1. Nāradīya Śikṣā

नारदीयशिक्षा

naradiya_shiksha नारदीया शिक्षा अथातः स्वरशास्त्राणां सर्वेषां वेदनिश्चयम् उच्चनीचविशेषाद्धि स्वरान्यत्वं प्रवर्त्तते

naradiya_shiksha nāradīyā śikṣā athātaḥ svaraśāstrāṇāṃ sarveṣāṃ vedaniścayam uccanīcaviśeṣāddhi svarānyatvaṃ pravarttate

आर्चिकं गाथिकं चैव सामिकं च स्वरान्तरम् कृतान्ते स्वरशास्त्राणां प्रयोक्तव्यं विशेषतः

ārcikaṃ gāthikaṃ caiva sāmikaṃ ca svarāntaram kṛtānte svaraśāstrāṇāṃ prayoktavyaṃ viśeṣataḥ

एकान्तरस्वरो ह्यृक्षु गाथासु द्व्यन्तरःस्वरः सामसु त्र्यन्तरं विद्यादेतावत्स्वरतोऽन्तरम्

ekāntarasvaro hyṛkṣu gāthāsu dvyantaraḥsvaraḥ sāmasu tryantaraṃ vidyādetāvatsvarato'ntaram

ऋक्सामयजुरङ्गानि ये यज्ञेषु प्रयुञ्जते अविज्ञानाद्धि शास्त्राणां तेषां भवति विस्वरः

ṛksāmayajuraṅgāni ye yajñeṣu prayuñjate avijñānāddhi śāstrāṇāṃ teṣāṃ bhavati visvaraḥ

मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात्

mantro hīnaḥ svarato varṇato vā mithyāprayukto na tamarthamāha sa vāgvajro yajamānaṃ hinasti yathendraśatruḥ svarato'parādhāt

प्रहीणः स्वरवर्णाभ्यां यो वै मन्त्रः प्रयुज्यते यज्ञेषु यजमानस्य रुषत्यायुः प्रजां पशून्

prahīṇaḥ svaravarṇābhyāṃ yo vai mantraḥ prayujyate yajñeṣu yajamānasya ruṣatyāyuḥ prajāṃ paśūn

उरः कण्ठः शिरश्चैव स्थानानि त्रीणि वाङ्मये सवनान्याहुरेतानि साम वाप्यर्थतोन्तरम्

uraḥ kaṇṭhaḥ śiraścaiva sthānāni trīṇi vāṅmaye savanānyāhuretāni sāma vāpyarthatontaram

उरः सप्तविचारं स्यात्तथा कण्ठस्तथा शिरः न च सप्तोरसि व्यक्तास्तथा प्रावचनो विधिः

uraḥ saptavicāraṃ syāttathā kaṇṭhastathā śiraḥ na ca saptorasi vyaktāstathā prāvacano vidhiḥ

कठकालापप्रवृत्तेषु तैत्तिरीयाह्वरकेषु च ऋग्वेदे सामवेदे च वक्तव्यः प्रथमः स्वरः

kaṭhakālāpapravṛtteṣu taittirīyāhvarakeṣu ca ṛgvede sāmavede ca vaktavyaḥ prathamaḥ svaraḥ

ऋग्वेदस्तु द्वितीयेन तृतीयेन च वर्तते उच्चमध्यमसंघातः स्वरो भवति पार्थिवः

ṛgvedastu dvitīyena tṛtīyena ca vartate uccamadhyamasaṃghātaḥ svaro bhavati pārthivaḥ

तृतीयप्रथमक्रुष्टान् कुर्वन्त्याह्वरकाः स्वरान् द्वितीयाद्यांस्तु मन्द्रान्तांस्तैत्तिरीयाश्चतुरः स्वरान्

tṛtīyaprathamakruṣṭān kurvantyāhvarakāḥ svarān dvitīyādyāṃstu mandrāntāṃstaittirīyāścaturaḥ svarān

प्रथमश्च द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थकः मन्द्रः क्रुष्टो ह्यतिस्वार एतान्कुर्वन्ति सामगाः

prathamaśca dvitīyaśca tṛtīyaśca caturthakaḥ mandraḥ kruṣṭo hyatisvāra etānkurvanti sāmagāḥ

द्वितीयप्रथमावेतौ तांडिभाल्लविनां स्वरौ तथाशातपथावेतौ स्वरौ वाजसनेयिनाम्

dvitīyaprathamāvetau tāṃḍibhāllavināṃ svarau tathāśātapathāvetau svarau vājasaneyinām

एतेविशेषतः प्रोक्ताः स्वरावै सार्ववैदिकाः इत्येतच्चारितं सर्वं स्वराणां सार्ववैदिकम्

eteviśeṣataḥ proktāḥ svarāvai sārvavaidikāḥ ityetaccāritaṃ sarvaṃ svarāṇāṃ sārvavaidikam

इति प्रथमा कण्डिका कण्डिका

iti prathamā kaṇḍikā kaṇḍikā

सामवेदे तु वक्ष्यामि स्वराणां चरितं यथा अल्पग्रन्थं प्रभूतार्थं श्रव्यं वेदाङ्गमुत्तमम्

sāmavede tu vakṣyāmi svarāṇāṃ caritaṃ yathā alpagranthaṃ prabhūtārthaṃ śravyaṃ vedāṅgamuttamam

तानरागस्वरग्राममूर्छनानां तु लक्षणम् पवित्रं पावनं पुण्यं नारदेन प्रकीर्तितम्

tānarāgasvaragrāmamūrchanānāṃ tu lakṣaṇam pavitraṃ pāvanaṃ puṇyaṃ nāradena prakīrtitam

शिक्षामाहुर्द्विजातीनामृग्यजुःसामलक्षणम् नारदीयमशेषेण निरुक्तमनुपूर्वशः

śikṣāmāhurdvijātīnāmṛgyajuḥsāmalakṣaṇam nāradīyamaśeṣeṇa niruktamanupūrvaśaḥ

सप्तस्वरास्त्रयो ग्रामामूर्छनास्त्वेकविंशतिः ताना एकोनपञ्चाशदित्येतत्स्वरमण्डलम्

saptasvarāstrayo grāmāmūrchanāstvekaviṃśatiḥ tānā ekonapañcāśadityetatsvaramaṇḍalam

षड्जश्च ऋषभश्चैव गान्धारो मध्यमस्तथा पञ्चमो धैवतश्चैव निषादः सप्तमः स्वरः

ṣaḍjaśca ṛṣabhaścaiva gāndhāro madhyamastathā pañcamo dhaivataścaiva niṣādaḥ saptamaḥ svaraḥ

षड्जमध्यमगान्धारास्त्रयो ग्रामाः प्रकीर्तिताः भूर्लोकाज्जायते षड्जो भुवर्लोकाच्च मध्यमः

ṣaḍjamadhyamagāndhārāstrayo grāmāḥ prakīrtitāḥ bhūrlokājjāyate ṣaḍjo bhuvarlokācca madhyamaḥ

स्वर्गान्नान्यत्र गान्धारो नारदस्य मतं यथा स्वररागविशेषेण ग्रामरागा इति स्मृताः

svargānnānyatra gāndhāro nāradasya mataṃ yathā svararāgaviśeṣeṇa grāmarāgā iti smṛtāḥ

विंशतिर्मध्यमग्रामे षड्जग्रामे चतुर्दश तानान् पञ्चदशेच्छन्ति गान्धारग्राममाश्रितान्

viṃśatirmadhyamagrāme ṣaḍjagrāme caturdaśa tānān pañcadaśecchanti gāndhāragrāmamāśritān

नन्दी विशाला सुमुखी चित्रा चित्रवती मुखा बला या चाथ विज्ञेया देवानां सप्त मूर्छनाः

nandī viśālā sumukhī citrā citravatī mukhā balā yā cātha vijñeyā devānāṃ sapta mūrchanāḥ

आप्यायनी विश्वभृता चन्द्रा हेमा कपर्दिनी मैत्री वार्हती चैव पितॄणां सप्त मूर्छनाः

āpyāyanī viśvabhṛtā candrā hemā kapardinī maitrī vārhatī caiva pitṝṇāṃ sapta mūrchanāḥ

षड्जेतूत्तरमन्द्रा स्यादृषभे चाभिरुद्गता अश्वक्रान्ता तु गान्धारे तृतीया मूर्छना स्मृता

ṣaḍjetūttaramandrā syādṛṣabhe cābhirudgatā aśvakrāntā tu gāndhāre tṛtīyā mūrchanā smṛtā

मध्यमे खलु सौवीरा हृष्यका पञ्चमे स्वरे धैवते चापिविज्ञेया मूर्छना तूत्तरायता

madhyame khalu sauvīrā hṛṣyakā pañcame svare dhaivate cāpivijñeyā mūrchanā tūttarāyatā

निषादाद्रजनी विद्यादृषीणां सप्तमूर्छनाः उपजीवन्ति गन्धर्वादेवानां सप्तमूर्छनाः

niṣādādrajanī vidyādṛṣīṇāṃ saptamūrchanāḥ upajīvanti gandharvādevānāṃ saptamūrchanāḥ

पितॄणां मूर्छनाः सप्त तथा यक्षा न संशयः ऋषीणां मूर्छनाः सप्त यास्त्विमा लौकिकाः स्मृताः

pitṝṇāṃ mūrchanāḥ sapta tathā yakṣā na saṃśayaḥ ṛṣīṇāṃ mūrchanāḥ sapta yāstvimā laukikāḥ smṛtāḥ

षड्जः प्रीणाति वै देवानृषीन् प्रीणाति चर्षभः पितॄन्प्रीणातिगान्धारो गन्धर्वान्मध्यमः स्वरः

ṣaḍjaḥ prīṇāti vai devānṛṣīn prīṇāti carṣabhaḥ pitṝnprīṇātigāndhāro gandharvānmadhyamaḥ svaraḥ

देवान पितॄन्नृषींश्चैव स्वरः प्रीणाति पञ्चमः यक्षान् निषादः प्रीणाति भूतग्रामं च धैवत इति

devāna pitṝnnṛṣīṃścaiva svaraḥ prīṇāti pañcamaḥ yakṣān niṣādaḥ prīṇāti bhūtagrāmaṃ ca dhaivata iti

