1. Nama Amruta Rasayana Bodhendra Yatindra

। श्रीः।।

डूदं किल,

श्रीमद्दोधेन्द्रयतीन्द्रविरचितँ

नामामृतरसायनम्

तञनगरप्तिष्ठितायां ।

"श्रीपुर्णचन्द्रोदयमुद्राक्षरशालायाम्" मुद्रयित्वा प्रकाशितं

विजयतेतराम्। १९२६.

॥ श्रीचन्द्रमौलीश्वर।।

स्वस्ति श्रीमदखिलभूमण्डालालंकार त्रयस्तरिंशत्को टिदेवतासेनितश्री कामाक्षीदेवीस नाथ श्री मदेका म्र नाथश्रीनहादेवीसनाथश्री हस्तिगिरिनाथसा- क्षात्कारपर माधिष्ठानसत्यव्रतनामादितलर्थवतेे शारदामठसुस्थिता-

निष्यन्दमकरन्द झरीसौवहिति कपा िगुन्भविजिन्नण नदतुन्दिलिनमनीपिमण्ड। लानाम् अनवरताद्वैतविद्याविनोदरतिकानां निरन्तरावंकृतीकृतशान्तिदान्ति- भूत्रां सकलभुवन चक्रमतिउपकश्रीचक्प्रिष्ठावि ख्ानपशोकंकतानां निखिल

मन्तेवासिवर्यश्रीमचन्द्रशखरेन्द्रसरस्वतीश्रीपादैः अस्मदत्यन्त- प्रियशिप्यतञ्ञापुराभिननदेवशंकरटाक्करविपये सर्वाभी टसिद्धयै करियते नारा- यणस्मृतिः । वयमिह विराचिलैग्ररांमे त्रिकालसमन्वर्च्यमानश्री (चन्द्र- मौलीश्वर) स्वामिचरणारविन्दा अद्वैतानन्दतुन्दिलान्तःकरणाश्र सुखमास्महे। संप्रति श्रीभगवन्नामवोधेन्द्रसंयमीन्द्रविरचिनं नामामृनरसायनं नाम ग्रन्थरत्नं पण्डितप्रवराणां साहाय्येन संशोव्य मुद्राप्यास्मत्संनियौ भवतोप- हारीकृतं विलोक्य साधु महदुपकतं लोकस्येति मोमुद्यामहे। एवं सत्कार्यों- द्यताः प्रवर्तकाः प्रोत्साहकाश्र भवन्तः श्रीचन्द्रमौलीश्वरकृपया श्रेयःपर- म्परामवाप्नुयुरित्याशास्महे।

क्रोधनसं० मार्गशिर शुद्ध ६ नारायणस्पृतिः । स्थिरवासरे. S

श्रीः ॥

भूमिका।.

कदाचित्किल कालवशाच्छौतादिकर्मणाममितद्रव्यसाध्यतया निय-

वदनुष्ठातुमशक्यत्वेन तत्रोत्साहविधुरान्स्वेष्टसाधकसाधनापरिज्ञानेन किष्टा-

क्षया "ध्यायन्कृते यजन्यज्ञैस्त्रेतायां द्ापरेऽर्चयन्। यदाप्नोति तदा- प्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम् ।" इति वचनान्नामकीतनमेवेदानीं सकल- पुरुषार्थसाधनसमर्थमिति निश्चित्याहर्निशमेकान्ततः श्रीरामपादपद्मचश्चरी- कायमाणान्तःकरणास्तन्नामभजनलब्घसिद्धयः प्राचीनपुण्यवैभवेन स्वसंनि- धिमागतेषु साधुजनेषु नाममाहात्म्यं प्रकटीकृत्य तैः संप्रार्थिता नामवैभव- पतिपादकानि बहूनि ग्रन्थरत्नानि व्यरचयन्। तेप्वन्यतमः किलायं नामा- मृतरसायनाभिधो ग्रन्थमाणेः । अस्मिन्हि श्रौतादिकर्मणामनेककारक- सापेक्षत्वेन देशकालनियमाद्यपेक्षतया च सहसैवानुष्ठातुमसुलभतया भगव- न्नामकीर्तनस्थ तावदपेक्षाराहित्येन सुखसंपाद्यतया च तस्मादेव निखिल- पुरुषार्थसिद्धिर्भवतीति सुनिपुणमुपपादितम् । अत्र च प्रमाणतया श्रृति- स्मृतीतिहासपुराणाभियुक्तोक्तय: प्रदर्शिताः। तत्रापि श्रीभगवत्पादविरचित- श्रीविप्णसहस्त्रनामभाष्यमेवाहतं बहुशः। श्रीभगवत्पादाचार्योरह सहस्र- नामभाष्यव्याजेन नाममाहात्म्यमेव प्राधान्येन प्रकटितम्। यथा शारीरक- भाष्यस्य प्राधान्येन शारीराभिन्नव्रह्मविषयकत्वेऽपि शारीरकमाव्यत्वप्रसि- द्विस्तथा प्राधान्येन नामवैभव प्रतिपाद्वकस्यापि सहस्रनामभाप्यस्य सहत्त्र-

(2)

नाममाध्यत्तप्रसिद्धिः। तत्र न श्रतस्मार्तादिबहुविधवर्माणां मध्ये नाम-

"श्ुत्वा धर्मानशषेण पावनानि च सर्वशः । युविष्ठिरः शांतनवं पुनरेवाभ्य- भापत " इति श्लोके धर्मान्= अभ्युद्दयनिःश्रेयसहेतुभूतान्वेदलक्षगान्, अशेषेण = कात्स्येन, पावनानि=पापक्षयकराणि च, सर्वशः=सर्व- प्रकारैः अ्त्वा सकलपुरुपार्थसाधनभूनं सुखसंपादनमनुक्तमिति मत्वा पुनरेवाभ्यभाषत।" इति भाष्यव चनपर्यालोचनया बहुलायाससाधितमपि वैदिकं कर्मनातं प्रामाबिकापराधलेशतो विगुणं सन्न केवलं फलाय न भवति प्रत्युन विपरीतं सदनर्थायापि भवतीति साधनान्तरापेक्षया नामकीर्तनस्य प्राशसत्यं प्रतीयते। इतरसाधनापेक्षया नामकीर्तनस्याभ्यर्हिंतत्वसिद्धावपि वैदिकधर्मजातापेक्षया कथमस्य प्राशस्त्यलाभ इति चेदुच्यते-होके हि निर्धारिणषष्ठयन्तप्रयोगस्थले 'अय ब्राह्मणानां मध्ये श्रेष्ठः' इत्यादौ श्रेष्ठ- स्यापि निर्धारणषठचन्तार्थसजातीयं व्राह्मणत्वादिकमेव सिध्यति यथा, तथा पूर्वोक्त श्रौतस्मार्ताद्विवर्माणां मध्ये कः परम इति प्रश्षस्थ " एप मे सर्व- धर्माणां धर्नोऽधिकनमो मनः । यद्क्त्या पुण्डरीकाक्षं स्तवैरचैन्नरः सदा।" इनि प्रतिवचनस्य च परामर्श, इतरवैदिकधमाद्यपेक्षयास्य नामकीर्तनस्य प्राशस्त्यं निद्धमेव भवति। एवम् "नो देशकालनियमः शौचाशौचवि- निर्णयः । परं संकीर्तनादेव राम रामेति सुच्यते ।" इत्यादिवचनैर्नियमा- दयनपेक्षता "हग्सिंकीर्तनस्यास्य नोपदेशः कर्थपन " इत्यादिना गुरूप- देशानपेक्षता च सौलभ्याय प्रपश्चिता। इत्थं च नामकीर्तनस्य पुराणेति- हासादिमु कमपि नियममनदेक्ष्य सकलपापक्षयहेतुत्वत्य सकलाम्युदयनिः- श्रेयसहेतुत्वस्य चामिधायकवचनानां स्वार्थपरत्वं प्रदर्श्य, इममेवार्थ पुनः पुनरमिधानेन दृदीकर्तुमग्रिमसंदर्भेषु पश्चषेषु स्थलेषु भाष्ये नाममाहात्म्य- प्रतिपादकवचनानि बहूनि दर्शितानि। एवं प्रख्यातवैभवस्य भगवन्नाम्नः सक्रदुच्चारणेनापि पुरुपधौरेयस्य सर्वप्रतिबन्धकरहितस्य भवति कृत-

( 3)

कृत्यता। यस्य तु प्रतिबन्धकवशान्न द्रागिव सा सिध्यति तस्य नामकीर्तनावृत्या मवत्येव कृतकरृत्यता। सकृदुच्चारणादेव सकलमपि दुरितं विनश्यतीति ज पापवर्त्मनि स्वेच्छाप्रवृत्ति: शङ्कनीया यतः सन्निन्देत्या- दिनामापराघदशके निषिद्धाचरणमप्यन्तर्भावितम्। तादृशापराघयुक्तानां नामैव तन्निवर्हकम्, "नामापराधयुक्तानां नामान्येव हरन्त्यघम्। अवि- श्रान्तप्रयुक्तानि तान्येवार्थकराणि च।।" इति पाझोक्तेः। एवं पापकर्मतो निवृत्तिम्, सज्जर्मप्रपृत्तिम, नाम्नि प्रेम, नामसांतत्ये मोदाविरभावम्, तत्र च वुद्धेर्लयम्, बाह्यविपयास्फुरणम्, तदेकात्मतां च प्रसाध्य नामैव मुक्तिमापे साधयतीत्यतिसरलवद्नखिउ्जनजलनीयं नामामृतरसायनं श्रीमद्वोधेन्द्र- यतीन्द्रा: संजगृहुरित्वैदंयुगीनानामसाधारणी कापि भाग्यधोरणी पचेलिमापि न तथोपकाराय भवति यथास्य मुद्रापणेन विनिवार्य ग्रन्थदौर्लभ्यं संपाद्येत सर्वत्र तत्सुलभतेति विचिन्त्य वह्टीस्तालपत्रलिखिता मातृका: संपाद्य शोध- यित्वा च पण्डितैः श्रीसुब्रह्मशास्त्रिभिर्मुद्रापितवानस्मि। तमिमं मदीयं चिरपरिश्रमं सफल्यन्तु साधत इति संप्रार्थये।

इति श्रीकामकोटिपीठाधिपतिजगहुरु-

श्रीशंकराचार्यभगवत्पादानामन्तेवासी

देचशंकरशमा।

शुद्धिपत्रम् ।

पृष्ठ पङ्कि पृष्ठ पङ्कि

३ १७ कांश्चित्तु ४९ १७ दैवीं मनन ५१ ४ रनुष्ठें १९ निःश्रेयसो नैरन्तयें ५२ ४ पदार्थे २१ मणव ७ १ सुखसंपाद्य प्रायश्चित्तानां अल्पाया

३२ ६४ ७ क चाहं १४ उन्मूलय ६१ ३ मानर्थ वचना ६६ २० माहात्म्ये २२ चण्डाल ६८ मङ्गाकार्य V ३९ २ शंसनस्य ६९ लघुगुरु नाम्नि १३ ७२ ३ केम्यश्विद० ३६ १७ सरवाश्रमाण ४० १ नैव्र

॥ नामामृतरसायनम् ॥

सकृत्प्रपत्न ज नता संर क्षण दीक्षिताय श्रीरामब्रम्म गे नम सदा सर्वेष्टदं जन्तोः सर्वारिष्टनिवारकम्। श्रीरामनाम जयतु श्रेयोहेतुशिखामणिः ॥ १॥ सदानन्द: श्रीमाननुपधिककारुण्यविवशो जगतक्षेमाय श्रीहरिगिरिशरूपं विघृतवान्। अपर्यापं रूपं जगदवन एतत्पुनरिति प्रभुर्जागर्त श्रीहरिगिरिशनामात्मकतया ।। २॥

सकलभुवनरक्षापेक्षया य: परात्मा निरवधिदयया श्रीशेशनामात्मकः सन्। पविलसति सदासौ सोऽनुकम्पासुधाब्धि र्मम भवतु तदात्मा सुस्थिरो वर्पथे। ३ ॥ सर्वस्य लोकस्य सदा सुगुप्त्यै नामात्मको भाति हरीशयोर्य: । द्यासुधाब्धिः स तदात्मको मे राम: सदा वक्तसरोरुहेऽस्तु ॥४ ॥ यन्नामकीर्तबादेव दग्घदुर्जातिकिल्विषः । किरातोऽभून्मुनिश्रेष्ठो वाल्मीकिरिति विश्रुतः ॥ २ ॥

(2) विद्याधराख्यविपरोऽपि यत्राम्नः कीर्तनादगात्। मु्क्तिं तद्रामनाम्न्येव मम वागस्तु सर्वदा ॥ ६॥

सकलभुवनकर्ता सच्चिदानन्दरूपे गिरिशपुख सुरेन्द्रगीतकीर्ति: परात्मा। सकदुपगतरक्षादीक्षितः श्रीनिदासो मम हृदि निवसन्मां पातु सीतासमेनः ॥७॥ निर्माता स्थितिकारकोऽस्य जगतः सर्वेशरः सर्वगः सचिद्रूपसुखात्मको विजयते स्वात्माखिलानां चयः । साक्षी वेदगिरेड्यपादकमजस्जाता मपतुः सक्- देनोडसौ कृपयास्तु रक्षणपरो रामो मुदा से सदा ॥ ८ ॥ सकृत्मपन्रस्य जनस्य रक्षा कृपाम्तुधर्यस्य महद् व्रतं सः। रामः सदाव्याद्रमगीयकीर्तिः सी पतिर्मा शरण पपस्य् ॥ ९।।

सृष्यादिहेतुरखिलस्य चराचरस्य दृथ्या निरस्तमदनाखिलगर्नराशिः । पानाखिलस्य जगतः परमो नियन्ता साम्बः सदा स्कुरतृ में हृदि रामरूपः ॥१०॥ चेतनानां हि सवैपां या सदा शंकर: क्षतः। स शिवः शंकरो भूयारसदा मम दयाम्ुषि: ॥११॥ सकलनतजनानां रक्षणे वददीक्षो वरवटतरूगूले सॅनिविषोडसिलाला। सकलमुनिजनानां ज्ञानदाता दयाब्धि: पवियन सुमति ने दक्षिणापूर्तिदेत ।। ३२ ।।

(3)

विश्वाधिकाख्यामगमच् तेन गुरुत्तमं तं प्रणमामि मूधर्ना ।। १३ ।। नत्वा गणेशं निखिलांस्तु विघ्ाज्ित्वापरास्तोपमियुस्तमेव । तत्त्वाववोधाय नमामि मूर्ध्जा नित्यं निहन्तुं निखिलांस्तु विघ्नान्।। या वेदशास्त्रात्मकवन्धदेहा सवैः सरेन्द्रैमुनििश्व पूज्या। श्रीभारती सादयया मदीये जिहाङ्गगे नृत्यतु सर्वदैव ॥१५॥ शास्त्रार्थ सुविनिर्णेनुविष्टदं सर्वदेहिनाथ्। यतिरुपवरं नौमि संकरं लोकसंकरम ॥१६ ।। श्रीरामस्य कृपाटय्या तन्नामस्पृतिलब्यया। रच्यते श्रीभगवतो नामामृतरसायन ॥१७।।

इह खलु सकजजगदुदयहेतुत्वाद्यनन्तकल्पाणगुगाकरो महेश्वरः सर्वनन्दकरस्वरूप ह्वेन शंकर इनि सकउनिगमादिपु लोकेयु च सुन्नसिद्धो

प्रज्ञानप्रदानेन तान्सुखथितुं शंकरनामकनरमहंसमहामुनिरूपोडमनन् तदूपाश्र ते भगवत्पादा: स्त्रस्य केपांचिद्वतवादि नामाचार्यमन्यानामिव यानीष्- साधनानि शास्त्रेपृ सुप्रसिद्धानि तान्यनिष्टसाघनानीति यानि चानिष्ट- साधनानि तानीष्टसावनानीत्युपदिश्य कांश्चित प्रति न दुःखथितृत्वम, किं तु सकलप्राणिनां यानीष्टसाधनानि यानि चानिष्टसाधनानि शास्त्रेषु मुप्र सिद्धानि तानि सर्वाणि यथाशास्त्रमुपदिश्य सुखयितृत्वमेव, तच्च सुखयितृत्वं स्थावरजङ्गमात्मकसकलप्राणिनां यानि सकलेष्टानिष्ठसावनानि तत्प्रद र्शनेन न तु केपांचित्प्राणिनामितीममर्थ शंकरभगवत्पादाचार्या इति स्वनाम्ना ख्यापयन्तः सन्तः, स्थावरजङ्गमात्मकसकलप्राणिनां धर्माथकाममोक्षाख्य- सकलपुरुपार्थप्रदं विप्णुशिवगोर्नर्म्तां गव्येडन्यवमनानैय, त्व स्मृत वा

(4)

कीर्तितं वा श्रुतं वा सर्वेपामिष्टदं भवत्येवेति निश्चित्य तन्नाममाहात्म्यं वतुं

भगवन्नामकीर्तनसष्य सकलर्मपेक्षयोत्कृष्टत्वाभिधाने तथा सहस्रनामस्तोत्रा न्तर्गतानां केपांचित्नाम्नां नाममाहात्म्यद्योतकत्वे तथा केषांचिन्नाम्नां व्या ख्यानावसरे तेपां नामाहात्म्याभिधानसंगतिहेतुत्वे तथादावन्ते मध्ये मश्े च बहुधा नामकीर्तनमाहात्म्याभिवायकैतद्राष्यसंदर्भे च फर्यालोचिते सकल प्राण्युपकाराय नामकीर्तनमाहात्म्याभिंधाने संगतिरत्रास्तीति मत्वा नाम कीर्तनमाहात्म्यांभिधानायैव सहस्रनामभाष्यमारब्वं भगवत्पादैरित्यर्थस्ट विस्पष्टत्वात्। यथा शारीरकभाष्यस्ष्य प्राधान्येन शारीरकाभिन्नपरब्रह्म-

नामान्तर्गतनामभ्योभिन्नानां विप्णशिवनाम्नां माहात्म्यभाष्यस्य च सहस्र बमभाव्यत्वप्रसिद्धिरुपपन्नैत्र । विस्पष्टैवात्र मूले नाममाहात्म्याभिधान- संगतिः, अस्मिन्भाप्ये नाममाहात्म्योपपादनान्।

तत्र "श्त्वा वर्मानशेषेग पावनानि च सर्वशः। युधिष्ठिरः शांतनवं पुनरेवाभ्यभापत ।I " इति जनमेजयं प्रति वैशम्पायनवाक्यसंदभस्य व्या-

अशेपेण कार्त्स््येन पावनानि पापक्षयकराणि च सर्वशः सर्वप्रकारैः श्रुत्वा युधिष्ठिरः धर्मपुत्रः शांतनवं शंतनुपुत्रं भीष्मं सकलपुरुषार्थसाधनभूतं सुख- संवादनमनुक्तमिति मत्वा पुनः भूय एव अम्यभाषत प्रक्षं कृतवात्' इति भाप्ये 'चोदनालक्षणान्' इति 'वेदलक्षणान्' इति च पाठद्वयस्यापि वेद- बोधितानित्येवार्थः। पापक्षयकराणि च प्रायश्वचितानि चेत्यर्थः । सर्वत्रकारैः । सहेति शेष:। अयमर्थ :- सकलधर्माणां सकलप्रायश्वित्तानां चाङगत्वेनाफेक्षत- सकलनियमैः सह सकलवर्मान्सकलप्रायश्विवित्तानि च श्रुत्वेति। अत्र भाष्ये

१. 'चोदनालक्षणान्' इति पाठान्तरम् ।

(5)

पणवजपादयतिघर्माणां नित्यानित्यवस्तुविवेक इहामुत्रार्थफलभोगविरागः

पासनादीनां परमहंसयतिघर्माणां वर्णघमीणां स्त्रीधर्माणामभ्येषां धर्माणां च वेदेषु कर्मकाण्डोपासनाकाण्डज्ञानकाण्डेवु विहिततया दश्यमानानां भारते शान्तिपर्वाण 'श्रृत्वा धर्मान्-' इति कैशम्पायनवाक्यात्मागानुशासनिकप- र्वण्युक्तानां तेषां सर्वेषामम्युदयनिःश्रेयसहेतुभूतघर्माणां वेदोक्तताभि- धानस्यावश्यकत्वात् 'यिहास्ति तदन्यत्र न्यन्नेहास्ति न तबकचित्' इति प्रतिज्ञापूर्वकं भारते सकलघर्माणामृक्तत्वात् तत्मतिज्ञावाक्यस्य अन्र भारते यो धर्पो नास्ति स वेडेडपि नास्तीत्यर्थकताया विस्पष्टत्वात् शान्त्यानुश।सनि- कपवैणोरेव सकलघर्माणामुक्तत्वात इतरपर्वसु धर्माभिधानस्याल्पत्वात् सकल- धर्माणां प्रागभि हेनत्वादेवात्र 'श्षत्वा धर्मानसेषेण-' इति वाक्ये परष- हंसयतिधर्ममिन्नधर्मा एव विवक्षिता इति वा गृहस्थधर्मव्यतिरिक्ता धर्मा विवक्षिता इति वास्य वैशम्पायनवाक्यस्य तद्राष्यस्य च ताप्तर्यमिति कक्ष्प नमयुक्तमेत्र। तथा कल्पने परमहंसयतिधर्मा वा गृहस्थधर्मा वा वेदोक्ता न भवन्तीति वैशम्पायनवाक्यस्याम्युदयनिः श्रेयसोत्पत्तिहेतुभूतान्वेदलक्षण- न्धर्मान्कास्स्र्येन श्रत्वेति भाष्यस्य चाशयकल्पभापत्ते:। अत्र सकल- पुरुषार्थसाधनभूतं सुख्संपादनमनुक्तमिति मत्वेति भाष्यम् 'श्ृत्वा धर्मान्- इति वैशम्पायनवाक्यरूषोपक्रमे निर्णीतार्थाभिधायकमेव। तथा हि- अथं हि वैशम्पायनवाक्यस्यास्य पर्यवसन्नोऽर्थोंडवगम्यते-सकलपुरुषार्थानां सकलपापक्षयाणां च बहुप्रकारसापेक्षसाधमानि सर्वाणि श्रुत्वा धर्मपुत्रः पुनः पृष्टवानिति। तथा च यथोपक्रमाधिकरणे 'अग्नेर्ऋरग्वेदो वायार्यनुर्वेद

आदित्यात्सामवेदः' इत्युपक्रम्य 'उच्चैर्ऋचा क्रियते उपांशु यजुषा उच्चै: साम्ना इत्युक्तश्षुतिसंदर्भे तत्रोपक्रमे वेदानामुत्पत्त्यभिधानात्तत्संस्पर्शेन किंचिद्विघास्यत इति निर्धारितमित्युक्तं तथा अत्रापि वैशम्पायनवाक्य- रूपोपक्रमें सकळपुरुपार्थानां सकलपापक्षयाणां चेति सकलप्रयोजनानां बहुप्रकारसापेक्षसाधनानि सर्वाणि श्रुत्वा धर्मपुत्रः पुनः पृष्टवानित्युक्त्या सकलप्रयोजनानां प्रकारनिरपेक्षसाधनं पृष्टवानिति निर्धारितमिति तन्निर्धा- रितार्थ एव 'सकलपुरुषार्थसाधनभूतं. सुखवसंसादनमनुक्तमितिः मत्वा' इति भाष्येणोक्त इति ह्यत्रगम्यते। अथ वा 'श्रुत्वा धर्मान्-' इति वैशम्पायन- वाक्यस्यायं पर्यवसन्नोडर्य :- सकलपुरुषार्थरूपाणां सकलपापक्षयरूपाणां च सकलप्रयोजनानां साधनानि बहुपकारसापेक्षतया दुःखसंपाद्यानि सर्वाणि कुत्वा पुनः पृष्टवानिति। तथा च यथा ऊपांशायाजाधिकरणे 'जामि वा एतदज्ञस्य करियते यदन्वञ्चौ पुरोडाशौ' इत्युपक्रम्य 'उपांशृयाजमन्तरा यजति विष्णुरुपांशु यष्टव्योSनामित्वाय प्रजापतिरुपांशु यष्टव्योडजामि- त्वाय अग्नीषोमावुमांशु यष्टव्यावजामित्वाय' इत्युक्तश्रुतिसंदभ- स्योपक्रमेऽमिहितं पुरोडाशद्वयनैरन्तर्ये जामितादोपाभिव्रानाद्वपक्रम एवैतः द्वयवसिते नूनमन्तराले किंचिद्विधित्सितमिनि तथात्रापि वशम्पायनवाक्य रूपोपक्रमे सकलपुरुषार्थरूपाणां सकळपापक्षयरूपाणां च सकलप्रयोजना-

नात्तदोपरहितं प्रकारसामान्यनैरपेक्ष्येण सुखसंपाद्यं सकलपुरुषार्थानां सकलपापक्षयाणां च साधनं पृष्टवानिति निर्धारितम्। स च निधारितार्थ एव 'सकळपुरुपार्थसावनपूनन' इति भाप्येगाभिहितः । अस्यार्थस्य भाष्य- विवक्षितत्वं सिद्धमेव। तथा हि- सकलपुरुपार्थानां सकलपापक्षयाणां च. प्रकारसापेक्षसाधनानि सर्वाणि अ्त्वा पुनः पृष्टवानित्युक्ते सकलपुरूषार्थ- साधनमूतं प्रकारनिरपेक्षसाधनं पृष्टवानित्येवात्र वक्तव्यम्, सापेक्षसाधनानि श्रुत्वा पृष्टवानित्यु क्ते निरपेक्षसाधनं पृष्टवानित्यर्थस्य विस्पष्टतयावधारणात्

तथापि भाष्प रुद्रि: सुवसंपाद्यत्वहेतुमूनं प्रकारनिरपेक्षमित्यनुक्त्वा लत्साध्य सुखसंपाद्यत्वमेवोक्तम् , सुखसंपादनम्'इति भाष्येण । एवं प्रष्ठव्यधर्म- स्यात्र भाष्ये सुवमंपाद्यत्वोक्ति: श्रुतानां सकेलवर्माणां सकलप्रायश्विताना च दुःसंगाद्यत्वरपदोषवत्तं वैशम्पायनवाक्येन द्शितमित्यवगमनायै- वेति ह्यवश्यं वक्तव्यम्, अन्यथा प्रष्टव्यसाधनं प्रकारनिरपेक्षमित्यभिधान- माहाय 'सुवसंपाइना ' इत्युक्तवैयर्थर्यापत्ते:। अतः सिद्धम् 'सुखसं- पादनम् इति भाष्येणास्मिन्वैशम्पायनवाक्येऽमिहितानां धर्माणां प्राय- ्वितानां च दुःखसंपाद्यत्वरूदोषतत्ं दर्शिनमिति, वैशम्पायनवाक्यो- क्तनां धर्माणां प्रायश्चितानां च तद्राकयेन दुःखसंपाद्यत्वरूपदोषवस्त वैशम्पायनवाक्यगतेन सर्वप्रकारार्थकेव 'सर्वसः' इत्यनेन तद्वाक्योक्तानवं धर्माणां प्रायश्चितानां चेति सर्वेषां साधनानां प्रकारसापेक्षत्वप्रतिपादनेन तत्सापेस्षत्वस्य दुःखसंपाद्यत्वहेतुलवेन च वैशम्पायनवाक्ये तहुःसंपाद्यत्व हेतुप्रतिपादनेन तेषां दुःखसंपाद्यत्वरूपदोषवत्त्तस्य दर्शितत्वात्।

याजाधिकरणे हि 'जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते' इति जामितादोषस्य प्रतिपादितत्वेन, अत्र तु वेशम्पायनवाक्ये दुःखसंपाद्यत्वरूपदोषं प्रति हेतु- मात्रस्यैव प्रतिपादितत्वेन वैलक्षण्यादिति चेत्; नायं दोष:, अवगमितार्थ- स्थापि कण्ठरवेणोक्तार्थसमानत्वात् । तथा हि- श्रुत्यावगमितार्थः किं केवलं न्यायकल्पितार्थ एवं अथ वा श्रुत्युक्तार्थसमानः । नाद्यः, उपांश- याजाधिकरणेऽन्तराले किंचिंद्विघित्सितमित्यर्थस्य न्यायभ्यत्वाङ्गीकारा पत्त्या उपकमनिर्वारितार्थविरोधेन 'विषणुरुपांशु-' इत्यादिवाक्यानामर्थवा- दत्वांङ्गीकारस्यायुक्तत्वापच्या तदधिकरणोच्छेदापत्तेः 'न हि वाचनिकार्थे न्यायः प्रवतते' इति मीमांसकानां प्रवादेन स्मृतिवचनापेक्षयापि न्यायानां दौबल्यप्रदर्शनेन शुत्यपेक्षया न्यायानां दौर्बल्पस्य कैमृतिकन्यायसिद्धत्वात्। एवं वेदोपक्रमाधिकरणस्योच्छेदापत्तेश्र। द्वितीयपक्षे त्विष्टाप्तिः । अत

