1. Naiskarmya Siddhi of Suresvara Chandrika of Gyanottama Jacob G.A. Revised By Hiriyanna M. BSS 1925

Bombag Sanskrit and Drakrit Stries Ao. XXXVIII

THE NAISKARMYA-SIT DHI

OF

SUREŚVARĀCĀRYA

WITH THE

CANDRIKĀ OF JNĀNOTTAMA

EDITED WITH NOTES AND INDEX BY THE LATE COLONEL G. A. JACOB

Revised Edition With Introduction and Explanatory Notes BY M. HIRIYANNA, M. A. Prof. of Sanskrit, Maharaja's College, Mysore

1457,32, Universität Hamburg Seminar für Kultur und Geschichte Indiens - Hamburg

1925

Price Rs. 3

Suppled by Poona Oriental Book Flousa 330A SADASHIV,

Printed by V. P. Pendherkar, at the Tutorial Press, 2IIa, Girgaon Back Road, Bombay, and Published by Dr. V. G. Paranjpe, M. A., LL. B., D. Litt., Secretary, Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona.

( All rights reserved )

PREFACE TO THE REVISED EDITION

This is a revised issue of the Naiskarmya-siddhi with the commentary Candrika first edited by Col. G. A. Jacob. The original edition was so correct that not much trouble was involved in passing the text or the commentary for the press. A few errors in printing have been corrected and, in the light of the new Manuscripts consulted, a few readings have been inserted afresh-some in the body of the work, in preference to those that had been adopted by the previous editor,* and some in the footnotes. The chief additions are in the form of the Introduction and explanatory Notes. The Introduction is wholly new as also the great bulk of the Notes. Where any old note has been retained, it is indicated by the letter ' J ' added after it within brackets. The quotations in the text and the commentary to which references were found in the Notes in the previous edition, now appear separately in the Index. The Introduction is chiefly intended to give a general view of the teaching contained in the work and bring out some of the distinguishing features of the Advaita doctrine as taught by Samkara, especially as compared with Mimamsa and the other schools of Vedanta. The Manuscripts of the original work examined for this edition are three. Two of them belong to the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, and the readings adopted from these are marked M. The third is the text, as included in the Manuscript of * In these cases the original readings are inserted as foot-no:es and marked ' J'.

iv PREFACE

the Sarartha, one of the new commentaries used. This is referred to as S. The MS. copy of the Candrika in the Madras Library has been consulted and its readings, when not incorporated in the text of the commentary, are mentioned in the Notes and also marked M. The new commentaries consulted are four :-

(1) Bhava-tattva-prakāsikā by Citsukha for which see Introduction IV. This, which is an abridgement of Jñanottama's commentary as pointed out in the Introduction, sometimes implies Candrika readings which are better than those adopted here and they are referred to in the Notes. (2) Vidya-surabhi: This is found in the Madras Oriental Library. It is very extensive and is the work of Jñanamrta, disciple of Uttamāmrta. (See Library Report for the triennium 1916-19, p. 34.) (3) Naişkarmya-siddhi-vivarana : This also is found in the same Library. It is shorter than (2) and is the work of Akhilātman, disciple of Daśa-ratha-priya. Commentaries (2) and (3) were consulted wherever the text presented any difficulty. (4) Sārārtha: This is a comparatively recent commentary which Brahma-śrī Venkațācala Sastryar, Dharmadhikari of the Mysore Palace, was kind enough to lend me. Its author was one Rama-datta of Amritsar, son of Vajira-candra of the Vasistha-gotra and grandson of Srijispati, a near relation of Ganga-hara, who seems t have been a person of note at the time when the commentary was written. The Manuscript

PREFACE V

appears much emended, the emendations being mostly in the form of useful additions. It also contains the text of the original work and where its readings are important, they have been either incorporated in the text or indicated in the foot-notes. The MS. is very carefully written and it may be, as its owner assures me, the author's copy. The commentator is very well versed in the literature of Advaita, and seems to have written at least one other work on it. He has consulted other commentaries on the Naişkarmya-siddhi including the Candrikā which he explicitly mentions. He generally follows Jnanottama in his explanations and his work, though somewhat elaborate, gives valuable information. I have in conclusion to express my grateful thanks to Prof. S. Kuppuswami Sastryar, M.A., Curator, and the other authorities of the Government Oriental Manuscripts Liabrary, Madras, for the facilities they gave me for consulting the MSS. and for the readiness with which they supplied transcripts when I wanted them.

Mysore City, ) 24th Oct. 1925 M. H.

PREFACE TO FIRST EDITION

THIS work first came to my notice in the year 1881 when I was examining the writings of Sureśvara in order to find some passages quoted in the Vedāntasāra. I obtained two MSS. of it from the India Office Library, and, having found there the quotations that I was in search of, made a copy of the work with a view to future publication. On return to India the following year I secured another manuscript from Rajputana, and subsequently one from Benares. It was not till last year, however, that I lighted upon what I had long been looking for, namely a commentary on the text. From the copious notes in the margin of one of the India Office manuscripts, and which seemed to be extracts from a commentary, I inferred the existence of such but could hear of it nowhere. At last, how- ever, that of Jnanottama was found in the collection of Mr. Mahadeo Chimnaji Apte, the founder of the Poona Ânandaśrama ; and I am deeply indebted to that enlightened and most enterprizing scholar for the very material aid which he has given me. Sub- sequently I obtained a second copy of the same by the kind assistance of the learned Principal of the Govern- ment Sanskrit College at Benares. Comparatively little is known of Sureśvara, whose civil name was Mandana* Misra, except that from being a bigoted Mimamsaka he became an ardent disciple of Samkaracarya; and he is supposed to have been commissioned by that great philosopher to write treatises elucidating his workst. He accordingly prepared a most voluminous Varttika, which at present exists only in manuscript, on the Brhadāranyakopani- * Hall's Index to Bibliography of Indian Philosophical Systems, p. 159. t Vide Preface to Ânandaśrama edition of Taittiriyo- panişadbhāshyavārttika.

viii PREFACE

sadbhasya, and a shorter one on the Taittirīyopani- sadbhasya, which was published last year, with the commentary. of Anandajnana, at the Anandasrama Press. Besides these, we have his Mānasollāsa, explanatory of the Acharya's short poem entitled Dakshināmūrttistotra,-and the Pancīkaranavārtlika, based on a prose work of Samkara's named Pancika- rana. I have examined all these, and manuscripts of them are readily obtainable in India. The work now laid before the public, and which is in my judgment the best of the author's productions, is intended to reiterate the views embodied in the Upadesasāhasrī, another important treatise of Samkara's, and numerous quotations are made from it in the concluding chapter. As its title shows, it consists of an argument in opposition to ritual, and in favour of knowledge, as a means to mukti. In his opening remarks the author says :- "As there exists in every living thing, from Brahma down to a tuft of grass, a natural desire to be free from every description of pain, a spontaneous effort is made to get rid of it. But as pain owes its existence solely to the body, which again is the result of previously accumulated merit and demerit, it cannot be eradi- cated. Merit and its opposite too, being the fruit of prescribed and interdicted actions, cannot be averted. Action, too, cannot be avoided because it is the outcome of desire and aversion; nor can these, because they depend upon attractive and repulsive appearances; and this appearance cannot, because it is the effect of an ill-considered belief in the existence of duality; neither can duality be got rid of because, after the manner of nacre taken for silver, it is caused solely by ignorance of the self-existent secondless one. Therefore ignorance of the Self is the sole cause of every ill. And it is ignorance that conceals happiness,

PREFACE ix

which, because it is the essence of Self, is unfluctuating and independent. When, therefore, ignorance is completely dispelled, the acme of all human desire is reached. And since the dispersion of ignorance can only be effected by the acquisition of right-knowledge, that is the means to be used. But inasmuch as the subject of the ignorance of Self which is the root of all evil, is outside the range of such popular proof as perception or the like which is non-Vedic, it is clear that right-knowledge can be gained from Vedantic writings only. This treatise therefore, a compendium of the essence of the entire Vedanta, is now com- menced." At the close of the eighth kärika of the first chapter the author introduces the pūrvapaksa, or argument in favour of the karmamarga,-and the objector is made to quote part of Jaimini's Sūtra (1. 2. 1) namely आसायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यम् in support of his view. The refutation begins with verse 22, and occupies the rest of the chapter. In the 91st section of it the author deals with the alleged acquiescence of Jaimini in the doctrine of salvation by karma, and remarks that if he had really held that view he would not have written, as he did, the first two Brahmasūtras, namely, अथातो म्रह्मजिश्ञासा जन्माचस्य यत: ।. That Jaimini should thus be made the author of the Vedantadarsana is very curious-but it seems impossible to interpret the passage in any other way, and there is no variation in the reading of the manuscripts. It is scarcely necessary to allude to the fact that in the colophon of some MSS. the authorship of this work is ascribed to Samkarācārya; for, apart from the testimony of the commentator, the evidence furnished by such passages as IV. 19, 74, and I. 6, would alone be enough to disprove the notion. The various readings, when of importance, are incor-

x PREFACE

porated in the Notes-and the references to passages quoted in text and commentary will be found there also. The manuscripts used in compiling the work are as under :- A. MS. No. 1103 of the India Office Library. Up to II. 88, it is written in a small but clear hand, and from there to the end in bolder characters. It contains the text only, and formed part of Colebrooke's library. It is carefully corrected throughout. B. MS. No. 777 of India Office Library. Is in four different hands, and carefully corrected. In the margins, which are considerably worm-eaten, are numerous extracts from Jnanottama's commentary. This too was in Colebrooke's collection. C. A carefully written copy of a MS. in the library of the Maharaja of Bikanir. The text only. D. A Benares College manuscript kindly lent me by the Principal. It is beautifully written and gene- rally accurate -- but begins with I. 15 and ends with IV. 76. It contains the text only. E. A splendid MS. of text and commentary lent me by Mahadeo Chimnaji Apte, Esq. It was copied at Benares in Samvat 1775, and is almost free from mistakes. F. A good MS. of text and commentary borrowed for me by Arthur Venis, Esq. from a Benares Pandit .-- Fairly accurate .: G. A manuscript of the commentary, obtained for me by my friend Mr. Apte when the printing of the work was nearly complete. I cannot conclude without a word of praise for the press. In oriental printing, it has no rival in this country; and its Proofs are models of neatness and accuracy. Poona, November, 1890 G. A. J.

PREFACE TO-SECOND EDITION

The text and commentary have been carefully revised, and the Notes brought up to date, for this edition. In 1892-94, an excellent edition of Sureś- vara's large Vārlika on the Brhadāranyakopanișadbhā- sya was brought out in the Anandasrama Sanskrit Series, and in it I have found no less than 36 of the karikas of the present work. Which of the two appeared first it is impossible to say ; but though it is not an uncommon thing for an author to quote from his own writings, yet it is not often that it is done on so large a scale as in this instance. I mentioned in the former Preface that Sureśvara was also known as Mandana Misra, and it is under this name that his Vidhiviveka ( a work on Mimamsa ) is now in course of publication in The Pandit, accompanied by Vacaspati Misra's commentary entitled Nyāyakanika. Let us hope that his well-known treatise Brahmasiddhi will also soon see the light, together with Vacaspati Misra's commentary Tattvasa- mīkșā. We shall then have a complete set of all the writings of these two famous philosophers, so far as our present knowledge of them goes. That the Brahmasiddhi is a highly-esteemed com- position is evident from the fact that it is largely quoted by some of the best writers. I have met with references to it in Nyāyakandalī (page 218), Sridhara's comment- ary on Prasastapāda's Vaiseşikasūtrabhāsya; in Vivara- naprameyasangraha, page 224; in Citsukhi i. 26, and iv. 6 (The Pandit, vol. v, page 152, and vol. vi, page 444); in Pancapādikāvivarana, page 32; and on page 80 of the abovementioned Nyāyakanikā. In most of these, too, Sureśvara is quoted as Mandana Misra; but in other works he is known by a

xii PREFACE

third name, Visvarūpācārya. For example, in the gloss on Parāsarasmrti (Bib. Ind. Series), vol. i, page 51, this name is coupled with a quotation from the Samband- havärtika, page 34; and in Vivaranaprameyasangraha, page 92, it is connected with a citation from Brhadāran- yakavārtika page 640. On page 49 also of Vidyāranya's work two verses are ascribed to Viśvarūpācārya, but I have not been able to trace them to any of Sureśvara's published works. They are the following :- "नन्वविद्या स्वयंज्योतिरात्मानं ढौकते कथम्। कूटस्थमद्वितीयं च सहस्रांशुं यथा तमः ॥ प्रसिद्धत्वाद्विद्याया: सापहोतुं न शक्यते। अनात्मनो न सा युका विना त्वात्मा तया न हि।।" Of the commentator Jnanottama very little can be . said. He tells us in his opening verses that he lived in the village of Mangala, in the Chola country-that is, in South India-and that he bore the name of his father's guru. (?) On page 155 of his Index, Fitzedward Hall points out that the well-known author Citsukha Muni was a disciple of Gaudeśvarācārya who was also named Jnanottama. Can this be the writer of the Candrika on the Naiskarmyasiddhi ? G. A. JACOB REDHILL, SURREY, April, 1905

P. S. Since writing the above, I have found on page 256 of Nyayakandali a quotation from a work named विभ्रमविवेक which is there ascribed to Mandana; and the same work is referred to on page 74 of Nyāyakanikā.

INTRODUCTION

The main purpose of this work, as indicated by its title,1 is to discuss the true means to moksa or self-realisation. The conclusion reached is that jnana is the sole means and that karma, how- ever useful or necessary it may be as a preliminary aid, has no direct bearing upon it ( i. 54, 99). In other words the final goal of human existence is not attained, according to the Advaita, until the obligation to per- form karma is wholly transcended. In establishing this position of naiskarmya, the main controversy, as may be expected, is with the mimamsaka; but owing to the well-known divergence of view among the teachers of Vedanta, our author has to join issue with more than one of them also. We shall deal with these two phases of the controversy separately.

I.

Unlike the advaitin, the mīmāmsaka does not believe in the efficacy of jnāna in securing moksa. To understand his exact position in this respect, it is necessary to know what his conception of moksa is. Seeing that the Mimamsa is a direct development of early Vedic teaching, one might expect that the final ideal according to it was the attainment of svarga or supreme happiness hereafter, resulting from the performance of karmas like the jyotistoma. Possibly such an ideal

I. The expression naiskarmya-siddhi occurs in the Bhagavadgita xviii 49. The title may be explained thus निर्गतं कर्म यस्मारसः निष्कर्मा। निष्कर्मणो भावः नैष्कर्म्यम्। तस्य सिद्धि: निश्चयः । Compare the explanation of anafafa given in the Laghu- candrikd of Brahmananda on the Advaitā-siddhi.

xiv NAISKARMYA-SIDDHI

marked a stage in the history of the system,1 but it seems to be nowhere upheld in the Mīmamsa as it has come down to us. The ultimate aim of man according to the latter is not to attain svarga, but to liberate his self from all the accidents of empirical existence so that it may subsist by itself ever afterwards ( Com. on i: 10). The means of thus restoring the self to its true nature, the mīmamsaka deduces from the general assurance of Indian thinkers that karma is the cause of samsara or bondage. When the cause is removed, the effect must necessarily cease to be; and abstention from karma, the mimamsaka thinks, should therefore result automatically in securing freedom from bondage for the self. The karmas to be abstained from, however, are not all; but only those of the kāmya and pratisiddha types, which, as accepted by all orthodox teachers alike, are respectively the cause of good and bad births. The third or nitya variety of karma, even the seeker after moksa should perform; for otherwise he will be disobeying the Vedic law enjoining them (i. 13). That would be equivalent to indulging in pratişiddha- karmas, the only difference being that while the one counts as a sin of commission, the other does, as one of omission. It is to prevent the self from becoming involved once again in the miseries of samsāra as a consequence of this sin, that even the seeker after moksa should engage bimself in nitya-karmas. Thus the course of discipline laid down here is two-fold:2 (i) abstention from kāmya- and pratişiddha-karmas and (ii) adherence to nitya-karmas. In neither case, it

I. See Samkara's Introduction to Tait. Up. pp. 3 & 5 (Anandaśrama Edition ). 2. When it is stated that karma is the cause of moksu according to the Mimansa, as for example, in i. 21, what is meant is the performance of nitya-karmas alone.

INTRODUCTION XV

should be added, is there anything positive effected, the conception of moksa in the system being purely negative.1 ( Com. on i. 9). Such is the pūrva-paksa view that comes in for criticism in the present work. It is not necessary to enter here into the details of this criticism ; we shall merely draw attention to the general principle underlying it. The advaitin does not deny that karma is the cause of samsara but he carries the enquiry farther and discovers the cause of karma itself in avidyā (Com. on i. 10). Freedom from bondage accordingly will not ensue until the removal of avidya, which is the root-cause of samsara in this view and not karma. This alters the stand-point of the mīmamsaka very much and the alteration, as we shall see, proves fatal to his conclusions. The course of training provided in the Mīmamsa, as already pointed out, consists of two parts. Of these, the first or withdrawal from all kāmya and pratisiddha activity-assuming that such with- drawal is at all practicable (i. 81)-cannot bring about moksa; for suppressing the effect is not the same as suppressing the cause. Karma may cease; but its cause avidya may persist. In sușupti, for instance, every form of conscious activity is absent; but avidyā yet endures. Thus inaction in itself cannot lead to final release as the mimamsaka tries to maintain. The second part of the training, viz. adherence to nitya- karmas, is equally ineffectual. These karmas are what are otherwise known as varnasrama-dharmas. As the latter term signifies, they differ in the case of different persons, according to the place which they have in the social order as well as the level of moral culture which they have already reached. The nitya-

I. See Śloka-vartika; Sambandhāksepa-parihāra: verses 106-7.

xvi NAIŞKARMYA-SIDDHI

karmas are thus entirely relative in their character and though each be binding in particular cases, none can be regarded as universally so. The very idea of obligation implicit in them, because it has its basis in a belief in duality ( i. 96), renders them discrepant with the ideal of moksa or the realisation of the unity of Being after transcending the notion of duality. So far from being a help to moksa, the nitya-karmas will prove a hindrance to it ; for their continued practice is sure to confirm one the more in the belief that diversity is true. Thus action like inaction, is powerless to dispel avidya. If the removal of avidya, the pre-condition of moksa, should be secured, it can be only through the agency of its contrary, vidya or jnana, which accordingly is the only logically tenable means of attaining moksa ( i. 99). The conception of moksa presupposes a belief in the survival of the self, which being derivable by means of neither Perception nor Inference-to mention only the more important pramanas-has to be acquired only through revelation (i. 16 and 27). The revealed authority to which both the advaitin and the mimamsaka appeal is the same, viz. the Veda; and it may therefore appear somewhat surprising that they should differ at all in respect of the means to moksa. Of the several reasons that explain this difference, one may be mentioned here, being alluded to in the present work ( i. 19 ). The revelation which is alike the source of authority for both the disputants comes to us couched in language and the truth which it discloses is therefore such as can be conveyed through the medium of words. What the nature of knowledge which words can convey is, however, not a matter on which thinkers are agreed, variations of view in regard to the import of propositions being well known. Hence

INTRODUCTION xvii

arises the divergence of view referred to above. The question thus reduces itself largely to one of Logic -- which by the way illustrates how revelation though claiming to be extra-empirical cannot be altogether so, since in the process of interpretation at least it has to be brought under the laws of human reason. According to one school of mīmamsakas-the Prābhākaras-all significant propositions should refer to some action.1 This is not, it may be stated, the same as saying that every sentence should have a predicate ; that is merely a matter of syntax and the advaitin is quite prepared to grant it ( i. 97). What the mimamsaka means is that the import of a propo- sition is a command or an injunction directly leading to the accomplishment of something. It is not merely the communication of an idea that it aims at, but rather the translation of that idea into action. This essentially pragmatic view is deduced from observ- ations of how a child learns a language. It gets at the meanings of individual words gradually by comparing and contrasting imperative sentences like gām ānaya, aśvam anaya, gam badhana which are used by the old in their intercourse. with one another. A merely assertive sentence, even if it should ever be used in practical life, does not help the child in this respect, for it leads to no action as its immediate result whereby the connection between sound and significance can be discovered. Since this is the natural process of learning a language, the meaning of every word comes to be associated in the child's mind at first with particular actions but eventually, through the elimination of all incidental circumstances, with action in general. What is denoted by a word accordingly, if

I. This school confines sabda-pramanya to śruti and, like the Vaisesika, explains laukika-sabda as a form of Inference. iii

ixviii NAISKARMYA-SIDDHI

we do not forget the context in life in which it is used, is not the thing standing by itself, as we commonly imagine; it is always the thing as related in some manner to action. Naturally a proposition which consists of such words has action as its ultimate significance. Being verbal in form, the entire Veda must also have action alone as its final import-only in keeping with its nature as revelation, the forms of activity it recommends are such as we have no means of knowing for ourselves. If the Veda is thus precluded from speaking to us about anything but action, it can have little, the mimamsaka thinks, to do with revealing the mere nature of the self, whose knowledge, according to the advaitin, is the means of securing mokşa. The advaitin might acquiesce in this view were it recognised as only a partial representation of the fact. He is willing to admit that the meanings of words are usually learnt in the manner described above; but there are other ways of doing so which do not necessi- tate the association of the meanings with action. When a mother for instance, in teaching her child, points to an object with her hand uttering its name at the same time, there is no action, he says, as related to which the child apprehends the object.1 Even supposing that the only mode of learning a language is the one described by the mīmamsaka, it does not follow that the meanings of words should include a reference to action. For that represents only the manner of their first acquisition and they need not remain unmodified ever afterwards. We learn for instance what the word ' cow ' means with reference to a particular cow at first; but as we come to know I. See Brahma-vidyabharana on the Vedanta-sūtras (I. i. 4) p. 123 ( Kumbhakoam Edition ).

INTRODUCTION xix

of other cows, this meaning undergoes a modification in our mind until it ceases to stand for the particular at all and becomes a symbol for the general. Similarly a word, though its meaning is at first learnt in relation to action, may, as one's acquaintance with the language grows, come to denote the thing by itself unrelated to any action, and there may be nothing logically absurd in assertive propositions signifying an existent entity. Though this conclusion that a word may signify an object unrelated to action is not acceptable to the Prābhākaras, it is admitted by Kumārila; but even he refuses to recognise that jnana is the means revealed in the sruti for attaining moksa (i.9). For he is of opinion that the atman whose nature is set forth in the Veda is not otherwise unknown for its being a fit subject for revelation. Each pramana has its own specific range of subjects ( pramāna-vyavastha); and nothing which is knowable by one pramana needs to be known by another. The self being internally perceived1 does not require to be revealed at all. Where its nature is set forth in the sruti, the statement should be regarded as merely re-presenting a familiar fact. It is not thus untrue; only its truth is second-hand and is therefore not mentioned for its own sake in the sruti, but in reference to what is newly2 made known there, viz. sacrifice or meditation. Again to justify the injunction -svādlyāyodhyetavyah, all Vedic teaching must be

I. Sāstra-dīpikā p. 122 ( Nirņaya-sāgara Press ). 2. That a pramana should be the vehicle of new knowledge may appear to be an arbitrary restriction. Without entering into the general question of the correctness of this view, we may safely say that in the case of sabda, at any rate, with which alone we are concerned here, it must be accepted. For in actual life, statements always do convey some new information ; otherwise, they are idle repetitions and would not be made at all.

NAISKARMYA-SIDDHI

conceived as serving some useful purpose; but no such purpose can be served by a knowledge of the self-an existent entity. If we are taught that it is of a certain nature, we know that it is so; but this knowledge by itself cannot assist us either in avoiding evil or in attaining good. If it should be rendered serviceable at all, it should be understood in reference to what in the teaching of the sruti has practical utility, viz. sacrifice or meditation. Thus though Kumārila admits assertive propositions as significant, he denies to them what may be described as independent logical status, so that Upanisadic statements like Tat tvam asi do not represent the ultimate aim of the Veda. The advaitin easily refutes the position thus stated. He also recognises pramāna-vyavasthā (iii. 83-86), and the purposive nature of Vedic teaching; but he maintains that these requirements are fully satisfied in the case of the self, rightly conceived. It is true that we commonly think that we know the self; but we certainly do not know it in its actual nature,1 as identical with other selves and as the basic fact of the universe, which is what the Upanisads teach. In this, its true form, it is neither known nor knowable through any means except the sruti. It is beyond Perception, being devoid of all sensible qualities, and it is likewise beyond Inference, for it possesses no characteristic mark (linga) to serve as the middle term of a syllogism (iii. 47-51). Inferential knowledge besides is necessarily mediate (iii. 57), while it is only an immediate knowledge of the self that, according to the Upanisads, secures moksa. As against the contention that knowledge of the self by itself is useless, the vedantin holds that so far from I. Compare Ratna-prabha on Samkara's Sūtra-bhasya I. i. 4 यं तीर्थकरा अपि न जानन्ति तस्यालौकिकस्वं किमु वाच्यम्। ( Nirņaya-sagara Edition p. 87 )

INTRODUCTION xxi

being useless, it represents the highest conceivable good; for self-realisation is the goal of all human endeavour.1 There can accordingly be nothing incom- patible, he concludes, in atma-jnana being the revealed means to moksa. The statements that disclose this means are the maha-vakyas such as Tat tvam asi, and as one that possesses the needed mental and moral equipment,-discussed chiefly in Ch. II of the present work-ponders over their meaning, there dawns upon the mind the unity of spirit which instantly dispels avidyā. This is moksa or self-realisation as conceived by the advaitin, secured through jnana as taught in the Upanisads and not through karma as taught in the pūrva-kānda. ( i. 99 ). It is necessary to remember that the advaitin denies the utility of karma only in the final stages of the ideal life and does not discard it altogether. The nitya-karmas,2 in particular, are assigned a very im- portant place in his scheme of discipline. These karmas, as already stated, are what are incumbent upon man in his relation to society and their chief value consists in the reference they involve to general well-being. As distinguished from kāmya-karmas which are prima- rily intended to secure the good of the individual, these emphasise his dependence upon his environ- ment and point out his obligations to it. They are accordingly very well suited to be the means of rationalising his first impulses and make him altruistic by enlarging his vision. It is true that they cannot help him to overcome selfishness altogether ; that help I. See Samkara on Vedanta-sutras L i. 4 p. 16 ( Srirangam Edition ). 2. For the utility of kamya-karmas also in this direction, see com. on i. 45, the note thereon and Sambandha-vartika: verses 1106 and II30.

xxii NAISKARMYA-SIDDHI

can be rendered only by jnana or spiritual enlighten- ment. But their value is not the less on that account, for without the preliminary moral training which they alone can afford, there will not be the needed fitness to receive that enlightenment. Their value, as a means of self-realisation, may not be the highest; but it is the next best and that is what is meant when they are described ( i. 45-52 ) as ārādu- pakāraka or ' distantly conducive ' to moksa. II

Not all the vedantins, however, agree that jnana is the sole means to self-realisation. They indeed grant that it is indispensable; but they are generally of opinion that it should be combined with karma for securing moksa. It is the combination of jnana and karma for this purpose that is known as samuccaya. 1 We are not concerned here with all the several schools of Vedanta advocating samuccaya but only with such as approximate, in their conception of Brahman, to the ideal of Samkara. The views of three such schools are mentioned and briefly refuted in our work and we shall say a few words on each of them. We shall ascribe the views to certain teachers, but it must not be taken to suggest that they were their first exponents. For aught we know, the views are as old as the Upa- nisads; and all that can be gathered from the works that mention these teachers is that, about the time of Śamkara and Sureśvara, those views were promi- nently associated with their names. I. Kumārila also is a samuccaya-vadin for he recommends the combined practice of karma and jnana, i. e., upasana on the self which serves a purpose similar to that which karma does. See Tantra-vartika I. iii. 25 (pp.240-41) and Partha- sārathi-misra on Śloka-vārtika : Sambandhākşepa -- parihāra, 104 and II0.

INTRODUCTION XX111

(i) The first of the three views is referred to in the early part of the sambandhokti to i. 67 and is attributed in the commentary-Vidya-surabhi-to Brahma-datta.1 This name is not altogether unfamiliar as that of an old vedantin,2 but we do not know when Brahma-datta flourished or what works he wrote. As regards his views some information is available, though it is very meagre. One of the chief doctrines held by him, and indicated in the present work is that the Upanişads like the karma-kānda of the Veda are essentially injunctive in character, the injunction here being not about ritual, but about meditation-variously termed prasamkhyāna, bhāvanā, or upāsana. In thus recognising action as what is ultimately signified by the Upanisads, Brahma-datta falls into line with the mimamsaka and differs from the school of Samkara which, as we have seen, rejects that view. The central teaching of the Upanisads is accordingly to be found in injunctive statements like ālmetyevopāsita,3 to which assertive propositions like Tat tvam asi are subsidiary, for they only furnish the subject-matter for the upāsana enjoined therein. It is thus not the knowledge which the latter statements convey that directly brings about final release but rather its abhyāsa or prasamkhyāna.4

I. The passage is as follows-के चिद्बह्मदत्तादयः संप्रदायबलावष्टम्भात् संप्रदाय एव बलं तदवष्टम्भात। न प्रमाणयुक्तिबलावष्टम्भात्। ननु कथं प्रमाणाधभावे संप्रदाय- बलम्। नायं दोष: । यतःसंप्रदायबलेन न सत्संप्रदाय उच्यते। कस्तईि। अन्धपरंपरारूप एव। अत एव स्वसंप्रदाय इति विशेषणम्।। Ananda-jnana also cites this name in his com. on the Sambandha-vartika where the same view is mentioned. ( Verse 797 ). 2. Compare for instance, the early part of Siddhi-traya by Yamuna-muni reputed to have been the parama-guru of Rāmānuja and Mani-manjari vi. 42 and 49. 3. Br. Up. I. iv. 7. 4. For a definition of this term see Naiskarmya-siddhi iii. 90.

xxiv NAISKARMYA-SIDDHI

In a word, the maha-vakyas according to Brahma-datta, cease to be maha-vākyas at all. Now according to what is known as the yatha-kratu-nyaya,1 which is admitted by all vedantins alike, a person who knows the form of a deity mediately can render that knowledge immediate by continued meditation upon it.2 Such meditation, it is also believed, when persevered in till the end of this life, will result in a union of the upasaka with the deity in question. Devo bhūtva devan apyeti.3 What Brahma-datta means is that similarly in the case of moksa, where Brahman is the goal to be reached, persistent meditation upon its nature as revealed, though mediately, through the scripture, will enable one to see it directly and eventually i. e., after dissociation from the physical body, become united with it. -Brahma veda brahmaiva bhavati.4 The necessity for samuccaya follows as a direct corollary from such a theory of moksa. Brahma-datta like Samkara holds karma to be binding as long as avidya continues or rather until Brahman is realised. But while according to Samkara, Upanisadic knowledge conveyed through statements like Tat tvam asi leads the qualified to Brahma-realisation at once, it will not do so, according to Brahmadatta, until meditation upon the content of that knowledge is successfully pursued. There is thus an interval between acqui- sition of Upanisadic knowledge and actual liberation. I. See Ch. Up. III. xiv. I 2. George IV, it is stated, was often saying that he was present at the battle of Waterloo and at last came to believe that he actually was there. 3. See commentary on i. 67 and also Ananda-jnana's gloss on Vārtika IV i. 27. ( p. 1357 ). 4. Mundaka Up. IIL ii. 9.

INTRODUCTION xxv

In this interval, the initiate, being yet in the realm of samsara, should perform all vaidha or obligatory deeds (Com. on i. 67). Neglect of these would mean sin, entangling him in the sorrows of birth and death once again. Thus jnana, though necessary, is not sufficient and has to be combined with karma, if moksa is to be attained. (ii) The second view is that of Mandana. It also is mentioned in the sambandhokti to i. 67; but neither the text nor any commentary on it tells us to whom it is to be attributed. Ananda-jnana however refers to Mandana as its chief exponent in his commentary on the Vartika where the view is stated in greater detail and criticised by Sureśvara.1 In so far as the criterion of Vedic interpretation is concerned, Mandana agrees with Brahma-datta. He also under- stands kriya i.e., upasana here, as the final import of the Upanisads; and construes the assertive propositions as depending upon it for their eventual significance. Mandana also, like Brahma-datta, thinks that after knowing the nature of Brahman as taught in the Upanisads, one should meditate upon it; but he differs from the latter in that he makes not this meditation itself the means to moksa but a different type of jnana, distilled, so to speak, out of the meditation ( i. 67, iii. 9). According to the view of sabda, as a pramana; taken by Mandana in common with the generality of Indian logicians, statements like Tat tvam asi cannot convey precisely the kind of knowledge required for the removal of avidya. Being in the form of words they must necessarily partake of the character of all verbal testimony and signify what is related (samsrsta) and mediate (paroksa). But Brahman in truth is I. IV. iv. 786-810. For Ananda-jñana's statement, see his com. on verse 796, ( p. 1852)

xxvi NAISKARMYA-SIDDHI

neither, so that the knowledge imparted by the Upanisads has to be transmuted into one of the required kind before moksa is possible. Thus Upanisadic knowledge, while it marks a necessary step in the attainment of the goal of existence, does not directly lead to it but has to be followed up by a course of bhavana or meditative discipline. It is only at the end of this discipline that moksa is attained. The doctrine of samuccaya follows from this, exactly as in the previous case. In both alike, there is an interval between the acquisition of Upanisadic knowledge and actual liberation when, the state of samsara continuing, the obligation to perform karma remains. Both these views are refuted together and briefly ( i. 67, iii. 88-93; 123-126 ), and the main point of the refutation is in the function assigned to prasamkhyāna. The need for meditation is admitted by practically all vedantins including the followers of Samkara (iii.125). But the latter are of opinion1 that the true nature of Brahman is knowable directly from the Upanisads. According to them, the question whether verbal statements refer to the absolute or the related, the mediate or the immediate, depends entirely on the prameya.2 Because Brahman, the unrelated Absolute, is at bottom one with our immediate self, propositions like Tat tvam asi can well be the means of imparting an immediate knowledge of it just as it is. Upanisadic knowledge does not there- fore stand in need of any assistance from prasamkhyāna to do this. But not all are well qualified to grasp this teaching; and in the case of such, prasamkhyana serves as the means of securing the necessary quali- fication. It is thus only a contributory aid to the right apprehension of the meaning of the maha-vakya. The I. An exception has to be made in the case of Vacaspati. 2. See e. g. Samksepa-sartraka i. 122-4 and 341.

INTRODUCTION Exxvii

help which it renders may be compared to that rendered in seeing, for example, by the direction of the eye, the avoidance of things interfering with the present- ation of the object etc.,-in one word, the removal of counteracting factors (Com. on i.67 and ili.90). But the pramana itself-whether an indriya or sabda -- needs no direct assistance whatever in revealing the prameya, which it does, the moment conditions become favour+ able. That is its distinctive character which if it lacks, it ceases to be a pramāna at all (iii. 86). Prasamkhyāna is thus an indirect aid and precedes1 ātma-jnana instead of succeeding it, as in the two views we are examining. For Mandana and Brahma-datta hold in one form or another (iii. 9 and 81) that the Upanisads by themselves cannot introduce us to the true nature of Brahman, but merely furnish a tentative conception of it and persuade us to discover its actual nature for ourselves. It is in this discovery that prasamkhyāna becomes essential. It thus leads to knowledge which the scripture fails to give and so becomes as good as a pramana. To attach such logical, value to prasamkhyāna, Sureśvara says, is as absurd as to make the eye, the organ of taste ( iii- 117 ).2 ( iii ) The third view (i. 68-78) is of much greater importance than the other two and is fairly well-known as that of Bhartr-prapanca, who, we know from Ananda- jnana, wrote a commentary on the Madhyandina version of the Brhadaranyaka-upanisad.3 He must have once commanded much influence-as an exponent of Upanisadic philosophy; for references to his views I. Compare Panca-padika मनननिदिध्यासनयोन ब्रह्मावगत्युत्तरकालीनता। किंतु श्रवणवदवगत्युपायतया पूर्वकालतेव।। (p. 99) 2. Compare Vārtika p. 735 verse 152I- नूनं ते नासिकाग्रेण वीक्षन्ते सूर्यमण्डलम्। 3. Gloss on Samkara's Introduction to Br. Up. p. 2 ( Ānandaśrama Eda. ).

xxviii NAISKARMYA-SIDDHI

are plentiful in old vedantic works, specially in the several bhāsyas of Samkara and the Vārlika of Sureśvara.1 Though like Samkara, Bhartr-prapanca also upholds a monistic ideal, his conception of ultimate Reality differs essentially from that of Samkara. His doctrine is variously described as bhedābheda-vāda, dvaitādvai- ta-vāda, anekānta-vāda ( Com. on i. 68, 69 and 77 ). A clear and succinct account of it is given by Samkara himself in his commentary on the Brhadāranyakopa- nişad ( V. i )2. To judge from this as well as from statements of the same found elsewhere,3 Bhartr-pra- pañca's conception of ultimate Reality is that of a unity in diversity. As Brahman, it is one; but as the universe it is diverse, just as a tree or an ocean as such is one; but is many as root, branch, leaves or waves, foam etc. Bhartr-prapanca's Absolute may thus be compared to Samkara's saguna-bralman which also is a unity including all existent variety. To use a modern expression, Bhartr-prapanca seems to have believed in the' concrete universal ' as distinguished from the nirguna-brahman of Samkara.4 From a theory of the Absolute like this, one might easily deduce the doctrine of samuccaya. Samkara also, we have seen, recognises that karma is binding upon all who believe in the validity of diversity. Since in Bhartr-prapañca's view, this belief is never to be discarded, diversity being as real as unity, karma remains obligatory always. But a mere adherence to I. Samkara does not mention him by name but Suresvara does. Cf. Vartika I. iv. 1164, 1188; IV. iv. 412, 741. 2. See also Bhasya on Vedanta-sūtras II. i. 14. 3. E. g., Ramanuja on Vedānta-sūtras pp. 159-163 ( Bom. Sans. Series ) and Parthasarathi-misra's pp. III-2 ( Nirn. Sag. Edition ). Sāstra-dıpikū

4. For a fuller treatment of Bhartr-parpanca's doctrine, see Indian Antiquary for June 1924.

INTRODUCTION xxix

karma means the recognition of only diversity and not also the unity underlying it. For realising the latter, which is what the common man misses, jnāna is essential, so that moksa is attained only by a combin- ation of both. The ideal is thus neither to perform one's duty blindly, nor to rest in jnana as sufficient in itself, but to do one's duty with a realisation of its full significance. Though karma is a common feature of the mukta and the mumuksu, the motive inspiring it in the two cases is totally different.1 Sureśvara's refutation of this view again is brief and is based chiefly upon the self-discrepancy of the conception of Brahman as a unity of differences. It would carry us too far to discuss the question on the metaphysical side. We may merely remark that it is rather significant that this view of the Absolute, which obtains so much currency in the West now, and which was once held in India also, should have been practically superseded by the ideal of Samkara. Sure- śvara's argument against it amounts to this-that bheda and abheda, dvaita and advaita are so opposed in their nature that a compromise between them is unthinkable ( i. 78 ). Even if we grant that there is no self-contradiction in the conception, it will lead us, Sureśvara adds, to chaos in the end ( i. 74). For the seeker after moksa, when he has achieved his purpose and realised his oneness with all, will have to engage himself in all karmas irrespective of the particular circumstances with reference to which they are pre- scribed. There is also the old difficulty, pointed out in connection with the mimamsaka position, of associ- ating any obligation or endeavour with a person I. This, one might suppose, is what has to be understood from the distinction between परिच्छिन्नकर्मात्मदर्शन and अपरिच्छिन्नकर्मारम- Taa made by Bhartr-prapanca. See Samkara on Br. Up. p. 190. ( Ānandaśrama Edition ).

NAISKARMYA-SIDDHI

who, by realising the one Absolute, has risen above the notion of the ' other' (i. 73, 77 ). Moksa again in such a view would mean participation in all the torments of the world, if also in all its joys ( i. 78). | :

III

So far we have treated only of the special theme of the work. Though styled Naiskarmya-siddhi, the work may well be described as a compendium of advaita philosophy, for it touches upon all the salient features of that system. The author himself describes it as such in one place.1 In this, its general aspect, it may be compared to two other works-one by his teacher and the other by his pupil-the Upadesa- sāhasrī of Samkara and the Samksepa-sārīraka of Sarvajñātman. They all aim at giving a brief and connected account of the Advaita doctrine and, as may be expected, contain many common ideas, argu- ments and turns of expression. In this trilogy we have altogether a unique means for judging the position of this doctrine at a very important stage in its growth. Of these, the Upadesa-sahasri is perhaps somewhat difficult and the Samksepa-sariraka, somewhat elaborate; but the present work is simple and clear and forms an excellent introduction to Samkara's system. The book consists partly of verse and partly of prose. The verses when read by themselves, it will be seen, constitute a complete and connected whole. It seems that this was the portion originally composed, and the prose was only subsequently added. This is indicated by certain expressions which occurring both in the prose and the verse are tautological2 and it is also vouched I. अशेषवेदान्तसारसंग्रइप्रकरणम् (p. 5) 2. Compare i. 18.

INTRODUCTION xxxi

for by more than one commentator.1 The prose part known as the sambandhokti generally serves as a useful annotation, but also often supplements the information contained in the metrical portion of the work.2

The style is quite charming and the author handles philosophic arguments with equal ease whether it be in verse or prose. There are, however, two defects of a minor character which we may notice in passing. The first is a repetition of thoughts and arguments which gives an appearance of a lack of arrangement in the work; but really it does not affect the clarity of the exposition at all. The author himself is conscious of this repetition and makes a reference to it in one place ( iii. 23 ) from which we know that it is due to his anxiety to make himself clearly understood. The same feature characterises his other works also; and in the Värtika he alludes to it again in his characteristi- cally frank way.3 The other defect is the rather large number of un-Paninean forms he uses. Even in the present work, which is comparatively short, there are more than a dozen of them.4 In the Vartika they are naturally more numerous.5 These are no doubt to be ascribed largely to exigencies of metre in which he mostly writes ; but they are not always so, for they

I. Comp. Candrika p. 1 and Vidya-surabhi : y 41-

गुरुनियोगास्प्राणिनामुपकाराय श्ोकप्रबन्धरूपां नैष्कर््यसिद्धि श्रीमच्छारीरकप्रकरणमुपनिबबन्ध। स एव पुनः गुरुनियोगात्तस्य संबन्धोक्तिं कुवन ...... 2. Sambandhoktis on other works also are knewn. e. g. on the Samksepa-sariraka. ( See Madras Oriental MSS. Library Report for 1916-19 p. 34) .. 3. IIL ii. 45 ( p. 1155 ). 4- These are all mentioned in the Notes. 5. Compare nadm: ( p. 270; verse 1012 ), fenu ( p. 663, verse II5I ), मत्न्धानं ( p. 136, verse 453).

xxxii NAISKARMYA-SIDDHI

occur in the prose parts1 also and in the verses where the corresponding correct forms would be equally suitable.2 When we take this feature into consider- ation along with the easy command which our author has over the language and the general purity of his 'style, we should, it seems, attribute it to his habit of writing in Sanskrit with the freedom and confidence 'of a master using a living idiom.

The work corroborates part of the tradition that is current about its author-for example, that he was a disciple of Samkara (iv.74 and 76) and that he composed this work in obedience to the wishes of his guru (i. 3). From the nature of the subject set to him for treat- ment by the guru, we might also conclude that Sureśvara was once a mīmamsaka and from certain references in the work ( e. g. iv. 74 ) which appear to be appeals made to critics, we might also think that some of his contemporaries, as related by tradition, questioned his competence to expound the Advaita doctrine because they doubted the sincerity and the strength of his new convictions. But in one important, respect-the identity of Suresvara and Mandana-this work upsets the common tradition altogether. This is clear from the former's criticism, mentioned above, of a view which, on the authority of Ananda-jnana, we have ascribed to Mandana. The divergence between the two thinkers is not to be established from this single instance only. There are also other doctrinal differences for which a reference may be made to two Notes by the present writer in the Journal of the Royal Asiatic Sociely, London, for April and December 1923.

I. Compare- अन्येतमत् (iii. 35). 2. Compare 274: ( i. 14).

INTRODUCTION xxxiii

IV

It is necessary now to add a few words about the commentary, Candrika, which is printed here. It is written in a clear and simple style and appears to be one of the earliest commentaries on our work. It explains just the points that the student might seek information about and never dilates upon any topic unnecessarily. It shows that the writer was a master of the Advaita.1 He should also have been deeply learned in the other systems of Indian philosophy for he is described in the prefatory stanzas as a sakala-darsana-pāra-drsvā and the title of mahopādhyaya is prefixed to his name in the colophon to the last chapter. The only other parti- culars we know about him from the work are that he was named Jnanottama after his father's guru and that he resided at Mangala, which is described as a well- known place in the Cola country in the South. Who this Jnanottama was or when he flourished is not known. But if we may rely upon the information contained in the two slokas at the end of the commentary, it does not appear difficult to identify him and also to roughly determine his date. The first of these ślokas mentions an ascetic Satya-bodha and describes him as one that effectively silenced the exponents of many doctrines opposed to the Advaita. The second śloka alludes to the author of the Candrika as the glory of sarvajnāsrama by which term we have probably to understand the sarvajna-pitha or the pontifical seat at the advaita-matha in Conjeveram.2

I. He is also the author of a commentary on Ista-siddhi of Vimuktatman, one of the three reputed "Siddhis " of old, the other two being Brahma-siddhi of Mandana-misra and the present work. A manuscript of this commentry is in the Government Oriental Library, Madras. 2. The matha is now at Kumbhakonam. As regards the

xxxiv NAISKARMYA-SIDDHI

Now in the list of the gurus of this matha, we find the names of Satya-bodha and Jnanottama occurring consecutively as those of teacher and pupil ;1 and we may accordingly conclude that the author of the Candrika was one of the gurus of the advaita-matha of Conjeveram. According to this list, Jnanottama was the fourth from Samkara. The list may not be quite accurate; yet from the early place given to our commentator in it, we may safely conclude that he lived not very long after Samkara and Suresvara. Such an early date for him accords well with the general character of his work-the simplicity and directness of its style and the absence of quotations in it from works which we definitely know to be late. The slokas on which we base this conclusion seem, however, to be later insertions in the commetary, made either by the author himself or more probably by somebody else ; for the general tenor of its prefatory stanzas shows that the commentary was written before the author became a samnyasin. Thus he alludes, for instance, to his father (st. 5) whereas a samnyasin would mention only his spiritual guru. This conclusion is name of sarvajna-pitha, see the com- Susuma on st. 29, 32, 33 and 50 of Guru-raja-ratna-mālā of Sadāsivendra in the Vedanta panca-prakarani printed in 1895 at the Sri Vidya Press, Kumbhakoņam: I. See Guru-rāja-ratna-mālā (st. 39) and com. thereon. The slokas in question are quoted here in the reverse order and the commentator understands the reference to be, not to Jñanottama, but to Sarvajnatman, the author of the Samksepa- sariraka, who occupied the same pitha just before Satya- bodha; but he does not state what Sarvajnatman had to do with the commentary on the Naiskarmya-siddhi which is explicitly mentioned, though the name of its author is not given as Jnanottama. The commentator evidently takes Sarvajña as a proper name in sarvajna-cūdāmaņi occurring in the last pada of the śloka.

INTRODUCTION XXXV

supported by the statement1 that, as head of the matha, he was known as Jnanananda. 'Jnanottama' was probably only his civil name and he was named so, as we have already stated, after his father's guru who, we may suppose, was a sort of sponsor to him.2 This means that there were two Jnanottamas and it was the younger of them that adorned the Advaitic throne at Conjeveram and was the author of the Candrika. The well-known writer on Advaita, Citsukha refers to a Jnanottama as his teacher in his Tattva-pradīpika;3 but it is difficult to say, from the evidence available, whether this Jnanottama was the same as either of the two we have just metioned or some other. There is one circumstance, however, which indicates that Citsukha, was later than the author of the Candrikā, though not his pupil. We have a brief commentary on the Naiskarmya-siddhi known as Bhāva-tattva-prakāsikā which is ascribed to Citsukha. A copy of it is found in the Madras Oriental Library and an examination of its transcript has disclosed that it is the same as the Candrika, with a number of discussions and alternative explanations left out and with verbal alterations of a minor character made here and there. The new matter in it is not considerable and it is generally of little value.

I. See Guru-parampara-stava ( st. II ) printed in the volume referred to in the previous foot-note. 2. The following stanza quoted from the Punya-śloka- manjari in the com. on st. 39 of Guru-raja-ratna-mala would make it a title conferred upon him- जातो मङ्गलनान्रि चोलविषये नागेशसंज्ञाद्द्विजात् श्रीज्ञानोत्तम इत्यवाप्तबिरुदो यस्तार्किकाग्रेसर: ।

सिद्धि मन्मथमार्गशीर्षसितसप्तम्यामवापत्सुधीः ॥ 3. Introductory stanza 2, page 3 ( Nirņaya Sagara Edition). See also st. 2 quoted in foot-note 2, on the next page.

xxxvi NAISKARMYA-SIDDHI

It seems to be only an abridgement of the Candrika as indeed, is indicated by the expression purvacarya-vaconuga occurring in one of the introductory stanzas.2 Now Citsukha is referred to by Vedānta-désika (1350 A. D.)3, and cannot therefore be later than the early part of the fourteenth century A. D. If our surmise that the author of the Candrika was prior is right, the latest date that can be assigned to him is 1300 A. D. He may be much older, if he is not the same as Jnanottama, the teacher of Citsukha.

I. Such abridgements are not unknown in Darana literature: compare Sadasivendra's Vrtti on the Yoga-sūtras which is largely indebted to Bhoja's com. on the same ( Śrī Vāņī Vilās Press ). 2. These are :- यत्साक्षात्सच्चिदानन्दं प्रत्यग्वयमक्रियम्। तन्नमामि नृसिंहाख्यं योगिगम्यं परं पदम्।। ज्योतिर्यद्दाक्षिणामूर्त व्यासशंकरशब्दितम्। ज्ञानोत्तमाख्यं तद्वन्दे सत्यानन्दपदोदितम्।। संसारगरसंतापनिर्वापणसुधापगाम्। नैष्कर्म्यसिद्धि यश्चके तं नमामि सुरेश्वरम्॥ नैष्कर्म्यसिद्धे: क्रियते पूर्वाचार्यवचोनुगा। मुनिना चित्सुखाख्येन भावतत्त्वप्रकाशिका ।। 3. See Sarvartha-siddhi (pp. 313-15), Benares Edition; and Tattva-pradipika of Citsukha p. 58 (Nirnaya Sagar Press).

नैष्कर्म्यसिद्धिः

चन्द्रिकासहिता

आब्रह्मस्तम्वपर्यन्तैः सर्वमाणिभिः सर्वप्रकारस्यापि दुःखस्य स्वरसत एव जिहासितत्वात्तन्निृत्यर्था पटृटत्तिरस्ति स्वरसत एव।

श्रीगणपतिसरस्वतीसङ्गुरुभ्यो नमः ॐँ। विष्णोस्तत्परमं धाम चोतमानं निजश्रिया। अनन्तामितमद्वैतमात्मभूतं पुनातु नः ।१। तेजस्त्रैयम्बकं भूयान्द्रयसे श्रेयसे मम। यदाचामति निश्शेषं भकानां भववारिधिम्॥२॥ नैष्कर्म्यसिद्धयभिधया सुधया सुधियां व्यधात्। योऽमृतत्वं नमामस्तं सुरेश्वरसुधानिधिम्॥३॥

प्रह्लाद्यतु नः शश्वज्ज्ञानोत्तममृगोत्तमः ।।४।। चोलेषु मङ्गलमिति प्रथितार्थनाम्नि ग्रमे वसन्पितृगुरोरभिधां दधानः। ज्ञानोत्तम: सकलदर्शनपारदृश्वा नैष्कर्म्यसिद्धिविवृर्ति कुरुते यथावत्॥५॥ व्याचिख्यासितायाः श्लोकसंदर्भरूपाया नैष्कर्म्यसिद्धेरधिकारिप्रयो-

३न्धोर्कि कुर्वन्राचार्यः प्रकरणारम्भसिद्धयर्थ क्रमेण तानुपपाद्यति "आव्रह्मस्तम्बपर्यन्तैः" इत्यादिना "प्रकरणमिद्मारभ्यते" इत्यन्तेन प्रन्थेन। तत्र तावद्धिकारिणमुपपादयति "तन्निवृत्त्यर्था प्रवृत्तिरस्ति

२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.1-

३ दुःखस्य च देहोपादानैकहेतुत्वाद्देहस्य च पूर्वोपचितधर्माधर्ममूलत्वा- दनुच्छित्तिः । तयोश्र विहितप्रतिपिद्धकर्ममूलत्वादनिवृत्तिः । कर्मणश्च रागद्वेषास्पदत्वाद्रागद्वेषयोश्च शोभनाशोभनाध्यासनिबन्धनत्वादध्या- ६ सस्य चाविचारितसिद्धद्वैतवस्तुनिमित्तत्वाड्कैतस्य च शुक्तिकारजतादि-

६ स्वरसत एवइत्यन्तेन। आव्रह्म च ते स्तम्बपर्यन्ताश्चेत्याव्रह्मस्तम्वपर्यन्ता- स्तैश्चतुर्मुखप्रभृतिभिः स्तम्बावसानैः प्राणिभिरिति यावत्। सर्वप्रकार- स्याध्यात्मिकादिभेदभिन्नस्य स्वरसत एव स्वभावत एव शास्त्राधेयसं- ९ स्कारमन्तरेणति यावत्। इदमत्र तात्पर्यम्। यद्यप्यतीतं डुःखमतीतत्वा- देव न निवर्त्य नापि वर्तमानं स्वत एव निवृत्तेर्ना प्यनागतमनुपस्थितेरेव निवर्तयितुमयोग्यत्वात्तथाप्यनागतं डुःखं तद्धेतुनिवर्तनेन शक्यमेव १२ निवर्तयितुमतः संभवत्येव निखिलदुःखनिवृत्तिकामोSधिकारीति ।

१५ कस्य चातिवातातिवर्षणादिनिमित्तस्य शान्तिकपौष्टिकादिना निवृत्तिः स्यात्ततः प्रकरणस्य न प्रयोजनमन्यत एव सिद्धेरित्याशङ्क्यात्यन्तिक: दुःखनिवृत्तिलक्षणप्रयोजनस्य प्रकरणप्रतिपाद्यात्मविद्याव्यतिरिक्तसाध- १८ नान्तरासाध्यत्वं दर्शयति "दुःखस्य च" इत्यादिना "अशेषपुरुषार्थपरिस- माप्तिः" इत्यन्तेन। देहस्य कार्यकारणसंघातलक्षणस्योपादानमहंमनग्रहः स एवैको मुख्यो हेतुर्यस्य तह्दुःखं देहोपादानैकहेतुस्तस्य भावस्तत्वं तस्मा- २१ दिति विग्रहः । दुःखस्यानुच्छित्तिरिति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । यद्यपि कदाचित्किंचिद्दुःखं देहे सत्यपि निवर्त्यमानमुपलभ्यते तथापि स्वस-

२४ सत्यसंभवान्न हि तन्निवृत्तिरुपायान्तरसाध्येति भावः । एवमपि कार्य- त्वादुपादीयमानदेहस्य स्वयमेव निवृत्तेः किमत्र विद्ययेत्यत आह दे- हस्य चेति। देहस्य देहसन्तानस्य पूर्वः प्राकनदेहैरुपचितायुपार्जितौ २७ यौ धर्माधर्मो तद्ध्ेतुकत्वात्तयोः सतोर्नोच्छित्तिरित्यर्थः । एवमपि धर्मा- धर्मयोरुपभोगेन क्षये सति कारणाभावाद्देहसन्तानस्यापि विच्छेदो भविष्यतीत्यत आह तयोश्चेति। तयोरपि धर्माधर्मयोर्विहितप्रतिपिद्धे

-i.1 ] प्रथमोउध्यायः। MY

वत्सर्वस्यापि स्वतस्सिद्धाद्वितीयात्मानवबोधमात्रोपादानत्वादव्या- वृत्तिः। अतः सर्वानर्थहेतुरात्मानवबोध एव। सुखस्य चानागमापायि- ९ नोऽपरतन्त्रस्यात्मस्वभावत्वात्तस्यानवबोधः पिधानम् । अतस्तस्यात्य-

३० ये कर्मणी यजनव्रह्महनन।दिव्यापारलक्षणे तज्जन्यत्वात्तयोः स्थितौ न निवृत्तिरित्यर्थः । विहितनिषिद्धकर्मणारपि क्षणिकत्वात्स्वयमेव वि- च्छेदो भविष्यतीत्यत आह कर्मणञ्चेति । व्यक्तिरूपेण विच्छिद्यमान- ३३ स्यापि कर्मजातस्य रागद्वेषप्रयोज्यत्वात्तयोः स्थितौ न तत्सन्तानवि- च्छेद इत्यर्थः । रागद्वेषयोरपि कार्यत्वात्स्वत एव निवृत्तिरित्याशङ्कयाह रागद्वेषयोञ्चेति। विषयेषु शोभनं रमणीयमिदमिति यः प्रत्ययो यश्च ३६ तद्विपरीतमशोभनमिति प्रत्ययस्तावव्यभिचारिणि विषये व्यमिचारि- त्वाद्विभ्रमभूतौ तयोश्च स्थितयोन तज्जन्यरागद्वेषसंतानविच्छेद इत्यर्थः। तयोरप्यध्यासयोरनित्यत्वात्स्वत एव निवृत्तिमाशङ्ग्याह अध्यासस्येति। ३९ अध्यासस्य द्वैतप्रपश्चनिबन्धनत्वात्तस्मिन्विद्यमाने निवृत्तिर्न स्यादि- त्यर्थः। द्वैतप्रपश्चस्यापि कार्यत्वादनित्यत्वमाशङ््याह द्वैतस्य चेति। सर्व- स्यापि द्वैतप्रपश्चस्य स्वतःसिद्धत्वात्स्वयंप्रभत्वादद्वितीयो द्वितीयशून्यो ४२ योऽयमात्मा तस्य तस्मिन्योऽयमनवबोधः स्वतस्सिद्धतया सततमद्वै- तरूपेण प्रकाशप्राप्तौ तथा प्रकाशादर्शनाच्छुकिकारजतादिवद्विपरीत- रूपप्रकाशदर्शनाञ्च तद्धेतुतया कल्पितस्तन्मात्रोपादानत्वात्तस्मिन्वि- ४५ धमाने तस्य न निवृत्तिरित्यर्थः । तदेवमज्ञानस्य द्वैतप्रपञ्चाध्यासराग- द्वेषप्रवृत्तिधर्माधर्मदेहोपादानत्वात्परंपरया दुःखहेतुत्वात्तस्मिन्सति दुः- खस्योपायान्तरेण न निवृत्तिरित्युपसंहरति अत इति। न केवलमसौ ४८ सर्वानर्थहेतुरात्मस्वभावतया सततमपरोक्षावभासयोग्यतां प्राप्तस्य सु- खस्यापि तिरोधायकस्तस्मात्तन्निवृत्तौ निरतिशयसुखावाप्तिरस्मन्मते सम्यग्ज्ञानात्सिध्यतीत्यभिप्रेत्याह सुखस्य चेति। आगमश्चापायश्चा- ५१गम।पायावुदयास्तमयौ तौ विद्येते यस्य तदागमापायि नागमापाय्य- नागमापायि तस्येत्यर्थः । अनागमापायित्वं कुत इत्यत आह अपरत- न्त्रस्येति । कारणानधीनस्येत्यर्थः । इत्श्चानागमापायित्वमपरतन्त्रत्वं ५४ चोचितमित्याह आत्मस्वभावत्वादिति । सुखमनागमापायि अपरतन्त्रं चात्मस्वभावत्वादात्मवदित्यर्थः। "एपोऽस्य परम आनन्दः" "आत्मै-

नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.1- oc

न्तोच्छित्तावशेषपुरुषार्थपरिसमाप्तिः। अज्ञाननिवृत्तेश्र सम्यग्ज्ञानस्व- रूपलाभमात्रहेतुत्वात्तदुपादानम् । अशेषानर्थहेत्वात्मानवबोधविषयस्य

वानन्दः" इत्याद्यागमान्निरुपाधिकप्रेमास्पदत्वलिङ्गाञ्च सुखस्यात्मस्व- ५७ भावत्वमवगन्तव्यम्। ननु सुखस्यानवबोधः पिधायकोऽस्तु ततः कि- मित्यत आह अतस्तस्येति। तस्यानवबोधस्यात्यन्तमनवशेषेण "भूय- श्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः"इति न्यायेन निवृत्तावशेषसकलद्ुःखनिवृ- ६० त्तिरूपस्य निरतिशयानन्दावाप्तिलक्षणस्य च पुरुपार्थस्य परितः सम्य- गाप्ति: स्यादित्यर्थः । ननु भवत्वेवं तथापि कर्मोपासनादिपरिहारेण विशिष्टाधिकारिणः सम्यग्ज्ञान एव कुतः प्रवृत्तिर्येन सम्यग्ज्ञानाय प्रक- ६३ रणारम्भसंभव इत्यत आह अज्ञाननिवृत्तेश्चेति। सम्यग्ग्रहणेनोपासना- ज्ञानं व्यावर्तयति स्वरूपलाभग्रहणेन ज्ञानाभासं मात्रपदेन च कर्मा- पेक्षाम्। तदेवमुपायान्तरपरिहारेणाधिकारिणः सम्यग्ज्ञानोपादानमेव ६६ संभवतीत्यर्थः। भवतु सम्यग्ज्ञानस्योपादानं तथापि तस्य प्रमाणान्त- रादप्युपपत्तेवेदान्तप्रकरणादिप्वेव तदर्थिनः कुतो नियमेन प्रवृत्तिरि- त्यत आह अशेषानर्थहेत्विति। अशेषानर्थहेत्वात्मानवबोधविषय आत्मा ६९ तस्याज्ञानविषयस्यात्मन इति यावत्। आगमिकमागमवाक्यजन्यं सा- क्षात्कारलक्षणं तन्न भवतीत्यनागमिकं प्रत्यक्षम् । आदिशब्देनानुमा- नादि "यत्पराणेन प्राणिति" "येन वा पयति" इत्याद्यस्ति तद्विपयत्वशङ्का- ७२ पनोदायाह अनागमिकेति। कानि तानीत्यत आह लौकिकप्रमाणेति। तेषां चात्मा न विषयो रूपाद्यभावात्तत्संबन्धलिङ्गाद्यदर्शनाच्च। तदेवमनन्य- साधारणत्वादुपनिषदामेवात्मा विषय इत्याह वेदान्तेति। आगमग्रहणं ७५ "वेदोषरा वेदान्ताः" इति मतनिरासेन प्रामाण्यसूचनाय। वाक्यग्रहणं च न कर्मशेषतया तेनैकवाक्यत्वं किंतु स्वतन्त्रतयेति द्योननाय। एव- कारश्च वाक्याभासादेर्ज्ञानकारणत्वनिरासाय। इदानीं प्रकरणलक्षण- ७८ मुपपाद्यन्प्रकरणारम्भमुपपादितमुपसंहरति अनोऽशेषेति । यन उक्त- रीत्या प्रयोजनादीनां सद्भावः साधनान्तरानधीनं च प्रयोजनमत इत्यर्थः। अत्राशेषवेदान्तशब्देन शास्त्रं दर्शितम् । तत्रापि निष्प्रपञ्च- ८१ ब्रह्मप्रतिपादकशास्त्रैकदेशेन संचन्धद्योतनाय सारग्रहणम् । तत्रापि

-i.1 ] प्रथमोउध्यायः। ५

म्यग्ज्ञानम्। अतोऽशेषवेदान्तसारसंग्रहपकरणमिदमारभ्यते। तत्रा- भिलषितार्थमचयाय प्रकरणार्थसंसूत्रणाय* चायमाद्यः श्ोक:। खानिलास्यब्धरित्र्यन्तं स्क्फणीवोद्तं यतः । ध्वान्तच्छिदे नमस्तस्मै हरये बुद्धिसाक्षिणे ॥ १ ॥

विस्तरेण प्रतिपादितस्य संक्षेपेण प्रतिपन्नं कार्यान्तरं दर्शयितुं संग्रहग्रह- णम्। तदेवं "शास्त्रैकदेशसंबद्धं शास्त्रकार्यान्तरे स्थितम् । आहुः प्रक- ८४ रणं नाम ग्रन्थभेदं विपश्चितः ॥" इत्युक्तलक्षणलक्षितमिदं प्रकरणमिति। इदानीं प्रतिश्ोकं संबन्धमाचक्षाणः प्रथमश्लोकस्य तात्पर्य कथयन्सं- बन्धमाह तत्राभिलषितेति। तत्र प्रकग्णेऽयमाद्यः श्ोकोऽभिलषितार्थ- ८७ स्याभिलषितोर्थः प्रकरणं तस्य प्रचयाय शिष्यपरंपरया शिष्टपरि-

वतानमस्कारस्य विद्यायामन्तरङ्गसाधनत्वसूचनस्य प्रकरणस्यार्थो वि- ९० षयः प्रयोजनं च तयोः सम्यक्सूत्रणं संक्षेपेण सूचनं तस्मै च । तत्र हेतुमाह अयमाद्यः श्ोक इति। यस्माद्यमाद्यः श्रोकस्तस्माच्छ्रोतृणां प्रवृत्यङ्गतया सुखावबोधाय चात्रैव सूचनीयमिष्टदेवतानमस्कारश्च कर- ९३णीय इति । खानिलेति । खं चानिलश्चान्निश्चापश्च धरित्री च खानि- लाश्यब्धरित्यः । अन्तशब्द: स्वरूपवचनः स्वप्नान्तं वुद्धान्तमित्यादि-

९६ पश्चीकृतानि पञ्चमहाभूतान्युच्यन्ते तानि भूतान्यन्तं लयं यस्य भौति- कस्य जगतस्तत्खानिलाग्यब्धरित्र्यन्तम् । यद्वा। खानिलाश्य्धरित्री- शब्देनापश्चीकृतानि पञ्चमहाभूतान्युच्यन्ते तानि भूतान्यन्तं यस्य पश्ची- ९९ कृतभूतलक्षणस्य जगतस्तत्खानिलाशयव्धरित्यन्तमित्यनुपात्तं विशेष्यं बहुव्रीहित्वाज्जगदित्येकं पदमध्याहरणीयम्। अथवा। उद्गतमिति कार्य- जातमुच्यते । तदेव विशेष्यम्। तत्खानिलाव्यब्धरित्यन्तं कार्यजातं १०२यतो भवतीति क्रियाध्याहारः । यदि च खं चानिलश्चागनिश्चापश्चेति खानिलाइयप् । धरित्री यस्यान्तं तद्धरित्र्यन्तम् । किं तद्धरित्र्यन्त- मित्याकाङ्कायां खानिलाइयविति संवन्धः। तत्खानिलाशयब्धरित्र्यन्तम्। # प्रकरणार्थसंसूचनाय M.

नैष्कर्म्र्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.2-

स्वसंप्रदायस्य चोदितप्रमाणपूर्वकत्वज्ञापनाय विशिष्टगुणसंबन्ध- संकीर्तनपूर्विका गुरोर्नमस्कारक्रिया। अलब्ध्वातिशयं यस्माद्यावृत्तास्तमवादयः । गरीयसे नमस्तस्मा अविद्याग्रन्थिभेदिने ॥२॥ नमस्कार निमित्तस्वाशयाविष्करणार्थः* । वेदान्तोदरसंगूढं संसारोत्सारि वस्तुगम्। ज्ञानं व्याकृतमप्यन्यैर्वक्ष्ये गुर्वनुशिक्षया ॥ ३॥

१०५ सक्फणीवेत्यादि। स्रजः फणीव उद्गतमुद्दूतम् । तस्मै ध्वान्तच्छिदे बुद्धिसाक्षिणे हरये नम इति संबन्धः । स्त्नक्फणीवेत्यारम्भपरिणामवा- दव्युदासाय। हरये वुद्धिसाक्षिण इति सामानाधिकरण्यं प्रत्यगात्म- १०८ परमात्मनरेकत्वलक्षणविषयद्योतनाय । ध्वान्तच्छिद इत्यज्ञाननिवृत्ति- लक्षणप्रयोजनकथनाय ॥१॥ इदानीमुत्तरश्षोकतात्पर्यमाह स्वसंप्रदायस्येति। स्वसंप्रदायः स्वेन संप्राप्तो विद्योपदेशस्तस्य ।चशब्दो देवतानमस्कारेण गुरुनमस्कारस्य ३ समुच्चयार्थः । तस्योदितं प्रमाणमाचार्यः । "आचार्यवान्पुरुषो वेद" "आचार्याद्धैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापत्" इत्यादिश्रतिभ्यस्तत्पूर्व- कत्वज्ञापनाय। चोदितप्रमाणेति वा पदच्छेदस्तत्रायमेवार्थः । उदितप्र- ६ माणेतिपाठे ऽप्ययमेवार्थः । विशिष्टगुणैराचार्यस्य यः संबन्धस्तत्कीर्त- नपूर्विका गुरोर्नमस्कारक्रिया प्रदर्श्यत इति शेषः। यद्वा। येयं नमस्का- रक्रिया सा स्वसंप्रदायस्योदितप्रमाणपूर्वकत्वज्ञापनायेति संबन्धः । ९ अलब्ध्वेति। यस्माद्गुरोरन्यत्रातिशयमलब्ध्वा तमवादयः प्रत्यया विष- याभावादेव व्यावृत्तास्तस्मिन्नेव परितिष्ठन्ति तस्मै गरीयसे नम इत्य- न्वयः । तत्र हेतुमाह अविद्याग्रन्थिभेदिन इति । स्वस्यान्यैरभेद्यावि- १२ द्याग्रन्थिभेत्तृत्वाद्गरोरेवंविधता सिद्धेत्यर्थः ॥२॥ समनन्तरश्लोकाभिप्रायमाह नमस्कारनिमित्तेति। नमस्कारस्य नि- मित्तभूतो यः स्वस्याशयोऽभिप्रायविशेषो येनाभिप्रायेण नमस्कार: * स्वाशयाविष्करणार्थम् C,

-i.4 ] प्रथमोउध्यायः। ७

किंविषयं प्रकरणमिति चेत्तदुपन्यासः । यत्सिद्धाविदमः सिद्धिर्यदसिद्धौ न किंचन । प्रत्यग्धर्मैकनिष्ठस्य याथात्म्यं वक्ष्यते स्फुटम् ॥४ ॥

३ कृतस्तस्याविष्करणार्थमुत्तरश्षोक इत्यर्थः । वेदान्तेति । ज्ञानं वक्ष्य इति संबन्धः । किंप्रमाणकं तदित्यत आह वेदान्तोदरसंगूढमिति। वे- दान्तानामुदरेष्वन्तरेषु संगूढं संछन्नमशुद्धबुद्धिभिरप्राप्यत्वात्। कि- ६ प्रयोजनं तदित्यत आह संसारोत्सारीति । किंविषयं तदित्यत आह वस्तुगमिति । समस्तद्वैतकल्पनाधिष्ठानभूतात्मतत्त्वविषयं तदित्यर्थः । नन्वेतस्य ज्ञानस्य बहुभिर्व्याककृतत्वात्किमिति त्वया तद्व्याक्रियत इत्यत ९आह व्याकृतमपीति। बहुभिर्व्याकृतमपि गुर्वनुशिक्षया त्वया ग्रन्थः क- र्तव्य इति गुरोरनुशासनेन तदाज्ञापरिपालनायाहं तद्वक्ष्य इत्यर्थः ॥३॥ ननु सामान्यतः सिद्धं विशेषेणाप्रसिद्धं च वस्तु विषयो भवति ब्रह्म तु निस्सामान्यविशेषमद्वितीयत्वादतः कथं तद्विषयत्वं प्रकरणस्येत्याक्षि- ३ पति किंविषयमिति। तत्समाधानायोत्तरश्षोक इत्याह तदुपन्यास इति। यद्विषयमिदं प्रकरणं तस्य विषयस्योपन्यास इत्यर्थः । यत्सिद्धाविति। यस्य चिदात्मनः सिद्धावन्तःकरणादावाभासोदयात्स्फुटतरव्यवहारयो- ६ ग्यत्वे सतीदमः प्रमात्रादेरनात्मनो जडस्य सिद्धि: स्फुरणम् । यदसिद्धौ यस्यात्मनोउन्तःकरणादावाभासानुदयादसिद्धौ स्फुटतरव्यवहारायोग्य- त्वे सति न किंचन प्रमात्रादि जडं सिध्यतीति शेषः। यद्वा। न किंचन ९ न कस्यचनेत्यर्थः । तदेवमनिर्णीतप्रमाणाप्रमाणकरणीयलोकप्रसिद्धेक्चि- दात्मनि भावाङ्गह्मणः सामान्यतः सिद्धिरुकेति मन्तव्यम् । ननु ब्रह्मणो निस्सामान्यविशेषत्वादविशेषत्वमुक्तमित्याशङ्क्य तथापि तस्य सच्चिदा- १२ त्मादिसाधारणाकारेण सिद्धावपि सर्वप्रपश्चविभ्रमाधिष्टाननित्यशुद्धवु- द्धमुक्ाद्वितीयानन्दलक्षणासाधारणाकारेणासिद्धेः संभवति प्रकरणवि- पयत्वमित्याह प्रत्यग्धर्मेति। आत्मानात्मविवेकाद्देहादिष्वात्मतया बहि- १५ भावमापद्यमानेषु प्रातिलोम्येनान्तरमश्चतीवेति प्रत्यक्साक्षी स चासौ धर्मश्चेति प्रत्यग्धर्मः अविद्यातत्कार्ययोः स्वात्मन्यध्यस्तयोरधिष्ठानत्वेन धारणाद्धर्मः प्रत्यग्धर्म एवैकस्मिन्निष्ठा पर्यवसानमस्येति प्रत्यग्धर्मैकनि-

[i.5- V

स्वगुरो: पामाण्योपवर्णनम्। गुरूक्तो वेदराद्धान्तस्तत्र नो वच्म्यशक्तितः । सहस्रकिरणव्यापे खद्योतः किं प्रकाशयेत् ॥ ५॥ गुरुणैव वेदार्थस्य परिसमापितत्वात्मकरणोक्तो ख्यात्याद्यपामाण्यका- रणाशङ्केति चेत्तहयुदासार्थमाह*। न ख्यातिलाभपूजार्थ ग्रन्थोऽस्माभिरुदीर्यते। स्वबोधपरिशुद्यर्थ व्रह्मविन्निकपाश्मसु ॥६॥

१८ पस्तस्य। आत्मानमनतिक्रम्य वर्त्तत इति यथात्मं तस्य भावो याथा- त्म्यम्। आरोपितप्रपश्चस्वभावविरोधि ब्रह्मत्त्त्वं तदितस्ततो विस्तरेण शारीरके दर्शितमित्यस्पष्टम् । इह तु संक्षिप्यैकत्र विस्पष्टमुच्यत इत्याह २१ वक्ष्यते स्फुटमिति ॥४ ॥ स्फुटं वक्ष्यत इत्युक्तत्वाद्गुरुणा सम्यग्वेदार्थो नोक एवेति गुरोरप्रामा- पयमज्ञानलक्षणं विपर्ययलक्षणं च प्रात्तं तड्कारा स्वस्यापि तत्प्राप्तमतस्त- ३ न्निरासायोत्तरश्लोक इत्याह विवक्षितेति । वक्तुमिष्टे प्रकरणस्यार्थे शि- ष्याणां रुच्युत्पादनायानुक्तडुरुक्तयोरप्रामाण्यज्ञप्तिहे तुभृनयोर्व्युद्ासेन स्व- गुरोः प्रामाण्योपवर्णनं क्रियत इत्यर्थः । गुरूक इति । गुरुक्त इत्युक्त- ६ त्वादेवानुक्तिलक्षणमप्रामाण्यं नास्ति वेदराद्धान्तस्पवोक्तत्वाद्दुरुकलक्ष- णमप्रामाण्यं च नास्तीति दर्शितम् । तत्किमप्यधिकं त्वयोच्यत इति नेत्याह तन्न नो वच्मीति। तत्र वेदान्तराद्वान्ते न वच्म्यधिकमिति ९शेषः। तत्र हेतुः अशकित इति। तत्र दृष्टान्तमाह सहस्रकिरणेति। यद्वा। तत्रानुकत दुरुक्तं वा न वच्मीत्यर्थः ॥५॥ गुरुणैवेति। भाष्यकारैरेव कात्स्न्येन वेदार्थस्य सम्यगुक्तत्वात्किमर्थे प्रकरणमारभ्यते त्वया। तस्मात्प्रकरणारम्भादुपरतिरेव श्रेयसी। अनुपर- ३ मे वा ख्यातिलाभपूजानामन्यतमार्थ ग्रन्थकरणमिति प्रसज्येत। तनश्चा- * तद्वयुदासार्थमुपन्यास: J.

-i. 8 ] प्रथमोउध्याय:

ऐकात्म्याप्रतिपत्तिर्या स्वात्मानुभवसंश्रया। साडविद्या संसृतेर्वीजं तन्नाशो मुक्तिरात्मनः*।। ७॥ पुरुषार्थ हेतोरवशिष्टत्वाचदभिव्याहारः । वेदावसानवाक्योत्थसम्यग्ज्ञानाशुशुक्षणिः । दन्दहीत्यात्मनो मोहं न कर्माप्रतिकूलतः ॥ ८॥

प्रामाण्यशङ्का स्यात्ख्यात्यादेरप्रामाण्यकारणत्वात्। अग्रहणान्यथाग्रहण- पूर्वकत्वात्ख्यात्याद्यर्थित्वस्येति तन्निरासायोत्तरश्ोकारम्भ इत्यर्थः। ननु ६ यदि ख्यात्याद्यर्थ ग्रन्थोदीरणं न भवति तर्हि गुरुणैव वेदराद्धान्तस्योपदे- शसहस्त्रिकादिप्रकरणेषु सम्यगुक्तत्वात्प्रकरणोकिस्तवानर्थिकेत्यत आह स्वबोधेति। निकषन्ति निष्कर्षन्ति येषु हेम परीक्षितुं ते निकषाश्मानः । ९ इह तु ब्रह्मविद एव निकषाश्मानस्तेषु स्वबोधस्य परिशोधनार्थमतत्प्र- करणम्। अनुकौ स्वबोधस्य परैः परीक्षितुमशक्यत्वादित्येवं वकुः प्रयो- जनमिदं दर्शितम्। श्रोतृणां तु "वक्ष्यते स्फुटम्" इत्यत्रैव दर्शितम्॥६॥ तर्हि कियन्तोऽर्थाः प्रकरणेन प्रतिपाद्यन्त इत्यत आह अनर्थेति। अनर्थोऽनर्थहेतुः पुरुषार्थस्तद्धेतुरिति प्रकरणेन चत्वारोऽर्थाः पूर्वोक्तविष- ३ यस्यैव प्रतिपादनाय प्रदर्श्यन्ते। ते चोत्तरश्षोकाभ्यां संगृह्योच्यन्त इत्यर्थः। ऐकात्म्येति। एकोSद्वितीयः आत्मा एकात्मा तस्य भावः ऐकात्म्यं तद्विषयाप्रतिपत्तिरैकात्म्याप्रतिपत्तिरित्यविद्याविषयो दर्शितः। सांप्र- ६ तमाश्रयोऽपि स एवेत्याह स्वात्मेति। स्वश्चासावात्मा चेति स्वात्मा। स्वशब्देनारोपितात्मभावानहंकारादीन्व्यावर्तयति। स्वात्मा चासाव- नुभवश्चेति स्वात्मानुभवः स एवाश्रयो यस्याः सा तथोका। एवंभूता ९ साऽविद्या संसारस्य कर्तृत्वादिलक्षणस्य बीजमुपादानमित्यनर्थोऽनर्थ- हेतुश्च दर्शितः। इदानीं पुरुषार्थ च दर्शयति तन्नाश इति। आत्मनो मुकिर्नाम तस्या: अविद्यायाः निवृत्तिर्नान्या भावरूपा अभावरूपा वा १२ साध्यास्तीत्यर्थः ॥७॥ प्रतिज्ञातेषु त्रयाणामुक्तत्वाच्चतुर्थस्योपन्यासायोत्तरश्लोक इत्याह # मुक्िस्तन्नाश आत्मन: S.

१० नैष्कर्मर्यसिद्धिञ्चन्द्रिकासहिता [i.9 प्रतिज्ञातार्थसंशुद्ध्यर्थ पूर्वपक्षोक्तिः। तत्र ज्ञानमभ्युपगम्य तावदुपन्यासः। मुक्ते: क्रियाभि: सिद्धत्वाज्ज्ञानं तत्र करोति किम्। कथं चेच्छृणु तत्सर्वं पणिधाय मनो यथा ॥ ९॥ अकुर्वतः क्रिया: काम्या निषिद्धास्त्यजवस्तथा। नित्यनैमित्तिकं* कर्म विधिवच्चानुतिष्ठतः ॥१०॥ पुरुषार्थहेतोरिति। वेदावसानेति। तत्र सम्यग्ग्रहणमुपासनाज्ञाननिवृ- ३ त्यर्थम्। सम्यग्ज्ञानाग्नेरविद्यातत्कार्यादेरशेयतो निवर्तकत्वलक्षणा- तिशयाभिप्रायेण दन्दहीतीति यङ्लुक्प्रयोगः। आशुशुक्षणिसाटश्यं च समर्थस्यापि दाहौकदेशस्य प्रारब्धमोगादेरनिवर्त्तकत्वाभिप्रायेण । ६एवं मोक्षलक्षणपुरुषार्थसाधनं ज्ञानमेवेत्युक्तम्। तत्र कर्मणो क्ानेन समुच्चितस्यासमुच्चितस्य वा मुक्िसाधनत्वं विस्तरेण निराचिकीर्षुः संक्षिप्य तावत्प्रतिजानीते न कर्मेति । तत्र हेतुरप्रतिकूलत इति। ९निवर्लेन बन्धेन स्वरूपतो विषयद्वारा वा जडस्याप्रमाणभूतस्य कर्मणो विरोधाभावादित्यर्थः॥।८।। "विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः"इति न्यायाज्जानमेव मुकिसाधनं न कर्मेति प्रतिज्ञातार्थस्य संशुद्धधर्थ निर्णयार्थ पूर्वपक्षोकि: ३ क्रियत इत्युत्तरश्ोकसंदर्भस्य तात्पर्यमाह प्रतिज्ञातेति। तत्र पूर्वपक्षो द्विविध :- केचिद्यथावस्थितात्मविषयं श्ानमिच्छन्ति केचित्नेच्छन्तीति। तन्र तावदेवंविधं ज्ञानमभ्युपगम्यापि कर्मव मोक्षसाधनमिति मन्यन्ते ६ तन्मतप्रदर्शनाय "अभ्युपेत्यैवमुच्यते" इत्यतः प्राकनो प्रन्थ इत्याह तत्र ज्ञानमिति। ज्ञानिनोऽपि यावज्जीवादिश्रुतिचोदितकर्मणामकरणे प्रत्यवायहेतूनामवश्यानुष्ठेयत्वात्तैरेव मोक्षसिद्धेविद्यमानमपि श्ानमाकि ९ चित्करमित्याह मुकेरिति। केवलेम्य एव कर्मम्यो मोक्षस्य सिद्धत्वा- ब्रह्मक्षानमनर्थकं विद्यमानस्याप्यर्किचित्करत्वादिति भाट्टा: प्रतिपेदिर इत्यर्थ: । कर्मणामनित्यफलसाधनानां कथं नित्यमोक्षसाधनत्वमिति १२ शङकते कथं चेदिति । स्वरूपावस्थानलक्षणायाः मुकेरसान्याया अपि प्रतिबन्धनिरोधात्सिद्धिं संभावयाम इत्याह ऋण्यिति ॥ ९॥ संसारस्याविद्याहेतुत्वमुपगच्छतापि कर्महेतुत्वस्य "पुण्यः पुण्येन नित्यं नैमितिक S.

-i. 13 ] प्रथमोउध्याय:। ११

किमतो भवति। काम्यकर्मफळं तस्माददेवादीमं न ढौकते। निषिद्धस्य निरस्तत्वानारकीं नैत्यधोजनिम् ॥११ ॥ देहारम्भकयोश्च धर्माधर्मयोर्ञानिना सह कर्मिणः समानौ चोघ- परिहारौ। वर्तमानमिदं याभ्यां शरीरं सुखदुःखदम्। आरब्यं पुण्यपापाभ्यां भोगादेव तयोः क्षयः ॥१२ ॥ काम्यगतिषिद्ध कर्मफलत्वात्संसारस्य तन्निरासेनैवाशेषानर्यनिरासस्य सिद्धत्वातिंकि नित्यानुष्ठानेनेति चेचन्न । तदकरणादप्यनर्थमसक्तेः । नित्यानुष्ठानतश्चैनं प्रत्यवायो न संस्पृशेत्। अनादृत्यात्मविज्ञानमतः कर्माणि संश्रयेद् ॥१३॥ कर्मणा भवति पापः पापेन" "कर्मणा वध्यते जन्तुः" इत्यादिश्रुतिस्मृ- ३ तिभ्योवश्याश्रयणीयत्वात् काम्यप्रतिषिद्धकरणविहिताकरणलक्षण- निमित्तपरिहारेण नैमित्तिकस्य तस्य स्वरूपावस्थानप्रच्युतिलक्षणस्य परिहारात्स्वरूपावस्थानलक्षणा मुक्तिज्ञानं विनापि सिध्यतीत्याह ६ अकुर्वत इति। मुक्तिर्भवतीति शेषः ॥ १०॥ अतः काम्यादिवर्जनादिसाधनात्स्वरूपावस्थानलक्षणा मुक्ति: केन द्वारेण भवतीति पृच्छति किमत इति। देवादि देवत्वादिफलं काम्यकर्म- ३ त्यागिनमिमं न ढौकते न स्पृशति निमित्ताभावात्। निषिद्धस्य निरस्त- त्वात्परिहृतत्वानारकीं नरकसंवन्धिनीं जनि शरीरत्रहणलक्षणां न प्रामोति। उपलक्षणमेतत्तिर्यगादिजन्मप्राप्तेरपि ।। ११॥ भवत्वेवमप्रारब्धफलयो: कर्मणो: परिहारः प्रारब्धयोस्तु कथमित्यत आह देहारम्भकयोश्च्ेति। प्रारब्धफलयोस्तु कर्मणोर्भोगादेव क्षय इत्यत्र ३ नावयोर्विवाद इत्युत्तरशोकस्य तात्पर्यमुक्तम्।।१२॥ काम्यप्रतिषिद्धक्र्मफलत्वात्संसारस्य तत्परिहारेण परिहारोऽस्तु नित्यनैमित्तिकानुष्ठानं पुनरतुपयुकं तयो: सुखदुःखसाघनत्वाभावान्मो-

[ i.14

अभ्युपेत्यैवमुच्यते न तु यथावस्थितात्मवस्तुविषयं ज्ञानमस्वि। वत्मतिपादकममाणाभावाद्। यावन्त्यश्रेह* विद्यन्ते श्रुतयस्स्मृतिभिस्सह। विदधत्युरुयत्नेन कर्मातो भूरिसाधनम् ॥१४ ॥ स्यात्ममाणासंभवो भवदपरावादिति चेचन्र। यतः। यत्नतो वीक्षमाणोऽपि विषि ज्ञानस्य न कचिद्। श्रुतौ स्मृतौ वा पश्यामि विश्वासो नान्यतोऽस्ति नः ॥१५॥। ३ क्षस्य कर्मजन्यत्वानङ्गीकाराच्चेत्याक्षिपति काम्यप्रतिपिद्धेति। समाघरो :तन्न तद्करणादपीति। नित्याकरणस्य संसारानर्थकारणप्रत्यवायहे- तुत्वात्प्रत्यवायपरिहारद्वारेण तदनुष्ठानमप्युपयुक्तमित्यर्थः। कथमक्त- ६ रणाद्भावात्प्रत्यवायस्य भावस्योत्पत्तिरिति च नाशङ्कनीयम् । योग्यातु- पलब्धेरभावज्ञानहेतुत्ववद्करणस्यापि प्रत्यवायहेतुत्वोपपरोरिति तदे- तदाह नित्यानुष्ठानत इति । अवान्तरप्रकरणमुपसंहरति अनात्येति। ९अभ्युपगतेऽपि ज्ञाने कर्मैव मोक्षसाधनमित्यर्थ:॥१३॥ अभ्युपगतं चेज्जानं तत एव मुकि: स्वीक्रियतां " तमेव विदित्वा अति मृत्युमेति" इति भुतेरित्याशङ्य द्वितीयं पूर्वपक्षमाह् अम्युपेत्यैव- ३ मिति। अभ्युपगम्य ब्रह्मज्ञानं तस्य मुक्की वैयर्थ्यमुकत न तु तङ्रह्जा- नमस्ति तत्प्रतिपादकप्रमाणाभावादित्यर्थः। प्रमाणाभावमेव दर्शयति यावन्त्य इति। श्रुतिलक्षणं स्मृतिलक्षणं वा प्रमाणमिह्द संभावितम्। ६ तदुभयं कर्मविधायकमेव न ज्ञानविधायकम्। यदि ज्ानमपि किंचिन्न- वद्भिमतमस्ति तदा तद्विधायकमपि वाक्यमुपलम्पेत। न चोपलभ्यते। ततञ्च ज्ञानविषयप्रमाणानुपलब्ध्या ज्ञानलक्षणप्रमेयाभावावगम इत्यर्थ:। ९उरुयलेन महता तात्पर्येणेत्यर्थः । भूरिसाधनं मोक्षं प्रत्यपि पुष्कस- कारणमित्यर्थः।॥१४॥

मिति शङ्कते स्यात्म्माणेति। पतदुत्तरत्वेन ोकमवतासयति तनेति। * : SM.

-i.17 ] प्रथमोउध्यायः। १३

स्यात्मवृत्तिरन्तरेणापि विधिं लोकवदिति चेचन्न। यतः। अन्तरेण विधिं मोहाद्य: कुर्यात्साम्परायिकम्। न तत्स्यादुपकाराय भस्मनीव हुतं हवि: ॥ १६ ।।

"आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्यक्यम्" इतोऽ्न्यया। इति साटोपमाहोचचैर्वेदविज्जैमिनि: स्वयम् ॥ १७॥

३ यत्तस्तात्पर्यतो वीक्षमाण: पर्यालोचयन्नपि श्ञानस्य विधि ज्ञानविषयं विधि न पश्यामि। "द्रष्टव्यः" इत्यादे: कर्मप्रवृत्तिहेतुभूतकर्त्रात्मज्ञान- विषयपरत्वात्तस्य मोक्षसाधनज्ञानविषयत्वाभावादिति भावः। भ्रुतिस्मृ- ६ तिनिरपेक्षाणामपि सौगतादीनां मोक्षाय झाने प्रवृत्तिर्दश्यत इत्यत आह विश्वास इति। नो वेदप्रमाणानुसारिणामस्माकं श्रुतिस्मृतिव्यति- रेकेण न प्रवृत्तिरितरप्रवृत्तेर्भ्रान्तिमूलतया प्रामाणिकत्वानङ्गीकारा- ९दित्यर्थः ॥१५॥

शङ्कते स्यात्प्रवृत्तिरिति। सत्यमज्ञाननिवृत्तिमात्ररूपं चेत्कैवल्यं तदैवं ३ स्यान्न त्वेवम्। अशरीरत्वलक्षणस्य कैवल्यस्य देहपातोत्तरकालीनत्वेना- इष्टफलत्वाज्क्षानस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्साधनत्वावगमानुपपरर्जीव- न्मुकेश्च परिभाषामात्रत्वादिति श्रोकेन परिहरति-तन्न यत इति। ६साम्परायिकं पारलौकिकं कर्म ॥ १६॥ न केवलं युक्तिभिरेव किं त्वाप्तवाक्यादपि वस्तुपरत्वं वेदस्य न सि- व्यतीत्याह अभ्युपगतेति। अभ्युपगतं प्रामाण्यं यस्य सोऽभ्युपगतप्ा- ३ माण्य: स चासौ वेदार्थविश्ेति समासः। तस्य जैमिनेरतुशासनाड्वा- क्यादित्यर्थः। आसायस्य वेदस्य क्रियार्थत्वात्कार्यपरत्वादितो ऽन्यथा क्रियार्थत्वेऽसत्यानर्थक्यं "आल्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्था- ६नाम्" इति वढ़ता दर्शितमित्यर्थः। साटोपं ससंभ्रममाहेति किया- विशेषणम् ॥१७॥

नैष्कर्मर्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.18-

मन्त्रवर्णाच्च। "कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समा:"। इति मन्त्रोऽपि निश्शेषं कर्मण्यायुरवासृजत् ॥ १८ ॥ ज्ञानिनश्च वस्तुनि वाक्यपामाण्याभ्युपगमाद्वाक्यस्य च क्रियापद- प्रधानत्वात्ततश्राभिपेतज्ञानाभावः । विरह्य्य क्रियां नैव संहन्यन्ते पदान्यपि। न समस्त्यपदं वाक्यं यत्स्याज्ज्ञानविधायकम् ॥ १९ ॥

वेदवचनादप्येवमित्याह्द मन्त्रवर्णाच्चति। अध्यात्माधिकारे पठितोऽयं मुमुक्षोरपि निश्शेषमायुः कर्मणि कर्मानुष्ठान एवावासृजदुत्सृष्टवान्वि- ३ नियुक्तवान् यावज्जीवं कर्मैव कर्त्तव्यमिति दर्शितवानित्यर्थः॥१८॥ एवं तात्पर्याभावाद्वस्तुपरत्वं वेदस्य निराकृत्य सांग्रतं सिद्धार्थाववो- धने सामर्थ्याभावादपि पदानां न वस्तुपरतेत्युत्तरश्षोकतात्पर्यमाह ३ ज्ञानिनश्चेति। ज्ञानिनोऽपि वस्तुनि वाक्यं प्रमाणमित्यत्र न विवाद:। तंञ्च वाक्यं सत्येव क्रियापदे निराका ङ्बुद्धयुत्पादकम्। 'शुककां दण्डेन गाम्' इत्येतावन्मात्रप्रयोगे सत्यसति क्रियापदे निराकाङ्गवुद्धयत्पत्त्य- : ६ दर्शनात्। अतो वेदस्य क्रियापरत्वात्क्रियायाञ्च साध्यैकविषयत्वान्न सि- द्धवस्तुपरो वेदभागोऽस्तीत्यर्थः। किं च पदार्थानां स्वरूपेण प्रमाणान्तर- सिद्धत्वाच्छ्रोतृणां तावन्मात्रप्रतिपत्तये पदप्रयोगायोगात्संसर्गयोधाय ९ पदानां प्रयोगोऽभयुपेयः । स च संसर्गः कारकाणां क्रियां विना न सि- व्यतीति क्रियावबोधे सर्वशब्दानां सामर्थ्यम्। सा च क्रिया न प्रवर्ततकं कार्ये विनेति सर्वपदानां कार्यान्विते शक्तिरित्याह विरहय्येति। ननु १२ पदानां कार्यपरत्वेऽपि वाक्यात्सिद्धं वस्तु प्रतिपत्स्यामह इत्याशकृय पदानामेव संहत्यार्थमभिद्धतां वाक्यत्वात्तद्यतिरिकवाक्यस्याभावा- न्मैवमित्याह न समस्तीति॥ १९।

-i. 22 ] प्रथमोउध्यायः। १५

ज्ञानाभ्युपगमेऽपि न दोपः । यतः। कर्मणोऽङ्गाङ्गिभावेन स्वमधानतयाऽयवा। संबन्धस्येह संसिद्धेर्ज्ञाने सत्यप्यदोषतः*॥२०॥ यस्माज्ज्ञानाभ्युपगमानभ्युपगमेऽपि न ज्ञानान्मुक्ति:। अतः सर्वाश्रमाणां हि वाड्मन:कायकर्मभिः। स्वनुष्ठितैर्यथाशक्ति मुक्ति: स्यान्नान्यसाधनात् ॥२१॥ असदर्यमळापोऽयमिति दूषणसंभावनायाह। इति हृष्टधियां वाच: स्वमज्ञाऽऽध्मातचेतसाम्। घुष्यन्ते यज्ञशालासु धूमानद्धधियां किल ॥ २२ ॥

एवं केवलेभ्य: कर्मभ्यः कैवल्यं न सिद्धवस्तुविषयं ज्ानमस्तीत्यु- कम्। इदानीं ज्ञानाभ्युपगमेऽपि न तावन्मात्रं कैवल्यसाधनं कि तु कर्म-

घया करोति" इति वाक्याज्जञानस्य नित्यनैमित्तिकादिकर्माङ्गत्वेन वा "यज्ञेन ...... विविदिषन्ति" इति वाक्येन तदङ्गत्वेन वा "विद्यां चाविद्यां ६च यस्तद्वेदोभयँ सह" इति वाक्येन तयोर्जनकर्मणोः समप्रधानतया वा परस्परं संबन्धस्य समुख्यस्येह कैवल्ये फले सिद्धेः सत्यपि ज्ञाने समुश्ितस्य कर्मणः कैवल्यसाधनत्वे कश्िदृपि दोषो नास्तीत्याह ९ कर्मण इति ॥२०।। कर्मनिरपेक्षं ज्ञानं मुकिसाधनं न भवतीत्युकार्थोपसंहारभूतोत्तर- श्ोकगतातरशब्दपरामृष्टं हेतुं दर्शयति यस्मादिति । नान्यसाधनात्के- ३ वलाज्जानान मुक्ति: स्यादित्यर्थः ।। २१। प्रदर्शितं पूर्वपक्षमुपहसितुमुत्तरश्लोक इत्याह असदर्थेति। पवंविधा: पूर्षोका: वाचो यज्रशालासु धुष्यन्ते किलेति संबन्ध । वकृद्वारा वाचां ३ दूषणं संभावयति इति हृष्टधियामिति । वित्तपुत्रकल त्रादिपरित्यागपुर- स्सरं ज्ञाननिष्ठालक्षणबड्ुलायासमन्तरेण कर्मभ्य एव स्वर्गापवर्गावस्माकं . सत्यप्यदोपता CDFS.