इति प्रथमे द्वितीयाकण्डिका कण्डिका

iti prathame dvitīyākaṇḍikā kaṇḍikā

गानस्य तु दशविधा गुणवृत्तिस्तद्यथा रक्तं पूर्णमलङ्कृतं प्रसन्नं व्यक्तंविक्रुष्टं श्लक्ष्णं समं सुकुमारं मधुरमिति गुणाः

gānasya tu daśavidhā guṇavṛttistadyathā raktaṃ pūrṇamalaṅkṛtaṃ prasannaṃ vyaktaṃvikruṣṭaṃ ślakṣṇaṃ samaṃ sukumāraṃ madhuramiti guṇāḥ

तत्र रक्तं नाम वेणुवीणास्वराणामेकीभावे रक्तमित्युच्यते

tatra raktaṃ nāma veṇuvīṇāsvarāṇāmekībhāve raktamityucyate

पूर्णं नाम स्वरश्रुतिपूरणाच्छन्दः पादाक्षर संयोगात्पूर्णमित्युच्यते

pūrṇaṃ nāma svaraśrutipūraṇācchandaḥ pādākṣara saṃyogātpūrṇamityucyate

अलङ्कृतं नामोरसि शिरसि कण्ठयुक्तमित्यलङ्कृतम्

alaṅkṛtaṃ nāmorasi śirasi kaṇṭhayuktamityalaṅkṛtam

प्रसन्नं नामापगतगद्गदनिर्विशङ्कं प्रसन्नमित्युच्यते

prasannaṃ nāmāpagatagadgadanirviśaṅkaṃ prasannamityucyate

व्यक्तं नाम पदपदार्थप्रकृतिविकारागमलोपकृत्तद्धितसमासधातुनिपातोपस- र्गस्वरलिङ्गवृत्तिवार्त्तिकविभक्त्यर्थवचनानां सम्यगुपपादने व्यक्तमित्युच्यते

vyaktaṃ nāma padapadārthaprakṛtivikārāgamalopakṛttaddhitasamāsadhātunipātopasa- rgasvaraliṅgavṛttivārttikavibhaktyarthavacanānāṃ samyagupapādane vyaktamityucyate

विक्रुष्टं नामोच्चैरुच्चारितं व्यक्तपदाक्षरमिति विक्रुष्टम्

vikruṣṭaṃ nāmoccairuccāritaṃ vyaktapadākṣaramiti vikruṣṭam

श्लक्ष्णं नामाद्रुतमविलम्बितमुच्चनीचप्लुतसमाहार- हेलतारवोपनयानादिभिरुपपादनादिभिः श्लक्ष्णमित्युच्यते

ślakṣṇaṃ nāmādrutamavilambitamuccanīcaplutasamāhāra- helatāravopanayānādibhirupapādanādibhiḥ ślakṣṇamityucyate

समं नामावापनिर्वापप्रदेशे प्रत्यन्तरस्थानानां समासः सममित्युच्यते

samaṃ nāmāvāpanirvāpapradeśe pratyantarasthānānāṃ samāsaḥ samamityucyate

असुकुमारं नाम मृदुपदवर्णस्वरकुहरणयुक्तं सुकुमारमित्युच्यते

asukumāraṃ nāma mṛdupadavarṇasvarakuharaṇayuktaṃ sukumāramityucyate

मधुरं नाम स्वभावोपनीतललितपदाक्षर गुणसमृद्धं मधुरमित्युच्यते

madhuraṃ nāma svabhāvopanītalalitapadākṣara guṇasamṛddhaṃ madhuramityucyate

शङ्कितं भीतमुद्घृष्टमव्यक्तमनुनासिकम् काकस्वरं शिरसिगतं तथास्थान विवर्जितम्

śaṅkitaṃ bhītamudghṛṣṭamavyaktamanunāsikam kākasvaraṃ śirasigataṃ tathāsthāna vivarjitam

विस्वरं विरसं चैव विश्लिष्टं विषमाहतम् व्याकुलं तालुहीनं च गीतिदोषाश्चतुर्दश

visvaraṃ virasaṃ caiva viśliṣṭaṃ viṣamāhatam vyākulaṃ tāluhīnaṃ ca gītidoṣāścaturdaśa

आचार्याः सममिच्छन्ति पदच्छेदन्तु पण्डिताः स्त्रियो मधुरमिच्छन्ति विक्रुष्टमितरे जनाः

ācāryāḥ samamicchanti padacchedantu paṇḍitāḥ striyo madhuramicchanti vikruṣṭamitare janāḥ

इति तृतीया कण्डिका कण्डिका

iti tṛtīyā kaṇḍikā kaṇḍikā

पद्मपत्रप्रभःषड्जऋषभः शुकपिंजरः कनकाभस्तु गान्धारो मध्यमः कुन्दसप्रभः

padmapatraprabhaḥṣaḍjaṛṣabhaḥ śukapiṃjaraḥ kanakābhastu gāndhāro madhyamaḥ kundasaprabhaḥ

पञ्चमस्तु भवेत्कृष्णः पीतकं धैवतं विदुः निषादः सर्ववर्णः स्यादित्येताः स्वरवर्णताः

pañcamastu bhavetkṛṣṇaḥ pītakaṃ dhaivataṃ viduḥ niṣādaḥ sarvavarṇaḥ syādityetāḥ svaravarṇatāḥ

पञ्चमोमध्यमः षड्जैत्येते ब्राह्मणाः स्मृताः ऋषभो धैवतश्चापीत्येतौ क्षत्रियावुभौ

pañcamomadhyamaḥ ṣaḍjaityete brāhmaṇāḥ smṛtāḥ ṛṣabho dhaivataścāpītyetau kṣatriyāvubhau

गान्धारश्च निषादश्च वैश्यावर्धेन वै स्मृतौ शूद्रत्वं विद्धि चार्धेन पतितत्वान्न संशयः

gāndhāraśca niṣādaśca vaiśyāvardhena vai smṛtau śūdratvaṃ viddhi cārdhena patitatvānna saṃśayaḥ

ऋषभोत्थितः षड्जहतो धैवतसहितश्च पञ्चमो यत्र निपतति मध्यमरागे तन्निषादं षाडवं विद्यात्

ṛṣabhotthitaḥ ṣaḍjahato dhaivatasahitaśca pañcamo yatra nipatati madhyamarāge tanniṣādaṃ ṣāḍavaṃ vidyāt

यदि पञ्चमो विरमते गान्धारश्चान्तरस्वरो भवति ऋषभो निषादसहितस्तं पञ्चममीदृशं विद्यात्

yadi pañcamo viramate gāndhāraścāntarasvaro bhavati ṛṣabho niṣādasahitastaṃ pañcamamīdṛśaṃ vidyāt

गान्धारस्याधिपत्येन निषादस्य गतागतैः धैवतस्य च दौर्वल्यान् मध्यमग्राममुच्यते

gāndhārasyādhipatyena niṣādasya gatāgataiḥ dhaivatasya ca daurvalyān madhyamagrāmamucyate

ईषत्स्पृष्टो निषादस्तु गान्धारश्चाधिको भवेत् धैवतः कंपितो यत्र षड्ज ग्रामं तु निर्द्दिशेत्

īṣatspṛṣṭo niṣādastu gāndhāraścādhiko bhavet dhaivataḥ kaṃpito yatra ṣaḍja grāmaṃ tu nirddiśet

अन्तरस्वरसंयुक्ता काकलिर्पत्र दृश्यते तं तु साधारितं विद्यात्पञ्चमस्थं तु कैशिकम्

antarasvarasaṃyuktā kākalirpatra dṛśyate taṃ tu sādhāritaṃ vidyātpañcamasthaṃ tu kaiśikam

कैशिकं भावयित्वा तु स्वरैः सर्वैः समन्ततः यस्मात्तु मध्यमे न्यासस्तस्मात्कैशिक मध्यमः

kaiśikaṃ bhāvayitvā tu svaraiḥ sarvaiḥ samantataḥ yasmāttu madhyame nyāsastasmātkaiśika madhyamaḥ

काकलिर्दृश्यते यत्र प्राधान्यं पञ्चमस्य तु कश्यपः कैशिकं प्राह मध्यमग्रामसम्भवम्

kākalirdṛśyate yatra prādhānyaṃ pañcamasya tu kaśyapaḥ kaiśikaṃ prāha madhyamagrāmasambhavam

गेति गेयं विदुः प्राज्ञा धेतिकारुप्रवादनम् वेति वाद्यस्य विज्ञेयं गान्धर्वस्य विरोचनमिति

geti geyaṃ viduḥ prājñā dhetikārupravādanam veti vādyasya vijñeyaṃ gāndharvasya virocanamiti

इति चतुर्थी कण्डिका कण्डिका

iti caturthī kaṇḍikā kaṇḍikā

यः सामगानां प्रथमः स वेणोर्मध्यमः स्वरः यो द्वितीयः स गान्धारस्तृतीयस्त्वृषभः स्मृतः

yaḥ sāmagānāṃ prathamaḥ sa veṇormadhyamaḥ svaraḥ yo dvitīyaḥ sa gāndhārastṛtīyastvṛṣabhaḥ smṛtaḥ

चतुर्थः षड्ज इत्याहु पञ्चमो धैवतो भवेत् षष्ठो निषादो विज्ञेयः सप्तमः पञ्चमः स्मृतः

caturthaḥ ṣaḍja ityāhu pañcamo dhaivato bhavet ṣaṣṭho niṣādo vijñeyaḥ saptamaḥ pañcamaḥ smṛtaḥ

षड्जं वदति मयूरो गावो रम्भन्ति चर्षभम् अजाविके तु गान्धरं क्रौञ्चो वदति मध्यमम्

ṣaḍjaṃ vadati mayūro gāvo rambhanti carṣabham ajāvike tu gāndharaṃ krauñco vadati madhyamam

पूष्पसाधारणे माले कोकिलो वक्ति पञ्चमम् अश्वस्तु धैवतं वक्ति निषादं वक्ति कुञ्जरः

pūṣpasādhāraṇe māle kokilo vakti pañcamam aśvastu dhaivataṃ vakti niṣādaṃ vakti kuñjaraḥ