(3) एवं मिश्ांसकैरश्वनतिग्रहेष्यधिकरणे 'प्रजापतिर्वरुणायाश्वमनयत्, स स्व्रां देवतामार्च्छन्, स पर्षद्ीर्यत' इत्युपक्रने यस्य दोषोडभिहितः तस्यैत तद्दोषपरिहारोऽपि कण्ठरवेणोक्तः 'स एतं वारुणं चतुष्कपालम- पशयत्, तं निरवपत्, ततो वै स वरुगनाशादमुच्यत' इति। एतमुंपक्रमे कण्ठरवेणोक्तार्थे यावद्व उमाश्रित्य तदनुसतारेणोपसंहारे लक्षगाङ्गीकता। तथैवोपांशुयाजाधिकरणे जामिता दोषतद्धेतुभूतपुरोंडाशनैरन्तर्ययोरभिधाना न्यथानुपपच्या तद्दोषनिवृत्तये अन्तराले किंचिद्विघित्सिवमिति कल्पिते श्रुत्यावगमितार्थे, तथा वेदोपक्रमाधिकरणे उपक्रम एव वेदानां किचि- द्विघित्सितमिति कल्पित श्रुत्यावगमितार्थे च ततोSघिकबलमाश्रित्य तदनु- सारेण 'उपांशुयाजम्-' इत्यत्र विधिकल्पना 'विप्णुरुपांशु- , इत्यादीनामर्थबादता 'उच्चैर्ऋचा क्रियते' इत्यादिषु लक्षणा चाशश्रिता। प्रत्युताश्वप्रतिग्रहेध्यधिकरणे उपक्रमे कण्ठरवेणोक्तार्थबलापेक्षयाघिकबलमे घोपांशयाजाधिकरणे उपक्रमे कल्पितार्थे प्रतीयते। अश्वप्रतिग्रहेष्टयषि- करणे उपक्रमेऽमिहितार्थविरोधेन 'यावतोऽश्वान्प्रीतगृह्गीयात्-' इति वाक्ये 'प्रतिगृद्गीयात्' इत्येकपदस्य स्वार्थपरित्यागेन लाक्षणिकार्थस्यैव ग्रहणात् उपांशुयाजाधिकरणे उपक्रमे कल्पितार्थविरोधेन विष्ण्वादीनां त्रयाणां वाक्यानां स्वाथपरित्यागेन लाक्षणिकार्थस्य ग्रहणात्। अतः

नावकाशः । किं च बहुप्रकारसापेक्षाणां सकलघर्माणां सकलप्रायश्रत्तानां च दुःखसंपाद्यत्वरूपदोषवत्वस्य प्रत्यक्षप्रमाणसिद्धत्वेन तद्दोषवत्त्वमत्र विवक्षितमित्यर्थज्ञापकस्यैवापक्षितत्वेन प्रमाणान्तरसिद्धदोषवत्त्वाभिधायक- वाक्यस्यात्रानपेक्षितत्वेन वैयर्श् स्यादित्यत्र दोषवत्वं नोक्तमित्यर्थस्य विस्पष्टत्वेन चात्र कण्ठरवेण दोषवत्त्वोकत्यभावो दोष इति कल्पनागन्ध- स्थापि नावकाशः । अतः सिद्धमत्र वैशम्पायनवाक्ये बहुप्रकारसापेक्षतया दर्शितानां सकलधर्माणां सकलप्रायश्चित्तानां च दुःखसंपाद्यत्वरूपदोपवत्त्व-

9. प्रदर्शनम्। अत एचात्रोपांशयाज्ञाधिकरणस्यायावतरणं च. सिद्धमेवेति सर्वज्ञाशखामणिभिराचार्यैरवगमितार्थे न काप्यनुपपत्तिः। तथा च वैशम्प- यनवाक्यरूपोपक्रमे सकलपुरुषार्थसाधनानां सकलपापक्षयसाधनानां च वहुप़कारसापेक्षत्वहेतुना दुःखसंपाद्यत्वरूपदोष्वत्त्वप्रदर्शनात्तदुपक्रम एव तद्दोषवत्त्व्रहितं सुखसंपाद्यं सकलपुरुवाथीनां सकलपापक्षयाणां च साधनं किंचित्पृष्टवान्युविष्ठिर इत्यर्थः सिङ्धः । स एवोपक्रमे निर्णीतार्थोऽभिहित: 'सकलपुरुषार्थहेतुभूतं सुखसंपादनम्' इति भाष्येण। अत्र 'सकलपुरुषार्थ- हेतुभूतम्' इति भाव्यं सकलपापक्षय हेतुभूतमित्यर्थोपलक्षणमित्यवश्यं वाच्यम्, अत्र वैशम्पायनवाक्ये पुरुषाथसाधनानां सर्वेषामिव पापक्षय- साधनानां सर्वेषामपि दुःखसंपाद्यत्वरूपदोषवत्त्वप्रदर्शनस्य समानत्वेन सकलपुरुषार्थानां निर्दुष्टसाधनकल्पनस्येव सकलपापक्षयाणामपि निर्दुष्ट- साधनकल्पनस्यावश्यिकत्वेन 'सकलपुरुषार्थ- इति भाष्यस्य सकलपाप- क्षयसाधनाभिवायकताया अप्यावश्यकत्वात्। तथा चास्य भाष्यस्य सकलपुरुषार्थानां सकलपापक्षयाणां च हेतुभूत सुखसंपादनमनुक्तमत्यर्थ पृष्टवानित्यर्थः सिद्धः। यस्य धर्मस्य सकदनुष्ठानेनैव सकलधर्मरूपसाधनानि सकलपरायशश्वित्तरूपसाधनानि च सर्वाण्यनुष्ठितानि स्युः तत्साधनं प्रकार- सामान्यानपक्षं पृष्टवानिति पर्यवसन्नोऽर्थः ।

कथ पृष्टवान्धर्सपुत्र इत्याकाड्कायामुक्तम्-'को धर्मः सर्वधर्माणां भवतः परमो मतः' इति। एतत्प्रश्नवाक्यस्य व्याख्यानरूपमिदं भाष्यम्- 'को धर्मः पूर्वोक्तलक्षणः सर्वधर्माणां सर्वेषां धर्माणां मध्ये भवतः परमः प्रकृष्टः मतः अभिप्रेत इति पश्चमः प्रश्नः'इति। अस्मिन्भाष्ये 'पूर्वोक्त- लक्षण:' इत्यस्याम्युदयनिःश्यसहेतुत्वेन सकलदुरितनिरासकत्वेन वेदबोधित इत्यर्थ:, पूर्वम् 'अ्त्वा धर्मानशेषेण-' इत्यस्य व्याख्यान भाष्ये 'धर्मान् अभ्युदयनिःश्ेयसोत्पत्तिहेतुभूतान्वेदलक्षणान्' इत्युक्त त्वात् वैशम्पायनवाक्यरूपपरमोपक्रमे सकलपुरुषार्यीनां सकलपापक्षयाणां 2.

(10)

च साधनभूतः प्रकारमियमानपेक्ष एव प्रष्टव्यधर्म इति निर्धारितत्वनात्रापि तस्यैव धर्मस्य प्रष्टव्यताया आवश्यिकत्वाच्च। तथा च सकलपुरुषार्थानां सकलपापक्षयाणां च हेतुभूतस्य प्रभ्नविषयीभूतधर्मस्यास्योत्कृष्टत्वं नाम दुःखसपाद्यत्वात्मकदोपराहित्यरूपं सुखसंपाद्यत्वमेव, सकलघर्माणां दुःख- संपाद्यत्वात्मकदोपवत्त्व रूपनिकृष्टता्या दर्ितत्वा्। देवदत्त ोषवत्तं यज्ञदते दोषराहित्यं च वदता विष्युमित्रेण दोषवति निकृषत्वं दोपरहित उत्कृष्ठत्वं चोक्तमकेत्यर्थस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात्, दोषवत्पदार्थाप्रेक्षया दोष- रहितपदार्थ उत्कष्ट एवेत्यर्थे सिद्धचत्कृत्वैव मूले भाष्ये च प्रष्टव्यधर्म- स्योत्कृष्टत्वमुक्तमित्यर्थस्य विस्पष्टत्वात्। अस्मिन्निर्दुष्टत्वरूपोत्कष्टत्वे को

हेतुरित्यवश्यमङ्गीकार्यम्, परमोपक्रमे सकलघर्माणां सकलप्रायश्चित्तानां च

मेत हेतुं वदता वैशम्पायनवाक्यन तन्निरपेक्षत्वमेव प्रष्टव्यस्य निर्दुष्टत्वे हेतुरित्यर्थस्य निश्ितत्वात् । अत एव भाष्यकृद्विर्धर्मपुत्र कतैतत्प्रश्षस्य प्रतिवचनरूपे "एष मे सर्वधर्माणां धर्मोऽधिकतमो मतः" इति भीष्मवचने अमिहिताधिक तमत्वरूपोत्कृष्टत्वे नयमानपेक्षत्वरूहेतुरुक्तः 'हिंसाद्रव्या- न्तरपुरुषान्तरदेश कालादिनियमानपेक्षत्वमाधिक्ये कारणम् इति भाष्येण। अत्र प्रष्टव्यधर्मे परमोपक्रमेण निर्णीत निर्दुष्टत्वमेव प्रश्नवाक्यरूपोपक्रमोक्त परमत्वं तद्राष्यो्तोत्कृष्टत्वं चेत्यवश्यं वक्तव्यत्वेन एतत्प्रश्नरूपोपक्रमानु- सारेणात्रोक्तमुत्कृष्टत्वमेव तत्प्तिवचनोक्तमधिकतमत्वं तद्राष्योक्तमाधिक्यं चत्यवश्यं वक्तव्यत्वेन च तदाधिक्येऽभिहितनियमानपेक्षत्वरूपहेतुरत्र निर्दुष्टत्वरूपोत्कृष्टत्वे हेतुरुक्त इत्यर्थ: सिद्धः । तथा चात्र वैशम्पायन- वाक्यतात्पर्याभिधायकभाष्ये 'सुखसंपादनम्' इति प्रष्टव्यधर्मस्य निर्दुष्टत्व- प्रतिपादनेन सकलवर्माणां सकलप्रायश्वित्तानां च दुःखसंपाद्यत्वरूपदोष- वत्त्वमवगतमिति पूर्वमेवोक्तम्। तथा प्रतिवचनविषयकभाष्येऽस्मित्निर्दुष्टत्व-

(11)

रूपोत्कृष्टत्वे नियमसामान्यानपेक्षतरूपहेतुप्रतिपादनेन सकलघर्माणां सकल मायश्चित्तानां च दुष्टत्वरूपनिकृष्टत्वे बहुनियमसापेक्षत्वरूपहेतुदर्शि त एवेत्यनेनाप्यन्वयसंदर्भ उपांशुयाजाधिकरणन्यायोक्तो नोपपादनीय इति भाष्यकाराणामाशयो विस्पष्टः, भाष्ये प्रष्टव्यधर्ने निर्द्ष्टतायास्तन्निर्दुष्टत्वे हेतोश्र प्रतिपादनेनात्र सकलघर्माणां सकलप्रायश्चितानां च दोषवत्त्वं तद्दो- षवच्वे हेतुश्र दर्शित एवेत्यर्थस्य विस्पष्टत्वात्। अतः परमोपक्रम, निर्धारित एव सकलपुरुषार्थानां सकलपापक्षयाणां च हेतुभूतो नियमानपें क्षत्वेन निर्दष्टः प्रष्टव्यधर्मः 'को धर्मः सर्वधर्माणां परमः' इति प्रश्नवाक्य- रूपोफ्कमे पृष्ट इति सिद्धम्। तथा च सर्वधर्माणां मध्येपरमः क झते प्रश्नस्य सर्वधर्माणां मध्ये निर्दुष्टःक इत्येवार्थः। तेनात्र प्रश्नेऽभिहितसर्व- धर्मांगां सकलाम्युदयनिःश्रेयसहेतुत्वं सकळपापक्षयहेतुत्व चावगमितम् । परमोपक्रमेऽमयुदयनिःश्रेयसहेतुमूतधर्माणां सकलप्रायश्चित्तानां च दुःखसं: पाद्यत्वरूपदोषवत्त्वं प्रदर्श्य सकलाम्युदयनिःश्ेयससकलवापक्षयाणां हेतुभूतं निर्दुष्टं साधनं प्रष्टव्यमिति निर्धारितम्। तेनात्रापि प्रभवाक्यरूपोपक्रमे पावनानां मध्ये चेति पृथकप्रायश्वित्तानां कल्पनागौरवापेक्षया सर्वधर्माणा-

वश्यं कल्पनीयताया युक्तत्वात्, अन्यथा प्रश्वाक्ये प्रष्टव्यधर्मस्य सकल- षापक्षयहेतुत्वाभावापस्या परमोपकमविरोघापत्तेः। निर्धारणषष्यन्तपयोग- स्थले 'अयं ब्राह्मणानां मध्ये श्रेष्ठः' इत्यादौ श्रेश्ठस्यापि निर्धारणषश्यन्ता- र्थसजातीयं ब्राह्मणत्वादिकमेव सिध्यति। अतः प्रश्नवाक्योक्तप्र्वधर्माणाम भ्युदयनिःश्रेयसहेतुत्वमात्राङ्गीकारे प्रष्टव्यधर्मस्याप्यम्युदयनिःश्रेयसहें- तुत्वमेव लम्येत। अत एव तेषां धर्माणां सकलपुरुषार्थहेतुत्वं सकलपापक्षय. हेतुत्वं चावश्यं कल्पनीयम्। तेन प्रष्टव्यधर्मस्य सकलपुरुषार्थहेतुत्वं सकलपापक्षयहेतुत्वं निर्दुष्टत्वं च सिध्यति। अत्र सर्वेषां धर्माणां मध्ये इति भाष्यस्य परमहंसमुनिवरप्रभतीनां गृहस्थप्रभृतीनां च सकलवर्णा-

(12)

श्रमाणामन्येषां च प्राणिनां ये वेदोक्तधर्मा: सकलाभ्युदयनिःश्र्रयसहेतुभूताः सकलपापक्षयहेतुभूतास्तेषां सर्वेषां मध्य इत्यर्थ:, परमोपक्रमेऽस्यार्थस्य स्फुटीकृतत्वात्। तत्प्रश्नस्य प्रतिवचनरूपे 'एष मे सर्वधर्माणाम्-' इति श्रीष्मपाक्ये 'सर्वधर्माणाम्' इत्यस्याप्ययमेवार्थो ग्राह्यः, उपक्रमानु- रोवातू ।

तथा चास्य प्रश्नमाष्यस्य सर्वस्यायं भावः -- परमहंसयतिवर- गृहस्थप्रभतीनां सकलप्राणिनां सकलाम्युदयनिःश्रयसहेतुत्वेन सकलपाप- क्षयहेतृत्वेन च वेदोक्ता ये सर्वे धर्मास्तेषाँ सर्वेषां मध्ये सकलपरमहंसयति- चरप्रभृतीनां गृहस्थप्रभृतानां च वैदिकादोनां सकलस्त्रीणां सकलवर्णाश्रमा- णामन्येपां च सकलप्राणिनां सकलाभ्युदयसकलनिःश्रेयससकलपापक्षय- हेतुत्वेन नियमसामान्यानपेक्षतया सखसंपाद्यत्वेन च वेदोक्तो धर्मः क इति (2 उत्कृष्ट इति पर्यवसन्नोडर्येः ॥ 11

न च युधिष्टिरः सकलपुरुषार्थसाधनं सुखसंपादं प्रसुमुद्युक्त सुख- संपाद् केशसंपादं चेत्युयविसाधनषयकान्ट् पा्कृतवा नित्यर्थ- प्रदर्शकभाव्यं कथमुपपन्नमिति वाच्यम्, धर्मत्वावच्छिन्नसकलधमीगां मध्ये उत्कृष्टवर्ममेकमेव प्रष्ुमुद्युक्तस्यापि युविष्ठिरस्यार्थादन्यानपि श्रेष्ठान्प्रष्टु-

पन्नत्वात् ।

एवमेतत्प्रश्नं प्रति प्रतिवचनत्वेन प्रवृत्तस्य "एष मे सर्वधर्माणां धर्मोधिकतमो मतः । यद्रक्त्या पुण्डरीकाक्षं स्तवैररचेन्नरः सदा ॥" इति भीष्मदाक्यसंदर्भस्य व्याख्यानरूपे पश्चमः प्रश्नः परिह्नियते। सर्वेषां वेद- लक्षणानां धर्माणाम् एपः वक्ष्यमाण: धर्मः अधिकतमोडभिप्रेतः यत् भक्त्या नात्पर्येग पुण्डरीकाक्षं हृदयपुण्डरीके प्रकाशमानं वासुदेवं स्तवैः गुणसंकीर्तन-

(18) लक्षणैः स्तुतिभिः सदा अर्चेत् सत्कारपूर्वकमर्चनं करोति नरः मनुष्यः इति यत् एष धर्म इति संबन्धः ।*अस्य स्तुतिलक्षण स्यार्चनस्याधिक्ये किं कारणम् ? उच्यते-हिंसाद्रव्यान्तर पुरुषान्तरदेशकालादिनियमानपेक्षत्व- माधिक्ये-कारणम्। "ध्यायन्कृते यजन्यज्ञैस्त्रेतायां द्वापरेऽर्चयन्। यदा' प्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम् ॥" इति विष्णपुराणवचनम्' इति भाष्यसंदर्भे 'सर्वेषां वेदलक्षणानाम्' इत्यस्य ब्रह्मचारिंगृहस्थपरम- हंसयतिवर्यादिभिः सकलवर्णाश्रमैः स्त्रीभिरन्यैश्र :सकलमराणिभिरनुष्ठेयत्वेन

मध्ये,इत्यर्थः, उपक्रमानुसारादित्यनुपदमुक्तत्वात्। 'यदक्त्या-' इत्यादा- वरुणाधिकरणन्यायेन 'भक्त्या पुण्डरीकाक्षं स्तवैः' इति कारकाणाम् 'अर्चेत्' इति क्रिययान्वयः । 'सदा' इति विशेषणस्यापि 'अर्चेत्' इति प्रधानेनान्वयः। तथा चात्र विशेषालंकारमाश्रित्य वाक्यार्थो वर्णनीयः। तथा हि-विशेषालंकारस्वरूपादिकं दर्शितं कुवलयानन्दे-'किंचिदारम्भ- तोऽशक्यवस्त्वन्तरकृतिश्र सः। त्वां पश्यता मया लब्घं कल्पवृक्ष- निरीक्षणम्॥ सफुरदद्दुतरूपमुत्प्रतापज्वलनं त्वां सृजतानवद्यविद्यम्।विधिना समृजे नवो मनोभूर्भुवि सत्यं सविता बृहस्पतिश्र ॥ अत्राद्ये राजदर्शना- रम्भेण कल्पवृक्षदर्शनरूपाशक्यवस्त्वन्तरकृतिः, द्वितीये राजसृष्टचारम्भेण मनोभवादिमृष्टिरूपाशक्यवस्त्वन्तरकृतिः' इति संदर्भेण। अत्र कुवल- यानन्द्संदर्भमूलभूतचन्द्रालोकोक्तविशेषालंकार एव '-वस्त्वन्तरकृतिश्र सः' इत्युदाहतकुवलयानन्दसंदर्भगत- 'सः'- इति तच्छब्दार्थः । 'आद्ये राजदर्शनारम्मेण कल्पवृक्षदर्शनरूपाशक्यवस्त्वन्तरकृतिः' इति वाक्यस्य राजदर्शनारम्भ एव राजदर्शनाय कृतः प्रयत्न एव कल्पवृक्ष- दर्शनरूपाशक्यवस्त्वन्तरारम्भः अशक्यवस्त्वन्तरलाभाय प्रयत्न: राजदर्शन- कर्तु: कल्पवृक्षदर्शनेनेष्ठसिद्धिरुपं यत्फलं तत्फलं राजदर्शनेनैव स्वादिति पर्यवसन्नोऽर्थः । एवमेव हि द्वितीयोदाहरणेडपि। तथा 'यद्क्त्या षुण्डरीकाक्षम् इत्यादिसंदर्भे तड्ाष्ये च पुण्डरीकाक्षस्तवारम्भेण भक्तिसा-

(14)

सिद्ध:। अस्याि संदर्भस्य पुण्डरीकाक्षस्तवारम्भ एव छुण्डरीकाक्षस्तवकर- जमेतर मक्तिसातत्वादरयु कार्चनकरणं भकिसातत्यादरयुक्तार्चनकउप्रदमिदं केवलस्तवमात्रमिति हि पर्यवमन्नोऽर्थः 'त्वां पश्यता मया लब्ं कल्पवृक्ष निरीक्षणम्' इत्यादिषु सर्वसंमताविशोषालंकारळक्षणलक्ष्यत्वस्यव पुण्डरी- काक्षस्तवकरणेन मक्तिसातत्यादरयुक्क्त त्रिविधं पुण्डरीकाक्षार्चनं करोतीत्य- सिमच्चर्मेपि समानतयैन विशेषालंकासलक्षणलक्षपत्वसष्य दश्यमानत्वात्,

पुण्डरी काक्षविषयकयो: स्तरवकरणार्चनकर णयोरभिन्नयोः कार्यकारणभावाव- गमस्य समानत्वात्। एवं च भक्तिमातत्यादरसहितत्रिविधार्चनफलहे तुं के वलस्तवमेव 'यद्ूकत्या पुण्डरीकाक्ष स्नवैर्सर्चेन्नरः स' इत्यनेनानूदितस्य 'एक मे सर्वधर्माणां धर्मोऽधिकतमो मतः' इत्यनेन सर्वधर्माधिक्यं विहित- मिति सिद्धम्। अत्रों कार्य: सर्वोवि 1अस्प स्तुतिलक्षणस्था चनस्याधिकये कि कारणम्' इति प्रश्माष्पे विस्ष्ट एव 1 अस्मिन्भाष्ये 'अस्थ स्तुतिलक्षणस्पार्चनस्य इत्यनेन स्तुतिरेवात्राचनशब्ार्थाि, न तु स्तुति सब्दर्थ० प्रतिरे केणार्चन शब्दार्थोऽन्योसतीत्यर्थः। तथा केवलस्तुतेरेवात्र सर्वधर्माधिक्यं विवक्षितमित्यर्थक्र विस्पष्ट इति सिद्धमेत्र ।। केवलस्तवस्य सर्वधर्माधिक्ये कारणं चोक्तम् 'हिंसाद्रव्यान्तरपुरुषा- न्तरदेशकालादिनियमानपेक्षत्वमाधिक्ये कारणम्' इति भाष्येण। अस्मि न्भाप्ये प्रकृतस्तवस्य सर्वधर्माधिक्यहेतुभूतनियमानपेक्षत्वाभिधानेन हिंसाद्र- व्यान्तरादिषव्विशोषणैः सकलनियमानपेक्षत्वं कतिपयनियमसापेक्षत्वं च दर्शितमिति पक्षे उपकरमविरोधो विस्पष्टः, उपक्रमे नियमसामान्यापेक्षारहित- धर्म एव एृष्ट इत्यर्थस्य सम्यग्दर्ितत्वात्। एवमेतैः षङ्गिरपि विशेषणैः प्रकृत. स्तवस्य नियमलेशोऽप्यनपक्षित इत्यर्थः सकद्वगमित इति पक्षे तु भाष्ये 'नियमसामान्यानपक्षत्वमाधिक्ये कारणम्' इत्येव पाठापत्तिः, षद्गिशेषण-

(15) पाठस्य वैय्मपत्तिश्र। अनोऽस्गिनपाष्ये नियमसामान्यानपेक्षत्वदठीकरणाय नियमसामान्यानपेक्षत्वं हिंसादिषद्विश्येषणैबहुवा दर्शितमित्यर्थ एव युक्तः ।

अत्र हिंसानपेक्षत्वरूपविशेषणेनास्यार्चनस्य पत्रपुष्पादिसमर्णत्व- रूपार्चमविशेषत्वं वारितम्, तथा प्रकृतार्चनं स्तुतिविशषरूपमेवेत्यवगमितं च, अर्चनविशेषे पत्रपुष्पफलहिंसापेक्षायाः सिद्धत्वेन प्रकृताचने हिंसासापेक्षार्चन विशेषत्ववारणाय स्तुतिरूपार्चनविशेषत्वनिर्णयाय च हिंसानपेक्षत्वमुक्तमिति तद्राष्ये स्वरसतोऽवगमात्, प्रकृतार्चवेऽर्चनत्वमादाय पत्रपुष्पादिहिंसां विना हिंसान्तरस्य प्रसक्त्यभावात् प्रकृतार्चनावेशेषेऽर्चनत्वसामान्येन प्रसक्तधर्मव्यावृत्त्यर्थकानीमानि षद्विशेषणानीत्यवश्यं वक्तव्यत्वात्, एतेषां षङ्डिशेषणानामपि प्रकतार्चनविशेषे मसक्तवर्मव्यावर्तकत्वं विनापसक्तवर्म- व्यावर्तकत्वाङ्गीकारेऽस्य भाष्यस्यासंगतत्वापत्तेः । अतः सिद्धमस्यार्चनस्य हिंसा नियमानपेक्षत्वप्र तिषादकभाष्येण स्तुतिरूपत्वम्। एवम् 'द्रव्यान्तर- नियमानपेक्षत्वम्' इति भाष्येण स्तुतिरूपार्चनमेव्र प्रकृतार्चनं न त्वन्यदप्य- र्चनमित्यर्थोडवगमितः । कायिकमानसिकवाचिकार्चनानां बाह्यद्रव्यमानसि - कद्रव्यवाचिकद्रव्यापेक्षायाः सिद्धत्वेन प्रकृतार्चनविशेषे तत्त्रिविधार्चन- विशेषविलक्षणकेव लस्तुतिरूपत्वमेवेत्यवगमयितुमेतद्गाष्येण द्रव्यान्तरनिय- मानपेक्षत्वमुक्तमित्यवश्यमङ्गािर्तव्यत्वात् अन्यथा द्रव्यान्तरनियमानपेक्षत्वप्र- तिपादकभाव्यस्य प्रयोजनान्तरप्रसक्त्यमावेन वैयर्थ्यापत्तेः । अतः सिद्धं हिंसानियमानपेक्षत्वस्य द्रव्यान्तरनियमानपेक्षत्वस्य च प्रतिपादकमाव्याम्यां प्रकृतार्चनस्य स्तुतिरूपत्वमेव दर्शितमिति॥

एवं पुरुषान्तरनियमानपेक्षत्वप्रतिपादकभाव्येणास्य स्तुतिरूपार्चन- स्योपदेष्टरूपपुरुषान्तरनियमानपेक्षत्वमेव दर्शितम्, अन्यथा पुरुषान्तर- नियमापेक्षत्वाभिधायकमाष्यस्योपरोधापत्तेः। श्रतस्तुतिरूपार्चनानां स्मार्त- स्तुतिरूपाचनानां चोपदेष्टनियमापेक्षायाः सुप्रसिद्धत्वेन स्तुतिविशेषरूपार्चने-

(16)

वश्यिकत्वात् ।।

एवमुपदेष्टनियमानपेक्षत्वप्रतिपादनेन प्रकृतस्तवस्य देशनियमकाल-

न्यापेक्षाराहित्यं दर्शितम्। यत्किचिन्नियमापेक्षत्वेऽपि तन्नियमोपदेशायो

एवं यत्किंचिन्नियमापेक्षाया अपि राहित्यप्रदर्शनेनास्य स्तवस्य नामकीर्तनरूपत्वमेव दर्शितम् 'हरिसंकीर्तनस्यास्य नोपदेशः कथंचन । कि तु बवीमि सौम्य त्वं कथयस्वाभ्मुचिर्न च ।।' इति ब्रह्माण्डपुराणादौ नामकीर्तनस्योपदेशानपेक्षतायाः सुमसिद्धत्वात्। एवं देशनियमानपेक्षत्वा- भिवायकभाष्येण प्रकृतस्तुतिः स्तुतिरूपार्चनत्वेन प्रमक्तो देशनियमः सर्वोऽपि वारितः, वैदिकस्तुतिरूपाचैनं स्मार्तस्तुत्यादिरूपार्चनं च शमशान- चण्डालवाटिका दिनिषिद्धदेशेषु न कार्यमनिषिद्धदेशष्वेव कार्यमिति वैदिक- स्तुत्यादिरूपा र्चनस्य देशनियमापेक्षायाः सुपरसिद्धत्वेन प्रकृतस्तुतौ तत्सा- पेक्षत्ववारणस्यावश्यिकत्वात्, उपक्रमानुसारेणास्यार्थस्यावश्यं वक्तव्यत्वाच्च। एवं प्रकृतस्तवस्थ देशनियमसामान्यानपेक्षत्वप्रदर्शनेनास्य स्तवस्य नामक र्तिनरूपत्वमवगमितम, नामकीर्तनादन्यस्तुतेर्देशनियम सा मान्या नपंक्ष त्वसंभवात,'नो देशकालनियमः शौचाशौचविनिर्णयः। परं संकीरतनादेव राम रामेति मुच्यते ॥।' इति वैश्वानरस्मृत्यादिवचनेषु भगवन्नामकीर्तनस्य देशीियमानेपक्षतायाः सुप्रसिद्धत्वात्। एवं कालनियमानपेक्षत्वप्रतिपादक- माष्येणापि प्रकृतस्तुतेर्नामकीर्तनत्वं दर्शितम्, अत्र श्रुतिवाक्यादिभिः क्रियमाणं स्तुतिरूपमर्चनं सूतककालाशौचकालार्धरात्रकालादिषु न कर्तव्य- मिति प्रातःकालादिप्रशस्तकालेष्वेव कर्तव्यमिति च तदर्चनस्य काल-

(17) नियमापेक्षायाः सुप्रसिद्धत्वेन स्पुतिरूपाचनत्वमादाय प्रसक्तकालनियमस्य स्तुतिविशेषरूपार्चवस्य प्रतिषिद्धत्वसंभवात्, 'नो देशकालनियमः' इति दर्शितवचनादौ नामकीर्तनस्य कालनियमानपेक्षतायाः सुप्रसिद्धत्वात, 'एकमादिनियमानपेक्षत्वम्' इति भाष्येण प्रकृतस्तवस्य शास्त्रीयेतिकर्तव्य- तानपेक्षत्वमवगमितम् ।

अस्मि-भाप्ये पुरुषान्तरनियमानवेक्षत्वं देशनियमानपेक्षत्वं कालनि- यमानपेक्षत्वमिति त्रिभित्रोक्यैस्त्रिवारं प्रकारभेदेन प्रकृतस्तवस्य नियमसामा-