१६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.23-

दूषणोपक्रमावधिज्ञापनायाह। अत्राभिदध्महे दोषान् क्रमशो न्यायबृंहितैः। वचोभि: पूर्वपक्षोक्तिघातिभिर्नातिसंभ्रमाद् ।॥२३॥ चतुर्विधस्यापि कर्मकार्यस्य मुक्तावसंभवान्र मुक्ते: कर्मकार्यत्वम्। अज्ञानहानमात्रत्वान्मुक्ते :* कर्म न साधनम्। कर्मापमार्ष्टि नाज्ञानं तमसीवोत्थितं तमः ॥ २४ ॥

सुखेनैव सिध्यत इति हृष्टा धीर्येषां तेषाम्। एतावता कथं तद्वचसाम- ६ प्रामाणिकत्वमित्यत आह स्वप्रक्षेति। स्वकीया प्रज्ञा युक्त्युपदेशबहि- व्कृता संसारस्य कर्मनिमित्तत्वात्तत्परिहारेण परिहार: स्यादिति केवलो- त्प्रेक्षालक्षणा तयाध्मातमुपबृंहितं चेतो येषां ते तथोकाः । तत्प्रशायाः ९यथार्थत्वाभावे श्तिस्मृतिलिङ्गानि सन्तीति सूचयति धूमानद्धेति। धूमेनानद्धा प्रतिबद्धा सम्यग्ग्रहणे धीर्येषां ते धूमानद्धघियः। एवं हि श्रीतानि स्मार्तानि च लिङ्गानि दृश्यन्ते। "अभ्निमुग्धो हैव धूमतान्तः १२ स्वं लोकं न प्रतिप्रजानाति " "पुवा होते अदृढा यज्ञरूपा:" "न तं वि- दाथ य इमा जजान" "अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः" "यामिमां पुष्पितां वाचम् " इत्यादीनि । तस्मात्तदीयं ज्ञानमयथार्थमेवातस्तद्वाचः संभावि- १५ तदोषा एवेति भावः ॥ २२।। संप्रति संभावितदोषान्प्रकटीकर्तुमुत्तरअ्रन्थसंदर्भ इति तात्पर्यमाह दूषणेति। अवधि: सीमा। अत्र केवलकर्मणो मुक्तिसाधनत्वमित्यस्मि- ३ न्यक्ष इत्यर्थः । तत्रापि व्युत्क्रमदोषं परिहरति क्रमश इति। स्वपक्षस्था- पनोपयोगिन्यायोपपन्नतां दर्शयति न्यायेति। न केवलमेतावदेव परप- क्षप्रतिक्षेपसामर्थ्यमप्यस्तीत्याहं पूर्वपक्षेति। छलजातिनिभ्रहस्थानादि- ६ मिर्न परोकयो निरस्यन्त इत्याह नातिसंभ्रमादिति। तेन तत्त्वनिर्णयाव- सानानि वादकथारूपाण्यस्मद्वचांसीति भावः॥२३॥

णोत्पतत्यातिविकृतिसंस्कृतिलक्षणस्य कर्मफलस्य कैवल्येSसंभवादजान- अज्ञानहानिमात्रत्वाल् S.

-i. 26 ] प्रथमोऽध्यायः। १७ कर्मकार्यत्वाभ्युपगमेऽपि दोष एव। एकेन वा भवेन्मुक्तिर्यदि वा सर्वकर्मभिः। प्रत्येकं चेद्ठथान्यानि सर्वेभ्योऽप्येककर्मता ॥२५॥ सर्वप्रकारस्यापि कर्मण उत्पच्तित एव विशिष्टसाध्याभिसंबन्धान्नं

दुरितक्षपणार्यत्वान्न नित्यं स्याद्विमुक्तये। स्वर्गादिफलसंबन्धात्काम्यं कर्म तयैव न ॥। २६ ।। ३ निवृत्तेश्च ज्ञानमात्रहेतुत्वान्न कर्मापेक्षेत्युत्तरश्लोकतात्पर्यमाइ चतुर्विध- स्यापीति। स्वरूपावस्थानस्य नित्यसिद्धतया कर्मसाध्यत्वाभावेप्यज्ञा- ननिवृत्तेरागन्तुक्या: कर्मसाध्यत्वं कि न स्यादित्यत आह कर्मापमा- ६प्रीति। तत्र रष्ान्तमाह तमसीति। तमसि सत्येवोत्थितं रशनोरगभ्र- मादि यथा तमो न निवर्तयति तद्धेतुकत्वादेवमज्ञानहेतुकं कर्म नाज्ञानं निवर्तयति। तेन स्वभावतो विषयतञ्च विरोधाभावादित्यर्थः॥२४॥ कर्मसाध्यत्वव्यापकभूतोत्पत्यादिक्कियाफलाभावान्न कर्मसाध्यत्वमि- न्युक्म्। इदानीं मुक्के: कर्मसाध्यत्वेऽभयुपगम्यमानेऽपि दोषादनिर्मोक्ष ३ इत्याह कर्मकार्यत्वेति। कथं दोषादनिर्मोक्ष इत्याशङ्गय किमेकैककर्म- निष्पाद्या मुक्िः किं वा समस्तकर्मनिष्पाद्येति विकल्प्याद्यं निरस्यति एकेन वेत्यादिना पादत्रयेण। सर्वेषां कर्मणां निरपेक्षसाधनत्वात्कर्मान्तर- ६वैयर्थ्यप्रसक्क इत्यर्थः । द्वितीयं पक्षं दूषयति सर्वेभ्य इति। अभिहोत्रद- रशंपूर्णमासचातुर्मास्यपशुसोमादीनां मिलितानां मोक्षसाधनत्वे सत्येकमु- मुश्चुनियोगविषयतया एककर्मत्वं प्राप्तम्। तञ्चायुक्तम्। फलभेदश्रवणात्। १ सर्वाश्रमकर्मणामेकेनाश्रमिणानुष्ठातुमशक्यत्वाच्च। प्रत्येकमाश्रमविहित- सर्वकर्मभ्यो मोक्ष इति पक्षेऽपि सामग्रीवैचित्र्यात्फलेपि वैचित्र्यं स्यात्। न तु तचकम्। मुक्तेरेकरूपत्वात्। न चोकविकल्पदोषदुष्टत्वाद- १२न्तःकरणशुद्धिद्वारेण कर्मणां मोक्षं प्रति साधनभूतज्ञानसाधनत्वमपि न स्यादिति शङ्कूनीयम्। चिरविरतर चिरतमत्वाल्पत्वमहत्त्वादिभि: शुद्धे: कालतः स्वरूपतश्च वैचित्र्याभ्युपगमादिति भावः॥।२५।। ननु नित्यनैमिसिकानां कर्मणां फलान्तराध्रवणान्मोक्षस्य फलत्वेन

१८ [i.27- पमाणासंभवाच्च। साध्यसाधनभावोऽयं वचनात्पारलौकिक: । नाश्रौषं मोक्षदं कर्म श्रुतेर्वक्त्रात्कथंचन ॥ २७॥ अभ्युपगताभ्युपगमाच श्वश्रूनिर्गच्छोक्तिवद्भवतो निष्पयोजनः पलापः। निषिद्धकाम्ययोस्त्यागस्त्वयापीष्टो यथा मया। नित्यस्याफलवतत्वाच्च न मोक्ष: कर्मसाधनः ॥ २८॥ साधनाकाङ्कत्वादन्योन्याकाड्डया संबन्धः पारिशेष्यन्यायेन सिध्यति ३ एवमन्येषामप्यश्रुतफलानां कर्मणां मोक्षसाधनत्वं सेत्स्यतीत्याशङ्कयाह सर्वप्रकारस्यापीति। विधेरिष्टसाधनरूपत्वात्साध्यस्य चेष्टत्वान्मोक्षस्य चासाध्यत्वादग्निहोत्रं जुद्दोतीत्याघुत्पत्तिविधिवाक्यादेव विशिष्टसाध- ६ नत्वप्रतीतेरश्रूयमाणफलकेषु विश्वजिदादिषु "स स्वर्गः सर्वान्प्रत्यविशि- ष्टत्वात्" इति विश्वजिद्धिकरणन्यायेन स्वर्गस्यैव फलत्वेन श्रवणान्न पारिशेष्यन्यायसिद्धिरित्यर्थः । एतदेव श्रोकेन स्पष्टयति दुरितेति। ९ यद्यपि स्वसिद्धान्ते नित्यानां कर्मणां पितृलोकप्राप्तिफलत्वम्। "कर्मणा पितृलोक:"इति श्रुतेः। तथापि मीमांसकदृष्ट्यपेक्षया "येन केन चन यजेतापि वा दर्वीहोमेनानुपहतमना एव भवति" इतिवाक्यात्तेषां १२ दुरितक्षपणार्थत्वाभ्युपगमान्न मोक्षफलत्वम् । तथा काम्यमपि न मोक्ष- फलम्। स्वर्गादिफलसंबन्धादेवेत्यर्थः॥२६॥ मोक्षोद्देशेन कर्मणां विधानाभावादपि न तत्साधनत्वमित्याह प्रमा- गेति। पारलौकिक: साध्यसाध नभावो वचनाद्द्रवति। वचनं च मोक्षहे- ३ तुत्वेन कर्माभिधायकं श्रौतं वा स्मार्ते वा नोपलभ्यत इत्यर्थः॥२७॥। यदुक्तं "अकुर्वतः क्रियाः काम्याः " इत्यादि तदस्माभिरभ्युपगतमेव त्वयाप्युकतं नाधिकमित्याह अभ्युपगतेति। श्वश्रूनिर्गच्छोकिवदिति। ३ मिक्षामटते माणवकाय भिक्षां प्रत्याचक्षाणामात्मनः स्नुपां भर्त्सयित्वा शवभरू: पुनस्तमाह्य समागते तस्मिन्नास्ति मिक्षा निर्गच्छेति तथैष प्रत्याचष्टे तद्वदित्यर्थः । ननु कर्मणां मोक्षसाधनत्वं त्वयानम्युपगतमपि ६ मयोकमित्यत आह नित्यस्येति। काम्यप्रतिषिद्धयोरभ्युद्यप्रत्यवायफल- योस्त्यागान्नैमित्तिकस्य च पापक्षयफलार्थत्वान्नित्यानां च फलरहितत्वाच मोक्ष: कर्मसाधन इति ऋोकार्थः ॥ २८॥

-i.29 ] प्रथमोउध्यायः । १९ एवं तावत् "झुक्तेः कियाभि: सिद्धत्वात्" इति निरस्तोऽयं पक्षः। अथाधुना सर्वकर्ममट्टत्तिदेतुनिरूपणेन यथावस्थितात्मवस्तुविषयकेव- ३ ळज्ञानमात्रादेव सकळसंसारानर्वनिवृच्िरितीमं पक्षं द्रढयितुकाम आह। इड चेरद परीक्ष्यते। कि यया मतिषिद्धेपु यादृच्छिकेषु च कर्मसु स्वा-

६ कल्प्य मृगतृष्णिकोदकपिपासुरिव लौकिकममाणपसिद्धान्येव साघना- न्युपादाय हितमासयेऽहितनिरासाय च स्वयमेव प्रवर्तते निवर्तते च तयैवादृष्टार्येपु काम्येपु नित्येषु च कर्मसु कि वान्यदेव तत्र प्रवृत्तिनि-

वृत्तानुद्रवणपूर्वकं वर्तिष्यमाणग्रन्थसंदर्भस्य तात्पर्यमाह एवं ताव- दिति। इदानी सर्वकर्मसु प्रवृत्तौ यो हेतुर्मिथ्याश्ानादिलक्षणस्तस्य प्रव- ३ तंकस्य निरूपणेन कर्मणामविद्याकार्यत्वेन विद्यासाध्याविद्यानिवृत्तिल- मिति प्रदश्यत इत्यर्थ: । नतु कथं कर्मसु प्रवृत्तिहेतुर्मिथ्याश्ञानं तेषां यथायोग्यं लौकिकवैदिकप्रमाणमूलत्वादित्याशङ्कथ कर्मप्रवृत्तिनिमित्त- हेतुनिरूपणार्थे विमृशति इह चेदमिति। प्रतिषिद्धेषु कलअ्भक्षणादिषु याच्छिकेषु च शयनासनेष्टविहारादिषु स्वाभाविक: शास्त्रशानानाधेयो १यः स्वाभिप्रायोSहमप्राप्तसुखो Sपरिहृतदुःखश्ष तेन मम प्राप्यं परिहर- णीयं चास्तीति मिथ्याज्ञानं तदुत्थनिमित्तं रागादि तद्वशात्प्रवृत्तेर्विषय- विशेषालम्बनत्वादिदं पुरोवर्ति वस्तु हितमनुकूलमहितं प्रतिकूलमिति १२ च कल्पनामात्रेण निश्चित्य स्वयमेव शास्त्रनिरपेक्षं लौकिकप्रमाणसिद्धा- न्येव व साधनानि साधनत्वेनोपादाय हितप्रात्यर्थमहितनिवृत्त्यर्थ च यथा तेषु कर्मसु प्रवर्तते निवतते व तथैवादष्टार्थेषु कर्मसु काम्येषु १५ नित्येषु च कि प्रवर्तत इत्यर्थः। एवं सिद्धान्तहृद्यमभिधाय पूर्वपक्षदृद- यमाह कि वान्यदिति। शाख्ादिजनितं सम्यग्धानं वा तत्र प्रवृत्तिनिमि- समित्यर्थ:। "संदिग्धं सप्रयोजनं च विचारमर्हति" इति न्यायात्संदेह- १८ प्रदर्शनानन्तरं प्रभ्ापूर्वकं प्रयोजनं दर्शयति किंचात इत्यादिना । यदि

२० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i. 29- ९ वृत्तिनिमित्तमिति। किंचातः । यद्येवं शृणु । यदि तावद्यथावस्थित - वस्तुसम्यग्ज्ञानं प्रमाणभूतं लौकिकमागमिकं वा पत्तिनिमित्तमिति निश्रीयते* निषटत्िशासत्रं च नाभ्युपगम्यते तदा हताः कर्मत्यागिनो भ्रा-

नमेव सर्वप्रवृत्तिनिमित्तं तदा वर्द्धामहदे वयं इताः स्थ यूयमिति। हितं संग्रेप्सतां मोहादहितं च जिहासताम्। उपायान्माप्तिहानार्थान् शास्त्रं भासयतेऽर्कवद् ॥२९ ॥ प्रमाणभूतं सम्यग्ज्ञानमेव प्रवृत्तिनिमित्तं निश्चीयते तदा कर्मत्यागिनो वयं हता इत्यर्थः । प्रमाणभूतत्वे हेतुः सम्यग्ज्ञानमिति । सम्यग्जानत्वे २१ हेतुः यथावस्थितवसत्विति। ननु कर्मसु सम्यग्ज्ञानात्प्रवृत्तौ किमिति कर्मत्यागिनां हतिः सर्वसंन्यासेSपि सम्यग्ज्ञानेनैव प्रवृत्तिसंभवात्तस्यापि निवृत्तिशास्त्रमूलत्वादित्याशङ्कयाह्द निवृच्तिशास्त्रं चेति । यावज्जीवा- भ्युपगम्यत इत्यर्थः । कुतस्तेषां हतत्वमित्यत आह भ्रान्तिविज्ञानेति। आत्मनो शनायाद्यतीतत्वे कर्तृत्वाद्यभावे कर्मत्यागे च मूलप्रमाणाभा- २७ वाभिप्रायेण भ्रान्तिविज्ञानमात्रावष्टम्भादित्युक्तम् । अलौकिकं प्रमाणं "यावज्जीवमग्निहोत्रं जुडुयात् " इति वैदिकं वचनं तेन विहितकर्मानु- ष्ठानपरित्यागित्वात्तेषां हतिरित्यर्थः । अथेति। यथा मृगतृष्णिकोदक- ३० पिपासुप्रवृत्तिनिमित्तं मिथ्याज्ञानं तथा सर्वकर्मसु प्रवृत्तिनिमित्तं मिथ्या- ज्ञानमेवेति यदि निश्चीयते तदा कर्मत्यागिनो वयं वर्धामहे कर्मणि तु प्रवृत्ता यूयं हताः। भ्रान्तिज्ञानप्रापितप्रवृत्तिमत्त्वादित्यर्थः । एवं संदेहं ३३ सप्रयोजनं प्रदर्श्याधुना निर्णयमाह हितं संप्रेप्सतामिति। वैषयिकसु- खाभावेऽपि सुषुप्तौ सुखमहमस्वाप्समित्यात्मन: सुखरूपताया: स्वानु- भवसिद्धत्वात्परमप्रेमास्पद्त्वेन सुखरूपतानुमानात् "एपोस परम ३६ आनन्द:" "आत्मैवानन्दः" इत्यागमतञ् तस्य नित्यनिरतिशयानन्द- निमित्तमिति निश्चय: J *+ भ्रान्तिमूलविज्ञान M

-i. 30 ] प्रथमोउध्यायः । २१ एवं तावत्मत्यक्षानुमानागमपमाणावष्टम्भादात्मनो निरतिशयसुख- हिताव्यतिवे कसिद्धेरहितस्य च पष्ठगोचरव त्स्वत एवानभिसंबन्धा- ३ देवंस्वाभाव्यात्मानवबोधमात्रादेव हितं मे स्यादहितं मे मा भूदिति

निर्धारितम्। शासत्रं च न पदार्यशक्त्याघानकृदिति । अथैतस्यै- ६ वोत्तरत्र पपञ्च आरभ्यते। न परीप्सां जिहासां वा पुंसः शास्त्रं करोति हि। निजे एव तु ते यस्मात्पश्वादावपि। दर्शनात् ॥ ३० ॥

स्वभावतासिद्धे: "अजरममरम्" "अभयम्" "अशोकम्" इत्यादि- श्रुतिभ्यः कूटस्थत्वासङ्गत्वसाक्षित्वादिभ्यश् स्वभावतः परिहताशेषा- ३९ नर्थत्वसिद्धेश्धैवंभूतात्मयाथात्म्यानवबोधादेव. हितप्रेप्सा दुःखजिहासा च भवति न पुनः शास्त्रमेव यूयं कर्तारो भोक्तारश्च युष्माकं प्राप्यं परि- हार्य चास्ति तस्मावुष्माभिर्हितं प्रेप्सितन्यमहितं च जिहासितव्यं यूयं ४२ वर्णाश्रमवयोवस्थाविशेषवन्त इति कर्तृत्वादिकमुत्पादयति बोधयति

वतां पुंसां स्वत एव प्रेप्सितस्य हितस्य जिहासितस्य चाहितस्य प्राप्तये ४५ परिहाराय च साधनं जिझासमानानामिदं साध्यमिदं च साधनमिति साध्यसाधनसंबन्धमात्रं यथावस्थितमर्कवत्प्रकाशयति शास्त्रं न पुनः प्रवृत्तिनिवृत्तिजनने 5पि शास्त्रस्य व्यापारः। तत्र तूदासीनमित्यर्थ:।।२९/। एवं संक्षेपत इषटानिष्टसाधनज्ञानाद्रागद्वेषौ भवतः ततश्च पुरुषस्य प्रवृत्तिनिवृत्ती भवत इति पूर्वशोकोक्तमर्थ सोपस्करमनूद्य वर्तिष्यमाण- ३ प्रन्थस्य तात्पर्यमाह एवं तावदित्यादिना। यद्यपि न पूर्वश्ोके प्रत्यक्षानु- मानागमा: कण्ठोकाः । तथापि प्रेप्साजिहासयोर्मोहहेतुत्व मुपदर्शयता- सुखव्यतिरेकसिद्धे: SM; षष्ठप्रमाणगोचरवत् M *+#= M omits मिध्याश्ञानं तु आधानकृदित्येतस्यैव ]

२२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i. 31-

उक्तं तावदनववुद्धवस्तुयाथात्म्य एव विधिप्रतिषेधशास्त्रेष्वधिक्रियत इति। अथाधुना विषयस्वभावानुरोधेन प्रवृत्त्यसंभवं बक्कुकाम ३ आह। लिप्सतेऽज्ञानतोऽलब्धं कण्ठे चामीकरं यथा। वर्जितं च स्वतो भ्रान्त्या छायायामात्मनो यथा ॥ ३१ ॥ भयान्मोहावनद्धात्मा रक्ष: परिजिहीर्षति। यच्चापरिहृतं वस्तु तथाळब्धं च लिप्सते ॥ ३२ ॥ तत्रैतेषु चतुर्षु विषयेषु मासये परिहाराय च विभज्य न्यायः प्रदर्श्यते।

त्मन: सुखस्वभावत्वस्योपद्रशितत्वात्तत्र च प्रमाणान्वेषणे च सौषुपिका- ६ नुभवलक्षणं प्रत्यक्षं परप्रेमास्पदत्वानुमानम् "एषोऽस्य परम आनन्द:" इत्यादिश्रुतिश्च परिग्रृह्यते। तस्मान्नानुकानुवाद इति द्रष्टव्यम्। षष्ठगो- चरवदिति। अभावप्रमाणगोचरवदित्यर्थः। कुतस्तर्हि प्रवृत्तिरित्यत ९आह एवंस्वाभाव्येति। यथाभूतात्मस्वरूपानवबोधाद्धितं मे स्यादहितं मा भूदिति यन्मिथ्याज्ञानं भवति तत्प्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्थः । उत्तरार्धा- र्थमनुवद्ति शास्त्रं चेति । पदार्थानां शकिमात्मनः कर्तृत्वभोककृत्वादि- १२ शर्कि स्वर्गादे: साध्यत्वशर्कि यागादेः साधनत्वशर्कि नाघत्ते कि तु प्रकाशयत्येवेत्युक्तमित्यर्थः । निजे एव त्विति। शास्त्राधेयविज्ञानं विनैव पश्वादीनामिव तयोः परीप्साजिहासयो: संभवादित्यर्थः॥३०॥ पूर्व कर्मप्रवृत्तिहेतुनिरूपणेन कैवल्यस्य कर्मसाध्यत्वं निराकृतम्। अधुना विद्याविषयात्मस्वरूपपर्यालोचनयापि कर्मसु प्रवृत्त्यसंभवं दर्श- ३ यितुमाह उक्तमित्यादिना। तदर्थे प्राप्यस्य परिहार्यस्य च प्रत्येकं द्वैविध्यं दर्शयति लिप्सत इति। स्वतः प्राप्तमेव कण्ठगतं सुवर्णभूषणमश्ञानतोS- प्रापतं प्रामुमिच्छति। यथाविद्यमानत्वादेव स्वत एव वर्जितं स्वकीय- ६च्छायायां भ्रान्त्यारोपितं राक्षसं मोहावृतान्त:करणो भयात्परिह्र्तुमि- च्छति। यञ्चान्यद्वस्तुतोSपरिहितं चौरव्याघ्रादि अलन्धं च विचवादि तत्परिदर्तु प्रासुं चेच्छतीति इयमपि द्विविधं उश्यत इस्यर्थ:॥३१॥३२॥

=i. 35 ] प्रथमोउध्यायः। २३

माप्तव्यपरिहार्येषु ज्ञात्वोपायाञ्कते: पृथक्। कृत्वाथ माशुयात्माप्यं तथानिष्ट जहात्यपि। ३३ ॥ अथावशिष्टयोः स्वभावत® एव। iपरिहृतावाप्योर्वोघाद्धानमाप्ती न कर्मणा। मोइमात्रान्तरायत्वात्क्रियया ते न सिध्यतः ॥ ३४ ॥

खावासिनिश्शेषदुःखनिवृत्ती भवतो न तु कर्मणेति। उच्यते। कर्माज्ञानसमुत्यत्वाभालं मोहापनुच्तये। सम्यग्ज्ञानं विरोध्यस्य तामिस्रस्यांशुमानिव ॥ ३५॥

भवत्वेवम्। तथापि कस्य कथं प्राप्ति: परिहारो वेत्याकाङ्कायामुत्तर- श्लोकाभ्यां तत्रोपायः प्रदर्श्यत इत्याह तन्नैतेष्विति। तत्र वस्तुतोSपरासे ३ सवर्गादावपरिहृते व नरकादावागमतस्तदुपायान्विभागेन परिज्ञाय तद्- नन्तरमनुष्ठायानुष्ठानजनितादष्टवशात्कालान्तरे तत्फलं लभते॥३३॥ स्वतस्तु परिह्ृतावात्योरज्ञानत एव तथारूपेणाभिमतयोबोधादज्ञान- निवृत्त्या प्राप्तिपरिहारौ न तु कर्मणा। मोहमात्रस्यैव तत्र प्रतिबन्धक- ३ त्याच् कर्मानुष्ठानसाध्यत्वमित्यर्थः॥३४॥ स्यातां नाम स्वतः प्राप्तस्यात्मन: स्वत एव परिहृतस्यानात्मन् ज्ञान- मात्रादेव प्रातिपरिहारी निरतिशयानन्दलक्षणस्य निरस्ताशेषानर्थलक्ष- ३ णस्य च मोक्षस्य कथं म्ञानादेव सिद्धि: तथाभूतस्य मोक्षस्य संसारद- शायामनुपलम्भात् साध्यत्वप्रतीतेरिति शङ्क्रायामुत्तरश्षोकेनोत्तरमुच्यत इत्याह कस्मादिति। यद्ा। शुक्तिकादिनिकटोपसर्पणादिक्कियया रजता- ६ दिविभ्रमाणां तत्कारणाज्ञाननिवृत्त्या निवृत्तिदर्शनादात्माज्ञाननिवृत्तिरपि कर्मणा कि न स्यादित्याशङ्कथ परिहरति कस्मादित्यादिना। उक्लक्ष-

स्वभावत: without पव J + र्जितावासयो: M

२४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.36- नन्वात्मज्ञानमप्यविद्योपादानम्। न हि शास्त्रशिष्याचार्याद्यनुपादाया- त्मज्ञानमात्मानं लभत इति। नैष दोषः । यत आत्मज्ञानं हि

मगध्वंसि स्वात्मोत्पत्तावेव शास्त्राद्यपेक्षते नोत्पन्नमविद्यानिटृटत्तौ । कर्म पुनः स्वात्मोत्पत्तावुत्पन्नं च । न हि क्रिया कारकनिस्स्पृहा ६ कल्पकोटिव्यवाहितफलदानाय स्वात्मानं विभर्ति साध्यमानमात्ररूप- त्वात्तांस्याः । न च क्रियात्मज्ञानवत्स्वात्मप्रतिलम्भकाल एव स्वर्गादिफलेन कर्तारं संवन्नाति। आत्मज्ञानं पुनः पुरुषार्थसिद्धौ ९ नोत्पद्यमानस्वरूपव्यतिरेकेणान्यद्रूपान्तरं साधनान्तरं वापेक्षते । कुत एतत्। यतः । बलवद्धि प्रमाणोत्थं सम्यग्ज्ञानं न बाध्यते। आकाङ़ते न चाप्यन्यद्वानं प्रति साधनम् ॥ ३६ ॥

९ न तु तस्य तदानीमभावात्। पूर्वोक्तप्रत्यक्षाडिना प्रमाणेन तत्स्वभाव- निर्धारणात्तस्य चाज्ञानस्य ज्ञानादेव निवृत्तिस्तथा लोके दष्ठत्वात् । निकटोपसर्पणादेस्तु न साक्षादज्ञाननिवर्तकत्वं सम्यग्ज्ञानोत्पत्तिमात्र- १२ कारणत्वेनान्यथासिद्धत्वात्। तत्रस्थस्यैवाधिष्ठानावलोकने च कदाचिद्भ्रमनिवृत्तेर्निकटो पसृप्तस्याधिष्ठानानवलोकने भ्रमानिवृत्तेश्चेति भावः॥।३५।। अज्ञानोत्थत्वाच्चेत्कर्मणामविद्यानिवृत्तावहेतुत्वं तर्हि विद्याया अपि तदुत्थत्वाविशेषात्तन्निवर्तकत्वं न स्यादिति शङ्कते नन्विति । कुतस्तस्या- ३ विद्योपादानत्वमित्यत आह न हीति । अविद्याकार्यत्वाविशेषेऽपि पर- मार्थवस्त्वालम्बनत्वेन विषयतो विरोधादविद्यानिवर्तकत्वं न चिरुध्यत इति परिहरति नैष दोष इति। तत्राजडसत्यात्मविषयतया जडानृतानात्म- ६ विषयाविद्याविरोधितामाह स्वतःसिद्धेति। आत्मनां परस्परमेदेन ब्रह्मणो * आत्मश्ञानं लभते J t साध्यमानरूपत्वात् M

-i. 38 ] प्रथमोउष्यायः । २५

स्वपक्षस्य हेत्ववष्टम्भेन समार्थेतत्वान्निराशङ्कसुपसंहियते। तस्मादु: खोदघेईेवोरज्ञानस्यापनुचये। सम्यग्व्ञानं सुपर्यासं क्रिया चेनोक्तहेतुतः ॥ ३७ ॥ नतु वलवदपि सम्यग्व्ञानं सदममाणोत्येनासम्यग्ज्ञानेन वाध्यमान- सुपळभामहे यत उत्पन्नपरमार्यवोघस्यापि कर्तृत्वभोक्कृत्वरागद्वेषाद्य- भेदेन च विद्याविषयत्वाद्द्वैतविरोधाभावमाशङ्कयाह वस्तुस्वरूपेति। द्वैतविषयत्वेनाद्वैतविषयत्वेन चाविद्याविद्ययोर्विरोधोऽस्तीत्यर्थः। ननु विभ्रमेऽप्यधिष्ठानस्य सामान्येन स्फुरणात्तदालम्बनत्वमविद्यायां विद्यते तस्मादेकविषयत्वान्न विषयतो विरोध इत्याशङ्कयाह मात्रेति। आश्रया- दालम्वनत्वाद्विपयीकरणादिति यावत्। पूर्व विषयतो वैलक्षण्यमुक्त- १२ मिदानी विद्या स्वजन्मन्येवाविद्याद्यपेक्षते न तु फले। कर्म पुनः स्वजन्मनि फले चाविद्यामपेक्षत इति वैलक्षण्यान्तरमाह स्वात्मोत्पत्ता- चिति। किमिति फले कर्माविद्यामपेक्षत इत्यत आह न हि क्रियेति । १५ कालान्तरभाविफलदानाय तिष्ठन्ती क्रिया कारकाद्यपेक्षयैव तिष्ठती- त्यर्थ:। ननु किमिति कारकमाश्रित्यैव तिष्ठति न स्वातन्त्र्येणैव तिष्ठती- त्यत आह साध्यमानेति,। परतन्त्रस्वरूपत्वात्क्रियाया इत्यर्थः । ननु १८ तहि स्वोत्पत्तिकाल एव कर्मापि फलजनकमस्त्वित्याशङ्ग्यानुभवविरो- धाश्रैवमित्याह न च क्रियेति। ननु तर्ह्यात्मज्ञानमपि कर्मापेक्षयाभ्यास- द्वारेण वा कैवल्यं चिरेण साधयेदित्यत आह आत्मशञानमिति। रूपा- २१न्तरशब्देनाभ्यास उच्यते। साधनान्तरशब्देन च कर्म। नन्वात्मशान-

हारायाभ्यासादिसापेक्षत्वादित्याक्षिप्योत्तरव्ोकेन समाधत्ते कुत एत- २४ दित्यादिना। प्रमाणोत्थत्वाद्ल वत्सम्यगज्ञानमप्रमाणोत्थद्वैतदर्शनतत्सं- स्काराम्यां न वाध्यत इत्यर्थ: । तर्हि द्वैतदर्शनतत्संस्कारयोर्बाधनार्थ सम्यग्हानमभ्यासाविक्मपेक्षतामित्यत आह आकाककृत इति॥३६॥। एवं ज्ञानमेव कैवल्ये साधन न कर्मेत्युपपादितमर्थमुपसंहरति स्वपक्ष- स्ेति। दुःखदेतुभूताज्ञानापनुत्तये सम्यग्धानमेव पुष्कलकारणमित्यर्थः।

२६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.38- ३ नवबोधोत्थप्रत्यया आविर्भवन्ति। न ह्बाधिते सम्यरज्ञाने तद्विरु- द्वानां प्त्ययानां संभवोऽस्ति। नैतदेवम् । कुतः । बाधितत्वादविद्याया विद्यां सा नैव* बाधते। तद्वासना निभित्तत्वं यान्ति विद्यास्मृतेर्धुवम् ॥३८॥ "कर्माज्ञानसमुत्थत्वात्" इत्युक्तो हेतुस्तस्य च समर्थनं पूर्वमेवा- भिहितं "हितं सम्मेप्सताम्" इत्यादिना। तदभ्युच्यार्थांमविद्या- ३न्वयेन च संसारान्वयित्वं प्रदर्शयिष्यामीत्यत आह।

ननु "बलवद्धि प्रमाणोत्थम्" इत्यनेन श्ोकेनानन्यापेक्षचैतन्यप्रका- शात्मस्वरूपावगाहित्वेन वस्तुबलप्रवृत्तत्वादपौरुषेयवेदान्तवाक्यजन्य- ३ ज्ञानस्य सकलसंसारकारणभूताज्ञाननिवर्तकत्वमुपपद्यते। तत एवाना-

तन्निवृत्तौ स्वव्यतिरिक्क्मभ्यासादिसाधनान्तरमपेक्षत इत्युक्तम् । तत्र

वदपीति। ननु कर्तृत्वादिप्रत्ययानुवृत्तिमात्रेण कथं बाघोऽवगम्यत इत्यत आह न हीति। बाधितस्य बाधकत्वानुपपत्तर्मैवमिति परिहरति ९ नैतदेवमिति। प्रमाणज्ञानस्य स्वसामग्रीत एवोत्पन्नत्वात्तस्य चाज्ञान- बाधकत्वादज्ञानबाधयैव विपर्ययज्ञानस्यापि तदात्मकत्वेन बाधित- त्वान्न विपर्ययज्ञानेन सम्यग्ज्ञानबाध: संभवतीत्यर्थः । अस्तु तर्हि बाघ- १२ कालादुत्तरकालमुत्पन्नैर्द्वैतप्रत्ययैर्विद्याया बाध इत्याशङ्कूथ तस्मिन्नपि काले बाधकविद्यासंस्कारजनितप्रत्ययानां बलवत्त्वात्तेषामेव द्वैतप्रत्यय- बाधकत्वोपपत्तेनैवमित्याह तद्वासना निमित्तत्वमिति। यद्ा। तद्वासना १५ इत्यविद्यावासना: कथ्यन्ते ता अपि स्मृर्ति विदुषो जनयन्ति। ततश् न द्वैतस्मृतिभिरपि विद्याया बाघ इत्यर्थः॥ ३८॥

• विद्यांशानैव AD + तदभ्युदयार्थ BE 1 संसारान्वयं M

-i. 41 ] प्रथमोउध्यायः। २७

ब्राह्मण्याद्यात्मके देहे लात्वा नात्मेति भावनाम्। श्रुतेः किङ्करतामेति वाङ्ूनःकायकर्मसु* ॥३९॥ यस्मात्कर्माज्ञानसमुत्यमेव तस्माचद्वयावृत्तौ निवर्तत इत्युच्यते।

वर्तमान: श्रुतेर्मूर्त्नि नैव स्याद्वेदकिङ्करः ॥ ४० ॥

कर्माधिकारकारणो विधिम्तिषेधचोदनासंदंभोपदष्टः कर्मसु मव- ३र्तमान: । शुभै: प्राम्नोति देवत्वं निषिद्वैर्नारकीं गतिम्। उभाभ्यां पुण्यपापाभ्यां मानुष्यं लभतेऽवशः ।। ४१ ॥ वृत्तानुकीर्तनपूर्वकं वर्तिष्यमाणाविद्यान्वयग्रन्थस्य तात्पर्यमाह कर्मा- झानेति। अज्वानसमुत्यत्वात्कर्माज्ञाननिवर्तकं न भवतीत्युक्तम्। इदानी- ३ मध्यासपूर्वककर्माधिकारहेतुत्वादपि कर्मणामज्ञाननिवर्तकत्वं नास्ती- ति युक्यन्तरप्रदर्शनाय श्कोकारम्भ इत्यर्थ:। प्रदर्शयिष्यामीत्यत आहेति। प्रदर्शयिष्यामीत्यतो हेतोराह एतदर्थमाहेति यावत् । ब्राह्मण्याद्यात्मक ६इति। वर्णाश्रमवयोवस्थाविशेषवति देहे ना पुरुष आत्मेति भावनां लात्वा समादायेत्यविद्यान्वयो दर्शितः। सांप्रतं तद्धीनं कर्तृत्वभोक्क- त्वादिसंसारान्वयं दर्शयति श्ुतेरिति । किङ्करतां तन्नियोगात्तदुक्त- १कारिताम् । ततश्च कर्मणामविद्याविनाभूतत्वान्नाविद्यानिवर्तकत्वमि- त्यर्थ: ।३९॥ एवमन्वयमुक्त्वा तद्यतिरिके कर्मव्यतिरेकमाख्यातुमुत्तरश्षोक इत्याह यस्मादिति। दग्धेति। अधिक्रियते कर्मण्यनेनेत्यधिकारो ब्राह्मण्याद्य- ३ भिमानः । वर्तमान: भुतेमूर्भि प्रतिपाद्यतया ब्रह्मरूपेण ॥ ४० ॥। यः पुनवेंदकिक्करोSविद्यान्वयेन संसारान्वयी दर्शितस्तस्य संसार- प्रकारं वैराग्योत्पादनायाह अथेतर इति। अङ्गीकृतं कर्तृत्वभोकृत्वव्राह्म- घाखन:कायकर्मभि: CF

२८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.42- आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ते वोरे दुःखोदधौ* घटीयन्त्रवदारोहावरोइन्यायेना-

भव्यामिश्रकर्मवायुसमीरितः । एवं चङ्कम्यमाणोऽयमविद्याकामकर्मभिः । पाशितो जायते कामी प्रियते चासुखावृतः ॥ ४२॥ यथोक्तऽर्थ आदरविधानाय प्रमाणोपन्यासः। श्रुतिश्रेमं जगादार्थं कामस्य विनिवृत्तयेों। तन्मूला संसतिर्यस्माचन्राशोऽज्ञानदानतः ।।४३॥ ३ ण्यादिलक्षणं कर्माधिकारे कारणं येन स तथोकः । विधिप्रतिषेधचोद- नाभ्यां परिगृहीतञ्चोदनाविषये कर्मणि प्रवर्तमान: । पूर्वपूर्वमुत्तरस्यो- त्तरस्य हेतुः । शुभैरिति। "पुण्येन पुण्यं लोकं जयति पापेन पापमुभा- ६भ्यामेव मनुष्यलोकम्" इत्यस्याः श्तेरर्थोऽनेन व्यक्ीकृतः । अवशः कामकर्मादिपरतन्त्र इत्यर्थः ॥ ४१॥ उत्तरश्ोकगतस्यैवंश्दस्यापेक्षितमर्थ प्रदर्शयन्रेव संसारगतिमेव प्रदर्शयन्संसारमेव प्रपश्चयति आव्रह्मेति। योनीश्चकगम्यमाण इति शोक- ३ गतेन पदेन संबन्धः । ता एव योनीर्विशिनष्टि अधमेति । अधममध्य- मोत्तमा ये सुखदुःखमोहास्तेषां विछुच्चपलो थः संपातः संपर्कस्तं दातुं शीलं यासां योनीनां तास्तथोकास्ता एव विचित्रा देवतिर्यङ्गरादिमे- ६ देन। चङ्गमणे दष्टान्तमाह चण्डेति। उत्पिअ्लक आकुलः । चण्डश्रा- सावुत्पिञ्जलकश्चेति चण्डोत्पिअ्जलक: श्वसनो वायुस्तस्य वेगेनाभिहतो योऽम्भोनिधिस्तन्मध्यवर्ति यच्छुष्कालावु तच्चथातिशयेन भ्रमति तद्ट- ९ च्छुभमशुभं तदुभयव्यामिश्रं च यत्कर्म स एव वायुस्तेन समीरित: प्रेरितः न क्वापि निर्वृतिमुपलभमानस्तिष्ठतीति पाशितो यद्ध: कामी जायत इति ॥४२॥ कामस्य प्राधान्येन संसारकारणत्वमुक्तम् । तत्र श्ुतिस्मृती प्रमाण- डुःखमहोदधौ S * + मोहस्य विनिवृत्तये S

-i. 45 ] प्रथमोउध्यायः । २९

का त्वसी श्रुतिरिति चेद्। "यदा सर्वे प्रमुच्यन्त " "इति नु "इति च वाजिन:ो। कामबन्धनमेवेदं! व्यासोऽप्याइ पदेपदे॥ ४४॥ एप संसारपन्या व्याख्यातः । अयेदानीं तद्वयावृत्तये कर्माण्यारादु- पकारकत्वेन यथा मोक्षहेतुतां प्रतिपद्यन्ते तथाभिधीयते। वस्पैवं दुःखतप्तस्य1 कर्थचित्पुण्यशीलनात। नित्येहक्षाळितघियो वैराग्यं जायते हृदि ॥४५ ॥

मिति दर्शयितुमाह यथोक इति । यस्मात्काममूला संसृतिस्तस्मात्तस्य ३ विनिवृत्तये क्षुतिर्जगादेत्यन्वयः । कथं तर्हि तत्निवृत्तिरित्यत आह तभनाश इति ॥ ४३॥ "यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हदि श्रिताः । अथ मर्त्योऽ- मृतो भवत्यत्र ब्रह्म समसुते" "इति नु कामयमानो योऽकामो निष्काम ३ आत्मकाम आपकामो न तस्य प्राणा उत्कामन्ति" "अन्रैव समवली- यन्ते" "ब्रह्लैष सन्म्रह्माप्येति" इति वाजसनेयिन आहुरित्यन्वयः। "कामबन्धनमेवेदं नान्यदस्तीह बन्धनम् । कामबन्धनमुक्तो हि ६नेह भूयोऽभिजायते" इत्यादिनापि कामस्य संसारकारणत्वं स्मर्यत इत्यर्थ: ॥ ४४ ॥ एवं तावत्कामस्य संसारकारणत्वमुक्कं तस्य च तननाशो ज्ञानहानत इति ज्ञानादजाननिवृत्त्या निवृत्तिरप्युक्ता। का त्वसौ क्षतिरिति चेत् ३ यदा सर्वेति कामबन्धनमेवेदमिति च । तत्र सर्वथा कर्मणामनुपयोग- शक्ट्रायामुपयोगप्रकारप्रदर्शनायोत्तरग्रन्थ इत्याह एष संसारेति । तस्ैवमिति। पुण्यशीलस्य दुर्लभतां दर्शयति कथचिदिति। काम्ये

• कासी श्रुति: M ++ इति वाजसनेयिन: S The quotation कामबन्धनं etc. is included in the text of AB as verse 45

३० नैष्कर्म्यसिद्धिञ्चन्द्रिकासहिता [i.46-

कीदृग्वैराग्यमुत्पद्यत इति। उच्यते। नरकान्भीर्यथास्याभूत्तथा काम्यफलादपि। यथार्थदर्शनात्तस्मान्नित्यं कर्म चिकीर्षति ॥४६ ॥ एवं नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानेन। शुध्यमानं तु तच्चित्तमीश्वरार्पित कर्मभिः । वैराग्यं ब्रह्मलोकादौ व्यनक्त्यथ सुनिर्मलम् ॥४७ ॥ यस्माद्रजस्तमोमलोपसंसृष्टमेव* चित्तं कामबडिशेनाकृष्य विषयदुरन्त- सूनास्थानेषु निक्षिप्यते तस्मान्नित्यनैमिचिककर्मानुष्ठानपरिमार्जनेना- ३ पविद्धरजस्तमोमलं मसन्नमनाकुळं संमार्जितस्फटिकशिलाकल्पं बाह्य- विषयहेतुकेन च रागद्वेषात्मकेनातिग्रहवडिशेनानाकृष्यमाणं विधूता- शेषकल्मषं प्रत्यङ्मात्रवणं चित्तदर्पणमवतिष्ठते । अत इदमभि- ६धीयते।

६ पुण्ये ऽप्यानुषङ्गिकी शुद्धिरस्ति। ततो नित्यानुष्ठाने बुद्धिरुत्पद्यते। एवं नित्येहया नित्यकर्मानुष्ठानेन विशुद्धबुद्धे: काम्यकर्मफलेषु वैराग्यं जायत इत्यर्थ: ।।४५।। कीदग्वैराग्यमुत्पद्यत इति। उच्यते। नरकान्भीरिति। ननु प्रतिषिद्ध- कर्मफलान्नरकादिव किमिति काम्यकर्मफलात्स्वर्गात्सुखरूपान्भयं जायत ३ इत्यत आह यथार्थेति। काम्यकर्मफलस्यानित्यत्वसातिशयत्वदुःखबद्द- लत्वादिदोषदर्शनात्काम्यकर्मनिमित्तमपि भयं जायत इत्यर्थः । यस्मा- ददयं जातं तस्मात्काम्यकर्मभ्यो व्यावृत्तः पुनस्तदेव नित्यं कर्म तात्पर्येणा- ६नुष्ठातुमिच्छतीत्यर्थः॥४६॥ भवत्वेवं काम्यकर्मपरित्यागेन नित्यनैमित्तिककर्मणामेवानुष्ठानं तथा- पि केन द्वारेण तेषां मोक्षहेतुत्वमित्यत आह एवं नित्येति। चित्तशुद्धि- ३ वैराग्योत्पादनद्वारेणेत्यर्थः । शुध्यमानं त्विति। स्पष्टम्॥।४७।। मलोपसृष्टं M *

-i. 49 ] प्रथमोउध्यायः। ३१

व्युत्यिताशनेषकामेभ्यो* यदा धीरवतिष्ठते। तदैव पत्यगात्मानं स्वयमेवाविविक्षति ॥।४८ ।।

अतःपरमवसिताधिकाराणि कर्माणि प्रत्यक्तवणत्वसूनौ कृतसंभ- चिकानि चरितार्यानि सन्ति।

मत्यक्मवणतां बुद्धे: कर्माण्युत्पाद्य शुद्धित: । कृतार्यान्यस्तमायान्ति मावृडन्ते घना इव ॥४९ ॥

नतु किमत्र वैराग्येण तस्य मोक्षसाधनत्वेन तत्सहकारित्वेन वाश्र- वणादित्याशङ्कथ रागस्य मोक्षोपायप्रवृत्तिप्रतिबन्धकत्वात्तत्प्रतिबन्धक- ३ रागाभावतया वैराग्यस्य मोक्षप्रवृत्तिहेतुतामुपपत्तिपुरस्सरं दर्शयति यस्मादित्यादिना । रजस्तमसी एव हेयत्वान्मलवन्मलं तेन मलेनोपसं- सृष्टमपहतं कलुषीकृतमन्तःकरणं कामाख्येन बडिशवदाकर्षकत्वाद्वडि- ६शेनाकृष्य विषयप्रवण विधाय विषयाः शब्दादय एव दुरन्तानि सूना- स्थानानि विषयपराणां पुनःपुनर्जन्ममरणादिहेतुत्वात्तेषु मत्स्यादिवन्नि- क्षिप्यते यस्मात्तस्मानित्यानुष्ठानात्तथाभूतप्रतिबन्धक्षये यथोक्विशेषणं चित्तदर्पणं प्रत्यख्ात्रप्रवणमवतिष्ठत इत्यन्वयः । अपविद्धरजस्तमोमलं व्यावृत्तरजस्तमोमलमत एव प्रसन्नमनाकुलमचलम्। प्रसन्नतायां दष्टान्तमाह संमार्जितेति । अत एव बाह्याः शब्दादयो विषयास्तद्धे- १२ तुकौ यौ रागद्वेपी तल्लक्षणेनातिभ्रह्वडिशेन विषयान्प्रत्यनाकृष्यमाणम्। अत्र च "स कामेनातिग्रहेण गृहीतः" इति कामस्यातिग्रहत्ववचना- दस्य दोपोपलक्षणार्थत्वाद्रागद्वेषयोरतिप्रहात्मकत्वम्। तत्रानाकृष्यमा- १५ णत्वे हेतुर्विधुनेति। आविविक्षत्याभिमुख्येन प्रवेषुमिच्छतीत्यर्थः॥४८।। एवं शुद्धान्त:करणस्योत्पन्नवैराग्यस्य सर्वकर्मसंन्यासेSधिकार इत्य- भिप्रेत्याह अतःपरमिति।"यद्यद्धि कुरुते जन्तुस्तत्तत्कामस्य चेष्टितम्" ३ इति वचनात्कर्मप्रवृत्तिनिमित्तस्य कामस्य निवृत्तत्वात्कर्माण्यवसिता- धिकाराण्युच्यन्ते। प्रत्यक्प्रवणत्वसूनी कृतसंप्रत्तिकानि संप्रत्तिर्नाम स्वव्यापाराणां पुत्रे संप्रदानं समर्पणमत एव चरितार्थानि कृतप्रयोज-

३२ [ i. 50- यतो नित्यकर्मानुष्ठानस्यैष महिमा। तस्मान्मुमुक्षुभिः कार्यमात्मज्ञानाभिलाषिभिः । नित्यं नैमित्तिकं कर्म सदैवात्मविशुद्धये ।। ५० ।। यथोक्ततेऽर्थे सर्वज्ञवचनं प्रमाणम्। "आरुरुक्षोर्मुनेर्योंगं कर्म कारणमुच्यते। योगारूढस्य तस्यैव शम" एवेति च स्मृतिः ॥५१॥ नित्यकर्मानुष्ठानाद्धर्मोत्पत्तिर्धर्मोत्पत्तेः पापहानिस्ततश्चित्तशुद्धिस्ततः संसारयाथात्म्यावबोधस्ततो* वैराग्यं ततो मुमुक्षुत्वं ततस्तदुपायपर्ये- ३ षणं ततः सर्वकर्मतत्साधनसंन्यासस्ततो योगाभ्यासस्तवश्चित्तस्य प्रत्यक्प्रवणता ततस्तत्वमस्यादिवाक्यार्थपरिज्ञानं ततोऽविद्योच्छेदस्त- तश्च स्वात्मन्येवावस्थानं "ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति" "विमुक्तश ६ विमुच्यते" इति।

६ नान्यस्तमायान्तीति श्रोकगतेन पदेन संबन्धः । प्रत्यगिति । कर्माणि बुद्धे: शुद्धयुत्पादनद्वारेण तस्याः प्रत्यकप्रवणतामुत्पाद्य कृतार्थानि सन्त्यस्तमायान्तीत्यर्थः ॥४९॥ एवं कर्मणामन्तःकरणशुद्धिद्वारेण प्रत्यक्प्रवणताहेतुत्वादस्त्येव मुक्का- वुपयोग इत्युपसंहरति यत इति॥५० ॥ कर्मणां मुकावारादुपकारकत्वं न तु साक्षादित्युक्तम्। तस्मिन्नर्थे भग- वद्चनं प्रमाणमित्याह यथोक इति । आरुरुक्षो: सम्यग्दर्शनसाधनं ३ ध्यानयोगमारोदुमिच्छोस्तदनुष्ठानासमर्थस्य कर्म नित्यं नैमित्तिकं का- रणं तदनुष्ठानसामर्थ्योत्पादकमुच्यते श्रुतिभि: स्मृतिभिश्न। योगमारू- ढस्य योगमनुष्ठातुं समर्थस्य शमः कारणमुपशमः संन्यास: कारणम्। ६ योगावासौ च साधनमिति वदन्परम्परयैव कर्मणां मोक्षोपयोगं दर्शय- तीत्यर्थः॥५१॥

याथातथ्यावबोघ: ADES

-i. 53 ] प्रथमा उध्यायः । ३३

पारम्पर्येण कमैवं स्यादविद्यानिवृचये। ज्ञानवन्नाविरोधित्वात्कर्माविद्यां निरस्यति ॥५२॥ न च कर्मण: कार्यमण्वपि मुक्तौ संभाव्यते नापि सुक्तौ यत्संभ- वति तत्कर्मापेक्षते। तदुच्यते। उत्पाद्यमाप्यं संस्कार्य विकार्य च क्रियाफलम्। नैवं मुक्तिर्यतस्तस्मात्कर्म तस्या न साधनम् ॥५३ ॥ एवं तावत्केवळं कर्म साक्षादविद्यापनुत्तये न पर्याप्मिति प्रपश्चितम्। मुक्तो च सुमुक्षुज्ञानतद्विषयस्वाभाव्यानुरोघेन सर्वपकारस्यापि कर्म- ३ णोऽसंभव उक्तो "हितं संगेप्सताम्" इत्यादिना। याद्ृशश्चारादुप- कारकत्वेन ज्ञानोत्पत्तौ कर्मणां समुच्चयः संभवति तथा प्रतिपादि- वम्। अविद्योच्छित्तौ तुळव्यात्मस्वभावस्यात्मज्ञानस्यैवासाधारणं

कर्मणां पारम्पर्येण मुकावुपयोगो दर्शितस्तदेव पारम्पर्यमिदानीं दर्श- यति नित्यकर्मेति। धर्मोत्पत्तिरदष्टोत्पत्तिः । पापहानिः "धर्मेण पापम- ३ पनुदति" इति श्ुतेः । चित्तशुद्धिश्चित्तस्य विवेकक्षमता। याथात्म्याव- योधोSनित्यत्वादिदोपदर्शनम्। योगाभ्यास: श्रवणमनननिदिव्यासना- दीनामनुष्ठानम्। अत्र चित्तस्य प्रत्यक्प्रवणता नाम प्रत्यगात्मन्येवाप्रय- ६सेनावस्थानम् । कर्मसंन्यासस्य हेतुत्वेन पूर्वोदिता तु प्रत्यक्प्रवणता प्रत्यगात्मविविदिषामान्ररूपेति न पूर्वापरविरोधः। वाक्यार्थपरिज्ञानं साक्षात्कारलक्षणम् । स्वात्मन्यवस्थानमित्यत्र प्रमाणमाह ब्रह्मैवेति । ननु कर्म साक्षादेवाविद्यानिवर्तकं कि न स्यादित्यत आह ज्ञानव- दिति ॥ ५२॥ कर्मणः साक्षान्मोक्षसाधनत्वाभावे युक्यन्तरमाह न चेति। कर्मफल- स्योत्पाद्यादेर्मुक्तावसंभवात्संभवतश् स्वरूपेणावस्थानस्य कर्मानपेक्ष- ३ त्वान्न मुक्ते: कर्मसाध्यत्वमित्यर्थ:॥५३॥ तत इदमुच्यते M लब्धात्मलास्य ABS

३४ [i. 56-

६ साधकतमत्वं नान्यस्य प्रधानभूतस्य गुणभूतस्य चेत्येतदधुनोच्यते। तत्र ज्ञानं गुणभूतं तावदहेतुरित्येतदाह। संनिपत्य न च ज्ञानं कर्माज्ञानं निरस्यति। साध्यसाधनभावत्वादेककालानवस्थितेः ॥ ५४॥ समप्रधानयोरप्यसंभव एव। बाध्यवाधकभावाच्च पञ्चास्योरणयोरिव। एकदेशानवस्थानान्न समुच्चयता तयोः ॥५५॥ कुतो वाध्यवाधकभावः । यस्मात् । अयथावस्त्वविद्या स्याद्विद्या तस्या विरोधिनी। समुच्चयस्तयोरेवं रविशार्वरयोरिव ॥ ५६ ॥

वृत्तकीर्तनपूर्वकं वर्तिष्यमाणग्रन्थसंदर्भस्य तात्पर्यमाह एवं ताव- दिति। अनित्यफलाद्विरकत्वं मुमुक्षुस्वभावः । ज्ञानस्य प्रमाणवस्तुपर- ३ तन्त्रतयाविद्यानिवर्तकत्वं स्वभावः। ज्ञानविषयस्य चात्मनः कूटस्थत्वे- नासाध्यत्वं स्वभावः । पूर्व केवलकर्मणां मुक्तिसाधनत्वं निराकृतम्। इदानीं ज्ञानेनाङ्गाङ्गिभावेन समप्रधानतया वा समुच्चितस्य मुक्तिसाध ६ नत्वं न संभवतीत्युच्यत इत्यर्थः । एवं समुदायतान्पर्यमभिधायाघुना समनन्तरश्षोकतात्पर्यमाह तत्रेति। ज्ञानं गुणभूतं कर्म प्रधानमित्येतत्प- क्षनिरासायोत्तरश्षोकारम्भ इत्यर्थः। संनिपत्येति। कर्मणोSद्त्वेन ज्ञानं ९ कर्म संनिपत्य प्राप्याविद्यां न निरस्यति। कुत इत्यत आह साध्यसाध- नेति। कर्मणोउन्तःकरणशुद्धिद्वारेण ज्ञानसाधनत्वात्साध्येन ज्वानेन सहैककालानवस्थितेनाङ्गाङ्गिभावः । तत्साध्यस्य तदङगत्वाद्ृष्टेरेकप्रयो- १२ गानारूढत्वाज्जन्मान्तरानुष्टितस्यापि कर्मणो ज्ञानसाधनत्वाङ्गीकारा- चेत्यर्थः ॥ ५४ ॥ इदानीं समसमुच्चयनिरासायाह समप्रधानयोरिति। पश्चास्यः सिंहः। उरणो मेषः । एकदेश एकस्मिन्नाश्रयेऽनवस्थानान्न समप्रधानतापि ३ तयोरित्यर्थः॥५५॥ उक्तस्यैव वाध्यवाधकभावहेतोः समर्थनायाह कुत इति। अयथाव-

-i. 58 ] प्रथमोउध्यायः । ३५

तस्मादकारकव्रह्मात्मनि परिसमाप्ताववोधस्याशेषकर्मचोदनानामचो- द्यस्वाभाव्यात्कुण्ठता*। कथं तत्। अभिधीयते। वृद्दस्पतिसवे यद्वत्क्षत्रियो न प्रवर्तते। ब्राह्मणत्वाद्हंमानी। विप्रो वा क्षत्रकर्मणि ॥ ५७॥ यथायं दृष्टान्त एवं दार्ष्टान्तिकोऽपीत्येतदाह।। विदेशो वीतसंदेहो नेतिनेत्यवशेषितः । देह्दाद्यनात्मदृक्तद्वत्तत्क्रियां वीक्षतेऽपि न ।। ५८ ॥ तस्यार्थस्याविष्करणार्थमुदाहरणम्।

स्विति। परमार्थात्मवस्तुविषयं ज्ञानम्। अविद्याध्यारोपितमिथ्याकर्तृ- ३ त्वाद्यभिमानसंबन्धनिमित्तं कर्माविद्या। तयोरेवमितरेतरवाध्यवा- धकभावेन वर्तमानयोर्ज्ञानकर्मणोः प्रकाशतमसोरिव विरुद्धः समुञ्चय इत्यर्थः ॥ ५६॥ तस्मान्न ज्ञानिनः कर्मनियोगविषयत्वमित्युपसंहरति तस्मादिति । अकारकब्रह्मात्माव बोधोन्मूलितकर्माधिकारसंबन्धस्या कर्त्रात्माभिमान- ३ वतो विधिप्नतिषेधशास्त्रगोचरत्वं नास्तीत्यर्थः । तत्र को हेतुरित्या- शाङ्कय तत्वज्ञानाद्वर्णाश्रमाद्यभिमानशून्यत्वमिति दृष्टान्तान्तरमाह पृहस्पतिसव इति।५७॥ दार्प्टान्तिकमाह विदेह इति । विदेह इत्यनेन स्थूलशरीराभिमाना- भाव उक्तः। वीतसंदेहो विगतसंदेहः । एतेन संशयात्मकसूक्ष्मशरीरा- ३ भाव: सूच्यते । तत्र हेतुर्नेतिनेतीति। देहाद्यनात्मदृग्देहेन्द्रियादावा- त्माभिमानहीन इत्यर्थः॥५८॥

• S omits अशेष and reads कुण्ठितता; चोदना नामचोद्य ...... कुण्ठिताः ] ब्राह्मणत्वानहंमानात् -- ++

३६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.61-

मृत्स्ेभके यथेभत्वं शिशुरध्यस्य वल्गति। अध्यस्यात्मनि देहादीन्मूढस्तद्वद्विचेष्टते ॥ ५९ ॥ न च वयं ज्ञानकर्मणोः सर्वत्रैव समुच्चयं मत्याचक्ष्महे। यत्र प्रयो- ज्यप्रयोजकभावो ज्ञानकर्मणोस्तत्र नास्मत्पित्रापि शक्यते निवार- ३ ितुम्। तत्र विभागमदर्शनायोदाहरणं प्रदर्श्यते। स्थाणुं चोरधियालाय भीतो यद्वत्पलायते। बुद्ध्यादिभिस्तथात्मानं भ्रान्तोऽध्यारोप्य चेष्टते ॥६० ॥ एवं यत्रयत्र ज्ञानकर्मणोः प्रयोज्यप्रयोजकभावस्तत्र सर्वत्रायं न्यायः । यत्र तु न समकालं नापि क्रमेणोपपद्यते समुच्चयः स विषय उच्यते। स्थाणोः सतत्त्वविज्ञानं यथा नाङं पलायने। आत्मनस्तत्त्वविज्ञानं तद्वनाङ्गं क्रियाविधौ ॥ ६१ ॥

एवं देहादौ मिथ्याभिमानवत एव प्रवृत्तिर्नाभिमानशून्यस्येत्युक्तम्। तन्र मिथ्याभिमानात्प्रवृत्ति दृष्टान्तेन दर्शयति तस्पार्थस्येति । मृत्स्ेभके ३ प्रशस्तमृन्निर्मिते कलभे ॥५९॥ एवं तावत् "संनिपत्य न च ज्ञानम्" इत्यादिना ज्ञानकर्मणोः समु- ज्चयो निराकृतस्तदेतदयुक्त "यदेव विद्यया करोति" "झात्वा कर्माणि ३ कुर्वीत " इत्यादिवचनविरोधादित्याशङ्कयाह न च वयमिति । यत्र ज्ञानकर्मणोः प्रयोज्यप्रयोजकभावो निभित्तनैमित्तिकभावस्तत्र न केनापि तयो: समुच्चयो वारयितुं शक्यत इत्यर्थः । कुत्र तर्हि ज्ञानकर्मणोः ६प्रयोज्यप्रयोजकभावः कुत्रासौ नास्तीत्यत आह तत्र विभागेति। यथा चोरधिया स्थाणुमालाय गृहीत्वा पलायत एवं बुद्धयादिरूपेणात्मानं गृहीत्वा कर्म करोतीति। तेन तत्र कर्मप्रवृत्तिनिमित्तत्वाज्ज्ञानं ९कर्माङ्गमित्यर्थः ॥६० ॥ "यदेव विद्यया करोति" "जात्वा कर्माणि कुर्वीत " इत्यादावप्य- यमेव न्याय इत्यतिदिशति एवं यत्रेति। आत्मशानस्य तु कर्मप्रवृत्तौ ३ प्रयोज्यप्रयोजकभावाभावान्न तेन समुच्य इति सदषान्तमाह यत्र त न

-i. 65 ] प्रथमोउन्यायः। ३७

यद्धि यस्यानुरोघेन स्त्रभावमनुवर्तते। तत्तस्य गुणभूतं स्थान्न मधानाङ्गुणो यतः ॥ ६२ ॥ यस्मान्। कर्मप्रकरणाकाक्कि ज्ञानं कर्मगुणो भवेत्। यद्धि प्रकरणे यस्य तत्तदङ्गं प्रचक्षते ॥ ६३ ॥ स्व्रपलाभमात्रेण यत्वविद्यां निहन्ति नः । न तदङ्ग प्रधानं वा ज्ञानं स्यात्कर्मण: कचित् ॥ ६४ ॥ समुच्चयपक्षवादिनाप्यवश्यमेतदभ्युपगन्तव्यम् । यस्मात्। अज्ञानमनिराकुर्वज्ज्ञानमेव न सिध्यति। विपन्नकारकग्रामं ज्ञानं कर्म न ढौकते॥ ६५ ॥ समकालमिति। स्थाणोः सतत्वविज्ञानमिति । स्थाणुविषयं तत्त्वज्ञानं स्थाणुरेवायं न चोर इति तत्वज्ञानं यथा नाङ्गमेवमात्मतत्त्वविज्ञानमकर्तृ- ६ त्रह्माहमस्मीति ज्ञानं कर्मप्रवृत्तौ नाङ्गमित्यर्थः ॥६१॥ प्रधानत्वेनाभिमतकर्मनिवर्तकत्वादपि नात्मज्ञानं कर्माङ्गमित्याह यस्माद्गुणस्येति। गुणस्यैतत्स्वभावत्वमस्ति यत्प्रधानानुरोधित्वं तच्च ३ तत्त्वज्ञानस्य नास्तीत्यर्थः । प्रधानमत्तीति प्रधानात् । यत्प्रधानविरोधि न तदङमित्यर्थः ॥६२॥

मुचितम्। आत्मज्ञानस्य तु प्रकरणाद्यभावान्न तदङ्गत्वमित्यभिप्रेत्याह ३ यस्मादिति। कर्मप्रकरणाकाङ्गीति ॥६३॥ पतदेव स्पष्टयति स्वरूपलाभेति॥६४॥ आत्मश्ञानस्य कर्मणा समुच्चयमभ्युपगच्छता तस्य प्रमाणज्ञानत्वात्स्व- विषयाविद्यानिवर्तकत्वं बलादभ्युपेयम् । तथा सति न स्वाभिमतसमु- ३ चयसिद्धिरित्याह समुच्चयपक्षवादिनापीति। नन्वज्ञानमनिराकुर्वज्ज्ञान- मेव न सिध्यति ततः किमित्यत आह विपन्नेति । कारकग्रामाभावे कर्मण पवाभावास व्ात कय महातीशर्ग:।ls५ ॥l

३८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i. 67-

इदं चापरं कारणं ज्ञानकर्मणोः समुच्चयनिवाईि। हेतुस्वरूपकार्याणि प्रकाशतमसोरिव। विरोधीनि ततो नास्ति साङ्गत्यं ज्ञानकर्मणोः ॥६६ ॥

ब्रह्मेति विज्ञानं समुत्पद्यते तन्नैव स्वोत्पत्तिमात्रेणाज्ञानं निरस्पति। ३ किं तर्हि। अहन्यहनि द्राघीयसा कालेनोपासीनस्य सतो भावनो- पचयान्निशशेषमज्ञानमपगच्छति "देवो भूत्वा देवानप्येति" इति श्रुतेः । अपरे तु ब्रुवते वेदान्तवाक्यजनितमहं ब्रह्मेति विज्ञानं संस- द र्गात्मकत्वादात्मवस्तुयाथात्म्यावगाह्येव न भवति। किं तईि। एत- देव गङ्गास्त्रोतोवत्सततमभ्यस्यतोऽन्यदेवावाक्यार्यात्मकं विज्ञानान्त- रमुत्पद्यते। तदेवाशेषाज्ञानतिमिरोत्सारीति "विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ९ब्राह्मणः" इति श्रुतेरिति। अस्य पक्षद्वयस्य निवृत्तय इदमभिधीयते। सकृत्पवृत्या मृद्गाति क्रियाकारकरूपभृत्। अज्ञानमागमज्ञानं साङ्गत्यं नास्त्यतोऽनयोः ॥६७ ॥ इदमिति। हेतुस्वरूपकार्याणीति। ज्ञानस्य हेतुः प्रमाणम्। स्वरूपं च परमार्थप्रकाशात्मकत्वम् । कार्यमविद्यानिवृत्तिः । कर्मणो हेतुरविद्या- ३ रागादिः। स्वरूपमप्रकाशात्मकत्वम् । कार्यमुत्पत्त्यास्यादीति परस्पर- विरोधीनि ॥६६॥ पूर्व ज्ञानस्य स्वोत्पत्तिमात्रेणाज्ञाननिवर्तकत्वात्कर्ममिः समुचयोS- नुपपन्न इत्युक्तं तदयुकतं वाक्यजन्यज्ञानोत्तरकालीनभावनोत्कर्षाद्धावना- ३ जन्यसाक्षात्कारलक्षणज्ञानान्तरेणैवाशानस्य निवृत्तेर्श्ञानाभ्यासदशायां ज्ञानस्य कर्मणा समुच्चयोपपत्तेरित्येकदेशिनां मतमुत्थाप्य निराकरोति एवमुपसंहृत इत्यादिना। देवो भूत्वा भावनोपचयाद्वेवमावं साक्षात्कृत्य ६ पतिते देह उपास्यदेवताभावं प्राम्ोतीत्यर्थः । विजायशब्देन संस्ष्टरूपं ब्रह्मावगम्य प्रक्षां साक्षात्कारलक्षणामसंसर्गात्मिकां कुर्वीत सन्तताम्या-

-i. 69 ] प्रथमोउध्यायः । ३९

एवं तावद्नानात्वे ब्रह्मणि ज्ञानकर्मणोः समुच्चयो निराकृतः ॥ अथा- धुना पक्षान्तराभ्युपगमेनापि प्रत्यवस्थाने पूर्ववदनाश्वासो यथा ३ तथाभिधीयते। अनुत्सारितनानात्वं ब्रह्म यस्यापि वादिन: । तन्मतेनापि दुस्साध्यो ज्ञानकर्मससुच्चयः ॥ ६८॥

ब्रह्मात्मा वा भवेच्तस्य यदि वानात्मरूपकम् । आत्मानाप्तिर्भवेन्मोहादितरस्याप्यनात्मनः ॥६९॥

सवलात्साधयेदिति यावत्। इति पूर्ववादिनोऽभिप्रेता व्याख्या । १ सकृत्प्रवृत्त्येति। भवद्भिमताया भावनायाश्वित्तैकाभ्यहेतुतयासंभावना- विपर्रीतभावनात्मकविक्षेपलक्षणप्रतिबन्धनिरासेन ज्ञानोत्पत्तावेवोपक्षी- णत्वादुत्पन्नमात्रमागमिकं ज्ञानं सकार्यमज्ञानं तदैव निवर्तयतीति न १२ व्ानकर्मणोः समुख्चयावसर इति भावः । "विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत" वेदान्तवाक्यप्रतिपायं ब्रह्मेति विज्ञाय प्रज्ञामपरोक्षव्रह्मविज्ञानमसंभाव- नाविपरीतभावनानिराकरणमुखेन वाक्यादेव कुर्यात्। तत्र विष्यसंभ- १५ वात्तत्साधनं मननादिकमसंभावनाविपरीतभावनानिरासकारणं कुर्या- दित्यर्थ: ॥६७॥ नानारसत्वशून्यमद्यं ब्रह्मेत्यभ्युपगम्य तज्ज्ञानस्य कर्मणा समुच्चयो निराकृत: । संप्रति द्वैताद्वैतं ब्रह्मेत्यभ्युपगमेऽपि न समुश्चय इत्याह ३एवं तावदिति। अनुत्सारितेति। सामान्यविशेषात्मना भिन्नाभिन्नं म्रह्मेति यस्य मतं तन्मतेऽपि दुस्संपाद: समुच्य इत्यर्थः ॥ ६८ ॥ भेदामेदपक्षे जीवपरमात्मनोः संसारदशायामप्यभेदं केचिदिच्छन्ति। केचिक्ु संसारदशायां भेद एव मुक्तिदशायामेवाभेद इति मन्यन्ते। ३ तेन मतहूयसंभवाद्विकल्प्यत इत्याह तस्य विभागोकिरिति । विभागो- किर्विकल्पोकि:। क्रियत इति शेष: । तत्रादयं दूषयति आत्मानाप्तिरिति। म्रह्मण: प्रत्यगात्मरूपत्वाङ्गीकारे ब्रह्मानापतिर्मोहमात्रादेव भवेत्। आत्म-

४० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.71-

तत्र यदि तावद्वास्तवेनैव वृत्तेन ब्रह्म प्राप्तमात्मस्वाभाव्यात्केवलमा- सुरमोहापिधानमात्रमेवानाप्तिनिमिन्तं* तस्मिन्पक्षे। मोहापिधानभङ्गाय नैव कर्माणि कारणम्। ज्ञानेनैव फलावाप्ेस्तत्र कर्म निरर्थकम्॥ ७ ॥ अनात्मरूपके तु ब्रह्मणि न कर्म साधनभावं प्रतिपद्यते नापि ज्ञानं कर्मसमुच्चितमसमुच्चितं वा यस्मादन्यस्य स्वत एव साधकस्य ब्रह्म- ३ णोऽप्यन्यत्वं1 स्वत एव सिद्धम्। तत्रैवम्। अन्यस्यान्यात्मतामाप्तौ व कचिद्धेतुसंभवः । तस्मिन् सत्यपि नो नष्टः परात्मानं प्रपद्यते ॥ ७१ ॥

मित्यर्थः। द्वितीयं दूषयति इतरस्येति । इतरस्य स्वत एव व्यतिरिकस्य ब्रह्मणोSनात्मत्वादनाप्तिरेव न तु कदाचिदप्याप्तिः स्यात्तत्र कि कर्मणा ९ ज्ञानेन वेत्यर्थः ॥ ६९ ॥ प्रथमविकल्पे दूषणमेव स्पष्टयति तत्र यदीति । असुरसंबन्धी मोह आसुरः। मोहापिधानेति। ब्रह्मप्रास्यन्तरायभूतमोहनिवर्तकं ब्रह्मज्ञान- ३ मेव न कर्म। तत्र कर्मोपादानं निरर्थकमित्यर्थः ॥ ७०॥ द्वितीयविकल्पे दूषणं स्पष्टयति अनात्मरूपके त्विति। कुतः समुश्चित- मसमुच्चितं वा न साधनभावं प्रतिपद्यत इत्यत आह यस्ादन्यस्येति। ३ ब्रह्मप्राप्तिसाधकस्य स्वत एव ब्रह्मणः सकाशादन्यस्य ब्रह्मणः प्रात्ययो- गात्तत्प्राप्तये साधनोपादानायोगादित्यर्थः । यस्मादन्यत्वमिति पाठे सुकरैव योजना। साधकस्यान्यत्वेऽपि ब्रह्मणस्तदनन्यत्वात्तत्प्राप्तिसंभ- ६ वात्साधनोपादानमित्यत आह ब्रह्मणोपीति । स्वतोऽन्यत्वेऽप्यनन्यत्व- सिद्धये साधनोपादानमित्यत आह तत्रैवमिति। ननु कथं हेत्वसंभवो ज्ञानं कर्म च हेतुरस्तीत्यत आह तस्मिन्सत्यपीति । अन्यस्मिन् स्थिते ९ स्वभावविरोधादेव नान्यात्मताप्राप्तिर्नष्टऽपि तस्याभावादेव नान्यस्या-

......- ..- * अज्ञाननिमित्तं S पक्षे प्रोच्यते C and originally F 1 यस्माद्न्यत्वं M

-i. 73 ] प्रथमोउध्यायः। ४१

अपरस्मिंस्तु पक्षे विधि: । परमात्मानुकूळेन ज्ञानाभ्यासेन दुःखिनः । द्वैतिनोऽपि भमुच्येरन्न* परात्मविरोघिना ॥ ७२॥ इतरस्मिस्तु पक्षे विघेरेवानवकाअ्नत्वम्। कथम्। समस्तव्यस्तभूतस्य ब्रह्मण्येवावतिष्ठतः । व्रूत कर्मणि को हेतु: सर्वानन्यत्वदर्र्िनः ॥ ७३॥

अस्तु तर्ह्यात्मानात्मद्वयरूपं ब्रह्म संसारदशायामपीत्याशङ्कयाह अपर- सि्मिस्त्विति। तस्मिन्नपि पक्षे "देवो भृत्वा देवानप्येति" इति न्यायेनाहं ३ ब्रह्मास्मीत्युपासनयैव तत्प्राप्तेस्तद्विधिरेव कथंचिदभ्युपगन्तव्यो न कर्म- विधिस्तस्य केवलभेदाश्रयत्वेन स्वाभ्युपगतव्रह्मस्वरूपविरोधित्वादित्यर्थ:। यद्ा। परस्य वादिनो योऽभिमत आत्मा द्वैताद्वैतरूपस्तद्विरोघिना ६केवलाद्वैतज्ञानेन न मुच्येरन् कि त्वहं ब्रह्मास्मीत्युपासनयैवेत्यर्थः। अस्तु तर्हि प्रस्तुतदोषपरिहाराय केवलाभेद एवानेकरसेन ब्रह्मणेत्याशङ्कय तत्पक्षे ज्ञानविधि: कर्मविधिश्च न संभवतीत्याह इतरस्मिस्त्विति । 5 कर्मणि को हेतुरिति। उपासनाख्ये मानसे वाह्ये च कर्मणि को हेतुर्न

विधिरित्यनात्मभूतमेव ब्रह्मेत्यस्मिन्पक्षे ज्ञानविषयो विधि: संभवति १२ विधितः प्रवृत्तिरपि संभाव्यते प्रमाणवस्तुपरतन्त्रतत्त्वश्ञानादन्यस्योपा- सनाश्ञानस्याक्रियारूपत्वाभावादिति भेदपक्ष एव वर्ण्यत इति व्याचक्षते। नन्वस्तु विधिर्विधिप्रयुक्ता वा विधेयार्थविषया प्रवृत्तिरपि भवतु किं १५ ततो भवतीत्य पेक्षायामिदं भवतीत्याह परमात्मानुकूलेनेति । उपासना- फलरूपा या मुकि: सा तेषां स्यान्न तु वाक्यार्थरूपतत्त्वश्ञानफलभूता मुक्ि: संभवतीत्यर्थः । इदानीमक्षरयोजना क्रियते। जीवे ब्रह्मदृष्टिप्रक्षे- १८ पेण यदुपासनं तदिह परमात्मानुफूलं ज्ञानं तेन ज्ानाभ्यासेन गङ्गास्रो- तोवत्सततमहं ब्रह्मास्म्यहं ब्रह्मास्मीति विज्ातीयप्रत्ययानन्तरितसजा- तीयप्रत्ययप्रवाहीकरणेन दुःखिनो द्वैतिनोऽपि प्रमुच्येरन्न परमात्मविरो- ११घिना जीवपरमात्मनोर्भेंदसंसर्गपरित्यागपूर्वकमहमस्मि परं ब्रह्मेति * विमुच्येरनJ

४२ नैष्कर्म्यसिद्धिध्न्द्रिकासहिता [i.74- सर्वकर्मनिमित्तसंभवासंभवाभ्यां सर्वकर्मसङ्करश्च माप्नोति। यस्मात्। सर्वजात्यादिमत्वेऽस्य नितरां हेत्वसंभवः । विशेषं ह्यनुपादाय कर्म नैव मवर्तते॥ ७४॥ स्याद्विधिरव्यात्माभिमानादिति चेन्नैवम्। यस्माद् ।

वाक्यार्थविज्ञानेन विमुच्येरन्निति संबन्धः। जीवाद्भिन्नः परमात्मा। इदं च ज्ञानमभेदप्रतिबन्धकत्वेन वस्तुविपरीतग्राहकत्वात्परमात्मविरोधी- २४ त्युच्यत इति द्रष्टव्यम् । इतरस्मिस्तु पक्षे विधेरेवानवकाशत्वमिति । प्र- त्यग्भूतमेव जीवात्मनः परमात्मतत्त्वमित्यस्मिन्पक्ष इत्यभेदपक्ष एवोच्यत इति व्याचक्षते। तत्तथैवाभ्युपगम्यते। अपरस्मिस््विति भेदपक्ष एव २७ वर्ण्यत इत्येतन्न मृष्यामहे। कस्मात्। तस्यानात्मरूपके तु ब्रह्मणीत्यादि- नानन्तरमेव निरस्तस्य पुनरनुवृत्तौ तुशब्देन व्यावर्तनायोगात्पूर्वोक्तमेव ग्राह्यमिति॥७२॥७३॥ के वलाभेद एवानेकरसे ब्रह्मणीत्यस्मिन्पक्षे दोषन्तरमाह सर्वकर्मनि- मि्तेति। यस्य खलु जीवाः परस्मादात्मनो भिद्यन्ते तस्य पक्षे 'ब्राह्मणो ३ बृहस्पतिसवेन राजा राजसूयेन वैश्यो वैश्यस्तोमेन यजेत' इत्यादिशास्त्र- व्यवस्थोपपद्यते। यस्य तु पक्षे जीवाः परमात्मनो न भिद्यन्तेभिन्ना एव तस्य तु पक्षे जीवानां सर्वात्मकब्रह्मणैकत्वेन सर्वात्मकत्वाङ्गाह्मणस्य ६क्षत्रियादिकत्वं (क्षत्रियत्वादिकं) ब्राह्मणत्वं च भवति। एवं क्षत्रियादे- रपि ब्राह्मणत्वं क्षत्रियादिकत्वं (क्षत्रियत्वादिकं) च भवति । ततश्च सर्वेषां सर्वजातिसमवायात्सर्वकर्मसङ्करः प्रसज्येतेत्यर्थः । सर्वजात्यादि- ९ मत्त्व इति । अस्य विदुषो जीवस्य सर्वजात्यादिमत्वे प्रतिनियतकर्मसु प्रवृत्तिहेतुर्न संभवति। ब्राह्मणत्वादिविशेषमुपादाय हि प्रतिनियत- कर्मसु प्र तते । विशेषश्च सर्वात्मकव्रह्माभिन्नत्वेन सर्वजातिमत्त्वान्ना- १२ स्तीत्यर्थः॥ ७४ ॥ ननु यद्यपि जीवस्य ब्रह्मणा सर्वात्मकेनाभेदोडस्ति । तथापि ब्राह्म- णोऽहं क्षत्रियोऽहमिति जात्यादिसमवायिस्थूलदेहाभिमाननिमित्तो ३ भेदोऽपि संभवति ततश्चाधिकारिव्यवस्थया कर्मव्यवस्था घटत इति

-i. 76 ] प्रथमोउष्यायः । ४३

विदुषोऽप्यामुरश्चेत्स्यान्निष्फलं ब्रह्मदर्शनम् ॥ ७५॥। अज्ञानकार्यत्वान्न* समकाळं नापि क्रमेण ज्ञानकर्मणोर्वस्त्ववस्तुतन्त्र- त्वान्सङ्गनिरस्तीत्यवं निराकृतोऽपि काशं कुशं वावलम््याह। अथाध्यात्मं पुनर्यायादाश्रितो मूढतां भवेन्। स करात्येव कर्माणि को ह्ज्ञं विनिवारयेत् ॥ ७६।। सिद्धत्वाच्च न साध्यम्। यतः

शङकते स्याद्विधिरिनि। परिहरति नैवं यस्मादिति । विदुषस्तत्त्वविदो- उध्यात्माभिमान: शरीराद्यभिमानो नास्ति तस्यासुरमोहनिमित्तत्वेन ६ तत्त्वज्ञानादेव निवृत्तेः । देहाय्यभिमाननिवृत्तौ चाधिकारव्यवस्था दूरा- पास्ता स्याहित्यर्थः । नहहिं देहायभिमानसिद्धये ज्ञानिनोऽपि मोहोऽभ्यु- पगम्यत इन्यत आह विदुषोपीति। ब्रह्मज्ञानस्याज्ञानानिवर्तकत्वे तस्य ९ निष्फलत्वं प्रसज्येत । ततश्च विदुंषो नास्त्येव मोह इत्यभ्युपगन्तव्य- मित्यर्थः॥७५॥ वृत्तानुद्ववणपूर्वकमुत्तरश्षोकस्य सङ्गतिमाह अज्ञानकार्यत्वादिति। अज्ञानकार्यन्वेऽपि वस्तुपरतन्त्रस्य ज्ञानस्यावस्तुपरतन्त्रस्य च कर्मणः :समकालं क्रमेण वा संङ्गनिर्न संभवतीत्येवमधस्तनश्लोकेन निराकृत- मपि विदुषो नुभवसिद्स्य देहाद्यभिमानस्य युक्या निराकरणमयुक्त- मिन्येनडालम्ब्य पुनः प्रत्यवतिष्ठत इत्यर्थः । अथाध्यात्ममिति । अवगत- ६ परमार्थतत्त्वोऽपि पुनः कार्यकारणसङ्गातेहमभिमानवान्भवतीत्यर्थः । परिहरति आश्रित इति। एवं चेन्नासौ विदितपरमार्थतत्त्वः किं त्वज्ञ एव विपरीनदर्शनवत्त्वात् । न वयमज्ञस्य कर्मसंबन्धं वारयामः किं तु ९ज्ञानिन एव । न्वयापि न ज्ञानिनः संबन्धः प्रतिपादितः । ततश्च नास्माकं क्षनिरित्यर्थः॥७६॥ बिदुषः कर्मासंभवे हेन्वन्तरमाह सिद्धन्वाञ्चेति । विदुषः स्वरूप-

न साध्यत्वम् M

नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i. 77-

सामान्येतररूपाभ्यां कर्मात्मैवास्य योगिनः । निश्वासोच्छ्ासवत्तस्मान्न नियोगमपेक्षते ॥। ७७॥

अस्तु तईि भिन्नाभिन्नात्मकं ब्रह्म। तथा च सति ज्ञानकर्मणी संभ- वतो भेदाभेदविषयत्वात्तयोः । तत्र तावदयं पक्ष एव न संभवति। ३ किं कारणम्। न हि भिन्नोऽयमित्यभेदवुद्धिमनिराकृत्य भेदवुद्धि: पदार्थमालिङ्गते। एवं ह्यनभ्युपगमे भिन्नाभिन्नपदार्थयोरलौकिकत्वं -.

