1. Narasimha Purva Uttara Tapani Upanishad Sankarabhashya Dipika of Vidyaranya Vinayak Ganesh Apte Anand Ashram 30

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलि:

ग्रन्थाङ्क: ३०

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत्

श्रीमच्छंकराचार्यविराचितपूर्वतापनीयभाष्यविवरणण्यप्रणीतोत्तरतापनीयदीपिकाभ्यां समेतां।

एतत्पुस्तकम आनन्दाश्रमस्थपण्डितै: सपाठान्तरनिदेशं संशोधितम् ।

तत्र

बी. ए. इत्युपपदधारिणा

विनायक गणेश आपटे

इत्येतै:

पुण्याख्यपत्तने

आनन्दाश्रममुद्रणालये

आयसंख्यैरैश्वर्ययुक्त्वा

प्रकाशितम् ।

द्वितीयेयं मुद्रणाल्यात्ति: ।

शालिवाहनशकाब्दा: १८५१

विस्ताब्दा: १९२९

( भस्म सर्वाधिकारो राजशासनानुसारं स्वायत्तकृता: ) ।

पूर्वयं रूपकौ द्वादशाड्णकाश ।

आदर्शपुढतकटीपोऽत्रपत्रिका ।

अथास्या नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषदः पुस्तकानि येः परहितैकपरायणतया प्रदर्शितानि तेषां नामानि पुस्तकानां संक्षिप्तकृतिरत्नतया प्रकाशयन्ने ।

क. इति संज्ञितमू—मूलम्, विंचूरग्रामानिवासिनां श्री. रा. रा. अण्णासाहेब इत्येतेषाम् ।

ख. इति संज्ञितमू—पूर्वतापनीयर्यमूलमाचखण्डपरिमितमू, आनन्दाश्रमपुस्तकसं-ग्रहालयस्थम् ।

ग. इति संज्ञितमू—मूलम्, एतदप्यानन्दाश्रमपुस्तकसंग्रहालस्थमेव ।

घ. इति संज्ञितमू—मूलम्, सातारानगरनिवासिनां वे. शा. रा. रा. अनन्तचतुर्दशिन्द्रगुरूकर इत्येतेषाम् ।

ङ. इति संज्ञितमू—मूलम्, पुण्यपत्तनस्थानां वे. रा. लक्ष्मणनारायण साठे इत्येतेषाम् ।

च. इति संज्ञितमू—मूलम्, रा. रा. हरि बाबाजी करंबेळकर इत्येतेषाम् ।

छ. इति संज्ञितमू—मूलम्, श्री. रा. रा. अण्णासाहेब विंचूरकर इत्येतेषाम् ।

ज. इति संज्ञितमू—केवलश्रीमच्च्छंकराचार्यविरचितपूर्वतापनीओपनिषद्धव्यास्यैव, श्री. रा. रा. अण्णासाहेब विंचूरकर इत्येतेषाम् ।

झ. इति संज्ञितमू—केवलशंकराचार्यविरचितभाष्यस्यैव, श्री. रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् ।

ञ. इति संज्ञितमू—केवलविद्यारण्यप्रणीतोत्तरतापनीषोपनिषद्धीपिकाया एव, श्री. रा. रा. अण्णासाहेब विंचूरकर इत्येतेषाम् ।

ट. इति संज्ञितमू—केवलविद्यारण्यप्रणीतोत्तरतापनीओपनिषद्धीपिकाया एव श्री. रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् ।

ठ. इति संज्ञितमू—एतदपि केवलविद्यारण्यप्रणीतोत्तरतापनीओपनिषद्धीपिकाया एव, श्री. रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् ।

समास्रिमगमिदं नृसिंहपूर्वोत्तरतापनीओपनिषदादर्शोत्सूचीपत्रकम् ।

ओं तत्सद्ब्रह्मणे नमः।

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् ।

श्रीमच्चराचराव्योम्निचितभूतिस्समेतः॥

ॐ नमो भगवते लक्ष्मीनृसिंहाय।

यथाऽऽत्रोपनिषत्‌तल्गयाता तपनं तं विंधुं गुरुं। प्रणम्योपासानागर्भों तदृग्वारयां श्रद्धयाडडडभे॥१॥

आनुफुङ्ङात्समाराजञ्ञारासिंहादिं जगत् । जातं यस्मिन्निस्थितं लीनं नमस्तस्मै त्रिशक्तये॥२॥

भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा इति मन्नान्तर्गतभद्रपदव्याख्यानपरामृचश्रुतेतां शांतौ पठन्न्यायाभ्यः श्रौतस्मार्तपौराणिककृत्यप्रतिपादिताभ्यः साकारब्रह्म-विद्याभ्य इयं सुभद्रेति दर्शंयाति— ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्ष-भिर्यजत्राः। सस्थैररहैनस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्‌व्यशेम देव-हितं यदायुः॥१॥

श्रौतस्मार्तपौराणिककृत्याने प्रतिपादिलेल्या साकारब्रह्मविद्येचें विवरण करतांना ह्या मंत्रांतर्गत 'भद्र' शब्दाच्या व्याख्यानाने 'सुभद्रा' हें नांव यथार्थ ठरवितें—

भद्रं कल्पयामः॥ कर्णामिरिति छान्दसं॥ ऋषिः शृणुयाम शृणुम देवा। सन्तो वयं भद्रं कल्पयाम परीयेम। अक्षभिर्‌व्यश्रुपिरियजत्रा यजनशीला। सस्थैररहैर्द्धृदयैः सामाझःप्रणवसावित्रीजजुषर्लक्ष्मीनृसिंहगायत्रीहृद्पैमूलमन्त्र-ऋग्‌व्यारुड्यनपरैस्तनूभिस्तनूभिरिति सान्नत्रैः 'यौ वै नृसिंहो देवो भगवान्‌व्यश्व ब्रह्मा तस्मै वै नमो नमः' इत्याद्यैः। तुष्टुवांस इति स्तुतिसाधनत्वेनोक्तृत्वाच्चतनू-शब्देन मन्त्रा गृह्यन्ते॥ तथाडडडशब्देन च तुष्टुवांसः स्तुवानाः स्तुतिं कुर्वाणा। व्यशेम विगतरोगं विविधैहिकामुष्मिकसुखभोगक्षममभौम प्राप्तुयाम। आयुरिति प्रत्येकं संबध्यते। यद्‌देवहितं देवस्तापनीय उक्तविद्ययोपास्यस्तत्‌तद्‌दवसरौ-चितकरणबुद्धचा यक्षनिहितमाचरति यस्मिन्नायुर्षि तत्‌तथोक्तमायुण्येशेमति संबन्धः॥१॥

श्रीमच्छंकराचार्यविरचितभाष्यसमेता-[ १ प्रथमोपनिषत् ]

स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवा: स्वस्ति न: पूषा विश्ववेदा: । स्वस्ति नस्ताक्ष्यो अरिष्टनेमि: स्वस्ति नो बृहस्पतिददातु ॥२॥ ॐ शान्ति: शान्ति: शान्ति: ॥

स्वस्तिपदानां चतुर्णामपौनरुक्त्यं यास्कवचनाद्यथासं-स्वस्तीत्यविनाशमायुनोडसमभ्यमिन्द्रो दधातु । कीहृग्वृद्धश्रवा वृद्धाद्-बृहस्पते: सद्विद्याश्रवणं यस्य स तथोक्तो दधातु स्वस्तीत्याभिमुख्येनुपासनायां नोदसमभ्यम् । पूषा विश्ववेदा विश्वानि वेदांसि यस्य स तथोक्त: । अथवा सर्वे वेदा उपासनायामाभिमुख्यं दधतु । स्वस्ति नोदसमभ्यं पूजाहेतां ताक्ष्यो देवभक्तो गरुत्मानरिष्टनेमिरहिसितवज्रो दधातु स्वस्ति सुशोभनं नोदसमभ्यं दधान वृहस्पतिरतिप्रिय: । अस्मिन्वेदोक्तस्मृतिमच्छब्दविप्रियैर्वक्ष्यमाणार्याविद्यायामादरं दर्शयति । शान्ति: शान्ति: शान्तिस्स्विधा तु विद्रोपशान्तिर्वक्ष्यमाणविद्यानुष्ठाने ॥ २ ॥

॥ इति शान्ति: ॥

५ ज. 'नृसिंहपूर्वतापनीय ।

आपो वा इदमासीनत्याद्या तदेतान्निष्कामस्य भवतील्यन्ता तापनोयोपनिषच्छ्रीनृसिंहाकारब्रह्माविषया सती निराकारब्रह्मप्रतिपक्ष्युपायभूताडत एव पृथक्संबन्धाभिधेयप्रयोजनानि न वक्त॑ग्यानि यान्येव तुपनिषत्संबन्धाभिधेयप्रयोजनानि तान्येवोपनिषद्ध्याचिछ्यासुना संक्षेपतो वक्त॑व्यानि । तत्र प्रयोजनसाधनाभिव्यक्त्वेनाभिधेयसंबन्धशास्त्राणां परस्परंण प्रयोजनवत् । किं पुनः प्रयोजनमित्युच्यते । रोगाद्र्तस्येव रोगनिवृत्तौ स्वस्थता दुःखात्मकेsस्यादडत्मनो द्वैतप्रपञ्चस्योपशमे स्वस्थता द्वैतभावः प्रयोजनं द्वैतमपक्षस्य चाविद्याकृतत्वाद्वित्रिया तदुपरमः स्यादिति ब्रह्मविद्याप्रकाशनायास्या आरम्भः । यत्र हि द्वैतमिव यत्र चान्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्प्रयये द्वैतज्ञानोयादत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन कं पश्येद्द्विजानीयादिलत्यादिश्रुतिभ्योsस्यार्थस्य सिद्धिः । ततः तावद्यामुपनिषदोः परामृश्यते किं तावद्यां विद्याभेद आहोस्विदन्योन्यविशेषणविशेष्यभावाद्विशिष्टस्य च वेद्यस्यैक्याद्द्वैकेक्यामिति । तत् किं नः प्रतिभाति विद्याभेद इति । तथा हि-प्रथमोपनिषदि लोकसाङ्ख्यसामुद्रसाम्प्रादिसामान्तर्गतस्वरविशेषक्षीरोलदार्णवशायी तुक्केसरिशङ्करसरचिदानन्दमयानम्न्योन्यविशेषणविशेष्यभावरहितानां वेद्यानां श्रवणाच्च तथा प्रणवातुशुपदपदार्थशक्तिसाम्बीजसामाझनम्न्त्रचतुष्ट्रयानां वेद्यानां द्वितीयोयत्रतोयचतुर्थोपनिषत्सु यथासङ्कल्यं श्रवणात् । अन्योपनिषदि महाचक्रविद्या श्रूयते । नन्वन्योन्यविशेषणाविशेष्यभावरहितानामध्य॑ज्ञाfऴिभावो भवतु । नेति ब्रूमः “ फलवत्संनिधावफलं तदृश्रम् ” इति न्यायवैशेष्यात् । तथाहि-लोकादिततद्वेद्यानां फलसंबन्धेन “ यो जानीते सः अमृतत्वं च गच्छति ” इत्यसकृच्छ्रूवणात् । ननु लोकादनोऽम्न्योन्यविशेषणाविशेष्यभावराहितानामपि श्रीनृसिंहाकारब्रह्मणा सह विशेषणाविशेष्यभावसंबन्धात् । तथाहि-“ सर्वालोकान्सर्वदेवान्सर्वानात्मनः सर्वोणि भूतान्युद्गृह्णात्युद्गृह्णाति ” इत्यादिपदव्यालगाने सर्वेषां वेद्यानां तत्संबन्धश्रवणादतो विशेषस्य वेद्यस्यैक्याद्द्वैक्यामिति । अत्रोच्यते । सत्यं श्रूयते संबन्धः । तथाडस्यर्थवादत्वात् विवक्ष्यतेsर्थवादश्र विध्यश्रवणात् । उद्गृह्णाति विरमति व्यामोति ज्वलति पर्येति पालयन्ते ददाति मारयति नमन्तीतयेवंवर्ततेमानो- पदेशाच । न च वाच्यमधस्तात्पदोद्वारे तस्य ह व उग्रं प्रथमं स्थानं जानीयादिति विधः श्रूयते इति । यतस्ततः भङ्गाप मुच्यते ओंकारो भवतीतिविधिबलात्पणवाक्षरमिश्रणेन मूलमन्त्राक्षररचयत्पयाच्चत्पदज्ञाने मासे तत्त्वपदपरिमाणज्ञानार्थी विधिरुपपरीक्षणः सन्न तत्पदाथानां श्रीनृसिंहब्रह्मणा सहृ संबन्धं विधातुं शक्रोति । अतः यावद्यां विद्याभेद इत्येवं पास्म ।

एवं प्राप्ते ब्रूमः । सत्यं पृथिव्यादिलोकानां परस्परं विशेषणविशेष्यभावो नावगम्यते प्रत्यूत प्रत्यक्षं च वेद्यता श्रूयते जानीयादिति । तथाडपि श्रीनृसिंहद्रह्मणा सह संवन्धस्तत्र तद् ब्रूयमाणः केन वारयितुं शक्यते । तथाहि । य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमनुष्टुभं प्रायच्छद् एतं मन्त्रराजं नारसिंहमनुष्टुभं प्रातर्गृहीत्वादित्यादिमध्ये पुनःश्राद्धनुष्टुभस्य मन्त्रराञ्जस्य नारसिंहस्याऽऽड्‌मन्र्रानो ब्रूहीति मन्त्रराजं नारसिंहमनुष्टुभं भवतीत्येवं मध्ये श्रावयित्वादन्ते य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमनुष्टुभं नित्यमधीत इत्यसकृदभ्यास्याऽऽड्‌दिमध्ये ऽवसानेऽपु नृसिंहब्रह्मसंवन्धित्वेन संकीर्तितेनाऽऽद्रियाऽऽऐक्यमिति निश्चिते तत्संवन्धित्वेन यथायोग्यतया तदन्तर्गतं पदजातं सामसंवन्धि समस्तं यथायोग्यतया वर्णनीयम् । अपि चान्त्योपनिषदि फलकथनावसरे कृत्स्नां श्रीनृसिंहब्रह्मविद्यामभिधाय य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमनुष्टुभं नित्यमधीत इत्येतन्नारसिंहानुष्टुभशब्दानां कृत्स्नृसिंहब्रह्मविद्याऽभिधायकत्वेन निश्चितानामकृच्छ्रूतानामेवाऽऽदावेतं मन्त्रराजं नारसिंहमनुष्टुभमपर्यन्त इति श्रवणातदनन्तरालवर्तिपदजातं नृसिंहब्रह्मविद्यासंवद्धमिति निश्रीयते । तत्संवन्धश्र तत्तपदच्याऽऽयानावसरे स्पष्टमेव प्रदर्श्यिष्यते । अपि च “वाक्यान्वयात्” इति न्यायेन सर्वमेवेदं प्रकरणं नृसिंहब्रह्मविद्याकरणामिति गम्यते । अथ यदुक्तं पदव्याख्यानवाद्यनापदेशे ऽर्थवाद्‌द्वमिति तदयुक्तं ।

अभ्रातात्पदोद्भवरे तस्य ह वा उग्रं प्रथमं स्थानं जानीयादिति विविधः स्पष्ट एव श्रूयते । तत्र च विधौ तच्छब्देन साड्‌नस्य मूलमन्त्रस्य परामृश्याऽऽड्‌गनां च द्वौविध्यान्मूलमन्त्राऽऽड्‌गमन्त्राणां च यथायोग्यतया व्याख्यानवच्याऽऽश्रयिति भावेन वाऽऽस्थितत्वात्तत्त्वकथनकैव नृसिंहब्रह्मविद्यासमग्रत्वे स च विधिरनुपपत्त्या न्यायेन सर्वपदसंवन्धः स्पष्ट इति । ननु तत्प्रयुक्तं पदज्ञानार्थे तदिति तत् । प्राक्प्रस्तकशेमुभयत ओङ्कारो भवतीति कार्या(र्थ)ज्ञानेन पदाज्ञाने प्राप्ते तत्पुरःसरमेव पदज्ञानर्मिति । नन्वेवं तच्छेषत्वेनोपरिष्टादर्थकथनमुपपन्नं कुस्मादुच्यते कुस्मादुच्यत इत्यर्थपुरःसरमेव पदं स्पष्टार्थमुपसंहरति तस्मादिदमुच्यते प्राङ्‌प्रज्ञापुरःसरमेव पदज्ञानामिति । अतः सर्वसंवन्धिविश्रवणं स्पष्टमिति । किंच सर्वेषां पदाना(र्थ)माश्राव्यन्ते य एवं वेदेति विधिरिति चेन् “वचनानि त्वपूर्वत्वात्” [ पू० मी० सू० १-४-२२ ] इति न्यायात् । य एवं वेदो(द)पास्ते । उपनिषदि साकारब्रह्मविद्याकरणे पाठिनां वेदोपासनाज्ञानध्यानपदानाऽऽमुपासनार्थत्वेन निःः-

तत्त्वात् । अतो न्यायमथे(र्थ)वाद इत्यतः पञ्चसूपनिषत्सु न पावदृश्यं विद्याभेद इति

आपो वा इदमासंसालिलमेव स प्रजापतिरेकः पुष्करपर्णे समभवत्तस्यान्तर्मनासि कामः समवर्त्त- तेऽहं मुजेयमिति तस्मादेत्पुरुषो मनसाडभिगच्छति तद्धाच वदति तत्कर्मणा करोति तदेषां- भुक्ता-कामस्तदग्रे समवर्त्तताधि मनसो रेतः सिद्दम्

आपो वा इदमासन्नित्यादिना श्रीनृसिंहब्रह्मविद्याप्रकरणमाल्यायि- कापूर्वमवतारयतेयमुपनिषत् । तत्र तावत्पथमोpanिषदि सामसंवान्वितत्वेन पृथिव्यन्तरिक्षयुग्मब्रह्मवेदसाज्ञासाम्यादिसूर्यचन्द्रब्रह्मादिदेवानां सामोद्भारपूर्वकं क्षीरो- दार्णवशायिन्युपाविष्टे वा शेषाभोगमस्तकपरिचित्ते नृकेसरिणि योगारूढे वरदाभयहस्ते त्रिनेत्रे शंकरे पिनाकहस्ते सच्चिदानन्दमये ब्रह्माविवर्ते उपासनम् ।

तस्मिन्नेव द्वितीयोपनिषदि प्रणवोपासनापूर्वकसामरहितानुष्टुब्मन्त्रपञ्चाङ्गपदो- द्वारपूर्वकपदद्वयाल्याख्यनगुणविशिष्टोपासनम् । तस्मिन्नेव तृतीयोपनिषदि सामान्विततत्वेन मूलमन्त्रसंवलितत्वेन शक्तिबीजकथनं तत्रिणेयश्र । तस्मिन्नेव चतुथ्योपनिषदि मूलमन्त्राङ्गमन्त्रसमाहङ्गमन्त्रैः प्रणवेन हृदयं सावित्रेण शिरो महा- लक्षणीश्रिवां व्याल्याय नृसिंहगायत्र्या कवचं व्याचष्टे । महाचक्रद्वा त्रिशदद्व्यूहदेवतोपदेशपूर्वकं पुरषरणमन्त्रांश । पञ्चमोपनिषदि मन्त्रवर्गेण द्वात्रिशद्व्यूहान्महाचक्रे विन्यास्य तत्स्वरूपकथननेनाख्यमन्त्राण्यारुयाय श्रीनृसिंहब्रह्मा वीयानुष्टुभः फलं व्याचष्टे ।

तस्मिन्नेव द्वितीयोपनिषदि प्रणवोपासनापूर्वकसामरहितानुष्टुब्मन्त्रपञ्चाङ्गपदोद्वारपूर्वकपदद्वयाल्याख्यनगुणविशिष्टोपासनम् । तस्मिन्नेव तृतीयोपनिषदि सामान्विततत्वेन मूलमन्त्रसंवलितत्वेन शक्तिबीजकथनं तत्रिणेयश्र ।

आप आसन्निति संबन्धः । वै प्रसिद्धामिति प्रत्यक्षादिदृष्टं सलि- लमस्नवेव स प्रजापतिः । इति श्रुते । पूर्वपरामर्शोना तच्छब्देन पुल्लिङ्गनन प्रकृते परामृश्यति " यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै " इति श्रुतेः । ब्रह्मा प्रजापतिरेकः सन्पुष्करपर्णे समभवदासीत् । तस्य प्रजाप- तेर्मनस्यान्तःकरणेऽन्तर्fवर्तिनः काम इच्छा समवर्त्तत । इदं सृष्ट्यविषय इत्थर्थः । तस्मादेत्पुरुषो मनसाडभिगच्छत्यन्तःकरणेच्छति तद्धाच वदति ! वाग्वदनपूर्वकं कर्मकरणं लोकप्रसिद्धं दर्शयति—तत्कर्मणा करोतीति । उत्तमे- वार्थे दृढयितुमुचं साक्षित्वेनोद्धवयति---तदेषांऋडूनि- ण्णैतैव ।

आप आसन्निति संबन्धः । वै प्रसिद्धामिति प्रत्यक्षादिदृष्टं सलिलमस्नवेव स प्रजापतिः । इति श्रुते । पूर्वपरामर्शोना तच्छब्देन पुल्लिङ्गनन प्रकृते परामृश्यति

सामयजुषोरंशौऽथिल्यमपि संभाव्यते " यदै यज्ञस्य साम्ना यजुषा क्रियते शान्तं तद्धवो तद्‍दहम् " इति श्रुतेः । तस्मिन्नेवाथ एषा, ऋग्यजुषा- माणाडभ्युक्ता । मनसः कामतदग्रे समवर्त्तत रेत उदकं प्रथममादौ सृष्ट्यवसरे

सामयजुषोरंशौऽथिल्यमपि संभाव्यते " यदै यज्ञस्य साम्ना यजुषा क्रियते शान्तं तद्धवो तद्‍दहम् " इति श्रुतेः ।

प्रथमं यदासीत् । सतों बन्धुमसति निरविन्दन्हादि प्रतीष्या(ष्या) कवयो मनीषेत्युपैनं तदुपनिषति यत्कामो भवति स तपोडतप्यत स तपस्तप्वा स एतं मन्त्रराजं नारसिंहमनुभमपश्यत्‍ेनं वै सर्वमिदमसृजत यदिदं

यदासीत्‍स्मात्‍अरणादासीत् । अथवा कालनिर्देशो यदेति यस्मिन्‍काले प्रथममुदक॑ासीदेव मनसः कामोदेतीयुपरि विषयेऽ सृष्टिविषये समवर्त्तेततर्थे; । सतों ब्रह्मणो बन्धुं बन्धनं विरन्‍ कवयो विपश्चितो हृदि निरविन्दन्‍ । असति ब्रह्मणि । असच्छब्दस्य नामरूपाद्याकृतत्वेन ब्रह्मणि प्रयुक्तत्वात्‍ " असद्वा इदमग्र आसीत्" इत्यादौ । ह्यन्तःकरणं प्रतीष्या प्रत्यगात्मानमवेक्ष्य मनीषया विपश्चिद्‌बुद्धया । ब्रह्मणो बन्धुं बन्धुमिव बन्धुं परं ब्रह्म व्याकर्त्तारं क्षीरोदर्णवादिदिवशेषणविशिष्टं भाविसृष्टेः सृष्टारं मूलमन्त्रसामाग्युपास्यं हृदि निरविन्दन्हिस्युतरार्धस्य गूढोडभिप्रायः । इनिशब्द ऋक्समासि व्योतयति । उपैनं कामिनं तत्कास्यमुपनिषति यस्मिन्‍कामो भवति । स प्रजापतिः । तपः चैकाग्र्यमपकरोत् । स प्रजापतिः । तपस्तप्वा । पूर्वं व्याहृतयातस्म । स प्रजापतितिरेतं प्रकृतं सर्वेनाथोपातं सतों बन्धुमित्यनेन सृष्ट‍ाऽभिप्रायेण सूचितं " ड्योतेश्चरणाभिधानात्" [ बृ० सू० १-१-२४ ] इत्ये न्‍याॅयेन मन्त्रराजं मन्त्रं मे गोपाय यमृषयख्यादिविदो विदुः । ऋचः सामानि यजूंषीत्याॅदौ साम्न्यापि प्रयुक्तत्वात् । नारसिंहं नृसिंहसंबन्धिसामादि । तद्धितात् । नृसिंहगायत्री-दिग्रासौ तद्व्याख्रुत्यर्थम्‌अनुष्टुभमित्यनुष्टुप्छन्द‌उपाधि॑कृत्यविशेषमाह " गायत्रेतदर्हेति " इति न्यायात् । अपरयदृष्ट्वा‌वानित्यभिप्रायः । एतदुक्तं भवति —द्वितीयतृतीयचतुर्थपश्र‍ो मोपनिषत्सु मन्त्रराजादित्यः शब्दाः प्रयुक्तास्तत्पुरुषवदुत्रीहिहिताद्वितसामध्योपूर्वपद‌उपपद‌उपनिषदर्थेमाचक्षाणा: सन्त एवाड्डदैभुक्ता: कृत्स्नामेव बह्मविद्यामपश्यदित्यर्थः । तेन वै प्रागुत्तेन वै प्रसिद्धम् । सर्वमिदमसृजत प्रत्यक्षादिसिद्धमसृजत । यदिदं किंच । स्पष्टम् । तस्मात्‍सर्वमिदमानुष्टुभमित्याचक्षते यदिदं

किंच तस्मात्सर्वमिदमानुष्ठभमित्याचक्षते यदिदं किंचानुष्ठुभो वा इमानी भूतानि जायन्तेऽनुष्ठुभा जातानि जीवन्त्यनुष्ठुभं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति तस्यैषा भवत्यनुष्ठुप्प्रथमा भवत्यनुष्ठुबनमा भवति वाग्वा अनुष्ठुवाचैव प्रयन्ति वाचैवोद्यन्ति परमा वा एषा छन्दसां यदनुष्ठुबिति॥१॥

किंच मन्त्रराजनारासिंहशब्दौ। इहाडनुष्ठुभमितितद्धितप्रयोगाद्द्वार्षिशदश्रणामेव तत्तत्स्वरूपैः सारभूयैर्दर्शयत्यवाच्छिन्नाभिधीयक्रियाकिलैष प्रजापतिस्थपसा लोकत्रयसृष्ट्यर्थमेव कारणजिज्ञासुरत्यान्तकृत्यान्तःकरणत्वाच्छक्तित्रययुक्तां ब्रह्मस्वरूपिणीं भूतसृष्टिपुरःसरसर्वसृष्टिकारणिकामनुष्ठुब्वृचमपस्यादित्याह। अनुष्ठुबो वा इमानी भूतानि जायन्तेऽनुष्ठुभा जातानि जीवन्त्यनुष्ठुभं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति “जन्माद्यस्य यतः” [ ब्रा० सू० १-१-२ ] इत्यस्याः ब्रह्मलक्षणलयक्षितत्वं दर्शयति। उत्तमेवार्थे दृढयितुमुच्यते—तस्य ब्रह्मस्वरूपस्य साक्षिण्येषा वाक्स्यमाणा, ऋग्भवति । अनुष्ठुप्पथमा भवति सर्वसृष्टेः प्रथमाड्डया भवति । अनुष्ठुकुतमा श्रेष्ठा भवति वाग्वा अनुष्ठुप्सर्वो वाक्प्रशोडनुष्ठुभि लीन इति दर्शयति । नामसृष्टिपूर्वकत्वाद्रूपसृष्टेर्वाग्रूपप्रतिवादन-शुभोडनुष्ठुबेव मूलकारणम्। वाचैव प्रयन्त्यनुष्ठुमैव प्रलयं गच्छन्ति भूतानि। छन्दसां वेदानां वा परमोत्कृष्टा । परमतत्त्वं च सामान्यतवादनुष्ठुभः । सांख्यश्र “देवा वै नर्चिं न यजुष्यश्रयन्त ते सामन्येवाश्रयन्त ” इति श्रुतेः “वेदानां सामवेदोसिम ” इति स्मृतेश्र । यदनुष्ठुबितिशब्द ऋक्समार्पिं घोत-यति॥ १ ॥