सुष्ठु ज्ञातुं शक्यमेव्रेति । अत एत्र तद्ाक्यत्रयाबोघितनिश्मानपेक्षत्वमादि-

अत एत्र तद्वाक्यत्रयावगतनियमसामान्यानपेक्षत्व्रस्यैव तद्वाक्यत्रयावगत- प्रकारत्रयापेक्षया प्रकारन्तरेण बोधनमादिशब्ह्ावगमितनियमानपेक्षत्व-

धानस्य नियमसामान्यानपेक्षत्वामिवाने पर्वत्रक्न्नत्वातू। एवं नियम- सामान्यानपेक्षत्व्रप्रतिपादकेन 'आदिनिषमानपेक्षत्वम्' इति भाप्येण चास्य स्तत्रस्य नामकीर्तनरूपत्व्मेत्र दर्शितम्।व्रिहितमाखउकने ब्राह्मणानां मुनीन्द्रिर्विधिनियमसमेतं शक्यने नैत्र कर्तुम्। तकखिलमपि हित्वा यो महा- द्वेवशब्दं पठति फलमशेषं प्राप्नुयात्सोऽनवद्ये।' इति ब्रह्मकैवर्तवचनादिषु नामकीर्तनक्य नियमानपेक्षतायाः सुनसिद्धत्वात् । तत्रैतैः पङ्मिशेषणैर्नाम-

नामाश्रमचतुष्टयधर्माणां वर्णचतुष्टयघर्माणामन्यजनवर्मीणां स्त्रीधर्माणां चेति वेदोक्तपक वर्माणामपेक्षिता ये नियमास्तन्नियमगन्योऽ्यस्य स्वस्य नपक्षित एवेत्यर्थोडर्थात्सिद्ः। एवं नामकीर्तनस्य नियमसामान्यानपक्षत्वप्र- 3

(18) तिपादनात् स्त्रीपुंनपुंसकान्यतमेन येनकेनचि्जनेनवशनोम्मेन श्रद्धया वा श्रद्धां दिना वा चोरव्याधरोगादिकृतार्तिनाशाय वा र्मार्थकामा न्यतमात्मकानित्यफलाय वान्यपयोजनाय वा यथाकथंचित्कृतनामकीर्तनेन सकलपापक्षयो मुक्तिश्र भवत्थेवेत्वर्थी दर्शिन: 1. पुरुषान्तरानपेक्षत्वप्रदर्श- कभाप्येण 'हरिसंकीर्तनस्यास्य नोपदेशः कथंचन' इति ब्रझ्माण्डपुराणवच-

नगपे मुकि: सिध्यत्येव। तथा हि-नामकीर्तनेतरधर्मेSनित्यफलाय प्रयुक्त्े वत्मयोगेणानित्य फलमेव सिध्यति न तु तेनैव प्रयोगेण मुक्तिरपीति मुमृक्षूणां मोक्षोद्देशनैव सर्वे धर्माः कार्या न त्वनित्यफलायेत्युपदेशो नामकीर्तनेतरघ- र्मोणामपेक्षितः सुप्रसिद्धः। स चोपदेशविशेषो नामकीर्तनस्य नापेक्षित इत्यर्थो दर्शितः । यथा 'नायं ब्राह्मणः' इति ब्राह्मणत्वसामान्यनिषेधेन 'नायमात्रेयगोत्रव्राह्मण:' इति ब्राह्मणत्वविशेषनिषेधस्योपदेशसामान्य- निषेधेनैवोपदेशविशेषनिषेधस्य सिद्धत्वादिति नामकीर्तनस्योपदेशानपे- क्षत्वप्रतिपादनेनानित्यफलाय कृतनामकीर्तनेन मुक्तिर्भवत्येवेति सिद्धम्। उक्तश्वायमर्थः श्रीमद्गीताशास्त्रे सप्तमाध्याये-'दैवी ह्वेषा गुणमयी मम माया दुरत्यया। मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥' इति मायातरणहेतृभूतं प्रपत्तिशन्दितभजनमुपक्रम्य 'चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन। आर्तो जिज्ञामुरथार्यीं ज्ञानी च भरतर्षम॥' इति वचनेनार्तिनाशारथिधनार्थ्यादय एते चतुर्विधाधिकारिणो नामकीर्तनादिरूप तन्भजनं कृत्वा आर्तिनाशधनादिकं प्राप्य तदनुभूय पश्चाचचित्तशुद्धि प्राप्य मायां तरन्तीत्वर्थ उक्तः । अयमर्थः सर्वोऽप्यद्वैतसिद्धिनामकग्रन्थकारैमे- धुमूदनानन्दसरस्वती श्री चरणैभगवत्पादीयभाव्यानुसारिण्यां गीतागूढार्थ- दीपिकायां कण्ठरवेणोक्तः। अस्मत्कृतगीतासारामृताख्यअ्रन्थे भगवत्पादीय- भाष्यव्याख्यानरूपे न्यायविदां हृदयंगमोडयमर्थो भवतीत्यभिहितः। पुराणाद्विवचनान्यस्मिन्नये शतशः सन्ति, अ्रन्थविस्तरभियात्र न प्रदर्शि-

(19.)

कन। तथा च बचतशतौने्बारित एव प्रयोजनान्तरमुददिश्य कृतनामकी- ्नेनावि मुक्तिर्मत्रत्सेनेतर्षो भाष्यकारैदशिन इति सिद्ध म्।

न च मूलेन वा भाष्येग वा न प्रतिपादितमप्रामाणिकं स्ववशन्दि- तह्तुतेरर्चनवमत्र कर्थ व्यवस्थितमिति वाच्यम्, मूजेन भाष्येग च स्तवश- किद् वस्तुनेरर्वननायाः सम्यक्नतिवादितत्वरात्। तथा हि- 'कमर्चन्तः-' इति प्रश्नस्योतरतेन प्रवृते भीष्मवाक्यसंदर्मे 'तमेत्र चार्षयन्नियं भक्तया पुरुषमव्ययम्' इत्यनेन सामान्यतोऽचनमका तस्थैवार्चनस्य मानप्वाचिक- कायिकमेदेन त्रैविध्यमुकम् 'ध्यायन्सतुवत्नमस्यंश्र' इि। एवं मूलेनोक्त सर्व तद्राव्ये विशदीकृतन्। अजो मूलभाष्याम्यामुक्तम्। अनः प्रामाणि- कनेव स्तुतेरर्चनत्वमिति तक्वयाहारि न कोऽपि दोषः। अत्र स्तवरूनधर्मे- स्प सर्ववर्माधिक्यें कारणं न केवं नियासामान्यानपेक्षत्व्रमेत्र, ाकिंतु सकचधर्मकलहेतुते सति नियमसामान्यानपेक्षत्वमेत्र कारणम्। लोके येषां पदार्थानां मध्ये यस्य वस्तुन आधिक्यं दश्यते तस्य वस्तुन आधिक्ये

हेतुत्व्रदर्शनात्। तथा हि-लोके केचन माधुकूरप्दातारः कालदेशनियम-

अन्ये तु नियमं कमप्यनपेक्ष्य यदा कदा च वा गृहे आगमनमात्रेण झटित्यंर्वकचछमात्रं माधुकरं प्रयच्छन्ति। तथापि तेषामाधिस्यं न वर्णयन्ति, नियमानपेक्षत्वे सत्यपि महाफलाभावात्। यस्तु नियमं कनप्यनपेक्ष्य यद्ा कदा वा गुहे आगमनमात्रेग पुरुवाहाराय पर्याप्तं माधकरं झटिति प्रयच्छतिं तस्य सर्वेम्य आधिक्यं वर्णयन्ति, तत्र महाफउदत्वे सति नियमानपेक्षतायाः सत्वात्। अत आधिकये कारणं महाफउहेतुत्वं नियमानपेसषतं चेत्युभयम-

कुतसेत्रानियमस्तुष्टा धनिका: केचन दातारः शतनिष्कादिकं सहस्रनिष्का-

(20) दिक वा प्रयच्छन्ति, अन्यस्तु कर्णसदशः स्वनिकटागमनमात्रणैवान्यत्रा- पेक्षितं नियमं कमप्यनपेक्ष्य सहस्रनिप्कादिक प्रमच्छति। तेषां दातृणां मध्ये सेवारूपनियमं कमप्यनपेक्ष्य सहस्त्रनिष्कादिदातुरेवाधिक्यं वर्णयन्ति, धनार्थिनियमसापेक्ष दातृन्निन्दन्ति च । एवमौषधानां मध्ये कायक्ेशवित्तव्य- योगपथ्यादिनियमं कमप्यनपेक्ष्य झटिति सकलारोग्यप्रदोषधस्यैव सकलौष- धानां मध्ये उत्कृष्टत्वं वदत्त्याोग्यार्थिन:, निधमसापेक्षौषधानि निन्दन्ति च। एनें केचन सूपहेशविरोषा: बहुचनव्पयादिमि: सरकारकरणबहुया- कर्षण ऋहप त्र नेक्षगरु त्नमेकषस्यन्त। तेपां भू प्रदेशानां मध्ये यस्तु भूप्रेशः सत्यशाली सन्नुक्तनियमं कमप्यनपेक्ष्य बहु फलति तस्यैवंभूतम्य भूप्रदेशस्याधिक्यं वदन्ति कृषिचतुराः । अतः सिद्ध- सुभयमप्याधिक्ये कारणनिति। अत्र भाष्यकृद्धि: सकलपुरुषार्थहेतुभूतं मुखसंपादनमनुक्तम्' इति भाष्येणोपक्रमे एवाधिक्यहेतुभूतस्य सकल्- पुरुषार्थहेतुत्वस्योक्त्त्वेनात्र नियमा नमक्षत्व साधिकमे कारणमित्युक्तं भाप्ये तद्यक्तमेव। एवं नियमानपेक्ष: स्तवो नामकीर्तनरूप एव वेदमन्त्रै:पौराणिक मन्त्रैःस्मार्तमन्त्रेश्च करियमाणत्यान्यस्य च स्तवस्थ देशकोलेपदेशकादि- नियमापेक्षायाः सिद्धत्वेन नियमसामान्यानपेक्षत्वासंभवात्, भगवन्नाम्नः सर्वेषां गुणवाचकत्वेन नामोच्चारणस्य गुणिनिष्ठगुणाभिधानरूपस्तवताया: सिद्धत्वात्, भगवन्नाम्नां गुणवाचित्वस्य 'यानि नामानि गौणानि विख्यातानि महात्मनः' इत्यत्रैव मूलन 'गौणानि गुणयोगात्प्रवृत्तानि ' इति भाष्येण च कण्ठरवेणोक्तत्वात् अस्यैव सहस्रनामभाष्यस्यान्ते 'एकैक- नामस्तवनस्यापि विशेषकलसाधनत्वं सकलफलसाघनत्वं च प्रतिपादयतो विष्णुवर्माध्यायस्यैकदेशोSत्र विष्णनामसहस्रभाव्ये पव्यते' इति भाष्ये 'एकैकनामस्तवनस्य' इति नामोच्चारणे स्तवनशब्दप्रयोगस्य विस्पष्ट- त्वाच्च।तस्माइत्रोक्तनियमनिरपेक्ष: स्तव वन्नामकी र्तनरुप एवेति सिद्ध म् ।

(21)

अथवा 1 यद्रक्त्यां पुण्डरीकाक्षम् इत्यादिमूलस्य तद्ाष्यस्य च

रर्चेन्नरः सदा *इति मूलतात्पर्थाभिधायकम् 'स्तुतिलक्षणस्यार्चनस्य' इत्वे तंद्राष्यम् 'स्तुतिर्लक्षणं विशेषणतया ज्ञापकं यस््य इत्यर्थकं सन् 'स्तवैरर्चेत्' इति मूले स्वरसप्रतीयमानस्तवनविशिष्टार्चनपरं न मन्तव्यम्; तथा सति स्वधर्माधिकत्वेनोक्तस्य प्रकृतधर्मस्य तादृशार्चनरूपताया एव भाष्याभिमनन्दापच्या तस्याधिक्ये हिंसाद्रव्यान्तरपुरुषान्तरादिनियमान- पेक्षनाया हेतुत्वपर- 'हिंसापुरुषान्तर'-इति भाष्यविरोधापत्तेः अर्चनस्य पत्रपुष्पादिहिंसा पत्रपुष्पादिद्रव्यान्तरमपदेष्टरूपपुरुषान्तरं देशनियमः कालनियम इत्यादिसापेक्षताया विस्पष्टत्वात्। कि तु तद्राष्यं स्तुत्यात्म- कार्चनाभिधानपरं सन्मूले 'स्तवैरर्चेत्' इत्यत्र स्तवनमेव विवक्षितम, स्तवनविशिष्टार्चनं तु शब्दतः प्रतीयमानमपि न विविक्षितमिति प्रत्यायना- त्मकृतधर्मः स्तवनरूप एव, न तु तद्विशिष्टार्चनरूप इति प्रत्यायनार्थम्। एवं सत्युक्तार्थप्रत्यायनार्थमत्र मूले 'स्तवनमेव विवक्षितं न तु ताद्विशि- ष्टार्चनम्' इत्येव वक्तव्ये 'स्तुतिलक्षणस्थार्चनस्य' इत्येवमर्चने स्तवनात्म- कत्वाभिधानं तु यथा 'मुखचन्द्रः' इत्यत्र चन्द्रे मुखात्मकत्वाभिधानं मुखे चन्द्रामेदारोपेण नियतं तथा स्तवनेर्चनाभेदारोपेण नियतमेवेति तस्मिन्स्तवनेऽर्चनामेदारोपं प्रत्याययति, तत्प्रत्यायनेनार्चने स्तवनात्मक- त्वाभिधानं तदारोपस्य स्तवनेऽर्चनफलसाघनत्वमादाय प्रवृत्तत्वप्रत्यायनं संपादयति। तथा संपादयत्सत् अर्चने स्तवनात्मंकत्वाभिधानं तदेवार्चन- फलसाधनत्वमादाय 'स्तवैरर्चेत्' इत्येवं स्तवनेऽर्चनसाधनत्वोक्तेरुपपत्नत्व- प्रत्यायनार्थम्। दृश्यते हि लोके 'फलाहारेण मेऽनेन जातं मिष्टान्न- भोजनम्' इत्यादौ ढढफलाहारादौ मिष्टान्नभोजनादिजन्यतृप्त्यादिफल- साधनत्वमाढाय तत्साधनत्वव्यवहारः। दश्यते च श्रीमद्रामायणे आरण्य- काण्डे लक्षमशेन निर्मितां पर्णशालां दृष्ट्रा तं प्रत्यत्यन्तप्रहष्टस्य श्रीरामस्प

(22)

वचने 'भावज्ञन कृज्ञेन घर्पज्ञन च लक्ष्मण। त्वया पुत्रेणधर्मात्ा न संवृत्तः पिंना मम #' इत्त्र मम पिता न संवृत्तो न विनष्ट इत्यनेन विवक्षितं यह शरथ नोवइवस्थानं तत्फ ज्भू ना यां श्रीरामस्य स्वप्य्ननरेक्षस्वभिमत सकलर्यसिद्ौ लक्ष्मणस्य साचनतामादाय तस्मिएँ रक्मणे 'त्वया न संवृत्त: पिता मम' इति दशरथजीवइवस्ानत्वव्यवहारः। तथा च 'स्तवैरर्चेन' इत्यत्र स्तवनमेत विशक्षि नंतु तदिशिष्टार्वननिति प्रत्यायनार्णम्। तथैशमिसाने तावन्मात्रं सिद्धेत्, नतु स्वनेऽर्चनफ उसाधनत्वमादाय तत्सामसत्वोक्तेरुपपव्रत्वप्रत्यायनं च तिव्येदिति प्रत्यायनद्वय लाभार्थमपि 'स्तुतिउ्स्षगस्य' इति भाष्पां रोनाचने स्ववनात्मकत्वामवानमिति पर्यन- स्पनि। न त्वनेनाभिवानेन वथा 'कानिमान्मुखकनद्रः' इति चन्द्रे मुखात्मकत्वाभिधानेन चन्द्रेऽन्त्रिनस्यापि कान्तिमस्व्रस्य मुखे प्रजीतिःसिध्यति। तथा मूछे 'भक्त्या सदा' इत्येतदुक्तयोर्भक्तितातत्ययोः 'स्तवैरर्चेत्' इत्यत्रार्चनररे प्रधानभूनवात्र्थेऽन्विितयोर्युनपहारथ स्तबने प्रतीति: कि न सिध्येदिति शङ्कयम्, 'कान्तिमानमुख वन्द्रः' इत्पत्र मुवे चन्द्राभेदा- रोपस्य सिद्धतया तत्र तदवउच्चनद्रेऽन्त्रिनस्पापि कान्तिमत्त्व्रस्य मुख प्रतीतिर्युजपते। 'स्तवैररचेंन्' इति मूछे तु स्तवनेर्चनसाघ नत्वमेवाभिवीयते। तदभंदारोपस्य तु नास्ति प्रसक्तिरिति न तह्वउदर्चनान्विरितयोर्भक्तिसातत्ययोः स्तनने प्रतीत्यवकाशः, भाष्येऽर्वने स्तवनात्मकत्वाभिधानं चोक्तप्रत्यय- द्वशार्थतामादाय तावतैव चरितार्थमिति भाष्ये उक्ताभिधानस्य मूलेऽर्चना- न्वितयोस्तयोः स्तवने प्रतीत्यर्थत्वकल्पनाया अयुक्तत्वात् । ततश्र 'स्तवै- रचेत्' इत्यत्र स्तवनेऽचनसाधनत्वस्य शब्देनाभिव्वानेऽपि तदभिधानस्य तत्फलसाघनत्वनिबन्धनताया उक्ततया तत्यार्चनफले वैशिष्टचमेव तात्पर्य- विषयीभूतम्। अर्चने वैशिष्वं तु शब्दतः प्रतीयमानमपि तात्पर्यविषयी- भूतमित्ति पर्यवसानादन्र स्तवनमेव विवक्षितम्, न तु तद्विशिष्टार्चनमित्यु- कार्थस्य न क्षतेरिति। तथा च भक्तिपातत्योरर्चने एवान्वयस्य सिद्ध

(23)

त्वैने स्तवनत्योक्तमर्चनफलसा घनत्वर तद्विशिष्टार्चनक लसाधनत्वरूपमित्ये- तावदेव न तु तयोः स्तवने संबन्ध इत्युक्तम्। तत्र यथा स्वर्गादिसाधनी- भूतापूर्वसावनत्वमेव ज्योतिष्टोमादीनां रवर्गाविसाधनत्वमिति कल्पनस्योप- पन्नत्वं तथा 'स्तवैरर्चेत्' इत्यत्र तत्त्रिविधार्चनफलसाघनत्वमेव स्तर्वनस्य तत्त्रिविधार्चनसाधनत्वमित्यस्याप्युपन्नत्वात्, तथा 'स्तवैरर्चेत् इत्यत्र सर्वधर्माधिकत्वेनोक्तो धर्म: स्तवनविशिष्टार्चनं न भवति कितु केवलस्तर्वन- मेवेत्युक्तमित्येतत्। तथा 'स्तवैररचेत्' इत्यत्रैव भक्तिमातत्ययोरर्चनान्वितत्वमेव, क तु स्सवनान्वितत्वमित्यक्तमित्येतच्च युक्तमेव, 'श्रृत्वा धर्मानशेषेण-' इति वैशम्पायनवाक्यरूपपरमोपक्रमानुसारात्, तस्मिन्परमोपक्रमे हि प्रष्टव्य- धर्मस्य नियभसामान्यानपेक्षत्वेन सुखसंपाद्यताया दर्शितत्वात् । अन्यथा तदुपक्रमविरोधापत्तेः । तथा नियमसामान्यानपेक्षत्वेन सर्वधर्माधिकत्वेन चोक्तस्य केवलस्तवस्य 'हिंसाद्रव्यान्तरपुरुषान्तर'-इत्यादिभाष्ये नाम- कीर्तनरूपत्वमवगमितमित्यनुपदमवोक्तम्। अय नियमनिरपेक्ष: सर्वोत्कष्ट: स्तवो नामकीर्तनमेवेत्यर्थो विस्पष्टं दर्शित :- 'ध्यायन्कृते यजन्यज्ञैस्त्रेंतायां द्वापरेंऽर्चयन्। यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम्॥ इति विष्णुपुराणवचनम्' इति भाष्येण। भाष्यकाराणामस्य स्तवस्य नामकीर्तन-

रनिवार्यैव। विष्णुपुराणषष्ठांशद्वितीयाध्यायगतात् 'ध्यायन्' इति वचनात्माक्प्रवृत्तः कृत्स्नप्रथमाध्यायरूपो द्वितीयाध्यायैकदेशरूपश्र संदर्भ: तद्वचनानन्तरं प्रवृत्तो द्वितीयाव्यायैकदेशरूपसंदर्भश्रेत्युभयोः संदर्भयोः 'ध्यायन्' इति वचनस्य च पर्यालोचनायां परमहंसादियतीनां गूहंस्थानां सकलवर्णाश्रमाणां स्त्रीणामन्येषां च सकलप्राणिनां मतिपूर्वक प्रकाशकृत- मन्यच्तेतीत्येतत्सकलपापनाशक: सकलाभ्युद्यप्रद्ः सकलमुक्तिपदश्र सक-

(24)

पुत्र में इि सिद्धसत्र 'घपाय,र्-' इति वचने 'ध्यायन्' इृत्यनेनावगते ध्यानं निदिध्पासनरा निर्मुमध्यानं सगुणध्यानं चेनि ध्यानत्वावच्छिन्ं सर्व ध्यानं गुहने। कतत्रेताद्वापरप्रहणेन सिद्धनिरतिराय- ध्यानयजनारचर्थोवत्फ तं तावत्फकं केशवस्य सकत्रामकीर्तनेनैवर स्यादिति प्रतिवादनात्सकृत्कीतनस्य प्रत्येकं निरतिस पध्पानप्जनार्चनम्य अविक दर्शितम। एवं निरतिशयनिदिध्यासनापेक्षया सकन्नामकीर्तनस्यात्यन्ता-

एव:सकृत्राम कीर्तनमनतिव दापरोक्षज्ञानजनकमित्यर्थः सिंद्ध: । अयमर्थो विष्णुपुराणपठंशे प्रथमाध्यापरुने द्विनीयाध्याये च तात्पर्यग्राहकैः षक्ति धलिङ्वेरपि दृढोकृत इत्यर्ग: सम्यग्विस्तरे गोपपादितो भगवत्रामामृनार्णवारूप- ग्रन्ये अ्रन्थविस्तरभियात्र न विस्तरेण दर्शितः । श्नत्वा धर्मान्-'इति वैशम्नायनवाकयरूपोपक्ने तद्राष्ये'एष मे सर्वधर्माणाम्- इत्युनसंहारे तद्राप्ये च प्यीलोचिते संकृत्स्वव्रशब्दोक्त- सकृत्नामकीर्तने सकलव्मफलहेतुले सति नियमसामान्यानपेक्षत्वहेतुकस्य

ज्ञानं जनयत्येवेत्यर्थो निप्प्त्यूहं सिद्धः । अत्र मूलेन भाव्येण च यस्तु स्तवःसकृत्कृत एव कमपि नियममनपेक्ष्प सकलपापक्षयहेतुः सकलाम्युदय- हेतुः सालोक्यादिसकलमुक्तिहेतुज्ञीनद्वारा विदेहमुक्तिहेनुश्ष स्यादिति प्रति- पादितः, तस्य स्तवस्य नामकीर्तनरूत्वरं नामकरतिनस्य विद्ेहमुक्त्यन्त- सकलफलहेतुत्वं च सम्यगवगमितम्। पुनरप्यस्मिन्नेत्र भाष्ये सकृत्नाम- कीर्तनस्थ नियमसामान्यापेक्षारहितसयैव सतः सकलपापक्षयाुक्तकलहेतुत्व- प्रतिपादकस्य विष्णुपराणसंदर्भस्य प्रदर्शनेन प्रकृतस्तवस्य नामकीर्तन-

(25) रूपत्वं नामकीर्तनस्य विदेहमुत्तयन्तसकक्षफलहेतुत्वं च छढीकृतम्। पुनश्रास्मिन्नेव भाप्ये विश्वनामव्याख्यानानन्तरं विष्णुनाम्नो व्याख्यानात्प्रा- कपवृत्तेSस्मिन्भाध्यसंदर्भे सकृन्नामकीर्तनमेत्र कमपि नियममनपेक्ष्य सकल- पापक्षयहेतुः सकलाम्मुद्दयहेतुर्विदेहकैवल्पहेतुश्र स्यादित्यर्थप्रतिपादक- वचनानामुदाहरणेन प्रकृतस्तवस्य नामकीर्तनरूपत्वं नामकीर्तनस्य विदेह- कैवल्यान्तसकलफलहेतुत्वं च स्थूणानिख्ननन्यायेन दढीकृतम्। सोडयं भाव्यसंदर्भ: 'अवशेनापि यन्नाम्नि कीर्तिते सर्वपातकैः। पुमान्विमुच्यते सद्ः सिंहत्रस्तैमृगैरिव ॥ यन्नामकीर्तनं भक्त्या विलापनमनुत्तमम्। मैत्रयो- शेषपापानां धातूनामिव पावकः ॥ कलिकल्मषमत्युग्रं नरकार्तिप्रदं नृणाम्। प्रयाति विलयं सद्यः सकृद्यस्य च संस्मृतेः ॥ ज्ञानतोऽज्ञानतो वाषि वासृ- देवस्य कीर्तनात्। तत्पापं विलयं याति तोयस्थलवणं यथा ॥ सकृत्स्मृतोऽ- पि गोविन्दो नृणां जन्मशतार्जितम्। पापराशं दहत्याशु तूलराशि- मिवानल: ॥ सकृदुख्चरितं येन हरिरित्यक्षरद्वयम्। वद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति ॥ एकोऽपि कृष्णस्य कृतः प्रणामो दशाश्वमधावभृथेन तुल्यः। दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामो न पुनर्मनाय॥ मा ऋचो मा यजुस्तात मा साम पठ किंचन। गोविन्देति हरेर्नाम गेयं गायस्व नित्यशः। नारायणेति शब्दोऽस्ति वागस्ति वशवर्तिनी। तथापि नरके घोरे पतन्तीत्ये- तदह्ुतम् ॥ नरके पच्यमानस्तु यमेन परिभाषिनः । कि त्वया नार्चितो देव: केशवः क्लेशनाशनः ॥ कमलनयन वामुदेव विष्णो धरणिघराच्युत शङ्चक्रपाणे। भव शरणमितीरयन्ति ये वै त्यज भट दूरतरेण तानवापान् ॥ गोकोटिदानं ग्रहणेष काशीप्रयागगङ्गायुतकल्पवासः। यज्ञायुतं मेरुसुवर्ष्- दानं गोविन्दकीर्त्तेर्न समं शतांशे। हत्यायुतं पानसहस्रमुग्रं गुर्वङ्गनाकोटि- निषेवणं च । स्तेयान्यसंख्यानि हरेः प्रियेण गोविन्दनाम्ता निहतानि सद्यः ॥ कृप्णानुस्मरणादेव पापसंघातपअ्जरम्। शतघा भेदमायाति गिरिर्वज्तहतो यथा॥ इत्यादिवचनैः श्रद्धाभक्त्योरभावेऽपि नामसंकीर्तनं सकलंदुरितं 4

(26) नाशयतीत्युक्तम्। 'मनसा वा अग्रे संकल्पयत्यथ वाचा व्याहरति? 'यद्धि मनसा ध्यायति तद्वाचा वदति' इति श्रुतिम्यां संस्मरणं ध्यानं च नामसंकीर्तनेऽन्तर्भूतम् ।'यस्मिन्न्यस्तमतिर्नः याति नरकं स्वर्गोऽपि यच्चिन्तने विध्नो यत्र निवेशितात्ममनसो ब्राह्मोऽपि लोकोडल्पकः । मुक्तिं चेतसि यः स्थितोSमलधियां पुंसां ददात्यव्ययः कि चित्रं यदर्ध नयाति विलयं तत्राच्युते कीर्तिते ॥' इति श्रीमता पराशरेणोपसंहतम्। भालोज्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पृनः पुनः। इदमकं सुनिष्पन्नं ध्येयो सरायण: सदा ॥' इति श्रीवेदव्यासेनोपसंहृतम्। 'हरिरेकः सदा ध्येयो नव्धि: सत्त्वमास्थितैः। ओमित्येवं सदा विप्राः पठध्वं ध्यात केशवम् ॥' इति श्रीहरिवंशे कैलासयात्रायाम् 'हरिरेकः सदा ध्येय:' इत्युक्तं महेश्वरेणापि। एतत्सर्वमभिप्रेत्य 'एष मे सर्वधर्माणाम्- इत्याधिक्य- मुक्तमिति।'एतत्सर्वमभिप्रेत्य' इति अत्रोदाहृतवचनानामर्थ नामकीर्तन- माहात्म्यरूपं सर्वमभिप्रेत्य नामकीर्तनस्य सकलघर्मेम्य आधिक्यमुक्त- मित्यर्थः ।

अत्र भाष्ये दर्शितवचनानां मध्ये केषांचिद्वचनानामर्थः कण्ठरवेणोक्तः । श्रद्धाभकत्योरिति। 'अनेनेदं फलमवश्यंभावीति विश्वासः श्रद्धा, भक्तिस्त- त्परत्वम्' इति 'यद्रक्त्या पुण्डरीकाक्षं स्तवैरर्चेत्' इि वाक्यभाष्ये दर्शितम्। एवं नामकीर्तनस्य श्रद्धानियमभक्ति नियमानपेक्षत्वप्रदर्शनेन पूर्वम् 'हिंसापुरुषान्तर' इत्यादिभाष्येण दर्शितनियमसामान्यानपेक्षत्वमत्रापि दर्शितमेव। अत्र श्रद्धानियमानपेक्षत्वोक्त्या नामकीर्तनस्य सकृन्नामकीर्तन- तवं दर्शितम्, आवृत्तेः श्रद्धाहेतुकत्वेन श्रद्धाडभावे आवृत्तेरसंभवाद। उपक्रमे वक्तव्यनामकीर्तनस्य सकलदुरितनाशकत्वमत्र कण्ठरवेणोक्तमादर- सूचनार्थम्। अत्र 'इति श्रुतिभ्याप्' इत्यादिमाष्येण स्मरणव्यानयो- नीमकीर्तने ऽन्तर्भृतत्वोकत्या, तथा पूर्वभाप्ये 'व्यायन्कृते-' इति विष्णु-