प्रसज्येत। अथ निष्पमाणकमप्याश्रीयते *तदप्युभयपक्षाभ्युपगमा- ६ दभेदपक्षे दुःखि ब्रह्म स्यादत आइ।

तया नित्यसिद्धत्वाच्च कर्मणो न नियोगसाध्यत्वमित्यर्थः । कथं स्वरू- ३ पतया सिद्धिरित्यत आह यतः सामान्येति। सर्वे वस्तु सामान्यविशे- षयोरन्तर्भूतम् । ततश्च कर्मणोपि सामान्यान्तःपातित्वं विशेषान्त :- पातित्वं वा स्यात्। सामान्यविशेषयोश्च ब्रह्मस्वरूपत्वात्तदात्मकत्वाञ्ञ ६ विदुषः कर्मापि तस्य स्वरूपमेव। ततश्चासाध्यत्वादेव न नियोगविषय- त्वम्। तदनुष्ठानं दूरत एव। समुच्चयस्तु ततोपि दूरतर एव । तस्मा- दनैकान्तिकपक्षे दुरुपपाद: समुञ्चय इत्यर्थः॥७७॥ एवमभेदपक्षे निराकते पुनर्भेदाभेद्पक्षमुत्थाप्यति तस्य स्वरूपेणैवा- संभवं दर्शयितुं अस्तु तहीति। उक्केर्ये कर्मक्षानकाण्डयोः प्रामाण्या- ३ नुपपत्तिः प्रमाणमित्याह तथा च सतीति । अभेदं विना ब्रह्माहमस्मीति ज्ञानानुपपत्तेभेंदं विना चानेककारकसाध्यकर्मानुपपत्तेश् मिन्नाभिन्नात्मकं ब्रह्मेत्यर्थः । तिष्ठतु तावङ्रह्मणो भिन्नाभिन्नत्वं लोकेप्ययं पक्षो न ६ संभवतीत्याह तत्र तावदिति। ननु सन् घटः शुक्क: पटो मृच्छरावो दण्डी देवदत्त इत्यादौ सामान्यविशेषद्रव्यगुणादीनां सामानाधि- करण्यमत्यन्तमभेदे भेदे च घटोश्वो महिष इत्यादावदर्शनादनुपपद्य- ९ मानं भिन्नाभिन्नत्वं कल्पयतीति शङ्कते कि कारणमिति । तर्हि वकव्य- मभेद इत्यत्र किं भेदाभावः किं वा भेदविरोधी कि वा भेदादन्योभि- धीयत इति। न तावदादी। तथा सति भेदाभेदयोरकत्र युगपत्समावे- तथाप्युभयपक्ष F; तदाप्युमयपक्ष M ;

-i. 79] प्रथमोउध्याय:। ४५

भिन्नाभिन्नं विश्नेषैश्ेदःखि स्पाद्ब्रह्म ते ध्रुवम्। अश्नेषदुःखिता च स्यादहो पज्ञात्मवादिनाम्।।७।। वस्मात्सम्यगेवाभिहितं न ज्ञानकर्मणो: समुचय इत्युपसंहियते। तमोऽद्ृ्त्वं यथा भानोरग्रेश्सीताङ्गता यथा। वारिणश्रोष्णतां यद्ज्ज्ञानस्यैवं क्रियाङ्गता॥ ७९॥ यथोक्तोपपत्तिवलेनव पूर्वपक्षस्योत्सारितत्वाद्वक्तव्यं नावशेपितमि- त्यतः पतिपत्तिकर्मवत्पूर्वपक्षपरिहाराय यत्किश्चिद्क्तव्यमित्यत ३ इदमभिधीयते।

१२ शातुपपत्तेः । नापि तृतीयः। रूपरसादीनामपि भेदादन्यत्वेनाभेदत्वम्र- सङ्गाद् । एवंविधमेदाभेदयोरभ्युपगमे चालौकिकत्वप्रसङ्गात्सामाना- धिकरण्यप्रत्ययस्य कल्पितभेदेनापि सोडयं देवदस्त: खं छिद्रमित्यादा- १५ विव संभवादित्यभिप्रेत्योपसंहरति न हि मिन्नोऽयमितीति । भेदवुद्धि- रमेद्बुद्धिमनिराकृत्य न हि पदार्थमालिङ्गत इत्यर्थ: । अस्तु यथातथा लोके। ब्रह्मणि पुनर्मिन्नाभिन्नत्वं सर्वथैवानुपपत्रमित्याह अथ निष्प्रमा- १८ णकमपीत्यादिना । भिन्नामिन्नं विशेषैश्वेदिति। अत्र सामान्येन चेति पदड्यमध्याहर्तव्यम्। न केवलं दुःखित्वमात्रं किं तु सर्वजीवाभेदात्त- दतमखिलमपि दुःख्त्वं म्रह्मगतमेवेति तत्पाप्तिरनर्थायैव स्यादिति २१ सोपहासमाह अशेपेति। स्वाधितदुःखानुभव एव जीवानां ब्रह्मणस्त्व- शेषजीवाधितदुःखानुभवप्रसङ्गान्महत्तर: संसार: स्यात्। ततश् संसा- रिभ्योऽपि हीनं ब्रह्म भवेत् । अहो माहात्म्यं प्रशायाः। नमोऽस्तु २४ ब्रह्मवादिभ्य: क्षपणकशिष्येभ्य इत्यर्थः।।७८ ।। तमो5ऋत्वमिति। ज्ञानस्य कर्माकृत्वाभावे कर्मणश्च ज्ञानाङ्गत्वाभावे समसमुद्ययाभावे च रष्टान्तत्रयमिति द्रष्टव्यम् । क्रियाङ्गतेत्यत्र क्रियां ३ प्रत्यक्गता क्रियाङ्गमस्येत्युभयथा द्रषटव्यम्।७९॥। केवलकर्मणां ज्ञानसुचितानां वा मोक्षसाधनत्वस्य निराकरणाज्जा दुःसितद्रेत्स्यात् EFS; प्रश्ञात्मवेदिनां C तोयस्योष्णाङ्गता C

४६ [i.80- "मुक्तेः क्रियाभिः सिद्धात्वात्" इत्याद्यनुचितं बहु। यद्भाणि तदन्याय्यं यथा तदधुनोच्यते ॥ ८० ॥ योऽयं काम्यानां प्रतिषिद्धानां च त्याग: प्तिज्ञायते सा प्रतिज्ञा तावन्न शक्यतेऽनुष्ठातुम्। किं कारणम्। कर्मणो हि निर्दत्तात्मनो ------ ३ दाभ्यां प्रकाराभ्यां निवटत्ति: संभवत्यारब्धफळस्योपभोगेनानारब्य- -- 11- फलस्याशुभस्य प्रायश्चित्तैरिति। तृतीयोपि त्यागपरकारोऽकर्त्रात्मा- वबोधात् स त्वात्मज्ञानानभ्युपगमान्भवता नाभ्युपगम्यते। तत्र ६ यान्यनुपभुक्तफलान्यनारब्धफलानि तानीश्वरेणापि केनचिदपि न शक्यन्ते परित्यक्तुम्। अथारब्धफळानि त्यज्यन्ते तान्यपि न शक्यन्ते त्यक्तुम् । किं कारणम् । अनिवृत्तेः । अनिर्ट्टत्तं हि चिकी- १र्षितं कर्म शक्यते त्यक्तुं पृटत्तिनिवृत्ती प्रति कर्तुः स्वातन्त्र्याद्। निर्दृत्ते तु कर्मण तदसंभवाहुरनुष्ठेयः प्रतिज्ञातार्थः। अशक्यप्रति- ज्ञानाच्च। न च शक्यते प्रतिज्ञातुं यावज्जीवं काम्यानि प्रतिषिद्धानि १२ च कर्माणि न करिष्यामीति सुनिपुणानामपि सूक्ष्मापराधदर्शनात्। नस्यैव मोक्षसाधनत्वं सिद्धम् । तत्र किमुत्तरग्रन्थसन्दर्भेणेत्याशङ्कय ३प्रमेयस्योपपादितत्वेSपि तदुकीनामनिराकरणे तत्पक्षो न निराकृत इति मन्दमतीनां शङ्टा स्यात्। तन्निवृत्तये तत्तदुककीनां क्रमेण खण्डनायोत्तर- ग्रन्थ इत्याह यथोकेति। अतः प्रतिपत्तिकर्मवदिति। उपयुक्तस्य द्रव्यस्यैव ६स्वयमेव परित्यागे प्राप्ते "चात्वाले कृष्णविषाणमुत्यजेत्" इति नियम- वन्निराकृतेऽपि पूर्वपक्षे तदुकिनिरासायायं प्रयत इत्यर्थः ॥ ८० ॥ तत्र "अकुर्वतः क्रियाः काम्या निषिद्धास्त्यजतस्तथा" इति यदुकं तत्तावन्निरस्यति योयमिति। तत्र किमनुष्ठितानां परित्यागः किं वा ३ तद्नुष्ठानस्येति विकल्प्य नाद्य इत्याह कर्मणो हीति। निर्वृत्तात्मनो निष्पन्नस्वरूपस्य। ननु "क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्टष्टे परावरे" इति ज्ञानादपि सर्वकर्मनिर्वृत्ति: श्रूयते तत्र कथं द्ाम्यां प्रकाराभ्यामित्यु-

-i.81 ] प्रथमोउध्यायः। ४७ पमाणाभावाच। न च पमाणमस्ति मोक्षकामो नित्यनैमित्तिके कर्मणी कुर्यात्काम्यमतिपिद्धे च वर्जयेदारब्घफले चोपभोगेन क्षपये- १५दिति। आनन्त्याच। न चोपचितानां कर्मणामियचास्ति संसार- स्यानादित्वात । न च काम्यैः प्रतिपिद्धैर्वा तेषां निवृचिरस्ति शुद्धशुद्धिसाम्पे सत्यविरोधादित्याइ ।

निषिद्धकर्मणश्चेत्तुा व्यतीतानन्तजन्मसु ।।८१॥

६ च्यत इत्यत आह तृतीयो5पीति। भवता ताटशज्ानानङ्गीकारासेन निवृ- त्तिर्नाभ्युफगम्यत इति प्रकान्द्वैविभ्यं दर्शितमित्यर्थः । अस्तु द्वाम्यां प्रका- रा्यां निवृत्तिः। ततः किमित्यत आह तत्र यानीति। तान्येव विशि- १ नष्टि अनारग्धेति। अनारब्धानां कर्मणामतुपस्धितत्वादेव निवर्तनायो- गादित्यर्थ: । तर्ह्यारब्धफलानि त्यज्यन्तामित्याशककूय्य परिहरति अथेत्या- दिना । अनिवृत्तेरिति। उपभोगप्रायश्वित्ताभ्यां चिना निष्पन्स्यानिवृत्ते- १२ रित्यर्थ: ॥ एतदेव व्यतिरेकमुखेनोपपाठ्यति अनिर्षृत्तं हीति । तदसंभ- वात्। स्वातन्त्र्यासंभवात् । अधानुष्ठानस्यैव परित्याग इति द्वितीयं पक्षं प्रत्याह अशक्यप्रतिज्ञानाश्ेति । किमिति न शक्यत इत्यत आह १५ सुनिपुणानामपीति। पुनरण्यनुष्ठितानां परित्यागपक्षं दूपयति आनन्त्या- च्ेति। तदेव प्रपश्चयति न चेति । नतु "अस्त्रमस्त्रेण शाम्यति" इति न्यायेन काम्यैः काम्यानां निपिद्ैरनिपिद्धानां निवृत्तिरस्त्चित्यत आह न १८च काम्यैरिति । उपपादितेऽयें शोकमवतारयति आहेति । यदपि काम्यशब्देन सह समस्तत्वात्कृत्वसंत्यागशब्दयो: पदान्तरेण सह L संवन्दुमयोग्यत्वम्। तथापि निषिद्धकर्मण इत्यनेन कृत्मसंत्यागशब्दी २१ संभवात्संवध्येते । व्यतीतानन्तजन्मसु कृतस्यानुष्टितस्य निषिद्धकर्म- णद् कृत्म्रस्यापि संत्यागो नेष्यतेऽनन्तत्वादेवेत्यर्थ: ।।८१॥ अविरोधादित्यत आह] +

[ i. 84-

स्यान्मतं व्यतीतानन्तजन्मोपात्तानां कर्मणाम्।

क्षयो नित्येन तेषां चेत्मायश्वित्तैर्ययैनसः । निष्फळ त्वान्न नित्येन काम्यादेर्विनिवारणाम् ।। ८२ ।।

प्रमाणाभावाच । कथम् ।

पापापनुत्तये वाक्यात्मायश्चित्तं यथा तथा। गम्यते काम्यहानार्थ नित्यं कर्म न वाक्यतः ।। ८३ ।। अथापि स्यात्काम्यैरेव काम्यानां पूर्वजन्मोपचितानां क्षयो भवि- ष्यतीति । तन्न । यतः ।

पाप्मनां पाप्मभिर्नास्ति यथैवेह निराक्रिया। काम्यैरपि* तथैवास्तु काम्यानामविरोधतः ॥। ८४।।

अस्तु तर्हह तेषां नित्यकर्मणा निवृत्तिरिति शङ्कते स्यान्मतमिति। यथैव प्रतिषिद्धस्य कर्मणः प्रायश्चित्तैः क्षयो भवत्येवं व्यतीतानन्तजन्मो- ३ पार्जितानां काम्यानां प्रतिषिद्धानां च कर्मणां नित्यकर्मभिः क्षयो भवि- व्यतीत्यर्थः । परिहरति निष्फलत्वादिति । नित्यानां कर्मणां निष्फलत्वा- 7 त्काम्यप्रतिषिद्धलक्षणकर्मक्षयः फलं न भवति तेषामित्यर्थः ॥ ८२॥ उपात्तदुरितक्षयार्थानि नित्यानीति भट्टादिभिरभ्युपगमान्नित्यानां निष्फलत्वमसिद्धमित्याशङ्ग्य तथापि काम्यकर्मनिवृत्तिस्ततो भवतीत्यत्र ३ प्रमाणं न पश्याम इत्याह प्रमाणाभावाञ्चेति । पापापनुत्तय इति । यथा प्रायश्चित्तं पापक्षयनिमित्तमित्यत्र शास्त्रं प्रमाणं नैवं काम्यकर्मक्षयफलत्वे नित्यानां कर्मणां शास्त्रं किंचित्प्रमाणमस्तीत्यर्थः॥८३॥ अस्तु तर्हि काम्यैरेव काम्यानां निवृत्तिरित्याशक्कय (श्रोकेन) परिह- रति अथापि स्यादित्यादिना ॥।८४ ॥

• काम्यैरपि तथा नास्ति CFM

५७ -i.871 प्रथमो उध्यायः। एवं तावद् "मुक्तेः क्रियामि: सिद्धत्वान्" इनि निराकनम्। अया- त्मज्ञानस्य सन्भावे प्माणासंभव उक्तस्तत्परिहारायाद।

विद्धत्युरुयवेन कर्मातो बहुकामदम्।।८५ ॥ न च बाहुल्यं भामाण्ये कारणमावं पतिपचने। अन आह। मामाण्याय न वाहुल्यं न सेकत् भमाणनाम्। वस्तुन्यटन्ति मानानि त्वेकतैकस्य मानना।। ८६ ।। यचूक्तं "यत्नतो वीक्षमाणोऽि" इति-तत्रापि भवन एवापरापः । कस्माद्। यत:। "परीक्ष्य लोकान" इत्यादा आत्मव्ञानविषायिनी: । नैष्कर्म्पभवणास्साध्वी: श्ुतीः कि न यृणोषि ताः ।।८७।। यटुकं "यावन्त्यग्रेह विदन्ते" इति नत्परिहागापोत्तरक्षोक रति वृत्तं कीर्तयश्राह एवं तावदिति। खनय इति। काम्यमानविविघफल- ३ साधनत्वमेव तत्र कर्मणां दर्शितं न पुनरान्मज्ञानाभावस्तस्य मोझसाप- नत्वाभावो वा तत्र तत्र प्रदरश्यते। तसमादथायस्धितवस्तुविष्यद्ञानप्रति- पाठ्कप्रमाणाभावो नास्तीन्यथ ।।८।। ननु कर्मप्रतिपादकवेदयाक्यानां बदुळत्वादाम्मप्नतिपादकार्ना वाल्प- त्वात्कर्मण्येव तात्पर्यमित्यत आह न या चाडुल्यमिति। प्रमाणानां स्वत: ३ प्रमाणत्वेन स्वविपयसाधने प्रमाणान्तगनपेक्षत्वात् संवादान्मामाण्यमि- त्कर्मणां बहुलत्वेन तत्र वाक्यवाड्ल्यसंभवादान्मन: पुनरेकरूपन्यास्तत विशेषान्न वाहुल्यं प्रामाण्यायापेक्षणीयमिति भावः ॥८६ । यत्पुनरकं वेदान्तेपु विध्यसंभवात्ययामाण्यं न संभवनीति-तहुत्थाप्य निरस्यति यसुकमित्यादिना। आन्मव्वानविधायिनीरिति। आत्मवाना- मुकम् । साधधीरिकम

५० [i.88-

ननु "आत्मेत्येवोपासीत" "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" इत्यपूर्व- विधिश्रुतेः पुरुषस्यात्मदर्शनक्रियायां नियोगोऽवसीयत इति। ३ नैवम्। अपुरुपतन्त्रत्वाद्वस्तुयाथात्म्यज्ञानस्य सकलानर्थबीजात्मा- नवबोधोत्सारिणो मुक्तिहेतोरिति। विध्यभ्युपगमेऽपि नापूर्ववि- धिरयम् । अत आह। नियम: परिसंख्या वा विध्यर्थोऽपि* भवेद्यतः । अनात्मादर्शनेनैव परात्मानमुपास्महे॥ ८८॥ आत्मज्ञानविधायिनीरिति यथाश्ुतमेव ग्ृहीत्वा नियोगपरत्वं वेदा- न्तानां प्राप्तमिति शङ्कते नन्वात्मेत्यादिना । ज्ञानस्य प्रमाणवस्तुपरतन्त्र-

च विध्यनपेक्षणान्नास्य विधेयत्वं किं तु श्रवणादेरेवेन्यभिप्रेत्य परिहरति नैवमिति। ननु "श्रोतव्यो मन्तव्यः" इति श्रवणादिविधिन्यतिरेकेण ६"द्रष्टव्यः" इति दर्शनेऽपि विधिः श्रूयत इत्याशङ्कय मैवं दर्शनस्यावि- धेयत्वप्रतिपादनात्प्राप्तत्वाञ्च तत्रापूर्वविध्यसंभवादिति परिहरति विध्य- भ्युपगमेपीति। विध्यर्थः विधिप्रत्ययस्य लिङादेरर्थः । तत्रानेकत्र ९ पाक्षिकतया प्राप्तौ नियम :- अप्राप्ती विधिः-तुल्यवत्प्राप्ती परिसंख्या "विधिरत्यन्तमप्राप्ती नियमः पाक्षिके सति। तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ परिसंख्येति गीयत" इति वचनात्। अत्र चानात्मदर्शनस्य प्रावल्या- १२ दात्मदर्शनस्याप्रावल्यात्पाक्षिकत्वे नियमविधिरात्मा द्रष्टव्य इति। यदा चात्मानात्मदर्शने तुल्यवत्प्राप्ते हमित्यात्मस्फुरणाव्यनिरेकेणानात्मनोऽपि स्फुरणात्तत्र परिसंख्येति। उभयथापि नापूर्वविधिरप्राप्त्यभावादि- १५ त्यर्थः । नियमपरिसंख्ययो: संभवे हेतुमाह यत अनात्मादर्शनेनैवेति। पाक्षिकत्वेन तुल्यत्वेन वात्मानात्मदर्शनयोः प्राप्तावनात्मदर्शनव्युदासेना- त्मदर्शनाय नियमपरिसंख्ये संभवत इन्यर्थः। यद्वा। आन्मदर्शनस्य

अनात्मेति। आत्मोपासनमनात्मदर्शनव्युदासेनात्मदर्शनावृत्यैव सिध्यति आत्मदर्शनानां पौनःपुन्येन स्वत एव प्राप्तत्वात् । ततश्च नोपासनेप्य- २१ पूर्वविधिरित्यर्थः॥ ८८॥।

• विध्यर्थोSत्र S

-i. 90 ] प्रथमोउभ्यायः । ५१ यञ्चोक्तं "विश्वासो नान्यतोऽस्ति नः"इति-तदपि निद्रातुरचेतसा त्वया स्वमायमानेन प्रलपितम् । किं कारणम्। न हि वयं प्रमाण- ३ वल्ेनैकात्म्यं प्रतिपद्यामह ऐकात्म्यस्य स्वत एवानुभवमात्रात्मक- त्वान्। अत एव सर्वप्रमाणावतारासंभवं वक्ष्यति। प्रमाणव्यवस्था- याश्चानुभवमात्राश्रयत्वान् । अत आह। वाक्यैकगम्यं यद्वस्तु नान्यस्मात्तत्र विश्वसेत्। नाऽप्रमेये स्वतस्सिद्धेऽविश्वासः कथमात्मनि ॥८९॥। यदप्युक्तं "अन्तरेण विधिम्" इति-तदप्यबुद्धिपूर्वकमिव नः प्रति- भाति। यस्मान्कालान्तरफलदायिषु कर्मस्वेतद्धटते। आत्मलाभकाल ३ एव फलदायिनि त्वात्मज्ञाने नैतत्समञ्जसमित्याह। ज्ञानात्फले ह्यवाप्ेऽस्मिन्पत्यक्षे भवघातिनि। उपकाराय तन्नेति* न न्याय्यं भाति नो वचः ॥९० ॥

न हि वयमिति। प्रमाणगम्ये वस्तुनि तदभावादविश्वासो भवति। स्वतः सिद्धनया सतनं प्रकाशमाने पुनरात्मनि न प्रमाणाभावाद्वि- ३श्वास इन्यर्थः । "प्रन्यक्षादीनामनेवंविषयत्वात्तेषां स्वारम्भकविषयोपनि- पानिन्वान् " इन्यादिना चायमर्थो वर्णयिष्यत इत्याह अत एवेति। किंच प्रमाणादीनां सिद्धेग्नुभवाधीनत्वान्नानुभवरूपस्यात्मनः सिद्धि: प्रमाणा- ६ धीनेत्याह प्रमाणव्यवस्थायाञ्व्ेति । अनुभवमात्राश्रयत्वात्। अनुभवाल- म्बनत्वादनुभवमात्राधीनत्वादिति यावत्। वाक्यैकगम्यमिति। वाक्यै- कगम्यं यद्वस्तु । धर्माधर्मादिलक्षणम्। नान्यस्मात्तत्र विश्वसेत्। वाक्या- ९दन्यतो न विश्वसेत् । ना पुरुषः अप्रमेये स्वतः सिद्धे अविश्वासः विश्वासरहितः कथमान्मनि स्यादित्यक्षरयोजना। यद्ा। अप्रमेये स्वतः- सिद्ध आत्मनि कर्थ न विश्वास इत्यन्वयः ॥ ८९॥। दृष्टफलत्वादात्मक्ञानस्य विध्यभावे फलाभावाभिधानमनुभवविरुद्ध- मित्यभिप्नेन्याह तद्प्यबुद्धीति। विधिप्रयुक्तफलेषु हि विधिमन्तरेण तभ्याय्यं भाति नो वचः AB

५२ नैष्कर्म्र्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ i. 91-

यदपि जैमिनीयं वचनमुद्धाटयसि-तदपि तद्विवक्षापरिज्ञानादेवो- न्दाव्यते। किं कारणम्। यतो न जैमिनेरयमभिपाय आम्नायः ३सर्व एव क्र्रयार्थ इति। यदि ह्वयमभिमायोऽभविष्यत् "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा। जन्माद्यस्य यतः" इत्येवमादिब्रह्मवस्तुस्वरूपमात्रयाथा- त्म्यप्रकाशनपरं गम्भीरन्यायसंदब्धं सर्ववेदान्तार्थमीमांसनं श्रीम- ६च्छारीरकं नासूत्रयिष्यत्। असूत्रयच्च । तस्माज्जैमिनेरेवायम- भिप्नायो ययैव विधिवाक्यानां स्वार्थमात्रे प्रामाण्यमेवमैकात्म्यवा- क्यानामप्यनधिगतवस्तुपरिच्छेदसाम्यादिति। अत इदमभिधीयते। अधिचोदनं य आम्नायस्तस्यैव स्यात्क्रियार्थता। तत्त्वमस्यादिवाक्यानां व्रूत कर्मार्थता कथम् ।९१॥

३ प्रवृत्तौ फलाभावो न तु स्वरूपप्रयुक्तफलेषु । आत्मज्ञानं तु भोजनादि- वत्स्वरूपप्रयुक्तफलम् । यथैव हि भोजनस्य स्वरूपप्रयुक्तमेव तृप्तिलक्षणं फलमेवमात्मज्ञानस्यापि संसारोपरमलक्षणं फलं स्वरूपप्रयुक्तमेव । ६ तस्माद्विधिमन्तरेणेत्यसमञ्जसमित्यर्थः । ज्ञानात्फल इति। सहेतुकसं- सारोपरमलक्षणे कैवल्ये फले ज्ञानात्प्रत्यक्षमनुभूयमाने विधिविकलमा- त्मज्ञानं फलाय न भवतीति वचनं प्रत्यक्षपराहतत्वादत्यन्तमुपेक्षणी- ९ यमित्यर्थः ॥। ९० ।। यत्पुनः "आम्नायस्य क्रियार्थत्वात्" इत्युकं-तदनूद् निरस्यति यदपि जैमिनीयमित्यादिना। आम्नायः सर्व एव क्रियामार्गो भवतीति ३ जैमिनेरभिप्रायो न भवतीत्यत्र किं प्रमाणमित्यत आह यदि ह्ययमिति । सिद्धस्वरूपस्याकर्तुरभोकुः प्रत्यगात्मनः प्रतिपादकवेदान्तवाक्यविचाराय पृथक्शास्त्रांरम्भान्यथानुपपत्तिस्तत्र प्रमाणमित्यर्थः । तर्हि " आस्नायस्य ६क्रियार्थत्वात्" इत्यस्य सूत्रस्य कोरऽर्थ इत्यत आह अधिचोदनमिति। अधिचोदनं चोदना नाम विधिश्चोदनामधिकृत्य वर्तत इत्यधिचोदनम्। उदास्यते CF

1 असूत्रयञ्च तत् S परिच्छेदसामर्थ्यात् M 1 अधिचोदनमान्नाय: S

-i. 93 ] प्रथमोऽध्यायः। ५३

अपि च । ऐकात्म्यपक्ष इवादृष्टार्यकर्मसु भवत्पक्षेऽपि प्रवृत्ति- र्दुर्ळक्ष्या। यतः। स्वर्ग यियासुर्जुड्ुयादभ्िद्दोत्रं यथाविि। देहाखुत्यापितस्यैवं कर्तत्वं जैमिने: कथम् ॥९२॥ .........

स्वधिकारः । यस्मात् । सर्वममाणासंभाव्पो झ्वहृवृत्यैकसाधनः*। युष्मदर्यमनादित्सुर्जैमिनि: प्रेर्यते कथम् ॥९३॥

चोदनानां विधिप्रकरणे पठितानां "सोऽरोदीत्" इत्यादिसिद्धार्थवाद- ९ वाक्यानामानर्थक्यमनेन सूत्रेणाशङ्कूय "विधिना त्वेकवाक्यत्वात्स्तुत्य- थेन विधीनां स्यु:" इति विधिशेषत्वेन सार्थकत्वं तेषां सिद्धान्तितं न तु तद्विपरीतानां तत्त्वमस्यादिवाक्यानामित्यर्थः।।९१॥ यत्पुनरुकं "कुर्वन्नेवेह कर्माणि" इत्ययं मन्त्र: कृत्समायुः कर्मण्येव विनियुङ्क इति-तदप्ययुक्तम्। आत्मन: परमार्थतः कर्तृत्वभोकृत्वाद्यभावात्त- ३द्विदः कर्माधिकारासंभवादविद्वद्विषय पवायं मन्त्र इति प्रदर्शायेतु- माह अपि चेति। यथास्मत्पक्षे झाने विध्यभावाद्प्रवृत्तिस्तथा भवत्पक्षे विध्यम्युपगमे Sप्यभ्निहोत्रादिकर्मस्वप्रवृत्तिरित्यर्थः । कुत इत्यत आह

पत्या प्रमितस्य देहादिव्यतिरिकस्य निरवयवस्यात्मनो न परिस्पन्दप- रिणामलक्षणक्रियाप्रवेशात्मकं कर्तृत्वमुपपद्यते । न च प्रयत्नाश्रयत्वे- नापि कर्तृत्वं प्रयक्षस्यान्त:करणधर्मत्वादनित्यस्य नित्यात्मगुणत्वानुपप- तेश्चेत्यर्थः । स्वर्ग यियासुरगिहोतं यथाविधि जुहुयादित्येवं देहाङ्यु- त्थापितस्येत्यन्वयः । इतिशम्द्भ्ैवंशब्दसामर्थ्याल्लभ्यते । जैमिने: पक्ष ११ ३त्यर्थ: ॥ ९२।। एवं कर्जन्घयं निराकृत्याधिकारान्वयं निराचष्टे न च प्रत्याख्यातेति। प्रत्याल्यातमशेषं शरीरादिलक्षणं कर्मसाधनं येन तत्स्वभावस्यात * अहृंवृत्त्येकसाधन: S

५४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i. 95-

पृत्तिकारणाभावाच्च । यस्मात् । सुखदुःखादिभिर्योग आत्मनो नाइमेक्ष्यते*। पराक्त्वात्प्रत्यगात्मत्वाज्जैमिनिः प्रेर्यते कथम् ॥९४॥ किंच। न तावद्योग एवास्ति शरीरेणात्मनः सदा। विषयैर्दूरतो नास्ति स्वर्गादौ स्यात्कथं सुखम् ॥९५॥

३ एवात्ममात्रस्य न कर्मस्वधिकार इत्यर्थः । सर्वप्रमाणागोचरश्चेत्कथं व्यवहियत इत्यत आह अहंवृत्तीति। युष्मदर्थमहंकारादिलक्षणमना- दित्सुः परमार्थतस्तत्संसर्गरहितो जैमिनिशब्दवाच्यशरीरोपलक्षितः ६प्रत्यगात्मा प्रेर्यते प्रवर्त्यते विधिना कथम्। न कथंचिदित्यर्थः । आत्मा प्रेर्यते कथमित्यात्ममात्रस्य प्रवर्त्त्यत्वासंभवे वक्तव्येऽपि जैमिन्यात्मग्र- हणं तट्ुपालम्भार्थम्॥९३॥ इदानीं भोक्त्रन्वयं निराचष्टे प्रवृत्तिकारणेति । प्रवृत्तिकारणं प्रयोजनं तद्भावाच्च न प्रवृत्तिरित्यर्थः । कुतः प्रयोजनाभाव इत्यत आह यस्मा- ३ दिति । आत्मनः सुखदुःखादिभिर्योगो नास्तीति यस्मात्तस्मादित्यर्थः । ननु कथं सुखदुःखादिभिरयोग: सुख्यहं दुःख्यहमिति सुखदुःखादि- संबन्धानुभवादित्याशङ्गयाह अहमेति । अहमाउन्त:करणेन सुख- ६डुःखादे: संबन्धः सुख्यहमित्यादावीक्ष्यते न त्वात्मनेत्यर्थः । कुत आ- त्मना नेक्ष्यत इत्यत आह पराक्त्वादिति। सुखादीनां साक्ष्यत्वेन परा- क्त्वादात्मनश्च साक्षित्वेन प्रत्यक्त्वात्तेपां पराग्रूपान्तःकरणपरिणामत्वा- ९ दात्मधर्मत्वानुपपत्तेरित्यर्थः॥९४॥ भोगसाधनैः संबन्धासंभवादप्यात्मनोऽभोकृत्वं तथा हासङ्गत्वा- दात्मनोहंप्रत्ययालम्बनेन शरीरेणापि न संबन्धोऽस्ति। अहंप्रत्ययाना- ३ लम्बनैः पुनर्विषयैः शब्दादिभिरतिशयेन नास्ति संबन्धः । तथा सति स्वर्गादौ कथमस्य सुखादिना संबन्धः स्यादित्याह। किंचेति । न तावदिति॥९५॥

• नाहमेष्यते M

-i. 97 ] प्रथमोउध्यायः । ५५

यस्मादन्यथा नोपपद्ते।

नराभिमानिनं तस्मात्कारकाद्यात्मदर्सिनम्। मन्त्र आहोररीकृत्य "कुर्बन् " इति न निर्दयम् ॥९६॥ यच्चोक्तं "विरह्य्य"इति तदपि न सम्यगेव। तथापि तु न या काचित्क्रिया यत्र क चाध्याहरणीया किं तु या यत्राभिमेतसंबन्धं ३ घटयितुं शक्रोत्याकाङ्क्षां च वाक्यस्य पूरयति सैवाध्याहरणीया। एवंविशिष्टा च क्रियास्माभिरभ्युपगतैव। सा तूपादित्सित वाक्यार्था- विरोधिन्पेव नाभूतार्थपादुर्भावफलेति। पड्डावविकाररितात्मवस्तुनो ६ निर्धूताशेषद्वैतानर्थस्यापराधीनमकाशस्य विजिज्ञापयिषितत्वादस्य- स्मीत्यादिक्रियापद स्वमहिमसिद्धार्थप्रतिपादनसमर्थमभ्युपगन्तव्यं न विपरीतार्यप्रतिपादनपरमिति। ... - घावेदिति न दानार्ये पदं यद्वत्मयुज्यते। एधीत्यादि तथा नेच्छेत्स्वतः सिद्धार्थवाचिनि ॥९७॥

एवं कर्न्वयाधिकारान्वयभोकत्रन्वयानामात्मन: परमार्थतोSसंभवा-

३ कारे मश्त्रेण प्रदश्यत इति फलितमाह यस्मादित्यादिना। नराभिमा- निनं नरत्वाभिमानिनं मनुष्यत्वाभिमानिनम्। कारकाद्यात्मदर्शिनं कर्तृ-

६ वन्तमक्गीकृत्य कुर्वध्रेवेत्यादिमन्त्र: कर्म कर्तव्यमभिधत्ते न निद्यं नरत्वा- 4. धमिमानहीनं विद्यावन्तं "एवं त्वयि नान्यथेतोस्ति न कर्म लिप्यते नरे"इति धुतेरित्यर्थ: । पवंप्रकारे त्वयि जिजीविषति नरे नरमात्राभि- मानिनि इत एतस्मात्कर्म कुर्षतो वर्तमानात्म्रकारादन्यथा प्रकारान्तरं नास्ति येन प्रकारेणाशुभं कर्म न लिप्यते कर्मणा न लिप्यत इति ख्त्य- क्षरयोजना॥९६॥ विरहय्येति यशोकं तय निरस्यति यशोकं चिरहय्येतीति। सोऽयं

५६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.98-

न च यथोक्तवस्तुवृत्तमतिपादनव्यतिरेकेण तत्त्वमस्यादिवाक्यं वाक्यार्थान्तरं* वक्तीति शक्यमध्यवसातुमित्याह।

अर्थान्तरं न संद्रष्डुं शक्यते त्रिदसैरपि । ९८॥

यस्मादेवम्।

देवदत्त: सोयं ग्राम इत्यादिवाक्येषु क्रियापदमन्तरेणापि वाक्यार्थ- ३ प्रतीतेर्दर्शनान्न वाक्यार्थप्रतीतौ क्रियापदापेक्षेति भावः। ननु तत्रापि पश्य गच्छेति क्रियापदं प्रयोक्तव्यमेव तन्न प्रयुज्यते द्वारं विव्ियतामि- त्यर्थे द्वारमितिप्रयोगवदित्याशङ्कयैवमपि तद्वाक्यार्थप्रतिपत्त्युपयोगिक्रि-

यमिति नियन्तुमशक्यत्वाद्वेदान्तवाक्येषु चास्यस्मीत्यादिक्रियापदस्या- भ्युपगतत्वान्न कश्चिद्दोष इत्याह तथापि त्विति। नाभूतार्थप्रादुर्भावफ- ९लेतीति। फलेत्युत्पत्तिविकृत्यादिफला न भवतीत्यर्थः । नाभूतार्थप्रादुर्भा- वफलेतीत्यत्रेतिशब्दस्य हेत्वर्थस्यास्मीत्याद्िक्रियापदमित्यनेन संबन्धः । कुतो नाभूतार्थप्रादुर्भावफलेत्यत आह षड्डावेति । अनर्थनिवृत्त्यर्थमपि १२ न क्रियाध्याहारापेक्षेत्याह निर्धूतेति। तर्हि प्रतीत्यर्थमपेक्ष्यतामित्यत आह अपराधीनेति। उक्कमेवार्थ दृष्टान्तेनोपपाद्यति धावेदितीति । हिरण्यं दद्यादित्येतस्मिन्नर्थे हिरण्यं धावेदित्यादिपदमयोग्यत्वाद्यथा न प्रयुज्यते १५ तद्वदेधिभवेत्यादिपदं वृद्ध्यादिविकारहीनात्मवस्तुप्रतिपादकवाक्ये न प्रयोकव्यमित्यर्थः । एधीत्येतदस्तेर्धातोर्लोण्म्यमपुरुषैकवचनम् ॥९७॥ ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यानां स्वतःसिद्धार्थवाचकत्वमसिद्धं तेणं तद- हमस्मीत्युपासीतेत्युपासनाविधिपरत्वादित्यत आह न चेति। उपक्रमो- १ पसंहारादिषड्वि धलिङ्गाघिगतपरिनिष्ठितवस्तुप्रतिपादनतात्पर्यविरोधा- दित्यर्थ॥९८॥ तत्त्वमसिवाक्यं S # + वाक्यमर्थान्तरं वकि M

-i. 100 ] प्रथमोउध्यायः । ५७

अतः सर्वाश्रमार्णां तु वाड्मन:कायकर्मभिः । स्वनुष्ठितैर्न मुक्ति: स्याज्ज्ञानादेव हि सा यत: ॥ ९९।। तस्माच्च कारणादेवदप्युपपन्नम्।

श्रोत्रियेष्वेव वाचस्ताः शोभन्ते नात्मवेदिषु ॥ १०० ॥ इति श्रीमच्छंकर भगवत्पूज्यपादश्चिष्यसुरेश्वराचार्यकृतौ नैष्कर्म्य- सिद्धौ पथमोऽध्यायः ॥१॥

यत्पुनः पूर्ववादिनोपसंहतमतः सर्वाश्रमाणामिति तत्राह अत इति ॥ ९९॥ तत्र चास्माभिरपि यद्ुकं "इति हृष्टधियाम्" इत्यादि तद्पि युक्तमे- वोकमित्युपसंहरति तस्माश्चेति॥१०० ॥

इति श्रीमज्जानोत्तममिश्रविरितायां नैष्कर्म्यसिद्धिचन्द्रिकायां प्रथमोऽध्यायः समासः।।१।।

1 ..

द्वितीयोऽध्यायः ।

पत्यक्षादीनामनेवंचिषयत्वात्तेपां* स्वारम्भकविषयोपनिपातित्वा-

.३ द्यहेतुत्वं वस्तुमात्रयाथात्म्यप्रकाशनपटीयसस्तन्वमस्यादेर्वचस एवे- ति वह्वीभिरुपपत्तिभि: प्रदर्शितम्। अतस्तदर्यापतिपत्तौ यत्कारणं तदपनयनाय द्वितीयोऽध्याय आरभ्यते। श्रावितो वेत्ति वाक्यार्थ नचेत्त्त्वमसीत्यतः । त्वंपदार्थानभिज्ञत्वादतस्तत्पक्रियोच्यते ॥ १॥ श्रीगणपतिसरस्वतीसद्गुरुभ्यो नमोनमः ॥ हरिः। ॐ। वृत्तसंकीर्तन- पूर्वकं वर्तिष्यमाणस्याध्यायस्य तात्पर्यमाह प्रत्यक्षादीनामिति। प्रत्यक्षा- ३ दिशब्देन श्रोत्रादीनामिह ग्रहणम् । तेषामनेवंविषयत्वादद्वैतात्माविष- यत्वादित्यर्थ: । कुतस्तद्विषयत्वमित्यत आह तेषामिति । तेषां श्रोत्रा-

६ षयत्वमित्यर्थः । श्रोत्रं स्वग्राह्यजातीयविशेषगुणवद्द्रव्यार्धं बाह्येन्द्रि- यत्वाच्चक्षुरादिवत्। त्वगिन्द्रियं वायवीयं नियमेन स्पर्शव्यञ्जकत्वाद्यज- नादिजनित वायुवत् । तथा चक्षुस्तैजसं नियमेन रूपग्राहकत्वाद्दीपवत्। ९ रसनमप्याप्यं नियमेन रसव्यअ्कत्वादास्योदकवत्। घ्राणं पार्थिवं निय-

सर्वासामपां समुद्र एकायनमेवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम् । एवं १२ सर्वेषां रसानां जिह्लैकायनम्। एवं सर्वेपां गन्धानां नासिकैकायनम्। एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनम् । एवं सर्वेषां शब्दानां श्रोत्रमेकायनम्" इत्यागमाच्च श्रोत्रादीनां भौतिकत्वं तद्विषयत्वं चेत्यवगन्तव्यम् । * The reading अनेवंविषयत्वं is that of CESM only. All the other Mss of the text & the com: of F read अनैवं

-ii. 2 ] द्वितीयोऽध्यायः। ५९ योऽयमहंव्रह्मेति वाक्यार्थस्वत्पतिपिर्वाक्यादेवेति प्रत्यक्षादीनामने- वंविषयत्वा 'दित्यवादिपं तस्य विशुद्र्यमनैकान्तिकत्वं पूर्वपक्षत्वे- ३ नोपस्थाप्पतेों । कृत्स्रानात्मनिवृत्तौ च कश्रिदामोति निर्वृतिम्। श्रुतवाक्यस्पृतेश्रान्यः स्मार्यते च वचोऽपरः ॥२॥ १५आत्मा पुनः शब्दादिहीनत्वात्तद्विपयित्वाञ्च न तेषां विषय इत्याह आ- त्मनश्चेति । कथं पुनरात्माशाननिवृत्तिरित्यत आह सर्वानर्थेति । एवं प्रथमाध्यायेन समन्वये प्रदर्शिते तत्र प्रत्यक्षादिवियोधाशङ्कायां तत्परि- १८ हाराय द्वितीयाध्याय आरभ्यत इत्याह अतस्तदर्थेति । तस्य वाक्य- स्यार्थाप्रतिपत्तौ यत्कारणं पदार्थापरिज्ानं तस्य प्रत्यक्षादिविरोधाशङ्का- समुद्भूतासंभावनाविपरीतभावनानिरासेनापनयनाय द्वितीयारम्भ इत्य- २१रथः । पूर्वोत्तराध्याययोहेंतुहेतुमल्लक्षणसंबन्धो दर्शितः श्रावित इति ।

सीत्यतो वाक्याद्वाक्यार्थ श्रावितो यदि न जानात्यतस्तत्पक्किया तस्य २४ त्वंपदार्थस्य प्रक्रिया प्रतिपादनं क्रियत इत्यर्थः ॥१॥ वृत्तसंकीर्तनपूर्वकमुत्तरश्षोकस्य तात्पर्यमाह योऽयमिति। वाक्यादे- वेतीत्यत्रेतिशब्दः प्रकारवचनः । अहं ब्रह्मेत्येवंप्रकारा तत्प्रतिपत्तिरि- ३ त्यर्थ: । वाक्यव्यतिरेकेणापि प्रतिपत्तिदर्शनान्न वाक्यस्य नियतहेतुत्व- मित्यनैकान्तिकत्वमेव दर्शयति कृत्स्नेति । कश्चिद्विमलमतिः कृत्स्नप्रपश्च- विलापने भेदकोपाधेरभावादेकत्वं वाक्यमन्तरेणापि प्रतिपद्यते यथा ६विराडात्मा "यन्मदन्यस्नास्ति कस्मान्ु विभेमीति" इति । कश्चिच्छ्रूतं वाक्यं स्मृत्वा प्रतिपदते । यथा भृगुः "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इति वाक्यस्मृते: "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्" इति। कश्चि- दाचार्येण वाक्यं स्मार्यमाणो5संभावनाविपरीतभावनानिराकरणमुखेन साक्षादहमस्मि परं ब्रह्मेति वाक्यार्थ प्रतिपद सुच्यते यथा श्वेतकेतुर्नव- कृत्वस्तत्वमसीति। शवेतकेतुभृग्वोरेतयोरुभयोरपि वाक्यस्मरणमेव हेतुर्न १२ वाक्यमिति तिष्वपि पक्षेषु न वाक्यं हेतुरित्यर्थः।।२॥ Here too AB read अनैवं +

नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii.4- एवत्मसङ्गेन श्रोत्रन्वरोपन्यासमुभयत्रापि संभावनायाह। वाक्यश्रवणमात्राच्च पिशाचकवदास्ुयात्। त्रिषु यादृच्छिकी सिद्धि: स्मार्यमाणे* तु निश्चिता ॥३॥ नायमनैकान्तिको हेतुः । यतः । सर्वोडयं महिमा ज्ञेयो वाक्यस्यैव यथोदितः । वाक्यार्थ न द्वृते वाक्यात्कश्रिज्जानाति तच्वतः ॥ ४ ॥ वाक्यं च प्रतिपादनाय प्रवृचं सत्मतिपादयत्येव सर्वप्रमाणानामप्ये- वंवृत्तत्वाद्ा।

कथं तर्हि वाक्यस्य हेतुत्वाशङ्केति तत्राह एतत्प्रसङ्गेनेति। वाक्यव्य- तिरकेण विराद्प्रभृतीनां त्रयाणां झानं दष्टम् । पिशाचकस्य पुनर्वाक्य- ३ श्रवणाद्पि तद्दष्टमित्युभयत्रापि ज्ञानोत्पत्तिदर्शनान्न वाक्यमेव नियमेन ज्ञानजन्महेतुरिति ज्ञापनायेत्यर्थः। पिशाचकवदिति। पिशाचको नाम कश्चिदरण्यं गतः स्वकर्मणा तत्राधीयमानं तत्त्वमस्यादिवाक्यमाकर्ण्य ६जन्मान्तरसंस्कारवशात्तदैव वाक्यार्थ प्रतिपेद इति लोके प्रसिद्धमि- --:---- त्यर्थः । अयं पुनरत्र विशेष इत्याह त्रिप्विति ॥३॥ इदानीं सिद्धान्तयति नायमिति। लिङ्गस्मरणस्य गमकत्वे ऽपि न यथा लिङ्गस्यागमकत्वमेवं वाक्यस्मरणस्य गमकत्वेऽपि न वाक्यस्याग- ३ मकत्वं वाक्यस्मरणस्योभयत्रापि द्वारत्वादित्याह सर्वोयमिति । यत्पुनरुकं "कृत्सानात्मनिवृत्ताविति" तत्रापि प्रपश्चाभावव्यति- रिकनिरतिशयानन्दरूपव्रह्मावगतिर्न वाक्यं विना संभवति तस्य ६ वेदान्तवाक्यव्यतिरिक्तप्रमाणागोचरत्वादित्याह वाक्यार्थमिति॥४॥ ननु वाक्यमपि प्रमाणान्तरसंवादाभावात्स्वार्थ निश्ाययितुं न शक्को- तीत्यत आह वाक्यं चेति। स्वविषयावयोधनाय प्रवृत्तानां प्रमाणानां ३ प्रमाणान्तरसंवादापेक्षया कृण्ठितभावः कचिदृपि न रश्यत इत्यर्थ:। * सर्यमाणे J एवंप्रवृत्तत्वात् SM *

-ii. 8 ] द्वितीयोऽध्यायः। ६१

नाहंग्राहे न तद्धीने न पत्यङ्गापि दुःखिनि। विरोध: सदसीत्यस्माद्वाक्याभिज्ञस्य जायते ॥ ५ ॥ नाविरक्तस्प संसारान्निविवृत्सा ततो भवेद्। न चानिवृत्ततृष्णस्य पुरुषस्य सुसुक्षुता । ६ ॥। न चासुमुक्षोरस्तीह गुरुपादोपसर्पणम्। न बिना गुरुसंबन्धं वाक्यस्व श्रवण भवेद् ।।७ ॥ तथा पदपदार्थो च न स्तो वाक्यमृते कचित्। अन्वयव्यतिरेकौ च तावृते स्वां किमाश्रयौ ।। ८॥

नतु न वयं प्रमाणान्तरसंवादाभावादप्रतिपादकं ब्रूमः कि तु तद्विरुद्धा- र्थत्वादिति तत्राह नाहमिति। अहंग्राह्यमहं मनुष्य इत्यहंप्रत्ययवेद्यं यच्छ- ६ रीरं तस्मिस्तत्त्वमसीति वाक्यश्रवणाद्विरोधप्रतिभासो न भवति तस्य त्वंपदानभिधेयतया तत्पदार्थेन सामानाधिकरण्यानङ्गीकारात्। न त- द्धीन इति। चक्षुषा पश्यामि श्रोत्रेण शृणोमीत्येवं करणत्वेनानुभवादहं ९ चक्षु: पश्यामीत्यननुभवाश्चाहंप्रत्ययरहितेऽपि न विरोधप्रतिभासस्तेनापि सदसीति सामानाधिकरण्यानङ्गीकारात् । तथा प्रत्यकप्रतीचि प्रत्यगा- त्मन्यपि न विरोधप्रतिभासस्त्वंपदलक्ष्यस्य तस्य तत्पदलक्ष्येणैकत्वावि- १२ रोघात्। अत्र प्रत्यकशब्दोऽव्ययत्वात्सप्तम्यर्थे वर्तते। अञ्चु गतिपूजन- योरितिघातो "ऋत्विग्दधृषस्त्रग्दिगुष्णिगञ्चयुजिक्रुश्चाम्" इति क्विन्प्रत्य- यान्तात्प्रत्यक्शब्दात् "दिपशब्देग्यः सप्तमीपश्चमीप्रथमाभ्यो दिग्देशका- १५ ले्वस्तातिः" इत्यस्तातौ तद्धिते कृते तस्य च "अञ्चेर्लुक" इति लुकि कृते "तद्धितश्चासर्वविभकिः" इत्यव्ययत्वोपपत्तेः। तथा दुःखिनि सुख- दुःखादिधर्मवदन्त:करणविशिष्टेऽपि न विरोधप्रतिभासस्तस्यापि त्वंशब्द- १८ वाच्यस्य तत्पदलक्येणैकत्वानङ्गीकाराठ्। एवं वाक्यतात्पर्याभिक्षस्य चतुर्ष्वपि पदार्थेषु न विरोधबुद्धिस्तेन प्रमाणान्तरविरोधाभावादप्यप्रति- पाद्कत्वं वाक्यस्य न स्यादित्यर्थ: ।।५।। तहि वाक्यस्य प्रमाणान्तरसंवादापेक्षाभावात्तद्विरोघाभावाञ्च वाक्य- अ्वणमात्रेण वाक्यार्थे सर्व एव प्रतिपचेरन्।न च तथा प्रतिपद्यन्त

६२ नैष्कर्म्यसिद्धिञ्चन्द्रिकासहिता [ ii. 12- अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विना वाक्यार्थबोधनम्। न स्यात्तेन विनाज्ञानप्रहाणं नोपपद्यते।।९।। विनाज्ञानमहाणेन पुरुषार्थः सुदुर्लभः । तस्माद्यथोक्तसिद्धयर्थ परो ग्रन्थोऽ्वतार्यते ॥ १० ॥ वर्चस्की त्वन्नकार्यत्वाद्यथा नात्मेति गम्यते। तद्भागः सेन्द्रियो देहस्तद्वत्किमिति नेक्ष्यते ॥ ११ ॥ आद्यन्तयोरनात्मत्वे प्रसिद्धे मध्येऽपि कः प्रतिबन्ध:। प्ागनात्मैव जग्धं सदात्मतामेत्यविद्यया। स्त्रगा ळेपनवद्देहं तस्मा त्पश्येद्विविक्तधी:।।।१२।। प्रमितिजनको वेद इति न्यायाच्च नायं दोष इत्युत्तरश्ोकपश्चकेन प्रति- पाद्यति नाविरकस्येत्यादिना । न चानिवृत्ततृष्णस्येति संसारादनिवि- ६ वृत्सोरित्यर्थः ॥६॥७॥८।९।

शोधनायोत्तरग्रन्थसंदर्भ इत्युपसंहारव्याजेनाह तस्मादिति॥ १०॥ यत्पुनः "नाहंग्राह्ये न तद्धीने" इति तस्य शरीरेन्द्रियवर्गस्य चाना- त्मत्वं सूचितं तत्पपश्चनायाह वर्चस्कमिति। वर्चस्कस्य पुरीपस्यान्नप- ३ रिणामरूपस्य यथानात्मत्वं गम्यते तद्वत्तन्द्रागयोरन्नपरिणामयोदेहेन्द्रि- ययोरनात्मत्वमनुमानादवगन्तव्यमित्यर्थः।११॥

त्वमनुमातव्यमित्याह आद्यन्तयोरिति । आद्यन्तयोरोदनपुरीपयोरनिवा- ३ रितानात्मत्वप्रतिपत्तिरुदीर्यमाणा मध्ये देहेन्द्रिययो: केन प्रतिबद्धेत्यर्थः । --- आगन्तुकत्वाद्प्यनात्मत्वमनुमेयमित्याह स्रगालेपनवदिति ।१२।। * नाशो नाजानस्योपजायते ES; धवंसो नाज्ानस्योपजायते ] * +- += वर्चस्कमन्नकार्यत्वात् M 1 मध्ये क: प्रतिबन्ध: S विरकधी: M

-ii. 15 ] द्वितीयोऽध्यायः। ६३ अथैवमपि मद्चनं नाद्रियसे स्वयमेवैतस्माच्छरीरादयुचिराशेर्निराशो भविष्यसि।

मन्यसे तावदस्मीति यावदस्मान्न नीयसे। श्वमि: कोढीकृते देहे नैवं त्वमभिमंस्यसे ॥ १३ ॥ सिर आक्रम्य पादेन भर्त्सयत्यपरान् शुनः। दृष्टा साधारणं देहं कस्मात्सक्तोऽसि तत्र भो: ॥ १४॥ श्रुतिपरिमापितोऽयमर्थोऽनात्मा बुद्ध्धादिदेशान्त इतींदमाह। बुसत्रीहिपलालांशैर्बीजमेकं त्रिषा यया। बुद्धिमांसपुरीपांशैरत्रं तद्वदवस्थितम् ॥१५॥। ययोक्तार्यप्रतिपत्तौ सत्यां न रागद्वेपाभ्यां विक्रियते विपश्चिदित्य- स्यार्थस्य प्रतिपत्तये दष्टान्त: ।

इदानीमपायित्वादप्यनात्मत्वमनुमेयमित्याह अथैवमपीति। मन्यस इति। तावदेव तव देहेऽहंबुद्धिर्भवति यावदस्माद्देहादुत्क्म्य न लोका- ३न्तरं गमिप्यसि। गते तु सारमेयाद्यस्तमिमं देहं क्रोडीकुर्वीरन्। कोडीकृते तु तस्मिभ्िदानीमिवाभिमानो न भवतीत्यर्थ:।।१३।। शरीरमेव तत्त्वमिति शरीरे ममत्वं विशेषतो न करणीयं शुनामपि साधारणत्वादित्याह शिर आक्रम्येति। भर्त्सयत्येक: श्र्वेति शेषः ।। १४।। यदुकं "त्भाग: सेन्द्रियो देह:" इति तदसिद्धमिति नाशङ्कनीयं श्रुतिसिद्धत्वादित्याह भुतीति । यद्वा। न केवलमनुमानादेव देहेन्द्रिय- ३ योरनात्मत्वावगम: कित्वागमादपीत्याह ध्रुतीति । "अभ्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति यो मध्यमस्तन्मांसं योऽणिष्ठस्तन्मन:"इति शरीरस्य मनसश्ान्तकार्यत्वं दर्शयतीत्यर्थः॥१५॥ एवं स्थूलसूक्ष्मदेष्वयव्यतिरिकात्मवेदनस्य रष्टमेव फलं सर्धानर्थ-

[ ii. 19-

वर्चस्के संपरित्यक्ते दोषतश्चावधारिते। यदि दोषं वदेचस्मै किं तत्रोच्चरितुर्भवेद् ॥ १६ ॥ तद्वत्सूक्ष्मे तया स्थूले देहे त्यक्ते विवेकतः । यदि दोषं वदेत्ताभ्यां किं तत्र विदुषो भवेत् ॥ १७ ॥ एतावदेव ह्वहं ब्रह्मास्मीति वाक्यार्याप्रतिपत्तौ कारणं यदुत* बुद्धादौ देहान्ते ह्रहंममेति निस्सन्धिबन्धनो ग्रहः । तद्वयतिरेके हि न ३ कुतश्चिद्विभज्यत एकल एव प्रत्यगात्मन्यवतिष्ठत इत्याह। रिपौ बन्धौ स्वदेहे च समैकात्म्यं प्रपश्यतः । विवेकिन:1 कुतः कोप: स्वदेहवयवेष्विव ॥ १८॥ इतश्रानात्मा देहादि:। घटादिवच्च दृश्यत्वात्तैरेव करणैर्दशेः । स्वम्े चानन्वयाज्ज्ञेयो देहोऽनात्मेति सूरिभः ॥ १९ ॥ बीजभूतरागद्वेषयोर्निवृत्तिरिति सदष्टान्तमाह यथोकतार्थेत्यादिना ६उच्चरितुरुत्स्नध्टुरित्यर्थः ॥ १६॥ ....

तद्वदिति ।१७।। वाक्यार्थप्रतिपत्तिप्रतिबन्धकत्वादपि देहद्धयेऽहंकारममकारलक्षणो भेदाभिमानो विवेकिभि: परिहरणीय इति श्रोतृणां यक्षगौरवसाधनायाह ३ एतावदेवेति । निस्सन्घिबन्धन इति । बाधकप्रत्ययशून्य इत्यर्थः । विवे- कस्य पुनः फलमाह तद्यतिरे के हीति। समैकात्म्यं प्रपश्यत इति। शत्तु- देहे मित्रदेहे स्वदेहे च निर्विशेषैकात्म्यमनुसंदधानस्येत्यर्थः॥१८॥ इदानीं दृश्यत्वादागमापायित्वाञ्च देहस्यानात्मत्वमित्याह इतक्रोति। यैः करणैर्धटाद्यो दृश्यन्ते तैरेव करणैर्दशेर्द्पुरात्मनो देहस्य दश्यत्वा- ३ त्स्वने च व्याघ्रादिशरीरेण व्यवहरतो जाग्रति दष्टे देहेSहमित्यभिमाना- भावेनास्यानन्वयाञ्चानात्मत्वं वेदितव्यमित्यर्थः॥१९॥ * यदुकबुद्धयादौ S + विवेकिन: पुनः कोप: S

ட் ::

-ii. 22 ] द्वितीयोऽध्यायः। ६५ देहादिकार्यकरण संघातव्यतिरेकाव्यतिरेकदर्भिनः मत्यक्षत एव विरुद्धं कार्यमुपलभ्यते। चतुर्भिरुह्मते यत्तत्सर्वश्क्त्या शरीरकम्। तूलायते तदेवाइंघियाघ्ातमचेतसाम्:।। २०।। पसिद्धत्वात्मकरणार्थोपसंहारायाइ। स्थूलं युक्त्या निरस्यैवं नभसो नीळतामिव। देहं सूक्ष्मं निराक्कर्यादतो युक्तिभिरात्मनः ॥। २१॥ i .- कयं देहं मूक्ष्मं निराककर्यादिति। उच्यते। अहंममत्वयनेच्छा नात्मघर्मा: कृशत्ववत्। कर्मत्वेनोपलभ्यत्वादपायित्वाच्च वस्तवद् ॥ २२ ।। वक्ष्यमाणविवेकफले श्रद्धाजननाय मिथ्याज्ञानविवेकज्ञानयोरनुभव- सिद्धः फलमेद इति दर्शयति देहादीति। चतुर्भिरिति। स्वदेहः पर- देहो वा वाहने स्थापयित्वा चतुर्मिर्वाह्यो भवति स एवाविदुषामहंबुद्धि-३ परिगृहीतस्तूलायते तूलवदाचरतीति प्रत्यक्षमेव विरुद्धं कार्यमित्यर्थः। यद्ा । स्वमावतः सुषुस्ादावशक्योद्वाहो जागरितेहंधीमात्रेण सुखो- द्वाहितामापचमान: दर्शयति देहादीत्यादिना। यद्वा। एकमेव शरीरमहंबुद्धिरहितमतिगौर- वान्महता केशेन नीयते तदेवाहंबुद्धिगृहीतमत्यन्तलाघवात्तूलवदाचर- तीत्येवं विरुद्धकार्यदर्शनादनात्मैवायं देह इत्याह देहादीत्यादिना॥२०॥९ लोकायतिकव्यतिरिकसर्ववादिनामात्मन: स्थूलदेहन्यतिरेके विवा- दाभावात्सर्वजनप्रसिद्धत्वाच्च न तत्प्रतिपादनायातीवाभ्रहः क्रियत इत्याह प्रसिद्धत्वादिति॥२१॥ ३ कथमिति। अहंममत्वेति। अहंकारममकारवुद्धिसुखदुःसेच्छाद्वेषप्र- यल्ादयो वस्तुतो नात्मनो धर्मा भवितुमर्ईन्तीत्यर्थः । तत्र हेतुः कर्मत्वे- * कार्यकारण A 1 धियाध्यातं S; अमेधसा M

६६ [ ii. 23- वैधर्म्ये दृष्टान्तः । नोष्णिमानं दहत्यिः स्वरूपत्वाद्यथा ज्वलन्। तयैवात्मात्मनो विद्यादई नैवाविशेषतः ॥। २३।। एकस्यात्मन: कर्मकर्तृभावः सर्वथा नोपपद्यत इति श्रुत्वा मीमांसक: प्रत्यवतिष्ठते। अहंमत्ययग्राद्यत्वाद्ग्राइक आत्मेति तन्निव्वत्त्यर्यमाह। यत्कर्मको हि यो भावो नासौ तत्कर्तृको* यतः। घटपत्ययवत्तस्मान्नाहं स्याद्ृष्टरकर्मकः ॥ २४ ॥ ३नोपलभ्यत्वादिति । उपलभ्यत्वादित्युक्के प्रत्यगात्मनोSप्यस्मत्प्रत्यय गोचरतयोपलभ्यमानत्वमस्तीति तद्यावर्तनाय विशिनष्टि कर्मत्वेनेति। अहंकारादयो नात्मधर्मा दृश्यत्वात्काइर्यादिवत्। सैव प्रतिक्ञापा यित्वाद्वस्त्रदिवदिति प्रयोग: । एवमिच्छादीनामनात्मधर्मत्वप्रतिपाद- नेन तद्दर्मवतोउन्तःकरणस्य सूक्ष्मदेहस्यानात्मत्वं साधितमिति द्रश् न्यम् ॥२२॥ विपक्षे वाधकमाह वैधर्म्य इति। अहंकारादेरास्मधर्मत्वे स्वरूपत्वे दृश्यत्वासंभवोऽपि स्यादित्यत्र लोकप्रसिद्धद्टष्टान्तोSमिधीयत इत्याह ३ नोष्गिमानमिति । यथा उवलन्नप्यति: स्वरूपभूतं धर्मभूतं चोष्णि मानं न दहति न विषयीकरोति स्वरूपत्वाद्धर्मत्वाद्वा तद्वदात्माप्यात्मनः स्वरूपंभूतं धर्मभूतं वाह्महंकारादिक न विद्यातस्वरूपत्वाविशेषाद्वा इदानीं भाटमतमाशङ्कन्य निराकरोति धकस्येत्यादिना। अहंग्रत्यय आत्मकर्मको न भवति आत्मकर्तृकत्वाद्घदप्रत्ययवदित्यनुमानमाह ३ यत्कर्मक इति।।२४।

-ii. 26 ] द्वितीयो उन्यायः। ६७ अत्राह प्रत्यक्षेणात्मनः कर्मकर्नृत्वाभ्युपगमे तत्पादोपजीविनातुमानेन मत्यक्षोत्सारणमयुक्तमिति चोयं तन्निराकरणाय प्रत्यक्षोपन्यासः । यत्र यो दृश्यते द्रष्ट्र तस्यैवासौ गुणो न तु। दरष्ट्रस्थं दृश्यतां* यस्मान्नैवेयाद्द्ष्टवोधवन् ॥२५॥ मत्यक्षेणैव्र भवदभिमतस्य परत्यक्षस्याभासीकृतत्वात्सुस्थमेवानुमानम्। अतस्तदेव मक्रियते तत्र च विकल्पदृषणाभिधानम्। नात्मना न तदंशेन गुण: स्वस्थोऽवगम्यते। अभिन्नत्वात्समत्वाच्च निरंशत्वादकर्मतः ॥ २६॥ नेनु मामहं जानामीत्यात्मनोऽहंप्रत्ययं प्रति कर्तृत्वकर्मत्वयोः प्रत्यक्षानुभवात्तत्कर्मत्वनिराकरणानुमानं कालात्ययापदिष्टमिति शङ्कते उत्राद्ेति। अहमित्यत्रान्तःकरणस्य प्रत्यगात्मदश्यत्वादहंप्रत्ययस्यापि ३ तद्गतत्वेनोपलभ्यमानस्य तद्धर्मत्वमेव थुकं द्वष्ट्रात्मगतत्वे दृशयत्वानुप- पत्ते: । तस्मादन्त:करणमेवाहप्रत्ययसाक्षिणा दृश्यत इत्यनुभवो न त्वात्मा मामहं जानामीत्यनुभवस्यान्तःकरणविशिष्टविषयत्वात्केवलात्म-६ विषयत्वाभावादित्यभिग्रेत्य परिहरति तन्निराकरणायेति। यत्रान्तःकरणे योऽहंमत्ययो द्रष्ट्रा साक्षिणा दश्यते तस्यैवान्त:करणस्याहंप्रत्ययो धर्मो भवति द्ष्दुरद्श्यत्वाद्द्रप्ट्ृस्थत्वे द्रष्टृदश्यत्वायोगात्। तस्मादन्तःकरण-१ धर्म पवासावहंप्रत्यय इत्यर्थः ॥२५॥ अतस्तदेव प्रक्रियत इति। आत्मोपलम्यस्याहंकारस्यात्मधर्मत्वमनुप- पन्नमिति प्रकारान्तरेण पुनः साध्यत इत्यर्थः । आत्मधर्मञ्चेदहंप्रत्ययः किमथमात्मनाधिगम्यते कि वा तर्दशेनेति विकल्प्योभयथापि न संभव-३ तीत्युच्यत इत्याह तत्र चेति। स्वगतस्य गुणस्य स्वग्रह्णमन्तरेण स्वग- तत्वेन ग्रहणायोगात्स्वस्य व स्वेनामिन्नत्वादेव ग्रहणानुपपत्तेः स्वांशे- म रच्यतां S

६८ [ii. 27- न युगपन्नापि करमेणोभयथा चैकस्य धर्मिणो ग्राह्यग्राहकत्वसुपपद्यत इति पतिपादनायाह।

द्रष्टत्वेनोपयुक्तत्वाचदैव स्यान्न दृश्यता। कालान्तरे चेद्दश्यत्वं न हाद्रष्टृकमिष्यते॥ २७॥

सन्तु काममनात्मधर्मा ममत्वादयो यथोक्तन्यायबलादनात्मतयैव च. तेषु व्यवहारादइंरूपस्य तु प्रत्यगात्मसंबन्धितयैव* प्रसिद्धेरइंब्रह्मा- ३ स्मीति श्रुवेश्रानात्मधर्मत्वमयुक्तमिति चेत्तन्र ।

गौरोऽहमित्यनैकान्तो वाक्यं तव्यपनेतृ तत् ॥ २८ ॥

६ नापि स्वस्यात्मत्वादेव ग्रहणायोगान्निरंशत्वादेव स्वांशेन स्वस्य ग्रह- णमिति वककुमशक्यत्वाच्च। एवमुक्तन्यायेनात्मनः कर्मत्वाभावात्तद्र- तोऽपि गुणो न तेन गरह्यात इत्यर्थ: ॥ २६॥ ग्राह्यस्य ग्राहकत्वेऽपि कि युगपदेव ग्राह्यग्राहकभावः कि वा.क्रमेण। न तावदाद्यो युगपदेव ग्राहकत्वेन परिसमाप्तस्य निरशस्य तदैव ग्राह्म- ३ त्वेनावस्थानायोगात्। नापि क्रमेण तदा ग्राहकाभावादेव ग्राह्यत्वानुप- पत्तेरित्याह न युगपदिति॥२७॥

नन्वस्तु ममत्वयलेच्छादीनामनात्मधर्मत्वं तद्वदहंप्रत्ययस्यानात्मध- र्मत्वमयुक्तं तस्यात्मधर्मत्वं युकं प्रसिद्धेरहं ब्रह्मास्मीति विद्यादशायामपि ३ तस्यानुवृत्तेश्चेति शक्कते सन्तु काममिति। शोकेन परिहति तन्नेति। गौरोहमिति सामानाधिकरण्येपि यथा गौरत्वं नात्मधर्मस्तथाहमा- त्मेत्यहंप्रत्ययस्यात्मसामानाधिकरण्येन प्रसिद्धावपि नात्मधर्मत्वं सि- ६ द्ध्यति। अहं ब्रह्मास्मीति तु सामानाधिकरण्यं बाघायां न पुनस्तदे- कत्वविवक्षयेत्यर्थः॥२८॥

• प्रत्यगात्मतयैव S ....... -.

-ii. 31 ] द्विनीयोउध्यायः। कयं वाक्यं त्पनेतृ तदिति। उच्यते। योऽयं स्थाणु: पुमानेष पुंघिया स्थाणुधीरिव।

अहंपरिच्छेदव्याटृत्ती न किंचिदव्यादृत्तं दैतजातमवशिष्यते द्वितीय- संबन्धस्य तन्मूलत्वात्। अत आह। निटचायामहंबुद्धी ममधीः प्रविलीयते। अहंबीजा हि सा सिध्येत्तमोऽभावे कृतः फणी ॥ ३० ॥ विवक्षितदृष्टान्तांभ्ज्ञापनाय दष्टान्तव्याख्या। तमोऽभिभूतचित्तो हि रज्ज्वां पश्यति रोषणम्। भ्रान्त्या भ्रान्त्या विना तस्मालोरगं स्रजि वीक्षते।। ३१ ॥। अनन्वयाच् नात्मधर्मोऽहंकार: ।

अहं ब्रह्मेति सामानाधिकरण्यवाक्यस्याहंप्रत्ययव्यपनेतृत्वं प्रश्नपूर्वकं रष्टन्तेन प्रतिपादयति कथं वाक्यमित्यादिना। स्थाणु: पुरुष इति सा- मानाधिकरण्यं यथा स्थाणोर्याधिकं तथाहं ब्रह्मास्मीति सामानाधिकर-३ ण्यमहंकारस्य वाधकमित्यर्थः॥२९॥ इत्थमहंकारस्यात्मधर्मत्वनिराकरणे प्रयोजनमाह अहृंपरिच्छेदेति।

रित्यर्थः॥ ३०॥ ममकारव्यावृत्ति- ३ तमोऽभावे कुतः फणीति प्रसिद्धान्धकारस्याभावे फणिनः सर्पस्या- ाषो दष्टान्सत्वेनोपन्यस्त इति शक्कानियासाय दषान्तो व्याल्यायत इत्याह विवक्षितेति। अज्ञानामिभूतचित्तो हि भ्रान्त्या रज्ज्वां रोपणं ३ सर्पे पश्यति तस्मात्तमसा बिना स्रजि नोरंगं वीक्षत इत्यर्थ:।। ३१।।

अशेषामहंबुद्धि निवारयेत ] + दि संसिष्पेत् AB

७० [ ii. 32-

यतो नान्वेति तेनायमन्यदीयो भवेदहम् ॥ ३२ ॥

यद्यात्मधर्मोऽइंकारो नित्यत्वं तस्य बोधवत्। नित्यत्वे मोक्षशास्त्राणां वैयर्थ्य पामुयाद्घुवम् ॥ ३३॥ स्यात्परिहार: स्वाभाविकधर्मत्वाभ्युपगमेऽप्याम्रादिफलवदिति चेचन्न। आम्रादेः परिणामित्वाद्गुणदानिर्गुणान्तरैः। अविकारि तु तद्ब्रह्म "न हि द्रष्टुरि"तिश्रुतेः ॥ ३४ ॥ अहंकारस्य चागमापायित्वात्तद्धर्मिणश्चानित्यत्वं पाम्तोति।

उपयन्नपयन्धर्मो विकरोति हि धार्मिणम्॥३५ ।।

याञ्चेति । अहंकारो नात्मधर्मः अयावदात्मभावित्वाद्वेहवदित्यर्थः ॥३२॥ इतश्चाहंकारस्यानात्मधर्मत्वमित्याह आत्मधर्मत्वेति। अस्तु तहि नित्यत्वमपीत्यत आह नित्यत्व इति ॥ ३३॥ ननु यावद्द्रव्यभावित्वाभावेऽपि श्यामत्वादेर्धर्मत्वं दश्यते तस्मादहं- कारस्यानित्यत्वेऽपि नित्यात्मधर्मत्वमुपपद्यत इति शककते स्यादिति। परि- ३ हरति तन्नेति। आम्रादिद्रव्यस्य परिणामित्वेन गुणान्तरोदयसंभवात्तेन स्वाभाविकस्यापि गुणस्य नित्यनिवृत्ति: संभवति। ब्रह्मणस्तु कूटस्थत्वेन गुणान्तराभावात्तद्धर्मस्याहंकारस्य न निवृत्ति: संभवति। ततश्चात्मनो ६नित्यत्वा त्तद्धर्मस्याहंकारस्यापि नित्यत्वमेवेति भावः।३४।।

नो नित्यत्वादनित्याहंकारधर्मित्वमयुर्तुमित्याह अहंकारस्येति। आग- ३ मापायिनो ऽहंकारस्य निष्ठा स्थितिर्यस्मिन्रसावागमापायिनिष्ठस्तस्य भाष- स्तत्वं तस्मादित्यर्थ: ॥३५॥

• मुकसुषुप्तयो: S + बोघशास्त्राणां S 1 गुणान्तरे M x इयादुशे: E

103

-ii. 38 ] द्वितीयोउध्यायः। अस्त्वनित्यत्वं कम्ुपालमेमहि पमाणोपपम्त्वादिति चेत्तम् । सदाविलुप्तसाक्षित्वं स्वतस्सिद्धं न पार्यते। अपह्वोतुं घटस्येव कुशाग्रीयधियात्मन: ।।३६॥ एतस्माच्च हेतोरहंकारस्यानात्मधर्मत्वमवसीयताम्।

यतो राद्दि: पमाणानां स कयं तैः मसिध्यति॥३७॥

धर्मिणश्च विरुद्धत्वान् दृश्यगुणसङ्गतिः । मारुतान्दोलितज्वाळं शैत्यं नामि सिमृप्सति।।। ३८ ।। इदानीं सौगतमतमाशककते स्त्विति। निरस्यति तम्रेति। सति देहे तावदात्मनः प्रत्यमिक्वया स्थायित्वावगमादनित्यत्वे चाकृताभ्यागमकृत- त्यमिश्ाया: सादृश्यनिबन्धनत्वकल्पनानुपपत्तेश नित्यत्वमात्मन: स्व- तःसिद्धं निहोतुं न शक्यत इत्यर्थः ॥ ३६॥ प्रमाणश्चेति। अहमहंकार: प्रमेयत्वाइशेरात्मनो घटादिषद्भवति। यथा प्रमाणगम्यो घटकरकादिरात्मनो धर्मो न भवति तहूदहंकारोऽप्यात्म- नो धर्मों न भवतीत्यर्थः। नन्वात्मापि प्रमाणगम्य पवेत्यत आइ यत। इति। राद्ि: सिद्धिः।प्रमाणानां सिद्धे: प्रागेव सिद्धत्वेनात्मनोउप्रमा- णसाधकत्वात्र प्रमाणाधीना तत्सिद्धिरित्यर्थ:॥३७ ।। पूर्व दर्शनक्रियां प्रत्यात्मन: कर्तृत्वासत्कर्मत्वाच्याहंकारस्य न तयो- र्धर्मधर्मिभाव इत्युकम्। इदानीं तु चिदचिद्पत्वेन शीतोष्णवद्धिरुद्ध- स्वमावत्वात्र तयोर्धर्मधर्मिभाव इत्याह धर्मधर्मिणोद्ेति । यथा शैत्य-३ मगर्धमों न भवति विरोधासदवदहंकारोउप्यात्मध्मों न भवति विरोधा- देवेत्यर्थः।३८॥

एवं धर्मधर्मिणो: S सिसृस्यति A; सिसृप्स्पति BD

७२ नैष्कर्म्यसिद्धिञ्चन्द्रिकासहिता [ ii. 39-

तस्माद्विस्रब्ध मुपगम्यताम्। द्रष्टृत्वं दृश्यता चैव नैकस्मिनेकदा कचित्। दृश्यदृश्यो न च द्रष्टा द्रष्टुरदर्शी दृशिर्न च ॥ ३९ । सर्वसंव्यवहारलोपश्च प्रामोति। यस्मात् । द्रष्टापि यदि दृश्याया आत्मेयात्कर्मतां घियः। यौगपद्यमदृश्यत्वं वैयर्थ्यं चामुयाच्छ्रतिः ।। ४० ।। कुतः । यस्मान् । नालुसदष्टर्द्देश्यत्वं दृश्यत्वे द्रष्टता कुतः । स्याच्चेद्दगकं निर्दश्यं* जगद्वा स्यादसाक्षिकम् ।४१॥

उक्तयुक्तिबलाद्द्रष्ट्टत्वद्ृश्यत्वे व्यवस्थिताधिकरणे एवेत्युपसंहरति तस्मादिति। एवं च सत्येतदपि सिद्धमित्याह दृश्यदश्य इति। स्वट- ३ इयेन विज्ञानेन स्वयमात्मा दश्यो न भवति रशिश् विज्ञानं स्वद्रषार- मात्मानं न विषयीकरोतीति चैतद्दयं सिद्धं भवतीत्यर्थः । यद्ा । तस्य दृश्यत्वासंभवादिति हेतुमाह दश्यदश््य इति। द्रष्टुर्हि दृशयत्वं वदता ६ स्वेन दश्येन दर्शनेन वा वकव्यमन्यस्याभावात्। तत्र न तावत्सेन ह- श्यत्वं संभवति स्वात्मनि क्रियाविरोधान्नापि दश्येन टश्यत्वं संभवति जडस्य चेतनविषयीकरणायोगात्। नापि रशिना विज्ञानेन डश्यत्वं सं- ९भवति तस्य विषयगोचरस्य विषयिगोचरत्वायोगात्ततञ्व न द्रष्टुर्दश्य- त्वमित्यर्थः॥३९ ॥ द्रष्टुर्टश्यत्वे दृशेश्च द्रष्टृदर्शित्वे दोषमाह सर्वसंव्यवहारेति। यदि द्रष्टात्मा स्वदश्याया घियः कर्मतामियात्तदा द्रष्टापि रश्यत इति ३ सयात्। तथा च बुद्ध्यात्मनोरुभयोरपि युगपदेकैकस्यैव द्रष्टृत्वं दश्यत्वं च स्यात्तथा च सति द्रष्टृत्वादेवोभयोरदश्यत्वं दश्यटश्ष्यत्वे चात्मन: कूटस्थद्रष्ट्रात्मविषयायाः अ्तेवयर्थ्य स्यादित्यर्थः ॥४०॥ वैयर्थ्यमेवोपपादयितुमाह कुत इति। लुसटषटेर्घटादेरेव टश्यत्वनि- * स्याघेरगेका निर्डश्या M

-ii. 44 ] द्वितीयोऽध्यायः।

उक्तयुक्तिं दृढीकर्तुमागमोदाहरणोपन्यासः । आर्तमन्यद्ृस्े: सर्व "नेति नेती"ति चासकृद्। वदन्ती निर्गुणं ब्रह्म कयं श्रुतिरुपेक्ष्यते ॥ ४२॥ "महाभूतान्यहंकार" इत्येतत्क्षेत्रसुच्यते। न दृशेद्वैतयोगोऽस्ति* विश्वेश्वरमतादपि ॥४३॥ अधुना प्रकृतार्योपसंहार: । एवमेतद्धिरुग्ज्रेयं मिथ्यासिद्धमनात्मकम् । मोहमूलं सुदुर्बोषं ह्वैतं युक्तिभिरात्मनः ।। ४४ ।।

यमादात्मनोऽपि दृश्यत्वे दृष्टिलोप: स्यात्। तथा च "न हि द्रष्टुर्द्ृष्टेः" इत्यादिश्रुतेवैयर्थ्ये प्रसज्येतेत्यर्थः। ननु जानन्तं मां जानामीत्यनुभवाद्ू-३ ष्टुरपि दृश्यत्वं दृश्यस्य च द्रषटृत्वमित्याशङ्गयाह स्याश्चेद्दगेकमिति।तथा सति दश्यस्य द्रष्टत्वाविरोधाद्द्रष्टृस्वभावतापत्तौ सर्वे द्रष्टरूपमेवासी- दिति दृश्यशून्यो द्रष्टैवावशिष्येत। तथा चेद्दष्टुरपि दृश्यताविरोधाद्ृश्य ६ स्वमावतापत्तौ सर्वे दश्यमेवासीदिति द्रष्टशून्यं जगदेवावशिष्येते- त्यर्थः ॥४१॥ उक्तन्यायस्य प्रशिथिलमूलत्वपरिहाराय मूलप्रमाणं दर्शयति उक्तयु- किमिति। उदाहियत इत्युदाहरणं वाक्यं तदुपन्यास इत्यर्थः। आर्तम- न्यदिति। "नान्योऽतोडस्ति द्रष्टा" इत्युपक्रम्य "अतोऽन्यदार्तम्" इति ३ द्रष्ट्रात्मव्यतिरिकस्य सर्वस्य दृश्यजातस्य विनाशित्वेन नित्यात्मधर्म- त्वनिराकरणात् "नेति नेति" इति मूर्तामूर्तद्वयनिषेधाच्च सर्वदश्यासं- स्पर्शित्वमात्मन: प्रदर्शयन्ती भ्रुतिर्नोपेक्ष्येत्यर्थः ।४२॥। ur उक्तेर्थे स्मृतिमपि प्रमाणमाह महाभूतानीति। महाभूतादिधृत्यन्तं सर्व क्षेत्रमेवेति भगवताप्युक्तत्वादात्मा समस्तप्रपश्चशून्य इत्यवगम्यत इत्यर्थ: ॥४३॥ ३ एवं श्रुतिस्मृतिमूलयुक्तिसन्भ्रावादहंकारादि: सर्वोऽपि द्वैतप्रपश्च आत्मन: सकाशाद्विलक्षण इत्युपसंहरतीत्याह अधुना प्रकृतार्येति। हि- द्वैतभोगोऽस्ति M १०

नैष्कर्म्यसिद्धिञ्चन्द्रिकासहिता [ ii. 45- कुतो मिथ्यासिद्धत्वं द्वैतस्येति चेत्। न पृथङ्गात्मना सिद्धिरात्मनोऽन्यस्य वस्तुनः । आत्मवत्कल्पितस्तस्मादहंकारादिरात्मनि ।। ४५।

तस्मादज्ञानविजृम्भितमेतव्। दृश्या: शब्दादय: कृसा द्रष्ट च ब्रह्म निर्गुणम्। अहं तदुभयं बिभ्रद्भ्रान्तिमात्मनि यच्छति ॥४६ ॥

तत एवेयमभिन्नस्यात्मनो भेदवुद्धि:। दगेका सर्वभूतेषु भाति दृश्यैरनेकवत्। जळभाजनभेदेन मयूखस्त्रग्विभेदवद् ॥ ४७ ॥

३ रुक्पृथगित्यर्थः। नन्वात्मनः पृथक्त्वेऽपि द्वैतं सांख्यानामिव पारमार्थिकं स्यादित्यत आह मिथ्यासिद्धमिति । तथाप्यन्यथास्यातिप्रभृतीनामिव मिथ्यात्वं स्यादित्यत आह अनात्मकमिति। अनात्मकं सत्स्वभावरहित- ६ मित्यर्थः । सत्यात्मकार्यस्य कथमेवंविधत्वमित्यत आह मोहमूलमिति। तदेव कथमित्यत आह सुदुर्बोधमिति। प्रमाणयुक्तिभ्यां दुर्निरूप- मित्यर्थ: ॥४४ ॥ एतदेवोत्तरक्षोकेनोपपाद्यत इत्याह कुतो मिथ्यासिद्धत्वमिति । न पृथगिति। सद्रूपाज्जानस्वभावादात्मनोऽनन्यत्वादेव न पृथक्सत्ताप- ३ तीती जडस्य संभवतः । नापि प्रत्यगात्माभेदेन प्रत्यगात्मवत्सिद्धिर्जडा- जडयोरभेदायोगात् । तस्मादहंकारादिरात्मनि कल्पित इत्यर्थ: ॥।४५।। फलितमाह तस्मादिति। दृश्यत्वेन द्रषटत्वेन सत्यत्वेनानृतत्वेनात्यन्त- विविकयोरात्मानात्मनोर्वस्तुतः संभेदाभावेप्यहंकारोपाधौ द्यो: प्रति- ३ बिम्बितत्वादर्पणतले प्रतिबिम्बितयोर्लोहितमुखयोर्लोहितं मुखमिति परस्परसंभेदाध्यासवद्भ्रान्त्यैव कर्तृत्वादिसंबन्धप्रतिभास इत्यर्थ:॥४६। न केवलमनात्मसंबन्ध एवाहंनिबन्धन: प्रतिदेहमात्मनो मेदोऽपि तन्निबन्धन एवेत्याह तत पवेयमिति। मयूखस्रग्वी रश्मिमाली।।४७।।

-ii. 50 ] द्वितीयोउध्याय:। ७५.

यथोक्तार्यस्य प्रतिपत्तये दृष्टान्तः ।

मित्रोदासीनशत्रुत्वं ययैकस्यान्यकल्पनाद्। अभिन्नस्य चितेस्तद्वव्भेदोऽन्तःकरणाश्रयः ॥ ४८॥ अपहारो यथा भानो: सर्वतो जलपात्रकैः। तत्क्रियाकृतिदेशाप्तिस्तथा बुद्धिभिरात्मनः ।। ४९ ।।

न च विरुद्धधर्माणामेकत्रानुपपत्तिः । किं कारणम्।

कल्पितानामव स्तुत्वात्स्यादेकत्रापि संभव: । कमनीयाशुचि: स्वाद्वीत्येकस्यामिव योषिति ॥ ५० ॥

अन्तःकरणोपाधिनिबन्धनो भेद इत्यत्र दष्टान्तान्तरमाह यथोकार्थेति। यथैकस्यैव देवदत्तस्य पुरुषान्तरकल्पनावशान्मित्रोदासीनशत्रुत्वमेवम- भिन्नस्यापि चैतन्यस्य बुद्धयुपाधिनिबन्धनो भेदो न स्वतो नापि परत३ इत्यर्थः । चितेरित्यर्थविवक्षया धातुनिर्देशः । ततश्चाभिन्नस्य चितेरिति पुल्लिङ्गसमभिव्याहार उपपद्यते ।।४८।। ननु स्वमहिमप्रतिष्ठस्य पूर्णस्य चैतन्यस्य सर्वान्तःकरणप्रतिबिम्बितत्वं तद्धर्मवत्त्वं चायुकमित्याशङ्कयाह अपहार इति। यथा स्वदेशस्थस्यैवा- दित्यस्य जलपात्रेण स्वगतत्वेनापहारस्तत्क्रियादिश्च भवति तद्व-३ त्स्वमहिमप्रतिष्ठस्यापि च्ैतन्यस्यान्तःकरणप्रतिबिम्बितत्वं तत्किरिया तद्गतध्यानादिक्रिया तदाकृतिः स्वच्छत्वपरिच्छिन्नत्वादि तद्देशेन हृदयप्रदेशेन च संवन्धश्च संभवतीत्यर्थः ॥४९।। ६ ननु सर्वभूतेष्वेक एव चेदात्मा तर्हि तस्य युगपदेव परस्परविरुद्ध- सुखदुःखरागद्वेपभ्रान्तिसम्यर्व्ानाद्याश्रयत्वं प्रसज्येत तञ्चानुपपन्नं त- त्कथमुक्तं "दगेका सर्वभतेषु" इति तत्राह नच विरुद्धेति। विरुद्धध-३ र्माणामप्यविद्यापरिकल्पितत्वादेकस्मिन्धर्मिणि समावेशो नानुपपन्नः । यथैकस्मिन्नपि स्त्रीदेहे वस्तुमेदमन्तरेणापि वासनावशात्कामुकप- रिवाजकशुनां कमनीयाशुचिस्वाद्वीति विरुद्धधर्मपरिकल्पना तद्वदि-६ त्यर्थ:।। ५०।।

७६ नैष्कर्म्यसिद्धिभ्न्द्रिकासहिता [ii. 51- न चायं क्रियाकारकफळात्मक आभास ईपदपि परमार्यवस्तु स्पृन्नति तस्य मोहमात्रोपादानत्वान्। अभूताभिनिवेशेन स्वात्मानं वञ्चयत्ययम्। असत्यपि द्वितीयेऽर्यें सोमश्वरमपिता यया ॥५१ ॥

सुभ्ू: सुनासा सुमुसी सुनेत्रा चारुहासिनी।

विरुद्ध धर्माणामान्मनि संभवे नस्यासक्कवव्याघान रत्पन आह न

३ ऋत्वं न व्याहन्यते वस्तुतस्तन्सशाभावाद्।न हविच्यापरिकल्पितनी- लिमगुणेन गगनं नीलीकियते। ननश नासङ्गन्वव्याचान हत्यरथ: । अभूता- मिनिवेशेनेति। असत्यपि ववैनप्रपश्चे मिथ्यामिनिवेशेनैवाहं सुखी दुन्लीति ६स्वमात्मानमयं लोको वञ्ञयतीत्यर्थः। तत्र रषान्त: सोमशर्मपितेति। कश्िदतिदरिद्रो ब्रह्मचारी वहाशी मिशमाणा कदाचिदर्मिसकाले स कुमुषिटिं वड़ा निर्येदात्करमिश्ित्पर्यने वुल्षच्छायायां शयान एवं मनोर- ९ थयति स्म। सकुमुष्टिबन्धनं मुफ्या तेन काअन गाः कीता वर्धपि- व्यामि। ताञ्र पञ्जपड्डत्सरादनेकानदुड: प्रसविष्पन्ति। ततो यथेएं कर्च- विष्यामि। ततो धनधान्यादि सम्पर भविष्यति। ननो दासीदालादियडुसं १२ गृहं संपादयिष्यामि । ईडशीं संपई रशा योग्यतमः कक्ित्स्वकन्यां महां प्रदास्यति। पश्ाचथायिधान गार्हस्थ्यमनुभविध्यामि। तनो वंश- करं पुत्रमुन्पाचय सोमशर्मेति नाम कम्या पथानकुडुम्मीव्यानुमयसमपे १५ रुदन्तं मातरमनुगतं सोमशर्मार्ण स्वकार्यपारबइ्यात्तमनारत्य गच्छस्ती स्वां मार्या हप्ट्रा पुत्रनिमित्तकोपेन स्यां भर्यामनाडयत्। ततो मिक्षा- पातं करघाताद्द्िचा उपतत्। सकवद्र वायुषेगाइपासरन। पशादडो कए १८ नशेडकिमि मन्तभाम्योडहं सकबध ममापागणछन्कि करिच्यामीति प्रमुद: सम्पिता म्यलपत्। तरवेतदसाम्त्येनोवाहर्तात्यय: । ५॥ कल्फनाया अययावस्तुम्पवहारहेतु इशम्ताम्रसाह परषा-

-ii. 53 ] ७७

सर्वस्थानर्वजातस्य जिहासितस्य मूलमहंकार एव तस्यात्मानात्मो- परागात्। न तु परमार्षत आत्मनोऽविद्यया तत्कार्येण* वा संबन्धोऽभूदस्ति भविष्यति वा तस्यापरिल्पद्ृष्टिस्वाभाव्यात् । ३

दश्यानुरक्तं तद्दष्ट दश्यं द्रष्ट्नुरज्जितम्। अहंटन्योभयं रक्तं तत्राशेष्द्रैवतात्मनः ।।५३॥

इ केनियोद्यन्ति योऽयमन्वयव्यतिरेकाभ्यामनात्मतयोत्सारितोS- शंकारो वाक्यार्यमतिपतये सोज्यं विपरीतार्थः संवृत्तो यस्मादईं

यदुकं "अहं तदुभयं विभ्रदभ्ान्तिमात्मनि यच्छति"इति तत्प्रपञ्ञयितु- माह सर्वस्पेति। आत्मन: कूटस्थानिर्षिभागवैतन्यमात्रशरीरस्य द्वैतानर्थ- संवन्धहेपुरविद्यानिर्मिंनशरीगे5हंकार पव। कुतः। तस्याहंकारस्य द्वैतेना-३ नर्येनातमना चोपरकत्वेन वैतस्यातमनि प्रापकत्वादित्यर्थ:। नन्वहंकारव्य- तिरेकेणैवात्मन: सर्वैरि संबन्धसंभवादनर्थ: स्यादित्याशकूथ जाना-

सम्बे न संभवतीत्वाह न तु परमार्थत इति। रइयातुरक्मिति। रइ्यै: शम्दादिभिरनुरकं संबदधमन्त:करण स्वात्मनि प्रतिविम्वितचैतन्याभा- सार्ेपां इष्ट मयति। नदेव य दष्दात्मसैतन्यानुरजितं सत्तस्य चैतन्यस्य रह्यमम्ास्यमिय भवनि। तहेषमुकन्यायेनाहंवृतत्योनयमपि द्रष्ट रझयं

संकधहतुरहंकार पपेति तभिव् सावात्मनोउदैतत्वं युकतमित्यर्थः।५३।१२

नातमत्वमुर्क तदयुकं सस्पानारमत्वेह अ्रह्यासमीति भूयमाणसामानाधि- इरल्यानुपपचिम्सक्गादिनि शङून इह केचिदिति। ननु न सामाना-१

[ü. 54- सामानाधिकरण्यं प्रामोति । वक्तव्या* च प्रन्यगात्मनि तस्प वृत्तिरिति सोच्यते प्रसिद्धळक्षणागुणटत्तिभि:। नाज्ञासिषमिति प्राह सुषुमादुन्यितोऽपि हि। अयोदाहादिवत्तेन लक्षणं परमान्यन: ।। ५४।।

अतो वृत्तीर्विहायान्या सहंृन्योपलक्ष्यते ॥ ५५॥

तहि तस्य तत्र वृत्तिप्रकागे वाच्य इन्याह चकव्या चेति। तत्त ताबद- ६हंशब्दस्य प्रत्यगात्मनि प्रसिद्या मुख्यया बृन्या लक्षनया पृस्या गुण- वृत्त्या च या वृत्तिस्तां दर्शयन्परिह्वरनि सोख्यत हन्यादिना। तत्र लक्ष- गावृरत्ति तावइर्शयनि नान्नासिपमिति। सुषुम्यवस्थायामहंकाराभाचेपि ९नाहमज्ञासिघमिति केवलान्मन्यहंशव्दस्य प्रयोगदर्शनावर्हं ब्रम्मास्मीत्य- .... स्संबद्धार्थान्तरे प्रत्यगात्मनि जहलक्णावूत्या बुतिगाधीयते यथाजयो

परिस्यागेन मुख्यार्थसंयद्धार्थान्तरे य वही जहतल्षवया पृत्तिराधीयते तद्दित्यर्थः।।५४। इदानीमहंशव्द्स्यान्मनि गुणवृततिमाह पन्यकयािति। स्वम्यतिरिक्

नत्याद्धडादिथिषय पृत्तीर्यिहायाहंबृस्या नष्छव्हेम थोपलस्यत रस्वर्य: । यदा। आत्मरश्यनुशीलनादायान: स्वरूपमूनया रस्पानुशीलनास्वा- ६मासोदयेन निरम्नरं संबन्धानित्यर्य: ।।'५।

• यकब्या या प्रत्यगात्मनि M

-ii. 57 ] द्वितीयोऽभ्याय:।

आत्मना चाविनाभावमयवा चिलयं व्रजेद्। न तु पक्षान्तरं वायादतश्राहंधियोच्यते ॥५६॥ कीटक्पुनर्वस्तु लक्ष्यम् । नामादिभ्य: परो भूमा निष्कलोऽकारकोऽक्रिय: । स पवान्मवतामात्मा स्वतस्सिद्ध: स एव नः ॥५७॥

मई सुखी दुःखी चेन्यहंकारादेरनात्मधर्मत्वमुक्त केवलात्माभ्युपग- मेधक्यत्वान्फलाभावाब। अवेदानीमविद्यापरिकल्पितं साक्षित्वमा-

हदानीमन्त:करणविशिष्टेहशष्डस्य मुख्यवृत्त्यापि वृत्तिरस्तीत्याह आसमना चेनि। अहंकारो हि स्वस्थितावान्मना चाविनाभावं प्रामुयाद- न्यया तस्य नाश एव न पुनः पक्षान्तरमस्ति न पुनर्विद्यमानस्पैवात्मव्य-३ निरेकेण कणमप्यवस्थानमस्ति। तथा चाहंशव्हेनात्मोच्यत इत्यर्थ:।

एयमहंशव्दवाध्यत्वं दर्शितमिदानीं प्रभ्पूर्षकं लस्ष्यं दर्शयति कीड- गिति। नामादिम्य: प्राणास्तेव्य: परोऽन्यो "यत्र नान्यत्पश्यति" इत्यारम्य "स भूमा"इन्युकलसणोउत एव कियाकारकतत्साध्यफलशून्य: सर्वेपा-२ मारमवतामात्मा स एव डस्य हत्पर्थ:। नतु प्रमाणान्तरसिद्स्य लक्ष्य- स्वाङ्रलभ: प्रमाणाम्तरसिद्धप्यभाषात्कर्यं लक्ष्यत्वमित्याशक्य सक्ष्यत्वे शधम्यनिरेकेजैय सिद्ध्न्वं प्रयोजर्कं न तु प्रमाणान्तरसिद्धत्वम्। तब्ञा-६ स्माकमस्तीत्याह स्वनस्सिद् इति । ५०॥

नीं साध्यन्यपसास्पम्पतिरेकयो: प्रदर्शनेन दवृत्वादिव्यतिरेक: प्रदशर्वत रस्वाइ अधानस्येति। अव्ञानोत्ययुदचादिलक्षण: कर्तृत्वोपाधिर्यस्व सं)

८o [ii. 58- एष सर्वघियां नृत्तमविलुसैकदसंनः ।

ननु सर्वसिद्धान्तानामपि स्वस्वद्षटथपेक्षयोपपत्रत्वादिवरेतरदएटथ - पेक्षया दुस्स्यितसिद्धिकत्व्राश्नैकत्रापि विष्वासं पश्यामो न च सर्वतार्किकरद्षिनं समर्थितं सर्वतार्फिकोपद्रवापसर्पणाय वर्त्म संभा- वयामः । उच्यते । विस्व्यैः संभाव्यतामनुभवमात्रसरणत्वात्स- र्बतार्किकपस्थानानाम्। तदभिधीयते। इमं माश्निकसुदिश्य तर्कञ्वरमृभातुरा: ।

प्रतिषेध: क्रियत इत्पर्थ:। एष सर्वधियां नुसतमिनि। एयमात्ाउभितुमै- ९कदरशनोपरिणाम्यडयचित्स्वभाय: सर्वासां धियां नुसं निमिपजजदं वीकते तथा स्वयं घुयोउष्यं यीशन इत्पयेः । बीक्षत हत्युकसवात्परि णामित्वप्रसकावाह अवीक्षमाओोउपीति। क्तृत्यशूम्य दथ स्वासमोप- १२ रकं स्वरूपेणैयावित्ययत् यमासयतीत्यर्थः। ५८। उत्तरकोकव्यावत्यांमादाक्टमाह ननु सर्मेति। सर्वेणं सिद्ाम्ताना- मन्योन्यपराहतत्या्न कुत्रापि विभ्वास: कर्तु शफ्यत हस्वर्च:। मतु सर्भ- ३वादिनां कत्रयित्संप्रतिपतिसंभवारत्र विश्वासोसिबस्पत आह दिसंग्रतिपभस्तत्र न कस्यापि विप्तिप्ति:। स चासाकमार्मा तब्र स- ६वैर्थिश्वास: कर्तव्यः। सर्वरम्युपगतत्वावित्वर्यः । रममिति। अनुभवमेव

-ii. 62 ]

अन्नापि चोद्यन्ति। अनुभवात्मनोऽपि विकियाम्युपगमेऽनभ्यु- पगमेजि दोष एव। बस्मादाह। "वर्षानपा्भ्यां कि व्योध्रथर्मण्येव* तयो: फलम्।

बुद्धिजन्मनि पुंसथ विकृतिर्यद्यनित्यता। अथाविकृतिरेवायी अ्मातंति न युज्यते ।। ६१॥। मस्य परिहार:। अर्ध्व मच्छति धुमे सं मिद्यवे स्वित्न भिद्यवे। न मियते वेत्स्वाखुर्त्वं भिद्ते चेन्धिदास्य का ॥ ६२॥

प्राश्रिकं गुणदोपसास्षियं मध्यस्वमुदिश्य सर्वें वादिनो5मुकत्वादमुक्त- स्वादिति हेनुजालेखिरेतरं मोहयन्ति। तस्पासस्िन्प्राभ्िके नाविश्वास स्पर्यः ।५९। अनुभवरपे5प्यासमनि चिवाई दर्शवत्सकूते5प्रापीति। विकारहेती सत्यपि चिकार्यस्पैय वर्मणो विकाये रइयते न त्वचिकार्यस्य व्योसस्तथा व सति अवदनिमत आस्मापि वर्मवद्विकायों नभोषदविकायों बोभ-१ वथापि दोप पथेस्वाह पर्यातपाभ्यामिति। असत्समः। अप्रमातृत्वप्रसा हत्वर्थ: ।६०। एनंडेय स्पशयति पुद्धिजम्मनीति । चरादिविषयश्ञानोत्पती यद्यात्मा चिकियते तर्हानित्यत्वं स्वास चिकियते पेतमातृत्याभाव इत्पर्थ: ।।६१। पतिकम्तीम्यायेनासेपं परिहरति अस्य परिहार इति। धूम ऊध्ध गच्छति सति खमाकाशमयक्ादहानाय मिखते विदीर्ण भवति या न था। म अवति वेज्मस्य स्वास्तुत्प मध्यंगति: स्याङ्रवति चेत्काउस्प ३ मिदा। न काविदिभागलसना किया। समवायित्वाभावाह् । ततम कावास्यडपेनैय रस्यत इत्पर्थ: ॥ ६२।

f SM

[ii.63-

अविक्रियस्य भोकृत्वं स्पाद्वंयुद्धिविभ्रमान् । नौयानविभ्रमाधयद्भ्गेपु गतिकल्पनम् । ६३॥। यथोक्तार्थाविष्करणाय* दष्टान्तान्तरोपादानम्। यथा जात्यमणे: शुभा ज्वळन्ती नियला शिल्षा। संनिध्यसंनिधानेषु घटादीनामािकिया॥ ६४ ॥ अयमत्रांशो विवक्षित इवि जापनायाह। यद्वस्था व्यनक्तीति तदवस्यैव सा पुनः। भण्यते न व्यनक्कीनि घटादीनामसंनिधा॥ ६५॥

पतावता विमुकं भवनीन्यत आह इन्येनदिनि। अहंबुद्धिरईपत्यय-

३न्त:करणेनामेदाध्यासाइहं मोकेनि विन्रमो मवेत्। यथा नियाननिमित्तो विश्रमो नौयानविभ्रमस्तस्सात्तीरस्थेपु नगेपु गमनरहितेपु गछन्ति वृक्षा इत्यध्यवसायस्तवदित्यर्थ: ।६३ ॥ फूटस्थरूपेणैय परमात्माहंकारविवैतप्रपत्चमयभासयति न विकार-

३ यथोकार्येति। जाती भयो जात्यस्तस्य मणेः शिक्षा प्रकाशयपरादिसंनि- घायसंनिधायप्ययिक्रिया विकारशून्या नवदात्मापीत्वर्थ: ॥१४॥ ननु तत्र शिक्षाया: स्वरूपेणायिक्रियत्वमरसंघनिपच्चमित्याराटय तहर्श- यति अयमत्रेति । अयमन्न रशन्ते वारशाम्तिकोपयोगी विवसितो जया ३ इति प्रतिज्ञापनायेत्यर्थः। यद्यस्थेनि। यदयस्थायनी शिक्षा व्यनकीति भण्यते तद्यस्थायत्येय म व्यनकी्यपि भच्यने पदाचयसंनिधानास्ततय प्रकाश्यसंनिध्यर्सनिधिम्यां म्यनक्ति न व्यनकीति व्यपवेशों न मु विकार- ६तदभायाभ्याम्। तक्मात््वडपेणायिकियत्वं सिदमित्पर्य: । ६५। * आविष्करणाबान Ck

-ii. 68 ]

तत्र च।

संनिध्यसंनिधानेपु पीटृचीनामविक्रिय: ॥ ६६॥ न प्रकाशक्किया काचिदस्य स्वात्मनि विद्यते। उपचारात्किया सास्प यः मकाश्यस्य संनिषि: ॥ ६७ ॥

यया विशुद् आकाने सहसैवाभ्रमण्डलम्। भून्वा विलीयते तद्ददात्मनीहाखिलं जगद ॥। ६८ ॥।

वस्मादेप कूटस्यो न हैवे मनागपि स्पृन्ति। यत: ।

रशन्तगतमर्थे दार्शन्तिके सम्पपति तत्र चेति। परमात्मा प्रकाशो- उपि तबद्धीवुत्तीनां संनिध्यसंनिचाने निर्विकार पव सर्वधीव्यअको न व्पक्गप इति चोष्यत हत्पर्थ:।६६। पनदेव प्रपश्चपति न प्रकाशेति। ननु प्रकाशक्रियाभावे धीषूच्ती: प्रकाशयतीति कर्तृत्वध्यपदेशो न स्पादित्याशक्प जन्यकरियाभावे5प्या- दित्यादीनामिच प्रकाशयसंनिध्युपाधिक: प्रकाशयतीति कर्तृत्वव्यपदेश ३ उपयाग्रद्नवतीत्वाह उपचागदिति ।। ६ ७ । नन्यनातमेच संसरति नात्मा। आत्मा मु कूटस्थविज्ञानधातु: समस्त- युद्धियृसिसाक्षी सकलसंसारधमांतीत इति सांख्यसिद्धान्तोऽयं भ- बना सिद्धाम्तम्येन स्वीकृत इत्पाशाकन ततो वैषम्यं दर्शयितुमाह मैव-२ मिति। यथा विशुद्ध इति। अस्य वैतेन्द्रजालस्यात्माज्ञाननिर्यृ सत्वादा- रममानं अगदिति बेदाम्तसिद्धाम्तः। न वैषमम्युपगम्यते सांख्ैरन्यदेव किनिदचेतनं निगुज प्रधानं तद्ेप जगत: कारणं तब स्वतन्त्रं प्रपभ्ञम। पारमार्थिक इति सांल्याम्युपगमासतो महदस्ति वैपम्यमित्यर्थः॥६८॥

शहं परिह्तमाष् पयोय सी। कजे 2 वातीम्ाास थोदेड

[ii. 69-

नित्योऽकमदगात्मैको व्यामोतीव घियोऽनिश्रम् ॥६९। एवं च सति बुद्धे: परिणामित्वं युक्तम्। अतीतानागतेहत्यान्युगपत्सर्वगोचरान। वेन्यात्मवन्न घीर्यस्माचेनेयं परिणामिनी॥७०॥

अपश्यन्पश्यतीं बुद्धिमशृष्धन भृष्वनीं तथा। निर्यत्नोऽविक्रियो Sनिष्छभिचछन्ती चाप्यलुपरक् ।। ७१॥ द्विपन्तीमद्विपम्रात्मा कुप्यन्नीं चाप्यकोपन: । निर्दुःखो दुःस्वनीं चैव निम्मुखः सुखनीमपि।। ७२।। अमुब्रमानो सुदन्तीं कल्पयन्तीमकल्पयन्। सरन्तीमस्रंबेव अयानामखपन्सृडुः।। ७३।।

रशा स्वरूपचैतन्येन व्याप्ोतीय यस्मात्तसमादयमात्मा समस्तवैतसंस्प र्शरहित इत्यर्थ: ।६९।। कस्तहि घटाविजानाकारेज परिणमन इन्पत आह एवं बेति। आत्मन: समस्तव्ैतासंस्पर्शित्ये सति पृद्धे: परिणामितयं युकमित्पर्यः। ३ युद्धे: परिणामिन्ये हेतुमाह अनीनानागनेहन्यानिनि। अनीनाानाग-

चरास्तान। युद्धि रातवयुगपतरमान्न वेत्ति नसमान्कमन्नर्टन्वादियं व परिणामिनीति । कमयन्कतिप्यसिद्ध कार्यदर्शनाम्यधानुपपस्या कमय- स्कतिफयपरिणाम: कमण्यत हत्पय: ॥७० ।।

यावदरोपदुद्धिसासित्यमपि सिदधमित्याह तवधेल्यारम्प ३ केन अपश्यभ्िति ।७। ।।

-ii. 78] द्वितीपोउध्याय:। सर्वाकारां निराकार: स्वार्थोऽस्वार्था निरिकन: । निसिकालसिकाळस्थां कूटस्य: स्मभझुराम् ॥ ७४॥ निरपेक्षभ्र सापेक्षां पराची मत्यगद्य: । सावरषि निर्गतेयच: सर्वेदेहेपु पश्पति ॥ ७५॥ एवस्माम कारणाद्यमर्थो व्यवसीयवास्। दुःसी यदि भवेदात्मा कस्साक्षी दुःस्वनो भवेत्। दुःखिन: साक्षितायुक्ता साक्षिणो दुःखिता तथा ।। ७६।। पूर्वस्पैव व्याम्यानार्थमाह। नतें स्पाटिकियां दुःखी साक्षिता का विकारिण:। धीविकियासरसाणो साल्ष्यतोऽइमविकिय: ।। ७७।। एवं सर्वश्मिन् व्यभिचारिण्यात्मवस्त्वेवाव्यभिचारीत्यनुभवतो व्यव- स्थापनायाह। पमाणवभिभेप्वस्या नोष्छिविर्मम संविद:।

