1. Naiskarmya Siddhi of Suresvara Chandrika of Gyanottama Jacob G.A. Revised By Hiriyanna M. BORI 1980

Bombay Sanskrit and Lrakrit Series No. XXXVIII

THE NAIŞKARMYA-SIDDHI

OF

SUREŚVARĀCĀRYA

WITH THE CANDRIKĀ OF JÑĀNOTTAMA

EDITED WITH NOTES AND INDEX BY THE LATE COLONEL G. A. JACOB

Revised Edition With Introduction and Explanatory Notes

BY M. HIRIYANNA, M. A. Professor of Sanskrit, Maharaja's College, Mysore

Fourth Edition

Bhandarkar Oriental Research Institute, POONA, 411004

1980 tead Price Rs. 40-00

ARw 8lao-

( All rights reserved ) PREFACE TO THE REVISED EDITION

This is a revised issue of the Naiskarmy-siddhi with the commentary Candrika first edited by Col. G. A. Jacob. The original edition was so correct that not much trouble was involved in passing the text or the commentary for the press. A few errors in printing have been corrected and, in the light of the new Manuscripts consulted, a few readings have been inserted afresh - some in the body of the work, in The Naiskarmya-siddhi of Suresvaracarya with the Candrika of preference to those that had been adopted by the Jñānottama, edited by Colonel G. A. Jacob, was first published in previous editor,* and some in the foot-notes. The 1890. The second edition was brought out in 1905. A revised (third) chief additions are in the form of the Introduction and edition of the work, prepared by Professor M. Hiriyanna, was issued explanatory Notes. The Introduction is wholly new in 1925. Now, in view of the persistent demand of scholars, the fourth as also the great bulk of the Notes. Where any old edition of this important work is being issued, without any alterations note has been retained, it is indicated by the letter ' J ' in Professor Hiriyanna's edition, after a lapse of fifty-five years. added after it within brackets. The quotations in the In pursuance of the Institute's scheme for the reprinting of the text and the commentary to which references were non-available volumes in the Bombay Sanskrit and Prakrit Series, some found in the Notes in the previous edition, now appear other volumes also are expected to be published in the course of the next few years, separately in the Index. The introduction is chiefly intended to give a general view of the teaching Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, contained in the work and bring out some of the R. N. DANDEKAR September, 14, 1980. ·distinguishing features of the Advaita doctrine as taught by Samkara, especially as compared with Mimamsa and the other schools of Vedanta. The Manuscripts of the original work examined for this edition are three. Two of them belong to the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, and the readings adopted from these are marked M. The third is the text, as included in the Manuscript of the Sarartha, one of the new commentaries used. This is referred to as S. The MS. copy of the Candrika in Printed at the Bhandarkar Institute Press, and Published by Dr. R. N. Dandekar, Hon. Secretary, * In these cases the original readings are inserted as Bhandarkar Oriental Rosearch Institute, Poona 411 004 foot-notes and marked ' J'

PREFACÊ PREFACE

the Madras Library has been consulted and its much emended, the emendations being mostly readings, when not incorporated in the text of the in the form of useful additions. It also commentary, are mentioned in the notes and also contains the text of the original work and marked M. The new commentaries consulted are four :- where its readings are important, they have been either incorporated in the text or indi- (1) Bhava-tattva-prakasikā by Citsukha for which cated in the foot-notes. The MS. is very see Introduction IV. This, which is an carefully written and it may be, as its owner abridgement of Jñanottama's commentary as assures me, the author's copy. The commen- pointed out in the Introduction, sometimes tator is very well versed in the literature of implies Candrika readings which are better Advaita, and seems to have written at least than those adopted here and they are referred one other work on it. He has consulted to in the Notes. other commentaries on the Naiskarmya-siddhi

(2) Vidya-surabhi : This is found in the Madras including the Candrika which he explicitly Oriental Library. It is very extensive and is the mentions. He generally follows Jñanottama

work of Jñanāmrta, disciple of Uttamāmrta. in his explanations and his work, though ( See Library Report for the triennium 1916- somewhat elaborate, gives valuable informa-

19, p. 34 ). tion.

(3) Naişkarmya-siddhi-vivarana : This also is I have in conclusion to express my grateful thanks

found in the same Library. It is shorter than to Prof. S. Kuppuswami Sastryar, M. A., Curator, and

(2) and is the work of Akhilātman, disciple the other authorities of the Government Oriental

of Dasa-ratha-priya. Commentaries (2) and Manuscripts Library, Madras, for the facilities they

(3) were consulted wherever the text gave me for consulting the MSS. and for the readiness

presented any difficulty. with which they supplied transcripts when I wanted them. (4) Sārārtha : This is a comparatively recent commentary which Brahma-sri Venkatācala Mysore City, } Sāstryar, Dharmādhikāri of the Mysore 24th Oct. 1925 M. H. Palace, was kind enough to lend me. Its author was one Rama-datta of Amritsar, son of Vajira-candra of the Vasistha-gotra and grandson of Śrijaspati, a near relation of Ganga-hara, who seems to have been a person ·of note at the time when the com- mentary was written. The manuscript appears

PREFACE TO FIRST EDITION

THIS work first came to my notice in the year 1881 when I was examining the writings of Suresvara in order to find some passages quoted in the Vedantasara. I obtained two MSS. of it from the India Office Library, and, having found there the quotations that I was in search of, made a copy of the work with a view to future publication. On return to India the following year I secured another manuscript from Rajputana, and subsequently one from Benares. It was not till last year, however, that I lighted upon what I had long been looking for, namely a commentary on the text. From the copious notes in the margin of one of the India Office manuscripts, and which seemed to be extracts from a commentary, I inferred the existence of such but could hear of it nowhere. At last, however, that fof Jñanottama was found in the collection of Mr. Mahadeo Chimnaji Apte, the founder of the Poona Anandasrama; and I am deeply indebted to that enlightened and most enterprizing scholar for the very material aid which he has given me. Subsequently I obtained a second copy of the same by the kind assistance of the learned Principal of the Government Sanskrit College at Benares. Comparatively little is known of Sureśvara, whose civil name was Mandana* Miśra, except that from being a bigoted Mimamsaka he became an ardent disciple of Samkarācarya ; and he is supposed to have been commissioned by that great philosopher to write treatises elucidating his works. $ He accordingly prepared a most voluminous Varttika, which at present exists only in manuscript, on the Brhadāranyakopani- sadbhasya, and a shorter one on the Taittiriyopanisad- * Hall's Index to Bibliography of Indian Philosophical Systems, p. 159. Į Vide Preface to Ānandāśrama edition of Taitiirīyopanişad. bhāsyavārttika,

viii PREFACE PREFACE ix

bhasya, which was published last year, with the commentary of Anandajnana, at the Anandasrama ignorance that conceals happiness, which, because it is

Press. Besides these, we have his Mānasollasa, expla- the essence of Self, is unfluctuating and independent.

natory of the Acarya's short poem entitled Dakshina- When, therefore, ignorance is completely dispelled, the

murttistotra,-and the Pancikaranavarttika, based on acme of all human desire is reached. And since the

a prose work of Samkara's named Pancikarana. I dispersion of ignorance can only be effected by the

have examined all these, and manuscripts of them are acquisition of right-knowledge, that is the means to be

readily obtainable in India. used. But inasmuch as the subject of the ignorance

The work now laid before the public, and which of Self which is the root of all evil, is outside the range of such popular proof as perception or the like which is in my judgment the best of the author's productions, is non-Vedic, it is clear that right-knowledge can be .is intended to reiterate the views embodied in the Upadesasahasrī, another important treatise of Sam- gained from Vedantic writings only. This treatise therefore, a compendium of the essence of the entire kara's, and numerous quotations are made from Vedanta, is now commenced." it in the concluding chapter. As its title shows, it At the close of the eighth karika of the first chapter consists of an argument in opposition to ritual, and in favour of knowledge, as a means to mukti. the author introduces the purvapaksa, or argument in favour of the karmamarga,-and the objector is made In his opening remarks the author says :- "As to quote part of Jaimini's Sūtra (1.2. 1 ) namely there exists in every living thing, from Brahma down आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानथकर्यम् in support of his view. The to a tuft of grass, a natural desire to be free from every refutation begins with verse 22, and occupies the rest description of pain, a spontaneous effort is made to get of the chapter. In the 91st section of it the author rid of it. But as pain owes its existence solely to the deals with the alleged acquiescence of Jaimini in the -body, which again is the result of previously accumu- doctrine of salvation by karma, and remarks that if he lated merit and demerit, it cannot be eradicated. had really held that view he would not have written, Merit and its opposite too, being the fruit of prescribed as he did, the first two Brahmasutras, namely, 3nat and interdicted actions, cannot be averted. Action, too, ब्रह्मजिज्ञासा जन्माद्यस्य यतः ।. That Jaimini should thus be -cannot be avoided because it is the outcome of desire made the author of the Vedantadarsana is very curious and aversion; nor can these, because they depend -but it seems impossible to interpret the passage in upon attractive and repulsive appearances; and this any other way, and there is no variation in the reading appearance cannot, because it is the effect of an of the manuscripts. ill-considered belief in the existence of duality; neither It is scarcely necessary to allude to the fact that in can duality be got rid of because, after the manner of the colophon of some MSS. the authorship of this nacre taken for silver, it is caused solely by ignorance work is ascribed to Samkaracārya; for, apart from the . of the self-existent secondless one. Therefore, ignorance testimony of the commentator, the evidence furnished of the Self is the sole cause of every ill, And it is by such passages as IV. 19, 74, and I. 6, would alone be enough to disprove the notion,

X PREFACE PREFACE TO SECOND EDITION The various readings, when of importance, are in- corporated in the Notes-and the references to passages The text and commentary have been carefully quoted in text and commentary will be found there also. revised, and the Notes brought up to date, for this The manuscripts used in compiling the work are edition. In 1892-94, and excellent edition of Suresvara's as under :- large Vārtika on the Brhadāranyakopanisadbhāsya was A. MS. No. 1103 of the India Office Library. Up to II. 88, it is written in a small but clear brought out in the Anandasrama Sanskrit Series, and

hand, and from there to the end in bolder in it I have found no less than 36 of the kārikas of the

characters. It contains the text only, and present work. Which of the two appeared first it is formed part of Colebrooke's library. It is impossible to say; but though it is not an uncommon carefully corrected throughout. thing for an author to quote from his own writings, B. MS. No. 777 of India Office Library. Is in yet it is not often that it is done on so large a scale as four different hands, and carefully corrected. in this instance. In the margins, which are considerably worm-eaten, are numerous extracts from I mentioned in the former Preface that Suresvara Jñanottama's commentary. This too was in was also known as Mandana Misra, and it is under Colebrooke's collection. this name that his Vidhiviveka ( a work on Mīmāmsā ) C. A carefully written copy of a MS. in the library is now in course of publication in The Pandit, accom- of the Maharaja of Bikanir. The text only. panied by Vacaspati Misra's commentary entitled D. A Benares College manuscript kindly lent me Nyayakanika. Let us hope that his well-known treatise by the Principal. It is beautifully written and Brahmasiddhi will also soon see the light, together with generally accurate-but begins with I. 15 and Vācaspati Miśra's commentary Tattvasamīksa. We ends with IV. 76. It contains the text only. E. A splendid MS. of text and commentary lent shall then have a complete set of all the writings of me by Mahadeo Chimnaji Apte, Esq. It was these two famous philosophers, so far as our present copied at Benares in Samvat 1775, and is knowledge of them goes. almost free from mistakes. That the Brahmasiddhi is a highly-esteemed compo- F. A good MS. of text and commentary borro- sition is evident from the fact that it is largely quoted wed for me by Arthur Venis, Esq. from a by some of the best writers. I have met with references Benares Pandit. - Fairly accurate. to it in Nyāyakandali (p. 218), Śrīdhara's commentary G. A manuscript of, the commentary, obtained for me by my friend Mr. Apte when the on Prasastapāda's Vaisesikasūtrabhasya; in Vivarana- printing of the work was nearly complete. prameyasangraha, page 224; in Citsukhi i. 26, and iv. 6

I cannot conclude without a word of praise for the (The Pandit, vol. v, page 152, and vol. vi, page 444);

press. . In oriental printing, it has no rival in this in Pancapadikavivarana page 32; and on page 80 of the country; and its Proofs are models of neatness and abovementioned Nyāyakanikā. accuracy. In most of these, too, Suresvara is quoted as Poona, November, 1890 G. A. J. Mandana Misra; but in other works he is known by a

xĺi PREFACE

third name, Visvarūpācārya. For example, in the gloss on Parasarasmrti (Bib. Ind. Series), vol. i, page 51, this INTRODUCTION

name is coupled with a quotation from the Samban- dhavartika, page 34; and in Vivaranaprameyasangraha, page 92, it is connected with a citation from Brhadaran- The main purpose of this work, as indicated by

yakavārtika page 640. On page 49 also of Vidyāranya's its title,1 is to discuss the true means to moksa or self-

work two verses are ascribed to Visvarūpācārya, but I realisation. The conclusion reached is that jñana is

have not been able to trace them to any of Sureśvara's the sole means and that karma, however useful or

published works. They are the following :- necessary it may be as a preliminary aid, has no direct

"नन्वविद्या स्वयंज्योतिरात्मानं ढौकते कथम्। bearing upon it (i. 54, 99). In other words the final goal of human existence is not attained, according कूटस्थमद्वितीयं च सहस्रांशुं यथा तमः ।। to the Advaita, until the obligation to perform karma प्रसिद्धत्वादविद्यायाः सापहोतुं न शक्यते। is wholly transcended. In establishing this position of अनात्मनो न सा युक्ता विना त्वात्मा तया न हि॥" naiskarmya, the main controversy, as may be expected, Of the commentator Jñanottama very little can be is with the mimamsaka; but owing to the well-known said. He tells us in his opening verses that he lived in divergence of view among the teachers of Vedānta, the village of Mangala, in the Chola country-that is, our author has to join issue with more than one of in South India-and that he bore the name of his them also. We shall deal with these two phases of the father's guru. (?) On page 155 of his Index, Fitzedward controversy separately. Hall points out that the well-known author Citsukha I. Muni was a disciple of Gaudesvarācārya who was also named Jñanottama. Can this be the writer of the. Unlike the advaitin, the mimamsaka does not Candrika on the Naiskarmyasiddhi ? believe in the efficacy of jñana in securing moksa. To

G. A. JACOB understand his exact position in this respect, it is

REDHILL, SURREY, necessary to know what his conception of moksa is.

April, 1905. Seeing that the Mimamsa is a direct development of early Vedic teaching, one might expect that the final

P.S. Since writing the above, I have found on page ideal according to it was the attainment of svarga or

256 of Nyayakandadī a quotation from a work named supreme happiness hereafter, resulting from the per-

विभ्रमविवेक which is there ascribed to Mandana; and the formance of karmas like the jyotistoma. Possibly

same work is referred to on page 74 of Nyayakanika. such an ideal marked a stage in the history of the

1. The expression naiskarmya-siddhi occurs in the Bhagavadgītā xviii. 49. The title may be explained thus निर्गतं कर्म यस्मात्स: निष्कर्मा। निष्कर्मणो भाव: नैष्कर्म्यम्। तस्य सिद्धिः निश्चयः। Compare the explanation of अद्वैत- fafa given in the Laghucandrika of Brahmananda on the Advaita-siddhi.

NAISKARMYA-SIDDHI INTRODUCTION xV

system,1 but it seems to be nowhere upheld in the Mi- mamsa as it has come down to us. The ultimate aim of positive effected, the conception of moksa in the system

man according to the latter is not to attain svarga, but being purely negative.1 (Com. on i. 9).

to liberate his self from all the accidents of empirical Such is the purva-paksa view that comes in for

existence so that it may subsist by itself ever afterwards criticism in the present work. It is not necessary to

( Com. on i. 10). The means of thus restoring the self enter here into the details of this criticism; we shall

to its true nature, the mīmamsaka deduces from the merely draw attention to the general principle under-

general assurance of Indian thinkers that karma is the lying it. The advaitin does not deny that karma is the

cause of samsara or bondage. When the cause is cause of samsara but he carries the enquiry farther

removed, the effect must necessarily cease to be; and and discovers the cause of karma itself in avidya

abstention from karma, the mīmamsaka thinks, should ( Com. on i. 10). Freedom from bondage accordingly

therefore result automatically in securing freedom will not ensue until the removal of avidya, which is

from bondage for the self. The karmas to be abstained the root-cause of samsara in this view and not karma.

from, however, are not all; but only those of the -This alters the stand-point of the mimamsaka very

kamya and pratisiddha types, which, as accepted by all much and the alteration, as we shall see, proves fatal

orthodox teachers alike, are respectively the cause of to his conclusions. The course of training provided in

good and bad births. The third or nitya variety of the Mimamsa, as already pointed out, consists of two

karma, even the seeker after moksa should perform; for parts. Of these, the first or withdrawal from all kamya

otherwise he will be disobeying the Vedic law enjoining and pratisiddha activity-assuming that such with-

them (i. 13). That would be equivalent to indulging drawal is at all practicable (i. 81)-cannot bring about

in pratisiddha-karmas, the only difference being that moksa; for suppressing the effect is not the same as

while the one counts as a sin of commission, the other suppressing the cause. Karma may cease; but its cause

does, as one of omission. It is to prevent the self from avidya may persist. In susupti, for instance, every

becoming involved once again in the miseries of form of conscious activity is absent; but avidya yet

samsara as a consequence of this sin, that even the endures. Thus inaction in itself cannot lead to final

seeker after moksa should engage himself in nitya- release as the mīmamsaka tries to maintain. The

karmas. Thus the course of discipline laid down here second part of the training, viz. adherence 'to .nitya-

is two-fold :2 (i) abstention from kāmya-and prati- karmas, is equally ineffectual. These karmas are what

siddha-karmas and (ii) adherence to nitya-karmas. In are otherwise known as varnasrama-dharmas. As the

neither case, it should be added, is there anything latter term signifies, they differ in the case of different persons, according to the place which they have in the 1. See Śamkara's Introduction to Tait. Up. pp. 3 & 5 ( Ānandā- social order as well as the level of moral culture which śrama Edition ). they have already reached. The nitya-karmas are thus 2. When it is stated that karma is the cause of moksa according to the Mimasmna, as for example, in i. 21, what is meant is the per- - entirely relative in their character and though each be

formance of nitya-karmas alone. 1. See Śloka-vārtika; Sambandhāksepa-parihāra : verses 106-7,

xvi NAISKARMYA-SIDDHI INTRODUCTION xvii

binding in particular cases, none can be regarded as arises the divergence of view referred to above. The universally so. The very idea of obligation implicit in question thus reduces itself largely to one of Logic- them, because it has its basis in a belief in duality ( i. 96), renders them discrepant with the ideal of which by the way illustrates how revelation though claiming to be extra-empirical cannot be altogether so, moksa or the realisation of the unity of Being after since in the process of interpretation at least it has to transcending the notion of duality. So far from being a help to moksa, the nitya-karmas will prove a hind- be brought under the laws of human reason.

rance to it; for their continued practice is sure to According to one school of mlmamsakas-the confirm one the more in the belief that diversity is Prabhakaras-all significant propositions should refer true. Thus action like inaction, is powerless to dispel to some action.1 This is not, it may be stated, the avidya. If the removal of avidya, the pre-condition of same as saying that every sentence should have a moksa, should be secured, it can be only through the predicate; that is merely a matter of syntax and the agency of its contrary, vidya or jñana, which accor- advaitin is quite prepared to grant it (i. 97). What the dingly is the only logically tenable means of attaining mimamsaka means is that the import of a proposition

moksa ( i. 99). is a command or an injunction directly leading to the accomplishment of something. It is not merely the The conception of moksa presupposes a belief in communication of an idea that it aims at, but rather the survival of the self, which being derivable by the translation of that idea into action. This essentially means of neither Perception nor Inference-to men- pragmatic view is deduced from observations of how tion only the more important pramanas-has to be a child learns a language. It gets at the meanings of acquired only through revelation ( i. 16 and 27). The individual words gradually by comparing and contra- revealed authority to which both the advaitin and the sting imperative sentences like gam anaya, a'svam mimamsaka appeal is the same, viz. the Veda; and it anaya, gam badhana which are used by the old in their may therefore appear somewhat surprising that they intercourse with one another. A merely assertive should differ at all in respect of the means to moksa. sentence, even if it should ever be used in practical Of the several reasons that explain this difference, one life, does not help the child in this respect, for it leads may be mentioned here, being alluded to in the present to no action as its immediate result whereby the work (i. 19). The revelation which is like the source connection between sound and significance can be

of authority for both the disputants comes to us discovered. Since this is the natural process of learning couched in language and the truth which it discloses a language, the meaning of every word comes to be is therefore such as can be conveyed through the associated in the child's mind at first with particular medium of words. What the nature of knowledge actions but eventually, through the elimination of all which words can convey is, however, not a matter on incidental circumstances, with action in general. What which thinkers are agreed, variations of view in regard to the import of propositions being well known. Hence 1. This school confines sabda-prāmānya to sruti and, like the Vaiseşika, explains laukika-sabda as a form of Inference. iii

xviii NAISKARMYA-SIDDHI INTRODUCTION xix

is denoted by a word accordingly, if we do not forget to a particular cow at first; but as we come to know

the context in life in which it is used, is not the thing of other cows, this meaning undergoes a modification

standing by itself, as we commonly imagine; it is in our mind until it ceases to stand for the particular.

always the thing as related in some manner to action. at all and becomes a symbol for the general. Similarly Naturally a proposition which consists of such words a word, though its meaning is at first learnt in relation has action as its ultimate significance. Being verbal in to action, may, as one's acquaintance with the language

form, the entire Veda must also have action alone as grows, come to denote the thing by itself unrelated to

its final import-only in keeping with its nature as any action, and there may be nothing logically absurd

revelation, the forms of activity it recommends are in assertive propositions signifying an existent entity. such as we have no means of knowing for ourselves. Though this conclusion that a word may signify If the Veda is thus precluded from speaking to us an object unrelated to action is not acceptable to the about anything but action, it can have little, the Prabhakaras, it is admitted by Kumārila; but even he mimamsaka thinks, to do with revealing the mere refuses to recognise that jnana is the means revealed nature of the self, whose knowledge, according to the in the śruti for attaining moksa (i. 9). For he is of advaitin, is the means of securing moksa. opinion that the atman whose nature is set forth in the

The advaitin might acquiesce in this view were it Veda is not otherwise unknownfor its being a fit subject

recognised as only a partial representation of the fact. for revelation. Each pramana has its own specific

He is willing to admit that the meanings of words are range of subjects (pramana-vyavastha); and nothing

usually learnt in the manner described above; but which is knowable by one pramana needs to be known

there are other ways of doing so which do not neces- by another. The self being internally perceived1 does

sitate the association of the meanings with action. not require to be revealed at all. Where its nature is

When a mother, for instance, in teaching her child, set forth in the sruti, the statement should be regarded

points to an object with her hand uttering its name at as merely re-presenting a familiar fact. It is not thus

the same time, there is no action, he says, as related untrue; only its truth is second-hand and is therefore

to which the child apprehends the object.1 Even not mentioned for its own sake in the sruti, but in

supposing that the only mode of learning a language reference to what is newly2 made known there, viz.

is the one described by the mimamsaka, it does not sacrifice or meditation. Again to justify the injunction

follow that the meanings of words should include a 1. Śāstra-dīpikā, p. 122 ( Nirņaya-sāgar Press ). reference to action. For that represents only the 2. That a pramana should be the vehicle of new knowledge may manner of their first acquisition and they need not appear to be an arbitrary restriction. Whithout entering into the. remain unmodified ever afterwards. We learn, for general question of the correctness of this view, we may safely say that instance, what the word 'cow' means with reference in the case of sabda, at any rate, with which alone we are concerned here, it must be accepted. For in actual life, statements always do 1. See Brahma-vidyābharana on the Vedanta-sūtras (I. i. 4) p. 123 convey some new information; otherwise, they are idle repetitions and

( Kumbhakonam Edition ). would not be made at all.

NAISKARMYA-SIDDHÌ INTRODUCTION xxŤ

-svadhyāyodhyetavyah, all Vedic teaching must be As against the contention that knowledge of the self conceived as serving some useful purpose; but no by itself is useless, the vedantin holds that so far from such purpose can be served by a knowledge of the self being useless, it represents the highest conceivable -an existent entity. If we are taught that it is of a good; for self-realisation is the goal of all human certain nature, we know that it is so; but this know- endeavour.1 There can accordingly be nothing incom- ledge by itself cannot assist us either in avoiding evil or patible, he concludes, in atma-jnana being the revealed in attaining good. If it should be rendered serviceable means to moksa. The statements that disclose this at all, it should be understood in reference to what in means are the maha-vakyas such as Tat tvam asi, and the teaching of the sruti has practical utility, viz. as one that possesses the needed mental and moral sacrifice or meditation. Thus though Kumārila admits equipment,-discussed chiefly in Ch. II of the present assertive propositions as significant, he denies to them work-ponders over their meaning, there dawns upon what may be described as independent logical status, the mind the unity of spirit which instantly dispels so that Upanisadic statements like Tat tvam asi do not avidya. This is moksa or self-realisation as conceived represent the ultimate aim of the Veda. by the advaitin, secured through jñana as taught in

The advaitin easily refutes the position thus stated. the Upanisads and not through karma as taught in the

He also recognises pramana-vyavastha ( iii. 83-86), and pūrva-kanda ( i. 99).

the purposive nature of Vedic teaching; but he main- tains that these requirements are fully satisfied in the It is necessary to remember that the advaitin denies the utility of karma only in the final stages of case of the self, rightly conceived. It is true that we the ideal life, and does not discard it altogether. The commonly think that we know the self; but we certainly do not know it in its actual nature,1 as identical with nitya-karmas,2 in particular, are assigned a very impor- tant place in his scheme of discipline. These karmas, other selves and as the basic fact of the universe, which is what the Upanisads teach. In this, its true form, it as already stated, are what are incumbent upon man in his relation to society and their chief value consists is neither known nor knowable through any means in the reference they involve to general well-being. As except the sruti. It is beyond Perception, being devoid of all sensible qualities, and it is likewise beyond distinguished from kamya-karmas which are primarily intended to secure the good of the individual, these Inference, for it possesses no characteristic mark (linga) to serve as the middle term of a syllogism ( iii. 47-51). emphasise his dependence upon his. environment and

Inferential knowledge besides is necessarily mediate point out his obligations to it. They are accordingly

(iii. 57), while it is only an immediate knowledge of the very well suited to be the means of rationalising his

self that, according to the Upanisads, secures moksa. 1. See Śamkara on Vedānta-sūtras I. i. 4 p. 16 ( Srirangam Edition ). 1. Compare Ratna-prabhā on Šamkara's Sūtra-bhāsya I. i. 4 2. For the utility of kamya-karmas also in this direction, see com. यं तीर्थकरा अपि न जानन्ति तस्यालौकिकत्वं किमु वाच्यम्। on i. 45, the note thereon and Sambandha-vartika: verses 1106 ( Nirņaya-sāgara Edition p. 87 ) and 1130.

xxiİ NAISKARMYA-SIDDHI INTRODUCTION xxiii

first impulses and make him altruistic by enlarging his vision. It is true that they cannot help him to Upanisads; and all that can be gathered from the overcome selfishness altogether; that help can be works that mention these teachers is that, about the. rendered only by jñana or spiritual enlightenment. time of Samkara and Suresvara, those views were But their value is not the less on that account, for prominently associated with their names. without the preliminary moral training which they alone can afford, there will not be the needed fitness (i) The first of the three views is referred to in

to receive that enlightenment. Their value,. as a means the early part of the sambandhokti to i. 67 and is

of self-realisation, may not be the highest; but it is attributed in the commentary-Vidya-surabhi-to

the next best and that is what is meant when they are Brahma-datta.1 This name is not altogether unfamiliar

described (i. 45-52) as āradupakāraka or 'distantly as that of an old vedantin,2 but we do not know when

conducive ' to moksa. Brahma-datta flourished or what works he wrote. As regards his views some information is available, though it is very meagre. One of the chief doctrines held by him, and indicated in the present work is that the Not all the vedantins, however, agree that jñana Upanişads like the karma-kānda of the Veda are is the sole means to self-realisation. They indeed essentially injunctive in character, the injunction here grant that it is indispensable; but they are generally of being not about ritual, but about meditation-variously opinion that it should be combined with karma for termed prasamkhyāna, bhavanā, or upāsana. In thus securing moksa. It is the combination of jñana and recognising action as what is ultimately signified by karma for this purpose that is known as samuccaya.1 the Upanisads, Brahma-datta falls into line with the We are not concerned here with all the several, schools mimamsaka and differs from the school of Samkara of Vedānta advocating samuccaya but only with such which, as we have seen, rejects that view. The central as approximate, in their conception of Brahman, to teaching of the Upanisads is accordingly to be found the ideal of Samkara. The views of three such schools in injunctive statements like atmetyevopasita,3 to which are mentioned and briefly refuted in our work and we assertive propositions like Tut tvam asi are subsidiary, shall say a few words on each of them. We shall for they only furnish the subject-matter for the upasana ascribe the views to certain teachers, but it must not be taken to suggest that they were their first exponents. 1. The passage is as follows-केचिद्ब्रह्मदत्तादयः संप्रदायबलावष्टम्भात्

For aught we know, the views are as old as the संप्रदाय एव बलं तदवष्टम्भात। न प्रमाणयुक्तिबलावष्टम्भात्। ननु कथं प्रमाणाद्यभावे सप्रदायबलम्। नायं दोषः। यतः संप्रदायबलेन न सत्संप्रदाय उच्यते। कस्तर्हि। अन्धपरंपरारूप

1. Kumārila also is a samuccayu-vādin for he recommends the एव। अत एव स्वसंप्रदाय इति विशेषणम् ॥ Ananda-juana also cites this name in his com, on the Sambandha-vartika where the same view is men- combined practice of karma and jmana, i. e., upasana on the self which tioned ( Verse 797 ). serves a purpose similar to that which karma does. See Tantra-vartika 2. Compare for instance, the early part of Siddhi-traya by I. iii. 25 ( pp. 240-41 ) and Parthasārathi-miśra on Śloka vārtika : Sam. Yāmuna-muni reputed to have been the parama-guru of Rāmānuja bandhāksepa-parihāra, 104 and 110. and Manimañjarī vi. 42 and 49. 3. Br. Up. I. iv. 7.

xxiv NAISKARMYA-SIDDHI INTRODUCTION XXV

enjoined therein. It is thus not the knowledge which upon the content of that knowledge is successfully . the latter statements convey that directly brings about pursued. There is thus an interval between acqui- final release but rather its abhyasa or prasamkhyana.1 sition of Upanisadic knowledge and actual liberation. In a word, the maha-vākyas according to Brahma-datta, In this interval, the initiate, being yet in the realm of cease to be mahā-vakyas at all. Now according to what samsara, should perform all vaidha or obligatory deeds is known as the yatha-kratu-nyaya,2 which is admitted ( Com. on i. 67). Neglect of these would mean sin, by all vedantins alike, a person who knows the form of entangling him in the sorrows of birth and death once a deity mediately can render that knowledge immediate again. Thus jnana, though necessary, is not sufficient by continued meditation, upon it.3 Such meditation, it and has to be combined with karma, if moksa is to be is also believed, when persevered in till the end of this attained. life, will result in a union of the upasaka with the diety in question. Devo bhutva devan apyeti.4 What Brahma- (ii) The second view is that of Mandana. It

datta means is that similarly in the case of moksa, also is mentioned in the sambandhokti to i. 67; but

where Brahman is the goal to be reached, persistent neither the text nor any commentary on it tells us

meditation upon its nature as revealed, though media- to whom it is to be attributed. Ananda-jñana however

tely, through the scripture, will enable one to see it refers to Mandana as its chief exponent in his

directly and eventually i. e., after dissociation from the commentary on the Värtika where the view is stated in

physical body, become united with it. - Brahma veda greater detail and criticised by Suresvara.1 In so far

brahmaiva bhavati.5 as the criterion of Vedic interpretation is concerned, Mandana agrees with Brahma-datta. He also under- The necessity for samuccaya follows as a direct stands kriya i. e. upasana here, as the final import of corollary from such a theory of moksa. Brahma-datta, the Upanisads ; and construes the assertive propositions like Samkara, holds karma to be binding as long as as depending upon it for their eventual significance. avidya continues or rather until Brahman is realised. Mandana also, like Brahma-datta, thinks that after But while according to Samkara, Upanisadic know- knowing the nature of Brahman as taught in the ledge conveyed through statements like Tat tvam asi Upanisads, one should meditate upon it; but he differs leads the qualified to Brahma-realisation at once, it will from the latter in that he makes not this meditation not do so, according to Brahmadatta, until meditation itself the means to moksa but a different type of jñana distilled, so to speak, out of the meditation (i. 67, iii.9). 1. For a definition of this term see Nasikarmya-siddhi, iii. 90. According to the view of sabda, as a pramana, taken 2. See Ch. Up. III. xiv. 1. by Mandana in common with the generality of Indian 3. George IV, it is stated, was often saying that he was present at the battle of Waterloo and at last came to believe that he actually logicians, statements like Tat tvam asi cannot convey was there. precisely the kind of knowledge required for the 4. See commentary on i. 67 and also Ananda-jnana's gloss on Vārtika IV i, 27 ( p. 1357 ) .. 1. IV. iv. 786-810. For Ānanda-jñāna's statement, see his com, 5. Muņdaka Up. III, ii. 9. on verse 796 (p. 1852 ). ɨv

xxvi NAISKARMYA-SIDDHI INTRODUCTION xxvii

removal of avidya. Being in the form of words they from prasamkhyana to do this. But not all are well must necessarily partake of the character of all verbal testimony and signify what is related ( samsrsta) and qualified to grasp this teaching; and in the case of

mediate (paroka). But Brahman in truth is neither, such, prasamkhyana serves as the means of securing the necessary qualification. It is thus only a contribu- so that the knowledge imparted by the Upanisads has to be transmuted into one of the required kind before tory aid to the right apprehension of the meaning of

moksa is possible. Thus Upanisadic knowledge, while the maha-vakya. The help which it renders may be

it marks a necessary step in the attainment of the compared to that rendered in seeing, for example, by

goal of existence, does not directly lead to it but has the direction of the eye, the avoidance of things

to be followed up by a course of bhavana or meditative interfering with the presentation of the object etc.,

discipline. It is only at the end of this discipline that -in one word, the removal of counteracting factors

moksa is attained. The doctrine of samuccaya follows ( Com. on i. 67 and iii. 90). But the pramana itself-

from this, exactly as in the previous case. In both whether an indriya or sabda - needs no direct assistance

alike, there is an interval between the acquisition of whatever in revealing the prameya, which it does, the

Upanisadic knowledge and actual liberation when, the moment conditions become favourable. That is its

state of samsara continuing, the obligation to perform distinctive character which if it lacks, it ceases to be a

karma remains. pramāna at all (iii. 86). Prasamkhyana is thus an indirect aid and precedes1 atma-jnana instead of succee- Both these views are refuted together and briefly ding it, as in the two views we are examining. For (i. 67, iii. 88-93; 123-126), and the main point of the Mandana and Brahma-datta hold in one form .or refutation is in the function assigned to prasamkhyana. another (iii. 9 and 81) that the Upanisads by them- The need for meditation is admitted by practically all selves cannot introduce us to the true nature of vedantins including the followers of Śamkara (iii. 125). Brahman, but merely furnish a tentative conception of But the latter are of opinion1 that the true nature of it and persuade us to discover its actual nature for Brahman is knowable directly from the Upanisads. ourselves. It is in this discovery that prasamkhyana According to them, the question whether verbal state- becomes essential. It thus leads to knowledge which ments refer to the absolute or the related, the mediate the scripture fails to give and so becomes as good as a or the immediate, depends entirely on the prameya.2 pramana. To attach such logical value to prasamkhyāna, Because Brahman, the unrelated Absolute, is at bottom Suresvara says, is as absurd as to make the eye, the one with our immediate self, propositions like Tat organ of taste (iii. 117).2 . tvam asi can well be the means of imparting an imme- diate knowledge of it just as it is. Upanisadic knowledge ( iii ) The third view ( i. 68-78 ) is of much greater

does not therefore stand in need of any assistance 1. Compare Panca-padika मनननिदिध्यासनयोर्न ब्रह्मावगत्युत्तरकालीनता।

1. An exception has to be made in the case of Vācaspati. किंतु श्रवणवदवगत्युपायतया पूर्वकालतैव ।। (p. 99).

2. See e. g. Samkşepa-śārīraka i. 122-4 and 341. 2. Compare Vārtika p. 735 verse 1521 - नूनं ते नासिकाग्रेण वीक्षन्ते सूर्यमण्डलम्।

kxviii NAÍSKARMYA-SIDDHÎ ÍNTRODUCTIÓN xxix

importance than the other two and is fairly well-known From a theory of the Absolute like this, one might as that of Bhartr-prapañca, who, we know from easily deduce the doctrine of samuccaya. Samkara also, Ānanda-jnana, wrote a commentary on the Madhyan- we have seen, recognises that karma is binding upon dina version of the Brhadaranyaka-upanisad.1 He must all who believe in the validity of diversity. Since in have once commanded much influence as an exponent Bhartr-prapañca's view, this belief is never to be of Upanisadic philosophy; for references to his views discarded, diversity being as real as unity, karma are plentiful in old vedantic works, specially in the remains obligatory always. But a mere adherence to several bhasyas of Samkara and the Vartika of Sure- karma means the recognition of only diversity and not śvara.2 Though like Samkara, Bhartr-prapanca also also the unity underlying it. For realising the latter, upholds a monistic ideal, his conception of ultimate which is what the common man misses, jnana is Reality differs essentially from that of Samkara. His essential, so that moksa is attained only by a combi- doctrine is variously described as bhedabheda-vada, nation of both. The ideal is thus neither to perform dvaitadvaita-vāda, anekānta-vada (Com. on i. 68, 69 one's duty blindly, nor to rest in jñana as sufficient in and 77). A clear and succinct account of it is given itself, but to do one's duty with a realisation of its full by Samkara himself in his commentary on the Brhada- significance. Though karma is a common feature of ranyakopanisad ( V. i. ).3 To judge from this as well as the mukta and the mumuksu, the motive inspiring it in from statements of the same found elsewhere,4 Bhartr- the two cases is totally different.1 prapañca's conception of ultimate Reality is that of a unity in diversity. As Brahman, it is one; but as the Suresvara's refutation of this view again is brief

universe it is diverse, just as a tree or an ocean as such and is based chiefly upon the self-discrepancy of the

is one; but is many as root, branch, leaves or waves, conception of Brahman as a unity of differences. It

foam etc. Bhartr-prapanca's Absolute may thus be would carry us too far to discuss the question on the

compared to Samkara's saguna-brahman which also is metaphysical side. We may merely remark that it is

a unity including all existent variety. To use a modern rather significant that this view of the Absolute, which

expression, Bhartr-prapañca seems to have believed obtains so much currency in the West now, and which

in the 'concrete universal' as distinguished from the was once held in India also, should have been practi-

nirguna-brahman of Samkara.5 cally superseded by the ideal of Samkara. Suresvara's argument against it amounts to this-that bheda and 1. Gloss on Śamkara's Introduction to Br. Up. p. 2 ( Ānandāśrama Edition. ). abheda, dvaita and advaita are so opposed in their 2. Samkara does not mention him by name but Suresvara does. nature that a compromise between them is unthinkable Cf. Vartika I. iv. 1164, 1188; IV. iv. 412, 741. ( i. 78). Even if we grant that there is no self-contra- 3. See also Bhasya on Vedanta-sutras II. i. 14. 4. E. g., Rāmānuja on Vedānta-sūtras pp. 159-163 (Bom, Sans. Series ) and Pārthasārathi-miśra's Sastra-dīpika pp. III-2 ( Nirn. Sag. 1. This, one might suppose, is what has to be understood from

Edition ). the distinction between परिच्छिन्नकर्मात्मदर्शन and अपरिच्छिन्नकर्मात्मदर्शन 5. For a fuller treatment of Bhartr-prapanca's doctrine, see Indian made by Bhartr-prapañca, See Śamkara on Br. Up. p. 190. ( Ānandā. Antiquary for June 1924. śrama Edition ).

*xx NAISKARMYA-SIDDHİ INTRODUCTION xxxİ

diction in the conception, it will lead us, Sureśvara excellent introduction to Samkara's system. The book adds, to chaos in the end (i. 74). For the seeker after consists partly of verse and partly of prose. The verses moksa, when he has achieved his purpose and realised when read by themselves, it will be seen, constitute a his oneness with all, will have to engage himself in all complete and connected whole. It seems that this karmas irrespective of the particular circumstances was the portion originally composed, and the prose with reference to which they are prescribed. There is was only subsequently added. This is indicated by also the old difficulty, pointed out in connection with certain expressions which occurring both in the prose the mimamsaka position, of associating any obligation and the verse are tautological1 and it is also vouched or endeavour with a person who, by realising the one for by more than one commentator.2 The prose part Absolute, has risen above the notion of the 'other' known as the sambandhokti generally serves as a useful (i. 73, 77). Moksa again in such a view would mean annotation, but also often supplements the information participation in all the torments of the world, if also contained in the metrical portion of the work.3 in all its joys ( i. 78). The style is quite charming and the author handles III philosophic arguments with equal ease whether it be So far we have treated only of the special theme in verse or prose. There are, however, two defects of a

of the work. Though styled Naiskarmya-siddhi, the minor character which we may notice in passing. The first is a repetition of thoughts and arguments which work may well be described as a compendium of advaita philosophy, for it touches upon all the salient gives an appearance of a lack of arrangement in the features of that system. The author himself describes it work; but really it does not affect the clarity of the exposition at all. The author himself is conscious of as such in one place.1 In this, its general aspect, it may be compared to two other works-one by his teacher this repetition and makes a reference to it in one place and the other by his pupil-the Upadesasāhasrī of ( iii. 23) from which we know that it is due to his Śamkara and the Samksepa-sariraka of Sarvajñātman. anxiety to make himself clearly understood. The same They all aim at giving a brief and connected account feature characterises his other works also; and in the

of. the Advaita doctrine and, as may be expected, Vartika he alludes to it again in his characteristically frank way.4 The other defect is the rather large contain many common ideas, arguments and turns of expression. In this trilogy we háve altogether a unique 1. Compare i. 18. means for judging the position of this doctrine at a 2. Comp. Candrika p. 1 and Vidya-surabhi : शंकर भगवत्पूज्यपादरूपिणा very important stage in its growth. Of these, the भाष्यकारेण सकृदुपदेशमात्रादेवापरोक्षीकृतब्रह्मात्मतत्त्वः परमहंसपरित्राजकश्रीसुरेश्वराचार्यः Upadesa-sahasrì is perhaps somewhat difficult and the गुरुनियोगात्प्राणिनामुपकाराय श्रोक प्रबन्धरूपां नैष्कर््यसिद्धिं श्रीमच्छारीरकप्रकरणमुपनिबबन्ध। Samkşepa-sariraka, somewhat elaborate; but the स एव पुनः गुरुनियोगात्तस्य संबन्धोक्ति कुर्वन्. 3. Sambandhoktis on other works also are known, e. g. on the present work is simple and clear and forms an Samkşepa-sarīraka. (See Madras Oriental MSS. Library Report for 1916-19, p. 34 ). 1. अशेषवेदान्तसारसंग्रह्प्रकरणम् (p. 5). 4, III. ii. 45 ( p. 1155).

xxxii NAISKARMYA-SIDDHI INTRODUCTION xxxiii

number of un-Paninean forms he uses. Even in the clear from the former's criticism, mentioned above, of present work, which is comparatively short, there are a view which, on the authority of Ananda-jñana, we more than a dozen of them.1 In the Vartika they are have ascribed to Mandana. The divergence between naturally more numerous.2 These are no doubt to be the two thinkers is not to be established from this ascribed largely to exigencies of metre in which he single instance only. There are also other doctrinal mostly writes; but they are not always so, for they differences for which a reference may be made to two occur in the prose parts3 also and in the verses where Notes by the present writer in the Journal of the Royal the corresponding correct forms would be equally Asiatic Society, London, for April and December 1923. suitable.4 When we take this feature into consideration IV along with the easy command which our author has over the language and the general purity of his style, It is necessary now to add a few words about the

we should, it seems, attribute it to his habit of writing commentary, Candrika, which is printed here. It is

in Sanskrit with the freedom and confidence of a written in a clear and simple style and appears to be

master using a living idiom. one of the earliest commentaries on our work. It

The work corroborates part of the tradition that explains just the points that the student might seek information about and never dilates upon any topic is current about its author-for example, that he was a disciple of Samkara (iv. 74 and 76) and that he unnecessarily. It shows that the writer was a master of the Advaita.1 He should also have been deeply composed this work in obedience to the wishes of his learned in the other systems of Indian philosophy for guru (i. 3). From the nature of the subject set to him he is described in the prefatory stanzas as a sakala- for treatment by the guru, we might also conclude that darsana-pāra-drsva and the title of mahopadhyaya is Suresvara was once a mimamsaka and from certain prefixed to his name in the colophon to the last references in the work ( e. g. iv. 74) which appear to chapter. The only other particulars we know about be appeals made to critics, we might also think that him from the work are that he was named Jñanottama some of his contemporaries, as related by tradition, after his father's guru and that he resided at Mangala, questioned his competence to expound the Advaita doctrine because they doubted the sincerity and the which is described as a well-known place in the Cola country in the South. Who this Jñanottama was or strength of his new convictions. But in one important, when he flourished is not known. But if we may rely respect-the identity of Suresvara and Mandana-this upon the information contained in the two ślokas at work upsets the common tradition altogether. This is the end of the commentary, it does not appear difficult

1. These are all mentioned in the notes. 1. He is also the author of a commentary on Ista-siddhi of 2. Compare प्रवर्तन्तः (p. 270; verse 1012) ईक्षाण, (p.663, verse 1151), Vimuktatman, one of the three reputed. "Siddhis" of old, the other मत्पन्थानं (p.136, verse 453). two being Brahma-siddhi of Mandana-misra and the present work. A 3. Compare - अन्यतमत् (iii. 35). manuscript of this commentary is in the Government Oriental Library, 4. Compare - यावन्त: (i. 14), Madras. 5

xxxiv NAISKARMYA-SIDDHI INTRODUCTION XXXV

to identify him and also to roughly determine his date. The first of these slokas mentions an ascetic Satya- of its style and the absence of quotations in it from

bodha and describes him as one that effectively works which we definitely know to be late.

silenced the exponents of many doctrines opposed to The ślokas on which we base this conclusion seem,

the Advaita. The second sloka alludes to the author of however, to be later insertions in the commentary, the Candrika as the glory of sarvajnasrama by which made either by the author himself or more probably term we have probably to understand the sarvajna- by somebody else; for the general tenor of its prefatory pitha or the pontifical seat at the advaita-matha in stanzas shows that the commentary wa's written before Conjeveram.1 the author became a samnyasin. Thus he alludes, for instance, to his father (st. 5) whereas a samnyasin would Now in the list of the gurus of this matha, we find mention only his spiritual guru. This conclusion is the names of Satya-bodha and Jñanottama occurring supported by the statement1 that, as head of the matha, consecutively as those of teacher and pupil ;2 and he was known as Jñanananda. 'Jñanottama' was we may accordingly conclude that the author of the Candrika was one of the gurus of the advaita-matha of probably only his civil name and he was named so, as we have already stated, after his father's guru who, we Conjeveram. According to this list, Jñanottama was the fourth from Samkara. The list may not be quite may suppose, was a sort of sponsor to him.2 This. means that there were two Jnanottamas and it was the accurate; yet from the early place given to our younger of them that adorned the Advaitic throne at commentator in it, we may safely conclude that he lived not very long after Samkara and Suresvara. Such Conjeveram and was the author of the Candrika. The well-known writer on Advaita, Citsukha, refers to a an early date for him accords well with the general Jñanottama as his teacher in his Tattva-pradīpika ;3 but character of his work-the simplicity and directness it is difficult to say, from the evidence available,

1. The matha is now at Kumbhakonam. As regards the name whether this Jnanottama was the same as either of the

of sarvajna-pitha, see the com. Susuma on st. 29, 32, 33 and 50 of two we have just mentioned or some other. There is Guru-rāja-ratna-mālā of Sadāsivendra in the Vedānta-pañca-prakaraņī one circumstance, however, which indicates that printed in 1895 at, the Śri Vidyā Press, Kumbhakonam. 2. See Guru-raja-ratna-mālā (st. 39 ), and com. thereon. The 1. See Guru-paramparā-stava (st. 11) printed in the volume

slokas in question are quoted here in the reverse order and the referred to in the previous foot-note.

commentator understands: the reference to be, not to Jñānottama, but 2. The following stanza quoted from the Punya-śloka-mañajri in

to Sarvajnatman, the author of the Samksepasariraka, who occupied the com. on st. 39 of Guru-rāja-ratna-māla would make it a title

the same pitha just before Satyabodha; but he does not state, what conferred upon him -

Sarvajnatman had to do with the commentary on the Naiskarmya- जातो मङ्गलनाम्रि चोलविषये नागेशसंज्ञाद्द्विजान्

siddhi which is explicitly mentioned, though the name of its author is श्रीज्ञानोत्तम इत्यत्राप्तबिरुदो यस्तार्किकाग्रेसरः ।

not given as Jñānottama. The commentator evidently takes Sarvajña ज्ञानानन्दमुनिस्त्रिषष्टिशरदःसंमण्डय पीठीं गुरो:

as a proper name in sarvajna-cūdāmani occurring in the last pāda of सिद्धिं मन्मथमार्गशीर्षसितसप्तम्यामवापत्सुधीः ॥

the śloka, 3. Introductory stanza 2, page 3 ( Nirņaya Sagara Edition ). See also st. 2 quoted in foot-note 2, on the next page.

xxxvi NAISKARMYA-SIDDHI

Citsukha was later than the author of the Candrika, though not his pupil. We have a brief commentary on the Naiskarmya-siddhi known as Bhava-tattva-prakāsikā नैष्कर्म्यसिद्धिः which is ascribed to Citsukha. A copy of it is found in the Madras Oriental Library and an examination of its transcript has disclosed that it is the same as the चन्द्रिकासहिता Candrika, with a number of discussions and alternative explanations left out and with verbal alterations of a minor character made here and there. The new matter आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तैः सर्वप्राणिभिः सर्वप्रकारस्यापि दुःखस् in it is not considerable and it is generally of little value. It seems to be only an abridgement of the स्वरसत एव जिहासितत्वात्तननिवृत्त्यर्था प्रवृत्तिरस्ति स्वरसत एव। Candrika1 as, indeed, sr indicated by the expression purvacarya-vaconuga occurring in one of the introdu- श्रीगणपतिसरस्वतीसद्गुरुभ्यो नमः ctory stanzas.2 Now Citsukha is referred to by Vedānta-desika ( 1350 A. D. )3, and cannot therefore ॐ। विष्णोस्तत्परमं धाम द्योतमानं निजश्रिया। be later than the early part of the fourteenth century अनन्तामितमद्वैत्मात्मभूतं पुनातु नः ॥ १॥ A. D. If our surmise that the author of the Candrika तेजस्त्रैयम्बकं भूयाद्दूयसे श्रेयसे मम। was prior is right, the latest date that can be assigned यदाचामति निश्शेषं भक्तानां भववारिघिम् ॥ २॥ to him is 1300 A. D. He may be much older, if he is not the same as Jnanottama, the teacher of Citsukha. नैष्कर्म्यसिद््यभिधया सुधया सुधियां व्यधात्। योऽमृतत्वं नमामस्तं सुरेश्वरसुधानिघिम् ॥ ३ ॥

1. Such abridgements are not unknown in Darsana literature : compare Sadasivendra's Vrtti on the Yoga-sūtras which is largely प्रह्लाद्यतु नः शश्वज्ज्ञानोत्तममृगोत्तम: ।। ४ ।। indebted to Bhoja's com. on the same ( Śri Vāņi Vilās Press ). चोलेषु मङ्गलमिति प्रथितार्थनाम्नि 2. These are :- ग्रामे वसन्पितृगुरोरभिधां दधानः । यत्साक्षात्सच्चिदानन्दं प्रत्यगद्वयमक्रियम्। तन्नमामि नृर्सिहाख्यं योगिगम्य पर पदम्। ज्ञानोत्तम: सकलदर्शनपारदश्षा ज्योतिर्यद्दाक्षिणामूर्त व्यासशंकरशब्दितम्। नैष्कर्म्यसिद्धिविवृति कुरुते यथावत् ॥ ५ ॥ ज्ञानोत्तमाख्यं तद्वन्दे सत्यानन्दपदोदितम् । संसारगरसंतापनिर्वापणसुधापगाम्। व्याचिख्यासितायाः श्रोकसंदर्भरूपाया नैष्कर्म्यसिद्धेरधिकारिप्रयोजन- नैष्कर्म्यसिद्धिं यश्चक्रे तं नमामि सुरेश्वरम् ॥ नैष्कर्म्यसिद्धे: क्रियते पूर्वाचार्यवचोनुगा। तत्साधनसंबन्धविषयाणामभावादनारम्भमाशङ्कय स्वयमेव संबन्धोक्ति मुनिना चित्सुखाख्येन भावतत्त्वप्रकाशिका ।। कुर्वन्नाचार्यः प्रकरणारम्भसिद्ध्यर्थ क्रमेण तानुपपाद्यति "आब्रह्म- ३ 3. See Sarvartha-siddhi (pp. 313-15), Benares Edition; and स्तम्बपर्यन्तैः" इत्यादिना "प्रकरणमिद्मारभ्यते" इत्यन्तेन ग्रन्थेन । Tattva-pradīpikā of Citsukha, p. 58 ( Nīrņaya Sāgar Press ). तत्र तावद्धिकारिणमुपपा्यति "तन्निवृत्त्यर्था प्रवृत्तिरस्ति स्वरसत

२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.1- i -. 1] प्रथमोऽध्यायः।

३ दुःखस्य च देहोपादानैकहेतुत्वाद्देहस्य च पूर्वोपचितधर्माधर्ममूलत्वा- वत्सर्वस्यापि स्वतस्सिद्धाद्वितीयात्मानवबोधमात्रोपादानत्वादव्या- दनुच्छित्तिः। तयोश्र विहितप्रतिषिद्धकर्ममूलत्वादनिवृत्तिः। कर्मणश्च वृत्तिः। अतः सर्वानर्थहतुरात्मानवबोध एव। सुखस्य चानागमापायि- रागद्वेषास्पदत्वाद्रागद्वेषयोश्र शोभनाशोभनाध्यासनिबन्धनत्वादध्या- नोऽपरतन्त्रस्यात्मस्वभावत्वात्तस्यानवबोधः पिधानम्। अतस्तस्यात्य-९ ६ सस्य चाविचारितसिद्धद्वैतवस्तुनिमित्तत्वाह्वैतस्य च शुक्तिकारजतादि ये कर्मणी यजनब्रह्महननादिव्यापारलक्षणे तज्जन्यत्वात्तयोः स्थितौ न ३० निवृत्तिरित्यर्थः । विहितनिषिद्धकर्मणोरपि क्षणिकत्वात्स्वयमेव वि- ६ एव " इत्यन्तेन । आब्रह्म च ते स्तम्बपर्यन्ताश्च्वेत्याब्रह्मस्तम्बपर्यन्तास्तै- च्छेदो भविष्यतीत्यत आह कर्मणश्चेति। व्यक्तिरूपेण विच्छिद्यमान- श्रतुर्मुखप्रभृतिभिः स्तम्बावसानैः प्राणिभिरिति यावत् । सर्वप्रकार- स्यापि कर्मजातस्य रागद्वेषप्रयोज्यत्वात्तयोः स्थितौ न तत्सन्तान- ३३ स्याध्यात्मिकादिभेदभिन्नस्य स्वरसत एव स्वभावत एव शास्न्राधेयसंस्कार- विच्छेद इत्यर्थः। रागद्वेषयोरपि कार्यत्वात्स्वत एव निवृत्तिरित्याशङ्कयाह ९ मन्तरेणेति यावत्। इदमत्र तात्पर्यम्। यद्यप्यतीतं दुःखमतीतत्वादेव रागद्वेषयोश्चेति। विषयेषु शोभनं रमणीयमिदमिति यः प्रत्ययो यश्च न निवर्त्य नापि वर्तमानं स्वत एव निवृत्तर्नाप्यनागतमनुपस्थितेरेव तद्विपरीतमशोभनमिति प्रत्ययस्तावव्यभिचारिणि विषये, व्यभिचारित्वादि ३६ निवर्तयितुमयोग्यत्वात्तथाप्यनागतं दुःखं तद्धेतुनिवर्तनेन शक्यमेव भ्रमभूतौ तयोश्च स्थितयोरन तज्जन्यरागद्वेषसंतानविच्छेद इत्यर्थः । १२ निवर्तयितुमतः संभवत्येव निखिलदुःखनिवृत्तिकामोऽधिकारीति तयोरप्यध्यासयोरनित्यत्वात्स्वत एव निवृत्तिमाशङ्कयाह अध्यासस्येति। अध्यासस्य द्वैतप्रपञ्निबन्धनत्वात्तस्मिन्विद्यमाने निवृत्तिर्न स्यादि- ३९ शत्रुव्याघ्रादिजन्यस्यान्वयव्यति रेकसिद्धतत्तत्साधनैराधिदैविकस्य चाति- त्यर्थः द्वैतप्रपञ्चस्यापि कार्यत्वादनित्यत्वमाशङ््याह द्वैतस्य चेति। सर्व- १५ वातातिवर्षणादिनिमित्तस्य शान्तिकपौष्टिकादिना निवृत्तिः स्यात्ततः स्यापि द्वैतप्रपश्चस्य स्वतःसिद्धत्वात्स्वयंप्रभत्वादद्वितीयो द्वितीयशून्यो प्रकरणस्य न प्रयोजनमन्यत एव सिद्धेरित्याशङ्कयात्यन्तिकदुःख- योऽयमात्मा तस्य तस्मिन्योऽयमनवबोधः स्वतस्सिद्धतया सततमद्वैत- ४२ निवृत्तिलक्षणप्रयोजनस्य प्रकरणप्रतिपाद्यात्मविद्याव्यतिरिक्तसाधनान्तरा- रूपेण प्रकाशप्राप्तौ तथा प्रकाशादर्शनाच्छुक्तिकारजतादिवद्विपरीत- १८ साध्यत्वं दर्शयति "दुःखस्य च" इत्यादिना "अशेषपुरुषार्थपरि- रूपप्रकाशदर्शनाच्च तद्ेतुतया कल्पितस्तन्मात्रोपादानत्वात्तस्मिन्विद्य- समाप्तिः" इत्यन्तेन। देहस्य कार्यकारणसंघातलक्षणस्योपादानमहंममग्रहः माने तस्य न निवृत्तिरित्यर्थः । तदेवमज्ञानस्य द्वैतप्रपञ्चाध्यासराग- ४५ स एवैको मुख्यो हेतुर्यस्य तद्दुःखं देहोपादानैकहेतुस्तस्य भावस्तत्त्वं तस्मा- द्वेषप्रवृत्तिधर्माधिर्मदेहोपादानत्वात्परंपरया दुःखहेतुत्वात्तस्मिन्सति दुःख- २१ दिति विग्रहः। दुःखस्यानुच्छित्तिरिति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । यद्यपि स्योपायान्तरेण न निवृत्तिरित्युपसंहरति अत इति। न केवलमसौ कदाचित्किंचिद्दुःखं देहे सत्यपि निवर्त्यमानमुपलभ्यते तथापि सर्वानर्थहेतुरात्मस्वभावतया सततमपरोक्षावभासयोग्यतां प्राप्तस्य ४८ सुखस्यापि तिरोधायकस्तस्मात्तन्निवृत्तौ निरतिशयसुखावाप्तिरस्मन्मते २४ सत्यसंभवान्न हि तन्निवृत्तिरुपायान्तरसाध्येति भावः। एवमपि कार्ये- सम्यग्ज्ञानात्सिध्यतीत्यभिप्रत्याह सुखस्य चेति। आगमश्चापायश्रा- त्वादुपादीयमानदेहस्य स्वयमेव निवृत्तेः किमत्र विद्ययेत्यत आह गमापायावुद्यास्तमयौ तौ विद्येते यस्य तदागमापायि नागमापाय्य- ५१ देहस्य चेति। देहस्य देहसन्तानस्य पूर्वैः प्राक्तनदेहैरुपचितावुपार्जितौ नागमापायि तस्येत्यर्थः । अनागमापायित्वं कुत इत्यत आह अपर- २७ यौ धर्माधर्मौ तद्धेतुकत्वात्तयोः सतोर्नोच्छित्तिरित्यर्थः। एवमपि धर्मा- तन्नस्येति। कारणानधीनश्येत्यर्थः। इतश्चानागमापायित्वमपरतत्रत्वं धर्मयोरुपभोगेन क्षये सति कारणाभावाद्देहसन्तानस्यापि विच्छेदो चोचितमित्याह आत्मस्वभावत्वादिति। सुखमनागमापायि अपरतन्नं ५४ भविष्यतीत्यत आह तयोश्चेति। तयोरपि धर्माधर्मयोर्विहितप्रतिषिद्धे चात्मस्वभावत्वादात्मवदित्यर्थः । "एषोऽस्य परम आनन्दः" "आत्मै-

नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.1- -i. 1 ] प्रथमोऽध्यायः। 20

न्तोच्छित्तावशेषपुरुषार्थपरिसमाप्तिः। अज्ञाननिवृत्तेश्र सम्यग्ज्ञानस्वरूप- सम्यगज्ञानम्। अतोऽशेषवेदान्तसारसंग्रहप्रकरणमिदमारभ्यते। तत्रा- लाभमात्रहेतुत्वात्तदुपादानम्। अशेषानर्थहेत्वात्मानवबोधविषयस्य भिलषितार्थप्रचयाय प्रकरणार्थसंसूत्रणाय चायमाद्यः श्रोकः । खानिलाम्यब्धरित्र्यन्तं सक्फणीवोद्धतं यतः ।

इत्याद्यागमान्निरुपाधिकप्रेमास्पदत्वलिङ्गाच्च सुखस्यात्मस्व- ध्वान्तच्छिदे नमस्तस्मै हरये बुद्धिसाक्षिणे। १ ॥ वानन्दुः " ५७ भावत्वमवगन्तव्यम् । ननु सुखस्यानवबोधः पिधायकोऽस्तु ततः कि- मित्यत आह अतस्तस्येति। तस्यानवबोधस्यात्यन्तमनवशेषेण "भूय- विस्तरेण प्रतिपादितस्य संक्षेपेण प्रतिपन्नं कार्यान्तरं दर्शयितुं संग्रहग्रहणम्।

श्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः" इति न्यायेन निवृत्तावशेषसकलदुःखनिवृत्ति- तदेवं "शासत्रैकदेशसंबद्धं शास्त्रकार्यान्तरे स्थितम्। आहुः प्रकरणं

रूपस्य निरतिशयानन्दावाप्तिलक्षणस्य च पुरुषार्थस्य परितः सम्य- नाम ग्रन्थभेदं विपश्चितः ॥" इत्युक्तलक्षणलक्षितमिदं प्रकरणमिति। ८४ ६० गाप्तिः स्यादित्यर्थः । ननु भवत्वेवं तथापि कर्मोपासनादिपरिहारेण इदानीं प्रतिश्लोकं संबन्धमाचक्षाणः प्रथमश्लोकस्य तात्पर्य कथयन्सं-

विशिष्टाधिकारिणः सम्यग्ज्ञान एव कुतः प्रवृत्तिर्यन सम्यग्ज्ञानाय बन्धमाह तत्राभिलषितेति। तत्र प्रकरणेऽयमाद्यः श्रोकोऽभिलषितार्थ-

६३ प्रकरणारम्भसंभव इत्यत आह अज्ञाननिवृत्तेश्चेति। सम्यग्ग्रहणेनोपासना- स्याभिलषितोऽर्थः प्रकरणं तस्य प्रचयाय शिष्यपरंपरया शिष्ट- ८७

ज्ञानं व्यावर्तयति स्वरूपलाभग्रहणेन ज्ञानाभासं मात्रपदेन च परिग्रहाय। उपलक्षणमिदमविघ्नपरिसमाप्तिशिष्टाचारपरिपालनयोरिष्टदेवता-

कर्मापेक्षाम्। तदेवमुपायान्तरपरिहारेणाधिकारिणः सम्यग्ज्ञानोपादानमेव नमस्कारस्य विद्यायामन्तरङ्गसाधनत्वसूचनस्य प्रकरणस्यार्थो विषयः

६६ संभवतीत्यर्थः । भवतु सम्यगज्ञानस्योपादानं तथापि तस्य प्रमाणान्तरा- प्रयोजनं च तयोः सम्यक्सूत्रणं संक्षेपेण सूचनं तस्मै च। तत्र ९०

दप्युपपत्तेर्वेदान्तप्रकरणादिष्वेव तदर्थिनः कुतो नियमेन प्रवृत्तिरित्यत हेतुमाह अयमाद्यः श्रोक इति। यस्माद्यमाद्यः श्लोकस्तस्माच्छ्रोतृणां

आह अशेषानर्थहेत्विति। अशेषानर्थहेत्वात्मानवबोधविषय आत्मा प्रवृत्त्यङ्गतया सुखावबोधाय चात्रैव सूचनीयमिष्टदेवतानमस्कारश्र करणीय

६९ तस्याज्ञानविषयस्यात्मन इति यावत्। आगमिकमागमवाक्यजन्यं साक्षा- इति। खानिलेति। खं चानिलश्चामनिश्चापश्च धरित्री च खानिला- ९३

त्कारलक्षणं तन्न भवतीत्यनागमिकं प्रत्यक्षम् । आदिशब्देनानुमानादि स्यब्धरित्र्यः । अन्तशब्दः स्वरूपवचनः स्वप्नान्तं बुद्धान्तमित्यादिवत्।

"यत्प्राणेन प्राणिति" "येन वा पश्यति" इत्याद्यस्ति तद्विषयत्वशङ्का- खानिलास्यब्धरित्रीस्वरूपम्। यद्वा। खानिलास्यब्धरित्रीशब्देन पञ्नी-

७२ पनोदायाह अनागमिकेति। कानि तानीत्यत आह लौकिकप्रमाणेति। तेषां कृतानि पञ्चमहाभूतान्युच्यन्ते तानि भूतान्यन्तं लयं यस्य भौति-९६

चात्मा न विषयो रूपाद्यभावात्तत्संबन्धलिङ्गाद्यदर्शनाच्च। तदेवमनन्य - कस्य जगतस्तत्खानिलास्यब्धरित्र्यन्तम्। यद्वा। खानिलास्यब्धरित्री-

साधारणत्वादुपनिषदामेवात्मा विषय इत्याह वेदान्तेति। आगमग्रहणं शब्देनापञ्ीकृतानि पञ्महाभूतान्युच्यन्ते तानि भूतान्यन्तं यस्य पञ्ची-

७५ "वेदोषरा वेदान्ताः" इति मतनिरासेन प्रामाण्यसूचनाय। वाक्यग्रहणं कृतभूतलक्षणस्य जगतस्तत्खानिलास्यब्धरित्र्यन्तमित्यनुपात्तं विशेष्यं १९

च न कर्मशेषतया तेनैकवाक्यत्वं किंतु स्वतत्रतयेति द्योतनाय। एव- बहुव्रीहित्वाज्जगदित्येकं पद्मध्याहरणीयम्। अथवा। उद्गतमिति कार्य-

कारश्च वाक्याभासादेरज्ञानकारणत्वनिरासाय। इदानीं प्रकरणलक्षण- जातमुच्यते। तदेव विशेष्यम्। तत्खानिलास्यब्धरित्र्यन्तं कार्यजातं

७८ मुपपाद्यन्प्रकरणारम्भमुपपादितमुपसंहरति अतोऽशेषेति । यत उक्त- यतो भवतीति क्रियाध्याहारः । यदि च खं चानिलश्चामनिश्चापश्चेति १०२

रीत्या प्रयोजनादीनां सद्भावः साधनान्तरानधीनं च प्रयोजनमत खानिलास्यप्। धरित्री यस्यान्तं तद्धरित्र्यन्तम् । किं तद्धरित्र्यन्त-

इत्यर्थः । अत्राशेषवेदान्तशब्देन शास्त्रं दर्शितम् । तत्रापि निष्प्रपञ्च्- मित्याकाड्डायां खानिलास्यबिति संबन्धः। तत्खानिलास्यब्धरित्र्यन्तम्।

८१ ब्रह्मप्रतिपादकशास्तरैकदेशेन संबन्धद्योतनाय सारग्रहणम् । तत्रापि * प्रकरणार्थसंसूचनाय M,

नैष्कर्म्यंसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.2- -i. 4 ] प्रथमोऽध्यायः।

स्वसंप्रदायस्य चोदितप्रमाणपूर्वकत्वज्ञापनाय विशिष्टगुणसंबन्ध- संकीर्तनपूर्विका गुरोर्नमस्कारक्रिया। किंविषयं प्रकरणमिति चेत्तदुपन्यासः। यत्सिद्धाविदमः सिद्धिर्यदसिद्धौ न किंचन। अलब्ध्वातिशयं यस्माद्वयावृत्तास्तमबादयः। प्रत्यग्धर्मैकनिष्ठस्य याथात्म्यं वक्ष्यते स्फुटम् ॥४॥ गरीय से नमस्तस्मा अविद्याग्रन्थिभेदिने ॥२॥ नमस्कारनिमित्तस्वाशयाविष्करणार्थः*। कृतस्तस्याविष्करणार्थमुत्तरश्लोक इत्यर्थः । वेदान्तेति। ज्ञानं वक्ष्य ३

वेदान्तोदरसंगूढं संसारोत्सारि वस्तुगम्। इति संबन्धः । किंग्रमाणकं तदित्यत आह वेदान्तोदरसंगढमिति

ज्ञानं व्याकृतमप्यन्यैर्वक्ष्ये गुर्वनुशिक्षया॥ ३॥ वेदान्तानामुदरेष्वन्तरेषु संगूढ संछन्नमशुद्धबुद्धिभिरप्राप्यत्वात्। किं- प्रयोजनं तदित्यत आह संसारोत्सारीति। किंविषयं तदित्यत आह ६ १०५ स्त्रक्फणीवेत्यादि । स्नजः फणीव उद्गतमुद्भूतम्। तस्मै ध्वान्तच्छिदे बुद्धि- वस्तुगमिति। समस्तद्वैतकल्पनाधिष्ठानभूतात्मतत्त्वविषयं तदित्यर्थः । साक्षिणे हरये नम इति संबन्धः । स्त्रक्फणीवेत्यारम्भपरिणामवाद- नन्वेतस्य ज्ञानस्य बहुभिर्व्याकृतत्वात्किमिति त्वया तद्वयाक्रियत इत्यत व्युदासाय। हरये बुद्धिसाक्षिण इति सामानाधिकरण्यं प्रत्यगात्म- आह व्याकृतमपीति। बहुभिर्व्याकृतमपि गुर्वनुशिक्षया त्वया ग्रन्थः कर्तव्य ९ १०८ परमात्मनोरेकत्वलक्षणविषयद्योतनाय। ध्वान्तच्छिद इत्यज्ञाननिवृत्तिलक्षण- इति गुरोरनुशासनेन तदाज्ञापरिपालनायाहं तद्वक्ष्य इत्यर्थः ॥ ३ ॥ प्रयोजनकथनाय ॥ १ ॥ ननु सामान्यतः सिद्धं विशेषेणाप्रसिद्धं च वस्तु विषयो भवति ब्रह्म इदानीमुत्तरश्लोकतात्पर्यमाह स्वसंप्रदायस्येति। स्वसंप्रदायः स्वेन तु निस्सामान्यविशेषमद्वितीयत्वादतः कथ तद्विषयत्वं प्रकरणस्येत्याक्षि संप्राप्तो विद्योपदेशस्तस्य। चशब्दो देवतानमस्कारेण गुरुनमस्कारस्य पति किंविषयमिति। तत्समाधानायोत्तरश्लोक इत्याह तदुपन्यास इति। ३ ३ समुच्चयार्थः । तस्योदितं प्रमाणमाचार्यः। "आचार्यवान्पुरुषो वेद" यद्विषयमिदं प्रकरणं तस्य विषयस्योपन्यास इत्यर्थः । यत्सिद्धाविति "आचार्याद्वैव विद्या विदिता साधिष्टं प्रापत्" इत्यादिश्रुतिभ्यस्तत्पूर्वक- यस्य चिदात्मनः सिद्धावन्तःकरणादावाभासोदयात्स्फुटतरव्यवहारयोग्यत्वे व्वज्ञापनाय। चोदितप्रमाणेति वा पदच्छेदस्तत्रायमेवार्थः । उदित- सतीदमः प्रमात्रादेरनात्मनो जडस्य सिद्धिः स्फुरणम्। यद्सिद्धौ ६ ६ प्रमाणेतिपाठेऽप्ययमेवार्थः । विशिष्टगुणैराचार्यस्य यः संबन्धस्तत्कीर्तन- पूर्विका गुरोनमस्कारक्रिया प्रदश्यत इति शेषः । यद्वा। येयं नमस्कार- यस्यात्मनोऽन्तःकरणादावाभासानुदयादसिद्धौ स्फुटतरव्यवहारायोग्यत्वे सति न किंचन प्रमान्रादि जडं सिध्यतीति शेषः। यद्वा। न किंचन क्रिया सा स्वसंप्रदायस्योदितप्रमाणपूर्वकत्वज्ञापनायेति संबन्धः। न कस्यचनेत्यर्थः । तदेवमनिर्णीतप्रमाणाप्रमाणकरणीयलोकप्रसिद्धेश्चिदा- ९ ९ अलब्ध्वेति। यस्माद्गुरोरन्यत्रातिशयमलब्ध्वा तमबादयः प्रत्यया विषया- त्मनि भावाङ्रह्मणः सामान्यतः सिद्धिरुक्तेति मन्तव्यम्। ननु ब्रह्मणो भावादेव व्यावृत्तास्तस्मिन्नेव परितिष्ठन्ति तस्मै गरीयसे नम इत्यन्वयः । निस्सामान्यविशेषत्वादविशेषत्वमुक्तमित्याशङ्कय तथापि तस्य सच्चिदात्मा- तत्र हेतुमाह अविद्याग्रन्थिभेदिन इति। स्वस्यान्यैरभेद्याविद्याग्रन्थि- दिसाधारणाकारेण सिद्धावपि सर्वप्रपञ्चविभ्रमाधिष्ठाननित्यशुद्धबुद्ध- १२ :१२ भैत्तृत्वाह्गुरोरेवंविधता सिद्धेत्यर्थः ॥ २॥ मुक्ताद्वितीयानन्दलक्षणासाधारणाकारेणासिद्धेः संभवति प्रकरणविषयत्व-

समनन्तरश्लोकाभिप्रायमाह नमस्कारनिमित्तेति । नमस्कारस्य मित्याह प्रत्यग्धर्मेति। आत्मानात्मविवेकाद्देहादिष्वात्मतया बहिर्भाव- निमित्तभूतो यः स्वस्याशयोऽभिप्रायविशेषो येनाभिप्रायेण नमस्कारः मापद्यमानेषु प्रातिलोम्येनान्तरमञ्ज्रतीवेति प्रत्यक्साक्षी स चासौ १५ धर्मश्चेति प्रत्यग्धर्मः अविद्यातत्कार्ययोः स्वात्मन्यध्यस्तयोरधिष्ठानत्वेन * स्वाशयाविष्करणार्थम् C. धारणाद्धर्म: प्रत्यग्धर्म एवैकस्मिन्निष्ठा पर्यवसानमस्येति प्रत्यग्धर्मैकनिष्ट-

नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.5- -i.8 ] प्रथमोऽध्यायः। ९ v

स्वगुरो: प्रामाण्योपवर्णनम्। ऐकात्म्याप्रतिपत्तिर्या स्वात्मानुभवसंश्रया। गुरूक्तो वेदराद्वान्तस्तत्र नो वच्म्यशक्तित:। साऽविद्या संसृतेर्बीजं तन्नाशो मुक्तिरात्मन :* ॥।७।।

सहस्त्रकिरणव्याप्त खद्योतः किं प्रकाशयेत् ॥५ ॥ पुरुषार्थहेतोरवशिष्टत्वात्तदभिव्याहारः।

गुरुणैव वेदार्थस्य परिसमापितत्वात्प्रकरणोक्तो ख्यात्याद्यप्रामाण्य- वेदावसानवाक्योत्थसम्यग्ज्ञानाशुशुक्षणिः।

कारणाशङ्केति चेत्तदव्युदासार्थमाह*। दन्दहीत्यात्मनो मोहं न कर्माप्रतिकूलतः ॥८॥

न ख्यातिलाभपूजार्थ ग्रन्थोऽस्माभिरुदीर्यते। प्रामाण्यशङ्का स्यात्ख्यात्यादेरप्रामाण्यकारणत्वात्। अग्रहणान्यथाग्रहण- पूर्वकत्वात्ख्यात्याद्यर्थित्वस्येति तन्निरासायोत्तरक्षोकारम्भ इत्यर्थः । ननु स्वबोधपरिशुद्धघर्थ ब्रह्मविन्निकषारमसु ॥६॥ यदि ख्यात्याद्यर्थ ग्रन्थोदीरणं न भवति तर्हि गुरुणैव वेदराद्वान्तस्योपदेश- ६ सहस्त्रिकादिप्रकरणेषु सम्यगुक्तत्वातप्रकरणोक्तिस्तवानर्थिकेत्यत आह १८ स्तस्य । आत्मानमनतिक्रम्य वर्त्तत इति यथात्मं तस्य भावो याथात्म्यम्। स्वबोधेति। निकषन्ति निष्कर्षन्ति येषु हेम परीक्षितुं ते निकषाश्मानः । आरोपित प्रपञ्नस्वभाव विरोधि ब्रह्मतत्त्वं तदितस्ततो विस्तरेण शारीरके इह तु ब्रह्मविद एव निकषाश्मानस्तेषु स्वबोधस्य परिशोधनार्थमेतत्प्रक- ९ दर्शितमित्यस्पष्टम् । इह तु संक्षिप्यैकत्र विस्पष्टमुच्यत इत्याह वक्ष्यते रणम्। अनुक्तौ स्वबोधस्य परैः परीक्षितुमशक्यत्वादित्येवं वक्तुः प्रयोजन- २१ स्फुटमिति ॥ ४ ॥ मिदं दर्शितम्। श्रोतृणां तु "वक्ष्यते स्फुटम्" इत्यत्रैव दर्शितम् ॥ ६॥ स्फुट वक्ष्यत इत्युक्तत्वाद्गुरुणा सम्यग्वेदार्थोनोक्त एवेति गुरोरप्रामाण्य- तर्हि कियन्तोऽर्थाः प्रकरणेन प्रतिपाद्यन्त इत्यत आह अनर्थेति। मज्ञानलक्षणं विपर्ययलक्षणं च प्राप्तं तह्ारा स्वस्यापि तत्प्राप्तमतस्त- ३ त्निरासायोत्तरश्लोक इत्याह विवक्षितेति। वक्तुमिष्ट प्रकरणस्यार्थे अनर्थोऽनर्थहेतुः पुरुषार्थस्तद्वेतुरिति प्रकरणेन चत्वारोऽर्थाः पूर्वोक्त-

शिष्याणां रुच्युत्पादनायानुक्तदुरुक्तयोर प्रामाण्यज्ञप्तिहेतुभूतयोर्व्युदासेन स्व- विषयस्यैव प्रतिपादनाय प्रदर्श्यन्ते। ते चोत्तरश्ोकाभ्यां संगृद्योच्यन्त

गुरो: प्रामाण्योपवर्णनं क्रियत इत्यर्थः । गुरूक्त इति। गुरूक्त इत्युक्तत्वा- इत्यर्थः । ऐकात्म्येति। एकोऽद्वितीयः आत्मा एकात्मा तस्य भावः ऐकाल्यं ३

तद्विषयाप्रतिपत्तिरैकात्म्याप्रतिपत्तिरित्यविद्याविषयो दर्शितः । सांप्रत- ६ देवानुक्तिलक्षणमप्रामाण्यं नास्ति वेदराद्वान्तस्यैवोक्तत्वाद्ुरुक्तलक्षणम - माश्रयोऽपि स एवेत्याह स्वात्मेति। स्वश्चासावात्मा चेति स्वात्मा। प्रामाण्यं च नास्तीति दर्शितम्। तत्किमप्यधिकं त्वयोच्यत इति स्वशब्देनारोपितात्मभावानहंकारादीन्व्यावर्तयति । स्वात्मा चासाव- ६

नेत्याह तत्र नो वच्मीति। तत्र वेदान्तराद्वान्ते न वच्म्यधिकमिति नुभवश्चति स्वात्मानुभवः स एवाश्रयो यस्याः सा तथोक्ता। एवंभूता ९ शेषः । तत्र हेतुः अशक्तित इति। तत्र दृष्टान्तमाह सहस्रकिरणेति। साऽविद्या संसारस्य कर्तृत्वादिलक्षणस्य बीजमुपादानमित्यनर्थोऽनर्थ- यद्वा। तत्रानुक्तं दुरुक्तं वा न वच्मीत्यर्थः ॥५॥ हेतुश्च दर्शितः। इदानीं पुरुषार्थ च दर्शयति तन्नाश इति। आत्मनो गुरुणैवेति। भाष्यकारैरेव कार्त्स्न्येन वेदार्थस्य सम्यगुक्तत्वात्किमर्थं मुक्तिर्नाम तस्याः अविद्यायाः निवृत्तिर्नान्या भावरूपा अभावरूपा वा प्रकरणमारभ्यते त्वया। तस्मात्प्रकरणारम्भादुपरतिरेव श्रेयसी। अनुपरमे साध्यास्तीत्यर्थः ॥७॥ १२ वा ख्यातिलाभपूजानामन्यतमार्थ ग्रन्थकरणमिति प्रसज्यते। ततश्चा- प्रतिज्ञातेषु त्रयाणामुक्तत्वाच्चतुर्थस्योपन्यासायोत्तरश्लोक इत्याह

• तद्वयुदासार्थसुपन्यास: J. * मुक्तिस्तनाश आत्मन: S.

१० नैष्कर्मर्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.9- -i. 13 ] प्रथमोऽध्यायः।

प्रतिज्ञातार्थसंशुद्ध्यर्थ पूर्वपक्षोक्तिः। तत्र ज्ञानमभ्युपगम्य तावदुपन्यासः। किमतो भवति। मुक्तेः क्रियाभिः सिद्धत्वाज्ज्ञानं तत्र करोति किम्। काम्यकर्मफलं तस्माद्देवादीमं न ढौकते। कथ चेच्छणु तत्सर्वं प्रणिधाय मनो यथा ॥ ९॥ निषिद्धस्य निरस्तत्वान्नारकीं नैत्यधोजनिम् ॥११॥ अकुर्वतः क्रिया: काम्या निषिद्धास्त्यजतस्तथा। देहारम्भकयोश्र धर्माधर्मयोर्ज्ञानिना सह कर्मिणः समानौ चोद- नित्यनैमित्तिकं* कर्म विधिवच्चानुतिष्ठतः ॥ १० ॥ परिहारौं। पुरुषार्थहेतोरिति। वेदावसानेति। तत्र सम्यग्ग्रहणमुपासनाज्ञाननिवृ- वर्तमानमिदं याभ्यां शरीरं सुखदुःखदम्। निवर्तकत्वलक्षणा- आरब्धं पुण्यपापाभ्यां भोगादेव तयोः क्षयः ॥ १२॥ तिशयाभिप्रायेण दन्दहीतीति यङ्लुक्प्रयोगः। आशुशुक्षणिसादृश्यं च समर्थस्यापि दाह्यैकदेशस्य प्रारब्धभोगादेरनिवर्त्तकत्वाभिप्रायेण । काम्यप्रतिषिद्धकर्मफलत्वात्संसारस्य तन्निरासेनैवाशेषानर्थनिरासस्य ६ एवं मोक्षलक्षणपुरुषार्थसाधनं ज्ञानमेवेत्युक्तम् । तत्र कर्मणो ज्ञानेन सिद्धत्वात्किं नित्यानुष्ठानेनेति चेत्तन्न। तदकरणादप्यनर्थप्रसक्त्तेः। समुच्चितम्यासमुच्चितस्य वा मुक्तिसाधनत्वं विस्तरेण निराचिकीर्षुः नित्यानुष्ठानतश्चैनं प्रत्यवायो न संस्पृशेत। संक्षिप्य तावत्प्रतिजानीते न कर्मेति । तत्र हेतुरप्रतिकूलत इति । अनादृत्यात्मविज्ञानमतः कर्माणि संश्रयेत् ॥ १३ ॥ ९ निवर्त्येन बन्धेन स्वरूपतो विषयद्वारा वा जडस्याप्रमाणभूतस्य कर्मणो विरोधाभावादित्यथः ॥ ८॥ कर्मणा भवति पापः पापेन" "कर्मणा बध्यते जन्तुः " इत्यादिश्रुति- "विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः" इति न्यायाज्ज्ञानमेव स्मृतिभ्योSवश्याश्रयणीयत्वात् काम्यप्रतिषिद्धकरणविहिताकरणलक्षण- ३ मुक्तिसाधनं न कर्मेति प्रतिज्ञातार्थस्य संशुद्धयर्थ निर्णयार्थ पूर्वपक्षोक्ति: निमित्तपरिहारेण नैमित्तिकस्य तस्य स्वरूपावस्थानप्रच्युतिलक्षणस्य ३ क्रियत इत्युत्तरश्लोकसंदर्भस्य तात्पर्यमाह प्रतिज्ञातेति। तत्र पूर्वपक्षो परिहारात्स्वरूपावस्थानलक्षणा मुक्तिर्ज्ञानं विनापि सिध्यतीत्याह द्विविध :- केचिद्यथावस्थितात्मविषयं ज्ञानमिच्छन्ति केचिन्नेच्छन्तीति। अकुर्वत इति। मुक्तिर्भवतीति शेषः ॥ १० ॥ ६ तत्र तावदेवंविधं ज्ञानमभ्युपगम्यापि कर्मैव मोक्षसाधनमिति मन्यन्ते अतः काम्यादिवजेनादिसाधनास्वरूपावस्थानलक्षणा मुक्तिः केन ६ तन्मतप्रदर्शनाय "अभ्युपेत्यैवमुच्यते" इत्यतः प्राक्तनो ग्रन्थ इत्याह द्वारेण भवतीति पृच्छति किमत इति। देवादि देवत्वादिफलं काम्यकर्म- तत्र ज्ञानमिति। ज्ञानिनोऽपि यावज्जीवादिश्रुतिचोदितकर्मणामकरणे त्यागिनमिमं न ढौकते न स्पृशति निमित्ताभावात्। निषिद्धस्य निरस्त- ३ प्रत्यवायहेतूनामवश्यानुष्ठेयत्वात्तैरेव मोक्षसिद्धेर्विद्यमानमपि ज्ञानमकिं- त्वात्परिहतत्वान्नारकीं नरकसंबन्धिनीं जनि शरीरग्रहणलक्षणां न चित्करमित्याह मुक्तेरिति। केवलेभ्य एव कर्मभ्यो मोक्षस्य सिद्धत्वा- प्राप्ोति। उपलक्षणमेतत्तिर्यगादिजन्मप्राप्तेरपि ॥ १ १ ॥ द्रह्मज्ञानमनर्थकं विद्यमानस्याप्यकिंचित्करत्वादिति भाट्टाः प्रतिपेदिर भवत्वेवमप्रारब्धफलयोः कर्मणोः परिहारः प्रारब्धयोस्तु कथमित्यत इत्यर्थः । कर्मणामनित्यफलसाधनानां कथं नित्यमोक्षसाधनत्वमिति आह देहारम्भकयोश्चेति। प्रारब्धफलयोस्तु कर्मणोर्भोगादेव क्षय इत्यत्र १२ शङ्कते कथं चेदिति । स्वरूपावस्थानलक्षणायाः मुक्तेरसाध्याया अपि नावयोर्विवाद इत्युत्तरश्लोकस्य तात्पर्यमुक्तम् ।। १२।। ३ प्रतिबन्धनिरोधात्सिद्धिं संभावयाम इत्याह ऋण्विति ॥ ९ ॥ संसारस्याविद्याहेतुत्वमुपगच्छतापि कर्महेतुत्वस्य "पुण्यः पुण्येन काम्यप्रतिषिद्धकर्मफलत्वात्संसारस्य तत्परिहारेण परिहारोऽस्तु नित्य-

• नित्यं नैमित्तिकं S. नैमित्तिकानुश्ठानं पुनरनुपयुक्तं तयोः सुखदुःखसाधनत्वाभावान्मोक्षस्य

१२ [i.14- -i. 17 ] प्रथमोऽध्यायः। १३

अभ्युपेत्येवमुच्यते न तु यथावस्थितात्मवस्तुविषयं ज्ञानमस्ति स्यात्प्रवृत्तिरन्तरेणापि विधिं लोकवदिति चेत्तन्न । यतः । तत्प्रतिपादकप्रमाणाभावात। अन्तरेण विधिं मोहाद्यः कुर्यात्साम्परायिकम्। यावन्त्यश्रेह* विद्यन्ते श्रुतयस्स्मृतिभिस्सह। विद्धत्युरुयत्नेन कर्मातो भूरिसाधनम् ॥ १४ ॥ न तत्स्यादुपकाराय भस्मनीव हुतं हविः ॥ १६ ॥

स्यात्प्रमाणासंभवो भवदपराधादिति चत्तन्न । यतः । अभ्युपगतप्रामाण्यवेदार्थविञ्जैमिन्यनुशासनाच।

यत्नतो वीक्षमाणोऽपि विधिं ज्ञानस्य न क्वचित्। "आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यम्" इतोऽन्यथा। श्रुतौ स्मृतौ वा पश्यामि विश्वासो नान्यतोऽस्ति नः ॥१५॥ इति साटोपमाहोच्चैर्वेदविज्जैमिनि: स्वयम् ॥ १७ ॥

३ कर्मजन्यत्वानङ्गीकाराच्चेत्याक्षिपति काम्यप्रतिषिद्धेति समाधत्ते संसारानर्थकारणप्रत्यवाय- यत्नतस्तात्पर्यतो वीक्षमाणः पर्यालोचयन्नपि ज्ञानस्य विधिं ज्ञानविषयं तन्न तद्करणादपीति। नित्याकरणस्य विधिं न पश्यामि। "द्रष्टव्यः " इत्यादेः कर्मप्रवृत्तिहेतुभूतकर्त्रात्मज्ञान- ३

• हेतुत्वाठत्यवायपरिहारद्वारेण तदनुष्ठानमप्युपयुक्तमित्यर्थः कथमक- विषयपरत्वात्तस्य मोक्षसाधनज्ञानविषयत्वाभावादिति भावः । श्रुतिस्मृति- ६ रणाद्भावात्प्रत्यवायस्य भावस्योत्पत्तिरिति च नाशङ्कनीयम्। योग्यानु- निरपेक्षाणामपि सौगतादीनां मोक्षाय ज्ञाने प्रवृत्तिर्दश्यत इत्यत आह पलब्धेरभावज्ञानहेतुत्ववद्करणस्यापि प्रत्यवायहेतुत्वोपपत्तेरिति तदेतदाह विश्वास इति। नो वेदप्रमाणानुसारिणामस्माकं श्रुतिस्तृतिव्यति- नित्यानुष्ठानत इति । अवान्तरप्रकरणमुपसंहरति अनाद्ृत्येति। रेकेण न प्रवृत्तिरितरप्रवृत्तेर्भ्रान्तिमूलतया प्रामाणिकत्वानङ्गीकारा- ९ अभ्युपगतेऽपि ज्ञाने कर्मैव मोक्षसाधनमित्यर्थः ॥१३॥ दित्यर्थः ॥१५॥ ९ अभ्युपगतं चेज्ज्ञानं तत एव मुक्तिः स्वीक्रियतां "तमेव विदित्वा ननु ज्ञानादज्ञाननिवृत्तरन्वयव्यतिरेकसिद्धत्वात्किमत्र विधिनेति अति मृत्युमेति " इति श्रुतेरित्याशङ्क्य द्वितीयं पूर्वपक्षमाह अभ्युपेत्यैव- शङ्कते स्यात्प्रवृत्तिरिति। सत्यमज्ञाननिवृत्तिमात्ररूपं चेत्कैवल्यं तदैवं ३ मिति। अभ्युपगम्य ब्रह्मज्ञानं तस्य मुक्तौ वैयर्थ्यमुक्तं न तु तद्रह्म- स्यान्न त्वेवम्। अशरीरत्वलक्षणस्य कैवल्यस्य देहपातोत्तरकालीनत्वेना- ३ ज्ञानमस्ति तत्प्रतिपादकप्रमाणाभावादित्यर्थः। प्रमाणाभावमेव दर्शयति दष्टफलत्वाज्ज्ञानस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्साधनत्वावगमानुपपत्तेर्जीव- यावन्त्य इति। श्रुतिलक्षणं स्मृतिलक्षणं वा प्रमाणमिह संभावितम् । न्मुक्तेश्र परिभाषामात्रत्वादिति श्ोकेन परिहरति - तन्न यत इति। ९ तदुभयं कर्मविधायकमेव न ज्ञानविधायकम्। यदि ज्ञानमपि किंचिद्भ्व- साम्परायिकं पारलौकिकं कर्म ॥ १६ ॥ ६ दभिमतमस्ति तदा तद्विधायकमपि वाक्यमुपलभ्येत। न चोपलभ्यते। ततश्च ज्ञानविषयप्रमाणानुपलब्ध्या ज्ञानलक्षणप्रमेयाभावावगम इत्यर्थः । न केवलं युक्तिभिरेव किं त्वाप्तवाक्यादपि वस्तुपरत्वं वेदस्य न

१२ उरुयत्नेन महता तात्पर्येणेत्यर्थः । भूरिसाधनं मोक्षं प्रत्यपि पुष्कल- सिध्यतीत्याह अभ्युपगतेति। अभ्युपगतं प्रामाण्यं यस्य सोऽभ्युपगत-

कारणमित्यर्थः॥१४॥ प्रामाण्यः स चासौ वेदार्थविच्चेति समासः । तस्य जैमिनेरनुशासना- ३ द्वाक्यादित्यर्थः । आम्रायस्य वेदस्य क्रियार्थत्वात्कार्यपरत्वादितोऽन्यथा वेदान्तवाक्यशक्तितात्पर्यापरिज्ञानविजम्भितमिदं प्रमाणाभाववचनमिति क्रियार्थत्वेऽसत्यानर्थक्यं "आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्था- शङ्कते स्यायमाणेति। एतदुत्तरत्वेन श्रोकमवतारयति तन्नेति नाम्" इति वदता दर्शितमित्यर्थः । साटोपं ससंभ्रममाह्देति क्रिया- * यावत्य: SM. विशेषणम् ॥ १७॥

१४ नैष्कर्मर्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.18- -i. 22 ] प्रथमोऽध्यायः। १५ मन्त्रवर्णाच्च। ज्ञानाभ्युपगमेऽपि न दोषः । यतः। "कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः"। कर्मणोऽङ्गाङ्गिभावेन स्वप्रधानतयाऽथवा।

इति मन्त्रोऽपि निश्शेषं कर्मण्यायुरवासृजत् ॥ १८ ॥ संबन्धस्येह संसिद्धे्ज्ञाने सत्यप्यदोषतः *॥ २० ॥

ज्ञानिनश्च वस्तुनि वाक्यप्रामाण्याभ्युपगमाद्वाक्यस्य च क्रियाषद- यस्माज्ज्ञानाभ्युपगमानभ्युपगमेऽपि न ज्ञानान्मुक्तिः । अतः सर्वाश्रमाणां हि वाख़नःकायकर्मभिः। प्रधानत्वात्ततश्चाभिप्रेतज्ञानाभाव:। स्वनुष्ठितर्यथाशक्ति मुक्ति: स्यान्नान्यसाधनात् ॥ २१॥ विरहृय्य क्रियां नैव संहन्यन्ते पदान्यपि। असदर्थप्रलापोऽयमिति दूषणसंभावनायाह।

न समस्त्यपदं वाक्यं यत्स्याज्ज्ञानविधायकम् ॥ १९ ॥ इति हृष्टधियां वाच: स्वप्रज्ञाऽडध्मातचेतसाम्। घुष्यन्ते यज्ञशालासु धूमानदधियां किल ॥ २२ ॥ वेदवचनादप्येवमित्याह मत्रवर्णाच्चेति। अध्यात्माधिकारे पठितोऽयं मुमुक्षोरपि निश्शेषमायुः कर्मणि कर्मानुष्ठान एवावासृजदुत्सष्टवान्विनि- एवं केवलेभ्यः कर्मभ्यः कैवल्यं न सिद्धवस्तुविषयं ज्ञानमस्तीत्यु-

३ युक्तवान् यावज्जीवं कर्मैव कर्त्तव्यमिति दर्शितवानित्यर्थः ॥ १८ ॥ क्तम्। इदानीं ज्ञानाभ्युपगमेऽपि न तावन्मात्रं कैवल्यसाधनं किं तु कर्म- समुच्चित मित्यु त्तरश्लोकसंबन्धमाह ज्ञानाभ्युपगमेऽपीति। "यदेव विद्यया ३

एवं तात्पर्याभावाद्वस्तुपरत्वं वेदस्य निराकृत्य सांप्रतं सिद्धार्थाव- करोति" इति वाक्याज्ज्ञानस्य नित्यनैमित्तिकादिकर्माङ्गत्वेन वा

बोधने सामर्थ्याभावादपि पदानां न वस्तुपरतेत्युत्तरश्षोकतात्पर्यमाह "यज्ञेन ... विविदिषन्ति" इति वाक्येन तदङ्गत्वेन वा "विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयँ सह" इति वाक्येन तयोर्ानकर्मणोः समप्रधानतया वा ६ ३ ज्ञानिनश्चेति । ज्ञानिनोऽपि वस्तुनि वाक्यं प्रमाणमित्यत्र न विवादः । तच्च वाक्यं सत्येव क्रियापदे निराकाङ्डबुद्धयुत्पादकम्। 'शुक्लां दण्डेन परस्परं संबन्धस्य समुच्चयस्येह कैवल्ये फले सिद्धेः सत्यपि ज्ञाने

गाम्' इत्येतावन्मात्रप्रयोगे सत्यसति क्रियापदे निराकाङ्कबुद्धयुत्पत्त्य- समुच्चितस्य कर्मणः कैवल्यसाधनत्वे कश्चिदपि दोषो नास्तीत्याह

६ दर्शनात्। अतो वेदस्य क्रियापरत्वात्क्रियायाश्च साध्यैकविषयत्वान्न सिद्ध- कर्मण इति ॥ २० ॥ ९

वस्तुपरो वेदभागोऽस्तीत्यर्थः । किं च पदार्थानां स्वरूपेण प्रमाणान्तर- कर्मनिरपेक्ष ज्ञानं मुक्तिसाधनं न भवतीत्युक्तार्थोपसंहारभूतोत्तर-

सिद्धत्वाच्छ्रोतृणां तावन्मान्नप्रतिपत्तये पद्प्रयोगायोगात्संसर्गबोधाय श्रोकगतातश्शब्दपरामृष्टं हेतुं दर्शयति यस्मादिति। नान्यसाधनात्केवला-

९ पदानां प्रयोगोऽभ्युपेयः । स च संसर्ग: कारकाणां क्रि्कियां विना न ज्ज्ञानान्न मुक्ति: स्यादित्यर्थः ॥ २१॥ ३

सिध्यतीति क्रियावबोधे सर्वशब्दानां सामर्थ्यम्। सा च क्रिया न प्रवर्तकं प्रदर्शितं पूर्वपक्षमुपहसितुमुत्तरश्लोक इत्याह असदर्थेति। एवंविधाः कार्यं विनेति सर्वपदानां कार्यान्विते शक्तिरित्याह विरह्य्येति। ननु पूर्वोक्ता: वाचो यज्ञशालासु घुष्यन्ते किलेति संबन्धः। वक्तद्वारा वाचां १२ पदानां कार्यपरत्वेऽपि वाक्यात्सिद्वं वस्तु प्रतिपत्स्यामह इत्याशङ्कय दूषणं संभावयति इति हृष्टधियामिति। वित्तपुत्रकलत्रादिपरित्यागपुर- ३ पदानामेव संहत्यार्थमभिद्धतां वाक्यत्वात्तव्यतिरिक्तवाक्यस्याभावान्मैव- स्सरं ज्ञाननिष्ठालक्षणबहुलायासमन्तरेण कर्मभ्य एव स्वर्गापवर्गावस्माकं मित्याह न समस्तीति ॥ १९॥। * सत्यप्यदोषता CDFS

१६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i. 23- -i.26 ] प्रथमोऽध्यायः। १७ दूषणोपक्रमावधिज्ञापनायाह। कर्मकार्यत्वाभ्युपगमेऽपि दोष एव। अत्राभिदध्महे दोषान् क्रमशो न्यायबृंहितैः । एकेन वा भवेन्मुक्तिर्यदि वा सर्वकर्मभिः। वचोभि: पूर्वपक्षोक्तिघातिभिर्नातिसंभ्रमात् ॥२३॥ प्रत्येकं चेद्टथान्यानि सर्वेभ्योऽप्येककर्मता ॥२५॥ चतुर्विधस्यापि कर्मकार्यस्य मुक्तावसंभवान् मुक्ते: कर्मकार्यत्वम्। सर्वप्रकारस्यापि कर्मण उत्पत्तित एव विशिष्टसाध्याभिसंबन्धान्न पारिशेष्यन्यायसिद्धि :* । अज्ञानहानमात्रत्वान्मुक्ते :* कर्म न साधनम्। दुरितक्षपणार्थत्वान्न नित्यं स्याद्विमुक्तये। कर्मापमार्ष्टि नाज्ञानं तमसीवोत्थितं तमः ॥ २४ ॥ स्वर्गादिफलसंबन्धात्काम्यं कर्म तथैव न ॥ २६।। सुखेनैव सिध्यत इति हष्टा धीर्येषां तेषाम्। एतावता कथं तद्वचसाम- निवृत्तश्च ज्ञानमात्रहेतुत्वान्न कर्मापेक्षेत्युत्तरश्तोकतात्पर्यमाह चतुर्विध- ३ ६ प्रामाणिकत्वमित्यत आह स्वप्रज्ञेति। स्वकीया प्रज्ञा युक्त्युपदेशबहिष्कृता स्यापीति। स्वरूपावस्थानस्य नित्यसिद्धतया कर्मसाध्यत्वाभावेऽप्यज्ञान- संसारस्य कर्मनिमित्तत्वात्तत्परिहारेण परिहारः स्यादिति केवलोतेक्षा- निवृत्तेरागन्तुक्याः कर्मसाध्यत्वं किं न स्यादित्यत आह कर्मापमार्ध्टीति। लक्षणा तयाध्मातमुपबृंहितं चेतो येषां ते तथोक्ताः । तत्प्रज्ञायाः तत्र दृष्टान्तमाह तमसीति। तमसि सत्येवोत्थितं रशनोरगभ्रमादि ६ ९ यथार्थत्वाभावे श्रुतिस्मृतिलिङ्गानि सन्तीति सूचयति धूमानद्वेति। यथा तमो न निवर्तयति तद्वेतुकत्वादेवमज्ञानहेतुकं कर्म नाज्ञानं धूमेनानद्धा प्रतिबद्धा सम्यग्ग्रहणे धीर्येषां ते धूमानद्धधियः। एवं हि निवर्तयति। तेन स्वभावतो विषयतश्च विरोधाभावादित्यर्थः ॥ २४॥ श्रौतानि स्मार्तानि च लिङ्गानि दृश्यन्ते। "अग्िमुग्धो हैव धूमतान्तः कर्मसाध्यत्वव्यापकभूतोत्पत्त्यादिक्रियाफलाभावान्न कर्मसाध्यत्वमित्यु- १२ स्वं लोकं न प्रतिप्रजानाति " "पुवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपाः " "न तं क्म्। इदानीं मुक्तेः कर्मसाध्यत्वेऽभ्युपगम्यमानेऽपि दोषादनिर्मोक्ष विदाथ य इमा जजान" "अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः" "यामिमां पुष्पितां इत्याह कर्मकार्यत्वेति। कथं दोषादनिर्मोक्ष इत्याशङ्क्य किमेकैककर्म- ३ वाचम्" इत्यादीनि। तस्मात्तदीयं ज्ञानमयथार्थमेवातस्तद्वाचः संभावित- निष्पाद्या मुक्तिः किं वा समस्तकर्मनिष्पाद्येति विकल्प्याद्यं निरस्यति १५ दोषा एवेति भावः ॥ २२ ॥ एकेन वेत्यादिना पादत्रयेण। सर्वेषां कर्मणां निरपेक्षसाधनत्वात्कर्मान्तर- संप्रति संभावितदोषान्प्रकटीकर्तुमुत्तरग्रन्थसंदर्भ इति तात्पर्यमाह वैयर्थ्यप्रसङ्ग इत्यर्थः । द्वितीयं पक्षं दूषयति सर्वेभ्य इति। अगिहोत्र- ६ दूषणेति। अवधि: सामा। अत्र केवलकर्मणो मुक्तिसाधनत्वमित्यस्मिन्पक्ष दर्शपूर्णमासचातुर्मास्यपशुसोमादीनां मिलितानां मोक्षसाधनत्वे सत्येक- ३ इत्यर्थः । तत्रापि व्युत्क्रमदोषं परिहरति क्रमश इति स्वपक्षस्थापनो- सुसुक्षुनियोगविषयतया एककर्मत्वं प्राप्तम्। तच्चायुक्तम। फलभेदश्रवणात्। पयोगिन्यायोपपन्नतां दर्शयति न्यायेति । न केवलमेतावदेव परपक्ष- सर्वाश्रमकर्मणामेकेनाश्रमिणानुष्ठातुमशक्यत्वाच्च। प्रत्येकमाश्रमविहित- ९ प्रतिक्षेपसामर्थ्यमप्यस्तीत्याह पूर्वपक्षेति। छलजातिनिग्रहस्थानादिभिर्न सर्वकर्मभ्यो मोक्ष इति पक्षेऽपि सामग्रीवैचित्र्यात्फलेSपि वैचित्रयं ६ परोक्तयो निरस्यन्त इत्याह नातिसंभ्रमादिति। तेन तत्त्वनिर्णयावसानानि स्यात्। न तु तद्युक्तम् । मुक्तरेकरूपत्वात्। नचोक्त विकल्पदोषदुष्टत्वादन्तः- वादकथारूपाण्यस्मद्वचांसीति भावः ॥ २३॥ करणशुद्धिद्वारेण कर्मणां मोक्षं प्रति साधनभूतज्ञानसाधनत्वमपि न १२ स्यादिति शङ्कनीयम्। चिरचिरतरचिरतमत्वाल्पत्वमहत्त्वादिभिः शुद्धः नित्यसिद्धात्मस्वरूपावस्थानप्रतिबन्धकसकार्या ज्ञाननिवृत्तिव्यति रेकेणो- त्पत्त्याप्तितिकृतिसंस्कृतिलक्षणस्य कर्मफलस्य कैवल्येSसंभवादज्ञान- कालतः स्वरूपतश्च वैचित्र्याभ्युपगमादिति भावः ॥ २५॥ ननु नित्यनैमित्तिकानां कर्मणां फलान्तराश्रवणान्मोक्षस्य फलत्वेन * अज्ञानहानिमात्रत्वात S. * न पारिशेष्यसिद्धि: J.