एवं तावदारु्यायिकायामन्ते सकलन्न्सिंहोपासनसंग्राहकान्मब्ररराजनारसिहानुष्ठुभशब्दान्विज्ञाय तैरेच शब्दैः सकलोपासनां सृष्ट्यर्थी मज्जातत्यनश्रितां सृष्ट्वैदान्नीमविशेषेणानुष्ठाने प्राप्ते तत्र तावत्साम्न ऋगक्षराभिधयज्ञकतवादभिधयकाभिन्ययड्न्चयोभभियज्ञपूर्वकत्वात्साम्नश्र सर्ववेदश्रेष्ठत्वात “देवा वै नार्चिं न यजुष्यश्रयन्त ते सामन्येवाश्रयन्त ” इति श्रुतेः “वेदानां सामवेदोसिम”

ससागरां सपर्यंतां ससद्रीपां वसुंधरां तत्साम्नः प्रथमं पादं जानीया यक्षगन्धर्वाप्सरोऽसृग्गणसेवितमन्तरिक्षं तत्साम्नो द्वितीयं पादं जानीया द्रुरुद्रादित्यैः सर्वदेवैः सेवन्तं दिवं तत्साम्नस्तृतीयं पादं जानीया आदित्यस्वरूपं निरञ्जनं परमध्योम्निकं तत्साम्नश्चतुर्थं पादं जानीया यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छत्य्‌

स्मि" इति स्मृतेश्र्वास्य च साम्राजत्वाच्चतुर्दुपासनायां प्राप्तायां क्रमसूचनपूर्वं कामह—ससागरां सपर्यंतां ससद्रीपां वसुंधरां तत्साम्नः प्रथमं पादं जानीया दिति । यथाकथंचिदुपासनारूपे प्राप्ते ससागरामिति प्रथमम् एवं सागरसंक्रीतनेन सागरपृथिवीकामुपासनां ज्योतयति । अत एव न पृथ्वीविशेषणं सागर इति केचिदव्याचक्षते। तत्स्थ प्रथमतः सागरं क्षीरादार्णवं ध्यात्वा तच्छायिन्यु- पविष्टे वा तस्मिन्पक्षीन्द्रन्यासमुखसामयोः कृतवा तस्मिन्छेव सपर्यंतामित्याद्युपासनं सह सागरेप वर्त्तने यस्या उपासनायास्तां ससागरां जानीया दित्यनुषज्जः । यथा (तु) 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यादेरानन्दमयादिच्छेदमिच्छेदिति तद्युक्तमू‌ । न तावद्वि- शिष्टामुपासन्नां ससागरशब्दस्तावदाह किंतु बुद्धिक्रमे पदार्थजाते तदादिन्या- येन सूच्य‌ति । तदन्यविशेषणत्वेनैकवाक्यतयेऽपि समानम् । तस्माद्द्वितृकपक्षमुप- सानं प्रथमम् एवं सागरशब्दोपादानात्क्षीरादार्णवपूर्वकं विज्ञेयम् । ततश्वाय- मर्थः । तत्साम्नस्तस्य न्यस्ताया अनुष्ठुभो न्यस्तस्य च साम्नः प्रथमं पादं क्षीरादार्णवशायिन उपविष्टस्य वा नृकेसरिण उक्तविशेषणविशिष्टां वसुंधरां हृदयमध्ये हृदयान्तर्वर्तिन्स्वेन जानीया दित्यर्थः । एवमुत्तरेष्वपि त्रिषु पादेषु यक्षगन्धर्ववसुरुद्रादित्यैर्लोकसाहचर्याद्द्वादशात्मकं तत्साम्नस्तस्या न्यस्ताया अनुष्ठुभो न्यस्तस्या च साम्नः द्वितीयं तृतीयं चतुर्थे पादं तस्य नृकेसरिणः शिरःशिखाकवचान्तर्वर्तिन्स्वेन जानीया दिति योजयम् । एवं नृकेसरिणं यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छतीति गमनोपादानात्कार्येमृतत्वं गम्यत इति न्यायात् । अथवा देहान्ते देवः परं ब्रह्म निर्गुणं ब्रह्म तारकं तारकमात्राभिः प्रत्यग्ब्रह्माणोरेकत्वं

यजुःसामाथर्वाणश्वेतवारो वेदाः साङ्गाः सशाखा-

श्वेतवारः पादा भवन्ति किं ध्यानं किं दैवतं

कान्यज्ञानेन कानि दैवतानि किं छन्दः क ऋषि-

रिति ॥२॥ स होवाच प्रजापतिः स यो ह वै तत्स-

वित्रस्याष्टाक्षरं पदं श्रियाडभिषिक्तं तत्साम्नोऽङ्गं वेद

व्याचष्ट इत्यन्ते श्रवणादसृतत्वं कैवल्यमेवमुपरिष्टादुभयथाडस्यामृतत्वं श्रूय-माणं व्याख्येयेम् । ऋग्यजुःसामाथर्वाणश्वेतवारो वेदाः साङ्गाः सशाखाश्व-

व्याचष्ट इत्यन्ते श्रवणादसृतत्वं कैवल्यमेवमुपरिष्टादुभयथाडस्यामृतत्वं श्रूयमाणं व्याख्येयेम् ।

तवारः पादा भवन्तीति महाचक्रे व्याख्यातम् । तस्य नाम्नां शरीरेऽर्णवशा-

तवारः पादा भवन्तीति महाचक्रे व्याख्यातम् ।

यिन् उपवित्रस्य वा नुकेसरिणः क्रमनाम्नां पश्चाद्भागड्मध्यभागयं वक्ष्यामः । नन्वेवं

यिन् उपवित्रस्य वा नुकेसरिणः क्रमनाम्नां पश्चाद्भागड्मध्यभागयं वक्ष्यामः ।

साङ्गोपासनामपरिसमाप्य कोऽयं मध्ये ध्येयप्रश्नोपक्रमः पिप्पाचजडिपतं पिव

साङ्गोपासनामपरिसमाप्य कोऽयं मध्ये ध्येयप्रश्नोपक्रमः

किं ध्यानं किं दैवतं कान्यज्ञानेन कानि दैवतानि किं छन्दः क ऋषिरिति

किं ध्यानं किं दैवतं कान्यज्ञानेन कानि दैवतानि किं छन्दः क ऋषिरिति

ध्यानदेवताङ्गाद्देवताच्छन्दर्शीणां प्रश्नः । अत्रोच्यते । अत्र किलाडडुल्यायि-

ध्यानदेवताङ्गाद्देवताच्छन्दर्शीणां प्रश्नः ।

कायां प्रजापतिरिविरते स्यो देवेभ्यः साम्प्रदायिकामेकामुपासना परिसमाप्य तूष्णीं

कायां प्रजापतिरिविरते स्यो देवेभ्यः साम्प्रदायिकामेकामुपासना परिसमाप्य तूष्णीं

बभूव श्रोतॄणां बोधं परीक्षितुं किं प्रागुक्त एवार्थेडवान्तरविशेषं पृथच्छन्दन्यानन्यद्-

बभूव श्रोतॄणां बोधं परीक्षितुं किं प्रागुक्त एवार्थेडवान्तरविशेषं पृथच्छन्दन्यानन्यद्-

व्यर्थेजातं तदुपयोगि न वेति । अननुभिरायेण मध्य एव प्रश्नोपक्रमसस्तत्र

व्यर्थेजातं तदुपयोगि न वेति ।

षट्प्रश्नेऽन्रथमप्रश्ने जानीयादिति प्रागुक्तविधाडुपरिष्टाच्चोपनिषत्स्वा समातॄणो-

षट्प्रश्नेऽन्रथमप्रश्ने जानीयादिति प्रागुक्तविधाडुपरिष्टाच्चोपनिषत्स्वा समातॄणो-

मात्रं ध्येयानं वेति प्रश्नः । जानीयादिति विधावभ्यासस्य धयानस्याश्रवणान्नत्रो-

मात्रं ध्येयानं वेति प्रश्नः ।

त्यर्थः । ध्यायतिझोनाम्न्यसे वर्तते । किं दैवतं किं छन्दः क ऋषिरिति प्रश्न-

त्यर्थः । ध्यायतिझोनाम्न्यसे वर्तते ।

त्रये नारसिंहालुष्टुभत्दितश्रवणाल्तस्वस्य च ब्रह्मणः प्रजापतेः ऋक्थक्त्वेन दैवत-

त्रये नारसिंहालुष्टुभत्दितश्रवणाल्तस्वस्य च ब्रह्मणः प्रजापतेः ऋक्थक्त्वेन दैवत-

छन्दार्षित्वेनोच्तरम् "यस्य वाक्यं स ऋषिर्या तेनोच्यते सा देवता" इत्याश्वला-

छन्दार्षित्वेनोच्तरम् "यस्य वाक्यं स ऋषिर्या तेनोच्यते सा देवता" इत्याश्वला-

यनस्मरणात् । इति श्वदः प्रश्नसमाप्तिं योतयति ॥ २ ॥

यनस्मरणात् । इति श्वदः प्रश्नसमाप्तिं योतयति ॥

अत्र किल षट्प्रश्नाः प्रश्नचतुष्ट्यनेरपेक्ष्येणाङ्गपूर्वंैतद्वार्किज्ञानस्म पारेऽथे-

अत्र किल षट्प्रश्नाः प्रश्नचतुष्ट्यनेरपेक्ष्येणाङ्गपूर्वंैतद्वार्किज्ञानस्म पारेऽथे-

ष्याच्च साम्नोऽङ्गं तदेवतं प्रश्नद्वयेन स प्रजापतिः श्रोतॄणां बोधमार्तितां चावेक्ष्य

ष्याच्च साम्नोऽङ्गं तदेवतं प्रश्नद्वयेन स प्रजापतिः श्रोतॄणां बोधमार्तितां चावेक्ष्य

हर्षितो निपातानामनेकार्थंत्वात् । उत्तरमुवाच—स यो ह वा इति । वेधस्यो

हर्षितो निपातानामनेकार्थंत्वात् ।

हर्षननिर्भरतां दर्शयति । सावित्रस्याष्टाक्षरं पदं श्रियाडभिषिक्तं श्रीबीजेनाभि-

हर्षननिर्भरतां दर्शयति ।

शिक्तमुपरिष्टाच्छ्रीबीजमित्यर्थः । तत्साम्नोऽङ्गं वेदेत्यभिषिक्त इति वदतिःश्वरः-

शिक्तमुपरिष्टाच्छ्रीबीजमित्यर्थः ।

पूर्वकत्ववादमिषेकस्य तस्मिन्नभिषिक्ते शिरोऽड्नुस्थाने साम्नोऽङ्गं वेदेत्यज्ञतां

पूर्वकत्ववादमिषेकस्य तस्मिन्नभिषिक्ते शिरोऽड्नुस्थाने साम्नोऽङ्गं वेदेत्यज्ञतां

श्रिया हैवाभिषिच्यते सर्वे वेदाः प्रणवादिकास्तं प्रणवं तत्त्रिःस्रोडीयं वेद स त्रील्लोकाज्जयति तद्विश्वरूपं महादेव्या जुहुयात्तत्त्रिःस्रोडीयं वेद स आयुर्यशः कीर्तिज्ञानैश्वर्यवान्भवति तस्मादिदं साड्कं साम जानीया यो जानोते सोड्मृतत्वं च गच्छति सावित्रीं प्रणवं यजुलक्श्मीं श्रीस्सूद्राय नेच्छन्ति द्वात्रिंशदक्षरं साम जानीया यो जानोते सोड्मृतत्वं च गच्छति सावित्रीं लक्श्मीं यजुः प्रणवं यदि जानीया त्स्रीस्सूद्रः स मृतोऽधो गच्छति तस्मात्सर्वेदा नाडचष्टे

श्रिया हैवाभिषिच्यते इत्यद्नु सर्वत्र फलश्रवणभू। “द्रव्यसंस्कारकर्मेसु परार्थेत्वात्फलश्रुतिरर्थवादः स्याद्वा” [पू० मी० सू० ४-३-१]इत्यर्थेत्वादः । अनितिधृश्नं स्तृणोति प्रजया वैन्नं पशुभिरनतिधृश्नं करोतीति न्यायेन गुणफलाधिकारे वा । सर्वे वेदाः प्रणवादिकास्तं प्रणवमिति सर्वे वेदा उपवेदाश्शास्त्रवित्यृश्संख्यानंतरं तत्स्थाने हृदयाक्शस्थाने प्रणवं विदधत्सर्ववेदादिभूता। तस्माद्विश्वरूपां महादेव्यां जुहुयादित्योचिकरते तत्रैव दर्शयति । तत्साम्नाड्जयं त्रील्लोकाज्जयीतयुक्तोर्थम् । यतुं श्चक्षरा महालक्श्मीर्येजुस्तरस्मिन्शतुर्शत्क्षरस्थाने सामप्तरीयपादादुपरिष्टात्स्थात्स्रो डुं वेदरिस्खाड्जस्थाने इत्यर्थःः । स आयुर्यशो ज्ञानप्रशसां वा ज्ञानेैश्वर्यवांन्वर्तीतयुक्तोर्थम् । यस्मादेवं सामादेवं सामाङ्कफलं तस्मादिदं साड्कं साम जानीया यो जानोते सोड्मृतत्वं च गच्छतीत्युक्तोर्थेम् । सावित्रीदिमन्त्राणां हृदयाक्षरुस्थाने प्राणानामन्त्राड्डातद्वेवाड्डत्सविधानार्थेमपक्वे मतुदकमोत्रेसंहाराभ्यां विदगेक्ये हात्पर्थे दर्शयति । सावित्रीं प्रणवं यजुलक्श्मीं श्रीस्सूद्राय स्री च शूद्रक्ष ल्क्ष शूद्रं तस्मै श्रीस्सूद्राय नेच्छन्तीति निषेधं कुर्वेन्यपधानोपमानायां श्रीकुप्रसङ्गाभिकार दर्शयति । द्वात्रिंशदक्षराणां सामसंवन्यं विधत्ते । यो जानीत इत्यादियुक्तोर्थम् । सावित्रीं लक्श्मीं यजुः प्रणवं यदि जानीया त्स्रीस्सूद्रः स मृतोऽधो नरकं गच्छतीति मत्यवायदर्शननेन निषेधपेक्ष दृश्याते । तस्मात्सर्वेदा नाडचष्टे इति कदाविदुषि

यदाचष्टे स आचार्यस्तेनैव मृतोदधो गच्छति

एवं साम्राज्ञानुयुक्त्या तदुपासनायां च क्षत्रियद्वयतिरिक्तमधिकारीणामुक्त्वाद्-

॥ ३ ॥ स होवाच प्रजापतिरग्रिमँ वेदा इदँ सर्वं वि-

नत्प्रश्नाझ्दैवताने वचँ सामदेवतैव तदतस्ताने निपतितस्य॥जुस्य सैव देव-

श्वानि भूतानि प्राणा वा इन्द्रियाणि पारोड्न्नम्-

तेति स प्रजापतिरह द्वितोऽनल्पप्रश्न उत्तरमुत्राच- अग्निरै वेद इदँ सर्वमित्यादि

मृतँ सम्राडेश्वराड्विराडूतत्साम्नः प्रथमं पादं जानी-

यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छतीत्यनँ च ससागरामित्यादिना योजनीयमँ।

याहगयजुःसामाथर्वॐः सूर्योडन्तरादित्ये हिरण्मयः

स्वीरोदाणीवशायानुपविष्टे वा न्यस्तस्य साध्नुस्य साम्नः

पुरुषस्तत्साम्नो द्वितीयं पादं जानीयाच चोषधीना

पादेश उक्तगुणां पृथिवीँ हृदयान्तर्वाति तत्त्वन।

प्रभवाति तारापातिः सोमस्तत्साम्नस्तृतीयं पादं

प्रथमे वेदा इदँ सर्वं विश्वानि भूतानि

जानीयात्स ब्रह्मा स शिर्वः स हरिः स इन्द्रः

प्राणा इन्द्रियाणि परोऽड्न्नममृतँ सम्राडेश्वराड्विराट्तत्साम्नः प्रथमपादस्य

सोदग्रिः सोडक्षरः परमः स्वराडूतत्साम्नश्चतुर्थं पादं

तदॐुस्य प्रणवस्य हृदयमचँस्य च दैवतँ जानीयादिति पारमेश्वँर हृदयं ध्यारुया-

नाडडचष्ट इत्याचायैप निषेधँ दर्शयति । यद्याचष्टे स आचार्यस्तेनैव कथ-

तपँ। तथा यक्षगन्धर्वादिगुणाविशिष्टमनतरिक्षँ शिरोन्तरिं तैवेन सर्ववेदमयः

नेन मृतोदधो गच्छतीति प्रत्यवादर्शोन निषेधभेद वृद्धयतीति ॥ ३ ॥

सूर्यो हिरण्मयः पुरुषस्तत्साम्नो द्वितीयपादस्य सिरोमचँस्य च तदॐुस्य सानि-

एवं साम्राज्ञानुयुक्त्या तदुपासनायां च क्षत्रियद्वयतिरिक्तमधिकारीणामुक्त्वाद्-

ऋमचँस्य च दैवतामिति पारमेश्वँरँ शिरो ध्यारुख्यातमँ। तथा च वमुरुद्रादित्यैः

नत्प्रश्नाझ्दैवताने वचँ सामदेवतैव तदतस्ताने निपतितस्य॥जुस्य सैव देव-

सेवितँ धुलोकँ शिखावर्तिंहवेन य ओषधीना प्रभवाति तारापतिश्वन्द्रपासतत्सा-

तेति स प्रजापतिरह द्वितोऽनल्पप्रश्न उत्तरमुत्राच- अग्निरै वेद इदँ सर्वमित्यादि

ज्ञस्तृतीयपादस्य शिरामचँस्य च लक्ष्मीयजुषशँ दैवतामिति पारमेश्वँरँ शिखाडँँ

यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छतीत्यनँ च ससागरामित्यादिना योजनीयमँ।

उपारुयातमँ। तथा च प्रजापतिलोकेनाहवाताद्वर्तिं तेन स महाविभूतिपन्चगुण्णानितमः

स्वीरोदाणीवशायानुपविष्टे वा न्यस्तस्य साध्नुस्य साम्नः

ज्ञशतुर्थपादस्य च तदॐुस्य भूत्याया नृसिंहगायत्र्याश्रँवचमनस्य च दैवतामिति पा-

पादेश उक्तगुणां पृथिवीँ हृदयान्तर्वाति तत्त्वन।

जानीयायो जानींतं सोडमृतत्वं च गच्छति । ॐ उग्रं प्रथमस्याड्‌ड्यं रेमंसि कवचं वयाख्यैतिमू । तस्मै ओमिति प्रणवबहुलेन महाचिक्णे परमेश्वरमत्तं वयाख्ययातमू ।

लोकानामज्रेण्वन्तर्भो वातसाझदेवतासाहचर्योब्यतिषिक्ता वेमे लोकास्तस्माद्वयतिषिक्‍ताझानि भवन्तीति विधायकवचनाश्रयेत्येष उपासनाक्रमः। एतं तावन्नयस्तस्माद्वारिकां परमेश्वरीमुपासनां परिसमाप्याथेदानीं नयस्तं सामोद्वाराति । ननु नायं सामोद्वारः किंतु मन्त्रोद्धार एव ।

सामशब्दो यौगिकः कृतः " सैच नाम त्वमासीरमो नामाहं सोम ( ? ) " इत्युपक्रम्य " स चापश्राभवतां तत्सामाभवच्चत्साम्नः सत्यमू । भवतु यौगिकस्थाड्‌युभयोद्दारे सामोद्वारस्तु सिद्ध एव ।

सामशब्दस्तु यौगिकट्टर्या तेन सामर्थ्येन सह वर्त्तेत इति साम मूलमन्त्रः । तत्र " गीतिषु सामाख्या " [ पू. मी. सू. २-१-३६ ] इति गीत्यां सामशब्दस्य रूढत्वात् । " रूढयोगमपहरति " इति न्यायात्सामोद्वार एव ।

एवं रूढवैदिकपयोगाच्च सामोद्वारे सिथते द्वादशदक्षरं साम जानीयाादिति सामान्याकारेण सामसंवन्धे सिद्धे विशेषाकारेण मूलमन्त्राक्षराणां सामसंवन्धं विधातुमाह—उग्रं प्रथमस्याड्‌ड्यादिना ।

ननु वेदेन सामशब्दो यौगिकः कृतः " स चापश्राभवतां तत्सामाभवच्चत्साम्नः सत्यमू । " इति श्रुते:। भवतु यौगिकस्थाड्‌युभयोद्दारे सामोद्वारस्तु सिद्ध एव ।

अग्रं हि सामगानां हस्ते मुखस्वरानिर्णयो दृश्यः । सप्तधा हि स्वरः षड्‌जादिभेदेन । तत्र हस्तगतस्वरानुसारेण मुखेन गीतियुच्‍चारणं ततः ह्स्तकुष्टोत्तमपर्वणः क्रौष्ठुकसंज्ञ उचैर्भावे कृते सर्वोत्तमात्त्रिमात्रां चतुर्मात्रां पञ्चमात्रां वा कृत्वा विहिताक्षरेषु गीतीं गायेतामाचं निरपेक्षं स्वरपत्ययौचक्‍षते तिङ्डनुक्ष्तोत्तमपर्वणा चक्रिभावे कृते पूर्वोत्तमात्तपेक्षया डनुत्तरापेक्षयोत्‍तरापेक्षयोदात्तामुत्तरापेक्षयोदाचामेवाडनुक्ष्तेन तर्जनीस्पर्शे कृते तत्त्सन्निहिताइ्गुलिस्पर्श उपकनिष्ठिकास्पर्शे कनिष्ठिकामध्यपर्वस्पर्शे कृते पूर्वोत्तरपर्वपेक्षयोत्‍तरापेक्षयो-

अग्रं हि सामगानां हस्ते मुखस्वरानिर्णयो दृश्यः । सप्तधा हि स्वरः षड्‌जादिभेदेन । तत्र हस्तगतस्वरानुसारेण मुखेन गीतियुच्‍चारणं ततः हस्तकुष्टोत्तमपर्वणः क्रौष्ठुकसंज्ञ उचैर्भावे कृते सर्वोत्तमात्त्रिमात्रां चतुर्मात्रां पञ्चमात्रां वा कृत्वा विहिताक्षरेषु गीतीं गायेतामाचं निरपेक्षं स्वरपत्ययौचक्‍षते

दाच्चानुदाच्चात्मिकां विहिताक्षरेषु गीतिमुच्‍चारयेड्‌गुष्टेन कनिष्ठिकामूलपर्वस्पर्शे कृते सर्वानुदाच्चां गीतिमुच्‍चारयेत्‍च त्वनिल्यं स्वरमित्याचक्षते । एवं मुखहस्ताभ्यां षड्‌जादयो यथाक्रमं सह स्वरां निष्पाद्यन्ते । स एष सामगानां सर्वसामसाधारणः स्वरनिर्णयः ।

दाच्चानुदाच्चात्मिकां विहिताक्षरेषु गीतिमुच्‍चारयेड्‌गुष्टेन कनिष्ठिकामूलपर्वस्पर्शे कृते सर्वानुदाच्चां गीतिमुच्‍चारयेत्‍च त्वनिल्यं स्वरमित्याचक्षते ।

उग्रं ३।४।५ गीतिमात्रासंख्या । उग्रं प्रथमस्याड्‌ड्यादिना । द्वितीयोपनिषदुक्‍तपरोद्धारादेव ज्ञातत्वात् " अपामे शाक्‍तपर्थवन्तु " इति न्यायो बाधितः स्यात्सामपदपदेश्य व्यर्थता स्यादुभयविधाने च ऋ. वाक्यभेदः स्यात् ।

उग्रं ३।४।५ गीतिमात्रासंख्या । उग्रं प्रथमस्याड्‌ड्यादिना । द्वितीयोपनिषदुक्‍तपरोद्धारादेव ज्ञातत्वात् " अपामे शाक्‍तपर्थवन्तु " इति न्यायो बाधितः स्यात्सामपदपदेश्य व्यर्थता स्यादुभयविधाने च ऋ. वाक्यभेदः स्यात् ।

वेदितव्यसामसंवन्धस्वराविशेषे विहितेडनिर्धारितस्वराविशेषकं साम कथं विधा-

वेदितव्यसामसंवन्धस्वराविशेषे विहितेडनिर्धारितस्वराविशेषकं साम कथं विधा-

ज्वलं द्वितीयस्याड्डयं नृसिं तृतीयस्याड्डयं मृत्यं चतुर्थस्याड्डयं साम जानीयाादयो जानीते मोडमत्वं च गच्छति तस्मादिदं साम यत्न कुत्रचिद्डचष्टे यदि दातुमपेक्षते पुत्राय शुश्रूषवे दास्यत्न्यस्मै शिष्याय चेति ॥ ४ ॥

तं शङ्कयेत तस्मान्मूलमन्त्रोक्तप्रथमपादाक्षरद्वयस्याड्डयशब्दोक्तस्वरविशेषात्मकसामसंबन्ध एव विधीयते । एवमुत्तरेपि त्रिषु वाक्येषु योजनीयम् । ज्वलं ३।४।५ गीतिमात्रासंख्या । द्वितीयस्य पादस्याड्डयं साम गीति जानी यात् । नृसिं ३।४।५ गीतिमात्रासंख्या । तृतीयस्यऽSध्यमित्युक्तार्थम् । मृत्युः-३ । ४ । ५ गीतिमात्रासंख्या । चतुर्थस्याड्डयमित्यादि गच्छतीत्यन्तमुक्ता । यस्मादिदं साम परमरहस्यतरं तस्मादिदं साम यत्न कुत्राचिन्पुंसि नाऽSच्चष्ट इति कथयितुं निषेधः । यदि दातुमपेक्षते पुत्राय शुश्रूषारतायास्सचार्योSपरंपरेणै श्रवणेच्छावते दास्यति दद्यादित्यर्थः । अन्यरमै शिष्याय प्राश्निकलक्षणाय चेति । इतिशब्दः सामदातृप्रतिग्रहीतोराधिकारसमासि्व ज्योतयति ॥ ४ ॥

एवं तावत्साम्ना सह दातृप्रतिग्रहीतृः संबन्धं विधाय श्रीक्षीरोदार्णवशायिनो नृकेसरिणो योगिदासीनस्य ध्येयस्याडडश्रयाश्रयिलक्षणसंबन्ध्यविशेषोपासनां क्रत्स्नफलवर्त्म विधातुमाह—क्षीरोदार्णवशायिनं ना चासौ केसरी च नृकेसरी तं नृकेसरिणम् । नृकेसरिमिति छान्दसम् । योगिदासीनं शेषभोगमस्तकपरिच्छतं रहस्याक्षरान्तरपर्यालोचनयाडSस्मिन्नेव स्थाने शाखान्तरश्रुत्यन्तरपर्यालोचनयाडSडSसीनं शेषभोगमूर्धोSवृत्तम् । द्वित्रि खगादिमनोSयमुपनिषद्दृगुशाखायां च । परमं पदं परमाश्रयसूत्रम् । जानीयाादिति सर्वत्रानुषज्यते । साम्नैत्यादि गच्छतीत्यन्तमुक्तार्थे भवति । यत्साम जानीयााच्चतुर्गुणाविशिष्टो नृकेसिरिण साज्ञं न्यस्तं जानीयाादिस्यर्थः । इदानीन साम्नो द्वितीयोद्दारमक्षराणां