(27) पुराणवचनोदाहरणेन नामकीर्तनस्य ध्यानयजनार्चनफलहेतुत्वप्रदर्शनेन चात्र 'कलिकल्मषमत्युग्रम् -' इति वचनेन ' सकृतमृतोऽपि गोविन्द :- ' इति वचनेन च स्मरणस्योक्तं सकलपापक्षयहेतुत्वं, कीर्तनस्याप्युक्तमेव स्मरणस्य कीर्तनेन्तर्भृतत्वात्। एवम् 'नरके पच्यमानस्तु-' इति वचने- नार्चनस्योक्तं कीर्तनस्योक्तमेव। 'एकोऽपि कृष्णस्य कृतः प्रणाम :- ' इति वचनेन नमस्काररूपार्चनस्योक्तं फलं च कीर्तनस्योक्तमेव। नमस्कारस्प कीर्तनान्तर्भूतत्वात्। * य्मिन्न्यस्तमतिः इत्युदादृतविष्णुपुराणवचनस्यार्थो विस्तरेण द्शितो नामामृतार्णवे ग्रन्थविस्तरभियात्र संग्रहेण प्रदर्श्यते- अत्र न्यस्त- मतिरित्युक्तोऽच्युते मतिन्यासो धारणाय। यच्चिन्तने इत्युक्ताच्युतचिन्तनं ध्यानम् । निवेशितात्ममनस इत्युक्तोऽच्युते मनोनिवेशः समाधिः । चेतसि यः स्थित इत्युक्तमच्युतस्य चेतस्यवस्थानं साक्षात्कारः । तथा च यस्मिन्न्य- स्वमतिः नरस्य कं सार्वभौमसुखं न प्राप्नोति, तत्मुखं तद्ारणाया अननु- रूप फलम्, मुक्तिरेव तस्या अनुरूपं फलमिति भावः । यत्राच्युते निवेशि- तात्ममनसो ब्राह्मोऽपि लोकोल्पकः मुक्तिरेव फलम् । पुंसां चेतसि यः स्थितोऽव्ययो मुक्तिमेत्र ददाति। एवं यदच्युतविषयकधारणादिचतुर्णा नियमेन मुक्तिरेव फलं तस्मिन्नच्युते कीर्तिते सकलमवं विलयं प्रयातीति यत्, तत्किं चित्रं किमाश्चर्यम्। धारणाध्यानसमाधिसाक्षात्कारेभ्य उत्कृष्टस्य नामकीर्तनस्य सकलाघविलयनहेतुत्वं किमाश्चर्यमिति भावः। इदं च कीर्तनस्य यदाधिक्यम् 'श्रत्वा धर्मानशेषेण-' इति परमोपक्रमे 'को धर्मः सर्वधर्माणाम् -' इति प्रभ्नवचने '-गुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षावगमं धर्म्य सुसुखं कर्तुमव्ययम्। अश्रद्दघाना: पुरुषा धर्मस्यास्य परंतप ।।' इति भगवद्गीतानवमाध्यायसंदर्मे च विस्पष्टम्। एवं नामकीर्तनस्य ारणादिचतुर्म्य आधिक्यबोधकस्य 'यस्मिन्न्यस्त-' इति वचनम्यार्थ-

(28) वादत्वशङ्कावारणायोक्तमिति श्रीमता पराशरेणोपसंहृतमिति। विष्णुपुराण- षष्ठांशान्तिमाध्याये 'अवशेनापि यन्नाम्नि कीर्तिते' इत्युपक्रम्य 'यस्मि- न्न्यस्तमतिः-' इत्युपसंहृतत्वेन नार्थवादत्वमिति भावः। अत्र धारणादिघर्म- चतुष्टयात्नामकीर्तनस्याधिक्यप्रतिपादनेन कीर्तनस्य सर्वधर्मािक्यं दर्शित- मेव। एतद्धर्मचतुष्टयस्य सर्वधर्मेभ्योऽधिकत्वात्। 'यस्मिन्न्यस्त - ' इत्यस्मिन्वचने नामकीर्तनस्य दर्शितध्यानाद्यपेक्षयाधिक्यं सर्वधर्माधिक्यमेव्र ध्यानस्यैव सर्वधर्माधिकत्वेन ध्यानादधिकनामकीतेनस्य सर्वधर्माधिकतायाः कैमुतिकन्यायसिद्धत्वादित्यभिप्रेत्य ध्यानस्य सर्वधर्माधिक्यं द्शितमुस्तर- भाप्ये भारतहरिवंशवचनयोरुदाहरणेन। अत्र भारतवचनस्यायं भाव :- सकलधर्मप्रतिपादकस कलशास्त्राणां पुनः पुनार्वचारेण सगुणनिर्गुणरूपध्यान- मेकमेव सुनिष्पन्नमित्यभिधानस्य सकलर्माधिकतायाः सगुणनिर्गुणध्यानमेकं सुनिष्पन्नमित्यर्थ विनार्थान्तरस्यात्यन्तायुक्तत्वेन व्यानस्य सर्वधर्माधिकतायाः सिद्धत्वात्, ध्यानत्वावच्छिन्नध्यानस्यं सगुणध्यानत्वमेव्रेति संकोचकल्पने मानामावादिति।

श्रीव्यासेनोपसंहृतम् इति भाप्यस्यायं भाव :- भारते.नारायणध्यान- मुपक्रम्य पुण्डरीकनारदसंवादरूपेण महता संदर्भेणोपपाद्य 'आलोड्य-' इति वाक्ये ध्यानस्योपसंहृतत्वेनास्य वाक्यस्य स्वार्थपरताया अनिवार्यत्वेन नार्थवादत्वमिति । हरिवंशवचनेऽपि 'हरिरेकः सदा ध्येयः' इत्युक्ते हरिध्यानस्य सर्वधर्मोत्कृष्टत्वं सिद्धमेव। "हरिरेकः सदा ध्येयः इत्यक्तं महेश्वरेणापि' इति भाष्यस्यायं भावः-विधिप्रत्मययुक्तस्य महेश्वरवाक्य- स्याम्य विधायकत्वमेव नार्थवादत्वमिति। अत्र कीर्तनस्य दर्शितं मूलाविद्या- विनिवारकज्ञानादाधिक्यं सकृत्कीर्तनस्यैव 'तत्राच्युते कीर्तित' इत्युक्के झटिति सकृत्कीर्तनस्यैवावगमात, अत्र भाप्ये 'यस्मिन्न्यस्त-' इति वधनोदाहरणात्माग्ज्ञानद्वारा मुक्तिपाप्तिप्रतिपादकस्य 'सकृदुच्चरितं येन-'

(29) इति वचनस्य दर्शितत्वाच्च। तद्वचने 'बद्ध: परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति' इत्यनेनोक्त: परिकरबन्धस्तु मूलाविद्यानिवर्तकज्ञानसंपादनमेव, तत्परिकरबन्धानन्तरमेव मुक्तिप्राप्तिप्रतिपादनात्। अतः सिद्धमेव सकृत्की- र्तनस्य ज्ञानादुत्कृष्टत्वं भाष्याभिमतमेवेति।

ननु ज्ञानादाधिक्यं कीर्तनस्यायुक्तमेव ज्ञानं विना कीर्तनस्य मुक्ति- हेतुत्वासंभवात् प्रत्युत ज्ञानस्य नामकीतनादाधिक्यमेवोचितम्, ज्ञानस्य साक्षान्मुक्तिहेतुत्वादिति चेत्; सत्यं ज्ञानं विना कीर्तनस्य मुक्तिहेतुत्वं नास्त्येव; तथाप्यत्र दर्शितं कीर्तनस्य ज्ञानाधिक्यं युक्तमेव, कीर्तने ज्ञानादाधिक्यं ज्ञानस्य कीर्तनाधीनत्वमेवेत्यङ्गीकारात्, लोके यद्वस्तुनो यत्पदार्थाधीनत्वं तद्वस्त्वपेक्षया तत्पदार्थेऽधिकताया दृष्टत्वात् वैद्यशास्त्रार्थ- ज्ञानसामान्याभावेन रोगनिवर्तनसामर्थ्यरहिते मण्डलेश्वरे महाराजे तन्महा- राजाधीनजीवनाद्वैद्यशास्त्रनपुण्यजन्येन सकरु्गिवर्तनकौशलेन्महा

नामंकीर्तने शास्त्रेण दर्शितस्य ज्ञानादुत्कृष्टत्वस्योपपन्नताया अनिवार्यत्वात्। अतः सिद्धमेव सकृन्नामकीर्तने ज्ञानादाधिक्यम्।

विहितं च सकृत्कीर्तनमप्रतिवद्धापरोक्षज्ञानसाधनत्वेन ऋग्वेदे 'आस्य जानन्तो नाम चिद्धिवक्तन महस्ते विष्णो सुमति भजामहे' इबि संदर्भेण। अस्याः श्रुतेरर्थ: श्रीघरवेंकटेश्वर शास्त्रिभिर्भगवन्नामभूषणे विस्तरे- णोक्तः। ग्रन्थविस्तृतत्वभियात्र संग्रहेणोच्यते-तच्छ तौ जानन्तः अप्रति- बद्धापरोक्षज्ञानार्थिनः अस्य विष्णोः नाम चित् नामैव आ विषक्तन ईषत्कीर्तयत। सकृत्कीरतयतेति भावः । अप्नतिबद्धापरोक्षात्मज्ञानोद्देशेन सकृन्नामकीर्तनमत्र विहितम्, 'श्येनेनाभिचरन्थजेन' इतिवदस्य वाक्यार्थ- स्योपपन्नत्वात्। अत्र विधेयविशेषणसमर्पक ईषदर्थको वाभिव्याप्त्वर्थको

(S)

वेति संशयवारणद्वारात्रद्देश्यत्व्रनावगतं ज्ञानं मूलाविद्याविनिवारकमप्रति- बद्मापरोक्षज्ञानभेवेत्यर्थ ढढीकरोति 'महस्ते-' इत्यादि वाक्यशेषः / भत्र 'मजामहे' इति लद्दर्तमानसमीपार्थकः । 'इति निश्चयवन्तः' इति पदद्वयमध्याहर्तव्यम्। हे विष्णो महः त्रिविधपरिच्छेदरहितस्य ते तव सुपति शोभनां मतिम् अप्रतिबद्धापरोक्षात्मज्ञानं भजामहे प्राप्नुमः इति निश्चयवन्तः आ विवक्तनेत्यन्वयः। अयमर्थ :- भगवन्नामकीर्तने कृते ज्ञानं कालान्तरे प्राप्स्याम इति न मन्धम्, कि तु कीर्तनस्य वर्तमानकालसमीप- काल एव कीर्तनसमनन्तरकाल एव ज्ञानं प्राप्नुमः सकृत्कीर्तनेनैव मूलाविद्या- विनिवर्तकज्ञानं प्राप्नुन इति निश्चियवन्तः सन्तः कीर्तयतेति सकृत्कीरतने- नैवपतिवद्धापरोक्षात्मज्ञानं जायत इति भावः। एवमत्र वाक्यशेषे

निवर्तितः तज्ज्ञानं च ढढीकृतमित्यर्थः सिद्धः । एतदग्वेदवाक्यस्येव 'आस्य जानन्तो नाम चिद्धिवक्तन बृहत्ते विष्णो समति भजामहे' इति यजुर्वेद- वांक्यस्याप्य्थों वाच्यः। उभयोवक्ययोः शब्दैक्यस्य दर्शनात्। अत्र 'नृहृत्' इति सुप्तषठीकं पदम् । वृहत इत्यर्थ:। 'एवम् '-राज्यार्हाणां महीमृताम् । धर्ममार्ग चरित्रेण ज्ञानमार्ग च नामनः । स्वस्य ध्यानेन वैराग्य- मैश्वर्य स्वस्य पूजनात्। रामो रात्यस्य रामाख्या भुवि स्यात्' इति राम- तापन्याखयाथर्वणवेद्योपनिषत्संदर्भे तु सकृत्रामस्मरणस्य सकन्नामकीर्तनस्य सकृन्नामश्रवणस्य चाप्रतिबद्धापरोक्षज्ञानसाधनत्वं दशितम्। तथा हि-ज्ञान- रूपमार्ग येन ज्ञानेनावश्यं मुक्तिं प्राप्नोति तदप्रतिवद्धापरोक्षमात्मज्ञानं राति ददाति नामतः । पञ्चम्या हेत्वर्थे तसिः । तथा च तज्ज्ञाने रामस्य नाम हेतुरित्यर्थः । नाम्नो हेतुत्वोक्त्या नामस्मरणस्य नामकीर्तनस्य नाम- श्रकमस्य वा ज्ञानहेतुत्वं स्थात्। तेन च सकृन्नामस्मरणं वा सकृन्नामकीर्तनं वा सकृन्नामश्रवणं वा अप्रतिबद्धापरोक्षज्ञानसाधनत्वेन विहितमित्यर्थः । अस्या: श्रवेररर्यों विस्तरेण दशितो नामामृतार्णवे। ग्रन्थविस्तृतत्वभियात्र

(31) संग्रहेण दर्शितः। तथा च ऋग्वेदे यजुर्वेदे आथवेणवदे नाप्रतिबद्धापरो- क्षात्मज्ञानोद्देशेन सकृन्नामकीर्तनं गतिसामान्येन विहितमित्ययमर्थः स्थूणा- निखननन्यायेन दृढीकृतः, ब्रह्ममीमांसायामीक्षत्यधिकरणे 'गतिसामान्यात्' इति गुणसूत्रभाष्ये महच्च प्रामाण्यकारणमेतद्यत्पमाणानां गतिसामान्यम् * इत्यर्थस्य प्रतिपादितत्वात्। अत्र भाष्येऽनुपददर्शितम् सकृदुचरितं येन हरिरित्यक्षरद्वयम् ' इति वचनमासां श्रुतीनामुपबृंहणं स्यात्। एतज्जाती- यानि पुराणवचनानि बहून्युदाहर्तुँ शक्यानि ग्रन्थविस्तृतत्वभिया नात्र दर्शितानि। मन्त्राणां विधायकत्वमङ्गी कृतं धर्ममीमांसावार्त्तिककारैः-'विधि- शक्तिर्न मन्त्राणां नियोगेनापनीयते। स्वतो विधास्यति ह्ेष नियोगात्स्मार- यिष्यति' इति वार्तिकेन। अत्र वैशम्पायनवाक्यरूपोफ्क्रमाद्रीषत्तत्खवार- सिकार्थनिर्णयमस्तावे सकृत्कीर्तनं ज्ञानद्वारा मुक्तिसाघनमिति निर्णीतत्वेन तत्संदर्भ: । तथा विष्णुपुराणषष्ठांशान्तिमाध्याये 'यस्मिन्न्यस्तमतिः' इत्यादिसंद में सकृन्नामकीर्तनमप्रतिबद्धापरोक्षज्ञानसाघनमिति प्रतिपादितत्वेन तत्संदर्भश्रासां श्रुतीनामुपबृंहणं स्यादेव। 'यन्नामसकृच्छूवणात्पुल्कसोऽपि विमुच्यते संसारात्' इति सिद्धान्तसिद्धाअनकर्तृभिः श्रीवालकृष्णानन्द. चरणैः पुरुषार्थरत्नाकरे नामतरङ्गे दर्शितश्रुतौ तु सकृन्नामश्रवणस्य मुक्ति- हेतुत्वं कण्ठरवेणोक्तमिति ज्ञानं विना मुक्त्यसंभवेन तस्यां अतौ ज्ञानद्वारा मुक्त्युद्देशेन भगवन्नाम्नः सकृच्छवणं विधीयते। अतोऽत्र भाष्ये दर्शित- वचनैरयमर्थः सिद्ध एव। नियमं कमप्यनपेक्ष्य सकृन्नामकीर्तनमेव सकल- पापनिवर्तकं सकलाभ्युदयसाधनं मुक्तिसाधनं चेत्येतत्सर्वमभिप्रेत्य 'एष मे सर्वधर्माणामित्याधिक्यमुक्तम्' इति भाष्यस्यायमर्थः । अत्र भाष्ये दर्शित- वचनैरन्यैश्र भगवन्नाम्नां यद्यन्माहात्म्यमुक्तं तत्सर्व तथ्यमेव न गुणवाद- रूपमित्यभिप्रेत्य 'एष मे सर्वधर्माणाम्-' इति नामकार्तनस्य सर्वधर्मा- धिक्यमुक्तमिति। भारते तु 'श्रृत्वा धर्मान्-' इति वैशम्पायनवाक्येन 'को धर्मः सर्वघर्माणाम्' इत्यादिप्श्नोत्तररपमंदर्भेण न भगवभ्राममु

(32) दर्शितमाहात्म्यापेक्षयाधिकमाहात्म्यस्य श्रतिपुराणेतिहासादिपु क्वापि वकु- मशक्यत्वादिति भावः। अन्यथात्र वक्तव्यस्य वैशम्पायनवाक्यमारभ्य 'एष मे सर्वधर्माणाम् -' इति भीष्मवचनवाक्यान्तमूलार्थस्य सर्वस्यापि मगेवोक्तत्वेन पुनरषि मूलार्थस्यात्र,भाष्येडभिधानाभावेन बहूनि नामकीर्तन- माहात्म्याभिधायकवचनान्युदाहृत्य एतत्सर्वमभिप्रेत्य 'एष मे सर्व- धर्माणाम्' इत्याधिक्यमुक्तमिति भाष्योक्तेर्वेयर्थ्यापत्तेः। एवं नामकीर्तनस्य पुराणेतिहासादिषु कमपि नियममनपेक्ष्यैव सकलपापक्षयहेतुत्वस्य सकलाम्यु- दयहेतुत्वस्य मुक्तिहेतुत्वस्य चाभिधायकवचनानां स्वार्थपरत्वं प्रदर्श्य इममर्थ पुनः पुनरभिधानेन दृढीकर्तुमस्मिन्नेव सहस्रनामभाष्येऽ्रिमसंदर्मे पश्चमु स्थलेषु नामकीर्तनमाहाम्यप्रतिपादकवचनानि बहूनि दशितानि।

अत्र 'पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम्' इति वाक्ये 'पवित्राणां पवित्रम् इत्यस्य व्याख्यानरूपभाष्ये प्रथमप्रश्नोत्तरमाह- पषित्राणां पवित्रं पावनानां तीर्थादीनां पावनम्, परमस्तु पुमान्ध्यातो दृष्टः कीर्तितः श्रुतः पूजितः स्मृतः प्रणतः सर्वान्पाप्मन उन्मलयतीति पवित्राणां पवित्रमित्युक्त्वा तत्र प्रमाणत्वेन बहूनि पुराणादिवच-न्युदाहतानि। तेन नामकीर्तनस्य सकलपापक्षयहेतुत्वं दृढीकृतम्। एवं नारायणनामव्याख्यान- रूपभाप्ये च नारायणेति शब्दोऽस्ति वागस्ति वशवर्तिनी। तथापि नरकं घोरे पतन्तीत्येतदद्गुनम् ।' इति वचनमुदाहृतम्। तेन नामकीर्तनस्य सकलपापक्षयहेतुत्वं दृढीकृतम् । एवम् 'सुव्रतः' इति नाम्नो व्याख्यान- रूपे सुव्रत इति शोभनं व्रतमस्येति सुव्रतः श्रीरामायणे इति भाष्ये सकृन्नाम- कीर्तनस्य सर्वाभयप्रदानहेतुत्वं दर्शितम्। अस्य वचनस्थार्थो नामामृतार्णवे विस्तरेण दर्शितः । एवम् 'क्षितीशः पापनाशनः' इत्यत्र पापनाशननाम- व्वाख्यानरूपे भाप्ये 'कीर्तितः पूजितो ध्यातः स्मृतः पापराशिं विनाशय- तीति पापनाशनः इत्युक्त्वा तत्र प्रमाणत्वेन पुराणवचनमदाहृतम्। तेन

(23) नानकीर्तनस्य पापराशिविनाशकत्वं दुढीकृतम्। एवं सहस्त्रनामभाष्यांन्ते प्रद्टत्तभाष्ये एकैकनामस्तवनस्यापि विशेषफलसाधनत्वं सकलफलसाघनत्व च प्रतिपादयत श्रीविष्णधर्माध्यायस्यैकदेशोडत्र श्रीविष्युनामसहस्रव्यार्याने पक्धते इत्यादिकमुकत्वा नामर्कीतने सकलपुरुषार्थसाधनत्वविधायकानि सकलपापक्षयसाधनत्वविधायकानि च विप्णुधर्मवचनानि बहाने दर्शितानि। तेनास्मिन्सहसत्रनामभाप्येडमिहितं भगवन्नामकीर्तनरय सकलपापक्षयहेतुत्वं सकलपुरुषार्थहेतुत्वं च स्थूणानिखननन्यायेन दृदीकृतमिति सव सुस्थम् । अत्र भाष्ये दर्शितवचनानामर्थः सर्वोऽपि सम्यगदशिंतो भगवत्नामामृताणेवे।

साधनत्वं चोक्तं तदनुपपन्नमेव, सकृन्नामकीतेनेनात्र पश्ुपुत्रवित्तादिरूप- फलस्य वा अपतिबद्धापरोक्षात्मज्ञानस्य वादर्शनात् केषांचिदभवदिति पुराणादिम्योSश्रवणाच्चेति चेत् : उच्यते-प्रतिबन्धकाभावे दृश्यत एव सकलमपि प्रयोजनम्। रागादिभिरत्यन्ताक्रान्तचित्त स्यात्यन्तदुराचारिणोड- जामिलस्य पुत्रोपचरितेन सकृन्नामकीर्तनेन विषयेषु दृढवैराग्यदुर्वासना- राहित्यं दृढध्याननामकींर्तनादिरूपं भगवद्रजनं च जातामेत्युक्तं भागवते षष्ठस्कन्धे। तस्याजामिलस्य तदेव सकृत्कीतनं क्रममुक्तिपद चाभवदित्यर्थो- षि दर्शितः। तत्रैव 'अय हि कृतनिर्वेशो जन्मकोट्यंहसामपि। यव्वया- जहार विवशो नाम स्वस्त्ययनं हरेः ॥' इति यमदूतान्प्रति श्रीविष्णुपार्ष- दानां वचनेन 'एतावतालमघनिर्हरणाय पुंसां संकीतेन भगवतो गुणकमें- नाम्नाम्। आक्कुश्य पुत्रमघवान्यदजामिलोडपि नारायणेति ्रियमाण उपैति मुक्तिम्॥' इति स्व्रदूतान्प्रति यमवाक्येन च । स्कान्दपुराण तु भागवंतेड भिहितादजामिलादन्यस्य चण्डालस्त्रिया उदरात्स्वस्माज्जातायां स्वपुत्र्या दश पुत्रासुत्पादितवतोऽत्यन्तदुराचारिणोडप्यजामिलस्य पुत्रोपचरितेनैव नारायणेति सकृन्नामकीर्तनेन श्रीविष्णुपार्षदैहैमविमाने समारोपितस्यात्म- 5

(34)

ज्ञानेन सायुज्यप्राप्तिर्जातत्यर्थ: कण्ठरवेणोक्तः 'इत्युक्त्वा मगवक्चक्ति- मालम्ब्यात्मानमात्मनि। ततःसायुज्यपदवीं लेभे तन्नामकीतनात्।' इति संदर्भेण। अस्यायमर्थ :- मया बहूनि पापानि कृतानि पुत्रोपचरितेनापि भगवन्नामकीर्तनेन तीर्णोSस्मीत्यर्थमुक्त्वा तन्ना मकर्ननात् भगवन्नामकीर्तनात् मगवद्गक्तिमालम्व्य भगवति प्रेमरूपभक्तिं प्राप्य, तया भक्त्या शुद्धचित्त सन्निति भाव:, आत्मनि परमात्मनि आत्मानं जीवात्मानमेकीभूतं विज्ञाय ततः तदात्मज्ञानात् सायुज्यपदवीं लेमे इति। एवं सकन्नामकीर्तनेन बहूनां नानाविधफलानि जातानीति पुराणेतिहासादिषु बहुधोक्तम्। तत्सर्वमत्र अन्थविस्तृतत्वभिया नोदाहतमिति नोकदोषस्यावकाशः।

नामकीर्तनफलप्रतिबन्धकं च के्षांचित्मारव्यरूपं केषांचिन्नामापराध- रूपं केषांचिदुभयं च। नामापराधदशकं तन्नाशकत्वेनाविरतकीर्तनं चोक्तं पादमपुराणसंदर्मे। स च संदर्भ: 'ध्रुवासो अस्य कीरयो जनास उरु क्षितिं सुजनिमा चकार', 'प्र तत्ते अद्य शिपिविष्ट नामार्यः शंसामि वयुनानि विद्वान्' इति ऋग्वेदमन्त्रसंदर्भस्य 'प्र तत्ते अद्य शिपिविष्ट नामार्य: शंसामि वयुनानि विद्वान्' इति यजुर्वेदमन्त्रसंदर्भस्य वोपबृंहण- तया प्रवृत्तः। अनयोः श्रुत्योरर्थः श्रीघरवेङ्कटेश्वरशास्त्रिभिर्भगवन्नामभूषणे वित्तरेणोक्तो अ्र्न्थविस्तृतत्वभियात्र संग्रहेण प्रदरश्यते-प्रसिद्धो विष्णुः मुजनिमा सन् वामनरुपेणावतीर्ण: सन् क्षितिम् उरु विस्तीर्णां चकार असुरा- क्रास्तां भूमि मनुप्याणां विस्तीरणां कृतवानिति भावः । अस्य एताहशस्य विष्णोः कीरयः नामकीतनकतीरः जनासः स्त्रीपुंनपुंसकात्मकाः सर्वे जनाः युवासः ध्रुवा भवन्ति निर्विशेपमुर्क्ति प्राप्नुवन्ति, हे शिपिविष्ट हे विष्णो तत् मुक्तिसाधनीभूनस्तुनिरूपकीर्तनकर्मभूतं ते तव नाम अद्य प्रशंसामीत्युक्त्या नामव्यतिरिक्तकर्मकप्रशंसायाः प्रतीत्यभावेन नामव्यतिरिक्तं सर्वमपहाय नाममात्रं नाम्ना स्तुति मात्रं नामकीर्तनमात्रम् अर्थः स्वामी भामकीर्तनसाध्य-

(85) फलस्य, तत्फलकाम इत्यर्थ:, अद्य प्रशंसामि नामकीर्तने प्रकृष्टप्वृत्यर्थ मिति भाव: । शंसनस्म स्तुते: पवृत्ति हेतुतायाः सिद्धत्वेन प्रशंसाया प्रककृष्ठ- प्रृत्तिहेतुता्या वक्तव्यत्वात् अन्यथा प्रशब्दस्य वैयर्थ्यापत्तेः। ककि सर्वाशि मुकिसाघनान्यजानन्मुक्िसाधनीभूतनामकीर्तनं प्रशंससि अथवा जाननित्या- काङ्ायामुक्तं वयुनानि विद्वानिति। वयुनानि धर्मात्मकानि ज्ञानात्मकानि च सकलमुक्तिसाधनानि विद्वान् जानन्नेव तानि मुक्तिसाघनानि सर्वाण्यप- हाय नामकीर्तने प्रकृष्टतया प्रवर्तमानः प्रशंसामीत्यर्थः । अन्र तन्नामेति नामविशेषणीभूततच्छब्देन 'ध्रुवासो अस्य कीरयः' इति पूर्ववाक्योक्त- मुक्तिसाधनीभतम्तुति कर्मपरामशत्तित्रीक्तमुक्ति साघनीभूतस्तु तिकर्म नामैवेति अत एव सा स्तुति: स्तुतित्वावच्छिन्ननामकीर्तनरूपैवति च 'छागो वा मन्त्रवर्णात्' इत्यत्रोक्तच्छागपशुन्यायेन निर्धारितम्। अत एव 'प्र तत्ते -- ' इति मन्त्रे 'नाम' इत्यस्य मुक्तिसाधनीभूतनामकीर्तनमित्यर्थः सिद्धः । 'ध्रुवास :- ' इति वाक्ये मुक्तिसाधनत्वेन दर्शितनामकीर्तनस्यैवात्र नाम- विशेषणीभूततच्छब्देन परामृष्टत्वात् उपक्रमानुसाराच्च। तथा च नाम- कीर्तनव्यतिरिक्तमुक्ति साधनानि सर्वाणि जानन्नाम प्रशंसामीत्युक्त्या नाम- कीर्तनव्यतिरिक्तानि मुक्तिसाधनानि सर्वाणि दोषव्त्वेन जानन् तानि परि- त्यज्य नाम प्रशंसामीत्यर्थः सिद्धः । तथा हि- नाम प्रशंसामीत्युक्त्या नामव्यतिरिक्तसाधनान्यपि प्रशंसामीत्यर्थस्य प्रसक्त्यभावेन नामव्यतिरिक्त्त- साधनानां परित्यागं विना नाममात्रपशंसाया अनुपपन्नवेन नामव्यतिरिक्त- स्राधनान्यपहाय नाम प्रशंसामीत्यर्थोSवश्यमङ्गीकार्य इत्यनेन च नामव्यति- रिक्तसाघनानि सर्वाणि सम्यग्जानन् तानि विहाय नाम प्रशंसामी त्यर्थ: सिद्धः। तथा न् तेषं साधनानां परिज्ञानपूर्वकं कृतः परित्यागस्तेषु तेषु दोषं विनानुपपन्न इति तेषु दोषस्तद्दोषहेतुश्वावश्यं कल्पनीय इत्यर्थस्य तथा नामप्रशंसा नाम्नि पकृष्टप्रवृत्त्यर्थमेवेत्यर्थस्य दर्शितत्वेन नाम्नि प्रकृष्टप्रवृत्त्यर्थ नाम्नि प्रकृष्ठगुणस्तह्गणहतुश्र कल्पनीय इत्यर्थस्य च