१८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i. 27- -i. 29 ] प्रथमोऽध्यायः। १९

प्रमाणासंभवाच। साध्यसाधनभावोडयं वचनात्पारलौकिकः। एवं तावत् "मुक्तेः क्रियाभिः सिद्धत्वात्" इति निरस्तोऽयं पक्षः।

नाश्रौषं मोक्षदं कर्म श्रुतेर्वक्त्रात्कथंचन ।।२७॥ अथाधुना सर्वकर्मप्रवृत्तिहेतुनिरूपणेन यथावस्थितात्मवस्तुविषयकेवल- अभ्युपगताभ्युपगमाच्च श्वश्निर्गच्छोक्तिवद्भ्वतो निष्प्रयोजनः प्रलाप:। ज्ञानमात्रादेव सकलसंसारानर्थनिवृत्तिरितीमं पक्षं द्रढयितुकाम आह। ३ निषिद्धकाम्ययोस्त्यागस्त्वयापीष्टो यथा मया। इह चेदं परीक्ष्यते। कि यथा प्रतिषिद्वेषु यादृच्छिकेषु च कमसु सा- नित्यस्याफलवत्वाच्च न मोक्षः कर्मसाधनः ॥२८॥ भाविकस्वाशयोत्थनिमित्तवशादेवेदं हितामिदमहितमिति *विशेषान् परि- साधनाकाद्कत्वादन्योन्याकाड्डया संबन्धः पारिशेष्यन्यायेन सिध्यति कल्प्य मृगतृष्णिकोदकपिपासुरिव लौकिकप्रमाणप्रसिद्धान्येव साधना-६ ३ एवमन्येषामप्यश्रुतफलानां कर्मणां मोक्षसाधनत्वं सेत्स्यतीत्याशङ्क्याह सर्वप्रकारस्यापीति। विधेरिष्टसाधनरूपत्वात्साध्यस्य चेष्टत्वान्मोक्षस्य न्युपादाय हितप्राप्तयेऽहितनिरासाय च सयमेव प्रवर्तते निवर्तते च

चासाध्यत्वादग्निहोत्रं जुहोतीत्याद्युत्पत्तिविधिवाक्यादेव विशिष्टसाधनत्व- तथैवादृष्टार्थेषु काम्येषु नित्येषु च कर्मसु किं वान्यदेव तत्र प्रवृत्ति- ६ प्रतीतेरश्रूयमाणफलकेषु विश्वजिदादिषु "स स्वर्गः सर्वान्प्रत्यविशिष्ट त्वात्" इति विश्वजिद्धिकरणन्यायेन स्वर्गस्यैव फलत्वेन श्रवणान्न वृत्तानुद्रवणपूर्वकं वर्तिष्यमाणग्रन्थसंदर्भस्य तात्पर्यमाह एवं तावदिति।

पारिशेष्यन्यायसिद्धिरित्यर्थः । एतदेव श्रोकेन स्पष्टयति दुरितेति। इदानीं सर्वकर्मसु प्रवृत्तौ यो हेतुर्मिथ्याज्ञानादिलक्षणस्तस्य प्रवर्तकस्य निरूपणेन कर्मणामविद्याकार्यत्वेन विद्यासाध्याविद्यानिवृत्तिलक्षणे ३ ९ यद्यपि स्वसिद्धान्ते नित्यानां कर्मणां पितृलोकप्राप्तिफलत्वम्। "कर्मणा कैवल्यमिति पितृलोक:" इति श्रुतेः। तथापि मीमांसकदृथ्यपेक्षया "येन केन चन प्रदर्श्यत इत्यर्थः । ननु कथं कर्मसु प्रवृत्तिहेतुर्मिध्याज्ञानं तेषां यजेतापि वा दर्वीहोमेनानुपहतमना एव भवति" इतिवाक्यात्तेषां यथायोग्यं लौकिकवैदिकप्रमाणमूलत्वादित्याशङ्कय कर्मप्रवृत्तिनिमित्तहेतु- ६ १२ दुरितक्षपणार्थत्वाभ्युपगमान्न मोक्षफलत्वम्। तथा काम्यमपि न मोक्ष- निरूपणार्थ विमृशति इह चेदमिति। प्रतिषिद्धेषु कलञ्जभक्षणादिषु फलम्। स्वर्गादिफलसंबन्धादेवेत्यर्थः ॥ २६। यादृच्छिकेषु च शयनासनेष्टविहारादिषु स्वाभाविकः शासज्ञानानाधेयो मोक्षोद्देशेन कर्मणां विधानाभावादपि न तत्साधनत्वमित्याह प्रमाणेति। यः स्वाभिप्रायोऽहमप्राप्तसुखोऽपरिहृतदुःखश्च तेन मम प्राप्यं परिहरणीयं ९ पारलौकिकः साध्यसाधनभावो वचनाद्भवति। वचनं च मोक्षहेतुत्वेन चास्तीति मिथ्याज्ञानं तदुत्थनिमित्तं रागादि तद्वशात्प्रवृत्तेर्विषय-

३ १ कर्माभिधायकं श्रौतं वा स्मारत वा नोपलभ्यत इत्यर्थः ॥२७॥ विशेषालम्बनत्वादिदं पुरोवर्ति वस्तु हितमनुकूलमहितं प्रतिकूलमिति च यदुक्त्कं "अकुर्वतः क्रियाः काम्याः " इत्यादि तदस्माभिरभ्युपगतमेव कल्पनामात्रेण निश्चित्य स्वयमेव शास्त्रनिरपेक्ष लौकिकप्रमाणसिद्धान्येव १२ त्वयाप्युक्तं नाधिकमित्याह अभ्युपगतेति। श्वश्रनिर्गच्छोक्तिवदिति । च साधनानि साधनत्वेनोपादाय हितप्राप्यर्थमहितनिवृत्त्यर्थ च

३ भिक्षामटते माणवकाय भिक्षां प्रत्याचक्षाणामात्मनः स्तुषां भर्त्सयित्वा यथा तेषु कर्मसु प्रवर्तते निवर्तते च तथैवादृष्टार्थेषु कर्मसु काम्येषु श्वश्रः पुनस्तमाहूय समागते तस्मिन्नास्ति भिक्षा निर्गच्छेति तथैव नित्येषु च किं प्रवर्तत इत्यर्थः । एवं सिद्धान्तहृदयमभिधाय पूर्वपक्षहृदय- १५ प्रत्याचष्टे तद्वदित्यर्थः । ननु कर्मणां मोक्षसाधनत्वं त्वयानभ्युपगतमपि माह किं वान्यदिति। शास्त्रादिजनितं सम्यगज्ञानं वा तत्र प्रवृत्तिनिमित्त-

६म मयोक्तमित्यत आह नित्यस्येति। काम्यप्रतिषिद्धयोरभ्युदयप्रत्यवायफलयो- मित्यर्थः । "संदिग्धं सप्रयोजनं च विचारमर्हृति" इति न्यायातसंदेह- स्त्यागान्नैमित्तिकस्य च पापक्षयफलार्थत्वान्नित्यानां च फलरहितत्वान्न मोक्ष: प्रदर्शनानन्तरं प्रश्नपूर्वकं प्रयोजनं दर्शयति किंचात इत्यादिना। यदि १८ कर्मसाधन इति श्रोकार्थः ॥२८॥ * अहितमिति परिकल्प्य J.

२० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.29- -i. 30 ] प्रथमोऽध्यायः। २१

९ निवृत्तिनिमित्तमिति। किंचातः । यद्येवं शृणु। यदि तावद्यथावस्थित- एवं तावत्प्रत्यक्षानुमानागमप्रमाणावष्टम्भादात्मनो निरतिशयसुख- वस्तुसम्यगज्ञानं प्रमाणभूतं लौकिकमागमिकं वा प्रवृत्तिनिमित्तमिति हिताव्यतिरेकसिद्धेरहितस्य च षष्ठगोचरवरसत एवानभिसंबन्धा- निश्रीयतेनिवृत्तिशास्त्रं च नाभ्युपगम्यते तदा हताः कर्मत्यागिनो भ्रा- देवंस्वाभाव्यात्मानवबोधमात्रादेव हितं मे स्यादहितं मे मा भूदिति ३ १२ न्तिविज्ञानां मात्रावष्टम्भादलौकिकप्रमाणोपात्तकमानुष्ठानत्यागित्वाच्च। अथ मृगतृष्णिकोद कपिपासुप्रवृत्तिनिमित्तवद्यथावस्तुभ्रान्तिविज्ञानमेव निर्धारितम्। शास्त्रं च न पदार्थशक्त्याधानकृदिति। अथैतस्यै- सर्वप्रवृत्तिनिमित्तं तदा वर्द्धामहे वयं हताः स्थ यूयमिति। वोत्तरत्र प्रपश्च आरभ्यते। ६ हितं संप्रेप्सतां मोहादहितं च जिहासताम्। न परीप्सां जिहासां वा पुंसः शास्त्रं करोति हि। उपायान्प्राप्िहानार्थान् शास्त्रं भासयतेऽर्कवत् ।। २९ ॥। निजे एव तु ते यस्मात्पश्वादावपि॥ दर्शनात् ॥ ३० ॥

प्रमाणभूतं सम्यग्ज्ञानमेव प्रवृत्तिनिमित्तं निश्चीयते तदा कर्मत्यागिनो वयं हता इत्यर्थः । प्रमाणभूतत्वे हेतुः सम्यग्ज्ञानमिति। सम्यग्ज्ञानत्वे स्वभावतासिद्धिः "अजरममरम्" "अभयम्" "अशोकम् " इत्यादि-

२१ हेतुः यथावस्थितवस्त्विति । ननु कर्मसु सम्यग्ज्ञानात्प्रवृत्तौ किमिति श्रुतिभ्यः कूटस्थत्वासङ्गत्वसाक्षित्वादिभ्यश्च स्वभावतः परिहृताशेषा-

कर्मत्यागिनां हतिः सर्वसंन्यासेऽपि सम्यग्ज्ञानेनैव प्रवृत्तिसंभवात्तस्यापि नर्थत्वसिद्धेश्चैवंभूतात्मयाथात्म्यानवबोधादेव हितप्रेप्सा दुःखजिहासा ३९

निवृत्तिशास्त्रमूलत्वादित्याशङ्क्याह निवृत्तिशास्त्रं चेति। यावज्जीवादि- च भवति न पुनः शास्त्रमेव यूयं कर्तारो भोक्तारश्च युष्माकं प्राप्यं परि- हार्य चास्ति तस्माद्युष्माभिर्हित प्रेप्सितव्यमहितं च जिहासितव्यं यूयं

गम्यत इत्यर्थः । कुतस्तेषां हतत्वमित्यत आह भ्रान्तिविज्ञानेति। वर्णाश्रमवयोवस्थाविशेषवन्त इति कर्तृत्वादिकमुत्पादयति बोधयति ४२

आत्मनोऽशनायाद्यतीतत्वे कर्तृत्वाद्यभावे कर्मत्यागे च मूलप्रमाणा- २७ भावाभिप्रायेण भ्रान्तिविज्ञानमात्रावष्टम्भादित्युक्तम् । अलौकिकं प्रमाणं वतां पुंसां स्वत एव प्रेप्सितस्य हितस्य जिहासितस्य चाहितस्य प्राप्तये

"यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयात्" इति वैदिकं वचनं तेन विहितकर्मानु- परिहाराय च साधनं जिज्ञासमानानामिदं साध्यमिदं च साधनमिति ४५

श्वनपरित्यागित्वात्तषां हतिरित्यर्थः । अथेति । यथा मृगतृष्णिकोदकपिपासु- साध्यसाधनसंबन्धमात्रं यथावस्थितमर्कवत्प्रकाशयति शास्त्रं न पुनः प्रवृत्ति-

०प्रवृत्तिनिमित्तं मिथ्याज्ञानं तथा सर्वकर्मसु प्रवृत्तिनिमित्त मिध्याज्ञान- निवृत्तिजननेऽपि शास्त्रस्य व्यापारः । तत्र तूदासीनमित्यर्थः ॥२९॥

मेवेति यदि निश्चीयते तदा कर्मत्यागिनो वयं वर्धामहे कर्मणि तु एवं संक्षेपत इष्टानिष्टसाधनज्ञानाद्रागद्वेषौ भवतः ततश्च पुरुषस्य प्रवृत्ता यूयं हताः। भ्रान्तिज्ञानप्रापितप्रवृत्तिमत्त्वादित्यर्थः । एवं संदेहं प्रवृत्तिनिवृत्ती भवत इति पूर्वश्रोकोक्त्तमर्थं सोपस्करमनूद्य वर्तिष्यमाण- ३३ सप्रयोजनं प्रदर्श्याधुना निर्णयमाह हितं संप्रेप्सतामिति। वैषयिक- अ्रन्थस्य तात्पर्यमाह एवं तावदित्यादिना। यद्यपि न पूर्वश्रोके प्रत्यक्षानु- ३ सुखाभावेऽपि सुषुप्तौ सुखमहमस्वाप्समित्यात्मनः सुखरूपतायाः स्वानु- मानागमा: कण्ठोक्ताः । तथापि प्रेप्साजिहासयोर्मोहहेतुत्व मुपदर्शयता- भवसिद्धत्वात्परमप्रेमास्पदत्वेन सुखरूपतानुमानात् "एषोऽस्य परम * ३६ आनन्दः " "आत्मैवानन्दः" इत्यागमतश्च तस्य नित्यनिरतिशयानन्द- सुखव्यतिरेकसिद्धः S M; षष्ठप्रमाणगोचरवत् M + M omits मिथ्याज्ञानं तु 1 आधानकृदित्येतस्यैव J * निमित्तमिति निश्चय: J. । भ्रान्तिमूलविज्ञान M. ।। पश्चादाविव M.

• i. 35 ] प्रथमोऽध्यायः। २३ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i. 31- प्राप्तव्यपरिहार्येषु ज्ञात्वोपायाञ्छ्रतेः पृथक्। उक्तं तावदनवबुद्धवस्तुयाथात्म्य एव विधिप्रतिषेधशास्त्रेष्वधिक्रियत इति। अथाधुना विषयस्वभावानुरोधेन पवृत्त्यसंभवं वक्तुकाम कृत्वाथ प्रामुयात्प्राप्यं तथानिष्टं जहात्यपि॥ ३३ ॥।

३ आह। अथावशिष्टयोः स्वभावत* एव।

लिप्सतेऽज्ञानतोऽलब्धं कण्ठे चामीकरं यथा। परिहृतावाप्तयोर्बोधाद्धानप्राप्ती न कर्मणा।

वर्जितं च स्वतो भ्रान्त्या छायायामात्मनो यथा॥ ३१ ॥ मोहमात्रान्तरायत्वात्क्रियया ते न सिध्यतः ॥ ३४॥

भयान्मोहावनद्धात्मा रक्षः परिजिहीर्षति। यच्चापरिहृतं वस्तु तथालब्धं च लिप्सते ॥ ३२ ॥ वाप्तिनिश्शेषदुःखनिवृत्ती भवतो न तु कर्मणेति। उच्यते।

तत्रैतेषु चतुर्षु विषयेषु आप्तये परिहाराय च विभज्य न्यायः कर्माज्ञानसमुत्थत्वाननालं मोहापनुत्तये।

प्रदृश्येते। सम्यग्ज्ञानं विरोध्यस्य तामिस्रस्यांशुमानिव ।। ३५॥।

त्मनः सुख़स्वभावत्वस्योपदर्शितत्वात्तत्र च प्रमाणान्वेषणे च सौधुप्तिकानु- भवत्वेवम्। तथापि कस्य कथं प्राप्तिः परिहारो वेत्याकाड्कायामुत्तर- ६ भवलक्षणं प्रत्यक्षं परप्रेमास्पदत्वानुमानम् "एषोऽस्य परम आनन्दः" श्लोकाभ्यां तत्रोपायः प्रदर्श्यत इत्याह तत्रैतेष्विति। तत्र वस्तुतोऽप्राप्ते इत्यादिश्रुतिश्च परिगृह्यते। तस्मान्नानुक्तानुवाद इति द्रष्टव्यम्। षष्ठ स्वर्गादावपरिहृते च नरकादावागमतस्तदुपायान्विभागेन परिज्ञाय तदनन्तर- ३ गोचरवदिति। अभावप्रमाणगोचरवदित्यर्थः। कुतस्तर्हि प्रवृत्तिरित्यत मनुष्ठायानुष्ठानजनितादृष्टवशात्कालान्तरे तत्फलं लभते ॥ ३३ ॥ ९ आह एवंस्वाभाव्येति। यथाभूतात्मस्वरूपानवत्योधाद्वितं मे स्यादहितं मा भूदिति यन्मिध्याज्ञानं भवति तत्प्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्थः । उत्तरार्धा- स्वतस्तु परिहृतावाप्तयोरज्ञानत एव तथारूपेणाभिमतयोर्बोधादज्ञान-

र्थमनुवदति शास्त्रं चेति। पदार्थानां शक्तिमात्मनः कर्तृत्वभोक्तृत्वादि- निवृत्त्या प्राप्तिपरिहारौ न तु कर्मणा। मोहमात्रस्यैव तत्र प्रतिबन्धकत्वान्न

१२ शक्तिं स्वर्गादेः साध्यत्वशक्ति यागादेः साधनत्वशक्ति नाधत्त किं तु कर्मानुष्ठानसाध्यत्वमित्यर्थः ॥ ३४॥ ३

प्रकाशयत्येवेत्युक्तमित्यर्थः । निजे एव त्तिरिति। शास्त्राधेयविज्ञानं विनैव स्यातां नाम स्वतः प्राप्तस्यात्मनः स्वत एव परिहृतस्यानात्मनश्च ज्ञान- पश्चादीनामिव तयोः परीप्साजिहासयोः संभवादित्यथः ॥ ३०॥ मात्रादेव प्राप्तिपरिहारौ निरतिशयानन्दलक्षणस्य निरस्ताशेषानर्थलक्षणस्य पूर्वं कर्मप्रवृत्तिहेतुनिरूपणेन कैवल्यस्य कर्मसाध्यत्वं निराकृतम्। च मोक्षस्य कथं ज्ञानादेव सिद्धिः तथाभूतस्य मोक्षस्य संसारदशा- ३ अधुना विद्याविषयात्मस्वरूपपर्यालोचनयापि कर्मसु प्रवृत्त्यसंभवं दर्शयितु- यामनुपलम्भात् साध्यत्वप्रतीतेरिति शङ्कायामुत्तरश्लोकेनोत्तरमुच्यत ३ माह उक्तमित्यादिना। तदर्थ प्राप्यस्य परिहार्यस्य च प्रत्येकं द्वैविध्यं इत्याह कस्मादिति। यद्वा। शुक्तिकादिनिकटोपसर्पणादिक्रियया रजतादि- दर्शयति लिप्सत इति। स्वतः प्राप्तमेव कण्ठगतं सुवर्णभूषणमज्ञानतोऽ- विभ्रमाणां तत्कारणाज्ञाननिवृत्त्या निवृत्तिदर्शनादात्माज्ञाननिवृत्तिरपि ६ प्राप्तं प्रापुमिच्छति। यथा विद्यमानत्वादेव स्वत एव वर्जितं स्वकीय- कर्मणा किं न स्यादित्याशङ्क्य परिहरति कस्मादित्यादिना। उक्त- ६ च्छायायां भ्रान्त्यारोपितं राक्षसं मोहावृतान्तःकरणो भयात्परिहर्तुमिच्छति। यच्चान्यद्वस्तुतोऽपरिहृतं चौरव्याघ्रादि अलब्धं च वित्तादि तत्परिहर्तु प्रापुं चेच्छतीति द्वयमपि द्विविध दृश्यत इत्यर्थः ॥ ३१॥॥ ३२॥ * स्वभावत: without एव J 1 वर्जितावाप्योः M.

२४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता i .- 38] प्रथमोऽध्यायः। २५ [-i. 36 स्वपक्षस्य हेत्ववष्टम्भेन समर्थितत्वान्निराशङ्कमुपसंहियते। नन्वात्मज्ञानमप्यविद्योपादानम्। न हि शास्त्रशिष्याचार्याद्यनुपादाया- त्मज्ञानमात्मानं* लभत इति। नैष दोषः । यत आत्मज्ञानं हि तस्मादु:खोदधेहेतोरज्ञानस्यापनुत्तये। सम्यग्ज्ञानं सुपरयापं क्रिया चेन्नोक्तहेतुतः ॥ ३७ ॥

प्रध्वंसि स्वात्मोत्पत्तावेव शास्त्राद्यपेक्षते नोत्पन्नमविद्यानिवृत्तौ। ननु बलवदपि सम्यरज्ञानं सदप्रमाणोत्थेनासम्यग्ज्ञानेन बाध्यमान-

कर्म पुनः स्वात्मोत्पत्तावुत्पन्नं च । न हि क्रिया कारकनिस्स्पृहा मुपलभामहे यत उत्पन्नपरमार्थबोधस्यापि कर्तृत्वभोक्तृत्वरागद्वेषाद्य-

६ कल्पकोटिव्यवहितफलदानाय स्वात्मानं विभर्ति ाध्यमानमात्ररूप- भेदेन च विद्याविषयत्वाद्द्वैतविरोधाभावमाशङ्क्याह वस्तुस्वरूपेति।

त्वात्तस्याः । न च क्रियात्मज्ञानवत्स्वात्मप्रतिलम्भकाल एव द्वैतविषयत्वेनाद्वैतविषयत्वेन चाविद्याविद्ययोर्विरोधोऽस्तीत्यर्थः । ननु विभ्रमेऽव्यधिष्ठानस्य सामान्येन स्फुरणात्तदालम्बनत्वमविद्यायां विद्यते स्वर्गादिफलेन कर्तारं संबभ्नाति। आत्मज्ञानं पुनः पुरुषार्थसिद्धौ तस्मादेकविषयत्वान्न विषयतो विरोध इत्याशङ्क्याह मात्रेति। आश्रया- ९ नोत्पद्यमानस्वरूपव्यतिरेकेणान्यद्रूपान्तरं साधनान्तरं वापेक्षते। कुत दालम्बनत्वाद्विषयीकरणादिति यावत्। पूर्वं विषयतो वैलक्षण्यमुक्त-

एतत्। यतः। मिदानीं विद्या स्वजन्मन्येवाविद्याद्यपेक्षते न तु फले। कर्म पुनः १२ स्वजन्मनि फले चाविद्यामपेक्षत इति वैलक्षण्यान्तरमाह स्वात्मोत्पत्ता- बलवाद्धि प्रमाणोत्थं सम्यग्ज्ञानं न बाध्यते। विति। किमिति फले कर्माविद्यामपेक्षत इत्यत आह न हि क्रियेति।

आकाङ्कते न चाप्यन्यद्वाधनं प्रति साधनम् ॥ ३६ ॥ कालान्तरभाविफलदानाय तिष्ठन्ती क्रिया कारकाद्यपेक्षयैव तिष्ठती- १५ त्यर्थः। ननु किमिति कारकमाश्रित्यैव तिष्ठति न स्वातन्त्रयेणैव तिष्ठती-

९ न तु तस्य तदानीमभावात्। पूर्वोक्तप्रत्यक्षादिना प्रमाणेन तत्स्वभाव- त्यत आह साध्यमानेति। परतत्रस्वरूपत्वात्क्रियाया इत्यर्थः । ननु

निर्धारणात्तस्य चाज्ञानस्य ज्ञानादेव निवृत्तिस्तथा लोके दष्टत्वात्। तर्हि स्वोत्पत्तिकाल एव कर्मापि फलजनकमस्त्वित्याशङ््यानुभवविरोधा- १८

निकटोपसर्पणादेस्तु न साक्षादज्ञाननिवर्तकत्वं सम्यग्ज्ञानोत्पत्तिमात्र- न्नैवमित्याह न च क्रियेति। ननु तर्ह्यात्मज्ञानमपि कर्मापेक्षयाभ्यास- १२ कारणत्वेनान्यथासिद्धत्वात् 1 तत्रस्थस्यैवाधिष्ठानावलोकने च द्वारेण वा कैवल्यं चिरेण साधयेदित्यत आह आत्मज्ञानमिति। रूपा- भ्रमानिवृत्तेश्च्ेति न्तरशब्देनाभ्यास उच्यते। साधनान्तरशब्देन च कर्म। नन्वात्मज्ञान- २१

भावः ॥ ३५।। स्याप्यन पेक्षत्वमयुक्तमनादिकालप्रवृत्तद्वैतदर्शनतत्संस्काराभ्यां बाधपरि-

अज्ञानोत्थत्वाच्चत्कर्मणामविद्यानिवृत्तावहेतुत्वं तर्हि विद्याया अपि हारायाभ्यासादिसापेक्षत्वादित्याक्षिप्योत्तरश्लोकेन समाधत्ते कुत एतदि-

तदुत्थत्वाविशेषात्तन्निवर्तकत्वं न स्यादिति शङ्कते नन्विति। कुतस्तस्या- त्यादिना। प्रमाणोत्थत्वादवूलवत्सम्यगज्ञानमप्रमाणोत्थद्वैतदर्शनतत्संस्का- २४'

३ विद्योपांदानत्वमित्यत आह न हीति। अविद्याकार्यत्व्ाविशेषेऽपि परमार्थ- राभ्यां न बाध्यत इत्यर्थः। तर्हि द्वैतदर्शनतत्संस्कारयोर्बाधिनार्थ

वस्त्वालम्बनत्वेन विषयतो विरोधादविद्यानिवर्तकत्वरं न विरुध्यत इति सम्यग्ज्ञानमभ्यासादिकमपेक्षतामित्यत आह आकाङ्कत इति ॥ ३६ ॥

परिहरति नैष दोष इति। तत्राजडसत्यात्मविषयतया जडानृतानात्मविषया- एवं ज्ञानमेव कैवल्ये साधनं न कर्मेत्युपपादितमर्थमुपसंहरति स्वपक्ष- ६ विद्याविरोधितामाह स्वतःसिद्धति । आत्मनां परस्परभेदेन ब्रह्मणो स्येति। दुःखहेतुभूताज्ञानापनुत्तये सम्यग्ज्ञानमेव षुष्कलकारणमित्य्थः । उक्तहेतुत इति। अज्ञानसमुत्थत्वोत्पाद्यफलत्वादिहेतुभ्य इत्यर्थः ॥ ३७॥ ३ * आत्मज्ञानं लभते J. 1 साध्यमानरूपत्वात् M. 18

२६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i .- 38

३ नवबोधोत्थप्रत्यया आविर्भवन्ति। न ह्यवाधिते सम्यग्ज्ञाने तद्विरुद्धानां -i. 41] प्रथमोऽध्यायः। २७

प्रत्ययानां संभवोऽस्ति। नैतदेवम् । कुतः । ब्राह्मण्याद्यात्मके देहे लात्वा नात्मेति भावनाम्।

बाधितत्वादविद्याया विद्यां सा नैव* बाधते। श्रुतेः किङ्करतामेति वाड्नःकायकमसु* ॥३९ ॥

तद्वासना निमित्तत्वं यान्ति विद्यास्मृतेर्धुवम् ॥३८।। यस्मात्कर्मोज्ञानसमुत्थमेव तस्मात्तद्वयावृत्तौ निवर्तत इत्युच्यते।

"कर्माज्ञानसमुत्थत्वात्" इत्युक्तो हेतुस्तस्य च समर्थनं पूर्वमेवा- दग्धाखिलाधिकारश्रेद्दह्मज्ञानाग्निना मुनिः।

भिहितं "हितं सम्प्रेप्सताम्" इत्यादिना। तदभ्युच्चयार्थ।मविद्या- वर्तमान: श्रुतेर्मूर्ननि नैव स्याद्वेदकिङ्करः ॥ ४० ॥

६ न्वयेन च संसारान्वयित्वं+ प्रदर्शयिष्यामीत्यत आह। अथेतरो घनतराविद्या पटलसंवीतान्तःकरणोऽङ्गीकृतकर्तृत्वाद्यशेष- कर्माधिकारकारणो विधिप्रतिषेधचोदनासंदंशोपदष्टः कर्मसु प्रवर्त-

ननु "बलवद्धि प्रमाणोत्थम्" इत्यनेन श्रोकेनानन्यापेक्षचैतन्य- मान: ।

प्रकाशात्मस्वरूपावगाहित्वेन वस्तुबलप्रवृत्तत्वादपौरुषेयवेदान्तवाक्यजन्य- शुभैः प्रामोति देवत्वं निषिद्धैर्नारकीं गतिम्। ३ ज्ञानस्य सकलसंसारकारणभूताज्ञाननिवर्तकत्वमुपपद्यते। तत एवानादि- उभाभ्यां पुण्यपापाभ्यां मानुष्यं लभतेऽवशः ॥। ४१ ॥ कालप्रवृत्तदृढतरकर्तृत्वादिमिथ्यावभासनिवर्तकत्वमुपपद्यते न च तन्निवृत्तौ स्वव्यतिरिक्तमभ्यासादिसाधनान्तरमपेक्षत इत्युक्तम्। तत्र वृत्तानुकीर्तनपूर्वकं वर्तिष्यमाणाविद्यान्वयग्रन्थस्य तात्पर्यमाह कर्मा-

६ बलवत्त्वात्सम्यग्ज्ञानस्याबाध्यत्वमित्यत्रानुभवंविरोधं शङ्कते ननु बल- ज्ञानेति। अज्ञानसमुत्थत्वात्कर्माज्ञाननिवर्तकं न भवतीत्युक्तम्। इदानी-

वद्पीति। ननु कर्तृत्वादिप्रत्ययानुवृत्तिमात्रेण कथं बाधोऽवगम्यत मध्यासपूर्वककर्माधिकारहेतुत्वादपि कर्मणामज्ञाननिवर्तकत्वं नास्तीति ३

इत्यत आह न हीति। बाधितस्य बाधकत्वानुपपत्तेर्मैवमिति परिहरति युक्त्यन्तरप्रदर्शनाय श्रोकारम्भ इत्यर्थः। प्रदर्शयिष्यामीत्यत आहेति।

९ नैतदेवमिति । प्रमाणज्ञानस्य स्वसामग्रीत एवोत्पन्नत्वात्तस्य चाज्ञान- प्रदर्शयिष्यामीत्यतो हेतोराह एतदर्थमाहेति यावत्। ब्राह्मण्याद्यात्मक

बाधकत्वादज्ञानबाधयैव विपर्ययज्ञानस्यापि तदात्मकत्वेन बाधितत्वान्न इति। वर्णाश्रमवयोऽवस्थाविशेषवति देहे ना पुरुष आत्मेति भावनां ६ विपर्ययज्ञानेन सम्यग्ज्ञानबाधः संभवतीत्यर्थः । अस्तु तर्हि बाध- लात्वा समादायेत्यविद्यान्वयो दर्शितः । सांप्रतं तदधीनं कर्तृत्व- १२ कालादुत्तरकालमुत्पन्नैर्द्वैत प्रत्ययैरविद्याया बाध इत्याशङ्क्य तस्मिन्नपि भोक्तृत्वादिसंसारान्वयं दर्शयति श्रुतेरिति। किङ्करतां तन्नियोगात्तदुक्त- काले बाधकविद्यासंस्कारजनितप्रत्ययानां बलवत्त्वात्तेषामेव द्वैतप्रत्यय- कारिताम्। ततश्च कर्मणामविद्याविनाभूतत्वान्नाविद्यानिवर्तकत्वमि- बाधकत्वोपपत्तेनैवमित्याह तद्वासना निमित्तत्वमिति। यद्वा। तद्वासना ९ त्र्थः ॥ ३९॥ १५ इत्यविद्यावासनाः कथ्यन्ते ता अपि स्मृति विदुषो जनयन्ति। ततश्च न द्वैतस्मृतिभिरपि विद्याया बाध इत्यर्थः ॥ ३८॥ एवमन्वयमुक्त्ा तव्यतिरिक्ते कर्मव्यतिरेकमाख्यातुमुत्तरश्लोक इत्याह यस्मादिति। दग्धेति। अधिक्रियते कर्मण्यनेनेत्यधिकारो ब्राह्मण्याद्यभि-

• विद्यांशान्नैव AD मानः । वर्तमान: श्रुतेमूर्धि प्रतिपाद्यतया ब्रह्मरूपेण ।। ४० ॥। ३ i तद्भ्युदयार्थ BE यः पुनर्वेदकिङ्करोऽविद्यान्वयेन संसारान्वयी दर्शितस्तस्य संसार- + संसारान्वयं M प्रकारं वैराग्योत्पादनायाह अथेतर इति। अङ्गीकृतं कर्तृत्वभोक्तृत्व-

• वाञान:कायकर्मभि: CF. घनतरानाद्यविद्या M.

२८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i. 42- i.45 ] प्रथमोऽध्यायः।

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ते घोरे दुःखोदधौ* घटीयन्त्रवदारोहावरोहन्यायेना- का त्वसौ* श्रुतिरिति चेत्। "यदा सर्वे प्रमुच्यन्त" "इति नु" इति च वाजिनःं।

मिश्रकर्मवायुसमीरितः । कामबन्धनमेवेदं+ व्यासोऽप्याह पढे पढे। ४४ ॥

एवं चङ्रम्यमाणोऽयमविद्याकामकर्मभिः। एष संसारपन्था व्याख्यातः । अथेदानीं तद्वयावृत्तये कर्माण्यारादुप-

पाशितो जायते कामी म्रियते चासुखावृतः ।४२॥ कारकत्वेन यथा मोक्षहेतुतां प्रतिपद्यन्ते तथाभिधीयते।

यथोक्तऽर्थ आदरविधानाय प्रमाणोपन्यासः । तस्यैवं दुःखतप्तस्य कथचित्पुण्यशीलनाद्। श्रुतिश्रेमं जगादार्थ कामस्य विनिवृत्तयेों। नित्येहाक्षालितधियो वैराग्यं जायते हृदि ॥ ४५ ॥ तन्मूला संसृतियस्मात्तनाशोऽज्ञानहानतः ॥ ४३।।

ब्राह्मण्यादिलक्षणं कर्माधिकारे कारणं येन स तथोक्त । विधिप्रतिषेधचोद- मिति दर्शयितुमाह यथोक्त इति। ग्स्मात्काममूला संसृतिस्तस्मात्तस्य

नाभ्यां परिगृहीतश्चोदनाविषये कर्मणि प्रवर्तमानः । पूर्वपूर्वमुत्तरस्योत्तरस्य विनिवृत्तये श्रुतिर्जगादेत्यन्वयः । कथं तर्हि तन्निवृत्तिरित्यत आह तन्नाश ३

हेतुः। शुभैरिति। "पुण्येन पुण्यं लोकं जयति पापेन पापमुभाभ्या- इति ॥४३ ॥

६ मेव मनुष्यलोकम् " इत्यस्याः श्रुतेरर्थोऽनेन व्यक्तीकृतः। अवशः "यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्त्योS- कामकर्मादिपरतत्र इत्यर्थः ॥ ४१ ॥ मृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नते" "इति नु कामयमानो योऽकामो निष्काम

उत्तरश्षोकगतस्यैवंशब्दस्यापेक्षितमर्थ प्रदर्शयन्नव संसारगतिमेव आत्मकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति " "अत्रैव समवली- ₹

प्रदर्शयन्संसारमेव प्रपञ्नयति आब्रह्मति। योनीश्चङ्गम्यमाण इति श्रोक- यन्ते " "ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति " इति वाजसनेयिन आहुरित्यन्वयः।

३ गतेन पदेन संबन्धः । ता एव योनीर्विशिनष्टि अधमेति। अधममध्यमो- "कामबन्धनमेवेदं नान्यदरतीह बन्धनम्। कामबन्धनमुक्तो हि

त्तमा ये सुखदुःखमोहास्तेषां विद्युच्चपलो यः संपातः संपर्कस्तं दातुं नेह भूयोऽभिजायते" इत्यादिनापि कामस्य संसारकारणत्वं स्मर्यत ६

शीलं यासां योनीनां तास्तथोक्तास्ता एव विचित्रा देवतिर्यङनरादि- इत्यर्थः ॥ ४४ ॥

६ भेदेन। चङ्गमणे दृष्टान्तमाह चण्डेति। उत्पिञ्जलक आकुलः । चण्डश्चा- एवं तावत्कामस्य संसारकारणत्वमुक्त तस्य च तन्नाशोऽज्ञानहानत सावुत्पिञ्जलकश्चेति चण्डोत्पिञ्जलकः श्वसनो वायुस्तस्य वेगेनाभिहतो इति ज्ञानादज्ञाननिवृत्त्या निवृत्तिरप्युक्ता। का त्वसौ श्रुतिरिति चेत् योऽम्भोनिधिस्तन्मध्यवर्ति यच्छुष्कालाबु तद्यथातिशयेन भ्रमति तद्व- यदा सर्वेति कामबन्धनमेवेदमिति च। तत्र सर्वथा कर्मणामनुपयोग- ३ ९ च्छुभमशुभं तदुभयव्यामिश्रं च यत्कर्म स एव वायुस्तेन समीरितः शङ्कायामुपयोग प्रकारप्रदर्शनायोत्तरग्रन्थ इत्याह एष संसारेति । प्रेरितः न क्वापि निर्वृतिमुपलभमानस्तिष्ठतीति पाशितो बद्धः कामी जायत, तस्यैवमिति। पुण्यशीलस्य दुर्लभतां दर्शयति कथंचिदिति। काम्ये इति ॥ ४२ ॥ * कामस्य प्राधान्येन संसारकारणत्वमुक्तम्। तत्र श्रुतिस्मृती प्रमाण- कासौ श्रुति: M. i इति वाजसनेयिन: S The quotation कामबन्धनं etc. is included in the text of AB दु:खमद्ोदधौ S. मोहस्य विनिवृत्तये S. as verse 45. ॥ तस्यैव दुःखतसस्य M. *

-i. 49 ] प्रथमोऽध्यायः। ३१

नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.46- व्युत्थिताशेषकामेभ्यो* यदा धीरवतिष्ठते। कीदग्वैराग्यमुत्पद्यत इति। उच्यते। तदैव प्रत्यगात्मानं स्वयमेवाविविक्षति ॥४८ ॥। नरकाद्ीयेथास्याभूत्तथा काम्यफलादपि। अतःपरमवसिताधिकाराणि कर्माणि प्रत्यक्प्रवणत्वसनौ कृतसंप्रत्ति- यथार्थदर्शनात्तस्मान्नित्यं कर्म चिकीर्षति॥४६ ॥ कानि चरितार्थानि सन्ति। एवं नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानेन। प्रत्यक्प्रवणतां बुद्धेः कर्माण्युत्पाद्य शुद्धित: । शुध्यमानं तु तच्चित्तमीश्वरार्पितकर्मभिः । कृतार्थान्यस्तमायान्ति प्रावृडन्ते घना इव ॥ ४९ । वैराग्यं ब्रह्मलोकादौ व्यनक्त्यथ सुनिर्मलम् ॥ ४७ ॥ यस्माद्रजस्तमोमलोपसंसृष्टमेव* चित्तं कामवडिशेनाकृष्य विषयदुरन्त- ननु किमत्र वैराग्येण तस्य मोक्षसाधनत्वेन तत्सहकारित्वेन वाश्र-

सूनास्थानेषु निक्षिप्यते तस्मान्नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानपरिमार्जनेना- वणादित्याशङ्क्य रागस्य मोक्षोपायप्रवृत्तिप्रतिबन्धकत्वात्तत्प्रतिबन्धक- रागाभावतया वैराग्यस्य मोक्षप्रवृत्तिहेतुतामुपपत्तिपुरस्सरं दर्शयति ३ पविद्धरजस्तमोमलं प्रसन्नमनाकुलं संमार्जितस्फटिकशिलाकल्पं बाह्य- यस्मादित्यादिना। रजस्तमसी एव हेयत्व्रान्मलवन्मलं तेन मलेनोपसं- विषयहेतुकेन च रागद्वेषात्मकेनातिग्रहबडिशेनानाकृष्यमाणं विधूता- सष्टमपहृतं कलुषीकृतमन्तःकरणं कामाख्येन बडिशवदाकर्षकत्वाद्वडिशे-

शेषकल्मषं प्रत्यञ्ात्रप्रवणं चित्तदर्पणमवतिष्ठते । अत इदमभि- नाकृष्य विषयप्रवण विधाय विषयाः शब्दादय एव दुरन्तानि सूना- ६ स्थानानि विषयपराणां पुनःपुनर्जन्ममरणादिहेतुत्वात्तेषु मत्स्यादिवन्नि- ६ धीयते। क्षिप्यते यस्मात्तस्मान्नित्यानुष्ठानात्तथाभूतप्रतिबन्धक्षये यथोक्तविशेषणं

६ पुण्येऽप्यानुषङ्गिकी शुद्धिरस्ति। ततो नित्यानुष्ठाने बुद्धिरुत्पद्यते। एवं चित्तदर्पणं प्रत्यड्मात्रप्रवणमवतिष्ठत इत्यन्वयः । अपविद्धरजस्तमोमलं ९

नित्येहया नित्यकर्मानुष्ठानेन विशुद्धबुद्धे: काम्यकर्मफलेषु वैराग्यं जायत व्यावृत्तरजस्तमोमलमत एव प्रसन्नमनाकुलमचलम्। प्रसन्नतायां

इत्यर्थः॥ ४५ ॥ दष्टान्तमाह संमार्जितेति। अत एव बाह्याः शब्दादयो विषयास्तद्वेतुकौ यौ रागद्वेषौ तल्लक्षणेनातिग्रहबडिशेन विषयान्प्रत्यनाकृष्यमाणम्। १२ की दग्वैराग्यमुत्पद्यत इति। उच्यते। नरकाद्गीरिति। ननु प्रतिषिद्ध- अत्र च "स कामेनातिग्रहेण गृहीतः" इति कामस्यातिग्रहत्ववचना- कर्मफलान्नरकादिव किमिति काम्यकर्मफलात्स्वर्गात्सुखरूपा्गयं जायत दस्य दोषोपलक्षणार्थत्वाद्रागद्वेषयोरतिग्रहात्मकत्वम् । तत्रानाकृष्यमाणत्वे ३ इत्यत आह यथार्थेति। काम्यकर्मफलस्यानित्यत्वसातिशयत्वदुःखबहुल- हेतुर्विधूतेति। आविविक्षत्याभिमुख्येन प्रवेष्टुमिच्छतीत्यर्थः ॥ ४८ ॥ १५ त्वादिदोषदर्शनात्काम्यकर्मनिमित्तमपि भयं जायत इत्यर्थः। यस्माङ्गयं एवं शुद्धान्तःकरणस्योत्पन्नवैराग्यस्य सर्वकर्मसंन्यासेSधिकार इत्यभि- जातं तस्मात्काम्यकर्मभ्यो व्यावृत्तः पुनस्तदेव नित्यं कर्म तात्पर्येणानुष्ठातु- प्रेत्याह अतःपरमिति। "यदद्वि कुरुते जन्तुस्तत्तत्कामस्य चेष्टितम्" ६मिच्छतीत्यर्थः ॥ ४६॥ इति वचनात्कर्मप्रवृत्तिनिमित्तस्य कामस्य निवृत्तत्वात्कर्माण्यवसिता- ३

भवत्वेवं काम्यकर्मपरित्यागेन नित्यनैमित्तिककर्मणामेवानुष्ठानं तथापि धिकाराण्युच्यन्ते। प्रत्यक्प्रवणत्वसूनौ कृतसंप्रत्तिकानि संप्रत्तिर्नाम केन द्वारेण तेषां मोक्षहेतुत्वमित्यत आह एवं नित्येति। चित्तशुद्धि- स्वव्यापाराणां पुत्रे संप्रदानं समर्पणमत एव चरितार्थानि कृतप्रयोजना- ३ वैराग्योत्पादनद्वारेणेत्यर्थः । शुध्यमानं त्विति। स्पष्टम् ॥४७॥ * वर्जिताशेषकामौघः M * मलोपसृष्टं M

३२ नैष्कर्मर्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i. 50- ३३ यतो नित्यकर्मानुष्ठानस्यैष महिमा। -i. 53 ] प्रथमोऽध्यायः।

तस्मान्मुमुक्षुभिः कार्यमात्मज्ञानाभिलाषिभिः। पारम्पर्येण कर्मैवं स्यादविद्यानिवृत्तये।

नित्यं नैमित्तिकं कर्म सदैवात्मविशुद्धये॥ ५०॥ ज्ञानवन्नाविरोधित्वात्कर्माविद्यां निरस्यति ॥ ५२॥

यथोक्ततेऽर्थे सर्वज्ञवचनं प्रमाणम्। न च कर्मणः कार्यमण्वपि मुक्तौ संभाव्यते नापि मुक्तौ यत्संभवति

"आरुरुक्षोर्मुनेयोंगं कर्म कारणमुच्यते। तत्कर्मापेक्षते। तदुच्यते*।

योगारूढस्य तस्यैव शम" एवेति च स्मृतिः ॥५१॥ उत्पाद्यमाप्यं संस्कार्य विकार्य च क्रियाफलम्। नैवं मुक्तिर्यतस्तस्मात्कर्म तस्या न साधनम् ॥५३॥ संसारयाथात्म्यावबोधस्ततो* वैराग्यं ततो मुमुक्षुत्वं ततस्तदुपाय- एवं तावत्केवलं कर्म साक्षादविद्यापनुत्तये न पर्याप्तमिति प्रपञ्चितम्। ३ पर्येषणं ततः: सर्वकर्मतत्साधनसंन्यासस्ततो योगाभ्यासस्ततश्चित्तस्य मुक्तौ च मुमुक्षुज्ञानतद्विषयस्वाभाव्यानुरोधेन सर्वप्रकारस्यापि कर्म- प्रत्यक्प्रवणता ततस्तत्वमस्यादिवाक्यार्थपरिज्ञानं ततोSविद्याच्छेद- णोऽसंभव उक्तो "हितं संप्रेप्सताम्" इत्यादिना। यादृशश्रारादुप-३ स्ततश्र स्वात्मन्येवावस्थानं "ब्रह्रैव सन् ब्रह्माप्येति" "विमुक्तश् कारकत्वेन ज्ञानोत्पत्तौ कर्मणां समुच्चयः संभवति तथा प्रतिपादि- ६ विमुच्यते" इति। तम्। अविद्योच्छित्तौ तु लिब्धात्मस्वभावस्यात्मज्ञानस्यैवासाधारणं

६ न्यस्तमायान्तीति श्रोकगतेन पदेन संबन्धः । प्रत्यगिति। कर्माणि बुद्धे: शुद्धयुत्पादनद्वारेण तस्याः कर्मणां पारम्पर्येण मुक्तावुपयोगो दर्शितस्तदेव पारम्पर्यमिदानीं दर्श- प्रत्यक्प्रवणतामुत्पाद्य कृतार्थानि यति नित्यकर्मेति । धर्मोत्पत्तिरदृष्टोत्पत्तिः । पापहानिः "धर्मेण पाप- सन्त्यस्तमायान्तीत्यर्थः ।४९।। मपनुदति" इति श्रुतेः । चित्तशुद्धिश्चित्तस्य विवेकक्षमता। याथात्म्याव- ३ एवं कर्मणामन्त:करणशुद्धिद्वारेण प्रत्यक्प्रवणताहेतुत्वादर्त्येव मुक्तावुप- बोधोऽनित्यत्वादिदोषदर्शनम् । योगाभ्यासः श्रवणमनननिदिध्यासना- योग इत्युपसंहरति यत इति ॥ ५० ॥ दीनामनुष्ठानम्। अत्र चित्तस्य प्रत्यक्प्रवणता नाम प्रत्यगात्मन्येवाप्रयत्ने-

कर्मणां मुक्तावारादुपकारकत्वं न तु साक्षादित्युक्तम्। तस्मिन्नर्थ भग- नावस्थानम्। कर्मसंन्यासस्य हेतुत्वेन पूर्वोदिता तु प्रत्यकप्रवणता ६

। वद्वचनं प्रमाणमित्याह यथोक्त इति। आरुरुक्षोः सम्यग्दर्शनसाधनं प्रत्यगात्मविविदिषामात्ररूपेति न पूर्वापरविरोधः। वाक्यार्थपरिज्ञानं

३ ध्यानयोगमारोदुमिच्छोस्तदनुष्ठानासमर्थस्य कर्म नित्यं नैमित्तिकं कारणं साक्षात्कारलक्षणम्। स्वात्मन्यवस्थानमित्यत्र प्रमाणमाह ब्रह्मैवेति।

तद्नुष्ठानसामर्थ्योत्पादकमुच्यते श्रुतिभिः स्मृतिभिश्च। योगमारूढस्य ननु कर्म साक्षादेवाविद्यानिवर्तकं किं न स्यादित्यत आह ज्ञान- ९

योगमनुष्ठातुं समर्थस्य शमः कारणमुपशमः संन्यासः कारणम्। वदिति॥५२॥

६ योगावाप्तौ च साधनमिति वदन्परम्परयैव कर्मणां मोक्षोपयोगं कर्मणः साक्षान्मोक्षसाधनत्वाभावे युत्त्यन्तरमाह न चेति। कर्मफल- दर्शयतीत्यर्थः ॥५१॥ स्योत्पाद्यादेर्मुक्ताव संभवात्संभवतश्च स्वरूपेणावस्थानस्य कर्मानपेक्षत्वान्न मुक्तेः कर्मसाध्यत्वमित्यर्थः ॥५३॥ ३ * याथातथ्यावबोधः ADFS. तत इदसुच्यते-M लब्धात्मलाभस्य ABS * 4

३४ [i.56- -i. 58 ] प्रथमोऽध्यायः। ३५

६ साधकतमत्वं नान्यस्य प्रधानभूतस्य गुणभूतस्य चेत्येतदधुनोच्यते। तस्मादकारकब्रह्मात्मनि परिसमाप्तावबोधस्याशेषकर्मचोदनानामचोद्य- तत्र ज्ञानं गुणभूतं तावदहेतुरित्येतदाह। स्वाभाव्यात्कुण्ठता*ं। कथं तत् । अभिधीयते। संनिपत्य न च ज्ञानं कर्माज्ञानं निरस्यति। साध्यसाधनभावत्वादेककालानवस्थितेः ॥ ५४ ॥ बृहस्पतिसवे यद्वत्क्षत्त्रियो न प्रवर्तते।

समप्रधानयोरप्यसंभव एव। ब्राह्मणत्वाद्यहंमानी। विश्रो वा क्षत्त्रकर्माणि ॥ ५७॥/

बाध्यबाधकभावाच्च पश्चास्योरणयोरिव। यथायं दृष्टान्त एवं दार्ष्टान्तिकोऽपीत्येतदाह+। एकदेशानवस्थानान्न समुच्चयता तयोः ॥५५॥ कुतो बाध्यबाधकभावः। यस्मात् । विदेहो वीतसंदेहो नेतिनेत्यवशेषितः ।

अयथावस्त्वविद्या स्याद्विद्या तस्या विरोधिनी। देहाद्यनात्मदक्तद्वत्तत्क्रियां वीक्षतेऽपि न ॥५८॥

समुच्चयस्तयोरेवं रविशार्वरयोरिव ॥५६ ॥ तस्यार्थस्याविष्करणार्थमुदाहरणम्।

वृत्तकीर्तनपूर्वकं वर्तिष्यमाणग्रन्थसंदर्भस्य तात्पर्यमाह एवं ताव- वस्त्विति। परमार्थात्मवस्तुविषयं ज्ञानम् । अविद्याध्यारोपितमिथ्याकर्तृ- दिति। अनित्यफलाद्विरक्तत्वं मुमुक्षुस्वभावः । ज्ञानस्य प्रमाणवस्तुपर- ३ तब्रतयाविद्यानिवर्तकत्वं स्वभावः। ज्ञानविषयस्य चात्मनः कूटस्थत्वे- त्वाद्यभिमानसंबन्धनिमित्तं कर्माविद्या। तयोरेवमितरेतरबाध्यबाधक- ३

नासाध्यत्वं स्वभावः । पूर्व केवलकर्मणां मुक्तिसाधनत्वं निराकृतम्। भावेन वर्तमानयोर्ज्ञानकर्मणोः प्रकाशतमसोरिव विरुद्धः समुच्चय

इदानीं ज्ञानेनाङ्गाङ्गिभावेन समप्रधानतया वा समुच्चितस्य मुक्तिसाधनत्वं इत्यर्थः ॥ ५६ ॥

६ न संभवतीत्युच्यत इत्यर्थः । एवं समुदायतात्पर्यमभिधायाधुना सम- नन्तरश्लोकतात्पर्यमाह तत्रेति। ज्ञानं गुणभूतं कर्म प्रधानमित्येतत्पक्ष- तस्मान्न ज्ञानिन: कर्मनियोगविषयत्वमित्युपसंहरति तस्मादिति ।

निरासायोत्तरश्लोकारम्भ इत्यर्थः । संनिपत्येति। कर्मणोऽङ्गत्वेन ज्ञानं अकारकब्रह्मात्मावबोधोन्मूलित कर्माधिकार संबन्धस्याकर्त्रात्माभिमानवतो विधिप्रतिषेधशास्त्रगोचरत्वं नास्तीत्यर्थः । तत्र को हेतुरित्याशङ्कय ९ कर्म संनिपत्य प्राप्याविद्यां न निरस्यति। कुत इत्यत आह साध्य- तत्त्वज्ञानाद्वर्णाश्रमाद्यभिमानशून्यत्वमिति दृष्टान्तान्तरमाह बृहस्पतिसव साधनेति। कर्मणोऽन्तःकरणशुद्धिद्वारेण ज्ञानसाधनत्वात्साध्येन ज्ञानेन सहैककालानवस्थितेर्नाङ्गाङ्गिभावः । तत्साध्यस्य तदङ्गत्वादृष्टरेकप्रयो- इति ॥५७ ॥

१२. गानारूढत्वाज्जन्मान्तरानुष्ठितस्यापि कर्मणो ज्ञानसाधनत्वाङ्गीकारा- दार्ष्टान्तिकमाह विदेह इति। विदेह इत्यनेन स्थूलशरीराभिमानाभाव च्चेत्यर्थः ॥। ५४ ॥ उक्तः । वीतसंदेहो विगतसंदेहः । एतेन संशयात्मकसूक्ष्मशरीराभावः

इदानीं समसमुच्चयनिरासायाह समप्रधानयोरिति। पञ्रास्यः सिंहः। सूच्यते। तत्र हेतुर्नेतिनेतीति। देहाद्यनात्मदग्देहेन्द्रियादावात्माभि- ३

उरणो मेषः । एकदेश एकस्मिन्नाश्रयेऽनवस्थानान्न समप्रधानतापि मानहीन इत्यर्थः ॥ ५८ ॥

३ तयोरित्यर्थः ॥५५॥ * S omits अशेष and reads कुण्ठितता; चोदना नामचोद्य .. कुण्ठिता: J उक्तस्यैव बाध्यबाधकभावहेतो; समर्थनायाह कुत इति। अयथा- 1 ब्राह्मणत्वानहंमानात् M 1 दार्ष्टान्तिकोपोत्यत आह J

३६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिका सहिता [i. 61- -i. 65 ] प्रथमोऽध्यायः। ३७

मृत्स्नेभके यथेभत्वं शिशुरध्यस्य वल्गति। अध्यस्यात्मनि देहादीन्मूढस्तद्वद्विचेष्टते ॥५९॥ यद्धि यस्यानुरोधेन स्वभावमनुवर्तते। न च वयं ज्ञानकर्मणोः सर्वत्रैव समुच्चयं प्रत्याचक्ष्महे। यत्र प्रयोज्य- तत्तस्य गुणभूतं स्यान्न प्रधानाड्डुणो यतः ॥ ६२ ॥ प्रयोजकभावो ज्ञानकर्मणोस्तत्र नास्मत्पित्रापि शक्यते निवारयतुम्। यस्मात्।

३ तत्र विभागप्रदर्शनायोदाहरणं प्रदर्श्यते। कर्मप्रकरणाकाङ्गि ज्ञानं कर्मगुणो भवेत्।

स्थाणुं चोरधियालाय भीतो यद्वत्पलायते। यद्धि प्रकरणे यस्य तत्तदङ्गं प्रचक्षते ॥ ६३ ॥

बुद्धयादिभिस्तथात्मानं भ्रान्तोऽध्यारोप्य चष्टते ॥ ६० ॥ स्वरूपलाभमात्रेण यत्वविद्यां निहन्ति नः ।

एवं यत्रयत्र ज्ञानकर्मणोः प्रयोज्यप्रयोजकभावस्तत्र सर्वत्रायं न्यायः। न तदङ्गं प्रधानं वा ज्ञानं स्यात्कर्मण: क्वचित् ॥ ६४ ॥

यत्र तु न समकालं नापि क्रमेणोपपद्यते समुच्चयः स विषय उच्यते। समुच्चय पक्षवादिनाप्यवश्यमेतदभ्युपगन्तव्यम् । यस्मात्। अज्ञानमनिराकुर्वज्ज्ञानमेव न सिध्यति। स्थाणोः सतत्त्वविज्ञानं यथा नाङगं पलायने। विपन्नकारकग्रामं ज्ञानं कर्म न ढौकते ॥ ६५ ॥ आत्मनस्तत्वविज्ञानं तद्वन्नाङ्गं क्रियाविधौ ॥ ६१॥ समकालमिति । स्थाणोः सतत्वविज्ञानमिति। स्थाणुविषयं तत्त्वज्ञानं एवं देहादौ मि्याभिमानवत एव प्रवृत्तिर्नाभिमानशून्यस्येत्युक्तम्। स्थाणुरेवायं न चोर इति तत्त्वज्ञानं यथा नाङ्गमेवमात्मतत्वविज्ञानमकर्तृ- तत्र मिथ्याभिमानात्प्रवृत्ति दृष्टान्तेन दर्शयति तस्यार्थस्येति। मृत्सनेभके ३ प्रशस्तमृन्निर्मिते कलभे ॥ ५९ ॥ ब्रह्माहमस्मीति ज्ञानं कर्मप्रवृत्तौ नाङ्गमित्यर्थः ॥ ६१॥ ६ प्रधानत्वेनाभिमतकर्मनिवर्तकत्वादपि नात्मज्ञानं कर्माङ्गमित्याह एवं तावत् "संनिपत्य न च ज्ञानम् " इत्यादिना ज्ञानकर्मणोः समु- यस्माद्गुणस्येति। गुणस्यैतत्स्वभावत्वमस्ति यत्प्रधानानुरोधित्वं तच्च च्चयो निराकृतस्तदेतद्युक्तं "यदेव विद्यया करोति" "ज्ञात्वा कर्माणि तत्त्वज्ञानस्य नास्तीत्यर्थः । प्रधानमत्तीति प्रधानात्। यत्प्रधानविरोधि ३ ३ कुर्वीत " इत्यादिवचनविरोधादित्याशङ्क्याह न च वयमिति। यत्र न तदङगमित्यर्थः ॥ ६२॥ ज्ञानकर्मणोः प्रयोज्यप्रयोजकभावो निमित्तनैमित्तिकभावस्तन्र न केनापि विनियोजकप्रकरणादिसद्भ्ावात्कमे स्वरूपादिसम्यग्ज्ञानस्य तद्ङ्गत्व- तयोः समुच्चयो वारयितुं शक्यत इत्यर्थः । कुत्र तर्हिं ज्ञानकर्मणोः मुचितम् । आत्मज्ञानस्य तु प्रकरणाद्यभावान्न तदङ्गत्वमित्यभिप्रेत्याह ६ प्रयोज्यप्रयोजकभावः कुत्रासौ नार्तीत्यत आह तत्र विभागेति। यथा यस्मादिति। कर्मप्रकरणाकाङ्डीति ॥ ६३ ।। ३ चोरधिया स्थाणुमालाय गृहीत्वा पलायत एवं बुद्ध्यादिरूपेणात्मानं गृहीत्वा कर्म करोतीति। तेन तत्र कर्मप्रवृत्तिनिमित्तत्वाज्ज्ञानं एतदेव स्पष्टयति स्वरूपलाभेति ॥ ६४॥

कर्माङ्गमित्यर्थः॥ ६० ॥ आत्मज्ञानस्य कर्मेणा समुच्चयमभ्युपगच्छता तस्य प्रमाणज्ञानत्वात्स्- विषयाविद्यानिवर्तकत्वं बलादभ्युपेयम्। तथा सति न स्वाभिमतसमु- "यदेव विद्यया करोति " "ज्ञात्वा कर्माणि कुर्वीत" इत्यादावप्य- च्चयसिद्धिरित्याह समुच्चयपक्षवादिनापीति। नन्वज्ञानमनिराकुर्वज्ज्ञानमेव ३ यमेव न्याय इत्यतिदिशति एवं यत्रेति। आत्मज्ञानस्य तु कर्मप्रवृत्तौ न सिध्यति ततः किमित्यत आह विपन्नेति। कारकग्रामाभावे कर्मण ३ प्रयोज्यप्रयोजकभावाभावान्न तेन समुच्चय इति सदृष्टान्तमाह यत्र तु न एवाभावान्न ज्ञानं कर्म स्पृशतीत्यर्थः ॥ ६५॥

३८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.67- -i. 69 ] प्रथमोऽध्यायः। ३९

इदं चापरं कारणं ज्ञानकर्मणोः समुच्यनिवर्हि। एवं तावदनानात्वे ब्रह्मणि ज्ञानकर्मणोः समुच्चयो निराकृतः ॥ हेतुस्वरूपकार्याणि प्रकाशतमसोरिव। अथाधुना पक्षान्तराभ्युपगमेनापि प्रत्यवस्थाने पूर्ववदनाश्वासो यथा विरोधीनि ततो नास्ति साङ्गत्यं ज्ञानकर्मणोः ॥ ६६ ॥ तथाभिधीयते। ३

एवमुपसंहृते केचित्स्वसंप्रदायबलावष्टम्भादाहुर्यदेतद्वेदान्तवाक्यादहं अनुत्सारितनानात्वं ब्रह्म यस्यापि वादिनः । ब्रह्मेति विज्ञानं समुत्पद्यते तन्नैव स्वोत्पत्तिमात्रेणाज्ञानं निरस्यति। तन्मतेनापि दुस्साध्यो ज्ञानकर्मसमुच्चयः ॥ ६८ ॥

३ किं तर्हि। अहन्यहनि द्राघीयसा कालेनोपासीनस्य सतो भावनो- तस्य विभागोक्तिर्दूषणविभागप्रज्ञपये। पचयान्निश्शेषमज्ञानमपगच्छति "देवो भूत्वा देवानप्येति" इति ब्रह्मात्मा वा भवेत्तस्य यदि वानांत्मरूपकम् । श्रुतेः । अपरे तु ब्रुवते वेदान्तवाक्यजनितमहं ब्रह्मेति विज्ञानं संसर्गा- ६त्मकत्वादात्मवस्तुयाथात्म्यावगाह्येव न भवति। किं तर्हि। एत- बलात्साधयेदिति यावत्। इति पूर्ववादिनोऽभिप्रेता व्याख्या। देव गङ्गास्त्रोतोवत्सततमभ्यस्यतोऽन्यदेवावाक्यार्थात्मकं विज्ञानान्तर- सकृत्प्रवृत्त्येति । भवदभिमताया भावनायाश्चित्तैकाय्य हेतुतयासंभावना- ९ मुत्पद्यते। तदेवाशेषाज्ञानतिमिरोत्सारीति "विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत विपरीत भावनात्म कविक्षेपलक्षणप्रतिबन्धनिरासेन ज्ञानोत्पत्तावेवोप-

९ ब्राह्मणः" इति श्रुतेरिति । अस्य पक्षद्वयस्य निवृत्तय इदमभिधीयते। क्षीणत्वादुत्पन्नमात्रमागमिकं ज्ञानं सकार्यमज्ञानं तदैव निवर्तयतीति न

सकृत्प्रवृत्त्या मृद्गाति क्रियाकारकरूपभृत्। ज्ञानकर्मणोः समुच्चयावसर इति भावः । "विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत" १२ वेदान्तवाक्यप्रतिपादय ब्रह्मेति विज्ञाय प्रज्ञामपरोक्षब्रह्मविज्ञानमसंभावना- अज्ञानमागमज्ञानं साङ्गत्यं नास्त्यतोऽनयोः ॥६७॥ विपरीतभावनानिराकरणमुखेन वाक्यादेव कुर्यात्। तत्र विध्यसंभवा-

इदमिति। हेतुस्वरूपकार्याणीति। ज्ञानस्य हेतुः प्रमाणम्। स्वरूपं च त्तत्साधनं मननादिकमसंभावनाविपरीतभावनानिरासकारणं कुर्या- १५ दित्यर्थः ॥ ६७॥ परमार्थप्रकाशात्मकत्वम् । कार्यमविद्यानिवृत्तिः। कर्मणो हेतुरविद्या- नानारसत्वशून्यमद्वयं ब्रह्मत्यभ्युपगम्य तज्ज्ञानस्य कर्मणा समुच्चयो ३ रागादिः। स्वरूपमप्रकाशात्मकत्वम्। कार्यमुत्पत्त्याप्यादीति परस्पर- निराकृतः । संप्रति द्वैताद्वैतं ब्रह्मेत्यभ्युपगमेऽपि न समुच्चय इत्याह एवं विरोधीनि ॥ ६६॥ तावदिति। अनुत्सारितेति। सामान्यविशेषात्मना भिन्नाभिन्नं ब्रह्मति। ३ पूर्व ज्ञानस्य स्वोत्पत्तिमात्रेणाज्ञाननिवर्तकत्वात्कर्मभिः समुचयोऽ- यस्य मतं तन्मतेऽपि दुम्संपाद: समुच्चय इत्यर्थः ॥ ६८ ॥ नुपपन्न इत्युक्तं तद्युक्तं वाक्यजन्यज्ञानोत्तरकालीनभावनोत्कर्षाद्भावना- निवृत्तेर्ज्ञानाभ्यासदशायां भेदाभेदपक्षे जीवपरमात्मनोः संसारदशायामप्यभेदं केचिदिच्छन्ति। ३ जन्यसाक्षात्कारलक्षणज्ञानान्तरेणैवाज्ञानस्य केचित्तु संसारदशायां भेद एव मुक्तिदशायामेवाभेद इति मन्यन्ते। ज्ञानस्य कर्मणा समुच्चयोपपत्तेरित्येकदेशिनां मतमुत्थाप्य निराकरोति तेन मतद्वयसंभवाद्विकल्प्यत इत्याह तस्य विभागोक्तिरिति। विभागोक्ति- ३ एवसुपसंहृत इत्यादिना। देवो भूत्वा भावनोपचयाद्देवभावं साक्षात्कृत्य ६ पतिते देह उपास्यदेवताभावं प्राप्नोतीत्यर्थः। विज्ञायशब्देन संसृष्टरूपं र्विकल्पोक्तिः । क्रियत इति शेषः । तत्रादयं दूषयति आत्मानाप्तिरिति। ब्रह्मणः प्रत्यगात्मरूपत्वाङ्गीकारे ब्रह्मानाप्तिर्मोहमात्रादेव भवेत् । आत्म- ब्रह्मावगम्य प्रज्ञां साक्षात्कारलक्षणामसंसर्गात्मिकां कुर्वीत सन्तताभ्यास- त्वादेव नित्यप्राप्तत्वात्। मोहनिवर्तकं च ज्ञानमेवेति कर्मणो वैयर्थ्य- ६

४० [i.71- -i. 73 ] प्रथमोऽध्यायः । ४१

तत्र यदि तावद्वास्तवेनैव वृत्तेन ब्रह्म प्राप्तमात्मख्ाभाव्यात्कवलमा- अपरस्मिंस्तु पक्षे विधिः। सुरमोहापिधानमात्रमेवानाप्तिनिमित्तं* तस्मिन्पक्षे। परमात्मानुकूलेन ज्ञानाभ्यासेन दुःखिनः। मोहापिधानभङ्गाय नैव कर्माणि कारणम्। द्वैतिनोऽपि प्रमुच्येरन्न* परात्मविरोधिना॥ ७२॥ ज्ञानेनैव फलावाप्तेस्तत्र कर्म निरर्थकम् ॥ ७०॥ इतरस्मिस्तु पक्षे विधरेवानवकाशत्वम्। कथम्। अनात्मरूपके तु ब्रह्मणि न कर्म साधनभावं प्रतिपद्यते नापि ज्ञानं कर्मसमुच्ितमसमुच्चितं वा यस्मादन्यस्य सत एव साधकस्य ब्रह्मणो- समस्तव्यस्तभूतस्य ब्रह्मण्येवावतिष्ठतः ।

३ डप्यन्यत्वं+ स्वत एव सिद्म् । तत्रैवम् । बूत कर्मणि को हेतुः सर्वानन्यत्वदर्शिनः॥७३॥

अन्यस्यान्यात्मताप्राप्ती न क्वचिद्धेतुसंभवः । अस्तु तर्ह्यात्मानात्मद्वयरूपं ब्रह्म संसारदशायामपीत्याशङ्क्याह अपर-

तस्मिन् सत्यपि नो नष्टः परात्मानं प्रपद्यते ॥ ७१॥ स्मिस्त्विति। तस्मिन्नपि पक्षे "देवो भूत्वा देवानप्येति" इति न्यायेनाहं ब्रह्मास्मीत्युपासनयैव तत्प्राप्तस्तद्विधिरेव कथंचिदभ्युपगन्तव्यो न कर्म- ३ मित्यर्थः । द्वितीयं दूषयति इतरस्येति। इतरस्य स्वत एव व्यतिरिक्तस्य विधिस्तस्य केवलभेदाश्रयत्वेन स्वाभ्युपगतब्रह्मस्वरूपविरोधित्वादित्यर्थः ।

ब्रह्मणोऽनात्मत्वादनाप्निरेव न तु कदाचिदप्याप्तिः स्यात्तत्र किं कर्मणा यद्वा। परस्य वादिनो योडभिमत आत्मा द्वैताद्वैतरूपस्तद्विरोधिना

९ ज्ञानेन वेत्यर्थः ॥ ६९॥ केवलाद्वैतज्ञानेन न मुच्येरन् किं त्वहं ब्रह्मास्मीत्युपासनयैवेत्यर्थः । अस्तु ६

प्रथमविकल्पे दूषणमेव स्पष्टयति तत्र यदीति। असुरसंबन्धी मोह तर्हि प्रस्तुतदोषपरिहाराय केवलाभेद एवानेकरसेन ब्रह्मणेत्याशङ्क्य

आसुरः । मोहापिधानेति ब्रह्मप्राप्त्यन्तरायभूतमोहनिवर्तकं ब्रह्मज्ञानमेव तत्पक्षे ज्ञानविधि: कर्मविधिश्च न संभवतीत्याह इतरस्मिंस्त्विति। कर्मणि को हेतुरिति। उपासनाख्ये मानसे बाह्ये च कर्मणि को हेतुर्न ९ ३ न कर्म। तत्र कर्मोपादानं निरर्थकमित्यर्थः ॥ ७० ॥ कश्च्िन्निरस्ताशेषाधिकारब्रह्मभूतत्वादस्येत्यर्थः ॥ केचित्त्वपरस्मिस्तु पक्षे द्वितीय विकल्पे दूषणं स्पष्टयति अनात्मरूपके त्विति । कुतः समुच्चित- विधिरित्यनात्मभूतमेव ब्रह्मेत्यस्मिन्पक्षे ज्ञानविषयो विधिः संभवति मसमुच्िचितं वा न साधनभावं प्रतिपद्यत इत्यत आह यस्मादन्यस्येति। विधितः प्रवृत्तिरपि संभाव्यते प्रमाणवस्तुपरतत्नतत्त्वज्ञानादन्यस्योपासना- १२ ३ ब्रह्मप्राप्तिसाधकस्य स्वत एव ब्रह्मणः सकाशादन्यस्य ब्रह्मणः प्राप्त्य- योगात्तत्प्राप्तये साधनोपादानायोगादित्यर्थः। यस्मादन्यत्वमिति पाठे ज्ञानस्याक्रियारूपत्वाभावादिति भेदपक्ष एव वर्ण्यत इति व्याचक्षते।

सुकरैव योजना। साधकस्यान्यत्वेऽपि ब्रह्मणस्तदनन्यत्वात्तत्प्राप्तिसंभ- नन्वस्तु विधिर्विधिप्रयुक्ता वा विधेयार्थविषया प्रवृत्तिरपि भवतु किं ततो भवतीत्यपेक्षायामिदं भवतीत्याह परमात्मानुकूलेनेति। उपासना- १५ ६ वात्साधनोपादानमित्यत आह ब्रह्मणोऽपीति। स्वतोऽन्यत्वेऽप्यनन्यत्व- सिद्धये साधनोपादानमित्यत आह तत्रैवमिति। ननु कथं हेत्वसंभवो फलरूपा या मुक्तिः सा तेषां स्यान्न तु वाक्यार्थरूपतत्वज्ञानफलभूता

ज्ञानं कर्म च हेतुरस्तीत्यत आह तस्मिन्सत्यपीति। अन्यस्मिन् स्थिते मुक्ति: संभवतीत्यर्थः। इदानीमक्षरयोजना क्रियते। जीवे ब्रह्मदृष्टिप्रक्षेपेण यदुपासनं तदिह परमात्मानुकूलं ज्ञानं तेन ज्ञानाभ्यासेन गङ्गा- १८ ९ स्वभावविरोधादेव नान्यात्मताप्राप्तिनष्टऽपि तस्याभावादेव नान्यस्यान्यात्मता- स्रोतोवत्सततमहं ब्रह्मास्म्यहं ब्रह्मास्मीति विजातीयप्रत्ययानन्तरित- प्राप्तिरित्यर्थः ॥ ७१॥ सजातीय प्रत्ययप्रवाहीकरणेन दुःखिनो द्वैतिनोऽपि प्रमुच्येरन्न परमात्म- विरोधिना जीवपरमात्मनोर्भेदसंसर्गपरित्यागपूर्वकमह्मस्मि परं ब्रह्मति २१ * अज्ञाननिमित्तं S । पक्षे प्रोच्यते C and originally F यस्मादन्यत्वं M * विमुच्येरन् J

४२ नै म्र्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i. 74- सर्वकर्मनिमित्तसंभवासंभवाभ्यां सर्वकर्मसङ्करश्च प्राप्नोति । -i.76 ] प्रथमोऽध्यायः। ४३ यस्मात्। न चाध्यात्माभिमानोऽपि विदुषोऽस्त्यासुरत्वतः। सर्वजात्यादिमच्वेऽस्य नितरां हेत्वसंभवः। विदुषोऽप्यासुरश्रेत्स्यान्निष्फलं ब्रह्मदर्शनम्॥ ७५॥ विशेष ह्यनुपादाय कर्म नैव प्रवर्तते॥ ७४॥ अज्ञानकार्यत्वान्न* समकालं नापि क्रमेण ज्ञानकर्मणोर्वस्त्ववस्तुतन्त्र- स्याद्विधिरध्यात्माभिमानादिति चेनैवम्। यस्मात्। त्वात्सङ्गतिरस्तीत्येवं निराकृतोऽपि काशं कुशं वावलम्ब्याह। वाक्यार्थविज्ञानेन विमुच्येरन्निति संबन्धः । जीवाद्गिन्नः परमात्मा। इदं अथाध्यात्मं पुनर्यायादाश्रितो मूढतां भवेत्। च ज्ञानमभेदप्रतिबन्धकत्वेन वस्तुविपरीतग्राहकत्वात्परमात्मविरोधी- स करोत्येव कर्माणि को ह्यज्ञं विनिवारयेत् ॥ ७६॥ २४ त्युच्यत इति द्रष्टव्यम्। इतरस्मिंस्तु पक्षे विधेरेवानवकाशत्वमिति। प्रत्यग्भूतमेव जीवात्मनः परमात्मतत्त्वमित्यस्मिन्पक्ष इत्यभेदपक्ष एवोच्यत सिद्धत्वाच्च न साध्यम्। यतः इति व्याचक्षते। तत्तथैवाभ्युपगम्यते। अपरस्मिस्त्विति भेदपक्ष एव शङ्कते स्याद्विधिरिति । परिहरति नैवं यस्मादिति। विदुषस्तत्त्वविदो- २७ वण्यत इत्येतन्न मृष्यामहे। कस्मात्। तस्यानात्मरूपके तु ब्रह्मणीत्यादिना- Sध्यात्माभिमान: शरीराद्यभिमानो नास्ति तस्यासुरमोहनिमित्तत्वेन नन्तरमेव निरस्तस्य पुनरनुवृत्तौ तुशन्देन व्यावर्तनायोगात्पूर्वोक्तमेव तत्त्वज्ञानादेव निवृत्तेः । देहादभिमाननिवृत्तौ चाधिकारव्यवस्था दूरा- भ्राह्यमिति॥ ७२॥७३॥ पास्ता स्यादित्यर्थः । तर्हि देहाद्यभिमानसिद्धये ज्ञानिनोऽपि मोहोऽभयुप- केवलाभेद एवानेकरसे ब्रह्मणीत्यस्मिन्पक्षे दोषान्तरमाह सर्वकर्म- गम्यत इत्यत आह विदुषोऽपीति। ब्रह्मज्ञानस्याज्ञानानिवर्तकत्वे तस्य निमित्तेति। यस्य खलु जीवाः परस्मादात्मनो भिद्यन्ते तस्य पक्षे 'ब्राह्मणो निष्फलत्वं प्रसज्येत। ततश्च विदुषो नास्त्येव मोह इत्यभ्युपगन्तव्य- ९ ३ बृहस्पतिसवेन राजा राजसूयेन वैश्यो वैश्यस्तोमेन यजेत' इत्यादिशास्र- मित्यर्थः ॥७५॥ व्यवस्थापपद्यते। यस्य तु पक्षे जीवाः परमात्मनो न भिद्यन्तेडभिन्ना एव तस्य तु पक्षे जीवानां सर्वात्मकब्रह्मणैकत्वेन सर्वात्मकत्वाड्गाह्मणस्य सङ्गतिमाह अज्ञानकार्यत्वादिति । ६ क्षत्रियादिकत्वं (क्षत्रियत्वादिकं) ब्राह्मणत्वं च भवति। एवं क्षत्रियादे- अज्ञानकार्यत्वेडपि वस्तुपरतत्रस्य रपि ब्राह्मणत्वं क्षत्रियादिकत्वं (क्षत्रियत्वादिकं) च भवति। ततश्च समकालं क्रमेण वा सङ्गतिर्न ज्ञानस्यावस्तुपरतत्रस्य च कर्मणः संभवतीत्येवमधस्तनश्रोकेन निराकृत- मपि विदुषोऽनुभवसिद्धस्य देहाद्यभिमानस्य युक्त्या निराकरणमयुक्त- ३ सर्वेषां सर्वजातिसमवायात्सर्वकर्मसङ्करः प्रसज्येतेत्यर्थः । सर्वजात्यादि- मित्येतदालम्ब्य पुनः प्रत्यवतिष्ठत इत्यर्थः । अथाध्यात्ममिति। अवगत- ९ मत्त्व इति। अस्य विदुषो जीवस्य सर्वजात्यादिमत्त्वे प्रतिनियतकर्मसु परमार्थतत्त्वोऽपि पुनः कार्यकारणसङ्गातेऽहमभिमानवान्भवतीत्यर्थः । ६ प्रवृत्तिहेतुने संभवति । ब्राह्मणत्वादिविशेषमुपादाय हि प्रतिनियत- परिहरति आश्रित इति। एवं चेन्नासौ विदितपरमार्थतत्त्वः किं त्वज्ञ एव कर्मसु प्रवर्तते। विशेषश्च सर्वात्मकब्रह्माभिन्नत्वेन सर्वजातिमत्त्वान्ना- विपरीतदर्शनवत्त्वात्। न वयमज्ञस्य कर्मसंबन्धं वारयामः किंतु १२ स्तीत्यर्थः ।। ७४ ॥ ज्ञानिन एव । त्वयापि न ज्ञानिनः संबन्धः प्रतिपादितः । ततश्च ९ ननु यद्यपि जीवस्य ब्रह्मणा सर्वात्मकेनाभेदोऽस्ति। तथापि नास्माकं क्षतिरित्यर्थः ॥ ७६॥ ब्राह्मणोऽहं क्षत्रियोऽहमिति जात्यादिसमवायिस्थूलदेहाभिमाननिमित्तो भेदोऽपि संभवति ततश्चाधिकारिव्यवस्थया कर्मव्यवस्था घटत इति विदुष: कर्मासंभवे हेत्वन्तरमाह सिद्धत्वाच्चति। विदुषः स्वरूप- * अज्ञानकार्यत्वाच्च J. न साध्यत्वम् M.

नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.77- -i.79 ] प्रथमौऽध्यायः।

सामान्येतररूपाभ्यां कर्मात्मैवास्य योगिनः। भिन्नाभिन्नं विशेषैश्रेद्दःखि स्याद्ब्रह्म ते ध्रुवम्। निश्वासोच्छासवत्तस्मान्न नियोगमपेक्षते॥७७॥ अशेषदुःखिता च स्यादहो प्रज्ञात्मवादिनाम्* ।।७८।। अस्तु तर्हि भिन्नाभिन्नात्मकं ब्रह्म। तथा च सति ज्ञानकर्मणी संभ- तस्मात्सम्यगेवाभिहितं न ज्ञानकर्मणोः समुच्चय इत्युपसंहियते। वतो भेदाभेदविषयत्वात्तयोः । तत्र तावदयं पक्ष एव न संभवति। तमोऽङ्गत्वं यथा भानोरग्रेश्शीताङ्गता यथा। ३ किं कारणम्। न हि भिन्नोऽयमित्यभेदबुद्धिमनिराकृत्य भेदबुद्धि: वारिणश्ोष्णता यद्वज्ज्ञानस्यैवं क्रियाङ्गता ॥ ७९ ॥ पदार्थमालिङ्गते। एवं हयनभ्युपगमे भिन्नाभिन्नपदार्थयोरलौकिकत्वं यथोक्तोपपत्तिबलेनैव पूर्वपक्षस्योत्सारितत्वाद्वक्तव्यं नावशेषित-

प्रसज्येत। अथ निष्प्रमाणकमप्याश्रीयते *तदप्युभयपक्षाभ्युपगमाद- मित्यतः प्रतिपत्तिकर्मवत्पूर्वपक्षपरिहाराय यत्किश्चिद्वक्तव्यमित्यत ३

६ भेदपक्षे दुःखि ब्रह्म स्यादत आह। इदमभिधीयते।

तया नित्यसिद्धत्वाच्च कर्मणो न नियोगसाध्यत्वमित्यर्थः। कथं स्वरूप- वेशानुपपत्तेः । नापि तृतीयः । रूपरसादीनामपि भेदादन्यत्वेनाभेदत्व- १२ ३ तया सिद्धिरित्यत आह यतः सामान्येति। सर्वं वस्तु सामान्य- प्रसङ्गात्। एवंविधभेदाभेदयोरभ्युपगमे चालौकिकत्वप्रसङ्गात्सामाना- धिकरण्यप्रत्ययस्य कल्पितभेदेनापि सोऽयं देवदत्तः खं छिद्रमित्यादाविव विशेषयोरन्तर्भतम्। ततश्च कर्मणोऽपि सामान्यान्तःपातित्वं विशेषान्तः- संभवादित्यभिप्रेत्योपसंहरति न हि मिन्नोऽयमितीति। भेदबुद्धिरभेद- १५ पातित्वं वा स्यान्। सामान्यविशेषयोश्च ब्रह्मस्वरूपत्वात्तदात्मकत्वाच्च बुद्धिमनिराकृत्य न हि पदार्थमालिङ्गत इत्यर्थः । अस्तु यथातथा ६ विदुषः कर्मापि तस्य स्वरूपमेव। ततश्चासाध्यत्वादेव न नियोगविषय- लोके। ब्रह्मणि पुनर्भिन्नाभिन्नत्वं सर्वथैवानुपपन्नमित्याह अथ निष्प्रमाण- त्वम्। तदनुष्ठानं दूरत एव। समुच्चयस्तु ततोऽपि दूरतर एव। तस्माद- कमपीत्यादिना। भिन्नाभिन्नं विशेषैश्चेदिति। अत्र सामान्येन चेति १८ नैकान्तिकपक्षे दुरुपपाद: समुच्य इत्यर्थेः॥ ७७ ॥ पद्द्वयमध्याहर्तव्यम्। न केवलं दुःखित्वमात्रं किं तु सर्वजीवाभेदा- एवमभेदपक्षे निराकृते पुनर्भेदाभेदपक्षमुत्थापयति तस्य स्वरूपेणैवा- त्तदुतमखिलमपि दुःखित्वं ब्रह्मगतमेवेति तत्प्राप्तिरनर्थायैव स्यादिति संभवं दर्शयितुं अस्तु तर्हीति। उक्तेऽर्थे कर्मज्ञानकाण्डयोः प्रामाण्या- सोपहासमाह अशेषेति। स्वाश्रितदुःखानुभव एव जीवानां ब्रह्मणसत्वशेष- २१ ३ नुपपत्तिः प्रमाणमित्याह तथा च सतीति। अभेदं बिना ब्रह्माहमस्मींति जीवाश्रितदुःखानुभवप्रसङ्गान्महत्तरः संसारः स्यात्। ततश्च संसारिभ्यो- ज्ञानानुपपत्तर्भेंदं विना चानेककारकसाध्यकर्मानुपपत्तेश्र भिन्नाभिन्नात्मकं डपि हीनं ब्रह्म भवेत्। अहो माहात्म्यं प्रज्ञायाः। नमोऽस्तु ब्रह्म- ब्रह्मेत्यर्थः । तिष्ठतु ताव्रह्मणो भिन्नाभिन्नत्वं लोकेऽप्ययं पक्षो न वादिभ्यः क्षपणकशिष्येभ्य इत्यर्थः ॥ ७८॥ २४ ६ संभवतीत्याह तत्र तावदिति। ननु सन् घटः शुक्कः पटो मृच्छरावो तमोऽंङ्गत्वमिति। ज्ञानस्य कर्माङ्गत्वाभावे कर्मणश्च ज्ञानाङ्गत्वाभावे दण्डी देवदत्त इत्यादौ सामान्यविशेषद्रव्यगुणादीनां सामानाधि- करण्यमत्यन्तमभेदे भेदे च घटोऽश्वो महिष इत्यादावदर्शनादनुपपद्यमानं समसमुच्चयाभावे च दृष्टान्तत्रयमिति द्रष्टव्यम्। क्रियाङ्गतेत्यत्र क्रियां ९ भिन्नाभिन्नत्वं कल्पयतीति शङ्कते किं कारणमिति। तर्हि वक्तव्यमभेद प्रत्यङ्गता क्रियाङ्गमस्येत्युभयथा द्रष्टव्यम् ॥ ७९॥ ३ इत्यत्र किं भेदाभावः किं वा भेदविरोधी किं वा भेदादन्योऽभि- केवलकर्मणां ज्ञानसमुच्चितानां वा मोक्षसाधनत्वस्य निराकरणा- धीयत इति। न तावदादौ। तथा सति भेदाभेदयोरेकत्र युगपत्समा- * दुःखितश्चेत्स्यात् EFS; प्रज्ञात्मवेदिनां C. * तथाप्युभयपक्ष F; तदाप्युभयपक्ष M. i तोयस्योष्णाङ्गता C.