१ ष. 'य वेतिं । १ २ मा शक्यते ।

वीरं प्रथमत्स्यार्थान्त्यं तंसं द्वितीयस्यार्थान्त्यं हंबी तृतीयस्यार्थान्त्यं मृत्युञ्चतुर्थस्यार्थान्त्यं मामजानीतयादिर्जानिते मोक्षम् तत्स्वं च गच्छति तस्मादिदं साम येन केन चिदाचार्यमुखेन यो जानोते स तेनैव शरीरेण संसारान्मुच्यते मोचयति मुहुर्मुर्हवति जपातेनैव शरीरेण देवतादर्शनं करोति

स्वरादिशेषसंवन्धार्थमाह— वीरं प्रथमत्स्यार्थान्त्यं प्रथमपदोक्ताक्षरद्वय आचार्थे 'प्रथमारिक्रमे कारणभावात्' इति न्यायेनान्त्यमन्त्यस्यसद्वारात्मिकुं साम जानीतयादित्यनुषज्यते । अत एवास्मिन्नेव स्थाने शाखान्तरे पाठान्तरं वीरं प्रथमार्थेस्यान्त्यमिति । विधानविषये प्रागुक्ते चोद्यसमाधानं तत्को वोरोडनुदाचातिमका गोनिर्मात्रासंख्य ३।४।५। एवं सुत्तरेवापि तदुद्दारवाक्येषु योजनोयम् । तंसं द्वितीयस्यार्थान्त्यमित्युक्तार्थम् । तमनुदाचात्मिका गोनिर्मात्रासंख्या ३।४।५। हंबी तृतीयस्यार्थान्त्यमिति पाठान्तरम् । ह्मनुदाचात्मिका गीतिर्मात्रासंख्य ३।४।५। भीमध्यवर्तिस्वरात्मक गोनिर्मात्रासंख्या ३।४।५। मृअनुदाचात्मिका गोनिर्मात्रासंख्या ३।४।५। त्यं पारिशेष्यानुमध्यगर्तिस्वरात्मक गोनिर्मात्रासंख्या ३।४।५। चतुर्थस्यार्थान्त्यमित्ययुक्तकार्थम् । यस्मात्सामैकदेशपरिज्ञानेऽकृत्स्नफलावाप्तिस्तकृस्त्र्सामपरिज्ञाने किमुतेत्याह— तस्मादिदं विहिताक्षरेषूदृतं कृत्स्नं साम येन केनाचिदेन केनापि सामोद्वारवाक्यकदम्बकेनापि यो जानोते इत्थनुषज्जेत् । आचार्यमुखेन यो जानोते इत्याचायमुखोपायान्तरयोविकल्पः । यद्वाडडचार्यशब्दो वेदमभिधत्ते । तस्मादाचार्यवचः प्रमाणमित्यादौ प्रयोगादाचार्यमुखेन वेदश्रुतेन सामोद्वारवाक्यकदम्बकेनैतेत्यर्थः । स तेनैव स्वयमेव ऋ.सामपरिज्ञानेन संसारान्मुच्यते मोचयति यत्नेन्यं वा साम ज्ञापयन् । सामपरिज्ञानात्सरागोडपि मुहुर्मुर्हवति । संस्र्यानुपादानात्सकृदेव सामजपाद्यत्तदैन सात्रां पारमेश्वरं शरीरं शरीरोदाणवस्थं पदकदमकवचाकृतं तेनैव शरीरेण देवतादर्शनं करोति

तस्मादिदमेव मुखं द्वारं कलौ नार्येशां भवति. तस्मादिदं साजं साम जानीयान्चो जानाति ते मुनुदुर्गभवन्ति ॥ ३ ॥ ॐ कतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं नृकेसरीविग्रहम् । कृष्णापिज्जलमूर्धारेतं विरुपाक्षं शंकरं नीललोहित-

देवता प्रत्यक्षा भवति. तस्मादिदमेव साजं सामेव मुखं द्वारं देवतादर्शने तदृच्या-कृतौ च कलौ पापाहुलयेनान्येषां समराहितानां केचिद्मूलमन्त्रपरिज्ञातॄणां देवतादर्शनं झटिति न भवतीत्यर्थे: यस्मादिदं साजं साम देवतादर्शने देवताकारण्याकृतौ च मुखमेव द्वारं तस्मादिदं साजं साम जानीयान्मुखद्वर्भवति मानुषानन्दारूढोद्यमैस्तत्परिज्ञानान्मानुषानन्दं विहाय मोक्षेपुरर्भवति । यद्वा मुमुक्षुरेतज्जानीयान्नादित्यन्वय: । तस्य भवतीति फलनिर्देश: । भू सत्यायामिति-धातो रूपम् । साक्षान्म्रह्मोपासानाद्दारं सम्मात्रतां प्रामोतीत्यर्थ: ॥ ५ ॥

एवं तावदङ्गमास्यदेवताकारव्याकृतौ क्षमं तदेङ्क निर्दिंशामाह-ओमिति । तच्चतुर्थोपनिषादि स्पष्टं करिष्यति । ओमित्येतदक्षरमित्यादिना नृके-सरिविग्रहो व्याख्यात: । स न स्वपायया लीलाविग्रह: किं तु कर्मविपाकजन्तु-नुभवरूपाणां केलतियगृपाणां मर्त्यसुक्कूभादीनां केललाविच्चग्रूपाणां वामनादीनां लीलारूपत्वेनैव दृष्टत्वादस्य च तद्विलक्षणत्वाच्च स्वमायालीलाविग्रहता स्वादितीमामाश्रडूञ मन्त्रवर्णादपनेतुं मन्त्रमाह-ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं नृकेस-रीरिविग्रहम् । न च पुरुषाक्षररी च सिङ्गश नृकेसरौ । तत्रपुरुषामित्यनूद्य सत्यं परं ब्रह्म जानीयादिति विधीयते । एतदुक्तं भवाति । सत्यस्य परब्रह्मण: स्वमा-यया लीलाविग्रहं पुरुषाकारमृतमिति परमार्थ जानीयादिति यावत् । यद्वा, ऋतं सत्यं परं ब्रह्म ब्रह्मात्मकं पुरुषाकारमोभित्योकारेण व्याख्यातम् । ऋतामिति धननार्मतयमं हिरण्यमयं हिरण्मयं जानीयादिसर्थे: अत्र एवं सतों बनधुमिति वन्युरीति धननाम ब्रह्मणो विवर्त्त हिरण्मयमसति । ब्रह्माणि हृदि निरविन्देनिति कैशिद्वचारुयातम् । ऋष्णपिङ्गले अक्षिणी अस्य तं तथोक्तम् । ऊर्ध्वरेतामिति च्छान्दसम् । ऊर्ध्वरेतस्कं योगारूढमासीनं विरुपाक्षं ललाटनेत्रं ललाटनेत्रेण रौद्रता भावेन्ति तद्वाॅऽऽऽऽयस्य शंकरं भस्मकरं वरदाभयहस्तं शङ्करं मुक्तिकरं परद्रोहाभावात्क्षमं तदङ्कम् । नीललोहितभिति नीलकण्ठमूर्व्वारितप्रदेशे लोहितम् । नीललोहितो वर्णो ललाटनेत्रयोग्यथायोग्यतयाडस्य भृतो। तथोक्तम् । कस्पान्तरे तु श्वेतवर्णमेवं

मुमापातिं पशुपातिं पिनाकिनं ह्यामितद्यु-

सुवर्णलोहितरुक्काकाराणां विकल्पः कामनावशाद्ववस्था वाडतो वाक्यार्थः।

तीशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां

उपापातिम । उ प्रसिद्धौ मा लक्ष्मीस्तस्या: पतिलक्ष्मीपाति: । अथवा प्रसिद्धोमा

ब्रह्माधिपतिब्रह्मणोडधिपतिर्यों यजुर्वेदवाच्यस्तं

गैरी तस्या: पतिः । श्रिया लक्ष्मीती सप्त शक्तयो वक्ष्यन्ते । पशुपति: ।

साम जानीया यो जानाति सोडसृकत्सं च

पशूनां देवतानां पतिः । पशूनां पाणिनाम् । यद्वा पशूनां वेदानां प्राणप्रदी-

गच्छति । महा प्रथमान्तार्थस्याड्ड-

नाम " पशवो वै छंदांसि " इति श्रुते । पिनाकिनं पिनाकधनुर्हस्तम् । हीति निश्चितार्थः । अमितभुतिममितप्रकाराम ।

यम् । वर्तो द्वितीयान्तार्थस्याड्डयं षण्णं

ईशानः सर्वविद्यानां प्रभुः । ईश्वरः सर्वभूतानां प्रभुः । ब्रह्माधिपतिः । ब्रह्म तपो मनसो विषयेभ्यो विवर्त्य दर्शणं पूर्वोक्तोपासनं तस्याधिपतिः । ब्रह्मणोडधिपतिस्त्रैब्रह्मणोडधिष्ठाता । ब्रह्मेत्यन्न-

नाम्नं क्षीरं तत्क्ष क्षीरस्याविष्ठाता । यद्वा ब्रह्मगोडध्वेदस्याधिष्ठाता । एव यो यजुर्वेदवाच्यः प्रागुत्तेन यजुषा वेदेन वाच्यो यजुर्वेदवाच्यः । प्रागुक्तानां गुणानां प्रथमार्निदिष्टानां जानीयाादित्यनेनैवयं कर्तुं विशिष्टतयैकत्वााभिया-

येण द्वितीयान्ततया निर्दिशति--तस्मै । सामेत्यादि गच्छतीत्यनत्मुक्कार्थम् । एवं प्रागुक्तमाकारं नृकेसरिण्येव जानीयाातु । अत्र केचित्प्राज्ञमाकारं मन्त्रवर्णो-

त्पृथक्त्वेनोपास्यमाचक्षते तदयुक्तम् । एवं तद्भुप्रक्रमोपसंहाराभ्यां नृसिंहब्रह्मचै-

क्यमवगतं वाघ्येत । नृसिंहपदद्यारुढ नावसरे नृसिंह एवाड्डसीत्परमेश्वर इति श्रोडस्यां विद्यायां नृसिंह एवोपास्य इति सिद्धम् । अथेदानीं तृतीयं सामोद्भार-

माह--म पारिशेष्यामध्यास्वरगी।तिमात्रासंख्या ३ । ४ । ५ । हा सर्वोद्दात्तात्मक न्त्यार्थस्याड्डयमिति । प्रथमपादोक्ताक्षरद्वयेड-

त्यार्थस्याड्डयस्‌वाम्यस्स्वरयुक्तं साम जानीयाादित्यनुषज्यते । व पारिशेष्य-

न्मध्यस्वरवार्तिंगीतिमात्रासंख्या ३ । ४ । ५ । तो सर्वोद्दात्तात्मक गीतिमात्र-

संख्या ३ । ४ । ५ । द्वितीयान्तार्थस्याड्डयमयुक्तार्थम् । ष पारिशेष्य-

न्मध्यस्वरवार्तिंगीतिमात्रासंख्या ३ । ४ । ५ । नमू, सर्वोद्दात्तात्मका गीतिमा-

१ ष. छ. 'यान्तार्थ' । २ व. घ. भीषणं ।

तृतीयान्तार्थस्याड्‌डयङ् नमा चतुर्थान्तार्थस्याड्‌डयङ् साम जानीयाादयो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति । तस्मादिदङ् साचिदानन्दमयं परं ब्रह्म तमेवं विद्वान्मृत इह भवति । तस्मादिदङ् साम जानीयाादयो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति ॥ ६ ॥

त्रासंख्या ३ । ४ । ९ । तृतीयान्तार्थस्याड्‌डयङ्‌मियुक्तार्थम् । न पारिशेष्यात्‌ । नृधयस्वरत्वाद्‌गीतीर्मात्रासंख्या ३ । ४ । ५ मा सर्वोदात्तिका गीतिमात्रासंख्या ३ । ४ । ५ चतुर्थान्तार्थस्याड्‌डयङ्‌मियुक्तार्थम् । सामेत्यादि गच्छतीत्यन्तमुक्तार्थम् । नन्वत्राक्षरद्वयमध्ये डनन्तार्थस्यैकाक्षरस्यार्थे दीर्घोद्विमात्रा तस्या आख्यस्वरसंवन्धः कथमात्रे विधीयते । तद्वत् । षष्ठीतत्पुरुषात्कर्मधारयस्य वलीयस्त्वादन्तं च तदर्थं प्रथमापेक्षया द्वितीयैकक्षरमन्तं च तदर्थं चान्तार्थे प्रथमापेक्षया कर्मधारयसंभवात् । सत्यम् । द्वात्रिंशदक्षरं सामेत्यत्र द्वात्रिंशदक्षराणां मेव स्वरात्नकऽसामसंवन्धः श्रूयते न मात्राणां तस्मादन्तार्थशब्देन द्वितीयाक्षरस्वैवाड्‌डयस्वरसंवन्थयो विधीयत इति सिद्धम् । यस्मात्सामैकदेशोडपि कृत्स्नकृत्स्नफलावामों क्षमः किल कृत्स्नसामज्ञानेन तस्मादिदं साचिदानन्दमयं परं ब्रह्मेति । तद्वानृसिंहप्रतिपादकमूलमन्त्राभिव्यक्तकृत्स्नब्रह्म । जानीयाादित्यः तुष्णींयते । सामाभिव्यक्तमूलमन्त्रप्रतिपाद्योङ् नृसिंहाकारसाचिदानन्दं ब्रह्मेति त्वेकः संहन्यः । यद्वा साचिदानन्दमयं ब्रह्मेत्येकः । प्रथमन्त्रवर्णा हृदयांकारता प्रतिपादिताड्‌डयङ्‌हदा । स्यादिति ॠङ् तद्वाच्यार्थमिदमुख्यते साचिदानन्दमयं ब्रह्म जानीयाादिति । तं नृसिंहाकारमुपेतन्मुक्तकपारेण जाज्ञमृत इहैव लोक उत्कृष्टे भवतीत्यर्थः । यदैवं पक्षााझल्‌न्याे कृत इहैव जीवनमुक्तो भवत्यनन्यर्थः । यस्मात्सामैकदेशोऽपि कृत्स्नकृत्स्नफलसहितब्रह्मावगतिप्रतिपादकः मूलमन्त्राभिव्यक्तकं तस्मादिदमित्यादि गच्छतीत्यन्तमुक्तार्थम् ॥ ६ ॥

विश्वसृज एतेन वै विश्वमिदमसृजन्त यद्द्विश्व मसृजन्त तस्माद्विश्वसृजो विश्वमेनानु प्रजायते ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां यान्ति तस्मादिदं साधुं साम जानीया यो जानीते स ओमृतत्वं च गच्छति । विष्णुं प्रथमस्यान्त्यं मुखं द्वितीयस्यान्त्यं

अस्य साम्न उक्तमकारण विश्वसृष्टृत्वं दर्शयितुमाह-विश्वसृज पतन साम्ना नृसिंहब्रह्माविध्याभिपादकमूलमन्त्राभियुक्तेन । वै प्रसिद्धम् । सर्वपि-दमसृजन्त । यघ्यस्मात्सर्वमसृजन्त तस्मात् । विश्वसृज इति सृक्शब्दं निर्देश्ति । विश्वमेनानु प्रजायते । ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां यन्तीत्युपासकानां तदा-त्स्यमेदोषासत्नग्या भेदन फलनिर्देशः । ब्रह्मणः साम्युज्यं सलोकतां यन्तीति यस्मात्साध्नात्साम्न इदंउपासकानां फलं तस्मादिदमित्यादि गच्छतीत्यनत्पुकार्थम् । तस्मादिदं साधुं सामेत्यसकृदभ्यास्यास्यामभिपायः साध्नसाम्नैव कु. खब्न्रह्मविद्यामतिपादकमन्त्राभियक्त्या या ब्रह्मविद्योत्पत्त्या सैव फलवती नान्येति । अत एवोक्तं तस्मादिदमेव मुखयं द्वारं कल्पाविति पापभूयिष्ठेऽत्र कालेऽसैव मुख्यताडन्येषां तु गौणत इति । कालान्तरे त्वस्या अन्यस्य वैक्लिपकी मुख्यतेति सर्वेमनवचम् । अथेदानीं चतुर्थ सामोद्वारमाह-विष्णुं मपादुक्ताक्षरद्वयेऽध्ययन्त्यस्वरयुक्तं जानीया इति । प्राक्तनमपुषडयन्त इति । मुखं सर्वोन्दाराचातिमका गीतिमात्रासंख्या ३ । ४ । ५ प्रथमस्यान्त्यमिति । प्रथम-मुखं सर्वोन्दाराचातिमका गीतिमात्रासंख्या ३ । ४ । ५ द्वितीयस्यान्त्यामिति । द्वितीयस्यान्त्यामिति । द्वीतीयपादोक्ताक्षरद्वयेऽध्ययन्त्यस्वरयुक्तं सामेति सम्बन्धः । नतु सर्वोन्दारेषु प्रथमद्वितीयशब्दौ क्रमात्पादाभिप्रायेण ठ्यारुह्यायते नोक्ताक्षरसंख्यापेक्षया । तथाहि- प्रथमान्त्यमित्युक्ताक्षरद्वयमध्ये प्रथमस्याक्षरस्य स्वरं जानीया-दिति । तथा द्वितीयान्त्यमित्युक्ताक्षरद्वयमध्ये द्वितीयस्याक्षरस्य स्वरं ज्ञा-नीया इवं प्रथमोद्वारेडपि प्रथमस्याक्षरस्य द्वितीयस्याक्षरस्याड्ड्यस्वरं जानीया-दिति कस्मान्न व्याह्यायते । उच्यते । सर्वत्र ह्रस्वरद्वयमुक्तत्वै प्रथम-द्वितीयतृतीयचतुर्थशब्दाः श्रुयन्ते न ह्रस्वरद्रयोक्तौ तृतीयचतुर्थयोःशब्दयोरभावादिति पादाभिप्रायेण ठ्यारुच्याविति निश्चिते वत्साइचर्योऽथमा द्वितीयशब्दावक्षरद्वयोक्तौ नाक्षराभिप्रायेण ठ्या-

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् ।

भद्रं तृतीयस्यांन्र्यं मघहं चतुर्थस्यांन्र्यं साम जानीतेऽसोऽमृतत्वं च गच्छति योऽसौ मोड्वेदयिदं किं चाड्ड्मनि ब्रह्मण्यानश्रुं जानियादसोऽमृतत्वं च गच्छति । श्रीपुंसोरवा य इहैव स्यातमुपेक्षते स सर्वेश्वर्यं ददाति यन्न कुत्रापि श्रियते देहान्ते देवः परं ब्रह्म तारकं व्याचष्टे

रुपेयौ किंतु पादाभिमुखेयौवंति स्थितमू । भद्रमू । सर्वानुदाचात्मिका गीतिमात्रासंख्या ३ । ४ । ५ तृतीयस्यांन्र्यमित्युक्तार्थमू । मघहमू । सर्वानुदात्मिका गीतिमात्रासंख्या ३ । ४ । ५ चतुर्थस्यांन्र्यमित्युक्तार्थमू । ननु कस्मान्नैरन्तर्येण सामोद्वाराभावो नैरन्तर्येण हृददर्शने साम्न्रो संकर्ये स्याद्द्वैधंतीयोगानुपदुक्तपदोद्वारवत् । उच्यते । सत्यं सौकर्ये स्याद्विकतु सामदृष्ट्या प्रजापतिः सर्वानुदेवान् द्रष्टुं शक्कोडपि मूलमत्रवचनेदं सामपद्यतिं तु तद्दर्शनायार्यामुपासनायामुपासनैकदेशानुश्रानादोषचुद्धान्तःकरणः प्रथमोद्वारमपत्यपुनरथ क्रीरोद्वर्णवाडुपास्यमुपास्य द्वितीयमुद्धारमपर्यदेवपस्प्यधिकोपासनानुष्ठानाद् ध्यधिकचुद्धान्तःकरणस्तृतीयं चतुर्थमपर्यादिति प्रजापतिरपि तद्दशने महानायासः किन्तु नैन्येषामिति नैरन्तर्येण सामोद्वाराभावः । साम्नो दुःखभतां च दर्शनेतां च दर्शयाति—यः प्रजापतिरसौ स प्रजापतिरेवेदयित्रेदितवानुपदिष्टवानिदं किं च यादद् प्रागुक्तमुपासनमात्मानं ब्रह्माणाति ब्रह्मण्यातमनाति ब्रह्मैकतां स्वस्मिन्पारिज्ञायाडनुष्ठुपमनुष्ठुपसंबंधि सामद्वारकुपासनं जानोते यो जानोते सोऽमृतत्वं च गच्छतीत्युक्तार्थमू । श्रीपुंसोरवा श्रियाँ वा पुंसो वा प्रागुक्तमुपासनं प्रजापतिरेवादिष्टवानित्यर्थे। अथवा ब्रह्माण हिरण्यगर्भे पञदुपासनं द्वीपुंसोरवा यद्वाडडत्मनि ब्रह्माणीति ब्रह्माण परमेश्वर आचुष्टुभं साम न्यस्तं जानोते । अस्मिन्पक्षे प्रागुक्तो यचछब्द उपास्यपरौ न प्रजापतिपरः । श्रीपुंसोश्व वाशब्दः समुच्चयार्थी वायुर्या त्वा मनुर्या त्वेल्यादौ हश्त्वादू । एतदुक्तं भवति । उपास्येश्वरे सामन्यासं कृत्वोपासकेनाडत्मन्यापि सामन्यासः कार्यः । सा त्वमेक इह लोक उत्कर्षेण स्थानुमपेक्षते तस्मै सर्वेश्वर्यं ददाति । य उपासक इहैव स्यात्‍‌मुपेक्षते तु देवः परं ब्रह्म तारकं व्याचष्ट इति विशेषः

१ क. ख, च. °सौ स वेद य°। ग. °सौ स देवेभ्योडवे°। छ. °सौ साम वेद य°। ३ ड. °ते सर्वे°

येनांसावमुती भूत्या सोडमृतत्वं च गच्छति । तस्मादिदं सामध्यगं जपति तस्मादिदं सामाझं प्रजापतिरितस्मादिदं सामाझं प्रजापतिरेव वेदति महोपनिषद्‌

णोपादानात्कामितवेन प्रागधिकाराच निष्कामस्यार्वागपि देवः परं ब्रह्म तारकं प्रणवस्थं सामाझं प्रणवेन व्याख्यातमू । येन प्रणवेन व्याख्यातेनामूर्ती भूत्या स श्रोता डमृतत्वं च केवलं प्राप्नोति । यस्मात्तारकस्यं परब्रह्म व्याख्येयं तस्मादिदं तारकं साममध्यगं साममध्यवर्तिकं जपति सामोपासनाझंप्रणवजपो यथाशक्तिीति दर्शयति । एतदेवडह-तस्मादिदं तारकं साम्नोडयं प्रजापतिरृषोक्तलनेन । यदेदं तारकं परमेश्वरस्वरूपाख्याननेन साम च परमेश्वराविषयकव्या प्रतिपादकमूलमन्त्र-विन्यस्र्कृत्वेन प्रजापतिरुपेयकथननेनैव्यात्स्थितितयमेवैष्युपासनाझंमद्रुमू । एत-दर्शयितुं द्विग्र्यासतस्मादिदं सामाझं प्रजापातस्तस्मादिदं सामाझं प्रजापतिरिति । यस्मादेवं साम तस्म-दस्य नैरन्तर्येणोद्वारा: स्पष्ट्री क्रियते । तत्र मूलमन्त्रप्रथमपादाक्षरेऽवष्टमु मुखह-स्ताभ्यां ह्र्स्ताभ्यश्छोतमपर्वोऽछ्रीयेणाडडघमक्षरदूयं मुखेन प्रागाय चतुर्थं पादं चैककं पृथक्पृथग्‌दृक्‌

कनिष्ठिकामूलपर्वस्पर्शेन तथैव मुखेन प्रागाय तृतीयमक्षरं श्रोत्तमपर्वंतर्जनीस्पर्शीतत्स्निनिहिताडडहुसुपकार्निष्ठिकाग्रद्यमध्यमध्यपर्वस्पर्शेन तथैत्र मुखेन प्रागायेत्सपष्ट्रडुच्यते । तमपर्वोऽछ्रीयेण तथैव मुखेन प्रागायेत्सममाष्टमा-धरे कनिष्ठिकामूलपर्वस्पर्शेन तथोऽहस्तस्वराड्यक्षरद्वितीयोऽक्षरान्त्यचतु-थेपश्वमाक्षरमध्यपञ्चमाक्षराच्चसमाप्तेऽक्षगन्त्यैरप्रमत्तस्तथैव मुखेन गायेत् । तथैव तृतीयपञ्चयोऽडडगुलीभ्यां दीर्घी ग्रहलीयादेवं द्वितीयतृतीयचतुर्थपादाक्षरेऽवष्ट-रष्टमु साम गेयं द्वितीयपादे पञ्चं दीर्घी तृतीये चतुर्थमक्षरं दीर्घी चतुर्थे षष्ठं दीर्घी

श्रोत्तमपर्वंतर्जनीस्पर्शीतत्स्निनिहिताडडहुसुपकार्निष्ठिकाग्रद्यमध्यमध्यपर्वस्पर्शेन तथैत्र मुखेन प्रागायेत्सपष्ट्रडुच्यते । तमपर्वोऽछ्रीयेण तथैव मुखेन प्रागायेत्सममाष्टमा-धरे कनिष्ठिकामूलपर्वस्पर्शेन तथोऽहस्तस्वराड्यक्षरद्वितीयोऽक्षरान्त्यचतु-थेपश्वमाक्षरमध्यपञ्चमाक्षराच्चसमाप्तेऽक्षगन्त्यैरप्रमत्तस्तथैव मुखेन गायेत् । तथैव तृतीयपञ्चयोऽडडगुलीभ्यां दीर्घी ग्रहलीयादेवं द्वितीयतृतीयचतुर्थपादाक्षरेऽवष्ट-रष्टमु साम गेयं द्वितीयपादे पञ्चं दीर्घी तृतीये चतुर्थमक्षरं दीर्घी चतुर्थे षष्ठं दीर्घी

मिति शुद्धं साम सादिं चेतमथमपादान्ते ऽणवं निक्षिप्य द्वितीयपादान्ते सावित्र्रीं तृतीयपादान्ते यजुर्लक्ष्मीं चतुर्थपादान्ते नृसिंहगायत्रीं गायेत् । अथी चेच्छूद्धद्र्शे-देताच्चितयं विहाय शुद्धं साम गायेदेश नैरन्तर्येण सामोद्दार उच्चारस्यातिदुल-र्भत्वादातिरहस्पतत्वाच लिखितोडपिन लिखित्वा पदर्शयते वाचैव स्पष्ट्री क्रियत इति । ये एवमुक्तपकारण वेदोपास्ते इतिशब्दोऽस्या उपा:नाया नामकरणं करोति । उपनिपत्सुोष समय: प्रणवगर्भितमणवबहुलोपासनानां महोपनिः

मिति शुद्धं साम सादिं चेतमथमपादान्ते ऽणवं निक्षिप्य द्वितीयपादान्ते सावित्र्रीं तृतीयपादान्ते यजुर्लक्ष्मीं चतुर्थपादान्ते नृसिंहगायत्रीं गायेत् । अथी चेच्छूद्धद्र्शे-देताच्चितयं विहाय शुद्धं साम गायेदेश नैरन्तर्येण सामोद्दार उच्चारस्यातिदुल-र्भत्वादातिरहस्पतत्वाच लिखितोडपिन लिखित्वा पदर्शयते वाचैव स्पष्ट्री क्रियत इति । ये एवमुक्तपकारण वेदोपास्ते इतिशब्दोऽस्या उपा:नाया नामकरणं करोति । उपनिपत्सुोष समय: प्रणवगर्भितमणवबहुलोपासनानां महोपनिः

१ खं घ च "नाम्नः" । २ घ "ध्यमंजः" । १३ ख घ च "तिर्यः" ।

षष्ठ ऐतां महोपनिषदं वेदं स ऋतपुरशरणोऽपि महाविष्णुर्भवति महाविष्णुर्भवतीति ॥ ७ ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषदि प्रथमोपनिषत्समाप्ता ॥ १ ॥