(36)

सिद्धत्वेन तेषु स दोषस्तद्दोषहेतुश्च क इति नाम्नि स च प्रकृषटगुणस्तह्रुण- हेतुश् क इति चाकाङ्गयाः सिद्धत्वेन श्रीमहाभारते 'श्ुत्वा बर्मान्-' इति वैशम्पायनवाक्यरूपेण 'को धर्मः सर्वर्माणाम्' इत्यादिप्रभोत्तर- रूपेण च संदर्भेण तद्राष्येण च नामकीर्तनव्यतिरिक्तसाघनेषु दुःखसंपाद्यत्व- रुपदोषो बहूसापेक्षत्वरूपतद्धेतुश्र (दर्शित इति तद्रीत्यात्रापि नाम- कीर्तनन्यतिरिक्तमुक्तिसाधनेषु सर्वेषु दुःखसंपाद्यत्वरूपदोषी बह्धङ्गसापेक्षत्व- रूपतद्धेनुश्) तथा नामकीतने सुखसंपाद्यत्वरूपन्रकृष्टगुणः अङ्गसामान्य- निरपेक्षत्वरूपतद्धेतुश्च उक्ताकाङ्कापूरणायावश्यं कल्पनीयः। अतस्तद्गारन- संदर्मोडस्या: श्रृतेरुपबृंहणं स्यादेव। नामकीर्तनकर्मकप्रवृत्तेः प्रकृष्टत्वं च नैरन्तर्यमेव। अद्यैव सरवं बिहाय नामकीर्तने प्रकृष्टतया प्रवर्तितव्यमित्यर्थ- प्रदर्शनेन तत्प्रवृत्तौ निरन्तरप्रवृत्तिरूपताया विस्पष्टत्वात्। तथा चादैव नामव्यतिरिक्तानि मुक्तिसाधनानि सर्वाण्यपहाय निरन्तरनामकीर्तने प्रर्वर्तित इति पर्यवसम्ोऽर्थः । एतदग्वेदे 'प्र तस्ते अद्य शिपिविष्ट-' इति मन्त्रस्येव यर्जेवेदे 'प्र तत्ते अद्य शिपिविष्ट- इति दर्शितमन्त्रस्था- प्यरथोंडवश्यं वाच्यः उभयत्र प्रकरणस्य समानत्वात्। ऋग्वेदे पठितस्ये- वास्य मन्त्रस्यैकवर्णस्यापि व्यत्ययरहिततया अन्यूनाधिकतया च यजर्वेदे पठितत्वात् बाधकाभावाच्च। अतः सिद्धमृग्वेदयजुर्वेदयोः स्थितस्य 'प्र तत्ते अद्य-' इंति मन्त्रस्यैक एवार्थ इति। तथा चास्मिन्नग्वेदे यजुर्वेदे च स्थलान्तरे 'आस्य जानन्त :- ' इति मन्त्रे अप्रतिबद्धापरोक्षज्ञान- मुद्दिश्य सकृत्नामकीर्तेनस्य विहितत्वेSपि बहुभिः कृतसवृज्ामकीर्तनफलस्य प्रतिबन्धकसद्रावं सिद्धवत्कृत्य तत्प्रतिबन्धकनिरासायैबेदं निरन्तरनाम- कवर्तिनमाभ्यां श्रतिभ्यां दर्शितमित्यर्थः सिद्धः। अन्यथा सकृन्नामकीर्तन- निरन्तरनामकीर्तनप्रतिपादकश्षतीनां विरोधापत्तेः ।

(37) बरथा च मोक्षेच्छूनां निरन्तरनामकीर्तनप्रतिपादकश्रुतिभ्यां सकन्राम- कीर्तनफले प्रतिबन्धकं बहूनामस्तीत्यर्थः प्रदर्शित इति तत्प्रतिबन्धकं किमित्याकाङानयोः अत्योरस्त्येवेति तदकाङ्पूरको दशनामापराधाभि- धायकः सददशापराधनाशायाविश्रान्तनामकीर्तनाभिधायकश्ष पाझमपुराण, संदर्भ: स्यादेव, तत्संदर्भस्य तदाकाङ्कापूरणसमर्थत्वात्। तस्मिन्नामापराधा. भिधायकपाझ्मपुराणसंदर्मे कानिचिद्व चनान्यत्र प्रदर्श्यन्ते। तन्र 'नामाश्रथः कदाचित्स्यात्तरत्येव स नामतः । नाम्नोऽपि सर्वसुहृद अपराधात्पतत्यघः।' इति श्रीनारदं प्रति श्रीसनत्कुमारवचने नामाश्रयणवतोऽषि नामापराधे- नाव:पतनमुक्तम्। दढीकृतश्रायमर्थ एतत्समनन्तरं प्रवृत्तेन 'के तेऽ- पराधा विप्रेन्द्र नाम्नो भगवतः स्मृताः । विनिधन्ति नृणां कृत्यं प्राकृतं ह्यानयन्ति च ॥' इति श्रीनारदकृतनश्नवाक्येन। एवं प्रष्टेन सनत्कु- मारेण नामापराधा दर्शिता :- 'सतां निन्दी नाम्नः परममपराधं वितनुते यतः रूयातं जात कथमु सहते तद्विगर्हाम्। शिवस्य श्रीविष्णोर्य इह गुणनामादि सकले धियाभिन्नं पश्येत्स खलु हरिनामा हितकरः ॥ गुरोरवज्ञा श्रुतिशास्त्रनिन्दनं तथार्थवादो हरिनाम्नि कल्पनम्। नाम्नो बलाद्यस्य च पापबुद्धिन विद्यते तस्य यमैविशुद्धिः॥ धर्मव्रतत्यागहुसृदि- सर्वगुणक्रिया साम्यमपि प्रमादतः। अश्रद्दघाने विमुखेऽप्यपृण्वति यश्चोप- देशः स च नामापराधः ॥ श्रुत्वापि नाममहात्म्यं यः प्रीतिरहितोऽघमः । अहं ममेति परमो नाम्नः सोऽप्यपराधकृत् ॥ एवं नारद शंकरेण कृपया मह्य मुनीनां पुरः प्रोक्तं नाम शुभावहं भगवतो वर्ज्यं सदा यत्नतः ।ये ज्ञात्वापि न वर्नयन्ति सहसा नाम्नोऽपराधान्दश क्रृद्धां मातरमप्य- भोजनपरां क्विश्नन्ति ते बालवत् ।I अराघविनिर्मुक्तौ नाम्नि यत्ने समुद्धर। नाम्नैव तव देवर्षे सर्व सेत्स्वति नान्यथा ॥I' इति। कर्व साघनस्या- चरणेनोक्ता नामापराधा अनिष्टं दातुं न प्रभवन्ति न समर्था: स्युः तत्साधनं

(38)

बूहीति पृच्छति मारद :- 'सनत्कुमार प्रियसाहसानां विवेकवैराग्यविव- जिंतानाम्। देहान्नजायात्मजतत्पराणामुक्तापराघाः प्रभवन्ति नो कथम्।।' इति वाक्येन। नामापराधनाशकसाघनमाह सनत्कुमार :- 'नामापराध- युक्तानां नामान्येव हरन्त्यघम्। अविश्रान्तप्रयुक्तानि तान्येवार्थकराणि चं' ॥' इति वचनेन। दश नामापराधाः संग्रहणोक्ताः 'सन्निन्दासति नामवैभवकथा श्रीशेशयोर्भेदधीरश्रद्धा श्रतिशास्त्रदेशिकगिरां नम्न्यर्थ- वादभ्रमः । नामास्तीति निषिद्धवृत्तिविह्ितत्यागौ च धर्मान्तरैः साम्य नामनि शंकरस्य च हरेनीमापराधा दश ।' इत्यभियुक्तवचनन। अत्र पक्तपुत्रवित्ता दिपाप्तिचित्तशुद्धिविराग व्रह्मज्ञानादिद प्ट्फ लेषु ् 'व्रीहीन- वहन्ति' इत्यादांविव यावत्फलं भगवन्नाम्न आवृत्तिरित्यविश्रान्तप्रयुक्ता- नीति सनत्कुमारवाक्यतात्पर्यार्थोSवगम्यते । ननु नामकीर्तनस्य नियमसामान्यानपेक्षत्वम्रदर्शनेन तस्य सुखसंपाद्यत्वं प्रागुक्तम्। अधुना तु 'नामास्तीति निषिद्धवृत्तिविहितत्यागौ च' इत्यादौ नामकीर्तनस्य विहिताचरणं निषिद्धवजनं चापोक्षितमित्युक्त्या तस्य दुःख- संपाद्यत्वमेव समरितमिति विरोधस्य कथं परिहार इति चेद्ुच्यते-विहिता- चरणं निषिद्धवर्जनं च नामकीर्तनस्याङ्गत्वेन नापेक्षितमेव, किं तु प्रतिबन्ध- काभावसिद्ध्यर्थमेवापेक्षितम्, सर्वनिरपेक्षस्यापि तत्त्वज्ञानस्य प्रतिबन्ध- काभावापेक्षास्त्येवेत्यर्थस्य सुम्सिद्धत्वात् । अयमर्थो विस्तरेण दशितो नामामृतार्णवे ग्र्न्थावस्तृतत्वभियात्र संग्रहेण प्रदर्शितः । प्रतिबन्धकाभावसिद्ध्यर्थमपि निषिद्धवर्जनं स्वधर्माच्चरणं च केषांचि- देवापेक्षितं न सर्वेषाम्। तथा हि- त्निविधा हि जना लोके नामकीर्तन- प्रवृत्त्यभिमुखा दृश्यन्ते। तत्र ये तु सकुन्दनस्त्रीधनधान्यादिविषयेष्वत्य- न्तासकचिता ढढरागािवासनावासितप्रकृतिपरवशाः सन्तो निषिद्ध- वर्जने यदकरणे प्रत्यवायस्तस्य स्वधर्मस्याचरणे चासमर्थास्तैः कृतपापस्य

(89) कस्यापि न नामापशघरूपत्वम्, पोपकर्तृणां तेयां पापकर्मव्जने सामर्थ्या- भावात्। अतस्तैवहुधा कृतमपि पाप सर्व सकृन्नामकीर्तनेन नश्यत्येव । अत एव दुष्टप्रकृतिपरवज्ञानां तेषां नाभास्तीति कृतमपि निषिद्धाचरणरूपं स्वधर्मपरित्यागरूपं चेति द्वौ नामापराधौन स्तः । तदित्रा अष्टी नामापराधास्तु उक्ताशक्तानामपि बाधका अंवश्यं वर्जनीयाश्र । तेषामेव श्रीभगवद्गीतास् 'अपि चेत्सुदराचारो भजते मामननन्यभाक। साधुरेव स मन्तव्यः सम्याव्यवसितो हि सः । क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्ति निगच्छति। कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः पणश्वति ॥' इति नवमाध्यायसंदर्भः 'सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्यपाश्रयः । मत्पसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्' इत्यष्टादशाध्यायसंदर्भ: तद्राष्यसंदर्भ: तदानन्दगिरीयसंदर्भः पाझपुराणे 'अनन्यगतयो मर्त्या भोगिनोऽपि परंतपे। ज्ञानवैराग्यरहिता ब्रह्मचर्यादि- वर्जिताः ॥ सर्वधर्मोज्झिता विष्णोरनममात्रैकजल्पकाः । सुखेन यां गाते यान्ति न तां सर्वेऽपि धार्मिकाः ॥ इत्यादिपुराणेतिहासादिवचनसहस्त्राणि स्वधर्मत्यागमात्रे 'प्र तत्ते अद्य' इति दर्शितश्रतिद्वयं च प्रमाणम्। ये पुनरत्यन्तविरक्ता देहपोषणेऽप्यासक्तिरहिता एहिकसुखासक्त्यभावेन नि- षिद्धाचरणप्रसक्तिरहिताः सदा नामकीर्तनादिना सकलेन्द्रियर्भगवत्परास्तेषां मध्ये केचन स्वधर्ममाचरन्त एव नामकीर्तनादिना भगवत्परा: स्युः । अन्ये तु भगवति परमात्मनि सुतरामासक्तहृदया: स्वधर्मानुष्ठानायावकाशरहिताः स्वधर्मोपेक्षां कुर्यस्तेन तेषां न दोषलेशोऽपि। तेषामेव भागवते 'देवर्षि- भूताप्तनृणां पितृणां न किंकरो नाधमर्णी च राजन्। सर्वात्मना यः शरणे शरण्यं गतों मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम्।।' इति वचनम् 'ज्ञाननिष्ठो विरक्तो वा मद्गक्तोवानपेक्षकः । सलिद्गानाश्रमांस्त्यक्त्वा चरेदविधिगोचरः ॥ इति वचनम्, ब्रह्मकैवर्ते 'विहितमखिलकर्म ब्राह्मणानां मुनीन्द्रैविघिनियम-

(40)

समेतं शक्यते नैव कर्तुम्। तदखिलमपि हित्वा यो महादेवशब्दं पठति फलमशेषं प्राप्नुयात्सोऽनवद्ये।i इति वचनं चेत्यादिपुराणेतिहासादवचन- जातं स्वधर्मत्यागमात्रे 'प्र तत्ते अद्य' इति दर्शितश्षतिद्वयं च प्रमाणमू। अयमर्थो भाष्यकाराणामपि एतत्सर्वमभिप्रेत्य 'एष मे सर्वधर्माणास' 'इत्याधिक्यमुक्तम्' इंति भाष्यात्प्राक्तनमाष्ये 'मा ऋचो मा यजुस्तात मा साम पठ किंचन। गोविन्देति हरेर्नाम गेयं गायस्व नित्यशः ।।' इति वचनमुदाहरतामभिमत एवेत्यर्थो विस्पष्टः । ये तु नात्यन्तविषयासक्ता नात्यन्तविरक्ता: क्थचिन्निगृहीतप्रकृतिका निषिद्धवर्जने स्वधर्माच्चरणे च समर्थास्तेषां दशसंख्याकनामापराधा अपि बाघका वर्जनीयाश्र। अत्यन्त- वैराग्यरहिता ये तेषां निषिद्धाचरणविहितत्यागयोर्नामापराधत्वाभिधायकानि 'नामास्तीति निषिद्धवृत्तिविहितत्यागौ च ' इत्यर्थकानि पुराणानि वच- नानि ।'वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान्। विष्णुराराध्यते पन्था नान्यस्तत्तोषकारकः ॥ हरिध्यानरतो वापि हरिकीर्तनतत्परः । भ्रष्टोयः स्वाश्रमाचारात्पतितः सोडभिधीयते ॥ श्रुतिः स्मृतिर्ममैवाज्ञा यस्तामुल्ङ््य वरतते। अज्ञाच्छेदी मम द्रोही मद्रक्तोऽपि न वैष्णवः ॥' इत्यादिपुराण- वचनानि प्रमाणम्। न च सर्वाण मोक्षसाधनान्यपहाय नामकीर्तनं सदा कार्यमित्यर्थः 'प्र तत्ते अद्य' इति क्षतिस्मृतिदर्शितः, उदाहृतपादपुराण- वचनैस्तु स्वधर्मल्यागेन पतित एव स्यादतः स्वधर्म कुर्वन्नेव नामकीर्तनं कुर्यादित्यर्थो दर्शित इति कथमेतेषां श्रुतिविरुद्धपुराणवचनावां स्वार्थपरत्व- मिति वाच्यम्, अत्यन्ताशक्तजनानामत्यन्तविरक्तानां च नामकीर्तनपराणां स्वधर्मत्यागप्रतिपादकयोः सावकाशयोः श्रुत्योः कांस्यभोजनन्यायेन सं- कोचमङ्गीकृत्य दर्शितपुराणवचनार्थस्यावकाशकल्पनाया आवश्यिकत्वात् । तथा हि- 'प्र तत्ते अद्य' इति श्त्योः 'आस्य जानन्तो नाम चि- द्विवक्तन' इति श्षतिद्वयापेक्षितस्य प्रतिबन्धकनिरसनाय निरन्तरनाम-

(41) कर्तनस्य समर्पणेन 'प्र तत्ते' इति अत्योः 'आस्य जानन्तः' इति श्रुतिम्यामिकवाक्यत्वं सिद्धमेव । तथा च 'आस्य जानम्तः' इति श्रुतिभ्यां ज्ञानोद्देशेन सकन्नामकीर्तनस्य विहितत्वेन सकृन्नामकीर्तनाद्वहून ज्ञानं कुतो न जायत इत्याकाङ्गायां येषां प्रतिबन्धकमस्ति तेषामेव न जायत इति श्रत्योराशयकल्पनस्याषश्कित्वेन कि तत्प्रतिबन्धकमित्या- काड्ायाः सिद्धत्वेन तत्प्रतिबन्धकस्वरूपज्ञानाभावेन तत्प्रतिबन्वकसिद्धच् भावे ज्ञानोद्देशेन सकृन्नामकीर्तनविधायकश्वत्योरनुपपन्नतायाः सिद्धत्वेन 'आस्य जानन्तः' इति श्त्योरपेक्षितार्थपूरणाय प्रागुदाहतः। दशनामा- पराधाभिधायकपाझमपुराणसंदर्भ उपवृहणं स्यावेवेति तच्च तच्छुत्योरुपबृंहणम्। तच्छूत्यरेकवाक्यतापन्नयोः 'प्र तत्ते' इति श्रुत्योरप्युपबृंहणं स्यादेव। अतोडयं दशापराधाभिधायकः संदर्भ: दर्शितश्षतिचतुष्ट्यस्याप्युपबृंहणं स्यादेवेति 'प्र तत्ते' इति श्रत्योरपेक्षया दौर्ल्याभावात्, कांस्यभोजन- न्यायाच्च स्वधर्मत्यागात्पातित्यप्रदर्शकेन श्वत्युपबुंहणरूपेण स्वधर्मत्यागो नामापराध इत्यभिधायकपुराणवचनेन सावकाशस्य नामकीर्तनेतरधर्मत्यागस्य 'प्र तत्ते' इति श्रत्योरर्थस्य विस्तरेणा चरणत्यागरूपत्वाश्रयणमेव युक्तम्। अत एव दृढवैराग्यरहितानां स्वधर्मस्य सर्वस्य संकोचेनाचरणपूर्वकं सदा नामकीर्तनपरत्वमाश्रयणीयम, संकोचाश्रयणेनाभ्युदयाभावडपि प्रत्यवाय- प्रसक्त्यमावान्। गायत्र्यधिकारिणां दशगायत्रीजपेनाभ्युदयाभावेऽपि प्रत्यवायाभावस्य सुप्रसिद्धत्वेन तथा सकलधर्माणां शास्त्रेण दर्शितसंकोच- कल्पने बाघकाभावेन नामकीर्तनस्य सकलधमोकृष्ठतायाः श्रतिसिद्धत्वेन च सर्वोत्कष्टधर्माचरणाय ततो निकृष्टवर्माणां संकोचकल्पनस्य युक्तत्वात् स्वाध्यायाद्यपेक्षयोत्कृष्टज्योतिष्टोमादियज्ञानुष्ठानाय स्वाध्यायजपादीना सं- कोचाश्रयणस्य सुप्रस्तिद्धत्वात् 'काम्यं नित्यस्य बाघकम्' इत्यस्य सुप्रसिद्धत्वेन विजातीयमपि काम्यं विजातीयस्यापि नित्यस्य संकोचकमेवे 6

(42) त्यर्थस्य सिद्धस्वान्। अत एव ज्योतिष्टोमादिकाम्याचरणाय स्वाध्य्नायादि- संकोचाश्रयणस्य सिद्धत्वात् परमहंसयतिश्रेष्ठानाममि 'यतिर्द्वादशसाहस्त्रं नासाग्रन्यस्तलोचनः । अथ वा दशसाहत््रं नित्यं प्रणवमस्यसेत्॥ सहस्रं श्रवणार्थी चेन्निदिध्यासी शर्त जपेत्। निर्विकल्पसमाधिस्थो न अपत्किंचिद- द्वंयात् II' इति मनुवचनेन श्रवणादिकर्तृणां प्रणवजपसंको चस्य कण्ठरवेणो- कतत्वात्। तथैव परमहंसमहामुनीन्द्राणाम् 'स्वसासोपािषद्गीता विष्णोर्नाम स्हस्कम्। श्रीरुद्रं प्रणवं चैव नित्यमावर्तयेद्यतिः॥' इति स्वशाखोप- निषदादीनां द्वादशसहस्रप्रणवजपस्य चेति पश्चानामाचरणायावकाश- सिद्धयर्थ वेदान्तश्रवणस्य संकोचकल्पनाया आवश्यिकत्वात् एतत्पञ्चानाम- वकाशाय वेदान्तश्रवणसंकोचाकाक्कायाः तथा भगवत्पादवैदान्तसारभूतार्थ सर्वमपि पञ्चीकरणाख्यग्रन्थे प्रतिपाद्य स च पश्चीकरणार्यग्रन्थी नित्य- नित्यमावर्तयितव्य इति कृतनियमस्य च पर्यालोचनया तत्पश्चीकरणमात्र- पारायणे कृते तत्पश्चीकरणत्र्यतिरिक्तवेदान्तश्रवणकरणाभावेन प्रत्यवायो न भवत्येवेति भाष्यकाराणामाशयोऽवगम्यते। उक्तप्रयोजनं विना पश्चीकरणस्य प्रयोजनान्तराभावात् काम्याचरणाय नित्यानां संकोचाङ्गीकारो न दोषायेत्यु कत्वाच्च। सकलधर्मोत्कृष्टत्वेन वेदोक्तस्य नामकीर्तनस्याचरणाय नित्या नित्यसंकोचाश्रयणेन न कोऽपि दोष इत्ययमर्थोऽपि 'प्र तत्ते' इति श्रुत्यर्थ एवेत्यर्थोपि सिद्ध एव। एवं च परमहंसयतिवरोऽपि वेदान्त- श्रवणं किंचिदप्यकृत्वा नामकीर्तनं करोति चेत्तदते रुद्रयातनारूपदुर्गति दुरवरेति कैश्रिदभियुक्तैरुक्तमनुसृतमेव भवति। पश्चीकरणपठनरूपं संकुचि- तवेदान्तश्रवणमपि यो यतिर्न करोति तस्यैव सा दुर्गतिर्नान्यस्थ पञ्चीकर- मततो नामकीर्तनपरस्येति सिद्धत्वात् स्वधर्म सर्व संग्रहेण कुर्वन्नामकीर्तन करोति चैतस्य दोषकक्पनासंभवात्।

(48) किं च विप्राणां यतियोगिमां श्रुतिमतां वेदान्तिनां कर्मिणां चण्डालादिषु यौवनं च भजतामेकान्ततोवासिनाम्। हत्यापानसुवर्णचौर्य- गुरुदारासंगमं कुर्वतां सर्वेषामिदमेव नाम शरणं विष्णोः परं मङ्गलम् #: इति क्रतुस्मृतिवचनेन सकलवणानां सकलाश्रमिणां च नित्याचारसंकोच- पूर्वकं नामकीर्तनं कार्यमित्यर्थ: स्फुटं दर्शितः । तथा हि- अस्मिन्वचने 'चण्डालादिषु यौवनं च भजताम्' इत्यादिनोक्तानां नानाविधसकल- पापकर्तृणां विष्णोर्नाम परममुत्कृष्टं शरणं तत्पापेम्यो रक्षकं पापनिवर्तकानां सकलप्रायश्वित्तानां मध्ये मामैव परमं प्रायश्चित्तमिति तथा 'विप्राणाम्' इत्यादिनोक्तानां श्रेय:साधनाचरणपराणामिंद नामैव परमं मङ्गलं मङ्कल- साधनं सकळश्रेयःसाघनानां मध्ये नामैव नाममाश्रमुत्कृष्टमिति चार्थोऽवश्यं वाच्यः। नाम्नो विध्यसंभवेन नाम्नः स्मरणकीर्तनश्रवनान्यतमप्रहणे विनि- गमकाभावेन च नामस्मरणादित्रयमप्यत्र विधेयमित्यर्थश्र। तथा च 'श्षत्वा

नामस्मरणं नामकीर्तन नामश्रवणं चेति त्रयाणां प्रत्येकं सकलपापक्षयं प्रत्यप्रतिदद्धापरोक्षात्मज्ञानान्तसकलश्रेयाप्राप्तिं प्रति च परमं साधनत्वं विधीयते। तेन सकलपापक्षयसाधनानां सकलाभ्युदयनिःश्रेयससाधनानां च मध्ये सर्वोत्कृष्टसाधनं नामेत्यर्थः सिद्धः। नामकीर्तनस्य तद्टत्कृष्टसाघनत्वं च सकलफलसाधनत्वे सति सुखसंपाद्यत्वरूपं दर्शितभाष्योक्तमे व्ता्ष सिध् एवं चात्र 'श्षतिमतां वेदान्तिनां कर्मिणाम् इति पदत्रयसार्थक्याय नित्य- त्वेन विहितं श्रुतिपारायणं वेदान्तश्रवणं कर्माचरणं च संकोच्य सकलश्रेय :- साधनापक्षयोत्कृष्टसाघनरूपं नामकीर्तनं कुर्यादित्यर्थोवश्यमभ्युपगन्तव्यः। अन्यथा तत्पदत्रयस्य वैयथ्यापत्तेः । 'विप्राणां यतियोगिनाम्' इति पदद्वयेनैव चतुर्णामाश्रमिणां नामकीर्तनेऽधिकारस्य दर्शिततात् काम्यैः श्रुतिपारायणवेदान्तश्रवणकर्मभिः नामकीर्तनस्य विकल्पसिद्धयर्वम् 'अ्ति-

(44) मताम इत्यादिपाठोऽसत्विति वाच्यम्, सकलपापक्षयहेतुत्वेन सकलश्रेयः साधनत्वे च विधानमात्रादेव नामकीर्तनस्य सकलप्रायश्चित्तैः केवलकाम्यरूप सकलश्रेय:साधनैश्र विकल्पसिद्धिसंभवात् 'श्ृतिमतां वेदान्तिनां कर्मिणाम्' इत्येकाद्रशाक्षरस्थाने 'श्रतिमतां श्रयोर्थिनाम्' इत्यष्टाक्षरपाठापत्तेश्र । अतः सिद्धमेवानेन वचनेन नित्यमपि श्रुतिपारायणं नित्यमपि वेदान्तश्रवणं नित्यान्यपि सकलकर्माणि यथाशास्त्रं संकोच्य नामकीर्तनं कार्यमिति । किं च मोक्षेच्छूनां नामकीरतने कृतेऽपि यस्य मूला विद्या निवर्तकज्ञानं नोत्पद्यते तस्य तज्ज्ञानप्रतिबन्धकतया नामापराधोSस्त्येवेति सिद्धत्वेन नामकीर्तनादि- तरमुक्तिसाघमानां नामापराधनाशने नामकीर्तनसामर्थ्यसमानसा मर्थ्याभावेन च ज्ञानेच्छूनां नामापराघनाशनाय निरन्तरनामकीर्तनमवश्यं कार्यमेवेति सिद्धम् ।

नामकीर्तनेन तत्वज्ञानोत्पत्तिश्र नामकीर्तनेन सम्यक्परिशुद्धकरण- आ्रमाणामत्यन्तविरक्तानां मध्ये केर्षांचिज्जदीश्वर कृपावशा्त्सच्वि दानन्दं व्रह्मैव जीवस्वरूपं नान्यदिति ज्ञानेन मुक्ति: स्यादित्यद्वैतवादिनां प्रवाद: श्रूयते। तत्प्रवादानुसारेणाहं किं ब्रह्मैवान्यो वेति पर्यालोचनया तत्व- ज्ञानं जायत इत्यङ्गीकर्तव्यम्। तैत्तिरीयोपनिषदि तद्राष्ये तद्वार्त्तिके च भगवतो भृगुमहर्षेस्तपःशन्दितपर्यालोचनयेव तत्त्वज्ञानमभवदित्युक्तत्वात्, उक्तविरक्तानां मध्ये केपांचिदुक्तप्रवादश्रवणेन 'कोडहम्' इति पर्यालोचन- पराणां परमात्मनो नामात्मकप्रमाणेनैव तत्वनिश्रयः स्यादवेत्यङ्गीकार्यम, प्रसिद्धानां भगवन्नाम्नां सर्वेषां त्रिविधपरिच्छेदरहितपरब्रह्मार्थकत्वात्। उक्तं च 'सर्वाण्येतानि नामानि परस्य ब्रह्मणोऽनघ इति सहस्रनाम भाष्ये दर्शितविष्णुधर्मवचनेन'रमन्ते योगिनोऽनन्ते सत्यानन्दे चिदात्मनि। इति समपदेनासौ परं ब्रह्माभिधीयते ॥' इति रामतापन्युपनिषद्वाक्येन च भगवन्नाम्नैव ब्रह्मसाक्षात्कारः स्यादित्यर्थः कण्ठरवेणोक्तः । च्यवनस्मृतौ