स्व एवार्थों यश्प स स्वार्ध:। अनेव ममलवेन गृहीत: पुत्रादिरयों यम्या: साउस्वार्था । निसवनो उपरिसम॥७।ज । इुम्बादीनां सालित्वाइप्यास्मनो न डुम्साचाकारपरिणामो युकत हत्या. ह एनस्माचेति।बनु डुमल्येब साकी अवेदित्यत आह डुःिन इति।।७६।। दुरशिन: साकित्यं कथमयुकमित्याका कायां तत्र हेसुरुष्यत इत्याहू पूषंस्पेति। दुरस्त्रितयं नाम विकारित्यम्। विकारिय: सालित्वमनुपप- प्रम्। आत्मा व समसबुदितसिसासी। तस्माभिरस्तसमस्तपरिधाम।

म ड्ेव्सं पकिमासिदमेततिक स चिव्व्न भवसिडमिस्यार पर्ष

[ii.79- उत्पत्तिस्थितिभङ्गेषु कुम्भस्य वियतो यया। नोत्पच्िस्थितिनाशास्स्युर्वुद्धेरेवं ममापि" च । ७९ ।।

सुखदुःखतत्संबन्धानां च प्रत्यक्षत्वान्न श्रद्धामात्रग्रा्यमेतद्। सुखदुःखादिसंबद्धां यथा दण्डेन दण्डिनम् । राधको वीक्षते बुद्धिं साक्षी तद्वदसंहतः ॥। ८० ।।

एतस्माच्च हेतोर्घिय: परिणामित्वी युक्तम्। येनैवास्या भवेद्योग: सुखक्म्भादिना धियः । तं विदन्ती तदैवान्यं वेत्ति नातो विकारिणी ।। ८१ ।

सर्वस्मिन्निति। प्रमाणतन्निभेषु प्रमाणतदाभासेषु बुद्धिपरिणामेषु व्यभि- ३ चारिषु तदनुयायिन: संविद्रूपस्य साक्षिरूपस्य मम नोच्छित्ति: संभ- वति। उच्छेदसाक्षित्वेनापि स्फुरणाच्ततो मह्यतिरिकं यन्मत्संबन्धि- तया प्रतीयते तदुच्छिद्येत नात्मेत्यर्थः।७॥ उक्कमेवार्थ दृष्टान्तेनोपपाद्यति उत्पत्तीति। बुद्धेरेवमिति । बुद्धेरु- त्पत्त्यादौ ममोत्पत्त्यादिर्नास्तीत्यर्थः ॥७९॥ सुखदुःखादिपरिणामानामनात्मधर्मत्वमप्यनुभवसिद्धमित्याह सुख- दुःखेति। सुखदुःखादेरहंकारसंवन्धोऽहं सुखीत्यादिप्रत्यक्षसिद्धमि- ३ त्याह सुखदुःखादिसंबद्धामिति। यथा दण्डेनासंहतस्तटस्थ एव सन्क- श्विद्राधक: साधको द्रष्टा दण्डिनं वीक्षते तद्वदयमपि साक्षी सुखादि- धर्मविशिष्टां बुद्धिं सुखादिभिरसंहतस्तटस्थ एव सन्वीक्षत इत्यर्थ:।।८०।। युद्धे: परिणामित्वेन"अतीतानागतेहत्यान्" इति सूचितं क्रमद्पटृत्वं कतिपयद्रध्टत्वं च प्रपञ्चयति एतस्साश्चेति। यदा बुद्धिर्याह्येन कुम्भादिना- ३ न्तरेण सुखादिना च संबद्धा सती कुम्भादिकं वेत्ति तदैव फटादिकं दुःखादिकं च न वेत्ति ततो युद्धिर्विकारिणीत्यर्थः ॥।८१॥ ममापि न E; समापि नो S *+ युद्धे: परिणामित्वं M

-ii. 83 ] द्वितीयोऽध्यायः। ७

अस्याथ्च क्षणभङ्गुरत्वे स्वयमेवात्मा साक्षी। न हि कूटस्थावबोध- मन्तरेण* बुद्धेरेवाविर्भावतिरोभावादिसिद्धिरस्ति । परिणामिघियां वृत्तं नित्याक्रमद्दगात्मना । षड्ावविकियामेति व्यापं खेनाङ्कुरो यथा ।। ८२ ॥

सत आत्मनश्चाविकारित्वे युक्ति: । स्मृतिस्वम्नपनोधेषु न कश्चित्मत्ययो घियः । दृशाव्याप्तोऽस्त्यतो नित्यमविकारी स्वयंदिः ।८३।। एवं तावत्पराभ्युपगतमक्कियामस्थानेन निरस्ताशेषविकारैकात्म्यं

केन तर्हि प्रमाणेन वुद्धे: परिणामित्वमवगम्यत इत्याशङ्कयाह अस्या- श्चेति। अस्या: क्षणभङ्गरत्वे स्वयमात्मैव साक्षी प्रमाणमित्यर्थः । ननु बुद्धि: स्वयमेव स्वभावाभावौ साधयेत्क साक्षिणेत्याशङथ स्वभावस्य ३ स्वग्राह्यत्वे कर्मकर्तृविरोधप्रसङ्गात्स्वाभावस्य स्वयमेव साधकत्वे सुषु- प्त्यभावप्रसङ्गादात्मैव सर्वकल्पनाधिष्ठानतया साधक इत्यपरोक्षत्वमि- त्याह न हि कूटस्थेति। यद्ा। बुद्धे: परिणामित्वे तद्विषयस्यात्मनोऽपि६ परिणामिता स्यादित्यत आह अस्याश्चेति। बुद्धि परिणामसाक्षित्वादात्मा न परिणामीत्यर्थः । कथं वुद्धिपरिणामसाक्षित्वमात्मन इत्यत आह न हीति। परिणामिधियामिति । यथाकाशेन व्याप्त पवाङकुरो जायते तद्व-९ त्नित्याक्रमद्टगात्मना व्याप्तमेव परिणामिधियां वृत्तं स्वरूपं षड्डावविक्रियां प्राप्तोति। तस्मादात्मैव बुद्धिपरिणामसाधक इत्यर्थ: ।।८२।। एवं वुद्धेर्विकारित्व मुपपादेदानीमविकारित्वमात्मन उपपाद्यति सत आत्मनश्ेति। घियः प्रत्ययेषु स्मृतिविपर्यासप्रमाणात्मकेषु मध्ये कञ्धि- दपि प्रत्यय्ैतन्येनाव्याप्तो नास्ति । ततः समस्तवुद्धिवृत्तिसाक्षित्वा-३ दात्मा कूटस्थ पवेत्यर्थ: ।। ८३।। "एष सर्वधियां नृत्तम्" इत्यारभ्य सांख्यसिद्धान्तमवलम्व्य बुद्धिरेव * कूटस्थावरोधमन्तरेण AB

नैष्कर्मर्यसिद्धिञ्चन्द्रिकासहिता [ ii. 84-

प्रतिपादितमुपपत्तिभिः । अथाधुना श्रौतीं प्रक्रियामवलम््योच्यते ।

अस्तु वा परिणामोऽस्य दश्े: कूटस्थरूपतः। कल्पितोऽपि मृषैवासौ दण्डस्येवाप्सु वक्रता ।। ८४ ।।

घट्सु भावविकारेषु निषिद्धेष्वेवमात्मनि। दोष: कश्चिदिहासकुं न अक्यस्तार्किकश्वभिः ॥८५॥

प्रकृतमेवोपादाय बुद्धे: परिणामित्वमात्मनश्च कूटस्थत्वं युक्तकिभिरुच्यते। प्रत्यर्थ तु विभिद्यन्ते बुद्धयो विषयोन्मुखाः। न भिदावगतेस्तद्वत्सर्वास्ताशिभनिभा यतः ॥ ८६ ॥

स्वसंबद्धार्थ एव ।

परिणामिनी नात्मा स तु कूटस्थ इति दर्शितम् । इदानीमात्मनः परिणा- ३ मा्युपगमेऽपि तस्य मायामयत्वान्न कश्चिद्दोष इति स्वसिद्धान्तमचल- म्व्याह एवं तावदिति। अस्तु वेति। आन्तरो वाह्यश्रात्मन: परिणाम: कल्पितोऽप्यङ्गीकृतोऽप्यस्तु। तथापि तस्यात्मन: कूटस्थरूपत्वाद्साववि- ६ द्यानिबन्धन एव न तु परमार्थतः । तस्मान्न कञ्िद्विरोघ इत्यर्थ: ।।८४।। एवमात्मन: पड्डावविकाररहितत्वप्रतिपादनेन कर्तृत्वभोकॢृत्वादि- सर्वानर्थसंबन्धोपि तस्य निराकृतो द्रष्टव्य इत्याह पट्स्विति॥८५॥ प्रकृतमेवोपादाय श्रौतमेव मतमालम््येत्यर्थः । सांस्यसिद्धान्तमेवा- बलम्ब्येति केचित्। प्रत्यर्थ त्विति। यथा प्रतिविषयं बुद्धयः स्वतो ३ भिद्यन्ते तद्वदवगतेश्चैतन्यस्य न भेदोऽस्ति चिदाकारत्यात्सर्वासां बुद्धि- वृंत्तीनाम्। तस्माद्घटपटादियुद्ध धुपाधिभेद परामर्शमन्तरेण स्वतो भेदानय- गमादुपाधिपरामर्शमन्तरेणाविभाव्यमानमेदस्येव नमसः स्वत एकत्वमेवं ६चैतन्यस्येत्यर्थ: ॥। ८६ ।। बुद्धे: परिणामलक्षणधर्मसंबन्धप्रतिपादनायोत्तरल्ोक इस्याह स्व- * संबन्धार्थ एव M

-ii. 90 ] द्वितीयोउध्यायः।

सावशेषपरिच्छेदिन्यत एव न कृत्स्विद। नो चेत्मरिणमेद्ुद्धि: सर्वज्ञा स्व्रात्मवद्भवेद्*।।८७।। अतोऽवगवेरेकत्वाद्। चण्डालबुद्धेर्यदूष्ट तदेव ब्रह्मबुद्धिट्टक्। एकं तदुभयोरज्योतिर्भास्यभेदादनेकवत् ॥८८ ॥ कस्मात्। अवस्थादेशकालादिभेदो नास्त्यनयोर्यतः । तस्माज्जगद्धियां वृत्तं ज्योतिरेकं सदेक्षते। ॥८९ ॥ सर्वदेहेष्वात्मैकत्वे प्रतिबुद्धपरमार्यतत्त्वस्याप्य पतिबुद्धदेह्दसंबन्धादशे- षदुःखसंबन्ध इति चेत्तन। बोघात्मागपि दुःखित्वं नान्यदेहोत्थमस्ति नः । बोघादूर्ध्व कुतस्तत्स्याद्यत्र स्वगतमप्यसत्।।९० ।। संबद्धार्थ इति। बुद्धि: परिणामिनीति यतोऽत एव कतिपयपरिच्छेदिनी भूत्वा न कृत्स्नविद्दवति । यदि न परिणमेत्तदा सर्वक्षा स्यात्। ततः ३ परिणामिनी बुद्धिरित्यर्थः ।।८७।। अवगतेरेकत्वमस्तु ततः किमित्यत आह अतोऽवगतेरिति। आत्मैक्यं पूर्वमुपपादितं सिध्यतीत्यर्थः । अनेकत्वप्रतीतेरन्यथासिद्धिमाह भा- स्येति॥ ८८ ॥ ३ भेदस्य वास्तवत्वं कस्मान्न स्यादित्याशङ्कय भेदकाभावादिति परिह- रति कस्मादित्यादिना। आदिशब्देन भेदका गुणादयो गृह्यन्ते तेषामव- स्थादीनां साक्ष्यत्वान्न साक्षिभेदकत्वमित्यर्थः।।८९।। ३ ननु यद्देहस्थे मनसि यस्य ब्रह्मत्वं भाति ततो देहान्तरस्थे मनसि तद- भावात्तद्र तदडुःखादिसंबन्धाद्कःखी स्यादिति शङ्कते सर्वदेहेष्विति। समस्त- कल्पनावीजभूताक्षानोत्थिते उप्यन्यगतत्वेन कल्पनान्न तद्डुःखेन दुःखित्वं १

• सात्मवद्भवेत् S. t सदीक्षते S. प्राकनमप्यसत् ABEFS; B adds प्राग्भातं in the margin and E स्वगतं. १२ [नै. सि. ]

९० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ ii. 91-

न चेयं स्वमनीषिकेति ग्राह्यम्। कुतः । श्रुत्यवष्टम्भात् । शब्दाद्याकारनिर्भासा हानोपादानधर्मिणी। भास्येत्याह श्रुतिर्दृष्टिरात्मनोऽपरिणामिनः ॥९१॥

का त्वसौ श्रुतिः ।

दृष्टर्द्रष्टारमात्मानं न पश्येर्द्श्यमानया।। विज्ञातारमरे केन विजानीयाद्ियां पतिम् ॥ ९२॥ -- "- ब्रह्मात्मैक्यापरोक्षेण मूलाझाने बाधिते दुःखित्वसंभावनापि नास्त्ये- वान्यस्य तद्रतदुःखित्वस्य स्वगतदुःखित्वस्य च बाधितत्वादिति परि- ६हरति तन्नेति । यत्र यस्मिन्नात्मनि पूर्व स्वगतत्वेन भातमपि दुःखमि- दानीमहं ब्रह्मास्मीति बुद्धया वाधितं तत्र कथं पूर्वमन्यगतत्वेन भात- मिदानीं मम स्यादित्यर्थः । यत्र प्राकनमिति पाठे यदन्यगतं दुःखित्वं ९प्रागप्यन्यस्मिन्नसद्विद्याविजम्भितं तत्कथमविद्यायां निवृत्तायामन्यस्मि- न्नात्मनि वा स्यादित्यर्थः ॥ ९० ॥ बुद्धिरेव परिणामिनी कूटस्थ आत्मेति योऽयमर्थः प्रतिपादित: स तु तार्किकैरिव न केवलं तर्कावष्टम्भादस्माभि: प्रतिपाधते किं तु श्रुत्य- ३ वष्टम्भादित्याह न चेयमिति। शब्दाच्याकरेति। श्रुतिर्दष्टिमन्तःकरणवृ- त्तिमाहेत्यन्वयः । कथमाहेत्यत आह भास्येत्याहेति । शब्दाद्याकारनि- र्भासवती हानोपादानधर्मिणी भूत्वात्मनः प्रकाश्येत्याचष्ट न तु तयात्मा ६ प्रकाश्य इत्याहेत्यर्थः। यद्ा। दष्टिर्द्विधा पारमार्थिक्यपारमार्थिकी च। तत्र पारमार्थिकी दृष्टिरात्मन: स्वरूपमित्याचष्टे। यान्या शब्दाघाकार- निर्भासवती जन्मविनाशवती च दृष्टिः सा स्वरूपभूतया दष्टया भास्ये- ९ त्याह न तु तया स्वरूपभूता दष्टिर्भास्येत्याहेत्यर्थः॥९१॥ अर्थमुपवर्ण्य श्रुतिमवतारयति का त्वसाविति। "न दपेर्द्रटटारं पश्ये:" "विज्ञातारमरे केन विजानीयात्" इति च वाक्यद्यमत्र प्रमा- ३ णमित्यर्थः॥९२॥

All Mss but E & M read efg. * + दृश्ययानया M.

-ii. 95 ] द्वितीयोऽभ्यायः। ९१

इवानुकम्पनीया इत्याह। तदेतददयं ब्रह्म निर्विकारं कुबुद्धिभिः। जात्यन्धगजदृष्टयेव कोटिश: परिकल्प्यते ॥ ९३॥

यद्यदविशेषणं दष्टं नात्मनस्तदनन्वयाद्। खस्य कुम्भादिवत्तस्मादात्मा स्याननिर्विशेषणः ॥। ९४।। अतश्ात्मनो भेदासंस्पर्शो भेदस्य मिथ्यास्वाभाव्यादत आह। अवगत्यात्मनो यस्मादागमापायि कुम्भवत्। साइंकारमिदं विन्वं तस्मात्तत्स्यात्कचादिवद् ॥९५।। एवं श्रुतिस्मृतिविद्धत्प्रत्यक्षानुमानादीनां संभवादविश्वासो न वेदा- न्तसिद्धान्ते करणीय इत्यभिप्रेत्याह यस्मादिति। जात्यन्धगजदष्टयेवेति। यथा जात्यन्घा: स्वस्वस्पर्शगृहीत हस्तपादाध्यवयवेष्वयं गजोऽयं गज इति ३ तत्रतत्रावयवेषु गजभावं कल्पयन्ति तद्वत्स्वस्वदुस्तर्कदूषितबुद्धिभि- श्ार्वाकाद्यैस्तर्काभासदष्टप्रकारेण कूटस्थमद्वितीयं ब्रह्माप्यन्यथा कल्प्यत इत्यर्थ:।।९३।। न्यायेन स्वसिद्धान्तव्यवस्थापकाः कथं शोच्या: स्युरित्याशङ्कय श्रुति- न्यायाम्यां निर्णीतस्यार्थस्य तर्काभासैरसंभवकरणाच्छोच्यत्वमित्याह प्रमाणोपपन्नस्यार्थस्येति। श्ुतिन्यायाभ्यां निर्णीतमर्थमाह तदेतदाहेति।३ यथा घटाकाश: करकाकाश इत्यत्राकाशविशेषणीभूतघटादिभिरनन्वया- दाकाशस्य निर्विशेषत्वमेवं घटो भातीत्यादौ भानविशेषणीभूतघटादीनां भानैक्याभावान्द्रानस्वभावस्यात्मनो निर्विशेषत्वं सिद्धमित्यर्थः॥९४॥ ६ आत्मनो भेदाभासांसंस्पर्शे हेत्वन्तरमाह अवगत्यात्मन इति। यद्वा। विशेषणानामात्मासंस्पर्शित्वेऽप्यन्यत्वेन स्वरूपेण संभवोऽग्गीकृत इति शक्काव्यावृत्त्यर्थमाह अवगत्यात्मन इति। अवगत्यात्मन: सकाशात्साहं-२

नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ ii. 96-

सर्वस्यैवानुमानव्यापारस्य* फलमियदेव यद्विवेकग्रद्णम् । तदुच्यते।

आत्मनोऽप्यद्वितीयत्वमात्म त्वादेव सिद्धति ॥ ९६ ॥

यद्यप्ययं ग्रहीतृग्रह्णग्राह्यगृद्ीतितत्फळात्मक आव्रह्मस्तम्वपर्यन्त: संसारोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामनात्मतया निर्माल्यवदपविद्धः । तथापि ३तु नैवासौ स्वतस्सिद्धात्मव्यतिरिक्तानात्मपकृतिपदार्यव्यपाश्रयः सांख्यानामिव। किं तईि। स्वतस्सिद्धानुदितानस्तमितक्कूटस्थात्म- एव ६ तदुपादानत्वात्तस्येतीममर्य निर्वकुकाम आह।

कारमिदं विश्वं कुम्भवदागमापायि उत्पत्तिविनाशवदत एव कुम्भवन्ना- त्मस्वरूपं ततः केशोण्ड्रकादिवद्वा्यमित्यर्थः । यद्ा । यस्मादात्मन: ६ सकाशात्साहंकारमिदं विश्वं कुम्भवदागमापायितया सिध्यति तद्विश्वं ततः केशोण्ड्रकादिवत्स्वरूपं न भवतीत्यर्थः।।९५।। ननु तर्ह्यात्मनो Sन्वयव्यतिरेकलक्षणानुमानव्यापाराधीनसिद्धिकत्वादा- त्मनः स्वप्रकाशत्वाभ्युपगमो भज्येतेत्यत आह सर्वस्यैवेति। सर्वस्यैवानु- ३ मानव्यापारस्य बुद्धयादिप्रपश्चविवेचकत्वमेव फलं नात्मस्वरूपबोधक- त्वम्। ततो न स्वप्रकाशत्वभङ्ग इत्यर्थः । तर्व्यात्मनोSद्वितीयत्वगोचरात् प्रमाणात्स्वप्रकाशत्वभङ्ग इत्याशङ्कयाह आत्मनोऽप्यद्वितीयत्वमिति। ६द्वितीयाभाव एव तत्र प्रमाणगोचरः । अद्वितीयत्वं तु स्वरूपमेव तदा- त्मत्वादात्मस्वभाववलात्स्वत एव सिष्यति स्वरूपस्य स्वप्रकाशत्वा- दित्यर्थः ॥९६॥ सांख्यसिद्धान्तसाम्यमाशङ्कय ततो वैषम्यं दर्शयति यद्यपीत्यादिना। गरह्यातेडनेनेति ग्रहणं प्रमाणम्। गृहीतिरर्थज्ञानम्। तत्फलमर्थावच्छिसं ३ स्फुरणम्। तथाभूतस्य संसारस्यात्मासंस्पर्शित्वमात्मनोSसंसारित्म्। * अनुमानव्यायामस्य M.

-ii. 98 ] द्वितीयोऽध्याय:। ९३

ऋते ज्ञानं न सन्त्यर्या अस्ति ज्ञानमृतेऽपि तान्। एवं घियो हिरुग्ज्योतिर्विविच्यादनुमानतः ॥९७॥ यस्मात्ममाणममेयव्यवहार आत्मानवबोधाश्रय एव तस्मात्सिद्धमात्म- नोऽममेयत्वम्। नैव हि कार्य स्वकारणमतिलङ्ध्यान्यत्राकारक आस्पदमुपनिवन्नाति। अत आह। ३

व्यवघीयन्त एवामी बुद्धिदेह्दघटादयः । आत्मत्वादात्मनः केन व्यवधानं मनागपि॥ ९८॥

संसारस्य च प्रधानकार्यत्वेन तदाश्रयत्वं च सांख्या: स्वीकुर्वन्ति। वयं त्वात्मन्यव्यस्तानिर्वचनीयाज्ञानविजुम्भिततया तदाश्रयः संसार: प्रत्य- गात्मनि परिकल्पित इत्यम्युपगच्छाम: । तस्मानन साम्यमित्यर्थः । यद्वा।६

रितसिद्धात्मानवबोधाश्रयश्वेति विग्रहः। ऋते शानमिति। जानातीति ज्ञानं द्रष्टा तं बिना न सन्ति न प्रतीयन्ते चाहंकारादयोऽर्थास्तान्विनापि९ द्रष्ास्ति प्रतीयते च । तस्मादर्थानां सत्ताप्रतीत्योर्नित्यसापेक्षत्वात्तेम्यः स्वयंज्योतिस्स्वरूपं निरपेक्षसिद्धिकमात्मानं घटद्रष्टारं घटादिवानुमानतो विविच्याद्विविकं कुर्यात्। ततश् दृश्यप्रपश्चादात्मनि निकृष्टे सति प्रप-१२ श्चस्य स्वातन्त्र्येण सिद्धधसंभवादात्माज्ञानोपादानत्वेन तदाश्रयत्वमर्थाव् सिध्यतीत्यर्थः॥९७॥ पतेनात्मनो Sप्रमेयत्वमपि साधितं भवतीत्याह यस्मादिति। व्यंवधी- यन्त इति। बुद्धिसिद्धे रात्म चैतन्याभासोदयापेक्षत्वात्तदनपेक्षस्वतस्सि- द्वात्मस्वभावापेक्षया बुद्धेर्व्यवधानम्। देहस्य पुनर्वुद्ध्पेक्षत्वादिन्द्रिया- ३ पेक्षत्वाच्च ततोऽपि व्यवधानम्। घटादीनां पुनर्देशकालादिसंनिधानापे- क्षत्वाद्ुद्वयाद्यपेक्षत्वाच्य देहादपि व्यवधानम्। नैवमात्मनो व्यवधान- मस्ति। व्यवहितं च प्रमाणगम्यम् । तस्मादात्मनोSप्रमेयत्वं सिध्यती-६ त्यर्थ:॥।९८।

[ii. 99-

स्वयमनवगमात्मकत्वादनवगमात्मकत्वं च मोहमात्रोपादानत्वात्। प्रमाणमन्तरेणैषां बुद्धयादीनामसिद्धता। अनुभूतिफलार्थित्वा दात्मा जः किमपेक्षते ॥ ९९॥

वक्ष्यमाणेतरेतराध्याससिद्धयर्थमुक्तव्यतिरेकानुवाद: ।

अहंबुद्धेरहंगम्याहुः खिनश्च तथा दृशेः ॥ १ ॥

एवमेतयोरात्मानात्मनोः स्वतः परतः सिद्धयोळौंकिकरज्जुसर्पाध्या- रोपवद्विद्योपाश्रय एवेतरेतराध्यारोप इत्येतदाह।

बुद्धयादीनां व्यवहितत्वे स्वयमेव हेतुमाह स्वयमिति। यद्वा। व्यव- हितानां प्रमाणाधीनसिद्धिकत्वे हेतुमाह स्वयमिति। अनवगमात्मकत्वा- ३ दस्फुरणस्वभावत्वादित्यर्थः । अनुभूतिफलार्थित्वादिति । अनुभूतिरेव फलमनुभूतिफलं तदर्थित्वात्। स्वतस्तद्रहितानां प्रमाणाद्यपेक्षास्ति। तस्माद्यवधानमित्यर्थः । नन्वात्माप्युपनिषत्प्रमाणमपेक्षत इत्याशङकष ६ चित्स्वभावत्वादज्ञाननिवृत्तिव्यतिरेकेण प्रमित्यन्तरं नापेक्षत इत्याह आत्मा ज् इति । ९९।

आत्मानात्मनोरुकन्यायेनात्यन्तविविकस्वभावयोः संयोगसमवायता- दात्म्यादिसंबन्धासंभवादन्तरेण च संबन्धं प्रकाश्यप्रकाशकभावायो- ३ गादाध्यासिकसंबन्धो वाच्यः। तस्य चाध्यासस्य विद्यमानमेदयोस्तदभ- . -..... हपूर्वकत्वादुक एव व्यतिरेक: पुनर्विवक्षिताध्याससिद्धधर्थमनूद्यत इत्याह वक्ष्यमाणेति। दश्यादपुरिवाहंकारद शायामकर्मकतया भासमान- ६साक्षिवेद्याद्ु:खिनः साक्षिचैतंन्यस्यापि व्यतिरेक: साधित इत्यर्थ:॥१०० ॥। .... एवं व्यतिरेकं प्रदर्श्य तदभ्रहनिबन्धनोऽध्यास: प्रदर्श्यत इत्याह एव- :1 * फलार्थत्वात् ABDFS.

-ii. 103 ] द्वितीयोऽन्यायः।

अभ्रयानं यथा मोहाच्छस्मृत्यध्यवस्पति । *सुखित्वादीन्घियो धर्मास्तद्वदात्मनि मन्यते ॥ १०१ ॥ दग्धृत्वं च यथा वह्वेरयसो मन्यते कुषीःै। चैतन्यं तद्वदात्मीयं मोहात्कर्तरि मन्यते ॥१०२॥ सर्व एवायमात्मानात्मविभागः पत्यक्षादिगमाणवर्त्मन्यनुपतितोs-1 विद्योत्सङ्गवर्त्येव न परमात्मव्यपाश्रयः। अस्याश्चाविद्याया: सर्वानर्थहेतोः कुतो निषटचिरिति चेतदाह। ३

दुःखराशेर्विचित्रस्य सेयं भ्रान्तिशिरन्तनी। मूलं संसारट्टक्षस्य तद्धाघस्तत्वदर्शनात् ॥१०३॥

मेतयोरिति। अभ्रयानमिति ॥ १०१॥ एवमात्मन्यनात्मधर्माध्यासमभिधायानात्मन्यात्मधर्माध्यासं सदष्टान्त- माह दुग्धृत्वमिति॥१०२॥ उत्तरश्षोकपूर्वपादत्रयेण पूर्वोक्तार्थोऽनूद्यत इति तात्पर्यमाह सर्व एवायमित्यारम्य न परमात्मव्यपाश्रय इत्यन्तेन। अविद्योत्सङ्गवर्ती अविद्याश्रय इत्यर्थः । इदानीं चतुर्थपादव्यावर्त्त्यो शङ्कामाह अस्याश्चेति।३ श्रलोकमवतारयति तदाहेति। चिरन्तनी भ्रान्तिरविद्या सा मूलमत एवा- श्रयस्तस्याश्चाद्वैतसाक्षात्कारान्निवृत्तिरित्यर्थः । नन्वद्वैतसाक्षात्कारस्या- विद्यानिवर्तकत्वं कापि न रश्यत इति शङ्कित्वाघिष्ठानसाक्षात्कारस्या-६ ध्यासवाधकस्य लोके रषटत्वाद्त्राप्यनुमेयमित्याह तद्वाधस्तत्त्वदर्शना- दिति। १०३॥

• दुःखित्वादीन M. t मंस्यते A ; अन्धधी: FM. अनुपनिपतित: J. .... -... . .. "

९६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ ii. 104-

तद्वाधस्तत्त्वदर्शनादिति कुतः संभाव्यत इति चेदत आहागोपाला- विपालपण्डितमियमेव प्रसिद्धिः ।

अप्रमोत्यं प्रमोत्थेन ज्ञानं ज्ञानेन बाध्यते। अहिरज्ज्वादिवद्वाधो देहाद्यात्ममतेस्तथा ॥ १०४ ।

लौकिकपमेयवैलक्षण्यादात्मनो नेहानधिगताधिगमः प्रमाणफलम्। -- -- अविद्यानाशमात्रं तु फलमित्युपचर्यते। नाज्ञातज्ञापनं न्याय्यमवगत्येकरूपतः ॥ १०५ ॥

यस्मादात्मानवबोधमात्रोपादानाः प्रमात्रादयस्तस्मात्।

न विदन्त्यात्मनः सत्तां द्रष्टदर्शनगोचर।ः । न चान्योन्यमतोऽमीषां ज्ञेयत्वं भिन्नसाधनम् ॥१०६ ॥

कुतः संभाव्यत इत्यादि। मिथ्याज्ञानसम्यग्ज्ञानयोर्वाध्यबाधकत्व-

३ संप्रतिपन्न इत्याह अहिरज्जवादिवदिति। दार्ष्टान्तिकमाह देहाद्यात्मेति। देहाद्यात्मज्ञानयोर्देहात्मनोश्च बाध्यवाधकभावः संभवतीत्यर्थः ॥ १०४ ॥

पगतं ततरस्वतस्सिद्धत्वहानिरित्याशङ्कयाह लौकिकेति। लौकिकस्य प्रमे- ३ यस्य यथानधिगताधिगतिः प्रमेयपरिच्छित्तिः फलं भवति नैवमात्मनः प्रकाशस्वरूपत्वात्तस्मादध्यस्ताज्ञानव्यावृत्तिरेव तस्य फलमित्यर्थः॥ १०५॥ आत्मव्यतिरिक्तस्यात्मवेद्यत्वादवि न तदधीनाधिगम आत्मेत्याह यस्मा- दिति। द्रष्ट्दर्शनगोचरा द्रष्टा दर्शनं गोचराश्च ते तावत्स्वात्मानं स्वयमेव ३ न जानन्ति जडत्वात्। नाप्यन्योन्यमतस्तेषां स्वव्यतिरिक्तात्मवेद्यत्वमेव। तस्मान्न तद्धीनाधिगतिरात्मेत्यर्थः॥१०६॥

-ii. 108 ] द्वितीयोउध्यायः। ९७ द्रष्ट्रादेरसाधारणरूपज्ञापनायाह।

बाह्य आकारवान् ग्राह्यो ग्रहणं निश्चयादिमत् । अन्वय्यहमिति ज्ञेयः साक्षी त्वात्मा घ्रुवः सदा ॥१०७॥ सर्वकारकक्रियाफलविभागात्मकसंसारशून्य आत्मेति कारकक्रिया- फलविभागसाक्षित्वादात्मनस्तदाह।

ग्राहकग्रहणग्राह्यविभागे योऽविभागवान्। हानोपादानयोस्साक्षी हानोपादानवर्जितः ॥ १०८ ।। द्रष्ट्रादिव्यतिरिक्क आत्मा नास्माकं प्रसिद्ध इति परमतमाशङ्कय ल- क्षणं तस्योपपादनायाह द्रष्ट्रादेरिति। बाह्यः पराग्भूत आकारवान्पृशुवु- ध्नोदरत्वादिधर्मवान्ग्राह्यः। तदुक वार्तिकेऽपि-"विभिन्नो बहिराभाति३ जातिरूपक्रियादिमान् । विभिन्नोऽनुभवादेव ज्ञातुर्ज्ञानात्स गोचर:" .. - इति। एकस्मिन्नेव ज्ञातरि निश्चयस्मृत्यादिविभागवत्वेन ज्ञातृकर्तृकं यदाभाति तद्ग्रहणम्। तदुक-"स्मरणादिविभागेन ज्ञातर्येकत्र यत्पृथक्।६ प्रथतेऽनेकरूपाभं तद्भानं ज्ञातृकर्तृकम्"इति। अहं शोम्यहं निश्चिनो- म्यहं स्मरामीति च निश्चयादिषु व्यभिचारिषु योऽहंरूपेणान्वेति प्रत्यभि- ज्ञया एकत्वेनानुसंधीयते स द्रष्टा। तदुक-"स्मृतिनिश्चितिसंशीतिरागा-९ दिहिरुगात्मसु। अहंरूपेण योउन्वेति स प्रमाता परो मतः" इति। साक्षी यः पुनरेषां त्रयाणां भावाभावसाधक: सुषुत्तिकैवल्यादिष्वन्वयी कूटस्थ- नित्यः स परैरपि बलादभ्युपेयोन्यथा द्रष्ट्रादेरसिद्धेरिति भावः॥१०७॥१२ साक्षित्वेनासंसारित्वमप्यात्मनः प्रसाधितमित्याह सर्वकारकक्रि- येति। सर्वकारकक्रियाफ लविभागात्मकसंसारशून्य आत्मेति। गम्यत इति शेष:। यद्वा। इतिशब्दो हेत्वर्थः कारकक्रियाफलविभागसाक्षित्वादि-३ त्युत्तरेण संबध्यते। ग्राहकेति । ग्राहकादीनां त्रयाणां विभागेषु त्रिष्वपि स्कुरणरूपेणाविभागवान्यस्तेषां हानोपादानयोर्भावाभावयोः साक्षी स तत्साक्षित्वादेव स्वयं हानोपादानलक्षणसंसारवर्जित एव भवती-६ त्यर्थः ॥ १०८ ॥ १३ [नै. सि. ]

९८ [ ii. 109-

ग्राहकादिनिष्ठैव ग्राहकादिभावाभावविभागसिद्धि: कस्मान्नेति चेत्तदाह।

स्वसाधनं स्वयं नष्टो न नाशं वेत्यभावतः । अत एव न चान्येषामतोऽसौ भिन्नसाक्षिक: ॥ १०९॥

ग्राहकादेरन्यसाक्षिपूर्वकत्वसिद्धे: स्वसक्षिणोप्यन्यसाक्षिपूर् कत्वा दनवस्थेति चेत्तन्न साक्षिणो व्यतिरिक्तहेत्वनपेक्षत्वादत आह।

धीवन्नापेक्षते सिद्धिमात्मान्यस्मादविक्रियः। निरपेक्षमपेक्ष्यैव सिद्धयन्त्यन्ये न तु स्वयम् ॥ ११०॥

यतो ग्राहकादिष्वात्मभावोऽविद्यानिबन्धन एव तस्मादन्वयव्यतिरे- काभ्यां विभज्यानात्मनः स्वयम् ।

ननु ग्राहकादिविभागसिद्धिहेतुत्वेन साक्षिणः सिद्धिरुच्यते ग्राहका- दिविभागोऽपि ग्राहकादिभिरेव सिध्येत्ततः किं साक्षिणेत्याशङ्कते ग्रा- ३ हकादीति। निरस्यति तदाहेति। ग्राहकादीनामन्यतमो नष्टः पदार्थः स्व- नाशं स्वसाधनं च यथा भवति तथा स्त्रयं न वेत्ति स्वस्याभावादेवात एवान्येषामपि ग्रहणादीनां नाशं न वेत्ति। नाशश्च प्रतीयते। तस्माद्ग्रा- ६ हकादिव्यतिरिकात्मसाक्षिक एवासावित्यर्थः॥ १०९॥ ननु स्वग्राहकस्यापि ग्राह्यत्वे साक्षिणोऽपि ग्राह्यत्वं ततश्चानवस्थेत्या- शङ्य तस्याजडत्वेन स्वतस्सिद्धावन्यानपेक्षत्वान्मैवमिति परिहरति ३ ग्राहकादेरित्यादिना। धीवन्नापेक्षत इति। बुद्धयादिर्यंथा जडत्वात्स्वसि- द्विमन्यस्मादपेक्षते नैवमात्मा स्वप्रकाशः स्वसिद्धिमन्यस्मादपेक्षत इ- त्यर्थः । अन्येषां सर्वेषामात्मग्राह्यत्वेनात्मग्राह्कत्व।योगाच्च नान्यग्राह्यत्व- ६ मात्मन इत्याह निरपेक्षमिति ॥ ११०॥ इदानीं पूर्वप्रसाधितस्येतरेतराध्यासस्य फलमुपसंहरति यत इति। उत्पन्तीति। जगत उत्पत्तिस्थितिनाशेषु य ईश्वरोविकारयावगत्या-

-ii. 113 ] द्वितीयोऽध्यायः।

उत्पत्तिस्थितिनाशेषु योऽवगत्यैव वर्तते। जगतोऽविकारयावेहि तमस्मीति न नश्वरम् ॥ १११ ॥ स्वतस्सिद्धात्मचैतन्यप्रतिबिम्विताविचारित सिद्धिकात्मानवबोधोत्थेत- रेतरस्वरभावापेक्षसिद्ध त्वात्स्वतश्रासिद्वेर नात्मनो द्वैतेन्द्र जालस्य ।

न स्वयं स्वस्य नानात्वं नावगत्यात्मना यतः । नोभाभ्यामप्यतस्सिद्धमद्वैतं द्वैतवाधया* ॥ ११२ ॥ यथोक्तार्थप्रतिपत्तिद्रदिन्ने श्रुत्युदाहरणोपन्यासः। नित्यावगतिरूपत्वात्कारकादिर्न चात्मनः । अस्थूलं नेतिनेतीति न जायत इति श्रुतिः ॥ ११३ ॥।

डवगतिरूपेण वर्तते तमहमस्मीत्यवेहि विजानीहि न तु नश्वरं प्रमान्ना-३ दिरूपमित्यर्थः । भुरिगनुष्टुबियं जगतोऽविकारयाऽवेहीत्यक्षराधिक्यात्। तथा च पिङ्गलाचार्यः सर्वच्छन्दोविषयमाह। "न्यूनाधिकेनैकेन निचृ- द्धुरिजाविति"। तच्चैतलोकवेदसाधारणमिति भरताचार्यः प्राह॥१११॥६ 'तमस्मीत्यवेहि न नश्वरम्' इत्युक्तत्वादात्मव्यतिरिक्रमपि वस्त्वङ्गी- कृतमित्याशङ्कय तस्य स्वतः परतश्चासिद्धे: प्रत्यगात्माश्रयानिर्वाच्याना-

स्फुरितम् । इतरेतरस्वभावापेक्षसिद्धत्वादिति । प्रतियोगिनो भेदेन सिद्धौ धर्मिणस्ततो भेदेन सिद्धिस्तत्सिद्धौ च प्रतियोगिनो भेदसिद्धि- रिति परस्पराश्रयत्वादित्यर्थः । न स्वयमिति । स्वस्य द्वैतेन्द्रजालस्य ६ स्वयमेव स्वेनैव नानात्वं न सिद्धं जडत्वात्। नाप्यवगतिरूपेण जडा- जडयोरक्यायोगात्। नोभाभ्यामपि संयोगसमवायादिसंबन्धासंभ- वात्। अतो दुर्निरूपसिद्धिकत्वाद्द्वैतेन्द्रजालस्याद्वैतमेव परमार्थत ९ इत्यर्थः ॥११२ ॥ आत्मनः कर्तृत्वाद्यभावे श्रुतिवाक्यमुदाहरतीत्याह यथोकेति॥११३॥ * द्वैतभाषया S.

१०० [ ii. 114- सर्वस्यास्य ग्राहकादेद्वैतप्रपश्चस्यात्मानवबोधमात्रोपादानस्य स्वयं सेद्ुमशक्यत्वादात्मसिद्धेश्वानुपादेयत्वात्। आत्मनश्चेन्निवार्यन्ते बुद्धिदेहघटादयः । पष्ठगोचरकल्पास्ते विज्ञेयाः परमार्थतः ॥ ११४॥ कुतो न्यायबलादेवं निश्चितं प्रतीयते। यस्मात्। नित्यां संविदमाश्रित्य स्वतस्सिद्धामविक्रियाम्। सिद्धायन्ते घियो बोधास्तांश्राश्रित्य घटादयः ॥११५॥ यस्मान्न कयाचिदपि युक्त्यात्मनः कारकत्वं क्रियात्वं फलत्वं चोपपद्यते तस्मादात्मवस्तुयाथात्म्यानववोधमात्रोपादानत्वान्नभसीव ३ रजोधूमतुषारनीहारनीलत्वाद्यव्यासो यथोक्तात्मनि सर्वोडयं

सिद्धमिममर्थमाह।

बुद्धयादिद्वैत प्रपश्चस्यात्मव्यतिरिक्क्तासाधकत्वात्तस्य जडस्य स्वतस्सि- द्ूयनुपपत्तेरात्मचैतन्यस्य जडं प्रति संक्रमयितुमशक्यत्वेन तस्मादृपि ३ सिद्धेरुपपादयितुमशक्यत्वाज्जडस्य मिथ्यात्वं वलादापततीत्याह सर्व- स्येति। आत्मनश्चेदिति। आत्मनः स्वरूपत्वेन तदीयत्वेन च बुद्ध्यादय- स्तस्मान्निवार्यन्ते चेदसत्कल्पा भवन्तीत्यर्थः ॥ ११४॥ ननु बुद्धयादे्द्वैतप्रपश्चस्यापरोक्षतया प्रतिभासमानस्य क्थं षष्ठगोचर- कल्पत्वमित्याक्षिपति कुत इति। परिहरति यस्मादिति। अपरोक्षतया ३ स्वतःप्रकाशमानसंविदैक्याध्यासाद्वीवृत्तीनां सिद्धिरापरोक्ष्यं तत्र प्रति- .... बिम्बितत्वाञ्च घटादीनामपरोक्षप्रतिभासो न तु वास्तवस्तस्मात्यष्ठगोचर- कल्पत्वं युक्तमित्यर्थः ॥११५॥ प्रपश्चमिथ्यात्वमुपसंहरति यस्मान्न कयाचिदपीत्यादिना । यथोक्ता- त्मनि क्रियाकारकादिशून्य आत्मनीत्यर्थः। अहंमिथ्याभिशापेनेति। अवि- * ताश्चाश्ित्य BD. + M omits तुषार,

-ii. 118] द्वितीयोऽध्यायः। १०१

अहंमिथ्याभिशापेन दुःख्यात्मा तद्रुभुत्सया*। इतः श्रुतिं तया नेतीत्युक्त: कैवल्यमास्थितःां ॥ ११६ ॥ तस्यास्य मुमुक्षोः श्रौताद्वचसः स्वम्ननिमित्तोत्सारितनिद्रस्येवेयं निश्चितार्था प्रमा जायते। नाहं न च ममात्मत्वात्सर्वदानात्मवर्जितः । भानाविव तमोध्यासोऽपह्नवश्च तथा मयि ॥११७॥ सोऽयमेवंप्रतिपन्नस्वभावमात्मानं प्रतिपन्नोऽनुक्रोशति । यत्र त्वस्येति साटोपं कृत्स्रद्वैतनिषेधिनीम् । प्रोत्सारयन्तीं संसारमप्यश्रौषं। न किं श्रुतिम् ॥ ११८॥ दमानाहंकारात्मनाभिशापेनापवादेन दुःखी सन्नात्मा तद्वोधनेच्छया मातृकल्पा श्रुतिमितः प्राप्तस्तया च "नेतिनेत्यात्मागृह्यो न हि गृह्यते" इत्यादिलक्षणया निराकृतापवादोध्यस्ताहंकारादिकं विहाय स्वस्थ: ३ कैवल्यमास्थित इत्यर्थः ॥ ११६॥ तर्हि श्रुत्याचार्यादिप्रपश्चस्य वास्तवत्वमभ्युपेयम्। मिथ्यात्वे बाष्पधू- मादिवत प्रमाजनकत्वानुपपत्तिरित्याशङ्क्यासत्यादपि प्रमोत्पत्ति सदष्टा- न्तमाह तस्यास्येति। नाहं न चेति। भानौ तमोध्यास इवाहंकारादय: ३ प्रत्यगात्मन्यध्यस्ता एव न तु परमार्थतः सन्ति तस्य चैतन्यमात्रस्वरूप- त्वात्ततस्तन्निवृत्तौ निर्विशेष आत्मेति मुमुक्षो: प्रमा जायत इत्यर्थः। ननु कथं निर्विशेष आत्मेति प्रमा जायते निवृत्तिलक्षणस्य विशेषस्य विद्य-६ मानत्वादित्यत आह अपह्रवश्चेति। अहंकारादिर्यथात्मन्यध्यस्तस्तथा तद्पह्नवोऽपि तस्मिन्नध्यस्त एव कालत्रयेऽपि तस्मिन्नहंकारादेरसत्वादेव परमार्थतो निवृत्त्यनुपपत्तेरित्यर्थः ॥११७॥ एवं श्रुतिस्मृतिवचनाकर्णनमात्रान्निरस्तेपि संसारे वैषयिकसुखलव- विप्रलब्धचेतस्तया एतावन्तं कालं प्रमत्तोऽहमासमहो कष्टमिति वि डुषोऽनुक्रोशं दर्शयति मुमुक्षूणां प्ररोचनाय सोऽयमिति। "यत्र त्वस्य ३ * तद्वभुत्सया is found in ESM only. All the rest give तच्छुशुत्सया. हेकल आस्थित: ABCDFM. 1 संसारं मय्यश्रौषं M.

१०२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ ii. 119]

इत्योमित्यवबुद्धात्मा* निष्कलोऽकारकोऽक्रियः ॥ विरक्त् इव बुद्ध्यादेरेकाकित्वसुपेयिवान् ॥११९॥

इति श्रीमच्छंकरभगवत्पूज्यपादशिष्यसुरेश्वराचार्यकृतौ नैष्कर्म्र्यसिद्धौ द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥

सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्" इति समस्तसंसारनिषेधिनीं श्रति किमहं नाजासिषमिति स्वात्मानं विनिन्दतीत्यर्थः ॥११८॥ इदानीं विद्याफलं दर्शयन्नध्यायमुपसंहरति इत्योमिति। निष्कलो- कारकोडक्रिय इति श्रुत्याचार्योक्तमर्थमनुभवन्नभ्यसितुर्ज्ञानमभिनयति ३ इत्योमिति। अर्थादोंकारस्यैव ब्रह्मप्रतिपत्तिसाधनत्वमिति दर्शितं भवति। विरक्त इवेति। यथा हि कश्चिद्विरकः पुत्रमित्रकलत्रादिलक्षणात्संसार- दुःखादुत्थाय स्वयमेकाकी वर्तते तद्वद्यमप्यात्मा सकलसंसारहेतु- ६भूताद्गुद्व्यादेरुत्थाय स्वयमेकल एव स्वमहिस्नि तिष्ठतीत्यर्थः ॥ ११९। इति श्रीज्ञानोत्तममिश्रविरचितायां नैष्कर्म्यसिद्धिचन्द्रिकायां द्वितीयोउध्यायः समाप्ः॥२॥

• इत्योमित्येव बुद्धात्मा M ; निष्फलोऽकारक: M.

तृतीयोऽध्यायः।

सर्वोडयं प्रमितिप्रमाणप्मेयपमातृलक्षण आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तो मिथ्याध्यास एवेति बहुश उपपत्तिभिरतिष्ठिपम्*। आत्मा च जन्मादि- षङ्डावविकारवर्जित: कूटस्थबोध एवेति स्फुटीकृतम्। तयोश्र मिथ्या-३ ध्यासकूटस्थात्मनोर्नान्तरेणाज्ञानं सिंबन्धोऽन्यत्र चोदनापरिपापितात् यथा "इयमेवर्गग्निः साम" इति। तच्चाज्ञानं स्वात्ममात्रनिमित्तं न

श्रीगणपतिसरस्वतीसद्गुरुभ्यो नमो नमः । हरिः। ॐ । वर्तिष्यमाण- स्याध्यायस्यातीताध्यायेन संगति दर्शयितुं वृत्तं कीर्तयति सर्वोडय- मिति। पदार्थपरिशोधनाय विचारनान्तरीयकतया सर्वस्य प्रपश्चस्य ३ मिथ्यात्वं दर्शितमित्यर्थः । इदानीं साक्षात्प्रतिपादितमर्थान्तरं दर्शयति वर्तिष्यमाणविचारोपयोगित्वात् आत्मा चेति। तर्हि पदार्थशोधनस्य सम्यङ्गिष्पादितत्वाद्विदितपदपदार्थस्य च स्वयमेव वाक्यार्थज्ञानोत्पत्तेः६ किमर्थस्तृतीयाध्यायारम्भ इत्यत आह तयोश्चेति। अध्यस्यमानाधिष्ठा- नयोः शुक्तिरूप्ययोरिवाधिष्ठानविषयाज्ञानव्यतिरकेण संबन्धासंभवा- दज्ञानं तावदहमिदं ममेदमिति प्रतीयमानात्मानात्मसंबन्धघटकमभ्यु-९ पेयम्। तस्य चाज्ञानस्य निवृत्तिव्यतिरेकेण पुरुषार्थापरिसमाप्तेस्तन्निवृ- त्तेश्च वक्ष्यमाणन्यायेन वाक्याधीनत्वाद्वाक्यव्याख्यानायारम्भो घटत इति भावः । अधिष्ठानाध्यस्यमानयोरज्ञानव्यतिरेकेणापि संबन्धो दृश्यत १२ इत्याशङ्गयाह अन्यत्रेति। निवर्त्याज्ञानस्य निवर्तकज्ञानेन समानाश्रयवि- षयत्वनियमस्येदं रजतमियं शुकतिरित्यादौ दर्शनादिहापि ब्रह्मज्ञानेना- त्माज्ञानस्य समानाश्रयविषयत्वं दर्शनीयमिति तत्साधनायोपक्रमते १५ तञ्चाज्ञानमिति। अज्ञानं स्वसत्ताप्रतीत्योः स्वयमेव प्रयोजकं न भवति उपपत्तिभिरभिहितम् S. + अभिसंबन्धः M.

१०४ नैष्कम्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii. 1- ६ संभवतीति कस्यचित्कस्मिंश्चिद्विपये भवतीत्यभ्युपगन्तव्यम्। इह च पदार्थद्वयं निर्द्धारितमात्मानात्मा च । तत्रानात्मनस्तावन्नाज्ञानेना- भिसंबन्धः । तस्य हि स्वरूपमेवाज्ञानं न हि स्वतोऽज्ञानस्या- ९ज्ञानं घटते। संभवदप्यज्ञानस्वभावेऽज्ञानं कमतिशयं जन- येत्। न च तत्र ज्ञानपाप्तिरस्ति येन *तत्प्रतिषेधात्मकमज्ञानं स्यात्। अनात्मनश्चाज्ञानप्रसूतत्वात्। न हि पूर्वसिद्धं सत्ततो

नित्यपरतन्त्रत्वात्तस्मात् तस्याश्रयविषयौ निरुप्यमाणौ ज्ञानेन समानाश्र- १८ यविषयत्वे एव भविष्यत इति भावः । तावता कथमेकाश्रयविषयत्वमि- त्यत आह इह चेति। इह वेदान्तशास्त्र इत्यर्थः । अस्त्वेवं तथापि कथं सम्यग्ज्ञानेनैकाश्रयविषयत्वमित्याशङ्ग्य परिशेषादित्याह तत्रानात्मन २१ इति। अभिसंबन्ध आश्रयाश्रयित्वलक्षणो नास्तीत्यर्थः । तत्र हेतुः तस्य हीति। अज्ञानस्वरूपत्वेउ्यज्ञानाश्रयत्वमस्तु को विरोध इत्यत आह न हीति। अज्ञानात्मकमज्ञानाश्रयो न भवति । अज्ञानान्तरवच्छरुकतिरुप्या- २४ दिवच्चेति भावः। अज्ञानाश्रयत्वप्रयुक संशयविपर्यासाश्रयत्वादर्शनादप्य- नात्मनो घटादिवन्नाज्ञानाश्रयत्वमित्याह संभवदपीति। अनात्मनो जड- स्वभावत्वात्संशयविपर्यासाद्यतिशयानाश्रयत्वमित्यर्थः। अज्ञानसम्य- २७ ग्ज्ञानयोरेकाधिक रणत्वनियमात्सम्यव्ज्ञानानधिकरणस्यानात्मनो नाज्ञाना- धिकरणत्वसंभव इत्याह न च तत्रेति। अज्ञानकार्यत्वादप्यनात्मनो न तदाश्रयत्वमित्याह अनात्मनश्चेति । अज्ञानस्य स्वभावपर्यालोचनायामपि ३० न तस्याहंकाराद्यनात्माश्रयत्वं युक्तमित्याह न हीति। कारणतया पूर्व- सिद्धमज्ञानं तत एवाज्ञानाल्लव्धात्मकस्याहंकारादेस्तदेवाज्ञानमाश्रित्य से- त्स्यतः स्व्राश्रयत्वेनाभिमतस्याश्रयि न भवति तेनाश्रयेणाश्रयि न भवि- ३३ तुमर्हति कार्योदयात्प्रागेव तस्याश्रयतयैव सिद्धत्वादित्यर्थः । यद्वा । पूर्वोक्तमेव प्रपश्चयति न हीति। कारणतया पूर्वसिद्धस्याज्ञानस्य तत्र लब्धात्मलाभत्वादनात्माख्यस्य कारणस्य कार्याश्रयत्वमनुपपन्नमिति । ३६ कि चाधेयाकारनिरपेक्षाकारान्तरेणाधारस्याधारता दष्टा न चेहाज्ञानान-

• तत्प्रतिषेध्यात्मकं M.

-iii. 1 ] तृतीयोउध्यायः। १०५

लब्धात्मलाभस्य सेत्स्यत आश्रयस्याश्रयि संभवति । तदनपे-१२ क्षस्य च तस्य निर्स्वभावत्वात्। एतेभ्य एव हेतुभ्यो नाना- त्मविषयमज्ञानं संभवतीति ग्राह्यम्*। एवं तावन्नानात्मनोऽज्ञानित्वं नापि तद्विपयमज्ञानम्। पारिशेष्यादात्मन एवास्त्वज्ञानं तस्याज्ञोऽ-१५ स्मीत्यनुभवदर्शनात्। "सोऽहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि नात्मवित्" इति श्रुतेः । न चात्मनोऽज्ञानस्वरूपता तस्य चैतन्यमात्रस्वाभा-

पेक्षस्यानात्मन आकारान्तरमस्ति येनाज्ञानाश्रयत्वमुपपद्येतेत्याह तदनपे- क्षस्य चेति। ननु मा भूदज्ञानस्यानात्मा आश्रयो विषयस्तु किं न स्यादित्यत आह एतेभ्य इति। विषयस्याप्याश्रयवद्ज्ञानस्वरूपघटकत्वादज्ञानात्म-३९ कस्य चानात्मनोज्ञानवदेव तद्विषयत्वेन घटकत्वायोगात्तमसीव तमो- न्तरस्य तत्रातिशयत्वाभावादज्ञानं विनापि तद्वभासकज्ञानानुदयादेव तद्नवभाससिद्धेरज्ञानकार्यत्वादेव तस्य रूप्यादिवद्ज्ञाननिवर्तकसम्य-४२ ग्ज्ञानविषयत्वायोगात्पूर्वमेवाश्रयविषयघटिततया सिद्धादज्ञानात्सेत्स्य- तः पूर्वसिद्धस्य विषयभावायोगात्सम्यग्ज्ञाननिरसनीयाकारातिरिका- ज्ञानविषयत्वयोग्याकारान्तरासंभवाच्च नानात्मविषयमज्ञानं संभवतीत्य-४५ र्थः । पारिशेष्यादात्माश्रयमात्मविषयं चाज्ञानं सिद्धमित्युपसंहरति एवं तावदिति। अनुभवसिद्धं चैतदित्याह तस्येति। आगमोऽप्यत्र प्र- माणमित्याह सोहमिति। अनात्मनोऽज्ञानाश्रयविषयत्वयोरभिहित-४८ दोषाणामात्मन्यसंभवादप्येवमेवाभ्युपेयमित्याह न चेति। आत्मनश्चेत- नत्वेनानात्मव दज्ञानस्वरूपत्वाभावादज्ञानाश्रयत्वं संभवतीत्यर्थः। अज्ञा- नजन्योतिशयोउप्यात्मनि संभवतीत्याह अतिशयश्चेति। स्वयंप्रकाश-५१ त्वान्नित्यशुद्धबुद्धाद्वितीयाकारेण प्राप्तप्रकाशस्याप्रकाशत्वं तद्विपरीत- स्फुरणं च ज्ञानविपरिलोपः सोऽप्यात्मनि संभवतीत्यर्थः । तथापि तस्य कूटस्थत्वादागन्तुकमज्ञाननिवर्तकं सम्यग्ज्ञानं नोपपद्यत इत्यत आह५४ ज्ञानप्राप्श्चेति। तत्र हेतुः तस्येति। अविद्यातत्कार्यान्तःकरणादिवृत्तिषु प्रमाणाप्रमाणरूपचैतन्याभासहेतुत्वेन ज्ञानकारित्वादात्मन इत्यर्थः । अ- * संभवतीति प्राप्तं S. १४ [नै. सि. ]

१०६ [ iii. 1-

१८व्यादतिशयश्च संभवति ज्ञानविपरिलोपो* ज्ञानप्राप्तेश्र संभवस्तस्य ज्ञानकारित्वात्। न चाज्ञानकार्यत्वं कूटस्थात्मस्वाभाव्यादज्ञाना- नपेक्षस्य चात्मनः स्वत एव स्वरूपसिद्धेर्युक्तमात्मन एवाज्ञत्वम्। २१ किंविषयं पुनस्तदात्मनोऽज्ञानम्। आत्मविषयमिति ब्रूमः । नन्वा- त्मनोऽपि ज्ञानस्वरूपत्वादनन्यत्वाच्च ज्ञानप्रकृतित्वादिभ्यश्च हेतुभ्यो

५७ नात्मन इवाज्ञानकार्यत्वलक्षणदोषोऽपि नास्तीत्याह न चाज्ञानकार्यत्व- मिति। तस्याकार्यत्वमुभयवादिसंमतमिति भावः। यच्चोकं तदनपेक्षस्य तस्य निरुस्वभावत्वादिति तदप्यत्र नास्तीत्याह अज्ञानानपेक्षस्य चेति । ६० अज्ञानस्य जडत्वात्तत्साधको उजडबोधस्वभाव आत्मा तदन्तर्गताकार- निरपेक्षाकारसिद्ध इत्यर्थः। भवत्वेवमात्मनोऽज्ञानाश्रयत्वं तद्विषयत्वं तु न युकतं ज्ञानेच्छादीनां लोके भिन्नाश्रयविषयत्वदर्शनात्प्रतीयमानाकारे- ६३ णाज्ञानं प्रत्याश्रयत्वमप्रतीयमानाकारेण विषयत्वमित्याकारभेदस्यैकस्मि- न्नेकरसे वस्तुन्यसंभवाच्चेत्याक्षिपति किंविषयमिति। समाधत्त आत्म- विषयमिति। मामहं जानामि मामहं न जानामीति च ज्ञानाज्ञानयोरेका- ६६ श्रयविषयत्वस्यापि लोके दर्शनादहमिति साधारणकरेण प्रतीयमाना-

नुष्य इति विभ्रमेSहमिति साधारणाकरेण प्रतीयमानस्य देहव्यतिरिक्ता- ६९ साधारणस्वभावेनाप्रतीयमानत्वस्य परैरप्यभ्युपेयत्वादज्ञानस्यैकाश्रयवि- षयतायां न कश्चिद्दोष इति भावः। उक्तमेवार्थ हेत्वन्तरावष्टम्भेनाक्षि- पति नन्वात्मनोऽपीति। ज्ञानाज्ञानयोस्तमःप्रकाशयोरिव परस्परविरु- ७२ द्वस्वभावत्वाज्ज्ञानस्वभावस्यात्मनो नाज्ञानाश्रयत्वम्। तदाश्रयत्वे तन्नि- वर्तकत्वायोगात्तथाश्रयाश्रयिभावस्य भेदगर्भत्वादद्वितीये चात्मनि त-

हेतुभ्यो नाज्ञानाश्रयत्वसंभव इत्यर्थः। समाधत्ते घटत इति। पूर्वो- क्ेषु हेतुषु जीवत्सु समाधानं दुर्धटमित्याक्षिपति कथमिति। तत्र

-iii. 1 ] तृतीयो उध्यायः। १०७

नैवाज्ञानं घटते। घटत एव । कथम्। अज्ञानमात्रनिमित्तत्वात्तद्वि- भागस्य सर्पात्मतेव रज्ज्वाः । तस्मात्तदपनुत्तौ* द्वैतानर्थाभावः ।२४

ज्ञानस्वभावत्वज्ञानप्रकृतिकत्वादीनां दूषणानां सर्वैरपि समाधातुं शक्य-७८ त्वात्तान्युपेक्ष्यानन्यत्वादित्येतत्समाधत्ते अज्ञानमात्रनिमित्तत्वात्तद्विभाग- स्येति। यद्वा सर्वेषामपि दूषणानां समाधानत्वेनायमेव ग्रन्थो योज- यितुं शक्यते। तथा हि। तत्र तावदयदुकं ज्ञानस्वभावत्वादात्मनोऽज्ञानं ८१ नोपपद्यते विरोधादिति तत्र किं प्रमाणज्ञानस्वभावत्वं किं वानादि- निधनसाक्षिचैतन्यस्वभावत्वमिति विकल्प्याद्यं प्रत्याह अज्ञानमात्रेति । तस्य प्रमातृप्रमेयप्रमितिलक्षणविभागघटितस्वभावस्य प्रमाणज्ञानस्या-८४ ज्ञानमात्रनिमित्तत्वेनानादिसिद्धात्मस्वभावत्वासंभवात्। न हि कल्पित- मकल्पितस्य स्वभावः सर्पात्मतेव रज्ज्वा इत्यर्थः । द्वितीयमपि प्रत्याह अज्ञानमात्रेति। साक्षिचैतन्यस्याज्ञानस्य च भास्यभासकत्वेनाविरोधा-८७ त्साक्षिण्यध्यासलक्षणसंबन्धमन्तरेण च तन्ास्यत्वायोगात्। भास्य-

यद्यदधीनसत्ताप्रतीतिकं तत्तस्मिन्नेवाध्यस्तं दृष्टम् । यथा रज्ज्वा९० सर्पात्मता रज्ज्वामेवाध्यस्ता तद्वदात्माधीनसत्ताप्रतीतिकमज्ञानमात्मन्ये- वाध्यस्तमित्यर्थः। यदुक्तमाश्रयाश्रयिभावस्य भेदगर्भत्वाद्द्वितीये ब्रह्मणि नायमुपपन्न इति तदपि निरस्यति अज्ञानमात्रेति। परमार्थतोऽद्विती-९३ यत्वेऽपि रज्ज्वा: सर्पात्मतावत्तस्याज्ञानाश्रयत्वाविरोध इत्यर्थः । यदुक्तं ज्ञानप्रकृ-

चष्टे अज्ञानमात्रेति । रज्जुसर्पयोः प्रकृतिविकारभागस्येवाज्ञानात्मनोः प्रकृतिविकारभागस्याज्ञानमात्रनिमित्तत्वाज्ज्ञान प्रकृतित्वेनैवाज्ञानाश्रयत्व- मात्मनः संभवति। असङ्गत्वनित्यमुक्तत्वादेश्च वास्तवस्वभावस्याज्ञान-९९ मात्रशरीरेण संबन्धादिविभागेनाविरोधात्तद्घटत एवात्मन्यज्ञानमिति भावः। एवं सर्वविभागानर्थनिदानमज्ञानमतस्तन्निवृत्तये तृतीयाध्याया- रम्भ उपपन्न इत्यभिप्रेत्योपसंहरति तस्मादिति। भवत्वेवं तथापि द्वितीया-१०२ ध्यायोक्तयुक्तिभिरेव द्वैतस्य मिथ्यात्वावधारणादात्मनश्च तद्धिष्ठानस्य

• तदनुपपत्तौ ABS.

१०८ नैष्कम्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 1- तदपनोदश्व वाक्यादेव तत्पदपदार्थाभिज्ञस्य। अतो वाक्यव्याख्या- नायाध्याय*ं आरभ्यते। तत्र यथोक्तेन प्रकारेण तत्वमस्यादिवाक्यो- २७ पनिविष्टपदपदार्थयो:। कृतान्वयव्यतिरेकः ।

यदा ना तत्त्वमस्यादेर्व्रह्मास्मीत्यवगच्छति। प्रध्वस्ताहंममो नैति तदा गीर्मनसोः सृतिम् ॥ १ ॥

सत्यतयाधिगतत्वात्तत एवानर्थद्वैतस्य नित्यनिवृत्त्युपपत्तेः किं वाक्य- १०५ व्याख्यानेनेति तत्राह तदपनोदश्चति । युक्तीनां प्रमाणानुग्राहकतया स्वातन्त्र्येणानिश्चायकत्वाद्वाक्यादेव सम्यग्ज्ञानद्वारेण तदपनोद इति भावः । अवधारणेनानुमानादिप्रमाणान्तरं व्यावर्तयति। ननु तर्ह्ययमे- १०८ वाध्याय आरभ्यतां किमतीतेन द्वितीयाध्यायेनेत्यत आह तत्पदेति । तस्मिन्वाक्ये यानि पदानि ये च पदार्थास्तानि प्रसिद्धलक्षणगुणवृत्ति- भिस्तांश्चतुर्विधान्वयव्यतिरेकाभ्यामभिजानत एव भवति वाक्यार्थज्ञा- १११ नम्। अतस्तत्परतिपादको द्वितीयोऽध्यायोऽस्याध्यायस्य हेतुः। अतोऽ- नन्तरं हेतुमतोऽस्यारम्भ उपपन्न इति भावः। यद्ा। वाक्यादेव चेत्तदप- नोदो वाक्यमेवोच्यतां किं तत्र पदार्थनिरूपणेन वक्ष्यमाणेनेति तत आह ११४ तत्पदेति। एवं सप्रयोजनत्वादनवगतार्थत्वाच्चाध्यायारम्भमुपपादितमुप- संहरति अत इति। चिकीर्षितव्याख्यानप्रयोजनप्रदर्शनपरमुत्तरश्लोकम- धिकारिविशेषाकाङ्क्षां पूरयन्नवतारयति तत्रेति । यदा नेति। ना ११७ पुरुषः प्रध्वस्ताहंममः शोधिततत्त्वंपदार्थो भूत्वा तत्त्वमस्यादिवाक्यादह- मस्मि परं ब्रह्मेति वाक्यार्थमवगच्छति तदा गीर्मनसोर्वाऊनसयोः सृति नैति न प्रतिपद्यते सर्वव्यवहारातीतो भवतीत्यर्थः ॥१॥

• अध्यायस्तृतीयोऽयं AB. उपनिविष्टपदार्थयोः M. +++ यदासौ M.

-iii. 3 ] तृतीयोऽध्यायः। १०९

यदैव तदर्थ त्वमर्थेऽवैति तदैवावाक्यार्थतां प्रतिपद्यते गीर्मनसो :* सृ्ति न प्रतिपद्यत इति। कुत एतदध्यवसीयते। यस्मात्। तत्पदं प्रकृतार्थ स्या्त्वंपदं पत्यगात्मनि। नीलोत्पलवदेताभ्यां दुःख्यनात्मत्ववारणेो ॥२॥

एवं कृतान्वयव्यतिरेको वाक्यादेवावाक्यार्थ प्रतिपद्यत इत्युक्तमतस्त- व्वाख्यानाय सूत्रोपन्यासः ।

सामानाधिकरण्यं च विशेषणविशेष्यता। लक्ष्यलक्षणसंबन्धः पदार्थप्रत्यगात्मनाम् ॥ ३॥

उक्तमर्थ कीर्तयंस्तच्धेतुत्वेनोत्तरश्ोकमवतारयति यदैवेति। यस्मिन्नेव क्षणे तदर्थ तत्पदस्यार्थमद्वितीयानन्दं ब्रह्म त्वमर्थे त्वंपदस्यार्थे बुद्धया- दिसाक्षिणि परिशोधितेवैति जानाति तत्वंपद्योरैक्यं प्रतिपद्यते तदैव ३ तस्मिन्नेव क्षणे देशकालसाधनान्तरनिरपेक्षामवाक्यार्थतां भेदसंसर्गवा- क्यार्थविलक्षणामखण्डैकरसतां प्रतिपद्य सर्वव्यवहारातीतो भवतीत्यत्र को हेतुरित्यर्थः। तत्वमसिवाक्ये तत्पदं विधित्सितप्रकृताद्वितीयब्रह्मपरं ६ त्वंपदं चोद्दिश्यमाने प्रत्यगात्मनि वर्तते। ततञ्चैताभ्यां द्वाभ्यामन्योन्य- नियम्यनियामकतयावस्थिताभ्यां विधित्सितव्रह्मभावादेव प्रत्यगात्मनि दुःखित्वमनात्मनो बाधितत्वाच्च ब्रह्मणोऽनात्मत्वं च व्यावर्तते। यथा ९ नीलमुत्पलमित्युक्तेरुत्पलस्यानील त्वं नीलस्यानुत्पलत्वं च व्यावर्तते न तत्र देशकालसाधनान्तराद्यपेक्षा तद्दिहापीत्याह तत्पदमिति॥२॥ लोके गामानय दण्डेनेति भिन्नविभक्तिनिर्दिष्टानामन्वयलक्षणो भेदो वाक्यार्थो नीलमुत्पलमित्यभिन्नविभक्तिनिर्दिष्टानां संसर्गात्मकश्चेति वाक्यार्थों द्विविध एव दृश्यते न तु तद्तिरिक्ताखण्डैकरसतालक्षणो३ वर्तते। तत्कथं तदभिप्रायेणावाक्यार्थतां प्रतिपद्यत इत्युच्यत इत्या- शङ्क्य तत्प्रतिपादयितुं प्रतिपत्तिसौकर्याय प्रथमं तावदुत्तरश्षोक: सूत्र-

• S omits गीर्मनसोस्सृर्ति न प्रतिपद्यते. वारणं M.

११० नैष्कर्म्यसिद्धिञ्चन्द्रिकासहिता [ iii.4- अस्मिन् सूत्र उपन्यस्ते कश्चिच्चोदयति योऽयं वाक्यार्थपतिपत्तौ पूर्वाध्यायेनान्वयव्यतिरेकलक्षणो न्यायः सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकोऽ- ३ भिहितः किमयं विधिपरिपापितः किं वा स्वरसत एवात्र पुमा- न्पवर्तत इति। किंचातः । श्ृणु । यद्यात्मवस्तुसाक्षात्करणाय विधिपरिप्रापितोऽयं न्यायस्तदावश्यमात्मवस्तुसाक्षात्करणाय व्याट- ६ त्तशुभाशुभकर्मराशिरेकाग्रमना अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यथोक्ता- भ्यामात्मदर्शनं करोति। अपरिसमाप्यात्मदर्शनं* ततः प्रच्यव-

६स्थानीय उपन्यस्त इत्याह एवमिति। सामानाधिकरण्यं चेति। तत्वम- स्यादिमहावाक्यस्थपदधर्मः सामानाधिकरण्यं प्रथमं भवति। सति च तस्मिन्सामानाधिकरण्ये वाच्यपदार्थयोः परस्परविशेषणविशेष्यभावे- ९नान्वयः स्यात्। सति च तस्मिन्विरोधस्फूर्तौ वाच्यपदार्थयोर्वाक्य- तात्पर्यविषयस्य च प्रत्यगात्मनो लक्ष्यलक्षणसंबन्धः । एवं च यथाक्र- मेण पद्तदर्थप्रत्यगात्मनां सामानाधिकरण्यं प्रथमं विशेषणविशेष्यता १२ लक्ष्यलक्षणसंबन्धश्च भवतीत्यर्थः॥३॥

श्रवणादेरन्वयव्यतिरेकसिद्धसाधनत्वाज्ज्ञानार्थितामात्रेण यस्यकस्यचि- ३ द्विधि विनापि श्रवणादौ प्रवृत्युपपत्तेः शास्त्रीयस्य विशिष्टाधिकारिणोS भावाद्धिकारिणः प्रमितिजनको वेद इति न्यायाच्च तत्त्वमस्यादिवा- क्यस्य न प्रमितिजनकत्वमतस्तद्याख्यानायायं सूत्रोपन्यासो व्यर्थ ६ इत्याशयवान्कश्चित्प्रत्यवतिष्ठत इत्याह अस्मिन्नित्यादिना। वाक्यार्थ- ज्ञानसाधनविषयायाः प्रवृत्तेर्विधिप्रयुक्तत्वे दोषमाह यद्यात्मवस्त्विति। यावद्संभावनाविपरीतभावनारहितफल पर्यन्तज्ञानोत्पत्तिस्तावद्धिका- ९ रिणा मुमुक्षुणा ज्ञानसाधनान्यवश्यानुष्ठेयानीत्यर्थः । नन्वनुष्ठानमात्रमे- वालं किमिति फलपर्यन्तमनुष्ठानमित्यत आह अपरिसमाप्येति । विष्यतिलङ्घनात्प्रत्यवायी स्यादित्यर्थः । रागप्रयुक्तत्वे कश्वचिदपि दोषो * अपरिसमापय्य A B D M S. So also F in the com :.

-iii. 6 ] तृतीयोउध्यायः। १११

मान आरूढपतितो भवति। यदि पुनर्यदच्छातः प्रवर्तते तदा न कश्विदोष इति। विधिपरिपापित इति ब्रूमो यत आह।

शमादिसाधनः पश्येदात्मन्यात्मानमञ्जसा। अन्वयव्यतिरेकाभ्यां त्यक्त्वा युष्मदशेषतः ॥ ४ ॥

युष्मदर्ये* परित्यक्ते पूर्वोक्तरहेतुभिः श्रुतिः । वीक्षापन्नस्य कोऽस्मीति तत्त्वमित्याह सौहृदात् ॥५ ॥

अत्रापि चोदयन्ति सांख्याः। शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिष्वनात्मस्वात्मेति

नास्तीत्याह यदि पुनर्यदच्छात इति। रागत इत्यर्थः । ज्ञानसाधनविषया १२ प्रवृत्तिर्विधिप्रयुक्तैवेति पक्षं स्वीकुर्वन्परिहरति विधीति। विधिं विनापि श्रवणादौ प्रवृत्तिरुपपादितेत्याशङ्कय तदुत्तरत्वेन श्रोकमवतारयति यत आहेति। शमादीति। "शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वा- १५ त्मन्येवात्मानं पश्येत्" इत्यादिवाक्ये ज्ञानस्य विधेयत्वाद्यत्पश्येत्त- च्छान्त्यादिगुणयुक्तो भूत्वेति ज्ञानसाधने विधे: पर्यवसानात् "श्रोतव्यो मन्तव्यः" इति च विधानाच्छ्रवणादेर्द्टष्टोपायत्वेऽपि नियमादष्टविशिष्ट-१८ तया ज्ञानसाधनत्वस्यावश्याभ्युपेयत्वादेवंविशिष्टाधिकारिणः संभवान्नो- कदोष इत्यर्थः । केनोपायेनेत्यत आह अन्वयव्यतिरेकाभ्यामिति ॥४॥ ननु किमन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव वाक्यनिरपेक्षाभ्यामात्मदर्शनमिति नेत्याह युष्मदर्थेति। युष्मदर्थेऽहंकर्तुरिदमंशप्रभृतिदेहेन्द्रियादिपर्यन्ते पूर्वाध्यायोक्तहेतुभिरनात्मकतया परित्यके सत्यद्वितीयपरमानन्दस्वरू-३

भावतया पर्यालोचनासमाकुलस्याधिकारिणो मातृकल्पा श्रुतिसत्वं तदेवासीति सौहदादज्ञाननिरसनायाहेत्यर्थः॥५॥ ६ आत्मानात्मविवेके सत्यप्यज्ञाननिवृत्तये वाक्यं प्रवर्तत इत्युक्त्म् ।

• युष्मद्यथ M.

११२ [ ili. 6- निस्संधिवन्धनं मिथ्याज्ञानमज्ञानं तन्निवन्धनो ह्यात्मनोऽनेकानर्थ -* ३ संबन्धस्तस्य चान्वयव्यतिरेकाभ्यामेव निरस्तत्वान्निर्विषयं तत्वम- स्यादिवाक्यं प्राप्तम् । तस्माद्वाक्यस्य चैष महिमा योऽयमात्मानात्म- नोर्विभाग इति। तन्निराकरणायेदसुच्यते।

भेदसंविदिदं ज्ञानं भेदाभावश्च साक्षिणि। कार्यमेतदविद्याया ज्ञात्मना त्याजयेद्वचः ॥ ६ ॥

ज्ञात्मना त्याजयेद्वच इत्युपश्रुत्याह कश्चित् । मिथ्याज्ञानव्यतिरेकेणा- त्मानवबोधस्याभावात्कि वाक्येन निवर्त्यते। अज्ञानं हि नाम

तस्मिन्नर्थे सांख्यानां चोद्यमुत्थापयति अत्रेति । निस्संधिवन्धनमिति। ३ अहमित्यैक्यप्रातिपदिकार्थत्वेन ज्ञानं तदेव मिथ्याविषयत्वान्मिथ्याज्ञानं तदेव चाज्ञानं नान्यदनाद्यस्तीत्यर्थः । अनर्थहेतुतया प्रसिद्धमज्ञानमन्य- दस्तीत्यत आह तन्निबन्धन इति । अस्त्वेवं ततः किमित्यत आह तस्य ६चेति। अतो निर्विषयत्वपरिहारायान्वयव्यतिरेकाभ्यां सहितस्य मिथ्या- ज्ञाननिरसनेनात्मानात्मविवेककरणं वाक्यस्य कृत्यं नानाद्यज्ञाननिरसन- मित्याह तस्मादिति। इदानीमेतद्ुत्तरत्वेन श्रोकमवतारयति तन्निराक- ९ रणायेति। यदिदमात्मानात्मविवेकविज्ञानं तन्रेदसंविन्वेदप्रमितिफलम्। "एकधैवानुद्रष्टन्यम्" इत्यादिना च साक्षिणि वाक्यतात्पर्यविषये भेदा- भावः श्रूयते। तस्मादिदं विवेकविज्ञानं भेदशून्ये वस्तुनि भेदज्ञानत्वाद- १२ विद्याकार्य भ्रमरूपम् । ततश्च तन्न वाक्यजन्यं तस्माद्वाक्यं ज्ञात्मनाद्वि- तीयबोधाकारवृत्तिद्वारेण ज्ञात्मतावन्मात्रतया सकार्यमेतदज्ञानं त्याजये- न्निवर्तयतीत्येतदाह भेदसंविदिति ॥ ६॥ अनाद्यग्रहणव्यतिरेकेण भावरूपानाद्विद्या न विद्यत इति चोद्यान्तर- मुत्थापयति ज्ञात्मनेति। अनर्थहेतुतया निवर्तनीयत्वमप्यात्माज्ञा-

• अनेकार्थसंबन्धः J.

-iii.7] तृतीयोऽध्यायः। ११३

ज्ञानाभावस्तस्य चावस्तुस्वाभाव्यात्कुतः संसारकारणत्वं न ह्यसतः ३

सज्जन्मेष्यते "कुतस्तु खलु सोम्यैवं स्यात्" इति " कथमसतः

सज्जायेत" इति श्रुतेरिति। अत्रोच्यते।

नस्यासिद्धमित्याह तस्य चेति। एतदुत्तरत्वेन श्लोकमवतारयति अत्रो-३ च्यत इति। धर्मिग्रहणप्रतियोगिस्मरणलक्षणबुद्धिजन्मनः प्रागेव सुषु- ह्यवस्थायां सर्वार्थविषयमज्ञानमनुभूयत एतावन्तं कालं न किंचिदज्ञा- सिषमित्युत्थितस्य परामर्शदर्शनादननुभूते च तदयोगाद्धर्मिप्रतियोगि-६ ज्ञानं विना ज्ञानाभावस्यानुभवितुमशक्यत्वादुत्थितस्य च ज्ञानाभावा- नुमानस्य लिङ्गाभावात्सरणाभावस्य चानैकान्तिकत्वेनालिङ्गत्वाद्भावरू- पमज्ञानमित्यर्थः । तर्ह्यज्ञानस्य सर्वार्थविषयत्वाङ्गीकारादात्मैकविषयत्वं ९ पूर्वोक्त मपगतमित्यत आह एकेनैवेति। नामरूपात्मकप्रपश्चलक्षणः सर्वो- उर्थः प्रलय इव सुषुप्तावज्ञातसन्मात्रावशेषं प्रलीयते ततश्च प्रबोधसमये पुनरुन्भवतीति हि वेदान्तसिद्धान्तः। "यदा सुषुप्तः स्वनं न कंचन १२ पशयत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सवैर्नामभि: सहाप्येति" इत्यारभ्य "स यदा प्रतिबुद्धयते यथाग्रेर्ज्वलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः सर्वे प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्रा-१५ णेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः" इति स्वापप्रबोधयोः प्रलयप्रभवश्रवणात्क- स्पितस्य च द्वैतस्य शुकतिरजतादेरिव प्रतिभासमात्रशरीरस्य प्रतिभास- दशायां स्वकल्पनाधिष्ठानसन्मात्रातिरेकेण स्वरूपेणावस्थानासंभवाच्च ।१८ तथा च सुषुप्तिदशायामेकेनैव सता सर्वस्य सत्वं स एव च सन्ननादे- रज्ञानस्य विषयाकाङ्गस्वभावस्य विषयस्ततोन्यस्य तत्कल्पितस्य तद्वि- षयत्वानुपपत्तेः । ततः सन्नेव सुषुप्तावज्ञात इत्यात्मैकविषयत्वमज्ञानस्य २१ नापगतमित्यर्थः । यद्वा। जाग्रद्दशायामपि सर्वोऽर्थो घटपटादिलक्षणः स्वबुद्धिजन्मनः प्रागज्ञात इत्यर्थस्य संप्रतिपन्नत्वादर्थस्य च ज्ञातत्वे प- श्चात्तद्विषयज्ञानोदयायोगाज्ज्ञानानुदयसन्भावे चार्थस्य व्यवहार्यतासं-२४ भवात्सामान्याकारेण ज्ञातत्वेऽप्यज्ञाताकारस्य ज्ञातत्वायोगादज्ञाता- कारस्य चानुवादायोगाज्ज्ञानाभावविलक्षणभावरूपाज्ञानेनावृत इत्याह अज्ञात एवेति। ननु सर्वस्याज्ञातत्वे तद्विषयप्रमाणेन विना तन्निवृत्त्य-२७ १५ [नै. सि. ]

११४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 7- अज्ञात एव सर्वोर्यः प्राग्यतो बुद्धिजन्मनः । एकेनैव सता संश्र*ं सन्नज्ञातो भवेत्ततः । ७।।

सन्नज्ञातो भवेत्तत इत्युक्तमधस्तनेन श्रोकेन। कोडसौ सन्नज्ञात इत्यपेक्षायां तत्स्वरूपप्रतिपादनायाह।

प्रमित्सायां य आभाति स्वयं मातृप्रमाणयोः । स्वमहिम्रा च यस्सिद्धः सोऽज्ञातार्थोऽवसीयताम् ॥ ८॥

अ्र केचिदाहुः। यत्किंचिदिही वाक्यं लौकिकं वैदिकं वा तत्सर्व संसर्गात्मकमेव वाक्यार्थ गमयति। अतस्तत्त्वमस्यादिवाक्येभ्यः ३ संसर्गात्मकमहं ब्रह्मेति विज्ञाय तावन्निदिध्यासीत यावदवाक्यार्था-

संभवादात्मवत्प्रमेयत्वं सर्वस्य प्रसज्यत इत्याशङ्क्य सर्वविशेषानुगतस- द्दावस्यैवाज्ञातत्वात्प्रमेयत्वमपि तस्यैवेत्याह एकेनैवेति॥ ७॥ भवत्वेवंभूतमज्ञानं तस्य कथं प्रतीतिरित्यत आह प्रमित्सायामिति। पदार्थानां प्रमित्सादशायां यः प्रमातृप्रमाणयोः प्रमातरि प्रमाणे च स्फु- ३ रति प्रमाता स्फुरति प्रमाणमिति स्फुरणात्मना योऽवभासते तदभावे च तदभावसाक्षितया सुषुप्यादौ स्वभावादेव स्फुरति सोऽयमज्ञातो5- र्थः। तेन च स्वतस्सिद्धसाक्षिचैतन्यसिद्धमज्ञानं प्रमाणनिवर्त्यस्य प्रमाण- ६सिद्धत्वानुपपत्तेरित्यर्थः ॥८॥ तत्त्वमस्यादिवाक्यादवाक्यार्थतां प्रतिपद्यत इति यदुकं तदयुक्तमुपा- यान्तराद्वाक्यार्थप्रतिपत्तेरित्याक्षिपति अत्र केचिदाहुरिति । शब्दस्य ३ संसर्गबुद्धिजनकत्वस्वाभाव्यान्न तेनावाक्यार्थप्रतिपत्तिरित्यर्थः । कुत- स्तर्ह्यवाक्यार्थप्रतिपत्तिरित्यत आह अत इति। शाब्दज्ञानाभ्यासजनित- तृतीयज्ञानादेवावाक्यार्थप्रतिपत्तिरित्यर्थः वाक्यजं ज्ञानं मोक्ष- =

सता सत्त्वं S. * 7 याव्त्कचित् M.

-iii. 10 ] तृतीयोउध्यायः। ११५

त्मकः प्रत्यगात्मविषयोऽवबोधोऽहं ब्रह्मेति समभिजायते*। तस्मादेव विज्ञानात्कैवल्यमाम्नोतीति तन्निराकरणायेदमुच्यते। सामानाधिकरण्यादेर्घटेतरखयोरिव। व्यावृत्तेः स्यादवाक्यार्थः साक्षान्नस्तत्त्वमर्थयोः ॥९॥ कुतोऽवाक्यार्थोऽवसीयत इति चेत्तत्पतिपत्यर्थ विशेषणविशेष्ययोः सामर्थ्योक्ति: । निर्दुःखित्वं त्वमर्थस्य तदर्थेन विशेषणात्। प्रत्यक्ता च तदर्थस्य त्वंपदेनास्य संनिधेः ॥ १० ॥

साधनमपि न भवतीत्याह तस्मादिति । सामानाधिकरण्यादेरिति ।६ यद्यपि नीलं महत्सुगन्ध्युत्पलमित्यादौ पदानां सामानाधिकरण्यस्य पदा- र्थानामन्योन्यविशेषणविशेष्यभावस्य च संसर्गात्मकवाक्यार्थपर्यवसा- यित्वं दृश्यते तथा घटाकाशो महाकाश इत्यादौ पद्सामानाधिकर-९ ण्यस्य पदार्थानां विशेषणविशेष्यभावस्य च पदार्थवाक्यार्थयोर्लक्ष्यल- क्षणभावेनाखण्डार्थपर्यवसायित्वं न दृश्यते । तथापि घटविशिष्टाकाश- तदनवच्छिन्नाकाशयोः परस्परसंसर्गे विरोधादविरोधाय घटाकाशे प-१२ रिच्छिन्नत्वांशं महाकाशे च महत्त्वधर्म व्यावर्त्य लक्षणयाकाशस्वरू- पमात्रपर्यवसायित्वं तत्र पदानां दृष्टमेवं तत्त्वमस्यादिवाक्यगतपदसा- मानाधिकरण्यात्तत्त्व मर्थयोर्विशेषणविशेष्यभावाच्च संसर्गप्रात्तौ विरोधा-१५ त्वमर्थगतदुःखित्वस्य तदर्थगतपारोक्ष्यस्य च व्यावृत्तेरखण्डैकरसस्य वस्तुनो वाक्यप्रतिपिपादयिषितस्य पदाभ्यां लक्षणाद्वाक्यादेवास्माक- मवाक्यार्थप्रतिपत्तिसंभवान्न तत्प्रतिपत्तेर्निदिध्यासनापेक्षेत्यर्थः ॥९॥ १८ नन्वेकपदस्य वाक्यस्याभावाद्वहनां पदानामेकार्थत्वे पौनरुक्त्यप्रसङ्गा- दपुनरुकतार्थानामखण्डार्थपर्यवसायित्वानुपपत्तेः संसर्ग एव वाक्यार्थ इत्याक्षिपति कुत इति। अन्यव्यावृत्तिमुखेनैकार्थपर्यवसायिनां पदानां ३ लक्ष्यार्थाभेदेपि व्यवच्छेद्यभेदादपुनरुक्तार्थसंभवात्संभवत्येव वाक्या- * The word अवबोध is found in C only ; सम- भिज्ञायते J.

११६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 11-

उक्त्त सामानाधिकरण्यं विशेषणविशेष्यभावश्र संक्षेपतोऽथ लक्ष्य- लक्षणव्याख्यानायाह। कूटस्थबोधपत्यक्त्वमनिमित्तं सदात्मनः । बोद्धताहंतयोर्हेतुस्ताभ्यां तेनोपलक्ष्यते ॥ १॥ बुद्धे: कूटस्थबोधप्रत्यक्त्वनिमित्ते वोद्धताप्रत्यक्त्वे ये त्वसाधारणे तयोर्विशेषवचनम्।

दवाक्यार्थप्रतिपत्तिरित्युत्तरश्षोकेन दर्शयतीत्याह तत्प्रतिपत्यर्थमिति । ६निर्दुःखित्वमिति । त्वमर्थस्य चैतन्यस्य प्रसिद्धत्वादुद्दिश्यमानस्य वि- धीयमानतत्पदार्थेनाद्वयानन्दलक्षणेन विशेषणात्तद्विरुद्धदुःखित्वं निर- स्यते तद्वत्परोक्षत्वेन प्रतीयमानस्य तत्पदार्थस्य विशेष्यवाचिना त्वंपदेन ९ सन्निधेस्तत्पदपारोक्ष्यव्यावृत्त्या प्रत्यका भवति । तत्र कुतः पौनरुक्त्यं कुतश्चाखण्डार्थाप्रतिपत्तिरित्यर्थः । यद्वा। त्वंपदेन त्वंशब्दः पदं यस्य स त्वंपदस्तेन त्वमर्थेन विशेषणादित्यर्थः ॥१०॥ सामानाधिकरण्यं चेत्यस्मिन्सूत्रश्लोके संक्षेपतस्तावत्पूर्वार्धो व्या- ख्यातः । अथेदानीमुत्तरार्धव्याख्यानं क्रियत इत्याह उक्तमिति। उत्त- ३ रत्रापि सामानाधिकरण्यविशेषणविशेष्ययोर्विशेषो व्याख्यात इत्यभि- प्रेत्य संक्षेपत इत्युक्तम्। कूटस्थेति। गिरिशङ्गवन्निश्चलतया तिष्ठतीति कूटस्थः । कूटस्थश्चासौ बोधश्चेति कूटस्थबोधः । स चासौ प्रत्यक्चेति ६ कूटस्थबोधप्रत्यक् तस्य भावस्तत्त्वम् । तदिदं कूटस्थबोधप्रत्यक्त्वमा- त्मनो लक्ष्यमनिमित्तं निर्हेतुकं स्वाभाविकमत एवात्मनः सदास्ती- त्यर्थः। यद्ा। सदात्मनः परमार्थस्यास्तीत्यर्थः । भवत्वेवमेतावता प्र- ९ कृते लक्ष्यलक्षणव्याख्याने किमायातमित्यत आह बोद्गृतेति। प्राकृताया बुद्धे: स्वभावतो बोधशून्यायाः कूटस्थबोधो बोद्धृताया हेतुर्वह्निरिवायसो दग्धृतायास्तथात्मनः प्रत्यक्त्वं च पराचीनाया वुद्धेरहंतायाः परा- १२ गव्यावृत्तरूपताया हेतुः। तेन हेतुहेतुमल्लक्षणेन संबन्धेन बुद्धिगतवोद्दृता- हंताभ्यामात्मा लक्ष्यते । तदेवंवुद्धिविशिष्टस्य त्वंपदवाच्यस्य लक्षणत्वं केवलस्य लक्ष्यत्वं चोपपन्नमित्यर्थः ॥११॥

-iii. 14 ] तृतीयोऽध्यायः। ११७

बोद्धता कर्तृता बुद्धे: कर्मता स्यादहंतया। तयोरैक्यं यथा बुद्धौ पूर्वयोरेवमात्मनि ॥ १२ ॥

यथा बुद्धौ पूर्वयोरेवमात्मनीत्यतिदेशेन बुद्धिसाधर्म्यविधानान्नाना- त्वपरसक्तौ तदपवादार्थमाह। धर्मधर्मित्वभेदोऽस्याः सोऽपि नैवात्मनो यतः । प्रत्यग्ज्योतिरतोऽभिन्नं भेदहेतोरसंभवात् ॥ १३ ॥

भेदहेत्वसंभवं दर्शयन्नाह ।

विशेषो वाच्यः। अन्यथा हेतुहेतुमद्भावायोगादित्याशङ्ग्य बुद्धेरसाधा-३ रणे ये बोद्धत्वप्रत्यक्त्वे तयोर्विशेषमाह बुद्धेरिति। बोद्धतेति। बुद्धेर्बो- द्धता नाम विविधविषयाकारविज्ञानपरिणामकर्तृत्वं न त्वात्मवत्कूटस्थ- बोधरूपता । तस्याः प्रत्यक्त्ा त्वहंतयाहंरूपेण व्यवधानेन चैतन्यं ६ प्रति कर्मता स्यान्न त्वात्मन इवाशेषविशेषव्यावृत्तं निरुपचरितं प्रत्यक्त्वं कतिपयदेहेन्द्रियादिविषयापेक्षया तस्याः प्रत्यक्त्वादित्यर्थः । तर्हि बुद्धि-

रिति। बुद्धेरपीह बोद्धतैव प्रत्यक्त्वं प्रतियोगिनोर्बोध्याकारबाह्याकार- योर्भेदान्भिन्नवद्वयपदिश्यते तद्वदात्मन्यपि हि पूर्वयोर्बुद्धिगतबोद्धत्वादि- हेत्वो: कूटस्थबोधप्रत्यक्त्वयोर्न वास्तवभेद इत्यर्थः ॥१२॥ १२ यथा बुद्धेर्बोद्धताप्रत्यकत्वे एवं कूटस्थबोधप्रत्यक्त्वयोः परस्परमात्म- नीत्यतिदेशादात्मा धर्मी ते च धर्माविति भेदशङ्कायां तन्निरासायोत्तर- श्रोक इत्याह यथा बुद्धाविति । धर्मधर्मित्वभेदो वेद्याया बुद्धेरेव प्रयु-३ ज्यते। आत्मनस्त्ववेद्यस्य सिद्धान्तैकदेशिभिरभ्युपगतत्वेन संभावितोऽपि स भेदो न संभवतीति यतोतः प्रत्यग्ज्योतिरेकरसं भेदज्ञानसामग्र्य- भावादित्यर्थः ॥१३॥ ६ हेत्वसिद्धिमाशङ्ग्याह भेदेति। बोधप्रत्यक्त्वयोराकारभेदानुपलम्भात्त- योरन्योन्यव्यभिचारादर्शनाच्च भेदहेतुर्न संभवतीत्यर्थः । अत्र वैधर्म्य-

११८ [ iii 14- न कस्यांचिद्वस्थायां बोधप्रत्यक्त्वयोर्भिदा। व्यभिचारोऽथवा दृष्टो यथाहंतद्विदोस्सदा ॥ १४ ॥ यस्मादज्ञानोपादानाया एव बुद्धेर्भेदो नात्मनस्तस्मादेतत्सिद्धम्।

कूटस्थबोधतोऽद्वैतं साक्षात्वं प्रत्यगात्मनः । कूटस्थबोधाद्वोदी धीः स्वतो हीयं विनश्वरी॥ १५।

अथाधुना प्रकृतस्यैव परिणामिनः कूटस्थस्य च लक्षणसुच्यते। विशेषं कंचिदाश्रित्य यत्स्वरूपं प्रतीयते। प्रत्यभिज्ञाप्माणेन परिणामी स देहवत् ॥ १६ ॥

३ दृष्टान्तमाह यथाहंतद्विदोरिति। यथाऽहंकारतत्साक्षिणोर्जडाजडत्वेन भास्यभासकत्वेन भेदो यथा च सुषुप्त्यादौ साक्षिणि विद्यमानेऽप्यहंका- रस्य व्यभिचारस्तथा न बोधप्रत्यक्त्वयोरित्यर्थः ॥१४॥ उत्तरक्षोकेन फलितं कथयतीत्याह यस्मादिति । प्रत्यगात्मनः कूट- स्थबोधस्वभावात्सर्वधीष्वेकत्वं सर्वत्रापरोक्षस्वभावत्वं च सिद्धमित्यर्थः। ३ यद्वा। साक्षात्वमद्वितीयत्वं द्वितीयशून्यत्वं सिद्धं कूटस्थबोधत्वेन द्विती- यसंबन्धायोग्यत्वादित्यर्थः। ननु वुद्धेर्वोद्धृत्वेपि द्वैतसंबन्धवदात्म नो S पपिपि द्वैतसंबन्धः किं न स्यादित्याशङ्कय मैवं तस्याः स्वतो बोद्धताभावादि- ६ त्याह कूटस्थबोधादिति। वुद्धेर्बोद्धत्वं कूटस्थबोधप्रसादादेव न स्वत इत्यर्थः । कुत एतदित्याह स्वतो हीति। अनित्यत्वान्न नित्यबोधात्मकत्व- मित्यर्थः॥१५॥ एवं परिणामिनाहंकारेण कूटस्थात्मा लक्ष्यत इत्युकं तयोर्लक्षणजि- ज्ञासायां तदिदानीमुच्यत इत्याह अथाघुनेति । तत्र तावत्परिणामिनो ३ लक्षणमाह विशेषमिति। घटं जानामि पटं जानामि सुख्यहं दुःख्यह- मिति विशेषवत्वेऽपि य एवाहं दुःखी स एवाहमिदानीं सुखीति प्रत्य- भिज्ञया यदेकत्वेन प्रतीयते वाल्ययौवनावस्थाभेदेऽपि तदनुगतदेहवद- ६ नुवृत्त: स परिणामीत्यर्थः । १६।।

-iii. 19] तृतीयोध्यायः। ११९

सामान्याच विशेषाच्च स्वमहिन्नैव यो भवेत्। व्युत्थायाप्यविकारी स्यात्कुम्भाकाशादिवत्तु सः ॥१७॥

आत्मनो बुद्धेश्र बोधप्रत्यगात्मत्वमभिहितं तयोरसाधारणलक्षणा- भिधानार्थमाह।

आत्मनस्तु स्वरूपं तन्नभसः सुषिता यथा ॥ १८ ॥

बोद्धृत्वं तद्वदेवास्याः प्रत्ययोत्पत्तिहेतुतः । आत्मनस्तु स्वरूपं तत्तिष्ठन्तीव महीभृतः ॥ १९ ॥

कूटस्थस्य लक्षणं निर्दिशति सामान्याच्चेति । अनुवृत्तव्यावृत्तसाक्षि- त्वादहमहमित्यनुवृत्ताकारादहं सुख्यहं दुःखीति व्यावृत्ताकाराच्च यः स्वमहिस्रा स्वभावबलाद्युत्थायावस्थितः । यद्ा। तस्माद्युत्थाय स्वमहि - ३ म्रैव स्वप्रकाशतयैव यः प्रतीयते स कूटस्थ इत्यर्थः ।अत्र दृष्टान्तः कुम्भा- काशादिवदिति । यथा कुम्भाद्यवच्छिन्नत्वेनावभासमानोउप्याकाशः कुम्भादिविकारैर्विकारवान्न भवति स्वभावबलात्तेभ्यो व्युत्थाय व्यवस्थि-६ तस्तद्वदित्यर्थः ॥१७॥ एवं लक्ष्यलक्षणयोर्बुद्धयात्मनोर्लक्षणमभिहितमधुना तयोरसाधारणे ये रूपे उपदिष्टे बोधप्रत्यगात्मत्वे तयोर्विशेषतो लक्षणाभिधानायोत्तर- श्ोक इत्याह आत्मन इति। तत्र तावद्ुद्धयात्मनोः प्रत्यकत्वे विशेषमाह ३ बुद्धेरिति। वुद्धे: प्रत्यक्त्वं देहाद्यपेक्षं "य आत्मा सर्वान्तरः" इति श्रु- तेरात्मनः प्रत्यक्त्वं स्वाभाविकमाकाशस्य सुषिरत्ववदित्यर्थः ॥१८॥ इदानीं तयोरबोद्धत्वे विशेषमाह बोद्धृत्वमिति । बुद्धेर्बोद्धृत्वं बोधक- र्तृत्वोपाधिकम्। आत्मनस्तु स्वभाव एव नान्योपाधिकमित्यर्थः । अत्र दष्टान्तः तिष्ठन्तीव महीभृत इति। जङ्गमेषु प्राप्तगतिनिवृत्त्यपेक्षया ति-३ प्वतेः प्रयोगो न तथा तिष्ठन्ति महीभृत इति किंतु स्वभावसिद्धाचलत्व- विवक्षया तद्वदित्यर्थः ॥१९॥

१२० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 20- तयो: कूटस्थपरिणामिनोरात्मानवबोध एव संबन्धहेतुर्न पुनर्वास्तवः कश्विदपि संबन्ध उपपद्यत इत्याह।

सम्यक्संशयमिथ्यात्वैर्द्धीरेवेयं विभज्यते। हानोपादानतामीषां मोहादव्यस्यते हशौ ॥२० ॥

कुतः कूटस्थात्मसिद्धिरिति चेद्यतः ।

न हानं हानमात्रेण नोदयोऽपीयता यतः । तत्सिद्धि: स्यात्तु तद्धीने हानादानविधर्मके*॥२१॥

ननु लक्ष्यलक्षणयोरात्माहंकारयोः संबन्धोडस्ति वा न वा । अस्ति चेदात्मनः सविशेषत्वं नास्ति चेन्न लक्ष्यलक्षणभाव इत्याशङ्ग्य मैवमा- ३ ध्यासिकसंबन्धाभ्युपगमेन दोषद्वयपरिहारादित्याह तयोरिति । सम्य- गिति। सम्यग्धीः संशयधीर्मिथ्याधीरित्येवमादिभिर्धमैधीरेव विभज्यते विशेष्यते। अतस्तेषां धीधर्माणामेव हानोपादानता सदसत्त्वं स्यात्। ६ तत्साक्षिण्यात्मनि मोहादनाद्यज्ञानवशादारोप्यते। ततो न वस्तुतः सवि- शेषत्वं नापि संबन्धाभावेनात्मनो लक्ष्यत्वाद्यभाव इत्यर्थः ॥२०॥

सिध्यतीति शङ्कोत्तरत्वेन श्रोकमवतारयति कुत इति। बुद्धितद्वत्तीनां ३ हानमभावस्तत्तावन्न हानमात्रेण सिद्धयति। तदुदयस्तत्सन्भ्रावः सोऽपी- यता सन्भावमात्रेण न सिध्यति। यतस्तयोः सिद्धिस्तद्वीने बुद्धितद्ृत्ति- रहिते हानोपादानधर्मशून्ये साक्षिण्यध्यस्ततया तञ्चैतन्याभासोदयात्तद्रत- ६ विकारमन्तरेण भवति ततो न कूटस्थत्वव्याहतिरित्यर्थः। अथवा यत्सिद्धं तत्प्रमाणेनैव सिद्धं ततः स्वप्रकाशत्वं नात्मनः संभवतीति शङ्कोत्तरत्वेन श्रोकमवतारयति कुत इति। हानोपादानादीनां जडत्वेन स्वयं सेद्धम-

रिति स्वयंप्रकाशत्वमात्मनः संभवतीत्यर्थः ॥२१॥ * हानादानविधर्मिणि EF, हानादानविधर्मिणं S, हानो- पादानधर्मके M.