४६ [i.80- - i. 81 ] प्रथमोऽध्यायः। ४७ "मुक्तेः क्रियाभिः सिद्धात्वात्" इत्यादयनुचितं बहु। प्रमाणाभावाच्च । न च प्रमाणमस्ति मोक्षकामो नित्यनैमित्तिके यद्भाणि तदन्याय्यं यथा तदधुनोच्यते ॥ ८०॥ कर्मणी कुर्यात्काम्यप्रतिषिद्धे च वर्जयेदारब्धफले चोपभोगेन क्षपये- योऽयं काम्यानां प्रतिषिद्धानां च त्यागः प्रतिज्ञायते सा प्रतिज्ञा दिति। आनन्त्याच्च। न चोपचितानां कर्मणामियत्तास्ति संसार-१५ तावन शक्तेऽनुष्ठातुम्। किं कारणम्। कर्मणो हि निर्वृत्तात्मनो स्यानादित्वात्। न च काम्यैः प्रतिषिद्वैर्वा तेषां निवृत्तिरस्ति ३ द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां निवृत्तिः संभवत्यारब्धफलस्योपभोगेनानारब्ध- शुद्धयशुद्धिसाम्ये सत्यविरोधादित्याह*। फलस्याशुभस्य प्रायश्ित्तैरिति । तृतीयोऽपि त्यागप्रकारोऽकर्त्रात्मा- वबोधात् स त्वात्मज्ञानानभ्युपगमादग्वता नाभ्युपगम्यते। तत्र न कृत्स्काम्यसंत्यागोऽनन्तत्वात्कर्तुमिष्यते। ६ यान्यनुपभ्ुक्तफलान्यनारब्धफलानि तानीश्वरेणापि केनचिद्पि न निषिद्धकर्मणश्चेत्तुा व्यतीतानन्तजन्मसु ।।८१ । शक्यन्ते परित्यक्तुम्। अथारब्धफलानि त्यज्यन्ते तान्यपि न शक्यन्ते त्यक्तुम्। किं कारणम् । अनिवृत्तेः । अनिर्वृत्तं हि चिकी- च्यत इत्यत आह तृंतीयोऽपीति। भवता तादृशज्ञानानङ्गीकारात्तन निवृत्ति- र्नाभ्युपगम्यत इति प्रकारद्वैविध्यं दर्शितमित्यर्थः। अस्तु द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां ६ ९र षितं कर्म शक्यते त्यक्तुं प्रवृत्तिनिवृत्ती प्रति कर्तुः स्वातन्त्र्यात्। निवृत्तिः । ततः किमित्यत आह तत्र यानीति। तान्येव विशिनष्टि निर्वृत्ते तु कर्मणि तदसंभवाद्दरनुष्ठेयः प्रतिज्ञातार्थः । अशक्यप्रति- अनारब्धेति। अनारब्धानां कर्मणामनुपस्थितत्वादेव निवर्तनायोगा- ९ ज्ञानाच। न च शक्यते प्रतिज्ञातुं यावञ्जीवं काम्यानि प्रतिषिद्धानि दित्यर्थः । तर्ह्यारब्धफलानि त्यज्यन्तामित्याशङ्य परिहरति अथेत्या- दिना। अनिवृत्तरिति। उपभोगप्रायश्चित्ताभ्यां विना निष्पन्नस्यानिवृत्ते- १२ च कर्माणि न करिष्यामीति सुनिपुणानामपि सूक्ष्मापराधदर्शनात्। रित्यर्थः ॥ एतदेव व्यतिरेकमुखेनोपपादयति अनिर्वृत्तं हीति। तद्संभ- १२ वात्। स्वातन्नयासंभवात् । अथानुष्ठानस्यैव परित्याग इति द्वितीयं ज्ज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वं सिद्धम्। तत्र किमुत्तरग्रन्थसन्दर्भेणेत्याशङ्कय पक्षं प्रत्याह अशक्यप्रतिज्ञानाच्चति। किमिति न शक्यत इत्यत आह ३ प्रमेयस्योपपादितत्वेऽपि तदुक्तीनामनिराकरणे तत्पक्षो न निराकृत इति सुनिपुणानामपीति। पुनरप्यनुष्ठितानां परित्यागपक्षं दूषयति आनन्त्या- मन्दमतीनां शङ्का स्यात्। तन्निवृत्तये तत्तदुक्तीनां क्रमेण खण्डनायोत्तर- च्चेति। तदेव प्रपञ्चयति न चेति। ननु "अस्त्रमस्न्रण शाम्यति" इति १५ अ्रन्थ इत्याह यथोक्तेति। अतः प्रतिपत्तिकर्मवदिति। उपयुक्तस्य द्रव्यस्यैव न्यायेन काम्यैः काम्यानां निषिद्वैर्निषिद्धानां निवृत्तिरस्त्वित्यत आह न ६ स्वयमेव परित्यागे प्राप्त "चात्वाले कृष्णविषाणमुत्सृजेत्" इति नियम- च काम्गैरिति। उपपादितेऽर्थे श्रोकमवतारयति आहेति । यद्यपि १८ वन्निराकृतेऽपि पूर्वपक्षे तदुक्तिनिरासायायं प्रयत्न इत्यर्थः ॥ ८० ॥ काम्यशब्देन सह समस्तत्वात्कृत्स्नसंत्यागशब्दयोः पदान्तरेण सह तत्र "अकुर्वतः क्रियाः काम्या निषिद्धास्त्यजतस्तथा" इति यदुक्तं संबन्द्ुमयोग्यत्वम्। तथापि निषिद्धकर्मण इत्यनेन कृत्स्संत्यागशब्दौ तत्तावन्निरस्यति योऽयमिति। तत्र किमनुष्ठितानां परित्यागः किं वा संभवात्संबध्येते। व्यतीतानन्तजन्मसु कृतस्यानुष्ठितस्य निषिद्धकर्मणश्च २१ ३ तद्नुष्ठानस्येति विकल्प्य नाद्य इत्याह कर्मणो हीति। निर्वृत्तात्मनो कृत्स्नस्यापि संत्यागो नेष्यतेऽनन्तत्वादेवेत्यर्थः ॥८१॥ निष्पन्नस्वरूपस्य । ननु "क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दष्टे परावरे" इति ज्ञानादपि सर्वकर्मनिवृत्ति: श्रूयते तत्र कथं द्वाभ्यां प्रकाराभ्यामित्यु- अविरोधादित्यत आह J i निषिद्धकर्मणश्चेह CFM

४८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.84- -i. 87 ] प्रथमोऽध्यायः। ४९ स्यान्मतं व्यतीतानन्तजन्मोपात्तानां कर्मणाम्। क्षयो नित्येन तेषां चेत्प्रायश्चित्तैर्यथैनसः। एवं तावत् "मुक्तेः क्रियाभिः सिद्धत्वात्" इति निराकृतम् ॥ अथात्मज्ञानस्य सद्भावे प्रमाणासंभव उक्तस्तत्परिहारायाह। निष्फलत्वान्न नित्येन काम्यादेर्विनिवारणाम् ॥८२॥ श्रुतयस्स्मृतिभिस्साकमानन्त्यात्कामिनामिह। प्रमाणाभावाच्च। कथम्। विद्धत्युरुयत्नेन कर्मातो बहुकामदम् ॥ ८५ ॥ पापापनुत्तये वाक्यात्प्रायश्चित्तं यथा तथा। न च बाहुल्यं प्रामाण्ये कारणभावं प्रतिपद्यते। अत आह। गम्यते काम्यहानार्थ नित्यं कर्म न वाक्यतः॥। ८३ ।। प्रामाण्याय न बाहुल्यं न ह्ेकत्र प्रमाणताम्। अथापि स्यात्काम्यैरेव काम्यानां पूर्वजन्मोपचितानां क्षयो भविष्य- वस्तुन्यटन्ति मानानि त्वेकत्रैकस्य मानता ॥ ८६ ।

तीति। तन्न। यतः। यत्तूक्तं "यत्नतो वीक्षमाणोऽपि" इति-तत्रापि भवत एवापराधः ।

पाप्मनां पाप्मभिर्नास्ति यथैवेह निराक्रिया। कस्मात्। यतः। "परीक्ष्य लोकान्" इत्याद्या आत्मज्ञानविधायिनीः। काम्यैरपि* तथैवास्तु काम्यानामविरोधतः ॥। ८४॥ नैष्कर्म्यप्रवणास्साध्वीः श्रुतीः किंन शृणोषि ताः ।। ८७॥।

अस्तु तर्हि तेषां नित्यकर्मणा निवृत्तिरिति शङ्कते स्यान्मतमिति। यदुक्तं "यावन्त्यश्चेह विद्यन्ते" इति तत्परिहारायोत्तरश्लोक इति यथैव प्रतिषिद्धस्य कर्मणः प्रायश्चित्तैः क्षयो भवत्येवं व्यतीतानन्तजन्मो- वृत्तं कीर्तयन्नाह एवं तावदिति। श्रुतय इति। काम्यमानविविधफल- ३ पार्जितानां काम्यानां प्रतिषिद्धानां च कर्मणां नित्यकर्मभिः क्षयो भविष्यती- साधनत्वमेव तत्र कर्मणां दर्शितं न पुनरात्मज्ञानाभावस्तस्य मोक्षसाधन- ३ त्यर्थः। परिहरति निष्फलत्वादिति। नित्यानां कर्मणां निष्फलत्वात्काम्य- त्वाभावो वा तत्र तत्र प्रदर्श्यते। तस्माद्यथावस्थितवस्तुविषयज्ञानप्रतिपादक- प्रतिषिद्धलक्षणकर्मक्षयः फलं न भवति तेषामित्यर्थः ॥ ८२॥ प्रमाणाभावो नास्तीत्यर्थः ॥ ८५॥

उपात्तदुरितक्षयार्थानि नित्यानीति भट्टादिभिरभ्युपगमान्नित्यानां ननु कर्मप्रतिपादकवेदवाक्यानां बहुलत्वादात्मप्रतिपादकानां चाल्प-

निष्फलत्वमसिद्ध मित्याशङ्कय त्वात्कर्मण्येव तात्पर्यमित्यत आह न च बाहुल्यमिति। प्रमाणानां स्वतः तथापि काम्यकर्मनिवृत्तिस्ततो भवतीत्यत्र ३ प्रमाणं न पश्याम इत्याह प्रमाणाभावाच्चति। पापापनुत्तय इति। यथ प्रमाणत्वेन स्वविषयसाधने प्रमाणान्तरानपेक्षत्वात् संवादात्प्रामाण्यमित्य- ३ नङ्गीकारात्कर्मकाण्डेऽप्येकैकस्मिन्कर्मण्येकैकस्य वाक्यस्य प्रमाणत्वात्कर्मणां प्रायश्चित्तं पापक्षयनिमित्तमित्यत्र शास्त्रं प्रमाणं नैवं काम्यकर्मक्षयफलत्वे बहुलत्वेन तत्र वाक्यबाहुल्यसंभवादात्मनः पुनरेकरूपत्वात्तत्प्रतिपादक- नित्यानां कर्मणां शास्त्रं किंचित्प्रमाणमस्तीत्यर्थः॥ ८३ ॥ वाक्यबाहुल्यानपेक्षणाच्छाखाभेदेन वाक्यबाहुल्यस्योभयन्नाप्यविशेषान्न ६ बाहुल्यं प्रामाण्यायापेक्षणीयमिति भावः ॥ ८६ ।। अस्तु तर्हि काम्यैरेव काम्यानां निवृत्तिरित्याशङ्क्य (श्लोकेन) परि- हरति अथापि स्यादित्यादिना ॥ ८४ ॥ यत्पुनरुक्तं वेदान्तेषु विध्यसंभवात्प्रामाण्यं न संभवतीति - तदुत्थाप्य निरस्यति यत्तक्तमित्यादिना। आत्मज्ञानविधायिनीरिति। आत्मज्ञानायाचा- र्योपगमनादिविधायिनीरित्यर्थः । नैष्कर्म्यप्रवणा इति फलवत्त्वमुक्तम्। ३ * काम्यैरपि तथा नास्ति CFM

५० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.88- i-90 ] प्रथमोऽध्यायः। ५१ ननु "आत्मेत्येवोपासीत" "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" इत्यपूर्व- यच्चोक्तं "विश्वासो नान्यतोऽस्ति नः" इति-तदपि निद्रातुरचेतसा विधिश्रुतेः पुरुषस्यात्मदर्शनक्रियायां नियोगोऽवसीयत इति। ३ नेवम्। अपुरुषतन्त्रत्वाद्वस्तुयाथात्म्यज्ञानस्य सकलानर्थबीजात्मा- त्वया स्वमायमानेन प्रलपितम् । किं कारणम् । न हि वयं प्रमाण- नवबोधोत्सारिणो मुक्तिहेतोरिति। विध्यभ्युपगमेऽपि नापूर्व- बलेनैकात्म्यं प्रतिपद्यामह ऐकात्म्यस्य स्वत एवानुभवमात्रात्मकत्वात् ।३ विधिरयम्। अत आह। अत एव सर्वप्रमाणावतारासंभवं वक्ष्यति। प्रमाणव्यवस्थायाश्रा- नियम: परिसंख्पा वा विध्यर्थोऽपि* भवेद्यतः। नुभवमात्राश्रयत्वात्। अत आह। अनात्मादर्शेनेनैव परात्मानमुपास्महे ॥८८॥ वाक्यैकगम्यं यद्वस्तु नान्यस्मात्तत्र विश्वसेत्। आत्मज्ञानविधायिनीरिति यथाश्रुतमेव गृहीत्वा नियोगपरत्वं वेदान्तानां नाऽप्रमेये स्वतस्सिद्धेऽविश्वासः कथमात्मनि ॥८९॥ प्राप्तमिति शङ्कते नन्वात्मेत्यादिना । ज्ञानस्य प्रमाणवस्तुपरतत्र- यद्प्युक्तं "अन्तरेण विधिम् " इति - तदप्यबुद्धिपूर्वकमिव नः प्रति- ३ त्वेनेच्छया कर्तुमकर्तुमन्यथाकर्तुमशक्यत्वादन्वयव्यति रेकसिद्धफलत्वेन भाति। यस्मात्कालान्तरफलदायिषु कर्मस्वेतद्टते। आत्मलाभकाल च विध्यनपेक्षणान्नास्य विधेयत्वं किं तु श्रवणादेरेवेत्यभिप्रत्य परिहरति नैवमिति। ननु "श्रोतव्यो मन्तव्यः" इति श्रवणादिविधिव्यतिरेकेण एव फलदायिनि त्वात्मज्ञाने नैतत्समञ्जसमित्याह। ज्ञानात्फले ह्यवाप्तेऽस्मिन्प्रत्यक्षे भवघातिनि। ३ ६ "द्रष्टव्यः" इति दर्शनेऽपि विधिः श्रयत इत्याशङ्क्य मैवं दर्शनस्या- विधेयत्वप्रतिपादनात्प्राप्तत्वाच्च तत्रापूर्वविध्यसंभवादिति परिहरति विध्य- उपकाराय तन्नेति*ं न न्याय्यं भाति नो वचः ॥ ९० ॥ भ्युपगमेऽपीति । विध्यर्थः विधिप्रत्ययस्य लिडादेरर्थः । तत्रानेकत्र ९ पाक्षिकतया प्राप्तौ नियमः - अप्राप्तौ विधिः - तुल्यवत्प्राप्तौ परिसंख्या न हि वयमिति। प्रमाणगम्ये वस्तुनि तद्भावाद्विश्वासो भवति। "विधिरत्यन्तमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति। तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ स्वतः सिद्धतया सततं प्रकाशमाने पुनरात्मनि न प्रमाणाभावादविश्वास परिसंख्येति गीयत" इति वचनात् । अत्र चानात्मदर्शनस्य प्राबल्या- इत्यर्थः। "प्रत्यक्षादीनामनेवंविषयत्वात्तेषां स्वारम्भकविषयोपनिपाति- ३ १२ दात्मदर्शनस्याप्राबल्यात्पाक्षिकत्वे नियमविधिरात्मा द्रष्टव्य इति। यदा त्वात् " इत्यादिना चायमर्थो वर्णयिष्यत इत्याह अत एवेति। किंच चात्मानात्म दर्शने प्रमाणादीनां सिद्धेरनुभवाधीनत्वान्नानुभवरूपस्यात्मनः सिद्धि: प्रमाणाधीने- स्फुरणात्तत्र परिसंख्येति उभयथापि नापूर्वविधिरप्राप्त्यभावा- त्याह प्रमाणव्यवस्थायाश्चति। अनुभवमात्राश्रयत्वात्। अनुभवालम्बन- १५ दित्यर्थः । नियमपरिसंख्ययोः संभवे हेतुमाह यत अनात्मादर्शनेनैवेति। त्वादनुभवमात्राधीनत्वादिति यावत्। वाक्यैकगम्यमिति। वाक्यैकगम्यं ६

पाक्षिकत्वेन तुल्यत्वेन वात्मानात्मदर्शनयोः प्राप्तावनात्मदर्शनव्युदासे- यद्वस्तु । धर्माधर्मादिलक्षणम्। नान्यस्मात्तत्र विश्वसेत्। वाक्यादन्यतो नात्मदर्शनाय नियमपरिसंख्ये संभवत इत्यर्थः । यद्वा। आत्मदर्शनस्य न विश्वसेत्। ना पुरुषः अप्रमेये स्वतः सिद्धे अविश्वासः विश्वास- ९ १८ प्राप्तत्वादपूर्वविध्यसंभवेऽपि तदुपासनस्याप्राप्तत्वाद्विधिरस्त्वित्यत आह रहितः कथमात्मनि स्यादित्यक्षरयोजना,। यद्वा। अप्रमेये स्वतःसिद्ध अनात्मेति। आत्मोपासनमनात्मदर्शनव्युदासेनात्मदर्शनावृत्त्यैव सिध्यति आत्मनि कथ न विश्वास इत्यन्वयः ॥। ८९।। आत्मदर्शनानां पौनःपुन्येन स्वत एव प्राप्तत्वात्। ततश्च नोपासनेऽप्यपूर्व- दष्टफलत्वादात्मज्ञानस्य विध्यभावे फलाभावाभिधानमनुभवविरुद्ध- २१ विधिरित्यर्थः ॥ ८८ ।। मित्यभिप्रेत्याह तद्प्यबुद्धीति। विधिप्रयुक्तफलेषु हि विधिमन्तरेण * विध्यथोऽन् S * तन्न्याय्यं भाति नो वच; AB,

५२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.91- -i.93] प्रथमोऽध्यायः। ५३ यदपि जैमिनीयं वचनमुद्धाटयसि-तदपि तद्विवक्षापरिज्ञानादेवो- अपि च । ऐकात्म्यपक्ष इवादृष्टार्थकर्मसु भवत्पक्षेऽपि प्रवृत्तिर्दुर्लक्ष्या। द्वाव्यते। किं कारणम्। यतो न जैमिनेरयमभिप्राय आम्रायः यतः। ३ सर्व एव क्रियार्थ इति। यदि ह्ययमभिप्रायोऽभविष्यत् "अथातो स्वर्ग यियासुर्जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि। ब्रह्मजिज्ञासा । जन्माद्यस्य यतः" इत्येवमादिब्रह्मवस्तुस्वरूपमात्र- देहाव्युत्थापितस्यैवं कर्तृत्वं जैमिने: कथम् ॥ ९२ ॥ याथात्म्यप्रकाशनपरं गम्भीरन्यायसंदब्धं सर्ववेदान्तार्थमीमांसनं न च. प्रत्याख्याताशेषशरीरादिकर्मसाधनस्वभावस्यात्ममात्रस्य कर्म- ६ श्रीमच्छारीरकं नासूत्रयिष्यत् । असूत्रयच्चां। तस्माज्जैमिनेरेवायमभ स्वधिकारः । यस्मात् । प्रायो यथैव विधिवाक्यानां स्वार्थमात्रे प्रामाण्यमेवमैकात्म्यवाक्या- सर्वप्रमाणासंभाव्यो ह्यहंवृत्त्यैकसाधनः* । नामप्यनधिगतवस्तुपरिच्छेदसाम्यादिति । अत इदमभिधीयते। युष्मदर्थमनादित्सुर्जैमिनि: प्रेर्यते कथम् ॥ ९३॥ अधिचोदनं1 य आम्नायस्तस्यैव स्यात्क्रियार्थता। चोदनानां विधिप्रकरणे पठितानां "सोऽरोदीत् " इत्यादिसिद्धार्थवाद- तत्वमस्यादिवाक्यानां ब्रूत कर्मार्थता कथम् ॥ ९१॥ वाक्यानामानर्थक्यमनेन सूत्रेणाशङ्क्य "विधिना त्वेकवाक्यत्वात्स्तुत्यर्थेन ९ विधीनां स्युः" इति विधिशेषत्वेन सार्थकत्वं तेषां सिद्धान्तितं न तु ३ प्रवृत्तौ फलाभावो न तु स्वरूपप्रयुक्तफलेषु। आत्मज्ञानं तु भोजनादि- तद्विपरीतानां तत्त्वमस्यादिवाक्यानामित्यर्थः ॥ ९१॥ वत्स्वरूपप्रयुक्तफलम्। यथैव हि भोजनस्य स्वरूपप्रयुक्तमेव तृप्तिलक्षणं फलमेवमात्मज्ञानस्यापि संसारोपरमलक्षणं फलं स्वरूपप्रयुक्तमेव । यत्पुनरुक्तं "कुर्वन्नेवेह कर्माणि " इत्ययं मन्रः कृत्स्मायुः कर्मण्येव ६ तस्माद्विधिमन्तरेणेत्यसमञ्जसमित्यर्थः। ज्ञानात्फल इति। सहेतुक- विनियुङ्क इति- तद्प्ययुक्तम्। आत्मनः परमार्थतः कर्तृत्वभोक्तत्वाद्यभावा त्तद्विदः कर्माधिकारासंभवाद्विद्वद्विषय एवायं मत्र इति प्रदर्शयितु- ३ संसारोपरमलक्षणे कैवल्ये फले ज्ञानात्प्रत्यक्षमनुभूयमाने विधिविकलमात्म- माह अपि चेति। यथास्मत्पक्षे ज्ञाने विध्यभावादप्रवृत्तिस्तथा भवत्पक्षे ज्ञानं फलाय न भवतीति वचनं प्रत्यक्षपराउतत्वादत्यन्तमुपेक्षणीय- विध्यभ्युपगमेऽप्यग्निहोन्र दिकर्मस्वप्रवृत्तिरित्यर्थः । कुत इत्यत आह ९ मित्यर्थः ॥ ९० ॥ यत इति। देहान्तरोपभोग्य स्वर्गादिसाधनाग्िहोत्रादिविध्यन्यथानुपपत्त्या ६ यत्पुनः "आम्नायस्य क्रियार्थत्वात्" इत्युक्तं - तदनूद्य निरस्यति प्रमितस्य देहादिव्यतिरिक्तस्य निरवयवस्यात्मनो न परिस्पन्द- यद्पि जैमिनीयमित्यादिना। आम्नायः सर्व एव क्रियामार्गो भवतीति परिणामलक्षणक्रियाप्रवेशात्मकं कर्तृत्वमुपपद्यते। न च प्रयत्नाश्रयत्वे- ३ जैमिनेरभिप्रायो न भवतीत्यत्र किं प्रमाणमित्यत आह यदि ह्ययमिति। नापि कर्तृत्वं प्रयत्नस्यान्तःकरणधर्मत्वादनित्यस्य नित्यात्मगुणत्वानुपपत्ते- १ । सिद्धस्वरूपस्याकर्तुरभोक्तु: प्रत्यगात्मनः प्रतिपादकवेदान्तवाक्यविचाराय श्च्वेत्यर्थः। स्वर्ग यियासुरग्निहोत्रं यथाविधि जुहुयादित्येवं देहा- पृथक्शास्त्रारम्भान्यथानुपपत्तिस्तत्र प्रमाणमित्यर्थः । तर्हि "आम्नायस्य श्ुत्थापितस्येत्यन्वयः । इतिशब्दश्चैवंशब्दसामर्थ्याल्लभ्यते । जैमिने: पक्ष ६ क्र्कियार्थत्वात् " इत्यस्य सूत्रस्य कोऽर्थ इत्यत आह अधिचोद्नमिति। इत्यर्थः ॥ ९२॥ १२ अधिचोदनं चोदना नाम विधिश्चोदनामधिकृत्य वर्तत इत्यधिचोदनम्। एवं कर्त्रन्वयं निराकृत्याधिकारान्वयं निराचष्टे न च प्रत्याख्यातेति। प्रत्याख्यातमशेषं शरीरादिलक्षणं कर्मसाधनं येन तत्खभावस्यात * उद्धाव्यते CF. 1 असूत्रयच्च तत् S परिच्छेदसामर्थ्यात् M. 1 अधिचोदनमान्नाय: S. * अहंवृत्त्येकसाधनः S

५४ [i. 95-" -i. 97 ] प्रथमोऽध्यायः। ५५ प्रवृत्तिकारणाभावाच्च । यस्मात् । यस्मादन्यथा नोपपद्यते। सुखदुःखादिभिर्योग आत्मनो नाहमेक्ष्यते*ै। नराभिमानिनं तस्मात्कारकाद्यात्मदर्शिनम्। पराक्त्वात्प्रत्यगात्मत्वाज्जैमिनि: प्रेर्यते कथम् ॥ ९४ ॥ मन्त्र आहोररीकृत्य "कुर्वन्" इति न निर्द्यम् ॥ ९६ ॥ किंच। यच्चोक्तं "विरहय्य" इति तदपि न सम्यगेव। तथापि तु न या न तावद्योग एवास्ति शरीरेणात्मनः सदा। काचित्क्रिया यत्र क्व चाध्याहरणीया किं तु या यत्राभिप्रेतसंबन्धं विषयैर्दूरतो ना्ति स्वर्गादौ स्यात्कथं सुखम् ॥ ९५॥ घटयितुं शक्रोत्याकाङ्मं च वाक्यस्य पूरयति सैवाध्याहरणीया ३ ३ एवात्ममात्रस्य न कर्मस्वधिकार इत्यर्थः। सर्वप्रमाणागोचरश्र्ेत्कथं एवंविशिष्टा च क्रियास्माभिरभ्युपगतैव। सा तूपादित्सितवाक्यार्था- व्यवह्नियत इत्यत आह अहंवृत्तीति। युष्मदर्थमहंकारादिलक्षण- विरोधिन्येव नाभूतार्थप्रादुर्भावफलेति। षङ्गावविकाररहितात्मवस्तुनो मनादित्सुः परमार्थतस्तत्संसर्गरहितो जैमिनिशब्दवाच्यशरीरोपलक्षितः निर्धूताशेषद्वैतानर्थस्यापराधीनप्रकाशस्य विजिज्ञापयिषितत्वादस्य-६ ६ प्रत्यगात्मा प्रेर्यते प्रवर्त्त्यते विधिना कथम्। न कथंचिदित्यर्थः । आत्मा प्रर्यते कथमित्यात्ममात्रस्य प्रवर्त्त्यत्वासंभवे वक्तव्येऽपि जैमिन्यात्मग्रहणं स्मीत्यादिक्रियापदं स्वमहिमसिद्धार्थप्रतिपादनसमर्थमभ्युपगन्तव्यं न तदुपालम्भार्थम् ॥ ९३ ॥ विपरीतार्थप्रतिपादनपरमिति। इदानीं भोक्त्रन्वयं निराचष्टे प्रवृत्तिकारणेति। प्रवृत्तिकारणं प्रयोजनं धावेदिति न दानार्थे पदं यद्वत्प्रयुज्यते। तद्भावाच्च न प्रवृत्तिरित्यर्थः । कुतः प्रयोजनाभाव इत्यत आह यस्मा- एधीत्यादि तथा नेच्छेत्खतः सिद्धार्थवाचिनि ॥ ९७॥ ३ दिति। आत्मनः सुखदुःखादिभिर्योगो नास्तीति यस्मात्तस्मादित्यर्थः । ननु कथं सुखदुःखादिभिरयोग: सुख्यहं दुःख्यहमिति सुखदुःखादि- एवं क्त्रन्वयाधिकारान्वयभोक्त्रन्वयानामात्मनः परमार्थतोऽसंभवा- संबन्धानुभवादित्याशङ्क्याह अहमेति । अहमाऽन्तःकरणेन सुखदुःखादेः ६ संबन्धःसुख्यहमित्यादावीक्ष्यते न त्वात्मनेत्यर्थः । कुत आत्मना कारो मत्रेण प्रदर्श्यत इति फलितमाह यस्मादित्यादिना। नराभिमानिनं ३ एव कर्माधि-

नेक्ष्यत इत्यत आह पराक्त्वादिति। सुखादीनां साक्ष्यत्वेन पराक्त्वा- नरत्वाभिमानिनं मनुष्यत्वाभिमानिनम् । कारकाद्यात्मदर्शिनं कर्तृत्वा- दात्मनश्च साक्षित्वेन प्रत्यक्त्वान्तेषां पराग्रपान्तःकरणपरिणामत्वादात्मधर्म- द्यात्मदर्शिनम्। कर्तृत्वभोक्तृत्वप्रमातृत्वादिष्वात्माभिमानिनमविद्यावन्त- : १ त्वानुपपत्तेरित्यर्थः ॥ ९४ ॥ मङ्गीकृत्य कुर्वन्नेवेत्यादिमन्रः कर्म कर्तव्यमभिधत्ते न निर्द्वयं नरत्वाद्य- ६ भोगसाधनैः संबन्धासंभवादप्यात्मनोऽभोक्तृत्वं तथा ह्यसङ्गत्वा- भिमानहीनं विद्यावन्तं "एवं त्वयि नान्यथेतोडस्ति न कर्म लिप्यते दात्मनोऽहंप्रत्ययालम्बनेन शरीरेणापि न संबन्धोडस्ति। अहंप्रत्ययाना- नरे" इति श्रुतेरित्यर्थः। एवं प्रकारे त्वयि जिजीविषति नरे नरमात्रा- ३ लम्बनैः पुनर्विषयैः शब्दादिभिरतिशयेन नास्ति संबन्धः । तथा सति भिमानिनि इत एतस्मात्कर्म कुर्वतो वर्तमानात्प्रकारादन्यथा प्रकारान्तरं ९ स्वर्गादौ कथमस्य सुखादिना संबन्धः स्यादित्याह। किंचेति। न नास्ति येन प्रकारेणाशुभं कर्म न लिप्यते कर्मणा न लिप्यत इति श्रुत्य- तावदिति ॥९५॥ क्षरयोजना ॥ ९६ ॥

नाहमेष्यते M विरह्य्येति यच्चोक्तं तच्च निरस्यति यच्चोक्तं विरह्य्येतीति। सोइयं

५६ [i.98- -i. 100 ] प्रथमोऽध्यायः। ५७

न च यथोक्तवस्तुवृत्तप्रतिपादनव्यतिरेकेण तत्त्वमस्यादिवाक्यं* अतः सर्वाश्रमाणां तु वाख्नःकायकमाः। वाक्यार्थान्तरं वंक्तीति शक्यमध्यवसातुमित्याह। स्वनुष्ठितैर्न मुक्तिः स्याज्ज्ञानादेव हि सा यतः ॥९९॥ तत्त्वमस्यादिवाक्यानां स्वतस्सिद्धार्थबोधनात्। तस्माच्च कारणादेतदप्युपपन्नम्। अर्थान्तरं न संद्रष्ुं शक्यते त्रिदशैरपि ॥ ९८॥ यस्मादेवम्। श्रोत्रियेष्वेव वाचस्ताः शोभन्ते नात्मवेदिषु॥ १००॥ इति श्रीमच्छंकरभगवत्पूज्यपादशिष्यसुरेश्वराचार्यकृतौ नैष्कर्म्य- देवदत्त: सोयं ग्रम इत्यादिवाक्येषु क्रियापद्मन्तरेणापि वाक्यार्थ- सिद्धौ प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ ३ प्रतीतेर्दर्शनान्न वाक्यार्थप्रतीतौ क्रियापदापेक्षेति भावः । ननु तत्रापि पश्य गच्छेति क्रिकियापदं प्रयोक्तव्यमेव तन्न प्रयुज्यते द्वारं विव्रियता- मिन्यर्थे द्वारमितिप्रयोगवदित्याशङ्गयैतमपि तद्वाक्यार्थप्रतिपत्त्युपयोगि- यत्पुनः पूर्ववादिनोपसंहृतमतः सर्वाश्रमाणामिति तत्राह अत

६ क्रियाभिधायिन एव पदस्याध्याहरणीयत्वात्प्रवर्तकक्कियापदमेवाध्याहरणीय- इति ॥ ९९॥

मिति नियन्तुमशक्यत्वाद्वेदान्तवाक्येषु चास्यस्मीत्यादिक्रि्यापदस्याभ्युप- तत्र चास्माभिरपि यदुक्तं "इति हृष्टधियाम्" इत्यादि तद्पि युक्तमे- गतत्वान्न कध्धिद्दोष इत्याह तथापि त्विति। नाभूतार्थप्रादुर्भावफलेतीति। वोक्तमित्युपसंहरति तस्माच्चेति॥१०॥ ९ फलेत्युत्पत्तिविकृत्यादिफला न भवतीत्यर्थः। नाभूतार्थप्रादुर्भाव- फलेतीत्यत्रतिशब्दस्य हेत्वर्थस्यास्मीत्यादिक्रियापदमित्यनेन संबन्धः । इति श्रीमज्ज्ञानोत्तममिश्रविरचितायां नैष्कर्म्यसिद्धिचन्द्रिकायां कुतो नाभूतार्थ प्रादुर्भावफलेत्यत आह षङ्ावेति। अनर्थनिवृत्त्यर्थमपि १२ न क्रियाध्याहारापेक्षेत्याह निर्धूतेति। तर्हि प्रतीत्यर्थमपेक्ष्यतामित्यत आह प्रथमोऽध्यायः समाप्नः ॥ १ ॥

अपराधीनेति। उक्तमेवार्थ दृष्टान्तेनोपपादयति धावेदितीति। हिरण्यं द्द्यादित्येतस्मिन्नर्थे हिरण्यं धावेदित्यादिपदमयोग्यत्वाद्यथा न प्रयुज्यते १५ तद्वदेधिभवेत्यादिपदं वृद्ध्यादिविकारहीनात्मवस्तुप्रतिपादकवाक्ये न प्रयोक्तव्यमित्यर्थः । एधीत्येतदस्तेर्घातोर्लोण्मध्यमपुरुषैकवचनम् ॥ ९७॥

ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यानां स्वतःसिद्धार्थवाचकत्वमसिद्धं तेषां आह न चेति

दित्यर्थः ॥ ९८ ॥

• तत्त्वमसिवाक्यं S वाक्यमर्थान्तरं वक्ति M

-ii. 2 ] द्वितीयोऽध्यायः।

द्वितीयोऽध्यायः। योऽयमहंब्रह्मेति वाक्यार्थस्तत्प्रतिपत्तिर्वाक्यादेवेति प्रत्यक्षादीनामनेवं- विषयत्वाैदित्यवादिषं तस्य विशुद्धयर्थमनैकान्तिकत्वं पूर्वपक्षत्वे- नोपस्थाप्यते।। ३ प्रत्यक्षादीनामनेवंविषयत्वात्तेषां स्वारम्भकविषयोपनिपातित्वा- कृत्स्ानात्मनिवृत्तौ च कश्विदामोति निर्वृतिम्। श्रुतवाक्यस्मृतेश्रान्यः स्मार्यते च वचोऽपरः ॥ २ ॥ ३ दयहेतुत्वं वस्तुमात्रयाथात्म्यप्रकाशनपटीयसस्तत्त्वमस्यादेर्वचस एवेति बह्वीभिरुपपत्तिभिः प्रदर्शितम्। अतस्तदर्थाप्रतिपत्तौ यत्कारणं आत्मा पुनः शब्दादिहीनत्वात्तद्विषयित्वाच्च न तेषां विषय इत्याह आत्मन- १५ श्चेति। कथं पुनरात्माज्ञाननिवृत्तिरित्यत आह सर्वानर्थेति। एवं तदपनयनाय द्वितीयोऽध्याय आरभ्यते। प्रथमाध्यायेन समन्वये प्रदर्शिते तत्र प्रत्यक्षादिविरोधाशङ्कायां तत्परिहाराय श्रावितो वेत्ति वाक्यार्थ नचेत्तत्वमसीत्यतः। द्वितीयाध्याय आरभ्यत इत्याह अतस्तदर्थेति। तस्य वाक्यस्यार्था- १८

त्वंपदार्थानभिज्ञत्वादतस्तत्प्रक्रियोच्यते ॥ १ ॥ प्रतिपत्तौ यत्कारणं पदार्थापरिज्ञानं तस्य प्रत्यक्षादिविरोधाशङ्कासमु- द्ूतासंभावनाविपरीतभावनानिरासेनापनयनाय द्वितीयारम्भ इत्यर्थः । श्रीगणपतिसरस्वतीसङ्गुरुभ्यो नमोनमः ॥ हरिः। ॐ । वृत्तसंकीर्तन- पूर्वो त्तराध्याययोर्हेतुहेतुमल्लक्षणसंबन्धो दर्शितः श्रावित इति। वाक्यार्थ- २१ पूर्वकं वर्तिष्यमाणस्याध्यायस्य तात्पर्यमाह प्रत्यक्षादीनामिति। प्रत्यक्षादि- ज्ञानस्य पदार्थप्रतिपत्तिपूर्वकत्वात्त्विंपदार्थाज्ञाने सति तत्त्वमसीत्यतो ३ शब्देन श्रोत्रादीनामिह ग्रहणम्। तेषामनेवंविषयत्वादद्वैतात्माविषय- वाक्याद्वाक्यार्थ श्रावितो यदि न जानात्यतस्तत्प्रक्रिया तस्य त्वंपदार्थस्य त्वादित्यर्थः । कुतस्तद्विषयत्वमित्यत आह तेषामिति। तेषां श्रोत्रा- प्रक्रिया प्रतिपादनं क्रियत इत्यर्थः ॥ १ ॥ २४ वृत्तसंकीर्तनपूर्वकमुत्तरश्लोकस्य तात्पर्यमाह योऽयमिति । वाक्यादे- ६ त्वमित्यर्थः। श्रोत्रं स्वग्राह्यजातीयविशेषगुणवद्दव्यारब्धं बाह्येन्द्रिय- वेतीत्यत्रेतिशब्द: प्रकारवचनः । अहं ब्रह्मेत्येवंप्रकारा तत्प्रतिपत्तिरित्यर्थः । त्वाच्चक्षुरादिवन्। त्वगिन्द्रियं वायवीयं नियमेन स्पर्शव्यञ्जकत्वाव्यजनादि- वाक्यव्यतिरेकेणापि प्रतिपत्तिदर्शनान्न वाक्यस्य नियतहेतुत्वमित्य- ३ जनितवायुवत्। तथा चक्षुस्तैजसं नियमेन रूपग्राहकत्वाद्दीपवत्। नैकान्तिकत्वमेव दर्शयति कृत्स्नेति। कश्चिद्विमलमतिः कृत्स्प्रपञ्- ९ रसनमप्याप्यं नियमेन रसव्यञ्जकत्वादास्योदकवत्। घ्राणं पार्थिवं विलापने भेदकोपाधेरभावादेकत्वं वाक्यमन्तरेणापि प्रतिपद्यते यथा विराडात्मा "यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमीति" इति। कश्चिच्छुतं ६ सर्वासामपां समुद्र एकायनमेवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम्। एवं वाक्यं स्मृत्वा प्रतिपद्यते। यथा भृगुः "यतो वा इमानि भूतानि १२ सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनम्। एवं सर्वेषां गन्धानां नासिकैकायनम्। एवं जायन्ते" इति वाक्यस्मृतेः "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्" इति कश्चि- सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनम्। एवं सर्वेषां शब्दानां श्रोत्रमेकायनम्" दाचार्येण वाक्यं स्मार्यमाणोSसंभावनाविपरीतभावनानिराकरणमुखेन ९ इत्यागमाच्च श्रोत्रादीनां भौतिकत्वं तद्विषयत्वं चेत्यवगन्तव्यम् । साक्षादहमस्मि परं ब्रह्मति वाक्यार्थं प्रतिपद्य मुच्यते यथा श्वेतकेतुर्नव- कृत्वस्तत्त्वमसीति। श्वेतकेतुभृग्वोरेतयोरुभयोरपि वाक्यस्मरणमेव हेतुर्न * The reading अनेवंविषयत्व is that of CESM only. All the other Mss of the text & the com. of F read अनैवं. वाक्यमिति त्रिष्वपि पक्षेषु न वाक्यं हेतुरित्यर्थः ॥२॥ १२ * Here too AB read अनैवं. + उत्थाप्यते F.

नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ ii. 4- -ii. 8 ] द्वितीयोऽध्यायः।

एतत्प्रसङ्गेन श्रोत्रन्तरोपन्यासमुभयत्रापि संभावनायाह। नाहंग्राह्ये न तद्धीने न प्रत्यङ््नापि दुःखिनि।

वाक्यश्रवणमात्राच पिशाचकवदाप्नुयात्। विरोधः सदसीत्यस्माद्वाक्याभिज्ञस्य जायते॥ ५॥

त्रिषु यादच्छिकी सिद्धिः स्मार्यमाणे* तु निश्चिता॥ ३॥ नाविरक्तस्य संसारान्निविवृत्सा ततो भवेत्।

नायमनैकान्तिको हेतुः । यतः । न चानिवृत्ततृष्णस्य पुरुषस्य सुमुक्षुता ॥ ६॥ न चामुमुक्षोरस्तीह गुरुपादोपसर्पेणम्। सर्वोडयं महिमा ज्ञेयो वाक्यस्यैव यथोदितः । न विना गुरुसंबन्धं वाक्यस्य श्रवणं भवेत् ।।७ । वाक्यार्थ न ह्यृते वाक्यात्कश्चिज्जानाति तच्वतः ॥। ४ ॥। तथा पदपदार्थो च न स्तो वाक्यमृते क्वचित्। वाक्यं च प्रतिपादनाय प्रवृत्तं सत्प्रतिपादयत्येव सर्वप्रमाणानामप्येवं- अन्वयव्यतिरेकौ च तावृते स्तां किमाश्रयौ ॥८॥ वृत्तत्वात्ा। ननु न वयं प्रमाणान्तरसंवादाभावादप्रतिपादकं ब्रमः किं तु तद्विरुद्धार्थ-

कथं तर्हि वाक्यस्य हेतुत्वाशङ्कति तत्राह एतत्प्रसङ्गेनेति। वाक्य- त्वादिति तत्राह नाहमिति। अहंग्राह्यमहं मनुष्य इत्यहंप्रत्ययवेद्यं यच्छरीरं

व्यतिरेकेण विराट्प्रभृतीनां त्रयाणां ज्ञानं दष्टम्। पिशाचकस्य पुनर्वाक्य- तस्मिस्तत्त्वमसीति वाक्यश्रवणाद्विरोधप्रतिभासो न भवति तस्य ६ ३ श्रवणादपि तद्टष्टमित्युभयत्रापि ज्ञानोत्पत्तिदर्शनान्न वाक्यमेव नियमेन त्वंपदानभिधेयतया तत्पदार्थेन सामानाधिकरण्यानङ्गीकारात्। न तद्धीन ज्ञानजन्महेतुरिति ज्ञापनायेत्यर्थः । पिशाचकवदिति। पिशाचको नाम इति। चक्षुषा पश्यामि श्रोत्रेण शृणोमीत्येवं करणत्वेनानुभवादहं .कश्चिदरण्यं गतः स्वकर्मणा तत्राधीयमानं तत्त्वमस्यादिवाक्यमाकर्ण्य चक्षुः पश्यामीत्यननुभवाच्चाहंप्रत्ययरहितेऽपि न विरोधप्रतिभाससतेनापि ९ ६ जन्मान्तरसंस्कारवशात्तदैव वाक्यार्थ प्रतिपेद इति लोके प्रसिद्धमित्यर्थः । सदसीति सामानाधिकरण्यानङ्गीकारात। तथा प्रत्यक्प्रतीचि प्रत्यगात्म- अयं पुनरत्र विशेष इत्याह त्रिष्विति ॥ ३ ॥ न्यपि न विरोधप्रतिभासरत्वंपद्लक्ष्यस्य तस्य तत्पद्लक्ष्येणैकत्वाविरोधात्। अत्र प्रत्यक्शब्दोऽव्ययत्वात्सप्तम्यर्थे वर्तंते । अञ्चु गतिपूजनयोरिति- १२ इदानीं सिद्धान्तयति नायमिति। लिङ्गस्मरणस्य गमकत्वेऽपि न यथा धातो "ऋत्विग्दधृकस्त्ग्दिगुष्णिगञचुयुजिक्रुञ्ाम्" इति क्विन्प्रत्यया- लिङ्गस्यागमकत्वमेवं वाक्यस्मरणस्य गमकत्वेऽपि न वाक्यस्यागमकत्वं न्तात्प्रत्यक्शब्दात् "दिक्शब्देभ्यः सप्तमीपञ्मीप्रथमाभ्यो दिग्देशकाले- ३ द्वारत्वादित्याह सर्वोडयमिति।यत्पुनरुक्त ष्वस्तातिः " इत्यस्तातौ तद्धिते कृते तस्य च "अब्नेर्लुक " इति लुकि १५

"कृत्स्नानात्मनिवृत्ताविति" तत्रापि प्रपञ्च्ाभावव्यतिरिक्तनिरतिशया- कृते "तद्धितश्चासर्वविभक्तिः" इत्यव्ययत्वोपपत्तेः। तथा दुःखिनि सुख-

नन्दरूपब्रह्मावगतिर्न वाक्यं विना संभवति तस्य वेदान्तवाक्यव्यति- दुःखादिधर्मवदन्तःकरणविशिष्टेऽपि न विरोधप्रतिभासस्तस्यापि त्वंशब्द-

६ रिक्त्तप्रमाणागोचरत्वादित्याह वाक्यार्थमिति॥४ ॥ वाच्यस्य तत्पद्लक्ष्येणैकत्वानङ्गीकारात्। एवं वाक्यतात्पर्याभिज्ञस्य १८ चतुर्ष्वपि पदार्थेषु न विरोधबुद्धिस्तेन प्रमाणान्तरविरोधाभावादप्यप्रति- ननु वाक्यमपि प्रमाणान्तरसंवादाभावात्स्वार्थ निश्चाययितुं न शक्रोती- पाद्कत्वं वाक्यस्य न स्यादित्यर्थः ॥ ५ ॥ त्यत आह वाक्यं चेति। स्वविषयावबोधनाय प्रवृत्तानां प्रमाणानां प्रमाणान्तरसंवादापेक्षया कुण्ठितभावः क्वचिदृपि न दृश्यत इत्यर्थः । तर्हि वाक्यस्य प्रमाणान्तरसंवादापेक्षाभावात्तद्विरोधाभावाच्च वाक्य- ३ श्रवणमात्रेण वाक्यार्थ सर्व एव प्रतिपद्येरन्। न च तथा प्रतिपद्यन्त * स्मर्यमाणे J i एवंप्रवृत्तत्वात् SM इत्याशङ्कय तेषां वैराग्यमुमुक्षुत्वाद्यधिकारिविशेषणाभावाद्धिकारिणः

६२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii.12- -ii. 15 ] द्वितीयोऽध्यायः। ६३ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विना वाक्यार्थबोधनम्। अथैवमपि मद्वचनं नाद्रियसे सवयमेवैतस्माच्छरीरादशुचिराशेर्निराशो न स्यात्तेन विनाज्ञानप्रहाणं नोपपद्यते* ॥ ९॥ भविष्यसि। विनाज्ञानप्रहाणेन पुरुषार्थः सुदुर्लभः। मन्यसे तावदस्मीति यावदस्मान्न नीयसे। तस्माद्यथोक्तसिद्यर्थ परो ग्रन्थोऽवतार्यते ॥ १० ॥ श्वभिः क्रोडीकृते देहे नैवं त्वमभिमंस्यसे ॥ १३ ॥ वर्चस्कं त्वन्नकार्यत्वाद्यथा नात्मेति गम्यते। शिर आक्रम्य पादेन भर्त्सयत्यपरान् शुनः । तद्भाग: सेन्द्रियो देहस्तद्वत्किमिति नेक्ष्यते ॥ ११ ॥ दृष्टा साधारणं देहं कस्मात्सक्तोऽसि तत्र भोः ॥ १४ ॥ आद्यन्तयोरनात्मत्वे प्रसिद्धे मध्येऽपि कः प्रतिबन्धः । श्रुतिपरिप्रापितोऽयमर्थोऽनात्मा बुद्धयादिदेहान्त इतीदमाह। प्रागनात्मैव जग्धं सदात्मतामेत्यविद्यया। बुसव्रीहिपलालांशैर्बीजमेकं त्रिधा यथा। स्रगालेपनवद्देहं तस्मात्पश्येद्विविक्तधीः॥॥१२॥ बुद्धिमांसपुरीषांशैरनं तद्वदवस्थितम् ॥१५॥ प्रमितिजनको वेद इति न्यायाच्च नायं दोष इत्युत्तरश्षोकपञ्चकेन प्रति- यथोक्तार्थप्रतिपत्तौ सत्यां न रागद्वेषाभ्यां विक्रियते विपश्चिदित्य- पाद्यति नाविरक्तस्येत्यादिना। न चानिवृत्ततृष्णस्येति संसारादनिविवृत्सो- स्यार्थस्य प्रतिपत्तये दृष्टान्तः । ६ रित्यर्थ: ॥ ६॥७॥८॥९॥ अतोऽपेक्षितवाक्यार्थ ज्ञानसिद्धयर्थमन्वयव्यतिरेकाभ्यां त्वंपदार्थपरि इदानीमपायित्वादृप्यनात्मत्वमनुमेयमित्याह अथैवमपीति। मन्यस शोधनायोत्तरग्रन्थसंदर्भ इत्युपसंहारव्याजेनाह तस्मादिति ॥ १०॥ इति। तावदेव तव देहेऽहंबुद्धिर्भवति यावदस्माद्देहादुत्क्रम्य न लोकान्तरं यत्पुनः "नाहंग्राह्य न तद्वीने" इति तस्य शरीरेन्द्रियव्गस्य चाना- गमिष्यसि। गते तु सारमेयादयस्तमिमं देहं क्रोडीकुर्वीरन्। क्रोडीकृते ३ त्मत्वं सूचितं तत्प्रप्रञ्वनायाह वर्चस्कमिति। वर्चस्कस्य पुरीषस्यान्नपरिणाम- तु तस्मिन्निदानीमिवाभिमानो न भवतीत्यर्थः ॥ १३॥ ३ रूपस्य यथानात्मत्वं गम्यते तद्वत्तद्गागयोरन्नपरिणामयोर्देहेन्द्रिययोरनात्मत्व- शरीरमेव तत्त्वमिति शरीरे ममत्वं विशेषतो न करणीयं शुनामपि मनुमानाद्वगन्तव्यमित्यर्थः ॥११॥ साधारणत्वादित्याह शिरः आक्रम्येति। भर्त्सयत्येकः श्वेति शेषः ॥ १४।। यदुक्त्तं "तद्भागः सेन्द्रियो देहः " इति तदसिद्धमिति नाशङ्गनीयं मनुमातव्यमित्याह आद्यन्तयोरिति। आद्यन्तयोरोदनपुरीषयोरनिवारिता- श्रुतिसिद्धत्वादित्याह श्रुतीति। यद्वा। न केवलमनुमानादेव देहेन्द्रिय- ३ नात्मत्वप्रतिपत्तिरुदीर्यमाणा मध्ये देहेन्द्रिययोः केन प्रतिबद्धेत्यर्थः । योरनात्मत्वावगमः किंत्वागमादपीत्याह श्रुतीति। "अन्नमशितं त्रेधा ३ आगन्तुकत्वाद्प्यनात्मत्वमनुमेयमित्याह स्रगालेपनवदिति ॥ १ २ ॥ विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति यो मध्य स्तन्मांसं नाशो नाज्ञानस्योपजायते ES; ध्वंसो नाज्ञानस्योपजायते J योऽणिष्ठस्तन्मनः " इति शरीरस्य मनसश्चान्नकार्यत्वं दर्शयतीत्यर्थः ॥१५॥ * + वर्चस्कमन्नकार्यत्वाद् M मध्ये क प्रतिबन्ध: S एवं स्थूलसूक्ष्मदेहद्वयव्यतिरिक्तात्मवेदनस्य दृष्टमेव फलं सर्वानर्थ- विरक्त्तधीः M

६४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ ii, 19- -ii. 22 ] द्वितीयोऽध्यायः। ६५

वर्चस्के संपरित्यक्ते दोषतश्चावधारिते। देहादिकार्यकरण*संघातव्यतिरेकाव्य तिरेकदर्शिनः प्रत्यक्षत एव यदि दोषं वदेत्तस्मै किं तत्रोचरितुर्भवेत् ॥ १६ ॥ विरुद्धूं कार्यमुपलभ्यते।

तद्वत्सूक्ष्मे तथा स्थूले देहे त्यक्त्के विवेकतः । चतुर्भिरुह्यते यत्तत्सवेशक्त्या शरीरकम्। यदि दोषं वदेत्ताभ्यां किं तत्र विदुषो भवेत् ॥ १७ ॥ तूलायते तदेवाहंधियाघ्रातमचेतसाम्+ ॥ २०॥ एतावदेव ह्यहं ब्रह्मास्मीति वाक्यार्थाप्रतिपत्तौ कारणं यदुत*बुद्धयादौ प्रसिद्धत्वात्प्रकरणार्थोपसंहारायाह। देहान्ते ह्यहंममेति निस्सन्धिबन्धनो ग्रहः । तव्तिरके हि न स्थूलं युक्त्या निरस्यैवं नभसो नीलतामिव। ३ कुतश्रद्विभज्यत एकल एव प्रत्यगात्मन्यवतिष्ठत इत्याह । देहं सूक्ष्मं निराकुर्यादतो युक्तिभिरात्मनः ॥२१॥ रिपौ बन्धौ स्वदेहे च समैकात्म्यं प्रपश्यतः । कथं देहं सूक्ष्मं निराकुर्यादिति। उच्यते। विवेकिन: कुतः कोपः स्वदेहावयवेष्विव ॥ १८॥ अहंममत्वयत्नेच्छा नात्मधर्माः कृशत्ववत्। इतश्रानात्मा देहादि: । कर्मत्वेनोपलभ्यत्वादपायित्वाच्च वस्त्रवत् ॥ २२ ॥। घटादिवच्च दृश्यत्वात्तेरेव करणैईशेः । सने चानन्वयाज्ज्ञेयो देहोऽनात्मेति सूरिभिः ॥१९॥ वक्ष्यमाणविवेकफले श्रद्धाजननाय मिथ्याज्ञानविवेकज्ञानयोरनुभवसिद्धः फलभेद इति दर्शयति देहादीति। चतुर्भिरिति। स्वदेहः परदेहो वा बी जभूतरागद्वेषयोर्निवृत्तिरिति सदष्टान्तमाह यथोक्तार्थेत्यादिना। उच्चरितु- वाहने स्थापयित्वा चतुर्भिर्वाह्यो भवति स एवाविदुषमहंबुद्धिपरिगृहीत- ३ ६ रत्स्रष्टुरित्य्थः ॥ १६ ॥ स्तूलायते तूलवदाचरतीति प्रत्यक्षमेव विरुद्धं कार्यमित्यर्थः। यद्वा। स्वभावतः सुषुप्तादावशक्योद्वाहो जागरितेऽहंधीमात्रेण सुखोद्वाहिता- तद्वदिति ॥ १७॥ मापद्यमान: शिबिकादिवत्खवोद्वाहकमहंकर्तारमवगमयतीति दर्शयति वाक्यार्थे प्रतिपत्तिप्रतिबन्धकत्वादपि देहद्वयेऽहंकारममकारलक्षणो भेदा- देहादीत्यादिना। यद्वा। एकमेव शरीरमहंबुद्धिरहितमतिगौरवान्महता मिमानो विवेकिभि: परिहरणीय इति श्रोतृणां यत्नगौरवसाधनायाह क्ेशेन नीयते तदेवाहंबुद्धिगृहीतमत्यन्तलाघवात्तलवदाचरतीत्येवं विरुद्ध- ३ एतावदेवेति। निस्सन्धिबन्धन इति। बाधकप्रत्ययशून्य इत्यर्थः । विवेकस्य कार्यदर्शनादनात्मैवायं देह इत्याह देहादीत्यादिना॥ २० ॥ ९ पुनः फलमाह तव्यतिरेके हीति। समैकात्म्यं प्रपश्यत इति। शत्रुदेहे मित्रदेहे स्वदेहे च निर्विशेषैकात्म्यमनुसंदधानश्येत्यर्थः ॥१८॥ लोकायतिकव्यतिरिक्तसर्ववादिनामात्मनः स्थूलदेहव्यतिरेके विवादा- भावात्सर्वजनप्रसिद्धत्वाच्च न तत्प्रतिपादनायातीवाग्रहः क्रियत इत्याह इदानीं दृश्यत्वादागमापायित्वाच्च देहस्यानात्मत्वमित्याह इतश्च्ेति। यैः प्रसिद्धत्वादिति ॥ २१ ॥ ३ करणैर्घटादयो दृश्यन्ते तैरेव करणैर्दशेर्द्रष्टरात्मनो देहम्य दृश्यत्वात्स्वपे कथमिति। अहंममत्वेति। अहंकारममकारबुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेष- ३ च व्याघ्रादिशरीरेण व्यवहरतो जाग्रति दृष्टे देहेSहमित्यभिमानाभावेना- स्यानन्वयाच्चानात्मत्वं वेदितव्यमित्यर्थः ॥१९॥ प्रयत्नाद्यो वस्तुतो नात्मनो धर्मा भवितुमर्हन्तीत्यर्थः । तत्र हेतुः कर्मत्वे-

• यदुक्तबुद्ध्यादौ S i विवेकिन: पुनः कोप: S कार्यकारण A + धियाध्यातं S; अमेधसा M

६६ नैष्कर्मर्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ ii.23- -ii. 26 ] द्वितीयोऽध्यायः। ६७ वैधर्म्ये दृष्टान्त: । नोष्णिमानं दहत्यग्निः स्वरूपत्वाद्यथा ज्वलन्। अत्राह प्रत्यक्षेणात्मनः कर्मकर्तृत्वाभ्युपगमे तत्पादोपजीविनानुमानेन

तथैवात्मात्मनो विद्यादहं नैवाविशेषतः ॥ २३ ॥। प्रत्यक्षोत्सारणमयुक्तमिति चोदं तन्निराकरणाय प्रत्यक्षोपन्यासः।

एकस्यात्मन: कर्मकर्तृभावः सर्वथा नोपपद्यत इति श्रुत्वा मीमांसक: यत्र यो दृश्यते द्रष्ट्रा तस्यैवासौ गुणो न तु।

प्रत्यवतिष्ठत। अहंप्रत्ययग्राह्यत्वाद्धाहक आत्मेति तन्निवृत्त्यर्थमाह। द्रष्टस्थं दृश्यतां* यस्मान्नैवेयाद्द्रष्टबोधवत् ॥२५॥ /

यत्कर्मको हि यो भावो नासौ तत्कर्तृको* यतः। प्रत्यक्षेणैव भवदभिमतस्य प्रत्यक्षस्याभासीकृतत्वात्सुस्थमेवानुमानम्।

घटप्रत्ययवत्तस्मान्नाहं स्याद्रष्टकर्मकः ॥ २४ ॥ अतस्तदेव प्रक्रियते तत्र च विकल्पदूषणाभिधानम्। नात्मना न तदंशेन गुण: सवस्थोऽवगम्यते। ३ नोपलभ्यत्वादिति । उपलभ्यत्वादित्युक्ते प्रत्यगात्मनोऽप्यस्मत्प्रत्यय- गोचरतयोपलभ्यमानत्वमस्तीति तव्यावर्तनाय विशिनष्टि कर्मत्वेनेति अभिन्नत्वात्समत्वाच्च निरंशत्वादकर्मतः ॥ २६॥

अहंकारादयो नात्मधर्मा दृश्यत्वात्कार्श्यादिवत् । सैव प्रतिज्ञा- ६ पायित्वाद्वस्त्रादिवदिति प्रयोगः। एवमिच्छादीनामनात्मधर्मत्वप्रतिपाद- ननु मामहं जानामीत्यात्मनोऽहंप्रत्ययं प्रति कर्तृत्वकर्मत्वयोः

नेन तद्धर्मवतोऽन्तःकरणस्य सूक्ष्मदेहस्यानात्मत्वं साितमिति द्रष्ट- प्रत्यक्षानुभवात्तत्कर्मत्वनिराकरणानुमानं कालात्ययापदिष्टमिति शङ्कते- डत्राहेति। अहमित्यत्रान्तःकरणस्य व्यम् ॥ २२ ॥ तद्गतत्वेनोपलभ्यमानस्य तद्धर्मत्वमेव युक्तं द्रष्ट्रात्मगतत्वे दृश्यत्वानुप- पत्तेः। तस्मादन्तःकरणमेवाहंप्रत्ययसाक्षिणा दृश्यत इत्यनुभवो न विपक्षे बाधकमाह वैधर्म्य इति। अहंकारादेरात्मधर्मत्वे स्वरूपत्वे त्वात्मा मामहं जानामीत्यनुभवस्यान्तःकरणविशिष्टविषयत्वात्केवलात्म-६ दृश्यत्वासंभवोऽपि स्यादित्यत्र लोकप्रसिद्धदृष्टान्तोऽभिधीयत इत्याह ३ नोष्णिमानमिति । यथा ज्वलन्नप्यग्निः स्वरूपभूतं धर्मभूतं चोष्णिमानं विषयत्वाभावादित्यभिप्रत्य परिहरति तन्निराकरणायेति। यत्रान्तःकरणे योऽहंप्रत्ययो द्रष्ट्रा साक्षिणा दृश्यते तस्यैवान्तःकरणस्याहंप्रत्ययो धर्मो न दहति न विषयीकरोति स्वरूपत्वाद्धर्मत्वाद्वा तद्वूदात्माप्यात्मनः भवति द्रष्टुदश्यत्वाद्रष्ट्रस्थत्वे द्रष्टृदृश्यत्वायोगात्। तस्मादन्तःकरणधर्म ९ स्वरूपभूतं धर्मभूतं वाहमहंकारादिकं न विद्यातस्वरूपत्वाविशेषाद्वा धर्मत्वा- एवासावहंप्रत्यय इत्यर्थः ॥ २५॥ ६ विशेषाद्वेत्यर्थः ॥२३ ॥ अतस्तदेव प्रक्रियत इति। आत्मोपलभ्यस्याहंकारस्यात्मधर्मत्वमनुप- इदानीं भाट्टमतमाशङ्क्य निराकरोति एकस्येत्यादिना। अहंप्रत्यय पन्नमिति प्रकारान्तरेण पुनः साध्यत इत्यर्थः। आत्मधर्मश्चेदहंप्रत्ययः आत्मकर्मको भवति आत्मकर्तृकत्वाद्धटप्रत्ययवदित्यनुमानमाह किमयमात्मनाधिगम्यते किं वा तदंशेनेति विकल्प्योभयथापि न संभवती- ३ ३ यत्कर्मक इति ॥ २४ ॥ त्युच्यत इत्याह तत्र चेति। स्वगतस्य गुणस्य स्वग्रहणमन्तरेण स्वगत- त्वेन ग्रहणायोगात्स्वस्य च स्वेनाभिन्नत्वादेव ग्रहणानुपपत्तेः स्वांशेनापि * तत्कर्तृको मतः S * द्रष्टस्थो दृश्यतां S प्रत्यक्षेणाभिमतस्य AB

६८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 27- -ii.31 ] द्वितीयोऽध्यायः। न युगपन्नापि क्रमेणोभयथा चैकस्य धर्मिणो ग्राह्यग्राहकत्वमुपपद्यत कथं वाक्यं तव्यपनेतृ तदिति। उच्यते। इति प्रतिपादनायाह। योऽयं स्थाणु: पुमानेष पुंधिया स्थाणुधीरिव। द्रष्टत्वेनोपयुक्तत्वात्तदैव स्यान्न दृश्यता। ब्रह्मास्मीतिधियाशेषा ह्यहंबुद्धिर्निवत्यते* ॥ २९ ॥ कालान्तरे चेद्टश्यत्वं न ह्यद्रष्टकमिष्यते ॥२७॥ अहंपरिच्छेदव्यावृत्तौ न किंचिद्व्यावृत्तं द्वैतजातमवशिष्यते द्वितीय- सन्तु काममनात्मधर्मा ममत्वादयो यथोक्तन्यायबलादनात्मतयैव च संबन्धस्य तन्मूलत्वात्। अत आह। तेषु व्यवहारादहंरूपस्य तु प्रत्यगात्मसंबन्धितयव* प्रसिद्धेरहंब्रह्मा- निवृत्तायामहंबुद्धौ ममधीः प्रविलीयते। ३ स्मीति श्रुतेश्चानात्मधर्मत्वमयुक्तमिति चेत्तन्न । अहंबीजा हि सा सिध्येत्तमोऽभावे कुतः फणी ॥ ३० ॥ अहंधर्मस्त्वभिन्नश्वेदहंब्रह्मेति वाक्यतः । विवक्षितदृष्टान्तांशज्ञापनाय दृष्टान्तव्याख्या। गौरोऽहमित्यनैकान्तो वाक्यं तव्यपनेत तत् ॥ २८ ।। तमोऽभिभूतचित्तो हि रज्ज्वां पश्यति रोषणम्। भ्रान्त्या भ्रान्त्या विना तस्मान्नोरगं स्रजि वीक्षते ॥ ३१ ॥ ६ सवस्यात्मत्वादेव ग्रहणायोगान्निरंशत्वादेव स्वांशेन स्वस्य ग्रहणमिति अनन्वयाच्च नात्मधर्मोडहंकारः । वक्कुमशक्यत्वाच्च। एवमुक्तन्यायेनात्मनः कर्मत्वाभावात्तद्रतोपि गुणो न तेन गृह्यत इत्यर्थः ॥ २६ ॥ अहं ब्रह्मति सामानाधिकरण्यवाक्यस्याहंप्रत्ययव्यपनेतृत्वं प्रश्नपूर्वकं दृष्टान्तेन प्रतिपाद्यति कथं वाक्यमित्यादिना । स्थाणुः पुरुष इति ग्राह्यस्य ग्राहकत्वेऽपि किं युगपदेव ग्राह्यग्राहकभावः किं वा क्रमेण। न तावदाद्यो युगपदेव ग्रहकत्वेन परिसमाप्तस्य निरंशस्य तदैव ग्राह्यत्वे- सामानाधिकरण्यं यथा स्थाणोबधिकं तथाहं ब्रह्मास्मीति सामानाधिकरण्य- ३ महंकारस्य बाधकमित्यर्थः ॥२९। ३ नावस्थानायोगात्। नापि क्रमेण तदा ग्राहकाभावादेव ग्राह्यत्वानुपपत्ते- रित्याह न युगपदिति ॥२७॥ इत्थमहंकारस्यात्मधर्मत्वनिराकरणे प्रयोजनमाह अहंपरिच्छेदेति। रज्जवज्ञानव्यावृत्तौ सर्पव्यावृत्तिवदहंकारव्यावृत्तौ ममकारव्यावृत्ति- नन्वस्तु ममत्वयत्नेच्छादीनामनात्मधर्मत्वं तद्वदहंप्रत्ययस्यानात्मधर्मत्व- रित्यर्थः ॥ ३० ॥ ३ मयुक्तं तस्यात्मधर्मत्वं युक्तं प्रसिद्धेरहं ब्रह्मास्मीति विद्यादशायामपि तस्यानुवृत्तश्चेति शङ्कते सन्तु काममिति। श्रोकेन परिहति तन्नेति। तमोऽभावे कुतः फणीति प्रसिद्धान्धकारस्याभावे फणिनः सर्पस्या- गौरोऽहमिति सामानाधिकरण्येऽपि यथा गौरत्वं नात्मधर्मस्तथाहमात्मे- भावो दृष्टान्तत्वेनोपन्यस्य इति शङ्कानिरासाय दृष्टान्तो व्याख्यायत त्यहंप्रत्ययस्यात्मसामानाधिकरण्येन प्रसिद्धावपि नात्मधर्मत्वं सिद्ध्यति इत्याह विवक्षितेति। अज्ञानाभिभूतचित्तो हि भ्रान्त्या रज्ज्वां रोषणं सर्पं. ३ अहं ब्रह्मास्मीति तु सामानाधिकरण्यं बाधायां न पुनस्तदेकत्व- पश्यति तस्मात्तमसा विना स्रजि नोरगं वीक्षत इत्यर्थः ॥ ३१॥ ६ विवक्षयेत्यर्थः ॥ २८॥

प्रत्यगात्मतयैव S * अशेषामहंबुद्धिं निवारयेत् J i दि संसिध्येत् AB

नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 32- -ii. 38 ] द्वतीयोऽध्यायः। ७१

आत्मनश्चेदहंधर्मो यायान्मुक्तिसुषुप्तयोः* । अस्त्वनित्यत्वं कमुपालभेमहि प्रमाणोपपन्नत्वादिति चेत्तन्न ।

यतो नान्वेति तेनायमन्यदीयो भवेदहम् ॥ ३२ । सदा विलुप्साक्षित्वं स्वतस्सिद्धं न पार्यते। अपह्वोतुं घटस्येव कुशाग्रीयधियात्मनः ॥ ३६ ॥

यद्यात्मधर्मोऽहंकारो नित्यत्वं तस्य बोधवत्। एतस्माच्च हेतोरहंकारस्यानात्मधर्मत्वमवसीयताम्। नित्यत्वे मोक्षशास्त्राणां वैयर्थ्य प्राप्तुयाद्ध्रुवम् ॥३३॥ स्यात्परिहारः स्वाभाविकधर्मत्वाभ्युपगमेऽप्याम्रादिफलवदिति चेत्तन्न। यतो राद्विः प्रमाणानां स कथं तैः प्रसिध्यति ॥ ३७॥ धर्मधर्मिणो*श्रेतरेतर विरुद्धात्मकत्वादसङ्गतिः । अविकारि तु तद्ह्म "न हि द्रघ्टुरि"तिश्रुतेः ॥ ३४ ॥ धर्मिणश्च विरुद्धत्वान्न दृश्यगुणसङ्गतिः । अहंकारस्य चागमापायित्वात्तद्वर्मिणश्चानित्यत्वं प्राम्नोति । मारुतान्दोलितज्वालं शैत्यं नाग्निं सिसृप्सति ॥३८॥

उपयन्नपयन्धर्मो विकरोति हि धरमणम् ॥ ३५॥ इदानीं सौगतमतमाशङ्कतेऽस्त्विति । निरस्यति तन्नेति। सति देहे तावदात्मनः प्रत्यभिज्ञया स्थायित्वावगमादनित्यत्वे चाकृताभ्यागमकृत-

याच्चति। अहंकारो नात्मधर्मः अयावदात्मभावित्वाद्देहवदित्यर्थः ॥३२॥ बाधाभावात्प्रत्य- भिज्ञायाः सादृश्यनिबन्धनत्वकल्पनानुपपत्तेश्च नित्यत्वमात्मनः स्वतःसिद्धं इतश्चाहंकारस्यानात्मधर्मत्वमित्याह आत्मधर्मत्वेति। अस्तु तर्हि नित्यत्व- निह्नोतुं न शक्यत इत्यर्थः ॥ ३६ ॥ मपीत्यत आह नित्यत्व इति ॥ ३३ ॥ ननु यावद्द्रव्यभावित्वाभावेऽपि श्यामत्वादेर्धर्मत्वं दृश्यते तस्मादहं- प्रमाणैश्चेति। अहमहंकार: प्रमेयत्वाद्दशेरात्मनो घटादिवद्भवति। यथा कारस्यानित्यत्वेऽपि नित्यात्मधर्मत्वमुपपद्यत इति शङ्कते स्यादिति । परि- प्रमाणगम्यो घटकरकादिरात्मनो धर्मो न भवति तद्वदहंकारोऽप्यात्मनो हरति तन्नेति। आम्रादिद्रव्यस्य परिणामित्वेन गुणान्तरोदयसंभवात्तेन धर्मो न भवतीत्यर्थः । नन्वात्मापि प्रमाणगम्य एवेत्यत आह यत इति। ३ ३ स्वाभाविकस्यापि गुणस्य नित्यनिवृत्तिः संभवति । ब्रह्मणस्तु कूटस्थत्वेन राद्धि: सिद्धिः। प्रमाणानां सिद्धेः प्रागेव सिद्धत्वेनात्मनः प्रमाणसाधक- गुणान्तराभावात्तद्धर्मस्याहंकारस्य न निवृत्तिः संभवति। ततश्चात्मनो त्वान्न प्रमाणाधीना तत्सिद्धिरित्यर्थः ॥ ३७॥

६ नित्यत्वात्तद्धर्मस्याहंकारस्यापि नित्यत्वमेवेति भावः ॥ ३४॥ पूर्व दर्शनक्रियां प्रत्यात्मनः कर्तृत्वात्तत्कर्मत्वाच्चाहंकारस्य न तयो- पूर्वमहंकारस्यानित्यत्वान्नि त्यात्म धर्मत्वमतुपपन्नमित्युक्तमिदानीमात्मनो धर्मधर्मिभाव इत्युक्तम्। इदानीं तु चिद्चिद्रूपत्वेन शीतोष्णवद्विरुद्ध- नित्यत्वादनित्याहंकारधर्मित्वमयुक्तमित्याह अहंकारस्येति। आगमा- स्वभावत्वान्न तयोर्धर्मधर्मिभाव इत्याह धर्मधर्मिणोश्चेति। यथा शैत्यमग्ने- ३ ३ पायिनोऽहंकारस्य निष्ठा स्थितिर्यस्मिन्नसावागमापायिनिष्ठस्तस्य भावस्तत्त्वं धर्मो न भवति विरोधात्तद्वहंकारोऽप्यात्मधर्मो न भवति विरोधा- तस्मादित्यर्थः ॥ ३५॥ देवेत्यर्थः ॥ ३८॥ * मुक्तसुषुप्तयोः S बोधशास्त्राणां S गुणान्तरे M ॥ इयादृशे: E * एवं धर्मधर्मिणोः S सिसृक्ष्यति A; सिसृप्स्यति BD

७२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता *[ ii. 39- -ii. 44 ] द्वितीयोऽध्यायः। ७३

तस्माद्विस्रब्धमुपगम्यताम्। उक्तयुक्तिं दृढीकर्तुमागमोदाहरणोपन्यासः। द्रष्टत्वं दृश्यता चैव नैकस्मिन्नेकदा क्वचित्। आर्तमन्यद्दशेः सर्व "नेति नेती"ति चासकृत्। दृश्यदृश्यो न च द्रष्टा द्रष्नुदर्शी दृशिर्न च॥ ३९॥॥ वदन्ती निर्गुणं ब्रह्म कथं श्रुतिरुपेक्ष्यते ॥ ४२ ॥ सर्वसंव्यवहारलोपश्च प्राम्नोति। यस्मात् । "महाभूतान्यहंकार" इत्येतत्क्षेत्रमुच्यते। द्रष्टापि यदि दृश्याया आत्मेयात्कर्मतां धियः । न दृशेर्द्वैतयोगोऽस्ति* विश्वेश्वरमतादपि ॥ ४३॥ यौगपद्यमद्दश्यत्वं वैयर्थ्यं चामुयाच्छतिः ॥।४० ॥ अधुना प्रकृतार्थोपसंहारः । कुतः । यस्मात् । एवमेतद्विरुग्ज्ञेयं मिथ्यासिद्ध्मनात्मकम्। नालुपदृष्टेद्देश्यत्वं दृश्यत्वे द्रष्टता कुतः । मोहमूलं सुदुर्बोधं द्वैतं युक्तिभिरात्मनः ।। ४४ ॥ स्याच्चेद्दगेकं निर्दृश्यं* जगद्वा स्यादसाक्षिकम् ॥ ४१ ॥ दात्मनोऽपि दृश्यत्वे दृष्टिलोपः स्यात्। तथा च "न हि द्रष्टुर्दृष्टेः" उक्तयुक्तिबलाद्द्रष्ट्रत्वदृश्यत्वे व्यवस्थिताधिकरणे एवेत्युपसंहरति तस्मा- इत्यादिश्रुतेवैयर्थ्य प्रसज्येतेत्यर्थः। ननु जानन्तं मां जानामीत्यनुभवाद्रष्ट- ३ दिति। एवं च सत्येतदृपि सिद्धमित्याह दृश्यदृश्य इति। स्वदृश्येन रपि दृश्यत्वं दृश्यस्य च द्रष्टत्वमित्याशङ्क्याह स्याच्चेद्दृगेकमिति। तथा सति दृश्यस्य द्रष्टत्वाविरोधाद्रष्टस्वभावतापत्तौ सर्व द्रष्टरूपमेवासी- ३ विज्ञानेन स्वयमात्मा दृश्यो न भवति दशिश्च विज्ञानं स्वद्रष्टार- मात्मानं न विषयीकरोतीति चैतद्द्वयं सिद्धं भवतीत्यर्थः । यद्वा। तस्य दिति दृश्यशून्यो द्रष्टैवावशिष्येत। तथा चेद्रष्टुरपि दृश्यताविरोधाद्ृश्य- ६ दृश्यत्वासंभवादिति हेतुमाह दृश्यदृश्य इति। द्रष्टर्हि द्ृश्यत्वं वद्ता स्वभावतापत्तौ सर्वं दृश्यमेवासीदिति द्रष्टशून्यं जगदेवावशिष्येते- त्यर्थः ॥ ४१॥ ६ स्वेन दृश्येन दर्शनेन वा वक्तव्यमन्यस्याभावात्। तत्र न तावत्सवेन दृश्यत्वं संभवति स्वात्मनि क्रियाविरोधान्नापि दृश्येन दृश्यत्वं संभवति उक्तन्यायस्य प्रशिथिलमूलत्वपरिहाराय मूलप्रमाणं दर्शयति उक्तयुक्ति- जडस्य चेतनविषयीकरणायोगात्। नापि दशिना विज्ञानेन दृश्यत्वं मिति। उदाहनियत इत्युदाहरणं वाक्यं तदुपन्यास इत्यर्थः । आर्तमन्यदिति। ९ संभवति तस्य विषयगोचरस्य विषयिगोचरत्वायोगात्ततश्च न द्रष्टुदृश्यत्व- "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा " इत्युपक्रम्य "अतोऽन्यदार्तम् " इति द्रष्ट्रत्म- ३ मित्यर्थः ॥ ३९॥ व्यतिरिक्तस्य सर्वस्य दृश्यजातस्य विनाशित्वेन नित्यात्मधर्मत्वनिरा-

द्रष्टुर्द्दश्यत्वे दृशेश्च द्रष्टृदर्शित्वे दोषमाह सर्वसंव्यवहारेति। यदि करणात् "नेति नेति" इति मूर्तामूर्तद्वयनिषेधाञ्च सर्वदृश्यासंस्पर्शित्व- मात्मनः प्रदर्शयन्ती श्रुतिर्नोपेक्ष्येत्यर्थः ॥४२॥ ६ द्रष्टात्मा खवदृश्याया घियः कर्मतामियात्तदा द्रष्टापि दृश्यत इति स्यात्। ३ तथा च बुद्ध्यात्मनोरुभयोरपि युगपदेकैकस्यैव द्रष्टत्वं दृश्यत्वं च उक्त्ेर्थे स्मृतिमपि प्रमाणमाह महाभूतानीति। महाभूतादिधृत्यन्तं स्यात्तथा च सति द्रष्टत्वादेवोभयोरदश्यत्वं दृश्यदृश्यत्वे चात्मनः कूटस्थ- सर्वं क्षेत्रमेवेति भगवताप्युक्तत्वादात्मा समस्तप्रपञ्शून्य इत्यवगम्यत द्रष्ट्रात्मविषयायाः श्रुतेवैयर्थ्य स्यादित्यर्थः ॥ ४० ॥ इत्यर्थः ॥ ४३ ॥ ३

वैयथर्यमेवोपपादयितुमाह कुत इति। लुप्तदृष्टेघटादेरेव दृश्यत्वनियमा- सर्वोडपि द्वैतप्रपश्च आत्मनः सकाशाद्विलक्षण इत्युपसंहरतीत्याह अधुना प्रकृतार्थेति *स्याच्दृगेका निर्दश्या M * द्वैतभोगोऽस्ति M १०

७४ नैष्कर्मर्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 45- -ii. 50 ] द्वितीयोऽध्यायः। ७५ कुतो मिथ्यासिद्धत्वं द्वैतस्येति चेत् । न पृथङ्जत्मना सिद्धिरात्मनोऽन्यस्य वस्तुनः । यथोक्तार्थस्य प्रतिपत्तये दृष्टान्तः ।

आत्मवत्कल्पितस्तस्मादहंकारादिरात्मनि ॥ ४५॥ मित्रोदासीनशञ्ुत्वं यथैकस्यान्यकल्पनात्। अभिन्नस्य चितेस्तद्वद्ेदोऽन्तःकरणाश्रयः ॥। ४८ ॥ तस्मादज्ञानविज़म्भितमेतत्। अपहारो यथा भानो: सर्वतो जलपात्रकैः। दृश्या: शब्दादयः कप्ता द्रष्ट च ब्रह्म निर्गुणम् । तत्क्रियाकृतिदेशासिस्तथा बुद्धिभिरात्मनः ॥।४९ ॥ अहं तदुभयं बिभ्रद्भान्तिमात्मनि यच्छति ॥४६ ॥ न च विरुदूधर्माणामेकत्रानुपपत्तिः । किं कारणम्। तत एवेयमभिन्नस्यात्मनो भेदबुद्धिः। कल्पितानामवस्तुत्वात्स्यादेकत्रापि संभवः । दगेका सर्वभूतेषु भाति दृश्यैरनेकवत् । कमनीयाशुचिः स्वाद्वीत्येकस्यामिव योषिति ॥५० ॥ जलभाजनभेदेन मयूखस्रग्विभेदवत् ॥ ४७ ॥

३. हिरुक्पृथगित्यर्थः । नन्वात्मनः पृथक्त्वेऽपि द्वैतं सांख्यानामिव पारमार्थिकं अन्तःकरणोपाधिनिबन्धनो भेद इत्यत्र दृष्टान्तान्तरमाह यथोक्तार्थेति।

स्यादित्यत आह मिथ्यासिद्धमिति। तथाप्यन्यथाख्यातिप्रभृतीनामिव यथैकस्यैव देवदत्तस्य पुरुषान्तरकल्पनावशान्मित्रोदासीनशत्रुत्वमेवमभिन्न-

मिथ्यात्वं स्यादित्यत आह अनात्मकमिति। अनात्मकं सत्स्वभावरहित- स्यापि चैतन्यस्य बुद्धयुपाधिनिबन्धनो भेदो न स्वतो नापि परत इत्यर्थः। ३ चितेरित्यर्थविवक्षया धातुनिर्देशः । ततश्चाभिन्नस्य चितेरिति पुल्लिङ्ग- ६ मित्यर्थः । सत्यात्मकार्यस्य कथमेवंविधत्वमित्यत आह मोहमूलमिति। तदेव कथभित्यत आह सुदुर्बोधमिति। प्रमाणयुक्तिभ्यां दुर्निरूप- समभिव्याहार उपपद्यते ॥ ४८ ॥

मित्यर्थः । ४४ ॥ ननु स्वमहिमप्रतिष्ठस्य पूर्णस्य चतन्यर्य सर्वान्तःकरणप्रतिबिम्बितत्वं

एतदेवोत्तरश्लोकेनोपपाद्यत इत्याह कुतो मिथ्यासिद्धत्वमिति। न तद्धर्मवत्त्वं चायुक्तमित्याशङ्कयाह अपहार इति। यथा स्वदेशस्थस्यैवा-

पृथगिति। सद्रूपाज्ज्ञानस्वभावादात्मनोSनन्यत्वादेव न पृथक्सत्ताप्रतीती दित्यस्य जलपात्रेण स्वगतत्वेनापहारस्तत्क्रियादिश्च भवति तद्वत्सव- ३ महिमप्रतिश्वस्यापि चैतन्यस्यान्तःकरणप्रतिबिम्बितत्वं तत्क्िया तद्गत- ३ जडस्य संभवतः । नापि प्रत्यगात्माभेदेन प्रत्यगात्मवत्सिद्धिर्जडाजडयोर- ध्यानादिक्रिया तदाकृतिः स्वच्छत्वपरिच्छिन्नत्वादि तद्देशेन हृदय- भेदायोगात्। तस्मादहंकारादिरात्मनि कल्पित इत्यर्थः ॥ ४५॥ प्रदेशेन च संबन्धश्च संभवतीत्यर्थः ॥४९॥ ६

फलितमाह तस्मादिति। दृश्यत्वेन द्रष्टत्वेन सत्यत्वेनानृतत्वेनात्यन्त- नतु सर्वभूतेष्वेक एव चेदात्मा तर्हि तस्य युगपदेव परस्परविरुद्ध- विविक्तयोरात्मानात्मनोर्वस्तुतः संभेदाभावेऽप्यहंकारोपाधौ दयोः प्रति- सुखदुःखरागद्वेष भ्रान्तिसम्यगज्ञानाद्याश्रयत्वं प्रसज्येत तच्चानुपपन्नं ३ बिम्बितत्वाद्दर्पणतले प्रतिबिम्बितयोर्लोहितमुखयोरलोहितं मुखमिति परस्पर- तत्कथमुक्तं "दगेका सर्वभूतेषु" इति तत्राह नच विरुद्धेति। ३ संभेदाध्यासवद्धान्त्यैव कर्तृत्वादिसंबन्धप्रतिभास इत्यर्थः ॥ ४६ ॥ विरुद्धधर्माणामप्यविद्यापरिकल्पितत्वादेकस्मिन्धर्मिणि समावेशो नानुप- न केवलमनात्मसंबन्ध एवाहंनिबन्धनः प्रतिदेहमात्मनो भेदोऽपि पन्नः । यथैकस्मिन्नपि स्त्रीदेहे वस्तुभेदमन्तरेणापि वासनावशात्कामुक-

तन्निबन्धन एवेत्याह तत एवेयमिति। मयूखस्त्रग्वी रश्मिमाली॥ ४७॥ परिव्राजकशुनां कमनीयाशुचिस्वाद्वीति विरुद्धधर्मपरिकल्पना तद्व- ६ दित्यर्थः ॥ ५० ॥

७६ [ii. 51- -ii. 53] द्वितीयोऽध्यायः।

न चायं क्रियाकारकफलात्मक आभास ईषदपि परमाथर्वस्तु स्पृशति सर्वस्यानर्थजातस्य जिहासितस्य मूलमहंकार एव तस्यात्मानात्मो- तस्य मोहमात्रोपादानत्वात्। अभूताभिनिवेशेन स्वात्मानं वश्चयत्ययम्। परागात्। न तु परमार्थत आत्मनोऽविद्यया तत्कार्येण*ँ वा ३ असत्यपि द्वितीयेऽर्थे सोमशर्मपिता यथा ॥५१॥ संबन्धोऽभूदस्ति भविष्यति वा तस्यापरिलप्तदृष्टिस्वाभाव्यात्।

वस्तुयाथात्म्यानवबोधपटलावनद्धाक्षः सन्। दृश्यानुरक्तं तद्द्रष्ट दृश्यं द्रष्ट्रनुरञ्जितम्।

सुभ्रू: सुनासा सुमुखी सुनेत्रा चारुहासिनी। अहंवृत्योभयं रक्तं तन्नाशेऽद्वैततात्मनः ॥५३॥ इह केचिचोदयन्ति योऽयमन्वयव्यतिरेकाभ्यामनात्मतयोत्सारितोS-

विरुद्धघर्माणामात्मनि संभवे तस्यासङ्गत्वव्याघात इत्यत आह न हंकारो वाक्यार्थप्रतिपत्तये सोऽयं विपरीतार्थः संवृत्तो यस्मादहं

३ न व्याहन्यते वस्तुतस्तत्स्पर्शाभावात् । न ह्यविद्यापरिकल्पितनीलिम- ब्रह्मास्मीति ब्रह्माहंपदार्थयोः सामानाधिकरण्यश्रवणादनात्मार्थेन ३

गुणेन गगनं नीलीक्रियते। ततश्च नासङ्गत्वव्याघात इत्यर्थः । अभूताभि- यदुक्तं "अहं तदुभयं बिभ्रद्धान्तिमात्मनि यच्छति" इति तत्प्रपञ्चयितु- निवेशेनेति। असत्यपि द्वैतप्रपञ्चे मिथ्याभिनिवेशेनैवाहं सुखी दुःखीति माह सर्वस्येति। आत्मनः कूटस्थानिर्विभागचैतन्यमान्रशरीरस्य द्वैतानर्थ-

६ खमात्मानमयं लोको वञ्यतीत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः सोमशर्मपीतेति। संबन्ध हेतुर विद्यानिर्मितशरीरोऽहंकार एव। कुतः। तस्याहंकारस्य द्वैतेनानर्थे-

कश्चिदतिदरिद्रो ब्रह्मचारी बह्वाशी भिक्षमाणः कदाचिद्दुर्भिक्षकाले नात्मना चोपरक्तत्वेन द्वैतस्यात्मनि प्रापकत्वादित्यर्थः। नन्वहंकारव्यति-

सक्तुमुष्टिं बद्धा निर्वेदात्करिंमिंश्चित्पर्वते वृक्षच्छायायां शयान एवं मनोरथ- रेकेणैवात्मनः सर्वैरपि संबन्धसंभवादनर्थः स्यादित्याशङ्कय जानाम्यनु-

यति स्म । सक्तुमुष्टिबन्धनं मुक्त्वा तेन काश्चन गाः क्रीता वर्धयिष्यामि। भवामीत्यनर्थरूपसंबन्धः कालत्रयेऽप्यहंकारव्यतिरिक्तािष्ठानचैतन्ये न ६

ताश्च पञ्चषद्गत्सरादनेकानडुहः प्रसविष्यन्ति। ततो यथेष्टं कर्षयिष्यामि। संभवतीत्याह न तु परमार्थत इति। दृश्यानुरक्तमिति। दृश्यैः शब्दादि-

ततो धनधान्यादि समग्रं भविष्यति। ततो दासीदासादिबहुलं गृहं भिरनुरक्तं संबद्धमन्तःकरणं स्वात्मनि प्रतिबिम्बितचैतन्याभासात्तषां द्रष्ट १२ संपाद्यिष्यामि। ईदृशीं संपदं दृष्टा योग्यतमः कश्चित्स्वकन्यां मह्यं भवति। तदेव च द्रष्ट्रात्मचैतन्यानुरञ्जितं सत्तस्य चैतन्यस्य दृश्यम- ९ प्रदास्यति। पश्चाद्यथाविधानं गार्हस्थ्यमनुभविष्यामि। ततो वंशकरं वभास्यमिव भवति। तदेवमुक्तन्यायेनाहंवृत्त्योभयमपि द्रष्ट दृश्यं पुत्रमुत्पाद्य सोमशर्मेति नाम कृत्वा पश्चात्कुटुम्बसौख्यानुभवसमये रुदन्तं चेत्येतदनुरक्तमहमिदं जानामीति। तेनात्यन्तविविक्तयोर्द्रेष्ट्दृदश्ययोः १५ मातरमनुगतं सोमशर्माणं स्वकार्यपारवश्यात्तमनादृत्य गच्छन्तीं स्वां संबन्धहेतुरहंकार एवेति तन्निवृत्तावात्मनोऽद्वैतत्वं युक्तमित्यर्थः ॥५३॥ १२ भार्या दृष्ट्रा पुत्रनिमित्तकोपेन स्वां भार्यामताडयत्। ततो मिक्षापात्रं करघाताद्टिधाऽपतत् सक्तवश्च वायुवेगादपासरन् । पश्चादहो कष्टं ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थप्रतिपत्त्यर्थ त्वंपदार्थशोधनत्वेनाहंकारस्या-

१८ नष्टोऽस्मि मन्दभाग्योऽहं सक्तवश्च ममापागच्छन्किं करिष्यामीति प्रबुद्ध: नात्मत्वमुक्तं तद्युक्तं तस्यानात्मत्वेऽहं ब्रह्माश्मीति श्रयमाणसामानाधि-

सन्पिता व्यलपत्। तत्तदेतदृष्टान्तत्वेनोदाहरतीत्यर्थः ॥ ५१॥ करण्यानुपपत्तिप्रसङ्गादिति शङ्कत इह केचिदिति। ननु न सामानाधि- ३ तर्हि कल्पनाया अयथावस्तुव्यवहारहेतुत्वे दृष्टान्तान्तरमाह वस्तु- करण्यश्रवणानुपपत्तिरहंशब्दस्य प्रत्यगात्मवाचित्वोपपत्तरित्याशङ्कय

याथात्म्येति ॥ ५२॥ * तत्कार्येण च संबन्ध: AB

नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 54- -ii. 57 ] द्वितीयोऽध्यायः । ७९

सामानाधिकरण्यं प्राम्ोति। वक्तव्या* च प्रत्यगात्मनि तस्य आत्मना चाविनाभावमथवा विलयं* त्रजेत्। वृत्तिरिति सोच्यते प्रसिद्धलक्षणागुणवृत्तिभिः॥ । न तु पक्षान्तरं यायादतश्राहंधियोच्यते ॥५६ ॥

नाज्ञासिषमिति प्राह सुषुप्तादुत्थितोऽपि हि। कीद्ृक्पुनर्वस्तु लक्ष्यम्।

अयोदाहादिवत्तेन लक्षणं परमात्मनः ॥। ५४ ॥ नामादिभ्यः परो भूमा निष्कलोऽकारकोSक्रियः।

प्रत्यक्त्वादतिसूक्ष्मत्वादात्मदृष्टयनुशीलनात्। स एवात्मवतामात्मा सवतस्सिद्धः स एव नः ॥५७॥

अतो वृत्तीर्विहायान्या ह्यहंवृत्त्योपलक्ष्यते ॥ ५५॥ अज्ञानोत्थबुद्धयादिकर्तृत्वोपाधिमात्मानं परिगृह्यैवान्वयव्यतिरकाभ्या- महं सुखी दुःखी चेत्यहंकारादेरनात्मधर्मत्वमुक्तं केवलात्माभ्युप-

तस्य तत्र वृत्तिप्रकारो वाच्य इत्याह वक्तव्या चेति। तत्र तावदहं- गमेऽशक्यत्वात्फलाभावाच्च। अथेदानीमविद्यापरिकल्पितं साक्षित्व- ६ शब्दस्य प्रत्यगात्मनि प्रसिद्ध्या मुख्यया वृत्त्या लक्षणया वृत्त्या गुण- माश्रित्य कर्तृत्वाद्यशेषपरिणामप्रतिषेधायाह। वृत्त्या च या वृत्तिस्तां दर्शयन्परिहरति सोच्यत इत्यादिना। तत्र लक्षणा. वृत्ति तावद्दशयति नाज्ञासिषमिति इदानीमन्तःकरणविशिष्टेऽहंशब्दस्य मुख्यवृत्त्यापि वृत्तिरस्तीत्याह आत्मना चेति। अहंकारो हि स्वस्थितावात्मना चाविनाभावं प्राप्तयादन्यथा नाह्मज्ञासिषमिति केवलात्मन्यहंशब्दस्य प्रयोगदर्शनादहं ब्रह्मास्मीत्यत्राप्य- हंकारसद्भावेऽप्यहंशब्दस्य मुख्यार्थपरिग्रहे प्रमाणान्तरविरोधात्त- तस्य नाश एव न पुनः पक्षान्तरमस्ति न पुनर्तिदमानस्यैवात्मव्यतिरेकेण ३ त्संबद्धार्थान्तरे प्रत्यगात्मनि जहल्लक्षणावृत्त्या वृत्तिराश्रीयते यथाऽयो क्षणमप्यवस्थानमस्ति। तथा चाहंशन्देनात्मोच्यत इत्यर्थः। अहंधियाऽहंधी- मुख्यार्थपरिग्रहे दग्धृत्वप्रतीति विरोधान्मुख्यार्थ- हेतुनाऽहंशब्देनेति यावत् ॥ ५६ ॥ १२ दहतीत्यत्रायःशब्दस्य परित्यागेन मुख्यार्थसंबद्धार्थान्तरे च वह्नौ जहल्लक्षणया वृत्तिराश्रीयते एवमहंशब्दवाच्यत्वं दर्शितमिदानीं प्रश्नपूर्वकं लक्ष्यं ५र्शयति कीद- तद्वदित्यर्थः ॥ ५४ ॥ गिति। नामादिभ्यः प्राणान्तेभ्यः परोऽन्यो "यत्र नान्यत्प, यति" इत्या- रभ्य "स भूमा " इत्युक्तलक्षणोऽत एव क्रियाकारकतत साध्यफलशून्यः ३ इदानीमहंशब्दस्यात्मनि गुणवृत्तिमाह प्रत्यक्त्वादिति। स्वव्यतिरिक्त- सर्वेषामात्मवतामात्मा स एव लक्ष्य इत्यर्थः । ननु प्र माणान्तरसिद्धस्य सकलानात्मापेक्षयान्तरत्वाद्व्यत्वे सति स्पर्शादिरहितत्वेन सूक्ष्मत्वा- लक्ष्यत्वाङ्गह्मणः प्रमाणान्तरसिद्ध्यभावात्कथं लक्ष्यत्वमित्याशङ्कय लक्ष्यत्वे द्न्नमयकोशमारभ्यात्मदृष्यनुशीलनाच्चाहं कार गुणानामात्मनि विद्यमान- शब्दव्यतिरेकेणैव सिद्धत्वं प्रयोजकं न तु प्रमाणान्तरसिद्धत्वम्। तच्चास्मा- ९ त्वाद्टादिविषयवृत्तीर्विहायाहंवृत्त्या तच्छव्देन चोपलक्ष्यत इत्यर्थः । कमस्तीत्याह स्वतस्सिद्ध इति ॥ ५७॥ यद्वा। आत्मदृष्ट्यनुशीलनादात्मनः स्वरूपभूतया दृष्यानुशीलनात्तदाभासो- ६ दयेन निरन्तरं संबन्धादित्यर्थः ॥५५॥ पूर्व द्रष्ट्रन्वयदृश्यव्यतिरेकयोः प्रदर्शनेनाहंकारादेरनात्मत्वमुक्तमिदानीं साक्ष्यन्वयसाक्ष्यव्यतिरेकयोः प्रदर्शनेन द्रष्टत्वादिव्यतिरेकः प्रदर्श्यत इत्याह अज्ञानोत्थेति । अज्ञानोत्थबुद्धादिलक्षणः कर्तृत्वोपाधिर्यस्य तं ३ * वक्तव्या वा प्रत्यगात्मनि M + प्रसिद्धा लक्षणागुणवृत्तिः S; प्रवृत्तिलक्षणा गुणत्ृत्ति: M. अन्यथा विलयं S 1 निष्फ़लोऽकारक: M *

८० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 58- - ii. 62 ] द्वितीयोऽध्यायः। ८१

एष सर्वधियां नृत्तमविलुप्तैकदर्शनः । अत्रापि चोदयन्ति । अनुभवात्मनोऽपि विक्रियाभ्युपगमेऽनभ्युप- वीक्षतेऽवीक्षमाणो*Sपि निमिषत्तद्ध्ुवोऽघ्ुवम् ॥५८॥ गमेऽपि दोष एव । यस्मादाह।

ननु सर्वसिद्धान्तानामपि स्वस्वदृष्टयपेक्षयोपपन्नत्वादितरेतरदृष्टय- "वर्षातपाभ्यां किं व्योम्नश्वर्मण्येव* तयोः फलम्।

पेक्षया दुस्स्थितसिद्धिकत्वान्नैक्व्ापि विश्वासं पश्यामो न च चर्मोपमश्रेत्सोऽनित्यः खतुल्यश्रेदसत्समः" ॥ ६० ॥

३ सर्वतार्किकैरदूषितं समर्थितं सर्वतार्किकोपद्रवापसर्पणाय वर्त्म संभाव- बुद्धिजन्मनि पुंसश्च विक्ृतिर्यद्यनित्यता।

यामः । उच्यते । विस्त्रब्धैः संभाव्यतामनुभवमात्रशरणत्वात्सर्व अथाविकृतिरेवायं। प्रमातेति न युज्यते ॥ ६१ ॥

तार्किकप्रस्थानानाम्। तदभिधीयते। अस्य परिहारः।

इमं प्राश्निकमुद्दिश्य तर्कज्वरभृशातुराः। ऊर्ध्व गच्छति धूमे खं भिद्यते स्विन्न भिद्यते।

त्वाच्छिरस्कवचोजालैर्मोहयन्तीतरेतरम् ॥५९॥ न भिद्यते चेत्स्थास्तुत्वं भिद्यते चेद्धिदास्य का ॥ ६२ ॥

द्रष्टारमात्मानमादायेत्यर्थः । किमित्यविद्याध्यारोपितं रूपमङ्गीकृतमित्यत प्राश्निकं गुणदोषसाक्षिणं मध्यस्थमुद्दिश्य सर्वे वादिनोऽमुकत्वाद्मुकत्वा-

आह केवलेति। शुद्धचैतन्यस्यान्वयव्यतिरेकव्यवहारायोग्यत्वाव्यवहार- दिति हेतुजालैरितरेतरं मोह्यन्ति। तस्मात्तस्मिन्प्राश्निके नाविश्वास

६ साध्यफलाभावाच्चत्यर्थः । अथेदानीमिति। परिणामिबुद्धयुपाधिप्रयुक्त- इत्यर्थः ॥ ५९ ॥। ९

द्रष्ट्रन्वयव्यतिरेकेणानाद्यविद्योपाधिप्रयुक्तं साक्षित्वमाश्रित्य कर्तृत्वादि- अनुभवरूपेऽप्यात्मनि विवादं दर्शयञच्छङ्कतेऽत्रापीति। विकारहेतौ प्रतिषेधः क्रियत इत्यर्थः। एष सर्वधियां नृत्तमिति। एवमात्माSविलुप्तैक सत्यपि विकार्यस्यैव चर्मणो विकारो दृश्यते न त्वविकार्यस्य व्योम्रस्तथा

दर्शनोऽपरिणाम्यद्वयचित्स्वभावः सर्वासां धियां नृत्तं निमिषज्जडं वीक्षते च सति भवद्भिमत आत्मापि चर्मवद्विकार्यो नभोवद्विकार्यो वोभयथापि ३ ९ तथा स्वयं ध्रुवोऽघ्रुवं वीक्षत इत्यर्थः । वीक्षत इत्युक्तत्वात्परिणामित्व- दोष एवेत्याह वर्षातपाभ्यामिति । असत्समः । अप्रमातृत्वप्रसङ्ग

प्रसक्तावाह अवीक्षमाणोडपीति। कर्तृत्वशून्य एव स्वात्मोपरक्तं स्वरूपेणैवा- इत्यर्थः ॥ ६० ॥

दित्यवदवभासयतीत्यर्थः ॥५८॥ एतदेव स्पष्टयति बुद्धिजन्मनीति। घटादिविषयज्ञानोत्पत्तौ यद्यात्मा १२ उत्तरक्षोकव्यावर्त्त्यामाशङ्कामाह ननु सर्वेति। सर्वेषां सिद्धान्ताना- विक्रियते तर्ह्यनित्यत्वं स्यान्न विक्रियते चेत्प्रमातृत्वाभाव इत्यर्थः ॥ ६१॥ मन्योन्यपराहतत्वान्न कुत्रापि. विश्वासः कर्तुं शक्यत इत्यर्थः । ननु प्रतिबन्दीन्यायेनाक्षेपं परिहरति अस्य परिहार इति। धूम ऊर्ध्वं ३ सर्ववादिनां कुत्रचित्संप्रतिपत्तिसंभवात्तत्र विश्वासोऽस्त्वित्यत आह न गच्छति सति खमाकाशमवकाशदानाय भिद्यते विदीर्ण भवति वा न वा। चेति। श्रोकमवतारयन्परिहरति उच्यत इति। अनुभवस्तावत्सर्ववादि- न भवति चेद्धूमस्य स्थास्तुत्वं नोर्ध्वगतिः स्याद्गवति चेत्काऽस्य भिदा। ३ संप्रतिपन्नस्तत्र न कस्यापि विप्रतिपत्तिः । स चास्माकमात्मा तत्र न काचिद्विभागलक्षणा क्रिया। समवायित्वाभावात्। ततश्च भेदादि- ६ सर्वैर्विश्वासः कर्तव्यः। सवैरभ्युपगतत्वादित्यर्थः । इममिति। अनुभवमेव विकारमन्तरेणैवाकाशमवकाशस्वरूपेणैव दृश्यत इत्यर्थः ॥ ६२ ॥

• अवीक्ष्यमाणा: F * चर्मण्यस्ति SM अथाऽविकृत एवायं CFM.