कण्ठादुत्तिष्ठते षड्जः शिरसस्त्वृषभः स्मृतः गान्धारस्त्वानुनासिक्य उरसो मध्यमः स्वरः

kaṇṭhāduttiṣṭhate ṣaḍjaḥ śirasastvṛṣabhaḥ smṛtaḥ gāndhārastvānunāsikya uraso madhyamaḥ svaraḥ

उरसः शिरसः कण्ठादुच्छ्रितः पञ्चमः स्वरः ललाटाद्धैवतं विद्यान्निषादं सर्वसन्धिजम्

urasaḥ śirasaḥ kaṇṭhāducchritaḥ pañcamaḥ svaraḥ lalāṭāddhaivataṃ vidyānniṣādaṃ sarvasandhijam

नासां कण्ठमुरस्तालुजिह्वादन्तांश्च संश्रितः षड्भिः सञ्जायते यस्मात्तस्मात् षड्ज इति स्मृतः

nāsāṃ kaṇṭhamurastālujihvādantāṃśca saṃśritaḥ ṣaḍbhiḥ sañjāyate yasmāttasmāt ṣaḍja iti smṛtaḥ

वायुः समुत्थितो नाभेः कण्ठशीर्षसमाहतः नर्दत्यृषभवद्यस्मात्तस्मादृषभ उच्यते

vāyuḥ samutthito nābheḥ kaṇṭhaśīrṣasamāhataḥ nardatyṛṣabhavadyasmāttasmādṛṣabha ucyate

वायुः समुत्थितो नाभेः कण्ठशीर्ष समाहतः नासागन्धावहः पुण्यो गान्धारस्तेनहेतुना

vāyuḥ samutthito nābheḥ kaṇṭhaśīrṣa samāhataḥ nāsāgandhāvahaḥ puṇyo gāndhārastenahetunā

वायुः समुच्छ्रितो नाभेरुरोहृदि समाहतः नाभिं प्राप्तो महानादो मध्यमत्वं समश्नुते

vāyuḥ samucchrito nābherurohṛdi samāhataḥ nābhiṃ prāpto mahānādo madhyamatvaṃ samaśnute

वायुः समुत्थितोनाभेरूरोहृत्कण्ठशिरोहतः पञ्चस्थानोत्थितस्यास्य पञ्चमत्वं विधीयते

vāyuḥ samutthitonābherūrohṛtkaṇṭhaśirohataḥ pañcasthānotthitasyāsya pañcamatvaṃ vidhīyate

धैवतं च निषादं च वर्ज्जयित्वा स्वरद्वयम् शेषान्पञ्चस्वरांस्त्वन्यान्पञ्चस्थानोच्छ्रितान्विदुः

dhaivataṃ ca niṣādaṃ ca varjjayitvā svaradvayam śeṣānpañcasvarāṃstvanyānpañcasthānocchritānviduḥ

अग्निगीतः स्वरः षड्ज ऋषभो ब्रह्मणोच्यते सोमेन गीती गान्धारो विष्णुना मध्यमः स्वरः

agnigītaḥ svaraḥ ṣaḍja ṛṣabho brahmaṇocyate somena gītī gāndhāro viṣṇunā madhyamaḥ svaraḥ

पञ्चमस्तु स्वरो गीतो नारदेन महात्मना धैवतश्च निषादश्च गीतौ तुम्बुरुणा स्वरौ

pañcamastu svaro gīto nāradena mahātmanā dhaivataśca niṣādaśca gītau tumburuṇā svarau

आद्यस्य दैवतं ब्रह्मा षड्जस्याप्युच्यते बुधैः तीक्ष्णदीप्तिप्रकाशत्वाद् ऋषभस्य हुताशनः

ādyasya daivataṃ brahmā ṣaḍjasyāpyucyate budhaiḥ tīkṣṇadīptiprakāśatvād ṛṣabhasya hutāśanaḥ

गावः प्रगीते तुष्यन्ति गान्धारस्तेन हेतुना श्रुत्वा चैवोपतिष्ठन्ति सौरभेया न संशयः

gāvaḥ pragīte tuṣyanti gāndhārastena hetunā śrutvā caivopatiṣṭhanti saurabheyā na saṃśayaḥ

सोमस्तुपञ्चमस्यापि दैवतं ब्रह्मराट्स्मृतम् निर्ह्रासो यस्य वृद्धिश्च ग्राममासाद्य सोमवत्

somastupañcamasyāpi daivataṃ brahmarāṭsmṛtam nirhrāso yasya vṛddhiśca grāmamāsādya somavat

अति सन्धीयते यस्मादेतान् पूर्वोत्थितान् स्वरान् तस्मादस्य स्वरस्यापि धैवतत्वं विधीयते

ati sandhīyate yasmādetān pūrvotthitān svarān tasmādasya svarasyāpi dhaivatatvaṃ vidhīyate

निषीदन्ति स्वरा यस्मान्निषादस्तेन हेतुना सर्वांश्चाभिभवत्येष यदादित्योऽस्य दैवतमिति

niṣīdanti svarā yasmānniṣādastena hetunā sarvāṃścābhibhavatyeṣa yadādityo'sya daivatamiti

इति पञ्चमी कण्डिका कण्डिका

iti pañcamī kaṇḍikā kaṇḍikā

दारवी गात्रवीणा च द्वे वीणे गानजातिषु सामिकी गात्रवीणा तु तस्याः शृणुत लक्षणम्

dāravī gātravīṇā ca dve vīṇe gānajātiṣu sāmikī gātravīṇā tu tasyāḥ śṛṇuta lakṣaṇam

गात्रवीणा तु सा प्रोक्ता यस्यां गायन्ति सामगाः स्वरव्यञ्जनसंयुक्ता अङ्गुल्यङ्गुष्ठरञ्जिता

gātravīṇā tu sā proktā yasyāṃ gāyanti sāmagāḥ svaravyañjanasaṃyuktā aṅgulyaṅguṣṭharañjitā

हस्तौ सुसंयुतैधायौ जानुभ्यामुपरिस्थितौ गुरोरनुकृतिं कुर्याद्यथाज्ञानमतिर्भवेत्

hastau susaṃyutaidhāyau jānubhyāmuparisthitau guroranukṛtiṃ kuryādyathājñānamatirbhavet

प्रणवं प्राक् प्रयुञ्जीतव्याहृत्तीस्तदनन्तरम् सावित्रीं चानुवचनं ततो वृत्तान्तमारभेत्

praṇavaṃ prāk prayuñjītavyāhṛttīstadanantaram sāvitrīṃ cānuvacanaṃ tato vṛttāntamārabhet

प्रसार्यं चाङ्गुलीः सर्वां रोपयेत्स्वरमण्डलम् न चाङ्गुलिभिरङ्गुष्ठमङ्गुष्ठेनाङ्गुलीः स्पृशेत्

prasāryaṃ cāṅgulīḥ sarvāṃ ropayetsvaramaṇḍalam na cāṅgulibhiraṅguṣṭhamaṅguṣṭhenāṅgulīḥ spṛśet

विरला नाङ्गुलीः कुर्यान्मूले चैनां न संस्पृशेत् अङ्गुष्ठाग्रेण ता नित्यं मध्यमे पर्वणि स्पृशेत्

viralā nāṅgulīḥ kuryānmūle caināṃ na saṃspṛśet aṅguṣṭhāgreṇa tā nityaṃ madhyame parvaṇi spṛśet

मात्रद्विमात्रवृद्धानां विभागार्थं विभागवित् अङ्गुलीभिर्द्विमात्रं तु पाणैः सव्यस्य दर्शयेत्

mātradvimātravṛddhānāṃ vibhāgārthaṃ vibhāgavit aṅgulībhirdvimātraṃ tu pāṇaiḥ savyasya darśayet

त्रिरेखा यत्र दृश्येत सन्धिं तत्र विनिर्दिशेत् स पर्व इति विज्ञेयः शेषमन्तरमन्तरम्

trirekhā yatra dṛśyeta sandhiṃ tatra vinirdiśet sa parva iti vijñeyaḥ śeṣamantaramantaram

यवान्तरं तु सामस्त्वृक्षु कुर्यात्तिलान्तरम् स्वरान्मध्यमपर्वसु सुनिविष्टान्निवेशयेत्

yavāntaraṃ tu sāmastvṛkṣu kuryāttilāntaram svarānmadhyamaparvasu suniviṣṭānniveśayet

न चात्र कम्पयेत्किञ्चिदङ्गस्यावयवं बुधः अधस्तनं मृदुन्यस्य हस्तमास्ते यथाक्रमम्

na cātra kampayetkiñcidaṅgasyāvayavaṃ budhaḥ adhastanaṃ mṛdunyasya hastamāste yathākramam

अभ्रमध्ये यथा विद्युद्दृश्यते मणिसूत्रवत् एषच्छेदो विवृत्तीनां यथा बालेषु कर्तरि

abhramadhye yathā vidyuddṛśyate maṇisūtravat eṣacchedo vivṛttīnāṃ yathā bāleṣu kartari

कूर्मोङ्गानीव संहृत्य चेष्टां दृष्टिं दिशन् मनः स्वस्थः प्रशान्तो निर्भितो वर्णानुच्चारयेद्बुधः

kūrmoṅgānīva saṃhṛtya ceṣṭāṃ dṛṣṭiṃ diśan manaḥ svasthaḥ praśānto nirbhito varṇānuccārayedbudhaḥ

नासिकायास्तु पूर्वेण हस्तं गोकर्णवद्धरेत् निवेश्यदृष्टिं हस्ताग्रे शास्त्रार्थमनुचिन्तयेत्

nāsikāyāstu pūrveṇa hastaṃ gokarṇavaddharet niveśyadṛṣṭiṃ hastāgre śāstrārthamanucintayet

सममुच्चारयेद्वाक्यं हस्तेन च मुखेन च यथैवोच्चारयेद्वर्णांस्तथैवैनान् समापयेत्

samamuccārayedvākyaṃ hastena ca mukhena ca yathaivoccārayedvarṇāṃstathaivainān samāpayet

नाभ्याइत्यात्र निर्हन्यात्र प्रयोगन्न कम्पयेत् समं सामानि गायेत व्योम्नि श्येनगतिर्यथा

nābhyāityātra nirhanyātra prayoganna kampayet samaṃ sāmāni gāyeta vyomni śyenagatiryathā