-iii. 23 ] तृतीयोउध्यायः। १२१

एवम्।

आगमापायिहेतुभ्यां* धूत्वा सर्वाननात्मनः । ततस्तत्त्वमसीत्येतद्धन्त्यस्मदि निजं तमः ॥ २२ ॥

इत्यादि पुनःपुनरुच्यते ग्रन्थळाघवाद्ुद्धिलाघवं प्रयोजकमिति। तत्र

तीयार्थ: प्रतीयते। तथापि तु नैवासावर्थः श्रुत्या तात्पर्येण प्रति-३ पिपादयिषितः प्रागप्येतस्य प्रतीतत्वादितीममर्थमाह।

तदित्येतत्पदं लोके बहवर्थप्रतिपादकम्। अपरित्यञ्य पारोक्ष्यमभिधानोत्थमेव तत् ॥ २३ ॥।

ततो वाक्यमेवान्वयव्यतिरकसहकृतमज्ञाननिवर्तकं न त्वन्वयव्यतिरे- कावेवेत्युक्तमर्थमुपसंहरति एवमिति। तत्त्वमसीत्येतद्वाक्यं पूर्वमन्वयव्य- तिरेकाभ्यामात्मानात्मविवेक कृत्वाप्यवस्थितस्य पश्चात्सकलसंसारस्य ३ कारणमज्ञानं निवर्तयतीत्यर्थः ॥२२॥ "यदा ना तत्त्वमस्यादेः" "ज्ञात्मना त्याजयेद्वचः" इत्यादिना पूर्वम- प्यनेकधैतदुकमतः पुनरुकि: स्यादित्याशङ्कयाह इत्यादीति। अत्यन्तसू- क्षमत्वेन बुद्धावारोपयितुमशक्यार्थस्य युगपदेव बहुना ग्रन्थेन प्रतिपादने ३ बुद्धिगौरवं भवति लघुना ग्रन्थेन बहुशः प्रतिपादने बुद्धिलाघवं बुद्धि- सौकर्य भवतीत्येतत्प्रयोजकं पुनःपुनः प्रतिपादनं न दोषायेत्यर्थः । भवत्वे- वमुत्तरग्रन्थेन किं विवरियत इत्यत आह तत्र यद्यपीति। तत्त्वमस्यादिसा-६ मानाधिकरण्यं निमित्तीकृत्य पद्द्येन लक्षणावृत्त्योपपादयितुमिष्टप्रत्यग- द्वयपदार्थवन्मुख्यया वृत्त्या प्रतीयमानपारोक्ष्यसद्वितीयत्वयोरपि वाक्य- प्रमेयत्वमाशङ्कय प्रतिपिपाद्यिषितार्थविरोधात्तत्प्रतिपादने पुरुषार्थाभा-९ वाद्वाक्यवोधादर्वागपि प्रतीयमानत्वाच्च न तस्य वाक्यप्रमेयत्वमित्युत्तर-

• आगमापायहेतुभ्यां CF. यस्मादिद्धं निजं तम: ABDF. १६ [नै. सि. ]

१२२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 24- त्वमित्यपि पदं तद्वत्साक्षान्मात्रार्थवाचि तु। संसारितामसंत्यज्य सापि स्यादभिधानजा ॥२४॥

विरुद्धोद्देशनत्वाच्च पारोक्ष्यदुःखित्वयोरविवक्षितत्वमित्याह।

उद्दिश्यमानं वाक्यस्थं नोददेशनगुणान्वितम्। आकाङ्कितपदार्थेन संसर्ग प्रतिपद्यते ॥ २५॥

श्लोकाभ्यां प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । तदित्येतत्पदमिति। तदित्येतत्पदं व्यव- १२ हितदेशकालत्वाद्युपाधिकं पारोक्ष्यमपरित्यज्यानुगतसामान्यादेरभावाद्व- हुनामर्थानां पारोक्ष्यतया प्रतिपत्त्युपाधौ प्रतिपादकं लोके दृष्टम्। तस्मा- त्पारोक्ष्यमभिधानोत्थमेव शब्दादापाततः प्रतीयते न च वस्तुसंस्पर्शि १५ भवति नापि प्रतिपिपाद्यिषितम् ॥२३॥ तथा तत्पद्वत्त्वमित्यपि पदं स्वप्रवृत्तेः प्रागेव शब्दात्सिद्धां संसारि- तामसंत्यज्य साक्षान्मात्रार्थवाचि भवत्यव्यवहिततया नित्यमपरोक्षता- ३ स्वभावमात्रे श्रोतरि बुद्धिमुत्पादयति । अतः सापि संसारिता अभिधा- नजा आपाततः शब्दोत्था न वस्तुसंस्पर्शिनी नापि शब्दप्रतिपाद्या तत्प- तिपत्तेः प्रागेव सिद्धत्वात्तत्प्रतिपादने पुरुषार्थाभावात्पतिपिपाद्यिषित- ६ वाक्यार्थविरोधाच्चेत्यर्थः॥२४॥

इतश्च पारोक्ष्यसंसारित्वयोरविवक्षितत्वमित्याह। विरुद्धोद्देशेति। उद्दे- शनं प्रसिद्धरूपनिर्देशनं विरुद्धमुद्देसनमनयोरिति विरुद्धोद्देशनौ पदार्थौ ३ तयोर्भावस्तत्त्वं तस्मादपि तद्गतयोर्विरुद्धरूपयोरविवक्षितत्वमुत्तरश्षोकें- नोच्यत इत्यर्थः । उद्दिश्यमानमिति । तत्त्वमसिवाक्यगतमुद्दिश्यमानं त्वंपदार्थात्मकं वस्तूद्देशनगुणेनोद्देशनदशायां प्रतीयमानेन संसारित्वगु- ६णेनान्वितं विशिष्टमाकाङ्गितपदार्थेन विधित्सितेन सकलसंसाररहितेन संसर्गमन्वयं न प्रतिपद्यते। एवं तत्पदार्थोऽप्युद्दिश्यमानः पारोक्ष्यादि- विरुद्धगुणान्वितो नित्यापरोक्षप्रत्यगात्मना त्वंपदार्थेनान्वयं न प्रतिपद्यते। ९ तेनोभयत्रापि विरुद्धधर्मयोरविवक्षितत्वमिति श्लोकार्थः॥२५॥

-iii. 27 ] तृतीयोउध्यायः। १२३

यत एतदेवमतोऽनुपादित्सितयोरपि तत्त्वमर्थयोर्विशेषणविशेष्यभावो भेदसंसर्गरहितवाक्यार्थ*लक्षणायैवेत्युपसंहारः ।

तदो विशेषणार्थत्वं विशेष्यत्वं त्वमस्तथा। लक्ष्यलक्षणसंबन्धस्तयोः स्यात्पत्यगात्मना ॥२६॥

कथं पुनरविवक्षितविरुद्धनिरस्यमानस्य लक्षणार्थत्वम्।

लक्षणं सर्पवद्रज्ज्वा: प्रतीचः स्यादहं तथा। तद्धाधेनैव वाक्यार्थ वेत्ति सोडपि तदाश्रयात्॥२७॥

ननु नीलमुत्पलमित्यादौ विशेषणविशेष्यभावस्य विशिष्टपरता दृष्टा। इहापि तथैवाभ्युपगन्तव्यमित्याशङ्क्य प्रतिपिपाद्यिषितार्थविरोधान्मश्चाः क्रोशन्तीत्यादौ लक्षणपरत्वस्यापि दर्शनादिहापि तथाभ्युपेयमित्याह ३ यत एतदेवमिति । भवतु तथापि किं विशेषणं किं वा विशेष्यमि- त्यत आह तदो विशेषणार्थत्वमिति। तदस्तत्पदार्थस्य विशेषणत्वं तथा त्वमस्त्वंपदार्थस्य विशेष्यत्वम्। त्वंपदार्थस्याहमिति सामान्यतः प्रसि-६ द्धत्वाद्देहेन्द्रियादिविशेषेषु च विप्रतिपत्तेरद्वितीयव्रह्मात्मावगतित एव

तत्र च विरोधस्फूर्तौ पदार्थाभ्यामखण्डैकरसः प्रत्यगात्मा लक्ष्यत इत्यर्थः।९ यद्दा। तत्त्वमर्थयोरुभयोरप्यन्योन्यापेक्षया विशेषणत्वं विशेष्यत्वं च भवति त्वमो विशेषणार्थत्वं विशेष्यत्वं तदस्तथेत्यस्याप्युपलक्षणार्थ- त्वादस्य श्रोकस्येत्यर्थः॥२६॥ १२ ननु गङ्गायां घोषः प्रतिवसतीत्यादौ गङ्गाशब्दस्य तीरलक्षकत्वेन त- द्वाच्यस्य जलप्रवाहस्य नाविवक्षितत्वं विशिष्टतीरावगतिप्रयोजकत्वा- न्नापि विरुद्धताविनाभावसंबन्धात्। अत एव न लक्ष्यबुद्धया निरस्यमा-३ नत्वम्। इह पुनरहंकारस्य लक्षकत्वे त्रितयमपि नास्त्यपुमर्थत्वेनाविवक्षि- तत्वाद्नृतादिस्वभावेन विरुद्धत्वाल्लक्ष्यज्ञानाद्वाध्यत्वाच्च तत्कथमस्य लक्षकत्वमित्याक्षिपति कथं पुनरिति। अत्रोत्तरमाह लक्षणमिति ।६ * भेदसंसर्गरहितावाक्यार्थ S.

१२४ नैष्कर्मर्यसिद्धिञ्चन्द्रिकासहिता [ iii, 28- इयं चावाक्यार्थप्रतिपत्ति*रन्वयव्यतिरकाभिज्ञस्यैव। यस्मात्।

यावद्यावन्निरस्यायं देहादीन्मत्यगश्चति । तावत्तावत्तदर्थोऽपि त्वमर्थ प्रविविक्षति ॥ २८॥

कस्मात्पुनः कारणादेहाद्यनात्मत्वप्रतिपत्तावेवात्मा तदर्थमात्मत्वेना-

योऽयं सर्पः सा रज्जुरिति प्रयोगे सर्पः स्वरूपेण विवक्षारहितोऽभ्यस्त- त्वादेव परमार्थसंबन्धशून्यो रज्जुबुद्धया निरस्यमानोऽपि स्वाधिष्टानभू- ९ ताया रज्ज्वाः यद्वदुपलक्षणं भवति प्रतिभासमानसर्पाकारानुवादमन्तरे- णानवभा समानरज्ज्वाका रस्याप्तवाक्याद्वगमानुपपत्तेस्तद्वद हंकारो विव- क्षारहितः संबन्धशून्यो बाध्यमानोऽप्यनवभासमानाद्वितीयप्रत्यगात्मन- १२ स्तस्मिन्नव्यस्तो लक्षणं भवति। अहमिति विपर्यासगृहीतस्य प्रत्यगात्मन- स्तद्नुवाद्व्यतिरेकण वाक्यात्तत्त्वतः प्रतिपादनायोगादित्यर्थः। फलि- तमाह तथा तद्वाधेनेति। यथा रज्जुप्रतिपत्या सपो रज्जुरिति वाक्यार्थ १५ सर्पाश्रयात्सर्पबाधयैव प्रतिपद्यत एवं सोऽपि प्रत्यगात्माहं व्रह्मेति वा- क्यार्थमहंकाराश्रयादहंकारबाधयैव प्रतिपद्यते। तस्माद्गह्माहंपद्योर्वैय- धिकरण्यं नाशङ्कितव्यमिति भावः॥२७॥ एवं वाक्यादवाक्यार्थप्रतिपत्तिर्भवतीत्युक्तम्। कथं तर्हि श्रृतवाक्या अपि केचित्तथा न प्रतिपद्यन्त इत्यत आह इयं चेति। आत्मैव सर्वाव- ३ स्थास्वन्वयी व्यभिचारिणश्च देहेन्द्रियादय इत्यन्वयव्यतिरेकानुसंधा- नेन निवृत्तप्रतिबन्धानामेवावाक्यार्थप्रतिपत्तिरितरेषां तदभावान्नोपप- द्यते न तु वाक्यस्यासामर्थ्यादित्यर्थः। देहेन्द्रियप्राणमनोवुद्धधव्याकृता- ६न्ताननात्मन आत्मत्वेन गृहीतानन्वयव्यतिरेकाभ्यामुपायाभ्यां मुमुक्षु: स्थूलदेहादारभ्य यथायथा निरस्यति तथातथा तत्पदार्थोपि त्वंपदार्था- भेदावगत्यनुसारितया प्रवेष्ुमिच्छति विरोधिनः परिच्छेदाभिमानस्य ९ निरस्तत्वादिति श्रोकमवतारयति यस्मादिति ॥२८॥ नन्वारोपितसर्पादिनिवृत्तौ तदधिष्ठानस्य रज्ज्वादे: प्रतिपत्तिरेव लोके * इयं च वाक्यार्थप्रतिपत्तिः BCD.

-iii. 29 ] तृतीयोऽध्यायः। १२५

भिलिङ्गते न विपर्यय इति। उच्यते। प्रत्यगात्मानवबोधस्यानात्म- स्वाभाव्यात्तदभिनिर्ष्टत्तश्रायं बुद्ध्यादिदेहान्तस्तस्मिन्नात्मत्वमविद्याक-३ तमेवात्मत्वमिवानात्मत्वमपि साविद्यस्यैव । यतो निरविद्यो विद्वान- वाक्यार्थरूप एव केवलोऽवशिष्यते तस्मादुच्यते।

देहादिव्यवधानत्वात्तदर्थ स्वयमप्यतः । पारोक्ष्येणैव जानाति साक्षा्त्वं तदनात्मनः ॥२९॥

दृश्यते न तु रज्ज्वादेरर्थान्तरात्मना प्रतिपत्तिस्तत्कथमिह देहादेरात्मभाव- निवृत्तौ तद्धिष्ठानस्य त्वमर्थस्य तदर्थताप्रतिपत्तिः। प्रतिपत्तौ वा ब्रह्म-३ कार्यतया देहादेर्वह्मात्मत्वाददेहाद्यात्मत्वप्रतिपत्तावेव ब्रह्मत्वप्रतिपत्तिः किं न स्यादित्याक्षिपति कस्मादिति । समाधत्त उच्यत इत्यादिना। आत्मा-

विकम् । तत्कार्यत्वाच्च देहादेरप्यनात्मत्वं केवलकूटस्थव्रह्मकार्यत्वानुप- पत्तेः । तथात्मनश्चिदूपत्वात्कूटस्थत्वात्स्वयंप्रकाशत्वाञ्च ब्रह्मत्वं स्वा- भाविकम्। तेन तस्य देहादावात्मत्वप्रतीतेरेव ब्रह्मभावप्रच्युतिः । तन्नि- ९ वृत्तौ तु स्वाभाविकव्रह्मरूपतामेवासौ प्रतिपद्यत इत्यर्थः । तथाप्यनात्मनां स्वरूपेणावस्थितत्वान्नात्यन्तिकानर्थनिवृत्तिः स्यात् "द्वितीयाद्वै भयं भव- ति" इति श्रुतेरित्याशङ्कयाह आत्मत्वमिवेति। देहादीनामात्मभाववदना- १२ त्मस्वरूपमप्यविद्यावत एव भवति रजतादिवत्तेषां स्व्ररूपेण संसृष्टरूपेण चात्मन्यध्यस्तत्वात् । तस्माद्वाक्यार्थप्रतिपत्तेरविद्यानिवृत्तौ सर्वानर्थनि- वृत्तिरित्यर्थः। उभयमप्यविद्याकृतमिति कथमवगम्यत इत्याशङ्कय विद्यो-१५ दये "पूर्णमेवावशिष्यते" इत्युक्तत्वादित्याह यतो निरविद्य इति। उक्तेरर्थे श्रोकमवतारयति तस्मादिति। यस्माद्देहादिलक्षणव्यवधानात्स्वयं स्वात्मभूतमपि तत्पदार्थ ब्रह्म पारोक्ष्येणैव जानाति व्यवहितमनात्मभूत-१८

परोक्षात्मरूपत्वं तत्पदार्थस्य भवतीत्यर्थः । अथवा। यत एवमतः स्वात्म- भूतमपि तदर्थमशोधितत्वंपदार्थो देहादिव्यवधानात्पारोक्ष्येणैव जानाति २१ देहाद्यनात्मप्रतिपत्तेः साक्षात्वमपरोक्षत्वं जानातीत्यर्थः ॥२९॥

१२६ नै कर्म्यसिद्धिञ्चन्द्रिकासहिता। [ iii. 30-

यथोक्तार्थप्रतिपत्तिसौकर्याय दृष्टान्तोपादानम्।

प्रत्यगुन्दूतपित्तस्य यथा बाह्यार्थपीतता। चैतन्यं प्रत्यगात्मीयं बहिर्वद्दश्यते तथा ॥ ३० ॥ यस्मादेवमतो विशुद्धमवसीयताम्*।

पदान्युद्धत्य वाक्येभ्यो ह्यन्वयव्यतिरेकतः । पदार्थोलीकतो बुद्धा वेत्ति वाक्यार्थमञ्जसा ॥३१ ॥

कुतः पुनः सामान्यमात्रवृत्तेः पदस्य वाक्यार्थप्तिपत्तिहेतुत्वमिति। वाढम्।

ननु कर्थं स्वात्मभूतस्य स्वात्मनि प्रकाशमाने पारोक्ष्यतया प्रतिभास इति तत्राह यथोक्तेति। अहमित्यभिमन्यमानशरी रैकदेशे समुद्भतपित्तस्य ३ पुंसस्तद्गतपीतता यथा पीतः शङ्ग इति वाह्यार्थोपरक्ततया बहिरिव भासत एवं प्रत्यगात्मनोऽपि तदर्थस्य बाह्याव्याकृताद्युपरागाद्वहिष्ठवद्वभासत इत्यर्थः॥ ३० ॥ यत उक्तन्यायेन तत्त्वमस्यादिवाक्यस्याखण्डार्थपर्यवसानमविरुद्धं तस्मा- द्वाक्यान्निशङ्कं यथोकार्थो निश्चीयतामित्युपसंहरति यस्मादिति। पदानां ३ वाक्येभ्यः समुद्धारो नाम प्रयोगभेदेषु पदानामावापोद्वापाभ्यां तत्तत्पदा- र्थेषु शच्यवधारणं तत्कृत्वा पदार्थोश्चान्वयव्यतिरेकाभ्यां लोकतो वृद्धव्य- वहारतश्च पद्शकिप्रतियोगिनो बुद्धा वाक्यतात्पर्यानुसारेण वाक्यार्थ ६ प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ ननु सामान्यमात्रे गृहीतसंबन्धस्य पदस्य वाक्यार्थबोधकत्वं नोपपद्यते वाक्यार्थस्य विशेषत्वात्। न ह्यन्यत्रगृहीतसंबन्धस्य पदस्यान्यत्रवुद्धिजन- ३ कत्वं संभवतीत्याक्षिपति कुतः पुनरिति । पदस्य सामान्यवाचकत्वेऽपि विशेषस्य वाक्यतात्पर्यविषयत्वं न विरुध्यत इति समाधत्ते बाढ़- विस्नब्धमवसीयतां M. + पदार्थ लोकतः ABF. *

-iii. 34 ] तृतीयोउध्यायः। १२७

सामान्यं हि पदं ब्रूते विशेषो वाक्यकर्तृकः । श्रुत्यादिपतिबद्धं सद्विशेषार्थ भवेत्पदम् ॥ ३२ ॥। अन्वयव्यतिरेकपुरस्सरं वाक्यमेव सामानाधिकरण्यादिनाविद्यापट- ल*पध्वंसद्वारेण मुमुक्षुं स्वाराज्येऽभिषेचयति न त्वन्वयव्यतिरेक- मात्रसाध्योऽयमर्थ इत्याह। ३

बुद्ध्यादीनामनात्मत्वं लिङ्गादपि च सिध्यति। निषृत्तिस्तावता नेतीत्यतो। वाक्यं समाश्रयेत् ॥ ३३ ॥ न केवलमनुमानमात्रशरणोऽभिळषितमर्थ न प्राम्नोतीत्यनर्थ चामो- तीत्याह।

मिति। विशेषो वाक्यकर्तृकः। वाक्यतात्पर्यविषय इत्यर्थः। ननु कथ न विरुध्यते पद्समुदायात्मकं हि वाक्यं पदानि च सामान्यमात्रविषयाणि ६ ततस्तत्समुदायात्मकं वाक्यमपि सामान्यमात्रविषयं स्यान्न विशेषार्थ- विषयमित्यत आह श्रुत्यादीति। यद्यपि स्वतः सामान्यमात्रविषयं पदम्। तथापि श्रुतिलिङ्गवाक्यादिभिर्नियन्त्रितं सदन्विताभिधानसमयेऽन्वये९ विशिष्टार्थे तात्पर्यतो वर्तते। यथा सर्वान्ब्राह्मणान्भोजयेदित्युक्ते सर्व- शब्दो निमन्त्रितव्राह्मणविषयो भवति । अन्यथा विशिष्टव्यवहारासिद्धे- रित्यर्थः ॥३२॥ १२ चतुर्विधान्वयव्यतिरेकाभ्यां शोधितपदार्थस्याखण्डार्थप्रतीतिसिद्धेर्वा- क्यमनर्थकमित्याशङ्थ प्रमाणमन्तरेण युक्तिमात्रादज्ञानस्यानिवृत्तेस्तन्नि- वृत्तये वाक्यमेव समाश्रयणीयमित्युक्तमर्थ निगमयति अन्वयव्यतिरे-३ केति। बुद्ध्यादीनामिति। बुद्धयादीनामनात्मत्वं युकितः सिध्यति न तु तेषां कारणाज्ञाननिवृत्तिद्वारेण निवृत्तिस्तावता सिध्यति तस्या अप्र- माणत्वेनाज्ञाननिवर्तकत्वायोगात्। तस्मात्तन्निवृत्तये प्रमाणभूतं वाक्यमेव ६ समाश्रयणीयमित्यर्थः॥३३॥ इतश्च वाक्यमेव समाश्रयणीयमज्ञाननिवृत्तय इत्याह न केवल-

• अविद्यामलं M. नैतीत्यतः CE. .......

१२८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 34-

अनादृत्य श्रुतिं मोहादतो बौद्धास्तमस्विनः । आपेदिरे निरात्मत्वमनुमानैकचक्षुषः ॥ ३४ ॥ न चानादरे कारणमस्ति। यस्मात्सर्वत्रैवानादरनिमित्तं प्रमाणस्य प्रमाणान्तरप्रतिपन्नप्रतिपादनं वा विपरीतप्रतिपादनं वा संशयित- ३ प्रतिपादनं वा न वा प्रतिपादनमिति-न चैतेषामन्यतमदपि* कारणमस्ति। यत आह। मानान्तरानवष्टब्धं निर्दुःख्यात्मानमञ्जसा । बोधयन्ती श्रुतिः केन न प्रमाणमितीर्यते ॥ ३५॥ न च संशयितव्यमवगमयति।। यतः ।

मिति॥३४ ॥ प्रमाणभूतस्य वाक्यस्य लोके मूलप्रमाणापेक्षादर्शनाद्वेदस्यापौरुषेय- तया च तदसंभवात्तत्प्रतिपादितेउर्थेऽस्माकमनादर इति सुगतमतमा- ३ शङ्गयानादरे कारणाभावान्मैवमित्याह न चेति। कुतोऽनादरे कारणं ना- स्तीत्याशङ्कय "नद्यास्तीरे फलानि सन्ति" "वायुर्वे क्षेपिष्ठा देवता" इत्या- दिवत्प्रमाणान्तरसिद्धार्थप्रतिपादनस्य वा "अम्वुनि मजजन्त्यलावूनि" ६"ग्रावाण: प्रुवन्ते" "आदित्यो यूपः" इत्यादिवत्प्रमाणान्तरविरुद्धार्थप्रति- पादनस्यवा "स्थाणुर्वा पुरुषो वा""को हि तद्वेद यद्यमुष्मिलोकेस्ति वा न वा" इत्यादिवद्नवधारितवस्तुप्रतिपादनस्य वा समुद्रघोषभेरीशब्दहुंफ- ९ ड्ौषडित्यादिवद प्रतिपादनस्य वात्राभावादित्याह यस्मात्सर्वत्रैवेति । कुत- स्तेषामन्यतमन्नास्तीत्यवगम्यत इत्यत आह यत आहेति। "वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता" "अग्निर्हिमस्य भेषजम्" इत्यादिवन्मानान्तराधिगतस्याप्रतिपाद- १२ नान्नानुवादलक्षणमप्रामाण्यमित्यर्थः । मानान्तराधिगतत्वे हेतुः निर्दुःखी- ति। अहं दुःखीत्यादिवत्संसारातीतत्वस्य मानान्तरानधिगतत्वादेव"आ- दित्यो यूपः" इत्यादिवद्विपरीतप्रतिपादनलक्षणमप्यप्रामाण्यं नाशङ्कनीय- १५ मित्याह आत्मानमख्जसेति। आत्मनः स्वरूपेणावाध्यत्वादिति भावः॥३५॥ तर्हि संशयितावगमकत्वादप्रामाण्यमित्यत आह न च संशयितव्य- अन्यतरत् S. * + संशयितं M; अवगमं प्रति S.

-iii. 38 ] तृतीयोऽध्यायः। १२९

सर्वसंशयहेतौ हि निरस्ते कथमात्मनि। जायेत संशयो वाक्यादनुमानेन युष्मदि ॥ ३६ ॥ अपिच। यत्र स्यात्संशयो नासौ ज्ञेय आत्मेति पण्डितैः । न यतः संशयप्राप्तिरात्मनोऽवगतित्वतः ॥ ३७॥ अनवबोधकत्वं तु दूरोत्सारितमेव। यत आह। *बोध्येऽप्यनुभवो यस्य न कर्थंचन जायते। तं कथ बोधयेच्छास्त्रं लोष्टं नरसमाकृतिम् ॥ ३८ ॥

मिति। कुत इत्यत आह यत इति। सर्वसंशयानां हेतौ युष्मद्यहंकार- प्रमुखेऽनात्मनि चतुर्विधान्वयव्यतिरेकलक्षणानुमानेन निरस्ते सति वा-३ क्यादात्मनि कथं संशयो जायेतेत्यर्थः॥ ३६॥ पूर्व प्रमाणस्वभावपर्यालोचनया संशयो न भवतीत्युक्तम्। इदानीं प्रमेयभूतात्मस्वभावपर्यालोचनयापि न संशयसंभव इत्याह अपि चेति। यत्रेति। यत्र संशयः स्यादसावात्मेति न ज्ञेय इत्युकं तत्र हेतुमाह न ३ यत इति। आत्मनो निस्सामान्यविशेषस्य स्वयंप्रकाशत्वेन नित्यापरोक्ष- तया संशयायोग्यत्वादध्यारोपितदृश्यप्रपश्चस्य तस्मिन्त्संशयालम्बनत्व- संभवेपि विशिष्टरूपत्वेनानात्मत्वात्स्वरूपे तावन्मात्रे संशयो न भवती-६ त्यर्थः॥३७॥ तर्हि तस्याप्रतिपादकत्वादप्रामाण्यमस्त्वित्यत आह अनवबोधकत्व- मिति। ननु श्रुतवाक्यस्यापि बोधोत्पत्त्यदर्शनादनवबोधकत्वं दूरोत्सारित- मिति न शक्यते वक्कुमित्याशङ्कय गाढमूढचेतस्त्वेन प्रतिपत्तियोग्यमपि ३ विषयमप्रतिपद्यमानस्यानधिकारित्वादधिकारिणः प्रमितिजनको वेद इति न्यायाञ्च श्रुतवाक्यस्यापि बोधो न जायते न तु वाक्यस्यानवबोध- कत्वादतो नानवबोधकत्वलक्षणमप्रामाण्यमित्याह बोध्येऽपीति । सुखेन ६ बोद्धुं योग्येऽपि यस्य बोधो न जायते तं कथं शास्त्रं बोधयेदित्यर्थः ।

• बोधेउपि BD, १७ [नै. सि. ]

१३० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii. 39-

अन्वयव्यतिरेकपुरस्सरं1 वाक्यमेवावाक्यार्थरूपमात्मानं प्रतिपादयती- त्यस्य पक्षस्य द्रढिन्ने श्रुत्युदाहरणमुपन्यस्यति।

जिघ्राणीममहं गन्धमिति यो वेत्यविक्रियः । स आत्मा तत्परं ज्योतिः शिरसीदं वचः श्रुतेः ॥ ३९॥

यथा "तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि" इत्यस्य शेषत्वेनान्वयव्यति- रेकश्रुतिर्यथा "य एषोडक्षिणि पुरुषो दृश्यते" इत्यादया

बोधेपीति पाठे स्त्रप्रकाशबोधस्वरूपात्मन्यपि यस्यानुभव आपरोक्ष्यं न १ जायत इत्यर्थः ॥ ३८॥ अन्वयव्यतिरेकलक्षणस्य तर्कस्य पदार्थशोधनद्वारेण वाक्यार्थप्रति- पत्तिहेतुत्वमुक्तम्। तत्राविशेषेण पुरुषोत्प्रेक्षारूपाणं तर्काणां तद्धेतुत्व- ३ प्रसकौ वाक्यार्थप्रतिपत्तिनियमो न स्यात् पुरुषोत्प्रेक्षारूपाणं निरङ्गुशत्वा- दित्याशङक्य प्रतिवेदान्तं सृष्टिस्थितिप्रलयनियमनप्रवेशार्थवादसूचिताना- मेव तर्काणां तद्धेतुत्वं न तु पुरुषोत्प्रेक्षारूपाणामिति दर्शयति अन्वयव्यति- ६ रेकेति। छन्दोगानां महावाक्यं तच्छेषभूतन्यायप्रदर्शकावान्तरवाक्यं च श्लोकेन दर्शयति जिघ्राणीममिति। अहमिमं गन्धं जिघ्राणीति व्यवस्थितं प्रमातारं यो वेत्तीति व्यभिचारिणीनां गन्धादिवृत्तीनां तदाश्रयस्य च ९ प्रमातुर्यः साक्षी तमव्यभिचारिणं त्वंपदार्थमन्वयव्यतिरेकाभ्यां विविच्य परंज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुष इति तत्प- दार्थरूपतामस्याचष्ट इत्यर्थः॥३९॥ यथा छन्दोगानां तत्त्वमसीतिमहावाक्यशेपत्वेनावस्थात्रयसाक्षिणोS न्वयव्यतिरेकश्रुतिरुदाहता तथा वाजसनेयिनामप्यहं ब्रह्मास्मीति महा- ३ वाक्यशेषत्वेन "योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः" इत्या- दिवाक्यं श्रूयते तथा प्रतिवेदान्तमित्थमन्वयव्यतिरेकश्रुतयो द्रष्टव्यास्तेन न शुष्कतर्काणामिहानुप्रवेश इत्यभिप्रेत्याह यथेति । पूर्वश्ोकेनाथ ६ यो वेदेदं जिघ्राणीति सआत्मा गन्धाय व्राणमित्यन्तस्य तत्वमसीति- 1 अन्वयव्यतिरेकसचिवं M.

-iii. 41 ] तृतीयोऽध्यायः । १३१

"अथ यो वेदेदं जिघ्राणि" इत्यन्ता। तथा "अहं ब्रह्मास्मि" इत्यस्य शेष: ।

अहमः प्रत्यगात्मार्थों निरस्ताशेषयुष्मदः । बम्भणीति श्रुतिर्न्याय्या योऽयमित्यादिनाऽसकृत्॥४० ॥

कथं पुनरयमर्थोऽवसीयते अहंव्याजेनात्रात्मार्थो बुबोधयिषित इति। यतः ।

एष आत्मा स्वयंज्योती रविसोमाभिवाक्षु सः। इतेष्वस्तं दगेवास्ते भासयंश्वित्तचेष्टितम् ।। ४१ ॥।

महावाक्यशेषभूतस्यार्थमभिधायाधुनानेन श्रोकेनाहं ब्रह्मास्मीति महा- वाक्यशेषभूतस्य योऽयं विज्ञानमय इत्यादिवाक्यस्यार्थमाह अहम इति। अहं ब्रह्मास्मीति महावाक्यगताहंपदस्य लिलक्षयिषितवाक्यार्थानु-९ रोधेन निरस्ताशेषयुष्मदो व्यावर्तिताशेषानात्मजातस्य प्रत्यगात्मा ल- क्ष्योऽर्थ इति "योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः" इति श्रुतिश्चतुर्विधान्वयव्यतिरेकलक्षणन्यायोपेता तात्पर्येणाचष्ट इत्यर्थः ।१२ यद्वा। निरस्ताशेषयुष्मदः शोधिततत्वंपदार्थस्य मुमुक्षोरित्यर्थः । अथवा। निरस्ताशेषयुष्मद इति हेतौ पश्चमी । निरस्ताशेषयुष्मत्त्वा- दित्यर्थः ॥ ४० ॥ १५

कया पुनरुपपत्त्याहंशब्दो वाच्यार्थ परित्यज्य लक्षणया कूटस्थात्मनि प्रवर्तत इत्युत्तरश्षोकापेक्षामाह कथमिति । वाक्यशेषान्यथानुपपत्त्ये- त्युत्तरश्षोकमवतारयति यत इति । एष इति । "अस्तमित आदित्ये ३ याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्ते5गौ शान्तायां वाचि किंज्योतिरेवायं पुरुष इति" इत्युपक्रम्यादित्यादिवाह्याभ्यन्तरज्योतिषामुपरमे "आत्मै- वास्य ज्योतिर्भवतीत्यात्मनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते वि-६ पल्येति" इति च बुद्धयादिसाक्षिण: कूटस्थत्वेन प्रतिपादितत्वादि- त्यर्थः ॥ ४१॥

१३२ [ iii. 42-

निर्णेनेक्ति च पृष्टो मुनिः । आत्मनैवेत्युपश्रुत्य कोऽ्यमात्मेत्युदीरिते। बुद्धे: परं स्वतोमुक्तमात्मानं मुनिरभ्यधात् ॥ ४२॥ यस्माच्चात्मात्राहंव्याजेन प्रत्यङ्मात्रो जिग्राहयिषितस्तस्मादहंदृत्तिः स्वरूपस्य विलयेनैव वाक्यार्थावगमाय कारणत्वं प्रतिपद्यत इतीममर्थमाह। अहंदृत्यैव तङ्रह्म यस्मादेषोऽवगच्छति। तत्स्वरूपलयेनातः कारणं स्यादहंकृतिः ॥ ४३ ॥ अत एव च यः प्रतिज्ञातोरऽर्थो "नाहंग्राह्ये न तद्ीने" इत्यादि:

आत्मनैवायं ज्योतिषास्त इत्युक्त आत्मशब्दस्य च कोशपश्चके साधा- रणत्वात् "कतम आत्मा" इति जनकेन पृष्टो याज्ञवल्क्यो मुनिः "योऽयं ३ विज्ञानमयः प्राणेषु" इति देहेन्द्रियाणि व्युदस्य हदीत्यधिदैवं रूपं व्युदस्य विज्ञानमयशब्देनोपात्तां वुद्धिमन्तरिति व्युदस्य जडविशेषोपादानतया प्राप्तमव्याकृतं ज्योतिरिति व्युदस्य जडविशेषेषु प्रतिविम्बितं चैतन्यं ६ पूर्णत्वात्पुरुष इति व्युदस्य तेभ्यः परं प्रत्यगात्मानमहंशब्दार्थ यतोऽति शयेन निश्चित्य दर्शयति ततोप्युक्तार्थोऽवसीयतामिति श्रोकमवतारय- ति निर्णेनेकि चेत्यादिना। निणेंनेकि अतिशयेन निर्णेजयतीत्यर्थः ॥४२॥ नन्वहंकारस्य लक्षणतया स्वरूपेणावस्थितत्वाल्लक्ष्यस्याद्वितीयत्वासि- द्विरवस्थित्यभावे च लक्षणाभावादेव यदसिद्धिरित्याशङ्क्य लक्ष्यस्वरू- ३ पानुरोधेन लक्ष्यबुद्धयुत्पादनसमय एवाहंकारस्य तत्रारोपितस्य विलया- ननोक्तदोष इत्युत्तरश्लोकतात्पर्यमाह यस्माच्चेति। यस्मादे मुमुक्षुरहं ब्रह्मास्मीत्यहंकारेणैव ब्रह्म प्रतिपद्यते ततोऽहंकारस्वरूपवाधयैवाहंकारो ६ वाक्यार्थप्रतिपत्तिकारणं भवति सर्पो रज्जरितिवदिति श्ोकयो- जना ॥ ४३ ॥ तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थे प्रत्यक्षादिविरोधो नास्तीति द्वितीयाध्याये

• विलयेनैवावाक्यार्थ® S. 1 मत्स्वरूप J.

-iii. 46 ] तृतीयोऽध्यायः। १३३

स युक्तिभिरुपपादित इति कृत्वोपसंहियते। गृहीताहंपदार्थश्चेत्कस्माज्ज्ञो न प्रपद्यते। पत्यक्षादिविरोध।च्चेत्प्रतीच्युक्तिर्न युष्मदि ।। ४४।। पूर्वस्यैव श्रोकार्थस्य* विस्पष्टार्थमाह। पराञ्च्येव तु सर्वाणि प्रत्यक्षादीनि नात्मनि। मतीच्येव प्रवृत्तं तत्सदसीति वचोडञ्जसा ॥ ४५॥ तस्मात्ममातृप्रमाणप्रमेयेभ्यो हीयमानोपादीयमानेभ्योऽन्वयव्यतिरेका- भ्यां मुञ्जेषीकावदशेषवुद्धिविक्रियासाक्षितयात्मानं निष्कृष्य तत्त्व- मस्यादिवाक्येभ्योऽपूर्वादि ळक्षणमात्मानं विजानीयात्। तदेतदाह।३ अहं दुःखी सुखी चेति येनायं प्रत्ययोऽघ्ुवः । अवगत्यन्त आभाति स म आत्मेति वाक्यधीः ॥ ४६ ॥

यत्प्रतिज्ञातं तदित्थमुपपादितमिदानीमुपसंहियत इत्याह अत एवेति। प्रतिपन्नाहंपदार्थप्रतिपत्तौ किमित्यहं ब्रह्मास्मीति वाक्यार्थ न प्रतिपद्यत ३ इत्युक्ते पूर्ववाद्याह प्रत्यक्षादीति। उत्तरमाह प्रतीचीति। तत्त्वमस्याद्युकति: प्रतीचि प्रत्यगात्मनि न युष्मदि प्रत्यक्षादि तु सुखदुःखादिविशिष्टवुद्धधु- -' पाधिके वर्तते न प्रतीचीति ततो भिन्नविषयत्वेन प्रत्यक्षाद्यागमयो-६ र्विरोधाभावाच्छोधिताहंपदार्थोऽहं ब्रह्मास्मीत्यवाक्यार्थ प्रतिपद्यत एवे- त्यर्थः ॥४४ ॥. प्रतीच्युक्तिर्न युष्मदीति श्लोकभागः प्रपश्जयत इत्याह पूर्वस्यैवेति। पराश्चि पराग्विषयाणीत्यर्थः ॥४५। यस्माच्छोधितपदार्थस्यावाक्यार्थप्रतिपत्तौ न मानान्तरविरोधस्तस्मा- न्तदर्थे ततः प्रतिपत्तिर्घटत एवेत्युपसंहरति तस्मादिति । अवस्थात्रयसं- सृष्टस्वभावेभ्यः प्रत्यगात्मानं निष्कृष्य महावाक्यात् "अपूर्वमनपरमन-३ नतरम्" इत्याद्यतदारोपनिवर्तकवाक्यैः "सत्यं ज्ञानमनन्तम्" इत्यादिस्व- रूपविशेषप्रतिपादकवाक्यैश्च प्रमितं ब्रह्म प्रत्यक्त्वेन जानीयादित्यर्थः। * पूर्वस्यैव पदार्थस्य J ; विस्पष्टतामाह M. + मुञ्जेषीकादिवत् S.

१३४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii.47-

प्रमाणान्तरानवष्टब्धं निरस्ताशेषकार्यकारणात्मकद्वैतपपश्चं सत्यज्ञाना- नन्दलक्षणमात्मानं तत्त्वमस्यहंब्रह्मास्मीत्यादिवाक्यं संशयितमिथ्या- ३ ज्ञानाज्ञानपध्वंसमुखेन साक्षादपरोक्षात्करतलन्यस्तामलकवत्प्रतिपाद- यत्येवेत्यसकृदभिहितम्। तत्र केचिदाहुः-तत्त्वमस्यादिवाक्यैर्यथाव- स्थितवस्तुयाथात्म्यान्वाख्याननिष्ठैरन यथोक्तोर्ऽर्थः प्रतिपत्तुं शक्यतेऽ- ६ भिधाश्रुतित्वात्तेषाम्। न हि लोकेऽभिधाश्रुतेः पमाणान्तरनिरपेक्षाया नद्यास्तीरे फलानि सन्तीत्यादिकायाः प्रामाण्यमभ्युपगतम्। अतो नियोगसुखेनैवाभिधाश्रुतेः पामाण्यं युक्तं प्रमाणान्तरनिरपेक्षत्वान्नियो- ९ गस्य। अस्य परिहारार्थमशेषप्रत्यक्षादिप्मेयत्वनिराकरणद्वारेणाती- न्द्रियार्थविषयत्वाद1भिधाश्रुतेः प्रामाण्यं सुपतपुरुषप्रबोधकवाक्यस्येव

६अहं दुःखीति डुःखित्वादिप्रत्यय आगमापायित्वादय्रुवोऽवगत्यन्तः प्रमि- त्यन्तो येन साक्षिणाभाति स एव सर्वज्ञः परमेश्वरो ममात्मेति वाक्यार्थधीर्भवतीत्यर्थः॥४६॥ एतदेवमनुवद्ति प्रमाणान्तरेति। उत्तरश्षोकद्वयव्यावर्त्त्यामाशङ्कामाह तत्र केचिदिति। ननु किमिति सिद्धवस्त्वनुवादनिष्ठैः प्रतिपतुं न ३ शक्यत इत्यत आह अभिधाश्रुतित्वादिति । विधिपद्रहितवाक्यत्वादि- त्यर्थः। अस्याप्यनधिगतार्थगन्तृत्वात्प्रामाण्यमस्त्वित्याशङ्कयाह न हि लोक इति। सिद्धार्थविषयवाक्यस्य नद्यास्तीरे फलानि सन्तीत्यादि- ६ वत्सापेक्षत्वेनाप्रामाण्यं भवतीति यतस्ततः कार्यपरत्वं वाक्यस्याभ्युपेयं कार्यार्थस्य प्रमाणान्तरायोग्यत्वात्प्रमाणान्तरायोग्यविषयस्य च वेदस्य निरपेक्षपरामाण्यसंभवादित्युपसंहरति अत इति। उत्तरक्षोकयोस्तात्पर्य- ९ माह अस्य परिहारार्थमिति । न हि सिद्धार्थविषयत्वं प्रमाणान्तरसा- पेक्षत्वे प्रयोजकं लोके गामानयेत्यादिप्रवर्तकवाक्ये्वपि तद्दर्शनात् । + याथात्म्यव्याख्यान S. 1 अनिन्द्रियार्थविषयत्वात् S.

-iii. 49 ] तृतीयोऽध्यायः। १३५

वक्तव्यमित्ययमारम्भः ।

नित्यावगतिरूपत्वादन्यमानानपेक्षणात्। शब्दादिगुणहीनत्वात्संशयानवतारतः ॥। ४७।।

तृष्णानिष्ठीवनैर्नात्मा प्रत्यक्षाघैः पमीयते। पत्यगात्मत्वहेतोश्च स्वार्थत्वादपमेयतः ॥ ४८ ॥ श्रुतिरपीममर्थ निर्वदति।

दिद्दक्षितपरिच्छिन्न परा्रु पादिस्श्रया त् विपरीतमतो दृष्टया स्वतोबुद्धं न पश्यति ।। ४९ ॥।

ततश्च सिद्धवस्तुनिष्ठं कार्यनिष्ठ वा यद्वाक्यं पौरुषेयं तन्मानान्तरसा- पेक्षं दष्टमिति पौरुषेयत्वमेव सापेक्षत्वे प्रयोजकम् । इह पुनर्वेदान्तेषु तद्भावान्मानान्तरायोग्यविषयत्वाञ्च सुतरां मानान्तरानपेक्षत्वम्। सु-१२ पपुरुषप्रबोधकवाक्यस्येव बोध्यपुरुषमात्रविषयतया तदनवबोधनिव- रतनेन प्रामाण्यं चोपपन्नमिति भावः । उक्ेउथे श्रोकमवतारयति अय- मारम्भ इति। स्वभावतोऽवगतिरहितस्य मानान्तरापेक्षा दष्टा। आत्म-१५ नः कूटस्थस्यावगतिरूपत्वेन मानान्तरानपेक्षत्वात्प्रत्यगात्मत्वादेव व्यव- धानाभावात्स्वार्थत्वादेवान्योपभोग्यताभावाद्विषयत्वेन च प्रमेयतायो- ग्यत्वाच्छोत्रादिप्रवृत्तिविषयशब्दादिगुणरहितत्वादहमस्मि न वेति संदे-१८ हरहितात्मस्वभाव त्वेनानुमानादि प्रवृत्त्ययोग्यत्वाद्ग्राहकप्रवृत्त्युत्तरकाली- नदिदृक्षाप्रयुक्तकरणव्यापारजन्यतया तृष्णाकार्यभूतैः प्रत्यक्षादिकैरात्मा न विषयीक्रियत इत्यर्थः ॥४७॥४८॥ २१ प्रत्यक्षाद्यविषयत्वप्रतिपादकश्चुतितात्पर्याभिधायक उत्तरक्षोक इत्या- ह श्रुतिरपीति। दृश्यदेशादिपरिच्छिन्नपराग्भूतरूपादिविषयत्वात्प्रत्य- क्षदष्टेस्तथा तद्विपरीतमददश्यमपरिच्छिन्नं प्रत्यग्भूतं रूपादिरहितं स्वप्र- ३ काशमात्मानं न पशयतीत्यर्थः । यद्वा। दिद्दक्षितादृश्यात्परिच्छिन्नात् पराग्भूताद्रपाद्याश्रयाञ्चातो घटादेर्विपरीतमात्मानं प्रत्यक्षरूपतया दष्ट्या कोऽपि न पश्यतीत्यर्थः॥४९ ॥ ६

१३६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii, 50-

न्यायसिद्धमतो वक्ति दृष्टे्द्रष्टारमात्मनः । न पश्येत्प्रत्यगात्मानं प्रमाणं श्रुतिरादरात् ॥ ५० ॥

अनुमानाविषयत्वेऽन्यदपि कारणमुच्यते।

प्रत्यक्षस्य पराक्त्वान्न संबन्धग्रहणं यतः । आत्मनोऽतोऽनुमित्यास्यानुभवो न कर्थंचन । ५१ ॥।

एवमयं प्रमातृप्रमाणपमेयव्यवहारः सर्व एव पराचीनविषय एव न प्रतीचीनमात्मानमवगाहयितुमलम्। एवं च सत्यनेनैव यथोक्तो ३ डर्थोऽवसातुं शक्यत* इत्याह।

प्रमाणव्यवहारोऽयं सर्व एव पराग्यतः । सुविचार्याप्यतोऽनेन युष्मद्ेव दिद्क्षते ॥ ५२॥

इत्थमर्थमुपवर्ण्य तत्र श्रुतिमवतारयति न्यायसिद्धमिति । यतो रू- पादिहीनत्वमतो "न दष्टेर्द्रष्टारं पशयेः" इत्यादिका प्रमाणभूता श्रृति- ३ दषटेर्द्रष्टारमात्मनः स्वस्य चतं प्रत्यग्भूतमात्मानं न पश्येरित्युक्तयुक्ति- सिद्धं तात्पर्यतो वक्तीत्यर्थः । यद्वा। दृष्टेरात्मनः स्वरूपद्रष्टारंन पश्ये- दित्यर्थः॥ ५० ॥ अनुमानविषयत्वे निराकृते सत्यर्थापत्त्यादिविषयत्वमपि निराकृत- मेव भवतीति मन्यमान आह अनुमानेति। प्रत्यक्षस्येति। प्रत्यक्षस्या- ३ विनाभावलक्षणसंबन्धग्राहकस्य पराक्त्वात्सामान्यविशेषवद्नात्मवस्तु- गोचरतया तद्रहितात्माविषयत्वादनुमानादप्यात्मा नानुभूयते नाप्यर्था- पत्त्यादिभिरित्यर्थः ॥५१॥ एवमुक्तयुक्तिभिरात्मनः प्रमाणान्तरागोचरत्वं निश्चेतव्यमित्युपसंद्द- रति एवमिति । यथोकोउर्थः । आत्मनः प्रमाणान्तराविषयत्वमित्यर्थः । ३ अनेन युष्मद्येवेति । प्रत्यक्षादिना युष्मद्यनात्मन्येव दिद्ृक्षां करोती- त्यर्थः॥५२॥

• अनुमातुं शक्यते S, अवसितुं शक्यते M.

-iii. 54 ] तृतीयोऽध्यायः। १३७

स्मात्।

अन्वयव्यतिरेकाभ्यां निरस्यापाणतो यतेः। वीक्षापन्नस्य कोडस्मीति तदसीति* श्रुतिर्जगौ ॥ ५३॥

सोऽयमन्वयव्यतिरेकन्याय एतावानेव यदवसानो वाक्यार्थस्तद- भिज्ञस्याहंब्रह्मास्मीत्याविर्भवति। द्रष्टृदृश्यविभागेनागमापायिसाक्षि- विभागेन च श्रुत्यभ्युपगमतः संक्षिप्योच्यते। ३

दृश्यत्वाद्वटवद्देहो देहवच्चेन्द्रियाण्यपि। मनश्रेन्द्रियवज्ज्ञेयं मनोवन्निश्चयादिमत् ॥५४॥

अतो वेदान्तानामात्मनि प्रामाण्यमित्येतदृपि सिद्धमित्युपसंहरति यस्मादिति। देहादिप्राणपर्यन्तमनात्मजातमन्वयव्यतिरकाभ्यामनात्मतया

सिवाक्यं प्रवृत्तमित्यर्थः ॥५३॥ अवाक्यार्थज्ञानसाधनपदार्थविवेकहेतुभूतयोरन्वयव्यतिरेकयोः पूर्वा- व्यायोदितयोः पुनः संक्षेपतः प्रदर्शनायोत्तरो ग्रन्थ इति तात्पर्य वक्ष्यन्प्र- थमं तयोरव्यवहितं विषयं निर्दिशति सोऽयमिति। एतावानेव । ताव-३ त्पर्यन्त इत्यर्थः । कियत्पर्यन्त इत्यत आह यदवसान इति । अवसीयते निश्चीयते नेनेत्यवसानो योयमन्वयव्यतिरेकन्यायोऽवसानो निश्चाय- कोउस्य वाक्यार्थस्येति यदवसानः । असंभावनाविपरीतभावनानिरासेन ६

तिरेकानुसंधानपर्यन्त इत्यर्थः । यद्वा । यस्य पदार्थस्यावसानो निर्णय: ९ पुष्कलकारणं वाक्यार्थस्येति यदवसानो वाक्यार्थस्तदभिज्ञस्य न्यायतः पदार्थाभिज्ञस्याहंब्रह्मास्मीत्याविर्भवति स पदार्थनिर्णयो न्यायानुसंधान-

• All Mss. except EMS read सदसीति. १८ [नै. सि. ]

१३८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 55-

तथा सकलकार्यकारणागमापायि विभागसाक्षित्वेनापि।

मागसद्याति पश्चात्सत्सच्च यायादसत्तथा । अनात्माभिजनं तित्स्याद्विपरीतः स्वयं दृशिः ॥ ५५॥

तत्र घटादीनां दृश्यानामनात्मत्वं द्रष्ट्रात्मपूर्वकं प्रत्यक्षेणैव! प्रमाणेनो- पलभ्यानात्मनश्चासाधारणान्धर्मानवधार्य तैर्दश्यत्वागमापायादिभि- ३र धर्मैः शरीरेन्द्रियमनोनिश्चयादिट्टत्तीरनात्मतया व्युदस्याहंवृत्तिमतोऽपि दृश्यत्वाविशेषा दूष्ट्पूर्वकत्वमवसीयते। तदेतदाह।

घटादयो यथा लिङ्गं स्युः परंपरयाहमः । दृश्यत्वादहमप्येवं लिङ्गं स्याद्रष्टुरात्मनः ॥५६ ॥

१२ पर्यन्त इत्यर्थः ।इदानीमुत्तरग्रन्थसंदर्भस्य तात्पर्यमाह द्रष्टदृश््येति। दृश्य- त्वाद्टवद्देह इति । घटवदनात्मेत्यर्थः । निश्चयादिमदन्तःकरणम्॥५४॥ इदानीं द्वितीयमन्वयव्यतिरकं दर्शयति तथेति। प्रागिति। जनेः प्राग- सन्दत्वा पश्चात्सद्याति सत्त्वं प्राप्नोति सच्च भूत्वा प्रध्वस्तमसत्त्वं प्रामु- ३ यादित्येतदनात्माभिजनमनात्मस्वाभाव्यम्। तत्साक्षी पुनस्तद्विपरीत आगमापायशून्यः कूटस्थ इत्यर्थः । यद्वा। जाग्रदाद्यवस्थात्रये यद्भूत्वा भवति भूत्वा च न भवति तद्नात्माभिजनमनात्मस्थानम्। तम्ाद्विप- ६ रीतोऽवस्थात्रयसाक्षी सदैव भूत्वागमापायशून्यः कूटस्थ इत्यर्थः॥५५॥ इदानीं द्रष्टकोटिनिविष्टतया परैरात्मत्वेनाभिमन्यमानस्याहंकारस्या- नात्मत्वं साधयति तत्रेति। असाधारणधर्मा दृश्यत्वागमापायरूपादि- ३ मत्त्वादयः । घटाद्य इति । देहाद्वाह्या घटादयो विषया देहादिविशि- ष्टस्य द्रष्टुर्लिङ्गं भवन्ति। एवं देहोऽपीन्द्रियविशिष्टस्य सोऽपि मनसस्त- दपि बुद्धे: साप्यहंकारस्य यथा लिङ्गं भवति एवमहंकारोऽपि दृश्य- ६ त्वात्स्वव्यतिरिकद्र पुर्लिङ्गमित्यर्थः ॥५६॥ आगमापाय® CF. *+++ तस्माद्विपरीतस्त्वयं दशि: M. प्रत्यक्त्वेनैव AB.

-iii. 57 ] तृतीयोऽध्यायः । १३९

तेषामागमापायौ स आगमापायविभागरहित* आत्मा यथा यन्निब- न्धनौ जगतः प्रकाशापकाशौ स प्रकाशामकाशविभागरहितः सूर्य३ इति। यदा चैवं तदा वाक्यावगम्यस्यार्थस्यानुदितानस्तमितविज्ञान- मात्रस्वभावस्यानुमानेनैव प्रतिपन्नत्वात्पुनरपि वाक्यस्य निर्विषयत्व- प्रसङ्ग: । नैष दोषः । लिङ्गव्यवधानेन तत्पतिपत्ते ः । ननु ष परोक्षादात्मस्वभावेनानात्मनो हानोपादानयोः संबन्धग्रहणात्कमतिशयं वाक्यं कुर्यात्। मैवं वोचः । लिङ्गाधीनत्वात्तत्मतिपत्तेः । न हि

एवमन्वयव्यतिरेकयोरात्मावगतिहेतुत्वे प्रपश्चिते पुनरपि वाक्यस्य निर्विषयत्वं प्राप्तमिति सांख्यमतमुत्थापयति ननु द्रष्टदर्शनदृश्यानामिति। स प्रकाशाप्रकाशविभागरहितः सूर्य इति । प्रतिक्षणं जायमानप्रकाश-३ रहितः सूर्य इत्यर्थः । लिङ्गजनितविज्ञानस्य व्यवहिततया परोक्षतया वस्तुग्राहकत्वादपरोक्षतया ग्रहणाय वाक्यमेवापेक्ष्यत इति समाधत्ते नैष दोष इति। यद्वा सामान्योपाधौ गृहीतव्याप्तिकेन लिङ्गेन व्यातिं ६

त्रग्रहणाय वाक्यमेवापेक्ष्यत इति समाधत्ते नैष दोष इति। ननु द्रष्टदर्शन- दश्यानां सर्वेषामनात्मनामागमापाययो: साक्षादपरोक्षस्वभावेनैव साक्षि-९ णा साक्ष्यसाक्षिभावसंबन्धस्य गृहीतत्वात्तयो: साक्ष्यत्वेन साक्ष्यनुमानम- पि साक्षादपरोक्षस्वभावेनैव भवेत्। तस्मादपरोक्षज्ञानार्थमपि न वाक्या- पेक्षा स्यादिति पुनश्चोदयति ननु साक्षादिति दृष्टान्तदार्टान्तिकान्वित-१२ साधारणाकारस्यैवानुमानप्रमेयत्वादन्यथानुमानानुदयात्ततश्च साधारण- कारतिरस्कृतत्वेनानुमानादात्मप्रतिपत्तिर्न तु निर्विशेषासाधारणकारेण साक्षात्प्रतिपत्तिः। तस्मादपरोक्षज्ञानोत्पत्तये वाक्यापेक्षेति समाते ैव वोच इति। नन्वसाधारणाकारेण साक्षात्प्रतिपत्तिर्मा भूर्त्कि तयेत्याश- इयासाधारणाकारेण साक्षादधिगतिर्मोक्षसाधनमिति श्रूयत इत्याह यमे- वैष इति। यमेव केवलं निर्विशेषणमेवात्मानमेष साधको वृणुते निरन्तरं १८ * आगमापायरहित: S.

१४० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 57-

९लिङ्गव्यवधानेनात्मप्रतिपत्तिः साक्षात्मतिपत्तिर्भवति "यमेवैष णुते तेन लभ्यः" इति श्रुतेः । अत आह।

लिङ्गमस्तित्वनिष्ठत्वान्न स्याद्वाक्यार्थबोधकम्। सदसद्युत्थितात्माऽयमतो वाक्यात्मतीयते ॥ ५७॥

ननु यदि व्याटटत्तसदसद्विकल्पजालं वस्त्वभीष्टं वाक्याद्भवतस्तथापि तूत्सार्यते वाक्यविषया तृष्णा-यस्मादन्तरेणापि वाक्यश्रवणं निरस्ता- ३ शेषविक्कल्पमागोपालाविपालपण्डितं सुपुप्ते वस्तु सिद्धमतो नार्थो वाक्य- श्रवणेन। नैतदेवम्। किं कारणम्। सर्वानर्थवीजस्यात्मानवबोधस्य सुषुपे संभवात्। यदि हि सुपुप्तेऽज्ञानं नाभविष्यदन्तरेणापि वेदान्त- ६ वाक्यश्रवणमनननिदिध्यासनान्यहं व्रह्मास्मीत्यव्यवसायात्सर्वपाण- भृतामपि स्वरसत एव सुषुप्तपतिपत्तेः सकलसंसारोच्छित्तिपरसङ्गः । न च कैवल्यात्पुनरुत्थानं न्याय्यमनिर्मोक्षपसङ्गात्। न चान्य एव

तन्निष्ठतया भजते तेन परमात्मनाऽयमनात्मानेन साधकेन लभ्यः।कथम्। तस्यैष आत्मा स्वां तनुं तस्य साधकस्य प्रकृतः प्रत्यगात्मा स्वामसाधा- २१ रणां समस्तविशेषणनिर्मुक्ततया निर्विकल्पां तनुं विवृणुते विवृतां करोति स्पष्टमभिव्यञ्जयतीत्यर्थः। यद्वा। यमेव साधकमेवैष परमेश्वरो मामयं जानात्वित्यनुगृह्लाति तेन साधकेनायं लभ्यः । शेषं पूर्ववत् । उक्केउर्थे २४ श्लोकमवतारयति अत आहेति। लिङ्गस्यास्तित्वनिष्ठत्वादस्ति कश्चिदा-

बोधकं न भवति ततस्तत्प्रतिपत्तिर्वाक्यादेवेत्यर्थः ॥५७॥ ननु गोपालाविपालपण्डितपर्यन्तानां प्राणिनामशेषविकल्पहीनवस्तुनः सुषुप्ते वाक्यमन्तरेण सिद्धत्वात्पुनर्वाक्यवैयर्थ्यमापतितमिति शङ्कते नन्वि- ३ त्यादिना। कार्योपाधिभेदस्य विलीनत्वेऽपि सर्वानर्थहेत्वज्ञानस्य सुषुप्ते- उपि विद्यमानत्वान्न वाक्याधिगम्यं निर्विकल्पकं वस्तु तत्र सिद्धमिति परिहरति नैतदिति। अज्ञानसन्भावमेव विपक्षे बाधककथनेन साधयति

-iii. 59 ] तृतीयोऽध्यायः। १४१

सुषुप्ोऽन्य* एवोत्थित इति शक्यं वत्तुं नाद्राक्षमहं सुषुपेऽन्यत्कं-९ चिदपीत्युत्थितस्य म्रत्यभिज्ञादर्शनात्। तस्मादवश्यं सुषुप्ेऽज्ञानम- भ्युपगन्तव्यम् । ननु यदि तत्राज्ञानमभविष्यद्रागद्वेष घटाज्ञानादिवत्म- त्यक्षमभविष्यद्यथेह लोके घट न जानामीत्यज्ञानमव्यवहितं प्रत्य-१२ क्षम्। अत्रोच्यते। न। अभिव्यञ्जकाभावात्। कथमभिव्यञ्जकाभाव इति चेच्छुणु।

वाह्यां वृत्तिमनुत्पाद्य व्यक्ति: स्यान्नाहमो यथा। नर्तेऽन्तःकरणं तद्वड्धान्तस्य व्यक्तिराञ्जसी ॥५८ ॥।

कश्विदतिक्रान्तं प्रतिस्मृत्य "दृश्यत्वादहमप्येवं लिङ्गं स्याद्ष्टुरात्मनः" इति निर्युक्तिकमभिहितिमित्याह। किं कारणम्। अहंतज्ज्ञात्रोर्विवे-

यदि हीति। नन्वस्तु सुषुप्तौ समूलसंसारोच्छेद इत्याशङ्कय मैवं ६ पुनरुत्थानदर्शनादित्याह न च कैवल्यादिति। ननु सुषुप्तौ मुक्त एव पुनरुत्थानं चान्यस्यैवेत्याशङ्कय सुषुप्तोत्थितयोः प्रत्यभिज्ञयैकत्वाभि- गमान्मैवमित्याह न चान्य इति। ननु सुषुत्यवस्थायां साक्षिवेद्यं९ चेदज्ञानमभ्युपगम्यते तर्हि तत्कालेपि ब्रह्मज्ञानमिति विशेषाकारेण व्यवहार्य स्याद्रागद्वेषघटाज्ञानानां साक्षिवेद्यानां जाग्रत्यपरोक्षत्वेन व्य- वहारयोग्यत्वदर्शनादित्याशङ्कते ननु यदीति। निर्विकल्पकानुभवसि-१२ द्धस्याप्यस्य स्फुटाभिव्यञ्जकोपाधेरन्तःकरणस्याभावान्न स्फुटप्रतिपत्ति- र्यथाहंकारस्य निर्विकल्पकानुभवसिद्धस्य बाह्यघटादिविषयबुद्धिवृत्त्यनु- दये स्फुटप्रतिपत्तिर्न संभवति तद्वदिति श्रोकमवतारयन्परिहरति अत्रो-१५ च्यत इत्यादिना ॥५८ ॥ उत्तरश्षोकस्य नातीतानन्तरश्ष्ोकेन संबन्धः किंतु दृश्यत्वादहम- ज्येवमित्यनेनैव संबन्धं कथयंस्तद्यावर्त्यामाशङ्कामाह कश्चिदतिक्रान्त- मिति। अहं पश्यामीत्यहम एव दृश्यस्य द्रष्टत्वानुभवाद्हंद्रष्ट्रोर्विभागो ३ * सुप्ोऽन्य: M.

१४२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii. 59- ३ कापसिद्धेः । यथेह घटदेवदत्तयोर्ग्राह्यग्राहकत्वेन स्फुटतरो विभाग: प्रसिद्धो लोके न तथेहाहंकारतज्ज्ञात्रोरविभागोऽस्तीति तस्मादसाध्वे- तदभिहितमिति। अत्रोच्यते।

दाह्यदाहकतैकत्र यथा स्याद्वह्रिदारुणोः । ज्ञेयज्ञातृकतैवं स्यादहंज्ञात्रोः परस्परम् ॥५९॥

एवं तावदविद्योत्थस्यान्तःकरणस्य बाह्यविषयनिमित्तरूपावच्छेदाया- हंदृत्तिर्व्यापियते। तयावच्छिन्नं सत्कूटस्थपत्यगात्मोपादानावबोध- ३ रूपस्या*ँव्यवधानतया विषयभावं प्रतिपद्यत इति। तत्र तयोर्ञात्रहंता-

नास्ति। तस्मादहमो घटवद्दशयत्वेनैव स्वव्यतिरिक्त्द्र ष्टरनुमापकत्वमनुप- पन्नमित्यर्थः । यद्यप्यहं पश्यामीत्यत्र ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं चैकाश्रयं प्रती-

केण सुषुस्यादौ द्रषटत्वदर्शनादहंकारस्य च सुखटुःखादिवेद्यधर्मविशि- ष्टस्य घटादिव द्रष्ट्ृत्वानुपपत्तेरग्र्र्ाह्यत्वमेव न ग्राहकत्वम्। ग्राहकत्वं ह्यहं- ९ कारात्मनोरैक्याध्यासादात्मगतमेव विशिष्टगतत्वेन प्रतीयते यथा केवलं वह्निगतमेव दग्धृत्वं वह्निविशिष्टदाह्यकाष्ठगतत्वेन प्रतीयते । तसमाद्ग्राहकानुमापकत्वमुपपद्यत इति परिहरति अत्रोच्यत इति । १२ दाह्येति ॥५९॥ ननु यदि घटादिवद्हंकारोऽपि साक्षिचैतन्यविषयस्तर्हि विषयत्वा- विशेषाद्धटादाविवाहंकारेउपीमं पश्यामीतिवन्ममवुद्धिः किं न स्यादहं ३ पश्यामीत्येव कुतः प्रतीतिस्तथा घटादावप्यहमितिवुद्धिः किंन स्यान्म- मेतिबुद्धिरेव कुत इत्याशङ्कय तद्ठुपपाद्यनुत्तरश्षोकमवतारयितुं तदुप- योगिवृत्तमर्थ तावदनुवदति एवमिति। वाह्याः शब्दादयो विषयास्तन्नि- ६मित्त रूपमन्तःकरणस्य तदाकारपरिणामस्तेन तस्यावच्छेदाय जाना- मीति तद्विशेषितत्वायाहंवृत्तिरहमित्याकारा जायतेऽन्यथा स्वपरवेद्य- योर्विशेषाभावप्रसङ्गादित्यर्थः । तथाप्यन्तःकरणस्य कथं प्रतीतिरित्यत * अनवबोधरूपस्य AB.

-iii. 60 ] तृतीयोऽध्यायः। १४३ रूपयोरवभासकावभास्यत्वसंबन्धव्यतिरेकेण नान्यत्संबन्धान्तरमुपप- दते। अहंतारूपं त्वात्मसात्कृत्वाऽहंकश्चुकं* परिधायोपकार्यत्वोपकार- कत्वक्षमः सन् बाह्यविषयेणोपकारिणापकारिणा। वात्मात्मीयं संबन्धं ६ प्रतिपद्यते। तदभिधीयते।

इदं ज्ञानं भवेज्ज्ञातुर्ममज्ञानं तथाहमः । अज्ञानोपाधिनेदं1 स्याद्विक्रियातोऽहमो मम ॥ ६० ॥

आह तयावच्छिन्नमिति । कूटस्थो यः प्रत्यगात्मा तदुपादानस्तज्जन्यो ९

त्वात्तस्य जन्यत्वं तस्येन्द्रियव्यवधानमन्तरेणाहंवृत्त्यवच्छिन्नमन्तःकरणं विषयत्वं प्रतिपद्यत इत्यर्थः । तथापि घटादिवदात्मीयतया किमिति १२ नावभासत इत्याशङ्कयोपकार्योपकारकलक्षणसंबन्धान्तराभावादित्याह तत्र तयोरिति। घटादीनामात्मीयत्वेनावभासस्तर्हि कथमित्याशङ्गय संबन्धान्तरसंभवादित्याह अहंतारूपमिति । अहंकारात्मकमन्तःकरण- १५ मात्मसात्कृत्वाहंपरिच्छेदं चात्मन्यध्यस्य व्यवस्थितः प्रत्यगात्मा तत एव हेतोर्घटाद्ुपकारापकारविषयत्वयोग्यो भवति। तत एव घटादिविषयैरा- त्मीयत्वेन संबन्धं प्रतिपद्यते। तत एव स्वस्वामिलक्षणसंबन्धान्तरस्य १८ विद्यमानत्वाद्वटादीनां ममेतिवुद्धिविषयत्वमित्यर्थः। उपपादितेर्थे श्ोकमवतारयति तद्भिधीयत इति । ज्ञातुः साक्षिण इदमिति ज्ञानं साक्षात्स्वावभास्येउन्तःकरणे5हंवृत्त्यवच्छिन्ने स्यात्तस्यैव चाहमोऽहं-२१ कारतामापन्नस्याहंकक्चुकस्य ममेति ज्ञानं घटादिषूपकार्योपकारकभाव- लक्षणसंबन्धान्भवतीत्यर्थः । कुतोऽयं विभाग इत्यत आह अज्ञानेति । अज्ञानमुपाधिर्यस्थेत्यज्ञानोपाधिश्चैतन्याभासस्तेनेदमिति प्रत्ययः स्याद-२४ तःपरं बाह्योपकारादिसंबन्धवशादहमो ममेति विक्रियाज्ञानपरिणामः स्यादित्यर्थः । यद्ा। अहंकारापन्नस्य ज्ञातुर्घटादौ विषय इदमिति * अहंकर्तृकं परिधाय A; परिधायोपकार्यत्वापकार्यत्व CF. + वाह्यविषयोपकारिणा F. 1 अज्ञानोपाधिनैवं स्यात् S.

१४४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 61-

एकस्यैव ज्ञातुरन्तर्व्रह्यनिमित्तभेदाद्विभिन्ने*Sपि विषय इदं ममेति ज्ञानं द्वैरूप्यं। जायत इत्युक्तम्। अत्रोपक्रियमाणापक्रियमाणस्यैव ज्ञातुर्वि- ३ षये ममप्रत्ययो भवति विपर्यये चेदंप्रत्यय इति कथमवगम्यते। अवगम्यतामन्वयव्यतिरेकाभ्याम्। तत्कथमित्याह।

अनुपक्रियमाणत्वान्न ज्ञातुः स्यादहं मम । घटादिवदिदं तु स्यान्मोहमात्रव्यपाश्रयात् ॥ ६१ ॥

२७ ममेति च ज्ञानद्वयमुत्पद्यते। तत्रेद्मिति ज्ञानमज्ञानमात्रोपाधिकं ममेति ज्ञानमहमो विक्रियातः स्यादुपकारकमपकारकमित्यहंकारविक्रियोपाधि- कमित्यर्थः ॥६० ॥ उक्तविभागे प्रमाणदर्शनायोत्तरश्षोक इति वृत्तं कीर्तयन्नाह एक- स्यैवेति। अन्तर्बाह्यनिमित्तभेदादन्तर्निमित्तं चैतन्याभासो बाह्यनि- MY घटादौ चेदमिति ममेति च ज्ञानद्वयं जायत इत्युक्मित्यर्थः। यद्ा। एकस्मिन्नेव घटादौ विषये ज्ञातुरेकस्यैवाज्ञानमात्रोपाधिवशाद्दीदमिति ६ ज्ञानमुपकारकमपकार कमित्यहंकारविक्रियावशान्ममेदमिति च ज्ञान- द्वयं जायत इत्युक्तमित्यर्थः । अत्रेति। अहंकारोपाधिकस्य घटादिवि- षये स्वस्वामित्वलक्षणसंवन्धान्ममप्रत्ययो भवति-अज्ञानमात्रोपाधि- ९ कस्यान्तःकरण इदप्रत्ययो भवतीति कथमवगम्यत इत्यर्थः ।अथवा। उप- कारापकारविषयभावं प्रतिपन्नस्य विशिष्टस्य ज्ञातुरुपकारापकारसाधन- त्वविशिष्टे ममप्रत्ययो भवति केवलस्य ज्ञातुः केवले घटादाविदंप्रत्यय १२ इति कुतोऽवगम्यत इत्यर्थः । अनुपक्रियमाणत्वादिति । ज्ञातुः साक्षि- णोऽहंकारेणानुपक्रियमाणत्वादन पक्रियमाणत्वच्चाहमहंकारो घटादिवन्मम न भवति ममप्रत्ययविषयो न भवति-मोहमात्रमेव व्यपाश्रयो यस्य १५ चिदाभासस्य तद्त्वादिदं तु स्यादिदमित्यवभास्यत्वमात्रमेव स्यादि- त्यर्थः । उपकारकत्वादिशून्ये ह्यहंकारे तत्साक्षिण इदमित्येव प्रत्ययस्य

• भेदाभिन्ने BCM. ज्ञानद्वैरुप्यं S.

-iii. 63 तृतीयोऽध्यायः। १४५ मोहतत्कार्याश्रयत्वाज्ज्ञातृत्वविक्रिययोः पूर्वत्रेदंममज्ञानान्वयः प्रद- र्शितः । अथाधुना त्यतिरेकेण व्यतिरेकप्रदर्शनार्थमाइ। विक्रियाज्ञानशून्यत्वान्नेदं न च ममात्मनः । उत्थितस्य सतोऽज्ञानं नाहमज्ञासिषं यतः ॥ ६२ ॥ आत्मानात्मविवेकस्येयत्ताप्रदर्शनार्थमाह। वाक्यप्रत्यक्षमानाभ्यामियानर्थः प्रतीयते। अनर्थकृत्तमोहानिर्वाक्यादेव सदात्मनः ॥६३॥

दर्शनात्तादृशे घटादाविद्मित्येव प्रत्ययः स्यादुपकारकत्वादिधर्मसहिते ममप्रत्ययः स्यादिति द्रष्टव्यम् ॥ ६१ ॥ १८ अज्ञानतत्कार्यव्यतिरेक इदं ममेति च ज्ञानद्वयव्यतिरेकं प्रदर्शयितुमु- त्तरक्षोक इति वक्ष्यन्प्रदर्शितमन्वयमनुवदति मोहेति। यस्मादज्ञानोपाधि- कमात्मनोऽहंकारसाक्षित्वं यस्माच्च तत्कार्यपरिणाम्यन्तःकरणसंबन्धोपा-३ धिकमात्मनः परिणामाश्रयत्वं तस्मादज्ञानतत्कार्योपाधिद्वारेणात्मनोऽहं- कारे घटादौ चेदं ममेति च ज्ञानद्वयं भवतीत्यर्थः । विक्रियेति। सुषुपौ

च न दृश्यत इत्यर्थः । ननु कथमज्ञानशून्यत्वं सुषुस्ेऽप्यज्ञानस्य साधि- तत्वादित्याशङ्ग्य तत्राज्ञोहमिति स्फुटतरव्यवहाराभावात्तथोच्यत इ- त्याह उत्थितस्येति । उत्थितस्यैव सतो नाहमज्ञासिषमित्यज्ञानं संभव-९ तीति-यत इत्याकाङ्ितपदपूरणेन योजना ॥ ६२ ॥ आत्मानात्मविवेकस्येयत्ता नाम सर्वानात्मविविक्तसाक्षिस्वरूपावगति- पर्यन्तता तत्प्रदर्शनायोत्तरश्लोक इति संबन्धमाह आत्मानात्मति।वाक्येति। वाक्यं त्वंपदार्थशोधकं "कतम आत्मा" "कोयमात्मा" इत्यादिकं ३ प्रत्यक्षमन्वयव्यतिरेकजन्यमात्मानात्मविवेकानुभवनं ताभ्यां प्रमाणाभ्या- मियानर्थः सकलानात्मविविक: कूटस्थः प्रत्यगात्मा प्रतीयतेSनुभूयत इत्यर्थः । तर्हि तत्त्वमस्यादिवाक्यमनर्थकं प्राप्तमित्याशङ्कय मैवं तस्यैव ६ मूलाज्ञाननिवर्तकत्वादित्याह अनर्थकृदिति॥६३॥ १९ [नै. सि. ]

१४६ [ iii. 64-

द्वितीयाध्यायादौ श्रोतृचतुष्टयमुपन्यस्तम् । तत्र कृत्स्ानात्मनिट्टत्तौ सत्यां यः प्रत्यगात्मन्यवाक्यार्थतां प्रतिपद्यते स क्षपिताशेषान्तराय- ३ हेतुरिति न तं प्रति वक्तव्यं किंचिदप्यवशिष्यते । योऽपि वाक्य- श्रवणमात्रादेव प्रतिपद्यते तस्याप्यतीन्द्रियशक्तिमच्वान्न किंचिदप्यपे- क्षितव्यमस्ति। यश्च श्राविततत्व्रमस्यादिवाक्यः स्वयमेवान्वयव्यति- ६ रेकौ कृत्वा तदवसान एव वाक्यार्थ प्रतिपद्यतेऽसावपि यथार्थ प्रति- पन्न इति पूर्ववदेवोपेक्षितव्यः । यः पुनरन्व्रयव्यतिरेकौ कारयित्वापि पुनःपुनर्वाक्यं श्राव्यते यथाभूतार्थप्रतिपच्ये तस्य कृतान्वयव्यति- ९ रेकस्य सतः कथं वाक्यं श्राव्यत इति। उच्यते।

नवसंख्याहृतज्ञानो दशमो विभ्रमादथा । न वेत्ति दशमोऽस्मीति वीक्षमाणोऽपि तान्नव॥ ६४॥

अथ दृष्टान्तगतमर्थ दार्ष्टान्तिकार्ये समर्पयिष्यन्नाह।

ननु यदि तत्त्वमस्यादिवाक्यं तमोनिवर्तकं तर्हि सकृत्प्रवृत्तमेव प्रत्य- क्षवत्स्वकार्य कुर्यादित्याशङ्य क्षपिताशेषप्रतिबन्धेधिकारिविशेषे तथै

न्वयव्यतिरेकसहकृतं पुनःपुनराश्राव्यमाणं स्वकार्य कुर्यादिति दृष्टा- न्तेन प्रतिपाद्यन्नुत्तरक्षोकसंदर्भस्य तात्पर्यमाह द्वितीयाध्यायेति। तत्र ६दृष्टान्तं तावद्दर्शयति नवसंख्येति । यथा दशसंख्याकाः पुरुषा: समु- द्विष्टसमिदाहरणादिप्रयोजना: संभूय आ्रमादरण्यं गतास्ततस्ततः परि- क्रम्य निर्वर्तितसमिदाहरणादिप्रयोजना: प्रत्याहृत्यैकत्र मिलिताः सन्तः ९ सर्वे वयं समागता न वेति विमृश्य परिगणनाय प्रवृत्त: कश्चित्स्वाति- रिक्तानव पुरुषान्वीक्षमाणोऽपि तद्गतनवसंख्ययैवापहृतज्ञानो दशमो- उसीत्याप्तवाक्यश्रवर्ण विना स्वात्मानं दशमोऽस्मीति विभ्रमाद्यथा न १२ वेत्तीत्यर्थः॥६४॥ अपविद्धेति। एवमपि संसारित्वेनाभिमतः प्रत्यगात्मा साक्षात्परमा-

-iii. 67 ] तृतीयोऽध्यायः। १४७

अपविद्धद्वयोऽप्येवं त्त्वमस्यादिना बिना। वेत्ति नैकलमात्मानं नान्वेष्यं चात्र कारणम् ॥ ६५ ॥

नान्वेष्यं चात्र कारणमित्युक्तं तत्कस्मादिति चोदिते प्रत्याहान्वे- षणासहिष्णुत्वात्। तत्कथमित्याह।

सेयं भ्रान्तिर्निरालम्बा सर्वन्यायविरोधिनी। सहते न विचारं सा तमो यद्दद्िवाकरम् ॥ ६६ ॥

तस्या: खल्वस्या अविद्याया भ्रान्तेः सम्यग्ज्ञानोत्पत्तिद्वारेण निृत्तिः ।

बुभुत्सोच्छेदिनी चास्य सदसीत्यादिना दृढम् *। प्रतीचि प्रतिपत्तिः स्यान्नासौ मानान्तराद्रवेत् ॥ ६७॥।

त्मस्वभावोपि सन्नज्ञानापहृतस्वभाव त्वात्तत्वमस्यादिवाक्यमन्तरेणाहम- स्मि परं ब्रह्मेति न प्रतिपद्यत इत्यर्थः। ननु स्वयंप्रकाशाद्वयात्मनि कथम-३ ज्ञानमुपपद्यत इत्याशङ्कय दुर्निरूपत्वेन प्रतिभासमात्रशरीरत्वाद्धेतुर्नान्वे- षणीय इत्याह नान्वेष्यं चात्र कारणमिति ॥ ६५॥

सेयमिति। येयमात्मनः स्वरूपाप्रतिपत्तिर्विपरीतकर्तृत्वादिप्रतिप- त्तिश्च सेयं भ्रान्तिरलोकसिद्धपदार्थवत्कृप्तकारणशून्याऽत एव निराल- स्वोचितालम्बनशून्या सर्वन्यायविरोधिनी च लोकप्रसिद्धपदार्थान्तर-३ वत्सत्तायां स्थितौ प्रतीतौ च ये न्यायास्तेषां विरोधिन्यत एव विचार- न्यायाघातं न सहते यथा तमः स्वनिवर्तकप्रकाशं न सहते तद्वदि- त्यर्थः ॥ ६६ ॥ ६

तर्हि सकार्याज्ञानस्य प्रमाणज्ञाननिवर्त्यत्वात्प्रत्यक्षादिमानान्तरादृपि निवृत्तिसंभवात्पुनरपि वाक्यानुपयोग इत्यत आह तस्या: खल्वित्या * दढा M.

१४८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 68

कथं पुनर्वाक्यं प्रतिपादयत्येवेति चेद् दृष्टान्तोक्ति:। जिज्ञासोर्दशमं यद्दन्नवातिक्रम्य ताम्यतः । त्वमेव दशमोऽसीति कुर्यादेवं प्रमां वचः ॥ ६८ ॥

सा च तत्वमस्यादिवाक्यश्रवणजा प्रमोत्पन्नत्वादेव। न च नैवमिति प्रत्ययान्तरं जायते। तदेतद्ृष्टान्तेन प्रतिपाद्यति। दशमोऽसीति वाक्योत्था न धीरस्य विहन्यते। आदिमध्यावसानेषु न नवस्वस्य संशयः ॥ ६९ ॥ एवं तत्त्वमसीत्यस्माद्वैतनुत्मत्यगात्मनि । सम्यगज्ञातत्वमर्थस्य जायेतैव पमा दढा*॥ ७० ॥

३ दिना। सर्वसंसारविभ्रमाधिष्ठानस्य प्रत्यगात्मनो मानान्तरायोग्यत्वा- त्तत्प्रतिपादकवाक्यजन्यमेव ज्ञानं तन्निवर्तकमित्यर्थः ॥६७॥ ननु प्रमाणान्तरादशक्यामधिगति वाक्यं कथं कर्तु शक्रुयादित्या- क्षिप्य दृष्टान्तप्रदर्शनेन समाधत्ते कथमित्यादिना । नवातिरेकेण दशमं ३ जिज्ञासोस्ताम्यतः क्विश्यतस्त्वमेव दशमोऽसीति वचो यथा प्रमां कुर्यादेवं तत्त्वमस्यादिमहावाक्यमपि ब्रह्मजिज्ञासोः प्रमां कुर्यादि- त्यर्थः ॥६८॥ ननु दशमस्त्वमसीति वाक्यादुत्पन्ना धी: प्रमाणान्तरवाधाभावात्प्र- माणं भवतु तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्या तु द्वैतप्रत्ययैः पूर्वोत्पन्नैरुत्तरका- ३ लीनैर्वा वाधात्प्रमा न भविष्यतीत्याशङ्कय समस्तद्वैतप्रत्ययवाधेनैवोत्प- न्नत्वान्न पूर्वकालीनैर्बाध्यते-उत्तरकाले तु तद्विरुद्धप्रत्ययान्तरमेव नो- त्पद्यत इत्येतट्टष्टान्तेन प्रतिपादयति सा चेति। दशमोऽसीति। दशम- ६ ज्ञानोत्पत्ते: पूर्वे तत्समकालमुत्तरकालं वा नवसु वालेषु परिगणयतः संशयाभावाइ्दशमोऽसीति वाक्याद्दढप्रतीतिरुपजायत इत्यर्थः ॥६९ ॥ दार्ष्टान्तिकमाह पवमिति । सर्वस्य कस्मान्न जायत इत्याशङ्ग्य पदार्थ- परिशोधनाभावादित्याह सम्यग्ज्ञातत्वमर्थस्येति । सम्यग्ज्ञातत्वमर्थस्य ३ शोधितत्वंपदार्थस्येति यावत्॥७० ॥ जायते वै प्रमा दृढा M.

.. .- .- ---

-iii. 72 ] तृतीयोऽध्यायः। १४९

प्रत्यगात्मनि प्रमोपजायत इत्युक्तं तत्र चोदते । किं यथा घादि- भमेयविषया प्रमा कर्त्रादिकारकभेदानपह्रवेन जायते तथैवोताशेष- कारकग्रामोपमर्देन कर्तुः प्रत्यगात्मनीति। उच्यते। ३

प्रत्यक्तास्य स्वतोरूपं निष्क्रियाकारकाफलम् । अद्वितीयं तदिद्धा धीः प्रत्यगात्मेव लक्ष्यते ॥ ७१ ॥

यस्मादेवम्।

विपश्चितोऽप्यतस्तस्यामात्मभावं वितन्वते। *दवीय स्स्विन्द्रियार्थेषु क्षीयते ह्युत्तरोत्तरम् ॥ ७२ ॥

ननु सा किमद्वैतप्रमा कर्त्रादिकारकानुपमर्देन जायते कि वा तदुप- मर्देन। प्रथमे नाद्वैतसिद्धि: कर्त्रादिद्वैतावस्थानात्-द्वितीये त्वद्वितीयत्व- प्रमानुदय इति शङ्कते प्रत्यगात्मनि प्रमोपजायत इत्युक्तमिति । अप्रमे-३ यस्य प्रत्यगात्मनः समस्तक्रियाकारकफलशून्याद्वितीयस्वरूपत्वात्तत्प्रमापि तद्नुरूपा समस्तप्रमात्रादिप्रपश्चोपमर्देनोपजायत इति मत्वा सर्वान्तरं निष्क्रियमकारकमफलमद्वयमात्मनः स्वाभाविकं रूपमितरत्त्वविद्याध्यारो-६ पितमिति श्लोकेन दर्शयति उच्यत इति । विद्योत्पत्तेः प्राक्प्रमात्रादि संभवति। उत्पन्नविद्यस्याविद्यानिवृत्तौ प्रमात्राद्यसंभवान्नाद्वैतविरोधः। नाप्यद्वैतप्रमानुदयस्तदुत्पत्तेः प्रागारोपितरूपेण प्रमात्रादीनां संभवादिति ९ भावः। ननु कथं प्रत्यगात्मनः क्रियाकारकादिशून्यस्वरूपत्वं तस्य कर्तृ- त्वेन भोकृत्वेन च प्रतीयमानत्वादित्याशङ्क्य तत्प्रतीतेरन्तःकरणोपाधि- विशिष्टविषयत्वान्न विरोध इत्याह तदिद्धेति । तदिद्धा चैतन्याभास-१२ दीप्ेत्यर्थः ॥ ७१॥ व्यवहारगोचराणां विदुषां तस्यां बुद्धौ त्वात्मविभ्रमोऽपि तस्याः प्रत्यगात्म चैतन्याभासानुविद्धतां गमयतीत्याह यस्मादेवमिति। बुद्धिप्रति- बिम्बितचैतन्याभासव्यवधानादात्मविभ्रमस्य विरलत्वदर्शनादप्येतदवग-३

• दवीयसेन्द्रि M.

१५० [ iii. 73-

आह। यदि वाक्यमेव यथाभूतार्थावबोधकमथ कस्य हेतोरविद्यो- त्थापितस्य कर्तत्वादेरुपदेश इत्युक्ते प्रतिविधीयते।

भ्रान्तिप्रसिद्धयानूद्यार्थ तत्त्त्वं भ्रान्तिवाधया । अयं नेत्युपदिश्येत तथैवं* तत्त्वमित्यपि॥ ७३॥

इममर्थ दृष्टान्तेन बुद्धावारोहयति।

स्थाणुः स्थाणुरितीवोक्तिर्न नृवुद्धिं निरस्यति ! व्यनुवादात्तथैवोक्तिर्भ्रान्तिं पुंसो न बाधते॥ ७४ ॥

न्तव्यमित्याह दवीयरिस्विति। बुद्धेर्दूरतरेषु शरीरादिवाह्यपदार्थेष्वात्मभा- वो विवेकिनामपचीयत इत्यर्थः॥७२॥

आहेति। "येन वा पश्यति येन वा शणोति" "द्रष्टा श्रोता मन्ता कर्ता बोद्धा विज्ञानात्मा पुरुषः" "पिप्पलं स्वाद्वत्ति" इति च त्वंपदाभिधेये जीवे ३ कर्तृत्वादिसंसारधर्मोपदेशः कस्मादित्यर्थः। एतदुत्तरश्लोकेन समाधीयत इत्याह उक्के प्रतिविधीयत इति। भ्रान्तीति। स्थाणुर्वा पुरुषो वेति संदिग्धे पुरुष एवेति विपर्यस्ते वा विषये भ्रान्तस्य श्रोतुः प्रसिद्धपुरुषानुवादेन ६ योडयं पुरुषः सोडयं स्थाणुर्न पुरुष इति पुरोवर्तिनस्तत्वमारोपितपुरुषा- कारवाधेन यथोपदिश्यते तथाSविद्याध्यारोपितकर्तृत्वाद्यनुवादेन जीव- स्यापि याथात्म्यं तद्युदासेन बोध्यत इत्यर्थः॥७३॥

एतदेव व्यतिरेकमुखेन दर्शयति इममिति । व्यनुवादाद्विगतानुवा- दादारोपितपुरुषाकारानुवादाभावादेकविषयत्वेन विरोधास्फुरणत्केव- ३ लमयं स्थाणुरिति बुद्धि: पुरुषवुद्धिं न निवर्तयति यथा तथा तदसीति तावन्मात्रोक्तावपि विरुद्धाकारानुवादाभावे संसारित्वनिराकरणमपि स्फुटं न भवेदित्यर्थः ॥ ७४॥

• यथैवं S.