(45) प्रायश्चित्तप्रकरणे 'श्रुतिस्मृतिपुराणेषु रामनाम समीरितम्। तन्नामकीर्तनं भूयस्नापत्रयविनाशनम् ॥ सर्वेषामेव पापानां प्रायश्चित्तमिदं स्मृतम् । नातः परतरं पुण्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते ।। नामसंकीर्तनादेव तारकं ब्रह्म दृश्यते।' इति संदर्भेण भगवन्नामात्मकप्रमाणेन तत्वज्ञानं भवेदेवेत्यर्थो दर्शितः। श्रीनृसिंहाश्रमचरणैर्भेदधिकारे नृसिंह :ति नामैव ब्रह्मात्मैक्यं बोधयतीत्यर्थ प्रतिपादयद्गिः उक्तविरक्तानां मध्ये केषांचिदुक्तप्रवादश्रवणेन संदिहानानां जगदीश्वरानुग्रहवशादुपनिषन्महावाक्यमृपस्थितं स्यात्, तेन तत्त्वज्ञानं स्यादित्यभ्युपगन्तव्यम्। उक्तश्रायमर्थः 'सोऽविमेत्, तस्मा-

गिरीयेषु हिरण्यगर्भस्य जातमात्रस्य प्राक्तनसुकृतवशादत्यन्तपरिशुद्धकरण- ग्रामस्थोपनिषद्वाक्यमुपस्थितं तेन तत्वज्ञानमभवदिति प्रतिपादनेन। अन्येषां तु नामकीर्तैनेन साधनचतुष्टयसंपत्तिः स्यात् तदनन्तरं वेदान्तश्रवणमनन- निदिध्यासनैस्तत्वज्ञानं स्यादित्युक्तोऽयमर्थः मात्स्ये 'विष्णोर्नामैव पुंसः शमलमपनुदत्पुण्यमुत्पादयच्च बह्मादिस्थानभोगाद्विरतिमथ गुरोः श्रीपद- द्वन्द्वभक्तिम्। तत्त्वज्ञानं च विष्णोरिह मृतिजननभ्रान्तित्रीजं च दग्ध्वा पूर्णानन्दैकबोधे महति च पुरुषं स्थापयित्वा निवृत्तम् ।' इति वचनेन । अन्येषां तु कृतवेदान्तश्रवणमननानां निदिध्यासनस्थाने नामकीतने कृते तन्नामकीर्तनेना प्रतिबद्धापरोक्षात्मज्ञानं भवेदेव, नामकीर्तनेन निदिध्यासन- फलं भवेदित्यर्थप्रतिपादकस्य 'ध्यायन्कृते यजन्यज्ञैः' इति विष्णुपुराण- वचनस्य तदर्थस्य च प्रागेव दर्शितत्वात्। अन्येषां तु प्रायणकाले नाम- कीर्तनेनैवाप्रतिबद्धापरोक्षात्मज्ञानं भवेदेव। एतदर्थाभिधायकस्य 'तन्नाम- कीर्तनादेव तारकं ब्रह्म दृश्यते' इति च्यवनस्मृतिवचनस्यानुपद द्शित- त्वात्। अन्येषां तु नामकीर्तनपराणां प्रायणकाले जगदीश्वरस्तत्त्वज्ञानोप- देशं करोति, तेन तत्त्वसाक्षात्कारः स्यादित्यङ्गीकार्यम्। दर्शितश्रायमर्थः स्कान्दे श्रीरामगीतासु- 'यावज्जीवं प्रणवमथ वा वर्तयेद्ठद्रियं वा

(46) आाजुर्षेदं वसतिमथ वा वारणस्यां विदध्यात्। त्यक्त्वा लज्जां कलिमल- विषच्छेदकानरियेद्वा विष्णोर्नामान्यनिशममृतप्राप्तिरेषा चतुर्घा ।।' इति वचनेन काश्यां मरणकाले परमेश्वरस्तारकमुपदिशतीत्यर्थस्य काशीखण्डादौ सुप्रिद्धत्वेन तस्मिन्वचने नामकीर्तनस्य काशीवाससमभिव्याहारान्नाम- कीर्तनपराणामपि मरणकाले तारकोपदेशकल्पनस्यावश्यिकत्वात्, अन्यथा तत्समभिव्याहारस्य वैयथ्यापत्तेः। एते पक्षाः सर्वेऽपि ज्ञानसाधनत्वेन सकृन्नामकीर्तवविधायकानाम् 'आस्य जानन्तः' इति ऋग्वेदयजुर्वेदमन्त्री 'ज्ञानमार्ग च नामतः' इति रामतापन्युपनिषद्वाक्यं चेति त्रयाणां श्रति- वाक्यानां संमताः । अत एव तत्पक्षाः सर्वे श्रौता एवेति सर्व सुस्थम् ।

नन्वत्र सकलपापक्षयसाधनैः सकलाम्युदयसावनैः सकलमुक्तिसाघनैश्च विकल्पेन साधनामिनं सकृन्नामकीर्तनमङ्गसामान्यानपेक्षमेवेत्युक्त तदनुपपन्न- मेव लघुगुरुसाधनयोर्विकरपाङ्गीकारे गुरुसाधने कस्यापि प्रव्टत्तिर्न स्यादिति गुरुसाघनाभिधायकशास्त्रस्य सर्वस्याप्यननुष्ठानलक्षणाप्रामाण्यापत्तेः। अतो नामकीर्तनशास्त्रस्य सकलगुरुसाघनाभिवायकशास्त्राणां च विरोधस्य प्रती- यमानत्वेन कक्ष्य शास्त्रस्य स्वार्थपरत्वं कस्य शास्त्रस्यान्यथानयनमिति पर्या- लोचिते बहूनामनुग्रहन्यायेन गुरुसाधनाभिधायकशास्त्राणामत्यन्तबहुत्वेन तच्छास्त्राणामनुसारेणात्यन्तस्वल्पस्य नामकीर्तनशास्त्रस्यान्यथानयनमेवो-

स्वर्गसाधनत्वेनोक्तानामाया सतारतम्येन कण्ठरवेणैव स्वर्गफले तारतम्यस्यो- कत्वेन साधनायासतारतम्येन फलतारतम्यं सर्वत्र कल्पनीयमेवेत्युक्तप्राय- लात्। अत एव हि निबन्धनकारैर्ळधुपापे लघुप्रायश्वित्तमेव गुरुपापे मुरुप्रायश्वित्तमेवरेति मायश्वित्तायासतारतम्येन पापक्षयतारतम्यं कल्पितम्। अतः सर्वथानुपपन्न एव लघुगुरुसाघनयोरच्छिकविकल्प इति चेत् अत्रो - च्यते-पेहुकं लघगुरुसाघनविकल्पाङ्गीकारे गुरुसाधनेषु प्रवृत्तिर्न स्यादिति

(47) तदसत्, दृश्यमानप्रवृत्ते रुचिवचित्याद्गुनपन्नताया वक्ष्यमाणत्वेनोपरि कर्म- बोधकशास्त्रेष्वननुष्ठानलक्षणाप्रामाण्यस्य प्रसक्त्यभावात्। ननु नामकीतनं सकलपापक्षयसाधनं सकलपुरुषार्थसाधनं चेति प्रशंसन्तो विद्वांसोSविद्वांसक्ष स्वल्पा जनास्तत्र प्रवर्तन्ते। बहवस्तु विद्वांसोSविद्ांसश्र नामकीर्तनं कस्मिन्नपि फले स्वतन्त्रसाधनं न भवत्येवेति नामकीर्तनं निन्दन्तो गुरुसाधनेप्वेव प्रवर्तमाना दृश्यन्ते। तथा चान्यतरजनानां भ्रान्तिरवश्यं कल्पनीयेति बहू- नामनुग्रहन्यायेन नामकीतने प्रवृत्तिपरस्वरुपजनानां भ्रान्तिः कल्पनीया । तथा च नामकीर्तनस्य स्वतन्त्रसाधनत्वं न सिध्यत्येवेति चेतू; सत्यं निन्द- न्त्येव बहवः । तथापि नामकीर्तनस्य साधनत्वमपलपन्तीति तदनुसारेण नामकीर्तनशास्त्रस्यान्यथानयनमसंगतमेव, सर्वेषां शास्त्रोक्तंसाधनानामसाधन- त्वाभिधानेन निन्दका बहवो जनाः सन्त्येवेति सकलालौकिकश्रेय:साघना नामसाधनत्वाङ्गीकारापत्तेः। तथा हि-ब्रह्मज्ञानस्य प्रशस्यता तज्ज्ञानस्य साधनत्वाभिधानेन तन्निन्दकानामनर्थप्राप्तिश्रोक्ता भगवद्गीतानवमाध्याये 'राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षावगमं धर्म्य सुसुखं कर्तु- मव्ययम् ॥ अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परंतप। अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि' इति वचनद्वयेन। दृश्यन्ते चाद्वितीयव्रह्मज्ञानस्य मुक्तिं प्रत्यसाधनत्वाभिधानेन तन्निन्दका गौतमकाणादजैमिनिपातञ्जलकापिल तन्त्राभिमानिनो माध्वरामानुजशैवशाक्तहैरण्यगभ्षेति वेदान्त्येकदेशिनश्ष बहषः। एवमद्वितीयब्रह्मात्मनावस्थानरूपमुक्तिसिद्धचर्थ सकलधर्माचरण- पराणां मोक्ष: तद्धर्मे्वभ्यसूयया तद्धर्माणामसाधनत्वाभिधानेन तद्धर्मनिन्दका- नामनर्थो योक्तव्यः 'ये मे मतमिद नित्यमनुतिष्ठन्ति नानवाः । श्रद्धा- वन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मत्तम्। सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥' इति भगवद्गीतायां भगवद्वचनद्वयेन। दृश्यन्ते च तन्निन्दका गौतमकाणादादितन्त्राभिमानिनो माध्वरामानुजादयो वेदान्त्येकदेशिनश्रानुपदमुक्ताः। सर्वेषामेतेषां ब्रह्मा-

(48)

स्ववचनमभिमतमेकरेत्यस्थार्थस्य सुप्रसिद्धत्वात्। एवं गौतमकाणादादिभिः

निन्दन्त्यवेत्यर्थः सुप्रसिद्धः। अतो बहवो निन्दन्तीति भिया शास्त्रस्यान्यथा- मथनं केनापि न कृतमिति सर्वज्ञाशखामणिभिर्भगवत्पादौनिर्णीतार्थस्य श्रीमद्विद्यारण्यप्रभृतिभि श्व कलपैरङ्गीकृतस्य नामकी र्तनमा हात्म्य स्याज्ञा ने - नारुच्या च निन्दकानुसारादन्यथानयनशङ्कात्यन्तबुद्धिमान्द्य कतैवत्यर्थो विस्पष्टः। यत्पदार्थे येषामरुचिस्तेषां तत्पदार्थनिन्द्कत्वं यत्पदार्थे येषा रुचिस्तेषां तत्पदार्थे प्रवृतिश्व लोके दृश्यते। तथा हि द्रविडदेशादो स्थित- जनानां मध्ये केम्यश्चिन्मरीचिलवणमिश्नितेन मरीचिरससंज्ञकेन तप्तोदके नान्नभोजनं रोचते ते तत्र प्रवर्तन्ने च। अन्येभ्यस्तु तन्न रोचते ते तत्र न प्रवर्तन्ते प्रत्युत तन्मरीचिरसं निन्दन्ति च । अतस्तेम्यः प्रागुक्तमरीचिर- रसपेक्षयाधिकवित्तव्ययाधिकशरीरायाससाध्येन बडम्बहुमरीचियु क्त्ेनाम्ल - मरीचिरससंज्ञकेनान्नभोजनं रोचते ते तत्र प्रवर्तन्ते। बह्ुम्लरसश्च केम्यश्रिन्न रोचते भो कुमशक्यश्र। अनस्ते तमम्लरसं निन्दन्ति चासुरयोग्योडयमम्लरस इति। अन्यभ्यस्तु तक्रान्नभोजने उपदंशनार्थ निम्बपत्रचूर्ण रोचते। इतरे- भ्यस्तु तद्गोजने तच्चूर्ण न रोचते, तच्चर्णमशक्यं भोक्तुमतस्ते तन्निन्दन्ति च। एवं कुस्तुम्बरीसंस्कृतशाकादिक मरीचितिन्त्रिणीयुक्तं कुस्तुम्ब री प त्र पि ए्टं चेत्युभयं केभ्यश्रिद्रोचते ते तत्र प्रवर्तन्ते च। अन्येभ्यस्तु तदुभयं न रोचते मोक्तुमशक्यमाघ्राणेनापि दमनकरं चातस्तदुभयं निन्दन्ति च। अत्यन्ताम्कं दवि केम्यश्रिद्रोक्तुं रोचते केम्यश्चिन्न रोचते भोक्तुमशक्यं च, अतस्ते तन्निन्दन्ति च। तथा च केषांचिदशक्येऽन्येषां रुचिः प्रवृत्तिश्र अन्येषाम- शक्ये केपांचिद्रुचिः प्रवृत्तिश्च दृश्यते। तथा च लोके येषां यत्पदार्थेऽ रुचिस्ते तत्पदार्थान्निन्दन्ति, तैर्निन्दितऽपि पदार्थे येषां रुचिस्ते तत्र न्रवर्तन्ते तत्पदार्थनिन्दकान्नैव गणयन्ति अरुचिवशान्निन्दकानां वाक्यं न श्रोतव्य-

(49) मेवेति निन्दकानेव निन्दन्ति च। तथा अरुच्या बहुमिनिन्दितेऽपि शास्त्रोक्त साधने येषां रुचिस्तेषां जनानां तत्र प्रवृत्तिरुचितैव, अरुच्या निन्दकस्य वार्त्ता न श्रतव्येति लोकरीत्या सिद्धमेव। दर्शितश्चायमर्थः शास्त्रेप्वपि। तत्र भगवद्गीतायामरुचिवशाद्वहुभिर्निन्दितेऽपि ब्रह्मज्ञाने रुच्या येऽवि- कारिणः प्रर्वतन्ते तेषां न कापि हानिः, तज्ज्ञानं मुक्तिहेतुर्भवत्येवेत्यर्थो दर्शितः 'राजविद्या राजगुह्यम्-' इत्यनुपदमुदाहृतवचनद्वयेन । एवम- रुच्या बहुभिरनिन्दितेपु ब्रह्मात्मनावस्थानरूपमुक्त्यर्थकसकलघर्मेपु रुच्या येSधिकारिणः प्रवतन्ते तेषां न कापि हानि: तैः धर्मैः सा मुक्तिर्भवत्येव, तत्रैव भगवद्गीतायाम् 'ये में मतमिदं नित्यम्-' इत्यनुपदमुद्दाहतवचन द्दयेन।

एवमरुच्या भगवद्जनमकृत्वा वहवो भगवन्तमवजानन्ति, ते महा- न्तमनर्थ प्राप्नुवन्ति, बहुभिरवमतस्यापि भगवतः सततं कीर्तनादिरूपभजनं ये रुच्या कुर्वन्ति तेषां न कापि हानिः, प्रत्युत ते महात्मानो दैवीं प्रकृति- माश्रिता इत्यर्थो दर्शितः 'अवजानन्ति मां मूढा मानुपीं तनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्रवरम् ॥ मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः। राक्षसीमामुरीं चैव प्रकृति मोहिनीं श्रिताः ॥ महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः।भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भृतादिमव्ययम् । सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्र दढव्रताः । नमत्यन्तश्र मां भक्त्या नित् युक्ता उपासते ॥' इति श्रकोकचतुष्टयेन ।

एवम् 'सर्वार्थशक्तियुक्तस्य देवदेवस्थ चक्रिणः । यद्वाभिरोचते नाम तत्सवार्थेषु कीर्तयेत्। सर्वार्थसिद्धिमाप्नोति नाम्नामेकार्थता यतः ॥' इति सहस्रनामभाष्यान्ते भगवत्पादैर्दशितविप्णुधर्मवचनेन 'यद्ाभिरोचते नाम' इत्युक्त्या भगवन्नाम्नां मध्ये किंचिन्नाम रोचते केम्यश्चित् एकमपि नाम केभ्यरिचिन्न रोचत इत्यर्थो दर्शित इत्यनेन। येषामरुचिस्ते भगवन्ना- 7

( 50 ) मानि निन्दस्ति, येषां रुचिर्भगवन्नामसु ते प्रवर्तन्ते, तेषां भगवन्नामभिः सर्वार्थसिद्धि: स्यादेवेत्यर्थो दर्शितः । अतः सिद्धं नामकीरतने प्रवृत्तिमतां नामकीतने रुच्यभाववद्गि: कृतनिन्द्वया न कोऽपि दोष इंति। एवं दृश्य- मानलघुकर्मरूपनामकीर्तनमपहाय बहूनां गुरुकर्मसु प्रवृत्तिश्चोपपन्नैव, नामकीर्तने रुचिरहितानां गुरुकर्मस्वेव रुचियुक्तानां गुरुकर्मस्वेव प्रवृत्तेरवश्यं- भावित्वात्। शारीरकमीमांसायां देवताधिकरणे दर्शितेन 'तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्टचां प्रतिपेदिरे। तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः। हिंस्राहिंस्रे मृदकूरे धर्माधर्मो ऋतानृते। तद्राविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ।' इति वचनसंदर्भेण लौकिकेप्वलोंकिकेषु गुरुषु लघुषु च कर्मत्वा- वच्छिन्नसकलकमसु रुचिवैचित्रयात्प्रवृत्तेदर्र्शितत्वान्। तथा हि तेषां सृष्ट- प्राणिनां मध्ये ये प्राणिनः प्राक्मृष्टयां यानि कर्माणि लौकिकान्यलौकिकानि लूनि गुरूणि च प्रतिपेदिरे प्राप्तवन्तः, येषु कमसु प्रवृत्ता इति भावः । पुनः सृज्यभानास्ते प्राणिनः तान्येव प्रागाचरितकर्माण्येव पुनः प्रपद्यन्ते प्राप्नुवन्ति, पूर्वकृतकर्मजनितवासनावशात्मागाचरितकर्मस्वेव पुनः पर्वतन्ते इति भाव: । 'तेपां ये यानि' इत्याद्यवचनोक्तकर्माणि लौकिकान्य- लौकिकानि चेत्यष्टविधानीत्यर्थप्रदर्शनपूर्वकं प्रागाचरितकर्मजनितवासना- वशादेव जातरुचिवैचित्र्यात्प्रागाचरितकर्मस्वेव प्रवर्तन्ते इत्यर्थं दर्शयति 'हिस्ाहिंस्र' इति द्वितीयवचनं धर्माधर्मावित्यलौकिककर्मणामुक्तत्वात्, हिस्राहिंस्त्रे इति हिंसाहिंसकर्मणोरुक्तत्वेन मृदुकूरे इत्यनेनोक्तमृदक्ूर- कर्माणि लघुगुरूण्येव अत्र मृदुकूराणि क्रियात्मकान्येवेति सिद्धत्वेन मृदु- शब्द: मृहुस्पशंद्रव्ये मुख्यः स्पशरहितपदार्थे गौणः इत्यर्थस्य तथा क्रूर- शब्द: चेतनरूपघातुके मुख्यः अचेतनरूपक्रियायां गौण इत्यर्थस्य च सिद्धत्वेन कर्मणो मृदुत्वं सुलभत्वम्, तच्च सुखसंपाद्यत्वमेव, कर्मणि क्रूरत्वं च दुर्लभत्वमेव, तच्चात्यन्तायाससाध्यत्वमेव। अत एवात्यन्तायासेन यत्किं- चित्कर्म कुर्वन्तं दृद्टा अत्यन्तक्रूरकर्म करोत्युदरंनिमित्तमिति अत्यन्तकरूरं

(51) तपश्चरति परलोकार्थमिति च व्यवहारो दृश्यते। यथा भगवद्गीतायाम् 'अशास्त्रविहितं घोरें तप्यन्ते ये तपो जनाः। दम्भाहंकारसंयुक्ताः कामराग- बलान्विताः ॥ कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः। मां चेवान्तःशरीरसथं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥' इति संदर्भेण। घोरं तपः तथात्यन्तदुरनुप्नेयं तत्स्वरूपं चोक्तम्। तथास्य कर्भणः क्रूर्त्वमायाससाव्यत्वमेवेत्यवगम्यते। कि चात्र तेषां ये यानि इति प्रथमवचने येपां ये यानि कर्माणीति सामा- न्येन कर्मत्वावच्छिन्नकर्माणि सर्वाण्युक्त्वा तेषामेत्र कर्मणां विशेपरुपत्वा- भिधानायारम्य 'हिस्राहिस्रे' इत्यादिना अष्टविधताया उक्तत्वन एते- व्वष्टविधकर्मसु नानाविधभेदभिन्नानि कर्माणि सर्वाण्यन्तर्भूतानीत्यवश्यं वक्त- व्यत्वेन मृदुकूरे इति वाक्यस्य लघगुरुकर्मपरत्वमनिवार्यमेव्र। एवं लघुगुर्वा- ८ दिभेदभिन्नेप्वष्टविधकर्मसु प्रवृत्तिहेतुरुक्तः 'तद्गाविताः' इत्यादिना । तद्राविता अष्टविधकर्मस्वकेन वा द्ाभ्यां बहुभिवा यैः कर्मिर्ये जना भाविता वासिता: तान्यन वासनोत्पादककर्माण्येव ते जनाः प्रपद्न्ते ट यत्कर्मजातवासनाश्रया ये जनास्ते तद्वासनावशात्तेव्वेव कर्मसु प्रवर्तन्ते इति भाव:। तद्वासनानां प्रवृत्तिजनकत्वं च तत्कर्मसु रूच्युत्पादनद्वारेत्याशयेनाह -तस्मादिति। तस्मात् तत्कर्मवासनावासितत्वात् तत्कर्म तस्मै जनाय रोचते तद्रचिवशात्तद्वासनोत्पादककर्मण प्रवर्तते इति भावः । हिंस्त्रेति श्रोक- स्थायं भाव :- हिंस्राद्यष्ट विधकर्मसु पूर्व गुरुकर्मा चरणेन गुरुकर्मव्रासना वास्षित - प्रकृनिका ये जनास्तेषां गरुकर्मस्वेव रुचिरुत्पद्यते, तद्रुचिवशात्ते जना न्ति गुरुकर्मस्वेव प्रवर्तन्ते। एवं लघुकर्मणि हिंस्रकमीदो चेत्यष्टविधकर्मस्वपि प्रवर्तन्ते इति। तथा च तेषां ये यानीत्यादिश्लोकद्वयेन यस्मिलँलघुनि वा गुरुणि वान्यस्मिन्वा कर्मण वासनावशाद्रुचिरुत्पद्यते यक्ष्य जनस्य स तस्मिन्नेव कर्मण प्रवर्तत इत्यर्थः सिद्धः । किं च न्यायोपबृंहितं चैतद्वचन- द्दयम्। तथा हि-मधुराम्ललवणकटुकपायतिक्तरसवत्पदार्थानां मध्ये यम्मिन्पदार्थे भोजनार्थिनो यस्य रुचिः स तस्मिन्पदार्थे प्रवर्तते यम्य

(52)

यस्मिन्पदार्थे रुच्यभावः स तस्मिन्न प्रवर्तते । तथां च कश्न पदार्थ: केषांचिदरुच्या अशक्य एव भोक्तुम् अतस्ते तत्र न प्रवतन्ते केषांचिद- शक्ये पदार्थेंऽन्येषां प्रवृत्तिश्र दृश्यते इत्यर्थः प्राग्विस्तरेण दर्शितः । तथा च यस्य यस्मिन्पदाथें रुचिः स तस्मिन्पदार्थे प्रवर्तते यस्य यस्मिन्वस्तुनि रुच्यभावः स तस्मिन्सर्वथा न प्रवर्तते इत्यर्थः । 'लोके तेषाँ े यानि' इति

2 वचनद्दये च समानतया दृश्यत इति तद्वचनद्दयस्यैतल्ौकिकन्यायोपबृंहि- तत्वमनिवार्यम्, न्यायोपबृंहितवचनं न्यायविरुद्धवचनजातादपि प्रबलमित्ये- तत्सकलश।स्त्राभिमितमित्यर्थः सुप्रसिद्ध इति न्यायोपबृंहिततया प्रबलाभ्याम् 'तेषां ये यानि' इत्यादिदर्शितवचनाभ्यां वासनावशाद्स्य यत्र रुचि: स तत्र प्रव्तते इत्यर्थाभिधानेनात्यन्तलघुभूते नामकीतने रुच्या स्वल्प- जनानां विद्ुषामविदुषां च प्रवृत्तेः। तथा नामकीर्तनेऽरुच्या अत्यन्तगुरु- भूतधर्मेप्वेव रुच्या बहूनां विदुषामविदठुषां च पवृत्तेश्रोपपन्नत्वं दर्शितम् । सितशर्करान्वितात्यन्तोत्तमगोक्षीरे उत्तमसितशर्करागोघृताम्यां विनिर्मिते गोपूमपिष्टविकाररूपल्कोत्तमे चारुच्या केषांचित्तव्रोजनप्रवृत्त्यभावस्य दर्शनात् वहूनां द्रवेडदेशस्थानां निम्बपत्रचूर्णे रुचिवशादत्यन्तारुचिहर- मिदं चूर्णमिति श्राघनपूर्वक तत्र प्रवृत्तेदर्शनात्। एकस्मिन्नेव कुस्तुम्बरी- पत्रपिष्टे दृढरुचियुक्तानां महाराष्ट्राणामत्यन्तक्राघनपूर्वकं तत्र प्रवृत्ते: तथा तत्मिन्नेव पिष्टेऽत्यन्तारुचियुक्तानां बहूनामत्यन्तनिन्दनपूर्वकं वमनपूर्वकं च निवृत्तेश्र दृश्यमानत्वात्। महिम्नःस्तवेऽप्ययमर्थो दर्शितः-'त्रयी सांख्यं योगः पशुपतिमतं वैष्णवमिति प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च । रुचानां वैचित्यादूजुकुटिलनानापथजुषां नृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामणव इव ॥' इति श्लोकेन। तद्वचने कुटिलमार्गे रुचिमांस्तन्मार्गं परामदमदः पथ्यमिति स्तुवन्प्रवतत इत्यर्थप्रतिपादनेन कुटिले रुचिमानृजुमार्गमपीदम- श्रेष्ठमिदमपथ्यमिति निन्दवृनमार्गान्निवर्तत इत्यर्थो दर्शितः। एवमृजुमार्गे रुचिमान्कुटिलं निन्दन्नजौ प्रवर्तत इत्यर्थोडपि दर्शितः । अतो नामकीर्तनेऽ-

(53) रुचिवशाद्वहूनां तन्निन्दनपूर्वकं ततो निवृत्तेर्गुरुकर्मसु दृढरुचिवशात्तत्कर्मसु प्रवृत्तेश्र युक्तत्वं सिद्धमेव।

सौलभ्यस्य सुलभसाधनेष्वनादरहेतुत्वं तदनादरणस्य सुलभसाधने केवलासाघनत्वबुद्धिजनकत्वं च दर्शितं स्कान्दे पुराणे। तत्र केनचिद्राज्ञा जलदानमवश्यं कार्यमिति श्रीवसिष्ठादिभिवोधितेनापि तज्जलदानाकरण· पूर्वकमुक्तेन 'यज्जलं सर्वतो लम्यं तद्दाने कि फलं भवेत्' इति वचनेन. लघुसाधनेषु जातारुचिस्तल्घुसाधनेप्वनादरणमसाधनत्वभ्रान्ति तेपु पवृत्त्य- भावं च जनयतीत्यर्थो दर्शितः । विस्पष्टं दर्शितश्चायमर्थः श्रीमद्गागवते दशमस्कन्धे। तत्र कदाचित्सूर्योपरामसमये श्रीकृष्णस्य निकटे समुपविष्ा नारदादयो महर्षयः 'नमो वः सर्वदेवेभ्य ऋषयः श्रोतुमर्हथ । कर्मणा कर्मनीहारो यथा स्यान्नस्तदुच्यताम्' इति वसुदेवेन पृष्टाः किमयं स्वाधीनं सर्वज्ञमीश्वरमपहायास्मान्पृच्छतीत्याश्चर्याविष्टा आसन्। तान्प्रत्युक्ते 'नातिचित्रमिदं विप्रा वसुदेवो बुभुत्सया। कृष्णं मत्वार्भकं यन्नः पृच्छति श्रेय आत्मनः ॥ संनिकर्षो हि मर्त्यांनामनादरणकारणम्। गङ्गां हित्वा यथान्याम्भस्तत्रत्यो याति शुद्धये ॥' इति नारदवाक्यसंदर्भे अनुपमसुकृत- शालिनोऽपि वसुदेवस्य नित्यसिद्धसवेश्वरत्वसवज्ञत्वाद्यनन्तकल्याणगुणाकरे

संनिकर्षवशादभवदिति तथा गङ्गातीरस्थमनुष्याणां संनिकर्षवशादनादरण- शब्दितपरिभवो निरुपमपावनपटयिति गङ्गाम्भसि सकलतीर्थिवरेभ्यो गरी- यसि सामान्यतीर्थापेक्षयापि निकृष्टत्वबुद्धिर्जायते मनुष्याणामेष स्वभाव इति चार्भो दर्शित इति वसुदेवादीनां तद्रगवदुपेक्षया गङ्गातीरस्थानां तड्ङ्गोपेक्षया च सकलमनुप्याणां सर्वत्र सदात्यन्तसंनिकृष्टे भगवन्नाम्नि तत्संनिकषर्वशाद्वहूनां नराणां तन्नाम्नि हि परिभवः, स्वतन्त्रतया साधन- त्वाभावभ्रान्तिश्र स्यादेवेत्यर्थः कैमुतिकन्मरायसिद्ध एव। तथा चैतद्रागवत-

( 54)