यथाप्सु चरतां मार्गो मीनानां नोपलभ्यते आकाशे वा विहङ्गानां तद्वत्स्वरगता श्रुतिः

yathāpsu caratāṃ mārgo mīnānāṃ nopalabhyate ākāśe vā vihaṅgānāṃ tadvatsvaragatā śrutiḥ

यथादधनि सर्पिः स्यात्काष्ठस्थोवा यथानलः प्रयत्नेनोपलम्येत तद्वत्स्वरगता श्रुतिः

yathādadhani sarpiḥ syātkāṣṭhasthovā yathānalaḥ prayatnenopalamyeta tadvatsvaragatā śrutiḥ

स्वरात्स्वरं सङ्क्रमस्तु स्वरसन्धिमनुल्बणम् अविच्छिन्नं समंकुर्यात्सूक्ष्मं छायातपोपमम्

svarātsvaraṃ saṅkramastu svarasandhimanulbaṇam avicchinnaṃ samaṃkuryātsūkṣmaṃ chāyātapopamam

अनागतमतिक्रान्तं विच्छिन्नं विषमाहतम् तन्वन्तमस्थितान्तं च वर्ज्जयेत्कर्षणं बुधः

anāgatamatikrāntaṃ vicchinnaṃ viṣamāhatam tanvantamasthitāntaṃ ca varjjayetkarṣaṇaṃ budhaḥ

स्वरस्थानाच्च्युतोयस्तुस्वं स्थानमतिवर्त्तते विस्वरं सामगाः कुर्युविरक्तमतिवीणिनः

svarasthānāccyutoyastusvaṃ sthānamativarttate visvaraṃ sāmagāḥ kuryuviraktamativīṇinaḥ

आभ्यासार्थे द्रुतां बृत्तिं प्रयोगार्थे तु मध्यमाम् शिष्याणामुपदेशार्थे कुर्याद्वृत्तिं विलम्बिताम्

ābhyāsārthe drutāṃ bṛttiṃ prayogārthe tu madhyamām śiṣyāṇāmupadeśārthe kuryādvṛttiṃ vilambitām

गृहीतग्रन्थ एवं तु ग्रन्थोच्चारणशिक्षकान् हस्तेनाध्यापयेच्छिष्यान् शैक्षेण विधिना द्विजः

gṛhītagrantha evaṃ tu granthoccāraṇaśikṣakān hastenādhyāpayecchiṣyān śaikṣeṇa vidhinā dvijaḥ

इति षष्ठी कण्डिका कण्डिका

iti ṣaṣṭhī kaṇḍikā kaṇḍikā

क्रुष्टस्यमूर्द्ध नि स्थानं ललाटे प्रथमस्य तु भ्रुवोर्मध्ये द्वितीयस्य तृतीयस्य च कर्णयोः

kruṣṭasyamūrddha ni sthānaṃ lalāṭe prathamasya tu bhruvormadhye dvitīyasya tṛtīyasya ca karṇayoḥ

कण्ठस्थानं चतुर्थस्य मन्द्रस्योरसि तूच्यते अतिस्वारस्य नीचस्य हृदिस्थानं विधीयते

kaṇṭhasthānaṃ caturthasya mandrasyorasi tūcyate atisvārasya nīcasya hṛdisthānaṃ vidhīyate

अङ्गुष्ठस्योत्तमे क्रुष्टो ह्यङ्गुष्ठे प्रथमः स्वरः प्रादेशिन्यां तु गान्धार ऋषभस्तदनन्तरम्

aṅguṣṭhasyottame kruṣṭo hyaṅguṣṭhe prathamaḥ svaraḥ prādeśinyāṃ tu gāndhāra ṛṣabhastadanantaram

अनामिकायां षड्जस्तु कनिष्ठिकायां च धैवतः तस्याधस्ताच्च योन्यास्तु निषादं तत्र विन्यसेत्

anāmikāyāṃ ṣaḍjastu kaniṣṭhikāyāṃ ca dhaivataḥ tasyādhastācca yonyāstu niṣādaṃ tatra vinyaset

अपर्वत्वादसञ्ज्ञत्वादव्ययत्वाच्च नित्यशः मन्द्रो हि नहि भूतस्तु परिस्वार इति स्मृतः

aparvatvādasañjñatvādavyayatvācca nityaśaḥ mandro hi nahi bhūtastu parisvāra iti smṛtaḥ

क्रुष्टेन देवा जीवन्ति प्रथमेन तु मानुषाः पशवस्तु द्वितीयेन गन्धर्वाप्सरसस्त्वनु

kruṣṭena devā jīvanti prathamena tu mānuṣāḥ paśavastu dvitīyena gandharvāpsarasastvanu

आण्डजाः पितरश्चैव चतुर्थस्वरजीविनः मन्द्रञ्चैवोपजीवन्ति पिशाचासुरराक्षसाः

āṇḍajāḥ pitaraścaiva caturthasvarajīvinaḥ mandrañcaivopajīvanti piśācāsurarākṣasāḥ

अतिस्वारेण नीचेन अगत्स्थावरजङ्गमम् सर्वाणि खलु भूतानि धार्यन्ते सामिकैः स्वरैः

atisvāreṇa nīcena agatsthāvarajaṅgamam sarvāṇi khalu bhūtāni dhāryante sāmikaiḥ svaraiḥ

दीप्तायता करुणानां मृदुमध्यमयोस्तथा श्रुतीनां यो विशेषज्ञो न स आचार्य उच्यते

dīptāyatā karuṇānāṃ mṛdumadhyamayostathā śrutīnāṃ yo viśeṣajño na sa ācārya ucyate

दीप्तामन्द्रे द्वितीये च प्रचतुर्थे तथैव तु अति स्वारे तृतीये च क्रुष्टे तु करुणा श्रुतिः

dīptāmandre dvitīye ca pracaturthe tathaiva tu ati svāre tṛtīye ca kruṣṭe tu karuṇā śrutiḥ

श्रुतयोऽन्या द्वितीयस्य मृदुमध्यायताः स्मृताः तासामपि तु वक्ष्यामि लक्षणानि पृथक् पृथक्

śrutayo'nyā dvitīyasya mṛdumadhyāyatāḥ smṛtāḥ tāsāmapi tu vakṣyāmi lakṣaṇāni pṛthak pṛthak

आयतात्वं भवेन्नोच्चैर्मृदुत्वं तु विपर्यये स्वे स्वरे मध्यमत्वं तु तत्समीक्ष्य प्रयोजयेत्

āyatātvaṃ bhavennoccairmṛdutvaṃ tu viparyaye sve svare madhyamatvaṃ tu tatsamīkṣya prayojayet

द्वितीये विरताया तु कुष्टश्च परतो भवेत् दीप्तां तां तु विजानीयात्प्रथमेन मृदुस्मृता

dvitīye viratāyā tu kuṣṭaśca parato bhavet dīptāṃ tāṃ tu vijānīyātprathamena mṛdusmṛtā

अत्रैव विरताया तु चतुर्थेन प्रवर्त्तते तथा मन्द्रे भवेद्दीप्ता साम्नश्चैव समापने

atraiva viratāyā tu caturthena pravarttate tathā mandre bhaveddīptā sāmnaścaiva samāpane

नाभिरते श्रुतिं कुर्यात्स्वरयोर्नापि चान्तरे न च ह्रस्वे च दीर्घे च न चापि घुटसञ्ज्ञिके

nābhirate śrutiṃ kuryātsvarayornāpi cāntare na ca hrasve ca dīrghe ca na cāpi ghuṭasañjñike

द्विविधागतिः पदान्तः स्थितसन्धिः सहोष्मभिः पञ्चस्वेतेषु स्थानेषु विज्ञेयं घुटसञ्ज्ञतम्

dvividhāgatiḥ padāntaḥ sthitasandhiḥ sahoṣmabhiḥ pañcasveteṣu sthāneṣu vijñeyaṃ ghuṭasañjñatam

स्वरान्तराविरतानि ह्रस्वदीर्घघुटानि च श्रुतिस्थानेष्वशेषाणि श्रुतिवत् स्वरतो भवेत्

svarāntarāviratāni hrasvadīrghaghuṭāni ca śrutisthāneṣvaśeṣāṇi śrutivat svarato bhavet

दीप्तामुदात्ते जानीयाद्दीप्तां च स्वरिते विदुः आनुदात्ते मृदुज्ञेया गन्धर्वा श्रुतिसम्पदः

dīptāmudātte jānīyāddīptāṃ ca svarite viduḥ ānudātte mṛdujñeyā gandharvā śrutisampadaḥ

उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितप्रचिते तथा निघातश्चेति विज्ञेयः स्वरभेदस्तु पञ्चधा

udāttaścānudāttaśca svaritapracite tathā nighātaśceti vijñeyaḥ svarabhedastu pañcadhā

इति सप्तमी कण्डिका कण्डिका

iti saptamī kaṇḍikā kaṇḍikā

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्याम्यार्च्चिकस्य स्वरत्रयम् उदात्तश्चानुदात्तश्च तृतीयः स्वरितः स्वरः

ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmyārccikasya svaratrayam udāttaścānudāttaśca tṛtīyaḥ svaritaḥ svaraḥ

य एवोदात्त इत्युक्तः स एव स्वरितात्परः प्रचयः प्रोच्यते तज्ज्ञैर्न चात्रान्यत्स्वरान्तरम्

ya evodātta ityuktaḥ sa eva svaritātparaḥ pracayaḥ procyate tajjñairna cātrānyatsvarāntaram

वर्णस्वारोऽतीतः स्वारः स्वरितो द्विविधः स्मृतः मात्रिकोवर्ण एवं नु दीर्घस्तूच्चरितादनु

varṇasvāro'tītaḥ svāraḥ svarito dvividhaḥ smṛtaḥ mātrikovarṇa evaṃ nu dīrghastūccaritādanu

स तु सप्तविधो ज्ञेयःस्वरः प्रत्ययदर्शनात् पदेन तु स विज्ञेयो भवेद्यो यत्र यादृशः

sa tu saptavidho jñeyaḥsvaraḥ pratyayadarśanāt padena tu sa vijñeyo bhavedyo yatra yādṛśaḥ