षादिति नाम । तत्र सत्र महोपनिषदुपनिपूर्वस्य सदेः किंनतस्य गत्यवसादनावि शरणार्थित्वान्महद्रूपं गमयाति ज्ञापयतीति महोपनिषन्महांस्तं संसारमवसादयति क्लेशयति नाशयतीति वा महोपनिषदिति । ओमित्यात्मानं युज्यतीतैदै महोपनिषदमिति श्रुतेः । य एतामुक्त्यकारेण प्रतिपादितां महोपनिषदं वेदोपास्ते स उपासकः ऋतपुरशरणः ऋतं प्रागुक्तोपासनं येन स तथोक्तः । महाविष्णुर्भवति । व्यासः प्रथमोपनिषत्समाप्ति ज्योतयति ॥ ७ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीशंकरभगवत आचार्यकृतावार्वणतापनीयोपनिषद्भाष्ये प्रथमोपनिषद्वार्वया संपूर्णा ॥ १ ॥

एवं तावत्समोपनिषदन्ते य एवं महोपनिषदं वेदेत्येतच्छब्दपरामृष्टसामोपनिषदो महोपनिषदक्ष सामानाधिकरण्यमुक्तम् । महोपनिषच्च द्वात्रिंश- कमिंहलालाविग्रहकृतिमन्वात्मिका तस्या अन्ते य एवं महोपनिषदि- तृपसंहाराच्चत्र तावदुभयोपनिषत्सामानाधिकरण्यत्समाभिव्यक्तमूलमच्रद- त्रिंदशाक्षरेषु महाचक्रन्यस्तेषु नृसिंहद्वादशाद्व्यूहानुपास्य तैरैव मन्त्रैस्तं देवतां स्तुत्वा सामोपासनां कुर्वीतव्यवगम्यते । अत एवं स्तुत्युपनिषदः पुरशरणोपासनार्थत्वमाह स कृतपुरशरण इति । कृतं पुरश- रणं स्तुत्युपासना येन स तथोक्तः । एवं पुरशरणोपासायां मुमुक्षो रुपासकस्याधिकारसंपत्तिमभिधाय तस्यैव तदुपासनास्वीकरणद्वयदष्याधिकारि- विशेषणमारुर्यायिकाधिकारपूर्वककमाह—देवा ह वै मृत्योरिति । देवा अकृतपुरशरणा है मृत्योरभियुक्त उपासकां देवा मृत्योर्मरणहैतून्बसवात्तस्म च मृत्योः पाप्मपूर्वक इति पाप्मभ्यः संसाराज्ञानभयात्समस्तावद्यमागच्छत् । सतच् पापं संसारपूर्वकमिति संसाराचाभिभयुरिति प्रत्येकं संबध्यते ।

प्रजापतिमुपाधावंस्तेश्य एतं मन्त्रराजं नारसिंहानुष्टुभं प्रायच्छत्तेन वै सर्वे मृत्युंजयेनमये पापनामनंतरंनिस्तारातरस्मायो मृत्योः पाप्मभ्यः संसाराच्च विभीयात्स एवं मन्त्रराजं नारसिंहानुष्टुभं प्रतिगृह्यीयात्स मृत्यंु जयति स पाप्मानं तरति स संसारं तरति

द्विविधा हुपासका देवा मुमुक्षवोऽमुमुक्षवश्चेति । तत्र मुमुक्षूणां त्रितयं समुच्यितं विशेषणम् । अमुमुक्षूणां व्यस्तं द्वितयं विशेषणं केचन मृत्योर्जयमेव कामयन्ते केचन पाप्मनं एवं जयमित्ये तु त्रितयजयं ते द्विविधा देवाः प्रजापतिमुपाधावन् । उपपूर्वको धावति: पूजामाह । समीपमेत्य प्रजापतिमुपाधावनस्तत्कृतोऽनुग्रहप्रादुर्भावादधिकरणाभिधा । तेभ्यो देवेभ्यः भीतः प्रजापतिरेतं मन्त्रराजमित्याद्यनुष्टुभमभित्यनन्तं सर्वमुक्त्यर्थं प्रायच्छत्तदाच्चेन वै स प्रजापतिरमृत्युमजयददेवा अपि मृत्युंजयतिबहुवचनादुभयत्रापि प्रकृत्यर्थसंवन्धे पाप्मानं संसारमतद्रतेः । यथायोग्यतया वचनं योज्यम् । तथा तेनैत्यर्थप्राप्तं स्वीकारणं परामृश्यते । एतदुक्तं भवति । तेन प्रदानेन प्रजापतिरमृत्युमजयच्चेन स्वीकारेण देवा मृत्युमजयाभिति । केचिददेवं व्याख्यातमिति समृत्युमिति समस्तं क्रुर्वा सह मृत्युनावर्तते पदज्ञानां तच्चथोक्तं तथै । पूर्व तस्याप्रकृतत्वात् । अर्थात्प्राप्तं प्रकृतमिति चेदत्र वतु न कश्चिद्विरोधः किंतु दातुः फलं न संश्रितिं तु स्यादिति दातारा कथं भवतेत् । दक्षिणादिद्वारेणैव चेद्रं नेति व्यास्या ज्यायसी । एवमुत्तरत्रापि व्याख्येयम् । पाप्मानं संसंसारमतद्रतेत च । यस्मादिदुभयत्र फलवत्त्वस्माथः प्रागुक्त उपासको मृत्योः पाप्मभ्यः संसाराच्च विभीयात्समस्ताद्द्वयस्तादद्वितीयाद्यादृयं गच्छेत्तत्र प्रांगुक्त उपासको गुरुपरंपरेण । एतं मन्त्रराजमित्यादि स संसारं तरतीत्यनन्तं स्पष्टार्थम् । प्रतिगृह्यीया त्स्वी पासनां्चे गुरुपरंपरेणाच्छ्रुतितस्तद्वयस्याल्याद्वितीयोति विकल्पः । तस्मादिदं साप येन केनचिदाचार्यमुखेनोति श्रुतेः । अत एवंतद्विषयरहस्याकलपनग्रंथान्समर्थश्श्रेष्ठ ऋषुमहाश्चर्युपास्यत्स्वेच्छया वर्तत इत्यमाविष्कृत । मूलमन्त्रे सर्वीजं सशक्तिकं साद्धं संन्यासं गुरुमुखात्स्वीकृत्यैवं प्रागुक्तस्योपासकस्य मुमुक्षोः प्रागुक्तं समस्तं विशेषणमिति

तस्य ह वै प्रणवस्य या पूर्वा मात्रा पृथिव्याकारः स ऋग्भिर्ऋग्वेदो ब्रह्मा वसवो गायत्री गाहपत्यः स मातृः प्रथमः पादो भवति । द्वितीयाडनुषिकं स उकारः स यजुभिर्यजुर्वेदो विष्णु रुद्रादित्यबुद्धक्षिणाभिः स साम्नो द्वितीयः पादो भवति तृतीया मौः स मकारः स सामभिः सामवेदो रुद्राः आदित्या जगत्याहवनीयः स सामस्तृतीयः पादो भवति याडवसानेडस्य चतुर्थ्यर्धमात्रा सा सोमलोकओंकारः मो षडङ्गपञ्चमैर्नैऋतशब्दवेदः संर्वकोऽग्निमेरुतो विराडेक ऋषिर्भास्वती सा साम्रश्वतुथः पादो भवति ॥ ९ ॥

रसस्य द्वितयं विशेषणमुख्यत्रापि स्तुत्युपनिषत्प्रतिपादितं स्तवनं तेषां व्यूहानुपासनं साम्ना मूलमत्राभिध्यक्तिश्रुते त्रियतपप्येतत्पुरश्शरणरूपतत्त्वात्साधारणम् । एवं विशिष्टमधिकरणमभिधाय तदुपासनमारम्भस्य प्रणवोपासनापूर्वकत्वात्प्रणवमात्रात्र नृसिंहत्वयेह ॐ स ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्व्यार्थचतस्रो मात्रास्तस्मै वै नमो नम इति मन्त्रवर्णात्पुरश्शरणोपासनान्तर्गतवेनाऽSदित्येन सृष्ट्यादौ स्थितौ च विनियोगः । मन्त्रराजद्वादशाक्षरजपान्तःशुद्धात्मा तेनाऽऽत्मप्राप्तिहेतुत्वाभिधा-नात्सिद्धम् । तन्मात्राजपादूर्ध्वतनप्रणवाजपाभिधा-नात्सिद्धम् । तन्मात्राजपादूर्ध्वतनप्रणवाजपस्य चित्तैकाग्र्यादिना स्थिततत्त्वात्साम्ना संबन्धः । तस्मात्प्रत्यक्षरमुभयत ओंकारो भवतीति श्रुते: । प्रणवस्य या पूर्वा मात्रेत्यादि सा साम्नः श्रुत्यैः पादो भवतीत्यन्तं स्पष्टार्थम् । आकारोकमकारार्धमात्रात्र नादात्मिकात्र यथासंख्यं पृथिव्यन्तरिक्ष्योम ऋग्यजुःसाम अथर्वणऋग्भवविष्णुमहेश्वरोंकारवसुरुद्रादित्यमरुद्राग्निपत्यदक्षिणाग्न्याहवनीयसंवर्तकात्मा: प्रणवस्तस्मिन्नृसिंहत्वयेह विश्वरूपनयेनावस्थित उपास्यः । नन्वनेक एवं लीलाविग्रहः कथं न भवन्ति । नेति ब्रूमः । यस्तस्मा इत्येकवचनादेक एवायं लीलाविग्रह इत्यवगम्यते ॥ ९ ॥

अष्टाक्षरः प्रथमः पादो भवत्यष्टाक्षरात्मकः पादाभवन्त्येवं द्वात्रिंशदक्षराणि संपद्यन्ते द्वात्रिंशदक्षराणि वा अनुष्ठेयत्वान्नुष्ठुभः संबन्धः सृष्टिमनुष्ठुभा सर्वमुपसंहतं तस्य हि पञ्चाझानि भवन्ति चत्वारः पादाश्चत्वार्यझानि भवन्ति सप्रणवं सर्वे पञ्चमं भवति । ॐ हृदयाय नमः । ॐ शिरसे स्वाहा । ॐ शिखायै वषट् । ॐ कवचाय हुम् । ॐ अस्न्राय फट् इति प्रथमं प्रथमेन पञ्चं तावत्पुरश्चरणान्तर्गतप्रणववमात्रं ॐ ज्योतींषोपासनामभिधायेदानीं सामाभिधयक्रमूलमन्त्रेण ब्रह्मोपासनामभिधातुं मूलमन्त्रस्य प्रणवसंयुक्तीकरणादक्षरसंख्यावितृद्भिः कथम् द्वात्रिंशदक्षरं सामेत्यारुह्य पादशः पञ्चाझान्यासं चाभिधातुं पादः अक्षरसंख्यापूर्वकं कृत्स्नमूलमन्त्राक्षरसंख्यामाह-

पंचे तावत्पुरश्चरणान्तर्गतप्रणववमात्रं ॐ ज्योतींषोपासनामभिधायेदानीं सामाभिधयक्रमूलमन्त्रेण ब्रह्मोपासनामभिधातुं मूलमन्त्रस्य प्रणवसंयुक्तीकरणादक्षरसंख्यावितृद्भिः कथम् द्वात्रिंशदक्षरं सामेत्यारुह्य पादशः पञ्चाझान्यासं चाभिधातुं पादः अक्षरसंख्यापूर्वकं कृत्स्नमूलमन्त्राक्षरसंख्यामाह-अष्टाक्षरः प्रथमः पादो भवतीत्यादि स्पष्टार्थम् । ॐ हृदयेत्याद्यझनं सामाझन्मन्त्रैरैव व्याख्यातत्वाच्च पृथङ्न्याख्यापेक्षेति । हृदयेत्यादि पञ्चभिरनेत्र्यन्तं स्पष्टार्थम् । यदतिपक्त्या वेमे लोकास्तस्मादव्यतिपक्तान्यझानि भवन्तीति लोकोकुत्रचोपास्यानां हृदयाझ्ञानां सामाभिधयक्तमूलमन्त्रप्रतिपाद्योक्तरीत्या व्यूहान्नुप्रवेशो वा लोकव्यतिपक्तिहेतुकः व्यतिपक्तता विधीयते तस्मादव्यतिपक्तान्यझानि भवन्तीत्यत्र व्यक्तिपक्तानि यथायोग्यतयाड़न्यान्य मिश्रितान्युपास्यानीतर्थः । तत्क्षायमर्थे संपद्यते पारमेश्वरं हृदयारुह्यमझनं परमेश्वरशिरोरुżादधः पदेशान्तस्थिता हृदयप्रदेशादारभ्यो-पासंयम् । अत एवं सामाझनप्रणवस्यारुह्यानेन मूलमन्त्रहृदयाझनव्यारुहयानावसरे पारमेश्वरं हृदयं व्यारुह्यात्मतरथा तद्वारुह्यनामप्रस्तुतं स्यात्तस्मादझनव्यतिषन्तर्गतत्वाब्रेतत्रंयोपासनाडत एव नेत्रग्र्याझनोपासना न पृथगाभिहिता । एवमु-

परत्रापि शिखाश्रियं परमेश्वरं शिरोऽझनं च व्यातिपक्तं सामाझलक्ष्मीं तृसिंहयजुर्मन्त्रेण व्याख्यातमुपास्यम् । शिरसि द्वितीयमझनं यथोक्तहृये सामाझनसावित्रीमन्त्रेण व्याख्यातं परमेश्वरं कवचम् । यथोक्तहृदयैकदेशे नामेरुध्वं श्रींवातोऽधः पृष्ठमदेशव्यापिसामाझनृसिंहगयऱ्यां व्याख्याता

परत्रापि शिखाश्रियं परमेश्वरं शिरोऽझनं च व्यातिपक्तं सामाझलक्ष्मीं तृसिंहयजुर्मन्त्रेण व्याख्यातमुपास्यम् । शिरसि द्वितीयमझनं यथोक्तहृये सामाझनसावित्रीमन्त्रेण व्याख्यातं परमेश्वरं कवचम् । यथोक्तहृदयैकदेशे नामेरुध्वं श्रींवातोऽधः पृष्ठमदेशव्यापिसामाझनृसिंहगयऱ्यां व्याख्याता

युज्यते द्वितीयं द्वितीयेन तृतीयं तृतीयेन चतुर्थं चतुर्थेन पञ्चमं पञ्चमेन व्यतिषक्ता वा इमे लोकोऽसृज्यतिषक्ताभ्यांज्ञानेन भक्तियोगमिथो तदक्षरमिदं सर्वं तस्मादव्यक्षरमुभयत ओंकारो भवंत्यत्यक्षराणां न्यासमुपदिशान्ति ब्रह्मवादिनः॥ २॥

तस्मादव्यक्षरमुभयतः ओंकारः भवति इत्यत्यक्षराणां न्यासम् उपदिशान्ति ब्रह्मवादिनः॥ २॥ एवं पञ्चमड्गं मूलमन्त्राक्षरयुमत्तराधरभावेन तद्रूपभिमध्यवर्तिक्षीरोदापारमेश्वरव्यूहचतुष्टयाड्न्यापितया व्यतिषक्तमुपास्यमिति यथोक्ततया हव्यतिषक्तशब्दस्यार्थं दर्शयितुं स्थातिः पञ्चार्ङ्गन्यासोपन्यासो न षडङ्गम्-मिति तस्य हृद्यान्तर्गतत्वादिति प्रागभिहितः। समणवे पञ्चभेदड्के समणवतां विधान्तुमाह । यसमादोमित्येतदक्षरमिदं सर्वमिति यदिदमर्थेजातममिधानामिधेयभूतं तस्याsभिधानव्यतिरेकादमिधानभेदस्य चोंकाराद्यतिरेकादोंकार एवेदं सर्वं तस्मादव्यक्षरमुभयत ओंकारो भवति प्राण्यक्षरमैकैकं मूलमन्त्राक्षरं प्रणवेन संपुटितं कुयादित्यक्षराणां मूलमन्त्राक्षराणां न्यासमुपदिशान्ति कथयन्ति ब्रह्मवादिनो ब्रह्मैवोपास्-तथा ये वदन्ति ते ब्रह्मवादिनः । अथ चोपदिशान्तीति विशेषणोपादानमूलमन्त्राज्जातमुपदेशमप्यमिति दर्शयति । तस्मिन् पञ्चार्ङ्गन्यासं पथोक्तवि-शेषण परमेश्वरं पथोक्तविशेषणवि-शिष्टं विधाय स्वात्मन्यासं विदध्यात् । अस्मिन्न् प्रकरणे तस्यार्थंजातस्य प्रायशः परमेश्वर-संवन्धितया श्रुतत्वादिति ॥ २ ॥

एवं तावत्याक्षरमुभयत ओंकारो भवतीति विधानात्सामामिधव्यक्तंमू-लमन्त्राक्षरैरव्यवधाननिरपेक्षनिरपादानेन प्राप्ये तद्रव्यवधानेनार्थमुपदनोपाधिना गूढेन पदपरिमाणं ज्ञापयितुं पदोद्वारमाह—तस्य ह नेनार्थमुपिपदनोपाधिना गूढेन पदपरिमाणं ज्ञापयितुं पदोद्वारमाह—तस्य ह वा इत्यादि सर्वेऽप्युपसंहृतामित्प्रतन्तं स्पष्टार्थम् । स्थानं जानीयात्पदं जानीयात् ।

मृत्यं नममं नमामि दशममहामित्येकादशं स्थानं जानीयानो जानोते सोऽमृतत्वं च गच्छति । एकादशपदा वा अनुष्णुक्‌षवत्यनुष्टुभा सर्वमिदं सृष्ट-मनुष्डुभा सर्वमुपसंहतं तस्मात्सर्वमिदमानुष्डुभं जानीयानो जानोते सोऽमृतत्वं च गच्छति ॥ ३ ॥

एकादशपदा वा अनुष्टुभ्भवतीत्युपसंहारात्मकत्वेन्‌ सर्वोऽपि स्थानशब्दः पादे वर्तते । यस्पादाभिध्यानाभियेयप्रपञ्चस्यामिधानाव्यतिरेको वाचामम्भणं विकारो नामधेयमिति श्रुतेर्नामपशब्दस्य सामान्यविशेषात्मकस्योभयत्वे नामाध्यतिरेक-दशोशुभश्राड्‌ड्यब्रह्मणि वर्तमानत्वात्कृत्स्न्वार्साकारदर्शप्रतिपादकत्वेन ब्रह्मत्वे सिद्धे ब्रह्मणस्तु श्रुत्युपसहारिको गौणवेन्‌ पादोनामित्यनुष्ठुबेवापादान तस्मात्सर्वेमानुष्ठु-भमित्यादि गच्छतित्यन्तं स्पष्टम्‌ । यदर्थे ऽतिपादकगृह्णामपाशिना पदज्ञानमभूत्प्रेम गूढोपार्धिं विद्वृणोति प्रश्नोच्-रान्त्याम्‌ । स चात्र वृहुतरो व्यार्क्ष्येयः साज्ञसामाभियक्त्साझमूलमन्त्रं प्रतिपाद्य । स च मूलमन्त्रः पदत्र्यात्मकः । पथमः पादः पदत्र्यात्मको द्वितीयः पद-पदात्मकः मन्त्रे पञ्चाझ्न्यासानन्तरमुक्ते मन्त्रे द्वितीयान्तेऽपु नवसु पदेषु मन्त्रान्त्यं पदद्वयं तृतीयपादाचं च पदमपि त्रितयमध्यद्रसुनेऽप्सरितनेपु च तृतीयपादाचपदा-द्वन्यानुष्णुछन्दते तृतीयपादाचपद द्वितीयानुप्रयुज्यते एव । क्रियाकारककथनव्यतिरे-णध्युच्चः । तत्र पञ्चाझ्न्यासानन्तरं पठिततत्पदपदोदार्तदर्शकथनस्य सर्वेष्वेव पादेषु साज्ञेऽर्थः कथनीय इत्यादौ पादे पदत्र्यात्मके साज्ञे लोकाद्यग्न्यादिना सामोपनिषच्युपास्ये सामाझ्नमपवेन च मूलमन्त्रहृदयाझ्नार्क्षयानेन प्राप्ते तत्कैकं पदं वृहुतरेऽर्थेपु व्यार्क्ष्येयं तथोपगितनरूचां दश पदसंवन्धिन्यः प्रश्नोच्-रान्तरालवर्तिन्ब्राह्मणवर्तिन्यस्तदेऽपु केतल्येव ब्रह्मणोक्तार्ं साक्षित्वेनानुभाविता महाचक्रे न्यसते द्वार्शदचत्यूः सृष्टिहात्मके ब्रह्मण्येकैकमूलमन्त्रपद व्याख्यानपरत्वेन वर्णनीयाः । तथा ब्राह्मणमेकैकमूलमन्त्रपद व्यार्क्ष्यापरत्वेन महा-चक्रनाभिर्वर्तिंक्षीरोदर्णवसंवन्धिष्फुटनसिहवयहे ब्रह्मणि प्राक्तकगोपनिशिले व्यार्क्ष्येयमिति एवं तत्र साक्षित्वेनानुब(भा)वनमुग्ब्राह्मणगोसत्तत्पद व्यार्क्ष्यना-नावसरे विभागं क्रमं च स्पष्टं प्रदर्शोयिष्यामः । तत्र तावदेकं पदं धातूपसर्ग-दियोगेन बहुत्तरमर्थजातं कथं वर्दिष्यति । प्रजापतिः कथं व्यार्क्ष्यास्यत्यस्मा

देवाश्च ह वै प्रजापतिमब्रुवन्थ किमादुच्यत उग्रामिति स होवाच प्रजापति र्ग्स्मात्स्वमहिन्त्रा सर्वाल्लोकान्‌। वाङ्मनस्त्वावर्तयत्‌। सर्वाङ्गि परमात्महृत्क्षत्रं सूजति विरुजति विवः सयत्युदग्राह्यात् उद्गृह्णाति। स्तुहि श्रुतं गर्त्सदं युवानं मृगं नभीममुपहल्नुमुग्रं॥

न्यूत्पत्त्यानुप्रतीत्येवं देवां विस्मयेन ह हर्षिता वै प्रजापतिमब्रुवन्थि सर्वेपदार्थसाधारणं व्याख्यानं पृष्ट्वाडनन्तरं कसमादुपरमितप्रणयर्यविभागादनन्तरयतातमकं प्रथमपदमुच्यते द्याख्यायते उभयत्रापि मूलनृसिंहव्यूहे द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहे चोग्रमिति । इतिशब्दः प्रश्नसमाप्तिं द्योतयाति । स प्रजापतिस्तान्‌ देवान्‌ परमेश्वरोपासनेनानिष्टान्‌ निवर्तयितुं प्राक्‌ पृष्टोत्तरमुवाच । एवमुत्तरमपेक्ष्योत्तरोत्तरमप्युवाच । यस्मात्स्वमहिन्त्रा स्वतन्त्रशक्त्या मायया तस्यात् आत्मतन्त्रत्वादेव स्वमहिन्त्र इति च वचनं सर्वशक्तिमत्त्वीयपादाद्यपदानुषङ्गं दर्शयति । एवं तत्तत्पदव्रग्यनानुसरे सर्वाल्लोकान्‌-पृथिव्यादीन्‌ पार्थिवादितत्त्ववान्‌ अनन्तरजातिभेदभिन्नान्‌ सर्वान्‌ देवान्यादीन्‌ सम्प्रणवव्याख्यानपक्ष ऋग्ब्रह्मादिगिराहै पत्या-न्तान्‌ प्रणवस्य प्रथममात्राश्रितिपादिता-नसर्वोत्मनो विश्वादीन्‌ प्रणवव्याख्यानेन वक्ष्यमाणसर्वाङ्गिणी भूतान्युद्भूव्लाति । उद्ग्रहणयमुपसर्गे सस्पार्थग्रह इत्ययं गृहीतिते भावव्युनपत्या डुग्रह्‌-णाति इत्यर्थः । अजस्रमनवर्तते तथा चात्र वक्ता ऋद्धिगीतानुबन्धः सृष्टिविधानकविसतिथु वर्तते । उद्ग्राह्यात् उद्ग्राहण इत्यस्मिन्‌ पदे आत्मनेपदात्‌ प्रयोजककर्तृवच साक्षात्कर्तृत्वं चेत्युक्तमेवार्थे दृढयति । तत्स्थायमरथे: पूर्वोक्तार्थानुद्ग्राहकत्वं साक्ष्ट्रस्च च विपूवर्कष्य मृजते रूपसंदार्थत्वेन तदर्थं वि मोचनार्थत्वेन वाड्‌वस्थितिकारिय-तृत्वमतुग्रहे प्रयोजकत्वमिति मूलनृसिंहव्यूहे हृदयान्तर्वित्त्वेनोपास्यम् । एवं मूलनृसिंहव्यूहे हृदयोपासनापरत्वेनोप्रपदं द्याख्यायायथेदानीं तदेव पदं द्वात्रिंश-द्व्यूहेपासनापरत्वेन स्तुहीति । स्तोतरं प्रत्यक्षीकृत्याडSह परोक्षीकृत्य स्तुत्यम्‌ । यो वै नृसिंह इत्यादिमन्त्रवर्णैरेक-गतसद्‌ गत महाविक्र ग्रृणीत: स्तुतिकर्मणा गीयते इति व्युत्पत्त्या सीद-तीनि गर्त्सदम्‌ । युवानं मसिद्धम्‌ । मृगं सिंहरूपम्‌ । नभीममभयंकरमुपहल्नुम्‌ ।

मृडा जरित्रे सिंह स्तवानो अन्यं ते अस्मात्निवपन్తు सेनाः । तस्मादुच्यत उग्रामिति । अथ कस्माद्दुच्यते वीरामिति परमात्ममहिम्ना महीालोकान्सर्वान्देवान्सर्वांस्त्मनः सर्वाणि भूतानि विरमति विरामयत्यजसं सृजति विसृजति वासयति । यतो वीरः कर्मण्यः सुदक्षो युक्तग्रावा जायते देशकामः ।

हृदयेन युक्त्वा तच्च्छ्रुत्वा प्रत्यक्षो ह्यभूत्स न्यून उपासकायेतिप्रत्यक्शी कृत्वाडयमुच्तार्थः । हे सिंह द्वात्रिंशद्य्यून स्तवानस्त्वयमान्त्वं मृड सुखं जरित्रे स्तोत्रकर्ं । यद्वा चतुर्थी द्वितीया(र्थे) । ते तव सेना अस्मदस्मत्तोऽन्यं निवपन्तु विनाशयन्तु । यद्वा स्वानुग्रहं लबध्वा परानुग्रहं प्रार्थयते । ते तव सेनास्तद्य्यहरूपा अस्मद्न्यं निपूर्वको वप-तिरतुप्रधार्थे वर्तनेऽन्रिवर्त्यर्थः । यस्मादेवं प्रागुक्तेन प्रकारेणोभयोपास्य उग्रपदं क्षमं तम्मादुच्यत उग्रामिति । इतिशब्द उत्तरसमास्मि ज्योतयाति । एवं प्रथमपदमुभयोपासने क्षमामिति विज्ञायाथेदानीं द्वितीयं पदमक्ष-योपास्य इव्याह्यतां द्वितीयो देवश्रः स च प्रथमदेवप्रश्नेन व्यारुध्यातः ।