-iii. 76 ] तृतीयोऽध्यायः। १५१

खित्वादेरविवक्षितत्वमेव । विधीयमानत्वे हि सति विरोधप्रसङ्गो न तु विधीयमानानूद्यमानयोरिति। स्वप्रधानयोर्हिं पद्योर्विरोधाशङ्का ३ सामान्यालिङ्गितत्वात्तयोर्न विपर्यये।

अनालिङ्गितसामान्यौ न जिहासितवादिनौ। व्युत्थितौ तत्त्वमौ तस्मादन्योन्याभिसमीक्षणौ* ॥ ७५ ॥ अपास्तसामान्यार्थत्वादनुवादस्थत्वाद्विधीयमानेन च सह विरोधाद्ु :-

ननु संसारित्वेन प्रत्यक्षमनुभूयमानस्त्वंपदार्थः कथमसंसारिव्रह्मरू- पेण प्रतिपाद्यत इत्याशङ्कय ब्रह्मस्वरूपविधानाय केवलमनूद्यमानत्वेना- विधेयत्वाद्विधेयरूपेणानूद्यमानस्य दुर्बलत्वाद्वाध्यत्वमेव न तु बाधकत्व-३ शङ्कापीत्युपसंहरन्नाह यस्मादिति। पदार्थस्वभावपर्यालोचनया विरो- धाभावमुक्त्वा पदस्वभावालोचनयाप्येवमित्याह स्वप्रधानयोरिति। स्व- प्रधानयो: पदयोः किमिति विरोधाशङ्केत्यत आह सामान्यालिङ्गितत्वा-६ दिति। गौरश्व इति स्ववाच्यसामान्ययोरपरित्यागात्तथाभूतयोः पदयोः सामानाधिकरण्यं विरुध्यते न विपर्यये। शेषशेषिभावेन वर्तमानयोस्तु पदयोर्न विरोध इत्यर्थः । तदेतदाह अनालिङ्गितेति। अनालिङ्गिते परि-९ त्यक्ेविवक्षिते सामान्ये स्वप्रवृत्तिनिमित्तभूते शबले वाच्ये याभ्यां ततत्वंशब्दाभ्यां तौ तत्त्वमावनालिङ्गितसामान्यौ तस्मान्न तयोर्विरोध इत्यर्थः । अनालिङ्गितसामान्यत्वं कस्मादित्यत आह न जिहासितवादि-१२ नाविति। तौ तत्त्वंशब्दौ प्रतिपिपाद्यिषिताखण्डाद्वितीयवाक्यार्थविरो- धाज्जिहासितं पारोक्ष्यं सद्वितीयत्वं परिच्छिन्नत्वं चास्मिन्प्रयोगे न वदतो न प्रतिपाद्यतो यस्मादित्यर्थः । तद्पि कुत इत्यत आह व्युत्थिताविति ।१५ तौ तत्त्वंशब्दावन्योन्यमभिसमीक्ष्यमाणौ तस्मात्स्ववाच्यार्थसामान्यरूपा- झुत्थितौ तात्पर्यविषयैकत्वानुरोधेन परस्परविरुद्धाशं परित्यज्याविरुद्धां- शमात्रे व्यवस्थितौ यस्मात्तस्मादित्यर्थः ॥७५॥ १८ ननु वाच्यार्थयोः परोक्षसद्वितीयत्वयोः सामान्यार्थत्वेनापास्तत्वाद्द :- * अन्योन्याभिसमीक्षणात् M.

१५२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 76-

खित्वादेरस्तु काम जिहासितार्थयोरसंसर्गो यथोपन्यस्तदोषविरहा- ३ त्तत्वमर्थयोः संसर्गोऽस्तु नीलोत्पलवदिति चेन्नैवमप्युपपद्यते। तस्मात्।

तदर्थयोस्तु निष्ठात्मा द्वयपारोक्ष्यवर्जितः । नाद्वितीयं विनात्मानं नात्मा नित्यदशा बिना॥ ७६ ॥

अत्राह। किमिह जिहासितं किं वोपादित्सितमिति। उच्यते। प्रत्य- गात्मार्थाभिधायिन*स्त्वंपदादुभयं पतीयतेऽहं दुःखी प्रत्यगात्मा च। ३ तत्र च प्रत्यगात्मनोऽहं दुःखीत्यनेनाभिसंबन्ध आत्मयाथात्म्यानव- बोधहेतुक एव। अतोऽहमर्थोऽनर्थोपसृष्टत्वादज्ञानोत्थत्वाच्च हेय इति प्रत्यक्षतोवसीयते। तदर्थे किं हेयं किं वोपादेयमिति नावध्रियते। ६ तत इदमभिधीयते।

खितादेरनूद्यमानस्थत्वाद्विधीयमानेन सह विरोधाच्च तयोर्वाच्यार्थयोः ३ संसर्गाभावेऽपि लक्ष्यार्थयोः संसर्ग पवास्त्विति चोद्यति अपास्तसा- मान्यार्थत्वादिति। अपास्तौ च तौ सामान्यार्थी चेत्यपास्तसामान्यार्थौ।

६बन्धः। श्रोकमवतारयन्परिहरति नैवमपीति। तयोस्ततत्वंपदयोर्ल- क्षणभूतयोर्निष्ठा पर्यवसानं लक्ष्यभूत आत्मा द्वित्वपारोक्ष्यवर्जितोऽख- पडैकरस: केवलस्तत्कथं प्रकृत्यर्थयोर्नीलोत्पलवद्विभागेनाप्रतिपत्तौ सत्यां ९ संसर्ग: स्यादिति भावः । विभागेनाप्रतिपत्तिरपि कुत इत्यत आह नाद्वितीयमिति । अद्वितीयं तत्पद्लक्ष्यं ब्रह्म न प्रत्यगात्मानं विना स्वरूपं लभते। तथा सत्यद्वितीयत्वायोगात् । आत्मा च त्वंपदलक्ष्यो १२ नित्यसिद्धचैतन्यज्योतिषा तत्पद्लक्ष्येण बिना स्वरूपं न लभते। तथा सति नित्यापरोक्षचिद्रूपत्वायोगात्। तदेवंविभागेनाप्रतीतेरखण्डैकरसा- र्थनिष्ठत्वं तत्त्वंपद्योरित्यर्थः॥ ७६॥ ननु त्वंशब्दस्य प्रत्यगात्ममात्राभिधायकत्वात्वमित्युक्ते तत्र हेयांशो * अर्थविधायिन: J.

-iii. 78 ] तृतीयोऽध्यायः। १५३

पारोक्ष्यं यत्तदर्थे स्यात्तद्वेयमहमर्थवत्। प्रतीचेवाइमोडभेदः पारोक्ष्येणात्मनोऽपि मे ॥७७॥

कथं पुनस्तदर्थोSद्वितीयलक्षणः प्रत्यगात्मोपाश्रयं सद्वितीयत्वं दुःखित्वं निरन्वयमपनुदतीति। उच्यते। न चैतयोनिवर्तकनिवर्त्यभावं वयं ब्रूमः । कथं तहिं। त्वमर्थे मरत्यगात्मनि मागनवबुद्धाद्वितीयता साने-३ नावबोध्यते। अतोऽनवबोधनिरासेन तदुत्थस्य सद्वितीयत्वस्य त्वम- र्थस्थस्य परोक्षत्वस्य च तदर्थस्थस्य निरसनान्न वैयधिकरण्यादि- चोदस्यावसरोऽस्तीति। तदिदमभिधीयते। ६

न संभवतीति चोदयति अत्राहेति। त्वंशब्दस्य न प्रत्यगात्ममात्राभिधा- यकत्वं किंत्वहंकारविशिष्टात्माभिधायकत्वम्। अतस्त्वंशब्दाड्डुःखित्वा-३ दिधर्मविशिष्टोऽहंकार: प्रत्यगात्मा च प्रतीयते । ततश्च हेयांशः संभव- तीति परिहरति उच्यत इति। ननूभयं प्रतीयते चेदुभयमप्युपादेयमेवास्तु किमित्येकतरस्यांशस्य हेयत्वं हेयत्वे वा प्रत्यगात्मांश उपादेयो दुःख्यंशो ६ हेय इति विनिगमने किं कारणमित्यत आह तत्र चेति। अनर्थहेतुत्वाद- सत्यत्वादहंकारस्य हेयत्वं वाक्यार्थान्वयितया साक्षिभागस्योपादेयत्वमि- त्यर्थः । ननु तदर्थे सर्वज्ञत्वाद्यंशस्य पुरुषार्थत्वाद्धेयत्वं नास्तीति मत्वा ९ चोद्यति तदर्थ इति। श्रोकमवतारयन्परिहरति तत इदमभिधीयत इति। अहमर्थवत्पारोक्ष्यस्य हेयत्वं कुत इत्याशङ्क्याज्ञाननिबन्धनत्वादि- त्याह प्रतीचेवेति। अहमोउहंकारस्य यथा प्रतीचा प्रत्यगात्मना सहा-१२ ज्ञाननिबन्धन एवाभेदस्तथा मे साक्षिस्वभावस्य परमात्मनोऽपि पारोक्ष्ये- णाभेदस्तन्निबन्धन एव ततो हेयत्वमित्यर्थः । यद्वा। अहंकारस्य प्रत्यगा- त्मना सह भेदवत्पारोक्ष्येण सह परमात्मनो मम भेदोऽस्ति तस्माद्धेयत्व-१५ मित्यर्थः॥ ७७॥ ननु तत्पदार्थसामानाधिकरण्यात्वंपदार्थगतदुःखित्वादिकं हेयमित्युक्कं तद्युक्तं तत्पदस्य त्वंपदार्थानवबोधकत्वेन वैयधिकरण्यात्तस्मिन्नारोपित- संसारित्वनिवर्तकत्वानुपपत्तेः । न हि शुकिविषयज्ञानाद्रज्जुसर्पभ्रमो ३ २० [नै. सि. ]

१५४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 78-

तच्वमर्थेन संपृक्तो* नानात्वं विनिवर्तयेत्। नापरित्यक्तपारोक्ष्यं त्वं तदर्थ सिसृप्सति ॥ ७८ ॥

कस्मात्पुनः कारणात्तदर्थोSद्वितीयलक्षणस्त्वमर्थेन प्रत्यगात्मना पृथ- गर्थ:t सन्नविद्योत्थं सद्वितीयत्वं निहन्तीति। उच्यते । विरोधात्। ३ तदुच्यते।

संसारिताद्वितीयेन पारोक्ष्यं चात्मना सह। प्रासङ्रिकं विरुद्धत्वात्त्त्वम्भ्यां बाधनं तयोः ॥ ७९॥

निवर्तते। अथ वैयधिकरण्यपरिहाराय तत्पदमपि त्वंपदार्थमवबोध- यतीत्युच्येत तर्हि पौनरुक्त्यवुद्धिसंकरपदान्तरवैयर्थ्यैकपदवाक्यत्वादि- ६ दोषा: प्रादुष्ष्युरित्याक्षिपति कथं पुनरिति । समाधन्ते उच्यत इति। त्वमर्थोपाधौ तच्छव्देनाद्वितीयव्रह्मरूपत्वविधानात्तदनवबोधनिवृत्त्या तत्कार्य संसारित्वमपि निवर्तत इत्येतावद्वदामो न त्वनयोः पदयोस्तदर्थ- ९ योवा साक्षान्निवर्त्यनिवर्तकभावोऽस्तीति। तस्मान्न त्वदुक्तवैयधिकरण्या- दिदोषाणां प्रसक्तिरित्यर्थः । उक्केउर्थ श्रोकमवतारयति तदिदमभिधीयत इति। तच्छब्दार्थो विधीयमानस्त्वमर्थेनोद्देश्येन संबद्धस्तदनवबोधनि- १२ वृत्त्या तद्गतं नानात्वं निवर्तयति। एवं त्वंपदार्थोउप्यपरित्यक्तपारोक्ष्य- लक्षणं विरुद्धधर्म तदर्थ ब्रह्म नैकत्वेन प्रतिपद्यते। तेन तद्गतमपि पारो- क्ष्यं नान्तरीयकतया निवर्त्यत इत्यर्थः । संपृक्ताविति पाठे तच्छब्दार्थस्य १५ त्वमर्थेन संपृक्तौ संपर्के सति नानात्वं निवर्तत इति योजना ॥७८॥ ननु वाक्यस्यैक्यतात्पर्यवत्वेन दुःखित्वादिनिवृत्तौ तात्पर्याभावादुभ- यत्र तात्पर्ये वाक्यभेदप्रसङ्गान्निवर्तकत्वमनुपपन्नमित्यभिप्रेत्य शङ्कते ३ कस्मादिति । वाक्यतात्पर्यविषयैकत्वविरोधान्नान्तरीयकी दुःखित्वादि-

• संपृक्तौ S. नापरित्यज्य S. अपृथगर्थः S. ++

-iii. 81 ] तृतीयोउध्यायः। १५५

तत्त्वमर्थयोस्तु बाधकत्वेऽन्यदपि कारणमुच्यते।

अज्ञातपुरुषार्थत्वाच्छ्ौतत्वात्तत्त्वमर्थयोः । स्वमर्थमपरित्यज्य बाघकौ *स्तां विरुद्धयोः ॥८0॥

एवं तावद्यथोपक्रान्तेन प्रक्रियावर्त्मना न प्रत्यक्षादिपमाणान्तरैर्वि- रोधगन्धोऽपि संभाव्यते। यदा पुनः सर्वप्रकारेणापि यतमाना नैवेमं वाक्यार्थ संभावयामः प्रत्यक्षादिपमाणान्तरविरोधत एव३ तस्मिन्नपि पक्ष उच्यते।

निवृत्तिः स्यादिति समाधत्त उच्यत इति । अर्थमुपपाद्य श्रोकमवता- रयति तदुच्यत इति। संसारित्वमद्वितीयेन सह विरुध्यते । पारोक्ष्यं चापरोक्षेणात्मना सह विरुध्यते । एवं तयोः प्रतिपाद्यमानेनाद्वितीयेन ६ प्रत्यक्त्वेन च विरोधादेकत्वपराभ्यां तत्त्वम्भ्यां तयोरबाधनं प्रासङ्गिकं ना- न्तरीयकं स्यादित्यर्थः। प्रासङ्गिकविरुद्धत्वादिति पाठे प्रासङ्गिके च ते अद्वितीयप्रत्यक्त्वाभ्यां विरुद्धे चेति प्रासङ्गिकविरुद्धे तन्भ्ावस्तत्त्वम्। प्रा-९ सङ्गिकत्वादारोपितत्वाद्विरुद्धत्वाच्च तयोर्बाधनं क्रियत इत्यर्थः॥ ७९॥

विरुद्धत्वाविशेषात्तत्वमर्थयोरेव बाध्यत्वमितरयोर्बाधकत्वं किं न स्या- दित्याशङ्कय तयोर्बाधकत्वे कारणमुत्तरक्षोकेनोच्यत इत्याह तत्वमर्थ-३ योरिति। तत्त्वमर्थयोरन्योन्यविशेषणविशेष्यभावस्याज्ञातत्वे सति पु- रुषार्थत्वेन श्रुतितात्पर्यविषयत्वादितरयोस्तु तद्विपरीतार्थत्वात्तत्वमर्था- वेव स्वमर्थमन्योन्यविशेषणविशेष्यभावलक्षणमपरित्यज्य यद्विरोधिनोः६ पारोक्ष्यदुःखित्वयोर्बाधकाविति युक्तमित्यर्थः ॥ ८०॥

एवं तत्वंपदयोर्लक्षणावृत्त्या बोधकत्वे प्रत्यक्षादिविरोधो नास्तीति वृत्तं दर्शयति एवं तावदिति । इदानीं प्रत्यक्षादिविरोधमसन्तमभ्युप-

• बाधकौ स्तः S.

१५६ [ iii.81-

प्रत्यक्षादिविरुद्ध चेद्वाक्यमर्थ वदेत्कचित्। स्यान्तु तद्दृष्टिविध्यर्य योषा्निवदसंशयम् ॥८१॥

यदा तु तत्वमस्यादिवाक्यं सर्वप्रकारेणापि विचार्यमाणं न क्रियां कटाक्षेणापि वीक्षते तदा प्रसंख्यानादिव्यापारो दुस्संभाव्य इति। ३ तदुच्यते।

वस्त्वेकनिष्ठं वाक्यं चेन्न तस्य स्यात्क्रियार्थता। वस्तुनो ह्येकरूपत्वाद्विकल्पस्याप्यसंभवः ॥८२॥

भिन्नविषयत्वाच्च न प्रमाणान्तरविरोधः । कथम् । उच्यते।

३ गम्य प्रसंख्यानपरतां वाक्यस्य ये मन्यन्ते तन्मतनिराकरणायोपन्य- स्यति यदा पुनरिति । तन्निराकरणत्वेन श्लोकमवतारयति तस्मिन्नपि पक्ष इति। एवं सति वाक्यस्य वस्तुनिष्ठत्वमपहाय दृष्टिविध्यर्थमङ्गी- ६कृतं स्यादित्यर्थ: ॥८१।।

अस्तु तर्हि तत्त्वमस्यादिवाक्यस्यापि प्रमाणान्तरविरुद्धत्वात्प्रसंख्यान- द्वारेण वस्तुनिष्ठत्वमिति तत्राह यदा त्विति। उपक्रमोपसंहारादिभिर्वि- ३ चार्यमाणं तत्त्वमस्यादिमहावाक्यं न क्रियापरं दृश्यते । तस्मादुपासना- विधिपरत्वं न स्यादित्यर्थः । उक्तेउर्थे श्रोकमवतारयति तदुच्यत इति। वाक्यस्य केवलवस्तुनिष्ठत्वाद्वस्तुनश्च कूटस्थत्वेन क्रियासाध्यत्वायोगात् ६कूटस्थत्वादेव नित्यसिद्धं वोपासनादिक्रियासाध्यं वा तदिति विकल्प- i स्याप्यसंभवात्तत्त्वमस्यादिवाक्यं न प्रसंख्यानविधिपरमित्यर्थः ॥ ८२॥ प्रमाणान्तरविरोधमभ्युपगम्यैतदुकं स एव नास्तीत्याह भिन्नविषय- त्वाञ्चति । तत्कथमित्यपेक्षायां श्रोकमवतारयति उच्यत इति । अपू- ३ र्वाधिगमं कुर्वत्प्रमाणान्तरानधिगतमर्थमेव गमयत्प्रमाणं भवति । न चे-

-iii. 85 ] तृतीयोध्यायः। १५७

अपूर्वाधिगम कुर्वत्प्रमाणं स्यान्न चेन्न तत्। न विरोधस्ततो युक्तो विभिन्नार्थावबोधिनोः ॥८३॥

य एवमपि भिन्नविषयाणां विरोधं वक्ति सोऽ्रापि विरोधं ब्रुयात्।

नायं शब्द: कुतो यस्माद्रूपं पश्यामि चक्षुषा। इति यद्वत्तयैवायं विरोधोऽक्षजवाक्ययोः ॥ ८४॥

प्रमाणानां सतां न विरोधः श्रोत्रादीनामिव भिन्नविषयत्वात् ! ययोश्वाभिन्नविषयत्वं तयोराखुनकुलयोरिव प्रतिनियत एव बाध्य- बाधकभावः स्यात्। अतस्तदुच्यते। ३

प्रत्यक्षं चेन्न शाब्दं स्याच्छाब्दं चेदक्षजं कथम्। पत्यक्षाभासः प्रत्यक्षे ह्यागमाभास आगमे ॥८५॥

भवति। तस्माद्विभिन्नार्थविषयत्वमेव प्रमाणानामङ्गीकार्यम्। ततञ्च तत्त्व- मस्यादिवाक्यप्रत्यक्षादिकयोः प्रमाणतयाऽन्योन्यवार्तानभिज्ञयोर्न विरोध ६ इत्यर्थः ॥ ८३॥ भिन्न विषययोर्वाक्यप्रत्यक्षयोः परस्परवार्तानभिज्ञतया विरोधो नास्ती- त्युक्तमर्थ दष्टान्तेन स्पष्टयितुमाह य एवमपीति । यथा रूपग्राहकशब्द- प्राहकयोश्चक्षुशश्रोत्रयोर्न कोऽपि विरोधः संभवत्येवं प्रत्यक्षागमयोरपी-३ त्यर्थः ॥ ८४ ॥ ननु सैवेयं ज्वालेति प्रत्यक्षं प्रभाविततिलिङ्गानुमानाद्वाव्यते तथा पदा- र्थत्वेनाग्नेरनुष्णत्वानुमानमुष्णत्वग्राहिप्रत्यक्षेण बाध्यते तथा न हिंस्या- त्सर्वभूतानीत्यागमोSग्रीषोमीयं पशुमालमेतेत्यागमान्तरेण बाध्यते त-३ त्कथं प्रमाणानां विरोधाभाव इत्याशङ्कय ययोरज्ञानयोरेकपदार्थोपाधौ विभिन्नस्वभावत्वालम्बनत्वं तयोर्बाध्यबाधकभावेऽपि न द्योः प्रामाण्यं बाध्यस्याभासत्वाद्वाधकस्यैव प्रमाणत्वादित्येतदाह प्रमाणानां सतामिति।६ प्रत्यक्षं चेदिति। यत्प्रत्यक्षसिद्धं न तच्छाब्देन बाध्यते बोध्यते वा। तेन

१५८ [ iii. 86-

न च प्रतिज्ञाहेतुद्ृष्टान्तन्याय इह संभवति शब्दादीनां प्रत्येकं प्रमा- णत्वादत आह।

स्वमहिम्रा प्रमाणानि कुर्वन्त्यर्थावबोधनम्। इतरेतरसाचिव्ये प्रामाण्यं नेष्यते स्वतः ॥ ८६ ॥

विरोधः प्रत्यक्षादिप्माणैरुद्वाट्यते* । कथम्। शृणु।

न तच्छाब्दं शब्दप्रमाणकम्। यञ्च शाब्दं शब्दप्रमाणकं तदपि न प्रत्यक्षेण ९ बाध्यते बोध्यते वा। तेन न प्रमाणानां विरोधः। ययोः पुनर्बाध्यबाधक- भावस्तयोरन्यतरस्यैव प्रमाणत्वमितरस्याभासत्वाद्यथेयं शुकिरिति प्रत्य- क्षेऽभयुपगते सतीदं रजतमिति प्रत्यक्षज्ञानं प्रत्यक्षाभासस्तथैकस्मिन्नागमे- १२ उभ्युपगते तेनापहृतविषयोऽपर आगमाभास एवमागमप्रत्यक्षयोः प्रत्य- क्षानुमानयोश्च बाध्यबाधकप्रसिद्धिर्नेतरथेत्यर्थः ॥८५॥ ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यमप्रमाणं प्रत्यक्षादिविरुद्धार्थत्वात् "आदित्यो यूप:" "यजमान: प्रस्तरः" इत्यादिवाक्यवदित्यनुमीयत इत्यत आह न ३ च प्रतिज्ञेति। आदित्यो यूप इत्यादावादित्यादिपदार्थस्य पशुबन्धनाद्ययो- ग्यस्य"यूपे पशुं बभ्नाति"इति शेषिवाक्यविरोधादप्रामाण्यं न तु प्रमाणान्त- रविरोधात् । प्रमाणानां स्वतःप्रामाण्यात्प्रमाणान्तरसंवादानपेक्षत्वात्स्वा- ६र्थावबोधमात्रेणैव प्रामाण्योपपत्तेरन्यथानवस्थाप्रसङ्गाच्चेत्यर्थः । अथवा। प्रतिज्ञाहेतुद्ृष्टान्तानां यथान्योन्यापेक्षयैवार्थावबोधकत्वं तथा प्रत्यक्षानु- मानादीनामपीत्याशङ्कयाह न च प्रतिज्ञेति । प्रतिज्ञादीनां प्रमाणावयवत्वा- ९ दन्योन्यापेक्षया बोधकत्वेऽपि प्रत्यक्षादीनां स्वत एव प्रमाणत्वान्नेतरेतरा- पेक्षा। इतरेतरापेक्षया प्रामाण्ये सति स्वतः प्रामाण्यभङ्गप्रसङ्गादेकप्रमा- णत्वप्रसङ्गाच्चेत्यर्थः ॥ ८६। पूर्वमात्मनो दुःखित्वादेः प्रमाणान्तरग्राह्यत्वमङ्गीकृत्य न तद्विरोधा- त्तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य प्रामाण्यभङ्गप्रसकतिरित्युक्त्म्। इदानीं प्रमाणा- ३ न्तरग्राह्यत्वमेव नास्तीत्याह न च सुखेति। प्रतिज्ञातार्थहेतुत्वेन श्रोक-

• प्रमाणैरुद्भ्ाव्यते M.

-iii. 89 ] तृतीयोउध्यायः। १५९

दुःखितावगतिश्चेत्स्यान्न ममीयेत सात्मवत्। कर्मण्येव प्रमा न्याय्या न तु कर्तर्यपि कचित् ॥ ८७॥

अभ्युपगमेऽपि च प्रसंख्यानशतेनापि नैव त्वं संभावितदोषा- न्मुच्यसे। अत आह।

प्रमाणबद्धमूलत्वादुःखित्वं केन वार्यते। अश्युष्णवन्निव्वत्तिश्वेन्नैरात्म्यं ह्वेति सौगतम् ॥ ८८।।

अथ मतम् ।

मवतारयति कथं शृण्विति। सुखदुःखादिधर्माणामात्मसमवेतत्वे तेषा- मात्मवत्प्रमागोचरत्वं न स्यात् । धर्मित्वेनात्मनः प्रमागोचरत्वमन्तरेण तद्धर्माणां प्रमागोचरत्वायोगात् । आत्मा च न प्रमागोचरः प्रमाया: ६ कर्मकगोचरत्वात्कर्मकर्तृविरोधप्रसङ्गाच्चेत्यर्थः॥८७॥ पूर्व प्रमाणानां भिन्नविषयत्वात्तद्दःखित्वादेः प्रमाणगम्यत्वासंभवाञ्ज प्रमाणान्तरविरोधाभावात्प्रसंख्यानविधिपरत्वं वाक्यस्य नास्तीत्युक्तम्। इदानीं दुःखित्वादेः प्रमाणगम्यत्वं तद्विरोधाद्वाक्यस्य प्रसंख्यानपरत्वं ३ चाभ्युपगम्यापि दुःखित्वादिलक्षणात्संसारादनिर्मोक्षप्रसक्तिरित्याह अ- भ्युपगमेऽपि चति। आत्मनः संसारित्वस्य प्रमाणावगतत्वेन पारमा- र्थिकत्वान्न केनापि तस्य निवृत्तिः संभवति यथाग्नेरुष्णता न केनापि६ वार्यते तद्वदित्यर्थः । विपक्षे दोषमाह निवृत्तिश्चेन्नैरात्म्यमिति। दुःखि- त्वादिपरिणामस्य परिणामिनिवृत्तिव्यतिरेकेणात्यन्तनिवृत्त्ययोगात्परि- णामिनिवृत्तौ शून्यवादप्रसङ्ग इत्यर्थः । अथवा। यथाग्नेरुष्णत्वं प्रामाणि-९ कमपि निवर्तते तद्वद्दःखादिकमपि निवर्ततामिति शङ्कित्वाझयुष्णत्वस्य धर्मिनिवृत्तिव्यतिरेकेण निवृत्त्यदर्शनादिहापि दुःखित्वादेर्धर्मिनिवृत्ति- व्यतिरेकेण निवृत्त्यसंभवात्तेनैव सह निवृत्तिर्वाच्या। तथा च सति १२ शून्यवाद्प्रसङ्ग इति परिहरति अशयुष्णवदिति॥८८॥ नन्वनिराकृत्यैवात्मन: स्वरूपं दुःखित्वादिविपरीतप्रमामुत्पाद्य प्रसं- ख्यानमेव दुःखित्वादिकं निराकरिष्यतीति शङ्कते अथ मतमिति।

१६० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 89-

निराकुर्यात्मसंख्यानं दुःखित्वं चेत्स्वनुष्ठितम् । प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वात्कथमुत्पादयेत्पमाम् ।।८९।।

ननु प्रसंख्यानं नाम तत्त्वमस्यादिशब्दार्थान्वयव्यतिरेक्युक्तिविषय- बुद्धयाम्रेडनमभिधीयते तच्चानुष्ठीयमानं प्रमितिवर्धनया परिपूर्णा ३ प्रमितिं जनयति न पुनरैकाग्यवर्धनयेति। यथाशेषाशुचिनीडे स्त्रीकुणपे कामिनीति निर्वस्तुक: पुरुषायासमात्रजनितः पत्यय इति। तनन। यतः ।

अभ्यासोपचया द्ुद्धेर्यत्स्यादैका गयमेव तत्। न हि प्रमाणान्यभ्यासात्कुर्वन्त्यर्थावबोधनम् ॥ ९० । अभ्यासोपचिता कृत्स्ं भावना चेन्िवर्तयेत्। नैकान्तिकी निव्ृत्तिरस्याद्वावनाजं हि तत्फळम् ॥ ९१ ॥

३ प्रसंख्यानस्य चित्तैकान्यरूपस्याप्रमाणत्वात्प्रमाणत्वेऽपि प्रत्यक्षादिवि- रोधान्मैवमिति परिहरति प्रत्यक्षादीति॥८९॥ ननु प्रसंख्यानस्य प्रमोत्पादकत्वमनुपपन्नमिति कथमुच्यते तस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थज्ञानतदुपकरणयुक्त्यभ्यासरूपत्वेन प्रमितिवर्धक- ३ त्वोपपत्तेः श्रुतौ च "निदिध्यासितव्यः" इत्यात्मदर्शनहेतुत्वेन तस्याङ्गी- काराल्लोके च भावनाप्रचयस्यावस्तुन्यपि प्रत्ययदाढर्वहेतुत्वदर्शनादिति शङकते ननु प्रसंख्यानमिति। तदुत्तरत्वेन श्रोकमवतारयति तन्न यत इति। ६ प्रमाणाभ्यासोपचयस्य च पदार्थनिश्चयद्वारेण वाक्यार्थविषयासंभावना- विपरीतभावनालक्षणप्रतिबन्धनिरा सेनैवोपयोगान्निदिध्यासनस्य चैका- प्र्यजनकत्वेन चित्तविक्षेपलक्षणप्रतिबन्धनिरासकत्वरात्समाहितमनसश्च ९ प्रमाणसामग्रीतः स्वत एव प्रमोत्पत्तेः प्रत्यक्षादेश्चाभ्यासापेक्षया प्रमितिजनकत्वादर्शनान्न साक्षात्प्रसंख्यानस्य प्रमोत्पादकत्वमित्यर्थः॥९०॥ नन्वभ्यासजनिताया भावनायाः समस्तसांसारिकदुःखनिवर्तनेन ब्रह्मरूपताप्राप्तिहेतुत्वं "स यथाक्रतुरस्मिलोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य

-iii. 93 ] तृतीयोऽध्यायः। १६१

अपि चाह।

दुःख्यस्मीत्यपि चेङ्डस्ता कल्पकोटयुपबृंहिता । स्वल्पीयोऽभ्यासजा* स्थास्वी भावनेत्यत्र का प्रमा ॥९२॥ ननु शास्त्रात्स्थास्तुत्वं भविष्यति। नैवम्। यथावस्थितवस्तुयाथा- त्म्यावबोधमात्रकारित्वाच्छास्त्रस्य। न हि पदार्थशक्त्याधानकृच्छा- स्त्रम्। प्रसिद्धं च लोके। ३

भावनाजं फलं यत्स्याद्यच्च स्यात्कर्मणः फलम् । न तत्स्थास्विति मन्तव्यं द्रविडे्विव सङ्गतम् ॥९३॥

भवति" इति श्रूयत इति शङकते अभ्यासोपचितेति । सत्यं श्रूयते। सा तु३ प्राप्तिरात्यन्तिकी न भवति भावनाजन्यत्वेनानित्यत्वादिति परिहरति नैकान्तिकीति ॥ ९१॥ किमु वक्तव्यमिति न्यायान्तरं दर्शयति अपि चाहेति। अनादिकाल- प्रवृत्ताप्यहं सुखी दुःखीति भावना ध्वस्ता चेदल्पकालाभ्यासजनिता ब्रह्मभावना निवर्तत इति किमु वकव्यं तथात्वेपि स्थास्तुत्वे प्रमा-३ णाभावादित्यर्थः ॥९२॥ ननु का प्रमेति कथमभिधीयते सगुणोपासनाफलत्वेन "न च पुन- रावर्तते" इत्यनावृत्तेः श्रूयमाणत्वादिति शङ्कते ननु शास्त्रादिति । तत्रापि शास्त्रस्य पदार्थशक्त्याधानकारित्वायोगान्न च "न च पुनराव-३ तते" इत्यादेरपि शास्त्रस्य नित्यत्वबोधकत्वमेवेति वाच्यम्। तथा च सति "नास्त्यकृतः कृतेन" इत्यादिश्रुतिसहकृतस्य भावनाजन्यत्वेनानित्य- त्वानुमानस्य बलवत्तरत्वादनावृत्तिश्रुतेश्च ज्ञानद्वारापेक्षयापि संभवात् ६ "न च पुनरावर्तते" इत्यस्य न नित्यत्वबोधकत्वमिति परिहरति नैवमिति। किं च भावनाजन्यफलस्यानित्यत्वं प्रसिद्धं तस्मादपि शास्त्रान्न नित्यत्वं प्रतिपत्तुं शक्यत इत्यत्र श्ोकमवतारयति प्रसिद्धं चेति ॥९३॥ * स्वल्पीयाभ्यासजा S. + संगतिः M. २१ [नै. सि. ]

१६२ [ iii. 94-

यद्यपि प्रत्यक्षादिपमाणोपात्तमात्मनो दुःखित्वम्। तथापि तत्त्वमस्या- दिवाक्योत्थप्रत्यय एव बलीयानिति निश्चयोऽव्यभिचारिपामाण्य *- ३ वाक्योपात्तत्वात्प्रमेयस्य च स्वत एव निर्दुःखित्वसिद्धेः । प्रत्यक्षा- देस्तु सव्यभिचारित्वात्संभावनायाश्र पुरुषपरिकल्पनामात्रावष्ट- म्भत्वाच्चेति।

निर्दुःखित्वं स्व्रतस्सिद्धं परत्यक्षादेश्र दुःखिता। को ह्यात्मानमनादृत्य विश्वसेद्वाह्यमानतः ॥ ९४॥

पूर्व प्रमाणानां परस्परविरोधाभावाद्यःखित्वस्य प्रमाणान्तरायोग्य- त्वात्तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य मानान्तराविरुद्धार्थतया प्रसंख्यानपरत्वं नि- ३ राकृतम्। इदानीं दुःखित्वस्य प्रत्यक्षादिसिद्धतामभ्युपगम्यापि तत्त्वम- स्याद्यागमजन्यज्ञानमेव मानान्तरसिद्धार्थवाधकं स्यादित्याह यद्यपीति। कुतस्तस्यैव बाधकत्वमपीत्यत आह अन्यभिचारीति । अपौरुषेयत्वेना- ६ संभाविताशेषपुरुषदोषवाक्यजन्यत्वादित्यर्थः। इतश्चागमजन्यज्ञानस्य बाधकत्वमित्याह प्रमेयस्य चेति। आत्मनः सुषुप्त्यादौ स्वयंप्रकाशमान- तया निर्दुःखित्वस्य सिद्धत्वाद्दुःखित्वग्राहिप्रत्यक्षस्य वाध्यत्वमित्यर्थः। ९ इतश्च तस्यैव बाध्यत्वमित्याह प्रत्यक्षादेस्त्विति। प्रत्यक्षादेः संभावित- दोषत्वाद्दुःखित्वग्राहिप्रत्यक्षस्य बाध्यत्वमित्यर्थः । यद्वा। सुषुप्त्यादावा- त्मनि प्रकाशमानेपि दुःखित्वग्राहिप्रत्यक्षादेर्व्यभिचारित्वाद्वाध्यत्व- १२ मित्यर्थः । इतश्च दुःखित्वप्रतिपत्तिर्बाध्येत्याह संभावनायाञ्च्ेति। आ- त्मनो दुःखित्वस्य संभावनामात्रसिद्धत्वादपि तद्ग्राहिप्रत्यक्षादेर्बाध्यत्व- मित्यर्थः। ननु स्वतस्सिद्धात्प्रत्यक्षादिसिद्धस्यैव प्राबल्यं किं न स्यादि- १५ त्यत आह को हीति। निर्दुःखित्वं निर्दोषागमवाक्यात्स्वत एव प्रतीयते दुःखित्वं तु संभावितदोषात्प्रत्यक्षादेः परत एव प्रतीयते तत्र निर्दोष- सदोषप्रमाणाभ्यां स्वतः परतः प्रतिपन्नयोनिर्दोषप्रमाणेन स्वतःप्रति- १८ पन्ने ऽविभ्रम: कर्तव्य इत्यर्थः ॥९४॥

• Instead of प्रामाण्य, DF have प्रामाण्येन, and so originally A. The reading of B is प्रामाण्ये and of C प्रमाण°

-iii. 97 ] तृतीयोउध्यायः। १६३ संबन्धार्थ एव।

अपि प्रत्यक्षबाधेन प्रवृत्तिः प्रत्यगात्मनि । "पराश्चि खानी" त्येतस्माद्वचसो गम्यते श्रुतेः ॥९५॥ अभ्युपगम्यैवसुच्यते न तु प्रमाणं सत्प्रमाणान्तरेण विरुध्यत इत्य- सकृदवोचाम। यत्रापि वाक्यप्रत्यक्षयोर्विरोधाशङ्का तत्रापि पुरुष- मोहवशादेव सा जायते न तु परमार्थत इति। अत आह। ३

प्रमां चेज्जनयेद्वाक्यं प्रत्यक्षादिविरोधिनीम् । गौणीं प्रत्यक्षतां ब्रूयान्मुख्यार्थासंभवाहुधः ॥९६॥ तस्यार्थस्य सुखप्रतिपत्यर्थमुदाहरणम्।

पूर्वश्लोकसंबन्धग्रन्थोक्तार्थे श्रुतिप्रतिपादनायोत्तरश्लोक इत्याह संब- न्धेति । प्रत्यक्षबाधेन प्रत्यगात्मनि श्रुतेः प्रवृत्तिरित्येषोऽर्थः "पराश्चि खानि" इत्येतस्माद्वचसो गम्यते। "तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन्"३ इति प्रत्यगात्मनः प्रत्यक्षाद्ययोग्यत्वकथनादित्यर्थः ॥९५॥ अभ्युपगमवादमिदानीं त्यजति अभ्युपगम्यैवमिति। ननु प्रमाणं सत्प्र- माणान्तरेण न विरुध्यत इति कथमुच्यते तत्त्वमस्यादिवाक्यदुःखित्वा- दिप्रत्यक्षयोर्विरोधदर्शनादित्याशङ्कय तत्रापि प्रमाणवृत्त्यपरिज्ञानादेव ३ विरोधाशङ्का पुरुषस्य जायते न तु परमार्थतस्तयोर्विरोधोऽस्तीत्याह यत्रापीति। कथमेवं निश्चीयत इत्याशङ्कत श्रोकमवतारयति अत आहेति। अहं दुःखीत्यात्मनो दुःखित्वप्रत्यक्षतां गौणीं ब्रूयादन्तःकरणगतदुःखि-६ त्वप्रत्यक्षता तद्गुणयोगात्प्रत्यगात्मनि वर्तत इति बरूयात्। स्वयंप्रकाशचैत- न्यस्वभावस्यात्मनो दुःखित्वादिपरिणामित्वासंभवेन तस्मिन्दुःखीति प्रत्यक्षस्य मुख्यार्थतायोगात् । ततश्चैतन्यस्वभावस्यात्मनो ब्रह्मत्व-९ बोधकेन तत्त्वमस्यादिवाक्येन सह दुःखित्वप्रत्यक्षस्य न विरोध इत्यर्थः ॥९६॥ अहं दुःखीतिप्रत्ययेन गुणवृत्त्यात्मोच्यत इत्येतद्दष्टान्तेन प्रतिपाद्य-

२६४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 97-

अग्निस्सम्यगधीतेऽसौ जहासोच्ैश्र मश्चकः । यथा तद्वदहंदृत्या लक्ष्यतेऽनईयापि सः ॥९७॥

कस्मात्पुनः कारणात्साक्षादेवात्मा नाभिधीयते किमनया कल्पनयेति तत्राह

त्वमित्येतद्विहायान्यन्न वर्त्मात्मावबोधने। समस्तीह त्वमर्थोडपि गुणलेशेन वर्तते ॥ ९८॥

तीत्याह तस्यार्थस्येति। अग्न्यादिशब्देनाध्येतृचेतनाभिधानानर्हैण माण- ३ वको लक्ष्यते यथा तद्वत्स्वयंप्रकाशचैतन्याभिधानानर्हयाहंवृत्त्यात्मा लक्ष्यत इत्यर्थः ॥९७।।

ननु मुख्यया वृत्त्यात्मनोऽभिधायकं पदमस्ति न वा । नास्ति चेन्न लक्ष्यत्वं स्वशब्दवाच्यस्यैव लोकेऽन्यपदलक्ष्यत्वदर्शनात्। अस्ति चेत्ते- ३ नैवाभिधीयतां क्िमनया लक्षणाकल्पनयेति शङ्कते कस्मात्पुनरिति। त- दुत्तरत्वेन श्रोकमवतारयति तत्राहेति। त्वमहमित्येतत्पदं विहायात्मा- वबोधने पदान्तरं न संभवति। तञ्च त्वमहमादिपदं गुणलक्षणयोरन्य- ६तरवृत्त्यैवात्मनि वर्तते न तु मुख्यया वृत्त्यात्माभिधायकं पदान्तर- मस्ति। तथापि नालक्ष्यत्वप्रसङ्गो वाच्यत्वस्य लक्ष्यत्वाप्रयोजकत्वान्मु- ख्यार्थसंबन्धो विवक्षितार्थप्रतिपत्त्युपयोगित्वाल्लक्ष्यत्वे प्रयोजको न तु वाच्यत्वमुक्तप्रयोजकसन्भावे वाच्यत्वाभावापराधेन लक्ष्यत्वाभावाद र्शनादात्मनश्च "यतो वाचो निवर्तन्ते" इत्यादिश्रुतेर्जात्याद्यभावाच्च निरुपाधिकस्य वाच्यत्वानुपपत्तेस्त्वमहमादिशब्दवाच्यप्रमातृसाक्षि- १२ तया तत्संबन्धस्य भावादभीष्टसर्वप्रत्यक्त्वप्रतिपत्तिप्रयोजनभावात्वम- हमादिशब्दवाच्यान्तःकरणोपाधावेव स्फुटतरव्यवहारयोग्यत्वात्तद्वाच- कशब्दैरात्मा लक्ष्यत इत्यर्थः। त्वं प्रमाता अर्थो यस्य शब्दस्य स त्वमर्थ- १५ स्त्वंशब्द इति यावत् ।।९८ ।।

-iii. 100 ] तृतीयोऽध्यायः। १६५ कस्मात्पुनहेतोर्ह्यहमित्येतदपि गुणलेशेन वर्तते न पुनः साक्षादेवेति। विधूतसर्वकल्पनाकारणस्वाभाव्यादात्मनः अत आह।

व्योम्नि धूमतुषाराभ्रमलिनानीव दुर्धियः। कल्पयेयुस्तथा सूढाः संसारं मत्यगात्मनि ॥ ९९॥ ननु *सर्वकल्पनानामप्यात्मन्यत्यन्तासंभवे समानेऽहंतृत्तौ क: पक्षपाते हेतुर्येन वृत्त्यन्तराणि विधूयाहंटन्यैवात्मोपलक्ष्यत इति। उच्यते। ३

चिन्निभेयमहंवृत्तिः प्रतीचीवात्मनोऽन्यतः । पूर्वोक्तेभ्यश्च हेतुभ्यस्तस्मादात्मानयोच्यतेो ॥ १००॥

ननु त्वमहमादिपदानां प्रत्यङ्मात्रवाचित्वात्साक्षादेवात्माभिधीयतां किं तत्र लक्षणाकल्पनयेति शङ्कते कस्मात्पुनर्हेतोरिति। तत्र वाच्यवा- चककल्पनानां कारणभूतगुणक्रियादीनां वस्तुतोऽभावादिति श्रोकम-३ वतारयन्परिहरति विधूतेति। संसारशब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूतं षष्टयादि- कमित्यर्थः ॥९९॥ नन्वहंकारस्येव देहघटादेरप्यात्मन्यधिष्ठाने कल्पितत्वाविशेषात्तद्वा- चकैरपि शब्दैरात्मा कस्मान्न लक्ष्यत इत्याशङ्कय श्रोकेनोत्तरमाह नन्वि- त्यादिना । अहंवृत्तिर्ह्यात्मविवर्ततया तप्तायःपिण्डवच्चिन्मयी भवति ।३ आत्मनो यदन्यत्तस्माच्चिद्यतिरिक्तपदार्थेभ्यः प्रतीचीव प्रत्यग्भूतेव भ- वति। यद्वा। आत्मनः प्रत्यगात्मनः समनन्तरमन्यतो देहादिभ्यः प्रत्य- ग्भूतेव भवति। यद्वा। स्वस्मादन्यतोन्यस्मात्प्रतीचि प्रत्यगात्मनीव स-६ र्वान्तरत्वं भातीति यस्मात्तस्मात्"आत्मना चाविनाभावम्"इत्यादिपूर्वोक्क- हेतुभ्यश्च तच्छब्दैरेवात्मा लक्ष्यत इत्यर्थः ॥ १०० ॥

• सर्वविकल्पकल्पनानां M. । आत्मा तयोच्यते S.

१६६ नैष्कर्म्र्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 101-

वृत्तिभिर्युष्मदर्थाभिर्लक्ष्यते चेद्दशि: परः । अनात्मत्वं भवेत्तस्य वितर्थं च वचः श्रुतेः ॥ १०१ ॥ यथोक्तेन ।

अनेन गुणलेशेन ह्यत्यहंकर्तृकर्मया। लक्ष्यतेऽसावहंदत्या नाञ्जसात्राभिधीयते* ॥ १०२ ॥ नाञ्जसात्राभिधीयता इति को हेतुरिति चेत्। षष्ठीगुणक्रियाजातिरूढय: शब्दहेतवः । नात्मन्यन्यतमोऽमीषां तेनात्मा नाभिधीयते॥ १०३ ॥

विपक्षे दोषमाह वृत्तिभिरिति। घटादिवृत्तिभिस्तदभिधानैश्च्ात्मनो लक्ष्यत्वे घटादिवदनात्मत्वस्यैव प्रतीतिप्रसङ्गाद्गह्मात्मत्वेन प्रतीतिर्न १ स्यात्तथा च "अहं ब्रह्मास्मि" "तत्त्वमसि" (इति) आदिवाक्यानामेकत्व- प्रतिपादकानां वैयर्थ्यमपुरुषार्थपर्यवसायित्वं च स्यादित्यर्थः ॥ १०१॥ उक्तार्थनिगमनपरं श्रोकमाकाङ्गितपद पूरयन्नवतारयति यथोक्के- नेति। अहंकतारं प्रमातारं तत्कर्म च देहघटादिकमतीत्य या वर्तते ३ कूटस्थचिन्निभा याहंवृत्तिस्तया। यद्वा। अतिशयेनाहंकर्तैव कर्म विषयो यस्यास्तयासौ प्रत्यगात्मा लक्ष्यते । अत्रात्मन्यञ्जसा साक्षादभिधावा- च्यत्वं यतो न संभवति तत इत्यर्थः । गुणलेशेनेति हेतौ ६ तृतीया ॥ १०२। ननु हेत्वभिधानमन्तरेणात्मनि नाभिधायक: शब्द इति न शक्यते वकुमित्याशङ्कय शब्दप्रवृत्तिनिमित्तानां संबन्धादीनामात्मन्य संभवो ३ हेतुरिति श्लोकेन परिहरति नाञ्जसात्राभिधीयत इत्यादिना। षष्ठीति। तद्वाच्य: संबन्ध इत्यर्थः । क्वचित्वष्ठयर्थः संबन्धः शब्दप्रवृत्तिनिमित्तं यथा राजपुरुष इत्यादिः । क्वचिद्गुणयोगो यथा शुक्क: पट इत्यादिः। ६क्कचित्कियायोगो यथा पाचक इत्यादिः। क्वचिज्ातियोगो यथा गौरश्वः * All Mss but E & S read अभिधायकः । + ABCD omit नाञ्सात्राभिधीयते।

-iii. 105 ] तृतीयोऽध्यायः। १६७ यदि शब्दोऽभिधानाभिधेयत्वसंबन्धाङ्गीकारेण नात्मनि वर्तते कथं शब्दादहं ब्रह्मास्मीति सम्यग्बोधोत्पत्तिः । उच्यते। असत्ये वर्त्मनि स्थित्वा निरुपायमुपेयते। आत्मत्वकारणाद्विदो* गुणवत्या विबोधिताः ॥ १०४ ॥ कथं पुनरभिधानमभिधेयेनानभिसंबद्धं सदनभिधेयेऽर्ये प्रमां जन-

बोधयतीत्याह। ३

शयानाः प्रायशो लोके बोध्यमानाः स्वनामाभः। सहसैव प्रबुध्यन्ते यथैवं प्रत्यगात्मनि ॥१०५॥

पुरुष इत्यादिः। क्वचिद्रूढिर्यथाकाशो औौरभ्रमित्यादिः। एतेषां शब्द-

त्मेत्यर्थः॥ १०३।। आत्मनः परमार्थतः पदेन वाच्यवाचकलक्षणसंबन्धाभावे पदविषय- त्वाभावाद्वाक्यात्सम्यग्बोधोत्पत्तिर्न स्यादित्याशङ्कय परिहरति यदीत्या- दिना। असत्य आरोपितरूपे वर्त्मन्युपाये शबलात्मनि स्थित्वावस्थाय ३ निरुपायं सत्ताप्रतीतौ साक्षादुपायरहितमात्मतत्त्वमुपेयते प्राप्यते यथा शाखाग्रे चन्द्रो यथा रेखाभिः सत्या वर्णा इत्यर्थः । तथापि प्रमाणान्तर- सिद्धस्य लोके लक्ष्यत्वदर्शनात्तस्य प्रमाणान्तरासिद्धस्य लक्षणयाप्यव-६ गतिर्नोपपद्यत इत्याशङ्कयात्मत्वादेव हेतोः स्वप्रकाशतया सिद्धत्वाल्लक्ष- णावृत्त्या तद्वगतिरुपपद्यत इत्याह आत्मत्वकारणादिति ॥१०४॥ उपायमात्रस्योपेयेन सत्यसंबन्धरहितस्य बोधकत्वेऽप्यभिधानस्यागृ- हीतसंबन्धस्य बोधकत्वं क्वापिन दृश्यत इति विशेषमाशङ्कय संबन्ध- ग्रहणमन्तरेणापि बोधकत्वं यथोच्यते तथा शण्वित्याह कथं पुनरित्या-३ दिना। यथा निद्रितः पुमानुत्तिष्ठ देवदत्तेत्यामन्त्रणशब्देनागृह्य- * कारणात्सिद्धा ABCDF; विबोधिता E, विबोधित: ABDF.

१६८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 106-

न हि नाम्नास्ति संबन्धो व्युत्थितस्य शरीरतः । तथापि बुध्यते *तेन यथैवं तत्त्वमित्यतः ॥ १०६ ।। यथा च। बोधाबोधौ नभोऽस्पृष्टा कृष्णधीनीडगौ यथा। बाध्येतरात्मकौ स्यातां तथेहात्मनि गम्यताम् ॥ १०७॥

माणाभिधेयसंबन्धेनैव बोध्यमानः प्रवुध्यते तद्वत्तत्वमस्यादिनाप्य- ६ विद्यया निद्रितः पुमानग्ृह्यमाणसंबन्धेनैच बोध्यमानः प्रबुध्यत इत्यर्थः ॥१०५॥ ननु नामभि: पूर्वसंबन्धग्रहणमस्त्येव तस्माङ्गहीतसंबन्धानामेव तेषां तत्रापि बोधकत्वमित्यत आह न हीति। शरीरादुत्थितस्य देहेन्द्रिया- ३ भिमानरहितस्य सुषुप्तस्य स्ववाचकशब्दश्रवणसंबन्धस्मरणयोरभावा- त्तन्द्ावे च सति शरीरसंबन्धे प्रतिबोधः प्रतिबोधे सति शरीरसंबन्धः अथवा प्रतिबोधे सति श्रव्ण श्रवणाच्च प्रतिबोध इति परस्पराश्रयत्वप्र- ६ सङ्गादस्मर्यमाणसंबन्धस्यैव बोधकत्वं सुषुप्तावङ्गीकर्तव्यम्। तस्माद्वाच- कशब्दस्य वाच्य एव संबन्धज्ञानापेक्षा न लक्ष्ये। अन्यत्र गृहीतसंबन्ध- स्थापि गङ्गाशब्दस्य संबन्धग्रहणं विनैव तीरादौ बुद्धिजनकत्वप्रदर्शनात्। ९ एवं शबलेऽपि गृहीतसंबन्धानामपि तत्त्वमस्यादिशब्दानां लक्षणया- खण्डैक रसपर्यवसायित्वं नानुपपन्नमिति भावः ॥१०६॥ ननु भवत्वेवं शब्दादात्मनि ज्ञानोत्पत्तिस्तथापि निवर्त्यनिवर्तकाज्ञान- ज्ञानाश्रयत्वादात्मनः सविकारत्वं प्राप्तमित्याशङ्कय दृष्टान्तेनैव तन्निराचष्टे ३ यथा चेति। अमूर्तत्वान्नीरूपमाकाशमिति बोधो नीलोत्पलदलवन्नील- मित्यबोधस्तौ यथा नभो गगनमरपृष्टा विकारमकृत्वैव बाध्यबाधकौ स्या- ताम्। कथं तर्हि तयोरप्यन्तरेण विषयगतमतिशयं निवर्त्यनिवर्तक- ६भाव: स्यादित्याशङ्कयाह कृष्णधीनीडगाविति। कृष्णाकारा धी: कृष्णधी- स्तस्या नीडमालम्बनं विषय इति यावत्। तद्गतौ तद्विषयौ नीरूपं रूपवच्चेति विरुद्धाकाराकारितौ तावन्मात्रस्यैव यथा निवर्त्यनिवर्तको १भवतस्तथात्मानमविकृत्यैव संसार्यसंसारीति बोधाबोधौ निवर्त्यनिव- रतकौ स्यातामित्यर्थः॥१०७॥ बुध्यते येन S.

-iii. 110] तृतीयोऽध्यायः। १६९ "असत्ये वर्त्मनि स्थित्वा" इत्युपश्रुत्यातिविस्मितो महता संभ्रमेण कश्चिच्ोदयति। नासन्नुपायो लोकेऽस्ति परमार्थविनिश्चये। नासल्िङ्गाद्धि बाष्पदेः कश्षिदमिं प्रपद्यते ॥ १०८ ॥ इत्येवं चोदयेद्योऽपि जोषयेत्तं* घटादिना । सदसन्यां विभक्तोऽसौ। पर्यायश्च न चानयोः ॥१०९॥ एवं कुचोदमुन्मूल्याथेदानीं प्रकृतमभिधीयते। प्रकृतं चानभिधेये ननु यस्य यद्रूपं मिथ्या तस्य तत्प्रयुक्तकार्यकरत्वं नास्ति यथा बाष्प- धूमस्य धूमत्वाभावान्न तत्प्रयुक्तान्निगमकत्वमेवं श्वत्याचार्यादेस्तद्रूपेण मिथ्यात्वान्न तत्प्रयुक्तबोधहेतुत्वसंभव इति चोदयतीत्याह असत्ये३ वर्त्मनि स्थित्वेत्युपश्चुत्येत्यादिना ॥ १०८ ॥ परिहरति इत्येवमिति। ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य कृत्स्स्य घटपटादे: प्रप- श्चस्य मायामयत्वाङ्गीकारात्तस्य चार्थक्रियाकारित्वे तवाप्यविवादान्तु च्छतायाश्च मयेव त्वयाप्यनङ्गीकारादूघटादिनैव दष्टान्तेन प्रीणातु भवा-३ नित्यर्थः । दृष्टान्तोऽ्यसंप्रतिपन्न इति मन्वानं प्रत्याह सदसन्भ्रयामिति। न हि घटादि: सन्नास्तीत्यपि दर्शनान्नाप्यसन्नभावप्रतियोगित्वात्ततः सदसद्भ्यां विलक्षण इत्यर्थः । तर्हि क्रमेण सत्त्वमसत्वं चेत्याशङ्गयाह ६ पर्यायश्च न चानयोरिति। यस्मिन्धर्मिणि सत्त्वास्त्त्वयोः क्रमेण समावेश इष्यते तस्य सत्वेऽसत्वे च न समावेशः संभवति वैयर्थ्याद्विरोधाञ्च। उभयविलक्षणत्वे चानिर्वचनीयता बलादापतति। बाष्पधूमादेस्त्वव्या९ सत्वादेवागमकत्वं प्रमेयत्वादिवन्न त्वसत्यत्वादसत्यस्यापि प्रतिबिम्बव- णदैर्ध्यादेर्गमकत्वदर्शनात्सत्यस्यापि घटपटादेरव्याप्तस्य गमकत्वादर्श- नाच्चेति भावः॥१०९॥ १२ वृत्तकीर्तनपूर्वकं वर्तिष्यमाणस्य तात्पर्यमाह एवमिति। कारणान्तर-

स्यापि निवर्तकत्वं पूर्वमुदितमिदानीं निवर्त्याविद्यास्वभावपर्यालो-३ * योजयेन्तं S. + विविकोसौ C. २२ [ नै. सि. ]

१७० नैष्कर्म्र्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii, 110-

कथमभिधाश्रुतिरविद्याध्वंस्यात्मनि ज्ञानं जनयतीति। तत्रैव कारणान्तरमुच्यते। अतिदुस्स्थोऽपवोधोत्र ह्यात्मैवास्य प्रबुद्धता। निमित्तमात्राव्वेत्येषा नासाग्रे वदरं* यथा ॥ ११०॥ अनुदितानस्तमितकूटस्थवोधमात्रस्वाभाव्यादात्मनो दुस्संभाव्यो- Sविद्यासद्भाव इति चेन्न । अविद्यापसिद्धयैव तत्सन्भावसिद्धेरुलूक- ३ निशावदित्यत इदमुच्यते । अहो धाष्टर्यमविद्याया न कश्चिदतिवर्तते। प्रमाणं वस्त्वनादृत्य परमात्मेवा तिष्ठति ॥ १११॥

चनयापि तदुपपन्नमित्युच्यत इत्यर्थः । अतिदुस्स्थतामेवोपपाद्यति आत्मैवेति। अनुदितानस्तमितप्रकाशस्वभाव आत्मन्यबोधः स्वप्रकाश- ६ स्वभावे सवितरीव तमःप्रतिभासव्यतिरेकेण वस्तुतो नोपपन्नस्तेन य- त्किचिन्निमित्तमासाद्य नासाग्रस्थवद्रमिव व्येत्यपगच्छतीत्यर्थः ॥११०॥ ननु तर्ह्युक्तयुक्तिवलान्न भवेदात्मन्यविद्येति चोद्यमुन्भाव्य प्रसिद्धत्वेन तस्या: सन्भ्ावापह्वायोगान्नित्यपरतन्त्रतया प्रतीतेः स्वातन्त्र्यायोगाज्- ३ डाश्रयत्वस्य च निरस्तत्वाद्हमज्ञो मामन्यं च न जानामीति भासानु- सारेणात्माश्रयत्वमेष्टव्यमिति परिहरति अनुदितेत्यादिना। उलूकनिशा- वदिति। यथा प्रमाणतर्काभ्यां स्वप्रकाशस्वभावस्याह्नो रात्रित्वासंभ- ६ वेउप्युलूकानामपरोक्षत्वादह एव रात्रित्वं तद्वत्प्रमाणतर्काभ्यामात्मन्य-

पाद्यति प्रमाणमिति। प्रमाणं वस्तुवृत्तं चानपेक्ष्य स्वयमेव परमार्थ- ९ वद्वभासते तस्माद्विद्याया धाष्टर्य विद्वानीश्वरोपि नातिवर्तितुं शक्कोतीत्यर्थः ॥१११॥ ननु प्रसिद्धबलाच्चेदात्मन्यविद्याभ्युपेयते तर्हि प्रसिद्धेः सार्थकत्वाय

• व्येत्येव नासाग्रवदरं M. परमाथेव M.

-iii. 114 ] तृतीयोऽध्यायः। .१७१

न कथंचनापि तत्संभावनाप्यस्ति यत आह। ज्ञानं यस्य निज रूपं क्रियाकारकवर्जितम्। संभावनाप्यविद्यायास्तत्र स्यात्केन हेतुना ॥ ११२ ॥ सोऽयमेवमनुदितानस्तमितावगतिमात्रशरीर आत्मापि सन्नविचारित- मसिद्धाविद्यामात्रव्यवहित एवातथैवेक्ष्यते यतोऽतः ।

अनुमानादयं भावाव्यावृत्तोऽभावमाश्रितः । ततोऽप्यस्य निवृत्तिः स्याद्वाक्यादेव वुभुत्सतः ॥११३ ॥

भाववदभावादपि निवृत्तिरनुमानादेव किमिति न भवतीति चेच्छृणु।

वास्तव एव सन्भावः किं न स्यादित्याशङ्कय युक्तिबलान्मैवमित्याह यस्मादित्यादिना। ननु ज्ञानस्य जन्यत्वात्परिणामादिक्रियावत्त्वाच्च कथ-३ मात्मरूपत्वमित्यत आह क्रियाकारकेति ॥ ११२॥ ननु भवत्वेवमविद्यासन्भ्ावः प्रसिद्धिबलादात्मनि तथापि कथं तन्नि- वृत्तिरित्याकाङ्कायां पूर्वोक्तान्वयव्यतिरेकलक्षणानुमानोपकताद्वाक्यादि- ति श्रोकतात्पर्यकथनपूर्वकमवतारयति सोयमित्यादिना। पूर्वमात्म-३

देहादिरात्मा न भवतीति विविकतत्वेनाधिगतोयमात्मा भावरूपदेहा-

भवतीति शेषः। स्वरूपनिर्धारणाभावात्। अतः सत्त्वेन प्रतिपन्नदेहादिभ्यो व्यावृत्तस्य कोऽस्मीति वुभुत्सोरस्य वाक्याद्गह्मात्मत्वप्रतिपत्तौ सत्यां विशेषस्वरूपनिर्धारणादभावाद्यावृत्तिः स्यात्। ततः। अन्वयव्यतिरेक-९ सहकृताद्वाक्यादविद्यानिवृत्तेरित्यर्थः ॥११३॥ ननु देहाद्यावृत्तिर्यथानुमानात्सिद्धयति तद्वदभावो नात्मा दृश्यत्वात् दे हादिवदित्यभावाद्यावृत्तिरप्यनुमानात्सिद्धयति ततः कथमन्वयव्यतिरे- कसहकृताद्वाक्यादात्मावगतिः स्यादित्युच्यत इति शङ्कोत्तरत्वेन श्रोक-३ मवतारयति भाववदित्यादिना। भावाद्देहेन्द्रियाद्यात्मलक्षणाद्यथा- त्मनो व्यावृत्तिर्न भावत्वाकारेणैव भवत्युभयोर्भावस्वभावत्वाविशेषात्

१७२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 114- न व्यादत्तिर्यथा भावाद्भावेनैवाविशेषतः*। अभावादप्यभावत्वांव्यावृत्तिर्न तथेष्यते ॥ ११४॥ यतो नानुमानेन व्याविद्धाशेषक्रियाकारकफलात्मनि स्वाराज्येऽभि- षेक्तुं शक्यते तस्मात्। अविद्यानिद्रया सोडयं प्रसुप्ो दुर्विवेकया। भावाभावव्युदासिन्या ख्रुत्यैव प्रतिवोध्यते॥११५॥ अत्राहानुदितानस्तमितविज्ञानात्ममात्र स्वरूपत्वाद्ुस्संभाव्या विद्येति। नैतदेवम्। कुतः । यत आह।

कुतो विद्येति चोदं स्यानैव पाग्घेत्वसंभवात्। कालनयापरिच्छित्तेर्ग शोर्ध्व चोदसंभवः ॥ ११६ ।।

६ किन्तु द्रष्टदृश्यादिचतुर्विधान्वयव्यतिरेकलक्षणानुमानबलादेव निश्ची- यत न प्रतीयतेऽनुमानविनिश्चिताभावत्वादेव। ततो भावाभावविलक्षण- १ ब्रह्मरूपत्वप्रतिपादकवाक्यादेवाभावव्यावृत्तिप्रतीतिरिति भावः ॥११४।। फलितार्थमुपसंहरति यत इत्यादिना। दुर्विवेकया प्रमाणान्तरेण निवर्तयितुमशक्ययेत्यर्थः ॥ ११५॥ पूर्वोक्तमनव बोधमुद्भाव्य प्रकारान्तरेण परिहरति अत्राहेत्यादिना। किम- नुदितायां विद्यायामविद्या न संभवतीति चोद्यमुतोदितायाम् । नाद्य-

मविद्येति चोद्यानवतारादविद्यानुभवविरोधाच्च। नापि द्वितीय आत्मन्यविद्या नासीदस्ति भविष्यतीत्यवगतेस्तादृशचोद्यानवसरत्वा- ६ दित्यर्थ: ॥ ११६॥

अवशेषतः M. *+++6- * अन्यभावत्वात् M. 1 अनिद्रो निद्रया M. मात्र occurs in CF only.

-iii. 119 ] तृतीयोऽध्यायः। १७३ यस्मात्त्त्वमस्यादिवाक्यमेवात्मनोऽशेषामविद्यां निरन्वयामपनुदति तस्मात्। अद्धातममनादृत्य प्रमाणं सदसीति ये। *वुभुत्सन्तेऽन्यतः कुर्युस्तेऽक्ष्णापि रसवेदनम् ॥ ११७ ॥ एवमप्रतिहतामहं व्रह्मेति प्रमां त्त्वमस्यादिवाक्यं कुर्वदपि न प्रति- पादयतीति चेदभिमतं न कुतश्चनापि प्रतिपत्ति: स्यादत आह। इदं चेदवृतं ब्रूयात्सत्यामवगतावपि। न चान्यत्रापि विश्वासो ह्यवगत्यविशेषतः ॥ ११८ ॥ न चोपादित्सिताद्वाक्यार्थाद्वाक्यार्थान्तरं कल्पयितुं युक्तम्। यस्मात।

प्रसंख्यानादीनां नाविद्यानिवर्तकत्वमित्युपसंहरति यस्मादित्यादि- ना। अद्धातमं साक्षादात्मतत्त्वप्रमितिसमर्थतया निश्चिततमं तत्त्वम- स्यादिवाक्यमनादृत्य प्रसंख्यानादिनात्मतत्वं येऽवगन्तुमिच्छन्तः प्रव-३ र्तन्ते ते चक्षुरिन्द्रियेण रसविशेषान्प्रतिपन्तुमिच्छन्तीत्यर्थः ॥११७॥ उक्तन्यायेन वेदान्तानां प्रामाण्योपपत्तावपि यदि वैयर्थ्यादप्रामाण्यं ब्रूयात्तर्हि कृत्स्स्यापि वेदस्य प्रत्यक्षादेश्चाप्रामाण्यं स्यादित्यतिप्रसङ्ग- माह पवमिति। तत्त्वमस्यादिवाक्यान्निश्चिततात्पर्यावगतौ सत्यामपि ३ यदि कश्चिदिद्मनृतमप्रामाण्यं ब्रूयात्तस्यात्मन्यन्यत्रापि कृत्स्वेदेऽपि प्रत्यक्षादौ चावगतौ सत्यामप्यविशेषाद्विश्वासो न स्यात् । ततश्च स्वतः- प्रामाण्यं व्याहन्यत इत्यर्थः ॥ ११८॥ ६ ननु न च वयमप्रामाण्यं वेदान्तानां ब्रूम: किन्त्वहं ब्रह्मास्मीत्युपासी- तेत्युपासनाविधिपरत्वेन प्रामाण्यमिति तत्राह न चोपादित्सितादिति। अवगततत्त्वंपदार्थस्य यदि वाक्याद्वाक्यार्थज्ञानं न जायेत तदा विधिप-३ रत्वं कल्प्यम्। न चैतदस्ति विज्ञातपदार्थस्याधिकारिणो वाक्यात्प्रमित्यु- * बुभुत्सन्तः E. + न चान्यत्रापि वाक्ये स्याद्विश्वासो ह्यविशेषतः M.

१७४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 119-

न चेदनुभवोऽतः स्यात्पदार्थावगतावपि। कल्प्यं विध्यन्तरं तत्र न हयन्योरऽर्थोऽवगम्यते ॥ ११९॥

न च यथाभिमतोर्ऽर्थो यथोक्तेन न्यायेन नावसीयते। कोडसौ न्याय इत्याह।

नामादिभ्यो निराकृत्य त्वमर्थ निष्परिग्रहः । निस्स्पृहो युष्मदर्थेभ्यः शमादिविधिचोदितः ॥ १२० ॥। भङ्क्त्वा चान्मयादींस्तान्पश्चानात्मतयार्गलान्। अहं ब्रह्मेति वाक्यार्थं वेत्ति चेन्नार्थ ईहया॥ १२१ ॥

न चेदेवसुपगम्यते वाक्यस्य पमाणस्य सतोऽपामाण्यं प्राम्नोति। तदाह।

त्पत्तेरुक्तन्यायेन मुख्यार्थसंभवे विधेः कल्पयितुमशक्यत्वाच्च न विधि- ६ परत्वेन प्रामाण्यं वाच्यमित्यर्थः। इतश्च न विधिपरत्वं कल्पनीयमि- त्याह तत्र न ह्यन्योऽर्थ इति। तत्त्वमस्यादिवाक्यप्रकरणे विधिपदाश्र- वणादित्यर्थः ॥ ११९॥ कथं तर्हि पदार्थावगतिहेतुतया वाक्यार्थप्रतिपत्त्युपयोगी न्याय इति तं दर्शयितुं न्यायस्य तावत्पदार्थसाधकत्वमस्तीत्याह न चेति। प्रश्नपू- ३र्वैक श्वोकद्यमवतारयति कोSसाविति। नामादिभ्यः प्राणान्तेभ्यश्छा- न्दोग्योपनिषत्प्रदर्शितेभ्य आत्मानं विविकततयाधिगम्याहमभिमानं वर्ज- यित्वा ममत्ववर्जनाच्च निष्परिग्रहः क्षेत्रपुत्रादिपरिग्रहरहितो युष्मद- ६ र्थेभ्यो निस्स्पृहस्तदुपभोगतृष्णावर्जितः शमाद्यधिकारिविशेषणसंपन्न- स्तैत्तिरीयकोपनिषत्प्रतिपादितान्नमयादिपश्चकोशेष्व हंममाभिमानहीनःक्ष- पितसमस्तप्रतिबन्धतया व्रह्मात्मतां प्रतिपद्यते चेत्कि तत्रोपासनादि- ९ व्यापारेण कृत्यमित्यर्थः॥१२०॥१२१॥ एवमुक्ताधिकारिणो वेदान्ताः प्रमितिमृत्पाद्यन्तीत्युक्तमिदानी

-iii. 125 ] तृतीयोऽध्यायः। १७५

यदर्थ च प्रवृत्तं यद्वाक्यं तत्र न चेच्छुतम् । पमामुत्पादयेत्तस्य प्रामाण्यं केन हेतुना ।। १२२ ।। अथ मन्यसे। जानीयाच्चेत्मसंख्यानाच्छब्दस्सत्यवचाः कथम् । पारोक्ष्यं शब्दो नः प्राह प्रसंख्यानात्वसंशयम् ॥१२३ ॥

संभावयाम: । यस्मात् । युक्तिशब्दौ पुराप्यस्य न चेदकुरुतां पमाम् । साक्षादावर्तनात्ताभ्यां किमपूर्व फलिष्यति ॥ १२४ ॥ अथैवमपि मसंख्यानमन्तरेण प्राणान्धारयितुं न शक्रोषीति* चेच्छू-

तदनङ्गीकारे तेषामप्रामाण्यं प्रसज्येतेति दोषमाह न चेदेवमि- त्यादिना ॥ १२२।। ३ ननु भवतु प्रामाण्यं तथापि तत्प्रसंख्यानविधिपरत्वेनैवेति शङ्कां दर्शयतीत्याह अथ मन्यस इति। उत्तरमाह शब्द इति। अन्यपरस्य वा- क्यस्य प्रत्यक्षादिविरोधादद्वितीये ब्रह्मणि प्रामाण्यं न स्यादित्यर्थः ।३ पुनः पूर्ववाद्याह पारोक्ष्यमिति। शब्द: संसृष्टपरोक्षार्थविषयत्वान्नापरो क्ष्यहेतु: शब्दयुक्त्यभ्यासरूपं तत्प्रसंख्यानं निर्विचिकित्सं ब्रह्मात्मत्वं साक्षादनुभावयिष्यतीति भावः॥१२३ ॥ ६ तदुत्तरत्वेन श्रोकमवतारयति न च युक्तीति । युकिशब्दौ यदि पूर्वमपरोक्षप्रमां न कुर्वाते परोक्षप्रमामेव कुरुतः पश्चात्कथमभ्यासात्तां

दित्यर्थः ॥१२४॥ ननु "आवृत्तिरसकृदुपदेशात्" इति सूत्रकारेण शब्दयुक्त्यभ्यास- रूपप्रसंख्यानस्य स्वीकृतत्वान्न तदन्तरेण वाक्यं बोधकमिति शङ्कि- त्वास्य ब्रह्मात्मवस्तुनो ज्ञानसाधनश्रवणमननादावेवावृत्ति: सूत्रकृता-३

• न शक्कोमि M.

१७६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता। [ ili. 125-

वणादावेव संपादयिष्यामः । कथम्। मसंख्याने* श्रुतावस्य न्यायोऽस्त्वाम्रेडनात्मकः। ईषच्छूतं सामिश्रुतं सम्यक्श्रुत्वावगच्छति ॥१२५ ॥।

ननु प्रसंख्यानविधिमनभ्युपगच्छतः पारमहंसी चर्या बौद्धादिचर्याष- दशास्त्रपूर्विका प्राम्ोति ततश्रारूढपतितत्वंो न स्यादशेषकर्मणां च ३ निवृत्तिर्न पामोतीति । उच्यते।

भ्युपगता तत्रापाततोSधिगतशब्दयुक्तीनामावृत्तिव्यतिरकेण सम्य- कस्वरूपावधारणाभावादावृत्तेरुपयोगो न तु श्रवणादिसाध्यविज्ञान ६ इति परिहरति अथैवमित्यादिना ॥ १२५॥

ख्यानविध्यनभ्युपगमाच्च वैधस्य प्रवृत्त्यन्तरस्याप्यभावात्तदर्थतया नित्य- ३ नैमित्तिककर्मपरित्यागस्य वक्तुमशक्यत्वात्पाषण्डचर्यावन्निर्मूलैव पर- महंसचर्या स्यादिति शङ्कते नन्विति। उत्पन्नविवेकेनातुष्ठितस्याचार- स्याशास्त्रीयत्वे को दोष इत्याशङ्गयाह ततश्चेति। सकलश्षतिस्मृतिपुरा- ६ णेषु प्रसिद्धमारूढपतितत्वं न सिध्यतीत्यर्थः । आरूढपतितत्वं च स्या- दिति पाठे विधिपरिप्रापितसकलकर्मपरित्यागादारूढपतितत्वं स्या- दित्यर्थः । किं च प्रसंख्यानविध्यनभ्युपगमे नित्यनैमित्तिककर्मनिवृत्तिर्न ९सिध्यतीत्याह अशेषेति। प्रसंख्यानविध्यभ्युपगमेSनवरतमनन्यचित्त- तया ज्ञानाभ्यासात्तद्विरुद्धनित्यनैमित्तिककर्मणां निवृत्तिर्भवति तदन-

१२ सर्वकर्मसंन्यासस्यावसर एव नास्तीत्यर्थः । एतद्ुत्तरत्वेन श्रोकमवता- रयति उच्यत इति। त्वंपदार्थविवेकाय श्रवणादिविधेरभ्युपगमात्तद्- 4' ङत्वेन च सर्वकर्मसंन्यासस्य श्रुतिस्मृत्योर्विहितत्वान्नोक्ताशास्त्रीयत्वा- * प्रसंख्यानं ES; प्रसंख्यान CF. + After पतितत्वं the reading of A was originally न च but the & has been erased; B has neither. CDE have #, but in the margin of the two last च is substituted. The latter is the reading of F.

-iii. 126 ] तृतीयोउध्यायः। १७७

त्वमर्थस्यावबोधाय विधिरप्याश्रितो यतः । तमन्तरेण ये दोषास्तेऽपि नायान्त्यहेतवः ॥ १२६ ॥

तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥

दिदोषप्रसकतिरित्यर्थः ॥ १२६॥

इति श्रीज्ञानोत्तममिश्रविरचितायां नैष्कर्म्यसिद्धि- चन्द्रिकायां तृतीयोऽध्यायः॥३॥

२३ [नै. सि. ]

चतुर्थोऽध्यायः।

ॐ पूर्वाध्यायेषु यद्वस्तु विस्तरेणोदितं स्फुटम् । संक्षेपतोऽधुना वक्ष्ये तदेव सुखवित्तये ।। १ ।। संक्षेपविस्तराभ्यां हि मन्दोत्तमधियां नृणाम्। वस्तूच्यमानमेत्यन्तःकरणं तेन भण्यते ॥ २ ॥ आत्मानात्मा च लोकेऽस्मिन्पत्यक्षादिपमाणतः । सिद्धस्तयोरनात्मा तु सर्वत्रैवात्मपूर्वकः ॥ ३ ॥ अनात्मत्वं स्वतस्सिद्धं देहाद्िनस्य वस्तुनः । ज्ञातुरप्यात्मता तद्वन्मव्ये संशयदर्शनम् ॥४॥

श्रीगणपतिसरस्वतीसद्गुरुभ्यो नमः । हरिः ॐ। एवं प्रथमद्वितीय- तृतीयाध्यायैः क्रमेण समन्वयाविरोधवाक्यार्थज्ञानसाधनानि विचार्य ३ चतुर्थाध्यायेन फलविचारं प्राधान्येनारभमाणः "एष संक्षेपतः पूर्वाध्याय- त्रयस्यार्थ उक्तः" इत्यतः प्राकनस्य ग्रन्थस्यातीताध्यायत्रयेण पौनरुक्त्यं परिहरति पूर्वाध्यायेष्विति ॥ १॥ ननु विस्तरेणोक्ततमपि न प्रतिपद्चन्ते चेत्कथं संक्षिप्योकं सुखं प्रति- पद्येरन्नित्यत आह संक्षेपविस्तरेति ॥२॥ संदिग्धे न्यायः प्रवर्तत इति न्यायात्संदिग्धस्यैव विचार्यत्वात्तत्परि- शोधयितुमविप्रतिपन्नमर्थ तावद्दर्शयति आत्मेति। ननु प्रत्यक्षादिप्रमा- ३ णैरनात्मैव सिद्धो न पुनरात्मेत्याशङ्कय द्रष्टसिद्धिव्यतिरेकेण दृश्यस्या- सिद्धेमैवमित्याह तयोरिति ॥३॥ किंलक्षणौ तर्ह्यात्मानात्मानौ प्रसिद्धावित्यत्राह अनात्मत्वमिति। दृश्या घटादयोऽनात्मानो द्रष्टैवात्मेति प्रसिद्धमित्यर्थः । कुत्र तर्हिं ३ संशय इत्याह मध्य इति। घटादेः प्रत्यगात्मनश्चान्तराले शरीरेन्द्रियादौ कतमो द्रष्टेति वादिविप्रतिपत्तः संशय इत्यर्थः ॥४ ॥

-iv 8 ] चतुर्थोउध्यायः। १७९ असाधारणांस्तयोर्धर्मान् ज्ञात्वा धूमाग्निवद्धुघः। अनात्मनोऽथ बुद्धयन्तान् जानीयादनुमानतः ॥५॥ इदमित्येव बाह्येऽर्ये ह्यहमित्येव बोद्धरि। दवयं दृष्टं यतो देहे तेनायं मुह्यते जनः । ६ ॥ केन पुनर्न्यायेनात्मानात्मनोरश्वमहिषयोरिव विभागः क्रियत इति। उच्यते।

न्यायः पुरोदितोऽस्माभिरात्मानात्मविभागकृत्। तेनेदमर्थमुत्सार्य ह्यहमित्यत्र यो भवेत् ॥ ७॥

अनन्तरमबाह्यार्थ प्रत्यकस्थं* सुनिरञ्चसा ॥८॥

कथं तर्हि निर्णय इत्याह असाधारणानिति। द्रष्टत्वाजडत्वादयो ह्या- त्मनो साधारणधर्मा दृश््यत्वजडत्वाद्यस्त्वनात्मधर्मास्ताञ्ज्ञात्वा धूमे-

यादित्यर्थः॥५॥ "मध्ये संशयदर्शनम्" इत्युक्क किं तत्र संशयकारणमित्यत्राह इदमिति। इदमित्येव घटादिबाह्यविषये बुद्धिर्भवति । अहमित्येव ज्ञातरि बुद्धिः। शरीरेतु ममेदं शरीरमहं मनुष्य इति च बुद्धिद्वयमुपलभ्यते। तेन३ संशयो जायत इत्यर्थः ॥ ६॥

तिरेकलक्षणो न्यायः पूर्वाध्यायेषूपपादित इत्याह केन पुनरित्यादिना। तेनेदमिति। इदमनिदंरूपसंभिन्नेहंकारे य इदमंशस्तं दृश्यत्वादिहेतु-३ भिरनात्मतयोत्सार्य यः परिशिष्टोनिदमंशस्तमात्मानमुक्ततलक्षणं तत्त्व- मसीति वाक्याज्जानीयादित्यर्थः॥७॥ विद्यादिति॥८॥

• प्रत्यञ्चं M.

१८० [iv 9-

उच्यतां तर्हि कया तु परिपाठ्या वाक्यार्थ वेत्तीति। उच्यते। अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् ।

त्यक्तकृत्स्नेदमर्थत्वात्त्यक्तोऽहमिति मन्यते। नावगच्छाम्यहं यस्मान्निजात्मानमनात्मनः ।। ९।।

अथ शरीरादिबुद्धिपर्यन्तः स सर्वोऽनात्मैवेति प्रमाणाद्विनिश्चित्य किमिति वुभुत्सातो नोपरमते। शृणु। - ...- अनुच्छिन्नवुभुत्सश्र प्रत्यग्घेतोरनात्मनः । दोलायमानचित्तोऽयं मुह्यते भौतवनरः ॥ १० ॥

अविलुप्तविज्ञानात्मन आत्मत्वादेव नित्यसान्निध्याद्वुसुत्सुः किमिति न प्रतिपद्यत इति। यस्मात्।

कस्तर्हि वाक्यार्थप्रतिपत्तौ क्रम इत्याकाङ्कायां प्रथममन्वयव्यतिरे- काभ्यां बुद्धयादीननात्मत्वेनोत्सार्य ततो विविकं प्रत्यगात्मानं तत्साक्षि- ३ णमधिगम्य वाक्याङ्कह्मात्मतां प्रतिपद्यत इति क्रममभिप्रेत्याह उच्यता- मित्यादिना। वाक्यापेक्षायां कारणं दर्शयितुमाह त्यक्तकृत्स्नेति। पूर्व देहादेर्वुद्धयन्तस्याहमित्यात्मत्वेन गृहीतस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यामनात्मतया ६ परित्यकतत्वादहमात्मापि परित्यक इति मुमुक्षुर्मन्यते। कुतः । यतोऽना- त्मनः सकाशान्निष्कृष्य निजमात्मानं नाहमवगच्छामि तस्मादहं नष्टो- डस्मीति मन्यते ततस्तन्निर्धारणाय वुसुत्सोर्वाक्यापेक्षेत्यर्थः ॥९॥ उक्तमेवार्थ प्रश्नपूर्वकं विशद्यति अथेत्यादिना । अनुच्छिन्ना बुभुत्सा बोद्धुमिच्छा यस्य स तथोक्तः। तत्र हेतुः प्रत्यग्घेतोरिति। अनात्मनः ३ सकाशात्प्रत्यगात्मनः प्रतिपत्तिहेतोः प्रतिपत्त्यर्थमिति यावत्। भौतो भूतोपनिगृहीतो भ्रान्तस्तद्वदित्यर्थः ॥१० ॥ नन्वात्मन: स्वसत्ताप्रयुक्तप्रकाशकत्वाद्देशादिव्यवधानाभावाच्च ना- प्रकाशो युक्तस्तत्कथं बुभुत्सानुपरम इति शङ्कते अविलुप्तेति। तद्गुत्तर- ३ त्वेन श्लोकमवतारयति यस्मादिति। यैश्चक्षुरादिभि: करणैर्विवेकोदयात्

-iv 14] चतुर्थोउध्यायः। १८१

यैरद्राक्षीत्पुरात्मानं यमनात्मेति वीक्षते दृष्ट्द्रष्टारमात्मानं तैः प्रसिद्धैः प्रमित्सति ।। ११ ॥।

मनात्मवन्न वीक्षत इति। उच्यते। चक्षुर्न वीक्षते शब्दमतदात्मत्वकारणात्। यथैवं भौतिकी दृष्टिर्नात्मानं परिपश्यति ॥ १२ ॥। प्रत्यक्षादिगमाणस्वाभाव्यानुरोधेन तावत्तददर्शनकारणमुक्तम्। अथ प्रमेयस्वाभाव्यानुरोधेन प्रतिषेध उच्यते। धीविक्रियासहस्त्राणां हानोपादानधर्मिणाम्। सदा साक्षिणमात्मानं प्रत्यक्त्वान्नाहमीक्षते ॥ १३ ॥ क पुनरियं विवेकबुद्धिः किमात्मन्युतानात्मनीति। किंचातः । यद्यात्मनि कूटस्थत्वव्याघातोऽनात्मदर्शित्वात्। अथानात्मनि पूर्व देहादिलक्षणमात्मानमद्राक्षीदमिदानीं विवेकोदये सत्यनात्मेति मन्यते तमद्राक्षीदित्यन्वयः। तैः प्रसिद्धैः करणैः प्रमातुरपि साक्षिणं प्रमातुमिच्छति यस्मात्तस्मान्न प्रतिपद्यत इति संबन्धः ॥११॥ ६ इन्द्रियाणामनात्मविषयत्वे कारणं प्रश्नपूर्वकं दर्शयति कस्मादित्या- दिना। यथा चक्षुः शब्दं न पश्यत्यतदात्मत्वकारणादशब्दगृणद्रव्य- प्रकृतिकत्वादेवं भौतिकान्तःकरणजनितं विज्ञानमन्तःकरणाप्रकृतिकमा-३ त्मानं न पश्यतीत्यर्थः ॥१२॥ नाहमीक्षत इति। आत्मनः समस्तबुद्धिवृत्तिभावाभावसाक्षितया- Sविषयत्वेन प्रत्यक्त्वादहमन्तःकरणं विषयिणं न पश्यतीत्यर्थः॥१३॥ एवं द्रष्टृदृश्यादिविवेकेनात्मानात्मविवेको दर्शितः । सेयं विवेकबु- द्वि: किमाश्रयेत्याक्षिप्य समाधत्ते क्व पुनरित्यादिना। अनात्मदर्शित्वादना- Instead of अवलेहिनीभि: the reading of E is अवलोडिनीं (?). + नाहमेक्षते ABC.

१८२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iv. 14-

३ तस्याप्यचैतन्यान्न विवेकसंबन्ध* इति। उच्यते। "दाह्यदाह- कतैकत्र" इत्युक्तपरिहारात्। बुद्धावेव विवेकोडयं यदनात्मतया भिदा। बुद्धिमेवोपमृद्गाति कदलीं तत्फलं यथा ॥ १४ ।। सोऽयमतच्वे तत्वदक्। अनुमानप्रदीपेन हित्वा सर्वाननात्मनः । संसारैकावलम्बिन्या तदभावं धियेप्सति ॥ १५ ।। योऽयमन्वयव्यतिरेकजो विवेक आत्मानात्मविभागलक्षणोऽनात्मस्थः

३ त्माकारज्ञानपरिणामाश्रयत्वाङ्गीकारादित्यर्थः । दाह्यदाहकतैकत्रेति । "दाह्यदाहकतैकत्र यथा स्याद्ह्विदारुणोः" इत्यत्राहंकारात्मनोराध्यासिक- तादात्म्यादहंकारस्याचेतनस्यापि ज्ञातृत्वमुपपादितं तेनाहंकारपरिणाम- ६ लक्षणं विवेकज्ञानमात्मन्यध्यारोप्यते। तस्मान्नात्मनः कूटस्थत्वव्याघातो नापि केवलाचेतनस्य ज्ञानाश्रयत्वमित्यर्थः । विशिष्टाश्रयोऽपि विवेक- ज्ञानपरिणामो बुद्धयुपादानकत्वाद्वद्धिगत एवात्मन्यध्यारोप्यते परमि- ९ त्याह बुद्धाविति । यदनात्मतया यस्या अनात्मतयात्मनः सकाशान्ेदो- उवगम्यते तस्यामेव वुद्धौ विवेक इत्यर्थः। कथं तर्हि तत्परिणामस्य तन्निवर्तकत्वमित्यत आह वुद्धिमेवेति॥१४॥ एवं तर्हि यथोक्तविवेकेनैव बुद्ध्यादिद्वैतप्रपश्चस्य निवर्तितत्वात्किं वाक्येनेत्यत आह सोऽयमित्यादिना। आत्मानात्मनोर्यो भेदेतरेतराभा- ३ वौ तावप्यद्वैतविपरीतरूपत्वादतत्त्वम् । अतस्तथाभूता विवेकधीरपि भ्रान्तिरेव द्वैतलक्षणसंसरिकावलम्बनत्वात् । तेन वाक्यार्थज्ञानं विना तयैव भेदेतरेतराभावावलम्वनया न संसारनिवृत्तिरिति भावः ॥१५॥ ननु वाक्येनाप्यनात्माकारपरिहारेणात्मनो Sसाधारणाका रसमर्पण- मेव क्रियते नाधिकमेवमन्वयव्यतिरेकाभ्यामप्यनात्मपरिहारेणात्मासाधा- ३ रणस्वरूपपरिग्रह्णात्तत एव मुक्ति: किं न स्यात्कि वाक्येनेत्याशङ्कयाह योऽयमिति। यद्यपि देहाद्यनात्माकारपरिहारेणान्वयव्यतिरकाभ्यामा- * तस्या अप्यचैतन्यस्य ] ; विवेकसंभव: C.

-iv. 18 ] चतुर्थोध्यायः । १८३

कोदकमबोधवदित्यत आह। ३ संसारबीजसंस्थोडयं तद्धिया मुक्तिमिच्छति। शशो निमीलनेनेवां मृत्युं परिजिहीर्षति ॥१६॥ अस्यार्थस्य द्रदिन्ने श्रुत्युदाहरणम्। इममर्थ पुरस्कृत्य श्रुत्या सम्यगुदाहृतम् । "यच्चक्षुषे" ति विस्रब्धं "न दृष्टे"रिति च स्फुटम् ॥ १७॥ बुद्ध्यन्तमपविद्धयैवं को न्वहं स्यामितीक्षितु:। श्रुतिस्तत्त्वमसीत्याह सर्वमानातिगामिनी ॥१८॥ त्मा समर्प्यते। तथाप्यनात्मभ्यो भेदेन समर्पणान्ेदस्याखण्डैकरसप्रत्यगा- त्मस्वभावत्वाभावात्तद्विषयं ज्ञानं संशयविपर्यासज्ञानवदात्मासाधारण-६ स्वभावावलम्बनं न भवति। तेन वाक्यजमद्वैतज्ञानमेव मुक्तिहेतुर्न विवे- कज्ञानमित्यर्थः । संसारबीजेति। संसारबीजमज्ञानं तत्संस्थ एव विवेक- दर्शी भेदज्ञानस्याज्ञानजन्यत्वादेवंविधस्तद्विया संसारगोचरया विवेक-९ दष्टया मुक्तिमिच्छति सोडयं नयननिमीलनेन मृत्युं परिजिहीर्षति यः शशः स इव भवति। अतद्धेतुमेव तद्धेतुं मन्यत इत्यर्थः ॥१६॥ एवं तस्य प्रशिथिलमूलत्वपरिहाराय प्रमाणमुदाहर्तुमाह अस्येति। "यञ्चक्षुषा न पश्यति" "न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येः" इत्यादिश्रुत्या सर्वप्रमाणाना-३ मविषयत्वमात्मनो दर्शितमित्यर्थः ॥१७॥ यदि प्रत्यक्षाद्यगम्यं केन तर्हि प्रमाणेनावसीयत इत्यत आह बुद्धयन्त- मिति। एवं पूर्वोक्तान्वयव्यतिरेकाभ्यामनात्मनो निराकृत्य कोऽहमित्या- त्मस्वरूपविशेषं वुभुत्सो: श्रतिः सर्वमानान्यतीत्य तद्गोचरं वस्त्वधि ३ गन्तुं शीलमस्या अस्तीति सर्वमानातिगामिनी तङ्गह्म त्वमसीति विशेषस्वरूपमवगमयतीत्यर्थः॥ १८ ॥ अनात्मस्थः सन् CFS ; स्थाणोः ABF. *+++ दशो निमीलनेनेव M. ईक्षितुं ABD.