८२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 63- -ii. 68 ] द्वितीयोऽध्यायः। ८३

इत्येतत्प्रतिपत्त्यर्थमाह। तत्र च। अविक्रियस्य भोक्तृत्वं स्यादहंबुद्धिविभ्रमात् । सर्वधीव्यञ्जकस्तद्वत्परमात्मा प्रदीपकः । नौयानविभ्रमाद्यद्वन्गेषु गतिकल्पनम् ॥६३। संनिध्यसंनिधानेषु धीवृत्तीनामविक्रियः ॥६६ ॥ यथोक्तार्थाविष्करणाय* दृष्टान्तान्तरोपादानम्। न प्रकाशक्रिया काचिदस्य खात्मनि विद्यते। यथा जात्यमणेः शुभ्रा ज्वलन्ती निश्चला शिखा। उपचारात्क्रिया सास्य यः प्रकाश्यस्य संनिधिः ॥६७॥ संनिध्यसंनिधानेषु घटादीनामविक्रिया ॥ ६४ ॥ मैवं शङ्किष्ठाः सांख्यराद्धान्तोऽयमिति। यतः। अयमत्रांशो विवक्षित इति ज्ञापनायाह। यथा विशुद्ध आकाशे सहसैवाभ्रमण्डलम्। यद्वस्था व्यनक्तीति तदवस्थैव सा पुनः। भूत्वा विलीयते तद्वदात्मनीहाखिलं जगत् ॥ ६८ ॥ भण्यते न व्यनक्तीति घटादीनामसंनिधौ। ॥ ६५॥ तस्मादेष कूटस्थो न द्वैतं मनागपि स्पृशति। यतः ।

एतावता किमुक्तं भवतीत्यत आह इत्येतदिति। अहंबुद्धिरहंप्रत्यय- दृष्टान्तगतमर्थं दार्ष्टान्तिके समर्पयति तत्र चेति। परमात्मा प्रकाशोऽपि स्तन्निमित्तो विभ्रमोऽहंबुद्धिविभ्रमस्तस्मा=सुखदुःखादिपरिणामित्वेन भोक्र- तद्वद्वीवृत्तीनां संनिध्यसंनिधाने निर्विकार एव सर्वधीव्यञ्जको न ३ न्तःकरणेनाभेदाध्यासादहं भोक्तति विभ्रमो भवेत्। यथा नौयाननिमित्तो व्यङ्गध इति चोच्यत इत्यर्थः ॥ ६६ ॥ ३ विभ्रमो नौयानविभ्रमस्तस्मात्तीरस्थेषु नगेषु गमनरहितेषु गच्छन्ति वृक्षा एतदेव प्रपञ्नयति न प्रकाशेति। ननु प्रकाशक्रियाभावे धीवृत्तीः इत्यध्यवसायस्तद्वदित्यर्थः ॥ ६३॥ प्रकाशयतीति कर्तृत्वव्यपदेशो न स्यादित्याशङ्क्य जन्यक्रियाभावेऽप्यादित्या- कूटस्थरूपेणैव परमात्माहंकारादिद्वैतप्रपश्चमवभासयति न विकार- दीनामिव प्रकाश्यसंनिध्युपाधिकः प्रकाशयतीति कर्तृत्वव्यपदेश उपचारा- ३ मापद्यत इत्यत्र विभ्रमदृष्टान्तव्यतिरेकेण वास्तवद्ृष्टान्तोऽप्यस्तीत्याह द्भवतीत्याह उपचारादिति ॥ ६७ ॥ ३ यथोक्तार्थेति। जातौ भवो जात्यस्तस्य मणेः शिखा प्रकाश्यघटादिसंनि- नन्वनात्मैव संसरति नात्मा। आत्मा तु कूटस्थविज्ञानधातुः समस्त- धावसंनिधावप्यविक्रिया विकारशून्या तद्वदात्मापीत्यर्थः ॥ ६४॥ बुद्धिवृत्तिसाक्षी सकलसंसारधर्मातीत इति सांख्यसिद्धान्तोऽयं भवता

ननु तत्र शिखायाः स्वरूपेणाविक्रकियत्वमसंप्रतिपन्नमित्याशङ्कय तद्दर्श- सिद्धान्तत्वेन स्वीकृत इत्याशङ्क्य ततो वैषम्यं दर्शयितुमाह मैवमिति। ३

यति अयमत्रेति। अयमत्र दष्टान्ते दार्टान्तिकोपयोगी विवक्षितोंऽश यथा विशुद्ध इति। अस्य द्वैतेन्द्रजालस्यात्माज्ञाननिर्वृत्तत्वादात्ममात्रं

३ इति प्रतिज्ञापनायेत्यर्थः । यदवस्थेति। यदवस्थावती शिखा व्यनक्तीति जगदिति वेदान्तसिद्धान्तः । न चैवमभ्युपगम्यते सांख्यैरन्यदेव किंचिद-

भण्यते तद्वस्थावत्येव न व्यनक्तीत्यपि भण्यते घटाद्यसंनिधानात्ततश्च चेतनं त्रिगुणं प्रधानं तदेव जगतः कारणं तच्च सतन्रं प्रपञ्चश्च पारमार्थिक ६

प्रकाश्यसंनिध्यसंनिधिभ्यां व्यनक्ति न व्यनक्तीति व्यपदेशो न तु विकार- इति सांख्याभ्युपगमात्ततो महदस्ति वैषम्यमित्यर्थः ॥ ६८॥

६ तद्भावाभ्याम्। तस्मात्स्वरूपेणाविक्रियत्वं सिद्धमित्यर्थः॥ ६५॥ भूत्वा विलीयत इत्युक्तत्वात्प्राग्विलयादात्मसंस्पर्शोऽभयुपगम्यत इति शङ्कां परिहर्तुमाह तस्मादेष इति। कुतो न स्पृशतीत्याशङ्क्य श्रोकेन * आविष्करणार्थत्वात् CF * असंनिधः M हेतुमाह यत इति। एवंविशिष्टा बुद्धिवृत्तीर्नित्योऽक्रमदक्परमात्मैक एव ३

नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii.6g- -ii.78.] द्वितीयोऽध्यायः। ८५ शब्दाद्याकारनिर्भासा: क्षणप्रध्वंसिनीईशा। नित्योऽक्रमदृगात्मैको व्यापोतीव धियोऽनिशम् ॥ ६९॥ सर्वाकारां निराकार: स्वार्थोऽस्वार्था निरिङ्गनः।

एवं च सति बुद्धे: परिणामित्वं युक्तम्। निस्त्रिकालस्त्रिकालस्थां कूटस्थः क्षणभङ्गराम् ॥.७४॥

अतीतानागतेहत्यान्युगपत्सवेगोचरान्। निरपेक्षश्र सापेक्षां पराचीं प्रत्यगद्यः।

वेच्यात्मवन्न धीर्यस्मात्तेनेयं परिणामिनी॥ ७०॥ सावधिं निर्गतेयत्तः सर्वदेहेषु पश्यति ॥ ७५॥

ततश्चैत्सिद्धम्। एतस्माच्च कारणाद्यमर्थो व्यवसीयताम्।

अपश्यन्पश्यतीं बुद्धिमशण्वन् शृण्वतीं तथा। दुःखी यदि भवेदात्मा कस्साक्षी दुःखिनो भवेत्। निर्यत्नोऽविक्रियो* Sनिच्छन्निच्छन्तीं चाप्यलुपदकू । ७१॥ दुःखिनः साक्षितायुक्ता साक्षिणो दुःखिता तथा॥ ७६ ॥ द्विषन्तीमद्विषन्नात्मा कुप्यन्तीं चाप्यकोपनः । पूर्वस्यैव व्याख्यानार्थमाह। निर्दुःखो दुःखिनीं चैव निस्सुखः सुखिनीमपि॥ ७२॥ नर्ते स्याद्विक्रियां दुःखी साक्षिता का विकारिणः। अमुह्यमानो मुह्यन्तीं कल्पयन्तीमकल्पयन्। धीविक्रियासहस्राणां* साक्ष्यतोऽहमविक्रियः ॥ ७७॥ स्मरन्तीमस्मरंश्रैव शयानामस्पन्मुहुः।७३॥। एवं सर्वस्मिन् व्यभिचारिण्यात्मवस्त्वेवाव्यभिचारीत्यनुभवतो व्यव-

दशा स्वरूपचैतन्येन व्याप्रोतीव यस्मात्तस्माद्यमात्मा समस्तद्वैतसंस्पर्श- स्थापनायाह। रहित इत्यर्थः ॥ ६९॥ प्रमाणतन्निभेष्वस्या नोच्छित्तिर्मम संविदः । कस्तर्हि घटादिज्ञानाकारेण परिणमत इत्यत आह एवं चेति। मत्तोऽन्यद्रूपमाभाति यत्तत्स्यात्क्षणभङ्गि हि॥ ७८॥ आत्मनः समस्तद्वैतासंस्पर्शित्वे सति बुद्धेः परिणामित्वं युक्तमित्यर्थः । ३ बुद्धेः परिणामित्वे हेतुमाह अतीतानागतेहत्यानिति। अतीताश्चानागता- स्व एवार्थो यस्य स स्वार्थः । अनेन ममत्वेन गृहीतः पुत्रादिरर्थो

श्रेहत्याश्चातीतानागतेहत्यास्तान्। सर्वे च ते गोचराश्चेति सर्वगोचरा- यस्याः साऽस्वार्था । निरिङ्गनोऽपरिस्पन्दः॥ ७४॥७५॥

स्तान्। बुद्धिरात्मवद्युगपद्यस्मान्न वेत्ति तस्मात्क्मद्रष्टत्वादियं च दुःखादीनां साक्षित्वादप्यात्मनो न दुःखाद्याकारपरिणामो युक्त इत्याह ६ परिणामिनीति । क्रमवत्कतिपयसिद्धकार्यदर्शनान्यथानुपपत्त्या क्रमवत्कति- एतस्माच्चति। ननु दुःख्येव साक्षी भवेदित्यत आह दुःखिन इति॥७६। पयपरिणामः कल्प्यत इत्यर्थः ॥ ७० ॥ दुःखिनः साक्षित्वं कथमयुक्तमित्याकाड्कायां तत्र हेतुरुच्यत इत्याह आत्मनः पुनर्दशनश्रवणादिविक्रियारहितस्य दर्शनश्रवणादिविक्रिया- पूर्वस्येति। दुःखित्वं नाम विकारित्वम् । विकारिणः साक्षित्वमनुपपन्नम्। वद्शेषबुद्धिसाक्षित्वमपि सिद्धमित्याह ततश्च्ेत्यारभ्य श्रोकप्चकेन आत्मा च समस्तबुद्धिवृत्तिसाक्षी । तस्मान्निरस्तसमस्तपरिणाम ३ ३ अपश्यन्निति ॥ ७१॥ इत्यर्थः ॥ ७७॥ समक्षपरोक्षयोर्विषयभेदात्कोपद्वेषयोर्विशेषो द्रष्टव्यः॥ ७२॥७३॥ न केवलं युक्तिमात्रसिद्धमेतत्क तु विद्वद्नुभवसिद्धमित्याह एवं * निर्मलोऽविक्रिय: S भं धीविक्रियासहस्स्य S

नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i. 79- -ii.83 ] द्वितीयोऽध्यायः। ८७

उत्पत्तिस्थितिभङ्गेषु कुम्भस्य वियतो यथा। अस्याश्च क्षणभङ्गुरत्वे स्वयमेवात्मा साक्षी। न हि कूटस्थावबोध-

नोत्पत्तिस्थितिनाशास्स्युर्बुद्धेरेवं ममापि* च ॥ ७ ॥ मन्तरेण* बुद्धेरेवाविर्भावतिरोभावादिसिद्धिरस्ति ।

सुखदुःखतत्संबन्धानां च प्रत्यक्षत्वान्न श्रद्धामात्रग्राह्यमेतत्। परिणामिधियां वृत्तं नित्याक्रमद्दगात्मना।

सुखदुःखादिसंबद्धां यथा दण्डेन दण्डिनम्। षड्ावविक्रियामेति व्याप्तं खेनाङ्करो यथा । ८२ ॥।

राधको वीक्षते बुद्धिं साक्षी तद्वदसंहतः ॥। ८० ॥ सत आत्मनश्चाविकारित्वे युक्तिः ।

एतस्माच्च हेतोधिय: परिणामित्वंी युक्तम्। स्मृतिस्वप्नप्रबोधेषु न कश्चित्प्रत्ययो धियः ।

येनैवास्या भवेद्योग: सुखकुम्भादिना धियः। दृशाव्याप्तोऽस्त्यतो नित्यमविकारी स्वयंदाः ॥ ८३॥

तं विदन्ती तदैवान्यं वेत्ति नातो विकारिणी ॥८१ ॥ एवं तावत्पराभ्युपगतप्रक्रियाप्रस्थानेन निरस्ताशेषविकारैकात्म्यं

सर्वस्मिन्निति। प्रमाणतन्निभेषु प्रमाणतदाभासेषु बुद्धिपरिणामेषु व्यभि- केन तर्हि प्रमाणेन बुद्धे: परिणामित्वमवगम्यत इत्याशङ्कयाह अस्या- ३ चारिषु तदनुयायिन: संविद्रूपस्य साक्षिरूपस्य मम नोच्छित्तिः संभवति। श्चति। अस्याः क्षणभङ्गरत्वे स्वयमात्मैव साक्षी प्रमाणमित्यर्थः। ननु उच्छेद्साक्षित्वेनापि स्फुरणात्ततो मव्यतिरिक्तं यन्मत्संबन्धितया प्रतीयते बुद्धिः स्वयमेव स्वभावाभावौ साधयेत्कि साक्षिणेत्याशङ्कय स्वभावस्य ३ तदुच्छिद्येत नात्मेत्यर्थः ।। ७८ ।। स्वग्राह्यत्वे कर्मक्तृविरोधप्रसङ्गात्स्वाभावस्य ख्वयमेव साधकत्वे सुषुस्य-

उक्तमेवार्थ दृष्टान्तेनोपपादयति उत्पत्तीति। बुद्धेरेवमिति ।; बुद्धे रुत्पत्त्यादौ भावप्रसङ्गादात्मैव सर्वकल्पनाधिष्ठानतया साधक इत्यपरोक्षत्वमित्याह न हि कूटस्थेति। यद्वा । बुद्धेः परिणामित्वे तद्विषयस्यात्मनोऽपि ६ ममोत्पत्त्यादिर्नास्तीत्यर्थ: ॥ ७९॥ परिणामिता स्यादित्यत आह अस्याश्चेति । बुद्धिपरिणामसाक्षित्वादात्मा न परिणामीत्यर्थः। कथं बुद्धिपरिणामसाक्षित्वमात्मन इत्यत आह न सुख- हीति। परिणामिधियामिति। यथाकाशेन व्याप्त एवाङ्करो जायते तद्व- ९ दुःखेति। सुखदुःखादेरहंकारसंबन्धोऽहं सुखीत्यादिप्रत्यक्षसिद्धमित्याह न्नित्याक्रमदगात्मना व्याप्तमेव परिणामिधियां वृत्तं स्वरूपं षङ्धावविक्रियां ३ सुखदुःखादिसंबद्धामिति। यथा दण्डेनासंहतस्तटस्थ एव सन्कश्चिद्राधकः प्राप्नोति। तस्मादात्मैव बुद्धिपरिणामसाधक इत्यथः ॥ ८२ ॥। साधको द्रष्टा दण्डिनं वीक्षते तद्वद्यमपि साक्षी सुखादिधर्मविशिष्टां बुद्धिं सुखादिभिरसंहतस्तटस्थ एव सन्वीक्षत इत्यर्थः ॥ ८० ॥ एवं बुद्धेर्विकारित्वमुपपाद्येदानीमविकारित्वमात्मन उपपाद्यति सत आत्मनश्चेति। धियः प्रत्ययेषु स्मृतिविपर्यासप्रमाणात्मकेषु मध्ये कश्चिदपि बुद्धेः परिणामित्वेन "अतीतानागतेहत्यान्" इति सूचितं क्रमद्रष्टत्वं प्रत्ययश्चैतन्येनाव्यापो नास्ति। ततः समस्तबुद्धिवृत्तिसाक्षित्वादात्मा कूटस्थ ३ कतिपयद्रष्टवत्वं च प्रपञ्यति एतस्माच्चेति। यदा बुद्धिर्बाह्येन कुम्भादि- एवेत्यर्थः ॥ ८३ ॥ ३ नान्तरेण सुखादिना च संबद्धा सती कुम्भादिकं वेत्ति तदैव पटादिकं दुःखादिकं च न वेत्ति ततो बुद्धिर्विकारिणीत्यर्थः ॥ ८१॥ "एष सर्वधियां नृत्तम् " इत्यारभ्य सांख्यसिद्धान्तमवलम्व्य बुद्धिरेव

• ममापि न E; ममापि नो S बुद्धे: परिणामित्वं M * कूटस्थावरोधमन्तरेण AB

नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii .- 84 -ii. 90 ] द्वितीयोऽध्यायः। ८९ प्रतिपादितमुपपत्तिभिः। अथाधुना श्रौतीं प्रक्रियामवलम्ब्योच्यते। अस्तु वा परिणामोऽस्य दृशे: कूटस्थरूपतः । सावशेषपरिच्छेदिन्यत एव न कृत्स्वित्। नो चेत्परिणमेहुद्धिः सर्वज्ञा स्वात्मवद्भवेतं ।८७। कल्पितोऽपि मृषैवासौ दण्डस्येवाप्सु वक्रता। ८४ ॥ अतोऽवगतेरेकत्वात्। षट्सु भावविकारेषु निषिद्धेष्वेवमात्मनि। चण्डालबुद्धेर्यद्रष्ट तदेव ब्रह्मबुद्धिट्टक। दोष: कश्रिदिहास कुं न शक्यस्तार्किकश्रभिः॥८५॥ एकं तदुभयोज्योतिर्भास्यभेदादनेकवत् । ८८॥। प्रकृतमेवोपादाय बुद्धेः परिणामित्वमात्मनश्च कूटस्थत्वं युक्तिभिरुच्यते। कस्मात्। प्रत्यर्थ तु विभिदन्ते बुद्धयो विषयोन्मुखाः। अवस्थादेशकालादिभेदो नास्त्यनयोर्यतः । न भिदावगतेस्तद्वत्सर्वास्ताश्चिनिमा यतः ॥ ८६ ॥ तस्माज्जगद्वियां वृत्तं ज्योतिरेकं सदेक्षते ॥ ८९॥ स्वसंबद्धार्थ एव । दुःखसंबन्ध इति चेत्तन्न। परिणामिनी नात्मा स तु कूटस्थ इति दर्शितम्। इदानीमात्मनः परिणामा- बोधात्प्रागपि दुःखित्वं नान्यदेहोत्थमस्ति नः। ३ भ्युपगमेऽपि तस्य मायामयत्वान्न कश्चिद्दोष इति स्वसिद्धान्तमवलम्ब्याह बोधादूर्ध्वं कुतस्तत्स्याद्यत्र स्वगतमप्यसत्+।। ९० ।। एवं तावदिति। अस्तु वेति। आन्तरो बाह्यश्चात्मनः परिणामः कल्पितोऽ- प्यङ्गीकृतोऽप्यस्तु। तथापि तस्यात्मनः कूटस्थरूपत्वादसावविद्यानिबन्धन संबद्धार्थ इति । बुद्धि: परिणामिनीति यतोऽत एव कतिपयपरिच्छेदिनी

६ एव न तु परमार्थतः । तस्मान्न कश्चिद्विरोध इत्यर्थः ॥ ८४ ॥ भूत्वा न कृत्स्रविद्भवति। यदि न परिणमेत्तदा सर्वज्ञा स्यात्। ततः ३ परिणामिनी बुद्धिरित्यर्थः ॥ ८७॥ एवमात्मनः षङ्डावविकाररहितत्व प्रतिपादनेन कर्तृत्वभोक्तृत्वादिसर्वानर्थ- अवगतेरेकत्वमस्तु ततः किमित्यत आह अतोऽवगतेरिति संबन्धोऽपि तस्य निराकृतो द्रष्टव्य इत्याह षट्स्विति ॥ ८५॥ आत्म्यैक्यं पूर्वमुपपादितं सिध्यतीत्यर्थः। अनेकत्वप्रतीतेरन्यथासिद्धिमाह प्रकृतमेतोपादाय श्रौतमेव मतमालम्ब्येत्यर्थः । सांख्यसिद्धान्तमेवा- भास्येति ।। ८८ ।। ३ वलम्ब्येति केचित्। प्रत्यर्थ त्विति। यथा प्रतिविषयं बुद्धयः स्वतो भेदस्य वास्तवत्वं कस्मान्न स्यादित्याशङ्कय भेदकाभावादिति परिहरति ३ भिद्यन्ते तद्वदवगतेश्चैतन्यस्य न भेदोऽस्ति चिदाकारत्वात्सर्वासां बुद्धि- कस्मादित्यादिना। आदिशब्देन भेदका गुणादयो गृह्यन्ते तेषामवस्थादीनां वृत्तीनाम। तस्माद्वटपटादिबुद्धयुपाधिभेदपरामर्शमन्तरेण स्वतो भेदानव- साक्ष्यत्वान्न साक्षिभेदकत्वमित्यर्थः ॥ ८९॥ ३ गमादुपाधिपरामर्शमन्तरेणाविभाव्यमानभेदस्येव नभसः स्त्रत एकत्वमेवं ननु यद्देहस्थे मनसि यस्य ब्रह्मत्वं भाति ततो देहान्तरस्थे मनसि तद- ६ चैतन्यस्येत्यर्थः ॥ ८६ ।। भावात्तद्ृतदुःखादिसंबन्धाद्दुःखी स्यादिति शङ्कते सर्वदेहेष्विति। समस्त- कल्पनाबीजभूताज्ञानोत्थितेऽप्यन्यगतत्वेन कल्पनान्न तद्दुःखेन दुःखित्वं ३ बुद्धेः परिणामलक्षणधर्मसंबन्धप्रतिपादनायोत्तरश्लोक इत्याह स्व- * सात्मवद्द्वेत् S. + सदीक्षते S. * संबन्धार्थ एव M प्राक्तनमप्यसत् ABEFS; B adds प्राग्भातं in the margin and E स्वगतं. १२

द्वितीयोऽध्यायः। ९० नैष्कर्मर्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता -ii. 95 ] ९१ [ii.91-

न चेयं स्वमनीषिकेति ग्राह्यम् । कुतः । श्रुत्यवष्टम्भात्। जात्यन्धा

शब्दाद्याकारनिर्भासा हानोपादानधर्मिणी। इवानुकम्पनीया इत्याह।

भास्येत्याह थ्रुतिर्दृष्टि*रात्मनोऽपरिणामिनः ॥ ९१॥ तदेतद्द्वयं ब्रह्म निर्विकारं कुबुद्धिभिः।

का त्वसौ श्रुतिः। जात्यन्धगजदृष्टयेव कोटिश: परिकल्प्यते ॥ ९३ ॥

दृष्टर्द्रष्टारमात्मानं न पश्येर्द्दश्यमानयां। प्रमाणोपपन्नस्यार्थस्यासंभावनात्तदनुकम्पनीयत्वसिद्धिः । तदेतदाह ।

विज्ञातारमरे केन विजानीयाद्धियां पतिम् ॥ ९२ ॥ यद्यद्विशेषणं दृष्ट नात्मनस्तदनन्वयात्। स्वस्य कुम्भादिवत्तस्मादात्मा स्यान्निर्विशेषणः ।। ९४ ।। ब्रह्मात्मैक्यापरोक्षेण मूलाज्ञाने बाधिते दुःखित्वसंभावनापि नार्त्येवान्यस्य अतश्चात्मनो भेदासंस्पर्शो भेदस्य मिथ्यासवाभाव्यादत आह। तद्गतदुःखित्वस्य स्वगतदुःखित्वस्य च बाधितत्व्ादिति परिहरति ६ तन्नेति। यत्र यस्मिन्नात्मनि पूर्वं स्वगतत्वेन भातमपि दुःखमिदानीमहं अवगत्यात्मनो यस्मादागमापायि कुम्भवत्।

ब्रह्मास्मीति बुद्ध्या बाधितं तत्र कथं पूर्वमन्यगतत्वेन भातमिदानीं साहंकारमिदं विश्वं तस्मात्तत्स्यात्कचादिवत् ॥ ९५॥। मम स्यादित्यर्थः । यत्र प्राक्तनमिति पाठे यदन्यगतं दुःखित्वं प्राग- ९ व्यन्यस्मिन्नसद्विद्याविजम्भितं तत्कथमविद्यायां निवृत्तायामन्यस्मिन्नात्मनि एवं श्रुतिस्मृतिविद्वस्प्रत्यक्षानुमानादीनां संभवादविश्वासो न वेदान्त-

वा स्यादित्यर्थः ॥ ९० ॥ सिद्धान्ते करणीय इत्यभिप्रेत्याह यस्मादिति। जात्यन्धगजदृष्येवेति। यथा जात्यन्धाः स्वस्वस्पर्शगृहीतहस्तपादाद्यवयवेष्वयं गजोऽयं गज इति ३ बुद्धिरेव परिणामिनी कूटस्थ आत्मेति योऽयमर्थः प्रतिपादितः स तत्रतत्रावयवेषु गजभावं कल्पयन्ति तद्वरस्वस्वदुस्तकेदूषितबुद्धिभि- तु तार्किकैरिव न केवलं तर्कावष्टम्भादस्माभिः प्रतिपाद्ते किं तु श्रुत्य- श्वार्वाकादैस्तर्काभासदष्टप्रकारेण कूटस्थमद्वितीयं ब्रह्माप्यन्यथा कल्प्यत ३ वष्टम्भादित्याह न चेयमिति। शब्दाद्याकारेति । श्रुतिर्दृष्टिमन्तःकरण- इत्यर्थः ॥ ९३ ॥ ६ वृत्तिमाहेत्यन्वयः । कथमाहेत्यत आह भास्येत्याहेति। शब्दाद्याकार- निर्भासवती हानोपादानधर्मिणी भूत्वात्मनः प्रकाश्येत्याचष्ट न तु तयात्मा न्यायेन स्वसिद्धान्तव्यवस्थापकाः कथं शोच्याः स्युरित्याशङ्कय

६ प्रकाश्य इत्याहेत्यर्थः । यद्वा । दृष्टिर्द्विधा पारमार्थिक्यपारमार्थिकी च। श्रुतिन्यायाभ्यां निर्णीतस्यार्थस्य तर्काभासैरसंभवकरणाच्छोच्यत्वमित्याह

तन्न पारमार्थिकी दृष्टिरात्मनः स्वरूपमित्याचष्टे । यान्या शब्दाद्याकार- प्रमाणोपपन्नस्यार्थस्येति। श्रुतिन्यायाभ्यां निर्णीतमर्थमाह तदेतदाहेति। ३

निर्भासवती जन्मविनाशवती च दष्टिः सा स्वरूपभूतया दृष्या भास्येत्याह यथा घटाकाशः करकाकाश इत्यत्राकाशविशेषणीभूतघटादिभिरनन्वया-

९ न तु तया स्वरूपभूता दृष्टिर्भास्येत्याहेत्यर्थः ॥ ९१॥ दाकाशस्य निर्विशेषत्वमेवं घटो भातीत्यादौ भानविशेषणीभूतघटादीनां भानैक्याभावाङ्गानस्वभावस्यात्मनो निर्विशेषत्वं सिद्धमित्यर्थः ॥ ९४॥ ६ अर्थमुपवर्ण्य श्रुतिमवतारयति का त्वसाविति। "न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्ये: " "विज्ञातारमरे केन विजानीयात् " इति च वाक्यद्वयमत्र आत्मनो भेदाभासासंस्पर्शे हेत्वन्तरमाह अवगत्यात्मन.इति। यद्वा। ३ प्रमाणमित्यर्थः॥ ९२॥ विशेषणानामात्मासंस्पर्शित्वेऽप्यन्यत्वेन स्वरूपेण संभवोऽङ्गीकृत इति शङ्काव्यावृत्त्यर्थमाह अवगत्यात्मन इति। अवगत्यात्मनः सकाशात्साहं- ३ # All Mss but E & M read दृष्टि. i दृश्ययानया M.

९२ [ii. 96- -ii. 98 1 द्वितीयोऽध्यायः। ९३ सर्वस्यैवानुमानव्यापारस्य* फलमियदेव यद्विवेकग्रहणम्। तदुच्यते। ऋते ज्ञानं न सन्त्यर्था अस्ति ज्ञानमृतेऽपि तान्।

आत्मनोऽप्यद्वितीयत्वमात्मत्वादेव सिद्यति ॥९६॥ एवं धियो हिरुग्ज्योतिर्विविच्यादनुमानतः ॥९७॥

यद्यप्ययं ग्रहीतृग्रहणग्राह्यगृहीतितत्फलात्मक आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तः यस्मात्प्रमाणप्रमेयव्यवहार आत्मानवबोधाश्रय एव तस्मात्सिद्ध-

संसारोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामनात्मतया निर्माल्यवदपविद्धः । तथापि मात्मनोऽप्रमेयत्वम्। नैव हि कार्य स्वकारणमतिलङ्ध्यान्यत्राकारक

३तु नैवासौ स्वतस्सिद्धात्मव्यतिरिक्तानात्मप्रकृतिपदार्थव्यपाश्रयः आस्पद मुपनिबन्नाति। अत आह।

सांख्यानामिव। किं तर्हि । स्वतस्सिद्धानुदितानस्तमितकूटस्थात्म- व्यवधीयन्त एवामी बुद्धिदेहघटादयः। आत्मत्वादात्मनः केन व्यवधानं मनागपि ॥ ९८॥ प्रज्ञानमात्रशरीरप्रति बिम्बिताविचारितसिद्धात्मानवबोधाश्रय एव ६ तदुपादानत्वात्तस्येतीममर्थ निर्वेक्तुकाम आह। संसारस्य च प्रधानकार्यत्वेन तदाश्रयत्वं च सांख्याः स्वीकुर्वन्ति। वयं त्वात्मन्यध्यस्तानिर्वचनीयाज्ञानविजुम्भिततया तदाश्रयः संसारः प्रत्यगात्मनि कारमिदं विश्वं कुम्भवदागमापायि उत्पत्तिविनाशवदत एव कुम्भवन्नात्म- परिकल्पित इत्यभ्युपगच्छामः । तस्मान्न साम्यमित्यर्थः । यद्वा / ६ स्वरूपं ततः केशोण्डकादिवद्वाध्यमित्यर्थः । यद्वा । यस्मादात्मनः अनुदितानस्तमितकूटस्थात्मप्रज्ञानमात्रशरीर प्रतिबिम्बितश्चासाव विचारित- ६ सकाशात्साहंकारमिदं विश्वं कुम्भवदागमापायितया सिध्यति तद्विश्वं ततः सिद्धात्मानवबोधाश्रयश्चेति विग्रहः। ऋते ज्ञानमिति। जानातीति ज्ञानं केशोण्डकादिवत्स्वरूपं न भवतीत्यर्थः ॥९५।। द्रष्टा तं विना न सन्ति न प्रतीयन्ते चाहंकारादयोऽर्थास्तान्विनापि ९ ननु तर्ह्यात्मनोऽन्वयव्यति रेकलक्षणानुमानव्यापाराधीन सिद्धिकत्वादात्मनः द्रष्टास्ति प्रतीयते च । तस्मादर्थानां सत्ताप्रतीत्योर्नित्यसापेक्षत्वात्तेभ्यः स्वप्रकाशत्वाभ्युपगमो भज्येतेत्यत आह सर्वस्यैवेति। सर्वस्यैवानुमान- स्वयंज्योतिर्स्वरूपं निरपेक्षसिद्धिकमात्मानं घटद्रष्टारं घटादिवानुमानतो ३ व्यापारस्य बुद्ध्यादिप्रपञ्चविवेचकत्वमेव फलं नात्मस्वरूपबोधकत्वम्। विविच्याद्विविक्तं कुर्यात्। ततश्च दृश्यप्रपञ्च्ादात्मनि निष्कृष्टे सति १२ ततो न स्वप्रकाशत्वभङ्ग इत्यर्थः । तर्ह्यात्मनोऽद्वितीयत्वगोचरात् प्रपश्चस्य स्वातत्रयेण सिद्ध्यसंभवादात्माज्ञानोपादानत्वेन तदाश्रयत्वमर्थात् प्रमाणात्स्प्रकाशत्वभङ्ग इत्याशङ्क्याह आत्मनोऽप्यद्वितीयत्वमिति। द्वितीया- सिध्यतीत्यर्थः ॥ ९७॥ ६ भाव एव तत्र प्रमाणगोचरः । अद्वितीयत्वं तु स्वरूपमेव तदात्म- त्वादात्मस्वभावबलात्स्वत एव सिंध्यति स्वरूपस्य स्वप्रकाशत्वा- एतेनात्मनोSप्रमेयत्वमपि साधितं भवतीत्याह यस्मादिति। व्यवधीयन्त दित्यर्थः ॥ ९६ ॥ इति। सांख्यसिद्धान्तसाम्यमाशङ्क्य ततो वैषम्यं दर्शयति यद्यपीत्यादिना। स्वभावापेक्षया बुद्धर्व्यवधानम्। देहस्य पुनर्बुद्धपेक्षत्वादिन्द्रियापेक्षत्वाच्च ३ गृह्यतेऽनेनेति ग्रहणं प्रमाणम्। गृहीतिरर्थज्ञानम्। तत्फलमर्थावच्छिन्नं ततोऽपि व्यवधानम्। घटादीनां पुनर्देशकालादिसंनिधानापेक्षत्वा- ३ सफुरणम्। तथाभूतस्य संसारस्यात्मासंस्पर्शित्वमात्मनोऽसंसारित्वम्। द्वुद््याद्यपेक्षत्वाच्च देहादपि व्यवधानम्। नैवमात्मनो व्यवधान- मस्ति। व्यवहितं च प्रमाणगम्यम्। तस्मादात्मनोऽप्रमेयत्वरं सिध्यती- ६ * अनुमानव्यायामस्य M. त्यर्थः ।। ९८ ।।

९४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 99- -ii. 103 ] द्वितीयोऽध्यायः। ९५ स्वयमनवगमात्मकत्वादनवगमात्मकत्वं च मोहमात्रोपादानत्वात्। प्रमाणमन्तरेणैषां बुद्धयादीनामसिद्धता। अभ्रयानं यथा मोहाच्छशभृत्यध्यवस्यति।

अनुभूतिफलार्थित्वा* दात्मा ज्ञ: किमपेक्षते ॥ ९९॥ *सुखित्वादीन्धियो धर्मास्तद्वदात्मनि मन्यते ॥ १०१ ॥ दग्धृत्वं च यथा वह्वेरयसो मन्यते कुधीः॥। चैतन्यं तद्वदात्मीयं मोहात्कर्तरि मन्यते ॥ १०२ ॥ सर्व एवायमात्मानात्मविभागः प्रत्यक्षादिप्रमाणवर्त्मन्यनुपतितोs- अहंबुद्धेरहंगम्याद्डःखिनश्र तथा दृशेः ॥ १०० ॥ विद्योत्सङ्गवर्त्येव न परमात्मव्यपाश्रयः। अस्याश्चाविद्यायाः सर्वानर्थ- एवमेतयोरात्मानात्मनोः स्वतः परतः सिद्धयोलौकिकरज्जुसर्पा- हेतोः कुतो निवृत्तिरिति चेत्तदाह। ध्यारोपवदविद्योपाश्रय एवेतरेतराध्यारोप इत्येतदाह। दुःखराशेर्विचित्रस्य सेयं भ्रान्तिश्चिरन्तनी।

बुद्धयादीनां व्यवहितत्वे स्वयमेव हेतुमाह स्वयमिति। यद्वा। व्यव- मूलं संसारवृक्षस्य तद्वाधस्तच्वदर्शनात् । १०३ ।। हितानां प्रमाणाधीनसिद्धिकत्वे हेतुमाह स्वयमिति । अनवगमात्मकत्वाद- ३ स्फुरणस्वभावत्वादित्यर्थः। अनुभूतिफलार्थित्वादिति। अनुभूतिरेव मेतयोरिति। अभ्रयानमिति॥ १०१ ॥ फलमनुभूतिफलं तदर्थित्वात् । स्वतस्तद्रहितानां प्रमाणाद्यपेक्षास्ति । तस्माव्यवधानमित्यर्थः। नन्वात्माप्युपनिषत्प्रमाणमपेक्षत इत्याशङ्कय एवमात्मन्यनात्मधर्माध्यासमभिधायानात्मन्यात्मधर्माध्यासं सदृष्टान्त- ६ चित्स्वभावत्वादज्ञाननिवृत्तिव्यतिरेकेण प्रमित्यन्तरं नापेक्षत इत्याह आत्मा माह दग्धृत्वमिति ॥१०२ ॥ ज्ञ इति ॥ ९९॥ उत्तरश्लोकपूर्वपादत्रयेण पूर्वोक्तार्थोऽनूद्यत इति तात्पर्यमाह सर्व आत्मानात्मनो रुक्तन्याये नात्यन्तविविक्तस्वभावयोः संयोगसमवाय- एवायमित्यारभ्य न परमात्मव्यपाश्रय इत्यन्तेन। अविद्योत्सङ्गवर्ती प्रकाश्य प्रकाशकभावा- अविद्याश्रय इत्यर्थः। इदानीं चतुर्थपादव्यावर्त्त्या शङ्कामाह अस्याश्चेति। ३ ३ योगादाध्यासिकसंबन्धो वाच्यः । तस्य चाध्यासस्य विद्यमानभेदयोस्तद- श्रोकमवताशयति तदाहेति। चिरन्तनी भ्रान्तिरविद्या सा मूलमत एवाश्रय- ग्रहपूर्वकत्वादुक्त एव व्यतिरेकः पुनर्विवक्षिताध्याससिद्ध्यर्थमनूद्यत इत्याह स्तस्याश्चाद्वैतसाक्षात्कारान्निवृत्तिरित्यर्थः। नन्वद्वैतसाक्षात्कारस्याविद्या- वक्ष्यमाणेति। दृश्याद्रष्टुरिवाहंकारदशायामकर्मकतया भासमानसाक्षि- निवर्तकत्वं क्ापि न दृश्यत इति शङ्कित्वाघिष्ठानसाक्षात्कारस्याध्यास- ६ ६ वैद्याहुःखिनः साक्षिचैतन्यस्यापि व्यतिरेकः साधित इत्यर्थः ॥ १०० ॥ बाधकस्य लोके दष्टत्वादत्राप्यनुमेयमित्याह तद्वाधस्तत्त्वदर्शना- दिति॥१०३॥ एवं व्यतिरेकं प्रदर्श्य तद्ग्रहनिबन्धनोऽध्यासः प्रदरश्यत इत्याह एव-

• फलार्थत्वात् ABDFS. * दुःखित्वादीन् M. मंस्यते A; अन्धघीः FM. अनुपनिपतितः J.

९६ नैष्कर्मर्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 104- -ii. 108 ] द्वितीयोऽध्यायः। १७

तद्वाधस्तत्वदर्शनादिति कुतः संभाव्यत इति चेदत आहागोपाला- द्रष्ट्रादेरसाधारणरूपज्ञापनायाह। विपालपण्डितमियमेव प्रसिद्धिः । बाह्य आकारवान् ग्राह्यो ग्रहणं निश्चयादिमत्। अप्रमोत्थं प्रमोत्थेन ज्ञानं ज्ञानेन बाध्यते। अन्वय्यहमिति ज्ञेय: साक्षी त्वात्मा ध्रुवः सदा ॥ १०७॥ अहिरज्ज्वादिवद्वाधो देहाद्यात्ममतेस्तथा ॥ १०४॥ सर्वकारकक्रियाफलविभागात्मकसंसारशून्य आत्मेति कारकत्रियाफल- लौकिकप्रमेयवैलक्षण्यादात्मनो नेहानधिगताधिगमः प्रमाणफलम्। विभागसाक्षित्वादात्मनस्तदाह। अविद्यानाशमात्रं तु फलामत्युपचर्यते। ग्राह कग्रहणग्राह्यविभागे योऽविभागवान्। नाज्ञातज्ञापनं न्याय्यमवगत्येकरूपतः ॥ १०५ ॥ हानोपादानयोस्साक्षी हानोपादानवर्जितः ॥ १०८।

यस्मादात्मानवबोधमात्रोपादानाः प्रमात्रादयस्तस्मात्। द्रष्ट्रादिव्यतिरिक्त आत्मा नास्माकं प्रसिद्ध इति परमतमाशङ्कय लक्षणं न विदन्त्यात्मनः सत्तां द्रष्टदर्शनगोचराः। तस्योपपादनायाह द्रष्ट्रादेरिति। बाह्यः पराग्भूत आकारवान्पृथुबुध्नोदर- न चान्योन्यमतोऽमीषां ज्ञेयत्वं भिन्नसाधनम् ॥ १०६॥ त्वादिधर्मवान्ग्राह्यः । तदुक्तं वार्तिकेऽपि - "विभिन्नो बहिराभाति ३ जातिरूपक्रियादिमान् । विभिन्नोऽनुभवादेव ज्ञातुर्ञानात्स गोचरः" इति। एकस्मिन्नेव ज्ञातरि निश्चयसमृत्यादिविभागवत्त्वेन ज्ञातृकर्तृकं कुतः संभाव्यत इत्यादि। मिथ्याज्ञानसम्यरज्ञानयोर्बाध्यबाधकत्व- यदाभाति तद्गहणम्। तदुक्तं- "स्मरणादिविभागेन ज्ञातर्येकत्र यत्पृथक्। ६ प्रथतेऽनेकरूपाभं तद्भानं ज्ञातृकर्तृकम्" इति। अहं णोम्यहं निश्चिनोम्यहं ३ संप्रतिपन्न इत्याह अहिरज्जवादिवदिति । दार्ष्टान्तिकमाह देहाद्यात्मेति। स्मरामीति च निश्चयादिषु व्यभिचारिषु योऽहंरूपेणान्वेति प्रत्यभिज्ञया देहाद्यात्मज्ञानयोर्देहात्मनोश्च बाध्यबाधकभावः संभवतीत्यर्थः ॥१०४॥ एकत्वेनानुसंधीयते स द्रष्टा। तदुक्तं- "स्मृतिनिश्चितिसंशीतिरागादि- ९ हिरुगात्मसु। अहंरूपेण योऽन्वेति स प्रमाता परो मतः " इति। साक्षी ननु तत्त्वदशेनादित्युक्तत्वात्प्रमाणजनित प्राकट्य विषयत्वमात्मनोऽभयुपगतं यः पुनरेषां त्रयाणां भावाभावसाधकः सुषुप्तिकैवल्यादिष्वन्वयी कूटस्थनित्यः ततरस्वतस्सिद्धत्वहानिरित्याशङ्क्याह लौकिकेति। लौकिकस्य प्रमेयस्य स परैरपि बलादभ्युपेयोऽन्यथा द्रष्टादेरसिद्धेरिति भावः ॥ १०७॥ १२ ३ यथानधिगताधिगतिः प्रमेयपरिच्छित्तिः फलं भवति नैवमात्मनः प्रकाश- साक्षित्वेनासंसारित्वमप्यात्मनः प्रसाधितमित्याह सर्वकारकक्रियेति। स्वरूपत्वात्तस्मादध्यस्ताज्ञानव्यावृत्तिरेव तस्य फलमित्यर्थः ॥ १०५ ॥ सर्वकारकक्रियाफलविभागात्मकसंसारशून्य आत्मेति। गम्यत इति शेषः । यद्वा । इतिशब्दो हेत्वर्थः कारकक्रियाफलविभागसाक्षित्वादित्यु- ३ आत्मव्यतिरिक्तस्यात्मवेद्यत्वादपि न तद्धीनाधिगम आत्मेत्याह यस्मा- त्तरेण संबध्यते। ग्राहकेति। ग्राहकादीनां त्रयाणां विभागेषु त्रिष्वपि दिति। द्रष्टदर्शनगोचरा द्रष्टा दर्शनं गोचराश्च ते तावत्स्वात्मानं स्वयमेव ्फुरणरूपेणाविभागवान्यस्तेषां हानोपादानयोर्भावाभावयोः साक्षी स ३ न जानन्ति जडत्वात्। नाप्यन्योन्यमतस्तेषां स्वव्यतिरिक्तात्मवेद्यत्वमेव। तत्साक्षित्वादेव स्वयं हानोपादानलक्षणसंसारवर्जित एव भवती- ६ तस्मान्न तद्धीनाधिगतिरात्मेत्यर्थः ॥ १०६॥ त्यर्थः ॥। १०८ । १३

९८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 109- - ii. 113 ] द्वितीयोऽध्यायः। ९९

ग्राहकादिनिष्ठैव ग्राहकादिभावाभावविभागसिद्धि: कस्मान्नेति उत्पततिस्थितिनाशेषु योऽवगत्यैव वर्तते। चेत्तदाह। जगतोऽविकारयावेहि तमस्मीति न नश्वरम् ॥ १११ ॥ स्वसाधनं स्वयं नष्टो न नाशं वेत्यभावतः । स्वतस्सिद्धात्मचैतन्यप्रति बिम्विताविचारितसिद्धिकात्मानवबोधोत्थेतरे- अत एव न चान्येषामतोऽसौ भिन्नसाक्षिकः ॥१०९॥ तरस्वभावापेक्षसिद्धत्वात्स्वतश्रासिद्वेरनात्मनो द्वैतेन्द्रजालस्य। ग्राहकादेरन्यसाक्षिपूर्वकत्वसिद्धेः स्वसाक्षिणोऽप्यन्यसाक्षिपूर्वकत्वा- न स्वयं स्वस्य नानात्वं नावगत्यात्मना यतः। दनवस्थेति चेत्तन्न साक्षिणो व्यतिरिक्तहेत्वनपेक्षत्वादत आह। नोभाभ्यामप्यतस्सिद्धमद्वैतं द्वैतबाधया* ॥ ११२ ॥ धीवन्नापेक्षते सिद्धिमात्मान्यस्मादविक्रियः । यथोक्तार्थप्रतिपत्तिद्रढिस्ने श्रुत्युदाहरणोपन्यासः। निरपेक्षमपक्ष्यैव सिद्धयन्त्यन्ये न तु स्वयम् ॥ ११० ॥ नित्यावगतिरूपत्वात्कारकादिने चात्मनः । यतो ग्राहकादिष्वात्मभावोऽविद्यानिबन्धन एव तस्मादन्वयव्यति अस्थूलं नेतिनेतीति न जायत इति श्रुतिः ॥ ११३ ।। रेकाभ्यां विभज्यानात्मनः स्वयम् । डवगतिरूपेण वर्तते तमहमस्मीत्यवेहि विजानीहि न तु नश्वरं प्रमात्रादि- ३

ननु ग्राहकादिविभागसिद्धिहेतुत्वेन साक्षिणः सिद्धिरुच्यते ग्राहकादि- रूपभित्यर्थः । भुरिगनुष्टुबियं जगतोऽविकारयाऽवेहीत्यक्षराधिक्यात्।

विभागोSपि ग्राहकादिभिरेव सिध्येत्ततः किं साक्षिणेत्याशङ्कते ग्राहका- तथा च पिङ्गलाचार्यः सर्वच्छन्दोविषयमाह। "न्यूनाधिकेनैकेन निचृद्धुरि-

३ दीति। निरस्यति तदाहेति। ग्राहकादीनामन्यतमो नष्टः पदार्थः सवनाशं जाविति"। तच्चैतल्लोकवेदसाधारणमिति भरताचार्यः प्राह ॥ १११॥ ६

स्वसाधनं च यथा भवति तथा स्वयं न वेत्ति स्वस्याभावादेवात एवान्येषा- 'तमस्मीत्यवेहि न नश्वरम्' इत्युक्तत्वादात्मव्यतिरिक्तमपि वस्त्वङ्गी- मपि ग्हणादीनां नाशं न वेत्ति। नाशश्च प्रतीयते। तस्माद्राहकादि- कृतमित्याशङ्कय तस्य स्वतः परतश्चासिद्धेः प्रत्यगात्माश्रयानिर्वाच्यानाद्य- ६ व्यतिरिक्तात्मसाक्षिक एवासावित्यर्थः ॥ १०९॥ विद्याविजृम्भितत्वान्नैवमित्याह स्वतःसिद्धेति । चैतन्यप्रतिबिम्बितं ३ स्फुरितम्। इतरेतरस्वभावापेक्षसिद्धत्वादिति। प्रतियोगिनो भेदेन सिद्धौ ननु स्वग्राहकस्यापि ग्राह्यत्वे साक्षिणोSपि ग्राह्यत्वं ततश्चानवस्थेत्याशङ्कय धर्मिणस्ततो भेदेन सिद्धिस्तत्सिद्धौ च प्रतियोगिनो भेदसिद्धि- तस्याजडत्वेन स्वतस्सिद्धावन्यानपेक्षत्वान्मैवमिति परिहरति ग्राहकादे- रिति परस्पराश्रयत्वादित्यर्थः । न स्वयमिति। स्वस्य द्वैतेन्द्रजालस्य ६ ३ रित्यादिना। धीवन्नापेक्षत इति। बुद्ध्यादिर्यथा जडत्वात्स्वसिद्धिमन्यस्माद- स्वयमेव स्वेनैव नानात्वं न सिद्धं जडत्वात्। नाप्यवगतिरूपेण जडा- पेक्षते नैवमात्मा स्वप्रकाशः स्वसिद्धिमन्यस्मादपेक्षत इत्यर्थः। अन्येषां जडयोरैक्यायोगात्। नोभाभ्यामपि संयोगसमवायादिसंबन्धा- सर्वेषामात्मग्राह्यत्वेनात्मग्राहकत्वायोगाच्च नान्यग्राह्यत्वमात्मन इत्याह संभवात् । अतो दुर्निरूपसिद्धिकत्वाह्वैतेन्द्रजालस्याद्वैतमेव परमार्थत ९ ६ निरपेक्षमिति ॥११० ॥ इत्यर्थः ॥ ११२॥

इदानीं पूर्वप्रसाधितस्येतरेतराध्यासस्य फलमुपसंहरति यत इति। आत्मनः कर्तृत्वाद्यभावे श्रुतिवाक्यमुदाहरतीत्याह यथोक्तेति ॥ ११३॥ उत्पत्तीति। जगत उत्पत्तिस्थितिनाशेषु य ईश्वरोऽविकारयाऽवगत्या- * द्वैतभाषया S.

१०० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 114- -ii. 118 ] द्वितीयोऽध्यायः। सर्वस्यास्य ग्राहकादेर्द्वैतप्रपश्चस्यात्मानवबोधमात्रोपादानस्य स्वयं अहंमिथ्याभिशापेन दुःख्यात्मा तद्रुभुत्सया*। इतः श्रुति तया नेतीत्युक्त: कैवल्यमास्थितः॥ ॥११६ ॥ आत्मनश्चेन्निवार्यन्ते बुद्धिदेहघटादयः । तस्यास्य मुमुक्षोः श्रौताद्वचसः स्वन्ननिमित्तोत्सारितनिद्रस्येवेयं षछ्ठगोचरकल्पास्ते विज्ञेयाः परमार्थतः ॥ ११४॥ निश्चितार्था प्रमा जायते। कुतो न्यायवलादेवं निश्चितं प्रतीयते। यस्मात्। नाहं न च ममात्मत्वात्सर्वदानात्मवर्जितः । नित्यां संविदमाश्रित्य स्वतस्सिद्धामविक्रियाम्। भानाविव तमोध्यासोऽपह्ववश्र तथा मयि॥ ११७॥ सिद्धायन्ते धियो बोधास्तांश्राश्रित्य* घटाद्यः ॥११५॥ सोऽयमेवंप्रतिपन्नस्वभावमात्मानं प्रतिपन्नोऽनुक्रोशति। यस्मान कयाचिदपि युक्त्यात्मनः कारकत्वं क्रियात्वं फलत्वं यत्र त्वस्येति साटोपं कृत्स्नद्वैतनिषेधिनीम्। चोपपद्यते तस्मादात्मवस्तुयाथात्म्यानवबोधमात्रोपादानत्वान्नभसीव प्रोत्सारयन्तीं संसारमप्यश्रौष। न किं श्रुतिम् ॥११८॥

३ रजोधूमतुषारंनीहारनीलत्वाद्यध्यासो यथोक्तात्मनि सर्वोऽयं मानाहंकारात्मनाभिशापेनापवादेन दुःखी सन्नात्मा तद्वोधनेच्छया मातृ- ३ क्रियाकारकफलात्मकसंसारोऽहंममत्वयत्नेच्छादिमिथ्याध्यास एवेति कल्पा श्रुतिमितः प्राप्तस्तया च "नेतिनेत्यात्मागृह्यो न हि गृह्यते" इत्यादिलक्षणया निराकृतापवादोऽध्यस्ताहंकारादिकं विहाय स्वस्थः कैवल्य- सिद्धमिममर्थमाह। मास्थित इत्यर्थः ॥ ११६ ॥ ६ तर्हि श्रुत्याचार्यादिप्रपञ्चस्य वास्तवत्वमभ्युपेयम्। मिथ्यात्वे बाष्प- नुपपत्तरात्मचैतन्यस्य जडं प्रति संक्रमयितुमशक्यत्वेन तस्मादपि धूमादिवत्प्रमाजनकत्वानुपपत्तिरित्याशङ्कयासत्यादपि प्रमोत्पत्तिं सदष्टान्त- ३ सिद्धेरुपपाद्यितुमशक्यत्वाज्जडस्य मिथ्यात्वं बलादापततीत्याह सर्वस्येति। माह तस्यास्येति। नाहं न चेति। भानौ तमोध्यास इवाहंकारादयः ३ आत्मनश्चेदिति । आत्मनः स्वरूपत्वेन तदीयत्वेन च बुद्धयादयस्तस्मा- प्रत्यगात्मन्यध्यस्ता एव न तु परमार्थतः सन्ति तस्य चैतन्यमात्रस्वरूपत्वा-

न्निवार्यन्ते चेदसत्कल्पा भवन्तीत्यर्थः ॥ ११४॥ त्ततस्तन्निवृत्तौ निर्विशेष आत्मेति मुमुक्षोः प्रमा जायत इत्यर्थः। ननु कथं निर्विशेष आत्मेति प्रमा जायते निवृत्तिलक्षणस्य विशेषस्य विद्य- ६ ननु बुद्ध्यादे्द्वैतप्रपञ्चस्यापरोक्षतया प्रतिभासमानस्य कथं षष्ठगोचर- मानत्वादित्यत आह अपह्नवश्चेति। अहंकारादिर्यथात्मन्यध्यस्तस्तथा कल्पत्वमित्याक्षिपति कुत इति। परिहरति यस्मादिति। अपरोक्षतया तद्पह्नवोऽपि तस्मिन्नध्यस्त एव कालत्रयेऽपि तस्मिन्नहंकारादेरसत्त्वादेव ३ स्वतःप्रकाशमानसंविदैक्याध्यासाद्धीवृत्तीनां सिद्धिरापरोक्ष्यं तत्र प्रति- परमार्थतो निवृत्त्यनुपपत्तेरित्यर्थः ॥ ११७॥ ९ बिम्बितत्वाच्च घटादीनामपरोक्षप्रतिभासो न तु वास्तवस्तस्मात्वष्ठगोचर- एवं श्रुतिस्मृतिवचनाकर्णनमात्रान्निरस्तेपि संसारे वैषयिकसुखलव- कल्पत्वं युक्तमित्यर्थः ॥ ११५॥ विप्रलब्धचेतस्तया एतावन्तं कालं प्रमत्तोऽहमासमहो कष्टमिति विदुषो- प्रपञ्मिथ्यात्वमुपसंहरति यस्मान्न कयाचिदपीत्यादिना । यथोक्तात्मनि डनुक्ोशं दर्शयति मुमुक्षूणां प्ररोचनाय सोऽयमिति। "यत्र त्वस्य ३ क्रिकयाकारकादिशून्य आत्मनीत्यर्थः । अहंमिथ्याभिशापेनेति। अविद्य- * तहुभुत्सया is found in ESM only. All the rest give * ताश्चाश्रित्य BD. M omits तुषःर. तच्छुश्ुत्सया. i हेकल आस्थित: ABCDFM संसारं मय्यश्रौषं M

१०२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 119-

इत्योमित्यवबुद्धात्मा* निष्कलोऽकारकोडक्रियः । विरक्त इव बुद्धयादेरेकाकित्वमुपेयिवान् ॥११९॥ तृतीयोऽध्यायः। इति श्रीमच्छंकरभगवत्पूज्यपादशिष्यसुरेश्वराचार्यकृतौ नैष्कर्म्यसिद्धौ द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् " इति समस्तसंसारनिषेधिनीं श्रुतिं सर्वोऽयं प्रमितिप्रमाणप्रमेयप्रमातृलक्षण आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तो

किमहं नाज्ञासिघमिति स्वात्मानं विनिन्दतीत्यर्थः ॥ ११८॥ मिथ्याध्यास एवेति बहुश उपपत्तिभिरतिष्ठिपम्*। आत्मा च जन्मादि-

इदानीं विद्याफलं दर्शयन्नध्यायमुपसंहरति इत्योमिति। निष्कलो- षङ्गावविकारवर्जितः कूटस्थबोध एवेति स्फुटीकृतम्। तयोश्र मिथ्या-३

Sकारकोड्रिय इति श्रुत्याचार्योक्तमर्थमनुभवन्नभ्यसितुर्ज्ञानमभिनयति ध्यास कूटस्थात्म नोर्नान्तरेणाज्ञानं संबन्धोऽन्यत्र चोदनापरिप्रापितात् ३ इत्योमिति। अर्थादोंकारस्यैव ब्रह्मप्रतिपत्तिसाधनत्वमिति दर्शितं भवति। विरक्त्त इवेति। यथा हि कश्चिद्विरक्तः पुत्रमित्रकलत्रादिलक्षणात्संसार- यथा "इयमेवर्गग्निः साम" इति। तच्चाज्ञानं स्वात्ममात्रनिमित्तं न

दुःखादुत्थाय स्वयमेकाकी वर्तते तद्वद्यमप्यात्मा सकलसंसारहेतु- ६ भूताद्वुद्ध्यादेरुत्थाय स्वयमेकल एव स्वमहिम्रि तिष्ठतीत्यर्थः ॥ ११९॥ श्रीगणपतिसरस्वतीसद्गुरुभ्यो नमो नमः। हरिः। ॐ। वर्तिष्यमाण- स्याध्यायस्यातीताध्यायेन संगति दर्शयितुं वृत्तं कीर्तयति सर्वोऽय-

इति श्रीज्ञानोत्तममिश्रविरचितायां नैष्कर्म्यसिद्धिचन्द्रिकायां मिति। पदार्थपरिशोधनाय विचारनान्तरीयकतया सर्वस्य प्रपञ्स्य मिथ्यात्वं दर्शितमित्यर्थः । इदानीं साक्षात्प्रतिपादितमर्थान्तरं दर्शयति द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥२ ॥ वर्तिष्यमाणविचारोपयोगित्वात् आत्मा चेति। तर्हि पदार्थशोधनस्य सम्यङनिष्पादितत्वाद्विदितपदपदार्थस्य च स्वयमेव वाक्यार्थज्ञानोत्पत्त: ६ किमर्थस्तृतीयाध्यायारम्भ इत्यत आह तयोश्चेति। अध्यस्यमाना- धिष्ठानयो: शुक्तिरूप्ययोरिवाधिष्ठानविषयाज्ञानव्यतिरेकेण संबन्धासंभवा- दज्ञानं तावदहमिदं ममेदमिति प्रतीयमानात्मानात्मसंबन्धघटकमभ्यु- ९ पेयम्। तस्य चाज्ञानस्य निवृत्तिव्यतिरेकेण पुरुषार्थापरिसमाप्तेस्तन्निवृत्तेश्र वक्ष्यमाणन्यायेन वाक्याधीनत्वाद्वाक्यव्याख्यानायारम्भो घटत इति भावः । अधिष्ठानाध्यस्यमानयोरज्ञानव्यतिरेकेणापि संबन्धो दृश्यत १२ इत्याशङ्कयाह अन्यत्रेति । निवर्त्याज्ञानस्य निवर्तकज्ञानेन समानाश्रय- विषयत्वनियमस्येदं रजतमियं शुक्तिरित्यादौ दर्शनादिहापि ब्रह्मज्ञाने- नात्माज्ञानस्य समानाश्रयविषयत्वं दर्शनीयमिति तत्साधनायोपक्रमते १५ तच्चाज्ञानमिति। अज्ञानं स्वसत्ताप्रतीत्योः स्वयमेव प्रयोजकं न भवति

• इत्योमित्येव बुद्धात्मा M; निष्फलोऽकारक: M. * उपपत्तिभिरभिहितम् S. i अभिसंबन्ध: M.

१०४ [iii. 1- -iii. 1 ] तृतीयोऽध्यायः। १०५

६ संभवतीति कस्यचित्कस्मिंश्चिद्विषये भवतीत्यभ्युपगन्तव्यम्। इह च लब्धात्मलाभस्य सेत्स्यत आश्रयस्याश्रय संभवति। तदन-१२ पदार्थद्वयं निर्द्धारितमात्मानात्मा च। तत्रानात्मनस्तावन्नाज्ञाने- पेक्षस्य च तस्य निस्स्वभावत्वात्। एतेभ्य एव हेतुभ्यो नानात्म- नाभिसंबन्धः । तस्य हि स्वरूपमेवाज्ञानं न हि सवतोऽज्ञानस्या- विषयमज्ञानं संभवतीति ग्राह्यम्*। एवं तावन्नानात्मनोऽज्ञानित्वं ९ज्ञानं घटते । संभवद्प्यज्ञानस्वभावेऽज्ञानं कमतिशयं जनयेत् । नापि तद्विषयमज्ञानम्। पारिशेष्यादात्मन एवास्त्वज्ञानं तस्याज्ञोडस्मी-१५ न च तत्र ज्ञानप्राप्तिरस्ति येन *तत्प्रतिषेधात्मकमज्ञानं त्यनुभवदर्शनात्। "सोऽहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि नात्मवित्" स्यात्। अनात्मनश्राज्ञानप्रसूतत्वात्। न हि पूर्वसिद्धं सत्ततो इति श्रुतेः। न चात्मनोऽज्ञानस्वरूपता तस्य चैतन्यमात्रस्वाभा-

नित्यपरतन्रत्वात्तस्मात् तस्याश्रयविषयौ निरूप्यमाणौ ज्ञानेन समाना- स्यानात्मन आकारान्तरमस्ति येनाज्ञानाश्रयत्वमुपपद्येतेत्याह तदनपेक्षस्य १८ श्रयविषयत्वे एव भविष्यत इति भावः । तावता कथमेकाश्रयविषयत्व- चेति। ननु मा भूदज्ञानस्यानात्मा आश्रयो विषयस्तु किं न स्यादित्यत मित्यत आह इह चेति। इह वेदान्तशास्त्र इत्यर्थः । अस्त्वेवं तथापि आह एतेभ्य इति। विषयस्याप्याश्रयवद्ज्ञानस्वरूपघटकत्वादज्ञानात्मकस्य ३९ कथं सम्यग्ज्ञानेनैकाश्रयविषयत्वमित्याशङ्कय परिशेषादित्याह तत्रानात्मन चानात्मनोऽज्ञानवदेव तद्विषयत्वेन घटकत्वायोगात्तमसीव तमो- २१ इति। अभिसंबन्ध आश्रयाश्रयित्वलक्षणो नास्तीत्यर्थः । तत्र हेतुः तस्य न्तरस्य तन्नातिशयत्वाभावादज्ञानं विनापि तद्वभासकज्ञानानुद्यादेव हीति। अज्ञानत्वरूपत्वेऽप्यज्ञानाश्रयत्वमस्तु को विरोध इत्यत आह न तदनवभाससिद्धेरज्ञानकार्यत्वादेव तस्य रूप्यादिवदज्ञाननिवर्तकसम्य-४२ ............ हीति। अज्ञानात्मकमज्ञानाश्रयो न भवति। अज्ञानान्तरवच्छुक्तिरूप्यादि- ग्ज्ञानविषयत्वायोगात्पूर्वमेवाश्रयविषयघटिततया सिद्धादज्ञानात्सेत्स्यतः २४ वच्चेति भावः पूर्व सिद्धस्य विषयभावायोगात्सम्यग्ज्ञाननिरसनीया कारा तिरिक्ताज्ञान- - नात्मनो घटादिवन्नाज्ञानाश्रयत्वमित्याह संभवदपीति । अनात्मनो जड- विषयत्वयोग्याकारान्तरासंभवाच्च नानात्मविषयमज्ञानं संभवतीत्यर्थः । ४५ स्वभावत्वात्संशयविपर्यासाद्यतिशयानाश्रयत्वमित्यर्थः । अज्ञानसम्यग्ज्ञान- पारिशेष्यादात्माश्रयमात्मविषयं चाज्ञानं सिद्धमित्युपसंहरति एवं २७ योरेकाधिकरणत्वनियमात्सम्यग्ज्ञानानधिकरणस्यानात्मनो नाज्ञानाधि- तावदिति। अनुभवसिद्धं चैतदित्याह तस्येति। आगमोऽप्यत्र प्रमाण- करणत्वसंभव इत्याह न च तत्रेति। अज्ञानकार्यत्वादप्यनात्मनो न मित्याह सोऽहमिति। अनात्मनोऽज्ञानाश्रयविषयत्वयोरभिहित- ४८ तदाश्रयत्वमित्याह अनात्मनश्चेति। अज्ञानस्य स्वभावपर्यालोचनायामपि दोषाणामात्मन्यसंभवादप्येवमेवाभ्युपेयमित्याह न चेति। आत्मनश्चेतन- ३० न तस्याहंकाराद्यनात्माश्रयत्वं युक्तमित्याह न हीति। कारणतया पूर्व- ववेनानात्मवद्ज्ञानस्वरूपत्वाभावादज्ञानाश्रयत्वं संभवतीत्यर्थः। अज्ञान- सिद्धमज्ञानं तत एवाज्ञानाल्लब्धात्मकस्याहंकारादेस्त देवाज्ञानमाश्रित्य जन्योऽतिशयोऽप्यात्मनि संभवतीत्याह अतिशयश्च्ति । स्वयंप्रकाश- ५१ सेत्स्यतः स्वाश्रयत्वेनाभिमतस्याश्रयि न भवति तेनाश्रयेणाश्रयि न त्वान्नित्यशुद्धबुद्धाद्वितीयाकारेण प्राप्तप्रकाशस्याप्रकाशत्वं तद्विपरीतस्फुरणं ३३ भवितुमर्हति कार्योदयात्प्रागेव तस्याश्रयतयैव सिद्धत्वादित्यर्थः । यद्वा। च ज्ञानविपरिलोपः सोऽप्यात्मनि संभवतीत्यर्थः । तथापि तस्य पूर्वोक्तमेव प्रपञ्नयति न हीति। कारणतया पूर्वसिद्धस्याज्ञानस्य तत्र कूटस्थत्वादागन्तुकमज्ञाननिवर्तकं सम्यग्ज्ञानं नोपपद्यत इत्यत आह ५४ लब्धात्मलाभत्वादनात्माख्यस्य कारणस्य कार्याश्रयत्वमनुपपन्नमिति। किं ज्ञानप्राप्तेश्चेति। तत्र हेतुः तस्येति। अविद्यातत्कार्यान्तःकरणादिवृत्तिषु ३६ चाधेयाकारनिरपेक्षांकारान्तरेणाधारस्याधारता दष्टा न चेहाज्ञानानपेक्ष- प्रमाणाप्रमाणरूपचैतन्याभासहेतुत्वेन ज्ञानकारित्वादात्मन इत्यर्थः

• तत्प्रतिषेध्यात्मकं M. संभवतीति प्रास्ं S. * १४

१०६ नैष्कर्मर्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii. 1- -iii, i ] तृतीयोऽध्यायः। १०७ १८ व्यादतिशयश्च संभवति ज्ञानविपरिलोपो* ज्ञानप्राप्तेश्र संभवस्तस्य नैवाज्ञानं घटते। घटत एव। कथम्। अज्ञानमात्रनिमित्तत्वात्तद्वि- ज्ञानकारित्वात्। न चाज्ञानकार्यत्वं कूटस्थात्मस्वाभाव्यादज्ञाना- भागस्य सर्पात्मतेव रज्ज्वाः । तस्मात्तदपनुत्तौ* द्वेतानर्थाभावः । २४ नपेक्षस्य चात्मनः स्वत एव स्वरूपसिद्धेयुक्तमात्मन एवाज्ञत्वम्। ज्ञानस्वभावत्वज्ञानप्रकृतिकत्वादीनां दूषणानां सर्वैरपि समाधातुं शक्यत्वा- ७८ २१ किंविषयं पुनस्तदात्मनोऽज्ञानम्। आत्मविषयमिति ब्रूमः । नन्वा- त्तान्युपेक्ष्यानन्यत्वादित्येतत्समाधत्त अज्ञानमात्रनिमित्तत्वात्तद्विभागस्येति । त्मनोऽपि ज्ञानस्वरूपत्वादनन्यत्वाच्च ज्ञानप्रकृतित्वादिभ्यश्च हेतुभ्यो यद्वा सर्वेषामपि दूषणानां समाधानत्वेनायमेव ग्रन्थो योजयितुं शक्यते। तथा हि। तत्र तावद्यदुक्त्ं ज्ञानस्वभावत्वादात्मनोऽज्ञानं ८१ ५७ अनात्मन इवाज्ञानकार्यत्वलक्षणदोषोऽपि नास्तीत्याह न चाज्ञानकार्यत्व- नोपपद्यते विरोधादिति तत्र किं प्रमाणज्ञानस्वभावत्वं किं वानादि- मिति। तस्याकार्यत्वमुभयवादिसंमतमिति भावः। यच्चोक्तं तदनपेक्षस्य निधनसाक्षिचैतन्यस्वभावत्वमिति विकल्प्यादं प्रत्याह अज्ञानमात्रेति। तस्य निस्स्वभावत्वादिति तदप्यत्र नास्तीत्याह अज्ञानानपेक्षस्य चेति। तस्य प्रमातृप्रमेयप्रमितिलक्षणविभागघटितस्वभावस्य प्रमाणज्ञानस्या- ८४

६० अज्ञानस्य जडत्वात्तत्साधकोऽजडबोधस्वभाव आत्मा तदन्तर्गताकार- ज्ञानमात्रनिमित्तत्वेनानादिसिद्धात्मस्वभावत्वासंभवात्। न हि कल्पित निरपेक्षाकारसिद्ध इत्यर्थः। भवत्वेवमात्मनोऽज्ञानाश्रयत्वं तद्विषयत्वं तु मकल्पितस्य स्वभावः सर्पात्मतेव रज्ज्वा इत्यर्थः । द्वितीयमपि प्रत्याह न युक्त ज्ञानेच्छादीनां लोके भिन्नाश्रय विषयत्वदर्शनात्प्रतीयमानाकारेणा- अज्ञानमात्रेति। साक्षिचैतन्यस्याज्ञानस्य च भास्यभासकत्वेनाविरोधा- ८७ ६३ ज्ञानं प्रत्याश्रयत्वमप्रतीयमानाकारेण विषयत्वमित्याकारभेदस्यैकस्मिन्नेक- त्साक्षिण्यध्यासलक्षणसंबन्धमन्तरेण च तद्भास्यत्वायोगात्। भास्य- रसे वस्तुन्यसंभवाच्चेत्याक्षिपति किं विषयमिति । समाधत्त आत्म- विषयमिति। मामहं जानामि मामहं न जानामीति च ज्ञानाज्ञानयोरेका- यद्यद्धीनसत्ताप्रतीतिकं तत्तस्मिन्नेवाध्यस्तं दृष्टम् । यथा रज्ज्वाः ९० ६६ श्रयविषयत्वस्यापि लोके दर्शनादहमिति साधारणाकारेण प्रतीयमाना- सर्पात्मता रज्ज्वामेवाध्यस्ता तद्वदात्माधीनसत्ताप्रतीतिकमज्ञानमात्मन्ये- वाध्यस्तमित्यर्थः । यदुक्तमाश्रयाश्रयिभावस्य भेदगर्भत्वादद्वितीये ब्रह्मणि इति विभ्रमेऽहमिति साधारणाकारेण प्रतीयमानस्य देहव्यतिरिक्ता- नायमुपपन्न इति तद्पि निरस्यति अज्ञानमात्रेति। परमार्थतोऽ- ९३ ६९ साधारणस्तभावेनाप्रतीयमानत्वस्य परैरप्यभ्युपेयत्वादज्ञानस्यैकाश्रयविषय- द्वितीयत्वेऽपि स्वस्मिन्नध्यस्ताज्ञानमात्रनिमित्तत्वादाश्रयाश्रयित्वविभागस्य तायां न कश्चिद्दोष इति भावः। उक्तमेवार्थ हेत्वन्तरावष्टम्भेनाक्षिपति रज्ज्वाः सर्पात्मतावत्तस्याज्ञानाश्रयत्वाविरोध इत्यर्थः । यदुक्तं ज्ञान- नन्वात्मनोऽपीति । ज्ञानाज्ञानयोस्तमःप्रकाशयोरिव परस्परविरुद्ध- ७२ स्वभावत्वाज्ज्ञानस्वभावस्यात्मनो नाज्ञानाश्रयत्वम् । तदाश्रयत्वे तन्नि- चष्टे अज्ञानमात्रेति । रज्जुसर्पयोः प्रकृतिविकारभागस्येवाज्ञानात्मनोः वर्तकत्वायोगात्तथाश्रयाश्रयिभावस्य भेदगर्भत्वादद्वितीये चात्मनि तद- प्रकृति विकार भागस्याज्ञानमात्रनिमि त्तत्वाज्ज्ञानप्रकृतित्वेनैवाज्ञानाश्रयत्वमा- त्मनः संभवति। असङ्गत्वनित्यमुक्तत्वादेश्च वास्तवस्वभावस्याज्ञान- ९९ हेतुभ्यो मात्रशरीरेण संबन्धादिविभागेनाविरोधात्तद्वटत एवात्मन्यज्ञानमिति नाज्ञानाश्रयत्वसंभव इत्यर्थः । समाधत्ते घटत इति। पूर्वोक्तेषु भावः। एवं सर्वविभागानर्थनिदानमज्ञानमतस्तन्निवृत्तये तृतीयाध्याया- हेतुषु जीवत्सु समाधानं दुर्घटमित्याक्षिपति कथमिति तत्र रम्भ उपपन्न इत्यभिप्रेत्योपसंहरति तस्मादिति। भवत्वेवं तथापि द्वितीया- १०२ ध्यायोक्तयुक्तिभिरेव द्वैतस्य मिध्यात्वावधारणादात्मनश्च तद्घिष्ठानस्य * विपरिलोपोऽज्ञानप्राप्ते: S. * तद्नुपपत्तौ ABS.

१०८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii.1- iii.3 ] तृतीयोऽध्यायः। १०९

तदपनोदश् वाक्यादेव तत्पदपदार्थाभिज्ञस्य। अतो वाक्यव्याख्या- यदैव तदर्थ त्वमर्थेऽवैति तदैवावाक्यार्थतां प्रतिपद्यते गीर्मनसोः*

नायाध्याय* आरभ्यते। तत्र यथोक्तेन प्रकारेण तत्त्वमस्यादिवाक्यो- सृति न प्रतिपद्यत इति। कुत एतदध्यवसीयते। यस्मात्। तत्पदं प्रकृतार्थ स्यात्वंपदं प्रत्य्रगात्मनि। २७ पनिविष्टपदपदार्थयो: कृतान्वयव्यतिरेकः । नीलोत्पलवदेताभ्यां दुःख्यनात्मत्ववारणें॥ २ ॥ / एवं कृतान्वयव्यतिरेको वाक्यादेवावाक्यार्थ प्रतिपद्यत इत्युक्तमतस्त-

प्रध्वस्ताहंममो नैति तदा गीर्मनसोः सृतिम् ॥ १॥ व्याख्यानाय सूत्रोपन्यासः। सामानाधिकरण्यं च विशेषणविशेष्यता।

सत्यतयाधिगतत्वात्तत एवानर्थद्वैतस्य नित्यनिवृत्त्युपपत्तः किं वाक्य- लक्ष्यलक्षणसंबन्धः पदार्थप्रत्यगात्मनाम् ॥ ३॥ १०५ व्याख्यानेनेति तत्राह तदपनोदश्चेति। युक्तीनां प्रमाणानुग्राहकतया स्वातन्रयेणानिश्चायकत्वाद्वाक्यादेव सम्यग्ज्ञानद्वारेण तदपनोद इति उक्तमर्थ कीर्तयंस्तद्वेतुत्वेनोत्तरश्षोकमवतारयति यदैवेति । यस्मिन्नेव भावः। अवधारणेनानुमानादिप्रमाणान्तरं व्यावर्तयति। ननु तह्ययमेवा क्षणे तदर्थ तत्पदस्यार्थमद्वितीयानन्दं ब्रह्म त्वमर्थ त्वंपदस्यार्थे बुद्धादि- १०८ ध्याय आरभ्यतां किमतीतेन द्वितीयाध्यायेनेत्यत आह तत्पदेति। साक्षिणि परिशोधितेऽवैति जानाति तत्त्वंपद्योरैक्यं प्रतिपद्यते तदैव तस्मिन्वाक्ये यानि पदानि ये च पदार्थास्तानि प्रसिद्धलक्षणगुणवृत्तिभि- तस्मिन्नेव क्षणे देशकालसाधनान्तरनिरपेक्षामवाक्यार्थतां भेदसंसर्ग- स्तांश्रतुर्विधान्वयव्यतिरेकाभ्यामभिजानत एव भवति वाक्यार्थज्ञानम्। वाक्यार्थविलक्षणामखण्डैकरसतां प्रतिपद्य सर्वव्यवहारातीतो भवतीत्यत्र १११ अतस्तत्प्रतिपादको द्वितीयोऽध्यायोऽस्याध्यायस्य हेतुः । अतोऽनन्तरं को हेतुरित्यर्थः। तत्त्वमसिवाक्ये तत्पदं विधित्सितप्रकृताद्वितीयब्रह्मपरं हेतुमतोऽस्यारम्भ उपपन्न इति भावः। यद्वा। वाक्यादेव चेत्तदपनोदो त्वंपदं चोददिश्यमाने प्रत्यगात्मनि वर्तते। ततश्चैताभ्यां द्वाभ्यामन्योन्य- वाक्यमेवोच्यतां किं तत्र पदार्थनिरूपणेन वक्ष्यमाणेनेति तत आह नियम्यनियामकतयावस्थिताभ्यां विधित्सितब्रह्मभावादेव प्रत्यगात्मनि ११४ तत्पदेति। एवं सप्रयोजनत्वादनवगतार्थत्वाच्चाध्यायारम्भमुपपादितमुप- दुःखित्वमनात्मनो बाधितत्वाच्च ब्रह्मणोऽनात्मत्वं च व्यावर्तते। यथा ९ संहरति अत इति। चिकीर्षितव्याख्यानप्रयोजनप्रदर्शनपरमुत्तरश्लोक- नीलमुत्पलमित्युक्तरुत्पलस्यानीलत्वं नीलस्यानुत्पलत्वं च. व्यावर्तते न तत्र मधिकारिविशेषाकाड्डां पूरयन्नवतारयति तत्रेति । यदा नेति। ना पुरुषः देशकालसाधनान्तराद्यपेक्षा तद्वदिहापीत्याह तत्पदमिति ॥२ ॥ ११७ प्रध्वस्ताहंममः शोधिततत्त्वंपदार्थो भूत्वा तत्त्वमस्यादिवाक्यादहमस्मि परं ब्रह्मेति वाक्यार्थमवगच्छति तदा गीर्मनसोर्वाऊानसयोः सृति नैति न लोके गामानय दण्डेनेति भिन्नविभक्तिनिर्दिष्टानामन्वयलक्षणो भेदो प्रतिपद्यते सर्वव्यवहारातीतो भवतीत्यर्थः ॥ १॥ वाक्यार्थो नीलमुत्पलमित्यभिन्नविभक्तिनिर्दिष्टानां संसर्गात्मकश्चेति वाक्यार्थो द्विविध एव दृश्यते न तु तद्तिरिक्ताखण्डैकरसतालक्षणो

• अध्यायस्तृतीयोऽयं AB. वर्तते। तत्कथं तद्भिप्रायेणावाक्यार्थतां प्रतिपद्यत इत्युच्यत इत्याशङ्क्य ३

तत्प्रतिपाद्यितुं प्रतिपत्तिसौकर्याय प्रथमं तावदुत्तरश्लोकः सूत्रस्थानीय 1 उपनिविष्टपदार्थयो: M, # यदासौ M. * S omits गीर्मनसोस्सृति न प्रतिपद्यते. i वारणं M.

११० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii. 4- iii. 6 ] तृतीयोऽध्यायः। १११

अस्मिन् सूत्र उपन्यस्ते कश्चिच्ोदयति योऽयं वाक्यार्थप्रतिपत्तौ आरूढपतितो भवाति। यदि पुनर्यहच्छातः प्रवर्तते तदा न कश्चिद्दोष पूर्वाध्यायेनान्वयव्यतिरेकलक्षणो न्यायः सर्वकर्मसंन्यासपूर्वक्रो- इति। विधिपरिप्रापित इति ब्रूमो यत आह। ९

३ भिहितः किमयं विधिपरिग्रापितः किं वा स्वरसत एवात्र शमादिसाधनः पश्येदात्मन्यात्मानमञ्जसा। पुमान्प्रवतेत इति। किंचातः। शृणु। यद्यात्मवस्तुसाक्षात्करणाय अन्वयव्यतिरेकाभ्यां त्यक्त्वा युष्मदशेषतः ।।४।।/ विधिपरिप्रापितोऽयं न्यायस्तदावश्यमात्मवस्तुसाक्षात्करणाय व्यावृत्त- युष्मदर्थे* परित्यक्ते पूर्वोक्तरहेतुभिः श्रुतिः। ६ शुभाशुभकरमराशिरेकाग्रमना अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यथोक्ताभ्या- वीक्षापन्नस्य कोऽस्मीति तत्वमित्याह सौहदात् ॥ ५॥ मात्मदर्शनं करोति । अपरिसमाप्यात्मदर्शनं* ततः प्रच्यवमान अत्रापि चोदयन्ति सांख्याः । शरीरेन्द्रियमनोबुद्विष्वनात्मस्वात्मेति

६ उपन्यस्त इत्याह एवमिति। सामानाधिकरण्यं चेति। तत्त्वमस्यादि- नास्तीत्याह यदि पुनर्यदच्छात इति। रागत इत्यर्थः। ज्ञानसाधनविषया १२ महावाक्यस्थपद्धर्मः सामानाधिकरण्यं प्रथमं भवति। सति च प्रवृत्तिर्विधिप्रयुक्तैवेति पक्षं स्वीकुर्वन्परिहरति विधीति। विधिं विनापि तस्मिन्सामानाधिकरण्ये वाच्यपदार्थयोः परस्परविशेषणविशेष्यभावेनान्वयः श्रवणादौ प्रवृत्तिरुपपादितेत्याशङ्क्य तदुत्तरत्वेन श्रोकमवतारयति यत ९ स्यात्। सति च तस्मिन्विरोधस्फूर्तौ वाच्यपदार्थयोर्वाक्यतात्पर्य- आहेति। शमादीति। "शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वा- १५ विषयस्य च प्रत्यगात्मनो लक्ष्यलक्षणसंबन्धः । एवं च यथाक्रमेण त्मन्येवात्मानं पश्येत्" इत्यादिवाक्ये ज्ञानस्य विधेयत्वाद्यत्पश्येत्तच्छान्त्या- पद्तदर्थप्रत्यगात्मनां सामानाधिकरण्यं प्रथमं विशेषणविशेष्यता- दिगुणयुक्तो भूत्वेति ज्ञानसाधने विधे: पर्यवसानात् "श्रोतव्यो मन्तव्यः" १२ लक्ष्यलक्षणसंबन्धश्च भवतीत्यर्थ ॥ ३॥ इति च विधानाच्छ्रवणादेर्द्ष्टोपायत्वेऽपि नियमादृष्टविशिष्टतया ज्ञान- १८ साधनत्वस्यावश्याभ्युपेयत्व्रादेवंविशिष्टाधिकारिणः संभवान्नोक्तदोष इत्यर्थः । केनोपायेनेत्यत आह अन्वयव्यतिरेकाभ्यामिति ॥४॥ श्रवणादेरन्वयव्यतिरेकसिद्धसाधनत्वाज्ज्ञानार्थितामात्रेण यस्यकस्यचिद्विधिं

३ विनापि श्रवणादौ प्रवृत्त्युपपत्तेः शास्त्रीयस्य विशिष्टाधिकारिणोऽभावा- ननु किमन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव वाक्यनिरपेक्षाभ्यामात्मदर्शनमिति दधिकारिणः प्रमितिजनको वेद इति न्यायाच्च तत्त्वमस्यादि- नेत्याह युष्मदर्थेति। युष्मदर्थेऽहंकर्तुरिदमंशप्रभृतिदेहेन्द्रियादिपर्यन्ते वाक्यस्य न प्रमितिजनकत्वमतस्तव्याख्यानायायं सूत्रोपन्यासो व्यर्थ इत्याशयवान्कश्चित्प्रत्यवतिष्ठत इत्याह अस्मिन्नित्यादिना। वाक्यार्थ- पूर्वाध्यायोक्तहेतुभिरनात्मकतया परित्यक्ते सत्यद्वितीयपरमानन्दस्वरूप- ३ ज्ञानसाधनविषयायाः प्रवृत्तेर्विधिप्रयुक्तत्वे दोषमाह यद्यात्मवस्त्विति । स्यात्मनोSनाद्यज्ञानव्यव हितत्वात्कोSहमित्य निर्धारितासाधारणात्मस्वभावतया यावद् संभावनाविपरीतभावनारहित फलपर्यन्तज्ञानोत्पत्तिस्तावदधिकारिणा पर्यालोचनासमाकुलस्याधिकारिणो मातृकल्पा श्रुतिस्त्वं तदेवासीति सौहदादज्ञाननिरसनायाहेत्यर्थः ॥५॥ .. ९ मुमुक्षुणा ज्ञानसाधनान्यवश्यानुष्ठेयानीत्यर्थः 1 नन्वनुष्ठानमात्रमेवालं ६ किमिति फलपर्यन्तमनुष्ठनमित्यत आह अपरिसमाप्येति विध्यतिलद्धना्त्यवायी स्यादित्यर्थः । रागप्रयुक्तत्वे कश्चिदपि दोषो आत्मानात्मविवेके सत्यप्यज्ञाननिवृत्तये वाक्यं प्रवर्तत इत्युक्तम्।

• • अपरिसमापय्य A B D M S. So also F in the Com, युषमद्यथ M

११२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii. 6- -iii. 7 ] तृतीयोऽध्यायः। ११३

निस्संधिबन्धनं मिथ्याज्ञानमज्ञानं तान्निवन्धनो ह्यात्मनोऽनेकानर्थ -* ज्ञानाभावस्तस्य चावस्तुस्वाभाव्यात्कुतः संसारकारणत्वं न ह्यसतः ३ ३ संबन्धस्तस्य चान्वयव्यतिरेकाभ्यामेव निरस्तत्वान्निर्विषयं तत्त्व- सज्जन्मेष्यते "कुतस्तु खलु सोम्यैवं स्यात्" इति "कथमसतः मस्यादिवाक्यं प्राप्तम् । तस्माद्वाक्यस्य चैष महिमा योऽयमात्मा- सञ्जायेत " इति श्रुतेरिति। अत्रोच्यते। नात्मनोर्विभाग इति। तन्निराकरणायेदमुच्यते। भेदसंविदिदं ज्ञानं भेदाभावश्र साक्षिणि। स्यासिद्धमित्याह तस्य चेति। एतदुत्तरत्वेन श्रोकमवतारयति अत्रोच्यत ३ इति। धर्मिग्रहणप्रतियोगिस्मरणलक्षणबुद्धिजन्मनः प्रागेव सुषुप्य- कार्यमेतदविद्याया ज्ञात्मना त्याजयेद्वचः ॥६ ॥ वस्थायां सर्वार्थविषयमज्ञानमनुभूयत एतावन्तं कालं न किंचिदज्ञा- ज्ञात्मना त्याजयेद्वच इत्युपश्रुत्याह कश्चित्। मिथ्याज्ञानव्यतिरेकेणा- सिषमित्युत्थितस्य परामर्शदर्शनादननुभूते च तदयोगाद्धर्मिप्रतियोगि- ६ ज्ञानं विना ज्ञानाभावस्यानुभवितुमशक्यत्वादुत्थितस्य च ज्ञानाभावा- त्मानवबोधस्याभावात्किं वाक्येन निवर्त्यते । अज्ञानं हि नाम नुमानस्य लिङ्गाभावात्स्मरणाभावस्य चानैकान्तिकत्वेनालिङ्गत्वाद्गावरूप- मज्ञानमित्यर्थः । तर्ह्यज्ञानस्य सर्वार्थविषयत्वाङ्गीकारादात्मैकविषयत्वं ९ तस्मिन्नर्थे सांख्यानां चोद्यमुत्थापयति अत्रेति। निस्संधिबन्धनमिति। पूर्वोक्तमपगतमित्यत आह एकेनैवेति। नामरूपात्मकप्रपञ्च्लक्षणः सर्वोऽर्थः ३ अहमित्यैक्यप्रातिपदिकार्थत्वेन ज्ञानं तदेव मिथ्याविषयत्वान्मिथ्याज्ञानं प्रलय इव सुषुप्तावज्ञातसन्मात्रावशेषं प्रलीयते ततश्च प्रबोधसमये पुन- तदेव चाज्ञानं नान्यदनाद्यस्तीत्यर्थः। अनर्थहेतुतया प्रसिद्धमज्ञानमन्य- रुद्धवतीति हि वेदान्तसिद्धान्तः । "यदा सुषुप्तः स्वप्नं न कंचन १२ दस्तीत्यत आह तन्निबन्धन इति। अस्त्वेवं ततः किमित्यत आह तस्य पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति" ६ चेति। अतो निर्विषयत्वपरिहारायान्वयव्यतिरेकाभ्यां सहितस्य मिथ्या- इत्यारभ्य "स यदा प्रतिबुद्ध्यते यथाग्रेर्ज्वलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा ज्ञाननिरसनेनात्मानात्मविवेककरणं वाक्यस्य कृत्यं नानाद्यज्ञाननिरसन- विप्रतिष्ठरन्नवमेवैतस्मादात्मनः सर्वे प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो १५ मित्याह तस्मादिति। इदानीमेतदुत्तरत्वेन श्रोकमवतारयति तन्निरा- देवा देवेभ्यो लोका:" इति स्वापप्रबोधयोः प्रलयप्रभवश्रवणात्कल्पितस्य ९ करणायेति। यदिदमात्मानात्मविवेकविज्ञानं तद्भेदसंविद्वेदप्रमितिफलम्। च द्वैतस्य शुक्तिरजतादेरिव प्रतिभासमात्रशरीरस्य प्रतिभासदशायां "एकधैवानुद्रष्टव्यम् " इत्यादिना च साक्षिणि वाक्यतात्पर्येविषये भेदा- स्वकल्पनाधिष्ठानसन्मान्राति रेकेण स्वरूपेणावस्थानासंभवाच्। तथा १८ भावः श्रयते। तस्मादिदं विवेकविज्ञानं भेदशून्ये वस्तुनि भेदज्ञानत्वाद- च सुषुप्तिदशायामेकेनैव सता सर्वस्य सत्त्वं स एव च सन्ननादेर- १२ विद्याकार्य भ्रमरूपम्। ततश्च तन्न वाक्यजन्यं तस्माद्वाक्यं ज्ञात्मना- ज्ञानस्य विषयाकाङ्कस्वभावस्य विषयस्ततोऽन्यस्य तत्कल्पितस्य तद्विषय- द्वितीयबोधाकारवृत्तिद्वारेण ज्ञात्मतावन्मात्रतया सकार्यमेतदज्ञानं त्याजये- त्वानुपपत्तेः । ततः सन्नव सुषुप्तावज्ञात इत्यात्मैकविषयत्वमज्ञानस्य २१ न्निवर्तयतीत्येतदाह भेदसंविदिति ॥ ६॥ नापगतमित्यर्थः । यद्वा । जाग्रद्दशायामपि सर्वोऽर्थो घटपटादिलक्षणः सबुद्धिजन्मनः प्रागज्ञात इत्यर्थस्य संप्रतिपन्नत्वादर्थस्य च ज्ञातत्वे अनाद्यग्रहणव्यतिरेकेण भावरूपानाद्यविद्या न विद्यत इति चोद्यान्तर- पश्चात्तद्विषयज्ञानोदयायोगाज्ज्ञानानुदयसद्भावे चार्थस्य व्यवहार्यता- २४ सुत्थापयति ज्ञात्मनेति। अनर्थहेतुतया निवर्तनीयत्वमप्यात्माज्ञान- संभवात्सामान्याकारेण ज्ञातत्वेऽप्यज्ञाताकारस्य ज्ञातत्वायोगादज्ञाता- कारस्य चानुवादायोगाज्ज्ञानाभावविलक्षणभावरूपाज्ञानेनावृत इत्याह अनेकार्थसंबन्धः J. अज्ञात एवेति। ननु सर्वस्याज्ञातत्वे तद्विषयप्रमाणेन विना तन्निवृत्त्य- २७ * १५

११४ नैष्कर्मर्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii. 7- -iii. 10 ] तृतीयोऽध्यायः। ११५

अज्ञात एव सर्वोडर्थः प्राग्यतो बुद्धिजन्मनः। त्मकः प्रत्यगात्मविषयोऽवबाधोऽहं ब्रह्मेति समभजायते*। तस्मादेव एकेनैव सता संश्रं सन्नज्ञातो भवेत्ततः ।। ७।। विज्ञानात्कैवल्यमान्नातीति तनिराकरणायेदमुच्यते। सन्नज्ञातो भवेत्तत इत्युक्तमधस्तनेन श्लोकेन। कोऽसौ सन्नज्ञात सामानाधिकरण्यादेर्घटेतरखयोरिव। इत्यपेक्षायां तत्स्वरूपप्रतिपादनायाह। व्यावृत्तेः स्यादवाक्यार्थः साक्षान्नस्त्त्वमर्थयोः ॥९॥ प्रमित्सायां य आभाति स्वयं मातृप्रमाणयोः । कुतोऽवाक्यार्थोऽवसीयत इति चेत्तत्प्रतिपत्त्यर्थ विशेषणविशेष्ययोः स्वमहिन्ना च यस्सिद्धः सोऽज्ञातार्थोऽवसीयताम् ॥८॥ सामर्थ्योक्ति:। अत्र केचिदाहुः। यत्किंचिदिहा वाक्यं लौकिकं वैदिकं वा तत्स्वं निर्दुःखित्वं त्वमर्थस्य तदर्थेन विशेषणात्। संसर्गात्मकमेव वाक्यार्थ गमयति। अतस्तत्त्वमस्यादिवाक्येभ्यः प्रत्यक्ता च तदर्थस्य त्वंपदेनास्य संनिधेः ॥ १० ॥ ३ संसर्गात्मकमहं ब्रह्मेति विज्ञाय तावन्निदिध्यासीत यावदवाक्यार्था- साधनमपि न भवतीत्याह तस्मादिति। सामानाधिकरण्यादेरिति। ६ यद्यपि नीलं महत्सुगन्ध्युत्पलमित्यादौ पदानां सामानाधिकरण्यस्य पदार्था- संभवादात्मवत्प्रमेयत्वं सर्वस्य प्रसज्यत इत्याशङ्क्य सर्वविशेषानुगतसद्भाव- नामन्योन्यविशेषणविशेष्यभावस्य च संसर्गात्मकवाक्यार्थपर्यवसायित्वं स्यैवाज्ञातत्वात्प्रमेयत्वमपि तस्यैवेत्याह एकेनैवेति॥ ७॥ दृश्यते तथा घटाकाशो महाकाश इत्यादौ पदसामानाधिकरण्यस्य ९ पदार्थानां विशेषणविशेष्यभावस्य च पदार्थवाक्यार्थयोर्लक्ष्यलक्षण- भवत्वेवंभूतमज्ञानं तस्य कथं प्रतीतिरित्यत आह प्रमित्सायामिति भावेनाखण्डार्थपर्यवसायित्वं न दृश्यते । तथापि घटविशिष्टाकाश- पदार्थानां प्रमित्सादशायां यः प्रमातृप्रमाणयोः प्रमातरि प्रमाणे च स्फुरति तद्नवच्छिन्नाकाशयोः परस्परसंसर्गे विरोधादविरोधाय घटाकाशे परि- १२ ३ प्रमाता स्फुरति प्रमाणमिति स्फुरणात्मना योऽवभासते तद्भावे च च्छिन्नत्वांशं महाकाशे च महत्त्वधर्म व्यावर्त्य लक्षणयाकाशस्वरूपमात्र- तद्भावसाक्षितया सुषुप्यादौ स्वभावादेव स्फुरति सोऽयमज्ञातोऽर्थः । पर्यवसायित्वं तत्र पदानां दृष्टमेवं तत्त्वमस्यादिवाक्यगतपदसामानाधि- तेन च स्वतस्सिद्धसाक्षिचैतन्यसिद्धमज्ञानं प्रमाणनिवर्त्यस्य प्रमाणसिद्धत्वा- करण्यात्तत्त्वमर्थयोर्विशेषणविशेष्यभावाच्च संसर्गप्राप्तौ विरोधात्त्वमर्थ- १५

६ नुपपत्तेरित्यर्थः ॥ ८ ।। गतदुःखित्वस्य तदर्थगतपारोक्ष्यस्य च व्यावृत्तेरखण्डैकरसस्य वस्तुनो वाक्यप्रतिपिपाद्यिषितस्य पदाभ्यां लक्षणाद्वाक्यादेवास्माकमवाक्यार्थ- तत्त्वमस्यादिवाक्यादवाक्यार्थतां प्रतिपद्यत इति यदुक्तं तद्युक्त प्रतिपत्तिसंभवान्न तत्प्रतिपत्तेर्निदिध्यासनापेक्षेत्यर्थः ॥ ९॥ १८ मुपायान्तरादवाक्यार्थप्रतिपत्तेरित्याक्षिपति अत्र केचिदाहुरिति। शब्दस्य ३ संसर्गबुद्धिजनकत्वस्वाभाव्यान्न तेनावाक्यार्थप्रतिपत्तिरित्यर्थः । कुतस्तर्ह्य- नन्वेकपद्स्य वाक्यस्याभावादवहूनां पदानामेकार्थत्वे पौनरुक्त्यप्रसङ्गा- वाक्यार्थप्रतिपत्तिरित्यत आह अत इति। शाब्दज्ञानाभ्यासजनित- दपुनरुक्तार्थानामखण्डार्थपर्यवसायित्वानुपपत्तेः संसर्ग एव वाक्यार्थ तृतीयज्ञानादेवावाक्यार्थप्रतिपत्तिरित्यर्थः । वाक्यजं ज्ञानं मोक्ष इत्याक्षिपति कुत इति। अन्यव्यावृत्तिमुखेनैकार्थपर्यवसायिनां पदानां ३ लक्ष्यार्थाभेदेऽपि व्यवच्छेद्यभेदादपुनरुक्तार्थसंभवात्संभवत्येव वाक्याद- * सता सत्वं S. i यावत्कंचित् M * The word अवबोध is found in C only; समभिज्ञायते J.