अथ कस्माद्दुच्यते वीरामिति । स होवाच भगपतिरिति प्रागुक्तमनुष्ठयोततरम् । यस्मात्स्वमहिम्नेत्यादि सर्वाणि भूतानित्यन्तपुक्तार्थम् । विरमति विरामयति । विविधप्रकारेण प्रागुक्त रमपतिरम क्रिडायाम् । तथैव तानाक्रिडयाति कथं क्रिडयतीत्यपेक्षित आह—अजरस्मित्यादि वासयीत्यान्तमुक्तार्थम् । एतदुक्तं भवति । सृष्टिस्थितिलयाविमोचनकर्तृत्वरूपतः क्रिडा अतः प्रागुक्तार्थेमूल-नृसिंहद्यूनहृदयं क्रिडासक्तमुपास्यम् । एवं मूलनृसिंहोपासनापरत्वेन द्वितीयं पदं व्यारुध्याय द्वात्रिंशद्य्यूनोपासनाां तदेव पदं व्यारुध्यातुमर्हर्चैमाह । देवकामस्तांस्वान्ब्रह्मादिदेवान्स्वेन रूपेणावतारयितुं कामयत इति देवकामः । यद्वा नृसिंहद्यूनमच धृत्वा ब्रह्मादिरूपं प्रकटयति क्रिडितायुगेः क्रिडितद्विश्वरूपो । पपच्चिन्यायेन । यो वै नृसिंहो देवो भगवान्न्यश्च ब्रह्मत्यादिषु यो वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्च चास्त्रों वसव इत्यादिषु च पदेषुच देवकामो जायते यतो वीरः शूरो यद्वा वीरो विविधावताररूण रमणीयसंसारश्रीलो वीरः कर्मण्यस्तत्चद-वतरणरूपकर्मशील उपासकानुग्रहे । सुदक्षः पूजितबलः । यद्वा पूजितः । युक्तग्रावा युक्तो ग्रावभिर्युक्तग्रावा सोपे(ध)द्वयादिद्रुपो यो वै नृसिंहो देवो

तस्मादुच्यते वीरामिति । अथ कसमादुच्यते महाविष्णुमिति । यः सर्वाल्लोकान्ग्यामोति व्याप्तिं ऋण्होः मथा पललपिण्डमोतमप्रामुप्रां प्रतिष्ठां व्याप्तते व्याप्तते । यस्माज्जातः परोडन्योऽस्ति य आविवेश भुव-

नानि विश्वा । प्रजापतिः प्रजया संविदान-क्षीणि ज्योतींषि सचते स पोत्शीति ।

भगवान् यशः सर्वेमित्यादिसनत्कुमारात् । यस्मादुक्तप्रकारेणोभयोपास्ये वीरपदं ऋमं तस्मादुच्यते वीरामिति । इति श्रब्द उत्तरसमासिं ज्योतयति । अथेदानीं तृतीय-पदं व्याख्यातुं देवपक्षः स चोक्तार्थः । सर्वत्र प्रश्रवक्येष्वथशब्दसत्तद्वान-न्तर्योगः । अथ कसमादुच्यते महाविष्णुमिति । इति श्रब्दोऽनुषक्तप्रश्रसमासिं ज्योत-यति । स होवाच माजपार्तिरित्यनुषज्योतत्रम् । य इत्यात्रापि स्वमाहिन्म्रेत्यनुषड्ङ-

रचक्लिमहृसिंहपदस्प्यानुषड्ङः । सर्वाल्लोकान्ग्यामोति व्याप्तीत्पत्यन्न सर्वैलोक-दादेवाड्डस्मभूतानां संग्रहः । प्राग्बद्धक्रमत्वेनावगतानां तदादिन्यायेन । विष्णुरिते-ऋषिल्क व्याप्ताविति धातो रूपम् । तत् तु व्याप्तकत्व निरुपद्रवेन महत्कं प्राप-मिति महच्छब्देन तदेव हृदीकृतम् । यद्वा मह इति तेजो नाम महो व्याप्तकः । व्याप्तकत्वे हेतुर्न्तमाह—ऋण्हस्तैलादियथा पललपिण्डं पललस्य पिण्डं पलल-पिण्डम् । ओतमनुष्यूलं प्रोतं प्रकर्षेणानुष्युतमनुषक्ं ताद्र्शं पिण्डं व्यतिषक्तो व्ययवसंभिन्नो व्याप्तते व्याप्तते । दृश्यन्त आत्मनेपदोपादानाद्वयाप्यमोति व्याप्त-यतीति दार्शोन्तिके च परस्मैपदोपादानादुभयपदययं धातुरिति दर्शयति । एत-दुक्तं भवति । प्रागुक्तसर्वलोकादिसाक्षादद्वयाप्तकत्वं प्रयोजकत्वापकतवं च मूल-नृसिंहहृदय उपास्यमिति । एवम् तावन्साझमूलनृसिंहह्यूपासनापरत्वेन महा-

तृतीयं व्याख्यायाथेदानीं नदेच पदं द्वात्रिंशन्नृसिंहह्यूपोपस्स्यपर-त्वेन व्याख्यातुमुच्यमाह—यस्माद्दू त्रिंशन्नृसिंहह्यूपाह्यात्र पर उत्कृष्टो न जातो जातोऽन्यो नास्ति । सर्वस्यैवान्तर्भावात् । स व्यहः स विश्वा सर्वाणि भवन्ति सृजान्या। विवेश प्रविष्टः । व्याप्तुं तन दूष्भारणेन विश्वरूपावतारणेनाड्डविर्भ-वत्याविर्भूत्या वा प्रजया सह प्रजापतिरपि संवेदनो जानस्तमुपास्यतयैवं ज्योतींषि गाहेत्यादीनसचते सादते । स प्रजापतिरुपासनां कुर्वन्व्योडशी

तस्मादुच्यते महाविष्णुरिति । अथ कम्मादुच्यते ज्वलन्तामिति ।

कला निराकारप्रकाशत्मिका बह्मूच । तस्य चौडद्यस्योपासकस्य प्रजापतिरनुच्यते चोपासकस्यायमुपासनाक्रमः । अत्र च प्रकरणे महाचक्रनामिवर्तिंक्षीरोरार्णवसंख्युपास्यो मूलनृसिंहयूह इति पूर्वाचार्यों-परिभाषा सम्प्रदायागता । तत्न च प्रणवपूर्वकशक्तिबीजोषधारणपूर्वकं सामामिव्यक्तद्वात्रिशदक्षरेषु न्यस्तेष्टु चक्रे यथासंख्यमेकैकस्मिन्क्षरे प्रणवसंप्रुटिते तद्वद्व्यूहमनुत्रैस्तं व्यूहं स्तुल्वा तथैवोपास्यैवं द्वात्रिंशनृसिंहयूहोपासनया स्वात्मानं महान्वैष्णुपमुपास्य सांढसामाभियुक्तसाड्नमूलमन्त्रेण नृसिंहव्यूहे प्रकरण श्रुतत्व्वात्प्रकृत्यनुसं विधानुसारेण तस्मिन्महाविष्णौ तथैव पञ्चाङ्गन्यासं विधाय ततः सांङ्गोपासनमारभेत् । तत्र प्रथमपादे पदन्यासात्मकं प्रथमपादस्यार्ह्यनुपासितगुणविशिष्टशक्तिमपृक्षिसंहपदपूर्वकं नामास्क्रियापदपूर्वकं सामाङ्ग्रणवमन्त्रव्यार्क्यानहृदयमन्त्रगुणविशिष्टं मूलनृसिंहयूहमुपास्य द्वात्रिंशनृसिंहयूहमुप्रतिपादितमुपासीत । एवं मतिपदं मूलनृसिंहयूहोपासनपूर्वकं द्वात्रिंशनृसिंहयूहोपासनम् । अत एवं हृदयाद्यङ्गनमन्त्राणामर्थे न्याचक्षाणैरसमाभिरुक्तं प्रपञ्चागमशास्त्रे — “हृदयं बुध्यगम्यत्वात्मनाम् स्यात्त्र्यपदपदम् । क्रियते हृदये नमो बुद्धिगम्या नमस्क्रिया” ॥ इति । एवं द्वितीयतृतीयचतुर्थपादेषु तत्तद्पदोपासनां प्रागुक्तां कृत्त्वा विधाय महाविष्णुरूपे सन्न्यासामप्रतिपादितरुपे चोपास्यरुपे वा सांङ्गयतया मझिदानन्दरुपे वाडथवा यथोक्तःकरणशुद्धियोग्यतया सम्पादिना वा तिष्ठतेपासनकः । नम् । तथा यत्र यत्र मूलमन्त्रस्मृतिसतत्र तत्र प्रणवशक्ती वीजसंपुटीकरणं तत्रापेक्षान्मूलमन्त्रजपपूर्वकं प्रणवजपः श्रेयान् । तस्य स्रोत्कृष्टत्व्वात्सर्वेमन्त्रजप-त्याङ्नायत्वेन विहितत्वाच्चः प्रणवमध्ये स सर्वेमध्य इति श्रुते । अन्र यो रुपासनयोरन्वयसाम्यमति(?)राकारयोरवस्थातो न जपो नान्यचिन्तनं समाधा|वेवा|व-स्थितिरिति परमरहस्याविवेको न कस्यचित्प्रतिपादनीय । अत्र स्थितत्व । यस्मादिदं महाविष्णुपदमुभयोःपास्यमतिपादनक्षयं तस्मादुच्यते महाविष्णुरिति । इति-शब्दो न्याय्यतिः । एवं प्रथमपादः । एवं प्रथमपादोपासनं विधातुं तदाग्य-पदं मन्त्रापेक्षया चतुर्थं च पदं व्यार्क्यातुं प्रश्नोपक्रमः स चोक्तार्थे । अथ कम्मादुच्यते ज्वलन्तामिति । इतिशब्दो ह्याख्यातः । स होवाच प्रजापतिर्-

ति यः स्वम् ।

[ २ द्वितीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् ।

यस्मात्सर्वमहिम्ना सर्वाल्लोकान्सर्वान्देवान्सर्वानात्मनः सर्वाणि भूतानि स्वतेजसा ज्वलति ज्वालयति ज्वाल्यति ज्वाल्यते ज्वाल्यते । सविता प्रसविता दीपो दीपयन्दीपनमानः । ज्वलतेज्वालितातपत्पवितपन्संतपन्रोचनो रोचमानः शोभनः शोभमानः कल्याणः ।

त्यनुषड्योत्तरम् । यः स्वमाहिम्ना स्वाधीनमायया सर्वाल्लोकानन्तरिक्षगतान्यपवेंक्तान्भ्याविनश तदन्तर्गतान्सर्वान्देवान्यक्षगन्धर्वादीनसर्वीनात्मन ऋग्यजुःसामाथर्वरूपान्पुरुषानन्यानृषीन्मार्गन्देवित्र्यग्यारल्यातांश सर्वाणि भूतान्ये तान्पूर्वोक्तान्वक्ष्यमाणांश्व स्वतेनसा ज्वलति स्वकीयप्रकाशोनैतान्प्रकाशयति शिरोन्तर्गततेजस्तथाड्यार्ह(ग)नामन्योऽन्यसंबन्धश्रवणात्सभादृश्यते । ज्वलयतीत्येतस्यैत्यकाशयतैः त्यर्थः । एवं साक्षात्प्रोज्ज्वलत्वेन च स्वरसंवन्धितया शिरोऽन्तर्गततेजःसंबन्धे सिद्धेऽप्येतदेव वेदपितुमभयपदितवेन धातुं प्रयुक्ते प्राभप्रस्मैपदभिदानौमात्मनेपदं ज्वाल्यते ड्वाल्यत इति । एवं मूलनृसिंहव्यूहोपास्ये चतुर्थे पदं व्याख्याय द्वात्रिंशन्निसिंहव्यूहे ड्याध्यातुमुच्यमाह । सविता सवित्रुपदलतद्वृतुलतया स्थितस्वात्मनिताड्यं व्यूहोऽपि एवं प्रसविता सर्वकर्मानुष्ठाने ड्यध्युज्ञातैतद्व्यूहोपासनपूर्वकत्वादितरोपासनस्य । दीपो दीपयन्दीपनमानो यथाड्यं सविता रात्रिमो-

विनाशनेन दीपः प्रकाशमानः कर्मानुष्ठाने ड्यभ्यनुज्ञाता तथाडयं द्वात्रिंशन्निसिंहव्यूह उपासित उपासकाय मूलनृसिंहव्यूहोपासना ञ्ज्ञानरात्रिमो विनाशनेन दीपः प्रकाशमानः प्ञानोपसनाऽभ्यनुज्ञाता । दीपयन्दीपनमान इति शतृशानच्प्रत्ययो वतंमानकालयाञ्चुकमेवाथै दृढयतः । ज्वलतेज्वालितात प्रकाशं कुर्वेन्त्प्रकाशयिता । यद्रोभयत्रापि ज्वलतेज्ज्वलदो देहनार्थे वतंमानो ड्यज्ञानदाहकत्वेन व्याख्येयः । तत्र लोकाज्ञानस्य प्रकाशदाहकः पकृते चोपासकाज्ञानदाहक इति । ज्वलनप्रकाशमेनाज्ञानदहनं कुर्वच्ज्ज्वलनिताडज्ञानदहनकत्ता तपस्तापं कुर्वच्ज्ञानस यं बितपन्स्वय ं शान्तः संतपनसंतापं कुर्वच्ज्ञानस्य । एते शतृप्रत्ययौ वतंमानिकौले सन्ता यैः समेत्कोले एतद्व्व्यूहोपासने वतते तस्मादेव महाविष्णुरुपासकः प्रकाशात्मकोडधिकारी वतंते इति दर्शयन्ति । रोचनो ड्युद्देगकरो रोच-

मान इच्छाकरोटदं एवं शोभनः शोभमानः कल्याण इति । एतदुक्तं भवति । मूलनृसिंहव्यूहस्य शिरोऽन्नते स्थितं तेजः सर्वपकाशकं सर्वो्ञानदाहकं चैति

तस्मादुच्यते ज्वलन्तमिति । अथ कस्मादुच्यते सर्वतोमुखमिति । यस्माद्दैनिन्निद्रयोडपि सर्वतः पश्यति सर्वतः शृणोति सर्वतो गच्छति सर्वत आदत्ते स सर्वगः सर्वतस्सितिष्ठति । एकः पुर- स्ताथ इदं बभूव यतो बभूव भुवनस्य गौपा: । यमप्येति भुवनं सांपराये नमामि तमहं सर्वतो- मुखम् । तस्मादुच्यते सर्वतोमुखमिति ।

सामाऽऽसवितृऽमन्त्रेण व्याहृयातमुपास्यामिति यस्मादुभयोपास्यमातिपादनक्षमं ज्वलन्तमिति पदं तस्मादुभयोपास्यपरत्वेनोपसंहरति तस्मादुच्यते ज्वलन्तमिति । इति शब्दो व्याख्यातः । अथेदानीं क्रमपासं मूलमप्यपेक्ष्याऽपि पश्चान् पदं पाद- पङ्क्या द्वितीयमुभयोपास्ये व्याख्यातं देवप्रकृतोदथ कस्मादुच्यते सर्वतोमुख- मिति । स चोक्तार्थः । स होवाच भजापतिरित्यनुषङ्योच्यतेम् । यस्मात्क्वमहि- श्रेयानुषङ्यो व्यारुयेसम्म । अनिन्द्रियोडपीति सेन्द्रियस्य व्यारुयातविग्रहस्य तद्भिमानराहित्यादिन्द्रियोडप्यस्यं मूर्त्तनृसिंहव्यूहः सर्वतः पश्यति सर्वतः शृणो- तीति बुद्धीन्द्रियोपलक्षणं सर्वतो गच्छति सर्वत आदत्ते सर्वगः सर्वतस्सितिष्ठतीति कर्मेन्द्रियोपलक्षणमेवुभयेनिद्रियाभिमानरहितोऽप्यस्यं व्यूह ऽऽभ्येनिद्रियजन्यकारणशक्तिमाऽऽदिशोरपि । उपास्य इति दर्शयति । एवमिदं सर्वतोमुखपदं मूलन- क्षेऽप्युपास्यपरत्वेन व्याचक्षे । अथेदानीं द्वात्रिंशनृसिंहोपासनापरत्वेन व्याचष्टे । एकः पुरस्तात्स्त्माऽऽग्न्रब्रह्मा नृसिंहावतारो बभूवेदं यतो बभूव भुवनस्य गौपा गो.सूडपदानीनृसिंह एव विष्णुर्बभूव । यमप्येति लयं गच्छति सांपराये प्रल- यकाले भुवनं सर्वे स एव महेश्वरो बभूवेत्युद्रक्रमकाणां व्यूहानां त्रयाणां प्रधानत एवोपादानेन तदादिन्यायेनेष्टरेषामेकोनृसिंहद्वयाद्वान् ग्रहणमस्मिन्मन्त्रे वदनसर्वेपदद्वयारुयानेऽ- रुपककामिति दर्शयति । स्वमहित्रेऽस्युपादानाच्च तन शक्तिमन्नृसिंहपदमप्येतद- रुपक्तम् । सर्वतोमुखमिति सर्वतो नृसिंहाकाराणि मुखानि यस्य स तथोक्तस्तं नृसिंहं सर्वतोमुखं नमाम्यहमित्यर्थे । यस्मादिदं पदमुभयप्रतिपादने शक्तं तदु- भयप्रतिपादकत्वेन तस्मादित्युपसंहरति तस्मादुच्यते सर्वतोमुखमिति । एतदुक्तं

१ डं. 'ॐसावित्यमनि' । २ ग. 'ॐदितीनि' । ३ छः 'ॐह्रीं' । य ॐ

अथ कस्मादुच्यते नृसिंह इति । यस्मात्सर्वेषां भूतानां ना वीर्यतमः श्रेष्ठतमश्च सिंहो वीर्य-

तमः श्रेष्ठतमश्च तस्मान्नृसिंह आसीत्परम-

श्वरौ जगद्वितं वा एतद्रूपमक्षरं भवति ।

भवति । द्वितीयपादे विरोऽरविरिष्टप्रतिपादितसर्वंपकाशकत्वसर्वज्ञानदाहकत्वो-

भयेंद्रकार्यकरणशक्तिगुणविचिष्टः सामाह्वासवितृमंत्रव्यारुह्यतगुणाविचिष्ट्रो

मूलत्रसिंहव्यूह उपास्यस्तत इतरौ व्यूह इति । एवमग्रादडुदनतभद्रेशस्थितत्वा-

च्छरसः शिरस्त्वम् । अत एव शिर आदित्यः सर्वोत्कृष्टः प्रकाइस्तस्मा उन्न-

तायोनृतस्थाय सर्वोत्कृष्टप्रकाशाय स्वाहेति मपद्यस्तस्य तस्मात्पपद्याकारात्‌-

दाकारां बुद्धि प्रत्याहृत्य नृसिंहाकारमेवोपासीतेथ्येवं त्रिरोऽनमंत्रस्यार्थः । यो

वै नृसिंहो देवो भगान्न्यक्ष सर्वभिति श्रुते । अत एवोक्तं शिरोऽनमंत्रार्थं

व्याचक्षाणैरसमाभिः प्रपद्यागमशाखे—

"तुङ्गार्हताच्छिरोऽडस्य विषयाहणे त्विषः ।

शिरोमंत्रेऽण चोङ्गवविषयाहतरीतिरिता" इति ।

एवं द्वितीये पादे सारड्गोपासनामनिधाय तृतीयपादोलासनामनिधातुं तदाग्यं

पदं षष्ठं च मूलमंत्रापेक्षयोक्तोपास्ये न्यारुह्यातुं देवप्रकीर्णकस्मादुच्यते नृसिं-

ह्मिति । स चोकोऽर्थः । स होवाच प्रजापतिरित्यनुषड्योक्तारम् । अत्र च यस्मा-

च्छब्दमयोगात्स्वमहिक्रियेस्यानुषड्यं दर्शयति । यस्मात्सर्वेषां भूतानां मध्ये ना

पुरुषाकारो वीर्यवत्तमस्ततः सर्वोतिशायिनः श्रेष्ठतमश्च सिंहो वीर्यवत्तमः श्रेष्ठत-

मध्येष्ठयुक्तार्थम् । ततशोभायात्मकरूपमदर्शनेन यदृढं कामये डहं ततद्रोण लील-

यैव शक्तोडह्मिति दृश्याति । यस्मादेवं तस्मान्नृसिंहः परमेश्वर आसिद-

त्पन्वयः । न च नृसिहे परमेश्वर आसिदित्यन्वयः । वैधधिकरण्यापचः ।

सामानाधिकरण्यान्वयोपासत्तौ सत्यां वैधधिकरण्यानुपपत्तेः । तस्मान्नृसिंहः

परमेश्वराख्यिनेत्री नीलकण्ठः पिनाकीति सिद्धम् । ऋतं सत्यमिति प्राङ्यया-

र्यातं मंत्रवर्णाचोक्तं जगद्वितं जगतो हितं जगद्वितमनिष्टनिरसनेन वै प्रसि-

द्वेतदूपं प्रागुपास्यत्वेन यदुक्तमक्षरं भवति यदक्षरपरिनामं चिदूपं निरा-

कारं तदेव साकारमुपासकानुग्राह्य भवतीत्यन्वयः । एवं नृसिंहव्यूहोपास्ये व्यारुह्याय तदेव पदमुच्चा द्वाराहिशक्न्सिहव्यूहे व्याचष्टे ।

प्र तद्विष्णुः स्तवते वीर्याय मृगो नभीमः कुचरौ गिरिष्ठाः । यस्स्योरुषु त्रिषु विक्रमणे- स्वाधि क्षियन्ति भवनानि विश्वा । तस्मादुच्यते नृसिंह्हमिति । अथ कस्मादुच्यते भीषणमिति । यस्मादस्य स्य रूपं दृष्ट्वा सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि भीत्या पलायन्ते स्वयं यत् कुतश्चिन्न विभेति । भोषादस्माद्वातः पवते

विष्णुमृगः सिंहः प्रस्तवते स्तुतिं प्राप्नोति । स्तुतिमन्त्रैस्त्रैस्त्रीर्याय तत् तत्सामर्ध्याय नभीमो नभयंकरः । कुचरः कुत्रायं न चरति सर्वदेवविग्रहेषु लीलया स्वयं विचरति सर्वदेवलीलाविग्रहैःरत्नस्यर्थः । यद्वा गिरिष्ठा गिरिः पर्वतस्तस्थ ईश्वर- तत्क इत्यर्थः । यद्वा गिरिषु वाग्भिःसु स्तुतिषु यदृदृपमाश्लेषणस्तोता कामयते ततदृपं स्वस्मिन्स्थापयतीति गिरिष्ठा । यस्स्य त्रिषु विक्रमणेपु विग्रहेषु विविधं ऋमणं विक्रमण तेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वरात्मकेषु अधीतयुपरिभावे । अधियुरुषु ज्ञानपूर्वकाणि निवसन्ति विनिवसन्ति । एपु लीलाविग्रहेषु वयं तिष्ठाम इति । सामर्ध्याय तदर्शनाय विष्णुमृगः सिंहः प्रस्तवते प्रकर्षेण स्तुतिं लभत इत्यर्थः । पवद्भयोपास्य इति ह्रस्वह्रस्वैरौत-तस्मादुच्यते नृसिं- ह्मिति । एवमुभयापेक्षयाडयं षष्ठं नृसिंहपदमुभयोपास्ये व्याख्यायाथेदानीमुभ- यापेक्षया सप्तमं द्वितीयं च पदं व्याख्यायातुं श्लो.कस्मादुच्यते भीषणमिति । स होवाच प्रजापतिरिस्यरुपद्योतकरम् । यस्मात्स्वमहिन्ना यस्य मूलनृसिंहस्य वीर्यह्स्वरूपं साक्षाद्वार्धयुक्तं मौलिप्रदेशे चान्द्रतेजोराशियुक्तं सामाझंयजुर्लक्ष्मीमन्त्रचक्राख्यातं सूक्ष्मु:सर्वमहलोंकचतुष्टय- संपिण्डिततेजोराशियुक्तक्रमभृद्यते जोमयं रूपं दृष्ट्वा सर्वे देवास्तदृङ्घुनिवासिनो वसुरुद्रादित्याः सर्वाणि भूतानीनि भीत्या भयेन पलायन्ते पलायनं कुर्वन्ति । स्वयं देवो यस्मात्कस्मादपि न विभेति निरातङ्क्याभयगुणाविशिष्ट उपास्यः । एवमुक्तोपास्ये भीषणवदं व्याख्याय तदेव पदं द्वितीये व्यूहे कृतवा व्याचष्टे- भीषेत्यादि । भीषा भीतेःस्मान्मूलनृसिंहयादातो धायुः पवते वाति । वातपदो-

भीषोदेति सूर्यः । भीषास्माद्वामश्वेनद्रश्व मृत्युर्धावति पञ्चमः । तस्मादुच्यते भीषणमिति । अथ कस्मादुच्यते भद्रमिति । यस्मात्स्वयं भद्रो भूत्वा सर्वेदा भद्रं ददाति रोचनो रोचमानः शोभनः शोभमानः कल्पाणः । भद्रं कर्णेभिः

पादानात्पश्चमहाभूतव्यूह उपलक्षितः । भीषोदेति सूर्य इति सोमसूर्यव्यूहावुपलक्षितौ । भीषास्माद्वामश्वेत्यादयो व्यूहः । इन्द्रश्वेति सर्वव्यूहः । मृत्युर्धावति पश्चम इति मृत्युव्यूहः । तत्रास्यामुचि यद्यपि पश्चानां व्यूहानामुपादानं तदांदिन्यायेन सर्वसंक्षलनतया भियो दर्शनाादित्यादीनां स्वस्वरूपेण भयदर्शनमुखेन सर्वेषां ब्रह्मादीनां संग्रहणात्तदुभयभावरूपनृसिंहप्रवेशनन वा पदर्शनेन तद्रूपधारणेनोभयरूपतेति । ततत्रैकस्य देवस्य तत्तद्रूपधारणेनोभयरूपं दर्शयित्वा देवानां स्वान्तर्भावेनोभयरूपं दर्शयति । इत्युभयरूपेण सर्वे द्वात्रिंशद्व्यूहं संग्रहातीयमूर्तित तरवार्थः । एवमुभयोपास्ये भीषणपदं व्याख्यातं तस्मादुच्यते भीषणमिति । एवमुक्तोपास्ये प्रागुक्तपदं व्याख्यायेदानीमुभयापेक्षया तृतीयमष्टमं च पदमुभयोपास्ये व्याख्यातुं देवपक्षेऽप्योडथ कस्मादुच्यते भद्रमिति । स होवाच प्रजापतिरित्यानुरणयोत्करम् । यः स्वमहित्रेत्यनुषज्जः । स्वयं भद्रो भूत्वा भजनो मो भद्रं माझूलिकं ददाति । भद्रदातृस्वरूपं च मूलव्यूह उपास्यमिति दर्शयति । रोचनो दीप्तियुक्तः । रोचमानः शिखाड्नेन रौचि दीप्ति कुवेरकषान्चप्रतयात्स्वार्थात् । तद्रूपं द्वितीयतेजोरुपादड्ङादधिकतरतेजोरुपमतथ्व नानाभरणयुक्तमौलिगतं तेजस्तदनन्तर्गतां देवानां च स्वतेजसाडभिभवतीत्येवमुपास्यम् । अत एवोक्तमस्माभिः शिखाडिमन्त्रं न्याचक्षाणैः प्रपञ्चागमशास्त्रे—

" शिखा तेजः समुदितं वृषडित्यादड्ङमुच्यते । तत्तेजोडस्य तत् प्रोक्ता शिखा मन्त्रेण मन्त्रणः " । निरतिशयतेजोवयवः शिखेत्यर्थः । यस्य ज्ञानमयी शिखेति श्रुते । शिखिनस्वरूपं शोभमानः शिखाड्नेतेजसाडित एव कल्पाणो माझूलिकः कमूलनृसिंहव्यूहः । एवमुक्तोपास्येऽडष्टमं पदं व्याख्यायाथेदानीं तेनैव पदेन द्वात्रिंशद्व्यूहमचा व्याचष्टे—भद्रं ऋणेभिरिति ।