१८४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iv. 19-

एप संक्षेपतः पूर्वाध्यायत्रयस्यार्थ उक्तः । सोऽयं न्याय्योऽपि वेदा- न्तार्थ: शास्त्रा चार्यप्रसादलभ्योऽपयनपेक्षितशास्त्राचार्यपसादोऽनन्या- ३ पेक्षसिद्धस्वभावत्वात्कैश्चिच्छूद्धानैर्न मतीयते। तेषां संग्रहार्थमभि-

भगवत्पूज्यपादैश्व उदाहार्येवमेव तु। सुविस्पष्टोऽस्मदुक्तोऽर्यः सर्वभूतहितैपिभिः ॥ १९॥ किं परमात्मन उपदेश उतापरमात्मन इति। किं चातः । यदि पर- मात्मनस्तस्योपदेशमन्तरेणैव मुक्तत्वान्निसर्थक+ उपदेशः। अथापर-

वृत्तकीतैनपूर्वकं वर्तिष्यमाणग्रन्थस्य तात्पर्यमाह एष इत्यादिना। एवं वेदान्तार्थों न्यायोपेतोऽपि शास्त्राचार्यप्रसादलभ्योऽप्यनपेक्षितशा- ३ स्त्राचार्यप्रसाद: स्वरगुर्वनुग्रहप्राप्तवेदान्तार्थसंप्रदायो न भवत्यनन्यापेक्ष- सिद्धस्वभावत्वात्केवलं स्वमनीषिकामात्रपरिकल्पितत्वादिति गुरुसंप्र- दायावगतवेदान्तार्थश्रद्धालुभिः कैश्चिन्न प्रतीयते न संगृह्यते। ततस्तेषां ६बुद्धिसंग्रहायाभिमतप्रामाण्याचार्यस्य वाक्यं मयोदाहियत इत्यर्थः । यद्वा। वेदान्तार्थोSविद्यादशायां शास्त्राद्यधीनोपि विद्योत्तरकालं स्वा- नुभवसिद्धत्वादनपेक्षितशास्त्राचार्यप्रसाद एव। तथापि गुरुसंप्रदायाव- ९ गतवेदान्तार्थश्रद्धालुभिर्गुरुसंप्रदायदर्शनं विना न निश्चीयते। ततस्तेषां संग्रहायोदाहरणमित्यर्थः । अथवा। वेदान्तार्थो न्याय्योऽप्यनन्यापेक्ष- सिद्धस्वभावत्वादनपेक्षितशास्त्राचार्यप्रसादोऽपि शास्त्राचार्यप्रसादलभ्य १२ एवेति श्रद्दधानैः कैश्चिद्गरुसंप्रदायदर्शनं विना न निश्चीयते। अतस्तेषां संग्रहाय तत्प्रदर्शनं क्रियत इत्यर्थः ॥१९॥ इंदानीमुपदेशसाहस्यां भगवत्पादाचार्यः पूर्वपक्षत्वेनोक्तमर्थमुदाद्दरति किं परमात्मन इति। एतदुत्तरत्वेन भाष्यकारीयमेव वचनं दर्शयति

पामाण्योदीरणं M. *+-++ चाप्युदाहारि S. निरर्थक: leaving out उपदेशः BCF.

iv. 21 ] चतुर्थोउध्यायः। १८५ मात्मनस्तस्यापि स्व्रत एव संसार स्वभावत्वान्निष्फल उपदेशः /३ एवमुभयत्रापि दोषवत्वादत आह। "अविविच्योभयं वक्ति श्रुतिश्रेत्स्याद्ग्रहस्तथा"। इति पक्षमुपादाय पूर्वपक्षं निशात्य च ॥ २० ॥ तच्चेदमविवेकात्स्वतो विविक्तातमने तत्त्वमसीत्युपदिष्टम् । युष्मदस्मद्विभागज्ञे स्यादर्थवदिदं वचः । यतोऽनभिज्ञे वाक्यं स्याद्वधिरेष्विव गायनम् ॥ २१ ॥

अविविच्येति। उभयमिदमनिदंरूपमात्मानात्मलक्षणं वस्त्वविविच्या-३ ध्यस्यान्तःकरणकश्चुकं परिधायाहमिति व्यवस्थितं प्रत्यगात्मानमु- द्विश्य यदि तत्त्वमसीत्युपदिशेच्छास्त्रं तथा सत्युपदेशः संभवतीति स्वीकार: स्यात्केवलानात्मनः केवलपरमात्मनश्चोपदेशासंभवस्य ६ दर्शितत्वात्तौ पक्षौ पूर्वपक्षत्वेन निराकृत्येमं च पक्षं सिद्धान्तत्वेन स्व्री- कृत्य भगवत्पूज्यपादैरुदाहारीति संबन्धः। तदित्थं क्व पुनरियं विवेकबु- द्विरिति पूर्वपक्षीकृत्य दाह्यदाहकतैकत्रेति न्यायेन बुद्धावेव विवेकोऽय-९ मिति यदस्माभिरुकं तदेतन्भ्ाष्यकारैरपि निदर्शितमिति भावः ॥२०॥ एवं "ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्तदात्मानमेवावेत्" इत्यादिवाक्यतात्पर्या- लोचनया परमात्मन एवान्तःकरणकञ्चकस्य तद्विविक्तस्योपदेश इति दर्शितम्। तर्ह्यात्मानात्मविवेकान्वयव्यतिरेकौ व्यर्थावित्याशङ्कयाह तच्चे-३ दमिति। स्वतो वाक्यप्रवृत्तेः प्रागेवान्वयव्यतिरकाभ्यां कार्यकारणसंघा- ताद्विविको विवेचित आत्मा यस्य तस्मै तदिदं ब्रह्मात्मत्वं तत्त्वमसी- त्युपदिष्टम्। तस्मादन्वयव्यतिरेकयोर्न वैयर्थ्यमित्यर्थः । तर्ह्यन्वयव्यतिरे-६ काभ्यामेव विमुकतत्वात्किमर्थमुपदेश इत्यत आह अविवेकादिति। अविवेकस्यानवबोधस्याज्ञानस्य स्थितत्वात्तन्निराकरणायोपदेश इत्यर्थः । विपक्षे दोषमाह यतोऽनभिज् इति। पदार्थानभिज्ञस्य वाक्यं वाक्यार्थ-९ बोधकं न स्यादित्यर्थः ॥२१॥

संसारि० २४ [नै. सि. ]

१८६ [ iv. 22-

तस्य च युष्मदस्मदविभागविज्ञानस्य का युक्तिरुपायभावं प्रतिपद्यते। शृणु। "अन्वयव्यतिरेकौ हि पदार्थस्य पदस्य च। स्यादेतदहमित्यत्र युक्तिरेवावधारणे" ॥ २२॥ कथ तौ युक्तिरित्यत्राह। "नाद्राक्षमहमित्यस्मिन् सुपुसेऽन्यन्मनागपि। न वारयति दृष्टिं स्वां प्रत्ययं तु निषेधति"॥२३॥ "एवं विज्ञातवाच्यार्थे श्रुतिलोकप्रसिद्धितः । श्रुतिस्तत्वमसीत्याह श्रोतुर्मोहापनुत्तये" ॥ २४॥

अन्वयव्यतिरकौ पदपदार्थविवेककारणमिति यदस्माभिरुकं तदपि भगवत्पादाचार्येः प्रदर्शितमित्याह तस्य चेति। पदपदार्थयोरन्वयव्यति- ३ रेकावेवैतदिदमनात्मरूपमहमात्मेत्यस्मिन्नवधारणे युक्िरुपायः स्यादि- त्यर्थः। यद्वा। एतदहंकाररूपमेतत्साक्षिरूपमित्येतस्मिन्नवधारणे युक्तिः स्यादित्यर्थः ॥ २२॥

कावाचार्यरपि दर्शिताविति दर्शयति कथमिति । अहमिदानीमस्मिन्सु- ३ षुप्ते नात्मनोउन्यदीषदद्राक्षमिति सुषुप्तादुत्थितः परामृशन्स्वात्मभूतां दृष्टिं न निवारयति परामशापक्षितपूर्वानुभवरूपत्वेन तत्र स्थितत्वात् किंतु घटपटादिविषयप्रत्ययमेव निषेधति। तेनात्मैवाव्यभिचारी ६ अनात्मा तु व्यभिचारीत्युक्तलक्षणान्वयव्यतिरेकौ दर्शितावित्यर्थः ।अत्रेति पाठ आत्मन्यस्मिन्काले वेत्यर्थः ॥ २३॥ इत्थं कृतान्वयव्यतिरेकस्य वाक्यमेवैकत्वप्रतिपादकं नान्यदिति यदुक्तं तदाचार्यरप्युक्तमित्याह एवमिति। "न हि द्रघुः" इत्यादिश्वृतिः। ३ लोकप्रसिद्धिद्वारेण विज्ञातवाच्यार्थे विविकज्ञातवाच्यार्थेनात्मनिरा- सेनावगतवाच्यार्थ इत्यर्थः । विज्ञातवाक्यार्थ इति पाठे विज्ञातपदार्थ इत्यर्थः । पदार्थस्यैव वाक्यार्थत्वात्॥ २४॥

-iv. 27. ] चतुर्थोउध्यायः। १८७

तत्र त्वमिति पदं यत्र लक्षणया वर्तते सोऽर्थ उच्यते। "अहंशब्दस्य या निष्ठा ज्योतिषि प्रत्यगात्मनि। सैवोक्ता सदसीत्येवं फलं तत्र विमुक्तता" ॥ २५॥ अन्यच्चान्वयव्यतिरेकोदाहरणम् । तथा। "छिच्वा त्यक्तेन हस्तेन स्वयं नात्मा विशेष्यते। तथा शिष्टेन सर्वेण येनयेन विशेष्यते ॥ २६॥ विशेषणमिदं सर्व साध्वलंकरणं यथा। *अविद्याध्यस्तमतः सर्व ज्ञात आत्मन्यसन्भवेत् ॥२७॥ त्वंपद्लक्षणमपि यथोक्तमाचार्येरपि दर्शितमित्याह तत्रेति। अहंश- व्दस्यात्मवाचकस्य प्रत्यगात्मज्योतिषि लक्षणया या निष्ठा पर्यवसानं सैवोक्ता सदसीत्यपि वाक्ये विवक्षिता। त्वंपदार्थात्तत्पद्लक्ष्यस्य न भेदो-३ उस्तीत्यर्थः। फलवत्त्वादप्येकत्व एव श्रुतेस्तात्पर्यमाह फलं तत्रेति। अथवा। अहं ब्रह्मास्मीत्यत्राहंशब्दस्य लक्ष्यं वस्तु तदेव तत्त्वमसीत्यत्र त्वंपद्लक्ष्यमित्याह अहंशब्दस्येति। एवमहंशब्दलक्ष्ये वस्तुनि त्वंपदलक्ष्ये ६ सति किं फलमित्यपेक्षायामाह फलं तत्रेति ॥२५॥ आत्मानात्मविवेकायान्वयव्यतिरेकौ प्रकारान्तरेणापि दर्शितावाचा- यैरित्युत्तरश्ोकपञ्चकस्य तात्पर्यमाह अन्यच्चेति। छित्वा त्यक्ेनेति। यथा छित्वा त्यककन हस्तेन स्वयमात्मा शोभनहस्तो विरूपहस्त इति वा ३ पूर्व तेन विशेष्यमाणोऽपि न विशेष्यते तथा विशिष्टेन सर्वेण येनयेन स्थूलदेहसमवायिना श्रोत्रादिना सूक्ष्मदेहसमवायिना च दुःखित्वा- दिना पूर्व विशेष्यते तेनतेनापि न विशेष्यत इत्यर्थः ॥२६॥ ६ ननु किमिति न तेन विशेष्यत इत्याशङ्कय विशेषणानामविद्याध्यस्त- त्वेनासत्वादित्याह विशेषणमिदमिति। यथा सुवर्णादिलक्षणमलंकरणं देहादिव्यतिरिक्तस्य देहाद्यव्यासवशादव्यस्तं तथैव तद्पि सर्वे विशे-३ षणमात्मनि यतोSविद्याध्यस्तमतः शास्त्राचार्यप्रसादाद्हं ब्रह्मास्मीति विज्ञात आत्मन्यसन्भ्रवेदित्यर्थः ॥२७॥

• अविद्यास्तमत: BCD and originally A.

१८८ [ iv. 28-

तस्मात्यक्तेन हस्तेन तुल्यं सर्व विशेषणम्। अनात्मत्वेन तस्माज्ज्ञो मुक्तः सर्वविशेषणैः ॥२८॥ ज्ञातैवात्मा सदा ग्राह्यो ज्ञेयमुत्सृज्य केवलः। अहमित्यपि यद्डाह्यं व्यपेताङ्गसमं हि तत् ॥ २९ ॥

दृश्यत्वादहमित्येप नात्मधर्मो घटादिवत्। तथान्ये प्रत्यया ज्ञेया दोषाश्चात्मामको ह्यतः" ॥ ३० ॥ सर्वन्यायोपसंग्रहः ।

यस्मादविद्याध्यस्तं तस्मात्त्यक्तहस्तवदनात्मैव सर्व विशेषणम्। तस्मा- दात्मा निरस्तसमस्तविशेषण इत्याह तस्मात्त्यकेनेति॥२८॥ ननु विशेषणानां व्यभिचारित्वादनात्मत्वं चेत्कस्तर्ह्यात्मेत्याशङ्कय व्यभिचारिसर्वविशेषणसाक्षित्वेन यः सर्वदान्वितः स सर्वसाक्षी सर्व- ३ विशेषणपरित्यागेनात्मेति ग्राह्य इत्याह ज्ञातैवति। केवलः निरवयवः। नन्वात्मनः सर्वविशेषणवर्जितत्वमनुपपन्नमहमिति विशेषणपुरस्कारे- णैव सर्वैर्ग्रहणादित्यत आह अहमित्यपीति। अहमित्यपि सर्वैर्यद्राह्य- ६महंरूपं व्यपेताङ्गसमं त्यक्तहस्तादिसमं सुषुप्त्यादौ व्यभिचारात्। समस्त- विशेषणवर्जित आत्मेत्यर्थः ॥ २९॥ एवं व्यभिचारित्वेनाहंकारादीनां छिन्नहस्तवदनात्मत्वमतद्विशेषणत्वं चाभिधाय दृशयत्वादप्यनात्मत्वमनात्मधर्मत्वं च तेषामाचार्यर्नान्यद- ३ न्यत्प्रकरणे दर्शितमित्याह दृश्यत्वादिति। अहमित्येष परिणामवानहं- कारो नात्मधर्मो दृश्यत्वाद्घटादिवदिति तस्य येऽन्ये परिणामप्रत्यया: सुखदुःखादयो दोषा रागाद्यश्चेति तथा ज्ञेया दृश्यत्वान्नात्मधर्मा ६ इति ज्ञेया इत्यर्थः ॥ ३० ॥ पुनरपि भगवत्पूज्यपादाचार्यरस्मदुको न्यायस्तत्त्वमसिप्रकरणेपि दर्शितः समस्तन्यायोपसंहारै: पञ्चमिः श्ोकैः प्रदर्शित इत्याह सर्व- ३ न्यायेति। नित्यमुक्तत्वेति। अहं ब्रह्मास्मीत्यपरोक्षानुभवो वाक्यात्तत्व- मस्यादिलक्षणान्भवति नान्यतः प्रसंख्यानाद्यनुष्ठानादिभ्यः। वाक्यार्थेस्य

-iv. 34 ] चतुर्थोउध्यायः। १८९

"नित्यमुक्तत्वविज्ञानं वाक्याद्भवति नान्यतः । वाक्यार्थस्यापि विज्ञानं पदार्थस्मृतिपूर्वकम् ॥ ३१ ॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पदार्थस्स्सर्यते ध्रुवम्। एवं निर्दुःखमात्मानमकक्रियं प्रतिपद्यते ॥ ३२ ॥ सदेवेत्यादिवाक्येभ्यः प्रमा स्फुटतरा भवेत्। दशमस्त्वमसीत्यस्माद्ययैवं प्रत्यगात्मनि" ॥ ३३ ॥। वीक्षापन्नस्योदाहरणम्।

प्रमिते: पुष्कलकारणमाह वाक्यार्थस्येति। अखण्डाद्वयापरोक्षवाक्या- र्थज्ञानं ब्रह्मात्मरूपं तत्त्वंपदार्थस्मरणपूर्वकं भवितुमहति॥३१॥ तत्त्वंपदार्थस्मरणं च पूर्वोक्कान्वयव्यतिरेकाभ्यां वृद्धव्यवहारानुसा- रेण भवतीत्यर्थः । एवमुक्तप्रकारेण सर्वविशेषणरहितमात्मानं वाक्या- दहं ब्रह्मास्मीति प्रतिपद्यत इत्याह एवमिति ॥३२॥ ३ कथं पुनर्वाक्यात्प्रतिपद्यत इत्यत आह सदेवेति। "सदेव सोम्येदमग्र आसीत्" "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इत्यादिवाक्येभ्योऽवगतं ब्रह्म यदा तत्त्वमसीत्याचार्यो बोधयेत्तदा विविक्तपदार्थस्याहँ ब्रह्मास्मीतिप्रमितिर्जा-६ यत इत्यर्थः। अत्र दृष्टान्तमाह दशमस्त्वमसीतीति। यथा दशमोऽसी- ति वाक्याद्भ्रान्तस्याहं दशमोऽस्मीति स्फुटा प्रमितिर्भवत्येवं तत्त्वमसी- ति वाक्यान्मुमुक्षोः प्रत्यगात्मनि ब्रह्मस्वरूपेऽहं व्रह्मास्मीति प्रमितिर्भव-९ तीत्यर्थः॥ ३३॥ यदस्माभिस्तृतीयेउध्याये "वीक्षापन्नस्य कोऽस्मि" इत्याद्यभिहितं यश्च "नवसंख्याहतज्ञानः" इत्युदाहरणपूर्वकम् "अपविद्धद्वयोऽप्येवम्" इति दार्ष्टान्तिकमुक्त तदपि न स्वोत्प्रेक्षामात्रमाचार्यैरपि दर्शितत्वादित्याह ३ वीक्षापन्नस्येति।नवैव वयमिति संख्याभिनिवेशाद पह्ृतद्शमज्ञानो जनः स्वव्यतिरिक्तान्नव पुरुषान्वीक्षमाणोपि यथा विभ्रमादात्मानं दशसंख्या- पूरकमजानानो वेदितुमिच्छति तथाविद्याप्रतिबद्धसम्यग्दर्शनो विषया-६

१९० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iv .. 34-

"नववुद्धयपहाराद्धि स्वात्मानं दशपूरणम् । अपश्यन् ज्ञातुमेवेच्छेत्स्वमात्मानं जनस्तथा ॥३४ ॥

विविक्तं दृशिमात्मानं नेक्षते दशमं यथा" ॥ ३५।।

सोऽयमेवमविद्यापटलावगुण्ठितदृष्टिः सन् कथमुत्थाप्यत इत्याह।

यथा स्वापनिमित्तेन स्वप्द्ृक्प्तिबोधितः । करणं कर्म कर्तारं स्वामं नैवेक्षते स्वतः ॥ ३६ ॥ अनात्मज्ञस्तथैवायं सम्यक् श्रुत्यावबोधितः । गुरुं शासत्री तथा मूढं स्वात्मनोऽन्यं न पश्यति ॥ ३७॥

भिषङ्गलक्षणकामेन विषयाभिमुखमपहृतचित्तः समस्तद्वैतनिर्मुक्कत सर्वसाक्षिणमपरोक्षमात्मानं दशममिव न प्रतिपद्यत इति श्ोक- ९ दयार्थः ॥ ३४॥३५॥

नन्वेवमविद्याप्रतिबद्धसम्यगदर्शनस्य श्रृत्यादिदर्शनकारणानि किं सत्यान्युतासत्यानि। सत्यत्वेSद्वैतव्याघातोSसत्यत्वे च न सम्यग्दर्शन- ३ कारणमित्याशङ्गयोत्तरक्षोकाभ्यां द्ृष्टान्तप्रदर्शनपुरस्सरं परिहारमाह सोयमित्यादिना। यथा स्वप्नद्टक् चोरव्याघ्रादिकस्य स्व्राविद्यापरि- कल्पितस्य दर्शननिमित्तभयवशात्सहसा प्रतिवुद्ध: स्वप्दशायां स्वाज्ञान- ६ कल्पितं करणादिकं स्वतो विलक्षणं नेक्षते तथानाद्यविद्यानिद्रापर- वशः स्वाविद्यापरिकल्पितश्रृत्याचार्यादिवशादहमस्मि परं ब्रह्मेति प्रतिबुद्ध: स्वातिरिक्ं श्रृत्याचार्यादिकं न पश्यति । तेन श्रृत्याचार्यादे- ९ रंविद्याविवर्तत्वान्नाद्वैतव्याघातो नापि विद्यानुद्यस्तथाभूतेभ्योऽपि विद्योदयस्य दर्शितत्वादिति भावः॥३६॥३७॥

• कामापहतधीः CF. + गुरुशास्तरं J.

-iv. 39 ] चतुर्थाउध्यायः। १९१

स किं सकलसंसारप्रविविक्तमात्मानं वाक्यात्पतिपद्यत उत नेतीति। अत्र ब्रूमः । कूटस्थावगतिशेषमात्रत्वा*त्प्रतिपत्तेरत आह। दण्डावसाननिष्ठस्स्याइण्डसर्पो यथा तथा। नित्यावगतिनिष्ठं स्याद्वाक्याज्जगदसंशयम् ॥ ३८ ।। कुत एतत्। यस्मात्। पश्यन्निति यदाहोचैः प्रत्यक्त्वमजमव्ययम्।। अपूर्वानपरानन्तं त्वमा तदुपलक्ष्यते ॥ ३९ ॥

ननु भवत्वेवं बोधोत्पत्तिस्तथापि किं प्रपश्चान्भ्ेदेन ब्रह्मावबोध्यत उताभेदेन। आच्येउद्वैतव्याघातो द्वितीये च सप्रपश्चत्वमित्याशङ्कय प्रपश्च स्यात्मन्यविद्याध्यारोपितत्वान्न ततो भेदेन नाप्यभेदेनासौ बोध्यते कि-३ त्वन्वयव्यतिरेकाभ्यां भावपरिहारेण तावन्मात्रतयेति दृष्टान्तेन दर्श- यति स किमित्यादिना। कूटस्थावगतिशेषमात्रत्वात्प्रतिपत्तेरिति। कूट- स्थावगतिरेव यथा शिष्यते तावन्मात्रैव प्रतिपत्तिर्न पुनः प्रपश्चभावाभा-६ वावलम्बिनीत्यर्थः । दण्डावसाननिष्ठस्स्यादिति। दण्डरूपेणावसानं पर्यवसानं तदेव निष्ठा काष्ठा यस्य दण्डे परिकल्पितसर्पस्य स तथोकः न हि तत्र सर्पस्य दण्डे भावरूपता बाध्यत्वात्। नापि तत्राभावः कल्पि-९ तसर्पस्य प्रतियोगित्वेन क्वाप्यभावात्। तदेवमन्वयव्यतिरेकाभ्यां भावा- भावपरिहरेण यथा सर्पस्य दण्डतावन्मात्रत्वं तथा जगतोऽप्यवगति- रूपव्रह्ममात्रत्वमित्यर्थः॥ ३८॥ १२ उक्तेउर्थे हेतुपरत्वेनोत्तरश्षोक्मवतारयति कुत एतदिति। यस्मा- दिति। अयं शब्दस्त्वमा तदुपलक्ष्यत इत्यनेन संबध्यते। "यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्यति न हि द्रष्टुदष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेSविनाशि-३ त्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभकं पश्येत् " इति यन्निरस्तसमस्त- द्वैतं कूटस्थदृष्टिमात्मानं सुषुत्यवस्थायां दर्शयति तदेवापूर्वादिलक्षणं

*मात्रशेषत्वात् ABEF. i अजमद्दयं ACDF.

१९२ नैष्कर्मर्यसिद्धिञ्चन्द्रिकासहिता [ iv. 40-

तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थविज्ञानेनैव बाध्यते। यस्मात्। अस्माद्यदपरं रूपं नास्तीत्येव निरूप्यते। अन्यथाग्रहणाभावाद्वीजं तत्स्वप्रबोधयोः ॥ ४० ॥

अस्यार्थस्य द्रढिम्न उदाहरणम्। "कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ। माज्ञ: कारणबद्धस्तु* द्वौ तौ तुर्ये न सिध्यतः" ॥ ४१॥

६ वस्तु त्वंपदेन लक्ष्यते यस्मात्तस्मात्तद्विपरीतं द्वैतजातमविद्याध्यारोपितं विद्यया निवर्त्यमानमात्ममात्रावशेषमेव निर्व्त्यत इति भावः॥३९॥ निरस्तसमस्तद्वैतं वस्तु सुषुस्यवस्थायां स्वत एव सिद्धं चेर्तिक तत्त्व- मस्यादिवाक्यजन्यविज्ञानेन तेन विनापि तस्य सिद्धत्वादित्याशङ्कयाह ३ तत्त्वमस्यादीति। यस्मादविद्या पूर्वोक्तन्यायेन तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थवि- ज्ञानेनैव बा्यते तस्मादविद्यानिवृत्तये वाक्यमपेक्षणीयमित्यर्थः । ननु यद्यविद्यानिवृत्तिस्तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थविज्ञानेनैव क्रियते कथं ताहि नि- ६र्विशेषं वस्तु सुषुत्यवस्थायां सिद्धमिति "न तु तद्द्वितीयमस्ति"इत्यादि- श्रुत्योच्यत इत्याशङ्कयाह अस्माद्यद्परमिति। सुषुप्तिदशायामन्यथाग्रह-

९ त्मनो ऽपरं रूपं नास्तीति "न तु तद्द्वितीयमस्ति" इत्यादिश्रुत्या निरूप्यते न तु तत्कारणस्याग्रहणाभावात्। तच्चाग्रहणं स्व्प्नप्रबोधयोर्बीजं तत्रास्त्येव तेन तन्निवर्तकं वाक्यमपि सार्थकमित्यर्थः ॥४३॥ वाक्यश्रवणे सत्येवाग्रहणं निवर्तते। ततः प्राक्सुषुप्तेस्तन्निवृत्तिर्ना- स्तीति यदुकं तत्र प्रमाणत्वेन गौडपादीयवाक्यमुदाहरति अस्येत्या- ३ दिना। कार्यमन्यथाग्रहणं कारणं तत्त्वाग्रहणं ताभ्यां बद्धौ संगृहीतौ जाग्रत्स्वप्नाभिमानिनौ विश्वतैजसौ। प्राज्ञः पुनः सुषुप्यभिमानी कार- णेनैव तत्त्वाग्रहणेनैव बद्धः। द्वावप्येतौ कार्यकारणपदार्थी तुर्यावस्थायां ६ न सिध्यतो न संभवत इत्यर्थः।।४१।

• बुद्धौ तु ABCDF.

-iv. 45 ] चतुर्थोउध्यायः । १९३ "अन्यथागृहतः सवमनो निद्रा तत्त्वमजानतः । विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते" ॥ ४२॥ तथा भगवत्पादीयमुदाहरणम्। "सुपुप्ताख्यं तमोऽज्ञानं बीजं स्वम्नपबोधयोः । आत्मबोधप्रदग्धं स्याद्वीजं दग्धं यथाभवम्"॥ ४३ ॥ एवं गौडैर्द्राविडैर्न: पूज्यैशयमर्थः* प्रभाषितः । अज्ञानमात्रोपाधिस्सन्नहमादिदृगीश्वरः ॥४४॥ -- तत्रान्यथाग्रहणवदन्यथाग्रहणवीजमग्रहणमनात्मधर्म एवेत्याह।

कदा पुनस्तुरीयपद्प्राप्तिरित्याशङ्क्याह अन्यथेति। स्वप्नजागरितयो- स्तत्वमन्यथाग्ृह्नतः स्वम्नो विपरीतग्रहणम्। तत्त्वमजानतः सुषुश्यव- स्थायां निद्रा तत्वाग्रहणं बीजाज्ञानम्। तत्र जाग्रत्स्वप्नावन्यथाग्रहणप्रधा-३ नत्वात्कार्यस्थानम् । सुषुप्तिः केवलाग्रहणप्रधानत्वात्कारणस्थानम् । तयोश्च कार्यकारणस्थानयोर्विपर्यासे विपरीतग्रहणलक्षणे केवलाग्रहण- लक्षणे च तत्त्वप्रतिबोधतः क्षीणे तुरीयं पदं प्राम्ोतीत्यर्थः ॥४२॥६ उपदेशसाहसू्यामप्येतदुक्तमित्याह तथेति। सुषुप्ताख्यमिति। सुषुप्तं तमोऽज्ञानमिति पर्यायाः। तदेवंशब्द्वाच्यमज्ञानं स्वप्नप्रबोधयोर्बीजं स्वा- त्मबोधेन प्रकर्षेण दग्धं सद्भवं न पुनः कामकर्मादिप्रसवार्थ स्यात् ३ दग्धबीजमिवेति वदन्सुषुप्तावज्ञानसन्भ्ावं तस्यात्मज्ञाननिवर्त्यत्वं च दर्श- यतीत्यर्थः॥४३॥ उपसंहरति एवमिति। गौडैगौडपादाचार्यैरस्मदाराध्यैः द्राविडै- र्भंगवत्पूज्यपादाचार्येः। पञ्च द्राविडा इति केवलानामपि द्राविडत्व- प्रसिद्धेः। कोऽसावर्थो भाषित इत्यत आह अज्ञानमात्रेति। ईश्वर: पर-३ मात्मैवाज्ञानमात्रोपाधिरहंकारादीनां साक्षितया जीवत्वेनावस्थित इत्य- स्मदुकं तेषामप्यभिमतमित्यर्थः ॥४४॥ ननु "तम आसीत्" "आसीदिदं तमोभूतम्"इति श्रृतिस्मृतिप्रसि पूर्वैरयं M. २५ [नै. सि. ]

१९४ [ iv. 45-

इदं ज्ञानमहं ज्ञाता ज्ञेयमेतदिति त्रयम् । योऽविकारो विजानाति परागेवास्य तत्तमः ॥४५ ॥ यत एतदेवमतस्तस्यैव बीजात्मनस्तमसश्चित्तधर्मविशिष्टस्य स्वकार्य- द्वितीयाभिसंबन्धो न त्वविकारिण आत्मन इत्याह दृष्टान्तेन ।

रूपप्रकाशयोर्यद्वत्संगतिर्विक्रियावतः* । सुखदुःखादिसंबन्धश्चित्तस्यैवं विकारिणः ॥ ४६ ॥ तदेतदन्वयव्यतिरेकाभ्यां दर्शयिष्यन्नाह।

संपसादेऽविकारित्वादस्तं याते विकारिणि। पश्यतो नात्मनः किंचिद्द्वितीयं स्पृशतेऽण्वपि ॥४७ ॥

द्स्य जगद्वीजस्याज्ञानस्य परमेश्वरशक्तितया तदभेदात्कथं तस्य ज्ञाननि- ३ वर्त्यत्वमित्यत आह तत्रेति। ज्ञानादित्रयमनापन्नविकारतया योऽवभा- सयति तस्य परागेव वहिरेव तमस्तस्यात्मनः स्वरूपं धर्मश्च न भवति जडत्वादृश्यत्वाञ्च। आत्मशकतित्वव्यपदेशश्चास्य सत्ताप्रतीत्योस्तत्पर- ६ तन्त्रत्वादेवेति भावः॥।४५॥ ननु सुखदुःखादिसंबन्धवद्ज्ञानसंबन्धोऽप्यात्मनः किं न स्यादित्या- शङ्कयाविकारित्वादेवात्मनः सुखदुःखसंबन्धासंभवान्मैवमिति दष्टा- ३न्तेन दर्शयति यत एतदेवमित्यादिना। आत्मा विकाररहित एव जानाति यतस्ततश्चित्ताख्यपरिणामविशिष्टस्यैवाज्ञानस्य द्वितीयसंबन्धो न त्वात्मनः । तस्य त्वज्ञानजनितचित्तोपाधिद्वारा भवति न तु स्वभावत ६ इत्यर्थः। रूपप्रकाशयोरिति। सुखदुःखादिसंबन्धोऽपि विक्रियावत एव

सति चित्तसंबन्धे सुखदुःखादिसंबन्धो नास्तीत्युक्तमर्थमन्वयव्य- तिरेकाभ्यां दर्शयितुमुत्तरश्षोक इत्याह तदेतदिति। संप्रसादे सुषुप्तिस- ३ मये विकारिणि चित्तेस्तं याते सत्यात्मनोऽविकारित्वात्कूटस्थदा्टित्वात् * विक्रियावतोः ABCDF.

-iv. 51 ] चतुर्थोउध्यायः। १९५

सोडयं कूटस्थज्ञानमूर्तिरात्मा। यथा पाज्ञे तथैवायं स्वम्नजागरितान्तयोः । पश्यन्नप्यविकारित्वाद्द्विनीयं नैव पश्यति ॥४८॥ एवं ज्ञानवतो नास्ति ममाहंमतिसंश्रयः । भास्वत्पदीपहस्तस्य ह्यन्धकार इवाग्रतः ॥ ४९॥ तत्र दृष्टान्तः । आ प्रबोधाद्यथा सिद्धिर्द्वैतादन्यस्य वस्तुनः । बोधादेवमसिद्धत्वं बुद्ध्यादेः प्रत्यगात्मनः ॥५० ॥ स एष विद्वान्हानोपादानशून्यमात्मानमात्मनि पश्यन्। सर्वमेवानुजानाति सर्वमेव निषेधति। भेदात्मलाभोऽनुज्ञा स्यान्निषेधोऽतत्स्वभावतः ॥५१॥

पश्यतोपि तस्यात्मनो नाण्वपि द्वितीयं स्पृशते नात्मना संबध्यत इत्यर्थः ॥ ४७॥ इत्या- शङ्कत तयोरप्यवस्थयोः परमार्थतस्तत्स्पर्शाभावं दर्शयति सोयमित्या- दिना। प्राज्ञावस्थायामिव स्वप्नजागरितयोरप्यात्मनो द्वितीयसंस्पर्शो ३ नास्तीत्यर्थः । अत्रान्तशब्दः स्वरूपवचनः ॥४८॥। अवस्थात्रयेऽपि कूटस्थ आत्मेति विजानतः फलमाह एवमिति। म- माहमिति।यदिदं ज्ञानद्यमन्तःकरणाश्रयं तदेवंविदो नास्तीत्यर्थः॥४९।। आ प्रबोधादिति। द्वैतादन्यवस्तुविषयबोधपर्यन्तं द्वैतसिद्धिर्यथा तथा बाधकबोधोदयादूर्ध्व तस्यासिद्धिर्युक्तैवेत्यर्थः । यद्वा। बोधात्पूर्व यथा द्वैतादन्यस्याद्वितीयवस्तुनोSसिद्धिरेवं बोधादूर्ध्व प्रत्यगात्मनो बुध्धा-३ दिसंबन्धासिद्धिरित्यर्थः ॥ ५० ॥ विदुषोऽनुभवप्रकारमिदानीं दर्शयति स एष इति। कथमेतद्विरुद्ध- मभिधीयत इत्यत आह भेदात्मेति। व्यवहारददष््या द्वैतप्रपश्चस्य स्वरूप- लाभोऽनुजा तत्त्वदष््या तदभावो निषेध इत्यर्थः ॥५१॥ ३

१९६ [ iv. 52- सर्वस्योक्तत्वादुपसंहारः । परमार्थात्मनिष्ठं यत्सर्ववेदान्तनिश्चितम्। तमोपनुद्धियां ज्ञानं तदेतत्कथितं मया ॥ ५२॥ एतावदिहोक्तम् । नेहात्मविन्मदन्योऽस्ति न मन्तोऽज्ञोऽस्तिा कश्न। इत्यजानन्त्रिजानाति यस्स ब्रह्मविदुत्तमः ॥५३॥ एवमात्मानं ज्ञात्वा कि प्रवर्तितव्यमुत निवर्तितव्यमाहोस्विन्मुक्त- मग्रहतेति। उच्यते।

इदानीं प्रकरणमुपसंहरति सर्वस्ेति । सर्ववेदान्तनिश्चितं स्वान्ता- न्धकारनिवर्तकं यज्ज्ञानं परमार्थवस्तुविषयं तदेतदस्मिन्प्रकरणे मया ३ कथितं नातः परं ज्ञातव्यमवशिष्यत इत्यर्थः ॥५२॥ साङ्ग्यानामिव नानात्मवादशङ्कानिरासार्थ पुनरषि संगृह्योकमर्थ दर्शयति एतावदिति। विजानातीत्युक्ते ज्ञानपरिणामित्वं प्राप्तमित्यत ३ आह अजानन्निति । अपरिणामिना कूटस्थचैतन्येनैवानुभवतीत्यर्थः । यद्ा। स्वात्मानं विजानाति चेत्तस्य कर्मत्वं कर्तृत्वं च स्यादिति विशि- नष्टि अजानन्निति। वृत्तिज्ञानात्कर्मत्वेनाजानन्नपि स्वरूपचैतन्येन स्वयं- ६ प्रकाशतयानुभवतीत्यर्थः । सोपाधिकचैतन्यानासुपाधिप्रधानत्वादुपा- धिभेद्वदेव परिकल्पिततया ज्ञानाज्ञानाश्रयत्वायोगादपास्तसमस्तो- पाधेरद्वैतचैतन्यस्यैव सम तदाश्रयत्वमिति भावः । इह लोके मत्तोऽन्यः ९ कश्चिदात्मविषयाज्ञानाश्रयो नास्ति नापि तद्विपयज्ञानाश्रयः किं त्वहमेक एव ज्ञानाज्ञानाश्रयो मत्तोउन्यस्य चैतन्यस्याभावादित्यद्वैतमात्मानं वृत्तिज्ञानेनाजानन्स्वरूपचैतन्येन स्वयंप्रकाशतया विजानाति स ब्रह्म- १२ विद्ुत्तम इत्यक्षरयोजना॥५३॥ एवं तत्त्वविचारं समाप्य तत्त्वविद्श्चर्यामिदानीं निरूपयन्किं ब्रह्म- विदा वर्णाश्रमधर्मेषु प्रवर्तितन्यमुत तेभ्यो निवर्तितव्यमथवा स्वच्छन्दं

• तमोऽपनुद्धि यज्जञानं M. न मत्तोऽन्योस्ति E.

-iv. 56 ] चतुर्थोऽध्यायः। १९७

ज्ञेयाभिन्नमिदं यस्माज्ज्ञेयवस्त्वनुसार्यतः । न प्वृत्ति निवृत्ति वा कटाक्षेणापि वीक्षते ॥ ५४॥ कुत एतजज्ञेयाभिन्नमिति। यतः । मागात्मबोधाद्वोधोऽयं बाह्यवस्तूपसर्जनः*। पध्वस्ताखिलसंसार आत्मैकालम्बनः श्रुतेः ।५५॥ एवमवगतपरमार्थतत्वस्य न शेषशेषिभावस्तत्कारणस्योत्सारितत्वा- दित्याह। वास्तवेनैव व्ृत्तेन निरुणद्धि यतो भवम्। निवृत्तिमपि मृद्भाति सम्यग्बोधः पदृत्तिवत् ॥५६ ॥ वर्तितव्यमिति पृच्छति पवमिति। ज्ञानस्य ज्ञेयाद्वैतचैतन्याभिन्नतया ३ तदनुसारित्वाज्ज्ञेयस्य च प्रवृत्तिनिवृत्तिशून्यस्वभावत्वात्तद्रूपेण ब्रह्म- विदोऽवस्थानं न तु प्रवृत्तिनिवृत्त्यादिसंबन्ध इत्युत्तरमाह उच्यत इति ॥५४॥ ६ ज्ञानस्य ज्ञेयाभिन्नत्वं कुत इत्याशङ्ग्य तदुत्तरत्वेन श्ोकमवतारयति कुत एतदित्यादिना। "यत्र चान्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येद्यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् "इति श्रुतेरविद्यावस्थायां ज्ञानस्य भेदाव-३ लम्बनत्वं विद्योद्येनाशेषसंसारनाशे त्वात्मैकमात्रपर्यवसानमवसीयत इत्यर्थः॥ ५५॥ ननु विदुषः प्रवृत्तिधर्माणामभावेप्यमानित्वादयो निवृत्तिधर्मा विद्यन्तेSतस्तद्विधिशेष एवायं विद्वानित्याशङ्कय तत्रापि वस्तुस्वभावात्

निवृत्तत्वादित्याह एवमिति। वास्तवेनैवेति। यतः सम्यग्बोधः प्रवृत्ति- निवृत्तिशून्यात्मवस्तुवृत्तानुरोधेन संसारं निवर्तयत्यतो वैधप्रवृत्तिव- द्वैधनिवृत्तिमपि निवर्तयति। तस्माद्वस्तुस्वभावादेवामानित्वादौ विद्वा-६ न्वर्तत इत्यर्थः ॥५६॥

बाह्यवस्तूपसर्जनं ABD. आत्मैकालम्बनं ABD.

१९८ [ iv, 57-

सकृदात्मप्रमूत्यैव निरुणद्धयखिलं भवम्। व्वान्तमात्रनिरासेन न ततोऽन्यान्यथामतिः ॥५७॥

नानुत्पन्नमदग्धं वा ज्ञानमज्ञानमस्त्यतः ॥ ५८ ।।

सकृन्निवृवत्तेर्वाध्यस्य किं कार्यमवशिष्यते ॥५९॥

ननु यदि सम्यग्बोधः स्वोत्पत्तिमात्रेणैव संसारं निवर्तयेत्तदैवं स्यान्न त्वेतदस्ति तस्यानादिकालप्रवृत्तमिथ्याज्ञानतत्संस्कारनिरासायाभ्यासा- ३ पेक्षत्वात्तद्वसरे च निवृत्तिविधीनामपि सावकाशत्वादित्यत आह सकृदिति। स्वोत्पत्तिमात्रेणाविद्यानिवर्तकत्वे गृहीतान्वयव्यतिरेक: स- म्यग्बोधः स्वोत्पत्तिमात्रेणाविद्यां निवर्तयंस्तदानीमेव मिथ्याज्ञानतत्सं- ६स्कारलक्षणं सकलमपि संसारं निवर्तयति न त्वभ्यासादि कमपेक्षत इत्यर्थः । कुतस्तदानीमेव मिथ्याज्ञानादिकं निवर्तयतीत्यत आह न ततो उन्येति। मिथ्याज्ञानादिरविद्याकार्यत्वान्नाविद्यातो विलक्षणस्तस्माद- ९ विद्यां निवर्तयन्बोधस्तदानीमेव मिथ्याज्ञानादिकं निवर्तयतीत्यर्थः॥५७॥ ननु कथं सकृदेव सकलाज्ञाननिवर्तकं ज्ञानमुत्पद्यते यावता लोके प्रमाणज्ञानानां स्वदेशकालोपाधावेव स्वविषयाज्ञाननिवर्तकत्वं न तु ३ सकलाज्ञाननिवर्तकत्वं दृश्यत इत्याशङ्गयाह देशकालेति। घटादीनां दे- शकालावस्थादिपरिच्छिन्नत्व।जडत्वान्न तद्विपयज्ञानानां देशकालादपे-

६ष्टत्वात्स्वयंप्रभत्वाच्च तत्रानिवृत्तमज्ञानान्तरं तन्निवृत्तयेपेक्षितमनुत्पन्नं ज्ञानान्तरं वा नास्तीत्यर्थः। अनुत्पन्नं ज्ञानमदग्धमज्ञानं वा नास्ती- त्यन्वयः ॥५८॥ तस्मात्सम्यग्ज्ञानोत्पत्तौ सकलज्ञाननिवृत्तेरन शेषशेषिभाव इति युक्त- मेवोक्तमित्युपसंहरति सम्यगिति। सम्यग्ज्ञानाग्निना दग्धाविद्या ३ तत्कार्यस्वभावस्यात्मनः कार्य किचिन्नावशिष्यते बाधयोग्यस्य सर्वस्य सकृदेव निवृत्तत्वात्। ततश्च न शेषशेषिभाव इत्यर्थः ॥५९॥ असंबन्धान् S; देहादे: M. *

-iv. 62 ] चतुर्थोउध्यायः । १९९

वास्तवेनैव वृत्तेनाविद्यायाः पध्वस्तत्वान्न किंचिदवशिष्यत इत्युक्त: परिहारः । अथापरस्साम्प्रदायिक: । निवृत्तसर्पस्सर्पोत्थं यथा कम्पं न सुश्चति । विध्वस्ताखिलमोहोऽपि मोहकार्य तथात्मवित् ॥ ६० ॥ यतः पटटत्तिबीजमुच्छिन्नं तस्माद्। तरोरुत्खातमूळस्य शोषेणैव* यथा क्षयः । तथा बुद्धात्मतत्वस्य निव्ृत्यैव तनुक्षयः ॥ ६१ ॥ अथालेपकपक्षनिरासार्थमाह। बुद्धाद्वैतसतत्वस्य यथेष्टाचरणं यदि। - शुनां तत्त्वदृशां चैव को भेदोऽुचिभक्षणे ॥ ६२ ॥

एवं सद्योमुक्तिपक्षमङ्गीकृत्य शेषशेषिभावः परिहतः साम्प्रतं जीवन्मु- किपक्षेपि न शेषशेषिभाव इत्युत्तरत्रन्थस्य तात्पर्यमाह वास्तवेनैवेत्या- दिना। सम्यग्बोधाद्वाधितसर्पविश्रमस्य पुंसो यथा भयकम्पादिक कंचि-३ त्कालमनुवतते तथा विदुषोऽपि बाधितोपि संसार: प्रारब्धकर्म- फलभोगपर्यन्तमनुव्तते इत्यर्थः॥ ६० ॥ भवत्वेवं तथापि कथं शेषशेषिभावासंभव इत्यत आह यत इति। विविधवैधप्रवृत्तिबीजमविद्याकामादिकं सम्यग्ज्ञानादुच्छिन्नमिति यत- स्ततश्च न शेषशेषिभावस्ततश्च निवृत्त्या प्रारब्धकर्मणो भोगेनैव निवृत्त्या ३ प्रातिभासिकस्य शरीरादेःक्षय इत्यर्थः ॥६१॥ ननु विदुषो दृश्यमानानां प्रवृत्तीनां विधिनिबन्धनत्वाभावेपि राग- द्वेषादिनिबन्धनत्वं स्यात्तथा चन स्वैरचेष्टायां दोष इति प्राप्तमित्या- शङ्कय तन्निरासायोत्तरश्लोक इत्याह अथेत्यादिना। तत्त्वदशां संस्कार-३ वशान्मनुष्यत्वजात्युचितैव प्रवृत्तिर्न तु यत्किंचिज्जात्युचितेति यथा त्वयेष्यते तथा प्रातिभासिकवर्णाश्रमोचितव प्रवृत्तिस्तत्संस्कारवशा- द्द्रवति नेतरेत्यभ्युपेयं तस्मान्न स्वैरचेष्टाप्रसङ्ग इत्यर्थः॥६२॥ ६ स्पर्शेनैव ABDFS.

२०० [ iv. 63- कस्मान्न भवति। यस्मात्। अधर्माज्जायतेज्ञानं यथेष्टाचरणं ततः । धर्मकार्ये कथं तत्स्याद्यन्र धर्मोऽपि नेष्यते॥ ६३ ॥ पत्याचक्षाण आहातो यथेष्टाचरणं हरिः । "यस्य सर्वे समारम्भाः" "प्रकाशं चे"ति सर्वद्ृक्*॥६४॥। तिष्ठतु तावत्सर्वमवृत्तिवीजघस्मरं ज्ञानं मुमुक्ष्ववस्थायामपि न संभ- वति यथेष्टाचरणम्। तदाह । "यो हि यत्र विरक्त्तः स्यान्नासौ तस्मै प्रवर्ततों। लोकत्रयविरक्तत्वान्मुमुक्षुः किमितीहते"॥६५॥ ननु वर्णाश्रमाभिमानस्यागन्तुकत्वात्स्वभावसिद्धत्वाञ्च जात्यभिमा- नस्य मनुष्यत्वजातिमात्रोचितैव प्रवृत्तिस्तत्संस्कारवशाक्कि न स्यादिति ३ विशेषहेतुर्वाच्य इत्याशङ्कयोत्तरश्षोकेन परिहरति कस्मादित्यादिना। जन्मान्तरानुष्ठिताधर्मवशादभक्ष्यभक्षणादौ कर्तव्यतावुद्धिस्ततश्च यथे- ष्टचरणम्। ज्ञानं पुनरत्यन्तोत्कृष्टपुण्यकार्य "धर्मात्सुखं च ज्ञानं च" इति ६वचनात्। यरि्मिंश्च ज्ञाने सति प्रवर्तककामादिदोषाणामत्यन्तमुच्छिन्न- त्वाद्धर्मेडपि प्रवृत्तिर्न भवति तथाभूते ज्ञाने सति कथं यथेष्टाचरणम्। "भावितैः करणरेभिर्वहुसंसारयोनिषु। आसाद्यति शुद्धात्मा मोक्षं ९वै प्रथमाश्रमे" "अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्" इति स्मरणादृतीतानेकजन्मस्वपि यथेष्टाचरणाभावेन तत्संस्कारस्याप्यभा- वान्न तद्वशादपि यथेष्टाचरणमित्यर्थः ॥६३॥ विदुषो यथेष्टाचरणाभावे भगवद्वचनमपि प्रमाणमित्याह प्रत्याच- क्षाण इति॥६४ ।। इदानीं कैमुतिकन्यायेनापि विदुषो यथेष्टाचरणाभावमाह तिष्ठत्वि- त्यादिना। मुमुक्षुरपि यत्र न चेष्टते तत्र मुक्को न चेष्टत इति किमु ३ वक्तव्यमित्यर्थः ॥६५॥

• सत्यद्दकू S. तत्र प्रवर्तते S.

-iv. 67 ] चतुर्थो उध्यायः। २०१

तत्र दृष्टान्त: ।

"स्षुधया पीड्यमानोऽपि न विषं ह्यन्तुमिच्छति। *मिष्टान्नध्वस्ततृड् जानन्रामूढस्तज्जिघत्सति" ॥ ६६ ।। यतोऽवगतपरमार्थतत्त्वस्य यथेष्टाचरणं न मनागपि घटते मुमुक्षुत्वेऽपि च तस्मात्।

रागो लिङ्गमबोधस्य चित्तव्यायामभूमिषु। कुतः शाडलता तस्य यस्याग्निः कोटरे तरोः ॥६७॥ सकळपुरुषार्थसमाप्तिकारिणोऽस्यात्मावबोधस्य कुतः मसूतिरिति। उच्यते।

किसुवक्तव्यन्यायमेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति तत्र दष्टान्त इत्यादिना। यथा लोके क्षुत्क्षामस्तन्निवृत्तिसाधने प्रयतमानोऽप्यतत्साधने प्रत्युत प्रतिकूले विषदूषितान्ने न प्रवर्तते तत्र मिष्टान्नेन ध्वस्ततृष्णस्तस्य विष-३ दूषितत्वं जानन्विवेकी न तदत्तुमिच्छतीति किमु वकव्यं तथा मुमुक्षु- रप्राप्तपरमपुरुषार्थस्तत्साधने प्रवर्तमानोSप्यनित्यत्वादिदोषदूषितैहिका- मृष्मिकादिसुखेभ्यो विरकस्तत्साधनेषु न प्रवर्तते। तत्र किसु वकव्यम्।६ परव्रह्मानन्दानुभवपरितृप्तो विद्वान्बहुलायासपरिक्किष्टेषु वैषयिकसुखल वेषु न प्रवर्तत इति भावः ॥६६॥ यस्मात्सिद्धस्य साधकस्य च न रागद्वेषनिबन्धने प्रवृत्तिनिवृत्ती भवतस्तस्मात्प्रवृत्त्यादिनानुमितो रागोऽविद्वत्ताया एव लिङ्गमित्युपसंह- रति यत इत्यादिना। चित्तव्यायामभूमिषु चित्तस्य स्वारसिकप्रवृत्त्या-३ लम्बनेषु शब्दादिषु यो रागः सोऽयमबोधस्य लिङ्गम्। तत्र दष्टान्त: कुत इति। यथा यत्राग्निस्तत्र न शाङ्लता तथा यत्र रागस्तत्र न बोध इत्यर्थः ॥६७॥ ६ एवं प्रसङ्गागतमलेपकपक्षनिरासं समाप्य पूर्वोदिततत्वंपदार्थविवे- कमात्रस्यैव ज्ञानसाधनत्वमिति शङ्टानिरासाय सम्यग्दर्शनसाधनानि मृष्टान्नं ACDFM. २६

२०२ [ iv. 68-

अमानित्वादिनिष्ठो यो यश्राद्वेष्रादिसाघनः। ज्ञानमुत्पद्यते तस्य न बहिर्ुखचेतसः ॥ ६८ ॥

उत्पन्न आत्मविज्ञाने किमविद्याकार्यत्वात्मवृत्तिवन्निवृत्त्यात्मकामानि- त्वादयो निवर्तन्त उत नेति। नेति ब्रूमः। किं कारणम् । ३ निटृटत्तिशास्त्राविरुद्धस्वाभाव्यात्परमात्मनो न तु नियोगवशात्। कथं तहि। गृणु।

उत्पन्नात्मप्रबोधस्य त्वद्वेष्टत्वादयो गुणाः । अयत्नतो भवन्त्यस्य न तु साधनरूपिणः ॥ ६९।।

यंत एतदेवमतः।

इमं ग्रन्थमुपादित्सुरमानित्वादिसाधनः । यत्नतः स्यान्न दुर्द्टत्त: प्रत्यग्धर्मानुगो ह्ययम् ॥ ७०॥

३ संकलय्य दर्शयति सकलेति। "अमानित्वमदम्भित्वम्""अद्वेष्टा सर्वसूता- नाम्"इत्यादिभगवद्गीतोक्तगुणवत एव सम्यग्ज्ञानोत्पत्तिर्न विषयाभिमुख- चेतस इत्यर्थ: ॥ ६८ । ननु साधकस्यामानित्वादिकं साधनं चेत्सिद्धस्य तर्हि "साध्याभावे महाबाहो साधनैः कि प्रयोजनम्"इति न्यायेन तेषामविद्याकार्याणां विद्या ३ विरोधाच्चासंभवः संभवे वा निवृत्तिशास्त्रनियोज्यत्वं विदुषः प्रसज्ये- तेत्याशङ्य विधितस्तेषां नियोज्यत्वाभावेऽपि विद्याविषयपरमार्थात्म- स्वभावाविरोधादयतसाध्या अमानित्वादयो विदुषो लक्षणत्वेनानुव- ६ र्तन्त इति परिहरति उत्पन्न इत्यादिना ॥ ६९ ॥ यस्मादेवं साधकस्य साधनत्वेन सिद्धस्य च लक्षणत्वेन सर्वथाप्य-

३ भिमुखोऽप्यमानित्वादिनिष्ठो भवेदित्याह यत इत्यादिना। प्रत्यग्धर्म आत्मा। प्रत्यक् चासौ धर्मश्चेति। तमनुगच्छति तद्याथात्म्यप्रतिपत्तिप्रति- पादकत्वेनायं ग्रन्थ इति प्रत्यग्धर्मानुग इत्युक्तम्॥ ७०॥

-iv. 74 ] चतुर्थोउन्यायः। २०३

न दातव्यश्चायं ग्रन्थ: । नाविरक्ताय संसारान्नानिरस्तैषणाय च। न चायमवते देयं वेदान्तार्थपवेशनम्॥७१॥ ज्ञात्वा यथोदितं सम्यरज्ञातव्यं नावशिष्यते। न चानिरस्तकर्मेदं जानीयादञ्जसा ततः ॥ ७२॥ *निरस्तसर्वकर्माणः मत्यक्पवणबुद्धयः । निष्कामा यतयः शान्ता जानन्तीदं यथोदितम् ॥ ७३ ॥। श्रीमच्छङ्करपादपद्मयुगलं संसेव्य लब्ध्वोचिवान् ज्ञानं पारमहंस्यमेतदमळं स्वान्तान्धकारापनुत्। मा भूदत्र विरोधिनी मतिरतः सद्भिः परीक्ष्यं बुधैः सर्वत्रैव विशुद्धये मतमिदं सन्तः परं कारणम्॥७४॥

एवं शिष्यस्य नियममभिधायाचार्यस्य नियममाह न दातव्य इति। यमा अहिंसादयस्ते यमादयो यस्य विद्यन्ते स यमवान्। न यमवानय- मवान्। तस्मा अयमवते कुतो न देयमित्यत आह वेदान्तेति। वेदा-३ न्तानामर्थे प्रवेशोSधिगमोSनेनेतीदं प्रकरणं वेदान्तार्थप्रवेशनम्। तेन य एवं वेदान्तश्रवणादिष्वधिकृतो मुमुक्षु: स एवात्राधिकारीति। नान्यः। त- स्मात्कुतूहलाद्वहुश्चतत्वादिबुद्धया वा प्रवर्तमानायेदं न देयमित्यर्थः॥७१॥६ ननु किमेतत्प्रकरणपरिज्ञानान्भ्वति येनात्रानधिकारिणां प्रवेशो न सिद्धयेदित्यत आह ज्ञात्वेति। तेन कुतूहलादिवशात्म्वृत्तो न फल- पर्यन्तं ज्ञानमधिगच्छतीत्यर्थः । तदाह न चानिरस्तेति ॥७२॥ ३ के तर्हि प्रकरणार्थ सम्यक्प्रतिपद्यन्त इत्यत आह निरस्तेति॥७३॥ इदानीमस्मत्प्रकरणस्य विशिष्टगुरुसंप्रदायपूर्वकत्वादत्र दोषदष्टिर्मा- भूत्किंतु यत्नात्सद्भिः परीक्षणीयमिदं प्रकरणं यतः सन्त एव गुणदो- षावधारणे परं कारणं तस्मात्परीक्षणीयमेवेति विद्वज्जनेष्वात्मनोSनौ-३ द्धत्यं दर्शयति श्रीमदिति। ऊचिवानुक्तवानित्यर्थः ॥७४॥ निरस्य सर्वकर्माणि ABCDFM.

२०४ [iv. 75- सुभाषितं चार्वपि नामहात्मनां दिवाकरो नक्तदशामिवामलः । प्रभाति भात्येव विशुद्धचेतसां निधिर्यथापास्ततृषां महाधनः ॥ ७५॥ विष्णोः पादानुगां यां निखिलभवनुदं शंकरोडवाप योगात् सर्वज्ञं ब्रह्मसंस्थं मुनिगणसहितं सम्यगभ्यर्च्य भत्त्या। विद्यां गङ्गामिवाहं पवर गुणनिधे: पाप्य वेदान्तदीप्ां कारुण्यात्तामवोचं जनिमृतिनिवहध्बस्तये दुःखितेभ्यः ॥ ७६ ॥

ये पुनरनुनीयमाना अनुनयादेवानुनेतुरशक्ति मन्यन्ते दुर्विदग्धास्ता- न्प्रति साविष्कारमात्मनो वैदग्व्यं दर्शयति सुभाषितमिति। निस्स्पृहाणां ३ हि निधयः प्रकाशन्ते। तदुकं भगवता पतञ्जलिना "रत्नोपस्थानम्" इति। अस्तेयप्रतिष्ठायामात्मस्पृहायां रत्नोपस्थानं सर्वदिक्कालस्थान्यस्योपति- ष्ठन्ते रत्नानीत्यर्थः॥७५॥ एवं विशिष्टगुरुसंप्रदायप्राप्तस्य प्रकरणस्य परानुग्रह एव प्रयोजनं न तु दष्टमद्दष्टं वा विद्यया कृतार्थत्वादिति दर्शयति विष्णोरिति। विष्णो- ३ वर्यापिनो जगत्कारणस्य पदमधिष्ठानं सच्चिदानन्दैकरसमनुगच्छतीति विष्णोः पदानुगा विद्या। गङ्गापि विष्णोः पुरुषोत्तमस्य चरणमनुसृत्य गच्छतीति "वामपादाङ्गष्ठनखस्त्रोतोविनिर्गताम्" इति स्मरणात्। पुन- ६रपि विद्यागङ्गयोः समानं विशेषणमाह निखिलभवनुदमिति। यामेवंविधां विद्यां गङ्गां च भगवत्पादाचार्यः परमेश्वरश्च योगसामर्थ्यादवाप तमा- चार्य सर्वशं ब्रह्मसंस्थं मुनिगणैः सहितं भक्त्या सम्यगभ्यर्च्य तस्मात्प्रवर- ९गुणनिधेराचार्यात्तां वेदान्तदीप्तां परमेश्वरं समभ्यर्च्य तस्मान्भगीरथो वेदान्तदीप्तां "सितासिते" "इमं मे गङ्गे" इत्यादि वेदान्तप्रतिपाद्यां गङ्गामिव साकल्येनाहं प्राप्यार्थिम्य: सकारणसंसारनिवृत्तयेवोचमित्यर्थः॥७६॥

-iv. 78 ] चतुर्थोउध्यायः। २०५

वेदान्तोदरवर्ति भास्वदमलं ध्वान्तच्छिदस्मद्धियो दिव्यं ज्ञानमतीन्द्रियेऽपि विषये व्याहन्यते न क्चित् । यो नो न्यायशलाकयैव निखिलं संसारबीजं तमः परोत्सार्याविरकाषीद्वुरुगुरु: पूज्याय तस्मै नमः ॥७७॥ संबन्धोक्तिरियं साध्वी प्रतिश्लोकमुदाहृता। नैष्कर्म्यसिद्धेर्ज्ञात्वेमां व्याख्यातासौ* भवेद्धवम् ॥ ७८॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमच्छंकर पूज्य- पादशिष्यश्रीसुरेश्वराचार्यविरचितायां नैष्कर्म्य- सिद्धौ संबन्धोक्तौ चतुर्थोऽध्यायः

समाप्ः ॥ ४ ॥

इति नैष्कर्म्यसिद्धिमकरणं समाप्तम् ।।

गुरुभक्तेर्विद्यां प्रत्यन्तरङ्गसाधनत्वं दर्शयितुं प्रकरणारम्भ इव प्रक- रणपरिसमाप्तावपि गुरुनमस्कारं करोति वेदान्तेति। वेदान्तोदरवर्ति वेदान्तप्रमाणजन्यं भास्वच्छुद्धसत्त्वात्मकममलं रागादिदोषरहितं ३ ध्वान्तछिदस्मद्धियोऽस्मदन्तःकरणतमोनिवर्तकं दिव्यं स्वयंप्रकाशा- भिव्यञ्जकम्। पुनरपि तदेव ज्ञानं विशिनष्टि अतीन्द्रियेऽपीति। यस्य ज्ञानस्यातीन्द्रियवस्तुविषयत्वान्न प्रत्यक्षादिविरुद्धार्थविषयत्वमित्यर्थः।६ एवंविधं ज्ञानं यो गुरुणामपि गुरुनोस्माकमाविरकार्षीदिति संबन्धः। किं कुर्वन्नाविरकार्षीत्तत्राह निखिलमिति। सकलसंसारबीजं तमो न्यायशलाकया प्रोत्सारयन्य एवमाविरकार्षीत्तस्मै नम इति संबन्धः ।९ निचृच्छार्दूलविक्रीडितमेतत्। "न्यूनाधिकेनैकेन निचृद्धुरिजौ" इत्यु- कत्वात्॥ ७७ ॥ नैष्कर्म्यसिद्धेर््याख्यानक्षमतात्पर्यपरिज्ञाने किं कारणमित्याशङ्कायां संबन्धोकिरेवैत्याह संबन्धोकिरिति।।७८।।

• व्याख्यातास्य S.

२०६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता

पदकशतहृतकुमारिलसौगतगुर्वक्षपादकणभक्षः। यमनियमनिलयधिषणो जयति श्रीसत्यवोधाचार्यः ॥१॥

व्याख्याचन्द्रिकया विधूय सुधियां सद्दृष्टिमुन्मीलयन्। अन्तःसंभृतशान्तवेदनसुधोद्दयोतः समुद्दयोतते सर्वज्ञाश्रमचन्द्रमास्त्रिजगतीसर्वज्ञचूडामणिः ॥२॥

इति श्रीमहोपाध्यायज्ञानोत्तममिश्रविरचितायां नैष्कर्म्यसिद्धिचन्द्रिकायां चतुर्थोउध्यायः समाप्तः ॥४॥

इति नैष्कर्म्यसिद्धिप्रकरणव्याख्या समाप्ता ॥

NOTES

NOTANDA

In the pages which follow, the figures on the left refer to the section or verse.

Except when otherwise stated, lines are counted from the beginning of a section, and not from the top of a page. If followed by ( c), then the Commentary is indicated.

Vārtika = Sureśvara's Vārtika on the Brhadāranyako- panişadbhāsya. (Ānandāśrama Sanskrit Series, 1892-94).

S = Sārārtha, commentary on Naiskarmya-siddhi.

VS = Vidyā-surabhi

V = Naişkarmya-siddhi-vivarana

BTP = Bhāva-tattva-prakāsikā do.

J = Note by previous Editor, Col. G. A. Jacob.

NOTES

CHAPTER I

1(p.1) 1.2 स्वरसत :- 'instinctively', 'by a law of one's nature '. 1.4(c) 'प्रकरणमिद्मारभ्यते' इत्यन्तेन-See p. 5. (p. 2) 1. 10(c) नापि वर्तमानं स्वत एव निवृत्तेः-I. e. by being experienced. 1. 11(c) अनागतं डुःखं ... .. शक्यमेव निवर्तयितुम्- Compare 'हेयं दुःखमनागतम्'-Yoga-sutra ii. 16. 1.18(c) 'अशेषपुरुषार्थपरिसमाप्तिः' इत्यन्तेन-See p. 4. 1.5 शोभनाशोभननिमित्तत्वात्-'तत्र रागः ...... शोभ- नाध्यासनिबन्धनः। एवं द्वेषोप्यशोभनाध्यास- निबन्धन:' (S). (p. 3) 1.8 अतः सर्वानर्थहेतुः ...... सुखस्य चेत्यादि-Here is a reference to the विक्षेप and आवरण saktis of avidyā. Avidyā not only conceals the true nature of atman, but also makes it appear other than what it is. 'एवमात्मज्ञानस्य विक्षेपलक्षणानर्थहेतुतामुप- पाद्यानन्दाद्वयस्वरूपाप्रतीति लक्षण विक्षेपकारणावर- णहेतुतामुपपाद्यति सुखस्यचेति'(S), 1. 42(c) तस्य तस्मिन्-तस्य विषयभूतस्य तस्मिन् आश्रय- भूते. According to the view propounded in this work, avidya has its आश्रय as well as its विषय in शुद्धचैतन्य. See i7 and iii 1. Compare Samkşepa-sārīraka i. 319. २७

210 NAISKARMYA-SIDDHI

आश्रयत्वविषयत्वभागिनी निर्विकारचितिरेव केवला॥ पूर्वसिद्धतमसो हि पश्चिमो नाश्रयो भवति नापि गोचर: ॥ The word तस्य is not found in some MSS. 1.9 तस्यानवबोधः पिधानम्-'तस्य सुखात्मनोऽनव- बोधः पिधानमावरणम्। सुखाप्रतीत्या विपरीत- प्रतीतिहेतुः' (S). (p.4) 1. 10 अशेषपुरुषार्थपरिसमाप्ति :- Thus the ideal is not merely negative-escape from pain and evil; but also the attainment of positive bliss. The force of अशेष is that nothing remains to be accom- plished thereafter in the way of either avoiding pain or securing pleasure. 1.11 तदुपादानं i. e. सम्यग्ज्ञानोपादानं. For that alone viz. सम्यग्ज्ञान can dispel avidya- neither karma nor upāsana, as will presently be shown. आत्मानवबाधविषय- This is atman itself which is also the आश्रय of the अनवबोध or avidya. See verse quoted in note on 1. 42 (c) above. 1.12 अनागमिक प्रत्यक्षादिलौकिकप्रमाणाविषयत्वात्- Brahman is the object of no variety of knowledge except आगमिकप्रत्यक्ष. For the exact sense in which it is आगमिक- प्रत्यक्षविषय see ii. 105. 1. 71(c) There is no statement in the Upa- nisads like यत्प्राणेन प्राणिति. It seems to be an error for यः प्राणेन प्राणिति (Br: Up. III. iv. 1)

NOTES 211

1. 75(c) वाक्यग्रहणं च ....... द्योतनाय What is meant is that the very designation महावाक्य implies that Upanisadic statements like तत्त्वमसि are अनन्यशेष i. e. of independent significance. 1. 77(c) BTP suggests that वाक्याभ्यास is the reading and it appears to be the correct one. वाक्याभ्यास: वाक्यजन्यज्ञानाभ्यास: (See Introduction II ) (p. 5) 1. 82(c) प्रतिपादनं seems to be the reading and not प्रतिपन्नं as implied by BTP. खानिलाग्न्यब्धरत्र्यन्तं-The last explanation of this expression given in the com: (p. 5 1.102) is of somewhat doubtful accuracy, as accordidg to Panini V iv. 74 the compound should be खानिलाग्न्यपम्, unless shelter is taken under the maxim समासान्तविधिरनित्य: 1. 96(c) The word लयं is not found in M. Even if this is left out the use of ard in the neuter is doubtful. 2 The first half of the verse means that all superlative excellences find their ultimate meaning in the guru. गरीयसे-i.e. गुरवे. Compare for a similar use of the word the author's Taittiriyo- panişad-vārtika, p. 196 (st: 5). 1. 5(c) उदित प्रमाणेतिपाठे-i. e. when the reading is स्वसंप्रदायस्योदितप्रमाणेत्यादि without the च. BTP has उचितप्रमाण. 3 ज्ञानं वक्ष्ये-Rather a loose expression. VS explains ज्ञानं by ज्ञायतेउनेनेति i. e. प्रकरणं. But this interpretation, while it rectifies

212 NAISKARMYA-SIDDHI

one part of the verse, transfers the difficulty to another ; for this meaning does not fit in with epithets like वेदान्तोदरसंगूढं S suggests better, though somewhat round-about, explanation-'"ज्ञानं वक्ष्ये" इत्यत्र वाक्यप्रयो गानुकूलव्यापारो वच धातोरर्थः। जनकत्वं द्विती- यार्थः । ततोऽन्वयः'॥ See for similar uses iv. 52 & 74. 4 (p. 7) S suggests a simpler explanation of the first half of the verse than the one given in the commentary-'यस्य सद्रप- स्यात्मनस्सिद्धौ सत्तास्फूर्तिरूपेण सत्त्वे घटादेर्द्वश्य- स्यापि सत्वेन व्यवहारः। यदसिद्धौ न किंचन।

This states the fundamentally idealistic position of the Advaita. See iv. 3. प्रत्यग्धर्मैकनिष्ठस्य=जीवस्य according to the commentary. Thus the subject-matter of the work is eventually the same as that of the Sariraka-sutra. The term प्रत्यग्धर्म is again used in iv. 70. 1. 9(c) न कस्यचनेत्यर्थः-सिद्धिरिति शेषः । करणीय करणविषय, BTP reads करणिका या लोक ... 5 1.1 अनुक्त and दुरुक-ie. 'errors of omission and of commission.' सहस्रकिरणव्याप्ते-'आकाशे इति शेषः' (S). 6 There is an apparent contradiction in the motive for composing the work as stated here and in verse 3 above. What should be understood is that the work, though initially undertaken in obedience to the wishes of the guru,

NOTES 213

serves a two-fold purpose-that of the author as mentioned here and that of the reader as implied in verse 4. 1.11(c) 'वक्ष्यते स्फुट '-See i 4. 7 स्वात्मानुभवसंश्रया-See note on i 1. 1. 42(c) 1. 10(c) आत्मनो मुक्तिर्नामेत्यादि-See i 24, and also Introduction II. For a discussion of the nature of अविद्यानिवृत्ति see Advaita- siddhi. iv. 1. See Vārtika p. 1309 st. 122. 8 सम्यग्ज्ञानाशुशुक्षणि :- The comparison of right knowledge to fire is quite common A in Vedantic works. See for instance Bh.Gita iv. 37 .- 'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्म- सात्कुरुते तथा।' दन्दहीति-'समूलघातं हन्ति। ऐकान्तिकात्यन्तिकोच्छेदं करोतीति यावत्' (S). 1.1 तत्र ज्ञानमभ्युपगम्य तावदुपन्यास :- assuming that imparting a knowledge of Braluman-an existent entity-is one of the aims of Vedic teaching. For the other alternative see i 14 to 19. मुक्के: क्रियाभिस्सिद्धत्वात्-From क्रिया here should be understood नित्यकर्म. See the next two verses and Śloka-vārlika : Sambandhākșepa-parihāra : st: 110. 1.6(c) 'अभ्युपेत्यैवमुच्यते '-See p. 12. 10-11 Compare Śloka-vārtika ( same section as above ) st. 108-109. 1. 10(c) ब्रह्मज्ञानमनर्थकं विद्यमानस्याप्याकंचित्करत्वात्- The opponent here, as stated in the com:, is a representative of the Mimansa school of Kumārila Bhatta. See Śloka-vārtika ( same section as above ) st: 103-4.

214 NAISKARMYA-SIDDHI

12 1.1 देहारम्भकयोश्चेत्यादि-The existence of the संचितकर्म is overlooked here. It may be because (1) the नित्यनैमित्तिककर्म performed in this life is supposed to annul it (see i. 82) or ( 2) the entirety of karma to one's credit in a life is supposed to give rise to the next birth, so that karma never accumulates according to what is termed the ऐकभविक view. See Ananda-jnana's gloss on Introduction to Commentary on Tait. Upanişad by Samkara and the same writer's gloss on Vartika vol. i, st: 42. ज्ञानी and कर्मी-From these words are to be understood exponents of two views- that jnana alone secures moksa and that karma alone does so, i.e. the vedantin and the mīmāmsaka respectively.

13 1.5(c) कथमकरणाद्भावात्प्रत्यवायस्य भावस्योत्पत्ति :- According to the mimamsaka, नित्यकर्म, when not performed, gives rise to प्रत्यवाय ; while according to the advaitin, it brings about when per- formed the destruction of past दुरित. Non-performance does not therefore give rise to any positive effect-new evil -in this latter view; but only leaves the old one as it was. Compare Samkara's explanation of 'अकुर्वन्विहितं कर्म' (Manu-smrti xi 44), given in the Introduction to his commentary on the Tait: Up:

14 1.1 न तु यथावस्थितविषयं ज्ञानमस्ति-i.e. as the

NOTES 215

final import of scriptural statements. This is the view of the Prābhākara school of mīmāmsakas. 1. 2 तत्प्रतिपादकप्रमाणाभावात्-Note that the word THTOT is here used in a restricted sense-sruti and smrti-as explained in the commentary. यावन्त्य :- A wrong form for यावत्य: It has been allowed to remain as MSS. generally agree in having it. For un-Pāninean forms in Sureśvara's writings, see Introduction III. विद्धत्यु- रुयत्नेन-Supply तदेव (i.e. कर्म) as the object.

15 विश्वासो नान्यतोस्ति न :- This refers, as shown by the next verse, only to matters relating to existence after this life. In empirical matters, the mīmāmsaka, like others, does, of course, recognise pramanas like eTa.

16 भस्मनीव हुतं हवि :- 'See Ch: Up: V xxiv1' (J) 1. 2(c) The implication of what is stated in the com: is that if jivan-mukti or 'final release on this side of death' is the ideal, the testimony of the Veda, which is invoked only in matters beyond the sphere of positive experi- ence, is not essential. The orthodox conception of mukti, however, is really eschatologial (विदेहमुक्ति) and therefore necessarily beyond the scope of mere reason. See i, 27.

216 NAISKARMYA-SIDDHI

19 So far the argument of the opponent has been that the Scripture is not meant to convey a knowledge of an existent entity. Now it is shown that the Veda, being a form of sabda- pramana, cannot be the primary means of knowing such entity. Two points have to be borne in mind in under- standing this section .- (1) A word which only recalls to our mind what is already known cannot constitute by itself a pramana; but a suitable collo- cation of known words may,-conveying as it does additional information such as संसर्ग. This distinction is admitted by all disputants. (2) Some schools go farther and state that a collocation of words or a sentence, to serve as an independent means of testimony, should contain a verbal form ( whether finite or not) denoting a command &c., so that the final import of a proposi- tion is always an action. The argu- ment here is based on this latter view. न संहन्यन्ते-'अन्वयबोधजनकवाक्यघटकतां न लभन्त इत्यर्थ:' (S). 20 From the first half of the verse, three varieties of are to be understood -कर्मणः ज्ञानेन सह (1) अङ्गभावेन (2) अङ्गिभावेन (3)समप्राधान्येन वा समुच्चयः 21 वाङ्मन:कायकर्मभिः-'तत्र वाक्कमीणि सत्यमित- हितभाषणादीनि गुरुपूर्वकनिर्दोषवेदाध्ययनानि च। मनःकर्माणि प्रसादभावशुद्धयादीनि। कायकर्माणि

NOTES 217

शौचाचारादीनि नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्ताचरणा- दीनि च यथायथं ज्ञेयानि।' (S). 25 1. 9(c) प्रत्येकमाश्रमविहितेत्यादि-i.e. not all the karmas prescribed in the Veda, but only those meant for one aśrama, whichever that asrama may be. Even thus, the karma-groups being distinct in their character should presumably yield distinct results and not the same, viz. moksa. 26 1.1 उत्पत्तितः-'स्वर्गकामो यजेतेत्यादिविधितः'(S); i.e. from Vedic texts enjoining karma which in each case state the means, end &c. It is not the उत्पत्तिविधि alone of the four vidhis recognised in Mīmāmsā that is meant here, as it may at first sight appear. The उत्पत्तिविधि treats only of कर्मस्वरूप. उत्पत्तित एव-'उत्पत्तिसिद्धय- नन्तरं विनियोगविधिना विशिष्टसाध्याभिसंबन्धस्य सिद्धत्वात्' (V). 1.2 पारिशेष्यन्यायसिद्धि :- 'पारिशेष्य इत्यत्र भावार्थो न विवक्षितः । परिशेष इत्यर्थः॥'(S). The reading पारिशेष्यन्याय is according to S. 'दुरितक्षपणार्थत्वादित्युपलक्षणं प्रत्यवायपरिहार- स्यापि' (VS). See i 13. स्वर्गादिफलसंबन्धा- दित्यादि-The purva-paksin has admitted that काम्यकर्म is to be given up (i10). There is thus no point in referring to it in general here. The reference should accordingly be, as the com- mentary states, to such काम्यकर्म as is not declared to have a specific 4e. The reward in all such cases is स्वर्ग २८

218 NAISKARMY A-SIDDHI

according to what is known as the विश्वजिदधिक रणन्याय (Jaimini IV iii 10-16). 1. 3(c) विधेरिष्टसाधनरूपत्वात्-In all the vidhis, there is a common factor, viz. इष्टसाधनत्व. Since the इष, as conceived by the mimarsaka, is साध्य, i. e. something to be effected, it cannot be moksa. 1. (c) यद्पि स्वसिद्धान्ते नित्यानां ... फलत्वम्- Compare Br Up I v 16. The पितृलोकफल is however regarded as incidental, so that in the siddhanta also नित्यकर्म may be described as निष्फल. See i 82. Compare Vedānta-sāra: para: 14. 1.10(c) मीमांसकदष्टयपेक्षया ...... दुरितक्षपणार्थत्वाभ्युपग- मात-See Tantra-vartika I iii 25 (p. 241). 1.10(c) येन केनचन यजेतापीत्यादि-'The darvihoma is an oblation of a spoonful of boiled rice to Indra. See Eggeling's translation of Satapatha-brāhmana : Vo. I p 415' (J). 28 नित्यस्याफलवत्वाच्च-i. e. without positive reward. The result is negative whether we regard नित्यकर्म is for प्रत्यवायपरिहार or दुरितक्षपण (See i 82). 'अत्रोक्तस्य नित्यस्याफलवत्वं च दुरितक्षयादिव्यतिरिक्तभाव- विषयमेव। अन्यथा "नित्यानुष्ठानतश्चेमं प्रत्य- वायो न संस्पृशेत् " (i 13) इत्यनेन विरोध: स्यात्' ( VS ). 1.4(c) M has यथैनं instead of तथैव. 29 (p.19) 1. 5 इदं हितमिदमहितमिति विशेषान्परिकल्प्य-The word विशेषान्, not found in the old

NOTES 219

edition, is inserted on the authority of S. This reading seems to be supported by the Candrika also. The same remark holds good in the case of the change of निश्चयः into निश्चीयते further on. 1.7(c)'For the कलञ्जभक्षण of the commentary see Jaimini VI ii 19-20' (J ). (p.20) 1.10 लौकिकमागमिकं वा-In respect of प्रतिषिद्ध- कर्म and यादच्छिककर्म, the basis of activity has been stated to be ignorance. What is now considered is the basis of the rest of secular activity and of religious practices. 'लौकिकं लोकव्यवहारो- पयोगितया प्रसिद्धान्वयव्यतिरकानुविधायि। आग- मिकं शास्त्रजन्यं शाब्दबोधात्मकम्'।I (S). See the note after the next one. 1. 17 (c) 'The nyuya "संदिग्धं सप्रयोजनं च etc." will be found in Raghunatha's Laukika -nyāya-samgraha. p 159(Benares Edn.)'. (J) The argument here is addressed to the mimamsaka who believes that common unenlightened activity such as doing prohibited deeds is रागमूलक while activity in accordance with Vedic injunctions is प्रमाणमूलक. The position of the advaitin is that the two kinds of activity are in this respect exactly on the same footing, both being equally based upon ignorance of ultimate truth. Happiness, according to him, is what constitutes the very essence of the self and is not therefore to be secured

220 NAISKARMYA-SIDDHI

through extraneous means. If, in spite of this, the Scripture is found to recommend activity or abstention from it, it should be understood as pointing out, not the way to true happiness, but the true way to such happiness as is ordinarily sought by man, when yet under the sway of avidyā. 30 (p.21) 1. 2 षष्ठगोचरवत् =षष्ठपरमाणगोचरवत्=अभाववत्. What is meant is that though from the absolute stand-point दुःख is अनिर्वचनीय and cannot therefore be described as अभाव, it has as little relation to Reality as if it were अभाव, (p.22) 1. 5(c) सौषुतिकानुभवलक्षणं प्रत्यक्षं-Note that this is not प्रत्यक्ष in the ordinary sense, for we have no knowledge of the ananda at the time-the senses . and manas being then quiescent. 1.4 मिथ्याज्ञानं तु-'मिथ्याज्ञानमेव'(S). In respect of the verse compare Jaimini I iii 4, which supports the advaitin's view. 'एवं च " हेतु- दर्शनाच्च" इति सूत्रमप्युक्तार्थे मानं लेभे। तदर्थस्तु यत्र लोभमूलकत्वं दृश्यते तत्र हेतुदर्शनान्न वेदमूल- कत्वेन प्रामाण्यम्।।' (S). 1.12(c) किं तु प्रकाशयत्येवेत्युक्तम्-See previous section. 33 1.1 न्याय :- 'अर्थनिर्णयहेतुः । युक्तिप्रकारोउत्यन्तनि- रूढार्थो वा' (S). जहाति =जह्यात्- 34 There is an extra syllable in the first pada of the verse.

NOTES 221

N. B. Compare in connection with sections 31-4 Panca-pādikā, last paragraph of - Varnaka viii and Vārlika, vol. I st, 884-888. 35 1.9(c) पूर्वोक्तप्रत्यक्षादिना-See com. on i 29. 36 1.1 अविद्योपादानं-'having avidyd as its cause', i.e. अविद्याकार्यम्. 1.3 आत्मवस्तुस्वरूपमात्राश्रयात्-Note that आश्रय is here used in the sense of विषय. The expression should be regarded as wra- प्रधान and construed with प्रध्वंसि. 1.5 कर्म पुनरित्यादि-'कर्म पुनः स्वोत्पत्तावपि कर्त्नादि- सापेक्षम्। उत्पत्त्यनन्तरमाविद्यककारकापूर्वादि- सापेक्षमित्यर्थः॥' (S). --- 1.9 अन्यद्रूपान्तरं साधनान्तरं वा-Either medi- tation (अभ्यास) upon Upanisadic truth or karma. See Introduction II. A similar tautologic expression occurs again in iii 60-अन्यत्संबन्धान्तरं. 38 In connection with the first half of the verse compare the following quoted in Sāmklıya-tattva-kaumudī on Kārikā: 64-'तत्त्वपक्षपातो हि धियां स्वभावः। यथाहु- र्बाह्या अपि "निरुपद्रवभूतार्थस्वभावस्य विपर्ययैः। न बाधोऽयत्नवत्त्वेऽपि बुद्ेस्तत्पक्षपाततः"॥ The second half of the verse is inter- preted in two ways-(1) तद्वासना विद्या- वासना विद्यास्मृतेर्निमित्तत्वं यान्ति। (2) तद्वासना अविद्यावासना विद्यास्मृतेर्निमित्तत्वं यान्ति॥ The former is clear. In the latter inter- pretation, we must remember that the only द्वैतवासना conceivable in that condition is of the right type. Such vāsanās necessarily revive true know-

222 NAISKARMYA-SIDDHI

ledge so that a lapse from enlighten -- ment, when once attained, is impossible. 'तद्वासना मनोगताविद्यकद्वैतप्रत्ययाधीनसंस्काराः पूर्वनियमादिजन्याः । तेषां विद्योत्पत्त्यर्थत्वाद्वि- द्यास्मृति ...... जनयन्ति' (S). Compare iii 69-70 as well as Yoga-sutra iv 27-8. Compare also Vārtika p 1878 st. 958 and Ananda-jñana on Br: Up: p 465 ( Ānandāśrama Edn. ). 39 किंकरतां-नियोज्यतां। 'पारतन्व्र्यं' (S). 40 The knower of Brahman transcends Vedic injunctions. 'कर्मकाण्डाद्यात्मकस्य वेदस्य मूर्षि अप्रतिपाद्यतया शब्दशक्यगोचर- ब्रह्मपदे वर्तमानो वेदकिंकरो न स्यात्। ब्रह्मभूततया विधिनिषेधातीतत्वात्॥' (S). See Sambandha-vārtika st 240.

41 1. 4 (c) पूर्वपूर्वमुत्तरस्य हेतु :- referring to अविद्या, कर्तृत्वाद्यभिमान, नियोज्यत्व and कर्मसु प्रवृत्ति mentioned in the text.

43 इममर्थ-i.e. that kama is the (proximate) cause of samsāra. Kāma is eradicated by destroying its cause-ajnāna. 44 The sambandhokti should be taken as having reference only to the first half of the verse, since the second half alludes to a smrti. The two are together referred to by the general term ' प्रमाण in the previous section, 45 1.1 संसारपन्था :- An un-Paninean form to be justified on the principle समासान्तविधिर- नित्यः- 'आराद्ुपकारक means " contributing

NOTES 223

indirectly." See com. on verse 51 where आरात् is contrasted with साक्षात्' (J) 'आरादुपकारकत्वं च प्रधानस्वरूपानिर्वाहकत्वे सति फलजनकतांशे प्रधानस्योपकारकत्वम् । संनिपत्योपकारकत्वं च प्रधानस्वरूपनिर्वाह- कत्वम्'।I (S) 1. 1&2(c) 'तन्नाशोज्ञानहानतः' ... 'का त्वसौ श्रुतिरित्यादि' -See the two previous verses. 1. 5(c) काम्ये पुण्येऽप्यानुषङ्गिकी सिद्धिरस्ति-Compare the following stanza from a Purāna quoted by Rama-tirtha in his com. on Vedānta-sāra : para : 4. प्राधान्येन फलं शुद्धिरार्थिकी काम्यकर्मणः । प्राधान्येन मनःशुद्धिर्नित्यस्य फलमार्थिकम्॥ 47 शुध्यमानं-for शोध्यमानं unless we explain the participial suffix as चानशू (See Pāņini III ii 129) ईश्वरार्पितकर्मभि :- This is to show that the person performing these karmas has no desire for their fruit. ब्रह्मलोक-reached through karma and upasana. See e.g. Samkara on Br. Up. I ii & iii. 48 1.4 'अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इत्यत्र श्रुतौ ग्राहकत्वाद्- ग्रहत्वमिन्द्रियाणामतीवबन्धकत्वात्पुरुषस्यातिग्रह- त्वं कामस्योक्त्म्। तदुच्यते अतिग्रहबडिशेनेति'॥ (V) See Br. Up. III ii. यदा धीरवतिष्ठते-'अवतिष्ठते उद्विकसत्त्वमात्रं भवति'(S). 49 For the figure used here, see Br. Up. I v. 17. Just as a son carries on the religious duties of his father after he is dead and is a substitute for him, so the

224 NAISKARMYA-SIDDHI

प्रत्यक्प्रवणता itself, which is born of karma, takes its place and will achieve what remains to be achieved. 53 उत्पाद्यमित्यादि-'भावप्रधानो निर्देशः' (S) See Mīmānsā-paribhāșā p 17 ( Nirņaya- sāgara Press ) 54 1.4 समुञ्चय :- 'एककार्यकारित्वं' (S) 1.5 'केवलकर्मणां मोक्षसाधनत्वं प्रभाकराभिमतं निराकृत्य संप्रत्यङ्गाङ्गिभावेन वा समप्राधान्येन वा समुच्चितानामपि कर्मणां भाट्टाभिमतं मोक्षसाधनत्वं न संभवतीति प्रतिपाद्यत इत्याह अविद्योच्छित्ता- विति ।' (S) Note that the particular view criticised in this verse is that jnāna is subsidiary to karma. Jñana however is in reality the consequent of karma (Vide Br. Up. IV iv 22) and cannot therefore be its antecedent as an anga should be. Compare Vārtika vol I st: 14. 57 'पूर्व विदुषः कर्माङ्गीकृत्य समुच्चयो नास्तीत्युक्तम्। इदानीं कर्मैव न संभवतीत्युच्यते।' (VS). 1.1 अकारकब्रह्मात्मनि-अशेषभूते स्वतन्त्रे ब्रह्मणि. अचोद्स्वाभाव्यात्-Compare Samkara-'इष्ट- योगमनिष्टवियोगं वात्मनः प्रयोजनं पशयंस्तदु- पायार्थी यो भवति स नियोगस्य विषयो दष्टो लोके न तु तद्विपरीतनियोगविषयव्रह्मात्मत्वदर्शी ॥' (Introd. to Ait. Up.) Compare also iv 56.

58 वीतसंदेह :- The word संदेह is here used in a novel sense. The verse is found in Vārtika ( III. iii. 64), where Ānanda- jñāna understands this expression in the same way : 'संशयादिधर्मकसूक्ष्मदेहाभि-

NOTES 225

मानशून्यश्च वीतसंदेहः' In the commentary here also the correct reading, to judge from BTP, seems to be संशयधर्मक- सूक्ष्म ......... It should accordingly be taken as a secondary use-धर्मिणि धर्मवाचकशब्दप्रयोग :. S after giving the same explanation adds 'यद्वा । विदेह इति देहमात्राभिमानाभाव उक्ः । वीतसंदेह इति निवृत्तभ्रमादितया चित्तशुद्धिरुक्ता॥' In this case the two epithets should, in construing, be taken in the reverse order: वीतसंदेह: अतएव विदेहः तद्वत्=यथा दृष्टान्ते। तत्क्रियां=देहादिक्रियाँ। न वीक्षते=अभिमानेन न गृहनाति॥ 61 'एतदुक भवति। सम्यग्ज्ञानं स्ववाध्यज्ञानप्रयोज्य- कर्मणा क्वापि न समुच्चीयत इति।' (V). 60 बुद्धयादिभिस्तथात्मानमध्यारोप्य-आत्मानं द्वयाद्यभेदेन जञात्वा। 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्' बु-

इत्यभेदे तृतीया॥ 63 कर्मप्रकरणाकाडि-प्रकरणमुभयाकाड्ा i.e.syn- tactical connection. This is one of the six अङ्गत्वबोधकप्रमाणानि. An upasana found prescribed in the section dealing with a karma is such a jnana. Right knowledge, on the other hand, which we are here considering, forms the subject-matter of an independent section of the Veda, viz. the Upanisad. See Jaimini III iii 14 and Artha- samgraha ( Thibauts' Ed., p. 8). 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां षण्णा- मेव प्रमाणानां विनियोगप्रमापकतास्वीकारात्तत्र श्रुत्यादीनामसंभवादेव मनसि निरासं सिद्धवत्कृत्य २९

226 NAISKARMYA-SIDDHI

प्रकरणसंभवमाशङ्कय निराकुर्वन् श्ोकमवतारयति यस्मादिति॥' (S). 64 'स्वरूपलाभमात्रेणेति तृतीया अभेदे। धान्येन धनवानितिवत्। तथा चाविद्यानिवृत्तिरेव ज्ञानस्य स्वरूपलाभः । यद्वा। लब्धात्मलाभमेव ज्ञानं प्रौढप्रकाशस्तम इवाज्ञानं हन्ति। न तत्र सहकार्य- न्तरं व्यापारान्तरं वापेक्षते ॥I' (S). 67 See Introduction II for the views of Brahma-datta and Mandana hererefuted- 68 This is the view of Bhartr-prapañca, for which also see Introduction II. 69 अनात्मनः-'भावप्रधानो निर्देशः । अनात्मत्वादि- त्यर्थः।' (S). 70 आसुरमोह-Compare the explanation of the word असुर given by Samkara in commenting upon Br: Up: I iii 1. See also Ch: Up: VIII viii 5.

71 The reading नो नष्टः adopted in this edition for ना नष्टः is from BC. 72-3 1. 21(c) भद्संसर्गपरित्यागपूर्वकं-See note on iii 2 1. 4 (c). 76 1.1 न समकालं नापि क्रमेण-'समकालं समप्राधा- न्येन क्रमेणाङ्गाङ्गिभावेन वा' (S), 1.2 काशं कुशं वावलम्व्य-'Catching at straws'

अथाध्यात्मं पुनर्यायात्-'विद्वानपि सन् ...... (J ).

पुनर्यदि देहादावात्माभिमानं कुर्यात्' (S). 77 अस्य योगिन :- 'कर्मयोगिनो विदुषः' (S). निःश्वासोछासवत्-'तद्वदप्रयत्नसिद्धत्वात्'(S). 78 1.4 आलिङ्गते-An un-Paninean form. See also ii 52.

NOTES 227

1.4 अलौकिकत्वं-अप्रसिद्धत्वं, 1. 8(c) It seems necessary to read घटो घट :. N. B. A brief analysis of sections 68-78 may be useful here as the interpretation of them, especially of verse 72, has given rise to some difference of opinion among commentators. These sections as a whole, refute the समुञ्चयवाद according to the अनैकान्तिक पक्ष of Bhartr- prapañca and others. The several alternatives considered are :- (1) If the atman is really the same as Brahman, the empirical distinction between them must only be fancied; and their indentity can be realised through right knowledge alone. Karma cannot therefore afford any direct help (See St: 69, 70 & 73-77). (2) If the atman is really other than Braluman, neither karma nor jnana can be of avail; for an actual distinction can by no means be obliterated (See St: 69 & 71). (3) If the atman is neither quite the same nor other than Brahman (which by the way is a logically impossible position), upasana or meditation might lead to a provisional union (See iii 93) of the atman with Brahman. But this is not jnana such as is finally taught in the Upanisads; nor can it be combined with karma which is significant only when there is a total

228 NAISKARMYA-SIDDHI

difference between the attainer and the attained. (See St: 72 & 78). 80 प्रतिपतत्तिकर्म-An incidental matter as distinguished from what is essential. 'With the quotation in the commentary compare Satapatla IV iv 5,2: " कृष्णविषाणां च मेखलां च चात्वाले प्रास्यति". The चात्वाल is a hole in the ground to receive an oblation or the sacred fire. For its dimensions see Eggeling's translation of Śatapatha III v 1,26 and foot-note. See also Jaiminīya-Nyāya- mala-vistara IV ii 7 & XI iii 6' (J). See also Jaimini III ii 40 & IV ii 18. 81 (p.46) 1. 6 अनुपभुक्तफलान्यनारब्धफलानि-i.e. शुभकर्माणि of the kind described, the fruit of अशुभकर्म being avoidable through प्रायश्चित्त. 1.12 सुनिपुणानामित्यादि-'रामादीनामीश्वरावताराणा- मप्ययोग्यवालिवधविलापादिदर्शनात्' ( S). Compare what Ananda-jñana says in his Tika on Tait: Up: Bhāsya ( p 4 ). (Anandasrama Edn.)-यच्चोकं मुमुक्षु: का्यानि वर्जयेदिति तदप्यसति विवेकबले दुर्घटम्. (p.47) 1. 13 न च प्रमाणमस्तीत्यादि-What is meant is that there is no vidhi in the sruti about the points mentioned with specific reference to a gyg. 82 See i 28. 83 1. 1 (c) उपात्तदुरितक्षयार्थानि नित्यानीति भट्टादिभिरभ्यु- पगमात्-See i 26 and also note on it.

NOTES 229

86 1. 2(c) प्रमाणानां स्वतःप्रामाण्येन-See note on ii 5. See also, in connection with the verse, iii 83-86. 87 आत्मज्ञानविधायिनी :- In the siddhanta, no vidhi is recognised in respect of आत्मज्ञान. Hence we should, with the commentator, understand from this expression आत्मज्ञानायाचार्योपगमनादिविधा- यिनी: 1. 3(c) नैष्कर्म्यप्रवणा इत्यादि-'अद्वितीयानन्दव्रह्मात्मैक्य- फलिकाः। न तु स्वर्गादिविधिवदाभासफलिकाः'S). correct reading as implied by BTP is probably अधिगत, not अभिमत. These are the six-fold तात्पर्यलिङ्गानि useful in determining the final sense of a Vedic passage- 'उपक्रमोपसंहारावभ्यासोपूर्वता फलम्। अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये॥' See Vedānta-sāra: para: 30. 88 Vide Introduction II. For a general discussion of this topic, see Siddhānta- lesa-samgraha I i. 89 1.1 'विश्वासो नान्यतोऽस्ति न :- See i 15. 1.4 सर्वप्रमाणावतारासंभवं वक्ष्यति-See ii 1. 90 See i 36. 91 The sambandhokti seems to ascribe the authorship of the Vedanta-sutras to Jaimini; but it is hardly likely that it is the meaning intended by the author. The topic discussed in this section,- whether imparting a knowledge of karma is the sole aim of the Veda,-

230 NAISKARMYA-SIDDHI

is almost commonplace of advaitic works (see e. g. Samksepa- sariraka i. 294), but nowhere is there so much as a hint that the authors of the Mimamsa-and the Vedanta-sūtras were identical. Again none of the four commentaries consulted for this edition gives any support to such a view. On the other hand, they all take for granted that the two works are by different authors. There is also direct contemporaneous evidence to show that during Suresvara's time, as later, the Vdanta-sutras were ascribed to Bādarāyaņa (Vide e. g. Panca-pādikā p. 33). It would not therefore be right to conclude on the strength of this passage alone, whatever its syn- tactical significance, that Sureśvara regarded Jaimini as the author of the Vedanta-sūtras. It would be far better to assume that when he wrote the passage, our author was thinking more of the harmony between these two pre-eminently orthodox systems than the difference in their authorship. The difference was not material to him, inasmuch as he looked upon the two sastras as equally based upon Revelation,-each representing in its own sphere the true teaching of the Veda. A necessary conclusion from this agree- ment between the sastras is the agree- ment between their authors; and this is

NOTES 231

exactly what is implied in the text. We might quote in this connection the following from the Vivarana-prameya- sarngraha ( p. 260) of Mādhava- 'यदि जैमिनीयसूत्रं सिद्धार्थे शब्दसामर्थ्याभावपरं कल्प्येत तदानीमखण्डैकरसे ब्रह्मणि वेदान्तसम न्वयप्रतिपादकानि बादरायणसूत्राणि विरुध्येरन्।' For a somewhat similar disregard of the difference in authorship of the same two works, we might refer to Śamkara's commentary on Ved. su. III. iii. 53. We know indeed that old Indian writers cared more for the exposition than for the exponent. There is no doubt another possibility, viz. that Jaimini composed a different set of Vedāntasutras; but the terms of the reference in the text do not appear to give much support to it. Besides, whatever evidence may be adduced in favour of a Vedantin Jaimini, the extant Vedantasutra shows him to have been other than the well-known mīmāmsaka of hat name. ( See " Jaimini and Bādarāyaņa " by R. A. Nīlakaņțha Sastrī in the Ind. Antiq. for May 1921). 92 1.1 भवत्पक्षेपि प्रवृत्तिर्दुर्लक््या-That is even where the injunctive character of Vedic statements is admitted, as in the case of karma, we should necessarily grant that they are addressed to the self which wrongly identifies itself with its em- pirical adjuncts such as the body. For, according to the mīmamsaka also, the

232 NAISKARMYA-SIDDHI

self as such is not associated with either activity or enjoyment. The validity of the karma-kanda thus comes to be confined to the empirical sphere and is therefore conditional, not absolute (see com. on i. 96). S adds- 'न चैवं वेदाप्रामाण्यम्। भ्रमसिद्धस्यानुवादकत्वे5- पि वेदाप्रामाण्याभावादिति॥।' 1. 7-10(c) The com. refers to two conceptions of कर्तृत्व or agency one involving physical activity (क्रिया), and the other mere volition ( प्रयत्न). 96 For an alternative explanation of this Upanișadic quotation, see Samkara on Ved. su. III. iv. 14. 97 1.5 षड्ावविकार-These are production, existence, growth, maturity, decay and death as mentioned in Yaska's Nirukta I. ii. 8. एधि-Because according to the mīmāmsaka (Prābhākara school) every sentence serving as testimony should contain a word with an imperative sense. See Samkşepa-sārīraka i. 282-3. 99 ' Refers to verse i. 21' ( J ).