संदर्भेण दश्यमानस्य भगवत्नाम्न्यसाधनत्वभ्रमस्य परिभवस्य प्रवृत्त्यभावस्य चात्यन्तसंनिकर्ष एव हेतुरिति दर्शितं भवति। एवं च 'स्वनेदिष्ठ तीर्थ जगति समकालः कवयिता निजस्त्रीलावण्यं निजभवनसीमौषघिलता। जगत्ख्यातो मन्त्र:सकलसुलभो निष्कृतिविधि्न गण्यन्ते लोकैरतिपरिचयाल्पी- कृतगुणैः ॥' इत्यभियुक्तवचनम, तथा 'प्रथमदिवसचन्द्रः सर्वलोंकैकपूज्यः स तु सकलकलाभि: पूर्णबिम्बोऽपि नाहः । अतिपरिचयदोषः कस्य नो हन्ति मानं नवनवगुणरागी प्रायश्रः सर्वलोकः ॥' इत्यभियुक्तवचनम्, तथा 'अतिपरिचयादवज्ञा संततगमनादनादरो भवति। मलये भिल्लपुरंध्री चन्दनतरुकाष्ठमिन्धनं कुरुते ।' इत्यभियुक्तवचनं चानुसृतं भवति। यद्युक्तं सर्वत्रायासाधिक्यात्फलाधिक्यकल्पनं मीमांसकैरवगमितमिति तदत्यन्तम्रान्तिमूलकमेव, सर्वत्र तत्कल्पनस्य पूर्वमीमांसकानामुत्तरमीमांस- कानां चाभिमतविरुद्धत्वात्। 'दन्ना जहोति' इति श्ुत्या क्रत्वङ्गत्वेन क्रतूपकारायैव दविस्वीकारायासापेक्षया 'दघ्नेन्द्रियकामस्य जुहयात्' इति श्रत्येन्द्रियलक्षणफलसाधनतयार्थात्क्रतूपकाराय च दधिस्वीकारे आया-

-6 फलस्य पूर्वमीमांसकैरङ्गीकृतत्वेन, तथा 4 चमसेनापः प्रणयेत्' 'गोदोहनेन पशुकामस्य ' इत्यत्र पलार्थ गोदोहनस्वीकारे आया- कतूपकाररूपफलस्य पशुलक्षणफलस्य चेति फल्द्वयस्याध्यङ्गीकृतत्वेन, तथा 'खादिरो यूपो भवति' 'स्वादिरं वार्यकामस्य' इत्यत्र फलसाधकत्वेन खादिरत्वोपादानेऽप्या- यासाधिक्यलेशस्याप्यभावेपि कृनूपकाररूपफलस्य वर्यलक्षणफलस्य चेति फलदयस्याङ्गीकारेण, तथा द्वादशाध्यायचतुर्थपादे 'सत्रे गृहपतिर- संयोगाद्धौत्रवत' इत्यधिकरणे, गृहपतेः फलभूयस्त्वमञ्जनादि फलिसंस्कारा- त्मककर्माधिक्यादिति पूर्वपक्ष प्रापय्य सिद्धान्ते तु फलिसंस्काररूपकर्माणि सत्रफलभोकृमि: सवैरप कार्याण गृहपतेः फलभूयस्त्वं तु 'यो वै सत्रे

(55) बहूनां यजमानानां गृहपतिः सत्रस्य प्रत्येता स हि भूयिष्ठामृद्धिमाप्नोति' इति वचनबलाङ्गवति नं संस्काराधिक्यादित्युक्त्या अध्वयवाद्यपेक्षया गृहपत्वेरायासाल्पत्वेऽषि तद्ध्वय्वद्यपेक्षया गृहपतेः फलभूयस्त्वाङ्गीकारेण च सर्वत्रायासानुसरेण फलकल्पनं मीमांसकैरङ्गीकृतविरुद्धमेवेत्यर्थस्य विस्पष्टत्वात्। अत्रायासाभावेऽपि वचनोक्तफलाङ्गीकारे, तथा अग्निहोत्र- दर्शपूर्णमासादावायासाधिक्यात्स्वर्गरूपफलाधिक्यकल्पने, तथा अल्साया-५ सवतो गृहपतेरधिकफलाङ्गीकारे, तथा भीमांसकानां 'न हि वाचनिकार्थें न्यायः प्रवर्तते' इति पवादे, तथा 'न हि वचनस्यातिभारोऽस्ति' इति प्रवादे, तथा 'कि हि वचनं न कुर्यात्' इति प्रवादे च।

पर्यालोच्य हि यत्र वचनविरोधाभावस्तत्रैव लौकिकन्यायानां प्रवृत्तिः इति सककलोकरीत्या आयासतारतम्येन फलतारतम्यं कल्प- नीयम्। यत्र वचनस्य फलाभिधाने तात्पर्य तत्र वाचनिकं फलमवश्यमङ्गीकर्त- व्यं वाचनिकार्थे लौकिकन्यायानां प्रवृत्त्यभावादिति मीमांसकानामाशयोड- वधीर्यत, अन्यथान्निहोत्रदर्शपूर्णमासादावायासतारतम्येन फलकल्पनस्य 'दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात्' इत्यादावायासाधिक्यं विनैवाधिकफलाङ्गी- कारस्य च परस्परविरोधाङ्गीकारापत्तेः, 'नहि वाचनिकार्थे न्यायः प्रवर्तते' इत्युद्दाहृतप्रवादत्रयस्याप्यनृतत्वापत्तेश् । मुप्रसिद्धमेव लोके क्वचिदाया- साधिक्ये फलाधिक्यं किदायाससाम्ये फलाधिक्यं कचिदायासस्याल्पत्वेऽ- पि फलाधिक्यं च। तथा हि-कश्चन भूप्रदेशविशेषः करीषपत्रादिप्रक्षेप- रूपायासं विना यावत्फलति स एव भूप्रदेशविशेषः करीषपत्रादिप्रक्षेप-

समानेऽपि पुरुषायासेSत्यन्तसारवद्धूमाविकफलं दृश्यते। एवमत्यन्तसार- वज्मिरत्यन्तायासं विनैव यावत्फलति ऊपरभूमिर्बहकरीषप्रक्षेपादिरूपात्य- न्तायासेनापि तावन्न फलति, किंतु तन्न्यूनमेव फलं तत्र दश्यते। एवमेक-

(56) भूप्रदेशे यावत्फलं तत्समानसारवति तद्विगुणभूप्रदेशे तद्विगुणं फलं दृश्यते। एवमत्यन्तसारवति भूप्रदेशे यावत्फलं दृश्यते तद्वत्साररहिते तद्विगुणेऽप्यू- षरभूप्रदेशे ततो न्यूनमेव फलं दृश्यते। एवं गजशिरःपरिमितं समीचीन- दृढपाषाणं योजनपर्यन्तं नीत्वा विक्रेतुर्यावत्फलं दृश्यते कपित्थफलपरिमितं समीचीनं दीपवत्प्रकाशमानं माणिक्यं योजनपर्यन्तं नीत्वा विक्रेतुस्ततोSयुत- गुणं लक्षगुणं ततोऽप्यधिकं च फलं विज्ञायते। तथा चलोके क्वचिदाया- साधिक्याल्फलाधिक्यं तथा क्वचिदायाससाम्येऽपि फलाधिक्यं क्वचिदाया- सस्यात्यन्ताल्पत्वेऽपि फलाधिक्यं च सिद्धमेव । अत एव मीमांसकैरपि

द धिगोदोहनखादिरत्वादिप्वाया ससाम्येऽप्यायासाल्पत्वेऽपि फलाधिक्य- मङ्गीकृतम्।

उत्तरमीमांसाकारेर्भगवत्पादैस्तृ भगवद्रीतासप्तमाध्याये 'अन्तवत्तु फलं तेषां तद्वत्यल्पमेघसाम्। देवान्देवयजो यान्ति मद्गक्ता यान्ति मामपि ॥' इति वचनभाप्ये 'समानेऽप्यायासे मामेव न भजन्तेऽनन्त- फलायाहो खलु कष्टं वर्तत इत्यनुक्रोशं दर्शयति भगवान्' इत्युक्तम् । तद्राप्ये समानेऽप्यायासे देवतान्तरभजनपराणामन्तवत्फलं भगवद्गजन- पराणां मुक्तिरूपमनन्तफलं च कण्ठरवणोक्तम। नवमाध्याये 'यान्ति देवव्रता देवान्पितृन्यान्ति पितृव्रताः। भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्या- जिनोऽपि माम् ।।' इति वचनतात्पर्याभिधायके 'समानेऽप्यायासे मामेव न भजन्तेऽज्ञानात् तेन तेडल्पफलभाजो भवन्तीत्यर्थः, न केवलं मदूक्ताना- मनावृत्तिलक्षणमनन्तफलं किं तु सुखाराधनश्राहम् कथ पत्रं पुष्प फलं तोय- मित्युक्तम् ? तत्रावतारिकारूपभाप्ये देवतान्तरभजनस्यात्यन्तायाससाध्य- स्याल्पफलम अनायाससाध्यस्य भगवन्भजनस्य मुक्तिरूपमनन्तफलं च विस्पष्टं दर्शितम्। बृहदारण्यकोपनिषत्पश्चमाध्याये-'अथ संपदः' इत्यारम्थ

(57) बहुविघसंपट्टपासनािधायकश्चुतेव्याया नरूपे। अथ संपद उच्पन्ते-संपन्नाम केनचित्सामान्येनाभिहोत्रदीनां कर्मणां फलवतां कर्तुस्तत्फलाय संपादनं संपत्। फलस्यैव सर्वोत्साहेन फलसावनानुठाने प्रयतमानानां केनचि-

मादायालम्बनीकृत्य क्मफलनिद्वत्तायां सत्यां यत्कमफलक्ामो भवति तदेव संपादयति, अन्यथा राजसूयाश्वमेधपुरुमेघसवमेघलक्षणानामधिकृतानां त्रैवर्णिकानामपि केषांचिदसंभवात्तेषां तत्पाठ: स्वाध्यायार्थे: केवलः स्यान्। यदि तत्फलप्राप्त्युपायः कश्चन न स्यात् तस्मात्तिषां संपदव तत्फलप्राप्तिः ; तस्मात्संपदामपि फलवत्त्त्रम् अतः संपद आरभ्यन्ते इत्यादिभाप्ये तद्राप्य- व्याख्यानरूपे 'फलवत्कर्मणां क्वापि किचित्सामान्यसंश्रयात्। संपत्ति- महतां संपदरपीयः कर्मसूच्यते। यदि वाक्यफलस्यैव किंचित्सामान्य- वर्त्मना। संपादनं भवेत्संपद्दग्निहोत्रादिकर्मणि ॥ संपदा चेत्फलप्राप्ति- रग्निहोत्रादिकर्मणाम्। त्रयाणामपि वर्णानां तत्पाठः फलवान्भवेत् ।। नातिभारोऽस्ति नो बुद्धे: शास्तरं चेत्परमं भवेत्। विदुषां अयसे तेडध्वा न क्वचित्पतिहन्यते ॥' इत्यादिवांर्त्तिके च। अल्पायाससाध्येनात्निहोत्रादि- कर्मणात्यन्तमहायाससाध्याश्रवमेधादिरूपमहाक्रतुफलं स्यादित्यर्थः कण्ठरवे- गोक्तः। अन्याश्र संपदुपासना अत्यन्तमहायाससाध्या देवलोकादिफलप्रदा बह्वचः प्रतिपादिताः। अत्र वार्तिके 'नातिभारोऽस्ति-' इति वार्तिक- शृोकस्यायमर्थ :- शास्त्रं तत्परं संपद्ुपासनस्याश्वमेधादिफलसाधनत्वाभि- धानपरं भवेच्चेत् नः अस्माकं चतुर्मुखब्रह्मणोSवताररूपाणां सर्वज्ञशिखा मणीनां वार्तिकाचार्याणां बुद्धेरुक्तसाध्यसाधनमावाङ्गीकारे अतिभारः अत्यन्तदढशङ्कारूपभारो नास्त्येव। किं तु क्विन्मीमांसकैरायासानुसारेण फरं न्यायैः कल्पितमतोऽत्रापि तथा कल्पनीयमिति मन्दाशङ्कारूपाल्प- भारोऽस्ति, स चाल्पभारः शास्त्रताप्तर्यार्थे न्यायानां प्रवृत्त्यभावेन निराकृत इति तन्निराकरणस्थ 'शास्त्रं चेत्तत्परं भवेत्' इत्यनेन दशितत्वादिति 8

(58) भाव:। अतः शास्त्रतात्पर्यार्थाङ्गीकारे ब्रह्मणोऽवताररूपाणामस्माकं शङ्कारूपभाराभावादेव विदवुपा समीचीनज्ञानवतां श्रेयसे अल्पायासलभ्य महाश्रेयसे अध्वा उक्तसंनटपासनारूपमार्गः क्वचिदपि न प्रतिहन्यते। मोमांसकैः कचिदायासानुसारेण फल्मुक्तमिति तन्नायैरं संपदुपासना- रूपमार्ग: श्रुतितात्वर्चसिद्धत्वान्न पाध्यते इति भावः । तथा च समानायास- स्थलेऽन्यतरसाधनत्य अधिककलानिधानकशारं तथा आयासावहसाधन- फलापेक्षया लघुसाधनस्याधिकफ्लानियायकशाजं चोपमृद्य सर्वतायासानु- सारेण इलकल्पनपक्षत्न सकलपूर्वमीमांसकमतविरुद्धत्वं सकलोत्तरमीमांस- कमतविरुद्धत्वं च विस्पटम् ।

यदप्युक्तं गुरुपापे गुरु प्रायश्वित्तं लघुपापे लघु प्रायश्च्ित्तमिति प्राय- श्वित्तायासानुसारेण निबन्धनेषु व्यवस्थानितमिति तातंकि वचनैरेव गुरुपापे गुरु प्रायश्चितं लघुपापे लघु प्रायश्वित्तं चोक्तम् अतस्तद्वचनस्वारस्यानुसारेणैव व्यवस्थापितमित्युच्यते, अधवा तातारपेणैव प्रवृत्तवचनस्वारत्यं क्वचिन्न्या

तत्रादपक्षे तावदिष्टापत्तिः तात्पर्येण प्रदृत्तवचनानां स्वारस्यानुसारेण व्यव. स्थापनस्य पूर्वोत्तरमीमांसकानां सवेषामभिमतत्वेन तदर्थाीकारस्यावश्यि. कत्वात् ; द्वितीयपक्षस्तु श्रीमद्विद्यारण्य चर णैबृहन्माधवीयाख्यनिवन्धनस्यादौ सम्यद्डिराकृतः। उक्तं च तत्रैव मावीये-'सर्वथापि त्वया प्रोक्तां निर्मूलां बुद्धिकल्पिताम्। कामाकामादिभेदेन नाङ्गीकुर्मों व्यवस्थितिम् ॥ वचनेष्वेव कामादिव्यवस्था लभ्यते यदि। सुखेनाभ्युपगच्छामो वाक्यैक- शरणा वयम् ।' इति। कामछतपापे महत्प्राय्वित्तमकामकृतपापेडल्प. प्रायश्वित्तमित्वर्थः । प्रायत्वितयोरत्वं महत्त्वं चानायासमहायासकृत- मित्येतत्पूर्वपक्षे विव्रक्षितमित्यर्थो दर्शितस्तत्रैव माधवीये 'इदमल्पं महच्चेद- मिति ते किं नियामकम्। अनायासमहाचासौ यद्यल्पत्वमहत्त्वयोः। हेतु-

(59) र्महाव्रतास्तर्हि भवेयुः कर्षकादयः ॥' इति। स्मृतित्याख्यातृभि: कृतव्य- वस्थायाः प्रयोजनमुक्त तत्रैत्र माधवीये 'स्मृतिव्याख्यावृगिः सवैवचनानां व्यवस्थितिम्। झुत्राणैनन्दपतयो व्युत्पाद्यन्ते हि केवलम् ।।' इति। केवलं मन्दमतिव्युत्पश्यर्थमेव सा व्यवस्था न प्रामाणिकीति भावः। तद्व्वस्थाया अप्रामाणिकत्े हेतुरुक्तसतजैव माघवीये कलपिता मानुषी बुद्धिःसा च न व्यवतिष्ठते 1 अत एव निवन्धेषु दृश्यते नैकवाक्यता।' इति। हेत्वन्त- राणि चोकतानि 'देशमेदात्कालमेदात्पुभेक्वादन्वथान्यथा । विपर्यस्यति शास्त्रार्थ इति पूर्तमत्रादिषम् ॥ इति । देशभेदादित्यस्य 'अयोध्या मधुरा माया काशी काश्ची अवन्तिका। पुरी द्वारवती सेतुबन्धो रामे- श्वरश्च सः॥' इति इत्यादिषु महापुण्यक्षेत्रेषु अन्येषु सामान्यभूमदेशेषु च कृतजपदानवासादी नामायाससाम्ये समानपुण्याङ्गीकारापत्ेः, गङ्गागोदावरी- कृष्णवेणा का वेरीघ नुष्कोव्यादिम हातीर्थेषु सामान्यतीर्थेषु च कृतस्नानतर्पणा- दीनामायाससाम्ये समानपुण्यामीकारापत्तेः तत्क्षेत्राणां तत्तीर्थीनां च महामाहात्म्यबोधकानां श्रृतिपुराणस्मृत्यादीनां तच्छ्रतिपुराणाद्यनुसारेण कृतानामभियुक्ताचाराणां चाप्रामाण्याङ्गीकारापत्तेः प्रणवगायत्रीनारायणा- ष्टाक्षरीशैवपच्चाक्षर्यादिमहा मन्त्राणां जपस्य भाषामन्त्राणां जपस्य चायास साम्ये फलसाम्याङ्गीकारापत्तेश्षेति भावः। कालभेदादित्यस्य अर्धोदयमहोदय- सूर्योपरागसोमोपरागादिमहापुण्यकालेषु सामान्यकालेषु कृतानां स्नानदान- जपहोमादीनां सकलपुण्यकर्मणामायाससाम्याङ्गीकारापत्ते, अर्धोदयादि- कालेषु कृतकर्मणां महाफलसाघनत्वाभिघायकशास्त्राणां तथा तच्छास्त्र- पामाण्याङ्गीकारपूर्वकं प्रवृत्तशिष्टाचाराणां चाप्रामाण्याङ्गीकारापत्ेश्रेति भावः

दत्तदानस्य व्रात्यभिन्नसामान्यबाह्मणेभ्यो दत्तदानस्य च आयाससाम्ये फल- साम्याङ्गीकारापत्तेः, महाश्रोत्रियेभ्यो दत्तदानस्य महाफलसाधनत्वाभि- धायकक्षतिस्मृत्यादिशास्त्रस्य तथा तच्छास्त्रानुसारेण प्रवृत्तशिष्टाचाराणां

(60) चाप्रामाण्याङ्गीकारापत्तेः परमहंसमहामुनिभ्यो ब्रह्मनिष्ठेम्यः क्षुधितेभ्यो दत्तान्नदानस्य व्रात्यमिन्नव्ह्मचारिभ्यः क्षुधितेम्यो दत्तान्नदानस्य चायास- साम्ये फलसाम्याङ्गीकारापत्ते: 'अनुपनीतशतमेकमेकेनोपनीतेन तत्समम्। उपनीतशतमेकमेकेन गृहस्थेन तत्समम्। गृहस्थशतमेकमेकेन वानप्रस्थेन तत्समम्। वानप्रस्थशतमेकमेकेन यतिना तत्समम्।' इति नृसिंहतापिनी- श्रुतेः । तथा तच्छूत्यनुसारेण प्रवृत्तशिष्टाचारस्य चाप्रामाण्याङ्गरीकारापत्ते- श्रेति भावः । तत्र देशभेदात्कालभेदात्पुंभेद्दादिति हेतुत्रयाभिधानस्यायं भाव :- उक्तरीत्या बहुश्त्यादिशास्त्रसंदर्भीणामुपरोघाक्गीकारे न्यायसाम्या-

तह शास्त्रार्थ: कर्थ निर्णेतव्य इत्याकाङ्ायामुक्तं तत्रैव 'गृण निर्णयमत्र त्वं स्वतःप्रामाण्यवादिनः । प्रतीतेडयेडखिलं शास्त्रं प्रमाणं बाधया बिना । ' इंति। तत्रैव स्थलान्तरेऽप्युक्तम् 'अथापास्यार्थ- वादांशं विधिताक्येषु यद्यथा। प्रतीतं तत्तथा ग्राह्यं बाघं वाचनिकं विना ।' इति। मीमांसविरोघशङ्कायामुक्तं तत्रैव स्थलान्तरे 'मीमांसकत्वमेतत्स्या- द्वाक्यानुसरणेन यत् । व्यवस्थापनमन्यत्तु पाण्डित्यख्यापनं परम् ।।' इति। अन्यान्यपि बहूनि दूषणान्युक्तानि माधवीये। तान्यत्र ग्रन्थवि- स्तृतत्वभिया न दर्शितानि। युक्तमेवेदं तात्पर्येण प्रवृत्तवचनस्वारस्योपमर्दन- पूर्वकमायासानुप्तारेण कृनव्यवस्थाया दुष्टत्वम्। सकलपूर्वोत्तरभीमांसक - मतविरुद्धताया दर्शितत्वात्। अतः सिद्धमेव नामकीर्तनस्य वचनैस्तात्पर्ये- णोक्तफलाङ्ग्रीकारस्य तथा स्वल्पजनानामेव नामकीर्तनरूपलघुधर्मे दृश्य- मानप्रवृत्तेवहनां गुरुधर्मेषु दृश्यमानप्रदृत्तेश्रोपपन्नत्वम् । अनु प्रागाचरित कर्म जनितवास नावश्ञात्तत्कर्भणि रुचिजयिते, तद्ुच्ति- वशात्तस्मिन्नेव कर्मणि प्रवर्तत इत्यर्थः। तस्मिन्नर्थे 'तेषां ये यानि कर्माणि' इत्यादिसंदर्भरूपप्रमाणप्रदर्शनपूर्वकं सम्यगुपपादितः । अब्र एव पूर्व-

(61) जन्मनि कृतनामकीर्तनजनितवासनावशात्तदधीना नामकीतेने रुचि: तद्रवि- दशान्नामकीर्तने प्रवृत्तिश्र जातेत्यङ्गीकर्तव्यम। तदङ्गीकार सकन्नामकीर्त- नस्य मुक्तिसाधनत्वाभावः सिद्ध एव, पूर्वजन्मनि कृतनामकीतने मुक्ति- साधनत्वाभावाङ्गींकारस्यावश्यिकत्वात्। कि च अस्मिश्षन्मनि नामकीर्तन- पराणां पूर्वजन्मनि नामकीर्तनपरत्वं वक्तव्यम्, पूर्वजन्मनि नामकीर्तन- प्रवृत्तिसिद्धये ततः पूर्वजन्मनि नामकीर्तनपरत्वं कल्पनीयम्, तत्पूर्व- जन्मनि नामकीर्तनप्रवृत्तये ततः पूर्वजन्मनि नामकीर्तनपरत्वं कल्पनीय- मित्यधुना ये नामकीतैनपरा दृश्यन्ते ते हयनादिकालमारम्यानेक- कोटिब्रह्मकल्पेषु धृतानन्तकोटिशरीरेषु नामकीतेनपरा एवेत्यवश्यं कल्प- नीयम्। अन्यथा नामकीतने प्रवृत्तिसिद्ध्यभावापत्तेः । तथा चावृत्त- नामकीर्तनस्यापि श्रेयःसामान्यं प्रत्यसाधनत्वं सिध्यति। अतः कोटि- शरीरेषु बहुधावृत्तनामकीर्तनस्यासाधनत्वे एकस्मिअ्जन्मनि आवृत्तनाम- कीर्तनस्यासाधनतायाः कैमुतिकन्यायसिद्धत्वादिति चेत् नामकीर्तने प्रवृत्ते- रिव सकलधर्मप्रवृत्तेरुपपादनीथतायाः समानत्वेन नामकीर्तनप्वृत्तिसिद्धये नामकीर्तनस्यापादितानवस्थायाः सकलवर्भेषु प्रवृत्तिसिद्धये सकलघर्मीणा त्वदुक्तानवस्थापच्या सकलधर्माणामसाधनत्वापत्या कृत्स्नस्यापि शास्त्रस्या- प्रामाण्यापत्तेः । वस्तुतस्तु कस्यापि शास्त्रोक्तसाघमस्य त्वद्क्तानवस्था- गन्धस्यापि नावकाशः ।

तथा हि-'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन इति श्रुत्या यज्ञादिभिर्जातमहापुण्येन तत्त्वज्ञाना- पेक्षया विजातीयेन तत्त्वज्ञाने प्रवृत्तिदर्शिता। एवं विजातीयसुकृतवशा- ज्ज्ञाने प्रवृत्तिप्रदर्शनदृष्टान्तेनैव सकलघर्मेण्वनवस्थावारणाय तेषु विजातीय- धर्मैरपि प्रवृत्तिकल्पनं युक्तमेव, ज्ञान इव नामकीर्तने विजातीयसुकतं प्रवृत्त्युत्पादकमित्यर्थप्रतिपादकवचनानि बहूनि दृश्यन्ते। तत्र श्रीमद्वागवते

(62) अहो बत शवपघोऽतो गरीयान्यज्जिद्वाग्रे वर्तते नाम तुभ्यम्। तेपुस्तपस्ते मुहुवुः सस्नुरार्या ब्रह्मानूचुर्नाम गृह्गन्ति ये वै ॥' इति वचनेन ये भगवन्नाम गृङ़न्नि ते पूर्व तपः तेपुः कृतवन्तः जुहुवुः सर्व होमं कृतवन्तः सस्नुः सकलतार्येषु स्नानं कृतवन्त आर्याः सकलस्वधर्माचरण कृतवन्तः ब्रह्मानूचुः सकलवेदाध्ययनं कृतवन्त इति त्वन्नामग्रह णमहाभाग्योदयरपललिङ्गनानुमातु शक्यते इतितात्पर्यकेण नामकीर्तनादितरघमैरेव नामकीतने प्रवृत्तिर्दर्शिाता। तथा वामनपुराणे 'अश्वमेधादिभियज्ञैनसमेवैस्तथैव च। याजितं तेन येनोक्तं हरिरित्यक्षरद्वयम् ॥' इति वचनेन अश्वमेधाविसकलयज्ञैनामकी- तैनप्रवृत्तिरदशिता। तथा श्रीविष्णुधर्मे 'वाराणस्यां कुरुक्षेत्रे नैमिशे पुष्करे तथा। तद्गतं तन येनोक्तं हरिरित्यक्षरद्वयम् ।। ऋग्वेदो हि यजुर्वेद: साम वेदोप्यथर्वणः । अधीतास्तेन येनोक्तं हरिरित्यक्षरद्वयम् । अश्वमेवादि- भिर्यज्ञैर्नरनेवैः सदक्षिणैः। याजितं तेन येनोक्तं हरिरित्यक्षरद्वयम्॥ गवां कोटिसहस्राणि कन्यानामयुतानि च। दत्तानि तानि येनोक्तं हरिरित्यक्षर- ह्यम ।I' इति वचनैः वाराणस्यादिक्षेत्रवासेन ऋग्वेदादिसकलवेदाध्ययनेन अश्वमधादिसकलयज्ञैर्यजनेन बहुसहस्त्रकोटिगोदानादिना च यः सुमहा- =सुकृतनिचयस्तेन नामकीतने प्रवृत्तिरित्यर्थः सम्यग्दशितः। एवं शिवरहस्ये 'अनेकअन्मभिर्नित्यं पुण्यं बहु कृतं यदि। तदा शिदेति शब्दोडयं सादरं निःसरिप्यति ॥ इति वचनेन बहुजन्मसु दिने दिने स्वधर्माचरणैः सकल- वेदाध्ययनैर्महातपश्ररणैः काश्यादिमहाक्षेत्रवासैः गङ्गादिसकलतीर्थस्नानैश्र महासुकृतराशिं यः संपादयति तदा जगदीश्वरस्य नामादरो जायत इत्वर्थों दर्शितः। तथा चैवं बहुजन्मसु संपादितमहासकृतशालिनः य इह जन्मनि पूर्व जन्मनि वा ततः पूर्वजन्मनि वा केनचित्क्रियमाणं नामकीर्तन शृणुयाद्दा अवशादिना नामकीर्तनं कुर्याद्दा तदवशनामकीर्तनादिना नामकीर्तनवास- नोत्पत्तिः स्यात् तद्वासनावशान्नामकीर्तने रुचिः स्यात् तद्ुचिवशान्नाम- कीर्तने परिदृश्यमाना श्रद्धा प्रवृत्तिश्चोपपन्नैवति त्वदुक्तानवस्थाशङ्गागन्व

(63)

स्यापि नावकाशः। तथा च स्वल्पानामेव विदुषामविद्षा चे नामकीतने वरिदृश्यमानायाः श्रद्धायाः प्रवृत्तेश्र, तथा विद्वुषामविदुषां च बहूनां नामकीर्तनमपहायान्यत्र परिदृश्यमानायाः श्रद्धायाः प्रवृत्तेश्र कारणं दर्शितम्। अनुपद्मुक्तसकलमुकृतशालिनो भगवन्नाम्नि प्रवृत्तिः तत्र किंचिन्न्यूनमुकृतशालिनोऽन्यत्र प्रवृत्तिरित्वर्थस्य दर्शितवचनैः सम्यग्ज्ञातुं शक्यत्वात्। ननु सकलजनानं सकृदवशनामकीर्तनस्य सकलफलहेतृत्वा- ङ्गीकारे तन्नामकीर्तनभिन्नानां सकलाभ्युक्षयनिःश्रेवससाघनरूपसकलधर्माणां सकलप्रायचित्तानां च कदापि फलं नातत्येवेत्वङ्गीकारापत्तिः । सकृदवश- नामकीर्तननैव सकसकरूरपि सिद्धत्वात्। किं च सरवे धर्मा आचमन- पूर्वकं संकल्पपूर्वकनाचरणीया इति आचमनमङ्गरूपाणां तथा संकल्पावयव. रूपाणां तथा कृच्छप्रतिनिधितया स्वशाखात्मकस्य यद्ेदस्य पारायणं विहितं तदेदावयवरूपाणां तथा स्नानदानहोमादयड्रूपाणि जप्यमन्त्ररूपाणि च यानि वेदवाक्यानि तद्वेदवात्यावयवरूपाणां च भगवन्नाम्नामुच्चारणेन