११६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ fii. 11- -ili. 14 ] तृतीयोऽध्यायः। ११७

उक्त सामानाधिकरण्यं विशेषणविशेष्यभावश्च संक्षेपतोऽथ लक्ष्य- बोद्धता कर्तृता बुद्धे: कर्मता स्यादहंतया। लक्षणव्याख्यानायाह। तयोरैक्यं यथा बुद्धौ पूर्वयोरेवमात्मनि ॥ १२ ॥ कूटस्थबोधप्रत्यक्त्वमनिमित्तं सदात्मनः । बोद्धृताहंतयोर्हेतुस्ताभ्यां तेनोपलक्ष्यते ॥ ११॥ यथा बुद्धौ पूर्वयोरेवमात्मनीत्यतिदेशेन बुद्धिसाधर्म्यविधानान्नानात्व-

बुद्धेः कूटस्थबोधप्रत्यक्त्वनिमित्ते बोद्धताप्रत्यक्त्वे ये त्वसाधारणे प्रसक्तौ तदपवादार्थमाह।

तयोर्विशषवचनम्। धर्मधर्मित्वभेदोऽस्याः सोऽपि नैवात्मनो यतः।

वाक्यार्थप्रतिपत्तिरित्युत्तरश्लोकेन दर्शयतीत्याह तत्प्रतिपत्त्यर्थमिति प्रत्यग्ज्योतिरतोऽभिन्नं भेदहेतोरसंभवात् ॥ १३ ॥।

६ निर्दुःखित्वमिति। त्वमर्थस्य चैतन्यस्य प्रसिद्धत्वादुद्दिश्यमानस्य विधीय- भेदहेत्वसंभवं दर्शयन्नाह।

मानतत्पदार्थनाद्वयानन्दलक्षणेन विशेषणात्तद्विरुद्धदुःखित्वं निरस्यते तद्वत्परोक्षत्वेन प्रतीयमानस्य तत्पदार्थस्य विशेष्यवाचिना त्वंपदेन स्यातां तर्हि

९ सन्निधेस्तत्पद्पारोक्ष्यव्यावृत्त्या प्रत्यक्ता भवति। तत्र कुतः पौनरुक्त्यं विशेषो वाच्यः । अन्यथा हेतुहेतुमज्नावायोगादित्याशङ्कय बुद्धेरसाधारणे

कुतश्चाखण्डार्थाप्रतिपत्तिरित्यर्थः । यद्वा। त्वंपदेन त्वंशब्दः पदं यस्य स ये बोद्धृत्वप्रत्यक्त्वे तयोर्विशेषमाह बुद्धेरिति। बोद्धतेति । बुद्धेर्बोद्धृता

त्वंपदस्तेन त्वमर्थेन विशेषणादित्यर्थः ॥ १०॥ नाम विविधविषयाकारविज्ञानपरिणामकर्तृत्वं न त्वात्मवत्कूटस्थ- सामानाधिकरण्यं चेत्यस्मिन्सूत्रश्ोके संक्षेपतस्तावत्पूर्वार्धो व्याख्यातः । बोधरूपता। तस्याः प्रत्यक्ता त्वहंतयाहंरूपेण व्यवधानेन चैतन्यं

अथेदानीमुत्तरार्धव्याख्यानं क्रियत इत्याह उक्तमिति। उत्तरत्रापि प्रति कर्मता स्यान्न त्वात्मन इवाशेषविशेषव्यावृत्तं निरुपचरितं प्रत्यक्त्वं

३ सामानाधिकरण्यविशेषणविशेष्ययोर्विशेषो व्याख्यात इत्यभिप्रेत्य कतिपयदेहेन्द्रियादिविषयापेक्षया तस्याः प्रत्यक्त्वादित्यर्थः । तर्हि बुद्धि-

संक्षेपत इत्युक्तम्। कूटस्थेति। गिरिशङ्गवन्निञ्चलतया तिष्ठतीति कूटस्थः । कूटस्थश्चासौ बोधश्चति कूटस्थबोधः । स चासौ प्रत्यक्चेति रिति। बुद्धेरपीह बोद्धृतैव प्रत्यक्त्वं प्रतियोगिनोर्बोध्याकारबाह्याकारयोर्भेदा- द्विन्नवद्वयपदिश्यते तद्वदात्मन्यपि हि पूर्वयोर्बुद्धिगतबोद्धृत्वादिहेत्वोः ६ कूटस्थबोधप्रत्यक् तस्य भावस्तत्त्वम्। तदिदं कूटस्थबोधप्रत्यक्त्वमात्मनो लक्ष्यमनिमित्त निर्हेतुकं स्वाभाविकमत एवात्मनः सदास्तीत्यर्थः । कूटस्थबोधप्रत्यक्त्वयोन वास्तवभेद इत्यर्थः ॥१२॥ १२

यद्वा । सदात्मनः परमार्थस्यासतीत्यर्थः । भवत्वेवमेतावता प्रकृते यथा बुद्धेर्बोद्धृताप्रत्यक्त्वे एवं कूटस्थबोधप्रत्यक्त्वयोः परस्परमात्म- ९ लक्ष्यलक्षणव्याख्याने किमायातमित्यत आह बोद्धतेति। प्राकृताया बुद्धेः नीत्यतिदेशादात्मा धर्मी ते च धर्माविति भेदशङ्कायां तन्निरासायोत्तरश्लोक स्वभावतो बोधशून्यायाः कूटस्थबोधो बोद्धृताया हेतुर्वह्निरिवायसो इत्याह यथा बुद्धाविति। धर्मधर्मित्वभेदो वेद्याया बुद्धेरेव प्रयुज्यते। ३ दुग्धृतायास्तथात्मनः प्रत्यक्त्वं च पराचीनाया बुद्धेरहंतायाः पराग्व्या- आत्मनस्त्ववेद्यस्य सिद्धान्तैकदेशिभिरभ्युपगतत्वेन संभावितोऽपि स १२ वृत्तरूपताया हेतुः। तेन हेतुहेतुमल्लक्षणेन संबन्धेन बुद्धिगतबोद्धृता- भेदो न संभवतीति यतोऽतः प्रत्यग्ज्योतिरेकरसं भेदज्ञानसामग्र्यभावा- हंताभ्यामात्मा लक्ष्यते। तदेवंबुद्धिविशिष्टस्य त्वंपदवाच्यस्य लक्षणत्वं दित्यर्थः ॥१३ ॥ ६ केवलस्य लक्ष्यत्वं चोपपन्नमित्यर्थः ॥११॥ हेत्वसिद्धिमाशङ्कयाह भेदेति। बोधप्रत्यक्त्वयोराकारभेदानुपलम्भा- ननु बुद्धेर्बोद्धृताप्रत्यक्त्वे यदि प्रत्यक्चैतन्यगतबोद्धृताप्रत्यक्त्वनिमित्ते त्तयोरन्योन्यव्यभिचारादर्शनाच्च भेदहेतुर्न संभवतीत्यर्थः । अन्र वैधर्म्य

११८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 14- -iii. 19 ] तृतीयोऽध्यायः। ११९

न कस्यांचिद्वस्थायां बोधप्रत्यक्त्वयोर्भिंदा। सामान्याच्च विशेषाच्च स्वमहिम्रैव यो भवेत्। व्यभिचारोऽथवा दृष्टो यथाहंतद्विदोस्सदा ॥ १४ ॥ व्युत्थायाप्यविकारी स्यात्कुम्भाकाशादिवत्तु सः ॥ १७ ॥ यस्मादज्ञानोपादानाया एव बुद्धेर्भेंदो नात्मनस्तस्मादेतत्सिद्धम्। आत्मनो बुद्धेश्र बोधप्रत्यगात्मत्वमभिहितं तयोरसाधारणलक्षणाभि- कूटस्थबोधतोडद्वैतं साक्षात्वं प्रत्यगात्मनः । धानार्थमाह। कूटस्थबोधाद्वोद्री धी: सतो हीयं विनश्वरी॥१५॥ बुद्धर्यत्प्रत्यगात्मत्वं तत्स्याद्देहाद्युपाश्रयात्। अथाधुना प्रकृतस्यैव परिणामिन: कूटस्थस्य च लक्षणमुच्यते। आत्मनस्तु स्वरूपं तन्नभसः सुषिता यथा ॥ १८ ॥ विशेषं कंचिदाश्रित्य यत्स्वरूपं प्रतीयते। बोद्धृत्वं तद्वदेवास्याः प्रत्ययोत्पत्तिहेतुतः । प्रत्यभिज्ञाप्रमाणेन परिणामी स देहवत् ॥ १६ ॥ आत्मनस्तु स्वरूपं तत्तिष्ठन्तीव महीभृतः ॥ १९ ॥

३ दष्टान्तमाह यथाहंतद्विदोरिति। यथाऽहंकारतत्साक्षिणोजेडाजडत्वेन भास्यभासकत्वेन भेदो यथा च सुषुप्यादौ साक्षिणि विद्यमानेऽप्यहंकारस्य कूटस्थस्य लक्षणं निर्दिशति सामान्याच्चति। अनुवृत्तव्यावृत्तसाक्षित्वा-

व्यभिचारस्तथा न बोधप्रत्यक्त्वयोरित्यर्थः ॥ १४ ॥ दहमहमित्यनुवृत्ताकारादहं सुख्यहं दुःखीति व्यावृत्ताकाराच्च यः स्वमहिम्रा स्वभावबलाव्ुत्थायावस्थितः । यद्वा। तस्माव्युत्थाय स्वमहिम्नव ३ उत्तरश्लोकेन फलितं कथयतीत्याह यस्मादिति। प्रत्यगात्मनः कूटस्थ- स्वप्रकाशतयैव यः प्रतीयते स कूटस्थ इत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तः बोधस्वभावात्सर्वधीष्वेकत्वं सर्वत्रापरोक्षस्वभावत्वं च सिद्धमित्यर्थः । कुम्भाकाशादिवदिति। यथा कुम्भाद्यवच्छिन्नत्वेनावभासमानोऽप्याकाशः ३ यद्वा। साक्षात्त्वमद्वितीयत्वं द्वितीयशून्यत्वं सिद्धं कूटस्थबोधत्वेन द्वितीय- कुम्भादि विकारैर्विकारवान्न भवति स्वभावबलात्तेभ्यो व्युत्थाय व्यवस्थित- ६ संबन्धायोग्यत्वादित्यर्थः । ननु बुद्धर्बोद्धृत्वेऽपि द्वैतसंबन्धवदात्मनोऽपि स्तद्वदित्यर्थः ॥ १७॥ द्वैतसंबन्धः किं न स्यादित्याशङ्क्य मैवं तस्याः स्वतो बोद्धृताभावादि एवं लक्ष्यलक्षणयोर्बुद्धयात्मनोलक्षणमभिहितमधुना तयोरसाधारणे ये त्याह कूटस्थबोधादिति। बुद्धेबोद्धृत्वं कूटस्थबोधप्रसादादेव न स्वत रूपे उपदिष्टे बोधप्रत्यगात्मत्वे तयोर्विशेषतो लक्षणाभिधानायोत्तरश्लोक इत्यथेः । कुत एतदित्याह सवतो हीति। अनित्यत्वान्न नित्यबोधात्मकत्व- इत्याह आत्मन इति। तत्र तावद्रुद्ध्यात्मनोः प्रत्यक्त्वे विशेषमाह ३ मित्यर्थः॥ १५॥ बुद्धेरिति। बुद्धेः प्रत्यक्त्वं देहाद्यपेक्षं "य आत्मा सर्वान्तरः" इति

एवं परिणामिनाहंकारेण श्रुतेरात्मनः प्रत्यक्त्वं स्वाभाविकमाकाशस्य सुषिरत्ववदित्यर्थः ॥ १८ ॥ कूटस्थात्मा लक्ष्यत इत्युक्तं तयोर्लेक्षण- जिज्ञासायां तदिदानीमुच्यत इत्याह अथाधुनेति। तत्र तावत्परिणामिनो इदानीं तयोर्बोद्धत्वे विशेषमाह बोद्धृत्वमिति। बुद्धर्बोद्धत्वं बोध- ३ लक्षणमाह विशेषमिति। घटं जानामि पटं जानामि सुख्यहं दुःख्यह- कर्तृत्वोपाधिकम्। आत्मनस्तु स्वभाव एव नान्योपाधिकमित्यर्थः । अत्र मिति विशेषवत्त्वेऽपि य एवाहं दुःखी स एवाहमिदानीं सुखीति प्रत्य- दष्टान्तः तिष्ठन्तीत महीभृत इति। जङ्गमेषु प्राप्तगतिनिवृत्त्यपेक्षया ३ भिज्ञया यदेकत्वेन प्रतीयते बाल्ययौवनावस्थाभेदेऽपि तदनुगतदेहवदनुवृत्तः तिष्ठतेः प्रयोगो न तथा तिष्ठन्ति महीभृत इति किंतु स्वभावसिद्धाचलत्व- ६ स परिणामीत्यर्थः ॥ १६॥ विवक्षया तद्ददित्यर्थः ॥ १९॥

१२० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii. 20- -iii. 23 ] तृतीयोऽध्यायः। १२१ तयो: कूटस्थपरिणामिनोरात्मानवबोध एव संबन्धहेतुर्न पुनर्वास्तवः कश्चिदपि संबन्ध उपपद्यत इत्याह। एवम्। आगमापायिहेतुभ्यां* धूत्वा सर्वाननात्मनः। सम्यक्संशयमिथ्यात्वैद्धीरेवेयं विभज्यते। हानोपादानतामीषां मोहादध्यस्यते दृशौ ॥ २० ॥ ततस्तत्वमसीत्येतद्धन्त्यस्मदि निजं तमः। ॥ २२ ॥ इत्यादि पुनःपुनरुच्यते ग्रन्थलाघवाद्ुद्धिलाघवं प्रयोजकमिति। तत्र कुतः कूटस्थात्मसिद्धिरिति चेद्यतः। न हानं हानमात्रेण नोदयोऽपीयता यतः। द्वितीयार्थः प्रतीयते। तथापि तु नैवासावर्थः अ्रुत्या तात्पर्येण प्रति-३ तत्सिद्धिः स्यात्तु तद्ीने हानादानविधर्मके* ॥२१॥ पिपादयिषितः प्रागप्येतस्य प्रतीतत्वादितीममर्थमाह। ननु लक्ष्यलक्षणयोरात्माहंकारयोः संबन्धोडस्ति वा न वा। अस्ति तदित्येतत्पदं लोके बह्वर्थपतिपादकम्। चेदात्मनः सविशेषत्वं नास्ति चेन्न लक्ष्यलक्षणभाव इत्याशङ्क्य मैवमा- अपरित्यज्य पारोक्ष्यमभिधानोत्थमेव तत् ।।२३ ।। ३ ध्यासिकसंबन्धाभ्युपगमेन दोषद्वयपरिहारादित्याह तयोरिति। सम्यगिति। सम्यग्धी: संशयधीर्मिथ्याधीरित्येवमादिभिर्धमैर्धीरेव विभज्यते विशेष्यते। अतस्तेषां धीधर्माणामेव हानोपादानता सदसत्त्वं स्यात्। तत्साक्षिण्या ततो वाक्यमेवान्वयव्यतिरेकसहकृतमज्ञाननिवर्तकं न त्वन्वयव्यति- त्मनि मोहादनाद्यज्ञानवशादारोप्यते। तनो न वस्तुतः सविशेषत्वं नापि रेकावेवेत्युक्तमर्थमुपसंहरति एवमिति। तत्त्वमसीत्येतद्वाक्यं पूर्वमन्वय- संबन्धाभावेनात्मनो लक्ष्यत्वाद्यभाव इत्यर्थः ॥ २० ॥ व्यतिरेकाभ्यामात्मानात्मविवेकं कृत्वाप्यवस्थितस्य पश्चात्सकलसंसारस्य ३ कारणमज्ञानं निवर्तयतीत्यर्थः ॥२२॥ बुद्धधुपाधिसंबन्धमन्तरेणात्मनोऽपि बोद्धृत्वाद्यदर्शनात्कूटस्थत्वं न सिध्यतीति शङ्कोत्तरत्वेन श्रोकमवतारयति कुत इति। बुद्धितद्वृत्तीनां "यदा ना तत्त्वमस्यादेः" "ज्ञात्मना त्याजयेद्वचः" इत्यादिना पूर्व- ३ हानमभावस्तत्तावन्न हानमात्रण सिद्ध्यति। तदुदयस्तत्सद्भावः सोऽपीयता मप्यनेकधैतदुक्तमतः पुनरुक्तिः स्यादित्याशङ्क्याह इत्यादीति। अत्यन्त- सद्भावमात्रेण न सिध्यति। यतस्तयोः सिद्धिस्तद्वीने बुद्धितद्वत्तिरहिते सूक्ष्मत्वेन बुद्धावारोपयितुमशक्यार्थस्य युगपदेव बहुना ग्रन्थेन प्रतिपादने हानोपादानधर्मशून्ये साक्षिण्यध्यस्ततया तच्चैतन्याभासोदयात्तदरतविकार- बुद्धिगौरवं भवति लघुना ग्रन्थेन बहुशः प्रतिपादने बुद्धिलाघवं बुद्धिसौकर्य ३

६ मन्तरेण भवति ततो न कूटस्थत्वव्याहतिरित्यर्थः। अथवा यत्सिद्धं भवतीत्येतत्प्रयोजकं पुनःपुनः प्रतिपादनं न दोषायेत्यर्थः । भवत्वेव- तत्प्रमाणेनैव सिद्धं ततः स्वप्रकाशत्वं नात्मनः संभवतीति शङ्कोत्तरत्वेन मुत्तरग्रन्थेन किं विव्रियत इत्यत आह तत्र यद्यपीति। तत्त्वमस्यादि- ६ श्रोकमवतारयति कुत इति। हानोपादानादीनां जडत्वेन स्वयं सेद्रुम- सामानाधिकरण्यं निमित्तीकृत्य पदद्वयेन लक्षणावृत्त्योपपादयितुमिष्टप्रत्यग- ९ शक्यत्वाच्चैतत्स्वभावानालिङ्गितस्वयंप्रकाशात्मनिमित्तैव तेषां सिद्धिरिति द्वयपदार्थवन्मुख्यया वृत्त्या प्रतीयमानपारोक्ष्यसद्वितीयत्वयोरपि वाक्य- स्वयंप्रकाशत्वमात्मनः संभवतीत्यर्थः ॥२१॥ प्रमेयत्वमाशङ्य प्रतिपिपादयिषितार्थविरोधात्तत्प्रतिपादने पुरुषार्थाभावा- ९ द्वाक्यबोधादर्वागपि प्रतीयमानत्वाच्च न तस्य वाक्यप्रमेयत्वमित्युत्तर- * हानादानविधर्मिणि EF, हानादानविधर्मिणं S,द्ानोपादानधर्मके M. * आगमापायहेतुभ्यां CF. 1 यस्मादिद्वं निज तमः ABDF. १६

१२२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii, 24- -iii. 27 ] तृतीयोऽध्यायः। १२३

त्वमित्यपि पदं तद्वत्साक्षान्मात्रार्थवाचि तु। यत एतदेवमतोऽनुपादित्सितयोरपि तत्त्वमर्थयोर्विशेषणविशेष्यभावो

संसारितामसंत्यज्य सापि स्यादभिधानजा ॥२४॥ भेदसंसर्गरहित वाक्यार्थ*लक्षणायैवेत्युपसंहारः।

विरुद्धोद्देशनत्वाच्च पारोक्ष्यदुःखित्वयोरविवक्षितत्वमित्याह। तदो विशेषणार्थत्वं विशेष्यत्वं त्वमस्तथा।

उद्दिश्यमानं वाक्यस्थं नोद्देशनगुणान्वितम्। लक्ष्यलक्षणसंबन्धस्तयोः स्ात्प्रत्यगात्मना ॥२६॥

आकाद्गितपदार्थेन संसर्ग प्रतिपद्यते ॥ २५॥ कथं पुनरविवक्षितविरुद्धनिरस्यमानस्य लक्षणार्थत्वम्। लक्षणं सर्पवद्रज्ज्वा: प्रतीचः स्यादहं तथा। श्रोकाभ्यां प्रतिपाद्यत इत्यर्थः। तदित्येतत्पदमिति। तदित्येतत्पदं व्यवहित- तद्वाधेनैव वाक्यार्थ वेत्ति सोऽपि तदाश्रयात् ॥२७॥ १२ देशकालत्वाद्युपाधिकं पारोक्ष्यमपरित्यज्यानुगतसामान्यादेरभावाद्वहूना- मर्थानां पारोक्ष्यतया प्रतिपत्त्युपाधौ प्रतिपादकं लोके दष्टम्। तस्मात्पारो- ननु नीलमुत्पलमित्यादौ विशेषणविशेष्यभावस्य विशिष्टपरता दृष्टा। क्ष्यमभिधानोत्थमेव शब्दादापाततः प्रतीयते न च वस्तुसंस्पर्शि भवति १५ नापि प्रतिपिपाद्यिषितम् ॥ २३ ॥ क्रोशन्तीत्यादौ लक्षणपरत्वस्यापि दर्शनादिहापि तथाभ्युपेयमित्याह ३ यत एतदेवमिति। भवतु तथापि किं विशेषणं किं वा विशेष्यमित्यत

तथा तत्पद्वत्त्वमित्यपि पदं स्वप्रवृत्तेः प्रागेव शब्दात्सिद्धां संसारिता- आह तदो विशेषणार्थत्वमिति । तद्स्तत्पदार्थस्य विशेषणत्वं तथा मसंत्यज्य साक्षान्मात्रार्थवाचि भवत्यव्यवहिततया नित्यमपरोक्षता- त्वमर्त्वंपदार्थस्य विशेष्यत्वम्। त्वंपदार्थस्याहमिति सामान्यतः प्रसिद्धत्वा- ६ ३ स्वभावमात्रे श्रोतरि बुद्धिमुत्पादयति। अतः सापि संसारिता अभिधानजा द्ेहेन्द्रियादिविशेषेषु च विप्रतिपत्तेरद्वितीय ब्रह्मात्मावगतित एव आपाततः शब्दोत्था न वस्तुसंस्पर्शिनी नापि शब्दप्रतिपाद्या तत्प्रतिपत्तेः प्रागेव सिद्धत्वात्तत्प्रतिपादने पुरुषार्थाभावात्प्रतिपिपादयिषितवाक्यार्थ- च विरोधस्फूर्तौ पदार्थाभ्यामखण्डैकरसः प्रत्यगात्मा लक्ष्यत इत्यथेः । ९ ६ विरोधाच्चत्यर्थः ॥ २४ ॥ यद्वा। तत्त्वमर्थयोरुभयोरप्यन्योन्यापेक्षया विशेषणत्वं विशेष्यत्वं च भवति त्वमो विशेषणार्थत्वं विशेष्यत्वं तदस्तथेत्यस्याप्युपलक्षणार्थत्वादस्य इतश्च पारोक्ष्यसंसारित्वयोरविवक्षितत्वमित्याह। विरुद्धोद्देशेति। उद्देशनं श्रोकस्येत्यर्थः ॥ २६॥ १२ प्रसिद्धरूपनिर्देशनं विरुद्धमुद्देशनमनयोरिति विरुद्धोद्देशनौ पदार्थौ ३ तयोर्भावस्तत्त्वं तस्मादपि तद्गतयोर्विरुद्धरूपयोरविवक्षितत्वमुत्तरश्षोके- ननु गङ्गायां घोषः प्रतिवसतीत्यादौ गङ्गाशब्दस्य तीरलक्षकत्वेन

नोच्यत इत्यर्थः । उद्दिश्यमानमिति। तत्त्वमसिवाक्यगतमुद्दिश्यमानं तद्वाच्यस्य जलप्रवाहस्य नाविवक्षितत्वं विशिष्टतीरावगतिप्रयोजकत्वान्नापि

त्वंपदार्थात्मकं वस्तूद्देशनगुणेनोद्देशनदशायां प्रतीयमानेन संसारित्व- विरुद्धताविनाभावसंबन्धात्। अत एव न लक्ष्यबुद्धया निरस्यमानत्वम्। ३

६ गुणेनान्वितं विशिष्टमाकाङ्गितपदार्थन विधित्सितेन सकलसंसाररहितेन इह पुनरहंकारस्य लक्षकत्वे त्रितयमपि नास्त्यपुमर्थत्वेनाविवक्षित-

संसर्गमन्वयं न प्रतिपद्यते। एवं तत्पदार्थोऽप्युद्दिश्यमानः पारोक्ष्यादि- त्वादनृतादिस्वभावेन विरुद्धत्वाल्लक्ष्यज्ञाना द्वाध्यत्वाच्च तत्कथमस्य

विरुद्धगुणान्वितो नित्यापरोक्षप्रत्यगात्मना त्वंपदार्थेनान्वयं न प्रतिपद्यते। लक्षकत्वमित्याक्षिपति कथं पुनरिति। अत्रोत्तरमाह लक्षणमिति। ६

९ वेनोभयत्रापि विरुद्धधर्मयोरविवंक्षितत्वमिति ल्लोकार्थः ॥ २५ ॥ * भेदुसंसर्गरहितावाक्यार्थ S.

१२४ [iii. 28 - - iii. 29 1 तृतीयोऽध्यायः। १२५

लिङ्गते न विपर्यय इति। उच्यते। प्रत्यगात्मानवबोधस्यानात्म- यावद्यावन्निरस्यायं देहादीन्प्रत्यगञ्चति । स्वाभाव्यात्तदभिनिर्वृत्तश्रायं बुद्धयादिदेहान्तस्तस्मिन्नात्मत्वमविद्याकृत-३ तावत्तावत्तदर्थोऽपि त्वमर्थ पविविक्षति ॥ २८॥ मेवात्मत्वमिवानात्मत्वमपि साविद्यस्यैव। यतो निरविद्यो विद्वान- कस्मात्युनः कारणाद्देहाद्यनात्मत्वप्रतिपत्तावेवात्मा तदर्थमात्मत्वेनाभि- वाक्यार्थरूप एव केवलोऽवशिष्यते तस्मादुच्यते।

योऽयं सर्पः सा रज्जुरिति प्रयोगे सर्पः स्वरूपेण विवक्षारहितोऽध्यस्त- देहादिव्यवधानत्वात्तदर्थ स्वयमप्यतः। त्वादेव परमार्थसंबन्धशून्यो रज्जुबुद्धया निरस्यमानोऽपि स्वाधिष्ठानभूताया पारोक्ष्येणैव जानाति साक्षात्वं तदनात्मनः ॥ २९॥ ९ रज्ज्वाः यद्वदुपलक्षणं भवति प्रतिभासमानसर्पाकारानुवादमन्तरेणा- विवक्षा- दृश्यते न तु रज्जादेरर्थान्तिरात्मना प्रतिपत्तिस्तत्कथमिह देहादेरात्मभाव- रहितः संबन्धशून्यो बाध्यमानोऽप्यनवभासमानाद्वितीयप्रत्यगात्मन- निवृत्तौ तद्धिष्ठानस्य त्वमर्थस्य तदर्थताप्रतिपत्तिः। प्रतिपत्तौ वा ब्रह्म- ३ १२ स्तस्मिन्नध्यस्तो लक्षणं भवति। अहमिति विपर्यासगृहीतस्य प्रत्यगात्मन- कार्यतया देहादेर्व्रह्मात्मत्वाद्देहाद्यात्मत्वप्रतिपत्तावेव ब्रह्मत्वप्रतिपत्तिः किं स्तदनुवाद्व्यतिरेकेण वाक्यात्तत्त्वतः प्रतिपादनायोगादित्यर्थः । फलितमाह न स्यादित्याक्षिपति कस्मादिति। समाधत्त उच्यत इत्यादिना। आत्मा- तथा तद्वाधेनेति । यथा रज्जुप्रतिपत्त्या सर्पो रज्जुरिति वाक्यार्थ स्वाभा-६ १५ सर्पाश्रयात्सर्पबाधयैव प्रतिपद्यत एवं सोऽपि प्रत्यगात्माहं ब्रह्मति विकम्। तत्कार्यत्वाच्च देहादेरप्यनात्मत्वं केवलकूटस्थब्रह्मकार्यत्वानुप- वाक्यार्थमहंकाराश्रयादहंकारबाधयैव प्रतिपद्यते। तस्माद्वह्माहंपदयो्वैय- पत्तेः। तथात्मनश्चिद्रूपत्वात्कूटस्थत्वात्स्वयंप्रकाशत्वाच्च ब्रह्मत्वं स्वाभा- धिकरण्यं नाशङ्कितव्यमिति भावः ॥२७॥ विकम्। तेन तस्य देहादावात्मत्वप्रतीतेरेव ब्रह्मभावप्रच्युतिः। तन्निवृत्तौ ९

एवं वाक्यादवाक्यार्थप्रतिपत्तिर्भवतीत्युक्तम्। कथं तर्हि श्रुतवाक्या तु स्वाभाविकब्रह्मरूपतामेवासौ प्रतिपद्यत इत्यर्थः। तथाप्यनात्मनां

अपि केचित्तथा न प्रतिपद्यन्त इत्यत आह इयं चेति। आत्मैव सर्वावस्था- स्वरूपेणावस्थितत्वान्नात्यन्तिकानर्थनिवृत्तिः स्यात् "द्वितीयाद्वै भयं भवति"

३ स्वन्वयी व्यभिचारिणश्च देहेन्द्रियादय इत्यन्वयव्यतिरेकानुसंधानेन इति श्रुतेरित्याशङ्क्याह आत्मत्वमिवेति। दे देहादीनामात्मभाववद्नात्म-१२ निवृत्तप्रतिबन्धानामेवावाक्यार्थप्रतिपत्तिरितरेषां तदभावान्नोपपद्यते न स्वरूपमप्यविद्यावत एव भवति रजतादिवत्तेषां स्वरूपेण संसष्टरूपेण

तु वाक्यस्यासामर्थ्यादित्यर्थः । देहेन्द्रियप्राणमनोबुद्ध्व्याकृतान्ताननात्मन चात्मन्यध्यस्तत्वात्। तस्माद्वाक्यार्थ प्रतिपत्तेरविद्यानिवृत्तौ सर्वानर्थनिवृत्ति- ...

६ आत्मत्वेन गृहीतानन्वयव्यतिरेकाभ्यामुपायाभ्यां मुमुक्षु: स्थूलदेहादारभ्य रित्यर्थः। उभयमप्यविद्याकृतमिति कथमवगम्यत इत्याशङ्कय विद्योदये १५ यथायथा निरस्यति तथातथा तत्पदार्थोऽपि त्वंपदार्थाभेदावगत्य- पूर्णमेवावशिष्यते" इत्युक्तत्वादित्याह यतो निरविद्य इति। उक्त्ेऽर्थे

:नुसारितया प्रवेष्टमिच्छति विरोधिनः परिच्छेदाभिमानस्य निरस्तत्वा- श्लोकमवतारयति तस्मादिति। यस्माद्देहादिलक्षणव्यवधानात्स्वयं स्वात्म-

९ दिति श्रोकमवतारयति यस्मादिति ॥२८ ॥ भूतमपि तत्पदार्थ ब्रह्म पारोक्ष्येणैव जानाति व्यवहितमनात्मभूत- १८ मिव प्रतिपद्यतेऽतस्तेषामन्वयव्यति रेकाभ्यामनात्मत्वावगमात्साक्षात्त्वम- नन्वारोपितसर्पादिनिवृत्तौ तदधिष्ठानस्य रज्ज्वादेः प्रतिपत्तिरेव लोके परोक्षात्मरूपत्वं तत्पदार्थस्य भवतीत्यर्थः । अथवा। यत एवमतः स्वात्म- भूतमपि तदर्थमशोधितत्वंपदार्थो देहादिव्यवधानात्पारोक्ष्येणैव जानाति २१ * इयं च वाक्यार्थप्रतिपत्ति: BCD. देह्ाद्यनात्मप्रतिपत्ते: साक्षात्वमपरोक्षत्वं जानातीत्यर्थः ॥२९॥

१२६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii, 30- -iii. 33 ] तृतीयोऽध्यायः। १२७ यथोक्तार्थप्रतिपत्तिसौकर्याय दृष्टान्तोपादानम्। सामान्यं हि पदं बूते विशेषो वाक्यकर्तृकः। प्रत्यगुद्भूतपित्तस्य यथा बाह्यार्थपीतता। चैतन्यं प्रत्यगात्मीयं बहिर्वद्दश्यते तथा ॥ ३० ॥ श्रुत्यादिग्रतिबद्धूं सद्विशेषार्थ भवेत्पदम् ॥ ३२। अन्वयव्यतिरेकपुरस्सरं वाक्यमेव सामानाधिकरण्यादिनाविद्या- यस्मादेवमतो विशुद्धमवसीयताम्*। पटल ं प्रध्वंसद्वारेण मुमुक्षुं स्वाराज्येऽभिषेचयति न त्वन्वयव्यतिरेक- पदान्युद्धृत्य वाक्येभ्यो ह्यन्वयव्यतिरेकतः । मात्रसाध्योऽयमर्थ इत्याह। ३ पदार्थाल्ाकतो। बुद्धा वेत्ति वाक्यार्थमञ्जसा॥ ३१॥ बुद्धयादीनामनात्मत्वं लिङ्गादपि च सिध्यति। कुतः पुनः सामान्यमात्रवृत्तेः पदस्य वाक्यार्थप्रतिपत्तिहेतुत्वमिति। निवृत्तिस्तावता नेतीत्यतो वाक्यं समाश्रयेत् ॥ ३३ ॥। बाढम्। न केवलमनुमानमात्रशरणोऽभिलषितमर्थ न प्रान्ोतीत्यनर्थ चामोती- त्याह। ननु कथं स्वात्मभूतस्य स्वात्मनि प्रकाशमाने पारोक्ष्यतया प्रतिभास इति तत्राह यथोक्तेति। अहमित्यभिमन्यमानशरीरैकदेशे समुद्भूतपित्तस्य मिति। विशेषो वाक्यकर्तृकः। वाक्यतात्पर्यविषय इत्यर्थः । ननु कथं न ३ पुंसस्तद्गतपीतता यथा पीतः शङ्ध इति बाह्यार्थोपरक्ततया बहिरिव भासत विरुध्यते पदसमुदायात्मकं हि वाक्यं पदानि च सामान्यमात्रविषयाणि ६ एवं प्रत्यगात्मनोऽपि तदर्थस्य बाह्याव्याकृताद्युपरागाद्वहिष्ठवद्वभासत ततस्तत्समुदायात्मकं वाक्यमपि सामान्यमात्रविषयं स्यान्न विशेषार्थ-

इत्यर्थः ॥ ३० ॥ विषयमित्यत आह श्रुत्यादीति। यद्यपि स्वतः सामान्यमात्रविषयं पदम्। तथापि श्रुतिलिङ्गवाक्यादिभिर्नियन्नितं सदन्विताभिधानसमयेऽन्वये यत उक्तन्यायेन तत्त्वमस्यादिवाक्यस्याखण्डार्थपर्यवसानमविरुद्धं तस्मा- विशिष्टार्थे तात्पर्यतो वर्तते। यथा सर्वान्ब्राह्मणान्भोजयेदित्युक्ते सर्व- ९

द्वाक्यान्निशशङ्कं यथोक्तार्थो निश्चीयतामित्युपसंहरति यस्मादिति। पदानां शब्दो निमत्रितब्राह्मणविषयो भवति। अन्यथा विशिष्टव्यवहारासिद्ध- ३ वाक्येभ्यः समुद्धारो नाम प्रयोगभेदेषु पदानामावापोद्ठापाभ्यां तत्तत्पदार्थेषु रित्यर्थः ॥ ३२॥ १२ शत्त्यवधारणं तत्कृत्वा पदार्थांश्चान्वयव्यतिरेकाभ्यां लोकतो वृद्धव्यव- चतुर्विधान्वयव्यतिरेकाभ्यां शोधितपदार्थस्याखण्डार्थप्रतीतिसिद्धे- हारतश्च पद्शक्तिप्रतियोगिनो बुद्धा वाक्यतात्पर्यानुसारेण वाक्यार्थ प्रमाणमन्तरेण युक्तिमात्रादज्ञानस्यानिवृत्त- ६ प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ स्तन्निवृत्तये वाक्यमेव समाश्रयणीयमित्युक्तमर्थ निगमयति अन्वय- ३ व्यतिरेकेति। बुद्ध्यादीनामिति। बुद्धयाद्ीनामनात्मत्वं युक्तितः सिध्यति न ननु सामान्यमात्रे गृहीतसंबन्धस्य पदस्य वाक्यार्थबोधकत्वं नोपपद्यते तु तेषां कारणाज्ञाननिवृत्तिद्वारेण निवृत्तिस्तावता सिध्यति तस्या अप्रमाण- वाक्यार्थस्य विशेषत्वात्। न ह्यन्यत्रगृहीतसंबन्धस्य पदस्यान्यत्रबुद्धि- त्वेनाज्ञाननिवर्तकत्वायोगात्। तस्मात्तन्निवृत्तये प्रमाणभूतं वाक्यमेव ६ ३ जनकत्वं संभवतीत्याक्षिपति कुतः पुनरिति। पदस्य सामान्यवाचकत्वेऽपि समाश्रयणीयमित्यर्थः ॥ ३३॥ विशेषस्य वाक्यतात्पर्यविषयत्वं न विरुध्यत इति समाधत्ते बाढ- इतश्च वाक्यमेव समाश्रयणीयमज्ञाननिवृत्तय इत्याह न केवल- * विस्नन्धमवसीयतां M. 1.पदार्थ लोकतः ABF. * अविद्यामल M. f नैतीत्यतः CE.

१२८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 34- -iii. 38 ] तृतीयोऽध्यायः। १२९

अनादृत्य श्रुतिं मोहादतो बौद्धास्तमस्विनः । सर्वसंशयहेतौ हि निरस्ते कथमात्मनि।

आपेदिरे निरात्मत्वमनुमानैकचक्षुषः ॥३४॥ जायेत संशयो वाक्यादनुमानेन युष्मदि ॥ ३६ ॥

न चानादरे कारणमस्ति। यस्मात्सर्वत्रैवानादरनिमित्तं प्रमाणस्य अपि च ।

प्रमाणान्तरप्रतिपन्नप्रतिपादनं वा विपरीतप्रतिपादनं वा संशयित- यत्र स्यात्संशयो नासौ ज्ञेय आत्मेति पण्डितैः। ३ प्रतिपादनं वा न वा प्रतिपादनमिति-न चैतेषामन्यतमदपि* न यतः संशयप्राप्तिरात्मनोऽवगतित्वतः ॥३७॥

कारणमस्ति। यत आह। अनवबोधकत्वं तु दूरोत्सारितमेव। यत आह।

मानान्तरानवष्टब्धं निर्दुःख्यात्मानमअ्जसा । *बोध्येऽप्यनुभवो यस्य न कथंचन जायते। बोधयन्ती श्रुतिः केन न प्रमाणमितीर्यते ॥३५॥ तं कथ बोधयेच्छास्त्रं लोष्टं नरसमाकृतिम् ॥ ३८ ॥

न च संशयितव्यमवगमयति।। यतः। मिति। कुत इत्यत आह यत इति। सर्वसंशयानां हेतौ युष्मद्यहंकार- मिति ॥ ३४॥ प्रमुखेSनात्मनि चतुर्विधान्वयव्यतिरेकलक्षणानुमानेन निरस्ते सति वाक्या- ३ प्रमाणभूतस्य वाक्यस्य लोके मूलप्रमाणापेक्षादर्शनाद्वेदस्यापौरुषेयतया दात्मनि कथं संशयो जायेतेत्यर्थः ॥ ३६॥।

च तद्संभवात्तत्प्रतिपादितेऽर्थेऽस्माकमनादर इति सुगतमतमाशङ्गया- पूर्व प्रमाणस्वभावपर्यालोचनया संशयो न भवतीत्युक्तम्। इदानीं

३ नादरे कारणाभावान्मैवमित्याह न चेति। कुतोऽनादरे कारणं नास्ती- प्रमेयभूतात्मस्वभावपर्यालोचनयापि न संशयसंभव इत्याह अपि चेति। त्याशङ्कय "नद्यास्तीरे फलानि सन्ति" "वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता" यत्रेति। यत्र संशयः स्यादसावात्मेति न ज्ञेय इत्युक्तं तत्र हेतुमाह न ३ इत्यादिवत्प्रमाणान्तरसिद्धार्थ प्रतिपादनस्य वा "अम्बुनि मज्जन्त्यलाबूनि" यत इति। आत्मनो निस्सामान्यविशेषस्य स्वयंप्रकाशत्वेन नित्यापरोक्ष- "ग्रावाणः पुवन्ते" "आदित्यो यूपः" इत्यादिवतप्रमाणान्तरविरुद्धार्थप्रति- तया संशयायोग्यत्वादध्यारोपितदृश्यप्रपञ्चस्य तस्मिन्त्संशयालम्बनत्व- पादनस्य वा "स्थाणुर्वा पुरुषो वा " "को हि तद्वेद यद्यमुष्मिल्लोकेऽस्ति वा संभवेऽपि विशिष्टरूपत्वेनानात्मत्वात्स्वरूपे तावन्मात्रे संशयो न भवती- न वा" इत्यादिवदनवधारितवस्तुप्रतिपादनस्य वा समुद्रघोषभेरीशब्दहुंफड्गोष- त्यर्थः ।। ३७ ।। ६

९ डित्यादिवद् प्रतिपादनस्य वात्राभावादित्याह यस्मात्सर्वत्रैदेति। कुतस्तेषा- तर्हि तस्याप्रतिपाद्कत्वादप्रामाण्यमस्त्वित्यत आह अनवबोधकत्वमिति। मन्यतमन्नास्तीत्यवगम्यत इत्यत आह यत आहेति। "वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता" "अग्निर्हिसस्य भेषजम्" इत्यादिवन्मानान्तराधिगतस्याप्रतिपाद- ननु श्रुतवाक्यस्यापि बोधोत्पत्त्यदर्शनादनवबोधकत्वं दूरोत्सारितमिति :. '. न शक्यते वक्तुमित्याशङ्कय गाढमूढचेतस्त्वेन प्रतिपत्तियोग्यमपि १२ नान्नानुवादलक्षणमप्रामाण्यमित्यर्थः । मानान्तराधिगतत्वरे हेतुः निर्दुःखीति। ३ विषयमप्रतिपद्यमानस्यानधिकारित्वादधिकारिणः प्रमितिजनको वेद अहं दुःखीत्यादिवत्संसारातीतत्वस्य मानान्तरानधिगतत्वादेव "आदित्यो यूप: " इत्यादिवद्विपरीत प्रतिपादनलक्षणमप्यप्रामाण्यं नाशङ्कनीयमित्याह इति न्यायाच्च श्रुतवाक्यस्यापि बोधो न जायते न तु वाक्यस्यानवबोधक-

आत्मानमञ्जसेति। आत्मनः स्वरूपेणाबाध्यत्वादिति भावः ॥ ३५॥ त्वादतो नानवबोधकत्वलक्षणमप्रामाण्यमित्याह बोध्येऽपीति। सुखेन ६ १५ बोडधुं योग्येऽपि यस्य बोधो न जायते तं कथं शास्त्रं बोधयेदित्यर्थः । तर्हि संशयितावगमकत्वादप्रामाण्यमित्यत आह न च संशयितव्य-

• अन्यतरतू S. i संशयितं M; अवगमं प्रति S. * बोधेऽपि BD १७

१३० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 39- -iii. 41 ] तृतीयोऽध्यायः। १३१ अन्वयव्यतिरेकपुरस्सरं वाक्यमेवावाक्यार्थरूपमात्मानं प्रतिपादयती- "अथ यो वेदेदं जिघ्राणि" इत्यन्ता। तथा "अहं ब्रह्मास्मि" त्यस्य पक्षस्य द्रढिम्ने श्रुत्युदाहरणमुपन्यस्यति। इत्यस्य शेष: । जिघ्राणीममहं गन्धमिति यो वेच्यविक्रियः । अहमः प्रत्यगात्मार्थो निरस्ताशेषयुष्मदः। स आत्मा तत्परं ज्योतिः शिरसीदं वचः अ्रुतेः ॥३९॥ बम्भणीति श्रुतिर्न्याय्या योऽयमित्यादिनाऽसकृत्॥ ४० ॥ यथा "तत्सत्यं स आत्मा तच्वमसि" इत्यस्य शेषत्वेनान्वय- कथं पुनरयमर्थोऽवसीयते अहंव्याजेनात्रात्मार्थो बुबोधयषित इति। व्यतिरेकश्रुतिर्यथा "य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते" इत्याद्या यतः। बोधेऽपीति पाठे स्वप्रकाशबोधस्वरूपात्मन्यपि यस्यानुभव आपरोक्ष्यं न एष आत्मा स्वयंज्योती रविसोमाग्निवाक्षु सः । ९ जायत इत्यर्थः ॥ ३८॥ इतेष्वस्तं दगेवास्ते भासयंश्रित्तचेष्टितम् ।। ४१।। अन्वयव्यतिरेकलक्षणस्य तर्कस्य पदार्थशोधनद्वारेण वाक्यार्थप्रति- महावाक्यशेषभूतस्यार्थमभिधायाधुनानेन श्रोकेनाहं ब्रह्मास्मीति महा- पत्तिहेतुत्वमुक्तम्। तत्राविशेषेण पुरुषोत्प्रेक्षारूपाणां तर्काणां तद्धेतुत्व- वाक्यशेषभूतस्य योऽयं विज्ञानमय इत्यादिवाक्यस्यार्थमाह अहम इति। प्रसक्तौ वाक्यार्थप्रतिपत्तिनियमो न स्यात् पुरुषोत्प्रेक्षारूपाणां निरङ्कशत्वा- दित्याशङ्कय प्रतिवेदान्तं सृष्टिस्थितिप्रलयनियमन्रवेशार्थवादसूचितानामेव अहं ब्रह्मास्मीति तर्काणां तद्धेतुत्वं न तु पुरुषोत्पेक्षारूपाणामिति दर्शयति अन्वयव्यति- रोधेन निरस्ताशेषयुष्मदो महावाक्यगताहंपदस्य लिलक्षयिषितवाक्यार्थानु- व्यावर्तिताशेषानात्मजातस्य लक्ष्योऽर्थ इति "योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः " इति प्रत्यगात्मा ९

६ रेकेति। छन्दोगानां महावाक्यं तच्छेषभूतन्यायप्रदर्शकावान्तरवाक्यं च श्लोकेन दर्शयति जिघ्राणीममिति। अहमिमं गन्धं जिघ्राणीति व्यवस्थितं श्रुतिश्च्तुर्विधान्वयव्यतिरेकलक्षणन्यायोपेता तात्पर्येणाचष्ट इत्यर्थः । १२ प्रमातारं यो वेत्तीति व्यभिचारिणीनां गन्धादिवृत्तीनां तदाश्रयस्य च यद्वा। निरस्ताशेषयुष्मदः शोधिततत्त्वंपदार्थस्य मुमुक्षोरित्यर्थः । अथवा। निरस्ताशेषयुष्मद इति हेतौ पञ्चमी। निरस्ताशेषयुष्मत्त्वा- ९ प्रमातुर्यः साक्षी तमव्यभिचारिणं त्वंपदार्थमन्वयव्यतिरेकाभ्यां विविच्य परंज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुष इति तत्पदार्थ- दित्यर्थः ॥ ४० ॥ १५ रूपतामस्याचष्ट इत्यर्थः ॥ ३९॥ यथा छन्दोगानां तत्त्वमसीतिमहावाक्यशेषत्वेनावस्थात्रयसाक्षिणोऽ- कया पुनरुपपत्त्याहंशब्दो वाच्यार्थ परित्यज्य लक्षणया कूटस्थात्मनि प्रवर्तत इत्युत्तरश्लोकापेक्षामाह कथमिति। वाक्यशेषान्यथानुपपत्त्ये- न्वयव्यतिरेकश्रुतिरुदाहता तथा वाजसनेयिनामप्यहं ब्रह्मास्मीति महा- ३ वाक्यशेषत्वेन "योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः" इत्यादि त्युत्तरश्लोकमवतारयति यत इति। एष इति। "अस्तमित आदित्ये ३ वाक्यं श्रूयते तथा प्रतिवेदान्तमित्थमन्वयव्यतिरेकश्रुतयो द्रष्टव्यास्तेन याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽय्ौ शान्तायां वाचि किंज्योतिरेवायं न शुष्कतर्काणामिहानुप्रवेश इत्यभिप्रेत्याह यथेति। पूर्वश्लोकेनाथ यो पुरुष इति " इत्युपक्म्यादित्यादिबाह्याभ्यन्तरज्योतिषामुपरमे "आत्मै- ६ वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा गन्धाय घ्राणमित्यन्तस्य तत्त्वमसीति- वास्य ज्योतिर्भवतीत्यात्मनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते ६ विपल्येति" इति च बुद्ध्यादिसाक्षिणः कूटस्थत्वेन प्रतिपादितत्वा- अन्वयव्यतिरेकसचिवं M दित्यर्थः ॥४१॥

१३२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ fii. 42- -iii. 46 ] तृतीयोऽध्यायः। १३३

निर्णेनेक्ति च पृष्टो मुनिः। स युक्तिभिरुपपादित इति कृत्वोपसंहियते। आत्मनैवेत्युपश्रुत्य कोऽयमात्मेत्युदीरिते। गृहीताहंपदार्थश्रेत्कस्माज्ज्ञो न प्रपद्यते। बुद्धेः परं स्वतोमुक्तमात्मानं मुनिरभ्यधात् ॥ ४२॥ प्रत्यक्षादिविरोधाच्चेत्मतीच्युक्तिर्न युष्मदि ॥। ४४॥ यस्माच्चात्मात्राहंव्याजेन ·प्रत्यख्ात्रो जिग्राहयिषितस्तस्मादहंवृत्तिः पूर्वस्यैव श्षोकार्थस्या विस्पष्टार्थमाह। स्वरूपस्य विलयेनैव*ं वाक्यार्थावगमाय कारणत्वं प्रतिपद्यत पराञ्च्येव तु सर्वाणि प्रत्यक्षादीनि नात्मानि। ३ इतीममर्थमाह। प्रतीच्येव अ्रवृत्तं तत्सदसीति वचोड़ञ्जसा ॥ ४५॥ अहंवृत्त्यैव तद्रह्म यस्मादेषोऽवगच्छति। तस्मात्प्रमातृप्रमाणप्रमेयेभ्यो हीयमानोपादीयमानेभ्योऽन्वयव्यतिरेका- तत्स्वरूपलयेनातः कारणं स्यादहंकृतिः ।। ४३।। भ्यां मुञ्जेषीकावदशेषबुद्धिविक्रियासाक्षितयात्मानं निष्कृष्य तत्त्व- अत एव च यः प्रतिज्ञातोर्ऽर्थो "नाहंग्राह्ये न तद्वीने" इत्यादि: मस्यादिवाक्येभ्योऽपूर्वादिलक्षणमात्मानं विजानीयात्। तदेतदाह। ३

आत्मनैवायं ज्योतिषास्त इत्युक्त आत्मशब्दस्य च कोशपञ्के साधा- अहं दुःखी सुखी चेति येनायं प्रत्ययोऽध्रुवः।

रणत्वात् "कतम आत्मा" इति जनकेन पृष्टो याज्ञवल्क्यो मुनिः "योऽयं अवगत्यन्त आभाति स म आत्मेति वाक्यधीः ॥ ४६ ॥ ३ विज्ञानमयः प्राणेषु" इति देहेन्द्रियाणि व्युदस्य हृदीत्यधिदैवं रूपं व्युदस्य विज्ञानमयशब्देनोपात्तां बुद्धिमन्तरिति व्युदस्य जडविशेषोपादानतया यत्प्रतिज्ञातं तदित्थमुपपादितमिदानीमुपसंहियत इत्याह अत एवेति।

प्राप्तमव्याकृतं ज्योतिरिति व्युदस्य जडविशेषेषु प्रतिबिम्बितं चैतन्यं प्रतिपन्नाहंपदार्थप्रतिपत्तौ किमित्यहं ब्रह्मास्मीति वाक्यार्थ न प्रतिपद्यत ३

६ पूर्णत्वात्पुरुष इति व्युदस्य तेभ्यः परं प्रत्यगात्मानमहंशब्दार्थं यतोऽति- इत्युक्ते पूर्ववाद्याह प्रत्यक्षादीति। उत्तरमाह प्रतीचीति । तत्त्वमस्याद्युक्तिः

शयेन निश्चित्य दर्शयति ततोऽप्युक्तार्थोऽवसीयतामिति श्रोकमवतारयति प्रतीचि प्रत्यगात्मनि न युष्मदि प्रत्यक्षादि तु सुखदुःखादिविशिष्टबुद्धयु-

निर्णेनेक्ति चेत्यादिना। निर्णेनेक्ति अतिशयेन निर्णेजयतीत्यर्थः ॥ ४२॥ पाधिके वर्तते न प्रतीचीति ततो भिन्नविषयत्वेन प्रत्यक्षाद्यागमयो- र्विरोधाभावाच्छोधिताहंपदार्थोऽहं ब्रह्मास्मीत्यवाक्यार्थं प्रतिपद्यत एवे- ६

नन्वहंकारस्य लक्षणतया स्वरूपेणावस्थितत्वाल्लक्ष्यस्याद्वितीयत्वासिद्धि- त्यर्थः ॥ ४४ ॥ रवस्थित्यभावे च लक्षणाभावादेव यदसिद्धिरित्याशङ्कय लक्ष्यस्वरूपानु- प्रतीच्युक्तिन युष्मदीति श्रोकभागः प्रपञच्यत इत्याह पूर्वस्यैवेति ३ रोधेन लक्ष्यबुद्धयुत्पादनसमय एवाहंकारस्य तत्रारोपितस्य विलया- न्नोक्तदोष इत्युत्तरश्लोकतात्पर्यमाह यस्मच्च्ति। यस्मादेष मुमुक्षुरहं पराश्च्ि पराग्विषयाणीत्यर्थः ॥। ४५ ॥

ब्रह्मास्मीत्यहंकारेणैव ब्रह्म प्रतिपद्यते ततोऽहंकारस्वरूपबाधयैवाहंकारो यस्माच्छोधितपदार्थस्यावाक्यार्थप्रतिपत्तौ न मानान्तरविरोधस्तस्मा-

६ वाक्यार्थप्रतिपत्तिकारणं भवति सर्पो रज्जुरितिवदिति ल्लोक- त्तदर्थे ततः प्रतिपत्तिर्घटत एवेत्युपसंहरति तस्मादिति । अवस्थात्रयसंसृष्ट- योजना ॥ ४३ ॥ स्वभावेभ्यः प्रत्यगात्मानं निकृष्य महावाक्यात् "अपूर्वमनपरमनन्तरम्" इत्याद्यतदारोपतिवर्तकवाक्यैः "सत्यं ज्ञानमनन्तम्" इत्यादिस्वरूप- तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थे प्रत्यक्षादिविरोधो नास्तीति द्वितीयाध्याये विशेषप्रतिपादकवाक्यैश्च प्रमितं ब्रह्म प्रत्यक्त्वेन जानीयादित्यर्थः ।

• विलयेनैवावाक्यार्थ S. + मत्स्वरूप J. * पूर्वस्यैव पदार्थस्य J; विस्पष्टतामाद् M. 1 सुजेषीकादिवत् S.

१३४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 47- -iii. 49 ] तृतीयोऽध्यायः। १३५ प्रमाणान्तरानवष्टब्धं निरस्ताशेषकार्यकारणात्मकद्वैतप्रपञ्चं सत्यज्ञाना- वक्तव्यमित्ययमारम्भः । नन्दलक्षणमात्मानं तत्वमस्यहंब्रह्मास्मीत्यादिवाक्यं संशयितमिथ्या- नित्यावगतिरूपत्वादन्यमानानपेक्षणात्। ३ ज्ञानाज्ञानप्रध्वंसमुखन साक्षादपरोक्षात्करतलन्यस्तामलकवत्प्रतिपाद- शब्दादिगुणहीनत्वात्संशयानवतारतः ।। ४७।। यत्येवेत्यसकृदभिहितम् । तत्र केचिदाहुः - तत्त्वमस्यादिवाक्यैर्यथाव- तृष्णानिष्ठीवनैर्नात्मा प्रत्यक्षादैः प्रमीयते। स्थितवस्तुयाथात्म्यान्वाख्याननिष्ठैन यथोक्तोर्ऽर्थः प्रतिपत्तुं शक्यतेऽ- प्रत्यगात्मत्वहेतोश्च स्वार्थत्वादप्रमेयतः ॥। ४८ ॥ ६ भिधाश्रुतित्वात्तेषाम्। न हि लोकेऽभिधाश्रुतेः प्रमाणान्तरनिरपेक्षाया श्रुतिरपीममर्थ निर्वदति। नद्यास्तीरे फलानि सन्तीत्यादिकायाः प्रामाण्यमभ्युपगतम् । अतो नियोगमुखेनैवाभिधाश्रुतेः प्रामाण्यं युक्तं प्रमाणान्तरनिरपेक्षत्वान्नि- विपरीतमतो दृष्टया स्वतोबुद्धं न पश्यति ॥ ४९ ॥ ९ योगस्य। अस्य परिहारार्थमशेषप्रत्यक्षादिपमेयत्वनिराकरणद्वारेणा- ततश्च सिद्धवस्तुनिष्ठ कार्यनिष्ठं वा यद्वाक्यं पौरुषेयं तन्मानान्तर- तीन्द्रियार्थ विषयत्वाद+भिधाश्रुतेः प्रामाण्यं सुप्तपुरुषप्रबोधकवाक्यस्येव सापेक्षं दष्टमिति पौरुषेयत्वमेव सापेक्षत्वे प्रयोजकम्। इह पुनर्वेदान्तेषु तदावभान्मानान्तरायोग्यविषयत्वाच्च सुतरां मानान्तरानपेक्षत्वम् । १२ ६ अहं दुःखीति दुःखित्वादिप्रत्यय आगमापायित्वादघ्रुवोऽवगत्यन्तः सुप्तपुरुषप्रबोधकवाक्यस्येव बोध्यपुरुषमात्रविषयतया तदनवबोधनिवर्तनेन प्रमित्यन्तो येन साक्षिणाभाति स एव सर्वज्ञः परमेश्वरो ममात्मेति प्रामाण्यं चोपपन्नमिति भावः । उक्तेऽर्ये श्रोकमवतारयति अय- वाक्यार्थधीर्भवतीत्यर्थः।४६ ।। मारम्भ इति। स्वभावतोऽवगतिरहितस्य मानान्तरापेक्षा दृष्टा। आत्मनः १५ कूटस्थस्यावगतिरूपत्वेन मानान्तरानपेक्षत्वात्प्रत्यगात्मत्वादेव व्यवधाना- एतदेवमनुवद्ति प्रमाणान्तरेति। उत्तरश्षोकद्वयव्यावर्त्त्यामाशङ्कामाह भावात्स्वार्थत्वादेवान्योपभोग्यताभावादविषयत्वेन च प्रमेयतायोग्यत्वा- तत्र केचिदिति। ननु किमिति सिद्धवस्त्वनुवादनिष्ठैः प्रतिपत्तुं न च्छूरोत्रादि प्रवृत्तिविषयशब्दादिगुणरहितत्वादहमस्मि न वेति संदेहरहितात्म- १८ ३ शक्यत इत्यत आह अभिधाश्रुतित्वादिति । विधिपदरहितवाक्यत्वा- दित्यर्थः। अस्याप्यनधिगतार्थगन्तृत्वात्परामाण्यमस्त्वित्याशङ्गयाह न हि करणव्यापारजन्यतया तृष्णाकार्यभूतैः प्रत्यक्षादिकैरात्मा न विषयीक्रियत लोक इति। सिद्धार्थविषयवाक्यस्य नद्यारतीरे फलानि सन्तीत्यादिवत्सा- इत्यर्थः ॥ ४७॥ ४८ ॥ २१ ६ पेक्षत्वेनाप्रामाण्यं भवतीति यतस्ततः कार्यपरत्वं वाक्यस्याभ्युपेयं कार्यार्थस्य प्रमाणान्तरायोग्यत्वात्प्रमाणान्तरायोग्यविषयस्य च वेदस्य प्रत्यक्षाद्यविषयत्वप्रतिपादकश्रुतितात्पर्याभिधायक उत्तरश्षोक इत्याह निरपेक्षप्रामाण्यसंभवादित्युपसंहरति अत इति। उत्तरश्षोकयोस्तात्पर्य- श्रुतिरंपीति। दृश्यदेशादिपरिच्छिन्नपराग्भूनरूपादि विषयत्वात्प्रत्यक्षदृष्ट्- ९ माह अस्य परिहारार्थमिति। न हि सिद्धार्थविषयत्वं प्रमाणान्तर- स्तथा तद्विपरीतमदृश्यमपरिच्छिन्नं प्रत्यग्भूतं रूपादिरहितं स्वप्रकाश- ३ सापेक्षत्वे प्रयोजकं लोके गामानयेत्यादिप्रवर्तकवाक्येष्वपि तद्दर्शनात्। मात्मानं न पश्यतीत्यर्थः । यद्वा। दिद्दक्षिताद्ृश्यात्परिच्छिन्नात् पराग्भूता- द्रूपाद्याश्रयाच्चातो घटादेर्विपरीतमात्मानं प्रत्यक्षरूपतया दृष्या कोऽपि i याथात्म्यव्याख्यान S. 1 अनिन्द्रियार्थविषयत्वात् S. न पश्यतीत्यर्थः ॥४९॥

१३६ नैष्कर्मर्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii. 50- -iii.54 ] तृतीयोऽध्यायः। १३७

न्यायसिद्धमतो वक्ति दृष्टेर्द्रष्टारमात्मनः । वाक्यार्थ- न पश्येत्प्रत्यगात्मानं प्रमाणं श्रुतिरादरात् ॥ ५० ॥ स्तस्मात्। अनुमानाविषयत्वेऽन्यदपि कारणमुच्यते। अन्वयव्यतिरेकाभ्यां निरस्याप्राणतो यतेः। प्रत्यक्षस्य पराक्त्वान्न संबन्धग्रहणं यतः । वीक्षापन्नस्य कोऽस्मीति तदसीति* श्रुतिर्जगौ ॥ ५३ ॥ आत्मनोऽतोऽनुमित्यास्यानुभवो न कथंचन ।। ५१ ॥ सोऽयमन्वयव्यतिरेकन्याय एतावानेव यदवसानो वाक्यार्थस्तद- एवमयं प्रमातृप्रमाणप्रमेयव्यवहारः सर्व एव पराचीनविषय एव न भिज्ञस्याहंब्रह्मास्मीत्याविर्भवति। द्रष्टदृश्यविभागेनागमापायिसाक्षि- प्रतीचीनमात्मानमवगाहयितुमलम् । एवं च सत्यनेनैव यथोक्तो- विभागेन च श्रुत्यभ्युपगमतः संक्षिप्योच्यते। ३

३ ऽर्थोऽवसातुं शक्यत* इत्याह। दृश्यत्वाद्धटवद्देहो देहवच्चेन्द्रियाण्यपि। अ्रमाणव्यवहारोडयं सर्व एव पराग्यतः । मनश्रेन्द्रियवज्ज्ञेयं मनोवन्निश्चयादिमत् ॥५४॥ सुविचार्याप्यतोऽनेन युष्मद्ेव दिदृक्षते ॥ ५२॥ अतो वेदान्तानामात्मनि प्रामाण्यमित्येतदपि सिद्धमित्युपसंहरति इत्थमर्थमुपवर्ण्य तत्र श्रुतिमवतारयति न्यायसिद्धमिति। यतो यस्मादिति। देहादिप्राणपर्यन्तमनात्मजातमन्वयव्यति रेकाभ्यामनात्मतया रूपादिहीनत्वमतो "न द्रष्टे्द्रष्टारं पश्येः" इत्यादिका प्रमाणभूता श्रुति- निरस्य कोऽस्म्यहमित्यात्मस्वरूपजिज्ञासोस्तत्स्वरूपप्रतिपादनाय तत्त्वमसि- ३ दष्टेर्द्रष्टारमात्मनः स्वस्य च तं प्रत्यग्भूतमात्मानं न पश्येरित्युक्तयुक्ति- वाक्यं प्रवृत्तमित्यर्थः ॥५३॥ ३

सिद्धं तात्पर्यतो वक्तीत्यर्थः । यद्वा। दृष्टेरात्मनः स्वरूपद्रष्टारं न पश्ये- दित्यर्थः ॥ ५० ॥ अवाक्यार्थज्ञानसाधनपदार्थविवेकहेतुभूतयोरन्वयव्यतिरेकयोः पूर्वा- ध्यायोदितयोः पुनः संक्षेपतः प्रदर्शनायोत्तरो ग्रन्थ इति तात्पर्य वक्ष्यन्प्रथमं अनुमानविषयत्वे निराकृते सत्यर्थापत्त्यादिविषयत्वमपि निराकृत- तयोरव्यवहितं विषयं निरदिशति सोऽयमिति। एतावानेव। तावत्पयेन्त ३ मेव भवतीति मन्यमान आह अनुमानेति। प्रत्यक्षस्येति। प्रत्यक्षस्या- इत्यर्थः । कियत्पर्यन्त इत्यत आह यद्वसान इति। अवसीयते ३ विनाभावलक्षणसंबन्धग्राहकस्य पराक्त्वात्सामान्यविशेषवदनात्मवस्तुगोचर- निश्चीयतेऽनेनेत्यवसानो योऽयमन्वयव्यतिरेकन्यायोऽवसानो निश्चा- तया तद्रहितात्माविषयत्वादनुमानाद्प्यात्मा नानुभूयते नाप्यर्थापत्या- यकोऽस्य वाक्यार्थस्येति यदवसानः। असंभावनाविपरीतभावनानिरासेन दिभिरित्यर्थः ॥ ५१॥ वाक्यार्थ निश्चयस्यान्वयव्यतिरेकन्यायाधीनत्वाद्यदवसानो वाक्यार्थोऽन्वय- ६

व्यतिरेकाभिज्ञस्याहंब्रह्मास्मीत्याविर्भवति स वाक्यार्थनिर्णयोऽन्वयव्यति- एवमुक्तयुक्तिभिरात्मनः प्रमाणान्तरागोचरत्वरं निश्चेतव्यमित्युपसंहरति रेकानुसंधानपर्यन्त इत्यर्थः । यद्वा। यस्य पदार्थस्यावसानो निर्णयः ९ एवमिति। यथोक्तोऽर्थः । आत्मनः प्रमाणान्तराविषयत्वमित्यर्थः । ३ अनेन युष्मद्येवेति । प्रत्यक्षादिना युष्मद्यनात्मन्येव दिद्ृक्षां करोती- पुष्कलकारणं वाक्यार्थस्येति यदवसानो वाक्यार्थस्तदभिज्ञस्य न्यायतः

त्यर्थः ।। ५२ ।। पदार्थाभिज्ञस्याहंब्रह्मास्मीत्याविर्भवति स पदार्थनिर्णयो न्यायानुसंधान-

• अनुमातुं शक्यते S, अवसितुं शक्यते M. * All Mss. except EMS read सदसीति १८

१३८ नैष्कर्मर्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii.55- -iii. 57 ] तृतीयोऽध्यायः। १३९ तथा सकलकार्यकारणागमापायिविभागसाक्षित्वेनापि। ननु द्रष्टदर्शनदृश्यानां जाग्रत्स्वपसु षुप्तेष्वागमापाय दर्शनाद्यत्साक्षिकौ तेषामागमापायौ स आगमापायविभागरहित आत्मा यथा यननिबन्धनौ प्रागसद्याति पश्चात्सत्सच्च यायादसत्तथा। अनात्माभिजनं तित्स्याद्विपरीतः स्वयं दृशिः ॥५५॥ जगतः प्रकाशाप्रकाशौ स प्रकाशाप्रकाशविभागरहितः सूर्य इति। ३ तत्र घटादीनां दृश्यानामनात्मत्वं द्रष्ट्रात्मपूर्वकं प्रत्यक्षेणैव+ प्रमाणेनोप- यदा चैवं तदा वाक्यावगम्यस्यार्थस्यानुदितानस्तमितविज्ञानमात्र- लभ्यानात्मनश्चासाधारणान्धर्मानवधार्य तैर्द्श्यत्वागमापायादिभिर्धर्मैः स्वभावस्यानुमानेनव प्रतिपन्नत्वात्पुनरपि वाक्यस्य निर्विषयत्व- व्युदस्याहंवृत्तिमतोऽपि प्रसङ्ग: । नैष दोषः । लिङ्गव्यवधानेन तत्प्रतिपत्तेः। ननु साक्षाद- ६ परोक्षादात्मस्वभावेनानात्मनो हानोपादानयोः संबन्धग्रहणात्कमतिशयं दृश्यत्वाविशेषादूष्ट्रपूर्वकत्वमवसीयते। तदेतदाह। वाक्यं कुर्यात्। मैवं वोचः । लिङ्गाधीनत्वात्तत्प्रतिपत्तेः। न हि घटादयो यथा लिङ्गं स्युः परंपरयाहमः । दृश्यत्वादहमप्येवं लिङ्गं स्याद्रष्टुरात्मनः ॥ ५६ ॥ एवमन्वयव्यतिरेकयोरात्मावगतिहेतुत्वे प्रपश्िते पुनरपि वाक्यस्य निर्विषयत्वं प्राप्तमिति सांख्यमतमुत्थापयति ननु द्रष्ट्दर्शनदृदश्यानामिति। १२ पर्यन्त इत्यर्थः । इदानीमुत्तरग्रन्थसंदर्भस्य तात्पर्यमाह द्रष्टृदृश्येति। दृश्य- स प्रकाशाप्रकाशविभागरहितः सूर्य इति। प्रतिक्षणं जायमानप्रकाश- ३ त्ाद्टवद्देह इति। घटवदनात्मेत्यर्थः। निश्चयादिमदन्तःकरणम् ॥५४॥ रहित: सूर्य इत्यर्थः। लिङ्गजनितविज्ञानस्य व्यवहिततया परोक्षतया वस्तुग्राहकत्वाद्परोक्षतया अहणाय वाक्यमेवापेक्ष्यत इति समाधत्ते इदानीं द्वितीयमन्वयव्यतिरेकं दर्शयति तथेति। प्रागिति। जनेः प्राग- नैष दोष इति। यद्वा सामान्योपाधौ गृहीतव्याप्तिकेन लिङ्गेन व्याप्तिं ६ सद्भूत्वा पश्चात्सद्याति सत्त्वं प्राम्ोति सच्च भूत्वा प्रध्वस्तमसत्वं प्रति संबन्धिभूतसामान्यतिरस्कृततयात्म नोऽग्रहणादतिरस्कृत स्वरूपमात्र- ३ प्राप्रुयादित्येतदनात्माभिजनमनात्मस्वाभाव्यम् । तत्साक्षी पुनस्तद्विपरीत ग्रहणाय वाक्यमेवापेक्ष्यत इति समाधत्ते नैष दोष इति। ननु द्रष्ट्दर्शन- आगमापायशून्यः कूटस्थ इत्यर्थः । यद्वा। जाग्रदाद्यवस्थात्रये यदभूत्वा दृश्यानां सर्वेषामनात्मनामागमापाययो: साक्षादपरोक्षस्वभावेनैव साक्षिणा ९ भवति भूत्वा च न भवति तद्नात्माभिजनमनात्मस्थानम। तस्माद्विप- साक्ष्यसाक्षिभावसंबन्धस्य गृहीतत्वात्तयोः साक्ष्यत्वेन साक्ष्यनुमानमपि ६ रीतोऽवस्थात्रयसाक्षी सदैव भूत्वागमापायशून्यः कूटस्थ इत्यर्थः ॥ ५५॥ साक्षादपरोक्षस्वभावेनैव भवेत्। तस्मादपरोक्षज्ञानार्थमपि न वाक्यापेक्षा इदानीं द्रष्टकोटिनिविष्टतया परैरात्मत्वेनाभिमन्यमानस्याहंकारस्यानात्मत्वं स्यादिति पुनश्चोद्यति ननु साक्षादिति दृष्टान्तदार्ष्टन्तिकान्वित- १२ साधयति तत्रति। असाधारणधर्मा दृश्यत्वागमापायरूपादिमत्त्वादयः । साधारणाकारस्यैवानुमानप्रमेयत्वादन्यथानुमानानुद्यात्ततश्च साधारणाकार- ३ घटाद्य इति। देहाद्वाह्या घटादयो विषया देहादिविशिष्टस्य द्रष्टुर्लिङ्गं तिरस्कृतत्वेनानुमानादात्मप्रतिपत्तिर्न तु निर्विशेषासाधारणाकारेण भवन्ति। एवं देहोऽपीन्द्रियविशिष्टस्य सोऽपि मनसस्तदपि बुद्धेः साक्षात्प्रतिपत्तिः। तस्मादपरोक्षज्ञानोत्पत्तये वाक्यापेक्षेति समाधत्ते मैवं १५ यथा लिंङ्ं भवति एवमहंकारोऽपि दृश्यत्वात्स्व- वोच इति। नन्वसाधारणाकारेण साक्षात्प्रतिपत्तिर्मा भूत्कि तयेत्याशङ्क्या- साप्यह कारस्य साधारणाकारेण साक्षादधिगतिर्मोक्षसाधनमिति श्रयत इत्याह यमेवैष व्यतिरिक्तद्रष्टुर्लिङ्गमित्यर्थः ॥ ५६॥ इति। यमेव केवलं निर्विशेषणमेवात्मानमेष साधको वृणुते निरन्तरं तन्निष्ठ- १८ ur

• आगमापाय CF. तस्माद्विपरीतस्त्वयं दृशि: M. * आगमापायरहित: S. 1 प्रत्यक्त्वेनैव AB,

१४० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता t iii. 57- -iii. 59 ] तृतीयोऽध्यायः। १४१

९ लिङ्गव्यवधानेनात्मप्रतिपत्तिः साक्षात्प्रतिपत्तिर्भवति "यमेवैष वृणुते सुषुप्ोऽन्य* एवोत्थित इति शक्यं वत्तुं नाद्राक्षमहं सुषुप्ेऽन्यात्कें- ९

तेन लभ्यः" इति श्रुतेः । अत आह। चिदपीत्युत्थितस्य प्रत्यभिज्ञादर्शनात्। तस्मादवश्यं सुषुप्ेऽज्ञानमभ्यु- लिङ्गमस्तित्वनिष्ठत्वान्न स्याद्वाक्यार्थबोधकम्। पगन्तव्यम्। ननु यदि तत्राज्ञानमभविष्यद्रागद्वेषघटाज्ञानादिवत्प्रत्यक्ष- सदसद्युत्थितात्माडयमतो वाक्यात्प्रतीयते ॥ ५७॥ मभविष्यद्यथेह लोके घटं न जानामीत्यज्ञानमव्यवहितं प्रत्यक्षम् ।१२ ननु. यदि व्यावृत्तसदसद्विकल्पजालं वस्त्वभीष्टं वाक्याद्भ्वतस्तथापि अत्रोच्यते। न । अभिव्यञ्जकाभावात्। कथमभिव्यञ्जकाभाव इति तूत्सार्यते वाक्यविषया तृष्णा-यस्मादन्तरेणापि वाक्यश्रवणं निरस्ता- चेच्छणु । ३ शेषविकल्पमागोपालाविपालपण्डितं सुषुप्ते वस्तु सिद्धूमतो नार्थो वाक्य- बाह्यां वृत्तिमनुत्पाद्य व्यक्ति: स्यान्नाहमो यथा। श्रवणेन। नैतदेवम्। किं कारणम्। सर्वानर्थवीजस्यात्मानवबोधस्य नर्तेऽन्तःकरणं तद्व्धान्तस्य व्यक्तिराञ्जसी ॥५८ ॥

सुषुपे संभवात्। यदि हि सुपुप्ेऽज्ञानं नाभविष्यदन्तरेणापि वेदान्त- कश्विदतिक्रान्तं प्रतिस्मृत्य "दृश्यत्वादहमप्येवं लिङ्गं स्याद्रष्टुरात्मनः" ६ वाक्यश्रवणमनननिदिध्यासनान्यहं ब्रह्मास्मीत्यध्यवसायात्सवप्राण- इति निर्युक्तिकमभिहितमित्याह। किं कारणम्। अहंतज्ज्ञात्रोर्विवका- भृतामपि स्वरसत एव सुषुप्तप्रतिपत्तेः सकलसंसारोच्छित्तिप्रसङ्ग:। यदि हीति। नन्वस्तु सुषुप्तौ समूलसंसारोच्छेद इत्याशङ्क्य मैवं ६ न च कैवल्यात्पुनरुत्थानं न्याय्यमनिर्मोक्षप्रसङ्गात्। न चान्य एव पुनरुत्थानदर्शनादित्याह न च कैवल्यादिति। ननु सुषुप्तौ मुक्त एव पुनरुत्थानं चान्यस्यैवेत्याशङ्क्य सुषुप्तोत्थितयोः प्रत्यभिज्ञयैकत्वाभि- तया भजते तेन परमात्मनायमनात्माSनेन साधकेन लभ्यः । कथम्। गमान्मैवमित्याह न चान्य इति। ननु सुषुध्यवस्थायां साक्षिवेद्यं ९ तस्यैष आत्मा स्वां तनुं तस्य साधकस्य प्रकृतः प्रत्यगात्मा स्वामसाधारणां चेदज्ञानमभ्युपगम्यते तर्हि तत्कालेऽपि ब्रह्मज्ञानमिति विशेषाकारेण २१ समस्तविशेषणनिर्मुक्ततया निर्विकल्पां तनुं विवृणुते विवृतां करोति व्यवहायं स्याद्रागद्वेषघटाज्ञानानां साक्षिवेद्यानां जाग्रत्यपरोक्षत्वेन स्पष्टमभिव्यञ्जयतीत्यर्थः । यद्वा। यमेव साधकमेवैष परमेश्वरो मामयं व्यवहारयोग्यत्वदर्शनादित्याशङ्कते ननु यदीति। निर्विकल्पकानुभव- १२ जानात्वित्यनुगृह्ाति तेन साधकेनायं लभ्यः। शेषं पूर्ववत्। उक्तऽर्थ सिद्धस्याप्यस्य स्फुटाभिव्यञ्जकोपाधेरन्तःकरणस्याभावान्न स्फुटप्रतिपत्ति- २४ श्लोकमवतारयति अत आहेति। लिङ्गस्यास्तित्वनिष्ठत्वादस्ति कश्चिदात्मेति र्यथाहंकारस्य निर्विकल्पकानुभवसिद्धस्य बाह्यघटादिविषयबुद्धिवृत्त्यनुदये धर्मिसद्भावमात्रनिष्ठत्वात्सदसदादि विकल्पशून्यासाधारणस्वभावबोधकं न स्फुट प्रतिपत्तिरन संभवति तद्वदिति श्रोकमवतारयन्परिहरति अत्रोच्यत १५ भवति ततस्तत्प्रतिपत्तिर्वा्यादेवेत्यर्थः ॥ ५७॥ इत्यादिना ॥ ५८ ॥

ननु गोपालाविपालपण्डितपर्यन्तानां प्राणिनामशेषविकल्पहीनवस्तुनः उत्तरश्लोकस्य नातीतानन्तरश्लोकेन संबन्धः किंतु दृश्यत्वादहम- सुषुप्ते वाक्यमन्तरेण सिद्धत्वात्पुनर्वक्यवैयर्थ्यमापतितमिति शङ्गते नन्वि- प्येवमित्यनेनैव संबन्धं कथयंस्तव्यावर्त्त्यामाशङ्कामाह कश्चिदतिक्रान्त- ३ त्यादिना। कार्योपाधिभेदस्य विलीनत्वेऽपि सर्वानर्थहेत्वज्ञानस्य सुषुप्तेऽपि मिति। अहं पश्यामीत्यहम एव दृश्यस्य द्रष्टत्वानुभवादहंद्रष्ट्रोर्विभागो ३ विद्यमानत्वान्न वाक्याधिगम्यं निर्विकल्पकं वस्तु तत्र सिद्धमिति परिहरति नैतदिति। अज्ञानसद्भावमेव विपक्षे बाधककथनेन साधयति * सुप्तोऽन्यः M,

......

१४- नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii. 59- -iii. 60 ] तृतीयोऽध्यायः। १४३ ३ प्रसिद्धेः। यथेह घटदेवदत्तयोर्ग्राह्यग्राहकत्वेन स्फुटतरो विभाग: प्रसिद्धो लोके न तथेहाहंकारतज्ज्ञात्रोर्विभागोऽस्तीति तस्मादसाध्वे- रूपयोरवभासकावभास्यत्वसंबन्धव्यतिरेकेण नान्यत्संबन्धान्तरमुप-

तद्भिहितमिति । अत्रोच्यते। पद्यते। अहंतारूपं त्वात्मसात्कृत्वाऽहंकञचुकं* परिधायोपकार्यत्वोप-

दाह्यदाहकतैकत्र यथा स्याद्वह्निदारुणोः । कारकत्वक्षमः सन् बाह्यविषयेणोपकारिणापकारिणाा वात्मात्मीयं ६

ज्ञेयज्ञातृकतैवं स्यादहंज्ञात्रोः परस्परम् ॥५९॥ संबन्धं। प्रतिपद्यते तदभिधीयते।

एवं तावद्विद्योत्थस्यान्तःकरणस्य बाह्यविषयनिभित्तरूपावच्छेदायाहं- इदं ज्ञानं भवेज्ज्ञातुर्ममज्ञानं तथाहमः । वृत्तिर्व्याप्रियते। तयावच्छिनं सत्कूटस्थप्रत्यगात्मोपादानावबोध- अज्ञानोपाधिनेदं+ स्याद्विक्रियातोऽहमो मम ॥ ६० ॥ ३ रूपस्या व्यवधानतया विषयभावं प्रतिपद्यत इति। तत्र तयोर्ज्ात्रहंता- आह। तयावच्छ्न्नमिति। कूटस्थो यः प्रत्यगात्मा तदुपादानस्तज्जन्यो ९ नास्ति। तस्मादहमो घटवद्टश्यत्वेनैव स्वव्यतिरिक्तद्रष्ट्नुमापकत्वमनुपपन्न- मित्यर्थः । यद्यप्यहं पश्यामीत्यत्र ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं चैकाश्रयं प्रती- त्तस्य जन्यत्वं विषयत्वं प्रतिपद्यत इत्यर्थः । तथापि घटादिवदात्मीयतया किमिति १२ सुषुप्यादौ द्रष्टत्वदर्शनादहंकारस्य च सुखदु:खादिवेद्यधर्मविशिष्टस्य नावभासत इत्याशङ्गयोपकार्योपकारकलक्षणसंबन्धान्तराभावादित्याह तत्र न ग्राहकत्वम् 1 ग्राहकत्वं तयोरिति। घटादीनामात्मीयत्वेनावभासस्तर्हि कथमित्याशङ्कय संबन्धा- ९ ह्यहकारात्मनोरैक्याध्यासादात्मगतमेव विशिष्टगतत्वेन प्रतीयते यथा न्तरसंभवादित्याह अहंतारूपमिति। अहंकारात्मकमन्तःकरणमात्म- १५ केवलं वह्निगतमेव दग्घृत्वं वह्निविशिष्टदाह्यकाष्ठगतत्वेन प्रतीयते। सात्कृत्वाहंपरिच्छेदं चात्मन्यध्यस्य व्यवस्थितः प्रत्यगात्मा तत एवं तस्माद्राहकानुमापकत्वमुपपद्यत इति परिहरति अत्रोच्यत इति हेतोर्घटाद्युपकारापकारविषयत्वयोग्यो भवति। तत एव घटादिविषयै- १२ दाहयति ॥ ५९॥ रात्मीयत्वेन संबन्धं प्रतिपद्यते। तत एव स्वस्वामिलक्षणसंबन्धान्तरस्य १८ विद्यमानत्वाद्धटादीनां ममेतिबुद्धिविषयत्वमित्यर्थः । उपपादितेऽर्थे ननु यदि घटादिवद्हंकारोऽपि साक्षिचैतन्यविषयस्तर्हि विषयत्वा- श्रोकमवतारयति तदभिधीयत इति। ज्ञातुः साक्षिण इदमिति ज्ञानं विशेषाद्धटादाविवाहंकारेऽपीमं पश्यामीतिवन्ममबुद्धिः किं न स्यादहं स्यात्तस्यैव चाहमोऽहं- २१ ३ पश्यामीत्येव कुतः प्रतीतिस्तथा घटादावप्यहमितिबुद्धिः किं न स्यान्म- मेतिबुद्धिरेव कुत इत्याशङ्क्य तदुपपादयन्नुत्तरश्लोकमवतारयितुं तदुप- कारतामापन्नस्याहंकञचुकस्य ममेति ज्ञानं घटादिषूपकार्योपकारकभाव-

योगिवृत्तमर्थं तावदनुवद्ति एवमिति । बाह्याः शब्दाद्यो विषयास्त- लक्षणसंबन्धाद्भवतीत्यर्थः । कुतोऽयं विभाग इत्यत आह अज्ञानेति। अज्ञानमुपाधिर्यस्येत्यज्ञानोपाधिश्चैतन्याभासस्तेनेदमिति प्रत्ययः स्यादतः- २४ ६ न्रिमित्तं रूपमन्तःकरणस्य तदाकारपरिणामस्तेन तस्यावच्छेदाय जाना- मीति तद्विशेषितत्वायाहंवृत्तिरहमित्याकारा जायतेऽन्यथा स्वपरवेद्ययो- परं बाह्योपकारादिसंबन्धवशादहमो ममेति विक्रियाज्ञानपरिणामः

र्विशेषाभावप्रसङ्गादित्यर्थः । तथाप्यन्तःकरणस्य कथं प्रतीतिरित्यत स्यादित्यर्थः । यद्वा। अहंकारापन्नस्य ज्ञातुर्घटादौ विषय इदमिति

• अनवबोधरूपस्य AB. * अहंकर्तृकं परिधाय A; परिधायोपकार्यत्वापकार्यत्व CF. बाह्यविषयोपकारिणा F. अज्ञानोपाधिनैवं स्यातू S.

१४४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii.61- -iii. 63 ] तृतीयोऽध्यायः। १४५

एकस्यैव ज्ञातुरन्तर्वाद्यनिमितभेदाद्विभिन्ने*5पि विषय इदं ममेति मोहतत्कार्याश्रयत्वाज्ज्ञातृत्वविक्रिययोः पूर्वत्रेदंममज्ञानान्वयः प्रद- ज्ञानं द्वैरूप्यंा जायत इत्युक्तम्। अत्रोपक्रियमाणापक्रियमाणस्यैव र्शितः । अथाधुना तव्तिरेकेण व्यतिरेकप्रदर्शनार्थमाह। ज्ञातुर्विषये ममप्रत्ययो भवति विपर्यये चेदंप्रत्यय इति कथमवगम्यते। विक्रियाज्ञानशून्यत्वान्नेदं न च ममात्मनः । mY अवगम्यतामन्वयव्यतिरेकाभ्याम्। तत्कथमित्याह। उत्थितस्य सतोऽज्ञानं नाहमज्ञासिषं यतः ॥६२॥/ अनुपक्रियमाणत्वान्न ज्ञातु: स्यादहं मम। आत्मानात्मविवेकस्येयत्ताप्रदर्शनार्थमाह। घटादिवदिदं तु स्यान्मोहमात्रव्यपाश्रयात् ॥ ६१॥ वाक्यप्रत्यक्षमानाभ्यामियानर्थः प्रतीयते।

ममेति च ज्ञानद्वयमुत्पद्यते। तत्रेदमिति ज्ञानमज्ञानमात्रोपाधिकं ममेति अनर्थकृत्तमोहानिर्वाक्यादेव सदात्मनः ॥ ६३ ॥ २७ ज्ञानमहमो विक्रियातः स्यादुपकारकमपकारकमित्यहंकारविक्रियोपाधिक- मित्यर्थः ॥ ६०॥ दर्शनात्तादशे घटादाविदमित्येव प्रत्ययः स्यादुपकारकत्वादिधर्मसहिते ममप्रत्ययः स्यादिति द्रष्टव्यम् ॥ ६१॥ १८ उक्तविभागे प्रमाणदर्शनायोत्तरश्षोक इति वृत्तं कीर्तयन्नाह एक- अज्ञानतत्कार्यव्यतिरेक इदं ममेति च ज्ञानद्वयव्यतिरेकं प्रदर्शयितु- स्यैवेति। अन्तर्बह्िनिमित्तभेदादन्तर्निमित्तं चैतन्याभासो बाह्य- सुत्तरश्लोक इति वक्ष्यन्प्रदर्शितमन्वयमनुवदति मोहेति। यस्मादज्ञानो- ३ पाधिकमात्मनोऽहंकारसाक्षित्वं यस्माच्च तत्कार्यपरिणाम्यन्तःकरणसंबन्धो- ३ घटादौ चेदमिति ममेति च ज्ञानद्वयं जायत इत्युक्तमित्यर्थः। यद्वा। पाधिकमात्मनः परिणामाश्रयत्वं तस्मादज्ञानतत्कार्योपाधिद्वारेणात्मनोऽहंकारे एकस्मिन्नेव घटादौ विषये ज्ञातुरेकस्यैवाज्ञानमात्रोपाधिवशाद्धीदमिति घटादौ चेदं ममेति च ज्ञानद्वयं भवतीत्यर्थः । विक्रियेति । सुषुप्तौ ६ ज्ञानमुपकारकमपकारकमित्यहंकारविक्रियावशान्ममेदमिति च ज्ञान- uY द्वयं जायत इत्युक्तमित्यर्थः । अत्रेति । अहंकारोपाधिकस्य घटादि- विषये स्वस्वामित्व्लक्षणसंबन्धान्ममप्रत्ययो भवति -अज्ञानमात्रोपाधिक- न दृश्यत इत्यर्थः । ननु कथमज्ञानशून्यत्वं सुषुप्तेऽप्यज्ञानस्य साधि- स्यान्तःकरण इदंप्रत्ययो भवतीति कथमवगम्यत इत्यर्थः । अथवा। उप- तत्वादित्याशङ्क्य तत्राज्ञोऽहमिति स्फुटतरव्यवहाराभावात्तथोच्यत इत्याह ९ कारापकारविषयभावं प्रतिपन्नस्य विशिष्टस्य ज्ञातुरुपकारापकारसाधनत्व उत्थितस्येति । उत्थितस्यैव सतो नाहमज्ञासिषमित्यज्ञानं संभवतीति- ९ विशिष्टे ममप्रत्ययो भबति केवलस्य ज्ञातुः केवले घटादाविदंप्रत्यय यत इत्याकाङ्कितपदपूरणेन योजना ॥ ६२ ॥ आत्मानात्मविवेकस्येयत्ता नाम सर्वानात्मविविक्तसाक्षि स्वरूपावगति- १२ इति कुतोऽवगम्यत इत्यर्थः। अनुपक्रियमाणत्वादिति। ज्ञातुः पर्यन्तता तत्प्रदर्शनायोत्तरश्षोक इति संबन्धमाह आत्मानात्मेति। वाक्येति। वन्मम न भवति ममप्रत्ययविषयो न भवति-मोहमात्रमेव व्यपाश्रयो यस्य वाक्यं त्वंपदार्थशोधकं "कतम आत्मा" "कोऽयमात्मा" इत्यादिकं ३ १५ चिदाभासस्य तद्वत्त्वादिदं तु स्यादिदमित्यवभास्यत्वमात्रमेव स्यादित्यर्थः । प्रत्यक्षमन्वयव्यतिरेकजन्यमात्मानात्मविवेकानुभवनं ताभ्यां प्रमाणाभ्या- उपकारकत्वादिशून्ये ह्यहंकारे तत्साक्षिण इदमित्येव प्रत्ययस्य मियानर्थ: सकलानात्मविविक्तः कूटस्थः प्रत्यगात्मा प्रतीयतेऽनुभूयत इत्यर्थः। तर्हि तत्त्वमस्यादिवाक्यमनर्थकं प्राप्तमित्याशङ्य मैवं तस्यैव ६ *भेदाभिन्ने BCM ज्ञानद्वैरुप्यं S. मूलाज्ञाननिवर्तकत्वादित्याह अनर्थकृदिति ॥६३॥ १९

१४६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii. 64- - iii. 67 ] तृतीयोऽध्यायः। १४७ द्वितीयाध्यायादौ श्रोतृचतुष्टयमुपन्यस्तम् । तत्र कृत्स्ानात्मनिवृत्तौ सत्यां यः प्रत्यगात्मन्यवाक्यार्थतां प्रतिपद्यते स क्षपिताशेषान्तराय- अपविद्धद्वयोऽप्येवं तत्त्वमस्यादिना विना।

३ हेतुरिति न तं प्रति वक्तव्यं किंचिदप्यवशिष्यते। योऽपि वाक्य- वेत्ति नैकलमात्मानं नान्वेष्यं चात्र कारणम् ॥ ६५।।

श्रवणमात्रादेव प्रतिपद्यते तस्याप्यतीन्द्रियशक्तिमत्वान्न किंचिदप्य नान्वेष्यं चात्र कारणमित्युक्तं तत्कस्मादिति चोदिते प्रत्याहान्वेषणा- पेक्षितव्यमस्ति। यश्च श्राविततत्त्वमस्यादिवाक्यः स्वयमेवान्वयव्यति- सहिष्णुत्वात्। तत्कथमित्याह।

६ रेकौ कृत्वा तदवसान एव वाक्यार्थ प्रतिपद्यतऽसावपि यथार्थ प्रति- सेयं भ्रान्तिर्निरालम्बा सर्वन्यायविरोधिनी। पन्न इति पूर्ववदेवोपेक्षितव्यः । यः घुनरन्वयव्यतिरेकौ कारयित्वापि सहते न विचारं सा तमो यद्वद्दिवाकरम् ॥ ६६ ॥ पुनःपुनर्वाक्यं श्राव्यते यथाभूतार्थप्रतिपत्तये तस्य कृतान्वयव्यति- तस्याः खल्वस्या अविद्याया भ्रान्तेः सम्यग्ज्ञानोत्पत्तिद्वारेण निवृत्तिः । ९ रेकस्य सतः कथं वाक्यं श्राव्यत इति। उच्यते। बुभुत्सोच्छेदिनी चास्य सदसीत्यादिना दृढम्*। नवसंख्याहृतज्ञानो दशमो विभ्रमाद्यथा। प्रतीचि प्रतिपत्तिः स्थानासौ मानान्तरादद्रवेत् ॥ ६७ ।। न वेत्ति दशमोऽस्मीति वीक्षमाणोऽपि तान्नव ॥ ६४ ॥ अथ दृष्टान्तगतमर्थ दार्ष्टान्तिकार्थे समर्पयिष्यन्नाह। स्वभावोऽपि सन्नज्ञानापहृतस्वभावत्वात्तत्त्वम स्यादिवाक्यमन्तरेणाहमस्मि परं ब्रह्मेति न प्रतिपद्यत इत्यर्थः । ननु स्वयंप्रकाशाद्वयात्मनि कथमज्ञान- ३ ननु यदि तत्त्वमस्यादिवाक्यं तमोनिर्तकं तर्हि सकृत्प्रवृत्तमेव प्रत्यक्ष- सुपपद्यत इत्याशङ्कय दुर्निरूपत्वेन प्रतिभासमात्रशरीरत्वाद्धेतुर्नान्वेषणीय वत्स्वकार्यं कुर्यादित्याशङ्क्य क्षपिताशेषप्रतिबन्धेऽधिकारिविशेषे तथैवा- इत्याह नान्वेष्यं चात्र कारणमिति ॥ ६५ ॥ ३ स्त्वित्यभ्यनुज्ञायाक्षपितप्रतिबन्धेऽधिकारिविशेषे प्रतिबन्धक्षयमपेक्ष्यान्वय- व्यतिरेकसहकृतं पुनःपुनराश्राव्यमाणं स्वकार्य कुर्यादिति दष्टान्तेन सेयमिति। येयमात्मनः स्वरूपाप्रतिपत्तिर्विपरीतकर्तृत्वादिप्रतिपत्तिश्च् प्रतिपादयत्नुत्तरश्लोकसंदर्भस्य तात्पर्यमाह द्वितीयाध्यायेति। तत्र ६ दृष्टान्तं तावद्द्शयति नवसंख्येति। यथा दशसंख्याकाः पुरुषाः समुद्दिष्ट- चितालम्बनशून्या एव निरालम्बो- सर्वन्यायविरोधिनी च लोकप्रसिद्धपदार्थान्तर- ३ समिदाहरणादिप्रयोजनाः संभूय आ्मादरण्यं गतास्ततस्ततः परिक्रम्य वत्सत्तायां स्थितौ प्रतीतौ च ये न्यायास्तेषां विरोधिन्यत एव विचार- निर्वर्तितसमिदाहरणादिप्रयोजनाः प्रत्याहत्यैकत्र मिलिताः सन्तः सर्वे न्यायाघातं न सहते यथा तमः स्वनिवर्तकप्रकाशं न सहते तद्वदि- ९ वयं समागता न वेति विमृश्य परिगणनाय प्रवृत्तः कश्चित्स्वातिरिक्ता- त्यर्थः ॥ ६६ ॥। ६ न्नव पुरुषान्वीक्षमाणोऽपि तद्गतनवसंख्ययैवापहृतज्ञानो दशमोऽसी- त्याप्तवाक्यश्रवणं विना स्वात्मानं दशमोऽस्मीति विभ्रमादथा न तर्हि सकार्याज्ञानस्य १२ वेत्तीत्यर्थः ॥ ६४ ॥ निवृत्तिसंभवात्पुनरपि वाक्यानुपयोग इत्यत आह तस्याः खल्वित्यादिना। अपविद्धेति। एवमपि संसारित्वेनाभिमतः प्रत्यगात्मा साक्षात्परमात्म- * दढा M.

१४८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता t íii. 68 - -iii. 72 j तृतीयोऽध्यायः। १४९

कथं पुनर्वाक्यं प्रतिपादयत्येवेति चेद् दृष्टान्तोक्तिः । प्रत्यगात्मनि प्रमोपजायत इत्युक्तं तत्र चोदते। किं यथा घटादि जिज्ञासोर्दशमं यद्न्नवातिक्रम्य ताम्यतः। प्रमेयविषया प्रमा कर्तरादिकारकमेदानपह्ववेन जायते तथैवोताशेष- त्वमेव दशमोऽसीति कुर्यादेवं प्रमां वचः ॥ ६८ ॥ कारकग्रामोपमर्देन कर्तुः प्रत्यगात्मनीति। उच्यते। ३ सा च तत्वमस्यादिवाक्यश्रवणजा प्रमोत्पन्नत्वादेव। न च नैवमिति प्रत्ययान्तरं जायते। तदेतद्दृष्टान्तेन प्रतिपादयति। प्रत्यक्तास्य स्वतोरूपं निष्क्रियाकारकाफलम्। दशमोसीति वाक्योत्था न धीरस्य विहन्यते। अद्वितीयं तदिद्वा धीः प्रत्यगात्मेव लक्ष्यते । ७१ ॥ आदिमध्यावसानेषु न नवस्वस्य संशयः ॥ ६९ ॥ यस्मादेवम्। एवं तत्त्वमसीत्यस्माद् द्वैतनुत्प्रत्यगात्मनि। विपश्चितोऽप्यतस्तस्यामात्मभावं वितन्वते। सम्यग्ज्ञातत्वमर्थस्य जायेतैव ग्रमा दढा* ॥७० ॥। *दवीयस्खिन्द्रियार्थेषु क्षीयते ह्युत्तरोत्तरम् । ७२ । ३ सर्वसंसारविभ्रमाधिष्ठानस्य प्रत्यगात्मनो मानान्तरायोग्यत्वात्तत्प्रति- पादकवाक्यजन्यमेव ज्ञानं तन्निवर्तकमित्यर्थः ॥ ६७॥ ननु सा किमद्वैतप्रमा कर्त्रादिकारकानुपमर्देन जायते किं वा तदुप- ननु प्रमाणान्तरादशक्यामधिगति वाक्यं कथं कर्तुं शक्कुयादित्याक्षिप्य मर्देन। प्रथमे नाद्वैतसिद्धिः कर्त्रादिद्वैतावस्थानात्- द्वितीये त्वद्वितीयत्व- दृष्टान्तप्रदर्शनेन समाधत्ते कथमित्यादिना। नवातिरेकेण दशमं प्रमानुदय इति शङ्कते प्रत्यगात्मनि प्रमोपजायत इत्युक्तमिति। अप्रमेयस्य ३ ३ जिज्ञासोस्ताम्यतः क्विश्यतस्त्वमेव दशमोऽसीति वचो यथा प्रमां प्रत्यगात्मनः समस्तक्रियाकारकफलशून्याद्वितीयस्वरूपत्वात्तत्प्रमापि तदनु- कुर्यादेवं तत्त्वमस्यादिमहावाक्यमपि ब्रह्मजिज्ञासोः प्रमां कुर्यादि- रूपा समस्तप्रमान्रादिप्रपञ्च््ोपमर्देनोपजायत इति मत्वा सर्वान्तरं

त्यर्थः ॥।६८ ।। निष्क्रियमकारकमफलमद्वयमात्मनः स्वभाविकं रूपमितरत्त्वविद्याध्यारोपित- मिति श्रोकेन दर्शयति उच्यत इति। विद्योत्पत्तेः प्राक्प्रमात्रादि ६

ननु दशमस्त्वमसीति वाक्यादुत्पन्ना घीः प्रमाणान्तरबाधाभावात्प्रमाणं संभवति । उत्पन्नविद्यस्याविद्यानिवृत्तौ प्रमात्राद्यसंभवान्नाद्वैतविरोधः । भवतु तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्या तु द्वैतप्रत्ययैः पूर्वोत्पन्नैरुत्तरकालीनैर्वा ३ बाधात्प्रमा न भविष्यतीत्याशङ्कय समस्तद्वैतप्रत्ययबाधेनैवोत्पन्नत्वान्न नाष्यद्वैतप्रमानुदयस्तदुत्पत्तेः प्रागारोपितरूपेण प्रमात्रादीनां संभवादिति

पूर्वकालीनैर्बाध्यते - उत्तरकाले तु तद्विरुद्धप्रत्ययान्तरमेव नोत्पद्यत भावः। ननु कथं प्रत्यगात्मनः क्रियाकारकादिशून्यस्वरूपत्वं तस्य कर्तृत्वेन ९

भोक्तत्वेन च प्रतीयमानत्वादित्याशङ्कय तत्प्रतीतेरन्तःकरणोपाधिविशिष्ट- इत्येतदृष्टान्तेन प्रतिपाद्यति सा चेति। दशमोऽसीति। दशमज्ञानोत्पत्तेः विषयत्वान्न विरोध इत्याह तदिद्वेति। तदिद्वा चैतन्याभासदीपे- १२ ६ पूर्व तत्समकालमुत्तरकालं वा नवसु बालेषु परिगणयतः संशयाभावा- त्यर्थः ॥ ७१॥ द्दशमोऽसीति वाक्याद्ृढप्रतीतिरुपजायत इत्यर्थः ॥ ६९॥ दार्ष्टान्तिकमाह एवमिति। सर्वस्य कस्मान्न जायत इत्याशङ्कय पदार्थ- व्यवहारगोचराणां विदुषां तस्यां बुद्धौ त्वात्मविभ्रमोऽपि तस्याः परिशोधनाभावादित्याह सम्यग्ज्ञातत्वमर्थस्येति। सम्यग्ज्ञातत्वमर्थस्य प्रत्यगात्मचैतन्याभासानुविद्धतां गमयतीत्याह यस्मादेवमिति। बुद्धिप्रति-

शोधितत्वंपदार्थस्येति यावत् ॥ ७०॥ बिम्बित चैतन्याभासव्यवधानादात्मविभ्रमस्य विरलत्वदर्शनादप्येतद्वगन्त- ३ ३ * जायते वै प्रमा दढा M. * द्वीयसेन्द्रि M.