सप्तस्वरान्प्रयुञ्जीत दक्षिणं श्रवणं प्रति आचार्यैर्विहितं शास्त्रं पुत्रशिष्यहितैषिभिः

saptasvarānprayuñjīta dakṣiṇaṃ śravaṇaṃ prati ācāryairvihitaṃ śāstraṃ putraśiṣyahitaiṣibhiḥ

उच्चादुच्चतरं नास्ति नीचान्नीचतरं तथा वैस्वर्ये स्वारसंज्ञायां किं स्थानं स्वारौच्यते

uccāduccataraṃ nāsti nīcānnīcataraṃ tathā vaisvarye svārasaṃjñāyāṃ kiṃ sthānaṃ svāraucyate

उच्चनीचस्य यन्मध्ये साधारणमिति श्रुतिः तं स्वारं स्वारसञ्ज्ञायां प्रतिजानन्ति शैक्षिकाः

uccanīcasya yanmadhye sādhāraṇamiti śrutiḥ taṃ svāraṃ svārasañjñāyāṃ pratijānanti śaikṣikāḥ

उदात्ते निषादगान्धारावनुदात्तः ऋषभधैवतौ स्वरितप्रभवा ह्येते षड्जमध्यमपञ्चमाः

udātte niṣādagāndhārāvanudāttaḥ ṛṣabhadhaivatau svaritaprabhavā hyete ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ

यत्र कखपरा ऊष्मा जिह्वामूलप्रयोजनाः तामथाज्ञापयेन्मात्रां प्रकृत्यैव तु सा कला

yatra kakhaparā ūṣmā jihvāmūlaprayojanāḥ tāmathājñāpayenmātrāṃ prakṛtyaiva tu sā kalā

जात्यः क्षैप्रोऽभिनिहितस्तैरव्यञ्जन एव च तिरोविरामः प्रश्लिष्टः पादवृत्तश्च सप्तमः

jātyaḥ kṣaipro'bhinihitastairavyañjana eva ca tirovirāmaḥ praśliṣṭaḥ pādavṛttaśca saptamaḥ

स्वाराणामहमेतेषां पृथग्वक्ष्यामि लक्षणम् उद्दिष्टानां यथान्यायमुदाहरणमेव च

svārāṇāmahameteṣāṃ pṛthagvakṣyāmi lakṣaṇam uddiṣṭānāṃ yathānyāyamudāharaṇameva ca

इति प्रथमस्याष्टमी कण्डिका प्रथमः प्रपाठकः समाप्तः द्वितीयः प्रपाठकः कण्डिका

iti prathamasyāṣṭamī kaṇḍikā prathamaḥ prapāṭhakaḥ samāptaḥ dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ kaṇḍikā

सयकारं सर्वं वाप्यक्षरं स्वरितं भवेत् न चोदात्तं पुरस्तस्य जात्यः स्वारः स उच्यते

sayakāraṃ sarvaṃ vāpyakṣaraṃ svaritaṃ bhavet na codāttaṃ purastasya jātyaḥ svāraḥ sa ucyate

इ उ वर्णौ यदोदात्तावापद्येते यवौ क्वचित् अनुदात्ते प्रत्यये नित्यं विद्यात्क्षैप्रस्य लक्षणम्

i u varṇau yadodāttāvāpadyete yavau kvacit anudātte pratyaye nityaṃ vidyātkṣaiprasya lakṣaṇam

ए ओ आभ्यामुदात्ताभ्यामकारो निहितश्चयः अकारं यत्र लुम्पति तमभिनिहितं विदुः

e o ābhyāmudāttābhyāmakāro nihitaścayaḥ akāraṃ yatra lumpati tamabhinihitaṃ viduḥ

उदात्तपूर्वं यात्किञ्चिच्छन्दसि स्वरितं भवेत् एव सर्वत्रह्रस्वारस्तैरव्यञ्जन उच्यते

udāttapūrvaṃ yātkiñcicchandasi svaritaṃ bhavet eva sarvatrahrasvārastairavyañjana ucyate

अवग्रहात्परं यत्र स्वरितं स्यादनन्तरम् तिरोविरामं तं विद्यादुदात्तो यद्यवग्रहः

avagrahātparaṃ yatra svaritaṃ syādanantaram tirovirāmaṃ taṃ vidyādudātto yadyavagrahaḥ

इकारं यत्र पश्येयुरिकारेणैव संयुतम् उदात्तमनुदात्तेन प्रश्लिष्टं तं निबोधत

ikāraṃ yatra paśyeyurikāreṇaiva saṃyutam udāttamanudāttena praśliṣṭaṃ taṃ nibodhata

स्वरे चेत् स्वरितं यत्र विवृत्ता यत्र संहिता एतत्पादान्तवृत्तस्य लक्षणं शास्त्रचोदितम्

svare cet svaritaṃ yatra vivṛttā yatra saṃhitā etatpādāntavṛttasya lakṣaṇaṃ śāstracoditam

जात्यः स्वारः स जात्येन श्रुष्ट्यग्रे क्षैप्र उच्यते ते मन्वताभिनिहितस्तैरव्यञ्जन ऊतये

jātyaḥ svāraḥ sa jātyena śruṣṭyagre kṣaipra ucyate te manvatābhinihitastairavyañjana ūtaye

तिरोविरामो विष्कभिते प्राश्लिष्टो हीन्द्रगिर्वणः पादवृत्तः क ईं वेद स्वाराःसप्तैवमादयः

tirovirāmo viṣkabhite prāśliṣṭo hīndragirvaṇaḥ pādavṛttaḥ ka īṃ veda svārāḥsaptaivamādayaḥ

उच्चादेकाक्षरात्पूर्वात्स्वर्यते यदिहाक्षरम् स्वाराणां जात्यवर्ज्जानामेषा प्रकृतिरुच्यते

uccādekākṣarātpūrvātsvaryate yadihākṣaram svārāṇāṃ jātyavarjjānāmeṣā prakṛtirucyate

चत्वारस्त्वादितः स्वाराः कम्पं पुष्यन्ति शास्त्रतः उदात्ते वैकनीचे वाजुह्वग्रिस्तत्र दर्शनम्

catvārastvāditaḥ svārāḥ kampaṃ puṣyanti śāstrataḥ udātte vaikanīce vājuhvagristatra darśanam

इति प्रथमा कण्डिका कण्डिका

iti prathamā kaṇḍikā kaṇḍikā

इकारान्ते पदे पूर्व उकारे परतः स्थिते ह्रस्वकम्पं विजानीयान्मेधावी नात्र संशयः

ikārānte pade pūrva ukāre parataḥ sthite hrasvakampaṃ vijānīyānmedhāvī nātra saṃśayaḥ

इकारान्ते पदे चैवोकारद्वयपदे परे दीर्घं कम्पं विजानीयाच्छ्रग्ध्यूष्विति निदर्शनम्

ikārānte pade caivokāradvayapade pare dīrghaṃ kampaṃ vijānīyācchragdhyūṣviti nidarśanam

त्रयोदीर्घास्तु विज्ञेया ये च सन्ध्यक्षरेषु वै मन्यापत्र्या न इन्द्राभ्यां शेषा ह्रस्वाः प्रकीर्तिताः

trayodīrghāstu vijñeyā ye ca sandhyakṣareṣu vai manyāpatryā na indrābhyāṃ śeṣā hrasvāḥ prakīrtitāḥ

अनेकानामुदात्तानामनुदात्तः प्रत्ययो यदि शिवकम्पं विजानीयादुदात्तः प्रत्ययो यदि

anekānāmudāttānāmanudāttaḥ pratyayo yadi śivakampaṃ vijānīyādudāttaḥ pratyayo yadi

यत्रद्विप्रभृतीनिस्युरुदात्तान्यक्षराणि तु नीचं चोच्चं च परतस्तत्रोदात्तं विदुर्बुधाः

yatradviprabhṛtīnisyurudāttānyakṣarāṇi tu nīcaṃ coccaṃ ca paratastatrodāttaṃ vidurbudhāḥ

न रेफे वा हकारे वा द्विर्भावो जायते क्वचित् न च वर्गद्वितीयेषु न चतुर्थे कदा चन

na rephe vā hakāre vā dvirbhāvo jāyate kvacit na ca vargadvitīyeṣu na caturthe kadā cana

न चतुर्थं तृतीयेन द्वितीयं प्रथमेन तु आद्यमन्त्यं च मध्यञ्च स्वाक्षरेणैव पीडयेत्

na caturthaṃ tṛtīyena dvitīyaṃ prathamena tu ādyamantyaṃ ca madhyañca svākṣareṇaiva pīḍayet

अनन्त्यश्च भवेत् पूर्वोऽन्त्यश्च परतो यदि तत्र मध्ये यमस्तिष्ठेत् स वर्णः पूर्ववर्णयोः

anantyaśca bhavet pūrvo'ntyaśca parato yadi tatra madhye yamastiṣṭhet sa varṇaḥ pūrvavarṇayoḥ

वर्गान्त्याञ्छषसैः सार्द्धमन्तस्थैर्नापि सँय्युतान् दृष्ट्वा यमा निवर्त्तन्त आदेशिकमिवाध्वगाः

vargāntyāñchaṣasaiḥ sārddhamantasthairnāpi sam̐yyutān dṛṣṭvā yamā nivarttanta ādeśikamivādhvagāḥ

तृतीयश्च चतुर्थश्च चतुर्थादिपरं पदम् द्वौ तृतीयौ हकारश्च हकारादि परं पदम्

tṛtīyaśca caturthaśca caturthādiparaṃ padam dvau tṛtīyau hakāraśca hakārādi paraṃ padam

अनुस्वारोपधामूलानां न क्वचित् क्रमतेपरम् रहपूर्वसंयुते चाप्युत्तरं क्रमतेऽक्षरम्

anusvāropadhāmūlānāṃ na kvacit kramateparam rahapūrvasaṃyute cāpyuttaraṃ kramate'kṣaram

संयोगे स्वरितं यत्र चोद्घातैः पतने यथा पूर्वाङ्गमादितः कृत्वा पराङ्गादौ निवेशयेत्

saṃyoge svaritaṃ yatra codghātaiḥ patane yathā pūrvāṅgamāditaḥ kṛtvā parāṅgādau niveśayet