CHAPTER II

1 1.1 प्रत्यक्षादीनां-This term includes in addi- tion to the organs of sight, hearing &c, the antah-karana also. By none of these is Brahman known as an object. तेषां स्वारम्भकविषयोपनिपातित्वात्-The theory that the senses are भौतिक i.e. derived from the 'elements' is the one that is ac- cepted in Advaita as it is e.g. in Nyāya- Vaiseșika. Compare Śamkara on Bṛ: Up II iv 11:'विषयसमानजातीयं करणं मन्यते श्रुतिः न तु जात्यन्तरम्। विषयस्यैव स्वात्मग्राहकत्वेन संस्थानान्तरं करणं नाम। यथा रूपविशेषस्यैव संस्थानं प्रदीपः करणं सर्वरूपप्रक्राशने ॥'. The Sāmkhya maintains a different view deriving the senses directly from ahamkāra. As regards the antah-karana, it is भौतिक according to Advaita-being derived from the sattva-phase of the five अपश्चीकृतभूतानि; but, it is so neither according to the Samkhya nor according to the Nyāya-Vaiseșika. 1.2 अशेषप्रमेयवैलक्षण्यात-for the atman is not proved, but is prior to all proof. Com- pare i 89, ii 37, 57, iii 8 and iv 3. The syntax of the verse is not perfect; and the best way to construe it would be to supply न वेत्ति after the third pada: तत्त्वमसीति (वाक्यं) श्रावितः अतः वाक्यार्थ न वेत्ति चेत् त्वंपदार्थानभिज्ञत्वान्न वेत्ति॥ 'त्वंपदेति तत्पदस्याप्युपलक्षणम्'। (S). ३०

234 NAISKARMYA-SIDDHI

1. 6(c) श्रोत्रं स्वग्राह्यजातीयविशेषगुणेत्यादि .- The organ of hearing is derived from the Sattva-phase of 3TTGFTRT. See Vedānta- Parībhāșā vii. 1. 7(c) त्वगिन्द्रियमित्यादि-Compare Tarka-sam- graha : Sections 10-14 ( Bombay Sanskrit Series ). 1. 16(c) एवं प्रथमाध्यायेनेत्यादि-Thus the subject- matter of the first two adhyāyas is the same as that of the corresponding adhyāyas of the Vedānta-sūtras.

2 The first half of the verse refers to the possibility of attaining moksa by mere reasoning ( apparently ) and not there- fore by means of the vakya. The second half gives instances where moksa cannot be traced to the vkya when it is first learnt but to subsequent reflection upon its meaning. It should be remem- bered that the vakya serves as the means of self-realisation through its अर्थज्ञान and not directly.

3 1.1 उभयत्रापि-i.e. through the vakya and otherwise than through it. संभावनाय-'सांशयिकत्वदर्शनायेत्यर्थः' (S). This verse adds a fourth example where the mere hearing of the vākya results in self-realisation. 'Note the story in connection with Pisacaka. It would seem here to be the name of a man'. (J). But compare-Samklıya-pravacana: iv 2. त्रिषु यादृच्छिकी सिद्धि :- i.e. in the case of

NOTES 235

Virāj, Blurgu and Pisācaka,-the instances quoted. सिद्धि :- 'ब्रह्मात्माभेदप्रतीतिः' (S). स्मार्यमाणे तु निश्चिता-This is in the case of the remaining instance of Śvetaketu. Here there was formal विचार, but none such in the other cases. Hence what the purva-paksin suggests is that not vākya but vicāra is the proximate cause of self-realisation. See Introduction II. See also iii 64-65.

4 1.2(c) एवं वाक्यस्मरणस्य गमकत्वेऽपीत्यादि-S refers in this connection to the न्याय-'न हि न्यापारेण व्यापारिणोऽन्यथासिद्धिः'

1. 3(c) वाक्यस्मरणस्योभयत्रापि द्वारत्वात्-For the meaning of उभयत्र here, see note on line 1 of previous section. 1.4(c) प्रपश्चाभावाव्यतिरिक, found in M, seems to be the correct reading, 5 1.1 वाक्यं च प्रतिपादनाय प्रवृत्तमित्यादि-It is necessary to distinguish between the two views of प्रामाण्य alluded to here. The first maintains what is known as परतः प्रामाण्य, (held by followers of the Nyāya-Vaiśeșika for example) according to which no cognition is to be regarded as valid unless it is supported ab extra. This, however, the Vedantin who is an adherent of the opposite view-स्वतःप्रामाण्य-does not recognise. Hence the statement in the com. स्वविषयावबाधनाय प्रवृत्तानां प्रमाणानामित्यादि-

236 NAIŞKARMYA-SIDDHİ

1. 4(c) ननु न वयं प्रमाणान्तरसंवादाभावात् ...... किं तु तद्विरुद्धार्थत्वात्-A different objection is now advanced, viz. that when there is, as here, a conflict between a revealed text and experience, the revealed text should be differently explained. The siddhantin points out that the supposed conflict itself does not exist in the present case. Compare- iii 44, 83-86 and Upadeśa-sāhasrī xviii 185. सद्सीति-referring to Ch: Up: VI. 00 8 अन्वयव्यतिरेकौ-these are two methods of inquiry which may, perhaps, be described as 'method of agreement' and 'method of difference.' See note on iii 1 1. 27. 12 1.1 मध्येपि क: प्रतिबन्धः-'आदावन्ते च यन्नास्तीति न्यायात्' (S). See Gaudapada's Karikas ii 6. 14 The idea is that what was once owned by one is now another's; and that it cannot therefore be really private to any. 15 'तन्दागः सेन्द्रियो देहः'-See ii 11. 16 यदि दोषं वदेत्तस्मै-Rather an out-of- the-way use of the dative. तस्मै= 'तमु- द्विश्य' (S). Compare the similar use of ताभ्यां in the next verse. 17 देहे त्यक्ते-It is the देहाभिमानत्याग that is meant. 18 एकल :- 'अद्वितीयोउनवयवः'-Samkara on Ch: Up: III xi 1.

NOTES 237

22 'न च सूक्ष्मदेहनिराकरणस्यैव प्रतिज्ञाविषयत्वेन अहंत्वेच्छादीनामनात्मधर्मत्वकथनं प्रकृतानुपयो- गीति वाच्यम् । तेषामनात्मधर्मत्वसिद्धौ अन्तःकर- णादेरनात्मत्वसिद्धेः। तेन च तद्घटितसूक्ष्मदेहस्या- प्यनात्मत्वोपपत्तेः ॥' (S). 23 'Compare Vedānta-sūtra-bhāșya: III iii 54-"नह्यग्निरुष्णः सन्स्वात्मानं दहति"' (J). 1.3(c) स्वरूपभूतं धर्मभूतं-This is according to two views-one that does not recognise the distinction between substance and attritute ( e. g. Samkhya ) and the other that does (e. g. Nyāya-Vaieşika). The correct reading seems to be स्वरूप- भूतं धर्मभूतं वा. 24 1.2 अहंप्रत्ययग्राह्यत्वाद्ग्राहक आत्मा-This is some- what elliptical and is explained as

पि मामहं जानामीतिप्रतीत्या ग्राहकत्वस्यापि संभवात्तादृशप्रतीतिगम्यज्ञानस्य मत्कर्मकत्वमत्कर्तृ- कत्वरूपोभयधर्मवत्वादिति मीमांसावार्तिककृन्िः भट्टपादैरात्मनों 5शतो जडबोधात्मकत्वाभ्युपगमादि- त्यर्थः ॥' See iii 59. 25 1.1 'आहेत्यस्य चोद्यमित्यनेनान्वयः'(S). न तु = न तु द्रषुर्गुणः । गुणः = 'परिणामः' (S). 28 अनैकान्त :- i. e. अनैकान्तो हेतुः । सामानाधि- करण्यरूपो हेतु: साध्यमभिन्नत्वरूपं व्यभिचरतीति भावः।। The fourth pada means-तत् वाक्यं अहं- ब्रह्मास्मीतिवाक्यं तद्यपनेतृ अहंबुद्धिबाधकम्। 29 It is to be noted in this connection that there are two ways of explaining the सामानाधिकरण्य in statements like तत्त्वमसि or अहं ब्रह्मास्मि The first, as

238 NAISKARMYA-SIDDHI

accepted by Sureśvara here, is to take it as बाधायां सामानाधिकरण्यं; the other, as ऐक्ये सामानाधिकरण्यं. Of these, how- ever, the latter is the more usual explanation and is what our author also adopts in Ch : iii. (see e. g. section 2). The former would be more appropriate in the case of vākyas like 'आत्मैवेदं सर्वम्' (Ch : Up : VII. xxv 2). S in commenting upon the previous loka refers, as the Candrika does, to ाधायां सामानाधिकरण्यं but adds :- 'इदमा- पाततः । वस्तुतस्त्वहमर्थजीवबाधे मोक्षासिद्धया

वाक्यैक्यपरत्वेनाखण्ड चैतन्यव्य किनिर्विकल्पकज्ञा- नद्वारा सकार्याज्ञानन्यपनेतृत्वान्न धर्मधर्मिभावपर- त्वं युज्यत इति हृदयम्॥'. See for a discussion of this point Siddhānta-lesa-samgraha i. 6. See Samkara on Vedānta-sūtras III iii. 9 for the import in general of propositions involving सामानाधिकरण्यं. The alteration made in the text of the second part of the verse in the present edition is supported by several MSS including S, the Siddhānta-leșa-samgraha (i. 6) and the Pancadasi which quotes it as viii 43.

30 The word सिध्येत् is to be construed with फणी.

33 The reference in the second half of the verse is to Upanișadic statements like 'नेह नानास्ति' 'अतोऽन्यदार्तम्'. See ii. 42.

NOTES 239 -- 35 The latter half of the verse is explained as follows in S .- 'अनित्यधर्माणां विकार- हेतुत्वमुपपाद्यति। उपयन्निति। उपयन् प्रादुर्भवन् उत्पद्यमानो वा अपयन् तिरोभवन् नश्यमानो (?) वा धर्मः । धर्मिणं विकरोति विविधं करोति परिणामिनं करोतीत्यर्थः । तत्तद्विशेषणनाशे तत्त- द्विशेषणविशिष्टस्यापि नाशापत्त्या (?) अनित्या- हंकारादिधर्मित्वे धर्मधर्मिणोस्तादात्म्यातिरिक्तसंब- न्धानङ्गीकाराद्व्र्माणामनित्यत्वेन धर्मिण आत्मनोड प्यनित्यत्वापत्तिः स्यादित्यर्थः ॥' 38 1.1(c) पूर्व दर्शनक्रियामित्यादि-See ii. 24. 39 1.1 विस्नब्धं='निःशङ्कं' (S); उपगम्यतां = अभ्युप- गम्यतां. According to the first interpretation of the second part of the verse proposed in the com. दृश्यत्व is first denied of द्रष्ट and then द्रष्टत्व of दृशय (i.e. विज्ञान or अहंप्रत्ययगोचरबुद्धिवृत्ति ); according to the second interpretation only two of the alternatives should be taken to have been considered here, the third viz. द्रष्टुः स्वेन दृश्श्यत्वं, having already been shown to be untenable (ii. 24-27). The latter interpretation has the advantage of understanding दृशय and दशि as distinct; the former makes them synonymous. 40 Understand स्यात् after यौगपद्यमद्टृश्यत्वं, and construe आप्रुयात् with श्रुतिः. 1. 5(c) कूटस्थद्रष्टत्मविषयायाः श्रुतेः-See com. on the next verse. 41 One would expect the third pāda of the verse to be 'स्याच्चेदगेका निर्दृश्या', as

240 NAISKARMYA-SIDDHI

indeed it is, according to some MSS. Compare ii. 47. 44 1.4(c) तथाप्यन्यथाख्यतिप्रभृर्तानामिव मिथ्यात्वं स्यात् -That is, though fancied, yet having its basis eventually in what is inde- pendently real. The 'silver' that may be seen in the 'shell' is no doubt fancied, but it is to be explained by means of real silver existing elsewhere-'in the shop', as it is stated. The advaitin does not grant such independent being to anything but Brahman, so that whatever else there is, is only an appearance of it and therefore altogether dependent upon it. अन्यथाख्याति is the name given to the theory of Error as formulated in the Nyāya-Vaisesika. 45 'आत्मवदिति व्यतिरेकदृष्टान्तः। यथात्मनःसि- द्विस्तथा नेत्यर्थः' (S). The world has no independent existence being really not other than Brahman; nor is it the same, for it is jada while Brahman is caitanya. 46 See com. on ii 53. 47 Here we find stated an essential differ- ence between Advaita and Sāmklıya which believes in a plurality of souls. 50 Compare with the second half of the verse the following quoted in the Bauddha-section of the Sarva- darsanasamgraha. परिव्राद्मामुकशुनामेकस्यां प्रमदातनौ। कुणपः कामिनी भक्ष्य इति तिस्त्रो विकल्पनाः।।

NOTES 241

See also Pañcadasi iv 23. 1. 6(c) कमनीयाश्चचिःस्वाद्वीत्यादि-To be taken as referring to योषित् as in the text and not with स्त्रीदेह used instead in the commentary. 51 'We have here again the old story of Soma-sarma-pita as found in Panca- tantra v. 9. The details as given in the commentary however differ from those of the former work' (J). The story as narrated in the com. is in such doubt- ful Sanskrit that one conjectures it is a pupil's composition that has wrongly found its way into the commentary. 53 1. 2 नतु परमार्थतः .... भविष्यति वा-Compare Vartika vol. I st : 183 'अविद्या सह कार्येण नासीदस्ति भविष्यति'। Note the difference in the use of ag in the verse. In the first pāda, it describes the अन्तःकरण ('तत्'); in the second, it means the साक्षिन. The word दश्य also is used here with reference to two things-first, objects like 'sound' or 'jar'; secondly, the अन्तःकरणवृत्ति. The अन्तःकरण is thus the meeting point of the self and the not-self which would otherwise remain altogether unrelated. This is stated in the third pada, उभयं-आत्मा अनात्मा च. 1.1(c) 'अहं तदुभयं बिभ्रत्'-See ii 46 54 1.4 वक्व्या चेत्यादि-The reading वक्तव्या वा, which some MSS. give, is better, When we have a, we should understand after ३१

242 NAISKARMYA-SIDDHI

सामानाधिकरण्यं प्राप्नोति some such clause as this-'अहंपदस्य प्रत्यगात्मार्थकत्वात् न सामा- नाधिकरण्यानुपपत्तिरिति चेत्'.

1.5 प्रसिद्धलक्षणागुणवृत्तिभि :- i e. recognising a distinction between aaon ( based upon relations other than similarity) and muft ( based upon similarity ) vrttis, which is not always recognised. See Samkşepa-sārīraka i. 171-2 and Kāvya- prakāsa ii 12. The same three-fold classification of vrttis is referred to in Māthara-vrtti on Sāmklıya-kārikā, st 5.

55 आत्मदृष्टयनुशीलनात्-For, in the case of meditation on the kosas as taught in Tait. Up. ii, the vijnāna-maya-kośa is identifid with the self in one stage. The other explanation suggested in the com. amounts to making the expression the equivalent of स्वच्छत्वात् 56 The word erg is used in a triple sense- antah-karana, the self and what is a blend of these two viz. jiva. Of these three, it is the last that is the primary sense ( शक्यार्थ) of the word; the other two are secondary meanings (लक्ष्यार्थ). This illustrates the principle on which all words are interpreted in the Advaita system. See Samksepa- sārīraka i 158-9, 178-185 and Panca- daśi vii 5-12. अथवा विलयं व्रजेत् -- 'कल्पितस्याधिष्टानसत्तां- विनासत्वादिति'(S).

NOTES 243

57 It is ignorance of this लक्ष्यार्थ that explains the failure to understand the significance of the mahā-vākya. ' The reference here is to Ch: Up: VII i-xxvi' (J ).

1.4(c) ननु प्रमाणान्तरसिद्धस्येत्यादि-A word in its secondary meaning denotes what is already known by some means of proof or other, This is the common view as illustrated by गङ्गायां घोष: where the तीर is so known. The advaitin modifies this view by stating that what a word means secondarily should be known-but not necessarily through a pramana. It may be, as here, self- given. See com. on iii 104 and Samks epa-sārīraka i 99 and 152-3.

58 1.3 Even साक्षित्व is superposed on atman, for it has reference to a particular centre of experience. The साक्षी is अन्तःकरणोपहित though not अन्तःकरणाव- च्छिन्न while the atman is merely अन्त:क- रणोपलक्षित. Hence the text has 'अविद्या- परिकल्पितं साक्षित्वमाश्रित्य.' See Vedanta- paribhāā I xxii.

1. 1(c) 'द्रष्टन्वयदृश्यव्यतिरेक-See note on iii 1 1. 27. सर्वधियां नृत्तं-For the figure employed here compare Sāmkhya-kārikā, 59 and note the general resemblance of doctrine in this respect between the two systems. See also ii 68 and Pañca-

244 NAISKARMYA-SIDDHI

daśi x 13 & 14. There is, however, another reading वृत्तं for नृत्तं. Compare ii 82 & 89, where we have वृत्त. निमिषत्-'परिणामि' (S). 59 1. 2 'न चेति। संभावयाम इत्यत्र न चेत्यस्यान्वयः' (S). 1.4 'सर्वेषां तार्किकादिप्रस्थानानामनुभवातिरिक्त एव विप्रतिपत्तेरात्मरूपानुभवांशे कस्याप्यविप्रतिपत्ते- स्तत्र विस्रब्धैर्जिज्ञासुभिःसंभाव्यतां स एवात्मेति विश्वासः क्रियतामित्याह विस्नब्धैरित्यादिना' (S). Compare Gauda-pāda's Kārikās iii 17. 'The curious word त्वाच्छिरस्क means "ending in the termination-त्वात्" as is the case in argument &c, "So-and-so (अमुकत्वात्)." I am indebted to my friend Dr. R.G. Bhandarkar for making this clear to me. The commentary is not quite explicit enough' (J). The same expression occurs as a variant reading in Sarva-darsana-samgraha p 6. line 23 ( Anandāśrama Ed. ). 60 ' This verse is not Sureśvara's. Uddyotakara quotes it 'in Nyāya- vartika III i 5 and he is mentioned in Vāsavadattā, a work supposed to be fully 1200 years old. See note of Cowell's on Colebrooke's Essays vol I p. 282. The verse is quoted also in Bhāmatī II ii 26, Tātparya-țīkā p. 164 and in the Bauddha system of the Sarva-darsana-samgraha.' ( J) 61 'वर्षातपाभ्यां चर्मविकारवद्वुद्धिविकारैरनुभवा- त्मनोपि चेरक्षयोदयाद्विविकारस्तदा तस्यानित्य-

NOTES 245

त्वम्। यद्याकाशवदात्मनो न विकारस्तदा निर्विकारत्वात्प्रमातृत्वासिद्धिरित्यात्मनो नानुभव- रूपत्वमित्यर्थः' (S). This stanza also may be a quotation. See com. on Śloka- vārtika p. 150 st. 53. 62 'As regards the anomalous प्रतिबन्दीन्याय, the following explanation is given in the Vacaspatyam, s. v. प्रतिबन्दी(न्धी) :- प्रकृतैककल्पे प्रवृत्तं पुरुषमुद्दिश्याप्रकृतकल्पान्तरा- पादने प्रतिवादिमतेSनिष्टान्तरप्रसञ्जकवाक्ये। त- त्रार्थे प्रतिबन्दी शब्दोपि । तन्मूलं मृग्यम् ॥ See also Bhīmācārya's Nyāya-kośa under प्रतिबन्दिः and प्रतिबन्धि: The latter is defined by Apte as "an argument which equally affects the other side"(J). 63 ' Compare Upadesa-sahasri: v. 3 "नौस्थ- स्य प्रातिलोम्येन नगानां गमनं यथा"' (J). 66 ' Verse 64, the last line of 66 and the whole of 67 are found on p. 1540 of the Vartika.' See also p. 1637 (J). BTP has तथा च for तत्र च. 69 'शब्दाद्याकरेण निर्भासन्त इति शब्दाद्याकारनि- र्भासा: तत्तद्विषयाकारा वृत्तीः। परिणामित्वादेव ताः क्षणप्रध्वंसिनीरनित्या: क्रमिकाश्च॥' (S). 70 The atman being in reality the sub- stratum of all that is, there can be nothing which is not at any moment within its range, so to speak. It is therefore described as always the same. In the case of the antah-karana, it is ortherwise; for when it apprehends one object it does not apprehend another. See ii. 81 and 97.

246 NAISKARMYA-SIDDHI

71 'अपश्यन् चक्षुर्जन्यवृत्त्याकारपरिणामरहित ः । पश्यतीं तज्जन्यवृत्त्याकारेण परिणताम्। एवमग्रे। (S) पश्यतीं-An un-Paninean form. अनिच्छन्-'स्वरूपातिरिक्तावाप्तव्याभावात्' (S). 73 अमुह्यमान :- An Epic form. 74 स्वार्थ :-- 'स्वमेवासाधारणः परिपूर्णानन्दाद्यात्मकः अर्थो यस्य सः'(S). अस्वार्था-'ममत्वादिनागृहीतः स्वातिरिक्ो भोगा- पवर्गादिलक्षणोऽथो यया सा'(S). 75 पराचीं-'बाह्यां शेषभूतां' (S). प्रत्यक्-'सर्वान्तरः सर्वशेषीत्यर्थः' (S) सावधि-'परिच्छिन्नां' (S). निर्गतयप्तः-'अपरिच्छिन्नः' (S).

77 The second half of the verse is ex- plained as follows in S :- सर्वविकारसाक्षी आत्मा अविक्रिय एव। स एवाहं ब्रह्मेत्यादाव- हमादिपद्लक्ष्यार्थ इति भावः। अहं=अहंकारोप- लक्षित:

78 मम संविद :- 'मदभिन्नसंविल्लक्षणकूटस्थनित्यसा- क्षिस्वरूपचिदात्मनः' (S) क्षणभद्गि =अनित्यं। Compare ii 69 and 74 where the term is contrasted with नित्य and कूटस्थ. In connection with this verse generally, compare Vārtika p. 1053, st. 124. प्रमाणमप्रमाणं च प्रमाभासं च यद्भवेत्। चैतन्याकारमेवैतत्प्रथते सर्वमेव तत्॥। See also ii 83 and 86.

81 विदन्ती-An incorrect form.

82 षड्भावविक्रिया :- See note on i 97. व्यासं means 'ससाक्षिक' (S) when it is taken with नित्याक्रमद्दगात्मना.

NOTES 247

1. 4(c) सुषुप्त्यभावप्रसङ्गात्-Because in susupti, the antah-karana becomes latent and ceases to function. See e. g. Praśna- Upd: iv 8. 84 According to the Samkhya view the buddhi actually undergoes change but its relation to the self ( Purusa ) is unreal; according to the Advaita, change should be taken to have reference to atman itself, there being really nothing else, but the change is apparent. Either way the self remains कूटस्थ. 'आत्मनः परमार्थतो विकारो नास्तीत्येतावता साम्येन साङ्ख्यमताभ्युपगम: कृतः पूर्वस्मिन्ग्रन्थे। सिद्धान्ते तु साक्षिणि विकल्पित- परिणामोऽस्तीति कृत्वा श्रौतीं प्रक्रियामवलम्ब्यो- च्यते।' (V). 85 आसकु =आसञ्जयितुं. 86 विषयोन्मुखाः-'विषयाकाराः' (S). 88 ब्रह्म-i.e. चतुर्मुखब्रह्म. 89 अवस्थादेशकालादिभेद :- 'अवस्थापदेन हस्वत्वा- दिपरिमाणमुच्यते कालिकविशेषाङ्गीकारे कालपदेन पुनरुक्त्यापत्तेः' (S). S suggests we might also understand वस्तुपरिच्छेद from the word अवस्था here, evidently on the basis of the classification adopted by Samkara in explaining अनन्तं in Tait. Up. II i.'अवस्था देशकालानां भेदात्' occurs in Vākya-padīya i. 32. 91 Of the two explanations of the verse suggested in the com., the first requires the reading afg which is found in some

248 NAIŞKARMYA-SIDDHI

MSS .; but then afe: has to be supplied for being construed with the two epithets in the nominative case in the former half of the sloka. In the second interpretation, it should be understood that only the अपारमार्थिकी- दृषटि is here described. हानोपादानधर्मिणी- 'उत्पत्तिचिनाशादिमती' (S). 1. 2(c) तार्किक :- i.e. 'rationalists'. 92 दृश्यमानया-i.e. 'मनोवृत्त्या' (S). धियां परति -- 'सकलबुद्धिवृत्तिप्रकाशकं' (S).

93 जात्यन्धगजदष्रयव-For this illustration see Samkara on Ch: Up V xviii. 1. Buddha also seems to have made use of this illustration. See "Dialogues " vol. I p. 187 .

95 अवगत्यात्मन :- तदपेक्षया तत्सकाशादिति वा. ' In explanation of कचादिवत् the following is found in the margin of B: "केशोण्ड्रकवत् । खेऽक्षिदोषेण केशसदशं किंचिद्दृश्यते तत्केशोण्ड्रकम्". See केशोण्ड्रक in the abridged St. Petersburg Dictionary where a reference is given to Aitareya- aranyaka 358,10. In explaining बटर- काणि Sayana says "बटरकाणि वर्तुलानि सूक्ष्माणि शुक्कवर्णानि केशोण्ड्रकशब्दाभिधेयानि संपतन्तीव सम्यङ्रनेत्रान्निर्गच्छन्तीव सर्वैर्दृश्यन्ते" See also Nyāya-mañjarī, p. 444, line 12 and Vivarana-prameya-samgraha, p. 41, line 16' ( J ). 97 1.2 निर्माल्यवत् -- 'गतसारवस्तुवत्' (S). 'In his commentary on Māgha viii. 60, Malli-

NOTES 249

ऋते ज्ञानमित्यादि-That the apprehension of an object is dependent upon an apprehending agent is clear. The reality or being also of the object, according to Advaita, is not its own, but is derived from the reality or being of Brahman. Thus nothing but Brahman exists in its own right. 99 ज्ञ :-- स्वप्रकाश :. See Vedānta-sāra: para: 28-9. 100 वक्ष्यमाणेतरेतराध्याससिद्धयर्थ -- See verses 101-2 further on. 101 अभ्रयानं-'मेघाश्रितं चलनं' (S). ' The first half of the verse is in Vārtika p. 1449' (] ). 105 See Vedānta-sāra : para : 29. For the advaitin's definition of STHT see Vedānia- paribhasa i. 3-'अनधिगताबाधितार्थविषय- ज्ञानत्वं प्रमात्वम्'. 1.2(c) The com: uses स्वतःसिद्धत्व in the sense of स्वप्रकाशत्व. 107 1.2(c) लक्षणतस्तस्योपपादनाय is what BTP has. 109 स्वसाधनं-According to the com. this appears to mean स्वोत्पत्ति Nothing can become aware of its own origin as it takes place-'यथा भवति तथा'. S construes स्वसाधनं with नाशं and under- stands from both स्वप्रतियोगिकनाशं. 111 अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभज्यानात्मनःस्वयम्-S takes this as part of the Naiskarmya- siddhi and not of the sambandhokti, 3R

250 NAISKARMYA-SIDDHI

as is clear from the following 'सार्धश्ोको वाक्यस्। अस्य गाथासंज्ञा चरणषट्केनोपलक्षि- तत्वात्.' A later statement in this com. however implies that some regarded this line as part of the sambandhokti. अविकारया अवगत्यैव वर्तते-'इत्थंभावे तृतीया। अवगतिस्वरूप एव वर्तत इत्यर्थः ।' (S). 112 S introduces the verse as follows :- 'अद्वैतात्मन एव परमार्थत्वं द्वैतस्य च मिथ्यात्वं श्ोकेन स्पष्टयति' नानात्वम्-वस्त्वन्तरत्वम्. 1.8(c) संयोगसमवायादिसंबन्धाभावात्-दृग्दृश्ययोरिति शेष :. Compare Gaudapāda's Kārikās ii 34. 114 आत्मनश्चेन्निवार्यन्ते- 'यद्यात्मनःसकाशाद्गुद्धिदेह- घटादय: शुक्त्यादे रजतादिवत्पृथक्क्रियन्ते'(S). षष्टगोचरकल्पा :- See not on i 30 1. 2. 115 सिद्धायन्ते धियो वोधाः-'बौद्धप्रत्यया बोधपरि- णामिन्यो वा सिद्धायन्ते चिद्भिव्यञ्जकत्वयोग्यतां प्राप्ुवन्ति प्रमाणभावं लभन्त इति यावत्' (S). 1.2(c) अपरोक्षतया स्वतःप्रकाशमानेत्यादि-What is meant is that the only immediate certainty is the self. 117 स्वप्ननिमित्तोत्सारितनिद्रस्येव-As for example a lion seen in a dream might wake up a man. भानाविव तमोऽध्यास :- Compare the expression उलूकनिशा occurring in iii 111. See also Vārtika I v 313 (p 492). अपह्नवश्च तथा मयि- See note on i 7 1. 10. 119 'Compare निष्कलं निष्क्रियं शान्तं of Śvetāśvatara-Upd v 19' (J ).

CHAPTER III

-:

1 1. 5 इयमेवर्गग्निःसाम-This has reference to meditation. For this variety of HTHT- नाधिकरण्य see Samkara's com: on Veda- sūtras III iii 9 already mentioned. Vide note on ii 29. 1, 13(c) निवर्त्याज्ञानस्य निवर्तकज्ञानेनेत्यादि-In ordi- nary empirical matters, the विषय of jñāna and ajnāna is different from the आश्रय as for example in 'shell-silver' though, in any particular case, each is the same for both jnana and ajnana, Compare 'ज्ञानेच्छादीनां (i.e. ज्ञानेच्छाकृति- संस्काराज्ञानानां) लोके भिन्नाश्रयविषयत्वदर्श- नात्'1. 62 (c) (p 10t). The aim of the sambandhokti here is to show that in regard to vidya and avidya, the आश्रय is identical with the विषय. 1.11 न हि पूर्वसिद्धमित्यादि-See sloka already quoted in note on i. 1 1. 42 (c). 1.12 तद्नपेक्षस्य च तस्य निःस्वभावत्वात्-The आश्रय is known to be in its nature independent of the आश्रयि. Thus the anatman, drawing its very being from ajniana, cannot be its आश्रय. Compare 'कि चाधेयाकरनिर पेक्षाकारेत्यादि' (p. 104-1. 36(c) ). 1.15 पारिशेष्यात्-there being only atman and anatman. Compare इह च पदार्थद्वयं निर्धारितमात्मानात्मा च (p.104-1. 6).

252 NAISKARMYA-SIDDHI

1.18 ज्ञानप्राप्तेश्च संभवस्तस्य ज्ञानकारित्वात्-The reference here is to urtti-jnana which owes its distinguishing character to the atman. 1.22 अनन्यत्वाच्च=एकत्वाच्च. If there should be ajñāna affecting ātman, a relation would be established between the two; and the latter would cease to be the unrelated Absolute it is claimed to be. ज्ञानप्रकृतित्व -- See note on 1. 18 above. What the opponent means is that if atman is the arera of avidya and also gives rise to jñāna which can dispel avidyā, it becomes contradictory in its nature.

1. 98(c) ज्ञानप्रकृतित्वेनैवाज्ञानाश्रयत्वम्-The ज्ञानप्रकृतित्व characterising atman, SO far from negating the relation between ajnāna and atman, establishes it; for the very idea of ज्ञानप्रकृतित्व presupposes ajniana. 1.27 पदपदार्थयोः कृतान्वयव्यतिरेक :- 'पदार्थस्यान्व- यव्यतिरेकौ नाम-आत्मपदार्थो द्रष्टा साक्षी न कदापि दृश्यः साक्ष्यो वा भवति तस्यालुप्तप्रकाश- सन्मात्रतया स्वतःसिद्धत्वात् । अतोऽनन्याश्रय- त्वान्न कदापि विशेषणमात्मा। तथा यद्दश्यं साक्ष्यं चाहंकारादि विषयान्तं तद्न्याधीनप्रकाशसत्ताकत- यान्याश्रयं सत्सदा विशेषणभावं न व्यभिचरति। तस्मादनागमापायिद्दगात्मरूपं सत्यं शुक्त्यादिवत्। तद्विपरीतमसत्यं रजतादिवदित्यनृतजडपारेच्छि- न्नपराधीनपरागर्थव्यावृत्तः सत्यज्ञानानन्तप्रत्यगा- नन्दरूप आत्मेति विवेचनम्। पदस्यान्वयव्यति- रेकौ नाम -- 'आत्मा''चैतन्यं''प्रज्ञानं''ब्रह्म' 'सत्' इत्यादिपदानि कर्तेत्याच्ुपपद्विधुराणि

NOTES 253

केवलस्यैवात्मनः समर्पकाणि न विशेषणतद्विशिष्ट- विषयाण्यसामर्थ्यात्। 'कर्ता' 'भोक्ता' ज्ञाता' 'द्रष्टा' 'श्रोता' 'वक्ता' 'गन्ता' 'कृशः' 'स्थूलः' इत्यादीनि तु न केवलपूर्णात्मविषयाणि अन्याधीनक्रियाद्युपरागदशायामेव प्रयुज्यमान- त्वादिति विवेचनम् ।' ( Rama-tirtha's commentary on Upadesa-sāhasrī: xviii. 96). Sec iii. 31; also note on 1. 110 (c) below. तत्त्वमसि-This represents the form of the teaching and is termed उपदेशवाक्य, while अहं ब्रह्मास्मि represents the form of the realisation and is known as अनुभववाक्य. 1. 110(c) चतुर्विधान्वयव्यतिरेक-See note on ii. 8. This refers to the method by which, as described in the previous chapter, one may effect what is termed पदार्थशोधन and come to discriminate between the self and its empirical adjuncts. This method is usually regarded as four-fold ; but a fifth variety is some- times also added. They are-(1) दृग्दृश्या- न्वयव्यतिरेकौ, (2) साक्षिसाक्ष्यान्वयव्यतिरेकौ, (3) आगमापायितद्वध्यन्वयव्यतिरेकौ, (4) अनु- वृत्तव्यावृत्तान्वयव्यतिरकौ and (5) दुःखिपरमप्रे- मास्पदान्वयव्यतिरेकौ. Of these we find clear references to the first three in the present work (Se e g. ii 19, 27, 39 &c; 58, 63, 66 &c; and 12, 19, 32 &c). The first two varieties point to cit as the constant factor given in knowledge, the difference being that while (1) refers to all knowledge, whether it be of ex-

254 NAISKARMYA-SIDDHI

ternal objects or of internal states, (2) does so only to knowledge of internal states. The next two varietes point to sat as the necessary presupposition of all change, the difference being that while (3) refers to change in time, (4) refers to change in space. The last may similarly be taken to point to ānanda as the implication of the common distinction between pain and pleasure. Thus this mode of reflection suggests an ultimate ground without which the whole of experience would lose its very significance. It should however be remembered that this method is helpful only in convincing oneself that such a ground must be. Whatever knowledge of its nature we thereby acquire is not immediate (vide ii 96, iii 57). Nor does it signify the ultimate unity of Being. For getting such an immediate knowledge of it and for realising within oneself the final Unity, the aid of the vakya is, in the view of the siddhantin, absolutely necessary (cf iii 33, 63, 65 &c). For a slightly variant explanation of these five terms, see Ratnvali on the Siddhānta- bindu of Madhusūdana-sarasvatī viii.

2 1.1 अवाक्यार्थतां प्रतिपद्यते-'अवाक्यार्थतामप्रमेय- ध्रुवसच्चिद्यकिमात्रतां प्रतिपद्यते अनुभवति' (S). 1.4(c) भेद्संसर्गवाक्यार्थविलक्षणां-The import of a . proposition is ordinarily taken to be

NOTES 255

either भेद or संसर्ग, the former signifying भेदसंबन्ध and the latter, अभेदसंबन्ध among the things denoted by the various terms. The first kind of proposition accordingly presents the related things as many, while the second presents them as together constituting a complex whole. See com. on the next section and also Tikā on Sambandha-vārtika st. 902. The advaitin formulates a third kind of import described as अखण्डार्थ when a vakya like सोडयं (देवदत्त) points to the unrelated object as such, i. e. mere padartha. The apparent paradox in this case of a vākyārtha amounting to a padārtha or an avākyārtha is explained by the fact that the latter is not वाच्यार्थ, but only लक्ष्यार्थ. This explanation of भेद and संसर्ग is according to the Candrika. It is however doubtful whether it correctly represents the original meaning of these terms as used in old works like the Mahābhāsya ( II i 1 ), Śābara-bhāsya ( II i 46 ) and by our author also in iii 26. The terms appear to have once signified 'exclusion' and 'inclusion' respectively and to have represented the views of two different schools of thinkers in regard to the meaning of propostions. See Tantra- vārtika: II i 46. 3 'With this verse (found also in Vārtika p 1271) compare the following from Samkara's Svātma-nirūpana (verse 29)-

256 NAISKARMYA-SIDDHI

'सामानाधिकरण्यं तदनु विशेषणविशेष्यता चेति। अथ लक्ष्यलक्षकत्वं भवति पदार्थानां संबन्धः।।"(J). See also Samkşepa-sārīraka i. 196-7. In regard to this verse as well as the previous one, see Vedānta-sāra : para. 23-8. S summarises the process of realising the वाक्यार्थ as follows-'इयं प्रक्रिया। प्रथमं समानविभक्तिपदयोःसामानाधि- करण्यान्वयः। ततस्तदर्थयोर्विशिष्टाभेदज्ञानं। ततो विरोधप्रतीतिः। ततो लक्षणया शुद्धयोरुपस्थितिः। ततस्तयोरक्यव्यक्तिमात्रनिर्विकल्पकम्। ततोऽज्ञान-

1.11(c) The word प्रथमं is not necessary. 4 1. 4(c) 'The Nyaya अधिकारिण: &c. has already occurred in the com. on ii 6'. (J). 1.8 आरूढपतितो भवति-Compare iii. 126 and com. thereon. 1.18(c) नियमादष्टविशिष्टतयेत्यादि-See i. 88. 6 The advaitin's conception of ajnāna or avidya has two parallels in the Sāmkhya :- Prakrti, the source of the material universe, and ajnana which is a बुद्धिवृत्ति. Prakrti, unlike avidya, is real; ajnana is भावरूप and has a beginning; so it also is unlike अनाद- निर्वचनीयाविद्या of the advaitin. It is the second of these two Samkliya con- ceptions that is meant here. See Sāmkhya-kārikā 23 and Yoga-sūtra ii. 5. 'मिथ्याविषयत्वात् मिथ्याभूतं। तदेवाज्ञानं बुद्धिधर्मत्वात् भावात्मकं नान्यदनादीत्यर्थः' (S). 1.2 निःसंधिबन्धनं-'बाधकप्रत्ययरहितं' (S). See ii. 18.

NOTES 257

तन्निबन्धनो ह्यात्मनोSनेकानर्थसंबन्धः-'अनर्थहेतु- रपीद्मेवाज्ञानमित्याह तन्निबन्धन इति। "विपर्यया- दिष्यते बन्धः" इत्युक्केः' (S). See Sarnkhya- kārikā 44. The verse is explained as follows in S- 'भेद्विषयकमेव ज्ञानं। तद्विद्याकार्ये भ्रमात्मकमेवे- त्यर्थः। ...... वचः वाक्यं तात्पर्यविषयीभूतब्रह्मात्मा- कारवृत्तिज्ञानात्मना आत्माज्ञानं त्याजयेत् ऐक्यो- पलक्षितात्मज्ञानद्वारा नाशयेदित्यर्थः' Now is set forth the Naiyāyika view of ajñana which is distinguished from मिथ्याज्ञान. Ajniana here is merely the negation of jñana and cannot therefore be the source of the world, though it is अनादि like अविद्या. The first part of the verse is intended to show that ajnana must be positive. If we suppose it is merely a negation of jñāna, a knowledge of this negation which characterises susupti as testified to by the retrospection of the waking state, like knowledge of all negations (अभावज्ञान) should imply the presence at the time of the knowledge of at least two things-धर्मी (भूतल, say) and प्रतियोगी (घट, say). But there is no possibility of any knowledge in susupti, the antah-karana being then wholly quiescent. Thus the ajnāna of sușupti, which is in its nature the same as the ajnana of the other states, cannot be negative. Hence it should be regarded as positive in its character. ३३

258 NAISKARMYA-SIDDHI

1. 20(c) अज्ञानस्य विषयाकाङ्कस्वभावस्य-See note on iii. 1. 13(c).

8 सोउज्ञातार्थ :- स एवात्मा प्रमाणजन्यज्ञान- निवर्त्यावरणाज्ञानविषत्वादज्ञातार्थः'(S).

9 For the view criticised here, see Introduction II. 1.2 संसर्गात्मकमेव-'सामानाधिकरण्यस्य प्रसकत्वा- त्सर्वे संसर्गात्मकमेवेत्युच्यते। "एष त आत्मा" इत्यादौ तु विशिष्टो वाक्यार्थः॥'(VS). 10 1.1 विशेषणविशेष्ययोः सामर्थ्योकि :-- 'विशेष्यविशे- षणवाचकपदयोरखण्डार्थप्रतिपादनसामर्थ्य यथा तथोच्यत इत्यर्थः' (S). 11 This stanza is alluded to in Samkşepa- sāriraka i. 190.

1.7(c) BTP has लक्ष्यस्य.

12 See iii. 18 and 19. तयोरैक्यं बुद्धौ-The description of buddhi as 'cognising ' and ' inward ' is merely relative to the rest of the things belonging to the realm of the non-self; and does not imply that ' congnition and 'inwardness' are distinct. They are really two names for the same thing. 16 & 17 The परिणामिन is the element of identity in a changing series; the कूटस्थ is the unchanging witness of this identity in difference. Compare Yoga-sūtra iv 18. 18 सुषिता-'आवरणाभावात्मकता अवकाशस्वरू- पता' (S). 20 'Compare Upadesa-sāhasrī xviii 121' (J).

NOTES 259

23 अभिधानोत्थमेव-'अभिधानं शब्दः।शकया तत्पदो- पस्थाप्यमेव। एवकारेण तत्र तात्पर्यविषयतारा-

26 1.2 भेदसंसर्गरहित-See note on iii 2 1. 4 (c). 29 साक्षात्वं तद्नात्मन :- f the two explan- nations of this suggested in the com., the first means that the belief that aa is mediate continues until the falsity of the non-self is discovered; according to the second, the meaning is that the reason why aa appears mediate is the conviction that the non-self is im- mediate. 1. 15(c) उभयं-आत्मत्वमनात्मत्वं च. 32 The point raised here is of a general nature and is discussed in all works treating of the meanings of words and sentences. See e. g. Kāvya-prakāsa ii 1. The view here mentioned, viz. that the meaning of a 'word' is the 'universal' or 'general,' is that of the mimamsakas. 'पदस्य सामान्यवृत्तिकत्वेऽपि वाक्यवृत्त्या वाक्यार्थबोधो न विरुध्यते' (S), 35 1.3 अन्यतमत्-This should be अन्यतमं. See Siddhānta-kaumudī under sūtra 217. S reads अन्यतरत्, which is correct. 1. 4(c) 'The expression नद्यास्तीरे फलानि सन्ति which occurs also on p 134 line 5 of the text is from Sabara I i 2.' (J ). 1. 5(c) 'With regard to अम्बुनि मज्जन्त्यलाबूनि Compare Malı. Bl. 2, 2196 (II lxiv 11): "मज्जन्त्यलावूनि तिलाः प्रवन्ते"' (J).

260 NAIŞKARMYA-SIDDHI

Of the four causes of अप्रामाण्य mentioned in the text, the first two are shown to be inapplicable to the present case in this verse, the third in verses 36 and 37 and the last in 38.

38 1. 4(c) 'The Nyaya in the Commentary is found also under ii 6 and iii 4' (J ).

39-40 The implication of these sections is that every महावाक्य has its own subsidiary vakyas (अवान्तरवाक्यानि) helpful in discriminating between the self and its empirical adjuncts.

44 1.3(c) प्रतिपन्नाहंपदार्थप्रतिपत्तौ-This does not appear to be right and we probably have to read प्रतिपत्ता अहंपदार्थप्रतिपत्तौ, where the first word states the meaning of : occurring in the sloka.

45 विस्पष्टार्थ=विस्पष्टत्वार्थ.

46 मुञ्जेषीकावत्-Compare Kath. Up. vi 17.

47-8 It is the mimamsakaikadesi view that is refuted here.

1.1 प्रमाणान्तरानवष्टब्धं-i. e. not within the range of Perception or Inference, generally speaking. 1.8 प्रमाणान्तरनिरपेक्षत्वान्नियोगस्य-We would ordinarily expect sfa after this. तृष्णानिष्ठीवनैः-i.e. 'serving only empirical purposes.' 'तृष्णानिष्ठीवनभूतैः प्रत्यक्षादि- प्रमाणैरात्मा प्रमाणानामप्यवभासको न प्रमीयते न भास्यते सर्वभासकत्वात्॥' (S).

NOTES 261

49 दिद्दक्षितं='दर्शनेच्छाविषयीभूतं दृशयत्वेनेष्य माणम्' (S). दृष्टया-'प्रमाणजन्यवृत्तिलक्षणया' (S). 51 Construe the verse thus :- यतः प्रत्यक्षस्य पराकृत्वात् (पराग्विषयत्वात्) आत्मनो न संबन्ध- ग्रहणं (व्याप्तिग्रहणं) अतोऽनुमित्यास्य (आत्मनः) अनुभवः कथंचन न ॥ 53 In place of यत: at the end of the first half of the verse यते: has been inserted in this edition on the authority of S. यत: would be tautologous with यस्मात् in the sambandhokti.

54 1.2 अहं ब्रह्मास्मीत्याविर्भवति-Undertstand बोधः before the verb.

1. 3 57 1.6 लिङ्गव्यवधानेन तत्प्रतिपत्ते :- i the very fact that a thing is अनुमित means it is mediately known. 1. 14(c) It seems necessary to read with M साधारणाकारातिरस्कृतत्वेन. 58 बाह्या वृत्तिमित्यादि-'यथा साक्षिचैतन्यानुभव- सिद्धस्याप्य हंकारस्य बाह्यघटादिविषयबुद्धिवृत्त्यनु- दये स्फुटप्रतिपत्तिर्न भवति तथैव सुषुप्तावन्त :- करणस्याभावादहमिति विशिष्टवृत्तेरनुदयात्तत्राहं ब्रह्म न जानामीति नाज्ञानप्रत्यक्षापत्तिरित्यर्थः' (S). 1. 11(c) रागद्वेषघटाज्ञान i. e. राग, द्वेष and घटाज्ञान. 1. 12(c) निर्विकल्पकानुभव-This has to be under- stood as निष्प्रकारकज्ञान merely and not in the sense special to Advaita. 59 'दृश्यत्वाद्हमप्येवं '-See iii. 56.

262 NAISKARMYA-SIDDHI

60 1.3 अन्यवधानतया विषयभावं प्रतिपद्यते-'वह्नेलो- हमिवाव्यवधानतया विषयभावं व्याप्तिं दृश्यतां भास्यतां प्रतिपद्यते वृत्त्यवच्छिन्नः प्रमाता स्वाव. च्छिन्नस्य स्वतादात्म्यापन्नस्यापि चैतन्यस्य विषयो भवतीत्यर्थः' ॥ (S). तत्र तयो ...... संबन्धं प्रतिपद्यते -- The prag- matic attitude is lacking between आत्मन् and अहं. It is found between अहं and देहघटादि whence arises the notion of ' mine' with reference to the latter. For this attitude, in the words of the text, the आत्मन should put on the mask of अहं (अहंकञचुक). Separate 'आत्मा' from 'आत्मीयं' and construe it as the subject of आत्मसात्कृत्वा, अहंतारूपं being the object. Note the tautological expression अन्यत्संबन्धान्तरं. Compare अन्यद्रूपान्तरं in i. 36. 1. 25(c) According to the first explanation suggested in the com. the verse states the view already mentioned in the note above. The second explanation classifies all experince as arising in one of two forms ( e. g. 'अयं घटः', 'मम घटः') and states the causes of this two-fold manner as follows :- The former is due to mere avidya, i.e. our losing sight of the underlying unity of existence; the latter, to this plus the thought of practical utility, which marks a further stage in the lapse of the self from its original condition. 62 1.7(c) सुषुप्े ऽप्यज्ञानस्य साधितत्वात्-See iii. 58.

NOTES 263

63 Note the peculiar sense in which 'वाक्य' and 'प्रत्यक्ष' are used in the first part of the verse. वाक्य is not the महावाक्य but the अवान्तरवाक्य or पदार्थ- शोधकवाक्य and प्रत्यक्ष is realisation of the distinction between the self and the non-self through reflection. See note on iii. 1 1. 110 (c). 64 1.1 द्वितीयाध्यायादौ-See ii. 2-3. 1. 9 कथं = 'Whence?' 'Why?'. The answer is as stated in the com .- अक्षपितप्रति- स्वकार्य कुर्यादिति. See Introduction II. S remarks in this connection मध्यमाधिकारिणं प्रत्येव प्रायः शास्त्रस्य प्रवृत्ते: नवसंख्याहृतज्ञान :- 'भ्रान्त्या नवसंख्या i. e. संख्यानकर्तृत्वप्रतिबद्धसंख्येयत्वज्ञानः' (S). 'This verse is found on p. 65 of the Vartika and in a slightly modified form on p. 553 also. The illustration appears to be taken from Samkara's Upadesa- sālasrī: verse 587-9 (xviii 174-6) ' (J ). 65 - योऽपि' (S). 1.4(c) प्रतिभासमात्रशरीरत्वात्-Its essence is its appearance. It has no being apart from the being of atman. Compare आत्मैवास्य प्रबुद्धता (iii. 110). 66 निरालम्बा -- 'आश्रयविषयस्वभावापि वस्तुतः आश्रयविषयरहिता' (S). सहते न विचारं सा -- 'एवंभूता सा विचारं प्रमाणाद्वधारणानुकूल- व्यापारं न सहते। विचार्यमाणा सती स्वरूपशून्यैव

264 NAISKARMYA-SIDDHI

भवतीत्यर्थः' (S). This com. quotes in this connection, अविद्यास्तीत्यविद्यायामेवासित्वा प्रकल्प्यते। ब्रह्मदृष्ट्या त्वविद्येयं न कथंचन युज्यते॥ which is slightly different from Vārtika: vol. i, st. 176.

67 ' This verse too with some variations is in Vārtika p. 65' ( J ). वुभुत्सोच्छेदिनी-i.e. 'final', leaving, as it does, nothing more to be known.

69-70 1.1 सा चेत्यादि-Construe thus-सा च तत्त्व- मस्यादिवाक्यश्रवणजा प्रमा (समस्तद्वैतप्रत्यय- मुपमृद्य) उत्पन्नत्वादेव (न विहन्यते)। नैवमिति प्रत्ययान्तरं च न जायते॥l See i. 38. न नवस्वस्य संशय :-- The boy in the illustrative story having convinced him- self of the presence of nine members of the party may be said to be on the very border of the truth and needs just to be reminded that he is the tenth. To this conviction corresponds, in the present case, the conviction in the result of the पदार्थशोधन.

72 Compare iii. 28.

75 1.1 उद्दिश्यमानस्थत्वादित्यादि-See iii 25. 1.4 सामान्यालिद्गितत्वात्तयो :- See note on iii 32. व्युत्थितौ -- 'लक्ष्यार्थमात्रोपस्थापकौ' (S).

77 1.5 प्रत्यक्षतोवसीयते-And is therefore clear enough. It is, however, different in the case of the तत्पदार्थ and so it needs elucidation.

NOTES 265

78 S introduces the pūrva-paksa view thus-'ननु विरुद्धयोःसमानधर्मिकत्वे सत्येव निवर्त्यनिवर्तकभावदर्शनाव् (e. g. in सोडयं देव- दत्तः) प्रत्यगात्मधर्मिकसद्वितीयत्वदुःखित्वयोस्त-

त्वमनुपपन्नम् '-The answer is -- the direct aim of the vākya is to dispel avidyā. When once avidya is dispelled, its result necessarily disappears. This disappear- ance is accordingly consequential and not included in the direct aim. 79 1. 3(c) वाक्यतात्पर्यविषयैकत्वविरोधादित्यादि. The amplified form of this in S is as follows-तात्पर्यविषयाद्वितीयत्वादिविधाने सति तद्विरोधात्सद्वितीयत्वादिकमर्थादेव निवर्तते। न तु तद्विधाने विध्यपेक्षा येन वाक्यभेदःस्यात । तदुकं-'यश्चार्थादर्थो न स चोदनार्थः'॥

80 ननु विनिगमनाविरहात्सद्वयत्वपारोक्ष्याभ्यामेवाप- रोक्षत्वाद्वयत्वयोः बाधाऽस्त्वित्याशङ्कयापूर्वत्वा- दिना श्रुतितात्पर्यविषयत्वाद्द्वयापरोक्षत्वयोरेव बाधकत्वं नेतरयोरित्याशयेनाह तत्त्वमर्थयोरिति'S).

81 1.3 न संभावयाम :-- 'इति ये वदन्तीति शेषः' (S). 1. 5(c) एवं सति वाक्यस्य वस्तुनिष्ठत्वमपहाय दृष्टिविध्य- र्थमङ्गीकृतं स्यादित्यर्थः-S adds 'दृष्टिविध्य- र्थत्वेनानर्थहेतुसकार्याज्ञानानिवर्तकतयानर्थक्यमेव स्यादिति न वाक्यं तत्परमिति' 82 1.6(c) कूटस्थत्वादेव नित्यसिद्धं वेत्यादि-'न ह्यखण्डैकरसे एकरूपे कूटस्थे निर्धर्मके वस्तुनि सिद्धसाध्या- धयनेकधर्मकल्पनावकाशः' (S). 83 For the advaitic definition of प्रमा see note on ii 105. ३४

266 NAISKARMYA-SIDDHI

85 To say that two pramanas are mutually contradictory is self-discrepant. See iii 96. 86 In sections 83-86 there is a reference to the controversy about what is known as प्रमाणसंप्लव. See Vātsyāyana on Nyāya-sūtras: I i 3. 87 दुःखितावगतिश्चेत-'दुःखिता यद्यवगतिघर्मत्वेन अवगतिरूपात्मतादात्म्यापन्ना स्यात्' (S). दुःखिता and अवगति: are in apposition. The other reading अवगता is simpler. 88 1. 1(c) दुःखित्वादे: instead of तद्दुःखित्वादे: seems the correct reading. 93 1. 2 न हि पदार्थेत्यादि-See i 30. 'This verse is found also in Vartika p. 1849, but the last pada reads पण्यस्त्री- गमनं यथा' (J). N.B. 88-93 See Introduction II. 95 'प्रत्यक्षमुपमृद्यैव तत्त्वमादिवाक्यस्य प्रत्यगात्मनि प्रवृतिरिति "पराश्चि खानि"इत्यादिश्रुतिवाक्यादव- गम्यते। ...... तस्मात्प्रत्यक्षादेरात्मनि प्रवृत्तिसंभाव- नापि नास्तीत्याशयः' (S). 97 अनर्हया-Because the अहंवृत्ति is in itself जडा. 98 गुणलेशेन-This term is here intended to stand for not only the गौणी, but also the लक्षणावृत्ति. In fact it is more the latter than the former that is meant. See commentary ; also ii 54-55. 1.11(c) त्वमहमादिशब्दवाच्य प्रमातृसाक्षितये त्यादि-Here it is shown that, in the present case, the essential conditions of लक्षणा are satisfied viz. शक्यार्थसंबन्ध and प्रयोजनवत्व.

NOTES 267

1.12(c) त्वमहमादिशब्दवाच्यान्तःकरणोपाधावित्यादि- This is to exclude the possibility of our mistaking that words like Qx ( other than त्वं,अहं &c.) indicate atman second- arily. See iii 100-101. 99 1.4(c) संसारशब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूत्तं षष्ठ्यादिकं -- See later, stanza 103. 103 The प्रवृत्तिनिमित्त of a word is commonly viewed as one of the following four- जाति, गुण, क्रिया and रूढि. To this is here added षष्ठी i.e. संबन्ध as in राजपुरुष. 104 Compare Vakyapadiya: 'असत्ये वर्त्मनि स्थित्वा ततःसत्यं समाहते' (II 240). गुणवृत्त्या-See note on iii 98. 105-6 What was stated hitherto was in regard to means and end in general. A false means may conceivably lead to a true end. But how can it be so when the means is a 'word' whose connection with its meaning necessarily requires to be known before it can serve as a means? This question is answered here. Compare Vārtika I iv 859-62. 109 The means in question are not unreal but empirically real. 'एवं प्रमातृशास्त्रा- दीनामज्ञानकल्पितत्वेन मिथ्यात्वेऽप्यर्थक्रियाकारि- त्वरूपसत्यत्वाङ्गीकारादुपेयप्रतिपत्तिहेतुत्वं नानुप- पन्नमित्याशयेन परिहरति' (S). पर्यायश्च न चानयो :- as an असत्कार्यवादिन-follower of the Nyāya-vaisesika-might, for instance, say. Compare-'नासतो विद्यतेऽ- भावो नाभावो विद्यते सतः' (Bh. Gi. ii. 16.)

268 NAISKARMYA-SIDDHI

1. 10(c) प्रमेयत्वात्-The allusion here is to fallacious arguments like-पर्वतो वह्निमान्। प्रमेयत्वात् · 110 1.1 अभिधाश्चृतिः-See com. on iii. 47. आत्मैवास्य प्रबुद्धता -- अस्य अप्रबोधस्य प्रबुद्ध- तैव प्रतीतिरेव आत्मा शरीरं. Compare note on iii. 65. 111 उलूकनिशा -- Compare ii. 117 and Vartika referred to in the note thereon. 113-115 See iv 9-18.

119 1. 5(c) न विधिपरत्वेन प्रामाण्यं-i. e. statements like 'तत्त्वमसि' are primarily valid and not as subsidiary to injunctions like 'आत्मानमेवोपासीत'. The secondary explanation is resorted to only when the primary is altogether inadmissible. 120 See Ch. Up. VII i .- xv. 121 See Tait. Up. ii. अर्गलान्-'अध्यस्तत्वेऽपि आवरकतया स्वरूप प्राप्तिप्रतिबन्धकान्' (S). ईह्या-'उपासनादिरूपेण गुरुतरेणायसाद्यवि- नाभूतेन व्यापारेण '(S), i.e. upasana and karma. 123 जानीयात्-'ब्रह्मात्मैक्यं साक्षात्कुर्यात्'(S). 125 Construe the former half of the verse as follows-प्रसंख्याने (यः) आम्रेडनात्मकः न्यायः (सः) अस्य (आत्मनः) श्रुतौ (i.e. श्रवणा- दौ) अस्तु. 126 The second part of the verse means- तं विधिमन्तरेण ये दोषा: ते नायान्ति यतस्ते अहेतवः अविद्यमानकारणाः।

CHAPTER IV

1 1. 3(c) 'एष संक्षेपतः पूर्वाध्यायत्रयस्यार्थ उक्तः'-See iv 19. 5 The first pada of the verse is metrically irregular, containing 9 instead of 8 syllables. 6 देहे-This really stands for देहादौ, i.e. देह, इन्द्रिय &c. 'मध्ये संशयदर्शनम्'-See iv 4. 8 अनन्तरं-'भेदकधर्मरहितं अखण्डैकरसं (S). प्रत्यकूस्थं-'प्रत्यगभिन्नं' (S). अञ्जसा-सम्यक्केन संशय विपर्ययादिराहित्येन' (S). 1.2 अन्वयव्यतिरेकाभ्यां-to be construed with the words of the verse. त्यक्ो Sहमिति मन्यते-Because man commonly proceeds on the basis that all things are known through pramāna, ignoring what is presupposed by all knowing viz. the self. See verse 11 further on. 12 See sambandhokti to ii 1 and note on 1. 1 thereon. 14 यदनात्मतया भिदा-Note the explanation given in the com. The expression is loose. 1.7(c) विशिष्टाश्रयः-चिद्चिद्रूपग्रन्थ्याश्रयः 15 Construe thus-यः ईप्सति सोयमतत्वे तत्त्वदक्. Compare iii 6. 1. 2(c) भेद and इतरेतराभाव are commonly regarded as the same; but they are also

270 NAISKARMYA-SIDDHI

sometimes distinguished and probably stand for 'difference' and 'opposition' respectively. Compare-Panca-pādikā- vivarana p. 23. 18 सर्वमानातिगामिनी-'मानानां चक्षुरादीनां सर्वेषां भ्रम प्रमासाधारण्येन भ्रुतेश्चापामाण्यशङ्काकलङ्करा- हित्येन प्रमामात्रहेतुत्वात्स्वतःप्रामाण्याञ्च सर्वमा- नातिगामित्वमित्यर्थः ॥' (S). 19 1.1 न्याय्योऽपि-उपक्रमादिना श्रुतितात्पर्यसिद्धोऽपि. 1. 3 न प्रतीयते-'नाद्रियते न स्वीक्रियते' (S). Strictly speaking the first half of the verse is not metrically correct, there beingno samdhi between the two pādas. The reference here is to the Upadesa- sāhasrī. 20 ' The first half of the verse is from 492 ( xviii 78 ) of Samkaras Upadesa- sāhasrī' ( J ). 21 गायन-Ordinarily this word means गायक :. but is used here in the sense of Ta. See Pāņini III i 147. 22 Upadesa-sāhasrī xviii 96. In regard to the meaning of the first half of the verse, see note on iii. 1 1. 27. 23 प्रत्यय-'प्रतीयत इति प्रत्ययः इति व्युत्पत्त्या प्रमा- तुप्रमाणप्रमेयादिसर्व एव विशेषो गरृह्यते।' ( Rama-tīrtha's com. on Upadesa- săhasrī xviii 97). 24 लोकप्रसिद्धितः-'लोकप्रसिद्धया सुखमहमस्वाप्स- मित्यादिरूपया'(S). 1.3(c) विज्ञातवाच्यार्थे विविकज्ञातवाच्यार्थे=शोधित- तत्त्वमर्थे. When the reading is वाक्यार्थे,

NOTES 271

we should understand from वाक्य the अवान्तरवाक्य explaining the nature of the त्वंपदार्थ and the तत्पदार्थ. See Upadesa-sāhasrī xviii 99. 27 The third pada of the verse is irregular. 29 Construe सदा with ज्ञाता. यः सदा जाता सः आत्मेति ग्राह्यः।

30 1. 2(c) ' The fifteenth Prakarana is the नान्य- दन्यत्प्रकरणं referred to in the com- mentary and takes its name from the opening words of its fist verse -- aT5T- दन्यन्द्वेत &c' (J). 36-37 मूढं-i.e. himself as he was before. 1. (c) तथाभूतेभ्योऽपि विद्योदयस्य दर्शितत्वात्-See iii 104-109. 40 1.1 Note the metrical character of the prefatory sentence; but MSS. do not seem to regard it as such. The आवरणशकि of avidya persists in सुषुप्ति but not the विक्षेपशक्ति, so that avidyā does not altogether disappear then. 44 'The insertion of अयं in the second pada spoils the metre and yet all the MSS. have it!' ( J ). 1. 2(c) केवलानामपि द्रविडत्वप्रसिद्धे :- 'The Vaca- spatya (s.v. द्राविड) quotes the following verse from Skānda-purāna in regard to the five Dravidas,- कर्णाटाश्चैव तैलङ्गा गुर्जरा राष्ट्रवासिन:। आन्ध्राश्च द्राविडाः पञ्च विन्ध्यदक्षिणवासिनः॥

272 NAISKARMYA-SIDDHI

Who are the kevalas referred to in the commentary ? Samkarācārya lived in the Malabar country, the ancient name of which was Kerala. Is the other name a synonym of this? In Bhīsma parva line 32 (ch. ix), Prof. H. H. Wilson met with केवलं as a variant of केरलं; but Dr. Fitz-Edward Hall takes it as quali- fying the preceding word मल्लराष्ट्र. See p. 165 vol ii of Wilson's Vişnu- purāna' (J ). 45 1. 5(c) आत्मशकिव्यपदेश :- As in Svet. Up. परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते (vi8). So what we ordinarily take as a characteristic of the self is really a characteristic of the non-self which, however, in this system, is dependent upon the self both for its being and its being known.

46 1.1 चित्तधर्मविशिष्टस्य-'अहमादिरूपान्तःकरणवृत्ति- परिणामविशिष्टस्य चिदाभासविशिष्टाहंकारात्मक- परिणामिन इति यावत्' (S). 47 स्पृशते-an irregular form. BTP implies that स्पृश्यते is the reading-'नाण्वपि द्वितीयं स्पृश्यते नात्मना संबध्यत इत्यर्थ :. ' The same com. indicates that we should read नासति in place of नास्ति in 1.1(c). 52 तमोऽपनुद्धियां ज्ञानं-'बुद्धिप्रधानानां जीवानामन्तः- करणाद्यवच्छेदेन यत्तमः तदपनुद् झ्ञानं' (S). जञानं कथितं-See note on i 3. 55 'आत्मबोधात्प्रागयं बोधश्चक्षुरादिसंनिकर्षप्रयुक्त- त्वात् तत एव सविकल्पकत्वाद्वाह्यवस्तूपसर्जन एव विशिष्टावगाह्येव। ...... संसारस्य सकार्याज्ञानस्य

NOTES 273

विद्योदयेन ध्वंसे सति ...... आत्मैकालम्बनमात्म- व्यक्तिमात्रावगाहि निर्विकल्पकम् ।' (S). 56 1.1 शेषशेषिभाव :- i.e. either of विधि or निषेध. 57 Compare i 67. 62 ' This verse is quoted in the Vedānta- sära with the addition of a third line taken from the Upadesa-sāhasrī. See my edition of the former p. 187' ( J ). The संस्कार alone is the cause and not रागद्वेषौ; and the संस्कार is necessarily good. There is thus no possibility at all of यथेष्टचेष्टा. See note on i 38.

65 ' The verse is Upadesa-sāhasrī 643 (xviii 231) but the reading there is यो हि यस्मात्' (J).

69 ' The kārikā is quoted in the Vedānta- sāra' (J ). 70 'एवं ससाधनब्रह्मविद्याप्करणं समाप्य तद्धि- कारिनिय मान्दर्शयितुं पूर्वोत्तरश्षोकसंगतिमाह यत इति' (S). 1. 1(c) अङ्गीकार्याः-i e. अमानित्वादयः

71 अयमवते-See Yoga-sutra ii 30.

74 ज्ञानमूचिवान्-See note on i 3. मतमिदं-A parenthetical clause, meaning ' such is (my) view'.

76 वेदान्तदीप्ां-'गङ्गापक्षे वेदप्रतिपाद्यामिति। विद्या पक्षे तत्त्वमस्यादिमहावाक्यैरुन्भाविताम्' (S). 77 न्यायशलाकया-न्यायः अन्वयव्यतिरेकरूप प्रागुक्त: The fourth pāda is metrically irregular. ' The satra quoted here and in com. on ii. 111 is Chandas-satra iii. 59. ३५

274 NAISKARMYA-SIDDHI

The Calcutta edition however has निवृत. The same sutra occurs in Kātyayana's Sarvānukramanī ( p. . 2 Oxford Edn. ), but the reading there is निचृत्' (J). 78 Construe नैष्कम्यसिद्धे: with व्याख्याता. As regards the concluding slokas of the commentary, see Introduction IV. पदकशत-It is not clear what this means. It may be the name of a work, u being equivalent to पाद.

INDICES

--..-

A. Index of Karikas

N. B .- The letter ( V) shows that the Karika is found in Suresvara's large Vartika also. पृष्ठं अकुर्वतः क्रिया: काम्याः १० अग्नि:सम्यगधीतेऽसौ १६४ अज्ञात एव सर्वोऽर्थः ... ११४ अज्ञातपुरुषार्थत्वात् १५५ अज्ञानमनिराकुवेत् (V p. 1188) ३७ अज्ञानहानमात्रत्वात् १६ अतःसर्वाश्रमाणां तु ५७ अतःसर्वाश्रमाणां हि १५ .. १७० ... अतीतानागतेहत्यान् ८४ ..* .. . .... अत्राभिदध्महे १६ .. अथाध्यात्मं ४३ ... ... अद्धातममनादृत्य १७३ ... अधर्माज्जायतेऽज्ञानं २०० ... ..: अधिचोदनं ५२ अनात्मज्ञस्तथैवायं १९० .... अनात्मत्वं स्वतःसिद्धं १७८ ... अनादृत्य श्रुतिं मोहात् १२८ ... .... अनालिङ्गितसामान्यौ १५१ ..!. १८० .... अनुत्सारितनानात्वं ३९ .... ... 1 अनुपक्रियमाणत्वात् .... १४४ ...

278 A. INDEX OF KĀRIKĀS

पृष्ठ अनुमानपदीपेन १८२ ... ... ... अनुमानादयं भावात् १७१ ... अनेन गुणलेशेन १६६ ...* अन्तरेण विधिं १३ .... अन्यस्यान्यात्मता पासतौ ... ४० .... अन्वयव्यतिरेकाभ्यां निरस्य १३७ .... अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विना ६२ ... अपविद्धद्वयोऽप्येवं १४७ 1 ... अपश्यन्पश्यतीं .... ८४ अपहारो यथा भानो: ७५ .... अपि प्रत्यक्षबाधेन १६३ ... अपूर्वाधिगमं कुर्वत् १५७ .... अप्रमोत्थं प्रमोत्थेन ९६ .... अभूताभिनिवेशेन ७६ ... अभ्यासोपचयाद्ुद्धेः १६० ... अभ्यासोपचिता कृत्स्ं १६० अभ्रयानं यथा (cf V p. 1449) ९५ ... ... अमानित्वादिनिष्ठो यः २०२ अमुह्यमानो मुह्यन्तीं ८४ अयथावस्त्वविद्या ३४ ... अलब्ध्वातिशयं ... ६ अवगत्यात्मन: ९१ अवस्थादेशकालादि® ८९ .... अविक्रियस्य भोक्तृत्वं ८२ ... अविद्यानाशमात्रं ... ९६ अविद्यानिद्रया सोऽयं १७२ अविविच्योभयं वक्ति १८५ ... ....

A. INDEX OF KĀRIKĀS 279

पृष्ठं असत्ये वर्त्मनि स्थित्वा १६७ ... असाधारणांस्तयोर्धर्मान् ... १७९ अस्तु वा परिणाम: ... .... ८८ अस्माद्यदपर रूपं १९२ .... अहंदृत्यैव तद्रह्म १३२ .... अहं दुःखी सुखी चेति १३३ अहंधर्मस्त्वभिन्नः ६८ अहमः प्रत्यगात्मार्थः १३१ अहंममत्वयत्नेच्छाः ६५ अहंमिथ्याभिशापेन १०१ अहो धाष्टर्यमविद्यायाः ... १७०

आगमापायिनिष्ठत्वात् ... ७० आगमापायिहेतुभ्यां १२१ ... आत्मनश्चेदहंधम: .... ७० आत्मनश्चेन्निवार्यन्ते १०० आत्मना चाविनाभावं ७९ आत्मनैवेत्युपश्रुत्य १३२ आत्मानात्मा च लोकेऽस्मिन् १७८ आ प्रवोधादथा सिद्धि: १९५ .... आम्नायस्य क्रियार्थेत्वात् ... १३ आम्रादेः परिणामित्वात् ७० .... आरुरुक्षोर्मुनेः ३२ .... ... आर्तमन्यद्दशेः ७३ ...

इति हृष्टधियां १५ .... ... इत्येवं चोदयेद्योऽपि १६९

280 A. INDEX OF KĀRIKĀS

पृष्ठं १०२ इदं चेदनुरनं ब्रूयान् १७३ इदं जानमहं ज्ञाता १९४ इदंज्ञानं भवेज्ज्ञातु: १४३ *** इदमित्येव वाब्येऽर्यें १७९ इमं ग्रन्थमुपादित्मुः २०२ इमं प्राश्निकसुदिश्य ८० इममर्थ पुरस्कृत्य १८३ ****

उत्पत्तिस्थितिनाशेषु ९९ ८६ उत्पन्नात्ममबोघस्य २०२ उत्पाद्यमाप्यं ( cf V p. 1901) ३३ .*** उदिश्यमानं वाक्यस्थ १२२

ऊर्ध्व गच्छति धूमे ८१

ऋते ज्ञानं न सन्त्यर्था: ... ९३ ****

एकेन वा भवेत् १७ एवं गोडैद्राविडै: १९३ 0000 2 ** एवं चक्रम्यमाण: ... २८ एवं ज्ञानवतो नास्ति १९५ एवं तन्चमसीत्यस्मात् .**. १४८ ७३ एप आत्मा स्वयंज्योति: (cf V p- 1396) एप सर्वधियां १३१ ८०

A. INDEX OF KĀRIKĀS 281

पृष्ठं ऐकात्म्यामविपचि: ९

१५ कर्ममकरणाकाड्कि (V p-1904) ३७ कर्माज्ञानसमुत्यत्ात् २३ कस्पिवानांमवस्तुत्वाव् ७५ 0905 काम्पकर्मफलं ११ कनो विद्येति चोचं स्यात् १७२ कर्वभेवेड कर्माणि १४ ११८ कूटस्यबोधमत्यवत्वं ११६ ५९

क्षयो निल्पेन तेषा ४८

५ ....

....-.: V गुरूको वेदरादान्त: १३३ 5000 ९७ 0000

९४

घटादयो यचा लिम् १३८ 909

घयादियय ६४ 0 ..

पतचुर्न बीक्षते शब्द १८१ ८९ 0008

चतुर्भिरबते ६५ १६५

282 A. INDEX OF KĀRIKĀS

पृष्ठ जानीयाचेत्मसंरूयानाव् १७५ जिघ्राणीममईं गन्बं (V p. 577) १३० ... जिज्ञासोर्दभमं यद्दव् १४८ ... जञात्वा ययोदितं सम्यक् २०३ ज्ञानं यस्य निर्ज रूपं १७१ ज्ञानात्फले सवासे ५१ प्ञेयाभिन्नमिदं यस्मात् १९७ ...

तत्त्वमर्येन संपृक्त: १५४ ..* तत्वमस्पादिवाक्यानां ५६ तत्पदं पकृतार्यं स्यात् १०९ तथा पदपदार्थी ६१ तदर्ययोस्तु निष्ठात्मा १५२ तदित्येतत्पद लोके १२१ तदेवददय ब्रझ्म ९१ ... तदो विशेषणार्यत्वं १२३ ..* तद्वत्मूक्ष्मे तथा स्थुळे .** ६४ तमोऽऋत्वं यथा ४५ कमोऽभिभूतचिच्त: ६९ ... तरोरुत्खातमूलस्य १९९ .** तस्मादु:खोदये: २५ वस्मान्मुसुस्ुभि: ३२ .. तस्पैव दु:खवसस्य २९ १३५ १८० 001 १७७ .*** स्वमित्यपि पद १२२ 0000

A. INDEX OF KĀRIEĀS 283

पृष्ठ

१६४

दग्घासिलाधिकार: २७ 0009 दग्घृत्वं च यथा ९५ 0005 १९१ 0050 दन्नमोज्सीति वाक्योत्या १४८

दाबदाहकतैकत्र १४२ १३५ ९५ .... १५९ ....

दुःखी यदि भवेदात्मा (V p.545) ८५

दुःख्यस्मीत्यपि चेद्ुस्ता (V p.738) १६१

दुरिवक्षपणार्यत्वात् १७ 2 ...

रगेका सर्वभूतेपु ७४ १३७

र्पा:शब्दादय: ७४

रश्यानुरकतं ७७ .... ९०

देखकालाय्यसंवद्धात् (V p.721) १९८ ....

देहादिव्यवधानत्वात् १२५

दष्टापि यदि रक्याया: ७२

दशृत्वं रश्पता चैव ७२ .... ६८ 0006 ८४

११७ 0000

धावेदिति न दानायें ५५ 0000

284 A. INDEX OF KĀRIKĀS

पृष्ठं धीवभापेक्षवे सिद्धिं .. ९८ १८१ 9000

न कस्यांचिद्वस्यारयां ११८ न कत्स्नकाम्यसंत्याग: ४७ न सम्यातिळामपूजार्य 6 न चाध्यात्माभिमानोऽपि ४३ 0000 .** न चामुसुक्षो: ६१ न चेदनुभवोऽत:स्याव् १७४ न तावदोग: ५४ न परीप्सां जिहार्सा वा २१ न पृथक्गात्मना ७४ न मकाशक्रिया (V pp. 1540, 1637) ८३ ****

.** ३० नराभिमानिनं ५५ नर्ते स्पादिक्रियां (V pp. 546, 1446 ) .... **** ८५ नवसंख्यादवज्ञान: (V p.65) १४६ ..* न विदन्त्यात्मन: सचां ९६ .... न व्याउचिर्यया भावात् १७२ .*** न स्वयं स्वस्प ९९ न हान हानमात्रेण १२० न हि नाभास्ति संबन्ध: १६८ .... नागासिषमिति .** ७6 नात्मना न वदसेन *** ६७ नामादिभ्य: परो भूमा ७९ ..** नामादिम्यो निराकृत्प १७४ नार्यं सम्द: इवो वस्माव् १५७

A. INDEX OF KĀRIKĀS 285

पृष्ठ नालसदष्टेटश्यत्वं ७२ 0000 नाविरक्स्प संसारात ६१ 4050 9005 नाविरक्ताय संसारात २०३ 0000 नासन्नुपायो लोकेऽस्ति १६९ 5005 0000 नाहंजाखे ६१ नाईं न च ममात्मत्वात् १०१ .... नित्यानुष्ठानव: ११ नित्यां संविदमाभित्य १०० ..*. नित्यावगतिरूपत्वात्कारकादि: ९९ .... १३५ नियम: परिसंरूया वा ५० ... निरपेक्षम सापेक्षा ८५

निरस्तसर्वकर्माण: २०३ .... १६० .... निर्दुःखिवत्वं त्वमर्थस्प ११५ .... निर्दु:स्वर्त्वं स्वत:सिद्धं १६२ .... निवटचसर्प:सर्पोत्यं १९९ 000 ६९ .... निषिद्काम्पयो: १८ १९६ नोष्णिमानं दहत्यभि: ६६ 0909 न्याय: पुरोदितोजसमाभि: १७९ न्यायसिद्मतो ब्कि १३६

पदान्युकृत्य वाक्येभ्य: १२६

परमात्मानुकूलेन ४१ 0004 परमार्थात्मनिष्ठं यत् १९६

286 A. INDEX OF KĀRIEĀS

पृष्ठं परातयेव तु सर्वाणि (V p. 546) १३३ परिणामिधियां ८७ .... परिहृतावाप्यो: २३ परीक्ष्य लोकान् ४९ ... .... पश्र्यन्तिति यदाहोषे: १९१ पापापनुचये ४6 पाप्मनां पाप्मभि: ४6 पारम्पर्यण कर्मवं ३३ ... पारोक्ष्पं यचदर्ये स्पात् १५३ पूर्वाध्यायेु यद्स्तु १७८ मत्यक्तास्य स्वतोरूप १४९ ७८ मत्यकमवणता ३१ मत्य्क्षं चेम शव्दं स्यात् १५७ मत्पज्स्य पराकत्वात् १३६ ... मत्यक्षादिविरुद्ध चेतु १५६ १२६ मत्पर्य तु विभिचन्ते ८6 मत्याचक्षाण आहात: २०० ..* पमाणतभिभेषु ..** ८५ **** भमाणबद्मूलत्वाव् १५९ .... पमाणमन्तरणै्पां ९४ १३६ ७१ मर्मां वेजनपेद्राक्यं १६३ नमित्सार्यां य आमाति ११४ .. मसर्पाने भुवावस्य १७६

A. INDEX OF KĀRIKĀS 287

पागनात्मैव ६२ मागसद्याति पश्ात्सत् १३८ ... १९७ .** २३

मामाण्याय न वाडुल्यं ४९

चळवद्धि ममाणोत्यं २४ ... २६

वाध्यवाधकभावात् (Vp.1187) ३४ ...

वाब् आकारवान ९७

वाबां ृत्तिमनुत्पाथ १४१ १९९ .... बुद्धावेव विवेकोऽयं १८२

पुद्धिजन्मनि पुंसम ८१ .... ९२ ... बुद्धेयेत्मत्यगात्मत्वं ११९ ...* बुद्धयन्तमपविद्द यैवं १८३ .... बुद्दयादीनामनात्मत्वं १२७ ..* .... वुमुत्सोच्छेदिनी चास्य (cf V p. 65) १४७ ६३ ... बृहस्पविसवे ( V p. 1187 ) ३५ ... पोदता कर्तवा पुद्धे: ११७ ... .... वोद्त्वं वहदेवास्या: ११९ 0000 बोघात्मागपि ८९ 0000 गोभाबोपी नमोडसणा १६८ 9000 १२९ पसात्मा वा ३९

288 A. INDEX OF KĀRIKĀS

पृड्ठ ब्राहण्याद्यात्मके २७

भगवत्पूज्यपादैश १८४ भठ्वत्वा चायमयादीन १७४ भयान्मोद्दावनद्धात्मा २२ भावनाजं फळं यत्स्यात (cf V p- 1849) १६१ भिलाभिननं ४५ ** * मेदसंविदिद ज्ञानं ११२ .... १५० ...

मन्यसे वाबत् ६३ महाभुतान्यहंकार: ७३ मानान्तरानवष्यं १२८ ..* .**

... ७५ **** सुक्ते: कियाभि:सिद्धत्वाज्बानं १० ..* सक्ते: क्रियामि:सिद्धत्वादिति ४६ मृत्लेमके (V p.1188) .. ३६ ... मोहापिधानभङ्गाय ४० ...

यत्कर्मको रि ६६ ..* ... यत्नतो बीक्षमाणोऽपि १२ ... यत्र त्वस्पेति साटोपं १०१ ..* . .. यत्र यो रश्पते ६७ ... .. यत्र स्यात्संचयो नासी १२९ यत्सिदाबिदम: यया जात्यमने: ( V p. 1540 ) ८२ यथा माजे तयैबार्य .... १९५

A. INDEX OF KĀRIKĀS 289

पृष्ठ

यथा विशुद्ध आकाशे ८३ यथा स्वापनिमिचेन १९० 0000 0000 यदर्ष च पटचं यत् १७५ 0005 यद्वस्वा व्यनक्तीति ८२ .... 9008 0009 यदा ना वत्वमस्यादे: १०८ 0000 यदा सर्वे ममुच्यन्ते २९ 0000 0090 यद्धि यस्पानुरोघेन (V p-1188) ३७ यद्यद्विशेषणं दष्टं ९१ 0950 ७० १२४ यावन्त्यशेह विधन्ते १२ युक्तिशब्दी पुराप्यस्य १७५

युष्मदर्ये परित्यक्ते १११ ... १८५ येनेवास्या भवेद्योग: ८६ १८१ 0009 योऽ्यं स्थाणु: ६९ ....

रागो लिग्मनोघस्य २०१ 0000 रिपी बन्धौ स्वदेहे च ६४ 0000 १९४ 0000

लक्षणं सर्पवद्रज्ज्ा: १२३ 0000 १४० 0005 0000

लिप्सतेऽज्ञानत: २२

वर्चस्कं सु ६२ 5000

290 A. INDEX OF KĀRIKĀS

पृष्ठं वर्चस्के संपरित्यक्ते वर्तमानमिद ६४ ११ वस्त्वेकनिष्ठ वाक्यं १५६ १४५ वाक्यश्रवणमात्राच ६० वाक्यैकगम्यं ५१ वास्तवेनैव वृचेन १९७ विक्रियाज्ञानभून्यत्वात् १४५ विदेहो वीवसंदेह: (V p. 1188) ३५ १७९ विनाज्ञानमद्दाणेन ६२ विपश्चितोऽप्यतस्वस्य १४९ विरहय्य क्रिया १४ विश्रेषं कंचिदाभित्य ११८ ... विष्णोः पादानु्गां २०४ १६६ .... बेदान्तोदरवर्ति २०५ 2000 बेदान्तोदरसंगूर्डं 0000 वेदावसानवाक्योत्य ९ व्यबधीयन्त पवामी ९३ ३१ 0000 0006 व्योप्नि धूमतुपारात्र® १६५ 2000 0000

९० 0000

0000 १११ $000 0000 0000 कयाना: मायजो लोके १६७

A. INDEX OF KĀRIKĀS 291

पृष्ठं सिर आाक्रम्प ६३ 0000 0000 सुध्यमानं तु ३० 0000 0000 झुम: पमोति २७ श्रावितो वेतति ५८ 0000 २०३ श्ुवय:स्पृतिभि: ४९ 0000 भ्रुविश्रेमं जगाद २८ 0009

पट्सु भावविकारेपु ८८ 0000 0005 १६६

१७८ संनिपत्य न च ( V p. 1187) ३४

संमसादेऽविकारित्ाव् १९४ संबन्धोक्तिरियं साध्वी २०५

संसारबीजसंस्थोऽयं १८३

संसारिताद्वितीयेन १५४

सकृत्मतृच्या (V p- 1189 ) ... ३८

सकृदात्ममसूत्पैव (V p.721) १९८

सदाविलुप्साक्षित्वं ७१

समस्तव्यस्तभूतस्प (V p.1966) ४१ ... सम्पक्संक्षयमिष्याले: १२०

सम्यगवानसिसिपुष्ट (V p. 722) १९८ ... सर्वजात्यादिमच्वे ४२ 000 सर्वधीष्पञ्ञक: ८३

सर्वममाणासंभाष्प: ५३ 500 सर्वमेवानुजानावि १९५ 000 000 सर्वसंभयरेवी हि १२९ 086

292 A. INDEX OF KĀRIKĀS

पृष्ठं सर्वाकारां निराकार: ८५ सर्वोडयं महिमा ६० साध्यसाधनभाव: १८ .** ... सामानाधिकरण्यं च (V p. 1271 ) १०९ सामानाधिकरण्यादे: (V p. 1271 ) ११५ सामान्यं हि पद ब्ूते १२७ सामान्याच विश्ेषाच ११९ सामान्येतररूपाभ्यां ४४ सावसेषपरिच्छेदिनी ८९ सुखदुःखादिभि: ५४ .** सुखदुःखादिसंबर्द्धा ( V p. 546 ) ८६ सुभापितं चार्वपि २०४ ... सुभू:सुनासा ७६ *** सेयं भ्रान्तिर्निरालम्बा १४७ ..* ..*

.** १५० .*. स्थाणुं चोरधिया (V p-1188) ३६ स्थाणो:सतच्वविज्ञानं (V p. 1188) ३६ .. . स्थूळं युक्त्या निरस्य ६५ ... ८७ स्वमनोरयसंकलस ५७ स्वमहित्रा पमाणानि १५८ स्वरूपळाममात्रेण (V p. 1905) स्वर्ग पियासु: ३७

स्वसाधनं स्व्यं नष्टः ५३ ९८

हितं संमेप्सर्तां रेतस्वरूपकार्योणि (cf. V p. 1189) २० ३८ 00

B. Index of Quotations in the Nai karmya-siddhi

जय यो वेदेदं जिघ्राणीति Ch. Up. VIII xii 4 अयातो ब्रह्मजिज्ञासा Vedānta-sūtra I i 1 अन्यथा गृहत:स्वम: अन्वयव्यतिरेका्यां Gaudapāda-kārikā i 15

अन्वयव्यतिरेकी दि Upadesa-sāhasrī xviii 191 xviii 96 xvili 175 अविविच्योभय बकि xviii 78 अस्थूळम् Br. Up. III viii 8 नईं ब्रह्मास्मि 11 I iv 10 अईंतब्दस्य या निष्ठा Upadesa-sāhasrī xviii 101

आात्मा वा अरे द्रष्टव्य: Br. Up. II iv 5; IV, v, 6 आत्मेत्येवोपासीत I iv 7 आाम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यम् Jaimini-sutra I ii 1 Bl. Gid vi 3

इवि नु (कामयमान:) Br. Up. IV iv 6 इयमेवर्गभि: Ch. Up. I vi 1

एवं विज्ाववाच्पायें Upadesa-sāhasrī xviii 99

कामबन्धनमेवेदस् ? कार्यकारमवदौ ब Gaudapada-kārikd i 11 इतसु खलु सोम्पैव स्पान् Ch. Up. VI ii 2 कुर्वभेर कर्माणि Ica Up. 2 शुपया पीज्यमानोऽपि Upadesa-sāhasri xviii 232

294 B. QUOTATIONS IN NAISKARMYA-SIDDHI

छिच्वा त्यक्तेन इस्तेन Upadesa-sāhasrī vi 1

जन्माद्यस्य यतः Vedānta-sūtra I i 2 ज्ञातेवात्मा सदा ग्राम: Upadesa-sāhasrī vi 4

तत्वमसि Ch. Up. VI viii 7, ix 4 &c. तत्सत्यं स आत्मा तस्मान्यक्तेन इस्वेन Upadesa-sāhasrī vi 2

xv 16 देवो भूत्वा Br. Up. IV i 2

न जायते Katha Up. ii 18 न दृष्टे: Br. Up. III iv 2 Upadesa-sāhasri xviii 174 नहि द्रष: Br. Up. IV ili 23 नाद्राक्षमहमित्यस्मिन् Upadeda-sāhasrī xviii 97 नित्यमुक्तत्वविज्ञानम् xvili 190 नेति नेति Br. Up. II iii 6, III ix 26, IV ii 4 &c.

पराजि खानि Katha Up. iv 1 परीक्ष्य लोकान Mundaka Up. I ii 12 मकासं च Bh. Gild xiv 22

त्रस्मैव सन् Br. Up. IV iv 6

महाभूतान्यहकार: Bh. Gud xill 5

B. QUOTATIONS IN NAISKARMYA-SIDDHI 295

य एपोपक्षिणि पुरुषो दृश्पते Ch. Up. IV xv 1, VIII vii 4 यचस्रुपा Kena Up. i 6 यत्र त्वस्य Br. Up. IV v 15 यदा सर्वे मसुच्यन्ते IV iv 7, Katha Up. vi 14 यमेवैष वृषुते Katha Up. ii 23 यस्य सर्वे Bl. Gitå iv 19 यो हि यत्र बिरकास्पात् Upadesa-shasrī xviii 231

वर्षातपाम्यां कि व्योभ्र: ? विजाय मर्झा कुर्वीत Br. Up. IV iv 21 विमुक्तम Katha Up. v 1 विशेषणमिद सर्वम् Upadesa-sāhasrī vi 3

सदेवेत्यादिवाक्येभ्य: xviii 192

सुपुपारयं तमोऽव्ञानम् xvii 26 सोई भगवो मन्त्रविदेवास्मि Cl. Up. VII i 3

C. Index of Qastations in the Candrikā

N. B .- Quotations occurring in the Text are not included. अगिसुग्धो हैन धूमवान्त: अभनिहिमस्प भेषजम् Tait. Br. III x, 11, 1 Vāja. Sam. xxili 10 अजरममरम् अश्नलेक Savmnyāsa Up. 4 Panini V iii 30

अन्रैव समवनीयन्ते Br. Up. III vii 23 III ii 11 अदेषा सर्वभ्तानाम् Bh. Giã xii 13 vi 45 अनमशिवं त्रेषा विषीयते अपूर्वमनपरमनन्तरम् Ch. Up. VI v 1

अमपय् Br. Up. II v 19 Br. Up. IV ii 4; Tait. Up. II vii 1 &c. Bh. Gia xii 7 अम्युनि मज्जन्त्पलायूनि अविद्यायामन्तरे वर्तमान :: Comp. MBH. II Ixiv 11 Katha Up. ii 5; Mundaka Up. I ii 8 अशोकम् Br. Up. V x 1; Maitr. Up. vi 23 अस्तमित आदित्ये याहवलय Br. Up. IV iii 6

आचार्यादैव दिया विदिता Ch. Up. VI xiv 2 IV ix 3 आत्मेवानन्द: आात्मैवास्य जमोतिर्भवति Br. Up. IV iii 6

298 C. QUOTATIONS IN CANDRIKA

आदित्यो यूप: See Śdbara-bhdsya I iv 25 आनन्दो ब्रस्मेति व्यजानात् Tait. Up III vi 1 आवृत्तिरसकदुपदेात् Vedānla-sūlra IV i 1 आसीदिदं वमोभूतम् Manu i 5

इमं मे गझ़े Rig-veda X Ixxv 5

ऋल्बिम्दपृक् Pânini III ii 59

Br. Up. IV iv 20 एवं त्वयि नान्यथा Ita Up. 2 एपोऽस्य परम आनन्द: Br. Up. IV iii 32

कतम आत्मा Br. Up. IV iii 7 कर्मणा पितृळोक: I v 16

कर्मणा बध्पवे जन्तु: MBH. Śanti-parra ccxlii 7 कोज्यमात्मा Ait. Up. v 1 कीयन्ते चास्प कर्मानि Mundaka Up. II ii 8

पात्वाळे कण्णविणाणाम् Comp. Śala-patha-Br. IV iv 5, 2 झास्वा कर्मानि सर्वीत

Panini 1 i 38 दम शासीत Rig-veda X cxxix 3 Sv. Up. ii 8 सस्मात्पराड्र पक्पति Katha Up iv 1 दिक नम्देम्य: Panini V ili 27 द्विवीयाद भर्य भयति Br. Up. I iv 2

C. QUOTATIONS IN CANDRIKĀ 299

देश भोता Praśna Up. iv 9

धर्मात्सुखं च ज्ञानं च धर्मेन पापमपनुद्वि Maha-nar. Up. xxii 1

न च पुनरावर्तते Cl. Up. VIII xv 1 न तु वद्द्वितीयमस्ति Br. Up. IV iii 23 न वं विदाय Rig-veda X Ixxxii 7 नान्योडवोऽस्ति Br. Up. III vii 23 नास्त्यकत: कृतेन Mundaka Up. I ii 12 निदिध्यासितव्य: Br. Up. II iv 5 नेवि नेत्पाता अएृमो न दि गृखते IV v 15 न्यूनािकैकेन Chandahsutra iii 59

पिप्पमं स्वादति Mundaka Up. III i 1; Śv. Up. iv 6 पुण्य: पुण्पेन Br. Up. IV iv 5 पुण्येन पुण्पस् Prasna Up. iii 7 Isa Up. Śānti-mantra प्रवा हरेते Mundaka Up. I ii 7

बसम ना इदमत्र भासीत Br. Up. I iv 10 माझणो बुइस्पक्सिवेन

भाषितैः करणैरेमि: भूयमान्ते विश्यमाबानिवृषि: Śv. Up. i 10 य आात्मा सर्वान्तर: Br. Up. III iv 1 यचस्रुषा न पस्पति Kena Up. i 6 बजमान: मस्वर: See Śdbara-bkasya I iv 23

300 C. QUOTATIONS IN CANDRIKĀ

यजेन विविदिषन्ति Br. Up. IV iv 22 यतो वा इमानि भूवानि जायन्ते Tait. Up. III i 1 यतो वाचो निवर्तन्ते II iv 1 यत्र (वा) चान्यदिव Br. Up. IV iii 31 यत्र नान्यत्पश्यति Ch. Up. VII xxiv 1 य: प्राणेन पाणिति Br. Up. III iv 1 यया सर्वासामपाम् 11 iv 11

यदा सुपुस: Comp. Kauş. Up. ili 3 यदेव विद्यया करोति Ch. Up. 1 : 10 यद्यदि कुरुते जन्तु: Manu i 4 यट्टे तभ पश्यति Br. Up. IV iii 23 वेन केनचन पजेतापि वा ? यन्मदन्यभास्ति Br. Up. I iv 2 यावजीवममिषेत्रं जुहोति यामिमां पुप्पितां नाचं Bh. Gid ii 42 येन वा पश्यति Ait. Up. v 2 योडयं विज्ञानमय: Br. Up. IV in 7

रत्नोपस्थानं See Yoga-satra n 37

बायुर्वे लेपिष्ठा देचता Tait. Sam. IlI iv 3, 2 विज्ञातारमरे Br. Up. II iv 14, IV, v, 15 बिर्या चाविर्या क Iía Up. 15 विधिना त्येकवाक्यत्यात् Jaimini-satra 1 i 7 विभिरत्यन्तममासौ Tantra-vårhka 1 u 42 विभिन्नो बहिरामाति Vartika p. 1226 विमृश्य पक्षमविपला्पाम् Nydya-sätra 1 i 41

C. QUOTATIONS IN CANDRIKĀ 301

बेदोपरा वेदान्ता: ?

शन्तो दान्त: Br. Up. IV iv 23 Parāsara-upa-purāņa xviii 21 भ्रोतव्यो मन्तव्य: Br. Up. II iv 5

स कामेनाविग्रहेण पृहीत: III ii 7 सत्यं ज्ञानम् Tait. Up. II i 1 सदेव सोम्य Ch. Up. VI ii 1 स भूमा VII xxiv 1 (स) यथाक्रतुरभंछोके III xiv 1 स यदा पतिसुध्यते Kauş. Up. iii 3, स स्वर्ग:स्पात्सर्वान्मत्यविभिष्टत्वात् Jaimini-sutra IV iii 15 साध्याभावे महावाहो ? सिवासिते Rig-veda ( Khila ) सोजोदीव Tait. Sam. I v 1 सरणादिविभागेन Vārtika p. 1225 p. 1225

Errata

Page Section

2 1 line 16(c), read आत्यन्तिक- for आत्यन्तिक: 33-87, Corner-citation numbers are often wrong.

46 81 line 5(c), read सर्वकर्मनिवृत्ति: for सर्वकर्मनिर्वृत्ति:

48 82 3 विनिबारणम्" निनिवारणाम्

56 98 Star-mark to be after वाक्यं in line 1 and the dagger-mark, after वाक्यार्याम्तरं in line 2. 58 1 foot-note, read अनेवंविषयत्व° for अनेवंविषयत्वं. Similar changes are necessary also in the foot-notes on pp. 127 and 181. 71 37 line 4(c), read प्रमाणसाधकत्वात for अप्रमाणसाधकत्वाव 80 58 foot-note, » अवीक्ष्यमाणाः , अवीक्ष्यमाणा

82 63 line 1(c), " किसुणां विमुकं

93 97 ,, 12(c), ,, निष्कष्टे निकृट्टे

141 58 10(c), ब्झ्माश्ञानं बहह्ञानं

144 61 „ 1 , अन्तर्वाह® अन्तर्वात्®

146 64 8(c), प्रत्यावृत्य प्रत्याहृत्य

151 75 17(c) विर्दांसं विल्द्वासं - 155 80 6(c), तद्विरोधिनो: मद्विरोघिनो:

162 94 4 व्यमिनारित्वा् सव्यभिचारित्वाव्

166 102 3(c), omit या

170 110 6(c), read तम: प्रतिभास्यतिरेकेण for तमःप्रति- भासव्पतिरेकेण

170 112 1(c), प्रसिद्धिबलाव् for प्रसिद्धबलाद

182 14 foot-note, तस्मा अप्यचैतन्यात् for तस्या अप्य- चैतन्यस्य

188 A new quotation begins at st. 30