१५० नैष्कर्मर्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ ili, 73- -iii. 76 ] तृतीयोऽध्यायः। १५१

आह। यदि वाक्यमेव यथाभूतार्थावबोधकमथ कस्य हेतोरविद्योत्था- यस्माच्छ्रोतृप्रसिद्धानुवाद्येव त्वमितिपदं तस्मादुद्दिश्यमानस्थत्वा- पितस्य कर्तृत्वादेरुपदेश इत्युक्ते प्रतिविधीयते। डुःखित्वादेरविवक्षितत्वमेव । विधीयमानत्वे हि सति विरोधप्रसङ्गो

भ्रान्तिप्रसिद्धयानूद्यार्थ तत्तत्वं भ्रान्तिबाधया। न तु विधीयमानानूद्यमानयोरिति। स्वप्रधानयोर्हि पदयोर्विरोधाशङ्का ३

अयं नेत्युपदिश्येत तथैवं* तत्वमित्यपि॥ ७३॥ सामान्यालिङ्गितत्वात्तयोर्न विपर्यये। अनालिङ्गितसामान्यौ न जिहासितवादिनौ। इममर्थ दृष्टान्तेन बुद्धावारोहयति। व्युत्थितौ तत्वमौ तस्मादन्योन्याभिसमीक्षणौ*॥ ७५॥ स्थाणुः स्थाणुरितीवोक्तिर्न नृबुद्धिं निरस्यति। अपास्तसामान्यार्थत्वादनुवादस्थत्वाद्विधीयमानेन च सह विरोधा- व्यनुवादात्तथैवोक्तिर्भ्रान्तिं पुंसो न बाधते॥ ७४ ॥ ननु संसारित्वेन प्रत्यक्षमनुभूयमानस्त्वंपदार्थः कथमसंसारिब्रह्मरूपेण व्यमित्याह दवीयस्सिति। बुद्धेर्दूरतरेषु शरीरादिबाह्यपदार्थेष्वात्मभावो प्रतिपाद्यत इत्याशङ्कय ब्रह्मस्वरूपविधानाय केवलमनूद्यमानत्वेना- विवेकिनामपचीयत इत्यर्थः ॥ ७२ ॥ विधेयत्वाद्विधेयरूपेणानूद्यमानस्य दुर्बलत्वाद्वाध्यत्वमेव न तु बाधकत्व- ३ शङ्कापीत्युपसंहरन्नाह यस्मादिति। पदार्थस्वभावपर्यालोचनया विरोधा-

आहेति। "येन वा पश्यति येन वा शृणोति""द्रष्टा श्रोता मन्ता कर्ता भावमुक्त्ा पदस्वभावालोचनयाप्येवमित्याह स्वप्रधानयोरिति । स्व- प्रधानयो: पदयोः किमिति विरोधाशङ्केत्यत आह सामान्यालिङ्गितत्वा- बोद्धा विज्ञानात्मा पुरुषः" "पिप्पलं स्वाद्ृत्ति" इति च त्वंपदाभिधेये जीवे दिति। गौरश्व इति स्ववाच्यसामान्ययोरपरित्यागात्तथाभूतयोः पदयोः ६ ३ कतृत्वादिसंसारधर्मोपदेशः कस्मादित्यर्थः । एतदुत्तरश्लोकेन समाधीयत सामानाधिकरण्यं विरुध्यते न विपर्यये। शेषशेषिभावेन वर्तमानयोस्ु इत्याह उक्ते प्रतिविधीयत इति। भ्रान्तीति। स्थाणुर्वा पुरुषो वेति संदिग्धे पद्योर्न विरोध इत्यर्थः। तदेतदाह अनालिङ्गितेति। अनालिङ्गिते पुरुष एवेति विपर्यस्ते वा विषये भ्रान्तस्य श्रोतुः प्रसिद्धपुरुषानुवादेन परित्यक्तेSविवक्षिते सामान्ये खप्रवृत्तिनिमित्तभूते शबले वाच्ये याभ्यां ९

६ योऽयं पुरुष: सोडयं स्थाणुरन पुरुष इति पुरोवर्तिनस्तत्त्वमारोपितपुरुषाकार- तत्त्वंशब्दाभ्यां तौ तत्त्वमावनालिङ्गितसामान्यौ तस्मान्न तयोर्विरोध बाधेन यथोपदिश्यते तथाऽविद्याध्यारोपितकर्तृत्वाद्यनुवादेन जीवस्यापि इत्यर्थः । अनालिङ्गितसामान्यत्वं कस्मादित्यत आह न जिहासितवादिना- १२ याथात्म्यं तन्युदासेन बोध्यत इत्यर्थः ॥ ७३ ॥ विति। तौ तत्त्वंशब्दौ प्रतिपिपादयिषिताखण्डाद्वितीयवाक्यार्थविरोधा- ज्जिहासितं पारोक्ष्यं सद्वितीयत्वं परिच्छिन्नत्वं चास्मिन्प्रयोगे न वद्तो न एतदेव व्यतिरेकमुखेन दर्शयति इममिति। व्यनुवादाद्विगतानुवादा- प्रतिपादयतो यस्मादित्यथः। तदपि कुत इत्यत आह व्युत्थिताविति। तौ १५ दारोपितपुरुषाकारानुवादाभावादेकविषयत्वेन विरोधास्फुरणात्केवलमयं तत्त्वंशब्दावन्योन्यमभिसमीक्ष्यमाणौ तस्मात्स्ववाच्यार्थ सामान्यरूपा- ३ स्थाणुरिति बुद्धिः पुरुषबुद्धिं न निवर्तयति यथा तथा तदसीति द्ुत्थितौ तात्पर्यविषयैकत्वानुरोधेन परस्परविरुद्धांशं परित्यज्याविरुद्धांश- तावन्मात्रोक्तावपि विरुद्धाकारानुवादाभावे संसारित्वनिराकरणमपि स्फुटं मात्रे व्यवस्थितौ यस्मात्तस्मादित्यर्थः ॥ ७५॥ १८ न भवेदित्यर्थः ॥ ७४ ॥ ननु वाच्यार्थयोः परोक्षसद्वितीयत्वयोः सामान्यार्थत्वेनापास्तत्वा-

• यथवं S. * अन्योन्याभिसमीक्षणात् M,

१५१ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 76- -iii. 78 ] तृतीयोऽध्यायः। १५२

हुःखित्वादेरस्तु कामं जिहासितार्थयोरसंसर्गो यथोपन्यस्तदोषविरहा- पारोक्ष्यं यत्तदर्थे स्यात्तद्वेयमहमथवत्। ३ तत्वमर्थयो: संसर्गोऽस्तु नीलोत्पलवदिति चेन्नैवमप्युपपद्यते। तस्मात्। प्रतीचेवाहमोडभेद: पारोक्ष्येणात्मनोऽपि मे ॥७७॥ तदर्थयोस्तु निष्ठात्मा द्वयपारोक्ष्यवर्जितः । कथं पुनस्तदर्थोऽद्वितीयलक्षणः प्रत्यगात्मोपाश्रयं सद्वितीयत्वं दुःखित्वं नाद्वितीयं विनात्मानं नात्मा नित्यदृशा विना ॥ ७६ ॥ निरन्वयमपनुदतीति। उच्यते। न चैतयोर्निवर्तकनिवर्त्यभावं वयं अत्राह। किमिह जिहासितं किं वोपादित्सितमिति। उच्यते। प्रत्य- ब्रूमः। कथ तर्हि। त्वमर्थे प्रत्यगात्मनि प्रागनवबुद्धाद्वितीयता-३ गात्मार्थाभिधायिन*स्त्वंपदादुभयं प्रतीयतेऽहं दुःखी प्रत्यंगात्मा च। साननावबोध्यते। अतोऽनवबोधनिरासेन तदुत्थस्य सद्वितीयत्वस्य ३ तत्र च प्रत्यगात्मनोऽहं दुःखीत्यनेनाभिसंबन्ध आत्मयाथात्म्यानव- त्वमर्थस्थस्य परोक्षत्वस्य च तदर्थस्थस्य निरसनान्न वैयधिकरण्यादि- बोधहेतुक एव। अतोऽहमर्थोऽनर्थोपसृष्टत्वादज्ञानोत्थत्वाच्च हेय इति चोदयस्यावसरोऽस्तीति। तदिदमभिधीयते। ६ प्रत्यक्षतोवसीयते। तदर्थे किं हेयं किं वोपादेयमिति नावध्रियते। ६ तत इदमाभिधीयते। न संभवतीति चोदयति अन्राहेति। त्वंशब्दस्य न प्रत्यगात्ममात्राभिधा- यकत्वं किंत्वहंकारविशिष्टात्माभिधायकत्वम्। अतरत्वंशब्दाह्ठुःखित्वादि- ३

हुःखितादेस्नूच्मानस्थत्वाद्विधीयमानेन सह विरोधाच्च तयोर्वाच्यार्थयोः धर्मविशिष्टोऽहंकारः प्रत्यगात्मा च प्रतीयते। ततश्र हेयांशः संभवतीति

३ संसर्गाभावेऽपि लक्ष्यार्थयोः संसर्ग एवास्त्विति चोदयति अपास्तसामा- परिहरति उच्यत इति। ननूभयं प्रतीयते चेदुभयमप्युपादेयमेवास्तु

न्यार्थत्वादिति। अपास्तौ च तौ सामान्याथौं चेत्यपास्तसामान्यार्थौ। किमित्येकतरस्यांशस्य हेयत्वं हेयत्वे वा प्रत्यगात्मांश उपादेयो दुःख्यंशो ६

तद्धावोऽपास्तसामान्यार्थत्वम् । तथाभूतत्वाज्जिहासितार्थयोरिति संबन्धः । हेय इति विनिगमने किं कारणमित्यत आह तत्र चेति अनर्थहेतुत्वाद-

श्रोकमवतारयन्परिहरति नैवमपीति तयोस्तत्त्वपद्योर्लक्षणभूतयो संत्यत्वादहंकारस्य हेयत्वं वाक्यार्थान्वयितया साक्षिभागस्योपादेयत्व-

र्निष्ठा पर्यवसानं लक्ष्यभूत आत्मा द्वित्वपारोक्ष्यवर्जितोऽखण्डैकरस: मित्यर्थः। ननु तदर्थे सर्वज्ञत्वाद्यंशस्य पुरुषार्थत्वाद्वेयत्वं नास्तीति मत्वा ९

केवलस्तत्कथं प्रकृत्यर्थयोर्नीलोत्पलवद्विभागेनाप्रतिपत्तौ सत्यां संसर्ग: चोदयति तदर्थ इति। श्रोकमवतारयन्परिहरति तत इदमभिधीयत

१ स्यादिति भावः । विभागेनाप्रतिपत्तिरपि कुत इत्यत आह इति। अह्मर्थवत्पारोक्ष्यस्य हेयत्वं कुत इत्याशङ्कयाज्ञाननिबन्धनत्वादित्याह

नाद्वितीयमिति । अद्वितीयं तत्पद्लक्ष्यं ब्रह्म न प्रत्यगात्मानं विजवा प्रतीचेवेति। अहमोऽहंकारस्य यथा प्रतीचा प्रत्यगात्मना सहा- १२

स्वरूपं लभते। तथा सत्यद्वितीयत्वायोगात् । आत्मा च त्वंपदलक्ष्यों ज्ञाननिबन्धन एवाभेदस्तथा मे साक्षिस्वभावस्य परमात्मनोऽपि पारोक्ष्येणा-

१२' नित्यसिद्धचैतन्यज्योतिषा तत्पदलक्ष्येण विना स्वरूपं न लभते। तथा भेदस्तन्निबन्धन एव ततो हेयत्वमित्यर्थः । यद्वा। अहंकारस्य प्रत्यगात्मना

सति नित्यापरोक्षचिद्रूपत्व्रायोगात्। तदेवंविभागेनाप्रतीतेरखण्डैकरसार्थ- सह भेदवत्पारोक्ष्येण सह परमात्मनो मम भेदोऽस्ति तस्माद्वेयत्व- १५

निष्ठत्वं तत्त्वंपद्योरित्यर्थः ॥ ७६ ॥ मित्यर्थः॥ ७७॥

ननु त्वंशब्दस्य प्रत्यगात्ममात्राभिधायकत्वात्त्वमित्युक्ते तत्र हेयांशो ननु तत्पदार्थसामानाधिकरण्यात्त्वंपदार्थगतदुःखित्वादिकं हेयमित्युक्तं तद्युक्तं तत्पदस्य त्वंपदार्थानवबोधकत्वेन वैयधिकरण्यात्तस्मिन्नारोपित- * अर्थविधायिन: J. संसारित्वनिवर्तकत्वानुपपत्तेः । न हि शुक्तिविषयज्ञानाद्रज्जुसर्पेभ्रमो ३ २०

१५४ [ iii. 78- -iii. 81 ] तृतीयोऽध्यायः। १५५

तच्वमर्थेन संपृक्तो* नानात्वं विनिवर्तयेत्। नापरित्यक्तपारोक्ष्यं त्वं तदर्थ सिसृप्सति ॥ ७८॥ तत्त्वमर्थयोस्तु बाधकत्वेऽन्यदपि कारणमुच्यते। अज्ञातपुरुषार्थत्वाच्छौतत्वात्त्त्वमर्थयोः। कस्मात्पुनः कारणात्तदर्थोSद्वितीयलक्षणस्त्वमर्थेन प्रत्यगात्मना पृथगर्थ:+ सन्नविद्योत्थं सद्वितीयत्वं निहन्तीति। उच्यते । विरोधात्। स्वमर्थमपरित्यज्य बाधकौ *स्तां विरुदयोः ॥ ८० ॥

३ तदुच्यत। एवं तावद्यथोपक्ान्तेन प्रक्रियावर्त्मना न प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरै-

संसारिताद्वितीयेन पारोक्ष्यं चात्मना सह। र्विरोधगन्धोऽपि संभाव्यते। यदा पुनः सर्वप्रकारेणापि यतमाना नैवेमं वाक्यार्थ संभावयामः प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरविरोधत एव ३ प्रासङ्गिकं विरुद्धत्वात्तत्त्वम्भ्यां बाधनं तयोः ॥७९॥ तस्मिन्नपि पक्ष उच्यते।

निवतते। अथ वैयधिकरण्यपरिहाराय तत्पद्मपि त्वंपदार्थमवबोध- निवृत्तिः स्यादिति समाधत्त उच्यत इति। अर्थमुपपादय श्रोकमव- यतीत्युच्येत तर्हि पौनरुक्त्यबुद्धिसंकरपदान्तरवैयर्थ्यैकपदवाक्यत्वादि तारयति तदुच्यत इति। संसारित्वमद्वितीयेन सह विरुध्यते। पारोक्ष्यं ६ दोषा: प्रादुष्ष्युरित्याक्षिपति कथं पुनरिति। समाधत्त उच्यत इति चापरोक्षेणात्मना सह विरुध्यते। एवं तयोः प्रतिपाद्यमानेनाद्वितीयेन ६ त्वमर्थोपाधौ तच्छन्देनाद्वितीयब्रह्मरूपत्वविधानात्तदनवबोधनिवृत्त्या तत्कार्यं प्रत्यक्त्वेन च विरोधादेकत्वपराभ्यां तत्त्वम्भ्यां तयोर्बधनं प्रासङ्गिकं संसारित्वमपि निवर्तत इत्येतावद्वदामो न त्वनयोः पद्योस्तदर्थयोर्वा नान्तरीयकं स्यादित्यर्थः । प्रासङ्गिकविरुद्धत्वादिति पाठे प्रासङ्गिके च ते ९ साक्षान्निवर्त्त्यनिवर्तकभावोऽस्तीति। तस्मान्न त्वदुक्तवैयधिकरण्यादि- अद्वितीय प्रत्यक्त्वाभ्यां विरुद्धे चेति प्रासङ्गिकविरुद्ध तद्भावस्तत्त्वम्। प्रास- ९ दोषाणां प्रसक्तिरित्यर्थः। उक्तेऽर्थे श्रोकमवतारयति तदिदमभिधीयत ङ्विकत्वादारोपितत्वाद्विरुद्धत्वाच्च तयोर्बाधनं क्रियत इत्यर्थः॥ ७९॥ इति। तच्छब्दार्थो विधीयमानस्त्वमर्थेनोद्देश्येन संबद्धस्तदनवबोधनिवृत्त्या १२ तद्गतं नानात्वं निवर्तयति। एवं त्वंपदार्थोऽप्यपरित्यक्तपारोक्ष्यलक्षणं ननु विरुद्धत्वाच्चेत्संसारित्वपारोक्ष्ययोस्तत्त्वमर्थाभ्यां बाधनं तर्हि विरुद्धधर्म तदर्थ ब्रह्म नैकत्वेन प्रतिपद्यते। तेन तद्गतमपि पारोक्ष्यं विरुद्धत्वाविशेषात्तत्त्वमर्थयोरेव बाध्यत्वमितरयोर्बधधिकत्वं किं न नान्तरीयकतया निवत्त्यत इत्यर्थः । संपृक्ताविति पाठे तच्छब्दार्थस्य स्यादित्याशङ्य तयोर्बाधिकत्वे कारणमुत्तरश्लोकेनोच्यत इत्याह तत्त्वमर्थयो- ३ १५ त्वमर्थेन संपृक्तौ संपर्के सति नानात्वं निवर्तत इति योजना॥ ७८॥ रिति। तत्त्वमर्थयोरन्योन्यविशेषणविशेष्यभावस्याज्ञातत्वे सति पुरुषार्थ- त्वेन श्रुतितात्पर्यविषयत्वादितरयोस्तु तद्विपरीतार्थत्वात्तत्त्वमर्थावेव स्वमर्थ- ननु वाक्यस्यैक्यतात्पर्यवत्त्वेन दुःखित्वादिनिवृत्तौ तात्पर्याभावा- मन्योन्यविशेषणविशेष्यभावलक्षणमपरित्यज्य तद्विरोधिनोः पारोक्ष्य- ६

दुभयत्र तात्पर्ये वाक्यभेदप्रसङ्गान्निवर्तकत्वमनुपपन्नमित्यभिप्रेत्य शङ्कते दुःखित्वयोर्बाधिकाविति युक्तमित्यर्थः ॥। ८० ॥ ३ कस्मादिति। वाक्यतात्पर्यविषयैकत्वविरोधान्नान्तरीयकी दुःखित्वादि- एवं तत्त्वंपद्योर्लक्षणावृत्त्या बोधकत्वे प्रत्यक्षादिविरोधो नास्तीति * संपृक्तौ S. वृत्तं दर्शयति एवं तावदिति। इदानीं प्रत्यक्षादिविरोधमसन्तमभ्युप- नापरित्यज्य S. अषृथगर्थः S. * बाधकौ स्त: S.

१५६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकांसहिता [ iif. 81- -lii.85 ] तृतीयोऽध्यायः।

प्रत्यक्षादिविरुद्धूं चेद्वाक्यमर्थ वदेत्क्वचित्। अपूर्वाधिगमं कुर्वत्प्रमाणं स्यान्न चेन्न तत्। स्याचु तद्दष्टिविध्यर्थ योषाग्निवदसंशयम् ॥ ८१॥ न विरोधस्ततो युक्तो विभिन्नार्थावबोधिनोः॥८३॥ यदा तु तत्वमस्यादिवाक्यं सर्वप्रकारेणापि विचार्यमाणं न क्रियां य एवमपि भिन्नविषयाणां विरोधं वक्ति सोडन्रापि विरोधं ब्रूयात्। कटाक्षेणापि वीक्षते तदा प्रसंख्यानादिव्यापारो दुस्संभाव्य इति। नायं शब्द: कुतो यस्माद्रूपं पश्यामि चक्षुषा। ३ तदुच्यते। इति यद्वत्तथैवायं विरोधोऽक्षजवाक्ययोः॥ ८४॥ वस्त्वेकनिष्ठं वाक्यं चेन्न तस्य स्यात्क्रियार्थता। प्रमाणानां सतां न विरोधः श्रोत्रादीनामिव भिन्नविषयत्वात्। वस्तुनो ह्येकरूपत्वाद्विकल्पस्याप्यसंभवः ॥८२॥ ययोश्चाभिन्नविषयत्वं तयोराखुनकुलयोरिव प्रतिनियत एव बाध्य- भिन्नविषयत्वाच्च न प्रमाणान्तरविरोधः । कथम् । उच्यते। बाधकभावः स्यात् । अतस्तदुच्यते। ३

प्रत्यक्षं चेन्न शाब्दं स्वाच्छाब्दं चेदक्षजं कथम्। प्रत्यक्षाभासः प्रत्यक्ष ह्यागमाभास आगमे ॥ ८५॥ .. ३ गम्य प्रसंख्यानपरतां वाक्यस्य ये मन्यन्ते तन्मतनिराकरणायोपन्यस्यति यदा पुनरिति। तन्निराकरणत्वेन श्रोकमवतारयति तस्मिन्नपि पक्ष इति। एवं सति वाक्यस्य वस्तुनिष्ठत्वमपहाय दृष्टिविध्यर्थमङ्गीकृतं भवति। तस्माद्विभिन्नार्थविषयत्वमेव प्रमाणानामङ्गीकार्यम्। ततश्च तत्त्व-

६ स्यादित्यर्थः ॥। ८१ ।। मस्यादिवाक्यप्रत्यक्षादिकयोः प्रमाणतयाऽन्योन्यवार्तानभिज्ञयोरन विरोध ६ इत्यर्थः ॥ ८३ ॥

अस्तु तर्हि तत्त्वमस्यादिवाक्यस्यापि प्रमाणान्तरविरुद्धत्वात्प्रसंख्यान- द्वारेण वस्तुनिष्ठत्वमिति तत्राह यदा त्विति। उपक्रमोपसंहारादिभि- भिन्नविषययोर्वाक्यप्रत्यक्षयोः परस्परवार्तानभिज्ञतया विरोधो नास्ती-

३ ्विचार्यमाणं तत्त्वमस्यादिमहावाक्यं न क्रियापरं दृश्यते। तस्मादुपासना- त्युक्तमर्थ दृष्टान्तेन स्पष्टयितुमाह य एवमपीति। यथा रूपग्राहकशब्द-

विधिपरत्वं न स्यादित्यर्थः । उक्तेऽर्थे श्लोकमवतारयति तदुच्यत इति। ग्राहकयोश्चक्षुशश्रोत्रयोन कोडपि विरोधः संभवत्येवं प्रत्यक्षागमयोरपी- ३

वाक्यस्य केवलवस्तुनिष्ठत्वाद्वस्तुनश्च कूटस्थत्वेन क्रियासाध्यत्वायोगात् त्यर्थः ॥। ८४ ।।

६ कूटस्थत्वादेव नित्यसिद्वं वोपासनादिक्रियासाध्यं वा तदिति विकल्पस्याप्य- संभवात्तत्त्वमस्यादिवाक्यं न प्रसंख्यानविधिपरमित्यर्थः ॥ ८२॥ ननु सैवेयं ज्वालेति प्रत्यक्ष प्रभाविततिलिङ्गानुमानाद्वाध्यते तथा पदार्थ- त्वेनाम्नेरनुष्णत्वानुमानमुष्णत्वग्राहिप्रत्यक्षेण बाध्यते तथा न हिंस्या- त्सर्वभूतानीत्यागमोSम्रीषोमीयं पशुमालभेतेत्यागमान्तरेण बाध्यते ३ प्रमाणान्तरविरोधमभ्युपगम्यैतदुक्तं स एव नास्तीत्याह भिन्नविषय- तत्कथं प्रमाणानां विरोधाभाव इत्याशङ्य ययोर्जानयोरेकपदार्थोपाधौ त्वाच्चति। तत्कथमित्यपेक्षायां श्रोकमवतारयति उच्यत इति। अपूर्वा- विभिन्नस्वभावत्वालम्बनत्वं तयोर्बाध्यबाधकभावेऽपि न द्वयोः प्रामाण्यं ३ धिगमं कुर्वत्प्रमाणान्तरानधिगतमर्थमेव गमयत्प्रमाणं भवति। न बाध्यस्याभासत्वाद्वाधकस्यैव प्रमाणत्वादित्येतदाह प्रमाणानां सतामिति।६ चेदनधिगतमर्थमवगमयेद्धिगत मेवावगमयेदनुवादश्ुत्यादिवत्प्रमाणमेव न प्रत्यक्षं चेदिति। यत्प्रत्यक्षसिद्धं न तच्छान्देन बाध्यते बोध्यते वा। तेन

१५८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता -iii.89 ] १५९ [ iii. 86- तृतीयोऽध्यायः।

न च प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तन्याय इह संभवति शब्दादीनां प्रत्येकं प्रमाण- दुःखितावगतिश्रेत्सान्न पमीयेत सात्मवत्। त्वादत आह। कर्मण्येव प्रमा न्याय्या न तु कर्तर्यपि क्वचित् ॥८७॥ स्वमहिस्रा प्रमाणानि कुर्वन्त्यर्थावबोधनम्। अभ्युपगमेऽपि च प्रसंख्यानशतेनापि नैव त्वं संभावितदोषान्मुच्यसे। इतरेतरसाचिव्ये प्रामाण्यं नेष्यते स्वतः ॥ ८६ ॥ अत आह। न च सुखदुःखादिसंबन्धोऽवगत्यात्मनः प्रत्यक्षादिप्रमाणैर्गृह्यते येन प्रमाणवद्धमूलत्वाद्दुःखित्वं केन वार्यते। विरोधः प्रत्यक्षादिप्रमाणैरुद्वाय्यते* । कथम्। शृणु। अभ्युष्णवन्निवृत्तिश्चेत्नैरात्म्यं ह्येति सौगतम् ॥ ८८॥। अथ मतम्। न तच्छाब्दं शब्दप्रमाणकम्। यच्च शाब्दं शब्दप्रमाणकं तद्पि न प्रत्यक्षेण ९ बाध्यते बोध्यते वा। तेन न प्रमाणानां विरोधः । ययोः पुनर्बाध्यबाधक- मवतारयति कथं इण्विति। सुखदुःखादिधर्माणामात्मसमवेतत्वे तेषा- भावस्तयोरन्यतरस्यैव प्रमाणत्वमितरस्याभासत्व्राद्यथेयं शुक्तिरिति प्रत्यक्षेऽ- मात्मवत्प्रमागोचरत्वं न स्यात्। धर्मित्वेनात्मनः प्रमागोचरत्वमन्तरेण भ्युपगते सतीदं रजतमिति प्रत्यक्षज्ञानं प्रत्यक्षाभासस्तथैकस्मिन्नागमेऽभयुप- तद्धर्माणां प्रमागोचरत्वायोगात्। आत्मा च न प्रमागोचरः प्रमायाः ६ १२ गते तेनापहृतविषयोऽपर आगमाभास एवमागमप्रत्यक्षयोः प्रत्यक्षानु- कर्मैकगोचरत्वात्कर्मकर्तृविरोधप्रसङ्गाच्चत्यर्थः ॥ ८७॥ मानयोश्च बाध्यबाघकप्रसिद्धिनेतरथेत्यर्थः ॥ ८५॥ ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यमप्रमाणं प्रत्यक्षादिविरुद्धार्थत्वात् "आदित्यो पूर्व प्रमाणानां भिन्नविषयत्वात्तहुःखित्वादेः प्रमाणगम्यत्वासंभवाच्च यूप:" "यजमानः प्रस्तरः " इत्यादिवाक्यवदित्यनुमीयत इत्यत आह न प्रमाणान्तरविरोधाभावात्प्रसंख्यानविधिपरत्वं वाक्यस्य नास्तीत्युक्तम् । ३ च प्रतिज्ञेति। आदित्यो यूप इत्यादावादित्यादिपदार्थस्य पशुबन्धनाद्ययोग्यस्य इदानीं दुःखित्वादेः प्रमाणगम्यत्वं तद्विरोधाद्वाक्यस्य प्रसंख्यानपरत्वं ३ "यूपे पशुं बभ्नाति" इति शेषिवाक्यविरोधादप्रामाण्यं न तु प्रमाणान्तर- चाभ्युपगम्यापि दुःखित्वादिलक्षणात्संसारादनिर्मोक्षप्रसक्तिरित्याह अभ्युप- विरोधात्। प्रमाणानां स्वतःप्रामाण्यात्प्रमाणान्तरसंवादानपेक्षत्वात्स्वार्था- गमेSपि चेति। आत्मनः संसारित्वस्य प्रमाणावगतत्वेन पारमार्थिक- ६ वबोधमात्रेणैव प्रामाण्योपपत्तेरन्यथानवस्थाप्रसङ्गाच्वेत्यर्थः । अथवा। त्वान्न केनापि तस्य निवृत्तिः संभवति यथाग्नेरुष्णता न केनापि ६ प्रतिज्ञाहेतुद्दश्न्तानां यथान्योन्यापेक्षयैवार्थावबोधकत्वं तथा प्रत्यक्षानु- वार्यते तद्वदित्यर्थः । विपक्षे दोषमाह निवृत्तिश्च्ेन्नैरात्म्यमिति। दुःखित्वादि मानादीनामपीत्याशङ्क्याह न च प्रतिज्ञेति। प्रतिज्ञादीनां प्रमाणावयवत्वा- परिणामस्य परिणामिनिवृत्तिव्यति रेकेणात्यन्तनिवृत्त्ययोगात्परिणामिनिवृत्तौ दन्योन्यापेक्षया बोधकत्वेऽपि प्रत्यक्षादीनां स्वत एव प्रमाणत्वान्नेतरेतरा- शून्यवादप्रसङ्ग इत्यर्थः । अथवा। यथाग्नेरुष्णत्वं प्रामाणिकमपि ९ पेक्षा। इतरेतरापेक्षया प्रामाण्ये सति स्वतः प्रामाण्यभङ्गप्रसङ्गादेकप्रमाण- निवर्तते तद्वददःखादिकमपि निवर्ततामिति शङ्गित्वाम्युष्णत्वस्य धर्मिनिवृत्ति- त्वप्रसङ्गाच्चेत्यर्थः ॥ ८६ ॥ व्यतिरेकेण निवृत्त्यदर्शनादिहापि दुःखित्वादेर्धर्मिनिवृत्तिव्यतिरेकेण पूर्वमात्मनो दुःखित्वादेः प्रमाणान्तरग्राह्यत्वमङ्गीकृत्य न तद्विरोधा- निवृत्त्यसंभवात्तनैव सह निवृत्तिर्वाच्या। तथा च सति शून्यवादप्रसङ्ग १२ त्तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य प्रामाण्यभङ्गप्रसक्तिरित्युक्तम्। इदानीं प्रमाणन्तर- इति परिहरति अस्युष्णवदिति ॥ ८८ ॥ ३श्राह्यत्वमेव नास्तीत्याह न च सुखेति। प्रतिज्ञातार्थहेतुत्वेन श्रोक- नन्वनिराकृत्यैवात्मनः स्वरूपं दुःखित्वादिविपरीतप्रमामुत्पाद्य प्रसं- * प्रमाणरुनाव्यते M, ख्यानमेव दुःखित्वादिकं निराकरिष्यतीति शङ्कते अथ मतमिति।

१६० नैष्कर्मर्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii.89- -iii. 93 ] तृतीयोऽध्यायः। १६१ निराकुर्यात्प्रसंख्यानं दुःखित्वं चेत्खनुष्ठितम्। अपि चाह। दुःख्यस्मीत्यपि चेद्धस्ता कल्पकोटयुपबृंहिता। ननु प्रसंख्यानं नाम तत्त्वमस्यादिशब्दाथन्वियव्यतिरेकयुक्तिविषय- स्वल्पीयोऽभ्यासजा* स्थासवी भावनेत्यत्र का प्रमा ॥ ९२॥ बुद्धयाम्रेडनमभिधीयते तच्चानुष्ठीयमानं प्रमितिवर्धनया परिपूर्णा ननु शास्त्रात्स्थास्नुत्वं भविष्यति। नैवम्। यथावस्थितवस्तुग्राथा- ३ प्रमितिं जनयति न पुनरैकाश्यवर्धनयेति। यथाशेषाशुचिनीडे त्म्यावबोधमात्रकारित्वाच्छास्त्रस्य। न हि पदार्थशक्त्याधानकृच्छा- स्त्रीकुणपे कामिनीति निर्वस्तुक: पुरुषायासमात्रजनितः प्रत्यय इति। स्त्रम्। प्रसिद्धं च लोके। ३ तन्न। यतः। भावनाजं फलं यत्स्याद्यच्च स्यात्कर्मणः फलम्। अभ्यासोपचयाद्ुद्धेर्यत्स्यादै का्यमेव तत्। न तत्स्थास्न्विति मन्तव्यं द्रविडेष्विव सङ्गतम् ॥९३॥ न हि प्रमाणान्यभ्यासात्कुर्वन्त्यर्थावबोधनम्॥९०॥ अभ्यासोपचिता कृत्सं भावना चेन्िवर्तयेत्। भवति" इति श्रयत इति शङ्कते अभ्यासोपचितेति। सत्यं श्रयते। सा तु ३ नैकान्तिकी निवृत्तिस्स्याद्भावनाजं हि तत्फलम् ॥ ९१ ॥ प्राप्तिरात्यन्तिकी न भवति भावनाजन्यत्वेनानित्यत्वादिति परिहरति नैकान्तिकीति ॥ ९१॥

३ प्रसंख्यानस्य चित्तैका्यरूपस्याप्रमाणत्वात्प्रमाणत्वेऽपि प्रत्यक्षादिविरोधा- किमु वक्तव्यमिति न्यायान्तरं दर्शयति अपि चाहेति। अनादिकाल- न्मैवमिति परिहरति प्रत्यक्षादीति ॥ ८९ ॥ प्रवृत्ताप्यहं सुखी दुःखीति भावना ध्वस्ता चेदल्पकालाभ्यासजनिता ब्रह्मभावना निवर्तत इति किमु वक्तव्यं तथात्वेऽपि स्थास्नुत्वे प्रमाणा- ३ ननु प्रसंख्यानस्य प्रमोत्पादकत्वमनुपपन्नमिति कथमुच्यते तस्य भावादित्यर्थः ॥ ९२ ॥ प्रमितिवर्धकत्वोप- ३ पत्ते: श्रुतौ च "निदिध्यासितव्यः " इत्यात्मदर्शनहेतुत्वेन तस्याङ्गी- ननु का प्रमेति कथमभिधीयते सगुणोपासनाफलत्वेन "न च काराह्लोके च भावनाप्रचयस्यावस्तुन्यपि प्रत्ययदाढर्यहेतुत्वदर्शनादिति पुनरावर्तते " इत्यनावृत्ते: श्रयमाणत्वादिति शङ्कते ननु शास्त्रादिति । शङते ननु प्रसंख्यानमिति। तदुत्तरत्वेन श्रोकमवतारयति तन्न यत इति। तत्रापि शास्त्रस्य पदार्थशक्त्याधानकारित्वायोगान्न च "न च पुनरा- ३ ६ प्रमाणाभ्यासोपचयस्य च पदार्थनिश्चयद्वारेण वाक्यार्थविषयासंभावना- वर्तते" इत्यादेरपि शास्त्रस्य नित्यत्वबोधकत्वमेवेति वाच्यम्। तथा च विपरीतभावनालक्षण प्रतिबन्धनिरासे नैवोपयोगान्निदिध्यासनस्य चैकाग्य- सति "नास्त्यकृतः कृतेन" इत्यादिश्रुतिसहकृतस्य भावनाजन्यत्वेनानित्य- जनकत्वेन चित्तविक्षेपलक्षणप्रतिबन्धनिरासकत्वात्समाहितमनसश्च प्रमाण- त्वानुमानस्य बलवत्तरत्वादनावृत्तिश्रुतेश्च ज्ञानद्वारापेक्षयापि संभवात् ६ ९ सामग्रीतः स्वत एव प्रमोत्पत्तेः प्रत्यक्षादेश्वाभ्यासापेक्षया प्रमिति- "न च पुनरावर्तते" इत्यस्य न नित्यत्वबोधकत्वमिति परिहरति नैवमिति। जनकत्वादर्शेनान्न साक्षातप्रसंख्यानस्य प्रमोत्पादकत्वमित्यर्थः ॥ ९० ॥ किं च भावनाजन्यफलस्यानित्यत्वं प्रसिद्धं तस्मादपि शास्त्रान्न नित्यत्वं नन्वभ्यासजनिताया भावनायाः समस्तसांसारिकदुःखनिवर्तनेन ब्रह्म- प्रतिपत्तुं शक्यत इत्यत्र श्रोकमवतारयति प्रसिद्धं चेति ॥ ९३ ॥ ९ रूपताप्राप्तिहेतुत्वं "स यथाक्रतुरस्मिँल्ोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य * स्वल्पीयाभ्यासजा S, i संगति: M. २१

१६२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii.94- -iii. 97 ] तृतीयोऽध्यायः। १६३

यद्यपि प्रत्यक्षादिप्रमाणोपात्तमात्मनो दुःखित्वम्। तथापि तत्त्वमस्यादि- संबन्धार्थ एव वाक्योत्थप्रत्यय एव बलीयानिति निश्चयोऽव्यभिचारिप्रामाण्य *- अपि प्रत्यक्षवाधेन प्रवृत्तिः प्रत्यगात्मनि। ३ वाक्योपात्तत्वात्प्रमेयस्य च स्वत एव निर्दुःखित्वसिद्धेः । प्रत्यक्षा- "पराश्चि खानी" त्येतस्मादवचसो गम्यते श्रुतेः ॥९५॥ देस्तु व्यभिचारित्वात्संभावनायाश्र पुरुषपरिकल्पनामात्रावष्टम्भ- अभ्युपगम्यैवमुच्यते न तु प्रमाणं सत्प्रमाणान्तरेण विरुध्यत इत्य- त्वाच्चेति। सकृदवोचाम। यत्रापि वाक्यप्रत्यक्षयोविरोधाशङ्का तत्रापि पुरुषमोह- निर्दुःखित्वं स्वतस्सिद्धं प्रत्यक्षादेश्व दुःखिता। वशादेव सा जायते न तु परमार्थत इति। अत आह। ३ को ह्यात्मानमनादृत्य विश्वसेद्धाह्यमानतः ॥९४। प्रमां चेज्जनयेद्वाक्यं प्रत्यक्षादिविरोधिनीम्।

पूर्व प्रमाणानां परस्परविरोधाभावाहुःखित्वस्य प्रमाणान्तरायोग्यत्वा- गौणीं प्रत्यक्षतां ब्रूयान्मुख्यार्थासंभवाद्ुधः ॥९६॥ त्तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य मानान्तराविरुद्धार्थतया प्रसंख्यानपरत्वं निरा- तस्यार्थस्य सुखप्रतिपत्त्यर्थमुदाहरणम्। ३ कृतम्। इदानीं दुःखित्वस्य प्रत्यक्षादिसिद्धतामभ्युपगम्यापि तत्त्वमस्या- द्यागमजन्यज्ञानमेव मानान्तरसिद्धार्थबाधकं स्यादित्याह यद्यपीति। पूर्वश्रोकसंबन्धग्रन्थोक्तार्थे श्रुतिप्रतिपादनायोत्तरश्लोक इत्याह संबन्धेति। कुतस्तर्यैव बाधकत्वमपीत्यत आह अव्यभिचारीति। अपौरुषेयत्वेना- प्रत्यक्षबाधेन प्रत्यगात्मनि श्रुतेः प्रवृत्तिरित्येषोऽर्थः "पराञ्च्ि खानि" ६ संभाविताशेषपुरुषदोषवाक्यजन्यत्वादित्यर्थः । इतश्चागमजन्यज्ञानस्य इत्येतस्माद्वचसो गम्यते। "तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन्" इति ३ बाधकत्वमित्याह प्रमेयस्य चेति। आत्मनः सुषुप्यादौ स्वयंप्रकाशमानतया प्रत्यगात्मनः प्रत्यक्षाद्ययोग्यत्वकथनादित्यर्थः ॥ ९५।। निर्दुःखित्वस्य सिद्धत्वाह्युःखत्वग्राहिप्रत्यक्षस्य बाध्यत्वमित्यर्थः । इतश्च ९ तस्यैव बाध्यत्वमित्याह प्रत्यक्षादेस्त्विति। प्रत्यक्षादेः संभावितदोषत्वा- अभ्युपगमवादमिदानीं त्यजति अभ्युपगम्यैवमिति । ननु प्रमाणं दुःखित्वग्राहिप्रत्यक्षस्य बाध्यत्वमित्यर्थः । यद्वा । सुषुप्यादावात्मनि सत्प्रमाणान्तरेण न विरुध्यत इति कथमुच्यते तत्त्वमस्यादिवाक्यदुःखि- प्रकाशमानेऽपि त्वादिप्रत्यक्षयोर्विरोधदर्शनादित्याशङ्क्य तत्रापि प्रमाणवृत्त्यपरिज्ञानादेव ३ १२ इतश्च दुःखित्वप्रतिपत्तिर्बाध्येत्याह संभावनाया्चेति। आत्मनो विरोधाशङ्का पुरुषस्य जायते न तु परमार्थतस्तयोर्विरोधोऽस्तीत्याह दुःखित्वस्य संभावनामात्रसिद्धत्वादपि तद्धाहिप्रत्यक्षादेर्बाध्यत्वमित्यर्थः । यत्रापीति। कथमेवं निश्चीयत इत्याशङ्क्य श्रोकमवताश्यति अत आहेति। ननु स्वतस्सिद्धात्प्रत्यक्षादिसिद्धस्यैव प्राबल्यं किं न स्यादित्यत अहं दुःखीत्यात्मनो दुःखित्वप्रत्यक्षतां गौणीं ब्रयादन्तःकरणगतदुःखित्व- १५ आह को हीति। निर्दुःखित्वं निर्दोषागमवाक्यात्स्वत एव प्रतीयते प्रत्यक्षता तह्गुणयोगात्प्रत्यगात्मनि वर्तत इति ब्रयात्। स्वयंप्रकाशचैतन्य- ६

दुःखित्वं तु संभावितदोषात्प्रत्यक्षादेः परत एव प्रतीयते. तत्र निर्दोष- स्वभावस्यात्मनो दु:खित्वादिपरिणामित्वासंभवेन तस्मिन्दुःखीति सदोषप्रमाणाभ्यां स्वतः परतः प्रतिपन्नयोरनिर्दोषप्रमाणेन स्वतःप्रति- प्रत्यक्षस्य मुख्यार्थतायोगात्। ततश्च्ैतन्यस्वभावस्यात्मनो ब्रह्मत्व- १८ पन्नेऽविभ्रमः कर्तव्य इत्यर्थः ॥ ९४ ॥ बोधकेन तत्त्वमस्यादिवाक्येन सह दुःखित्वप्रत्यक्षस्य न विरोध ९

इत्यर्थः ॥ ९६ ॥ * Instead of प्रामाण्य०, DF have प्रामाण्येन, and so originally A, The reading of B is प्रामाण्ये and of C प्रमाण. अहं दुःखीतिप्रत्ययेन गुणवृत्त्यात्मोच्यत इत्येतदृष्टान्तेन प्रतिपाद्य-

१६४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii, 97- - iii. 100 1 तृतीयोऽध्यायः।

अग्निस्सम्यगधीतेऽसौ जहासोच्चैश्व मश्चकः । कस्मात्पुनर्हेतोर्द्यहमित्येतदपि गुणलेशेन वर्तते न पुनः सवक्षादेवेति। यथा तद्वदहंवृत्या लक्ष्यतेऽनहयापि सः ॥९७॥ विधूतसवकल्पनाकारणस्वाभाव्यादात्मनः अत आह।

कस्मात्पुनः कारणात्साक्षादेवात्मा नाभिधीयते किमनया कल्पनयेति व्योम्नि धूमतुषाराभ्रमलिनानीव दुर्धियः।

तत्राह। कल्पयेयुस्तथा मूढा: संसारं प्रत्यगात्मनि ॥ ९९ ॥

त्वमित्येतद्विहायान्यन्न वर्त्मात्मावबोधने। ननु *सर्वकल्पनानामप्यात्मन्यत्यन्तासंभवे समानेऽहंवृत्तौ कः

समस्तीह त्वमर्थोऽपि गुणलेशेन वर्त्तत ॥ ९८ ॥ पक्षपाते हेतुर्येन वृत्यन्तराणि विधूयाहंवृत्त्यैवात्मोपलक्ष्यत इति। उच्यते। चिन्निभेयमहंवृत्तिः प्रतीचीवात्मनोऽन्यतः। तीत्याह तस्यार्थस्येति। अग्यादिशब्देनाध्येतृचेतनाभिधानानर्हेण माणवको ३ लक्ष्यते यथा तद्वत्स्वयंप्रकाशचैतन्याभिधानानर्हयाहंवृत्त्यात्मा लक्ष्यत पूर्वोक्तेभ्यश्र हेतुभ्यस्तस्मादात्मानयोच्यतें ॥१०० ॥ इत्यर्थ: ॥ ९७ ॥ ननु त्वमह्मादिपदानां प्रत्यच्मान्रवाचित्वात्साक्षादेवात्माभिधीयतां ननु मुख्यया वृत्त्यात्मनोडभिधायकं पद्मस्ति न वा। नास्ति चेन्न किं तत्र लक्षणाकल्पनयेति शङ्कते कस्मात्पुनर्हेतोरिति । तत्र वाच्य- लक्ष्यत्वं स्वशब्दवाच्यस्यैव लोकेऽन्यपदलक्ष्यत्वदर्शनात्। अस्ति चेत्ते- वाचककल्पनानां कारणभूतगुणक्रियादीनां वस्तुतोऽभावादिति ल्लोकमव- ३ ३ नैवाभिधीयतां किमनया लक्षणाकल्पनयेति शङ्कते कस्मात्पुनरिति। तारयन्परिहरति विधूतेति। संसारशब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूतं षष्ठयादिक- तदुत्तरत्वेन श्रोकमवतारयति तत्राहेति। त्वमहमित्येतत्पदं विहायात्मा- मित्यर्थः ॥ ९९॥ वबोधने पदान्तरं न संभवति। तच्च त्वमहमादिपदं गुणलक्षणयोरन्यतर- ६ वृत्त्यैवात्मनि वर्तते न तु मुख्यया वृत्त्यात्माभिधायक पदान्तर- नन्वहंकारस्येव देहघटादेरप्यात्मन्यधिष्ठाने कल्पितत्वाविशेषात्तद्वाचकै- मर्ति। तथापि नालक्ष्यत्वप्रसङ्गो वाच्यत्वस्य लक्ष्यत्वाप्रयोजकत्वान्मुख्यार्थ- रपि शब्दैरात्मा कस्मान्न लक्ष्यत इत्याशङ्कय श्रोकेनोत्तरमाह नन्वित्या- संबन्धो विवक्षितार्थप्रतिपत्त्युपयोगित्वाल्लक्ष्यत्वे प्रयोजको न तु दिना। अहंवृत्तिर्ह्यात्मविवर्ततया तप्तायःपिण्डवच्चिन्मयी भवति। आत्मनो ३ ९ वाच्यत्वमुक्तप्रयोजकसद्भावे वाच्यत्वाभावापराधेन लक्ष्यत्वाभावा- यदन्यत्तस्माच्चिव्यतिरिक्तपदार्थेभ्यः प्रतीचीव प्रत्यग्भूतेव भवति। यद्वा । दर्शनादात्मनश्च "यतो, वाचो निवर्तन्ते" इत्यादिश्रुतेर्जात्याद्यभावाच्च आत्मनः प्रत्यगात्मनः समनन्तरमन्यतो देहादिभ्यः प्रत्यग्भूतेव निरुपाधिकस्य वाच्यत्वानुपपत्तेस्त्वमहमादिशब्दवाच्यप्रमातृसाक्षितया भवति। यद्वा। स्वस्मादन्यतोऽन्यस्मात्प्रतीचि प्रत्यगात्मनीव सर्वान्तरत्व ६ १२ तत्संबन्धस्य भातीति यस्मात्तस्मात् "आत्मना चाविनाभावम्" इत्यादिपूर्वोक्तहेतुभ्यश्च शब्दवाच्यान्तःकरणोपाधावेव स्फुटतरव्यवहारयोग्यत्वात्तद्वाचकशब्दैरात्मा तच्छब्दैरेवात्मा लक्ष्यत इत्यर्थः ॥ १०० ॥ लक्ष्यत, इत्यर्थः । त्वं प्रमाता अर्थो यस्य शब्दस्य स त्वमर्थस्त्वं- १५ शब्द इति यावत् ॥ ९८ ॥ सर्वविकल्पकल्पनानां M. * i आत्मा तयोच्यते S.

१६६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 101- -iii. 105 ] तृतीयोऽध्यायः। १६७ वृत्तिभिर्युष्मदर्थाभिर्लक्ष्यते चेद्दशिः पर:। यदि शब्दोऽभिधानाभिधेयत्वसंबन्धाङ्गीकारेण नात्मनि वर्तते अनात्मत्वं भवेत्तस्य वितथं च वच: श्रुतेः ॥ १०१ ॥ कथ शब्दादहं ब्रह्मास्मीति सम्यग्बोधोत्पत्तिः। उच्यते। यथोक्तन। असत्ये वर्त्मनि स्थित्वा निरुपायमुपेयते। अनेन गुणलेशेन ह्यत्यहंकर्तृकर्मया। आत्मत्वकारणाद्विद्यो* गुणवृत्या विबोधिताः ॥१०४॥ लक्ष्यतेऽसावहंवृत्या नाञ्जसात्राभिधीयते*॥ १०२॥ कथं पुनरभिधानमभिधेयनानभिसंबद्धं सदनभिधेयेऽर्थे प्रमां जनय- नाञ्जसात्राभिधीयतां इति को हेतुरिति चेत्। षष्ठीगुणक्रियाजातिरूढयः शब्दहेतवः । बोधयतीत्याह। ३ नात्मन्यन्यतमोऽमीषां तेनात्मा नाभिधीयते॥ १०३ ॥ शयाना: प्रायशो लोके बोध्यमाना: स्वनामभिः। विपक्षे दोषमाह वृत्तिभिरिति। घटादिवृत्तिभिस्तदभिधानैश्चवात्मनो सहसैव प्रबुध्यन्ते यथैवं प्रत्यगात्मनि ॥ १०५॥ लक्ष्यत्वे घटादिवद्नात्मत्वस्यैव प्रतीतिप्रसङ्गाद्गह्मात्मत्वेन प्रतीतिर्न ३ स्यात्तथा च "अहं ब्रह्मास्मि" "तत्त्वमसि" (इति) आदिवाक्यानामेकत्व- पुरुष इत्यादिः। कचिद्रूढिर्यथाकाशो द्यौरभ्रमित्यादिः। एतेषां शब्दप्रवृत्ति- प्रतिपादकानां वैयर्थ्यमपुरुषार्थपर्यवसायित्वं च स्यादित्यर्थः ॥ १०१॥ निमि त्तानामन्यतमस्याप्यात्मन्यसङ्गत्वादगुणत्वाद विक्रियत्वाद सामान्यत्वात्प्र- माणान्तरायोग्यत्वेनागृहीतसंबन्धत्वाच्चाभावान्नाभिधेय आत्मेत्यर्थः ॥१०३॥ ९ उक्तार्थनिगमनपरं श्रोकमाकाङ्ितपदं पूरयन्नवतारयति यथोक्तनेति। अहंकतारं प्रमातारं तत्कर्म च देहघटादिकमतीत्य या वर्तते कूटस्थ- आत्मनः परमार्थतः पदेन वाच्यवाचकलक्षणसंबन्धाभावे पदविषयत्वा ३ चिन्निभाहंवृत्तिस्तया। यद्वा। अतिशयेनाहंक्तैव कर्म विषयो भावाद्वाक्यात्सम्यग्बोधोत्पत्तिर्न स्यादित्याशङ्कय परिहरति यदीत्यादिना। असत्य आरोपितरूपे वर्त्मन्युपाये शबलात्मनि स्थित्वावस्थाय निरुपायं ३ यस्यास्तयासौ प्रत्यगात्मा लक्ष्यते। अत्रात्मन्यञ्जसा साक्षादुभिधा- वाच्यत्वं यतो न संभवति तत इत्यर्थः । गुणलेशेनेति हेतौ सत्ताप्रतीतौ साक्षादुपायरहितमात्मतत्त्वमुपेयते प्राप्यते यथा शाखाग्रे चन्द्रो यथा रेखाभिः सत्या वर्णा इत्यर्थः । तथापि प्रमाणान्तरसिद्धस्य ६ तृतीया॥ १०२॥ लोके लक्ष्यत्वदर्शनात्तस्य प्रमाणान्तरासिद्धस्य लक्षणयाप्यवगतिर्नोपपद्यत ननु हेत्वभिधानमन्तरेणात्मनि नाभिधायकः शब्द इति न शक्यते इत्याशङ्क्यात्मत्वादेव हेतोः स्वप्रकाशतया सिद्धत्वाल्लक्षणावृत्त्या तदवगति- वक्तुमित्याशङ्कय शब्दप्रवृत्तिनिमित्तानां संबन्धादीनामात्मन्यसंभवो रुपपद्यत इत्याह आत्मत्वकारणादिति ॥ १०४॥ ३ हेतुरिति श्रोकेन परिहरति नाञ्जसान्राभिधीयत इत्यादिना। षष्ठीति। तद्वाच्यः संबन्ध इत्यर्थः । क्वचित्षष्ठयर्थः संबन्धः शब्दप्रवृत्तिनिमित्तं उपायमात्रस्योपेयेन सत्यसंबन्धरहितस्य बोधकत्वेऽप्यभिधानस्यागृहीत- यथा राजपुरुष इत्यादिः । क्वचिद्गुणयोगो यथा शुकः पट इत्यादिः। संबन्धस्य बोधकत्वं क्वापि न दृश्यत इति विशेषमाशङ्कय संबन्धग्रहण- क्वचित्क्रियायोगो यथा पाचक इत्यादिः । क्वचिज्जातियोगो यथा गौरश्वः मन्तरेणापि बोधकत्वं यथोच्यते तथा शण्वित्याह कथं पुनरित्या- ३ ६ दिना। यथा निद्रितः पुमानुत्तिष्ठ # All Mss but E & S read अभिधायक: । देवदत्ते त्याम त्रणशब्देना गृह्य- ABCD omit नाञ्जसान्राभिधीयते। * कारणात्सिद्धा ABCDF; विबोधिता E, विबोधित: ABDF.

नैष्कर्मर्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता -iii. 110 ] ३६८ [ iii. 106- तृतीयोऽध्यायः। १६९

न हि नाम्नास्ति संबन्धो व्युत्थितस्य शरीरतः । "असत्ये वर्त्मनि स्थित्वा" इत्युपश्रुत्यातिविस्मितो महता संत्रमेण

तथापि बुध्यते *तेन यथैव तत्वमित्यतः ॥ १०६ ॥ कश्चिच्चोदयति।

यथा च। नासन्नुपायो लोकेऽस्ति परमार्थविनिश्चये।

बोधाबोधौ नभोऽस्पृष्टा कृष्णधीनीडगौ यथा। नासलिङ्गाद्धि बाष्पदेः कश्विदगिं प्रपद्यते ॥ १०८॥ बाध्येतरात्मकौ स्यातां तथेहात्मनि गम्यताम् ॥ १०७॥ इत्येवं चोदयेद्योऽपि जोषयेत्तं* घटादिना ।

माणाभिधेयसंबन्धेनव बोध्यमानः प्रबुध्यते तद्वत्तत्त्वमस्यादिनाप्य- संदसद्भयां विभक्तोऽसौ। पर्यायश्र न चानयोः ॥ १०९॥

६ विद्यया निद्रितः पुमानगृह्यमाणसंबन्धेनैव बोध्यमानः प्रबुध्यत एवं कुचोद्यमुन्मूल्याथेदानीं प्रकृतमभिधीयते। प्रकृतं चानभिधेये इत्यर्थः॥ १०५॥ ननु यस्य यद्रूपं मिथ्या तस्य्र तत्प्रयुक्तकार्यकरत्वं नास्ति यथा बाष्प- ननु नामभि: पूर्वसंबन्धग्रहणमस्त्येव तस्माद्गृहीतसंबन्धानामेव तेषां तत्रापि बोधकत्वमित्यत आह न हीति। शरीरान्वुत्थितस्य देहेन्द्रियाभि- धूमस्य धूमत्वाभावान्न तत्प्रयुक्ताग्निगमकत्वमेवं श्रुत्याचार्यादेस्तद्रूपेण मिथ्यात्वान्न तत्प्रयुक्तबोधहेतुत्वसंभव इति चोद्यतीत्याह असत्ये वर्त्मनि ३ ३ मानरहितस्य सुषुप्तस्य स्ववाचकशब्दश्रवणसंबन्धस्मरणयोरभावा- त्तद्भावे च सति शरीरसंबन्धे प्रतिबोधः प्रतिबोधे सति शरीरसंबन्धः अथवा प्रतिबोधे सति श्रवणं श्रवणाच्च प्रतिबोध इति परस्पराश्रयत्व- परिहरति इत्येवमिति। ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य कृत्स्स्य घटपटादे: प्रपञ्स्य

६ प्रसङ्गादस्मर्यमाणसंबन्धस्यैव बोधकत्वं सुषुप्तावङ्गीकर्तव्यम्। तस्माद्वाचक- मायामयत्वाङ्गीकारात्तस्य चार्थक्रियाकारित्वे तवाप्यविवादात्तुच्छता- शब्दस्य वाच्य एव संबन्धज्ञानापेक्षा न लक्ष्ये। अन्यत्र गृहीतसंबन्ध- याश्च मयेव त्वयाप्यनङ्गीकाराद्वटादिनैव दृष्टान्तेन प्रीणातु भवानित्यर्थः । ३ स्यापि गङ्गाशब्दस्य संबन्धग्रहणं विनैव तीरादौ बुद्धिजनकत्वप्रदर्शनात्। दृष्टान्तोऽप्यसंप्रतिपन्न इति मन्वानं प्रत्याह सदसद्धघामिति। ९ एवं शबलेऽपि गृहीतसंबन्धानामपि तत्त्वमस्यादिशब्दानां लक्षणयाखण्डैक- न हि घटादिः सन्नास्तीत्यपि दर्शनान्नाप्यसन्नभावप्रतियोगित्वात्ततः

रसपर्यवसायित्वं नानुपपन्नमिति भावः ॥ १०६ ॥ सदसद्ग्यां विलक्षण इत्यर्थः । तर्हि क्रमेण सत्त्वमसत्त्वं चेत्याशङ्क्याह ६ ननु भवत्वेवं शब्दादात्मनि ज्ञानोत्पत्तिस्तथापि निवर्त्यनिवर्तकाज्ञान- पर्यायश्च न चानयोरिति। यस्मिन्धर्मिणि सत्त्वासत्त्वयो: क्रमेण समावेश ज्ञानाश्रयत्वादात्मनः सविकारत्वं प्राप्तमित्याशङ्कय दृष्टान्तेनैव तन्निराचष्टे इष्यते तस्य सत्त्वेऽसत्त्वे च न समावेशः संभवति वैयर्थ्याद्विरोधाच। ३ यथा चेति। अमूर्तत्वान्नीरूपमाकाशमिति बोधो नीलोत्पलदलवन्नील उभयविलक्षणत्वे चानिर्वचनीयता बलादापतति। बाष्पधूमादेस्व- ९ मित्यंबोधस्तौ यथा नभो गगनमरपृष्टा विकारमकृत्वैव बाध्यबाधकौ व्याप्तत्वादेवागमकत्वं प्रमेयत्वादिवन्न त्वसत्यत्व्रादसत्यस्यापि प्रतिबिम्बवर्ण स्याताम्। कथं तर्हि तयोरप्यन्तरेण विषयगतमतिशयं निवर्त्यनिवर्तक- दैध्यादेर्गमकत्वदर्शनात्सत्यस्यापि घटपटादेरव्याप्तस्य गमकत्वादर्शनाच्चेति भाव: स्यादित्याशङ्गयाह कृष्णधीनीडगाविति। कृष्णाकारा घीः कृष्ण- भाव:।। १०९।। ६ १२ धीस्तस्या नीडमालम्बनं विषय इति यावत्। तद्गतौ तद्विषयौ नीरूपं वृत्तकीर्तनपूर्वकं वर्तिष्यमाणस्य तात्पर्यमाह एवमिति। कारणान्तर- रूपवच्चेति विरुद्धाकाराकारितौ तावन्मात्रश्यैव यथा निवर्त्यनिवर्तकौ मिति। अविद्यानिरासिज्ञानोत्पादकशब्दशक्त्यालोचनयागृहीतसंबन्ध- ९ भवतस्तथात्मानमविकृत्यैव संसार्यसंसारीति बोधाबोधौ निव्त्यनिवर्तकौ स्यापि निवर्तकत्वं पूर्वमुदितमिदानीं निवर्त्याविद्यास्वभावपर्यालोचनयापि ३ स्यातामित्यर्थः॥ १०७॥ * योजयेत्तं S. i विविक्तोऽसौ C, * बुध्यते येन S. २२

१७० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii. 110-

कथमभिधाश्रुतिरविद्याध्वंस्यात्मनि ज्ञानं जनयतीति। तत्रैव -iii. 114 ] तृतीयोऽध्यायः। १७१:

कारणान्तरमुच्यते। न कथंचनापि तत्संभावनाप्यस्ति यत आह। अतिदुस्स्थोऽप्रबोधोऽत्र ह्यात्मैवास्य प्रबुद्धता।· ज्ञानं यस्य निज रूपं क्रियाकारकवर्जितम्। निमित्तमात्राव्येत्येषा नासाग्रे बदरं* यथा ॥ ११०॥ संभावनाप्यविद्यायास्तत्र स्यात्केन हेतुना ।। ११२ ॥ अनुदितानस्तमितकूटस्थबोधमात्रस्वाभाव्यादात्मनो दुस्संभाव्योऽविद्या- सोऽयमेवमनुदितानस्तमितावगतिमात्रशरीर आत्मापि सन्नविचारित- सद्भाव इति चेन्न। अविद्याप्रसिद्धथैव तत्सद्भावसिद्धेरुलूकनिशा- प्रसिद्धांविद्यामात्रव्यवहित एवातथैवेक्ष्यते यतोऽतः। ३ वदित्यत इदमुच्यते। अनुमानादयं भावाव्यावृत्तोऽभावमाश्रितः । अहो धाष्टर्यमविद्याया न कश्चिदतिवर्तते। ततोऽप्यस्य निवृत्तिः स्याद्वाक्यादेव बुभुत्सतः ॥ ११३॥ प्रमाणं वस्त्वनादृत्य परमात्मेवां तिष्ठति ॥ १११ ॥ भाववद्भावादपि निवृत्तिरनुमानादेव किमिति न भवतीति चेच्छणु। यस्मादविद्याप्रसिद्धयैवाविद्यासद्भावसिद्धिरत आत्मवस्तुवृत्तानुरोधेन वास्तव एव सद्भावः किं न स्यादित्याशङ्क्य युक्तिबलान्मैवमित्याह यस्मादि- तदुपपन्नमित्युच्यत इत्यर्थः । अतिदुरस्थतामेवोपपादयति आत्मैवेति। त्यादिना। ननुज्ञानस्य जन्यत्वात्परिणामादिक्रियावत्त्वाच्च कथमात्मरूपत्व- अनुदितानस्तमितप्रकाशस्वभाव आत्मन्यबोधः स्वप्रकाशस्वभावे सवितरीव मित्यत आह क्रियाकारकेति ॥ ११२॥ ६ तमः प्रतिभासव्यतिरेकेण वस्तुतो नोपपन्नर्तेन यत्किंचिन्निमित्तमासाद्य नासाग्रस्थबदरमिव व्येत्यपगच्छतीत्यर्थः ॥११० ॥ ननु भवत्वेवमविद्यासद्भावः प्रसिद्धिबलादात्मनि तथापि कथं तन्नि-

ननु तह्युक्तयुक्तिबलान्न भवेदात्मन्यविद्यति चोद्मुद्धाव्य प्रसिद्धत्वेन, वृत्तिरित्याकाड्डायां पूर्वोक्तान्वयव्यतिरेकलक्षणानुमानोपकृताद्वाक्यादिति तस्याः सद्भावापह्ववायोगान्नित्यपरतत्रतया प्रतीतेः स्वातन्रयायोगा- ल्लोकतात्पर्यकथनपूर्वकमवतारयति सोऽयमित्यादिना। पूर्वमात्मत्वेन ३.

३ ज्डाश्रयत्वस्य च निरस्तत्वादहमज्ञो मामन्यं च न जानामीति भासानु- सारेणात्माश्रयत्वमेष्टव्यमिति परिहरति अनुदितेत्यादिना। उलूकनिशा- रात्मा न भवतीति विविक्तत्वेनाधिगतोऽयमात्मा भावरूपदेहादिभ्यो वदिति। यथा प्रमाणतर्काभ्यां स्वप्रकाशस्वभावस्याह्नो रात्रित्वा- ६ संभवेप्युलूकानामपरोक्षत्वादह्न एव. रात्रित्वं तद्वत्प्रमाणतर्काभ्यामात्मन्य- शेषः । स्वरूपनिर्धारणाभावात्। अतः सत्त्वेन प्रतिपन्नदेहादिभ्यो व्यावृत्तस्य कोऽस्मीति बुभुत्सोरस्य वाक्याद्वह्मात्मत्वप्रतिपत्तौ 'सत्यां - पाद्यति प्रमाणमिति । प्रमाणं वस्तुवृत्तं चानपेक्ष्य स्वयमेव परमार्थ- विशेषस्वरूपनिर्धारणादभावाव्यावृत्ति: सात्। ततः । अन्वयव्यतिरेक- ९ वद्वभासते तस्मादविद्याया घार्ष्यं विद्वानीश्वरोऽपि नातिवर्तितुं सहकृताद्वाक्यादविद्यानिवृत्तेरित्यर्थः ॥ ११३ ॥ ९

शक्नोतीत्यर्थः ॥ १११॥ ननु देहाव्यावृत्तिर्येथानुमानात्सिद्धयति तद्वदभावो नात्मा दृश्यत्वात् ननु प्रसिद्धबलाच्चदात्मन्यविद्याभ्युपेयते तर्हि प्रसिद्धेः सार्थकत्वाय देहादिवदित्यभावाव्यावृत्तिरप्यनुमानात्सिद्ध्यति ततः कथमन्वयव्यतिरेक- सहकृताद्वाक्यादात्मावगतिः स्यादित्युच्यत इति शङ्कोत्तरत्वेन श्रोक- ३ व्येत्येव नासामनबदरं M. परमार्थेव M. मवतारयति भाववदित्यादिना। भावाद्देहदेन्द्रियाद्यात्मलक्षणाद्यथा- * त्मनो व्यावृत्तिर्न भावत्वाकारेणैव भवत्युभयोर्भावस्वभावत्वाविशेषात्

१७२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता ₾ iii. 114- -iii. 119 ] तृतीयोऽध्यायः। १७३

न व्यावृत्तिर्यथा भावाद्भावेनैवाविशेषतः*। यस्मात्तत्त्व मस्यादि वाक्यमेवात्मनोऽशेषामविद्यां निरन्वयामपनुदति

अभावाद्प्यभावत्वा व्यावृत्तिर्न तथेष्यते ॥ ११४॥ तस्मात्।

यतो नानुमानेन व्याविद्धाशेषक्रियाकारकफलात्मनि खवाराज्येऽभि- अद्धातममनादृत्य प्रमाणं सदसीति ये।

षेक्तुं शक्यते तस्मात्। *बुभुत्सन्तेऽन्यतः कुर्युस्तेऽक्ष्णापि रसवेदनम् ॥ ११७/

अविद्यानिद्रया+ सोडयं प्रसुसो दुर्विवेकया। एवमप्रतिहतामहं ब्रह्मेति प्रमां तत्वमस्यादिवाक्यं कुर्वदपि न प्रति-

भावाभावव्युदासिन्या श्रुत्यैव प्रतिबोध्यते ॥ ११५ ॥ पादयतीति चेदभिमतं न कुतश्रनापि प्रतिपत्तिः स्यादत आह। इदं चेदनृतं ब्रूयात्सत्यामवगतावपि।

नैतदेवम्। कुतः । यत आह। न चान्यत्रापि विश्वासो ह्यवगत्यविशेषतः ॥ ११८॥।

कुतो विद्येति चोदं स्यान्नैव प्राग्घेत्वसंभवात्। न चोपादित्सिताद्वाक्यार्थाद्वाक्यार्थान्तरं कल्पयितुं युक्तम्। यस्मात्। कालत्रयापरिच्छित्तेर्न चोर्ध्व चोदसंभवः ॥११६॥ प्रसंख्यानादीनां नाविद्यानिवर्तकत्वमित्युपसंहरति यस्मादित्यादिना। ६ किन्तु द्रष्टदृश्यादिचतुर्विधान्वयव्यतिरेकलक्षणानुमानबलादेव निश्चीयत अद्धातमं साक्षादात्मतत्त्वप्रमितिसमर्थतया निश्चिततमं तत्त्वमस्यादि- एवमभावाद्दहाद्यात्मवैधुर्यादनुमानविषयीकृताव्यावृत्तिरनुमानेनैव न प्रती- वाक्यमनादत्य प्रसंख्यानादिनात्मतत्त्वं येऽवगन्तुमिच्छन्तः प्रवर्तन्ते ते ३ यतेऽनुमानविनिश्चिताभावत्वादेव। ततो भावाभावविलक्षणत्रह्मरूपत्व- चक्षुरिन्द्रियेण रसविशेषान्प्रतिपत्तुमिच्छन्तीत्यर्थः ॥११७॥ ...

९ प्रतिपादकवाक्यादेवाभावव्यावृत्तिप्रतीतिरिति भावः ॥ ११४॥ उक्तन्यायेन वेदान्तानां प्रामाण्योपपत्तावपि यदि वैयर्थ्यादप्रामाण्यं

फलितार्थमुपसंहरति यत इत्यादिना। दुर्विवेकया प्रमाणान्तरेण ब्रूयात्तर्हि कृत्स्स्यापि वेदस्य प्रत्यक्षादेश्चाप्रामाण्यं स्यादित्यतिप्रसङ्गमाह

निवर्तयितुमशक्ययेत्यर्थः ॥ ११५॥ एवभिति। तत्त्वमस्यादिवाक्यान्निश्चिततात्पर्यावगतौ सत्यामपि यदि ३ कश्चिदिद्मनृतमप्रामाण्यं ब्रयात्तस्यात्मन्यन्यत्रापि कृत्स्रवेदेऽपि प्रत्यक्षादौ

प्रकारान्तरेण परिहरति अत्राहेत्यादिना।- चावगतौ सत्यामप्यविशेषाद्विश्वासो न स्यात्। ततश्र स्वतःप्रामाण्यं

किमनुदितायां विद्यायामविद्या न संभवतीति चोदमुतोदितायाम्। व्याहन्यत इत्यर्थः ॥ ११८॥ ६

ननु न च वयमप्रामाण्यं वेदान्तानां ब्रमः किन्त्वहं ब्रह्मास्मीत्युपासीते- मविद्येति चोद्यानवतारादविद्यानुभवविरोधाच्च। नापि द्वितीय त्युपासनाविधिपरत्वेन प्रामाण्यमिति तत्राह न चोपादित्सितादिति आत्मन्यविद्या नासीदर्ति अवगततत्त्वंपदार्थस्य यदि वाक्याद्वाक्यार्थज्ञानं न जायेत तदा विधिपरत्वं ३ दित्यर्थः ॥ ११६॥ कल्प्यम्। न चैतदस्ति विज्ञातपदार्थस्याधिकारिणो वाक्यात्प्रमित्यु-

• अवशेषत: M. अन्यभावत्वात् M. * बुभुत्सन्त: E. अनिद्रो निद्रया M. 1 मात्र occurs in CF only. 1 न चान्यत्रापि वाक्ये स्याद्विश्वासो ह्यविशेषतः M,

-iii. 125 ] तृतीयोऽध्यायः। १७५ १७४ [iii. 119- यदर्थ च प्रवृत्तं यद्वाक्यं तत्र न चेच्छूतम्। न चेदनुभवोऽतः स्यात्पदार्थावगतावपि। प्रमामुत्पादयेत्तस्य प्रामाण्यं केन हेतुना ।। १२२ ।। कल्पयं विध्यन्तरं तत्र न हयन्योऽर्थोऽवगम्यते ॥ ११९॥ अथ मन्यसे। न च यथाभिमतोर्ऽर्थों यथोक्तेन न्यायेन नावसीयते। कोऽसौ न्याय इत्याह। पारोक्ष्यं शब्दो नः प्राह प्रसंख्यानात्वसंशयम् ॥१२३॥ नामादिभ्यो निराकृत्य त्वमर्थ निष्परिग्रहः। निस्स्पृहो युष्मदर्थेभ्यः शमादिविधिचोदितः ॥१२० ॥ संभावयामः । यस्मात् । भड्क्त्वा चान्नमयादींस्तान्दश्चानात्मतयार्गलान्। युक्तिशब्दौ पुराप्यस्य न चेदकुरुतां प्रमाम्। अहं ब्रह्मेति वाक्यार्थ वेत्ति चेन्नार्थ ईहया॥ १२१ ॥ साक्षादावर्तेनात्ताभ्यां किमपूर्व फलिष्यति॥ १२४ ॥ न चेदेवमुपगम्यते वाक्यस्य प्रमाणस्य सतोऽप्रामाण्यं प्राम्रोति। अथैवमपि प्रसंख्यानमन्तरेण प्राणान्धारयितुं न शक्रोषीति* चेच्छवणा- तदाह। तदनङ्गीकारे तेषामप्रामाण्यं प्रसज्येतेति दोषमाह न चेदेवमित्या-

त्पत्तेरुक्तन्यायेन मुख्यार्थसंभवे विधेः कल्पयितुमशक्यत्वाच्च न विधि- दिना॥ १२२ ॥। ३ ६ परत्वेन प्रामाण्यं वाच्यमित्यर्थः। इतश्च न विधिपरत्वं कल्पनीयमित्याह ननु भवतु प्रामाण्यं तथापि तत्प्रसंख्यानविधिपरत्वेनैवेति शङ्कां तंत्र न ह्यन्योऽर्थ इति। तत्त्वमस्यादिवाक्यप्रकरणे विधिपदाश्रवणा- दर्शयतीत्याह अथ मन्यस इति। उत्तरमाह शब्द इति। अन्यपरस्य दित्यर्थः ॥ ११९॥ वाक्यस्य प्रत्यक्षादिविरोधादद्वितीये ब्रह्मणि प्रामाण्यं न स्यादित्यर्थः । ३ पुनः पूर्ववाद्याह पारोक्ष्यमिति। शब्दः संसृष्टपरोक्षार्थविषयत्वान्नापरोक्ष्य- कथं तर्हि पदार्थावगतिहेतुतया वाक्यार्थप्रतिपत्त्युपयोगी न्याय इति हेतुः शब्दयुक्त्यभ्यासरूपं तत्प्रसंख्यानं निर्विचिकित्सं ब्रह्मात्मत्वं साक्षाद- तं दर्शयितुं न्यायस्य तावत्पदार्थसाधकत्वमस्तीत्याहं न चेति। प्रश्नपूर्वकं नुभावयिष्यतीति भावः ॥ १२३ ॥ ६ ३ श्रोकद्वयमवतारयति कोऽसाविति। नामादिभ्यः प्राणान्तेभ्यश्छान्दोग्यो- तदुत्तरत्वेन श्रोकमवतारयति न च युक्तीति। युक्तिशब्दौ यदि पनिषत्प्रदर्शितेभ्य आत्मानं विविक्ततयाधिगम्याहमभिमानं वर्जयित्वा पूर्वमपरोक्षप्रमां न कुर्वाते परोक्षप्रमामेव कुरुतः पश्चात्कथमभ्यासात्तां ममत्ववर्जनाच्च निष्परिग्रहः क्षेत्रपुत्रादिपरिग्रहरहितो युष्मदर्थेभ्यो कुर्वीयातां

६ निरपृहस्तदुपभोगतृष्णावर्जितः शमाद्यधिकारिविशेषणसंपन्नस्तैत्तिरीय- दित्यर्थः ॥ १२४ ॥ कोपनिषत्ाति पादितान्नमयादि पञ्च्कोशेष्वहंममाभिमा नहीनक्षपितसमस्त- ननु "आवृत्तिरसकृदुपदेशात्" इति सूत्रकारेण शब्दयुक्तयभ्यास- 4. प्रतिबन्धतया ब्रह्मात्मतां प्रतिपद्यते चेर्त्कि तत्रोपासनादिव्यापारेण रूपप्रसंख्यानस्य स्वीकृतत्वान्न तदन्तरेण वाक्यं बोधकमिति शङ्कित्वास्य ९ कृत्यमित्यर्थः ॥ १२०॥१२१॥ ब्रह्मात्मवस्तुनो ज्ञानसाधनश्रवणमननादावेवावृत्तिः सूत्रकृताभ्युपगता ३ * न शक्रोमि M. एवमुक्ताधिकारिणो वेदान्ता: प्रमितिमुत्पाद्यन्तीत्युक्तमिदानी

१७६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 125- -iii. 126 ] तृतीयोऽध्यायः। १७७ दावेव संपादयिष्यामः । कथम् प्रसंख्याने* श्रुतावस्य न्यायोऽस्त्वाम्रेडनात्मकः । त्वमर्थस्यावबोधाय विधिरप्याश्रितो यतः ।

ईषच्छूतं सामिश्रुतं सम्यक्श्रुत्वावगच्छति ॥ १२५ ॥ तमन्तरेण ये दोषास्तेऽपि नायान्त्यहेतवः ॥ १२६ ॥

ननु प्रसंख्यानविधिमनभ्युपगच्छतः पारमहंसी चर्या बौद्धादिचर्या- इति श्रीसुरेश्वराचार्यकृतनैष्कर्म्यसिद्धिसंबन्धोक्तौ वद्शास्त्रपूर्विका प्रामोति ततश्रारूढपतितंत्वा न स्यादशेषकर्मणां च तृतीयोऽध्यायः॥३॥ ३ निवृत्तिर्न प्रामोतीति। उच्यते। दोषप्रसक्तिरित्यर्थः ॥ १२६॥

सम्यक्स्वरूपाव- धारणाभावादावृत्तेरुपयोगो न तु श्रवणादिसाध्यविज्ञान इति परिहरति इति श्रीज्ञानोत्तममिश्रविरचितायां नैष्कर्म्यसिद्धि- ६ अथैवमित्यादिना ॥ १२५॥ चन्द्रिकायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

ख्यानविध्यनभ्युपगमाच्च वैधस्य प्रवृत्त्यन्तरस्याप्यभावात्तदर्थतया नित्य- ३ नैमित्तिककर्मपरित्यागस्य वक्तुमशक्यत्वात्पाषण्डचर्यावन्निमूलैव परम- हंसचर्या स्यादिति शङ्कते नन्बिति। उत्पन्नविवेकेनानुष्ठितस्याचारस्या- शास्त्रीयत्वे को दोष इत्याशङ्क्याह ततश्चेति। सकलश्रुतिस्मृतिपुराणेषु ६ प्रसिद्धमारूढ पतितत्वं न सिद्धतीत्यर्थः । आरूढपतितत्वं च स्यादिति पाठे विधिपरिप्रापितसकलकर्मपरित्यागादारूढपतितत्वं स्यादित्यर्थः । किं च प्रसंख्यानविध्यनभ्युपगमे नित्यनैमित्तिककर्मनिवृत्तिर्न ९ सिध्यतीत्याह अशेषेति। प्रसंख्यानविध्यभ्युपगमेऽनवरतमनन्यचित्त- तया ज्ञानाभ्यासात्तद्विरुद्धनित्यनैमित्तिककर्मणां निवृत्तिर्भवति तदन- भ्युपगमे तु यावज्जीवमग्निहोत्रमित्यादिश्रुतिचोदितकर्मणोऽनुष्ठेयत्वात् १२ सर्वकर्मसंन्यासस्यावसर एव नास्तीत्यर्थः । एतदुत्तरत्वेन श्रोकमवता- रयति उच्यत इति। त्वंपदार्थविवेकाय श्रवणादिविधेरभ्युपगमात्तदङ्गत्वेन च सर्वकर्मसंन्यासस्य

• प्रसंख्यानं ES; प्रसंख्यान CF. After पतितत्वं the reading of A was originally न च but the च has been erased ; B has neither. CDE have न, but in the margin of the two last a is substituted. The latter is the reading of F. २३

-iv. 8 ] चतुर्थोऽध्यायः। १७९

चतुर्थोऽध्यायः। असाधारणांस्तयोर्धर्मान् ज्ञात्वा धूमा्निवद्ुः। अनात्मनोथ बुद्धयन्तान् जानीयादनुमानतः ॥५॥

ॐ पूर्वाध्यायेषु यद्वस्तु विस्तरेणोदितं स्फुटम्। इदमित्येव बाह्येऽर्थे ह्यहमित्येव बोद्धरि।

संक्षेपतोऽधुना वक्ष्ये तदेव सुखवित्तये। १ ॥ द्वयं दृष्ट यतो देहे तेनायं मुह्यते जनः ॥ ६ ॥

संक्षेपविस्तराभ्यां हि मन्दोत्तमधियां नृणाम्। केन पुनर्न्यायेनात्मानात्मनोरश्वमहिषयोरिव विभागः क्रियत इति।

वस्तूच्यमानमेत्यन्तःकरणं तेन भण्यते ॥ २ ॥ उच्यते।

आत्मानात्मा च लोकेऽस्मिन्प्रत्यक्षादिप्माणतः । न्यायः पुरोदितोऽस्माभिरात्मानात्मविभागकृत्। सिद्धस्तयोरनात्मा तु सर्वत्रैवात्मपूर्वकः ॥ ३ ॥ तेनेदमर्थमुत्सार्य ह्यहमित्यत्र यो भवेत् ॥ ७॥ अनात्मत्वं स्वतस्सिद्धं देहाद्धिन्स्य वस्तुनः । विद्यात्तत्वमसीत्यस्माद्भावाभावद्दशं सदा । ज्ञातुरप्यात्मता तद्वन्मध्ये संशयदर्शनम्॥४ ॥ अनन्तरमबाह्यार्थ प्रत्यक्सथं* मुनिरञ्जसा ॥८॥।

श्रीगणपतिसरस्वतीसद्गुरुभ्यो नमः । हरि: ॐ। एवं प्रथमद्वितीय- कथं तर्हि निर्णय इत्याह असाधारणानिति द्रष्टत्वाजडत्वादयो तृतीयाध्यायैः क्रमेण समन्वयाविरोधवाक्यार्थज्ञानसाधनानि विचार्य ह्यात्मनोऽसाधारणधर्मा दृश्यत्वजडत्वादयस्त्वनात्मधर्मास्ताव्ज्ञात्वा धूमे चतुर्थाध्यायेन फलविचारं प्राधान्येनारभमाणः "एष संक्षेपतः पूर्वाध्याय- नाग्निमिव देहादीन्वुद््यन्तान्टश्यत्वादिलिङ्गकानुमानैरनात्मनो जानीया- ३ त्रयस्यार्थ उक्तः " इत्यतः प्राक्तनस्य ग्रन्थस्यातीताध्यायत्रयेण पौनरुक्त्यं दित्यर्थः ॥ ५॥ परिहरति पूर्वाध्यायेष्विति ॥ १ ॥ "मध्ये संशयदर्शनम्" इत्युक्तं किं तत्र संशयकारणमित्यत्राह इदमिति। ननु विस्तरेणोक्तमपि न प्रतिपद्यन्ते चेत्कथं संक्षिप्योक्तं सुखं प्रति- पद्येरन्नित्यत आह संक्षेपविस्तरेति ॥ २ ॥ इदमित्येव घटादिबाह्यविषये बुद्धिर्भवति। अहमित्येव ज्ञातरि बुद्धिः शरीरे तु ममेदं शरीरमहं मनुष्य इति च बुद्धिद्वयमुपलभ्यते। तेन संशयो ३ संदिग्धे न्यायः प्रवर्तत इति न्यायात्संदिग्धस्यैव विचार्यत्वात्तत्परि- जायत इत्यर्थेः ॥ ६॥ शोधयितुमविप्रतिपन्नमर्थ तावद्दर्शयति आत्मेति। ननु प्रत्यक्षादिप्रमाणै- किंपुनस्तन्निर्णयकारणमित्याकाड्डायां द्रष्टदृश्यादिचतुर्विधान्वयव्यतिरेक- ३ रनात्मैव सिद्धो न पुनरात्मेत्याशङ्क्य द्रष्टसिद्धिव्यतिरेकेण दृश्यस्यासिद्व- लक्षणो न्यायः पूर्वाध्यायेषूपपादित इत्याह केन पुनरित्यादिना । र्मैवमित्याह तयोरिति॥ ३॥ तेनेदमिति। इदमनिदंरूपसंभिन्नेऽहंकारे य इदमंशस्तं दृश्यत्वादिहेतुभि- ३ किलक्षणौ तर्ह्यात्मानात्मानौ प्रसिद्धावित्यत्राह अनात्मत्वमिति रनात्मतयोत्सार्य यः परिशिष्टोऽनिदमंशस्तमात्मानमुक्तलक्षणं तत्त्वमसीति

दृश्या घटाद्योऽनात्मानो द्रष्टैवात्मेति प्रसिद्धमित्यर्थः। कुत्र तर्हि संशय वाक्याज्जानीयादित्यर्थः ॥७॥

इत्याह मध्य इति। घटादेः प्रत्यगात्मनश्चान्तराले शरीरेन्द्रियादौ कतमो विद्यादिति ॥८॥। द्रष्टेति वादिविप्रतिपत्तेः संशय इत्यर्थः ॥४ ॥ *प्रत्यञ्च M.

१८० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iv. 9- -iv. 14 ] चतुर्थोऽध्यायः। उच्यतां तर्हि कया तु परिपाट्या वाक्यार्थ वेत्तीति। उच्यते। यैरद्राक्षीत्पुरात्मानं यमनात्मेति वीक्षते। अन्वयव्य तिरेकाभ्याम्। दृष्टे्द्रष्टारमात्मानं तैः प्रसिद्धैः प्रमित्सति ॥ ११ ॥ त्यक्तकृत्स्नेदमर्थत्वात्यक्तोऽहमिति मन्यते। नावगच्छाम्यहं यस्मान्निजात्मानमनात्मनः ।।९।। कस्मात्पुनर्हेतोः पराचीनाभिः *शब्दाद्यवलेहिनी भिर्वुद्धिभिरात्मान-

अथ शरीरादिबुद्धिपर्यन्तः स सर्वोऽनात्मैवेति प्रमाणाद्विनिश्चित्य मनात्मवन्न वीक्षत इति। उच्यते।

किमिति बुभुत्सातो नोपरमते। शृणु। चक्षुर्न वीक्षते शब्दमतदात्मत्वकारणात्। यथैवं भौतिकी दृष्टिर्नात्मानं परिपश्यति ॥ १२ ॥ अनुच्छिन्नबुभुत्सश्व प्रत्यग्घेतोरनात्मनः । दोलायमानचित्तोऽयं मुह्यते भौतवन्नरः ॥ १० ॥ प्रत्यक्षादिप्रमाणस्वाभाव्यानुरोधेन तावत्तद्दर्शनकारणभुक्तम्। अथ अविलुप्तविज्ञानात्मन आत्मत्वादेव नित्यसान्निध्याद्वुभुत्सुः किमिति प्रमेयस्वाभाव्यानुरोधेन प्रतिषेध उच्यते।

न प्रतिपद्यत इति। यस्मात् । धीविक्रियासहस्त्राणां हानोपादानधर्मिणाम्। सदा साक्षिणमात्मानं प्रत्यक्त्वान्नाहमीक्षते।। १३ ॥ कस्तर्हि वाक्यार्थप्रतिपत्तौ क्म इत्याकाङ्कायां प्रथममन्वयव्यतिरेकाभ्यां क्व पुनरियं विवेकबुद्धिः किमात्मन्युतानात्मनीति । किंचातः । बुद्ध्यादीननात्मत्वेनोत्सार्य ततो विविक्तं प्रत्यगात्मानं तत्साक्षिणमधिगम्य यद्यात्मनि कूटस्थत्वव्याघातोऽनात्मदर्शित्वात्। अथानात्मनि ३ वाक्याङ्गह्मात्मतां प्रतिपद्यत इति क्रममभिप्रेत्याह उच्यतामित्यादिना। वाक्यापेक्षायां कारणं दर्शयितुमाह त्यक्तकृत्सनेति। पूर्वं देहादेर्बुद्धयन्त- पूर्व देहादिलक्षणमात्मानमद्राक्षीदमिदानीं विवेकोदये सत्यनात्मेति मन्यते स्याहमित्यात्मत्वेन गृहीतस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यामनात्मतया परित्यक्तत्वा- तमद्राक्षीदित्यन्वयः । तैः प्रसिद्वैः करणैः प्रमातुरपि साक्षिणं प्रमातु- ६ दह्मात्मापि परित्यक्त इति मुमुक्षुर्मन्यते। कुतः । यतोऽनात्मनः मिच्छति यस्मात्तस्मान्न प्रतिपद्यत इति संबन्धः ॥ ११॥ ६ सकाशान्निष्कृष्य निजमात्मानं नाहमवगच्छामि तस्मादहं नष्टोऽस्मीति इन्द्रियाणामनात्मविषयत्वे कारणं प्रश्नपूर्वकं दर्शयति कस्मादित्यादिना। मन्यते ततस्तन्निर्धारणाय बुभुत्सोर्वाक्यापेक्षेत्यर्थः ॥ ९॥ यथा चक्षुः शब्द न पश्यत्यतदात्मत्वकारणादशब्दगुणद्रव्यप्रकृति- उक्तमेवार्थ प्रश्नपूर्वकं विशद्यति अथेत्यादिना। अनुच्छिन्ना बुभुत्सा कत्वादेवं भौतिकान्तःकरणजनितं विज्ञानमन्तःकरणाप्रकृति कमात्मानं ३ बोद्धुमिच्छा यस्य स तथोक्त । तत्र हेतुः प्रत्यग्धेतोरिति। अनात्मनः न पश्यतीत्यर्थः ॥ १२॥ ३ सकाशात्प्रत्यगात्मनः प्रतिपत्तिहेतोः प्रतियत्त्यर्थमिति यावत् । भौतो नाहमीक्षत इति। आत्मनः समस्तबुद्धिवृत्तिभावाभावसाक्षितया- भूतोपनिगृहीतो भ्रान्तस्तद्वदित्यर्थः ॥ १० ॥ Sविषयत्वेन प्रत्यक्त्वादहमन्तःकरणं विषयिणं न पश्यतीत्यर्थः ॥१३॥ एवं द्रष्टदृश्यादिविवेकेनात्मानात्मविवेको दर्शितः। सेयं विवेकबुद्धि: नन्वात्मनः खसत्ताप्रेयुक्तप्रकाशकत्वाद्देशादिव्यवधानाभावाच्च नाप्रकाशो किमाश्रयेत्याक्षिप्य समाधत्त क पुनरित्यादिना। अनात्मदर्शित्वादनात्मा- युक्तस्तत्कथं बुभुत्सानुपरम इति शङ्कते अविलुप्तेति । तदुत्तरत्वेन श्रोकमवतारयति यरमादिति । यैश्चक्षुरादिभिः करणैर्विवेकोदयात् * Instead of अवलेहिनीभि: the reading of E is अवलोडिनी (?) ६ नाहमेक्षते ABC.

१८२ [iv. 14- -iv. 18 ] चतुर्थाऽध्यायः। १८३ तस्याप्यचैतन्यान्न विवेकसंबन्ध* इति। उच्यते। "दाहयदाहकतैकत्र" स्थाणौ* संशयावबोधवत्प्रतिपत्तव्योऽयथावस्तुस्वाभाव्यान्मृगतृष्णि- इत्युक्तपरिहारात्। कोदकपबोधवदित्यत आह। बुद्धावेव विवेकोडयं यदनात्मतया भिदा। संसारबीजसस्थोऽयं तद्धिया मुक्तिमिच्छति। बुद्धिमेवोपमृद्गांति कदलीं तत्फलं यथा॥ १४ ॥ सोडयमतच्वे तत्वदक्। शशो निमीलनेनेवां मृत्युं परिजिहीर्षति ॥१६ ॥ अस्यार्थस्य द्रढिम्ने श्रुत्युदाहरणम्। अनुमानप्रदीपेन हित्वा सर्वाननात्मनः । संसारैकावलम्बिन्या तदभावं धियेप्सति ॥१५॥ इममर्थ पुरस्कृत्य श्रुत्या सम्यगुदाहृतम् ।

योऽयमन्वयव्यतिरेकजो विवेक आत्मानात्मविभागलक्षणोऽनात्मस्थः "यच्चक्षुषे "ति विस्नब्धं "न दृष्टे"रिति च स्फुटम् ॥ १७॥ बुद्धयन्तमपविद्धयैवं को न्वहं स्यामितीक्षितु: । ३ कारज्ञानपरिणामाश्रयत्वाङ्गीकारादित्यर्थः दाह्यदाहकतैकत्रेति श्रुतिस्तच्वमसीत्याह सर्वमानातिगामिनी ॥ १८॥ "दाह्यदाहकतैकत्र यथा स्याद्वह्निदारुणोः " इत्यत्राहंकारात्मनोराध्यासिक- तादात्म्यांदहंकारस्याचेतनस्यापि ज्ञातृत्वमुपपादितं तेनाहूंकारपरिणामलक्षणं समर्प्यते। तथाप्यनात्मभ्यो भेदेन समर्पणाद्वेदस्याखण्डैकरसप्रत्यगात्म- विवेकज्ञानमात्मन्यध्यारोप्यते । तस्मान्नात्मनः कूटस्थत्वव्याघातो नापि स्वभावत्वाभावात्तद्विषयं ज्ञानं संशयविपर्यासज्ञानवदात्मासाधारण- ६ केवलाचेतनस्य ज्ञानाश्रयत्वमित्यर्थः । विशिष्टाश्रयोऽपि विवेकज्ञान- स्वभावावलम्बनं न भवति। तेन वाक्यजमद्वैतज्ञानमेव मुक्तिहेतुर्न विवेक- परिणामो बुद्धयुपादानकत्वाद्वुद्धिगत एवात्मन्यध्यारोप्यते परमित्याह ज्ञानमित्यर्थः । संसारबीजेति। संसारबीजमज्ञानं तत्संस्थ एव विवेकदर्शी ९ बुद्धाविति। यदनात्मतया यस्या अनात्मतयात्मनः सकाशाद्भदोऽवगम्यते भेदज्ञानस्याज्ञानजन्यत्वादेवंविधस्तद्विया संसारगोचरया विवेकदृष्या ९ तस्यामेव बुद्धौ विवेक इत्यर्थः। कथं तर्हि तत्परिणामस्व तन्निवर्तकत्व- मुक्तिमिच्छति सोडयं नयननिमीलनेन मृत्युं परिजिहीर्षति यः शशः स मित्यत आह बुद्धिमेवेति॥ १४ ॥ इव भवति। अतद्धेतुमेव तद्धेतुं मन्यत इत्यर्थः ॥ १६ ॥. एवं तर्हि यथोक्तविवेकेनैव बुद्ध्यादिद्वैतप्रपञ्स्य निवर्तितत्वात्कि वाक्येनेत्यत आह सोऽयमित्यादिना। आत्मानात्मनोर्यो भेदेतरेतराभावौ प्रशिथिलमूलत्वपरिहाराय प्रमाणमुदाहर्तुमाह अस्येति। "यच्चक्षुषा न ३ तावष्यद्वैतविपरीतरूपत्वाद्तत्त्वम्। अतस्तथाभूता विवेकधीरपि भ्रान्तिरेव पृश्यति" "न दृष्ठेर्द्रष्टारं पश्येः " इत्यादिश्रुत्या सर्वप्रमाणा- : द्वैतलक्षणसंसारैकावलम्बनत्वात्। तेन वाक्यार्थज्ञानं विना तयैव नामविषयत्वमात्मनो दर्शितमित्यर्थः ॥१७॥ भेदेतरेतराभावावलम्बनया न संसारनिवृत्तिरिति भावः ॥ १५ ॥ यदि प्रत्यक्षाद्यगम्यं केन तर्हि प्रमाणेनावसीयत इत्यत आह बुद्धधन्त- मिति। एवं पूर्वोक्तान्वयव्यतिरेकाभ्यामनात्मनो निराकृत्य कोऽहमित्यात्म- ननु क्रियते नाधिकमेवमन्वयव्यति रेकाभ्यामप्यनात्म परिहा रेणात्मासाधारण- स्वरूपविशेषं बुभत्सोः श्रुतिः सर्वमानान्यतीत्य तद्गोचरं वस्त्वधि- ३ ३ स्वरूपपरिग्रहणात्तत एव मुक्तिः किं न स्या्त्क वाक्येनेत्याशङ्क्याह गन्तुं शीलमस्या अस्तीति सर्वमानातिगामिनी तद्रह्म त्वमसीति विशेष- योमिति। यद्यपि देहाद्यनात्माकारपरिहारेणान्वयव्यतिरेकाभ्यामात्मा स्वरूपमवगमयतीत्यर्थः ॥ १८॥

तस्या अप्यचैतन्यात् J; विवेकसंभवः C. * अनात्मस्थः सन् CFS; स्थाणो: ABF. * 1 दशो निमीलनेनेव M. + ईक्षितुं ABD.