संयोगे यत्रदृश्येत् व्यञ्जनं विरते पदे पूर्वाङ्गं तद्विजानीयाद्येनारम्भस्तत्पराङ्गम्

saṃyoge yatradṛśyet vyañjanaṃ virate pade pūrvāṅgaṃ tadvijānīyādyenārambhastatparāṅgam

संयोगात्तु परं स्वर्यं परं संयोगनायकम् संयुक्तस्य तु वर्णस्य स्वरितं पूर्वमक्षरम्

saṃyogāttu paraṃ svaryaṃ paraṃ saṃyoganāyakam saṃyuktasya tu varṇasya svaritaṃ pūrvamakṣaram

अनुस्वारः पदान्तश्च क्रमजः प्रत्यये स्वके स्वरभक्तिस्तथा रेफः सर्वं पूर्वाङ्गमुच्यते

anusvāraḥ padāntaśca kramajaḥ pratyaye svake svarabhaktistathā rephaḥ sarvaṃ pūrvāṅgamucyate

पादादौ च पदादौ च संयोगावग्रहेषु च यः शब्दैति विज्ञेयो योऽन्यः स य इतिस्मृतः

pādādau ca padādau ca saṃyogāvagraheṣu ca yaḥ śabdaiti vijñeyo yo'nyaḥ sa ya itismṛtaḥ

पदादावप्यविच्छेदे संयोगान्ते च तिष्ठताम् वर्ज्जयित्वा रहर्याणामयादेशः प्रदृश्यते

padādāvapyavicchede saṃyogānte ca tiṣṭhatām varjjayitvā raharyāṇāmayādeśaḥ pradṛśyate

स्वसंयुक्तो गुरुर्ज्ञेयः सानुस्वाराग्रिमः स्फुटः अणुशेषोऽध्रिगोर्वापि युगलादिरविस्फुटः

svasaṃyukto gururjñeyaḥ sānusvārāgrimaḥ sphuṭaḥ aṇuśeṣo'dhrigorvāpi yugalādiravisphuṭaḥ

इति द्वितीया कण्डिका कण्डिका

iti dvitīyā kaṇḍikā kaṇḍikā

यदुदात्तमुदात्तं तद्यत्स्वरितं तत्पदे भवति नीचम् यन्नीचन्नीचमेव तद्यत्प्रचयं तदपि नीचम्

yadudāttamudāttaṃ tadyatsvaritaṃ tatpade bhavati nīcam yannīcannīcameva tadyatpracayaṃ tadapi nīcam

अयमग्निः सुतो मित्रमिदं वयमयावनाः प्रियं दूतं घृतं चित्रमभिशब्दश्च नीचतः

ayamagniḥ suto mitramidaṃ vayamayāvanāḥ priyaṃ dūtaṃ ghṛtaṃ citramabhiśabdaśca nīcataḥ

अर्केष्वेव सुतेष्वेव यज्ञेषु कलशेषु च शतेषु सपवित्रेषु नीचादुच्चार्यते श्रुतिः

arkeṣveva suteṣveva yajñeṣu kalaśeṣu ca śateṣu sapavitreṣu nīcāduccāryate śrutiḥ

हरिवरुणवरुण्येषु धारा पुरुषेषु च स्वरति रेफः विश्वानरो नकारेषु शेषारस्वरितानराः

harivaruṇavaruṇyeṣu dhārā puruṣeṣu ca svarati rephaḥ viśvānaro nakāreṣu śeṣārasvaritānarāḥ

द्वौ वरुणौ वस्वरित उदुत्तमं त्वं वरुण धाकारे चोरुधारायामुरुधारेव दोहने

dvau varuṇau vasvarita uduttamaṃ tvaṃ varuṇa dhākāre corudhārāyāmurudhāreva dohane

मात्रिकं वा द्विमात्रं वा स्वर्यते यदिहाक्षरम् तस्यादितोऽर्द्धमात्रा वैशेषं तु परतो भवेत्

mātrikaṃ vā dvimātraṃ vā svaryate yadihākṣaram tasyādito'rddhamātrā vaiśeṣaṃ tu parato bhavet

अदीर्घं दीर्घवत्कुर्याद् द्विस्वरं यत्प्रयुज्यते कम्पोत्स्वरिताभिगीतं ह्रस्वकर्षणमेव च

adīrghaṃ dīrghavatkuryād dvisvaraṃ yatprayujyate kampotsvaritābhigītaṃ hrasvakarṣaṇameva ca

निमेषकाला मात्रास्याद्द्विद्युत्कालेति चापरे ऋक्स्वरा तुल्ययोगा वामतिः स्यात्सोमशर्मणः

nimeṣakālā mātrāsyāddvidyutkāleti cāpare ṛksvarā tulyayogā vāmatiḥ syātsomaśarmaṇaḥ

समासेऽवग्रहं कुर्यात्पदं चात्रानुसंहितम् यतोऽक्षरादिति करणं पदान्तं तस्य तं विदुः

samāse'vagrahaṃ kuryātpadaṃ cātrānusaṃhitam yato'kṣarāditi karaṇaṃ padāntaṃ tasya taṃ viduḥ

सर्वत्र मित्रपुत्रसखिशब्दा अद्रिशतक्रतोरवग्रह्याः आदित्यविप्रजातवेदाश्च सत्पतिगोपतिवृत्रहा समुद्राश्च

sarvatra mitraputrasakhiśabdā adriśatakratoravagrahyāḥ ādityaviprajātavedāśca satpatigopativṛtrahā samudrāśca

स्वर्युवो देवयवश्चारति देवतातये चिकितिश्चुक्रुधं चैवनावगृह्णन्ति पण्डिताः

svaryuvo devayavaścārati devatātaye cikitiścukrudhaṃ caivanāvagṛhṇanti paṇḍitāḥ

इति तृतीया कण्डिका कण्डिका

iti tṛtīyā kaṇḍikā kaṇḍikā

विवृत्तयश्चतस्रो वै विज्ञेया इति मे मतम् अक्षराणां नियोगेन तासां नामानि मे श्रृणु

vivṛttayaścatasro vai vijñeyā iti me matam akṣarāṇāṃ niyogena tāsāṃ nāmāni me śrṛṇu

हस्वार्दिवत्सानुसृता वत्सानुसारिणी चाग्रे पाकवत्युभयोर्ह्रस्वा दीर्घा वृद्धा पिपीलिका

hasvārdivatsānusṛtā vatsānusāriṇī cāgre pākavatyubhayorhrasvā dīrghā vṛddhā pipīlikā

चतसृणां विवृत्तीनामन्तरं मात्रिकं भवेत् अर्द्धमात्रिकमन्येषामन्येषामणुमात्रिकम्

catasṛṇāṃ vivṛttīnāmantaraṃ mātrikaṃ bhavet arddhamātrikamanyeṣāmanyeṣāmaṇumātrikam

आपद्यते मकारो रेफोष्मसु प्रत्ययेष्वनुस्वारम् यलवेषुपरसवर्णं स्पर्शेषु चोत्तमापत्तिम्

āpadyate makāro rephoṣmasu pratyayeṣvanusvāram yalaveṣuparasavarṇaṃ sparśeṣu cottamāpattim

नकारान्ते पदे पूर्वे स्वरे च परतः स्थिते आकारं रक्तमित्याहुर्नकारेण तु रज्यते

nakārānte pade pūrve svare ca parataḥ sthite ākāraṃ raktamityāhurnakāreṇa tu rajyate

नकारान्ते पदे पूर्वे व्यञ्जनैश्च यवो हिषु अर्द्धमात्रा तु पूर्वस्य रज्यते त्वणुमात्रया

nakārānte pade pūrve vyañjanaiśca yavo hiṣu arddhamātrā tu pūrvasya rajyate tvaṇumātrayā

नकारः स्वरसंयुक्तश्चतुर्युक्तो विधीयते रेफोरङ्गश्च लोपश्चानुस्वारोऽपि वा क्वचित्

nakāraḥ svarasaṃyuktaścaturyukto vidhīyate rephoraṅgaśca lopaścānusvāro'pi vā kvacit

हृदयादुत्तिष्ठते रङ्गः कांस्येन समनिःस्वरः मृदुश्चैव द्विमात्रश्च दधन्वाँ इति दर्शनम्

hṛdayāduttiṣṭhate raṅgaḥ kāṃsyena samaniḥsvaraḥ mṛduścaiva dvimātraśca dadhanvām̐ iti darśanam

यथा सौराष्ट्रिका नारी तक्रँ इत्यभिभाषते एवं रङ्गः प्रयोक्तव्यो नारदस्य मतं यथा

yathā saurāṣṭrikā nārī takram̐ ityabhibhāṣate evaṃ raṅgaḥ prayoktavyo nāradasya mataṃ yathā

इति चतुर्थी कण्डिका कण्डिका

iti caturthī kaṇḍikā kaṇḍikā

स्वरा गडदबाश्चैव ङणनमाः सहोष्मभिः चतुर्णां पदजातीनां पदान्ता दशकीर्तिताः

svarā gaḍadabāścaiva ṅaṇanamāḥ sahoṣmabhiḥ caturṇāṃ padajātīnāṃ padāntā daśakīrtitāḥ

स्वर उच्चः स्वरो नीचः स्वरः स्वरित एव च व्यञ्जनान्वनुवर्त्तन्ते यत्र तिष्ठति स स्वरः

svara uccaḥ svaro nīcaḥ svaraḥ svarita eva ca vyañjanānvanuvarttante yatra tiṣṭhati sa svaraḥ

स्वरप्रधानं त्रैस्वर्यमाचार्याः प्रतिजानते मणिवद्व्यञ्जनं विद्यात्सूत्रवच्च स्वरं विदुः

svarapradhānaṃ traisvaryamācāryāḥ pratijānate maṇivadvyañjanaṃ vidyātsūtravacca svaraṃ viduḥ

दुर्बलस्य यथा राष्ट्रं हरते बलवान्नृपः दुर्बलं व्यञ्जनं तद्वद्धरते बलवान् स्वरः

durbalasya yathā rāṣṭraṃ harate balavānnṛpaḥ durbalaṃ vyañjanaṃ tadvaddharate balavān svaraḥ