"शिखा तेजः समुदितं वृषडित्यादड्ङमुच्यते । तत्तेजोडस्य तत् प्रोक्ता शिखा मन्त्रेण मन्त्रणः" । निरतिशयतेजोवयवः शिखेत्यर्थः । यस्य ज्ञानमयी शिखेति श्रुते । शिखिनस्वरूपं शोभमानः शिखाड्नेतेजसाडित एव कल्पाणो माझूलिकः कमूलनृसिंहव्यूहः । एवमुक्तोपास्येऽडष्टमं पदं व्याख्यायाथेदानीं तेनैव पदेन द्वात्रिंशद्व्यूहमचा व्याचष्टे—भद्रं कर्णेभिरिति । इयमुक्तप्रारम्भे

शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्रा: । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिरव्ययसेम देवहितं यदायुः । तस्मादुच्यते भद्रमिति । अथ कस्मादुच्यते मृत्युमृत्युमिति । यस्मात्स्वमहिम्ना स्वभक्तानां स्मृत एव मृत्युमपमृत्युं च मारयति । य आत्मदा बलदा यस्मै विश्व उपासते प्रशिषं यस्मै देवाः । यस्मै छायामृतं यो मृत्युमृत्युः कसमै देवाय

शान्तिपाठे व्याख्यातात । तनूभिरेवैभिस्तनूभिरेव सिथैरङ्गैरिति विशेषः । पश्चाद्ध्यानन्तर्भोवाच्छ्लितिमन्त्राणामेवोभयोपास्ये व्याख्यानं तस्मादित्युपसंहारात्-तस्मादुच्यते मंत्रोक्त इति । इतरशब्दा व्याख्यातः । एवं तृतीयपादे तत्पदव्याख्याननेन साझोपासनामभिधाय तथैव चतुर्थपादोपासनामभिधातुं तदायुपदं मूलत्रयापेक्षया नवमं च पदमुभयोपास्ये व्याख्यातं देवम्रृ-श्रोडथ कस्मादुच्यते मृत्युमृत्युमिति । स होवाच प्रजापतिरित्यानुषङ्योत्तरम् । यस्मात्स्वमहिन्रेत्यनुपूर्हः । स्वभक्तानां भज सेवायां स्वसेकानाममनन्यभावेन स्मृत एवोपासित एव मृत्युः साक्षात्कालमृत्युमपमृत्युं चावान्तरमपं जानत-मीणि गणनशास्त्रनिर्णीतायु:परिमाणात्तदन्तरा मृत्युरपमृत्युरस्तं चानन्यभावेनोपासकानामप्रार्थित एव मारयति विनाशयतीत्येवंरूपः । कतचमड्नुपास्यं तस्य सामाझनयन्त्रेण नृसिंहगायत्रा नृसिंहहृदयं चाभ्यामित्यादित्योक्तस्वरुपानुसंपात्र मृत्युः मारयतीत्यर्थः । यो वै नृसिंहो देवो भगवान््यश्व जीव इति मन्त्रवर्णात् । इदं प्राकृतं पदं मूलनृसिंहहव्यूहोपास्यपरत्वेन व्याख्यातेयाथेदानीं तेनैव पदेन द्वात्रिंशदव्यूहमुचा व्याचष्टे । यो द्वात्रिंशनृसिंहहव्यूह आत्मदा आत्मानं ददातीत्यात्मदा । स्वस्वरुपदाता सर्वेषां देवानां स्वरुपमेव धारयतीत्यर्थः । बलदा: सामर्थ्यदाता । स्वोपासकानां स्वस्वरुपधारणे शक्ती ददातीयर्थः । यस्मै प्रशिषं मूलनृसिंहव्यूहस्याद्चतुष्टयमपाशिषं प्रकर्षेण शिष्यत उपास्यतिं कुर्वन्तीत्यर्थः । यस्मै छायामृतं छाययेत महदादि तदन्तभावादस्य व्यूहस्य यो मृत्युमृत्युरूपं मृत्युः । मृत्युरस्योपसेचनमिति श्रुते: । कं प्रजापर्ति ब्रह्मणो व्यूहं तदादिन्यायेन बद्धकतवात्सर्वे संगृह्लाति । देवं देवो दानाद्दा घोतनाद्दा दीप-

हविषा विशेषः । हुतं मूर्ध्न्युन्मिति । युष्माभ्यं मुहुर्मक्षवो ब्रह्मवादिनः ।

नाद्वैति यास्कवचनात् । हेतुर्नैवध्येन वाड्‌चैनेत । अत एव वक्ष्यति महर्षीणामति । विधेर्म परिचरेम । यद्वा विशेष इति । हविः- देह्र इति विभाक्त्यर्थतया हि र्णकर्मेतितत्प्वार्थः । हुतं प्राशुकं पशु तस्मादुष्ट्र्योः प्रयुक्तोपास्ये पसंहरति-तस्मादुष्ट्र्योः प्रयुक्तोपास्ये पसंहरति-तस्मादुष्ट्र्योः प्रयुक्तोपास्ये

कस्मादुष्ट्र्यते नमस्क्रिये । महिम्नेत्यपुषड्‌ः । प्रकृत्यर्थे ड्याचष्टे । यस्पाच्छछद्रोपादानात्तत् प्रागुक्तविशेषणं मूलत्रिक चक्रोपासकाश्व नदनित्य दर्शयति । तथा च द्विविध्रो मुहुर्मक्षवो ब्रह्मवादिनो मुक्ताश्च लीलया भवति । ब्रह्मलोके स प्रजापतिस्वरूपोपात्तसामर्थ्यः सर्वान्‌तानुपास्यान्‌संशय कवचाद्‌मन्त्रार्थे ठदाचशे ।

यस्मात्स्थ- महिम्नेत्यपुषड्‌ः । प्रत्ययार्थे विद्नीय प्रकृत्यर्थे ड्याचष्टे । तथा च सवैंचाऽनुपुषड्‌ः । यस्पाच्छछद्रोपादानात्तत् प्रागुक्तविशेषणं मूलत्रिक चक्रोपासकाश्व नदनित्य दर्शयति । तथा च द्विविध्रो मुहुर्मक्षवो ब्रह्मवादिनो मुक्ताश्च लीलया भवति । ब्रह्मलोके स प्रजापतिस्वरूपोपात्तसामर्थ्यः सर्वान्‌तानुपास्यान्‌संशय कवचाद्‌मन्त्रार्थे ठदाचशे ।

"कवचं हि तैजसेज इति । एवं प्रकृत्यर्थेन च लिङ्गमभिधायाथेदानीं साङ्गारूपहरूपं नमस्कार्य मभिधायाथेदानीं साङ्गारूपहरूपं नमस्कार्य मभिधायाथेदानीं साङ्गारूपहरूपं नमस्कार्य मभिधायाथेदानीं

कवचाद्‌मनत्रार्थे ठदाचशे । "कवचं हि तैजसेज इति । एवं प्रकृत्यर्थेन च लिङ्गमभिधायाथेदानीं साङ्गारूपहरूपं नमस्कार्य मभिधायाथेदानीं साङ्गारूपहरूपं नमस्कार्य मभिधायाथेदानीं साङ्गारूपहरूपं नमस्कार्य मभिधायाथेदानीं

वदत्युच्यथ्यम् । यस्मिन्निन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा देवा ओकांसि चक्रिरे । तस्मै नमामि । अथ कस्मादुच्यतेऽहंमिति । अहमस्मि प्रथमजा ऋतस्य । पूर्व देवेभ्यो अमृतस्य नाभायि । यो मा ददाति स इदेव माऽऽवाः । अहम्मन्र्रमदन्तमा श्वि ।

य आत्मदा इत्यंतं द्वात्रिंशद्यजुर्भपतिपादकं मन्र्रजातम् । यस्मिन्न्यायुक्ते स म इन्द्रो मित्रो वरुणोऽयमा देवा ओकांसि गृहाण्युपासनाय चक्रिरे कृतब्रन्त इत्यर्थः । अननेतर्ह्यति । यथा देव उपास्ये गुरु च भक्ति- स्तथा मन्र्रेऽपि । तदुक्तं—“गुरौ देवे च मन्त्रे च सहश्री भक्तिरिष्यते” इति । तथा च मन्त्रस्य नमस्कार्यत्वश्रवणात् । एवं नमामि त्वेतदर्थं यत्- प्रदद्युक्तोपास्ये व्याख्यातं तस्मादित्युपसंहरति—तस्मादुच्यते नमामि । पदं नवपदसंबंध्वेन व्याख्यायायर्थेदानीमह मिति कर्तृपदं सर्वेसाधारणयेन व्याख्यातं देवप्रोक्तध कस्मादुच्यतेऽहमिति । नन्वाख्यातोऽच्च पुरुषप्रयोगादर्थो देवाह मिति प्रापे पुनः प्रयोगः स च कस्मादिति चोद्याभि- प्रायेण । स होवाच प्रजापतिरित्यनुषज्योच्तरम् । पश्चाद्धि नोपासकृतं फलं निर्दि- श्यते तादात्म्यलक्षणम् । न च मुमुक्षोरेतदनिष्टमिति वाच्यम् । ऐश्वर्य एतत्फलाऽऽश्रयः । य इह स्थितिमुपेक्ष्य तस्य तादात्म्यलक्षणं सर्वैश्वर्ये ददाति । देहान्ते देवः शरंं क्षप्त्वा वारकमिति श्रुते । फलप्रदिमं न तूपासकृपदं । तज्ज्ञ प्रथक्श्रुति- रपकं मन्त्रेण व्याचष्टे तच्च सर्वपददेश्वनुषज्यमपं सर्वपदजातं सामाभिव्यक्तमेव- व्याख्यातामिति नियमं दर्शयति । तथा च प्रागुक्ता सर्वोपासना सामपूर्विकै- वेति ।

अहमस्मि प्रागुक्तखुपास्यमहं भवामि प्रथमजाः पुरश्ररणोपासनायाः प्रथमोत्पत्तः । ऋतस्य सत्यमूर्तामूर्तस्य जगतः पूर्व स्यां देवेभ्योडमृतस्य क्षीरस्य नाभायि नाभ्यां यो मा ददाति स इदेव इथ्थमेव मा मामवा रक्षितवान् । तथा चात्र स्तावकेन मन्त्रेण सामाभिव्यक्तेन फलनिर्देशं कुर्वन्न्क्षीरदानाविसंबंधिनीष्युपासनेऽति दर्श- यति । अहन्मं क्षीरमुपास्याधारमह मिति योडक्ति तमन्मदन्तं देवब्राह्मणेभ्योऽन्नदानं मदन्तं दुम्यहं भक्षयामि । यद्वाडन्नपदन्तमन्नादनकर्तारं

Ahamasmi prāguktakhyupāsyamaṃ bhavāmi prathamajāḥ purasharaṇopāsanāyāḥ prathamottpattāḥ. Ṛtasya satyamūrttāmūrttasya jagatāḥ pūrvaṃ syāṃ devebhyo'mṛtasya kṣīrasya nābhāyi nābhyāṃ yo mā dadāti sa ideva itthameva mā māmavā rakṣitavān. Tathā cātra stāvakena mantraṇa sāmābhivyaktana phalaniśdeśaṃ kurvannkṣīradānāvisambandhīṇīṣyupāsane'ti darś- yati. Ahanmaṃ kṣīramupāsyādhāramahaṃ iti yoḍakti tamannamadantaṃ devabrāhmaṇebhyo'nnadānaṃ madantaṃ dumyahaṃ bhakṣayāmi. Yadvāḍannapadantamannādanakartāraṃ

[ २ द्वितीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनोयोपनिषत् ।

अहं विश्वं भुवनमध्यभवामृम् । सुवर्ण ज्योतीः । य एव वेदेत्युपनिषत् ॥ ४ ॥

इत्याथर्वणोक्तनृसिंहपूर्वतापनोयोपनिषद् द्वितीयोपनिषत्समाप्ता ॥ ३ ॥

जीवभावं पश्चाझोपासनातोड्भि भक्षयामि संसाररूपं विनाशयामित्यर्थः । यत एवमतोडहं विश्वं सर्वं भुवनमध्यभवामऽभिभवामि सुवर्ण ज्योतीः सूर्यज्योतिरीव । यद्वा सुवर्णाकारस्योपास्यस्य ज्योतीः प्रकाशोऽहमेव भवामिति फलनिदर्शः । इदं च फलमनुष्ठानस्पतिपदं प्रतिपादं चानुसंधेयम् । असकृत्साकाराखण्डनवाक्यार्थोपदेशे हि दाढ़चं स्यात्तत्वमसीति नवकृत्व उपदेशवदेवं साकारानिष्ठस्य यद्यन्तःकरणं शुद्धं ततोऽपीदमेव फलं व्याख्यातम् । अत एवं नोत्तरारोपसंहारः प्राक्तनवत्स्मृत्याद्यचयिति । उपासनाभ्यासाद्देवैतत्पर्यन्तं त्वस्य सर्वेमात्स्येबा-

भूतत्केन कं पद्येदिति श्रुते: । एतत्सर्वं सामाझ्रणप्रणवेन हृदयमन्त्रन्वयारोप्याना-वसरे स्पष्टं क्रियते । य उपासक एवं प्रागुक्तमुपासनंहंपरिग्रहोपासनयाज्ञिक-कारतरतमभावाद्दोपासकभावेन ता वेदोपास्ते । इतिशब्दः प्रागुक्तसक-लोपासनसमाप्तिं दर्शयति—उपनिषदिति । उपनिषच्छब्दो व्याख्यातः । इदं च सामाधीतं नैवेद्ये विनियुक्तं तच्चाङडनुष्टुं दृश्यते । ननु(तु) षट्स्वरं सांजंगा-यत: प्रथमोपनिषदि यच्छब्दवस्य तृतीयङ्गाख्यानावसरे तथैव व्याख्यातत्सा-दनुष्टुं चानुष्टुभ्वराभ्यां गेयं तौ च प्रथमोत्तमौ तथा चानुष्टुभा भूतोत्तप्तिवद्याख्यानावसरे साक्षित्वेनोङ्कारविततयामुचि तथैषा भवतीति प्रथमोत्तमयोः स्वरयोरनुष्टुभशब्देन व्याख्यातात्स्वाद्दाग्ना अनुष्टुबुतमा भवतीति ।

श्रुति गीतमात्रेडपि वाक्शब्दस्य प्रयुक्तत्वात् । सैषा वाग्वनस्पतिष्ठु वदति यां दुन्दुभौ या ऋणवे या वीणायाभिति श्रुते: । वाचैव प्रयन्ति गीत्यैव प्रयन्-ति प्रथमस्वरेण गायन्ति वाचैवोध्यान्ति गीत्यैवोत्तमस्वरेण मायान्त्यक्षराणीत्यर्थः । परमा वा एषा छन्दसां यदनुष्टुबित्यनुष्टुभ्छन्द इति । तततथा स्मिन्मकरणे नुष्टु-पुषब्देन त्रयोऽर्था उच्यन्ते । ऋचित्वथमौ स्वरौ कचिद्वितीति कचिच्छन्द इति-यथायोग्यतया ग्राह्या इत्यनुष्टुप्सामोद्भार इति रहस्यमिलते ॥ ४ ॥

इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरित्रानकाचार्यश्रीशङ्कर-भगवत आद्यक्तावार्थवर्णनृसिंहपूर्वतापनोयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयोप-निषद्धचास्या संपूर्णा ॥ २ ॥

देवा ह वै प्रजापतिं चक्रुर्भूतराजस्य नारासिंहस्य शाकिं चक्रुर्ज्ञानं पूर्हि आाघ इति ।

सा मा हवैषा प्रजापतिं नारासिंहीं सर्वमिदं ससर्ज निं संहरति ।

तस्मान्मायामेतां शाक्तिं वेद स पात्तिं तरति स मृत्यं तरति सोऽमृतं भ्रियभ्नुते ।

एवं द्वितीयोपनिषदिं श्रावितं श्रीजननिर्ণयपरीपाकलधायाधेदान्न तस्या: करणं नन्वेवं तर्हि यत्प्राक्तनं शक्तित्रयम् ।

पश्चात्संक्रीतने संशुद्रोधनादर्थोत्याक्रमात्स्यार्थेस्परिदृष्टादिति संवन्ध्र: शक्तित्रयम् ।

कस्योपासनस्योपपादनं स्वसामर्थ्यादिति वचोभास्याकारावधारण- मित्यर्थस्त्राकसंवन्ध्र: ।

किंचोद्यादिना शक्तिजिज्ञासा तत् पदप्राप्तिसाधनेऽनुसन्धानं च स्यादिति वीर्याश- वदनेऽप्यकृष्टा सती दृध्रिं ।

देवां ह वै मायामतिरीयन्तं स्पष्टार्थम् । मायामकृपुरुषाधीना मायेच्छुक्र ।

एतां मायां नृसिंहाकार- ब्रह्माधीना सती सर्वनिं जगजननमस्थितिलयकारणात् ।

एतां मायां शाक्तिं वेदोपास्ते ।

१ घ. श्ल. क्र. जै नो । २-९. श्री म स नृसिंहं जयति स पा° ।

मीमांसन्ते बह्मवादिनो हस्वा वा दीर्घा वा प्लुता वेति । यदि हस्वा भवति सर्व पाप्मानं दहत्य-मृतत्वं च गच्छति यदि दीर्घा भवति महतां श्रियामप्नुयादमृतत्वं च गच्छति यदि प्लुता भवति ज्ञानवान्भवत्यमृतत्वं च गच्छति । तदेतर्हि णोकं निदर्शनम्—सई पाहि य ऋऋषी तत्रः श्रियं लक्ष्मीमौपलामम्बिकां गां पठ्ठिं च यामिन्द्रसेनेयुत आहुस्तां वियं ब्रह्मयोनीं सरुपां तामिहाड्युपे शरणं प्रपद्ये । सर्वेषां वा

मीमांसन्ते विचारयन्ति ब्रह्मवादिनो हस्वा वा दीर्घा वा प्लुता वेति । सामान्यभावात्पुंवेतिवत्प्राप्ते हस्वदीर्घाभ्यांः फलविशेषसंवन्धार्थमियं मीमांसा तामाह । यदि हस्वेत्यादि गच्छतीत्यनन्तं स्पष्टार्थम् । हस्वदीर्घप्लुतसं- बन्धः सङ्झपज्ञानस्य स्वरसयोत साकाराल्यं व्यज्जनं विहाय स्वरसय संवन्ध इति संदेहस्तस्मिन्संदेहे निर्णयायेदृश्शुपमानं निदर्शनमुदाहरणमृषीणोकं सर्व- मिति । साकारव्यज्जनात्मकपृथककरणं सबिन्दुकस्य स्वरसयातः सबिन्दुके स्वरे हस्वादिसंबन्धो मायाबुद्धचोपासनं च । सईमिति समासः । सकारस्थें च सईम् । तस्या: संबंध इमिति निपातत्वाददोषः । हं सईं सांबिन्दुकस्वरे स्वदालम्बनेनैता वक्ष्यमाणा: शक्तीरुपासिता: पाहि रक्ष । यद्वा स इति यत्तदो: संबंधः । य ऋऋषी, ऋऋजुभावेच्छुसतरुत्रस्तरणशीलः स ई शक्ती सबिन्दुकं स्वरं श्रियादिबुद्धचोपासितं पा: पालितवान् । पा पालने । हीति निर्देशितम् । सबिन्दुकस्वरालम्बनत्वेनोपास्यास्तत्र व्यूहसंवन्धिनी: शक्तीराड्! श्रियं विष्णुशक्तिं पा: पालितवान। यद्वा पाहि । एवमुत्तरत्रापि द्विधा संवन्धः । लस्मीं नृसिंहशक्तिमप । औपलाम्बिकां गौरीं महेश्वरशक्तिं गां सरस्वतीं ब्रह्मशक्तिं पष्ठीं च स्कन्दशक्तिम् । यामिन्द्रसेनेयुतामिन्द्रशक्तिंसिन्द्राणीं विद्यामोेश्वरशक्तिं ब्रह्मयोनीं ब्रह्म- वात्प्यै कारणभूतां सरुपां साकारां तां तां शक्तिमिह सबिन्दुकं स्वर आयुष उपासनावुकूलायुरभिवर्धनाय शरणं प्रपिशामि । एवं शक्त्यक्षरनिर्यं तदाश्रितां सम्भावधशक्त्युपासनां दीर्घादिमात्रोपासनां सफलामभिधायेथेदानीं

एतद्धूतानामाकाशः परायणं सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव जायन्ते । आकाशादेव जातानि जीवन्त्याकाशं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तस्मादाकाशं बीजं विद्धि तदेतद्रषणोचकं निदर्शनम्‌—हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषद्वरसदृत्योमसदूदूजः गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतजः ।

बीजाक्षरनिर्‌णयस्तदाधृतां सफलां चोपासनामभिधातुं तत्रिर्णयमाह । सर्वेषां वा इत्याद्याभिसंविशन्तीत्यान्तं स्पष्टार्थम् । आकाशशब्दो हकारं वक्ति । सर्वागमशास्त्रप्रसिद्धेरागमरूपोपनिषत्प्रसिद्धेश । यस्यादेव तस्मादाकाशशब्दवाच्यं हकारं बीजं विद्यात् । बीजनिदानं मूलकारणं तद्बुद्धचोपासीत तद्वाचकं वा निपातरुपेण । स चायं वाच्यवाचकसंबन्धो लोके प्रसिद्ध इति मन्त्रागमशास्त्रैकगम्यमेवं शक्त्यक्षरमपि शक्तिवाचकत्वाच्छक्तिस्तद्बुद्धचोपास्यस्तवाचकं शक्तिबीजयोगस्तदूद्वचोपास्यस्तं तद्वाचकादेवेति रहस्यम् । यथा प्रणवाक्षरं ब्रह्मवाचकत्वाद्ब्रह्मबुद्धचोपास्यं तद्वाचकत्वादेवेति । तच्च सस्वरं व्यज्जनमाचं वेति संदेहस्तद्र्याच्छब्दर्थमाह । तदेतद्रषणोक्तं निदर्शनम्‌ । तच्चोक्तार्थमप । स परमात्मा हं मूलकारणं सद्बृंहत् । यद्वा सकारेण संबद्धमजपागायत्रीरूपेण वर्तमानं नासिकापुटाभ्यां निःश्वासब्रह्मस्वरूपद्वादशाक्षरतया वर्तमानं संकल्पादेव फलदं परमात्मवाचकं स इति । हंसः परमात्मा । वक्ष्यमाणं सर्वेमभूदिति वाच्यशेषः । शुचौ बुद्धौ सीदतीति शुचिषद् । हंस एव वसुदेवः स एवान्तरिक्षे सीदतीत्यन्तरिक्षसद्‌ । वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । दुरोण इति गृहनाम । दुरोण इति भवान्ति दुस्स्थानस्तास्मिन्नसीदतीति दुरोणसत् । स एव नृणां जीचे सीदतीति नृषत् । वरसद्‌रे वरीष्ठे स्थाने सीदतीति वरसत्स । एतत्सत्येन सीदतीति ऋतसत्स । एव चयोक्त्रि हृदयाकाशे उपलभ्यतया सीदतीति हृद्योमसत् । अब्जा अप्सु क्षीरोदार्णव उपास्यतया जात इत्यब्जः । गोष्टु वोपास्यतया प्रतिपाद्यत्वेन जात इति गोजा: । ऋतं सत्यमिति मन्त्रवर्णादुपास्यतया जात इति ऋतजा: । अद्रौ मेघे जात इत्यद्रिजा:

[ ३ तृतीयोपनिषत् ] नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् ।

ऋतं वृहत्त् । य एवं वेदेति महोपनिषत् ॥ १ ॥

इत्यर्थर्व्वेदान्तर्गतनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषादी तृतीयोपाने

चतुर्थः खण्डः ॥ ३ ॥

छन्दसि जनिष्यं सुवन्तमयोने सकारान्तो ह्रष्ट इति सोपपदो विसर्गान्तो दीर्घश्र सुतेजा इति ह्रतत् । एवं परमात्मैव वृहन्महानिति । ऋतं सत्यं श्रेयामिति शेषः । म्रष उपासक एवं परमात्मतत्त्वं बीजाक्षरवाच्यं तद्ब्रुद्धचा चोपास्यं वेद जानाति । इति श्रब्दः शक्तिबीजनिर्णयसमासि घोतयति । पदव्रैनित्येवं निपातनैकार्थत्वादित्येवं महोपनिषदिति । महोपनिषदि पठितानां मन्त्राणामेवं ऋद्धादितदेव शक्तिबीजां संबन्धनाति । ततश्व मूलमन्त्रे षट्चपदे ड्यक्षरं नृकारं सकारं विद्हाय शिष्यमक्षरमद्रययं यथापठितं शक्तिबीजं दृश्ट्वेव सामध्यात्व । परमात्मवाचकमार्थवर्णाचि द्वितीयं हंसार्चि प्रथमं यथापठितं तदित्येवं स्तुतिमन्त्रेषु सर्वेषु चतुर्थपदे नृकारं सकारं विहाय यच्छिष्यछछमक्षरद्रययं यथापठितं तच्च्छक्तिबीजमिति तत्च रहस्यं चेति शक्तिबीजाक्षरनिर्णयः ॥ १ ॥

छन्दांमध्ये उत्पन्न होणारा, सुवन्त (उत्पन्न करणारा) अयोने (मूळ कारणामध्ये) सकारान्त (सकाराने समाप्त होणारा) आणि विसर्गान्त (विसर्गाने समाप्त होणारा) असा जो ऋत (सत्य) आहे, तो दीर्घश्रु (दीर्घ श्रवण असलेला) सुतेजा (श्रेष्ठ तेजस्वी) आहे. हेच परमात्मा वृहन्महान् (महान्) आहे. ऋत म्हणजे सत्य आणि श्रेय (कल्याणकारक). येथे उपासक आणि परमात्मतत्त्व या दोघांचे बीजाक्षर वाच्य (वाचक शब्द) आहे, त्या बुद्धीने (ज्ञानाने) चोपास्य (उपासना करावी) आणि वेद (जाणावे). 'इति शब्दः' (या शब्दाने) शक्तिबीजनिर्णयाचा (शक्तीबीजाच्या निर्णयाचा) संक्षेप केला आहे. 'पदव्रैनित्येवं निपातनैकार्थत्वात्' (या विधानाने) महोपनिषद् (महान उपनिषद) असल्याचे सांगितले आहे. महोपनिषदमध्ये पठित (वाचलेले) मंत्र याच अर्थाने (शक्तिबीजाच्या अर्थाने) ऋद्धादितदेव (समृद्धी देणारा देव) शक्तिबीजांशी संबंधित आहेत. त्यामुळे मूलमंत्रात षट्चपदे (सहा पदे) असताना ड्यक्षरं (दोन अक्षरे) नृकारं (नृकार) सकारं (सकार) विद्हाय (वगळून) शिष्यमक्षरमद्रयय (शिष्यासाठी दोन अक्षरे) यथापठितं (जसे वाचले आहे तसे) शक्तिबीजं (शक्तीबीज) दृश्ट्वेव (पाहून) सामध्यात्व (सामर्थ्य प्राप्त करावे). परमात्मवाचक (परमात्म्याचे वाचक) मार्थवर्णाचि (अर्थवर्ण असलेले) द्वितीयं (दुसरे) हंसार्चि (हंसाचे अर्चन) प्रथमं (प्रथम) यथापठितं (जसे वाचले आहे तसे) तदित्येवं (त्याप्रमाणे) स्तुतिमन्त्रेषु (स्तुती मंत्रांमध्ये) सर्वेषु (सर्व) चतुर्थपदे (चौथ्या पदात) नृकारं (नृकार) सकारं (सकार) विहाय (वगळून) यच्छिष्यछछमक्षरद्रयय (शिष्यासाठी दोन अक्षरे) यथापठितं (जसे वाचले आहे तसे) तच्च्छक्तिबीजमिति (ते शक्तीबीज आहे) तत्च (ते) रहस्यं (रहस्य) चेति (आहे) शक्तिबीजाक्षरनिर्णयः (शक्तीबीजाक्षराचा निर्णय).

इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीशंकर-

भगवत आचार्यत्कृतवाथर्वणनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषदि तृतीयोप

निषद्धाख्यं संपूर्णम् ॥ ३ ॥

एवं तावच्छक्तिबीजसंयुक्तिं सांज्ञां नृसिंहब्रह्मोपासनाममिधायाथेदानीं तद्बुद्धयादिमन्त्रच्यार्चनाय यथासंख्यं सामाझमूलमन्त्राजन्मन्त्रोपनिषत्रश्रोतररूपास्वध्यायिकया चतुर्थ्यारभ्यते । ननु यदे मूलमन्त्राजन्मन्त्रच्यार्चनायोपनिषदियं प्रस्तुता तर्हि तद्बुद्धन्यासावसरेsय: प्रस्तावो युक्तः किंच मूलमन्त्रपदच्यर्थनिरासरे तदुपासनायाः कृत्नाया एवो-

अशाप्रकारे शक्तिबीजांच्या संयुक्ततेची माहिती देऊन आता तद्बुद्धी (त्या बुद्धीने) आदि मंत्राच्या आराधनेसाठी, यथासंख्य (संख्येनुसार) सामाझमूलमंत्रापासून (सामान्य मूलमंत्रापासून) मंत्रोपनिषदाच्या (उपनिषद मंत्राच्या) श्रोतरूपाने (श्रवणाच्या रूपाने) अध्यायिकेच्या (अध्यायाच्या) चौथ्या भागापासून (चतुर्थ्यारभ्यते) सुरुवात केली जाते. येथे प्रश्न विचारला जातो की, जर मूलमंत्र आणि मंत्राच्या आराधनेसाठी ही उपनिषद सादर केली गेली आहे, तर तद्बुद्धीन्यासावसरे (त्या बुद्धीच्या न्यासाच्या वेळी) हा प्रस्ताव (प्रस्तावना) योग्य आहे का? कारण मूलमंत्रपदाच्या अर्थाच्या निरासाच्या वेळी (स्पष्टीकरणाच्या वेळी) तदुपासनायाः (त्या उपासनेसाठी) कृत्नायाः (संपूर्ण) एव (च) उपासनेचा प्रस्ताव (प्रस्तावना) केला पाहिजे.

त्तरदन्ते तत्फलस्य चोक्त्वावालिकवशिष्ट यदर्थमियमुपनिषदार्श्यते । अथो-

अन्ते (शेवटी) तत्फलस्य (त्या फलाच्या) चोक्त्वा (सांगून) वालिकवशिष्ट (वाचाळपणाचा शेष) यदर्थं (ज्यासाठी) इयमुपनिषद् (ही उपनिषद) आर्श्यते (दाखविली जाते).

सत्यम् । तच्तद्बुद्धन्यासावसरे पश्चमाझन्यासावसरे च प्रत्यक्षरमुभयत

सत्यम् (सत्य आहे). तच्तद्बुद्धन्यासावसरे (त्या बुद्धीच्या न्यासाच्या वेळी) पश्चमाझन्यासावसरे (पंचमाझ न्यासाच्या वेळी) च (आणि) प्रत्यक्षरमुभयत (प्रत्येक अक्षराच्या दोन्ही बाजूंनी).

ओंकारो भवतीति वचनान्मूलमन्त्राक्षराणां यथापठितानां वयत्यासे कृतेः मूलमन्त्र-

ओंकारो भवति (ओंकार होतो) इति वचनात् (या वचनाने) मूलमन्त्राक्षराणां (मूलमंत्राच्या अक्षरांच्या) यथापठितानां (जसे वाचले आहे त्याप्रमाणे) वयत्यासे (वयत्या अर्थाने) कृतेः (करण्याने) मूलमन्त्र (मूलमंत्र).

तत्त्वदापरिज्ञाने भासे तत्त्वपरिज्ञानस्यैवान्तरड्नत्वात्तदर्थ पदोद्दारः स्तुतिस्तदनन्तरं

तत्त्वदापरिज्ञाने (तत्त्वाच्या ज्ञानाच्या अभावी) भासे (प्रतीत होते) तत्त्वपरिज्ञानस्य (तत्त्वाच्या ज्ञानाच्या) एव (च) अन्तरड्नत्वात् (अंतरंग असल्याने) तदर्थ (त्यासाठी) पदोद्दारः (पदांचे विवरण) स्तुतिः (स्तुती) तदनन्तरं (त्यानंतर).

तदर्थज्ञानं प्रस्तुते शक्तिबीजानिर्णयानन्तरं तदन्तराले प्रवेशोsस्याः

तदर्थज्ञानं (त्याच्या अर्थाचे ज्ञान) प्रस्तुते (प्रस्तुत केले जाते) शक्तिबीजानिर्णयानन्तरं (शक्तिबीजाच्या निर्णयानंतर) तदन्तराले (त्याच्या अंतराळात) प्रवेशोsस्याः (प्रवेश होतो).

शक्तिबीजनिर्णयानन्तरं बुद्ध्वा ऋमकत्वादन्तरड्नत्वाच तदन्तराले प्रवेशोsड्स्याः

शक्तिबीजनिर्णयानन्तरं (शक्तिबीजाच्या निर्णयानंतर) बुद्ध्वा (समजून) ऋमकत्वात् (क्रमाच्या कारणाने) अन्तरड्नत्वाच (अंतरंग असल्याने) तदन्तराले (त्याच्या अंतराळात) प्रवेशोsड्स्याः (प्रवेश होतो).

देवा ह वै प्रजापतिमनुब्रुवनानुशुश्रुमस्य मन्त्रराजस्य नारसिंहस्यार्ङ्मन्त्राणो जूही भगव इति । स होवाच प्रजापतिः प्रणवं सावित्रों यजुष्क्ष॑मिं नृसिंहगायत्रीमित्य॑ड्गानि जानीयादो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति । ओमित्येतदक्षर-

युक्त इत्यमुपनिषच्छक्तिबीजनिर्णयानन्तरं पठिता । यथा गुरुमते डधिकरलक्षण मध्य एव पठितं तथेयमुपनिषदुपरिष्टान्नमहाचक्रोपासनाफलकथनयो-र्बद्धक्रमत्वादतदनन्तरं । प्रवेभमलभमाना मध्यस्थैव शोभते । किंच सामाङ्ग्रणवेन शक्तिबीजाक्षरमिश्रितेन हृदयाङ्गमन्त्रो व्यारुचेय इति न तदङ्गन्यासी-वसरेडस्या: प्रवेभो युक्तः । तदानीं शक्तिबीजाक्षरसंपस्तुतत्वेनाशक्यस्वानि-श्रणस्य । तस्माच्छक्तिबीजनिर्णयानन्तरमस्या आरम्भो युक्तः । यदुक्तं कृत्स्नाविद्याभिधानात्किमवशिष्टमिति । तन्न । अत्रात्यमेवाननागतावेक्षणायेन व्यारुध्यातृभिरेव तत्रोपसंहं न तु तत्न्र्यं शब्दोपात्तामिति । यदुक्तमन्ते फलस्य चोक्कत्वान्निंक शिष्टमिति तदुक्तमेव । प्राप्तनन्यान्याथेन कृत्स्त्वाद्विद्याया: । स्तस्मात्सूक्तं शक्तिबीजनिर्णयानन्तरमस्या आरम्भ: शोभत इति । देवा ह वै इत्यादि देशान्तो भगवच्छब्द इति संबोधनं भगव इति । अङ्गेषु हृदयाङ्गेऽपि व्यारुचेयेषु तद्धारयोनिमन्त्रो अङ्गमन्त्रः । यदृङ्ड्गानि च मन्त्राश्रि्ड़न्मन्त्रा इत्युभयथाडSपे संभास उक्तः । किंतुभगथाड्गेषां मूलमन्त्राद्मन्त्रसंबंध: संश्रयात: स्थानाच्च सामर्थ्याच्च प्रतीतो नूनं न निवारयितुं शक्यते । स होवाच प्रजापतिरित्यादि गच्छतीत्यनतमुक्तार्थम् । येनैव ऋमेणाड्गानामुद्देशः कृतस्तेनैव कमेणाड्गानामुप-देशः ।

मिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद्भविष्यादिति सर्वमोंकार एव यद्वान्यात्मकलातीतं तदप्योङ्कार एव । हेतद्रूपात्मा ब्रह्म सोड्यात्मा चतुष्पज्जागरितस्थानो बहिष्पज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः ।

मित्येतदक्षरमिदं सर्वमिति । यदिदंपर्यन्तमाभिधानाभिधेयाभूतं तस्याभिधानव्यतिरेकादभिधानभेदस्योङ्काराव्यतिरेकादोंकार एवेदं सर्वं च ब्रह्माभिधानाभिधेयोपायपूर्वकमवगम्यत इत्योङ्कार एव । तस्यैतस्य परापरब्रह्मरूपस्योपस्यक्षरस्योमित्येतस्योपव्याख्यानं ब्रह्मप्रतिपत्त्युपायत्वाद्वाह्यभ्रमीपततया स्पष्टं प्रकटकथनमुपव्याख्यानम् । प्रस्तुतं जानीतादिति श्रेपः । न त्वनुपपन्नो व्यवायानुषङ्गयत इति न्यायात् । भूतं भवद्भविष्यादिति कालत्रयपरिच्छेद्यं यच्च दोङ्कार एवोक्तव्यानयात् । यद्वान्यात्मकलातीतं कार्योभिगम्यं कालत्रयापरिच्छेद्यघमव्याकृतादि तदप्योङ्कार एव । अभिधानाभिधेययोरेकत्वेऽभिधानप्राधान्येन निर्देशः कृत ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमित्यादि । अभिधानप्राधान्येन निर्देशेऽपि अभिधानाभिधेययोरेकत्वप्रतिपत्त्यर्थम् । इत्था ह्याभिधानतन्त्रादभिधेयप्रतिपत्तिरित्यभिधेयस्याभिधानत्वं गौणमित्याशङ्क्य स्तादृक्लक्षणं ब्रह्म प्रतिपद्यत इति । तथाच वक्ष्यति । पादा मात्रा मात्राश्व पादा इति । तदाह-सर्वे हेतद्रूपा । सर्वे यदुक्तमोंकारमात्रेतद्रूपा । तच्च ब्रह्म परोक्षाभिहितं प्रत्यक्षतयो विशेषण निर्दिशाति-अयमात्मा ब्रह्मेति । अयमिति चतुष्पाद्वेन प्रविभज्यमानं प्रत्यगात्मानं प्रत्यगात्मतयाभिनयेन निर्दिशाति-अयमात्मेति । सोड्यात्मोङ्काराभिधेयः परापरतयेन व्यावस्थितश्रुतुष्पात्कार्षपणवत् । न गौरिव चतुष्पात् । त्रयाणां विश्वादीनां पूर्वपूर्वप्रविलापननेन तुरीयस्य प्रतिपच्चिरिति करणसाधनः पादशब्दः । कथं चतुष्पादत्वमित्यग्रेSSह—जागरितं स्थानमस्येति जागरितस्थानो बहिष्पज्ञो बहिर्विषये प्रज्ञा विद्याकृताड्वभासत इत्यर्थः । तथासप्ताङ्गः सप्त शक्त्योज्ज्वरे हृदयाद्ये यस्य स तथोक्तः । विष्णुशक्तीनां विष्णुवक्षस्थलाश्रयत्वमसिद्धे । विष्णोर्वक्षस्थलाश्रया इति स्मृतेः । विष्णोर्वक्षस्थले स्थितामिति च । प्राविकशिपडूञ्जा वक्षस्थलेन श्रियमुद्रांनिभुरिति च । तथैकोनविंशतिमुखो मूलमन्त्रप्रेप्स्यैकोनविंशतिममक्षरं बीजं मुखं यस्स मूलनृसिंहद्युद्रस्य स तथोक्तः । नामे-

स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः

रुद्रैः पूर्षतः प्राणघ्नद्यार्हयमर्हमृत उपास्योपासकयोः ऐक्ये भेदे वा हृदयाज्ञान्या-सादिकमविरुद्धम् । नन्वेवं समानयज्ञाननि पूर्षैव सुतेजा इत्येवमादीनि यस्स तथोक्तः । तथैकोनविशातिमुखान्यस्य बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियाणि वायवश्र माण- दयः पञ्च मनो बुद्धिरहंकारश्चित्तमिति मुखानीव तान्युपलिबद्धारत्नादित्येषं यथासंख्यं विराड्ढिरण्यगर्भेमपरत्वेन वाक्यद्वयं माण्डूक्योपनिषत्प्रणवविविद्यायां व्याख्यातं तथाडत्रापि कस्माद् व्याख्यायते । उच्चयते । अत्रास्यापरविद्याप्र- करणाश्रिततत्प्रणवप्रणवविद्यायां तथाडऽत्रैव च विनियोगात्प्रणवमर्हं जानीया- दिति । तथा शक्तिबीजनिर्णयानन्तरमस्याऽऽड्नुस्य पाठाद् । माण्डूक्ये प्रणवविद्या-मश्र्याधीतत्स्वात्मशानंमर्हत्वेन विनियोगाभावाच्च तथा तत्न शक्तिबीज- योरप्रस्तुतत्वाच्च त्रिषामेदाच्च तथाव्याख्यानभेदेनार्थभेदात्पृथगर्थेमतीड्यो- यसी । ननूमयत्रप्रणवयूनोऽनन्तारित्यपाठतद्योमज्ञानेन विद्यकयादृश्विविद्याया उत्कर्षः प्रधानविद्याया अङ्गविद्याम प्रवेशः । अत्रोच्यते । अन्यथात्वं शब्द्रादितिं चेत्नाविशेषादिति न्यायेन विद्याभेदस्यैव युक्तत्वादाशुधियकामये ष्ठिवाक्य- वत् । नतु भेदेऽपि प्रधानविद्याया एवाऽऽड्नत्वेन विनियोगोऽस्तु । प्रस्त्यभिज्ञानाच विद्वैक्योमिति । तन्न । प्रकरणान्तरे प्रयोजनान्यत्वामिति न्यायेन नै यमिकाः त्रिहोत्रकौण्डपायिनामग्रिहोत्रव्रद्वेदेशस्यैव युक्तत्वात् । किंचोभयत्रापि बहुतर- पाठसाम्येऽपि कचित्पाठभेदोऽपि हृद्यते । तुरीयमात्रानिरूपणावसर एषोड- न्तर्योंऽपेष ईशान एष प्रभुरिति माण्डूक्ये पाठः । तपनीयेऽ त्वेषोडनत्योम्येष योनिरितीशानप्रभुद्वयम् विहाय पाठः । तस्माद्विकल्पनाऽऽधान योऽयं प्रसुत च तत्नथा व्याख्येयम् । तथा स्थूलभुक्स्थूलां पृथिवीं हृदयाज्ञानान्तर्गतां शुद्धैक्- सेवन् इति स्थूलभुक् । विशेषां नराणां स्वस्मिन्नेवाने कधानयनाद्वैश्वानरः । तस्मादैको नार्विशातिमुखपदद्वयं यथासंख्यं विराड्ढिरण्यगर्भेमपरत्वेन व्याख्यातं तथाडत्रापि वैश्वानरशब्दसामध्योऽडुभयपरत्वेन व्याख्यायता किंपिति शक्ति- बीजपरत्वेन । प्रकरणसन्निधेरवाक्यसन्निधेरबेलीयस्त्वात् । सत्यम् । यचत्र वैश्वा- नरशब्दो वैश्वानरविय्यापरत्वेनैव वर्तते तथोंऽवं स्याद्र त्वेतत्स्याद्योगिक्या द्वयाडन्यपरत्वेन व्याख्यातत्वात् । किंच तत्न त्रिषेयार्थभेदेन वाक्यभे- देन वाक्यसन्निधिनै निश्चितोऽत उदयचञापि प्रकरणसन्निधेरविशिष्टस्वात्मा- व्याख्यैव ड्यायसी । प्रथमः पादस्त्राकारोकारमकारार्शितत्वेन तद्वाचकत्वेन वैचंविधानविशिष्टवुद्धघुत्पत्तिचरिति प्रथमः पादः । एतत्पूर्वकत्वादुत्तरपादाधि-

स्वमस्थाने डनतः सन्नः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविष्टविकृतभुक्कैजसो द्वितीयः पादो यत्र मुख्यो न कुंचन कामं कामयते न कुंचन स्वं पश्यति तत्सुषुम्नं सुषुम्नस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघनः

गमस्येति पाठोऽयं । नन्वयमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यगात्मनोडस्य चतुष्पाद्वे प्रकृते कथं शक्तिवीजयोः षोर्झन्मुखत्वकीर्तनामिति । नैषः दोषः । उपास्योपासकयोरभेदस्यात्र विवक्षितत्वात् । एवं च सति नृसिंहब्रह्मैवैतसिद्धिः । सर्वेभूतस्थश्वाडSत्मैको हृच्छः स्यात्सर्वेभूतानि चाडSत्मनि । यस्तु सर्वाणि भूतानिSत्यदिशंस्त्यर्थैव चुपसंहृत्य स्वयात्त । अन्यथा परिचिच्छन्न एव प्रत्यगात्मा सांख्यदर्शिभिरिति हृदः । स्वापविद्धेन न सर्वेऽपिसिद्धाः सर्वार्थमौक्तिकप्राप्तिकत्वमू । अतोयुक्तमेवास्योपासकस्याडSडत्मन उपास्येनाडSत्मनैकत्वमभिप्रेत्य समाझन्तवचनं मुखवचनं च । स्वमं स्थानमस्य तेजसस्य स स्वप्नस्थानः । जाग्रत्प्रज्ञाडनेकघना बहिर्विषयेय भासमानाः मनसः स्पन्दमाना सती तथाभूतसंस्कारं मनःस्याधत्ते तन्मनस्थाथ संस्कृतं विचित्र इव पटो द्वाझसाधनानपेक्ष्माविद्याकार्मेभ्यां प्रैर्यमाणं जाग्रद्देवपासते । तथाथ चोक्तमस्य लोकसस्य सर्वावतो मात्रामपादायेत्यादि । परे देवे मनस्येकी भवतीति प्रस्तुत्यात्रैष देवः स्वमे महिमानमनुभवतीत्यार्थवणे । इन्द्रियोपेक्ष्याडन्तःस्थत्वान्मनसस्तद्वारूपान्तर्लैङ्गधा स्वमे प्रज्ञा येनैतस्याःपद्मः । तेजसो विशिष्टशक्त्योःम्प्रत्यगां केबलप्रकाशारूपायां विष्ठपितेनेति भवतीति तेजसः । विश्वस्य सर्वविषयत्वेन प्रज्ञाया स्थूलालया भोग्यत्वम् । इह पुनः केवल वासनायात्रां प्रचुफुटपज्ञा भोग्येति प्रविचिक्को भोग इत्युकारोऽमिश्रणं शक्तिवीजयोः । समाझ्मनयत्न द्वितीयः पादस्तैजसाक्षिष्यपि स्थानेषु तत्त्वाप्रतिबोधलक्षणः स्वापोडविशिष्ट इति पूर्वोभ्यां सुषुम्नं विभजते-यत्र सुषुम्नो न कुंचनेत्यादि । न हि रुष्टुप्ते पूर्वोयोरिवान्याथाग्रहणलक्षणं स्वप्नदर्शनं कामो वा कष्ण विदयते । तदेन्तःसुषुम्नं स्थानमस्येति सुषुम्नस्थानः । स्थानद्वयप्रविभक्तमनःस्पन्दितं द्वैतजातमू । तथाथ स्वप्नापारिज्ञाननैविवेकाप्तं नैष्ठतमो-ग्रस्तामिवादः । सुफुप्रपज्ञमेकीषमुच्यते । अत एव स्वमजाग्रन्मनःस्पन्दनानि प्रज्ञानानि घनीभूतानोवेयमवस्था विवेकृतएतद्वाझ्मज्ञानघन उच्चते । यथा रात्रौ नैशेन तपसाडविभज्यमानं सर्वे घनिमि तदुत्प्रज्ञानघनः । एवंशब्दाज्जात्यन्तरं

एवाड्डनन्दमयो ह्यानन्दभुक्चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पाद एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोडन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाध्ययोः हि भूतानां नास्तीत्मर्थः।

मनसो विषयाविषयाकारस्पन्दनायासदुःखाभावादानन्दमायो नाड्डनन्द एवानात्यान्तकरत्वात्। यथा लोके निरायासस्थितौ मुख्यानन्दभुगुच्यते। एष परमानन्द इति श्रुते। स्वमादिप्रतिबोधे चेतः प्रति द्वारोभूतत्वाच्चेतोमुखो वोघलक्षणं वा चेतो मुखं द्वारमस्य स्वमाद्यागमन् प्रतीति चेतोमुखः।

भूतभविष्यज्ज्ञातृत्वाच्च सर्वविषयज्ञातृत्वमस्यैवति प्राज्ञः। सुषुप्तो हि भूतपूर्ववर्त्याम्न उच्यतेरथवा प्रज्ञासामरस्यैवासाधारणं रूपमिति प्राज्ञ इतरयोरपि ज्ञानमस्ति सोऽयं प्राज्ञस्तृतीयः पादः।

सुषुप्तो हि भूतपूर्ववर्त्याम्न उच्यतेरथवा प्रज्ञासामरस्यैवासाधारणं रूपमिति प्राज्ञ इतरयोरपि ज्ञानमस्ति सोऽयं प्राज्ञस्तृतीयः पादः। एष हि स्वरूपावस्थः साधिदैविकस्य भेदजातस्य सर्वस्यैशिलता नैतस्माज्जात्यन्तरभूतेऽन्येषामिव माणवन्त्रनं हि सोऽप्य्‌

मन इति श्रुते। अयमेव हि सर्वेश्वरः। अयमेव हि सर्वभेदावस्थाज्ञातेत्येष सर्वज्ञः। पषोडन्तर्याम्यन्तस्ततु सविचिय सर्वेषां भूतानां नियन्ताऽऽद्येष एष।

मन इति श्रुते। अयमेव हि सर्वेश्वरः। अयमेव हि सर्वभेदावस्थाज्ञातेत्येष सर्वज्ञः। पषोडन्तर्याम्यन्तस्ततु सविचिय सर्वेषां भूतानां नियन्ताऽऽद्येष एष। अत एव यथोक्तं सम्भेदं जाग्रत्सुषुप्तमित्येष योनिः।

अत एव प्रभवश्राप्ययपद्य प्रभावप्ययो हि भूतानापेष एव कृतवानुभयत्रापि समानः पाठः। अत ऊर्ध्वं माण्डूक्य उप्त एवाऽर्थ श्लोकान्पठित्वा तुरीयः पाद एतस्मिस्त्र्यापनीये तु तांन्विधाय तुरीयः पादः।

अत एव प्रभवश्राप्ययपद्य प्रभावप्ययो हि भूतानापेष एव कृतवानुभयत्रापि समानः पाठः। अत ऊर्ध्वं माण्डूक्य उप्त एवाऽर्थ श्लोकान्पठित्वा तुरीयः पाद एतस्मिस्त्र्यापनीये तु तांन्विधाय तुरीयः पादः। तस्मादपि कियान्पाठमेदस्तदूच्याल्यानावसरे दर्शित एव।

तत्रोच्यते— ''दक्षिणाक्षिमुखे विश्वं मनस्यान्तस्तु तैजसम्। आकांशे च हृदि प्राज्ञाश्च देहे व्यवस्थितः।''

जागरितवस्थायामेव विश्र्वादीनां ष्याणवाणुमवप्रदेशे ष्लोकः। दक्षिणाक्षिणमुखे यस्मिन्स तथोक्तस्सिमनस्सु करणेषु विशेषेषु दक्षिणेऽक्षण्युपलभिपाटवदर्शनाच्चत्र विशेषनिर्देशे निःशेष्य दक्षिनाक्षिगतं रूपं दृष्ट्वा निमीलिताक्षस्तदेव स्मरनमनस्यान्तः स्वप्न इव वासनारूपमविच्छिन्नं परियाति यथाडत्र तथाऽऽत्मप्रेडतो मनस्यन्तस्तु तेजसो विश्व एवाऽऽड्काशो च हृदि प्राज्ञाश्च देहे व्यवस्थितः।

मनोब्यापाराभावात् दर्शनेस्मरणे च हि मनःस्पन्दितं तद्भावे हुश्रवणविशेषेण प्राणास्तमनोडवस्थानेनात्माणः। माणो ह्येवैतान्सर्वान्संहृड्के इति श्रुते।

दर्शनेस्मरणे च हि मनःस्पन्दितं तद्भावे हुश्रवणविशेषेण प्राणास्तमनोडवस्थानेनात्माणः। माणो ह्येवैतान्सर्वान्संहृड्के इति श्रुते। तैजसो हिरण्यगर्भः। मनस्यवस्थिततत्त्वाच्छिञ्जन्मनः।

यत्र मनोमयोऽयं पुरुष इत्यादिश्रुतिषु। ननु व्याकृतः प्राणः सुपुप्ते तदात्मकानि कारणानि भवन्ति कथमव्याकृतता। नेष दोषः।

यत्र मनोमयोऽयं पुरुष इत्यादिश्रुतिषु। ननु व्याकृतः प्राणः सुपुप्ते तदात्मकानि कारणानि भवन्ति कथमव्याकृतता। नेष दोषः।

न बहिष्पज्ञं नान्तःपज्ञं नोभयतःपज्ञं न पज्ञं नापज्ञं न प्रज्ञानघनमदृष्टमग्र्यवह।र्येमग्राह्यमलक्षणलिङ्गमचिन्त्यमग्रुपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं

कृतस्य देशकालविशेषाभावात्। यद्यापि प्राणाभिमाने सति व्याकृततैव प्राणस्य तथाडपि पिण्डपारिच्छिन्नविशेषाभिमाननिरोधः प्राणे भवतीत्यव्याकृत एव प्राणपरिच्छिन्नाभिमानवतां यथा प्राणलये परिच्छिन्नाभिमानिनां प्राणेऽव्याकृतता तथा प्राणाभिमानिनिरोधाद्विशेषापन्नत्वादव्याकृतता समाना प्राणव्वीजात्मकत्वं च तद्‌ध्यक्षश्रैको व्याकृतावस्था: परिच्छिन्नाभिमानाध्यक्ष-

णां च तेनैक्त्वमिति पूर्वोक्तं विशेषणमेकीभूतं: प्रज्ञानघन इत्याद्युपपत्तं तस्मिन्कुहेतुत्वादात्माणशब्दत्वमव्याकृतस्य। प्राणव्वनधनं हि सोम्य मन इति श्रुते:। एवं तावत्स्थभावाद्यो हि भूतानामित्यनेनैकविज्ञाने सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा प्रदर्शिता। तथा माण्डूक्यश्लोके जागरितावस्थायामेवावस्थात्रयमुक्तं तस्यामेवावस्थायां तदेवविध्ये मनोव्यापारं व्याटृत्य प्रागुक्तोपास्ये मनोव्यापारं प्रवर्तयितुमुपास्यस्वरूपमाह-न बहिष्पज्ञमिति। बहिर्विषयच्यापारोपरमेsजागरितावस्थाप्रतिषेधान्मनसो हि स्वस्मिन्नव्यापारेणान्तःपज्ञत्वे तैजसत्वे च प्रत्यगात्मनः प्राप्ते तत्र्रतिषेधति-नान्तःपज्ञमिति। उभयत्र व्यापरम्तिषेधेन तदन्तरालडच्यापारे प्राप्ते तं निषेधति-नोभयतःपज्ञमिति। जाग्रत्स्वप्नान्तराले मनो ड्यवृत्तं पज्ञार्थे न कुत्रोदित्यर्थे:। अन्तरालप्रतिषेधेनोभयत्र युगपत्पज्ञार्थी व्यापारं