१८४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iv. 19- -iv. 21 ] चतुर्थोऽध्यायः। १८५

एष संक्षेपतः पूर्वाध्यायत्रयस्यार्थ उक्तः । सोडयं न्याय्योऽपि वेदान्तार्थः मात्मनस्तस्यापि सत एव संसार स्वभावत्वान्निष्फल उपदेशः । एवमुभयत्रापि दोषवत्वादत आह। स्वभावत्वात्कैश्चिच्छ्रद्दधानैर्न प्रतीयते। तेषां संग्रहार्थमभिमत- "अविविच्योभयं वक्ति श्रुतिश्चेत्स्याद्रहस्तथा"। प्रामाण्योदाहरणम्*। इति पक्षमुपादाय पूर्वपक्षं निशात्य च॥ २०॥ भगवत्पूज्यपादैश्च उदाहार्येवमेव तु। तच्चेदमविवेकात्स्वतो विविक्तात्मने तत्वमसीत्युपदिष्टम्। सुविस्पष्टोऽस्मदुक्तोऽर्थः सर्वभूतहितैषिभिः ॥१९ ॥ युष्मदस्मद्विभागज्ञे स्यादर्थवदिदं वचः। किं परमात्मन उपदेश उतापरमात्मन इति । किं चातः । यदि पर- यतोऽनभिज्ञे वाक्यं स्याद्वधिरेष्विव गायनम् ॥२१॥ मात्मनस्तस्योपदेशमन्तरेणैव मुक्तत्वान्निरर्थक उपदेशः । अथापर- अविविच्येति। उभयमिदमनिदंरूपमात्मानात्मलक्षणं वस्त्वविविच्याध्य- ३ वृत्तकीर्तनपूर्वकं वर्तिष्यमाणग्रन्थस्य तात्पर्यमाह एष इत्यादिना। स्यान्त:करणकञचुकं परिधायाहमिति व्यवस्थितं प्रत्यगात्मानमुद्दिश्य एवं वेदान्तार्थो न्यायोपेतोऽपि शास्त्राचार्यप्रसादलभ्योऽप्यनपेक्षित- यदि तत्त्वमसीत्युपदिशेच्छास्त्रं तथा सत्युपदेशः संभवतीति स्वीकारः स्यात्केवलानात्मनः शास्त्राचार्यप्रसाद: स्वगुर्वनुग्रहप्राप्तवेदान्तार्थसंप्रदायो न भवत्यनन्यापेक्ष- केवलपरमात्मनश्चोपदेशासंभवस्य दर्शितत्वात्तौ ६ पक्षौ पूर्वपक्षत्वेन निराकृत्येमं च पक्षं सिद्धान्तत्वेन स्वीकृत्य भगवत्पूज्य- सिद्धस्वभावत्वात्केवलं स्वमनीषिकामात्रपरिकल्पितत्वादिति गुरुसंप्रदाया- पादैरुदाहारीति संबन्धः । तदित्थं क्व पुनरियं विवेकबुद्धिरिति वगतवेदान्तार्थश्रद्धालुभिः कैश्चिन्न प्रतीयते न संगृह्यते । ततस्तेषां पूर्वपक्षीकृत्य दाह्यदाहकतैकत्रेति न्यायेन बुद्धावेव विवेकोऽयमिति ९ ६ बुद्धिसंग्रहायाभिमतप्रामाण्याचार्यस्य वाक्यं मयोदाहियत इत्यर्थः यदस्माभिरुक्तं तदेतद्भाष्यकारैरपि निदर्शितमिति भावः ॥ २० ॥ यद्वा। वेदान्तार्थोऽविद्यादशायां शास्त्राद्यधीनोऽपि विद्योत्तरकालं स्वानुभवसिद्धत्वादनपेक्षितशास्त्राचार्यप्रसाद एव। तथापि गुरुसंप्रदाया- एवं "ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्तदात्मानमेवावेत्" इत्यादिवाक्यतात्पर्या- ९ वगतवेदान्तार्थश्रद्धालुभिर्गुरुसंप्रदायदर्शनं विना न निश्चीयते। ततस्तेषां लोचनया परमात्मन एवान्तःकरणकञचुकस्य तद्विविक्तस्योपदेश इति संग्रहायोदाहरणमित्यर्थः। अथवा। वेदान्तार्थो न्याय्योऽप्यनन्यापेक्ष दर्शितम्। तर्ह्यात्मानात्मविवेकान्वयव्यतिरेकौ व्यर्थावित्याशङ्कयाह तच्चद- ३ सिद्ध स्वभावत्वादनपेक्षितशास्त्राचार्यप्रसादोऽपि शास्त्राचार्यप्रसादलभ्य एवेति मिति। स्वतो वाक्यप्रवृत्तेः प्रागेवान्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्यकारणसंघाता- १२ श्रद्दधानैः कैश्रिङ्गुरुसंप्रदायदर्शनं विना न निश्चीयते। अतस्तेषां संग्रहाय द्विविक्तो विवेचित आत्मा यम्य तस्मै तदिदं ब्रह्मात्मत्वं तत्त्वमसी- तत्प्रदर्शन क्रियत इत्यर्थः ॥ १९॥ त्युपदिष्टम्। तस्मादन्वयव्यतिरेकयोर्न वैयर्थ्यमित्यर्थः । तर्ह्यन्वयव्यतिरेका- ६ भ्यामेव विमुक्तत्वात्किमर्थमुपदेश इत्यत आह अविवेकादिति। अविवेक- इदानीमुपदेशसाहरुयां भगवत्पादाचारयैः पूर्वपक्षत्वेनोक्तमर्थमुदाहरति स्यानवोधस्याज्ञानस्य स्थितत्वात्तन्निराकरणायोपदेश इत्यर्थः । विपक्षे किं परमात्मन इति। एतदुत्तरत्वेन भाष्यकारीयमेव वचनं दर्शयति दोषमाह यतोऽनभिज्ञ इति। पदार्थानभिज्ञस्य वाक्यं वाक्यार्थबोधकं न ९ स्यादित्यर्थः ॥। २१। * प्रामाण्योदीरणं M. चाप्युदाहारि S. 1 निरर्थक: leaving out उपदेश: BCF. * संसारि' २४

१८६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iv. 22- -iv. 27 1 चतुर्थोऽध्यायः। १८७

तस्य च युष्मदस्मद्विभागविज्ञानस्य का युक्तिरुपायभावं प्रतिपद्यते। तत्र त्वमिति पदं यत्र लक्षणया वर्तते सोरऽर्थ उच्यते। शृणु। "अहंशब्दस्य या निष्ठा ज्योतिषि प्रत्यगात्मनि। "अन्वयव्यतिरेकौ हि पदार्थस्य पदस्य च । सैवोक्ता सदसीत्येवं फलं तत्र विमुक्तता"॥ २५॥ स्यादेतदहमित्यत्र युक्तिरेवावधारणे" ॥ २२ ॥ अन्यच्चान्वयव्यतिरेकोदाहरणम् । तथा। कथं तौ युक्तिरित्यत्राह। "छित्वा त्यक्तेन हस्तेन सवयं नात्मा विशेष्यते।

"नाद्राक्षमहमित्यस्मिन् सुषुप्ेऽन्यन्मनागपि। तथा शिष्टेन सर्वेण येनयेन विशेष्यते ॥ २६ ॥

न वारयति दृष्टिं स्वां प्रत्ययं तु निषेधति" ॥ २३ ।। विशेषणमिदं सर्व साध्वलंकरणं यथा।

"एवं विज्ञातवाच्यार्थे श्रुतिलोकप्रसिद्धितः। *अविद्याध्यस्तमतः सर्वं ज्ञात आत्मन्यसद्भवेत् ॥२७॥

श्रुतिस्तत्वमसीत्याह श्रीतुर्मोहापनुत्तये" ॥ २४॥ त्वंपद्लक्षणमपि यथोक्तमाचार्यैरपि दर्शितमित्याह तत्रेति। अहंशब्द- स्यात्मवाचकस्य प्रत्यगात्मज्योतिषि लक्षणया या निष्ठा पर्यवसानं सैवोक्ता अन्वयव्यतिरेकौ पदपदार्थविवेककारणमिति यदस्माभिरुक्तं तद्पि सद्सीत्यपि वाक्ये विवक्षिता। त्वंपदार्थात्तत्पदलक्ष्यस्य न भेदोऽस्तीत्यर्थः । ३ भगवत्पादाचार्यैः प्रदर्शितमित्याह तस्य चेति। पदपदार्थयोरन्वयव्यति- फलवत्त्वादप्येकत्व एव श्रुतेस्तात्पर्यमाह फलं तत्रेति। अथ़वा। ३ रेकावेवैतदिदमनात्मरूपमहमात्मेत्यस्मिन्नवधारणे युक्तिरुपायः स्यादित्यर्थः । अहं ब्रह्मास्मीत्यत्राहंशब्दस्य लक्ष्यं वस्तु तदेव तत्त्वमसीत्यत्र त्वंपद्लक्ष्य- यद्वा। एतदहंकाररूपमेतत्साक्षिरूपमित्येतस्मिन्नवधारणे युक्ति: स्यादि- मित्याह अहंशब्दस्येति। एवमहंशब्दलक्ष्ये वस्तुनि त्वंपद्लक्ष्ये सति ६ त्यर्थः ॥ २२॥ किं फलमित्यपेक्षायामाह फलं तत्रेति ॥ २५॥

आगमापायितद्वध्यन्वयव्यतिरेकावपि पदार्थविवेकोपायत्वेनास्मदुक्ता- आत्मानात्मविवेकायान्वयव्यतिरेकौ प्रकारान्तरेणापि दर्शितावाचार्थै-

वाचार्येरपि दर्शिताविति दर्शयति कथमिति। अहमिदानीमस्मिन्सुषुप्ते रित्युत्तरश्लोकपञ्कस्य तात्पर्यमाह अन्यच्चति। छित्वा त्यक्तेनेवि।

३ नात्मनोऽन्यदीषद्द्राक्षमिति सुषुप्तादुत्थितः प परामृशनस्वात्मभूतां दृष्टि यथा छित्त्वा त्यक्ेन हस्तेन स्वयमात्मा शोभनहस्तो विरूपहस्त इति वा ३ न निवारयति परामर्शापेक्षितपूर्वानुभवरूपत्वेन तत्र स्थितत्वात् किंतु पूर्व तेन विशेष्यमाणोऽपि न विशेष्यते तथा विशिष्टेन सर्वेण येनयेन घटपटादिविषयप्रत्ययमेव निषेधति। तेनात्मैवाव्यभिचारी अनात्मा स्थूलदेहसमवायिना श्रोत्रादिना सूक्ष्मदेहसमवायिना च दुःखित्वादिना ६ तु व्यभिचारीत्युक्तलक्षणान्वयव्यतिरेकौ दर्शितावित्यर्थः । अत्रेति पाठ पूर्व विशेष्यते तेनतेनापि न विशेष्यत इत्यर्थः ॥ २६॥ ६ आत्मन्यस्मिन्काले वेत्यर्थः ॥ २३॥ ननु किमिति न तेन विशेष्यत इत्याशङ्क्य विशेषणानामविद्याध्यस्तत्वे- इत्थं कृतान्वयव्यतिरेकस्य वाक्यमेवैकत्वप्रतिपादकं नान्यदिति यदुक्तं नासत्त्वादित्याह विशेषणमिद्मिति। यथा सुवर्णादिलक्षणमलंकरणं तदाचार्येरप्युक्तमित्याह एवमिति। "न हि द्रष्टुः" इत्यादिश्रुतिः। देहादिव्यतिरिक्त्तस्य देहाद्यध्यासवशादध्यस्तं तथैव तद्पि सर्वं विशेषण- ३ लोकप्रसिद्धिद्वारेण विज्ञातवाच्यार्थे विविक्तज्ञातवाच्यार्थेSनात्मनिरासेना- मात्मनि यतोऽविद्याध्यस्तमतः शास्त्राचार्यप्रसादादहं ब्रह्मास्मीति विज्ञात ३ वगतवाच्यार्थ इत्यर्थः । विज्ञातवाक्यार्थ इति पाठे विज्ञातपदार्थ आत्मन्यसद्गवेदित्यर्थः ॥२७॥ इत्यर्थः । पदार्थस्यैव वाक्यार्थत्वात्॥ २४॥ * अविद्यास्तमत: BCD and originally A

[iv. 28- -iv. 34 j चतुर्थौऽध्यायः। १८९ तस्मात्यक्तेन हस्तेन तुल्यं सर्व विशेषणम्। "नित्यमुक्तत्वविज्ञानं वाक्याद्भ्वति नान्यतः । अनात्मत्वेन तस्माज्ज्ञो मुक्तः सर्वविशेषणैः ॥२८॥ ज्ञातैवात्मा सदा ग्राह्यो ज्ञेयमुत्सृज्य केवलः। वाक्यार्थस्यापि विज्ञानं पदार्थस्मृतिपूर्वकम् ॥३१॥

अहमित्यपि यद्राहयं व्यपेताङ्गसमं हि तत् ॥ २९ ॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पदार्थस्स्मर्यते ध्रुवम् ।

दृश्यत्वादहमित्येष नात्मधर्मो घटादिवत्। एवं निर्दुःखमात्मानमक्रियं प्रतिपद्यते ॥ ३२ ॥

तथान्ये प्रत्यया ज्ञेया दोषाश्चात्मामलो ह्यतः" ॥ ३० ॥ सदेवेत्यादिवाक्येभ्यः प्रमा स्फुटतरा भवेत्।

सर्वन्यायोपसंग्रहः। दशमस्त्वमसीत्यस्माद्यथैवं प्रत्यगात्मनि" ॥ ३३ ॥ वीक्षापन्नस्योदाहरणम्। यस्मादविद्याध्यस्तं तस्मात्त्यक्तहस्तवदनात्मैव सर्वं विशेषणम्। तस्मा- दात्मा निरस्तसमस्तविशेषण इत्याह तस्मात्त्यक्तेनेति ॥२८॥ प्रमिते: पुष्कलकारणमाह वाक्यार्थस्येति। अखण्डाद्वयापरोक्षवाक्यार्थज्ञानं

ननु विशेषणानां व्यभिचारित्वादनात्मत्वं चेत्कस्तर्ह्यात्मेत्याशङ्कय ब्रह्मात्मरूपं तत्त्वंपदार्थस्मरणपूर्वकं भवितुमर्हति ॥ ३१ ॥

व्यभिचारिसर्वविशेषणसाक्षित्वेन यः सर्वदान्वितः स सर्वसाक्षी सर्व- तत्त्वंपदार्थस्मरणं च पूर्वोक्तान्वयव्यतिरेकाभ्यां वृद्धव्यवहारानुसारेण ३ विशेषणपरित्यागेनात्मेति ग्राह्य इत्याह ज्ञातैवेति । केवलः निरवयवः। भवतीत्यर्थः । एवमुक्तप्रकारेण सर्वविशेषणरहितमात्मानं वाक्यादहं नन्वात्मनः सर्वविशेषणवर्जितत्वमनुपपन्नमहमिति विशेषणपुरस्कारेणैव ब्रह्मास्मीति प्रतिपद्यत इत्याह एवमिति ॥ ३२ ॥ ३ सर्वैरग्रहणादित्यत आह अहमित्यपीति। अहमित्यपि। सर्वैर्यद्राह्यमहंरूपं ६ व्यपेताङ्गसमं त्यक्तहस्तादिसमं सुषुप्यादौ व्यभिचारात्। समस्त- कथं पुनर्वाक्यात्प्रतिपद्यत इत्यत आह सदेवेति। "सदेव सोम्येदमग्र विशेषणवर्जित आत्मेत्यर्थः ॥ २९।। आसीत् " "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इत्यादिवाक्येभ्योऽवगतं ब्रह्म यदा एवं व्यभिचारित्वेनाहंकारादीनां छिन्नहस्तवदनात्मत्वमतद्विशेषणत्वं तत्त्वमसीत्याचार्यो बोधयेत्तदा विविक्तपदार्थस्याहं ब्रह्मास्मीतिप्रमितिर्जायत ३ चाभिधाय दृश्यत्वादप्यनात्मत्वमनात्मधर्मत्वं च तेषामाचार्यैर्नान्य- इत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तमाह दशमस्त्वमसीतीति। यथा दशमोऽसीति ३ दन्यत्प्रकरणे दर्शितमित्याह दृश्यत्वादिति। अहमित्येष परिणामवान- वाक्याद्भान्तस्याहं दशमोऽस्मीति स्फुटा प्रमितिर्भवत्येवं तत्त्वमसीति

हंकारो नात्मधर्मो दृश्यत्वाद्धटादिवदिति तस्य येऽन्ये परिणामप्रत्ययाः वाक्यान्मुमुक्षोः प्रत्यगात्मनि ब्रह्मस्वरूपेऽहं ब्रह्मास्मीति प्रमितिभव- ६

सुखदुःखादयो दोषा रागादयश्चेति तथा ज्ञेया दृश्यत्वान्नात्मधर्मा इति तीत्यर्थः ॥ ३३ ॥।

६ ज्ञेया इत्यर्थः ॥ ३० । यद्स्माभिस्तृतीयेऽध्याये "बीक्षापन्नस्य कोऽस्मि" इत्याद्यभिहितं यश्च

पुनरपि भगवत्पूज्यपादाचार्येरस्मदुक्तो न्यायस्तत्त्वमसिप्रकरणेऽपि "नवसंख्याहृतज्ञान: " इत्युदाहरणपूर्वकम् "अपविद्धद्वयोऽप्येवम्" इति

दर्शितः समस्तन्यायोपसंहारैः पञ्चभिः श्रोकैः प्रदर्शित इत्याह सर्व- दार्ध्टान्तिकमुक्तं तदपि न स्वोत्प्रेक्षामात्रमाचार्यैरपि दर्शितत्वादित्याह ३ ३ न्यायेति। नित्यमुक्तत्वेति। अहं ब्रह्मास्मीत्यपरोक्षानुभवो वाक्यात्तत्व- वीक्षापन्नस्येति। नवैव वयमिति संख्याभिनिवेशादपहृतदशमज्ञानो जनः स्वव्यतिरिक्तान्नव पुरुषान्वीक्षमाणोSपि यथा विभ्रमादात्मानं दशसंख्या- मस्यादिलक्षणाद्गवति नान्यतः प्रसंख्यानाद्यनुष्ठानादिभ्यः। वाक्यार्थस्य पूरकमजानानो वेदितुमिच्छति तथाविद्याप्रतिबद्धसम्यग्दर्शनो विषया- ६

नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iv. 34- -iv. 39 ] चतुर्थोऽध्यायः। "नवबुद्ध्यपहाराद्वि स्वात्मानं दशपूरणम्। स कि सकलसंसारप्रविविक्तमात्मानं वाक्यात्प्रतिपद्यत उत नेतीति। अपश्यन् ज्ञातुमेवेच्छेत्स्वमात्मानं जनस्तथा ॥३४॥ अत्र ब्रूम: । कूटस्थावगतिशेषमात्रत्वा*त्प्रतिपत्तेरत आह। अविद्याबद्धचक्षुष्टात्कामापहृतधीः *सदा। दण्डावसाननिष्ठस्साइण्डसर्पो यथा तथा। विविक्तं दृशिमात्मानं नेक्षते दशमं यथा"॥३५॥। नित्यावगतिनिष्ठं स्याद्वाक्याज्जगदसंशयम् ॥३८॥ सोऽयमेवमविद्यापटलावगुण्ठितदृष्टिः सन् कथमुत्थाप्यत इत्याह। कुत एतत्। यस्मात्। यथा स्वापनिमित्तेन खप्नदकंप्रतिबोधितः। पश्यन्निति यदाहोच्चैः प्रत्यक्त्वमजमव्ययम्ं। करणं कर्म कर्तारं स्वामं नैवेक्षते स्वतः ॥३६ ॥ अपूर्वानपरानन्तं त्वमा तदुपलक्ष्यते ॥३९ ॥ अनात्मज्ञस्तथैवायं सम्यक् श्रुत्यावबोधितः। गुरुं शास्त्री तथा मूढं स्वात्मनोऽन्यं न पश्यति॥३७॥ ननु भवत्वेवं बोधोत्पत्तिस्तथापि किं प्रपश्नाद्वेदेन ब्रह्मावबोध्यत उताभेदेन। आद्येद्वैतव्याघातो द्वितीये च सप्रपञ्चत्वमित्याशङ्कय प्रपञ्न- स्यात्मन्यविद्याध्यारोपितत्वान्न ततो भेदेन नाप्यभेदेनासौ बोध्यते ३ भिषङ्गलक्षणकामेन विषयाभिमुखमपहृतचित्तः समस्तद्वैतनिमुक्तं किंत्वन्वयव्यतिरेकाभ्यां भावपरिहारेण तावन्मात्रतयेति दर्शयति स किमित्यादिना। कूटस्थावगतिशेषमात्रत्वात्प्रतिपत्तेरिति। दृष्टान्तेन सर्वसाक्षिणमपरोक्षमात्मानं दशममिव न प्रतिपद्यत इति श्रोक- ९ द्वयार्थः ॥ ३४॥ ३५॥ कूटस्थावगतिरेव यथा शिष्यते तावन्मात्रैव प्रतिपत्तिन पुनः प्रपञ्- ६ भावाभाववलम्बिनीत्यर्थः । दण्डावसाननिष्ठस्स्यादिति। दण्डरूपेणावसानं नन्वेवमविद्याप्रतिबद्धसम्यग्दर्शनस्य श्रुत्यादिदर्शनकारणानि किं पर्यवसानं तदेव निष्ठा काष्ठा यस्य दण्डे परिकल्पितसर्पस्य स तथोक्तः सत्यान्युतासत्यानि सत्यत्वेऽद्वैतव्याघातोऽसत्यत्वे च न सम्यगदर्शन- न हि तत्र सर्पस्य दण्डे भावरूपता बाध्यत्वात्। नापि तन्नाभावः कल्पित- ९ ३ कारणमित्याशङ्कयोत्तरश्लोकाभ्यां दृष्टान्तप्रदर्शनपुरस्सरं परिहारमाह सर्पस्य प्रतियोगित्वेन क्वाप्यभावात्। तदेवमन्वयव्यतिरेकाभ्यां भावाभाव- सोऽयमित्यादिना। यथा स्वप्रदक् चोरव्याघ्रादिकस्य स्वाविद्यापरि- परिहारेण यथा सर्पस्य दण्डतावन्मात्रत्वं तथा जगतोऽप्यवगतिरूपब्रह्म- कल्पितस्य दर्शननिमित्तभयवशात्सहसा प्रतिबुद्धः स्वप्नद्शायां स्वाज्ञान- मात्रत्वमित्यर्थः ॥ ३८॥ १२ ६: कल्पितं करणादिकं स्वतो विलक्षणं नेक्षते तथानाद्यविद्यानिद्रापरवशः उक्तेऽथें हेतुपरत्वेनोत्तरश्लोकमवतारयति कुत एतदिति। यस्मादिति। स्वाविद्यापरिकल्पितश्रुत्याचार्यादिवशादहमस्मि परं ब्रह्मेति प्रतिबुद्धः अयं शब्दसत्वमा तदुपलक्ष्यत इत्यनेन संबध्यते। "यद्वै तन्न पश्यति स्वातिरिक्तं श्रुत्याचार्यादिकं न पश्यति। तेन श्रुत्याचार्यादेरविद्या- पश्यन्वै तन्न पश्यति न हि द्रष्टर्टष्टर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु ३ ९ विवर्तत्वान्नाद्वैतव्याघातो नापि विद्यानुदयस्तथाभूतेभ्योऽपि विद्योदयस्य तह्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं पश्येत्" इति यन्निरस्तसमस्तद्वैतं दुर्शितत्वादिति भावः ॥ ३६।३७।। कूटस्थदृष्टिमात्मानं सुषु्यवस्थायां दर्शयति तदेवापूर्वादिलक्षणं वस्तु * कामापहतघीः CF. * 1 गुरुशासत्रं J मात्रशेषत्वात् ABEF अजमट्टयं ACDF

१९२ नैष्कर्मर्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iv.40- -iy. 45 ] चतुर्थोऽध्यायः। १९३

तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थविज्ञानेनैव बाध्यते। यस्मात्। "अन्यथागृह्नतः स्वमो निद्रा तत्वमजानतः । अस्माद्यदपरं रूपं नास्तीत्येव निरूप्यते। विपर्यासे तयो: क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते" ॥ ४२ ॥ अन्यथाग्रहणाभावाद्वीजं तत्स्वमबोधयोः ॥४० ॥ तथा भगवत्पादीयमुदाहरणम्। अस्यार्थस्य द्रढिम्न उदाहरणम्। "कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ। "सुषुप्ताख्यं तमोऽज्ञानं बीजं स्वन्नप्रबोधयोः।

प्राज्ञः कारणवद्धस्तुै द्वौ तौ तुर्ये न सिध्यतः"॥ ४१॥ आत्मबोधप्रदग्धं स्याद्वीजं दग्धं यथाभवम्" ॥ ४३ ।। एवं गौडैर्द्राविडैर्न: पूज्यैरयमर्थः प्रभाषितः ।

६ त्वंपदेन लक्ष्यते यस्मात्तस्मात्तद्विपरीतं द्वैतजातमविद्याध्यारोपितं विद्यया निवर्त्यमानमात्ममात्रावशेषमेव निर्वर्त्यत इति भावः ॥ ३९ ॥ तत्रान्यथाग्रहणवद्न्यथाग्रहणबीजमग्रहणमनात्मध्मे एवेत्याह।

निरस्तसमस्तद्वैतं वस्तु सुषुध्यवस्थायां स्वत एव सिद्धं चेर्त्कि तत्त्व- अन्यथेति। स्वप्नजागरितयो- मस्यादिवाक्यजन्यविज्ञानेन तेन विनापि तस्य सिद्धत्वादित्याशङ्कयाह ३ तत्त्वमस्यादीति। यस्मादविद्या पूर्वोक्तन्यायेन तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थ- स्तत्त्वमन्यथागृह्ृतः स्वप्नो विपरीतग्रहणम्। तत्त्वमजानतः सुषुप्यवस्थायां

विज्ञानेनैव बाध्यते तस्मादविद्यानिवृत्तये वाक्यमपेक्षणीयमित्यर्थः । ननु निद्रा तत्त्वाग्रहणं बीजाज्ञानम्। तत्र जाग्रतस्वप्ावन्यथाग्रहणप्रधानत्वात्कार्ये- ३

यद्यविद्यानिवृत्तिस्तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थविज्ञानेनैव क्रियते कथं तर्हि स्थानम्। सुषुप्तिः केवलाग्रहणप्रधानत्वात्कारणस्थानम्। तयोश्च कार्य-

६ निर्विशेषं वस्तु सुषुत्यवस्थायां सिद्धमिति "न तु तद्वितीयमस्ति" इत्यादि कारणस्थानयोर्विपर्यासे विपरीतग्रहणलक्षणे केवलाग्रहणलक्षणे च

श्रुत्योच्यत इत्याशङ्क्याह अस्माद्यद्परमिति। सुषुप्तिदशायामन्यथाग्रह- तत्त्वप्रतिबोधतः क्षीणे तुरीयं पदं प्राप्ोतीत्यर्थः ॥ ४२॥ ६ उपदेशसाहस्रयामप्येतदुक्तमित्याह तथेति । सुषुप्ताख्यमिति । सुषुप्तं

९ रूपं नास्तीति "न तु तद्वितीयमस्ति" इत्यादिश्रुत्या निरूप्यते न तु तमोऽज्ञानमिति पर्यायाः। तदेवंशब्दवाच्यमज्ञानं स्वप्नन्नबोधयोर्बीजं तत्कारणस्याग्रहणाभावात्। तच्चाग्रहणं स्वप्नप्रबोधयोर्बीजं तत्रास्त्येव तेन स्वात्मबोधेन प्रकर्षेण दग्धं सद्भवं न पुनः कामकर्मादिप्रसवार्थ स्यात् ३ तन्निवर्तकं वाक्यमपि सार्थकमित्यर्थः ॥ ४० ॥ दग्धबीजमिवेति वदन्सुषुप्तावज्ञानसद्गावं तस्यात्मज्ञाननिवर्त्यत्वं च

वाक्यश्रवणे सत्येवाग्रहण निवर्तते। ततः प्राक्सुषुप्तेस्तन्निवृत्तिर्नास्तीति दर्शयतीत्यर्थः ॥४३॥

यदुक्तं तत्र प्रमाणत्वेन गौडपादीयवाक्यमुदाहरति अस्येत्यादिना । उपसंहरति एवमिति। गौडैगौडपादाचार्यैरस्मदाराध्यैः द्राविडै

३ कार्यमन्यथाग्रहणं कारणं तत्त्व्राग्रहणं ताभ्यां बद्धौ संगृहीतौ रभगवत्पूज्यपादाचार्यः । पञ्च द्राविडा इति केवलानामपि द्राविडत्वप्रसिद्धेः । जाग्रत्स्वप्राभिमानिनौ विश्वतैजसौ। प्राज्ञः पुनः सुषुध्यभिमानी कारणेनैव कोऽसावर्थो भाषित इत्यत आह अज्ञानमात्रेति। ईश्वरः परमात्मै- तत्त्वाग्रहणेनैव बद्धः । द्वावप्येतौ कार्यकारणपदार्थौ तुर्यावस्थायां न वाज्ञानमात्रोपाधिरहंकारादीनां साक्षितया जीवत्वेनावस्थित इत्यस्मदुक्तं ३

६ सिध्यतो न संभवत इत्यर्थः ॥ ४१ ॥ तेषामप्यभिमतमित्यर्थः॥४४॥ ननु "तम आसीत्" "आसीदिदं तमोभू तम्" इति श्रुतिस्मृति- * बुद्धौ तु ABCDF. पूर्वैरयं M. २५

पटट

१९४ [iv. 45- -iv.51 ] चतुर्थोऽध्यायः। १९५

इदं ज्ञानमहं ज्ञाता ज्ञेयमेतदिति त्रयम्। सोडयं कूटस्थज्ञानमूर्तिरात्मा। योऽविकारो विजानाति परागेवास्य तत्तमः ॥४५ ॥ यथा प्राज्ञे तथैवायं स्वप्जागरितान्तयोः। यत एतदेवमतस्तस्यैव बीजात्मनस्तमसश्चित्तधर्मविशिष्टस्य स्वकार्य- पश्यन्नप्यविकारित्वाद्द्वितीयं नैव पश्यति॥४८ ॥ द्वितीयाभिसंम्बन्धो न त्वविकारिण आत्मन इत्याह दृष्टान्तेन। एवं ज्ञानवतो नास्ति ममाहंमतिसंश्रयः । रूपप्रकाशयोर्यद्वत्संगतिर्विक्रियावतः*। भाखत्प्रदीपहस्तस्य ह्यन्धकार इवाग्रतः ।। ४९.।। सुखदुःखादिसंबन्धश्चित्तस्यैवं विकारिण: ।४६ ।। तत्र दृष्टान्त: । तदेतदन्वयव्यतिरेकाभ्यां दर्शयिष्यन्नाह। आ प्रबोधाद्यथा सिद्धिर्द्ैतादन्यस्य वस्तुनः ।

संप्रसादेSविकारित्वादस्तं याते विकारिणि। बोधादेवमसिद्धत्वं बुद्धयादे: प्रत्यगात्मनः ॥ ५० ॥

पश्यतो नात्मन: किंचिद्द्वितीयं स्पृशतेऽण्वपि॥४७॥ स एष विद्वान्हानोपादानशून्यमात्मानमात्माने पश्यन्। सर्वमेवानुजानाति सर्वमेव निषेधति। प्रसिद्धस्य जगद्वीजस्याज्ञानस्य परमेश्वरशक्तितया तदभेदात्कथं तस्य ज्ञान- भेदात्मलाभोऽनुज्ञा स्यान्निषेधोऽतत्स्भावतः ॥५१॥ ३ निवर्त्यत्वमित्यत आह तत्रति । ज्ञानादित्रयमनापन्नविकारतया योऽव- भासयति तस्य परागेव बहिरेव तमस्तस्यात्मनः स्वरूपं धर्मश्च न भवति पश्यतोपि तस्यात्मनो नाण्वपि द्वितीयं स्पृशते नात्मना संबध्यत इत्यर्थः ॥। ४७॥

६ देवेति भाव: ॥। ४५ ॥ संप्रसादइतिविशेषणादितरावस्थयोर्द्वितीय संबन्धोडभिमत इत्याशङ्कय

ननु सुखदुःखादिसंबन्धवद्ज्ञानसंबन्धोऽ्यात्मनः किं न स्यादित्या- तयोरप्यवस्थयोः परमार्थतस्तत््पर्शाभावं दर्शयति सोऽयमित्यादिना ।

शङ्कथाविकारित्वादेवात्मनः सुखदुःखसंबन्धासंभवान्मैवमिति दृष्टान्तेन प्राज्ञावस्थायामिव स्वप्नजागरितयोरप्यात्मनो द्वितीयसंस्पर्शो नास्तीत्यर्थः। ३

३ द्शयति यत एतदेवमित्यादिना। आत्मा विकाररहित एव जानाति अन्रान्तशब्द: स्वरूपवचनः ॥ ४८ ॥

यतस्ततश्चित्ताख्यपरिणामविशिष्टस्यैवाज्ञानस्य द्वितीयसंबन्धो न त्वात्मनः। अवस्थात्रयेऽपि कूटस्थ आत्मेति विजानतः फलमाह एवमिति। ममाह- तस्य त्वज्ञानजनितचित्तोपाधिद्वारा भवति न तु स्वभावत इत्यर्थः। मिति। यदिदं ज्ञानद्वयमन्तःकरणाश्रयं तदेवंविदो नास्तीत्यर्थः ॥ ४९॥ ६ रूपप्रकाशयोरिति। सुखदुःखादिसंबन्धोऽपि विक्रियावत एव भवितुमर्हृति आ प्रबोधादिति। द्वैतादन्यवस्तुविषयबोधपर्यन्तं द्वैतसिद्धिर्यथा तथा संबन्धत्वाद्रूपप्रकाशसंबन्धवदित्यर्थः ॥ ४६ ॥ बाधकबोधोदयादूध्वं तस्यासिद्धिर्युक्तैवेत्यर्थः । यद्वा। बोधात्पूर्वं यथा सति चित्तसंबन्धे सुखदुःखादिसंबंन्धो नास्तीत्युक्तमर्थमन्वय- द्वैतादन्यस्याद्वितीयवस्तुनोसिद्धिरेवं बोधादूर्ध्व प्रत्यगात्मनो बुद्धादि- ३. व्यतिरेकाभ्यां दर्शयितुमुत्तरश्लोक इत्याह तदेतदिति। संप्रसादे सुषुप्ति- संबन्धासिद्धिरित्यर्थः ॥ ५० ॥ समये विकारिणि चित्तेऽसतं याते सत्यात्मनोऽविकारित्वात्कूटस्थदृष्टित्वात् विदुषोऽनुभवप्रकारमिदानीं दर्शयति स एषं इति । कथमेतद्विरुद्धमभि- ३ धीयत इत्यत आह भेदात्मेति। व्यवहारदृष्ट्या द्वैतप्रपश्चस्य स्वरूपलाभोऽनुज्ञा * विक्रियावतोः ABCDF. तत्त्वदृध्या तद्भावो निषेध इत्यर्थः ॥ ५१॥ ३

१९६ Liv. 52- =iv.56 ] चतुर्थोऽध्यायः। सर्वस्योक्तत्वादुपसंहारः। परमार्थात्मनिष्ठं यत्सर्ववेदान्तनिश्चितम्। ज्ञेयाभिन्नमिदं यस्माज्ज्ञेयवस्त्वनुसार्यतः।

तमोपनुद्धियां ज्ञानं तदेतत्कथितं मया ॥५२॥ न प्रवृत्तिं निवृत्तिं वा कटाक्षेणापि वीक्षते॥५४॥ कुत एतज्ज्ञेयाभिन्नमिति। यतः। एतावादिहोक्तम्। प्रागात्मबोधाद्वोघोयं बाह्यवस्तूपसर्जनः । नेहात्मविन्मदन्योऽस्ति न मत्तोऽज्ोऽस्ति कश्न। प्ध्वस्ताखिलसंसार आत्मैकालम्बनः श्रुतेः ॥५५॥ इत्यजानन्विजानाति यस्स ब्रह्मविदुत्तमः ॥५३॥ एथमवगतपरमार्थतत्वस्य न शेषशेषिभावस्तत्कारणस्योत्सारितत्वा- एवमात्मानं ज्ञात्वा किं अ्रवर्तितव्यमुत निवर्तितव्यमाहोस्विन्मुक्त- दित्याह। प्रग्रहतेति। उच्यते। वास्तवेनैव वृत्तेन निरुणद्धि यतो भवम् । इदानीं प्रकरणमुपसंहरति सर्वस्येति। सर्ववेदान्तनिश्चितं स्वान्तान्धकार- निवृत्तिमपि मृद्गाति सम्यग्बोधः प्रवृत्तिवत् ॥५६ ॥ निवर्तकं यज्ज्ञानं परमार्थवस्तुविषयं तदेतदस्मिन्प्रकरणे मया कथितं नातः ३ परं ज्ञातव्यमवशिष्यत इत्यर्थः ॥ ५२॥ वर्तितव्यमिति पृच्छति एवमिति। ज्ञानस्य ज्ञेयाद्वैतचैतन्याभिन्नतया ३ तद्नुसारित्वाज्ज्ञेयस्य च प्रवृत्तिनिवृत्तिशून्यस्वभावत्वात्तद्रूपेण ब्रह्म- साड््यानामिव नानात्मवादशङ्कानिरासार्थं पुनरपि संगृह्योक्तमर्थ विदोऽवस्थानं न तु प्रवृत्तिनिवृत्त्यादिसंबन्ध इत्युत्तरमाह उच्यत दर्शयति एतावदिति। विजानातीत्युक्ते ज्ञानपरिणामित्वं प्राप्तमित्यत इति ॥५४ ॥ ६ ३ आह अजानन्निति । अपरिणामिना कूटस्थचैतन्येनैवानुभवतीत्यर्थः । यद्वा। स्वात्मानं विजानाति चेत्तस्य कर्मत्वं कर्तृत्वं च स्यादिति विशि- ज्ञानस्य ज्ञेयाभिन्नत्वं कुत इत्याशङ्कय तदुत्तरत्वेन श्रोकमवतारयति

नष्टि अजानन्निति। वृत्तिज्ञानात्कर्मत्वेनाजानन्नपि स्वरूपचैतन्येन स्वयं कुत एतदित्यादिना। "यत्र चान्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येद्यत्र त्वस्य

प्रकाशतयानुभवतीत्यर्थः। सोपाधिकचैतन्यानामुपाधिप्रधानत्वादुपाधि- सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्" इति श्रुतेरविद्यावस्थायां ज्ञानस्य भेदा- ३ भेदवदेव परिकल्पिततया ज्ञानाज्ञानाश्रयत्वायोगादपास्तसमस्तोपाधे- वलम्बनत्वं विद्योदयेनाशेषसंसारनाशे त्वात्मैकमात्रपर्यवसानमवसीयत रद्वैतचैतन्यस्यैव मम तदाश्रयत्वमिति भावः। इह लोके मत्तोऽन्यः इत्यर्थ: ॥ ५५॥

९ कश्चिदात्मविषयाज्ञानाश्रयो नास्ति नापि तद्विषयज्ञानाश्रयः किं त्वहमेक ननु विदुष: प्रवृत्तिधर्माणामभावेऽव्यमानित्वादयो निवृत्तिधर्मा, एव ज्ञानाज्ञानाश्रयो मत्तोऽन्यस्य चैतन्यस्याभावादि त्यद्वैतमात्मानं विद्यन्तेऽतस्तद्विधिशेष एवायं विद्वानित्याशङ्कय तत्रापि वस्तुस्वभावात् वृत्तिज्ञानेनाजाननस्वरूपचैतन्येन स्वयंग्रकाशतया विजानाति स ब्रह्म- १२ विदुत्तम इत्यक्षरयोजना ॥ ५३॥ निवृत्तत्वादित्याह एवमिति। वास्तवेनैवेति। यतः सम्यग्बोधः प्रवृत्ति-

एवं तत्त्वविचारं समाप्य तत्त्वविद्श्चर्यामिदानीं निरूपयन्कि ब्रह्मविदा निवृत्तिशून्यात्मवस्तुवृत्तानुरोधेन संसारं निवर्तयत्यतो वैधप्रवृत्तिव- वर्णाश्रमधर्मेषु प्रवर्तितव्यमुत तेभ्यो निवर्तितव्यमथवा स्वच्छन्द स्द्वैधनिवृत्तिमपि निवर्तयति। तस्माद्वस्तुस्वभावादेवामानित्वादौ विद्वा- ६ न्वर्तत इत्यर्थः ॥ ५६ ॥ * तमोऽपनुद्धि यज्ज्ञानं M. न मत्तोऽन्योऽसत E. २ * बाह्यवस्तूपसर्जनं ABD i आत्मकालम्बनं ABD.

१९८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iv. 57- -iv. 62 ] चतुर्थोऽध्याय। १९९:

सकृदात्मप्रसूत्यैव निरुणद्धयखिलं भवम् । वास्तवेनैव वृत्तेनाविद्यायाः प्रध्वस्तत्वान्न किंचिद्वशिष्यत इत्युक्त: ध्वान्तमात्रनिरासेन न ततोऽन्यान्यथामतिः॥५७॥ देशकालाद्यसंबद्धा* द्देशादेर्मोहकार्यतः। परिहारः। अथापरस्साम्प्रदायिकः ।

नानुत्पन्नमद्ग्धं वा ज्ञानमज्ञानमस्त्यतः ॥५८ ॥। निवृत्तसर्पस्सर्पोत्थं यथा कम्पं न मुश्चति।

सम्यगज्ञानशिखिप्लुष्टमोहतत्कार्यरूपिणः। विध्वस्ताखिलमोहोऽपि मोहकार्य तथात्मवित् ॥६०॥ सकृन्निवृत्तेर्बाध्यस्य किं कार्यमवशिष्यते ॥५९॥ यंतः प्रवृत्तिबीजमुच्छिन्नं तस्मात्।

ननु यदि सम्यग्बोधः स्वोत्पत्तिमात्रेणैव संसारं निवर्तयेत्तदैवं स्यान्न तरोरुत्खातमूलस्य शोषेणैव*ं यथा क्षयः । त्वेतदुस्ति तस्यानादि कालप्रवृत्तमिथ्याज्ञानतत्संस्कारनिरासायाभ्यासा- तथा बुद्धात्मतत्त्वस्य निवृत्यैव तनुक्षयः ॥६१॥ ३ पेक्षत्वात्तदवसरे च निवृत्तिविधीनामपि सावकाशत्वादित्यत आह अथालेपकपक्षनिरासार्थमाह। सकृदिति । स्वोत्पत्तिमात्रेणाविद्यानिवर्तकत्वे गृहीतान्वयव्यतिरेकः बुद्धाद्वैतसतत्त्वस्य यथेष्टाचरणं यदि। सम्यग्बोधः स्वोत्पत्तिमात्रेणाविद्यां निवर्तयंस्तदानीमेव मिथ्याज्ञान- शुनां तत्वदशां चैव को भेदोऽशुचिभक्षणे ॥६२ ॥ ६ तत्संस्कारलक्षणं सकलमपि संसारं निवर्तयति न त्वभ्यासादिकमपेक्षत इत्यर्थः। कुतस्तदानीमेव मिथ्याज्ञानादिकं निवर्तयतीत्यत आह न 'ततो- एवं सद्योमुक्तिपक्षमङ्गीकृत्य शेषशेषिभावः परिहृतः साम्प्रतं जीवन्मुक्ति- जन्येति। मिथ्याज्ञानादिरविद्याकार्यत्वान्नाविद्यातो विलक्षणस्तस्मादविद्यां पक्षेऽपि न शेषशेषिभाव इत्युत्तरप्रन्थस्य तात्पर्यमाह वास्तवेनैवेत्यादिना। ९ निवर्तयन्बोधस्तदानीमेव मिथ्याज्ञानादिकं निवर्तयतीत्यर्थः ॥ ५७॥ संम्यग्बोधाद्वाधितसर्पविभ्रमस्य पुंसो यथा भयकम्पादिकं कंचित्काल- ननु कथ सकृदेव सकलाज्ञाननिवर्तकं ज्ञानमुत्पद्यते यावता लोके मनुवर्तते तथा विदुषोऽपि बाधितोऽपि संसारः प्रारब्धकर्मफलभोग- ३

प्रमाणज्ञानानां स्वदेशकालोपाधावेव स्वविषयाज्ञाननिवर्तकत्वं न तु पर्यन्तमनुवर्तते इत्यर्थः ॥ ६०॥ ३ सकलाज्ञाननिवर्तकत्वं दृश्यत इत्याशङ्कयाह देशकालेति। घटादीनां भवत्वेवं तथापि कथं शेषशेषिभावासंभव इत्यत आह यत इति। देशकालावस्था दिपरिच्छिन्नत्वाज्जडत्वाच्च तद्विषयज्ञानानां देशकालाद्य- विविधवैधप्रवृत्तिबीजमविद्याकामादिकं सम्यग्ज्ञानादुच्छिन्नमिति यतस्ततश्च पेक्षया न शेषशेषिभावस्ततश्च निवृत्त्या प्रारब्धकर्मणो भोगेनैव निवृत्त्या ३ ६ ष्टत्वात्स्वयंप्रभत्वाच्च तत्रानिवृत्तमज्ञानान्तरं तन्निवृत्तयेऽपेक्षितमनुत्पन्नं प्रातिभासिकस्य शरीरादेः क्षय इत्यर्थः ॥ ६१ ॥ ज्ञानान्तरं वा नास्तीत्यर्थः । अनुत्पन्नं ज्ञानमदग्धमज्ञानं वा नास्तीत्य- ननु विदुषो दृश्यमानानां प्रवृत्तीनां विधिनिबन्धनत्वाभावेऽपि राग- न्वय: ॥। ५८ ।। द्वेषादिनिबन्धनत्वं स्यात्तथा च न स्वैरचेष्टायां दोष इति प्राप्तमित्याशङ्थ तस्मात्सम्यग्ज्ञानोत्पत्तौ सकलाज्ञाननिवृत्तेने शेषशेषिभाव इति युक्त- तन्निशसायोत्तरश्षोक इत्याह अथेत्यादिना। तत्त्वदशां संस्कारवशान्मनुष्यत्व- ३ मेवोक्तमित्युपसंहरति सम्यगिति। सम्यग्ज्ञानाग्निना दग्धाविद्यातत्कार्य- जात्युचितैव प्रवृत्तिर्न तु यत्किंचिज्जात्युचितेति यथा त्वयेष्यते तथा खवभावस्यात्मनः कार्य किंचिन्नावशिष्यते बाधयोग्यस्य सर्वस्य सकृदेव प्रातिभासिकवर्णाश्रमोचितैव प्रवृत्तिस्तत्संस्कारवशाङ्गवति नेतरेत्यभ्युपेयं निवृत्तत्वात्। ततश्च न शेषशेषिभाव इत्यर्थः ॥५९॥ तस्मान्न स्वैरचेष्टाप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ ६२॥

• असंबन्धान् S; देहादे; M. * स्पर्शेनैव ABDFS,

[iv.63- -iv. 67 ] २०० चतुर्थोऽध्यायः। २०१

कस्मान्न भवति। यस्मात्। तत्र दृष्टान्त: ।

अधर्माज्जायतेऽज्ञानं यथेष्टाचरणं ततः। "क्षुधया पीड्यमानोऽपि न विरषं ह्यन्तुमिच्छति।

धर्मकार्ये कथं तत्स्याद्यत्र धर्मोऽपि नेष्यते ॥६३॥ *मिष्टान्नध्वस्ततृड् जानन्नामूढस्तज्जिघत्सति" ॥ ६६ ।।

प्रत्याचक्षाण आहातो यथेष्टाचरणं हरिः। यतोऽवगतपरमार्थतत्वस्य यथेष्टाचरणं न मनागपि घटते मुमुक्षुत्वेऽपि

"यस्य सर्वे समारम्भाः" "प्रकाशं चे"ति सर्वक* ॥ ६४॥ च तस्मात्।

तिष्ठतु तावत्सर्वप्रवृत्तिबीजघस्मरं ज्ञानं मुमुक््ववस्थायामपि न संभ- रागो लिङ्गमबोधस्य चित्तव्यायामभूमिषु।

वति यथेष्टाचरणम्। तदाह। कुतः शाडलता तस्य यस्यागनि: कोटरे तरोः ॥६७॥

"यो हि यत्र विरक्त्तः स्यान्नासौ तस्मै प्रवर्तते+। सकलपुरुषार्थसमाप्तिकारिणोऽस्यात्मावबोधस्य कुतः प्रसूतिरिति।

लोकत्रयविरक्तत्वान्मुमुक्षु: किमितीहते"॥६५॥ उच्यते।

ननु वर्णाश्रमाभिमानस्यागन्तुकत्वात्स्वभावसिद्धत्वाच्च जात्यभिमानस्य किमुवक्तव्यन्यायमेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति तत्र दष्टान्त इत्यादिना।

मनुष्यत्वजातिमात्रोचितैव प्रवृत्तिस्तत्संस्कारवशात्कि न स्यादिति विशेष- यथा लोके क्षुत्क्षामस्तन्निवृत्तिसाधने प्रयतमानोऽप्यतत्साधने प्रत्युत

हेतुर्वाच्य इत्याशङ्योत्तरश्ोकेन परिहरति कस्मादित्यादिना । प्रतिकूले विषदूषितान्ने न प्रवर्तते तत्र मिष्टान्नन ध्वस्ततृष्णस्तस्य विष- ३ ३ जन्मान्तरानुष्ठिताधर्मवशादभक्ष्यभक्षणादौ कर्तव्यताबुद्धिस्ततश्च यथेष्टा- दूषितत्वं जानन्विवेकी न तदत्तुमिच्छतीति किमु वक्तव्यं तथा मुमुक्षु- चरणम्। ज्ञानं पुनरत्यन्तोत्कृष्टपुण्यकार्य "धर्मात्सुखं च ज्ञानं च " इति रप्राप्तपरमपुरुषार्थस्तत्साधने प्रवर्तमानोऽप्यनित्यत्वादिदोषदूषितैहिकामुष्मि-

वचनात्। यस्मिंश्च ज्ञाने सति प्रवर्तककामादिदोषाणामत्यन्तमुच्छित्न कादिसुखेभ्यो विरक्तस्तत्साधनेषु न प्रवर्तते। तत्र किमु वक्तव्यम्। ६ ६ त्वाद्धर्मेSपि प्रवृत्तिर्न भवति तथाभूते ज्ञाने सति कथं यथेष्टाचरणम्। परज्रह्मानन्दानुभवपरितृप्तो विद्वान्बहुलायासपरिक्किष्टेषु वैषयिकसुखलवेषु

" भावितैः करणैरेभिर्बहुसंसारयोनिषु । आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं न. प्रवर्तत इति भाव: ॥६६॥।

वै प्रथमाश्रमे" "अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्" इति यस्मात्सिद्धस्य साधकस्य च न रागद्वेषनिबन्धने प्रवृत्तिनिवृत्ती स्मरणादतीतानेकजन्मस्वपि यंथेष्टाचरणाभावेन तत्संस्कारस्याप्यभावान्न भवतस्तस्मात्प्रवृत्त्यादिनानुमितो रागोऽविद्वत्ताया एव लिङ्गमित्युपसंहरति तद्वशादपि यथेष्टाचरणमित्यर्थः ॥६३॥ यंत इत्यादिना। चित्तव्यायामभूमिषु चित्तस्य स्वारसिकप्रवृत्त्यालम्बनेषु विदुषो यथेष्टाचरणाभावे भगवद्वचनमपि प्रमाणमित्याह प्रत्याच- शब्दादिषु यो रागः सोऽयमबोधस्य लिङ्गम्। तत्र दृष्टान्तः कुत इति। यथा यत्राग्निस्तत्र न शाङ्गलता तथा यत्र रागस्तत्र न बोध क्षाण इति ॥ ६४॥ इत्यर्थ: ॥ ६७॥ ६ इदानीं कैमुतिकन्यायेनापि विदुषो यथेष्टाचरणाभावमाह तिष्ठत्वि- एवं प्रसङ्गागतमलेपकपक्षनिरासं समाप्य पूर्वोदिततत्त्वंपदार्थविवेक- त्यादिना। मुमुक्षुरपि यत्र न चेष्टते तत्र मुक्तो न चेष्टत इति किसु मात्रस्यैव ३ वक्तव्यमित्यर्थः ॥ ६५॥ ज्ञानसाधनत्वमिति शङ्कानिरासाय सम्यग्दर्शनसाधनानि

• मृष्टानं ACDFM. सत्यददकू S तन्न प्रवर्वते S २६

२०२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iv. 68-

अमानित्वादिनिष्ठो यो यश्चाद्वेष्र्रादिसाधनः। -iv. 74 1 ज्ञानमुत्पद्यते तस्य न बहिर्मुखचेतसः ॥६८ ॥ चतुर्थौऽध्यायः। २०३

उत्पन्न आत्मविज्ञाने किमविद्याकार्यत्वात्प्रवृत्तिवन्निवृत्त्यात्मकामानि- न दातव्यश्चायं ग्रन्थः । त्वादयो निवर्तन्त उत नेति। नेति ब्रूमः। किं कारणम्। नाविरक्ताय संसारान्नानिरस्तैषणाय च। ३ निवृत्तिशास्त्राविरुद्धस्वाभाव्यात्परमात्मनो न तु नियोगवशात्। न चायमवते देयं वेदान्तार्थप्रवेशनम्। ७१॥ कथं तर्हि। शणु। ज्ञात्वा यथोदितं सम्यग्ज्ञातव्यं नावशिष्यते। उत्पन्नात्मप्रबोधस्य त्वद्वेष्टत्वादयो गुणाः। न चानिरस्तकर्मेदं जानीयादञ्जसा ततः ॥७२॥ अयत्नतो भवन्त्यस्य न तु साधनरूपिण: ॥६९।। *निरस्तसर्वकर्माणः प्रत्यक्प्रवणबुद्धयः।

यत एतदेवमतः। निष्कामा यतयः शान्ता जानन्तीदं यथोदितम्॥ ७३॥ इमं ग्रन्थमुपादित्सुरमानित्वादिसाधनः। श्रीमच्छङ्करपाद्पद्मयुगलं संसेव्य लब्ध्वोचिवान्। यत्नतः स्यान्न दुर्वृत्तः प्रत्यग्धर्मानुगो ह्ययम् ॥७०॥ ज्ञानं पारमहंस्यमेतदमलं स्वान्तान्धकारापनुत्। मा भूदत्र विरोधिनी मतिरतः साद्भि: परीक्ष्यं बुधैः। ३ संकलय्य दर्शयति सकलेति। "अमानित्वमदम्भित्वम्" "अद्वेष्टा सर्व- सर्वत्रव विशुद्धये मतमिदं सन्तः परं कारणम्॥७४॥ भूतानाम् " इत्यादिभगवद्गीतोक्तगुणवत एव सम्यग्ज्ञानोत्पत्तिर्न विषयामि- मुखचेतस इत्यर्थः ॥ ६८ ॥ एवं शिष्यस्य नियममभिधायाचार्यस्य नियममाह न दातव्य इति। यमा अहिंसादयस्ते यमादयो यस्य विद्यन्ते स यमवान्। न यमवानयम ननु साधकस्यामानित्वादिकं साधनं चेत्सिद्धस्य तर्हिं "साध्याभावे वान्। तस्मा अयमवते कुतो न देयमित्यत आह वेदान्तेति। वेदान्ताना- ३ महाबाहो साधनैः किं प्रयोजनम् " इति न्यायेन तेषामविद्याकार्याणां मर्थे प्रवेशोऽधिगमोऽनेनेतीदं प्रकरणं वेदान्तार्थप्रवेशनम्। तेन य एवं ३ विद्याविरोधाच्चासंभवः संभवे वा निवृत्तिशास्त्रनियोज्यत्वं विदुषः प्रसज्ये- वेदान्तश्रवणादिष्वधिकृतो मुमुक्षु: स पवात्राघिकारीति। नान्यः । तस्मात्कुतू- तेत्याशङ्कय विधितस्तेषां नियोज्यत्वाभावेऽपि विद्याविषयपरमार्थात्म- हलाद्वहुश्रुतत्वादिबुद्ध्या वा प्रवर्तमानायेदं न देयमित्यर्थः ॥७१॥ ६ स्वभावाविरोधाद्यत्नसाध्या अमानित्वादयो विदुषो लक्षणत्वेनानुवर्तन्त ननु किमेतत्प्रकरणपरिज्ञानाद्भवति येनात्रानधिकारिणां प्रवेशो न ६ इति परिहरति उत्पन्न इत्यादिना ॥ ६९ ॥ सिद्धेदित्यत आह ज्ञात्वेति। तेन कुतूहलादिवशास््रवृत्तो न फलपर्यन्तं यस्मादेवं साधकस्य साधनत्वेन सिद्धस्य च लक्षणत्वेन सर्वथाप्यङ्गी- ज्ञानमधिगच्छतीत्यर्थः । तदाह न चानिरस्तेति ॥ ७२ ॥ ३ कार्यास्तस्मात्परमहंसो ज्ञानसाधनभूतनैष्कर्म्यसिद्धिप्रकरणश्रवणाद्यभि- के तर्हि प्रकरणार्थ सम्यक्प्रतिपद्यन्त इत्यत आह निरस्तेति॥ ७३॥ ३ मुखोऽप्यमानित्वादिनिष्ठो भवेदित्याह यत इत्यादिना। प्रत्यग्धर्म आत्मा। इदानीमस्मत्प्रकरणस्य विशिष्टगुरुसंप्रदायपूर्वकत्वादत्र दोषहृष्टिर्मा- प्रत्यक् चासौ धर्मश्चति । तमनुगच्छति तद्याथात्म्यप्रतिपत्तिप्रतिपादकत्वे- भूर्त्किंतु यत्नात्सद्भि: परीक्षणीयमिदं प्रकरणं यतः सन्त एव गुणदोषाव- नायं अ्रन्थ इति प्रत्यग्धर्मानुग इत्युक्तम् ॥ ७० ॥ धारणे परं कारणं 'तस्मात्परीक्षणीयमेवेति विद्वज्जनेष्वात्मनोऽनौद्धत्यं दर्शयति श्रीमद्िति। ऊचिवानुक्तवानित्यर्थः॥ ७४॥ ९

• निरस्य सर्वकर्माणि ABCDFM

२०४ [iv. 75- -iv. 78 ] चतुर्थौऽध्यायः। २०५

सुभाषितं चार्वपि नामहात्मनां वेदान्तोदरवर्ति भास्वद्मलं ध्वान्तच्छिदस्मद्धियो दिवाकरो नक्तदशामिवामलः। दिव्यं ज्ञानमतीन्द्रियेऽपि विषये व्याहन्यते न क्वचित्। प्रभाति भात्येव विशुद्धचेतसां यो नो न्यायशलाकयैव निखिलं संसारबीजं तमः

निधिर्यथापास्ततृषां महाधनः ॥ ७५॥। प्रोत्सार्याविरकार्षीद्गुरुगुरु: पूज्याय तस्मै नमः ॥ ७७॥

विष्णोः पादानुगां यां निखिलभवनुदं शंकरोऽवाप योगात् संबन्धोक्तिरियं साध्वी प्रतिश्लोकमुदाहृता।

सर्वजं ब्रह्मसंस्थं मुनिगणसहितं सम्यगभ्यच्य भक्त्या। नैष्कर्म्यसिद्धेर्ज्ञात्वेमां व्याख्यातासौ* भवेद्ध्रुवम्॥७८॥

विद्यां गङ्गामिवाहं प्रवरगुणनिधे: प्राप्य वेदान्तदीपां इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरपूज्य-

कारुण्यात्तामवोचं जनिमृतिनिवहध्वस्तये दुःखितेभ्यः ॥ ७६॥ पादशिष्यश्रीसुरेश्वराचार्यविरचितायां नैष्कर्म्य- सिद्धौ संबन्धोक्तौ चतुर्थोऽध्यायः

ये पुनरनुनीयमाना अनुनयादेवानुनेतुरशक्तिं मन्यन्ते दुर्विदग्धास्तान्प्रति समासः॥।४॥1 साविष्कारमात्मनो वैदग्ध्यं दर्शयति सुभाषितमिति। निसपृहाणां हि इति नैष्कर्म्यसिद्धिप्रकरणं समाप्तम् ।। ३ निधयः प्रकाशन्ते। तदुक्तं भगवता पतञ्जलिना "रत्नोपस्थानम् " इति। अस्तेयप्रतिष्ठायामात्मस्पृहायां रत्नोपस्थानं सर्वदिक्कालस्थान्यस्योपतिष्ठन्ते गुरुभक्तेरविद्यां प्रत्यन्तरङ्गसाधनत्वं दर्शयितुं प्रकरणारम्भ इव प्रकरण- रत्नानीत्यर्थः॥ ७५॥ परिसमाप्तावपि गुरुनमस्कारं करोति वेदान्तेति वेदान्तोदरवर्ति वेदान्तप्रमाणजन्यं रागादिदोषरहितं ३ एवं विशिष्टगुरुसंप्रदायप्राप्तस्य प्रकरणस्य परानुग्रह एव प्रयोजनं न. ध्वान्तछिदस्मद्धियोSस्मदन्तःकरणतमोनिवर्तकं दिव्यं स्वयंप्रकाशाभि- तु दष्टमदृष्टं वा विद्यया कृतार्थत्वादिति दर्शयति विष्णोरिति। विष्णो- व्यञ्जकम्। पुनरपि तदेव ज्ञानं विशिनष्टि अतीन्द्रियेऽपीति। यस्य ३ व्यापिनो जगत्कारणस्य पदमधिष्ठानं सच्चिदानन्दैकरसमनुगच्छतीति ज्ञानस्यातीन्द्रियवस्तुविषयत्वान्न प्रत्यक्षादिविरुद्धार्थविषयत्वमित्यर्थः । ६ विष्णोः पदानुगा विद्या। गङ्गापि विष्णोः पुरुषोत्तमस्य चरणमनुसृत्य एवंविधं ज्ञानं यो गुरूणामपि गुरुर्नोSस्माकमाविरकार्षीदिति संबन्धः । गच्छतीति "वामपादाङ्गष्ठनखस्त्रोतोविनिर्गताम्" इति स्मरणात्। पुनरपि किं कुर्वन्नाविरकार्षीत्तत्राह निखिलमिति। सकलसंसारबीजं तमो ६ विद्यागङ्गयोः समानं विशेषणमाह निखिलभवनुदमिति। यामेवंविधां न्यायशलाकया प्रोत्सारयन्य एवमाविरकार्षीत्तस्मै नम इति संबन्धः। ९ विद्यां गङ्गां च भगवत्पादाचार्यः परमेश्वरश्च योगसामर्थ्यादवाप तमाचार्य निचच्छादूलविक्रीडितमेतत्। "न्यूनाधिकेनैकेन निचृद्धुरिजौ " इत्युक्त सर्वज्ञं ब्रह्मसंस्थं मुनिगणैः सहितं भक्त्या सम्यगभ्यर्च्य तस्मात्प्रवृत्तगुण- त्वात् ॥७७॥ ९ निधेराचार्यात्तां वेदान्तदीप्तां परमेश्वरं समभ्यर्च्य तस्माद्भगीरथो वेदान्त- किं कारणमित्याशङ्कायां दीप्तां "सितासिते" "इमं मे गङ्गे " इत्यादि वेदान्तप्रतिपाद्यां गङ्गामिव संबन्धोक्तिरेवेत्याह संबन्धोक्तिरिति॥ ७८॥ साकल्येनाहं प्राप्यार्थिभ्यः सकारणसंसारनिवृत्तयेऽवोचमित्यर्थः ॥ ७६॥ * व्याख्यातास S

२०दे नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासाहता

पदकशतहतकुमारिलसौगत गुर्वक्षपादकणभक्षः। यमनियमनिलयधिषणो जयति श्रीसत्यबोधाचार्यः ॥१॥ वस्तुख्यातिविघातिवादितिमिरं नैष्कर्म्यसिद्धिस्फुट- व्याख्याचन्द्रिकया विधूय सुधियां सद्ृष्टिमुन्मीलयन्। अन्तःसंभृतशान्तवेदनसुधोद्दयोत: समुद्दयोतते सर्वज्ञाश्रमचन्द्रमास्त्रिजगतीसर्वज्ञचूडामणिः ॥२॥

इति श्रीमहोपाध्यायज्ञानोत्तममिश्रविरचितायां नैष्कर्म्यसिद्धिचन्द्रिकायां

चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः॥४ ॥

इति नैष्कम्यसिद्धिप्रकरणव्याख्या समाप्ता ।। NOTES

NOTANDA

• NOTES In the pages which follow, the figures on the left refer to the section or verse. Except when otherwise stated, lines are counted CHAPTER 1 from the beginning of a section, and not from the top of a page. If followed by ( c), then the 1(p.1) 1. 2 स्वरसत :- 'instinctively', 'by a law of Commentary is indicated. one's nature'. Vartika = Suresvara's Vartika on the Brhadaranyako- 1.4(c) 'प्रकरणमिद्मारभ्यते' इत्यन्तेन - See p. 5. panisadbhasya. ( Anandāsrama Sanskrit Series, (p. 2)1.10(c) नापि वर्तमानं स्वत एव निवृत्ते: - I. e. by 1892-94 ). being experienced. 1. 11 (c) अनागतं दुःखं ..... शक्यमेव निवर्तयितुम्- S =Sarartha, commentary on Naiskarmya-siddhi. Compare 'हेय दुःखमनागतम्' -Yoga-sutra ii. 16. VS=Vidya-surabhi 1.18(c) 'अशेषयुरुषार्थपरिसमाप्तिः' इत्यन्तेन See p. 4. V=Naiskarmya-siddhi-vivaraņa 1.5 शोभनाशोभननिमित्तत्वात्-'तत्र रागः ... शोभना- BTP=Bhāva-tattva-prakasika do. ध्यासनिबन्धनः ।। निबन्धनः' (S). एवं द्वेषोप्यशोभनाध्यास- J = Note by previous Editor, Col. G. A. Jacob. (p. 3) 1.8 अतः सर्वानर्थहेतुः ... सुखस्य चेत्यादि-Here is a reference to the विक्षेप and आवरण saktis of avidya. Avidya not only conceals the true nature of atman, but also makes it appear other than what it is. 'एवमात्मज्ञानस्य विक्षेपलक्षणानर्थहेतुतामुप-

णहेतुतामुपपादयति सुखस्यचेति'(S).I 1.42(c) तस्य तस्मिन्-तस्य विषयभूतस्य तस्मिन् आश्रय- ya. According to the view propounded in this work, avidya has its errer as well as its विषय in शुद्ध चैतन्य. See i. 7 and iii.1. Compare Samksepa-sarīraka i.319, २७

210 NAISKARMYA-SIDDHI NOTES 211

आश्रयत्वविषयत्वभागिनी 1. 75 (c) वाक्यग्रहणं च ...... द्ोतनाय What is meant निर्विकारचितिरेव केवला। is that the very designation महावाक्य

पूर्वसिद्धतमसो हि पश्चिमो implies that Upanisadic statements like तत्त्वमसि are अनन्यशेष i. e. of नाश्रयो भवति नापि गोचर: ।। independent significance. The word तस्य is not found in some 1. 77 (c) BTP suggests that वाक्याभास is the MSS. reading and it appears to be the correct 1.9 तस्यानवबोधः पिधानम्- 'तस्य सुखात्मनोऽनव- one. वाक्याभ्यास: वाक्यजन्यज्ञानाभ्यास: (See बोधः पिधानमावरणम्। सुखाप्रतीत्या विपरीत- Introduction II ) - प्रतीतिहेतुः' (). (p. 5) 1. 82(c) प्रतिपादनं seems to be the reading and (p.4) 1.10 अशेषपुरुषार्थपरिसमाप्ति :- Thus the ideal is not प्रतिपन्नं as implied by BTP. not merely negative-escape from pain खानिलाग्न्यब्धरित्र्यन्तं-The last explanation and evil; but also the attainment of of this expression given in the com.(p.5 positive bliss. The force of अशेष is 1. 102) is of somewhat doubtful accu- that nothing remains to be accom- racy, as according to Pānini V. iv. 74, plished thereafter in the way of either the compound should be खानिलाग्न्यपम्, avoiding pain or securing pleasure. unless shelter is taken under the 1.11 तदुपादानं i. e. सम्यग्ज्ञानोपादानं. For that maxim समांसान्तविधिरनित्यः- alone viz. सम्यग्ज्ञान can dispel avidya- 1. 96(c) The word लयं is not found in M. Even neither karma nor upāsana, as will if this is left out the use of arå in the presently be shown. आत्मानवबोधविषय- neuter is doubtful. This is atman itself which is also the 2 The first half of the verse means आश्रय of the अनवबोध or avidya. See that all superlative excellences find verse quoted in note on 1. 42 (c)above. their ultimate meaning in the guru.

1.12 अनागमिकप्रत्यक्षादिलौकिकप्रमाणाविषयत्वात् - गरीयसे-i.e. गुरवे. Compare for a similar

Brahman is the object of no variety of use of the word the author's Taittīri

knowledge except आगमिकप्रत्यक्ष. For the yopanisad-vārtika, p. 196 ( st. 5 ).

exact sense in which it is आगमिकप्रत्यक्ष- 1. 5(c) उदितप्रमाणेतिपाठे-i. e. when the reading is विषय see ii. 105. स्वसंप्रदायस्योदितप्रमाणत्यादि without the च.

1. 71 (c) There is no statement in the Upa- BTP has उचितप्रमाण.

nisads like यत्प्राणेन प्राणिति. It seems 3 ज्ञानं वक्ष्ये-Rather a loose expression.VS

to be an error for यः प्राणेन प्राणिति explains ज्ञानं by ज्ञायतेSनेनेति i. e. प्रकरणं. ( Br. Up. III. iv. 1 ). But this interpretation, while it rectifies

212 NAISKARMYA-SİDDHI NOTES 213

one part of the verse, transfers the serves a two-fold purpose - that of the difficulty to another; for this meaning author as mentioned here and that of does not fit in with epithets like 1. 11(c) the reader as implied in verse 4. वेदान्तोदरसंगूढं. S suggests a better, 'वक्ष्यते स्फुटं'-See i. 4. though somewhat round-about, 7 explanation-' "ज्ञानं वक्ष्ये" इत्यत्र वाक्य- स्वात्मानुभवसंश्रया-Seenote on i. 1.1.42(c) 1. 10 (c) आत्मनो मुक्तिनममित्यादि - See i. 24, and also प्रयोगानुकूलव्यापारो वच धातोरर्थः। जनकत्वं Introduction II. For a discussion of द्वितीयार्थः । ततोऽन्वयः'॥ See for similar the nature of अविद्यानिवृत्ति see Advaita- uses iv. 52 & 74. siddhi. iv. 1. See Vārtika, p. 1309, st. 122. 4(p.7) S suggests a simpler explanation of 8 सम्यग्ज्ञानाशुशुक्षणि :- The comparison of the first half of the verse than the one right knowledge to fire is quite common given in the commentary-'यस्य सद्रूप- in Vedantic works. See for instance स्यात्मनस्सिद्धौ सत्तास्फूर्तिरूपेण सत्त्वे घटादेर्द्दश्य- Bh. Gita iv.37 .- 'ज्ञानाग्िः सर्वकर्माणि भस्म- स्यापि सत्वेन व्यवहारः । यदसिद्धौ न किंचन। सात्कुरुते तथा। ' दन्दहीति- 'समूलघातं हन्ति। अध्यस्तस्याधिष्ठानसत्तातिरिक्तसत्तानङ्गीकारात् ।।' ऐकान्तिकात्यन्तिकोच्छेदं करोतीति यावत्'(S). This states the fundamentally idealistic 9 1.1 तत्र ज्ञानमभ्युपगम्य तावदुपन्यास :- assuming position of the Advaita. See iv. 3. that imparting a knowledge of प्रत्यग्धर्मैकनिष्ठस्य=जीवस्य according to the Brahman-an existent entity - is one of commentary. Thus the subject-matter the aims of Vedic teaching. For the of the work is eventually the same as other alternative see i. 14 to 19. that of the Sariraka-sutra. The term मुक्तः क्रियाभिस्सिद्धत्वात् - From क्रिया here प्रत्यग्धर्म is again used in iv. 70. should be understood नित्यकर्म. See the 1.9(c) न कस्यचनेत्यर्थः- सिद्धिरिति शेषः। करणीय = next two verses and Śloka-vartika : करणविषय. BTP reads करणिका या लोक ... Sambandhaksepa-parihara. st. 110. 5 1.1 अनुक्त and दुरुक्त-i.e.'errors of omission 1.6(c) 'अभ्युपेत्यैवमुच्यते'-See p. 12. and of commission.' 10-11 Compare Śloka-vārtika ( same section सहस्रकिरणव्याप्े-'आकाशे इति शेषः' (S). as above ) st. 108-109. 6 There is an apparent contradiction in 1.10(c) ब्रह्मज्ञानमनर्थक विद्यमानस्याप्यकिंचित्करत्वात्- the motive for composing the work as The opponent here, as stated in the stated here and in verse 3 above. com., is a representative of the What should be understood is that Mīmamsa school of Kumarila Bhatta. the work, though initially undertaken See Śloka-vārtika ( same section as in obedience to the wishes of the guru, above ) st. 103-4.

214 NAISKARMYA-SİDDHİ NOTES 215 12 1.1 देहारम्भकयोश्च्ेत्यादि-The existence of the संचितकर्म is overlooked here. It may final import of scriptural statements. be because (1) the नित्यनैमित्तिककर्म This is the view of the Prabhakara performed in this life is supposed to school of mimāmsakas. annul it (see i. 82) or (2) the entirety of karma to one's credit in a life is 1.2 तत्प्रतिपादकप्रमाणाभावात्- Note that the supposed to give rise to the next birth, word sHTOr is here used in a restricted so that karma never accumulates sense - sruti and smrti - as explained in according to what is termed the ऐकभविक the commentary. view. See Ananda-jñāna's gloss on यावन्त्य :- A wrong form for यावत्य :. It Introduction to Commentary on Tait. has been allowed to remain as MSS. Upanisad by Śamkara and the same generally agree in having it. For writer's gloss on Vartika vol. i, st. 42. un-Paninean forms in Suresvara's ज्ञानी and कर्मी-From these words are to writings, see Introduction III. विद्धत्युरु- be understood exponents of two views- यत्नेन-Supply तदेव (i.e. कर्म) as the that jnana alone secures moksa and that object. karma alone does so, i. e. the vedantin 15 and the mimamsaka respectively. विश्वासो नान्यतोऽस्ति न :- This refers, as shown by the next verse, only to 13 1.5(c) कथमकरणाद्भावात्प्रत्यवायस्य भावस्यात्पत्ति :- matters relating to existence after this According to the mimamsaka, नित्यकर्म, life. In empirical matters, the when not performed, gives rise to mīmāmsaka, like others, does, of प्रत्यवाय ; while according to the course, recognise pramanas like प्रत्यक्ष. advaitin, it brings about when per- 16 भस्मनीव हुत हवि: See Ch.'Up.V.xxiv.1'(J). formed the destruction of past afa. 1. 2(c) The implication of what is stated in Non-performance does not therefore give rise to any positive effect - new the com. is that if jīvan-mukti or evil- in this latter view, but only leaves ' final release on this side of death' is

Compare the ideal, the testimony of the Veda, the old one as it was. Samkara's explanation of 'अकुर्वन्विहितं which is invoked only in matters A' ( Manu-smrti xi. 44), given in the beyond the sphere of positive experi- Introduction to his commentary on ence, is not essential. The orthodox the Tait. Up. conception of mukti, however, is really eschatologial (विदेहमुक्ति) and therefore 14 1, 1 न तु यथावस्थितविषयं ज्ञानमस्ति- i. e. as the necessarily beyond the_ scope of mere reason. See i. 27,

216 NAISKARMYA-SIDDHI NOTES 217 19 So far the argument of the opponent शौचाचारादीनि नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्ताचरणा- has been that the Scripture is not दीनि च यथायथं ज्ञेयानि।' (S). meant to convey a knowledge of an 25 1.9(c) प्रत्येकमाश्रमविहितेत्यादि-i. e. not all the existent entity. Now it is shown that karmas prescribed in the Veda, but the Veda, being a form of sabda- only those meant for one/ asrama, pramāna, cannot be the primary means whichever that asrama may be. Even of knowing such entity. Two points thus, the karma-groups being distinct have to be borne in mind in under- in their character should presumably standing this section - (1) A word, yield distinct results and not the same, which only recalls to our mind what viz. moksa. is already known, cannot constitute by 26 1.1 उत्पत्तित :- 'स्वर्गकामो यजेतेत्यादिविधितः' (S); itself a pramana; but a suitable colloca- i.e. from Vedic texts enjoining karma tion of known words may, -conveying which in each case state the means, end as it does additional information such &c. It is not the उत्पत्तिविधि alone of as संसर्ग. This distinction is admitted the four vidhis recognised in Mīmamsa- by all disputants. (2) Some schools go that is meant here, as it may at first farther and state that a collocation of sight appear. The उत्पत्तिविधि treats only words or a sentence, to serve as an of कर्मस्वरूप. उत्पत्तित एव- 'उत्पत्तिसि्ध्य- independent means of testimony, should नन्तरं विनियोगविधिना विशिष्टसाध्याभिसंबन्धस्य contain a verbal form ( whether finite सिद्धत्वाद्' (V). or not ) denoting a command &c., so that the final import of a proposition 1.2 पारिशेष्यन्यायसिद्धि :- 'पारिशेष्य इत्यत्र भावार्थो न is always an action. The argument विवक्षितः । परिशेष इत्यर्थ:॥'(S). The reading here is based on this latter view. पारिशेष्यन्याय is according to S. न संहन्यन्ते - 'अन्वयबोधजनकवाक्यघटकतां न 'दुरितक्षपणार्थत्वादित्युपलक्षणं प्रत्यवायपरिहार· लभन्त इत्यर्थः' (S). स्यापि' (VS). See i. 13. स्वर्गादिफलसंबन्धा- दित्यादि- The purva-paksin has admitted 20 From the first half of the verse, three that काम्यकर्म is to be given up (i. 10). varieties of समुच्चय are to be understood There is thus no point in referring -कर्मण: ज्ञानेन सह (1) अङ्गभावेन (2 ) अङ्गि- to it in general here. The reference भावेन (3) समप्राधान्येन वा समुच्चयः should accordingly be, as the com- 21 वाझन:कायकर्मभिः- 'तन्र वाक्कर्माणि सत्यमित- mentary states, to such काम्यकर्म as हितभाषणादीनि गुरुपूर्वकनिर्दोषवेदाध्ययनानि च। is not declared to have a specific फल. मनःकर्माणि प्रसादभावशुद्ध्यादीनि। कायकर्माणि The reward in all such cases is स्वर्ग २८

218 NAISKARMYA-SIDDHI NOTES 219 according to what is known as the विश्व- edition, is inserted on the authority of जिद्धिकरणन्याय ( Jaimini IV. iii. 10-16). S. This reading seems to be supported 3(c) विधेरिष्टसाधनरूपत्वात् - In all the vidhis, by the Candrika also. The same remark 1. there is a common factor, viz. holds good in the case of the change इष्टसाधनत्वं. Since the इष, as conceived of निश्चयः into निश्चीयते further on. by the mimamsaka, is साध्य, i. e. 1.7(c) 'For the कलञ्जभक्षण of the commentary something to be effected, it cannot be see Jaimini VI. ii. 19-20' ( J ). mokșa. (p.20)1.10 लौकिकमागमिकं वा- In respect of प्रतिषिद्ध- 1. 9(c) यद्यपि स्वसिद्धान्ते नित्यानां फलत्वम्- कर्म and यादृच्छिककर्म, the basis of Compare Br.Up. I. v. 16. The पितृलोकफल activity has been stated to be ignorance. is however regarded as incidental, What is now considered is the basis so that in the siddhanta also नित्यकर्म of the rest of secular activity and of may be described as निष्फल. See i. 82. religious practices. 'लौकिकं लोकव्यवहारोप- Compare Vedanta-sara, para 14. योगितया प्रसिद्धान्वयव्यतिरेकानुविधायि। आग- 1. 10(c) मीमांसकदष्ट्यपेक्षया .... दुरितक्षपणार्थत्वाभ्युप- मिकं शास्त्रजन्यं शाब्दबोधात्मकम्'॥ (S). See गमात् - See Tantra-vartika I. iii. 25. the note after the next one. ( p. 241 ) 1. 17 (c) 'The nyaya "संदिग्धं सप्रयोजनं च etc. 1' 1.10(c) येन केनचन यजेतापीत्यादि -'The darvihoma will be found in Raghunātha's Laukika- 'is an oblation of a spoonful of boiled nyaya-samgraha. rice to Indra. See Eggeling's transla- Edn. ).' ( J ). p. 159 ( Benares

tion of Satapatha-brahmana, Vo. 1, The argument here is addressed to the p. 415 (J). mimamsaka who believes that common unenlightened activity such as doing 28 नित्यस्याफलवत्वाच्-i. e. without positive reward. The result is negative whether prohibited deeds is रागमूलक while we regard नित्यकर्म is for प्रत्यवायपरिहार activity in accordance with Vedic or दुरितक्षपण (See i. 82). 'अत्रोक्तस्य injunctions is प्रमाणमूलक. The position नित्यस्याफलवत्वं च दुरितिक्षयादिव्यतिरिक्तभाव- of the advaitin is that the two kinds of विषयमेव। अन्यथा "नित्यानुष्ठानतश्चेमं प्रत्यवायो activity are in this respect exactly on न संस्पृशेत् " (i. 13 ) इत्यनेन विरोधः स्यात्' the same footing, both being equally ( VS ). based upon ignorance of ultimate truth. 1.4(c) M has यथैन instead of तथैव. Happiness, according to him, is what 29(p.19)1. 5 इदं हितमिदमहितमिति विशेषान्परिकल्प्य- The constitutes the very essence of the self word विशेषान्, not found in the old and is not therefore to be secured

220 NAISKARMYA-SIDDHI NOTES 221 through extraneous means. If, in spite N. B. Compare in connection with sections of this, the Scripture is found to 31-4 Panca-padika, last paragraph of recommend activity or abstention from Varnaka viii and Vārtika, vol. I, st. it, it should be understood as pointing 884-888. out, not the way to true happiness, but 35 1.9(c) पूर्वोक्तप्रत्यक्षादिना-See com.on i. 29. the true way to such happiness as is 36 1. 1 अविद्योपादानं-'having avidya as its cause', ordinarily sought by man, when yet i.e. अविद्याकार्यम् under the sway of avidyā. 1. 3 आत्मवस्तुस्वरूपमात्राश्रयात्-Note that आश्रय 30 (p.21) 1.2 षष्ठगोचरवत् = षष्ठप्रमाणगोचरवत्=अभाववत् is here used in the sense of विषय. The What is meant is that though from the expression should be regarded as aa- absolute stand-point दुःख is अनिर्वचनीय प्रधान and construed with प्रध्वंसि and cannot therefore be described as 1.5 कर्म पुनरित्यादि-'कर्म पुनः स्वोत्पत्तावपि कर्त्रादि- अभाव, it has as little relation to Reality सापेक्षम्। उत्पत्त्यनन्तरमाविद्यककारकापूर्वादि- as if it were अभाव. सापेक्षमित्यर्थः ॥'(S). 1.9 (p.22) 1. 5(c) सौषुप्तिकानुभवलक्षणं प्रत्यक्ष- Note that this अन्यद्रूपान्तरं साधनान्तरं वा - Either medi- is not प्रत्यक्ष in the ordinary sense, tation (अभ्यास) upon Upanisadic truth for we have no knowledge of the or karma. See Introduction II. A similar tautologic expression occurs ananda at the time - the senses and manas being then quiescent. again in iii. 60 -अन्यत्संबन्धान्तर. 38 In connection with the first half of the 1. 4 मिथ्याज्ञान्वं तु-'मिथ्याज्ञानमेव' (S). verse compare the following quoted in In respect of the verse compare Samkhya-tattva-kaumudi on Karikā : Jaimini I. iii. 4, which supports the 64-'तत्त्वपक्षपातो हि धियां स्वभावः। यथाहु- advaitin's view. 'एवं च "हेतुदर्शनाञ्च" र्बा्ा अपि "निरुपद्रवभूतार्थस्वभावस्य विपर्ययैः। इति सूत्रमप्युक्तार्थे मानं लेभे। तदर्थस्तु यत्र न बाधोऽयत्नवत्त्वेऽपि बुद्धेस्तत्पक्षपाततः" ।। लोभमूलकत्वं दृशयते तत्र हेतुदर्शनान्न वेदमूलकत्वेन The second half of the verse is inter- प्रामाण्यम् ।।' (S). preted in two ways- (1) तद्वासना विद्या- 1.12(c) किं तु प्रकाशयत्येवेत्युक्तम्-See previous वासना विद्यास्मृतेर्निमित्तत्वं यान्ति। (2) तद्वासना section. अविद्यावासना विद्यास्मृतेर्निमित्तत्वं यान्ति॥ The 33 1.1 न्याय :- 'अर्थनिर्णयहेतुः । युक्तिप्रकारोऽत्यन्त- former is clear. In the latter inter- निरूढार्थो वा' (S). pretation, we must remember that the जहाति=जह्यात्. only द्वैतवासना conceivable in that 34 There is an extra syllable in the first condition is of the right type. Such pada of the verse. vāsanās necessarily revive true know-

222 NAISKARMYA-SIDDHI NOTES 223 ledge so that a lapse from enlighten - indirectly." See com. on verse 51 where ment, when once attained, is impossible. 'तद्वासना मनोगताविद्यकद्वैतप्रत्ययाधीनसंस्काराः आरात् is contrasted with साक्षात्' (J).

पूर्वनियमादिजन्याः । तेषां विद्योत्पत्त्यर्थत्वाद्विंद्या- 'आरादुपकारकत्वं च प्रधानस्वरूपानिर्वाहकत्वे सति फलजनकतांशे स्मृति .. .. जनयन्ति'(S). Compare iii. संनिपत्योपकारकत्वं प्रधानस्योपकारकत्वम् । च 69-70 as well as Yoga-sutra iv. 27-8. प्रधानस्वरूपनिर्वाहक- त्वम्'II(S). Compare also Vārtika p. 1878, st. 958 1. 1 & 2 (c) 'तन्नाशोऽज्ञानहानतः' .. 'का त्वसौ श्रुतिरित्यादि' and Ananda-jnana on Br. Up. p. 465 -See the two previous verses. ( Ānandāśrama Edn. ). 1. 5(c) काम्ये पुण्येSप्यानुषङ्गिकी सिद्धिरस्ति- Compare 39 किंकरतां-नियोज्यतां। 'पारतन्त्रयं' (S). the following stanza from a Purana 40 The knower of Brahman transcends quoted by Räma-tirtha in his com. on Vedic injunctions. 'कर्मकाण्डाद्यात्मकस्य Vedanta-sāra, para : 4. वेदस्य मूर्धि अप्रतिपाद्यतया शब्दशक्त्यगोचर- प्राधान्येन फलं शुद्धिरार्थिकी काम्यकर्मणः । ब्रह्मपदे वर्तमानो वेदकिंकरो न स्यात्। ब्रह्मभूततया प्राधान्येन मनःशुद्धिर्नित्यस्य फलमार्थिकम्।। विधिनिषेधातीतत्वात् ।।'(S). 47. शुध्यमानं-for शोध्यमानं unless we explain See Sambandha-vārtika st. 240. the participial suffix as चानश (See 41 1. 4(c) पूर्वपूर्वमुत्तरस्य हेतु :- referring to अविद्या, Pānini III. ii. 129) कर्तृत्वाद्यभिमान, नियोज्यत्व and कर्मसु प्रंवृत्ति ईश्वरार्पितकर्मभि :- This is to show that the mentioned in the text. person performing these karmas has no 43 इममर्थ-i. e. that kama is the (proximate) desire for their fruit. cause of samsara. Kama is eradicated ब्रह्मलोक - reached through karma and by destroying its cause - ajñāna. upasana. See e. g. Samkara on Br. Up. 44 The sambandhokti should be taken as I. ii and iii. .. having reference only to the first half 48 1.4 'अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इत्यत्र श्रुतौ ग्राहकत्वाद् of the verse, since the second half ग्रहत्वमिन्द्रियाणामतीवबन्धकत्वात्पुरुषस्यातिग्रहत्वं alludes to a smrti. The two are together कामस्योक्तम्। तदुच्यते अतिग्रहबडिशेनेति'॥ referred to by the general term ' प्रमाण (V) See Br. Up. III. ii. in the previous section. यदा धीरवतिष्ठते-'अवतिष्ठते उद्विक्तसत्त्वमात्रं 45 1.1 संसारपन्था :- An un-Paninean form to be भवति'(S)

justified on the principle समासान्तविधि- 49 For the figure used here, see Br. Up. I. रनित्य: v. 17. Just as a son carries on the " contributing religious duties of his father after he is 'आरादुपकारक' means dead and is a substitute for him, so the

NOTES 224 NAISKARMYA-SIDDHI 225

प्रत्यक्प्रवणता itself, which is born of मानशून्यश्च वीतसंदेहः' In the Commentary karma, takes its place and will achieve here also the correct reading, to judge what remains to be achieved. from BTP, seems to be संशयधर्मक- 53 उत्पाद्यमित्यादि-'भावप्रधानो निर्देशः' (S) See E&H ... ... It should accordingly be Mīmāmsa-paribhasa, p. 17 ( Nirņaya- taken as a secondary use - धर्मिणि sagara Press ) धर्मवाचकशब्दप्रयोग :. S after giving the 54 I.4 समुच्चय :- 'एककार्यकारित्वं' (S) same explanation adds 'यद्वा। विदेह इति प्रभाकराभिमतं देहमात्राभिमानाभाव उक्तः । वीतसंदेह इति 1. 5 'केवलकर्मणां मोक्षसाधनत्वं निवृत्तभ्रमादितया चित्तशुद्धिरुक्ता॥' In this निराकृत्य संप्रत्यङ्गाङ्गिभावेन वा समप्राधान्येन वा case the two epithets should, in समुच्चितानामपि कर्मणां भाट्टाभिमतं मोक्षसाधनत्वं construing, be taken in the reverse न संभवतीति प्रतिपाद्यत इत्याह अविद्योच्छित्ता order: वीतसंदेह: अतएव विदेह :. विति॥' (S:) तद्वत्=यथा दृष्टान्ते। तत्क्रियां=देहाद्षिक्रियां। न Note that the particular view criticised वीक्षते=अभिमानन न गृह्ाति॥ in this verse is that jnana is subsidiary 61 'एतदुक्त्ं भवति। सम्यग्ज्ञानं स्वबाध्यज्ञानप्रयोज्य- to karma. Jnana however is in reality कर्मणा क्वापि न समुच्चीयत इति।' (V). the consequent of karma ( Vide Br. Up. 60 IV. iv. 22 ) and cannot therefore be its बुद्ध्यादिभिस्तथात्मानमध्यारोप्य- आत्मान बुद्ध्याद्य- antecedent as an anga should be. भेदन ज्ञात्वा। 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्ं' Compare Vartika vol. I, st. 14. इत्यभेदे तृतीया॥ 'पूर्व विदुषः कर्माङ्गीकृत्य समुच्चयो नास्तीत्युक्तम्। 63 57 इदानीं कर्मैव न संभवतीत्युच्यते।' (VS). tactical connection. This is one of the six अङ्गत्वबोधकप्रमाणानि. An upasana 1. 1 अकारकब्रह्मात्मनि-अशेषभूते स्वतन्त्रे ब्रह्मणि. found prescribed in the section dealing अचोद्यस्वाभाव्यात्-Compare Samkara-'इष्ट- with a karma is such a jñana. Right योगमनिष्टवियोगं वात्मनः प्रयोजनं पश्यंस्तदु- knowledge, on the other hand, which पायार्थी यो भवति स नियोगस्य विषयो दृष्टो लोके we are here considering, forms the न तु तद्विपरीतनियोगविषयब्रह्मात्मत्वदर्शी।।' subject-matter of an independent (Intro. to Ait. Up. ) Compare also iv. 56. section of the Veda, viz. the Upanisad. 58 वीतसंदेह :- The word संदेह is here used in See Jaimini III. iii. 14 and Artha- a novel sense. The verse is found in samgraha (Thibaut's Ed., p. 8). Vartika (III. iii. 64), where Ananda- 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां षण्णा- jñāna understands this expression in मेव प्रमाणानां विनियोगप्रमापकतार्स्वीकारात्तत्र the same way: 'संशयादिधर्मकसूक्ष्मद्हाभि- श्रुत्यादीनामसंभवादेव मनसि निरासं सिद्धत्वत्कृत्य २९

226 NAISKARMYA-SIDDHI NOTES 227

प्रकरणसंभवमाशङ्क्य निराकुवन् श्रोकमवतारयति 1. 4 अलौकिकत्वं-अप्रसिद्धत्वं यस्मादिति॥'(S). 'स्वरूपलाभमात्रेणेति तृतीया अभेदे। धान्येन N. B. 1.8 (c) It seems necessary to read घटो घटः-

64 A brief analysis of sections 68-78 may धनवानितिवत्। तथा चाविद्यानिवृत्तिरेव ज्ञानस्य be useful here as the interpretation of स्वरूपलाभः। यद्वा। लब्धात्मलाभमेव ज्ञानं them, especially of verse 72, has given प्रौढप्रकाशस्तम इवाज्ञानं हन्ति । न तत्र सहकार्य- rise to some difference of /opinion न्तरं व्यापारान्तरं वापेक्षते ॥।' (SI). among commentators. These sections as a whole, refute the समुच्चयवाद 67 See Introduction II for the views of Brahma-datta & Mandana here refuted according to the अनैकान्तिकपक्ष of Bhartr- This is the view of Bhartr-prapañca, prapañca and others. The several 68 for which also see Introduction II. alternatives considered are :- (1) If the atman is really the same as 69 अनात्मनः - 'भावप्रधानो निर्देशः । अनात्मत्वादि- त्यर्थः ॥' (S). Brahman, the empirical distinction between them must only be fancied; 70 आसुरमोह-Compare the explanation of and their identity can be realised the word असुर given by Sainkara in through right knowledge alone. Karma commenting upon Br. Up. I. iii. 1. See cannot therefore afford any direct help also Ch. Up. VIII. viii. 5. ( See St : 69, 70 & 73-77). 71 The reading नो नष्टः adopted in this edition for ना नष्टः is from BC. (2) If the atman is really other than Brahman, neither karma nor jnana can 72-3 1. 21(c) भेदसंसर्गपरित्यागपूर्वक-See note on iii. 2 be of avail; for an actual distinction 1. 4 (c). can by no means be obliterated (_See 76 1.1 न समकाल नापि क्रमेण- 'समकालं समप्राधान्येन क्रमेणाङ्गांद्गिभावेन वा' (S). St : 69 and 71 ). (3) If the atman is neither quite the 1. 2 काशं कुशं वावलम्व्य- 'Catching at straws' (J). same nor other than Brahman ( which by the way is a logically impossible अथाध्यात्मं पुनर्यायात्- 'विद्वानपि सन् पुनर्यदि देहादावात्माभिमानं कुर्यात्' (S). position ), upasana or meditation might lead to a provisional union ( See iii. 93) 77 अस्य योगिन :- 'कर्मयोगिनो विदुषः' (S). of the atman with Brahman. But this निःश्वासोक्नासवत्- 'तद्वदप्रयत्नसिद्धत्वात् is not jñana such as is finally taught (S). in the Upanisads; nor can it be 78 1.4 आलिङ्गते- An un-Paninean form. See combined with karma which is also ii. 52. significant only when there is a total

228 NAISKARMYA-SIDDHI NOTES 229 difference between the attainer and 86 the attained. ( See St. - 72 and 78 ). 1.2 (c) प्रमाणानां स्वतःप्रामाण्येन- See note on ii. 5. See also, in connection with the verse, 80 प्रतिपत्तिकर्म - An incidental matter as iii. 83-86. distinguished from what is essential. 87 'With the quotation in the commentary आत्मज्ञानविधायिनी :- In the siddhanta, no vidhi is recognised in respect of compare Satapatha IV. iv. 5, 2: " आत्मज्ञान. Hence we should, with the कृष्णविषाणां च मेखलां च चात्वाले प्रास्यति". commentator, understand from this The चात्वाल is a hole in the ground expression आत्मज्ञानायाचार्योपगमनादिविधा- to receive an oblation or the sacred fire. यिनी :. For its dimensions see Eggeling's 1. 3(c) नैष्कर्म्यप्रवणा इत्यादि - 'अद्वितीयानन्दव्रह्मात्मैक्य- translationof Satapatha III. v. 1, 26 and फलिकाः। नतु स्वर्गादिविधिवदाभासफलिकाः' (S). foot-note. See also Jaiminiya-Nyaya. 1.4(c) उपक्रमाद्यभिमततात्पर्यवत्वं-The correct mala-vistara IV. ii. 7. & X1, iii. 6' (J ). reading as implied by BTP is See also Jaimini III. ii. 40 and IV. ii. 18. probably अधिगत, not अभिमत. These 81 (p.46)1. 6 अनुपभुक्तफलान्यनारब्धफलानि-i.e. शुभकर्माणि are the six-fold तात्पर्यलिङ्गानि useful of the kind described, the fruit of in determining the final sense of a अशुभकर्म being avoidable through Vedic passage- प्रायश्चित्त. 'उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम्। 1.12 सुनिषुणानामित्यादि- 'रामादीनामीश्वरावताराणा- अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये॥' मप्ययोग्यवालिवधविलापादिदर्शनात् '(S). See Vedanta-sara, para 30. Compare what Ananda-jnāna says in 88 Vide Introduction II. For a general his Țika on Tait. Up. Bhāsya (p. 4). discussion of this topic, see Siddhanta- (Anandasrama Edn.) - यच्चोक्तं मुमुक्षु: lesa-samgraha I. i. काम्यानि वर्जयेदिति तदप्यसति विवेकबले 89 1.1 'विश्वासो नान्यतोऽस्ति नः' - See i. 15. दुर्घटम्. 1. 4 सर्वप्रमाणावतारासंभवं वक्ष्यति-See ii. 1. (p. 47 ) 1.13 न च प्रमाणमस्तीत्यादि-What is meant is 90 See i. 36. that there is no vidhi in the śruti 91 The sambandhokti seems to ascribe about the points mentioned with specific the authorship of the Vedanta-sutras to reference to a EEJ. Jaimini; but it is hardly likely that it is 82 See i. 28. the meaning intended by the author. The topic discussed in this section, - 83 1. 1 (c) उपात्तदुरितक्षयार्थानि नित्यानीति भट्टादिभिरभ्यु- whether imparting a knowledge of पगमात्-See i. 26 and also note on it. karma is the sole aim of the Veda,-

230 NAISKARMYA-SİDDHİ NOTES 231

is almost a commonplace of exactly what is implied in the text. advaitic works ( see e. g. Samksepa- We might quote in this connection the sariraka i. 294 ), but nowhere is there following from the Vivarana-prameya- so much as a hint that the authors of samgraha ( p. 260.) of Mādhava - the Mimamsa- and the Vedanta-sutras 'यदि जैमिनीयसूत्रं सिद्धार्थे शब्दसामर्थ्याभावपरं were identical. Again none of the कल्प्येत तदानीमखण्डैकरसे ब्रह्मणि वेदान्तसमन्वय- four commentaries consulted for this प्रतिपादकानि बादरायणसूत्राणि विरुध्येरन्।' edition gives any support to such a For a somewhat similar disregard of view. On the other hand, they all take the difference in authorship of the for granted that the two works are by same two works,we might refer to different authors. There is also direct Śamkara's commentary on Ved. su. contemporaneous evidence to show III. iii. 53. We know indeed that old that during Suresvara's time, as later, Indian writers "cared more for the the Vedanta-sutras were ascribed to exposition than for the exponent. Bādarāyaņa ( Vide e. g. Panca-pādikā There is no doubt another possibility, p. 33 ). It would not therefore be viz. that Jaimini composed a different right to conclude on the strength of set of Vedantasutras ; but the terms of this passage alone, whatever its syn- the reference in the text do not appear tactical significance, that Suresvara to give much support to it. Besides, regarded Jaimini as the author of the whatever evidence may be adduced in Vedanta-sutras. It would be far better favour of a Vedantin Jaimini, the extant to assume that when he wrote the Vedantasutra shows him to have been passage, our author was thinking more. other than the well-known mimamsaka of the harmony between these two of that name. ( See " Jaimini and pre-eminently orthodox systems than Bādarāyana " by R. A. Nilakantha the- difference in their authorship. Śāstri in the Ind. Antiq. for May 1921). The difference was not material to 92 1.1 भवत्पक्षेऽरपि प्रवृत्तिर्दुर्लक्ष्या - That is even him, inasmuch as he looked upon the. where the injunctive character of Vedic two sastras as equally based upon statements is admitted, as in the case Revelation,-each representing in its own of karma, we should necessarily grant sphere the true teaching of the Veda. that they are addressed to the self which A necessary conclusion from this agree- wrongly identifies itself with its em- ment between the sastras is the agree- pirical adjuncts such as the body. For, ment between their authors; and this is according to the mimamsaka also, the

232 NAISKARMYA-SIDDHI

self as such is not associated with either activity or enjoyment. The CHAPTER II validity of the karma-kanda thus comes to be confined to the empirical sphere 1 1. 1 प्रत्यक्षादीनां -This term includes in addi- and is therefore conditional, no tion to the organs of sight, hearing &c., absolute ( see com, oni. 96 ). S adds - the antah-karana also. By none of these 'न चैवं वेदाप्रामाण्यम्। भ्रमसिद्धस्यानुवादकत्वेऽपि is Brahman known as an object. वेदाप्रामाण्याभावादिति॥' तेषां स्वारम्भकविषयोपनिपातित्वात्-The theory 1. 7-10(c)The com. refers to two conceptions of that the senses are भौतिक i. e. derived कर्तृत्व or agency, one involving physical from the 'elements' is the one that is activity ( क्रिया), and the other mere accepted in Advaita as it is e. g. in volition ( प्रयत्न). Nyāya-Vaiseşika. Compare Śamkara 96 For an alternative explanation of this on Br. Up. II. iv. 11: 'विषयसमानजातीयं Upanisadic quotation, see Samkara on करणं मन्यते श्रुतिः न तु जात्यन्तरम्। विषयस्यैव Ved. su. III. iv. 14. स्वात्मग्राहकत्वेन संस्थानान्तरं करणं नाम। यथा 97 1.5 षड्ावविकार - these are production, रूपविशेषस्यैव संस्थानं प्रदीपः करणं सर्वरूप- existence, growth, प्रकाशने ।I' The Samkhya maintains a maturity, decay different view deriving the senses and death as mentioned in Yaska's Nirukta I. ii. 8. directly from ahamkara. As regards the antah-karana, it is भौतिक according एधि-Because according to th to Advaita - being derived from the mimamsaka (Prabhakara school), every sattva-phase of the five अपश्चीकृतभूतानि ; sentence serving as testimony should but it is so neither according to the contain a word with an imperative Sāmkhya nor according to the Nyāya- sense. See Samksepa-sarīraka i. 282-3. Vaiseşika. 99 ' Refers to verse i. 21' (J). 1. 2 अशेषप्रमेयवैलक्षण्यात् -for the atman is not proved, but is prior to all proof. Compare i. 89, ii. 37, 57, iii. 8 and iv. 3. The syntax of the verse is not perfect ; and the best way to construe it would be to supply न वेत्ति after the third pada: तत्त्वमसीति (वाक्यं) श्रावितः अतः वाक्यार्थ न वेत्ति चेत् त्वंपदार्थानभिज्ञत्वान्न वेत्ति॥ 'त्वंपदेति तत्पदस्याप्युपलक्षणम्'।(S) ३०

234 NAISKARMYA-SIDDHI NOTES 235

1. 6 (c) श्रोत्रं स्वग्राह्यजातीयविशेषगुणेत्यादि .- The case of Viraj, Bhrgu and Piśacaka,-the organ of hearing is derived from the instances quoted. सिद्धि :- 'ब्रह्मात्माभेद- Sattva-phase of 3TTRT. See Vedanta- प्रतीतिः' (S). Paribhasa, vii. स्मार्यमाणे तु निश्चिता - This is in the case 1.7 (c)त्वगिन्द्रियमित्यादि-Compare Tarka-sam- of the remaining instance of Śvetaketu. graha : Sections 10-14 (Bombay Here there was formal विचार, but none Sanskrit Series ). such in the other cases. Hence what 1.16 (c) एवं प्रथमाध्यायेनेत्यादि-Thus the subject- the purva-paksin suggests is that not matter of the first two adhyayas is vakya but vicara is the proximate cause the same as that of the corresponding of self-realisation. See Introduction II. adhyayas of the Vedānta-sutras. See also iii. 64-65.