ओभावश्च विवृत्तिश्च शषसा रेफएव च जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्टविघोष्मणः

obhāvaśca vivṛttiśca śaṣasā rephaeva ca jihvāmūlamupadhmā ca gatiraṣṭavighoṣmaṇaḥ

स्वरप्रत्यया विवृत्तिः संहितायां तथा भवेत् विसर्गस्तत्र मन्तव्यस्तालव्यो वात्र जायते

svarapratyayā vivṛttiḥ saṃhitāyāṃ tathā bhavet visargastatra mantavyastālavyo vātra jāyate

सन्ध्यक्षरोपधे सन्धौ प्राप्तलुप्तौ यवौ यदि व्यञ्जनाख्या विवृत्तिस्तु स्वराख्या प्रतिसंहिता

sandhyakṣaropadhe sandhau prāptaluptau yavau yadi vyañjanākhyā vivṛttistu svarākhyā pratisaṃhitā

ऊष्मान्तं विरतं यत्र सन्धावो भवते च यत् विवृत्तिर्या भवेत्तत्र स्वाराख्यां तां विनिर्दिशेत्

ūṣmāntaṃ virataṃ yatra sandhāvo bhavate ca yat vivṛttiryā bhavettatra svārākhyāṃ tāṃ vinirdiśet

यद्योभावप्रसन्धानमुकारादि परं पदम् स्वरान्तं तादृशं विद्याद्यदन्यद्व्ययक्तमूष्मणः

yadyobhāvaprasandhānamukārādi paraṃ padam svarāntaṃ tādṛśaṃ vidyādyadanyadvyayaktamūṣmaṇaḥ

प्रथमा उत्तमाश्चैव पदान्तेषु यदि स्थिताः द्वितीयं स्थानमापन्नाः शषसप्रत्यया यदि

prathamā uttamāścaiva padānteṣu yadi sthitāḥ dvitīyaṃ sthānamāpannāḥ śaṣasapratyayā yadi

प्रथमानूष्मसंयुक्तान् द्वितीयानिव दर्शयेत् न चैनान्प्रतिजानीयाद्यथा मत्स्यः क्षुरोऽप्सरा इति

prathamānūṣmasaṃyuktān dvitīyāniva darśayet na cainānpratijānīyādyathā matsyaḥ kṣuro'psarā iti

इति पञ्चमी कण्डिका कण्डिका

iti pañcamī kaṇḍikā kaṇḍikā

छन्दोमानं न वृत्तं च पादस्थानं त्रिकारणम् ऋचः स्वछन्दवृत्तास्तु पादास्त्वक्षरमानसः

chandomānaṃ na vṛttaṃ ca pādasthānaṃ trikāraṇam ṛcaḥ svachandavṛttāstu pādāstvakṣaramānasaḥ

ऋवर्णं स्वरभक्तिं च छन्दोमानेन निर्दिशेत् प्रत्ययेन समाहारेफं मिमीत स्वरभक्तिषु

ṛvarṇaṃ svarabhaktiṃ ca chandomānena nirdiśet pratyayena samāhārephaṃ mimīta svarabhaktiṣu

ऋवर्णे तु पृथग्रेफः प्रत्ययस्तु पृथग्भवेत् विद्याल्लघुमृकारं तु यदि तूष्माणसंयुक्तः

ṛvarṇe tu pṛthagrephaḥ pratyayastu pṛthagbhavet vidyāllaghumṛkāraṃ tu yadi tūṣmāṇasaṃyuktaḥ

ऊष्मणैव हि संयुक्तऋकारो यत्र पीड्यते गुरुवर्णः सविज्ञेयस्तृचं चात्रानुदर्शनम्

ūṣmaṇaiva hi saṃyuktaṛkāro yatra pīḍyate guruvarṇaḥ savijñeyastṛcaṃ cātrānudarśanam

ऋषभं च गृहीतं च बृहस्पतिं पृथिव्यां च निऋर्तिः पञ्चमा ह्यत्र ऋकारो नात्र संशयः

ṛṣabhaṃ ca gṛhītaṃ ca bṛhaspatiṃ pṛthivyāṃ ca niṛrtiḥ pañcamā hyatra ṛkāro nātra saṃśayaḥ

शषसहरादौ रेफः स्वरभक्तिर्जायते द्विपदा सन्धौ इउवर्णाभ्यां हीना क्वचिदेकपदा क्रमवियुक्ता

śaṣasaharādau rephaḥ svarabhaktirjāyate dvipadā sandhau iuvarṇābhyāṃ hīnā kvacidekapadā kramaviyuktā

स्वरभक्तिस्तु द्विविधा ऋकारो रेफ एव च स्वरोदाव्यञ्जनोदा च विहिताक्षरचिन्तकैः

svarabhaktistu dvividhā ṛkāro repha eva ca svarodāvyañjanodā ca vihitākṣaracintakaiḥ

शषसेषु स्वरोदायां हकारे व्यञ्जनोदयाम् शषसेषु विवृत्तां तु हकारे संवृतां विदुः

śaṣaseṣu svarodāyāṃ hakāre vyañjanodayām śaṣaseṣu vivṛttāṃ tu hakāre saṃvṛtāṃ viduḥ

स्वरभक्तिं प्रयुञ्जानस्त्रीन्दोषान् परिवर्ज्जयेत् इकारं चाप्युकारं च ग्रस्तदोषं तथैव च

svarabhaktiṃ prayuñjānastrīndoṣān parivarjjayet ikāraṃ cāpyukāraṃ ca grastadoṣaṃ tathaiva ca

संयोगपरं छपरं विसर्ज्जनीयं द्विमात्रिकं चैव आसानिकं च न लघुसानुस्वारं घुटंतञ्च

saṃyogaparaṃ chaparaṃ visarjjanīyaṃ dvimātrikaṃ caiva āsānikaṃ ca na laghusānusvāraṃ ghuṭaṃtañca

इति षष्ठी कण्डिका कण्डिका

iti ṣaṣṭhī kaṇḍikā kaṇḍikā

पथ्यापादः प्रथमो द्वादशमात्रस्तथा तृतीयोऽपि अष्टादशो द्वितीयः समापनः पञ्चदशमात्रः

pathyāpādaḥ prathamo dvādaśamātrastathā tṛtīyo'pi aṣṭādaśo dvitīyaḥ samāpanaḥ pañcadaśamātraḥ

पथ्यालक्षणमुक्तं या त्वन्या सा स्मृता विपुला

pathyālakṣaṇamuktaṃ yā tvanyā sā smṛtā vipulā

नारदीयशिक्षा (cont. 2)

अक्षराणां लघुह्रस्वमसंयोगपरं यदि तत् संयोगोत्तरं विद्याद् गुरुर्दीर्घाक्षराणि तु

akṣarāṇāṃ laghuhrasvamasaṃyogaparaṃ yadi tat saṃyogottaraṃ vidyād gururdīrghākṣarāṇi tu

विवृत्तिर्यत्र दृश्येत स्वारस्यैवाग्रतः स्थिता गुरुः स्वारः स विज्ञेयः क्षैप्रस्तत्र न विद्यते

vivṛttiryatra dṛśyeta svārasyaivāgrataḥ sthitā guruḥ svāraḥ sa vijñeyaḥ kṣaiprastatra na vidyate

अष्टप्रकारं विज्ञेयं पदानां स्वरलक्षणम् अन्तोदात्तमाद्युदात्तमुदात्तमनुदातं नीचस्वरितम्

aṣṭaprakāraṃ vijñeyaṃ padānāṃ svaralakṣaṇam antodāttamādyudāttamudāttamanudātaṃ nīcasvaritam

मध्योदात्तं स्वरितं द्विरुदात्तमित्येता अष्टौ पदसंज्ञाः अग्निः सोमः प्र वो वीर्यं हविषा स्वर्वनस्पतिः

madhyodāttaṃ svaritaṃ dvirudāttamityetā aṣṭau padasaṃjñāḥ agniḥ somaḥ pra vo vīryaṃ haviṣā svarvanaspatiḥ

अन्तमध्यमयोर्नाम्न्युदमनुदनिपाते आद्यात् स्वरितमुपसर्गे द्विर्नीचमाख्यात इति

antamadhyamayornāmnyudamanudanipāte ādyāt svaritamupasarge dvirnīcamākhyāta iti

स्वरितात्पराणि यानि स्युर्धार्याण्यक्षराणि तु सर्वाणि प्रचयस्थान्युपोदात्तं निहन्यते

svaritātparāṇi yāni syurdhāryāṇyakṣarāṇi tu sarvāṇi pracayasthānyupodāttaṃ nihanyate

प्रचयो यत्र दृश्येत तत्र हन्यात् स्वरं बुधः स्वरितः केवलो यत्र मृदुन्तत्र निपातयेत्

pracayo yatra dṛśyeta tatra hanyāt svaraṃ budhaḥ svaritaḥ kevalo yatra mṛduntatra nipātayet

पञ्चविधमाचार्यकन्नाम मुखं न्यासःकरणं प्रतिज्ञोच्चारणा अत्रोच्यते श्रेयः खलु वै स प्रतिज्ञानोच्चारणा

pañcavidhamācāryakannāma mukhaṃ nyāsaḥkaraṇaṃ pratijñoccāraṇā atrocyate śreyaḥ khalu vai sa pratijñānoccāraṇā

यस्य कस्यचिद्वर्णस्य करणं नोपलभ्यते प्रतिज्ञा तत्र वोढव्या करणं हि तदात्मकम्

yasya kasyacidvarṇasya karaṇaṃ nopalabhyate pratijñā tatra voḍhavyā karaṇaṃ hi tadātmakam

तुम्बुरुनारदवसिष्ठविश्वावस्वादयश्च गन्धर्वाः सामसुनिभृतं करणं स्वरसौक्ष्म्यात्तेऽपि हि न कुर्युः

tumburunāradavasiṣṭhaviśvāvasvādayaśca gandharvāḥ sāmasunibhṛtaṃ karaṇaṃ svarasaukṣmyātte'pi hi na kuryuḥ