वाङ्गीकारापचि: तद्वयवरपभगवन्नाम्नामुच्चारणेनैव पापक्षयरूपस्य वाम्यु- दयरूपस्य पा मुक्तिरूपन्य वा सकलफलस्यापि सिद्धत्वादिति चेदुच्यते। यदुक्कं सकृदवशनामकीर्तनेन सकलप्रायश्चित्तानां सकलाभ्युदयसाघनानां मुक्तिसाधनानां च कदापि फलं नास्तीत्यङ्गीकारापत्तिरिति तन्न, सकृदवश- नामकीर्तनस्यानि प्रतिबन्धकाभावे मुक्तिहेतुतायाः सिद्धत्वेन वे स्वर्गाद्य- नित्यफलं प्राप्तवन्तः ये प्राज्त्यन्ति तेषां सर्वेषां सककृदवशनामकीर्तनमपि नासीन भविप्यतीत्यर्थस्य सम्यग्विज्ञातुं शक्यत्वेनान्याङ्गत्वविनिर्मुक्तनाम- कीर्तनरहितजनान्प्रति सकलप्रायश्चित्तानां सकलाम्युदयसाधनानां सफल- ताया अनिवार्यत्वात् ; येषां जनानामत्यन्तायासावहसाधनानुष्ठाननैव पापक्षयरूपमभ्युदयरूपं मुक्तिरूपं चेति त्रितयान्यतमं फलं प्राप्तुं सुकृत- मासीत् अत्यन्तसुखसंपाद्यसाधनेन तत्त्रितयान्यतमं फलं प्राप्तु सुकृतसंधो

(64) मासीत्तेषां जनानां सुखसंपाद्ं सकृदवशनामकीर्तनं न भवत्येवेत्यर्थस्य सुष्ट ज्ञातुं शक्यत्वेन ताअनान्प्रति नामकीर्तनभिन्नानां मुक्तित्रितयान्यतमफल- साधनानां सफलतायाः सिद्धत्वाच्च। दर्शितं च सकृदवशनामकीर्त- नस्याषि पूर्वमुकृतसाध्यत्वं पुराणेषु। तत्र भागवते षष्ठस्कन्वे 'अथापि मे दुर्भगस्य वित्रुधोत्तमदर्शने। भवितव्यं मङ्गेन येनात्मा मे प्रसीदति ॥ अन्बथा म्रियमाणस्य नाशुचेर्वृषलीपतेः। वैकुण्ठनामग्रहणं जिद्वा वक्तुमि- हार्हति॥ क चाहं कितवः पापो ब्राह्मणो निरपत्रपः । क्वच नारायणेत्ये- तङ्गगवन्नाम मङ्गलम्॥' इत्यजामिलवाक्यसंदर्भे। यद्यप्यस्मिञ्जन्मनि महा- पापमेव कृतवानथापि दुर्भगस्य मे विबुधोत्तमदर्शने तद्दर्शननिमित्तं तद्दर्श- नार्थ मङ्गलेन जन्मान्तरसकृतेन भवितव्यम्। येन विबरुधोत्तमदर्शनेनात्र मे प्रसीदति अन्यथा जन्मान्तरसुकृताभावे ब्रियमाणस्याशुचेर्वृषलीपतेः गृह्यते वशीक्रियते चित्तं येनेति ग्रहणम् वैकृ्ठनाम इह अस्मिअ्जन्मनि जिड्दा वकुं नाहति। तदेव नार्हतीत्युक्तमर्थ विवृणोति क चाहमित्यादिना इत्यर्थके 'अन्यथा म्रियमाणस्य' इति श्रोके अजामिलकृतसकृदवशनामकीर्तनस्य नन्मान्तरसकृतसाध्यत्वं सम्यक्प्रतिपादितम् । एवं ब्रह्मोत्तरखण्डे च 'भीता शिव शिवेत्याह केनचित्पुण्यकर्मणा' इति श्रोकेन काचिद्राह्मणविधवा कस्यचिच्छूदस्य भार्यात्वेन स्थिता कदाचित्सुरापानेन मत्ता खड्डेन गोवत्सं हत्वा पश्राद्विज्ञाय भीता शिव शिवत्याहेत्यर्थकेन अवशनामकीर्तनमपि महापुण्येनैव साध्यमित्यर्थ: स्फुटं प्रतिपादितः। अनुपदमुददाहृतेषु 'वाराणस्यां कुरुक्षत्रे' इत्यादिविष्णुधर्मवचनेषु सकृत्कीर्तनस्य सकलमुकृतसाध्यत्वं प्रतिपादितम्। तत्रत्येषु येनोक्तं हरिरित्यक्षरद्वयमिति वाक्येषु 'अक्षरद्वयम्' इत्युक्त्या अक्षरद्दयस्यावृत्तेरनुक्त्या च महासुकृतसाध्यत्वेन तत्रोक्तनाम- कीर्तनस्य सकृत्कीर्तनताया दर्शितत्वात्। अतः सिद्धमायासरहितेन नाम- कीर्तनरूपसाधनाचरणेन पापक्षयादिमोक्षान्तफलप्राप्तये येषां महासुकृतं स्वात्तेषामेव सकृन्नामकीर्तनमपि स्यान्नान्येषामिति न कोऽपि विरोधः ।

(65)

च नाम्नां कीर्तनेन स्नानदाननपतराजापत्यकच्छाद्यक्षमेवान्तसकलधर्माणा मानथक्यापत्ति: स्वादिति तदस्षन, अक्गनामस्युवकारकत्वकपफलं विना फलान्तराकाङ्गा नामत्यत्रेति अङ्गषु फलश्रवगमम्ति नदपि अङ्केपु फञश्रवण- मर्थवाद इति च मीमासकानां प्रवादस्य सुप्मिद्ूवेन अवयतानामवय- विघटकत्वरूपफलं विना फलान्तराकालाभावस्य कैगुनिकन्यायसिद्व्वेन आचमनादेरङ्गरूपनाम्नां कीर्तनस्य सक्यमपृनवेवयाक्याकयकनाम्ता कीर्तनस्य च फलाकाक्कायाः अकत्यभावेन अ एव नान्नां कीमनतम स्व्रतन्त्रफल साधनत्वकलपना याःरप्रकतत्यव ्ः कप स्वतःफलरहितेन तन्नाम्नां कीर्तनेन सकछधर्मवैफल्थापत्ेरापादनस्य प्रसक्त्य- भावात्, यथा वेदवाक्यावयवभूननाम्नां कीर्तनस्य फलाक्ीकारे तद्ेदवाक्यानां तद्वेदवाक्याङ्गवर्माणां च फलम्य वैषयर्पतिरूपवाधकं स्थात् तथा लौकिक वाक्यानामलौकिकफलहेतुत्वाभावेन तलीकिकपाक्यावयवरूपनाम्रां कीर्तनस्य वचनैरुक्तफलाङ्गीकारे न किंिद्वाघकम्, अन्यथा तद्वचनाना- मानर्थक्यापत्तेरिति न कोऽपि विरोधः । एवं च विष्णौ रूउनाम्नां सर्वेषां सकलफलसाघनत्वं समानमेव। दर्शितश्रायमर्थो नामलहत्त्रभाप्ये दर्सितेन 'सर्वार्थशक्तियु कस्य देवदेवस्प चाकेगः । यद्राभिरोघते नाम तत्सवीर्थेषु कीर्तयेत् । सर्वार्थसिद्धिमाप्नोनि नाम्नामेकार्यता यतः ॥' इति विष्णुधर्मवचनेन। अत्र विप्णुनाम्नां सर्वेषां फलसाधनसामर्थ्यमाम्ये हेतुरुक्तस्तत्रैव 'नाम्नामेकार्थता यनः' इत। अस्गायं भाव :- नाम्नां विष्णुवाचकत्वेनैव माहात्म्यं वक्तव्यन। तथा च विष्णुवाचकनाम्नां मध्ये केषांचिदधिकसामर्थ्यस्य केषांचिन्न्यूनसामर्थ्यस्य च प्रसक्त्यभावादिति। एवं विष्णौ रूढनाम्नां शिव रूढनाम्नां च फलगदानसामर्थ्य समानमेव। स्फृटमुक्तथ्ायमर्थः नामसहस्रमाप्ये दशितेन : आद्योरन्तरं नास्ति शब्दैरयेंर्जगत्पते।' इति वचनसमनन्तरं प्रवृत्तेन ' नामानि तब गोविन्द 9

(66)

यानि लोके महान्ति च। तान्येव मम नामानि नात्र कार्या विचारणा॥ ' इति हरिवंशे कैलासयात्रायां महेश्वरवचनेन। तत्र महेश्वरः स्वस्य विष्ण्व- भेदाभिधानपूर्वकं 'तान्येव मम नामानि' इति विष्णुनाम्नामेव स्वनामत्व- निर्धारणकरणेन स्वनाम्नां विष्णुनाम्नां च फलप्रदाने तारतम्याभावं दर्शित- वान्। 'अन्यथा तान्येव मम नामानि' इत्यस्य 'नात्र कार्या विचा- रणा इत्यस्य च वैयर्थ्यापत्तेः। एवं विष्णुनाम्नां सर्वेषां फलप्रदृत्व- रूपस्ामर्थ्यसाम्ये उपपत्तिरूपो यो हेतुरुक्तः स एवोपपत्तिरूपहेतुरत्रापि हरिवंशे विष्णुश्िवयोनीम्नां फलपदत्वसामर्थ्यसाम्ये दर्शितो नामापराधाभि- धायके प्रागुदाहृतपासपुराणसंदर्मे। शिवस्य श्रीविष्णोर्य इह गुणनामादि सकलं घिया भिन्नं पश्येत्स खलु हरिनामाहितकरः ।' इति वाक्ये तु विप्णुशिवयोर्नम्नां फलप्रदानसामर्थ्ये सामर्थ्य विनोत्कर्षापकर्षाङ्गीकारो नामापराध इत्युक्तितो विप्णौ शिवे च रूढनाम्नां पापक्षयहेतुत्वे सकल- पुरुषार्थहेतुत्वे च सामर्थ्य समानमेवेत्यर्थसिद्धमेव । ननु नामकीतिनं बहुधनवैयर्थ्यापादकं भवतीति तद्वसुधर्मवैय्थ्या पेक्षया एकस्यैव नामकीतनस्य वैयथ्यमेवोचितमिति नामकीर्तनस्य सकल. फलहेतृत्वे शास्त्राणां न तात्पर्षमित्र्थ एवोचितः, एवं नामकीर्तनादन्यो धर्मः कश्चन बहुघर्माणां वैयथ्यशप्टोत्पादकः प्रसिद्धोऽस्ति चच्छास्त्रे तद्टष्टान्तेन नामकीर्तनमाहात्म्येऽपि शास्त्रतात्पर्य वकु शक्यम्। तड्डष्टान्ताभावान्न तत्र शास्त्रतात्पर्यमिति सिद्धम्। किं ्र नामकीर्तनस्य सकलफलसाघनत्वे सकलफलेषु लघुगुरुसाघनत्वविकल्पाड्गीकारापत्त्या शास्त्रस्य न नाममाहाम्ये तात्पर्यं वाच्यम्। अत्रापि शास्त्रीयदृष्टान्तोऽस्ति चेन्नाममाहात्म्येऽि तात्पर्य वक्तुं शक्यम्। तदभावादेव नाममाहात्म्ये तात्पर्यम्। अपि च

गुरुसाधनेषु बहुजनानां दृश्यमानप्रवृत्तिमादाय लघुसाधनं विना गुरुषु प्रवृत्त्युपपादनं कृतं तदप्यनुपषन्नम्, अस्मिम्नर्थेऽपि दृष्टप्रवृ्त्याश्रथणा.

(67) भावेऽनुपषद्यमानस्य शास्त्रीयदृष्टान्तस्याभावान। अतोऽपि न नाममाहात्म्ये शास्त्रनात्पर्यम्, नामकीर्तने साधनत्वनिश्चयाभावादन्यत्र प्रवृत्तिरिति वकुं शक्यत्वात्। कि च नाममाहात्म्ये शास्त्रम्य तात्पर्यमस्ति चेच्छासत्रं नाम- कीर्तनकलेषु गुरुसाघनानि न वदेदेव नामकीतैनव्यतिरिक्तळबुसाधन सत्यपि तत्फले गुरुसाधनाभिधायकशास्त्रम्य काप्यदर्शनात्। सकन्फलसाघनन्वेन नामकीर्तनमात्रमभिहितं चंत्तत्तत्कलार्थिनामास्निकानां सर्वेपां तत्र मवृत्ति: स्यादेव। विकल्पतया कर्मान्तराभावेनावश्यं कर्तव्येपु नित्यकमेसु सर्वेंपां प्रवृत्तेर्दर्शनादिति चेदुच्यते। यदुक्तं बहुधर्मवैयर्थ्यापादकघर्मरूपटष्टान्ताभावान्न नाममाहात्म्ये शास्त्रतास्पर्यमिति तन्न, ब्रह्मचारिणा कृतसंन्यासरूपकृट्ान्तस्य सर्वात् । सथा हि-'यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्' इति 'अथ पुनरव्रती वा व्रती वा कोवा' इति च श्रत्या अध्ययनमकृतवतः कृतवतो वा ब्रह्म- चारिणोऽपि विहितसंन्यासो नामकीर्तनमिव'यज्ञोऽव्ययनं दानमिति प्रथम:, तप एव द्वितीयः' इत्यादिच्छानदाग्यश्त्युक्त्या आश्रमत्रयेऽभि- हितधर्माणां सर्वेषां वैयर्थ्यशङ्कोत्पादक इत्यर्थरय सुनसिद्धत्वेन त्वत्पत्े नाममहहि माभिधायकशास्त्राणामिव ब्रह्मचारिणं प्रति मुक्तिसाधनत्वन संन्यास- विधायकश्रुतेः स्वार्थतात्पर्याभाव,ड्गीकारापत्तिः। 'ब्रह्मसंस्थो ऽमृतत्वमेति' इति च्छान्दोग्यश्रुत्यादिभिमुक्तिसाधनत्वेन संन्यासो तरिहित इति सूत्र- कारभाप्य कारवार्ततिककारादिभि: सिद्धान्तितत्वात्, संन्यासेSपि ब्रह्मचारिणा कृतसंन्यास एव श्रेष्ठ इति भगवत्पाद्वाचार्यादिभिरुक्त्तत्वात्। कि च काम्यकर्ममिः प्रायश्चित्तैश्च नामकीतनस्य विकल्पितसाघनत्वमेंवं शास्त्राभि. मतमित्यर्थस्य दर्शितत्वेन विकल्पितसाधनानां सर्वेषां पाकिकवैयर्थ्यस्वानि- वार्यत्वेन नामकीर्तेन सकळवर्णाश्रमेषूक्तकाम्यकर्मणां प्रायश्चितानां न प्रसिद्धानां वैयर्थ्यापादकमेव न कृतं ततू जनानामुक्तनित्वकममामपि सदा नामकीर्तनपरेणापि जनेन तत्तदवर्णाश्रमोक्तनिस्यकर्माण्यवश्यं कर्तव्या-

(08) नीत्यर्थस्य नामास्तीति नित्यकर्म न कृतं चेत्तदकरणजनितदेषो नामापराध एव। स न नामापरधः तपःकर्मात्मरुप्रायश्वित्तशतैरपि न नश्यती- त्वर्थस्य सम्यन्दर्शितत्वात्। ब्रह्मचारिणो विहितसंन्यासस्तु नैछठिकब्रह्मचा-

पादको विज्ञायते। यस्तु ब्रह्मचारी संन्यस्यति तस्य गृहस्थाद्याश्रमत्रयोक्त- वर्मानृष्ठानस्यायुक्तत्वात्। एवमाश्रमत्रयोक्तसकलधर्मवैयर्थ्यापादकसंन्यासे

वैयर्थ्यापादकनामकीतेने शास्त्रतात्पर्यमङ्गीकार्यमेवेत्यर्थः कैमुतिकन्याय- सिद्ध: ।

ननु विरक्ता एव संन्यासं कुर्वन्ति अन्येपां तत्राघिकाराभावात्। ैराग्यं हि वहुजन्भिः कृतमहासुकततसंघपरिपाकलम्यमेवेति शास्त्रं वक्ति। अत एव दृढवैराग्येण कतसंन्यासशालिनो विरला एव दृश्यन्ते। अत एव प्रविरलास्ते सन्यािनः केचनेव तदाश्रमत्रयोक्तवर्मान्न कुर्वन्ति, बहवस्तु कुर्वन्त्यमोनि तरकरणं न दोप इति चेत्समानमत्रापि नामकीर्तनश्रद्ा- शारिन एव नानकीतमं कुर्वन्ति अन्येपां तत्र प्रवृत्तेरसंभावितत्वाद ।

नामकीनने श्रद्धा तु वहजन्ममु कृतमहासुकृतसंघपरिपाकलम्यैवेति शाम्त्रं वक्ति। अन एव दृढीमूनश्रद्धया नामकीतनपरा अत्यन्तविरला एव दृश्यन्ते। अत एव प्रतिरच्ा नामकीर्तनपराः केचनैत्र काम्यकर्माणि प्रायश्वित्तानि व न कर्वन्ति। बहवस्तु कुर्वन्त्येवेति तैनोमपरैः काम्यकर्म- प्रायश्चिताकरणं न दोप इनि समानभित्यर्थस्य विस्पष्टत्वात्। तथा च यावता सुकुसेन देगमं स्यात्तावत्सुकृतनैव श्रवणकीर्तनादिरू पभजने श्रद्धा स्यादित्यर्यो दर्शितः 'ताव्रत्कमीणि कर्वीत न निर्विद्येत यावता। मत्कथा- श्रवणादों का श्रद्धा यावक् आायते॥' इति भागवतवचनेन। अनेन वच- नेन भगवद्रजनश्रद्धावैराग्ययोवद्पुण्यसाव्यत्वं समानमित्यर्थो हि दर्शितः ।

(69)

नामकीर्तनं हि सकलभगवद्गजनापक्षयोत्कृष्टमेवेत्यर्थः प्राग्दर्शित एवेति

त्यर्थसिद्ध एव। दर्सितश्रायमर्यः प्राक् नामकीर्तनप्रवृत्तमहापुण्यसंघसाध्य- त्वप्रदर्शनप्रस्तावे द्शितैः'अहो बत श्वपचोडतो गरीयान्' इति भागवत- वचनादिभिः। अतः सिद्धं संन्यासस्येव नामकीर्नैनस्यापि बहुधर्मवरयर्थ्या- पादकत्वं न दोष इति। वस्तुनस्तु यथा 'व्रीहिभिर्वजेत' 'यवेयनेत' इत्यादविविकल्पितमाघनानां परस्तरवैयथ्यस्य सिद्धत्वेऽपि तद्वैयर्थ्यं न दोषाय यथा वा चतुर्गामाश्रमाणां मध्ये ब्रह्मचारिदृष्टचाश्रमत्रयस्य गृहस्थदृष्टयाश्रमत्रयस्य संन्यासिदृष्टयाश्रमत्रयस्य चेति सर्वेषा माश्रमाणां परस्परवैयथ्यस्थ समानत्वेन तद्वैयर्थ्य न दोषायेति तथा काम्थधर्मप्रायश्चि- त्तानां नामकीर्तनस्य च वैयर्थ्य समानमेवेति तद्वैयर्थ्य न दोषायेति सिद्ध- मेव। यत्तु शास्त्रे क्वापि नामकीर्तनव्यतिरिक्तलघुगरुसाधनविकल्पस्या- भावान्नामकीर्तनमादाय लघगुरुसाधनविकल्पे शास्त्रस्य तात्पर्यकल्पनमयुक्त मित्युक्तं तन्न राजसूयामेवादिषु येऽधिकारिणोऽनधिकारिणश्रेति तत्सर्व- त्रैवर्णिकानविकारिकं राजसूयाश्वमेधादिषु फलसाधनमन्निहोत्रविषयकसंप- दुपासनमिति भाष्यकारवार्ततिककारादिभिरुक्त इत्यर्थ: प्राग्दर्शित एवंति

द्यन्यतमरूपगरुसावनस्य च विकल्पो दर्शित इत्यर्थस्य त्वत्पक्षेऽपि युक्त- ताया अनिवार्यतया तदृश्टन्तेन नामकीर्तनगुरुसाधनयोरविकल्पस्यापि युक्तत्वात्। कि च 'य एवं विद्वान्निहोत्रं जुहोति यावदग्निष्टोमेनोपा- प्नोति ताबदुपाप्नोति य एवं विद्वान्पौर्णमासी बजते यावदुक्थ्येनोपाप्नोति तावदुपाप्नोति य एवं विद्वानमावास्यां यजते यावदतिरात्रेणोपाप्नोति तावदपाप्नोति' इति यजवेइसंदर्मे अग्निष्टोमेन यावत्फलं स्यात्तत्फलेऽग्रि-

विकल्पः। तथा उक्थ्यविषयकसंपदुपासनरूपलवुसाघनमुक्थ्यरूपं गुरु-

( 70)

साबनं चेति सथुगुरुसाधनविकल्पः। तथा अतिरात्रफले संपदठुपासनतथा क्रियमाणामावास्यारूपलवुसाधनमतिरात्ररूपगुरुसाधनं चेति लघुगुरुसाधन- विकल्पश्र दर्शित इति तत्त्रितयद्ष्टान्तेन नामकीर्तनादिस्थलेऽपि लघुगुरु- साधनविकल्पः सूपपन्न एव। 'य एवं विद्वानग्िहोत्रं जुहोति' इत्यादि-

तद्राष्यं सम्यग्विशदीकृतं च भगबन्नामभूषणे। ग्रन्थविस्तरभियात्र तत्सर्व न प्रदर्शितम्।

एवं भगवद्गीताद्वादशाध्याये तव्भाप्ये तदानं्दगिरीये च 'एकं सततयुक्ता ये भक्त्तास्त्वां पयुपासते। ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योग- वित्तमा: ॥' इत्यादिना उपासकस्य देहपतनानन्तरं सगुणनिर्गुणोपासन- योज्ञानद्वारा विदेहमुक्तिहेतुत्वमुक्तम्। तत्रैव द्वादशाध्याये 'कशोऽघिक सरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम्। अव्यक्ता हि गतिर्ईःखं देहवद्गिरवाप्यते।" इति वचनेन 'न तृ देहवद्विर्देहाभिमानवद्गि: देहाभिमानत्यागनिमित्तं केशोऽधिक तरमवाप्यते' इति तद्ाप्येण च सगुणोपासकापेक्षया निर्गुणो- बासकस्य देहाभिमानत्यागनिमित्तमधिकक्केशोSमिहितः । अतस्तत्केश- साध्यं निर्गुणोपासनं कशसाध्यत्वादेव गुरुसाधनम्। सगुणोपासनं तु. ववुसाधनमिति गीतातङ्राष्याद्विष्वपि लघुगुरुसावनयोर्विकल्पो दर्शित इति तदृष्टान्तेन । एवं विद्यारण्यचरणैः कृतबृहन्माघवीयाख्यनिबन्धनस्यादौ

कण्ठरवेभोक्त इति तहृष्टान्तेन तथा नृसिंहाश्रमचरणैरद्वैतदीपिकायाम् 'आ पीठान्मौलिपर्यन्तं पश्यतः पुरुषोत्तमम्। पातकान्यपि नश्यन्ति किं पुनश्रोपपातकम् ॥' इति वचनस्य स्वार्थपरत्वं सम्यग्दर्शितम्। तेन भगषन्पूर्तेः सकृद्दर्शनं सकलमहापातकोपपातकप्रायश्विचमित्यर्थो दर्शितः । नेन महाषावकोषपातकक्षये भगवद्विय्हदर्श्नरूपलघुसाघनस्य दादशा-

्दादिगुरुप्रायक्वित्तानां च बिकलपो द्शित इते तद्ष्टम्विन च नाम कीर्तनादिरूपलघुगुरुसाधनविकल्प: सुष्ट्रपपत्र एव । यत्ु नामकीर्तनरूप- लघगुरुसाधनमपहाय गुरुसाघनेषु दृश्यमानप्रवृत्तेः- शास्त्रीयदृष्टान्तामावं सिद्धवत्कृत्य तत एव तत्प्रवृत्तेर नुपपन्नत्वमपि सिद्धवत्कृत्य तत्प्रवृतेरन्वथा- नयनं कार्यमित्युक्तं तदपि न। तथात्वे संपद्ठपासना रूपलघ्ुसाधनत्यागपूर्वक गुरुसाधने दृश्यमानप्रवृत्तेरप्यन्यथानयनापत्तिः स्यादेवेति। तेन सकल- संपदुपासनारूपलवुसाधनानां सगुणोपासनरूपलुसाधनस्य सेतुदर्शनरूप- लघुसाघनस्य भगवाद्दिग्रहरुपलघुसाघनस्य च् प्रतिपादकशास्त्राणां स्वार्य- परत्वाभावाङ्गीकारापत्या तच्छास्त्राणां स्वार्थपरत्वप्रतिपादकबहुग्रन्थविरो- घाङ्गीकारापत्तेः । तत्र बृहदारण्यकभाष्यं तद्वार्तिक सदानन्दगिरीयं भगवद्गीताभाष्यं तदानन्दगिरीयमन्यानि भगवद्गीताव्यारयानानि विद्यारण्य कृतयजुर्वेदभाष्यं बृहन्माधवीयमद्वैतदीपिका चत्येते ग्रन्थाम्तच्छास्त्राणं स्वार्थपरत्वं प्रतिपादयन्तीत्यर्थत्य विस्पष्टत्वात्। यद्येतत्सकलग्रन्थ- प्रामाण्याय दर्शितलघुगुरुसाधनविषये दृश्यमानप्रवृत्तिरङ्गीक्रियते तर्हि तट्टष्टान्तेन नाममाहात्म्यशास्त्राणां स्वार्थे प्रामाण्याय तथा तच्छास्रणि

करानन्सदेवीयादिब हुग्रन्थानां प्रामाण्याय प तन्नामकर्तिनरूपलघु- साधनत्यागपूर्वकं गुरुसाधनेषु बहुजनकर्तृकदृश्यमानप्रवृत्तेः प्रागुक्तरुचिवै- चित्र्यादुपपन्मत्वमनिवार्यमेव। किं च लघुगुरुसाधनेषु प्रत्यक्षप्रवृत्ते रुचिव- चित्र्यादुपपन्नत्वं प्राग्दर्शितमिति प्रमाणसिद्धप्वृत्तेरुपपन्नत्वेपि तत्म्रवृत्य- नङ्गीकारो हि मौख्यकृत एव। यदप्युक्तं नाममाहात्म्यशास्त्रस्य स्वार्थ- तात्पर्यमस्ति चेदित्यादिकं तदपि न संपदुपासनादिप्वनुपदं दर्शितलघु- साधनेषुं सत्सु तल्लघुसाधनसाध्यफलेष्वनुपदं दर्शितगुरुसाधनान्यभिहितानि शास्त्रे दृश्यन्ते एवेति तह्टाष्टान्तसत्त्वेन नामकीर्तनरूपलघुसाधने सत्यपि तत्फलेघु शास्त्रे गुरुसाधनान्यमिहितानीत्यभिधानस्य मुदूपपन्नत्वात्।

(72) शक हि समाचान स्व्रादेबक सकलजनेम्यो रोचते। जलमिव द्रवद्रव्यमपि वत्यन्तमपुरं क्षीरमत्यन्ताम्लं तकं च सकछजनेम्यो न रोचते कि तु केनेश्थ एव सोचे। शालीयकर्मावाते नित्यकर्म स्वादूदकमित्र सकल- जनेम्यो रीचते। अन एव संध्यावन्दनाहिनित्यकर्मभिर्पिकल्पेन कर्मान्तरं न शास्त्रेण विहितं दृश्यते नित्यकर्ममदृशमपि मोक्षान्तरपुरुषार्थसाघनीभूत- काम्यकर्मपरायन्वित्तरूपकर्म च तत्कीरमिव तत्तक्रामिव च सकलजनेभ्यो न रोचे। कि तु केम्पश्रदेव सेचते। तद्रच्यनुसारेण लघगुरुकर्माणि भाख ककि। तथा भगवन्नामकीर्तनरूपपर मवर्मो हि यभ्यो न रोचते तान्प्रति मोशान्तपुरुषार्थचतुष्टयसाधनतया गुरुणि काम्यकर्माणि गुरुणि प्राय- श्वित्तानि चोक्ताशि शास्त्रे। येभ्यस्तावन्महात्मभ्यो दैवीं प्रकृतिमाश्तिरितेभ्यो

भगवतो नामकीर्तनरूपो वेदोक्तमकलधर्माविकतमः परणे धर्मों रोचते तान्प्रति सकलप्रायश्रित्तत्वेन मोक्षान्तसकलपुरुषार्थसाधनत्वेन च शास्त्रे भगवन्नामकीतनरूपपरमधर्म एवोक्त इति सर्वं समञ्जसम् ।

नामकीर्तनरूपो हि धर्मः श्रीपरमात्मनः । श्रुविस्पृतिपुराणादिशास्त्रेपु विहितः क्रमात् ॥ सर्वाश्रमणामन्येषां जनानां च गरीयसाप्। निकृष्टानां स सर्वेषां सर्वांघोघनिवारकः ॥ सर्वेष्टफलदो ब्रह्मविज्ञानस्य समुद्रवः । वेदोक्तः सर्वधर्माणां सकलाश्रमवासिपु।। अनुत्तम: श्रुतः कंचिन्नियमं नैव वाञ्छति । अतः सकलधर्मेभ्यः सुलभः सर्वमङ्गलः ॥ इत्येतदर्थ सकलं स्पष्टीचक्रे स्ववाक्यतः । सहस्रनामभाष्येऽस्मिन्माध्यकारो दयाम्बुधि: ॥