The first half of the verse refers to the 4 1.2(c) एवं वाक्यस्मरणस्य गमकत्वेऽपीत्यादि-S refers possibility of attaining moksa by mere in this connection to the न्याय - 'न हि reasoning ( apparently ) and not there- व्यापारेण व्यापारिणोऽन्यथासिद्धिः।' fore by means of the vakya. The 1.3 (c) वाक्यस्मरणस्योभयत्रापि द्वारत्वात्-For the second half gives instances where meaning of उभयत्र here, see note on moksa cannot be traced to the vākya line 1 of previous section. when it is first learnt but to subsequent reflection upon its meaning. It should 1.4(c) प्रपश्चाभावाव्यतिरिक्त, found in M, seems be remembered that the vakya serves to be the correct reading. as the means of self-realisation through 1.1 वाक्यं च प्रतिपादनाय प्रवृत्तमित्यादि-It is its अर्थज्ञान and not directly. necessary to distinguish between the two views of प्रामाण्य alluded to here. 3 1.1 उभयत्रापि - i. e. through the vakya and The first maintains what is known as otherwise than through it. परतः प्रामाण्य, (held by followers of the संभावनाय- 'सांशयिकत्वदर्शनायेत्यर्थः' (S). Nyaya-Vaiseşika for example) accor- This verse adds a fourth example where ding to which no cognition is to be the mere hearing of the vakya results regarded as valid unless it is supported in self-realisation. ' Note the story in ab extra. This, however, the Vedantin connection with Pisacaka. It would who is an adherent of the opposite seem here to be the name of a man '. view -स्वतःप्रामाण्य .- does not recognise. (J). But compare-Samkhya-pravacana: Hence the statement in the com; iv.2. त्रिषु यादच्छिकी सिद्धि: - i. e, in the स्वविषयावबोधनाय प्रवृत्तानां प्रमाणानामित्यादि.

236 NAISKARMYA-SIDDHI NOTĖS 237 1.4 (c) ननु न वयं प्रमाणान्तरसंवादाभावात् ...... किं तु 22 तद्विरुद्धार्थत्वात्-A different objection is 'न च सूक्ष्मदेहनिराकरणस्यैव प्रतिज्ञाविषयत्वेन अहंत्वेच्छादीनामनात्मधर्मत्वकथनं प्रकृतानुपयोगीति now advanced, viz. that when there is, वाच्यम् । तेषामनात्मधर्मत्वसिद्धौ अन्तःकरणा- as here, a conflict between a revealed देरनात्मत्वसिद्धेः। तेन च तद्घंटितसूक्ष्मदेहस्या- text and experience, the revealed text व्यनात्मत्वोपपत्तेः ॥'(S). should be differently explained. The 23 ' Compare Vedanta-sutra-bhāsya : III. siddhantin points out that the supposed iii.54-"नह्यग्निरुष्णः सन्स्वात्मानं दहति"' (J). conflict itself does not exist in the 1:3(c) present case. Compare-iii. 44, 83-86 स्वरूपभूतं धर्मभूतं-This is according to and Upadesa-sahasrī xviii. 185. two views - one that does not recognise सदसीति- referring to Ch. Up.VI. the distinction between substance and attribute (e. g. Samkhya) and the other 8 अन्वयव्यतिरेकौ-these are two methods of that does ( e. g. Nyaya-Vaisesika). The inquiry which may, perhaps, be correct reading seems to be स्वरूपभूतं described as 'method of agreement' धर्मभूतं वा. and 'method of difference.' See note 24 1.2 अहंप्रत्ययग्राह्यत्वाद्ग्राहक आत्मा-This is some- on iii. 1, 1. 27. what elliptical and is explained as 12 1. 1 मध्येऽपि कः प्रतिबन्धः-'आदावन्ते च यन्नास्तीति न्यायात्' (S). See Gaudapada's Karikas त्वेऽपि मामहं जानामीतिप्रतीत्या ग्राहकत्वस्यापि ii. 6. संभवात्तादृशप्रतीतिगम्यज्ञानस्य मत्कर्मकत्वमत्कर्तृ- 14 The idea is that what was once owned कत्वरूपोभयधर्मवत्वादिति मीमांसावार्तिककृद्भिः by one is now another's; and that it भट्टपादैरात्मनोंडशतो जडबोधात्मकत्वाभ्युपगमादि- cannot therefore be really private त्यर्थः ॥'. See iii. 59. to any. 25 .1 'आहेत्यस्य चोद्यमित्यनेनान्वयः' (S). 'तद्भागः सेन्द्रियो देहः'-See ii. 11. न तु = न तु द्रष्टर्गुणः । गुण := 'परिणामः' (S). 15 यदि दोष वदेत्तस्मै-Rather an out-of-the 28 अनैकान्त :- i. e. अनैकान्तो हेतुः। सामानाधि- 16 -way use of the dative. तस्मै='तमु- करण्यरूपो हेतुः साध्यमभिन्नत्वरूपं व्यभिचरतीति द्विश्य'(S). Compare the similar use of भाव:॥ ताभ्यां in the next verse. The fourth pada means-तत् वाक्यं अहं- 17 देहे त्यक्त्ते-It is the देहाभिमानत्याग that is ब्रह्मास्मीतिवाक्यं तह्यपनेत अहंबुद्धिबाधकम्। 29 It is to be noted in this connection that meant. there are two ways of explaining the 18 एकल :- 'अद्वितीयोऽनवयवः'-Samkara on Ch. Up. III xi. 1. सामानाधिकरण्य in statements like तत्त्वमसि or अहं ब्रह्मास्मि. The first, as accepted

238 NAISKARMYA-SIDDHI NOTES 239 by Suresvara here, is to take it as 35 The latter half of the verse is explained बाधायां सामानाधिकरण्यं; the other as as follows in S. -'अनित्यधर्माणां विकार- ऐक्ये सामानाधिकरण्यं. Of these, however, the latter is the more usual explanation हेतुत्वमुपपादयति। उपयन्निति। उपयन् प्रादुर्भवन् उत्पद्यमानो वा अपयन् तिरोभवन् नश्यमानो (?) and is what our author also adopts in वा धर्मः । धर्मिणं विकरोति विविधं करोति Ch. iii. ( see e. g. section 2). The परिणामिनं करोतीत्यर्थः । तत्तद्विशेषणनाशे तत्त- former would be more appropriate in द्विशेषणविशिष्टस्यापि नाशापत्या (?) अनित्या- the case of vakyas like 'आत्मैवेदं सर्वम्' ( Ch. Up. VII. xxv. 2). S in commen- हंकारादिधर्मित्वे धर्मधर्मिणोस्तादात्म्यातिरिक्तसंब- न्धानङ्गीकाराद्वर्माणामनित्यत्वेन धर्मिण आत्मनोऽ- ting upon the previous loka refers, as प्यनित्यत्वापत्तिः स्यादित्यर्थः ॥।' the Candrika does, to बाधायां सामानाधि- करण्यं but adds :- 'इद्मापाततः । वस्तुतस्त्व- 38 1.1 (c) पूर्व दर्शनक्रियामित्यादि - See ii. 24. हमर्थजीवबाधे मोक्षासिद्ध्या बाधासामानाधिकर- 39 1.1 विस्नन्धं='निःशङ्कं' (S); उपगम्यतां=अभ्युप- गम्यतां. खण्ड चैतन्यव्यक्तिनिर्विकल्पकज्ञानद्वारा सकार्याज्ञान- According to the first interpretation of व्यपनेतृत्वान्न धर्मधर्मिभावपरत्वं युज्यत इति the second part of the verse proposed हृदयम्॥' See for a discussion of this in the com., दृश्यत्व is first denied of point Siddhanta-lesa-samgraha i. 6. द्रष्ट and then द्रष्टृत्व of दृश्य (i.e. विज्ञान or See Śamkara on Vedanta-sutras III अहंप्रत्ययगोचरबुद्धिवृत्ति ); according to the iii. 9 for the import in general of second interpretation only two of the propositions involving सामानाधिकरण्यं. alternatives should be taken to have The alteration made in the text of the been considered here, the third viz. second part of the verse in the present द्रष्ट: स्वन दृश्यत्वं, having already been edition is supported by several MSS shown to be untenable (ii. 24-27). including S, the Siddhanta-lesa-sam- The latter interpretation has the graha (i. 6) and the Pancadasi which advantage of understanding दृश्य and quotes it as viii 43. दशि as distinct; the former makes them synonymous. 30 The word सिध्येत् is to be construed 40 Understand स्यात् after यौगपद्यमद्दश्यत्वं, with फणी. and construe आमुयात् with श्रुति :. 1. 5 (c) कूटस्थद्रष्टात्मविषयायाः श्रुतेः-See com. on 33 The reference in the second half of the the next verse. verse is to Upanisadic statements like .41 One would expect the third pada of 'नेह नानास्ति' 'अतोऽन्यदार्तम्'. See ii. 42. the verse to be स्याच्चेदगेका निर्दश्या', as

24 NAISKARMYA-SIDDHI NOTES 241

indeed it is, according to some MSS. Compare ii. 47. See also Pancadasi iv. 23.

441.4 (c) तथाप्यन्यथाख्यतिप्रभृतीनामिव मिथ्यात्वं स्यात् 1.6 (c) कमनीयाश्रुचिःस्वाद्वीत्यादि -To be taken as

-- That is, though fancied, yet having referring to योषित् as in the text and

its basis eventually in what is indepen- not with स्त्रीदेह used instead in the

dently real. The 'silver' that may be commentary.

seen in the 'shell' is nodoubt fancied, 51 'We have here again the old story of but it is to be explained by means of Soma-sarma-pita as found in Panca- real silver existing elsewhere-'in the lantra v. 9. The details as given in the shop', as it is stated. The advaitin does commentary however differ from those not grant such independent being to of the former work' (J). The story as anything but Brahman, so that what- narrated in the com. is in such doubtful 'ever else there is, is only an appearance Sanskrit that one conjectures it is a of it and therefore altogether depen- pupil's composition that has wrongly dent upon it. अन्यथाख्याति is the name found its way into the commentary. given to the theory of Error as formu- 53 1.2 नतु परमार्थत :.. भविष्यति वा-Compare lated in the Nyāya-Vaisesika. Vartika vol. I, st. 183 'अविद्या सह कार्येण 45 'आत्मवदिति व्यतिरेकदृष्टान्तः । यथात्मनःसिद्धि नासीदस्ति भविष्यति'।

स्तथा नेत्यर्थः' (S). The world has no Note the difference in the use of a in independent existence being realy not the verse. In the first pada, it describes

other than Brahman; nor is it the the अन्तःकरण ('तत्'); in the second, it

same, for it is jada while Brahman is means the साक्षिन्. The word दृश्य also

caitanya. is used here with reference to two things - first, objects like ' sound' or 46 See com. on ii. 53. 'jar'; secondly, the अन्तःकरणवृत्ति. The 47 Hère we find stated an essential diffe- अन्तःकरण is thus the meeting point rence between Advaita and Samkhya of the self and the not-self which which believes in a plurality of souls. would otherwise remain altogether unrelated. This is stated in the third 50 Compare with the second half of the verse the following quoted in the pada, उभयं-आत्मा अनात्मा च. Bauddha- section of the Sarvadarsana- 1.1(c) 'अहं तदुभयं बिभ्रत्'-See ii. 46. samgraha. 54 1. 4 वक्तव्या चेत्यादि-The reading वक्तव्या वा, परिव्राद्ामुकशुनामेकस्यां प्रमदातनौ। which some MSS. give, is better. When कुणपः कामिनी भक्ष्य इति तिस्रो विकल्पनाः॥ we have a, we should understand after ३१

24 NAISKARMYA-SIDDHI NŌTĒS 243 सामानाधिकरण्यं प्राप्तोति some such clause 57 It is ignorance of this लक्ष्यार्थ that as this-'अहंपदस्य प्रत्यगात्मार्थकत्वात् न explains the failure to understand the सामानाधिकरण्यानुपपत्तिरिति चेत्'. significance of the maha-vakya. 'The reference here is to Ch. Up. VII. 1.5 प्रसिद्धलक्षणागुणवृत्तिभि :- i. e. recognising a i-xxvi' (J). distinction between लक्षणा ( based upon relations other than similarity) and 1.4 (c) ननु प्रमाणान्तरसिद्धस्येत्यादि-A word in ufr ( based upon similarity) vrttis, its secondary meaning denotes what which is not always recognised. See is already known by some means of Samksepa-sāriraka i. 171-2 and Kāvya- proof or other. This is the common prakasa ii. 12. The same threefold view as illustrated by गङ्गायां घोष: where classification of vrttis is referred to in the तीर is so known. The advaitin Mathara-vrtti on Sāmkhya-kārikā, st. 5. modifies this view by stating that what a word means secondarily should be 55 आत्मदष्ट्यनुशीलनात्-For, in the case of known - but not necessarily through a meditation on the kosas as taught in pramana. It may be, as here, self- Tait. Up. ii, the vijñana-maya-kosa is given. See com. on iii. 104 and identified with the self in one stage. Samksepa-sariraka i. 99 and 152-3. The other explanation suggested in the com. amounts to making the expression 58 1.3 Even साक्षित्व is superposed on atman, for it has reference to a particular the equivalent of स्वच्छत्वात् centre of experience. The साक्षी is 5.6 The word ar is used in a triple sense- अन्तःकरणोपहित though not अन्तःकरणाव- antah-karana, the self and what is a च्छिन्न while the atman is merely अन्त :- blend of these two viz. jiva. Of these करणोपलक्षित. Hence the text has 'अविद्या- three, it is the last that is the primary परिकल्पितं साक्षित्वमाश्रित्य.' See Vedanta- sense (शक्यार्थ) of the word; the other paribhasā I. xxii. two are secondary meanings (लक्ष्यार्थ), 1.1 (c) 'द्रष्टन्वयदृश्यव्यतिरेक-See note on iii. 1 This illustrates the principle on which 1. 27. all words are interpreted in the Advaita सर्वधियां नृत्तं-For the figure employed system. See Samksepasarīraka i. 158-9, 178-185 and Pañcadasi vii. 5-12. here compare Sāmkhya-kārikā, 59 and note the general resemblance of अथवा विलयं व्रजेत्- 'कल्पितस्याधिष्ठानसत्तां doctrine in this respect between the विनासत्वादिति' (S). two systems. See also ii. 68 and Panca-

244 NAISKARMYA-SIDDHÎ NOTES 245

dasi x. 13 & 14. There is, however, another reading वृत्तं for नृतं. Compare यद्याकाशवदात्मनो न विकारस्तदा निर्विकारत्वात्म्र-

ii.82 & 89, where we have वृत्तं. मातृत्वासिद्धिरित्यात्मनो नानुभवरूपत्वमित्यर्थः'

निमिषत्-'परिणामि' (S). (S). This stanza also may be a quotation. See com, on Ślokavartika 59 1.2 'न चेति। संभावयाम इत्यत्र न चेत्यस्यान्वयः' (S). p. 150, st. 53.

1.4 'सर्वेषां तार्किकादिप्रस्थानानामनुभवातिरिक्त एव 62 ' As regards the anomalous प्रतिबन्दन्याय,

विप्रतिपत्तेरात्मरूपानुभवांश कस्याप्यविप्रतिपत्ते- the following explanation is given in

स्तत्र विस्नब्धैर्जिज्ञासुभि: संभाव्यतां स एवात्मेति the Vacaspatyam, s. v. प्रतिबन्दी (न्धी) :-

विश्वास: क्रियतामित्याह विस्रब्धैरित्यादिना'(S). प्रकृतैककल्पे प्रवृत्तं पुरुषसुद्दिश्याप्रकृतकल्पान्तरा-

Compare Gaudapāda's Kārikās iii. 17. पादने प्रतिवादिमतेSनिष्टान्तरप्रसञ्जकवाक्ये।

'The curious word त्वाच्छिरस्क means तत्रार्थे प्रतिबन्दी शब्दोऽपि। तन्मूलं मृग्यम्।। See

"ending in the termination-त्वात्" as is also Bhimācarya's Nyaya-kosa under

the case in argument &c. "So-and-so प्रतिबन्दिः and प्रतिबन्धि :. The latter is

(अमुकत्वात्)."I am indebted to my friend defined by Apte as "an argument which

Dr. R. G. Bhandarkar for making this equally affects the other side" (J ) ... clear to me. The commentary is not Compare Upadesa-sahasri, v. 3.

quite explicit enough' (J). The same "नौस्थस्य प्रातिलोम्येन नगानां गमनं यथा"' (J. expression occurs as a variant reading ' Verse 64, the last line of 66 and the in Sarva-darśana-samgraha p. 6, line 23 whole of 67 are found on p. 1540 of ( Anandāśrama Ed. ). the: Vartika.' See also p. 1637 ( J.). BTP

'This has तथा च fr तत्र च. 60 verse Uddyotakara quotes it in Nyāyavārtika is not Sureśvara's. 69 शब्दाद्याकरेण निर्भासन्त इति शब्दाद्याकार-

III. i. 5 and he is mentioned'in Vasava- निर्भासाः तत्तद्विषयाकारा वृत्तीः । परिणामित्वादेव

datta, a work supposed to be fully 1200 ताः क्षणप्रध्वंसिनीरनित्या: क्रमिकाश्च॥'(S).

years old. See note of Cowell's on 70 The atman being in reality the sub-

Colebrooke's Essays vol. I. p. 282. The stratum of all that is, there can be

verse is quoted also in Bhamati II ii 26, nothing which is not at any moment Tatparya-tìka p. 164 and in the Bauddha within its range, so to speak. It is system of the Sarva-darana-samgraha.' therefore described as always the same. (J). In the case of the antah-karana, it is

'वर्षातपाभ्यां चर्मविकारवद्बुद्धिविकारैरनुभवात्म- otherwise ; for when it apprehends one;

नोऽपि चेतक्षयोद्यादिविकारस्तदा तस्यानित्यत्वम्। object it does not apprehend another. See ii. 81 and 97.

246 NAISKARMYA-SİDDHİ NOTES 247 71 'अपश्यन् चक्षुर्जन्यवृत्त्याकारपरिणामरहितः 1.4 (c) सुषुप्त्यभावप्रसङ्गात्-Because in susupti, the पश्यतीं तज्जन्यवृत्त्याकारेण परिणताम्। एवमग्रे। (S) पश्यतीं- An un-Paninean form. antah-karana becomes latent and अनिच्छन्-'स्वरूपातिरिक्तावाप्व्याभावात् '(S). ceases to function. See e. g. Prasna- Upd. iv. 8. 73 अमुह्यमान :- An Epic Form. 84 According to the Samkhya view, the buddhi actually undergoes change but 74 स्वार्थ :- 'स्वमेवासाधारणः परिपूर्णानन्दाद्यात्मकः अर्थो यस्य सः' (S). its relation to the self ( Purusa) is unreal; according to the Advaita, अस्वार्था-'ममत्वादिनागृहीतः स्वातिरिक्तो भोगा- change should be taken to have पवर्गादिलक्षणोऽर्थो यया सा' (S). reference to atman itself, there being 75 पराचीं- 'बाह्यां शेषभूतां' (S). प्रत्यक्-'सर्वा- really nothing else, but the change न्तर: सर्वशेषीत्यर्थः' (S) सावर्धि-'परिच्छिन्नां is apparent. Either way the self (S). निर्गतेयत्तः- 'अपरिच्छिन्नः' (S). remains कूटस्थ. 'आत्मनः परमार्थतो विकारो नास्तीत्येतावता साम्येन साङ्स्यमताभ्युपगम: कृतः 77 The second halfof the verse is explained पूर्वस्मिन्ग्रन्थे। सिद्धान्ते तु साक्षिणि विकल्पित- as follows in S :- सर्वविकारसाक्षी आर्त्मी परिणामोऽस्तीति कृत्वा श्रौतीं प्रक्रियामवलम्ब्यो- अविक्रिय एव। स एवाहं ब्रह्मेत्यादावहमाढिपद- च्यते।' (V). लक्ष्यार्थ इति भाव:। अहं =अहंकारोपलक्षितः 85 आसक्तुं =आसञ्जयितुं 78 मम संविद :- 'मदभिन्नसंविल्लक्षणकूटस्थनित्य- 86 विषयोन्मुखा :- 'विषयाकाराः' (S). साक्षिस्वरूपचिदात्मनः' (S) क्षणभद्गि=अनित्यं। Compare ii. 69 and 74 where the term 88 ब्रह्म-i. e. चतुमुखब्रह्म. is contrasted with नित्य and कूटस्थ. I 89 अवस्थादेशकालादिभेदः- 'अवस्थापदेन हस्वत्वादि- connection with this verse generally, परिमाणमुच्यते कालिकविशेषाङ्गीकारे कालपदेन compare Vartika p. 1053, st. 124. पुनरुक्त्यापत्ते:' (S). S suggests we might प्रमाणमप्रमाणं च प्रमाभासं च यद्भवेत्। also understand वस्तुपरिचछेद from the चैतन्याकारमेवैतत्प्रथते सर्वमेव तत्।। word अवस्था here, evidently on the basis of the classification adopted by See also ii. 83 and.86. Sainkara in explaining अनन्तं in Tait.Up. 81 विदन्ती-An incorrect form. II. i.'अवस्था देशकालानां भेदात्' occurs in Vākya-padīya i. 32. 82 षड्भावविक्रिया :- See note on i. 97. 91 ब्यातं means 'ससाक्षिकं' (S) when it is Of the two explanations of the verse taken with नित्याक्रमद्दगात्मना. suggested in the com., the first requires the reading afe which is found in some

248 NAISKARMYA-SIDDHI NOTES 249

MSS .; but then दषि: has to be supplied for being construed with the two natha says "निर्माल्यैर्भुक्तोज्झितमाल्यैः"'(J).

epithets in the nominative case in the ऋते ज्ञानमित्यादि-That the apprehension

former half of the sloka. In the of an object is dependent upon an apprehending agent is clear. The second interpretation, it should be reality or being also of the object, understood that only the अपारमार्थिकी- according to Advaita, is not its own, दृष्टि is here described. हानोपादानधर्मिणी- but is derived from the reality or being 'उत्पत्तिविनाशादिमती' (S). of Brahman. Thus nothing but 1.2(c) तार्किकै :- i. e. 'rationalists' Brahman exists in its own right. 92 दृश्यमनया-i. e. 'मनोवृत्त्या' (S). 99 ज्ञ: - स्वप्रकाशः. घियां पति-'सकलबुद्धिवृत्तिप्रकाशकं 'S). See Vedanta-sara, para: 28-9. 93 जात्यन्धगजदृष्टयेव - For this illustration 100 वक्ष्यमाणतरेतराध्याससिद्ध्यर्थ -See verses

see Samkara on Ch. Up. V. xviii. 1. 101-2 further on. Buddha also seems to have made use 101 अभ्रयानं - 'मेघाश्रितं चलनं' (S). of this illustration. See "Dialogues " 'The first half of the verse is in Vartika vol. 1, p. 187. p. 1449 ' (J ). 95 अवगत्यात्मनः - तदपेक्षया तत्सकाशादिति वा. 105 See Vedanta-sara : para 29. For the ' In explanation of कचादिवत् the advaitin's definition of ITHT see Vedanta- following is found in the margin of B: paribhasa i. 3- 'अनधिगताबाधितार्थविषय- "केशोण्ड्रकवत्। खेऽक्षिदोषेण केशसदृशं ज्ञानत्वं प्रमात्वम्'. किंचिद्दश्यते तत्केशोण्ड्रकम् ". See केशोण्ड्रक in 1.2(c) The com. uses स्वतःसिद्धत्व in the sense the abridged St. Petersburg Dictionary of स्वप्रकाशत्व. where a reference is given to Aitareya- 107 1.2(c) लक्षणतस्तस्योपपादनाय is what BTP has. aranyaka 358. 10. In explaining बटर- 109 स्वसाधनं -- According to the com. this काणि Sayana says "बटरकाणि वर्तुलानि सूक्ष्माणि शुक्कवर्णानि केशोण्ड्रकशब्दाभिधेयानि appears to mean स्वोत्पत्ति. Nothing

संपतन्तीव सम्यड्नेत्रान्निर्गच्छन्तीव सवैर्द्श्यन्ते". can become aware of its own origin

See also Nyāya-manjarì, p. 444, line 12 as it takes place -'यथा भवति तथा'. S.

and Vivarana-prameya-samgraha, p. 41, construes स्वसाधनं with नाश and under-

line 16' (J). stands from both स्वप्रतियोगिकनाशं.

97 1.2 निर्माल्यवत्-'गतसारवस्तुवत्' (S). 'In his 111 अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभज्यानात्मनःस्यम् S takes this as part of the Naiskarmya- commentary on Magha viii. 60, Malli- siddhi and not of the sambandhokti, as ३२

250 NAISKARMYA-SIDDHI

is clear from the following 'सार्धश्लोको CHAPTER III वाक्यम्। अस्य गाथासंज्ञा चरणषट्टनोपलक्षि- तत्वात् '. A later statement in this com. 1 however implies that some regarded 1. 5 इयमेवर्गग्निःसाम-This has reference to this line as part of the sambandhokti. meditation. For this variety of सामा- अविकारया अवगत्यैव वर्तते -- 'इत्थंभावे तृतीया। नाधिकरण्य see Samkara's com. on Veda- अवगतिस्वरूप एव वर्तत इत्यर्थः ॥'(S). Sutras IlI. iii. 9 already mentioned. 112 S introduces the verse as follows - Vide note on ii. 29 ..

'अद्वैतात्मन एव परमार्थत्वं द्वैतस्य च मिथ्यात्वं 1. 13(c) निवर्त्याज्ञानस्य निवर्तकज्ञानेने त्यादि-In ordi- श्रोकेन स्पष्टयति'. नानात्वम्-वस्त्वन्तरत्वम्. nary empirical matters, the विषय of 1. 8(c) संयोगसमवायादिसंबन्धाभावात्-दृग्दृश्ययोरिति jnana and ajnana is different from the शेष :. आश्रय as for example in 'shell-silver' Compare Gaudapāda's Karikas, ii. 34. though, in any particular case, each is 114 आत्मनश्चेन्निवार्यन्ते-'यद्यात्मनः सकाशाद्बुद्धिदेह- the same for both jnana and ajnana. घटादय: शुक्त्यादे रजतादिवत्पृथकक्रियन्ते' (S). Compare 'ज्ञानेच्छादीनां (i. e. ज्ञानेच्छाकृति- षष्ठगोचरकल्पा :- See note on i. 30, 1. 2. संस्काराज्ञानानां ) लोके भिन्नाश्रयविषयत्वदर्शनात्' 115 सिद्धायन्ते धियो बोधा :- 'बौद्धप्रत्यया बोधपरि- 1. 62 (c) (p.106). The aim of the णामिन्यो वा सिद्धायन्ते चिदभिव्यञ्जकत्वयोग्यतां sambandhokti here is to show that in प्राम्ुवन्ति प्रमाणभावं लभन्त इति यावत्'(S). regard to vidya and avidya, the aneru 1.2(c) अपरोक्षतया स्वतःप्रकाशमानेत्यादि - What is is identical with the विषय. meant is that the only immediate 1.11 न हि पूर्वसिद्धमित्यादि - See sloka already certainty is the self. quoted in note on i. 1, 1. 42 (c). 117 स्वप्ननिमित्तोत्सारितनिद्रस्येव-As for example 1. 12 तदनपेक्षस्य च तस्य निःस्वभावत्वात्-The a lion seen in a dream might wake up आश्रय is known to be in its nature a man. independent of the आश्रयि. Thus भानाविव तमोऽध्यास :- Compare the ex- the anatman, drawing its very being pression उलूकनिशा occurring in iii. 111. See also Vārtika I. v. 313 ( p. 492). from ajnana, cannot be its आश्रय Compare 'किं चाधेयाकरनिरपेक्षाकारेत्यादि' अपह्रवश्च तथा माय- See note on i. 7, 1.10. ( p. 104-1. 36(c) ). 119 'Compare निष्कलं निष्क्रियं शान्तं of Śvetaśvatara-Upd. v. 19' ( J. ) 1. 15 पारिशेष्यात् - there being only atman and anatman. Compare इह च पदार्थद्वयं निर्धारितमात्मानात्मा च (p.104-1, 6).

252 NAISKARMYA-SIDĎĦÎ NOTES 253

1. 18 ज्ञानप्राप्तेश्च संभवस्तस्य ज्ञानकारित्वात् - The केवलस्यैवात्मनः समर्पकाणि न विशेषणतद्विशिष्ट- reference here is to vrtti-jnana which owes its distinguishing character to विषयाण्यसामर्थ्यात्।'कर्ता"'भोक्ता' 'ज्ञाता' 'द्रष्टा' 'श्रोता' 'वक्ता' 'गन्ता' 'कृशः' the atman. 'स्थूल: ' इत्यादीनि तु न केवलपूर्णात्मविषयाणि 1.22 अनन्यत्वाच्च = एकत्वाच्च. If there should अन्याधीनक्रियाद्युपरागदशायामेव प्रयुज्यमान- be ajnana affecting atman, a relation त्वादिति विवेचनम् ।I' ( Ramatirtha's would be established between the two; commentary on Upadesa-sahasrī, xviii. and the latter would cease to be the 96 ). See iii. 31, also note on 1. 110 (c) unrelated Absolute it is claimed to be. below. ज्ञानप्रकृतित्व-See note on 1. 18 above. तत्त्वमसि-This represents the form of What the opponent means is that if the teaching and is termed उपदेशवाक्य, atman is the आश्रय of avidya, and also while अह ब्रह्मास्मि represents the form gives rise to jnana which can dispel of the realisation and is known as avidya, it becomes contradictory in अनुभववाक्य. its nature. 1. 110(c) चतुर्विधान्वयव्यतिरेक - See note on ii. 8. 1. 98(c) ज्ञानप्रकृतित्वेनैवाज्ञानाश्रयत्वम्-The ज्ञानप्रकृतित्व This refers to the method by which, characterising atman, so far from as described in the previous chapter, negating the relation between ajñana one may effect what is termed पदार्थशोधन and atman, establishes it ; for the very and come to discriminate between idea of ज्ञानप्रकृतित्व presupposes ajnana. the self and its empirical adjuncts.

2. 27 पदपदार्थयोः कृतान्वयव्यतिरेक :- 'पदार्थस्यान्वय- This method is usually regarded as

व्यतिरेकौ नाम- आत्मपदार्थो द्रष्टा साक्षी न four-fold ; but a fifth variety is some

कदापि दृश्यः साक्ष्यो वा भवति तस्यालुप्तप्रकाश- times also added. They are- (1) दग्दश्या-

सन्मात्रतया स्वतःसिद्धत्वात् । अतोऽनन्याश्रयत्वान्न न्वयव्यतिरेकौ, (2) साक्षिसाक्ष्यान्वयव्यतिरे कौ,

कदापि विशेषणमात्मा। तथा यद्दश्यं साक्ष्यं (3) अगमापायितद्वध्यन्वयव्यतिरकौ,, (4) अनु- वृत्तव्यावृत्तान्वयव्यतिरेकौ and (5) दुःखिपरम- चाहंकारादि विषयान्तं तदन्याधीनप्रकाशसत्ताकत- प्रेमास्पदान्वयव्यतिरेकौ. Of these we find यान्याश्रयं सत्सदा विशेषणभावं न व्यभिचरति। clear references to the first three in the तस्मादनागमापायिद्दगात्मरूपं सत्यं शुक्त्यादिवत्। present work (See e.g. ii. 19, 27, 39&c. तद्विपरीतमसत्यं रजतादिवदित्यनृतजडपरिच्छिन्न- 58, 63, 66 &c .; and 12, 19, 32&c. ). The पराधीनपरागर्थव्यावृत्तः सत्यज्ञानानन्तप्रत्यगानन्द· first two varieties point to cit as the रूप आत्मेति विवेचनम्। प्रदस्यान्वयव्यतिरेकौ constant factor given in knowledge,the नाम- 'आत्मा' 'चैतन्यं' 'प्रज्ञानं' 'ब्रह्म difference being that while (1) refers 'सत्' इत्यादिपदानि कर्तैत्याद्युपपद्विधुराणि to all knowledge, whether it be of ex-

254 NAISKARMYA-SİDDHİ NOTES 255 ternal objects or of internal states, (2) does so only to'knowledge of internal either भेदु or संसर्ग, the former signifying states. The next two varieties point to भेदसंबन्ध and the latter, अभेदसंबन्ध among sat as the necessary presupposition the things denoted by the various of all change, the difference being that terms. The first kind of proposition while ( 3) refers to change int ime, (4) accordingly presents the related things refers to change in space. The last may as many, while the second presents similarly be taken to point to ananda them as together constituting a complex as the implication of the common whole. See com. on the next section and distinction between pain and pleasure. also Tika on Sambandha-Vārtika st. 902. Thus this mode of reflection suggests The advaitin formulatesa third kind an ultimate ground without which the of import described as अखण्डार्थ when a whole of experience would lose its vakya like सोऽयं (देवदत्त:) points to the very significance. It should, however, unrelated object as such i. e. mere be remembered that this method is padartha. The apparent paradox in this helpful only in convincing oneself that case of a vakyartha amounting to a such a ground must be. Whatever padārtha or an avakyartha is explained knowledge of its nature we thereby by the fact that the latter is not वाच्यार्थ, acquire is not immediate ( vide ii. 96, but only लक्ष्यार्थ. This explanation of भेद iii. 57). Nor does it signify the ultimate and संसर्ग is according to the Candrika unity of Being. For getting such an It is, however, doubtful whether immediate knowledge of it and for it correctly represents the original realising within oneself the final Unity, meaning of these terms as used in old the aid of the vakya is, in the view of works like the Mahābhasya ( II. i. 1 ), the Siddhantin, absolutely necessary Śābara-bhāsya ( II. i. 46 ) and by our ( cf. iii. 33, 63; 65 &c). For a slightly author also in iii. 26. The terms appear variant explanation of these five terms, to have once signified ' exclusion' and see Ratnāvali on the Siddhantabindu of 'inclusion' respectively and to have Madhusūdana-sarasvatī, viii. represented the views of two different schools of thinkers in regard to the 2 1.1 अवाक्यार्थतां प्रतिपद्यते- 'अवाक्यार्थतामप्रमेय- meaning of propositions. See Tantra- ध्रुवसच्चिद्यक्तिमात्रतां प्रतिपद्यते अनुभवति' (S). vartika II. i. 46. 1.4(c) भेदसंसर्गवाक्यार्थविलक्षणां -The import of a 'With this verse ( found also in Vārtika proposition is ordinarily taken to be p. 1271 ) compare the following from Śamkara's Svātma-nirūpana ( vers e29) ;

256 NAISKARMYA-SIDDHI. NOTES 257

सामानाधिकरण्यं तदनु विशेषणविशेष्यता चेति। तन्निबन्धनो ह्यात्मनोऽनेकानर्थसंबन्ध :- 'अनर्थहेतु- अथ लक्ष्यलक्षकत्वं भवति पदार्थानां संबन्धः॥।'(J). रपीदमेवाज्ञानमित्याह तन्निबन्धन इति। "विपर्यया- See also Samksepa-sariraka i. 196-7. दिष्यते बन्धः "इत्युक्ते:' (S). See Samkhya- In regard to this verse as well as the karikā 44. previous one, see Vedanta-sara : para The verse is explained as follows in S- 23-8. S summarises the process of 'भेदविषयकमेव ज्ञानं। तदविद्याकार्य भ्रमात्मकमेवे- realising the वाक्यार्थ as follows- 'इयं त्यर्थः। ...... वचः वाक्यं तात्पर्यविषयीभूतब्रह्मात्मा- प्रक्रिया। प्रथमं समानविभक्तिपदयोः सामानाधि- कारवृत्तिज्ञानात्मना आत्माज्ञानं त्याजयेत् ऐक्योप- करण्यान्वयः। ततस्तदर्थयोर्विशिष्टाभेदज्ञानं। ततो लक्षितात्मज्ञानद्वारा नाशयेदित्यर्थः'. विरोधप्रतीतिः । ततो लक्षणया शुद्धयोरुपस्थितिः । Now is set forth the Naiyayika view of ततस्तयोरैक्यव्यक्तिमात्र निर्विकल्पकम्। ततोऽज्ञान- ajnana which is distinguished from मिथ्याज्ञान. Ajnana here is merely the 1.11(c) The word प्रथमं is not necessary. negation of jnana and cannot therefore

4 1. 4 (c) 'The Nyaya अधिकारिण: &c. has already be the source of the world, though it occurred in the com. on ii. 6'. (J). is अनादि like अविद्या. 1. 8 आरूढपतितो भवति Compare iii. 126 and The first part of the verse is intended com. thereon. to show that ajnana must be positive.

1. 18(c) नियमादृष्टविशिष्टतयेत्यादि-See i. 88. If we suppose it is merely a negation of jñana, a knowledge of this negation 6 The advaitin's conception of ajnana or avidya has two parallels in the which characterises susupti as testified

Samkhya :- Prakrti, the source of the to by the retrospection of the waking

material universe, and ajñana which state, like knowledge of all negations

is a बुद्धिवृत्ति. Prakrti, unlike avidya, (अभावज्ञान) should imply the presence at

is real; ajnana is भावरूप and has a the time of the knowledge of at least two

beginning; so it also is unlike अनाद्- things -धर्मी (भूतल,say) and प्रतियोगी (घट, निर्वचनीयाविद्या of the advaitin. It is the say). But there is no possibility of any

second of these two Samkhya concep- knowledge in susupti, the antah-karana tions that is meant here. See being then wholly quiescent. Thus the Sāmkhya-kārika 23 and Yoga-sutra, ii. ajñana of susupti, which is in its nature 5. 'मिथ्याविषयत्वात् मिथ्याभूतं। तदेवाज्ञानं the same as the ajnana of the other बुद्धिधर्मत्वात् भावात्मकं नान्यदनादीत्यर्थः'(S). states, cannot be negative. Hence it 1.2 निःसंधिबन्धनं- 'वाधकप्रत्ययरहितं '(S). See should be regarded as positive in its ii, 18. character. ३३

258 NAISKARMYA-SIDDHI NOTËS 259

1. 20 (c) अज्ञानस्य विषयाकाङ्स्वभावस्य - See note 23 अभिधानोत्थमेव - 'अभिधानं शब्दः। शत्त्या on iii. 1. 13(c). तत्पदोपस्थाप्यमेव। एवकारेण तत्र तात्पर्यविषयता- राहित्यमुक्तम् ।।'(S). 8 सोऽज्ञातार्थः-'स एवात्मा प्रमाणजन्यज्ञान निवर्त्यावरणाज्ञानविषयत्वादज्ञातार्थः'(S). :26 1.2 भेदसंसर्गरहित-See note on iii. 2, 1. 4 (c). 29 For the view criticised here, see साक्षात्वं तदनात्मन: - Of the two expla- 9 Introduction, II. nations of this suggested in the com., the first means that the belief that aa 1.2 संसर्गात्मकमेव- 'सामानाधिकरण्यस्य प्रसक्तत्वा- is mediate continues until the falsity of त्सर्व संसर्गात्मकमवेत्युच्यते। "एष त आत्मा" the non-self is discovered ; according इत्यादौ तु विशिष्टो वाक्यार्थः ॥'(VS). to the second, the meaning is that the 10 1. 1 विशेषणविशेष्ययोः सामर्थ्योक्ति :- 'विशेष्यविशे- reason why तत् appears mediate is the षणवाचकपद्योरखण्डार्थप्रतिपादनसामर्थ्य यथा conviction that the non-self is im- तथोच्यत इत्यर्थः' (S). mediate.

11 This stanza is alluded to in Samksepa- 1. 15(c) उभयं-आत्मत्वमनात्मत्वं च.

sarīraka, i. 190. .32 The point raised here is of a general

1. 7 (c) BTP has लक्ष्यस्य. nature and is discussed in all works treating of the meanings of words and 12 See iii. 18 and 19. sentences. See e. g. Kāvya-prakasa तयोरैक्यं बुद्धौ - The description of buddhi ii. 1. The view here mentioned, viz. as ' cognising ' and 'inward ' is merely that the meaning of a 'word' is the relative to the rest of the things 'universal' or 'general, ' is that of the belonging to the realm of the non-self; mimamsakas. 'पदस्य सामान्यवृत्तिकत्वेऽपि and does not imply that ' cognition' वाक्यवृत्त्या वाक्यार्थबोधो न विरुध्यते' (S). and 'inwardness ' are distinct. They are 35 1. 3 अन्यतमत् - This should be अन्यतमं. See really two names for the same thing. Siddhanta-kaumudi under sutra 217. S 16 & 17 The परिणामिन is the element of identity reads अन्यतरत्, which is correct. in a changing series; the कूटस्थ is the 1.4(c) 'The expression नद्यास्तीरे फलानि सन्ति unchanging witness of this identity in difference. Compare Yoga-sutra iv. 18. which occurs also on p. 134, line 5 of the text is from Śabara, I. i. 2.' (J). 18 सुषिता- 'आवरणाभावात्मकता अवकाश· 1.5(c) 'With regard to अम्बुनि मज्न्त्यलाबूनि स्वरूपता' (S). Compare Mah. Bh. 2, 2196 (II, lxiv,11): 20 'Compare Upadeśa-sahasrī,xviii,121'(J). "मजन्त्यलाबूनि तिलाः पुवन्ते"' (J).

260 NAISKARMYA-SİDDHİ NOTĖS 261

Of the four causes of अप्रामाण्य 49 दिद्दक्षित = 'दर्शनेच्छाविषयीभूतं दृश्यत्वेनेष्य- mentioned in the text, the first two माणम्'(S). are shown to be inapplicable to the present case in this verse, the third in दृष्ट्या-'प्रमाणजन्यवृत्ति लक्षणया'(S). verses 36 and 37 and the last in 38. 51 Construe the verse thus: यतः प्रत्यक्षस्य 38 1. 4(c) The Nyaya in the commentary is पराकृत्वात् (पराग्विषयत्वात्) आत्मनो न संबन्ध- found also under ii. 6 and iii. 4' (J). ग्रहणं (व्याप्तिग्रहण) अतोऽनुमित्यास्य (आत्मनः) अनुभवः कथंचन न ।। 39-40 The implication of these sections is that 53 In place of va: at the end of the first every महावाक्य has its own subsidiary half of the verse यते: has been inserted vakyas (अवान्तरवाक्यानि) helpful in discriminating between the self and in this edition on the authority of S.

its empirical adjuncts. यत: would be tautologous with यस्मात् in the sambandhokti. 44 1.3(c) प्रतिपन्नाहंपदार्थप्रतिपत्तौ-This does not 54 1.2 अहं ब्रह्मास्मीत्याविर्भवति- Understand बोध: appear to be right and we probably have to read प्रतिपत्ता अहंपदार्थप्रतिपत्तौ, before the verb.

where the first word states the meaning 1.3 श्रुत्यभ्युपगमतः- 'श्रुत्यनुरोधतः'(S). of s: occurring in the śloka. 57 1.6 लिङ्गव्यवधानेन तत्प्रतिपत्तेः - i. e. the very 45 विस्पष्टार्थ=विस्पष्टत्वार्थ. fact that a thing is अनुमित means it is mediately known. 46 मुञेषीकावत्-Compare Kath.Up.vi.17. 1. 14(c) It seems necessary to read with M 47-8 It is the mīmamsakaikadesi view that साधारणाकारातिरस्कृतत्वेन. is refuted here. 58 बाह्यां वृत्तिमित्यादि-'यथा साक्षिचैतन्यानुभव- 1.1 प्रमाणान्तरानवष्टब्धं i. e. not within the सिद्धस्याप्यहंकारस्य बाह्यघटादिविषयबुद्धिवृत्त्यनु- range of Perception or Inference, दये स्फुटप्रतिपत्तिर्न भवति तथैव सुषुप्तावन्त :- generally speaking. करणस्याभावादहमिति विशिष्टवृत्तेरनुदयात्तत्राहं 1.8 प्रमाणान्तरनिरपेक्षत्वान्नियोगस्य-We would ब्रह्म न जानामीति नाज्ञान प्रत्यक्षापत्तिरित्यर्थः' (S). ordinarily expect इति after this. 1. 11(c) रागद्वेषघटाज्ञान i. e. राग, द्वेष and घटाज्ञान. तृष्णानिष्ठीवनैः-i.e.'serving only empirical 1.12(c) निर्विकल्पकानुभव- This has to be under- purposes.' 'तृष्णानिष्ठीवनभूतैः प्रत्यक्षादि stood as निष्प्रकारकज्ञान merely and not in प्रमाणैरात्मा प्रमाणानामप्यवभासको न प्रमीयते न the sense special to Advaita. भास्यते सर्वभासकत्वात्॥'(S). 59 'दृश्यत्वाद्हमप्येवं' - See iii. 56.

262 NAISKARMYA-ŠIDDHİ NOTES 263 60 1.3 अव्यवधानतया विषयभावं प्रतिपद्यते-'घह्नेलोह- मिवाव्यवधानतया विषयभावं व्यातिं दृश्यतां 63 Note the peculiar sense in which भास्यतां प्रतिपद्यते वृत्त्यवच्छिन्नः प्रमाता स्वाव- 'वाक्य' and 'प्रत्यक्ष' are used in the च्छिन्नस्य स्वतादात्म्यापन्नस्यापि चैतन्यस्य विषयो first part of the verse. वाक्य is not the भवतीत्यर्थः॥ (S). महावाक्य but the अवान्तरवाक्य or पदांर्थ- तत्र तयो ...... संबन्धं प्रतिपद्यते- The prag- शोधकवाक्य and प्रत्यक्ष is realisation of matic attitude is lacking between आत्मन् the distinction between the self and and अहं. It is found between अहं and the non-self through reflection. See देहघटादि whence arises the notion of note on iii. 1, 1. 110(c). 'mine' with reference to the latter. 64 1. 1 द्वितीयाध्यायादौ- See ii. 2-3. For this attitude, in the words of the 1.9 कथं='Whence?'Why?'.The answer text, the आत्मन should put on the mask is as stated in the com. - अक्षपितप्रति- of अहं (अहंकञचुक). Separate 'आत्मा from 'आत्मीयं' and construe it as the बन्धेऽधिकारिविशेषे .स्वकार्ये कुर्यादिति. subject of आत्मसात्कृत्वा, अहंतारूपं being See Introduction II. S remarks in

the object. Note the tautological this connection मध्यमाधिकारिणं प्रत्येव

expression अन्यत्संबन्धान्तरं. Compare प्रायः शास्त्रस्य प्रवृत्तः.

अन्यद्रूपान्तरं in i. 36. नवसंख्याहृतज्ञान :- 'भ्रान्त्या नवसंख्या i. e. 1. 25(c) According to the first explanation संख्यानकर्तृत्वप्रतिबद्धसंख्ययत्वज्ञानः' (S). suggested in the com, the verse states 'This verse is found on p. 65 of the the view already mentioned in the note vartika and in a slightly modified form above. The second explanation classi- on p. 553 also. The illustration appears fies all experience as arising in one to be taken from Samnkara's Upadesa- of two forms (e.g.' अयं घटः,''मम घटः' sahasrì, verses 587-9 ( xviii,174-6)' (J). and states the causes of this two-fold 65 अपविद्धद्वयोऽपि - शोधितपदार्थोऽपि । 'अद्व- manner as follows :- The former is due योऽपि' (S). to mere avidya, i.e. our losing sight of 1.4(c) प्रतिभासमात्रशरीरत्वात् - Its essence is its the underlying unity of existence; the appearance. It has no being apart latter, to this plus the thought of from the being of atman. Compare practical utility, which marks a further आत्मैवास्य प्रबुद्धता (iii. 110) .. stage in the lapse of the self from its 66 निरालम्बा - 'आश्रयविषयस्वभावापि वस्तुतः original condition. आश्रयविषयरहिता' (S). सहते न विचारं सा- 62 1.7(c) सुधुप्तेऽव्यज्ञानस्य साधितत्वात्-See iii. 58. 'एवंभूता सा विचारं प्रमाणाद्यवधारणानुकूल- व्यापारं न सहते। विचार्यमाणा सती स्वरूपशून्यैव

264 NAISKARMYA-SIDDHI NOTES 265 भवतीत्यर्थः' (S). This com. quotes in this connection, 78 S introduces the pūrva-paksa view अविद्यास्तीत्यविद्यायामेवासित्वा प्रकल्प्यते। thus- 'ननु विरुद्धयोः समानधर्मिकत्वे सत्येव ब्रह्मदृष्ट्या त्वविद्येयं न कथंचन युज्यते।। निवर्त्यनिवर्तकभावदर्शनात् (e.g. in सोऽयं देव-

different from दत्तः ) प्रत्यगात्मधर्मिकसद्वितीयत्वदुःखित्वयोस्त- which is slightly Vartika, vol. i, st. 176. मनुपपन्नम्'-The answer is - the direct 67 ' This verse too with some variations aim of the vākya is to dispel avidya. is in Vartika p. 65' (J). When once avidya is dispelled, its result बुभुत्सोच्छदिनी- i. e. 'final', leaving, as necessarily disappears. This disappear- it does, nothing more to be known. ance is accordingly consequential and 69-70 1.1 सा चेत्यादि - Construe thus साच तत्त्व- not included in the direct aim.

मस्यादिवाक्यश्रवणजा प्रमा (समस्तद्वैतप्रत्यय- .79 1.3(c) वाक्यतात्पर्यविषयैकत्वविरोधादित्यादि. The सुपमृद्य) उत्पन्नत्वादेव (न विहन्यते)। नैवमिति amplified form of this in Sis as प्रत्ययान्तरं च न जायते।। See i. 38. follows-तात्पर्यविषयाद्वितीयत्वादिविधाने सति न नवस्वस्य संशय :- The boy in the illus- तद्विरोधात्सद्वितीयत्वादिकमर्थादेव निवर्तते। न तु trative story having convinced himself तद्विधाने विध्यपेक्षा येन वाक्यभेद: स्यात्। तदुक्तं- of the presence of nine members 'यश्चार्थादर्थों न स चोदनार्थः'॥ of the party may be said to be on 80 ननु विनिगमनाविरहात्सद्वयत्वपारोक्ष्याभ्यामेवाप- the very border of the truth and needs just to be reminded that he is the श्रुतितात्पर्यविषयत्वादद्वयापरोक्षत्वयोरेव बाधकत्वं tenth. To this conviction corresponds, नेतरयोरित्याशयेनाह तत्त्वमर्थयोरिति'(S). in the present case, the conviction in 81 1. 3 न संभावयाम :- 'इति ये वदन्तीति शेषः' (S). the result of the पदार्थशोधन. 1.5 (c) एवं सति वाक्यस्य वस्तुनिष्ठत्वमपहाय दृष्टिविध्य- 72 Compare iii. 28. र्थमङ्गीकृतं स्यादित्यर्थः- S adds'दृष्टिविध्यर्थ 75 1.1. उद्दिश्यमानस्थत्वादित्यादि -See iii. 25. त्वेनानर्थ हेतुसकार्याज्ञानानिवर्तकतयानर्थक्यमेव 1.4. सामान्यालिङ्गितत्वात्तयो :- See note on iii. 32. स्यादिति न वाक्यं तत्परमिति' व्युत्थितौ- 'लक्ष्यार्थमात्रोपस्थापकौ'(S). 82 1. 6 (c)कूटस्थत्वादेव नित्यसिद्धं वेत्यादि-'न ह्यखण्डैकरसे 77 1. 5 प्रत्यक्षतोऽवसीयते - And is therefore clear एकरूपे कूटस्थे निधर्मके वस्तुनि सिद्धसाध्या- enough. It is, however, different in द्यनेकधर्मकल्पनावकाशः'(S). the case of the तत्पदार्थ and so it needs elucidation, 83 For the advaitic definition of प्रमा see note on ii. 105. ३४

NOTES 267 266 NAISKARMYA-SIDDHI 1.12(c) त्वमहमादिशब्दवाच्यान्तःकरणोपाधावित्यादि- 85 To say that two pramanas are mutually This is to exclude the possibility of our contradictory is self-discrepant. See mistaking that words like a ( other iii. 96. than त्वं, अहं &c.) indicate atman second- 86 In sections 83-86 there is a reference arily. See iii. 100-101. to the controversy about what is known 99 1.4(c) संसारशब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूत षश्यादिक-See as प्रमाणसंप्लव. See Vatsyayana on later, stanza 103. Nyaya-sutras : I. i. 3. 103 The प्रवृत्तिनिमित्त of a word is commonly 87 दुःखितावगतिश्चेत् - 'दुःखिता यद्यवगतिधर्मत्वेन viewed as one of the following four - अवगतिरूपात्मतादात्म्यापन्ना स्यात्' (S), जाति, गुण, क्रिया and रूढि. To this is here दुःखिता and अवगति: are in apposition. added षष्ठी i. e. संबन्ध as in राजपुरुष The other reading अवगतौ is simpler. 104 Compare Vakyapadiya: 'असत्ये वर्त्मनि 88 1. 1(c) दुःखित्वादे: instead of तद्दुःखित्वादे: seems स्थित्वा ततः सत्यं समीहते' (II. 240). the correct reading. 93 1.2 न हि पदार्थेत्यादि -See i. 30. गुणवृत्त्या-See note on iii. 98.

'This verse is found also in Vartika 105- 6 What was stated hitherto was in regard p. 1849, but the last pada reads पण्यस्त्री- to means and end in general. A false गमनं यथा' (J). means may conceivably lead to a true N.B. 88-93 See Introduction II. end. But how can it be so when the 95 'प्रत्यक्षमुपमृद्यैव तत्त्वमादिवाक्यस्य प्रत्यगात्मनि means is a ' word ' whose connection प्रवृत्तिरिति "पराश्चि खानि "इत्यादिश्रुतिवाक्या- with its meaning necessarily requires to be known before it can serve as a द्वगम्यते।. .. तस्मात्प्रत्यक्षादेरात्मनि प्रवृत्ति- संभावनापि नास्तीत्याशयः' (S). means ? This question is answered here. Compare Vārtika I. iv. 859-62. 97 अनर्हया- Because the अहंवृत्ति is in itself जडा 109 The means in question are not unreal 98 गुणलेशेन -This term is here intended to but empirically real. 'एवं प्रमातृशास्त्रा- stand for not only the गौणी, but also दीनामज्ञानकल्पितत्वेन मिथ्यात्वेप्यर्थक्रियाकारि- the लक्षणावृत्ति. In fact, it is more the त्वरूपसत्यत्वाङ्गीकारादुपेयप्रतिपत्तिहेतुत्वं नानुप- latter than the former that is meant. पन्नमित्याशयेन परिहरति' (S). पर्यायश्च न See commentary ; also ii. 54-55. चानयो: -as an असत्कार्यवादिन - follower 1.11(c) त्वमहमादिशब्दवाच्यप्रमातृसाक्षितयेत्यादि- Here of the Nyāya-vaisesika - might, for it is shown that, in the present case, instance, say. Compare-'नासतो विद्यतेऽ- the essential conditions of लक्षणा are भावो नाभावो विद्यते सतः' (Bh.Gi. ii .. 16). satisfied viz. शक्यार्थसंबन्ध and प्रयोजनवत्व,

268 NAISKAŘMYÁ-SÍDDHİ

1.10(c) प्रमेयत्वात्- The allusion here is to CHAPTER İV fallacious arguments like-पर्वतो वह्निमान्। 00,0500 प्रमेयत्वात् . 110 1.1 अभिधाश्रुति :- See com. on iii. 47. 1.3(c) 'एष संक्षेपतः पूर्वाध्यायत्रयस्यार्थ उक्तः' -See

आत्मैवास्य प्रबुद्धता-अस्य अप्रबोधस्य प्रबुद्धतैव iv. 19.

प्रतीतिरेव आत्मा शरीरं. Compare note on 5 The first pada of the verse is metrically iii. 65. irregular, containing 9 instead of 8 111 उलूकनिशा-Compare ii. 117 and Vartika syllables. referred to in the note thereon. 6 देहे-This really stands for देहादौ, i.e. देह, 113-115 See iv. 9-18. इन्द्रिय &C. 'मध्ये संशयदर्शनम्' See iv. 4. 119 1.5(c) न विधिपरत्वेन प्रामाण्यं - i. e. statments 8 अनन्तरं -'भेदकधर्मरहितं अखण्डैकरसं (S). like 'तत्त्वमसि' are primarily valid and प्रत्यकस्थं-'प्रत्यगभिन्नं' (S). अञ्जसा-सम्यक्त्वेन not as subsidiary to injunctions like संशयविपर्ययादिराहित्येन'(S). 'आत्मानमेवोपासीत'. The secondary ex- 9 l. 2 अन्वयव्यतिरेकाभ्यां - to be construed with planation is resorted to only when the the words of the verse. primary is altogether inadmissible. त्यक्तोऽहमिति मन्यते - Because man 120 See Ch. Up. VII. i-xv. commonly proceeds on the basis that 121 See Tait. Up. ii. all things are known through pramana, अर्गलान् - 'अध्यस्तत्वेऽ्रपि आवरकतया स्वरूप- ignoring what is presupposed by all प्राप्तिप्रतिबन्धकान्'(S). knowing viz. the self. See verse 11 ईहया- 'उपासनादिरूपेण गुरुतरेणायासाद्य- further on. विनाभूतेन व्यापारण' (S), i. e. upasana and 12 See sambandhokti to ii. 1 and note karma. on 1. 1 thereon. 123 जानीयात् - 'ब्रह्मात्मैक्यं साक्षात्कुर्यात्' (S). 14 यदनात्मतया भिदा - Note the explanation 125 Construe the former half of the verse given in the com. The expression as follows - प्रसंख्याने (यः) आम्रेडनात्मकः is loose. न्यायः (सः) अस्य (आत्मनः) श्रुतौ (i.e.श्रवणादौ) 1.7(c) विशिष्टाश्रयः-चिद्चिद्रूपग्रन्थ्याश्रयः अस्तु 126 The second part of the verse means - 15 Construe thus-यः ईप्सति सोऽयमतत्त्वे तं विधिमन्तरेण ये दोषा: ते नायान्ति यतस्ते तत्त्वदकूं. Compare iii. 6. अहेतवः अविद्यमानकारणाः । 1.2(c) भेद and इतरेतराभाव are commonly regarded as the same; but they are also

270. NAISKARMYA-SİDDHÌ

sometimes distinguished and probably NOTES 271 stand for ' difference ' and ' opposition' respectively. Compare - Panca-padika- we should understand from arpr the vivarana p. 23. अवान्तरवाक्य explaining the nature of 18 सर्वमानातिगामिनी- 'मानानां चक्षुरादीनां सर्वेषां the त्वंपदार्थ and the तत्पदार्थ. भ्रमप्रमासाधारण्येन श्रुतेश्चाप्रामाण्यशाङ्काकलङ्क- See Upadesa-sahasrī xviii. 99. राहित्येन प्रमामात्रहेतुत्वात्स्वतःप्रामाण्याच्च सर्व- 27 The third pada of the verse is irregular. मानातिगामित्वमित्यर्थः ॥' (S). 29 Construe सदा with ज्ञाता. यः सदा ज्ञाता सः 19 1.1 न्याय्योऽपि- उपक्रमादिना श्रुतितात्पर्यसिद्धोऽपि. आत्मति ग्राह्यः । 1. 3 न प्रतीयते -'नाद्रियते न स्वीक्रियते' (S). 30 1. 2(c) 'The fifteenth Prakarana is the नान्य- Strictly speaking the first half of the दन्यत्प्रकरणं referred to in the com- verse is not metrically correct, there mentary and takes its name from the being no samdhi between the two opening words of its first verse -T- padas. The reference here is to the दन्यद्भवेत् &c.' (J). Upadesa-sahasri. .36-37 gå-i.e. himself as he was before. 20 ' The first half of the verse is from 492 1.9(c) तथाभूतेभ्योऽपि विद्योदयस्य दर्शितत्वात् - See ( xviii. 78 ) of Śamkara's Upadesa- iii. 104-109. sāhasrī' (J ). 21 40 गायन - Ordinarily this word means 1. 1 Note the metrical character of the गायक:, but is used here in the sense of prefatory sentence ; but MSS. do not गानं. See Panini,III. i.147. seem to regard it as such. 22 Upadeśa-sahasrī, xviii. 96. The आवरणशक्ति of avidya persists in In regard to the meaning of the first सुषुति but not the विक्षेपशक्ति, so that half of the verse, see note on iii. 1,1.27 avidya does not altogether disappear then. 23 प्रत्यय-'प्रतीयत इति प्रत्ययः इति व्युत्पत्त्या प्रमातृ- प्रमाणप्रमेयादिसर्व एव विशेषो गृह्यते।' (Rama- 44 'The insertion of अयं in the second tirtha's com. on Upadesa-sahasri, pada spoils the metre and yet all the xviii. 97). MSS. have it ' (J). ¥24 लोकप्रसिद्धित :- 'लोकप्रसिद्ध्या सुखमहमस्त्राप्स- 1.2(c) केवलानामपि द्रविडत्वप्रसिद्धे :- 'The Vaca- मित्यादिरूपया' (S). spatya (s.v. द्राविड) quotes the following 1.3(c) विज्ञातवाच्यार्थे विविक्तश्ातवाच्यार्थे=शोधित- verse from Skanda-purana in regard to तत्त्वमर्थे. When the reading is वाक्यार्थे, the five Dravidas - कर्णाटाश्चैव तैलङ्गा गुर्जरा राष्ट्रवासिनः । आन्ध्राश्च द्राविड़ा: पञ्च विन्ध्यदक्षिणवासिन:।

272 NAISKARMYA-SIDDHI -NOTES 273 Who are the kevalas referred to in the विद्योदयेन ध्वंसे सति .... .. आत्मैकालम्बनमात्म- commentary ? Samkarācārya lived in व्यक्तिमात्रावगाहि निर्विकल्पकम् ।।' (S). the Malabar country, the ancient name 56 1.1 शेषशेषिभाव :- i.fe. either of विधि or निषेध. of which was Kerala. Is the other name 57 Compare i. 67. a synonym of this ? In Bhisma-parva 62 'This verse is quoted in the Vedanta- line 32 (ch. ix), Prof. H. H. Wilson sara with the addition of a third line met with केवलं as a variant of केरलं ; but Dr. Fitz-Edward Hall takes it as quali- taken from the Upadesa-sāhasrī. See fying the preceding word मल्लराष्ट्रं. See my edition of the former p. 187' (J ). p. 165 vol. ii. of Wilson's Visnu- The संस्कार alone is the cause and not रागद्वेषो; and the संस्कार is necessarily purana' (J ). good. There is thus no possibility at 45 1. 5(c) आत्मशक्तिव्यपदेश :- As in Svet. Up. परास्य all of यथेष्टचेष्टा. See note on i. 38. शक्तिर्विविधैव श्रूयते ( vi. 8). So what we ordinarily take as a characteristic of 65 ' The verse is Upadesa-sahasri 643 the self is really a characteristic of ( xviii. 231 ) but the reading there is the non-self which, however, in this यो हि यस्मात्' (J). system, is dependent upon the self both 69 ' The karika is quoted in the Vedanta- for its being and its being known. sāra' ( J.). 46 1.1 चित्तधर्मविशिष्टस्य- 'अहमादिरूपान्तःकरणवृत्ति- 70 'एवं ससाधनब्रह्मविद्याप्रकरणं समाप्य तद्धि- परिणामविशिष्टस्य चिदाभासविशिष्टाहंकारात्मक- कारिनियमान्दर्शयितुं पूर्वोत्तरश्षोकसंगतिमाह यत परिणामिन इति यावत् ' (S). इति'(S). 47 स्पृशत- an irregular form. BTP implies 1.1(c) अङ्गीकार्या :- i. e. अमानित्वाद्यः that स्पृश्यते is the reading- 'नाण्वपि 71 अयमवते-See Yoga-sutra, ii. 30. द्वितीयं स्पृश्यते नात्मना संबध्यत इत्यर्थः'. The 74 ज्ञानमूचिवान्-See note on i. 3. same com. indicates that we should मतमिदं-A parenthetical clause, meaning read नासति in place of नास्ति in 1. 1(c). ' such is ( my ) view''. 52 तमोऽपनुद्धियां ज्ञानं-'बुद्धिप्रधानानां जीवानामन्तः- 76 वेदान्तदीपां- 'गङ्गापक्षे वेदप्रतिपाद्यामिति। विद्या- करणाद्यवच्छेदेन यत्तमः तद्पनुद् ज्ञानं' (S). पक्षे तत्त्वमस्यादिमहावाक्यैरुद्भाविताम्' (S). ज्ञानं कथितं -See note on i. 3. 77 न्यायशलाकया-न्यायः अन्वयव्यतिरेकरूपः प्रागुक्त: 55 'आत्मबोधात्प्रागयं बोधश्चक्षुरादिसंनिकर्षप्रयुक्त The fourth pada is metrically irregular. त्वात् तत एव सविकल्पकत्वाद्वाह्यवस्तूपसर्जन एव 'The sutra quoted here and in com. विशिष्टावगाहयेव। ...... संसारस्य सकार्याज्ञानस्य on ii. 111 is Chandas-sūtra iii. 59. ३५

274 NAISKARMYA-SIDDHI

The Calcutta edition however has निवृत्. The same sutra occurs in Kātyāyana's Sarvanukramanī (p. 2 Oxford Edn. ), but the reading there is निचृत्' (J): 78 Construe नैष्कम्यसिद्धेः with व्याख्याता. As regards the concluding slokas of the commentary, see Introduction IV. qemla-it is not clear what this means. It may be the name of a work, v being equivalent to qr.

INDICES

A. Index of Kārikas

N. B .-- The letter ( V ) shows that the Kārika is found in Sureśvara's large Vārtika also.

अकुर्वतः क्रियाः काम्याः पृष्ठं १० अभ्निःसम्यगधीतेऽसौ १६४ अज्ञात एव सर्वोडर्थ: ११४ अज्ञातपुरुषार्थत्वात् १५५ अज्ञानमनिराकुर्वत् (V p. 1188) ३७ अज्ञानहानमात्रत्वात् १६ अतःसर्वाश्रमाणां तु ५७ अतःसर्वाश्रमाणां हि १५

१७० अतीतानागतेहत्यान् ८४ अत्राभिद्ध्महे १६ अथाध्यात्मं ४३ अद्धातममनादत्य १७३ अधर्माज्जायतेऽज्ञानं २०० अधिचोदनं ५२ अनात्मज्ञस्तथैवायं १९० अनात्मत्वं स्वतःसिद्धं १७८ अनादृत्य श्रुतिं मोहात् १२८ १५१ अनुच्छिन्नबुभुत्सश्च १८० अनुत्सारितनानात्वं ३९ अनुपक्रियमाणत्वात् १४४

278 A. INDEX OF KÁRIKĀS A. INDEX OF KĀRIKĀS 279

पृष्ठँ पृष्ठं अनुमानप्रदीपेन १८२ असत्ये वर्त्मनि स्थित्वा १६७

अनुमानादयं भावात् १७१ असाधारणांस्तयोर्धर्मान् १७९

अनेन गुणलेशेन १६६ अस्तु वा परिणामः ८८

अन्तरेण विर्धि १३ अस्माद्यद्परं रूपं १९२

अन्यस्यान्यात्मता प्राप्तौ ४० अहंवृत्त्यैव तङ्गह्म १३२ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां निरस्य १३७ अहं दुःखी सुखी चेति १३३ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विना ६२ अहंधर्मस्त्वभिन्नः ६८ अपविद्धद्वयोऽप्येवं १४७ अहमः प्रत्यगात्मार्थः १३१ अपश्यन्पश्यती ८४ अहंममत्वयत्नेच्छाः ६५ अपहारो यथा भानो: ७५ अहंमिथ्याभिशापेन १०१

अपि प्रत्यक्षबाधेन १६३ अहो धार्ष्ट्यमविद्यायाः १७०

अपूर्वाधिगमं कुर्वत् १५७ अप्रमोत्थं प्रमोत्थेन आगमापायिनिष्ठत्वात् ७० ९६ अभूताभिनिवेशेन ७६ आगमापायिहेतुभ्यां १२१

अभ्यासोपचयाद्वुद्धः १६० आत्मनश्चेदहंधर्मः ७०

अभ्यासोपचिता कृत्सनं १६० आत्मनश्रेत्निवार्यन्ते १००

अभ्रयानं यथा ( cf. V p. 1449) ९५ आत्मना चाविनाभावं ७९

अमानित्वादिनिष्ठो यः २०२ आत्मनैवेत्युपश्रुत्य १३२

अमुह्यमानो मुहयन्तीं ८४ आत्मानात्मा च लोकेऽस्मिन् १७८

अयथावस्त्वविद्या ३४ आ प्रबोधाद्यथा सिद्धि: १९५

अलब्ध्वातिशयं ६ आम्रायस्य क्रियार्थत्वात् १३

अवगत्यात्मनः ९१ आम्रादेः परिणामित्वात् ७०

अवस्थादेशकालादि® ८९ आरुरुक्षोमुनेः ३२ अविक्रियस्य भोक्तृत्वं ८२ आर्तमन्यद्दशे: ७३ अविद्यानाशमात्रं ९६ अविद्यानिद्रया सोडयं १७२ इति हृष्टधियां १५ अविविच्योभयं वक्ति १८५ इत्येवं चोद्येद्योऽपि १६९ ....

280 A. INDEX OF KĀRIKĀS A. INDEX OF KĀRIKĀS 281 पृष्ठं इत्योमित्यवबुद्धात्मा पृष्ठं १०२ ऐकात्मयप्रतिपत्ति: ९ इदं चेदनृतं ब्रयात् १७३ इदं ज्ञानमहं ज्ञाता १५ १९४ इदं ज्ञानं भवेज्ज्ञातुः कर्मप्रकरणाकाङ्कि (V p. 1904) .... ३७ १४३ इदमित्येव बाह्यडर्थ कर्माज्ञानसमुत्थत्वात् २३ १७९ इमं अ्रन्थमुपादित्सुः कल्पितानामवस्तुत्वात् ७५ २०२ इमं प्राश्निकमुद्दिश्य काम्यकर्मफलं ११ ८० इममर्थ पुरस्कृत्य कुतो विद्येति चोदं स्यात् १७२ १८३ कुर्वन्नेवेह कर्माणि १४

उत्पत्तिस्थितिनाशेषु कूटस्थबोधतोऽद्वैतं ११८ ९९ उत्पत्तिस्थितिभङ्गेषु कूटस्थबोधप्रत्यक्त्वं ११६ ८६ उत्पन्नात्मप्रबाधस्य कृत्स्नानात्मनिवृत्तौ ५९ २०२ उत्पाद्यमाप्यं (cf. V, p. 1901) क्षयो नित्येन तेषां ४८ ३३ उद्दिश्यमानं वाक्यस्थं १२२ खानिलास्यब्धरित्र्यन्तं ५

ऊध्वं गच्छति धूमे ८१ गुरूक्तो वेदराद्वान्तः ८ ..

ऋते ज्ञानं न सन्त्यर्थाः गृहीताहंपदार्थश्चेत् १३३ ९३ ग्राहकग्रहणग्राह्य ९७ ....

एकेन वा भवेत् १७ घटबुद्धेर्घटाच्चार्थात् ९४ एवं गौडैर्द्राविडै: १९३ घटादयो यथा लिङ्गं १३८ एवं चड्म्यमाण: २८ घटादिवच्च ६४ एवं ज्ञानवतो नास्ति १९५ एवं तत्त्वमसीत्यस्मात् १४८ चक्षुने वीक्षते शब्दं .... १८१ एवमेतद्विरुक् ७३ चण्डालबुद्धः ८९ एष आत्मा स्वयंज्योति: )cf. V, p. 1396) १३१ चतुर्भिरुह्यते ६५ एष सर्वधियां चिन्निभेयमहंवृत्ति: १६५ .... ८० ३६

282 A. INDEX OF KĀRIKĀS A. INDĒX OF KĀRIKĀS पृष्ठं 283 जानीयाच्चेत्प्रसंख्यानात् १७५ पृष्ठं जिघ्राणीममहं गन्धं ( V p. 577) त्वमित्येत द्विहायान्यत् १६४ १३० जिज्ञासोर्दशमं यद्वतू १४८ दुग्धाखिलाधिकार: २७ ज्ञात्वा यथोदितं सम्यक २०३ दुग्धृत्वं च यथा ,९५ ज्ञानं यस्य निजं रूपं १७१ दण्डावसाननिष्ठःस्यात् १९१ ज्ञानात्फले ह्यवाप्त ५१ दशमोऽसीति वाक्योत्था १४८ ज्ञेयाभिन्नमिदं यस्मात् १९७ दाह्यदाहकतैकत्र १४२ तत्त्वमर्थन संपृक्त्त: १५४ १३५ तत्त्वमस्यादिवाक्यानां ५६ दुःखराशेर्विचित्रस्य ९५ तत्पदं प्रकृतार्थ स्यात् १०९ दुःखितावगतिश्चेत्स्यात् १५९ तथा पदपदार्थौ ६१ दुःखी यदि भवेदात्मा (V p. 545) ८५ तदर्थयोस्तु निष्ठात्मा तदित्येतत्पदं लोके १५२ दुःख्यस्मीत्यपि चेद्धस्ता (V p. 738) १६१

१२१ दुरितक्षपणार्थत्वात् १७ तदेतद्द्वयं ब्रह्म ७४ तदो विशेषणार्थत्वं ९१ दगेका सर्वभूतेषु

१२३ दृश्यत्वाद्धटवद्देहः १३७ तद्वत्सूक्ष्मे तथा स्थूले ६४ दश्या: शब्दादयः ७४ तमोऽङ्गत्वं यथा ४५ दश्यानुरक्त ७७ तमोडभिभूतचित्तः ६९ दष्टेर्द्रष्टारमात्मानं ९० तरोरुत्खातमूलस्य १९९ देशकालाद्यसंबद्धात् (V p. 721) १९८ तस्माद्दुःखोद्धेः २५ देहादिव्यवधानत्वात् १२५ तस्मान्मुमुक्षुभिः ३२ द्रष्टापि यदि दृश्यायाः ७२ तस्यैवं दुःखतप्तस्य २९ द्रष्टत्वं दृश्यता चैव ७२ तृष्णानिष्ठीवनैर्नात्मा १३५ द्रष्टत्वेनोपयुक्तत्वात् ६८ त्यक्तकृत्स्नेदमर्थत्वात् १८० द्विषन्तीमद्विषन् ८४ त्वमर्थस्यावबोधाय १७७ त्वमित्यपि पदं धर्मधर्मित्वभेदोऽस्याः १२२ ११७ धावेदिति न दानार्थे ५५

284 A. INDEX OF KĀRIKĀS A. INDEX OF KĀRIKĀS 285 पृष्ठं धीवन्नापेक्षते सिद्धिं पृष्ठं ९८ नालुप्तदृष्टद्देश्यत्वं ७२

१८१ नाविरक्तस्य संसारात् .... ६१ न, कस्यांचिद्वस्थायां ११८ नाविरक्ताय संसारात् २०३

न कृत्स्काम्यसंत्याग: नासन्नुपायो लोकेऽस्ति १६९ ४७ न ख्यातिलाभपूजार्थ ८ नाहंग्राह्य ६१ न चाध्यात्माभिमानोऽपि ४३ नाहं न च ममात्मत्वात् १०१ न चामुमुक्षो: ६१ नित्यानुष्ठानतः ११ न चेदनुभवोऽत: स्यात् १७४ नित्यां संविदमाश्रित्य १०० .... न तावद्योगः ५४ नित्यावगतिरूपत्वात्कारकादिः ९९ न परीप्सां जिहासां वा २१ नित्यावगतिरूपत्वादन्य® १३५ न पृथङात्मना ७४ नियम: परिसंख्या वा ५० न' न प्रकाशक्रिया ( V pp. 1540, 1637) ८३ निरपेक्षश्च सापेक्षां ८५

३० निरस्तसर्वकर्माणः २०३

नराभिमानिनं ५५ १६० नर्ते स्याद्विक्रियां (V pp. 546, 1446) ८५ निर्दुःखित्वं त्वमर्थस्य ११५

नवसंख्याहृतज्ञान: (V p. 65) १४६ निर्दुःखित्वं स्वतःसिद्धं १६२

न विन्दन्त्यात्मनः सत्तां ९६ निवृत्तसर्प:सर्पोत्थं १९९

न व्यावृत्तियथा भावात् १७२ निवृत्तायामहंबुद्धौ ६९

न स्वयं स्वस्य ९९ निषिद्धकाम्ययोः १८ ..... न हानं हानमात्रेण १२० १९६ न हि नाम्रास्ति संबन्धः १६८ नोष्णिमानं दहत्यग्निः ६६

नाज्ञासिषमिति ७८ न्यायः पुरोदितोऽस्माभि: ७९

नात्मना न तदंशेन ६७ न्यायसिद्धमतो वक्ति १३६ नामादिभ्यः परो भूमा ७९ पदान्युद्धृत्य वाक्येभ्यः १२६ नामादिभ्यो निराकृत्य १७४ परमात्मानुकूलेन ४१ नायं शब्द: कतो यस्मात् १५७ परमार्थात्मनिष्ठं यत् १९६

286 A. INDEX OF KARIKAS A. INDEX OF KĀRIKĀS 287 पृष्ठं प्रागनात्मैव पृष्ठं पराञच्येव तु सर्वाणि (V p. 546) १३३ ६२ परिणामिधियां ८७ प्रागसद्याति पश्चात्सत् १३८ परिहतावाप्तयोः २३ प्रागात्मबोधाद्वोधोऽयं १९७ परीक्ष्य लोकान् ४९ प्राप्तव्यपरिहार्येषु २३ पश्यन्निति यदाहोच्चैः .१९१ प्रामाण्याय न बाहुल्यं ४९ पापापनुत्तये ४८ पाप्मनां पाप्ममिः बलवद्धि प्रमाणोत्थं ४८ २४ पारम्पर्येण कर्मैवं पारोक्ष्यं यत्तदर्थे स्यात् ३३ बाधितत्वादविद्यायाः २६

१५३ बाध्यबाधकभावात् (V p. 1187) ३४ पूर्वाध्यायेषु यद्वस्तु १७८ बाह्य आकारवान् ९७ प्रत्यक्तास्य स्वतोरूपं बाह्यां वृत्तिमनुत्पाद्य १४९ १४१ प्रत्यक्त्वादतिसूक्ष्मत्वात् ७८ बुद्धाद्वैतसतत्त्वस्य १९९ प्रत्यक्प्रवणतां ३१ बुद्धावेव विवेकोऽयं १८२ प्रत्यक्षं चेन्न शाब्दं स्थात् १५७ बुद्धिजन्मनि पुंसश्च ८१ प्रत्यक्षस्य पराक्त्वात् १३६ बुद्धरनात्मधर्मत्वं ९२ प्रत्यक्षादिविरुद्ध चेत् १५६ बुद्धयत्प्रत्यगात्मत्वं ११९

१२६ १८३ प्रत्यर्थ तु विभिद्यन्ते ८८ बुद्ध्यादीनामनात्मत्वं .... १२७ प्रत्याचक्षाण आहातः २०० बुभुत्सोच्छेदिनी चास्य ( cf. V p. 65) १४७ प्रमाणतन्निभेषु ८५ बुसव्रीहिपलालांशः ६३ प्रमाणबद्धमूलत्वात् १५९ बृहस्पतिसवे ( V.p. 1187) ३५ प्रमाणमन्त रेणैषां ९४ बोद्धृता कर्तृता बुद्धे: ११७ प्रमाणव्यवहारोऽयं बोद्धृत्वं तद्वदेवास्याः प्रमाणैश्चावगम्यत्वात् १३६ ७१ बोधात्प्रागपि ११९ ८९ प्रमां चेज्जनयेद्वाक्यं प्रमित्सायां य आभाति १६३ बोधाबोधौ नभोऽरपृष्टा १६८ बोध्येऽप्यनुभवो यस्य .... १२९ प्रसंख्याने श्रुतावस्य ११४ १७६ ब्रह्मात्मा वा .... ३.९ ....

288 A. INDEX OF KĀRIKĀS A. INDEX OF KĀRIKĀS 289

पृष्ठं पृष्ठं ब्राह्मण्याद्यात्मके २७ यथा विशुद्ध आकाशे ८३ यथा स्वापनिमित्तेन .... १९० भगवत्पूज्यपादैश्च १८४ यदर्थ च प्रवृत्तं यत् १७५ भड्क्त्वा चान्नमयादीन् १७४ यद्वस्था व्यनक्तीति ८२ भयान्मोहावनद्धात्मा २२ यदा ना तत्त्वमस्यादे: १०८ भावनाजं फलं यत्स्यात् (cf. V p. 1849) १६१ यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते २९ भिन्नाभिन्नं ४५ यद्धि यस्यानुरोधेन (V p. 1188) ३७ भेदसंविदिदं ज्ञानं ११२ यद्यद्विशेषणं दष्टं ९१ भ्रान्तिप्रसिद्धयानूद्यार्थं १५० यद्यात्मधर्मोऽहंकारः ७०

१२४ मन्यसे तावत् यावद्यावन्निरस्यायं ६३ महाभूतान्यहंकार: यावन्त्यश्चेह विद्यन्ते १२ ७३ युक्तिशब्दौ पुराप्यस्य १७५ मानान्तरानवष्टब्धं १२८ मित्रोदासीनशत्तुत्वं युष्मदर्थे परित्यक्त्ते १११ ७५ मुक्तः क्रियाभि: सिद्धत्वाज्ज्ञानं युष्मदस्मद्विभागज्ञे १८५ १० येनैवास्या भवेद्योगः ८६ मुक्तः क्रियाभि:सिद्धत्वादिति ४६ यैरद्राक्षीतपुरात्मानं १८१ मृत्नेभके (V. p. 1188) ३६ योऽयं स्थाणुः ६९ .... मोहापिधानभङ्गाय ४०

यत्कर्मको हि रागो लिङ्गमबोधस्य २०१ ६६ यत्नतो वीक्षमाणोऽपि रिपौ बन्धौ सदेहे च ६४ १२ यत्र त्वस्येति साटोपं रूपप्रकाशयोर्यद्वत् १९४ १०१ यत्र यो दृश्यते ६७ लक्षणं सर्पवद्रज्जवाः १२३ यत्र स्यात्संशयो नासौ १२९ लिङ्गमस्तित्वनिष्ठत्वात् १४० यत्सिद्धाविदमः ७ लिप्सतेऽज्ञानतः २२ यथा जात्यमणे: (V p. 1540 ) ८२ यथा प्राज्ञे तथैवायं १९५ वर्चस्कं तु ६२ ३७

290 A. INDEX OF KĀRIKĀS

वर्चस्के संपरित्यक्त पृरष्ठ A. INDEX OF KĀRIKÅS वर्तमानमिदं ६४ 291 पृष्ठं वस्त्वेकनिष्ठं वाक्यं ११ शिर आक्रम्य ६३ १५६ वाक्यप्रत्यक्षमानाभ्यां शुध्यमानं तु ३० १४५ वाक्यश्रवणमात्राच्च शुभैः प्राप्रोति २७ ६० वाक्यैकगम्यं श्रावितो वेत्ति ५८

वास्तवेनैव वृत्तेन ५१ श्रीमच्छंकरपादपद्म0 २०३

विक्रियाज्ञानशून्यत्वात् १९७ श्रुतय:स्मृतिभि: ४९

विदेहो वीतसंदेहः (V p. 1188) १४५ श्रुतिश्चेमं जगाद २८ ३५ विद्यात्तत्त्वमसीत्यस्मात् षट्सु भावविकारेषु विनाज्ञानप्रहाणेन १७९ ८८ १६६ विपश्चितोऽप्यतस्तस्य ६२ १४९ संक्षेपविस्तराभ्यां हि १७८ विरह्य्य क्रियां १४ संनिपत्य न च. (V p. 1187) ३४ विशेषं कंचिदाश्रित्य विष्णोः पादानुगां ११८ संप्रसादेSविकारित्वात् १९४ संबन्धोक्तिरियं साध्वी २०५ वृत्तिभिर्युष्मदर्थाभि: २०४

१६६ संसारबीजसंस्थोडयं १८३ वेदान्तोदरवर्ति २०५ संसारिताद्वितीयेन १५४ वेदान्तोदरसंगढं ६ सकृत्प्रवृत्त्या (V p. 1189) ३८ .... वेदावसानवाक्योत्थ® ....

९ सकृदात्मप्रसूत्यैव (V p. 721) १९८ व्यवधीयन्त एवामी सदाविलुप्तसाक्षित्वं ७१ 1 ... ९३ व्युत्थिताशेषकामेभ्यः ३१ समस्तव्यस्तभूतस्य (V p. 1966) व्योम्नि- धूमतुषाराभ्र® सम्यक्संशयमिथ्यात्वैः १२० .... .... १६५ शब्दाद्याकारनिर्भासा सम्यगज्ञानशिखिघुष्टं (V p. 722) १९८ .... ९० शब्दाद्याकारनिर्भासा: सर्वजात्यादिमत्त्वे ४२ ८४ .... शमादिसाधनः ८३ १११ .... शयाना: प्रायशो लोके सर्वप्रमाणासंभाव्य: ५३ .... १६७ सर्वमेवानुजानाति १९५ सर्वसंशयहेतौ हि १२९

292 A. INDEX OF KĀRIKĀS

सर्वाकारां निराकार: पृष्ठ ८५ B. Index of Quotations in the

सर्वोडयं महिमा Naiskarmya-siddhi ६० साध्यसाधनभाव: १८ अथ यो वेदेदं जिघ्राणीति Ch. Up. VIII. xii. 4/ सामानाधिकरण्यं च (V p.1271.) १०९ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा Vedānta-sūtra I. i. 1 सामानाधिकरण्यादे: (V p. 1271 .. ) ११५ अन्यथा गृह्यतःस्वप्ः Gaudapāda-karika i. 15 सामान्यं हि पदं ब्रते १२७ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां Upadesa-sahasrī, xviii. 191 सामान्याच् विशेषाच्च ११९ अन्वयव्यतिरेकौ हि xviii. 96 " सामान्येतररूपाभ्यां ४४ अविद्याबद्धचक्षुद्वात् xviii. 175 सावशेषपरिच्छेदिनी ८९ अविविच्योभयं वक्ति " xviii. 78 सुखदुःखादिभिः ५४ अस्थूलम् Br. Up. III. viii. 8 सुखदुःखादिसंबद्धां (V'p. 546) ८६ अहं ब्रह्मास्मि I. iv. 10 सुभाषितं चार्वपि २०४ अहं शब्दस्य या निष्ठा Upadeśa-sāhasrī, xviii. 101 सुभ्र:सुनासा ७६ सेयं भ्रान्तिर्निरालम्बा आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः Br. Up. II. iv. 5; IV. v. 6 १४७ स्थाणुःस्थाणुरितीवोक्तिः १५० आत्मेत्येवोपासीत I. iv. 7

स्थाणुं चोरधिया (V p. 1188) आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यम् Jaimini-sutra I. ii. 1 ३६ स्थाणो:सतत्त्वविज्ञानं (V p.1188) ३६ आरुरुक्षोमुनेर्योगम् Bh. Gita vi. 3

स्थूलं युक्त्या निरस्य ६५ इति नु (कामयमान:) Br. Up. IV. iv. 6 स्मृतिस्वप्नप्रबोधेषु ८७ इयमेवर्गभनिः Ch. Up. I. vi. 1

स्वमनोरथसंक्ल्प्त ५७ Upadesa-sāhasri xviii. 99 स्वमहिन्ना प्रमाणानि एवं विज्ञातवाच्यार्थे १५८ खरूपलाभमात्रेण (V.p.1905) ३७ कामबन्धनमेवेदम् ?

स्वर्ग यियासु: ५३ कार्यकारणबद्धौ तौ Gaudapāda-kārikā, i. 11 स्वसाधनं स्वयं नष्टः ९८ कुतस्तु खल सोम्यैवं स्यात् Ch. Up. VI. ii. 2 हितं संग्रेप्सतां २० कुर्वन्नेह कर्माणि Iśa Up. 2 हेतुस्वरूपकार्याणि (cf. V p. 1189) ३८ क्षुधया पीड्यमानोऽपि Upadesa-sahasrī xviii. 232 ...

B. QUOTATIONS IN NAISKARMYA-SIDDHI 295 294 B. QUOTATIONS IN NAISKARMYA-SIDDHI य एषोडक्षिणि पुरुषो दृश्यते Ch.Up. IV.xv.1, VIII. vii. 4 छित्त्वा त्यक्तेन हस्तेन Upadesa-sahasrī, vi. 1 यधक्षुषा Kena Up. i. 6 यत्र त्वस्य Br. Up. IV. v. 15 जन्माद्यस्य यत: Vedānta-sūtra 1. i. 2 यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते IV. iv. 7, ज्ञातैवात्मा, सदा ग्राह्यः Upadesa-sāhasri, vi. 4 यमेवैष वृणुते Katha Up. vi. 14

तत्त्वमसि Ch. Up. VI. viii. 7, ix. 4 &c. यस्य सर्वे Kațha. Up. ii. 23 Bh. Gita iv. 19 तत्सत्यं स आत्मा यो हि यत्र विरक्त्त: स्यात् Upadesa-sahasri. vi. 2 Upadeśa-sāhasrī, xviii. 231 तस्मात्त्यक्ेन हस्तेन वर्षातपाभ्यां किं व्योन्नः ? दृश्यत्वादहमित्येषः xv. 16 विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत Br. Up. IV. iv. 21 देवो भूत्वा Br. Up. IV. i. 2 विमुक्तश् Katha Up. v. 1 विशेषणमिदं सर्वम् Upadesa-sāhasrì, vi. 3 न जायते Katha Up. ii. 18 न दष्टेः Br. Up. III. iv. 2 सदेवेत्यादिवाक्येभ्यः xviii. 192 नवबुद््यापहाराद्वि Upadeśa-sahasrī xviii. 174 सुषुंप्ताख्यं तमोऽज्ञानम् xvii. 26 नहि द्रष्टः Br. Up. IV. iii. 23 सोहं भगवो मन्रविदेवास्मि Ch. Up. VII. i. 3 नाद्राक्षमहमित्यस्मिन् Upadesa-sahasrī xviii. 97 नित्यमुक्तत्वविज्ञानम् xviii. 190 नेवि नेति Br. Up. II. iii. 6, III. ix. 26, IV. ii. 4 &c. पराश् खानि Katha Up. iv. 1 ' परीक्ष्य लोकान् Muņdaka Up. I. ii. 12 प्रकाश च Bh. Gitā xiv. 22

ब्रह्मैव सन् Br. Up. IV. iv. 6

महाभूतान्यहंकार: Bh. Gita xiii. 5

C. Index of Quotations in the Candrikā - N .. B .- Quotations occurring in the Text are not included. अभिमुग्धो हैव धूमतान्तः Tait. Br. III. x. 11. 1 अग्निर्हिमस्य भेषजम् Vāja. Sam. xxiii. 10 अजरममरम् Samnyāsa Up. 4 अञ्रलेक Pānini V. iii. 30 अतोऽन्यदार्तम् Br. Up. III. vii. 23 अत्रैव समवनीयन्ते „ III. ii. 11 अद्वेष्टा सर्वभूतानाम् Bh. Gita xii. 13 अनेकजन्मसंसिद्धः vi. 45 अन्नमशितं त्रेधा विधीयते Ch. Up. VI. v. 1 अपूर्वमनपरमनन्तरम् Br. Up. II. v. 19 अभयम् Br. Up. IV. ii. 4; Tait. Up. II. vii. 1 &c. अमानित्वमदम्भित्वम् Bh. Gita xiii. 7 अम्बुनि मज्जन्त्यलाबूनि Comp. MBH. II. 1xiv. 11 अविद्यायामन्तरे वर्तमाना: Katha. Up. ii. 5; Mundaka अशोकम् Up. I. ii. 8 Br. Up. V. x. 1; Maitr. Up. vi. 23 अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य Br. Up. IV. iii. 6

आचार्यवान्पुरुषो वेद Ch. Up. VI. xiv. 2 आचार्याद्वैव विद्या विदिता IV. ix. 3 आत्मैवानन्दः ? आत्मैवास्य ज्योतिर्भवति Br. Up. IV. iii. 6

298 C. QUOTATIONS IN CANDRICĀ C. QUOTATIONS İN CANDRIKĀ 299

आदित्यो यूप: See Śābara-bhasya I. iv. 25 द्रष्टा श्रोता Prasna Up. iv. 9 आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् Tait. Up. III. vi. 1 आवृत्तिरसकृदुपदेशात् Vedānta-sūtra IV. i. 1 धर्मात्सुखं च ज्ञानं च ?

आसीदिदं तमोभूतम् Manu i. 5 धर्मेण पापमपनुदति Maha-nar. Up. xxii. 1/

इमं मे गङ्गे Rgveda X. 1xxv. 5 न च पुनरावतेते Ch. Up. VIII. xv. 1 न तु तद्ितीयमस्ति Br. Up. IV. iii. 23 ऋत्विग्दधृकू Pānini III. ii. 59 न तं विदाथ Rgveda X. 1xxxii, 7

एकधैवानुद्रष्टव्यम् Br. Up. IV. iv. 20 नान्योऽतोSस्ति Br. Up. III. vii. 23

एवं त्वयि नान्यथा Isa. Up. 2 नास्त्यकृत: कृतेन Mundaka Up. I. ii. 12 निदिध्यासितव्यः एषोऽस्य परम आनन्दः Br. Up. IV. iii. 32 Br. Up. II. iv. 5 नेति नेत्यात्मा अगृह्यो न हि गृह्यते IV. v. 15

कतम आत्मा Br. Up. IV. iii. 7 न्यूनाधिकैकेन Chandahsutra iii. 59

कर्मणा पितृलोक: „ I. v. 16 पिप्पलं स्वाद्वत्ति Mundaka Up. III. i. 1; कर्मणा बध्यते जन्तुः MBH. Śanti-parva, ccxlii. 7 Śv. Up. iv. 6 कोऽयमात्मा Ait. Up. v. 1 पुण्यः पुण्येन Br. Up. IV. iv. 5 क्षीयन्ते चास्य कर्माणि Mundaka Up. II. ii. 8 पुण्येन पुण्यम् पूर्णमेवावशिष्यते Prasna Up. iii. 7 Īśa Up. Śanti-mantra चात्वाले कृष्णविषाणाम् Comp. Śata-patha Br. IV. iv. 5.2 प्रवा ह्यते। Mundaka Up. I. ii. 7

ज्ञात्वा कर्माणि कुर्वीत ? ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् Br. Up. I. iv. 10

तद्धितश्चासर्वविभक्ति: ? Pānini I. i. 38 ब्राह्मणों बृहस्पतिसवेन

तम आसीत् Rgveda X. cxxix. 3 भावितैः करणैरेभिः ? तमेव विदित्वातिमृत्युमेति Śv. Up. iii. 8 भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः Śv. Up. i. 10 तस्मात्पराङ् पश्यति Katha. Up. iv. 1 य आत्मा सर्वान्तरः दिक शब्देभ्यः Br. Up. III. iv. 1 Pānini, V. iii. 27 यञ्चक्षुषा न पश्यति द्वितीयाद्वै भयं भवति Kena Up. i. 6 Br. Up. I. iv. 2 यजमान: प्रस्तरः See Śābara-bhasya I. iv. 23

C. QUOTATIONS IN CANDRIKÀ C. QUOTATIONS IN CANDRIKĀ 301 यज्ञेन विविदिषन्ति Br. Up. IV. iv. 22 वेदोषरा वेदान्ता: ? यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते Tait. Up. III. i. 1. यतो वाचो निवर्तन्ते „ II.iv. 1 शान्तो दान्त: Br. Up. IV. iv. 23 यत्र (वा) चान्यदिव Br. Up. IV. iii. 31 शास्त्रैकदेशसंबद्धम् Parasara-upa-purāna xviii. 21 यत्र नान्यत्पश्यति Ch. Up. VII. xxiv. 1 श्रोतव्यो मन्तव्यः Br. Up. II. iv. 5 यः प्राणेन प्राणिति Br. Up. III. iv. 1 यथा सर्वासामपाम् II. iv. 11 स कामेनातिग्रहेण गृहीतः " III. ii. 7 यदा सुषुप्तः Comp. Kaus. Up. iii. 3 सत्यं ज्ञानम् Tait. Up. II. i. 1 यदेव विद्यया करोति Ch. Up: I. i. 10 सदेव सोम्य Ch. Up. VI. ii. 1 यद्यद्धि कुरुते जन्तुः Manu ii. 4 स भूमा " VII. xxiv. 1 यद्वै तन्न पश्यति येन केनचन यजेतापि वा Br. Up. IV. iii. 23 (स) यथाक्रतुरस्मिँल्लोके III. xiv. 1 ? स यदा प्रतिबुध्यते Kaus. Up. iii. 3 य़न्मदन्यन्नास्ति Br. Up. I. iv. 2 स स्वर्ग:स्यात्सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वात् Jaimini-sutra IV. iii. 15 यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहदोति ? साध्याभावे महाबाहो ? यामिमां पुष्पितां वाचं Rgveda ( Khila) येन वा पश्यति Bh. Gita ii. 42 सितासिते

Ait. Up. v. 2 सोऽरोदीन् Tait. Sam. I. v. 1 योऽयं विज्ञानमयः Br. Up. IV. iii. 7 स्मरणादिविभागेन Vārtika p. 1225 रत्नोपस्थानं See Yoga-sutra ii. 37 p. 1225 ? वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता Tait. Sam. III. iv. 3, 2 विज्ञातारमरे Br. Up. II. iv. 14; IV. v. 15 विद्यां चाविद्यां च Īśa. Up. 15 विधिना त्वेकवाक्यत्वात् Jaimini-sutra I. ii. 7 विधिरत्यन्तमप्राप्तौ विभिन्नो बहिराभाति Tantra-vārtika I. ii. 42 Vārtika p. 1226 विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्याम् Nyāya-sūtra I. i. 41