इति सप्तमी कण्डिका कण्डिका

iti saptamī kaṇḍikā kaṇḍikā

कौक्षेयाग्निं सदारक्षेदश्नीयादशनं हितम् जीर्णाहारःप्रबुद्धः सन्नुषसि ब्रह्म चिन्तयेत्

kaukṣeyāgniṃ sadārakṣedaśnīyādaśanaṃ hitam jīrṇāhāraḥprabuddhaḥ sannuṣasi brahma cintayet

शरद्विषुवतोऽतीतादुषस्युत्त्थानमिष्यते यावद्वासन्तिकी रात्रिर्मध्यमा पर्युपस्थिता

śaradviṣuvato'tītāduṣasyuttthānamiṣyate yāvadvāsantikī rātrirmadhyamā paryupasthitā

आम्रपालाशबिल्वानामपामार्गशिरीषयोः वाग्यतः प्रातरुत्त्थाय भक्षयेद् दन्तधावनम्

āmrapālāśabilvānāmapāmārgaśirīṣayoḥ vāgyataḥ prātaruttthāya bhakṣayed dantadhāvanam

खदिरञ्च कदम्बञ्च करवीरकरंजयोः सर्वे कण्टकिनः पुण्याः क्षीरिणश्च यशस्विनः

khadirañca kadambañca karavīrakaraṃjayoḥ sarve kaṇṭakinaḥ puṇyāḥ kṣīriṇaśca yaśasvinaḥ

तेनास्य करणं सौक्ष्म्यं माधुर्यं चोपजायते वर्णांश्च कुरुते सम्यक्प्राचीनौदव्रजिर्यथा

tenāsya karaṇaṃ saukṣmyaṃ mādhuryaṃ copajāyate varṇāṃśca kurute samyakprācīnaudavrajiryathā

त्रिफला लवणाख्येन भक्षयेच्छिक्षकः सदा अग्निमेधाजनन्येषा स्वरवर्णकरी तथा

triphalā lavaṇākhyena bhakṣayecchikṣakaḥ sadā agnimedhājananyeṣā svaravarṇakarī tathā

कृत्वा चावश्यकान् धर्मान् जठरं पर्युपास्य च पीत्वा धूमं घृतं चैव शुचिर्भूत्वा ततो वदेत्

kṛtvā cāvaśyakān dharmān jaṭharaṃ paryupāsya ca pītvā dhūmaṃ ghṛtaṃ caiva śucirbhūtvā tato vadet

मन्द्रेणोपक्रमेत् पूर्वं सर्वशाखास्वयं विधिः सप्तमन्त्रानतिक्रम्य यथेष्टां वाचमुत्सृजेत्

mandreṇopakramet pūrvaṃ sarvaśākhāsvayaṃ vidhiḥ saptamantrānatikramya yatheṣṭāṃ vācamutsṛjet

न तां समीरयेद् वाचं या प्राणमुपरोधयेत् ८अ प्राणानामुपरोधेन वैस्वर्यं चोपजायते स्वरव्यञ्जनमाधुर्यं लुप्यते नात्र संशयः

na tāṃ samīrayed vācaṃ yā prāṇamuparodhayet 8a prāṇānāmuparodhena vaisvaryaṃ copajāyate svaravyañjanamādhuryaṃ lupyate nātra saṃśayaḥ

कुतीर्थादागतं दग्धमपवर्णैश्च भक्षितम् न तस्य परिमोक्षोऽस्ति पापाहेरिव किल्बिषात्

kutīrthādāgataṃ dagdhamapavarṇaiśca bhakṣitam na tasya parimokṣo'sti pāpāheriva kilbiṣāt

सुतीर्थादागतं व्यक्तं स्वाम्नातं सुप्रतिष्ठितम् सुस्वरेण सुवक्त्रेण प्रयुक्तं ब्रह्म राजते

sutīrthādāgataṃ vyaktaṃ svāmnātaṃ supratiṣṭhitam susvareṇa suvaktreṇa prayuktaṃ brahma rājate

न करालो न लम्बोष्ठो न च सर्वानुनासिकः गद्गदो बद्धजिह्वश्च प्रयोगान्वक्तुमर्हति

na karālo na lamboṣṭho na ca sarvānunāsikaḥ gadgado baddhajihvaśca prayogānvaktumarhati

एकचित्तो निरुद्भ्रान्तस्तान्तगानविवर्जितः स तु वर्णान्प्रयुञ्जीत दन्तोष्ठं यस्य शोभनम्

ekacitto nirudbhrāntastāntagānavivarjitaḥ sa tu varṇānprayuñjīta dantoṣṭhaṃ yasya śobhanam

पञ्च विद्यां न गृह्णन्ति चण्डास्तब्धाश्च ये नराः आलसाश्चानरोगाश्च येषां च विसृतं मनः

pañca vidyāṃ na gṛhṇanti caṇḍāstabdhāśca ye narāḥ ālasāścānarogāśca yeṣāṃ ca visṛtaṃ manaḥ

शनैर्विद्यां शनैरर्थानारोहेत पर्वतं शनैः शनैरध्वसु वर्त्तेत योजनानां परं व्रजेत्

śanairvidyāṃ śanairarthānāroheta parvataṃ śanaiḥ śanairadhvasu vartteta yojanānāṃ paraṃ vrajet

योजनानां सहस्राणि शनैर्याति पिपीलिका अगच्छन्वैनतेयोऽपि पदमेकं न गच्छति

yojanānāṃ sahasrāṇi śanairyāti pipīlikā agacchanvainateyo'pi padamekaṃ na gacchati

नहि पार्ष्णिहता वाणी प्रयोगान्वक्तुमर्हति बधिरस्येव तल्पस्था विदग्धा वामलोचना

nahi pārṣṇihatā vāṇī prayogānvaktumarhati badhirasyeva talpasthā vidagdhā vāmalocanā

उपांशु त्वरितं चैवं योऽधीते वित्रसन्निव अपि रूपसहस्रेषु सन्देहेष्वेव वर्त्तते

upāṃśu tvaritaṃ caivaṃ yo'dhīte vitrasanniva api rūpasahasreṣu sandeheṣveva varttate

पुस्तकप्रत्ययाधीतं नाधीतं गुरुसन्निधौ राजते न सभामध्ये जारगर्भा इव स्त्रियः

pustakapratyayādhītaṃ nādhītaṃ gurusannidhau rājate na sabhāmadhye jāragarbhā iva striyaḥ

अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य तु सञ्चयम् अबन्ध्यन्दिवसं कुर्याद्दानाध्ययनकर्मसु

añjanasya kṣayaṃ dṛṣṭvā valmīkasya tu sañcayam abandhyandivasaṃ kuryāddānādhyayanakarmasu

योजनानां शतं साग्रं शनैर्याति पिपीलिकाः अगच्छन् वैनतेयोऽपि पदमेकं न गच्छति

yojanānāṃ śataṃ sāgraṃ śanairyāti pipīlikāḥ agacchan vainateyo'pi padamekaṃ na gacchati

यत्कीटैः पांसुभिः श्लक्ष्णैर्वल्मीकः क्रियते महान् न तत्र बलसामर्थ्यमुद्योगस्तत्र कारणम्

yatkīṭaiḥ pāṃsubhiḥ ślakṣṇairvalmīkaḥ kriyate mahān na tatra balasāmarthyamudyogastatra kāraṇam

सहस्रगुणिता विद्या शतशः परिकीर्त्तिता आगमिष्यति जिह्वाग्रे स्थलान्निम्नमिवोदकम्

sahasraguṇitā vidyā śataśaḥ parikīrttitā āgamiṣyati jihvāgre sthalānnimnamivodakam

हयानामिव जात्यानामर्द्धरात्रार्द्धशायिनाम् नहि विद्यार्थिनां निद्रा चिरन्नेत्रेषु तिष्ठति

hayānāmiva jātyānāmarddharātrārddhaśāyinām nahi vidyārthināṃ nidrā cirannetreṣu tiṣṭhati

न भोजनविलम्बी स्यान्न च नारीनिबन्धनः सुदूरमपि विद्यार्थी व्रजेद् गरुडहंसवत्

na bhojanavilambī syānna ca nārīnibandhanaḥ sudūramapi vidyārthī vrajed garuḍahaṃsavat

अहेरिव गणाद्भीतः सौहृद्यं नरकादिव राक्षसीभ्य इव स्त्रीभ्यः स विद्यामधिगच्छति

aheriva gaṇādbhītaḥ sauhṛdyaṃ narakādiva rākṣasībhya iva strībhyaḥ sa vidyāmadhigacchati

न शठाः प्राप्नुवन्त्यर्थान् न क्लीबा न च मानिनः न च लोकरवाद्भीता न च श्वः श्वः प्रतीक्षकाः

na śaṭhāḥ prāpnuvantyarthān na klībā na ca māninaḥ na ca lokaravādbhītā na ca śvaḥ śvaḥ pratīkṣakāḥ

यथा खनन् खनित्रेण भूतले वारि विन्दति एवं गुरुगतां विद्यां शुश्रूषुरधिगच्छति

yathā khanan khanitreṇa bhūtale vāri vindati evaṃ gurugatāṃ vidyāṃ śuśrūṣuradhigacchati

शुश्रूषारहिता विद्या यद्यपि मेधागुणैः समुपयाति बन्ध्येव यौवनवती न तस्य विद्या फलवती भवति

śuśrūṣārahitā vidyā yadyapi medhāguṇaiḥ samupayāti bandhyeva yauvanavatī na tasya vidyā phalavatī bhavati

द्यूतं पुस्तकवाद्यं च नाटकेषु च सक्तिका स्त्रियस्तन्द्रा च निद्रा च विद्याविघ्नकराणि षट्

dyūtaṃ pustakavādyaṃ ca nāṭakeṣu ca saktikā striyastandrā ca nidrā ca vidyāvighnakarāṇi ṣaṭ

यथा व्याघ्री हरेत्पुत्रान् दंष्ट्राभिर्न च पीडयेत् भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद्वर्णान्प्रयोजयेत्

yathā vyāghrī haretputrān daṃṣṭrābhirna ca pīḍayet bhītā patanabhedābhyāṃ tadvadvarṇānprayojayet

एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीडिताः सम्यग् वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते

evaṃ varṇāḥ prayoktavyā nāvyaktā na ca pīḍitāḥ samyag varṇaprayogeṇa brahmaloke mahīyate