प्राप्ते तं निषेधति-न पज्ञामिति। एवं सर्वतो मनोव्यापारप्रतिषेधादज्ञानसाक्षिके स्वये प्राप्ते तं निषेधति-नापज्ञामिति। अथ षट्प्र्रतिषेधे: प्रणव-विद्यादि:भूतैरुपास्यप्रतिष्ठलं प्रतिषिध्य व्याटृत्य यदुपास्ये मनोडव्यावृत्तं कार्ये तदुपास्यं निर्दिशति-अदृष्टमिति। न हीदृशमुपास्यं कचिदृष्टं पुरुषाकारमेव वा तिर्यंगाकारमेव वा यथा गोपालकूर्मादि। तस्मुभयरूपं नृसिंहात्मकं त्रिनेत्रं पिनाकहस्तामिति। अत एवाच्चवह्यं। अत एवालक्षणमिति। न लक्षणं लिङ्गं विद्यते यस्म तदलक्षणम्। अत एवाचिन्त्यमनुमानेन तर्केण वा। अत एवाप्रदेश्यं नियताकारोपास्यप्रतियोगिकै: शब्दै:। अत एवैकात्ममतयसार-मेकस्मिन् सर्वेषां प्राप्तमनः प्रत्यय एकात्मप्रत्यय: स एवं सारं यस्म तत्तथोक्तम्।

प्रपञ्चोपशं शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥

अथ सावित्री गायत्री या यजुषा प्रोक्ता तथा सर्वेमिदं व्याप्तम् इति द्वे अक्षरे सूर्य इति त्रीण्यादित्य इति श्रीण्येतद्ध सावित्रस्याष्टाक्षरं पदं श्रियाडभिषिक्तं य एवं वेद श्रिया हैवाभिषिच्यते तदेतहचाडभ्युक्तम्--ऋचो

अथैक एवार्द्रत्मोपास्योरित्येवं प्रत्ययः । शेषं पूर्ववत् । अत एव प्रपञ्चोपशम् इत्युक्तेन न्यायेन मनसो हि बाह्यदर्शनस्मरणाद्यापाराभावाद्विध्याद्विध्यात्वाच्च स्वापाभावादित्युपास्यत्वयतिरेकेण प्रपञ्चप्रतीतेः प्रपञ्चोपशमिति । शिवं शङ्करं चतुर्थं तुरीयपादं मन्यन्तेर्दर्शमात्रानादात्मकर्मभिति तथोपास्यम् । प्रत्यगात्मतयोपास्यमाह--स उपास्य आत्मा प्रत्यगात्मेत्येवं विज्ञेयो दृश्यः ॥ १ ॥

एवमियं प्रणवविद्यास्वरूपतिपेधवती समशक्तिकहृदयादृग्वीजमूलकवत्स्यङ्न्म मनोद्यापारं स्थिरं कृत्वित्यस्यां विद्यायामुपकारकवचनस्यैकुदावर्तनीयोसुपासकेन निति तात्पर्यार्थः । एवं तावत्समाझणविर्यां नृसिंहब्रह्मविद्योपकारणीरमिधायाथेदानीं तदुपकारिणीमेव सिरोऽद्वयार्हयात्रीयां समाझणसवितृमतिपाद्यां विद्यां तृसिंहब्रह्मविद्याझूलामाह--अथ सावित्री गायत्रीति । अथशब्दः क्रमप्राप्ताननन्तरार्थः । मन्त्रे सवितृदशामावेदिति सावित्र्यति वदन्सावितृकालींनक्रमप्राप्तामननन्तरमसोनिहारकमकाशवदयं सिरोऽद्वयार्हयात्रीवि-

डाविद्यांनिर्वतक इति दर्शीयति । गायत्र्यश्राक्षरत्वात्तां गायत्री यजुषा च्छन्दे यया च्छन्देति द्वयाच्छन्दे या यजुषा प्रोक्ता तथा सर्वेमिदं व्याप्तम् । शिवोऽद्वयार्हयातमुपास्यं च । अक्षराणि गणयति । घृणिरिति द्वे अक्षरे । सूर्य इति त्रीणि । आदित्य इति त्रीणि । एतद्ह सावित्रस्याष्टाक्षरं पदं श्रियाडभिषिक्तमिति । पृथग्वेफगणनात्त । श्रियादिभिस्तदिन्यायेन सम्भिभिः शक्तिभिरिविग्रहवतीभिरिमांनिगणयच्चि-तैरैमकुरुमैरमृतपूणैः शिवोऽद्वयभिपिक्तमित्यर्थः । य उपासक एवमुपास्ते तस्य फलं निर्देशाति--श्रियां हैवाभिषिच्यते । मागुक्ताभिः शक्तिभिः प्रागुक्तेन प्रकारेण सोड्याभिषिच्यत इत्यर्थः । तदेतहचाडभ्युक्तमुक्तार्थम् । ऋचो निषे-

क ॐ शान्ति॑ स्वि" । इ२ ज. "डूगिनी म" ।

अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति य इमे समासते इंत । न ह वा एतस्य्चां न यजुषा न साम्नाडर्थोडस्ति यः सावित्रीं वेदेति । ॐ भूर्लक्ष्मीर्भुवर्लक्ष्मीः सुवःकालकर्णी ।

दुनितरां सेवनं कृतव्यः । ऋग्ग्रहणमुपलक्षणार्थे । यद्वा ऋच इति षष्ठी ऋचः सईमित्यादिकाया नयाः प्रतिपादिताः शक्तयो वेदा वा न केवलं शक्तयोऽपि तु विश्वे देवाः सर्वे देवाः अधीत्यूपरि शिरस्यक्शरे न क्षरति न विलीनं भवाति परमे व्योम्न्योमनि सर्वाभिषेकद्वारात्वात्परमं मोक्षद्वारतवाच व्योम शब्दोऽभिरामि । य जपाकुसुमसदृशो वेददेवहदेवीभिः प्राहुतेन प्रकारेणाभिषिक्तं न वेद न जानाति किंमुचर्गवेदादिना । यद्वा सईपाह्हीत्यनपरर्चा किं करिष्यति । य इदिस्थमेव तदभिषिक्तं शिरो विदुरुपासते त इम उपासका: समासते समयक्प्रकारेणाडडसते सुचिवन इत्पर्थः । ऋगयतिमूत्रपदं व्याचष्टे । न ह वा एतस्य्चां न यजुषा न साम्नाडर्थे प्रयोजनमस्ति यः सावित्रीं शिरःशिखां साधनभूतां वेदेति । तत्स्थायर्मते । अष्टाक्षरां सावित्रीं पठित्वा प्रागुत्ता: सर्वे वेददेवादयोऽभिषवत इति सावित्र्यष्टाक्षरं पदमष्टक्शराण्यभिषेचनाय यस्माद्िश्ररासि तदक्ष्करं शिरस्तदेव पदमाश्रय इति तत्त्वार्थः । एवं तावत्सिंहब्रह्माविद्यां शिरोऽ्ज्ञेपकारिणीं सावित्र्याभिषेचनं विद्यामभिधायाथेदानीं तदुपकारिणीं शिखाझ्ंद्वारा सामाङ्ंमहालक्ष्मींविद्यामाह- ॐ भूर्लक्ष्मीरिति । प्रणवविद्यापुरःसरा एताः शक्तयो भूरित्याद्या व्याहृतयः । भूः । भू सत्ता-

भूप्रभातु व्याहृतयो भूःशब्दः सति वर्तते । तत्पदं सदिति प्रोक्तं सन्मात्रत्वाच्च भूरतः ॥ भूतत्वाल्कारणतवाच्च भुवःशब्दद्वय संगतिः । सर्वस्य स्वीकारणात्स्वात्मतया स्वरितीरितमु ।। महत्त्वाच्च महस्वात्मा महेश्छन्दः समीरितः ।। तत्शब्दं यथासंख्यं भूलक्ष्मीरिति । सन्मात्रब्रह्मणो व्यापारिका शक्तिभूलक्ष्मी- रित्युच्यते । कारणमात्ररूपस्य ब्रह्मणः शक्तिद्देवेलक्ष्मीरिति । सर्वत्र स्वात्म- यांऽद्वैस्थितस्य ब्रह्मणः शक्तिः सुवःकालकर्णीत्युच्यते । महाभूतपकाशकात्म-

यामिति सत्तायामत्र वतेते । अत एवोक्तमस्माभिः सप्त व्याह्हतीर्व्याचक्षाणै: ग्रंथेऽस्मिन्‌सारे—

तन्नो महालक्ष्मी: प्रचोदयादित्येषा वै महालक्ष्मीर्यजुर्गायत्री चतुर्विंशत्यक्षरा भवति गायत्री वा इदं सर्वं यदिदं किंचित् तस्माद् एतां महालक्ष्मीं याजुषीं वेद महतीं श्रियं अश्नुते । ॐ नृसिंहाय विद्महे वज्रनखाय धीमहि । तन्नः सिंह: प्रचोदयात् ।

कसय भुवि ब्रह्मण: शक्तिर् महालक्ष्मीरिति । सैकेका शक्तिस्तद्‌डं शिखारुयंतेजोमयं सुष्टुन्नामृतमयं सोमरूपेणोपास्यत्वात्तस्य पादस्य । य ओषधीनाां प्रबवाति तारापति: सोमस्तत्साश्र्चतुर्थीयं पादं जानीयादिति श्रुते: । सोमशब्द: सुषुम्ना-सूत्रधारोहमश्र्चन्द्रमा इति श्रुते: । नृड्‌डस्मिन्न्‌ प्रचोदयादिति चोद्यते प्रेरण प्रेरयतु । तद्‌डं-मकेका विग्रहवती शक्तिरमृतस्रवणाय प्रेरयतु । अभिषेक्रीणां शक्तीनां शिखा-धिष्ठात्री: शक्ती: प्रत्यनर्चा गायडया यजुर्महालक्ष्म्या: प्रार्थनारूपं वचनम् । तत्स्व तद्‌डनममृतस्साच्चमृतरुपसुपास्यमिति । अथवा सैकेका शक्तिस्तद्‌डं न: प्रचोदयादिति न: प्रेरयतु । असंविवादमेवांदं कुग्रोदीति । एषा वै महालक्ष्मीर्यजुर्गायत्री महतीनां महालक्ष्मादीनां प्रतिपादकत्वान्महालक्ष्मी: सावित्रमन्त्रे । अत्र च यजुरिति वदन्सामाद्‌डवेदपि गीतिरहितमड्‌डयमिति दर्शीयति । प्रणव-न तर्भावायाक्षराणि गण्यन्ति -* चतुर्विंशदक्षरा भवतीति । चतुर्विशादिति च्छान्द-सम्म । गायत्री वा इदं त्रितियमड्‌ड सर्वं किन्तु यदिदं किंचित् । यसमादेव तस्माद् एतां शिखां परमेश्वरीं महालक्ष्मीं याजुषीं मागुक्तविग्रहशक्त्युपास्यां वेदो-पास्ते । तस्य फलं निर्दिशति--महतीं श्रियं अश्नुते--महतीं श्रियं प्राप्नो-तीत्यर्थ: । एतद्वायुक्ता: शक्तयो विग्रहत्वेऽभिषेकशक्तीनामुपकारायामृ-तस्स्रवणाय तद्‌डनधानाय वोपास्त इति तत्त्वार्थ: । एवं तावत्‌सिंहब्रह्मविद्योपकारिणीं सामाद्‌डतुतीयाद्‌विडविद्यामभिधायाथेदानीं सामाङ्‌चतु-र्थोऽनविद्यां नृसिंहगायत्रीमाह । ॐ प्रणवो व्यार्क्यातस्तद्‌डं कवचाख्यं पारमेश्-वरम् । धीमहीति । ध्यायेमहि । किंर्थ वज्रनखाय नृसिंहाय । तादर्थ्यें चतुर्थी । नर-शब्दं विहाय सिंह इति वदन्तस्तस्या विद्या: सिंहाकारस्य प्राधान्यं दर्शीयति ।

तयेषा वै नृसिंहगायत्री वेदानां देवानां निदानं भवति य एवं वेद स निदानवान्भवति । ह वै प्रजापतिमब्रुवन्नथ कैर्नैदं: स्तुत: प्रीतो भवति स्वात्मानं दर्शयति तस्मो ब्रूहीति भगव इति । स होवाच प्रजापति: । ॐ ऊँ ओँ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्वश्र्व ब्रह्मा तस्मै वै नमो नम: १ । ॐ ग्रं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्वश्र्व विष्णुस्तस्मै वै नमो नम: २ । ॐ बीं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्वश्र्व महेश्वरस्तस्मै वै नमो नम: ३ । ॐ रं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्वश्र्व पुरु-

इतिशब्दो मन्त्रसमाप्तौ घोतयति । एषा वै नृसिंहगायत्री नृसिंहार्थकवचमालिपाद- कत्वाद्रायत्री प्रणवान्त्योर्व दर्शयति । कवचादिषट्कादतद्वान्तर्गतानां वेदानां देवानां यथायोग्यतया निदानं मूलकारणं भवति । उदासकस्य फलं निर्दिशाति- य एवं वेद स निदानवान्भवतीति । ततश्वायमर्थ: । परमेश्वरं कवचाद्यमपि हुत्संबन्धि सर्ववेददेवानिदानत्वेनोपास्यं तत्वतिपादकत्वाहसंबन्धि सर्ववेददेव- निदानं गायत्र्युक्तं इति तत्पार्थ: ।। २ ।। एवं तावन्नृसिंहब्रह्मविद्योपकारिण्यझ्चतुष्पादन्यापिनी महाचक्रारुप्या[वा]मधि- धातुं तस्मिश्र्के द्वात्रिशत्तपत्रे यथासंख्यं कृतप्रणवसंयुक्ते न्यस्तमूलमन्त्राक्षर ए- ककंस्मस्तत्कदेवना नृसिंहक्यूनं स्तुतिमन्त्रवर्णीसामर्थ्यलभ्यं च प्रदर्शिपितं तान्मन्त्रान्म्र्श्रोत्तररूपाङ्गकायिकष्याड्डरभते । देवो ह वै प्रजापतिमब्रुवित्यादि स होवाच प्रजापतिरित्यन्तं स्पष्टार्थम् । अत्र हि सर्वे मन्त्रा: प्रणवादिकास्तदा- दिन्यायेन प्रणवं मूलमन्त्राक्षरं पुन: प्रणवं सर्वेषु मन्त्रेषु दर्शयति । अत्र हि मन्त्रेषु यच्छब्दद्वयान्वित: सिद्धमनूद्य कुतश्चिद्दसामर्थ्यात्कुतश्चिद्वचिक्रम्मा इत्येकवचनसामर्थ्यादेक एवं व्यूह: प्रतीयते । तत्र च द्वैविध्य: क्रियादर्शन-

अस्तस्तस्मै वै नमो नमः ४। ॐ मं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्‍्येश्व्वरस्तस्मै वै नमो नमः ५ । ॐ हां ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्‍या नरसिंहो

तस्मै वै नमो नमः ६ । ॐ विं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्‍या श्रीस्तस्मै वै नमो नमः ७ । ॐ षंॐ ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्‍या गौरी

तस्मै वै नमो नमः ८। ॐ जूं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्‍या प्रकृतिस्तस्मै वै नमो नमः ९ । ॐ लं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्‍्या विद्या

तस्मै वै नमो नमः १० । ॐ तं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्‍्येश्वकारस्तस्मै वै नमो नमः ११ । ॐ सं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्‍्याश्वत-

श्रोङ्घमात्रास्तस्मै वै नमो नमः १२ । ॐ वं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्‍्ये च वेदा: सांखा: सशाखास्तस्मै वै नमो नमः १३ । ॐ तों ॐ यो

वै नृसिंहो देवो भगवान्‍्ये पञ्चभूतास्तस्मै वै नमो नमः १४ । ॐ मुं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्‍्या सप्त द्याहतयस्तस्मै वै नमो नमः

१५ । ॐ क्षं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्‍ये चाष्टौ लोकपालास्तस्मै वै नमो नमः १६ । ॐ नूं

एणापुपैस्ततदेवतागम्य: प्रतीयते कविच्च विश्वेश्वरुपस्तेनैव मङ्गावेनोभयेश्रापि वृष्णिहोकारो योगारूढोऽथस्तन्महस्ताभ्यां वरदाभयहस्त उपरितनाभ्यां तत्त्व-

दर्शयाधृदघारी कचिच्छूर्पणखादाधारी तर्जनीतर्जनी स्पष्टं कार-

स्पष्ट: । यथाडत्रैव नृसिंहाकारचयूहा ब्रह्मविष्णुमहेश्व‍रात्मकाः शुष्कु-

वशरूक्चक्रपिनाकृतिशूलेरायुधैर्गम्यन्ते नृसिंहात्मक: शूरषण्मूहो द्विजश्रेष्ठो दश हस्त्या अद्भुतरुपो दश पाष्ठा यांननैव पुरूष इति

ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्पे चाष्टौ वसवः स्वरूपै वैश्वरूपकः । १७ । ॐ सिं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्पे च रुद्रास्तस्मै वै नमो नमः । १८ । ॐ हूं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्पे चाड़- दिपारतस्मै वै नमो नमः । १९ । ॐ भीं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्पे चाष्टौ ग्रहास्तस्मै वै नमो नमः । २० । ॐ शं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्व्यादिनि पञ्च महाभूतानि तस्मै वै नमो नमः । २१ । ॐ पं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्वयश्र काळकस्तस्मै वै नमो नमः । २२ । ॐ भं हौं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्वयश्र मनुस्तस्मै वै नमो नमः । २३ । ॐ ह्रूं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्वयश्र मृत्युसतस्मै वै नमो नमः । २४ । ॐ मूं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्वयश्र यमस्तस्मै वै नमो नमः । २५ । ॐ त्यूं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्वयश्रान्तकस्तस्मै वै नमो नमः । २६ । ॐ मूं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्वयश्र प्राणस्तस्मै वै नमो नमः । २७ । ॐ तं ॐ यो वै नृसिंहो देवो भगवान्वयश्र सूर्यस्तस्मै वै नमो नमः । २८ ।

अत्र यर्थः । नृसिंहनुजस्याहशत्रुरूषेजा नृसिंहात्मकाश्चेश्वदूशद्यग्राम्पूर्वेषां पश्चानां यथासंख्यं पश्चशक्तिद्वयूषः सरस्वतीश्रीगौरीप्रकृतिधिष्ण्यास्पिक्क्षः । दिशः स्वारूपैर्दिग्भ्याश्चतुर्भूम्यादिस्थमकाशरुपदशास्वैशान्दिशमारभ्य प्रणवसंसृष्टितेषु सर्वेऽरणचुक्षः । श्वेतरुक्षा डिम्बस्था । एवं वक्ष्यमाणः सैरेद व्यूहा । यथासंख्यं मूलमन्त्राक्षरेऽुपास्या । प्रणवव्यूह एकेन प्रणवाक्षरेण वक्ष्यसी चिह्नतः प्रणवचतुष्टय- मात्नोद्वासुदेवप्रसिद्धः । साक्षाद्वेदविग्रहः । पश्चाविभ्रविग्रहः । सम्भूयाहुतिक्रमोहोष्ठलोक-

वै नृसीहो देवो भगवान् यश्र्व सोमस्तेस्मै वै नमो नमः ३१। ॐ मां ॐ यो वै नृसीहो देवो भगवान्-

न्यश्र्व विराट्कुरुषस्तस्मै व नमः नमः ३१। ॐ यो वै नृसीहो देवो भगवान् यश्र्व जीवस्तस्मै

वै नमो नमः ३१। ॐ हूं ॐ यो वै नृसीहो देवो भगवान् यश्र्व सर्वं तस्मै वै नमो नमः॥ ३२ ॥

इति तान्त्रजापतिरबवीदेतैर्द्वादंशनमन्त्रैरिनित्यं देवं स्तुषते ततो देवः प्रीतों भवति स्वात्मानं दर्शयति।

तस्माच्चैतैर्मन्त्रैरिनित्यं देवं स्तौति स देवं पश्यति सोऽमृतत्वं च गच्छति य एवं

वेदेति महोपनिषदं ॥ ३ ॥

इत्याथर्वणीयनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषदि चतुर्थोऽनिषत्समाप्ता ॥ ४ ॥

पालविग्रहोऽसुरुद्रादित्यादित्यग्रहपञ्चमहाभूतविग्रहा एकैकस्मिन्नृसिंहव्यूहे यथा-संख्यमनुब्रूता उपास्या इति दश व्यूहा विश्वरूपा उपास्या:। कालमृत्यु-

यमान्तकभाणस्यैसोमविराट्‌टपुरुषजीविरूपचेतनाचेतनसर्वोऽपकाः इत्थेते व्यूहा अविश्वरूपास्तसदसाधारणरूपगम्या एतमेकैकव्यूह उपास्यस्तेन तेन मन्त्रेण

स्तुत्यः। ततो देवः स्वात्मानं स्वकीयेन रूपेण विश्वरूपमविश्वरूपं च यथायोग्यं दर्शयति। यस्मादेवं तस्माच्च उपासक एतैर्मन्त्रैरिनित्यं नियमेन स्तौति स देवं

विश्वरूपमाविश्वरूपं च पश्यति साक्षात्करोति। सोऽमृतत्वामित्यादि महोपनिष-दित्यन्तं रस्पष्टार्थम्‌। ततत्रामृतत्वं च गच्छतीति फलस्य द्विरस्यासः स्तुतिमात्रादे-

लं महोपनिषच्छब्दः प्रणव-

संयुक्तोऽनेनेति सर्वे निर्भलमम्‌ ॥ ३ ॥

इति श्रीमद्विन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशंकरभगवत-

आदिकृतावधूतश्रेणीनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्भाष्ये चतुर्थोपनिषद्भाष्यं

संपूर्णम्‌ ॥ ४ ॥

१ क. 'देवम्‌'। १ व. ३५. 'तैर्मन्त्रैः'। ३ क. 'तु'। य एतमेतां महोपनिषदं वेद सकृत्पुरः-

शरणो भवति महाविष्णुर्भवति । ६ ।

नृसिंहपूर्वतापनীয়ोपनिषत् ।

देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्‍महाचक्रं नाम चकं नो ब्रूहि भगव इति सार्वकामिकं मोक्षद्वारं यद्‌योगिन उपदि- शान्ति स होवाच प्रजापतिः षडरं वा एतत्सुदर्शनं महाचक्रं तस्मात्षडरं मव्यनि षट्पदं चकं भवति

एवं तावच्चतुर्थोपनिषद्यन्ते स्तुत्योपनिषदा महाचक्रस्तद्‌द्वारित्रिशतपत्रेषु यथासंख्यं द्वात्रिंशत्संहस्त्रयोपास्यानभिधायाथेदानीं महाचक्रविद्यामभिधातुं महाचक्रस्वरूपं निरूपायितुं प्रश्नोत्तररूपसद्‌द्वार्तिकया पश्चमोपनिषददारभ्यते-देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्‍ति । नन्वेतं तर्हि स्तुत्योपनिषद्‌द्वयातो महाचक्रविद्यया प्राभृ- विततव्यम् । अत्रोच्यते । सत्यम् । यद्‌द्वयं प्राक्स्यात्पुरश्वर्‌णार्थमितरत्सु दर्शना- दिमहाचक्रं सद्‌द्वारित्रिशद्‌चक्रू‌हकं पश्चमं द्विविधमित्येवं त्रिभागः प्रतीयेतातस्तद्‌विभाग- ज्ञानार्थे न प्राग्‍भाषितयोरिति । नन्वेवमपि तदादिम्प्रयोग महाचक्रविद्या पर- शरणार्थे कृत्स्नैन कषायन् गृहोत् । तस्मात् । तदादिम्न्यायवैषम्यात् । न हि महा- चक्रस्यायमादित्यो द्विशद्‌चक्रू‌हो नामापि तु नामिवर्तिंससीरोदार्घवसंवन्धिनृत्सिंह- व्यूहस्तस्मात्सूक्तमुपनिषद्‌विद्य्यातः प्राग्‌विध्या मस्‍या इति । देवाः प्राक्सुतिश्रव- णात्यान्तर्हिता: प्रजापतिमब्रुवन्महार्ण नामैतन्नामध्येयुक्तं चक्रम् । यद्‌वैतन्‍नाम- धेययुक्तमेव चक्रं वर्तुलमुत्ताराधरभागान्तं स्थितं सच्‍चत्ययाद्‌व्यापकमतल्लय- नोऽस्मभ्यं ब्रूहि । भगवो भगवत्रिति संबोधनम् । सार्वकामिकं सर्वेकामसाधनत्वात्सार्वकामिकम् । अथवा सर्षेपां देवानां ब्रह्मादीनां व्यूहः स्वात्म- तैवं स्वभे.चेतयव कामिता चेत्स्येक नासिर्सिंहेक नामिवर्तिस्थद्विधये तु तत्सार्वकामिक्रम् ।

अत एव मोक्षद्वारं प्रणवचक्रं हुलत्काच्च मूलमत्राक्षरसंयातः प्रणवसंप्रुटीकरण- स्पणवाक्षररंख्या द्विगुणा वतुःषष्टिः । अत्रां च विद्यां मोक्षः प्रणवद्वारक एव । देहांते देवः परं ब्रह्म तारकं वयाचष्ट इति श्रुते: । तत्‍तथायमर्थः । मोक्षस्य प्रणवाख्यं द्वारं यद्‌विश्रान्ततयोक्तम् । यच्‍चकं योगिन उपदिश्‍न्त्युपासकेभ्यः ।

स होवाच प्रजापतिरित्युक्तकथं महाचक्रं महाचक्र- स्वैव नामान्तरं सुदर्शनमित्ययोगात्सुदर्शनमञ्जयास्तसुदर्शन- नञ्‍ञयौगात्सुदर्शनम् । यद्‌वा सुष्टु दर्शंनं विद्यते यस्मिन्‍ति व्युत्‍पत्त्या सुदर्शनम् । एतत्सत्यदर्शंनं विश्‍वते यत्‍स्मस्तत्‍योक्त्रम् । एतत्प्रचाधोभागे नारूपपोऽडरबुद्वाच्च । षडरं विध्यातं यत्‍स्मस्तत्‍चत्‍तष्‍डरं नाम । अत्रादुपरिभागः कोणत्र- यसंयुतः पत्राहुतिः पञ्च षटूत्राणि विद्यन्ते यत्‍स्मस्तत्‍चत्‍षट्‍पदं युक्तम् । एतदेव स्तौति ।

१ क. "वज्रानुष्ठुम्‍भस्य मन्त्ररामस्य महा" । ड. 'वज्रानुष्ठुम्‍भस्य मन्त्रराजस्य नारसिंहस्य महा' । २ क. ग. "डक्षरं" । ३ ग. घ. "ॐ भ" ।

षड् वा ऋतव ऋतुभिः संमितं भवति मध्ये नाभ्यां वा एतेडराः प्रतिष्ठिताः । मायया वा एतत्सर्वं वेष्टितं भवति नाडीभिः स्पृष्टं तस्मान्मायया बहिर्‌वेष्टितं भवति । अथाष्टारं षट्पत्रं चक्रं भवत्यष्टाक्षरा वै गायत्री गायत्र्या संमितं भवति बहिर्मायया वेष्टितं भवति क्षेत्रं क्षेत्रं वा मायैषा संपद्यते । अथ द्वादशारं द्वादशपत्रं चक्रं भवति द्वादशाक्षरा वै जगती जगत्या संमितं भवति बहिर्मायया वेष्टितं भवति । अथ षोडशारं षोडशपत्रं चक्रं भवति षोडशकलो वै पुरुषः पुरुष एवेदं सर्वं पुरुषेण संमितं भवति

षड् वा ऋतव ऋतुभिः संमितं भवति । एतस्मादर्थवादारः पत्राणि चतुर्दशद्वयपास्यानि भवन्ति । अरुणां प्रतिष्ठार्थे स्थानमाह । मध्ये चक्रस्य मध्ये नाभिवर्तुलाकारो भवति । नाभ्यां वैटेडराः प्रतिष्ठिताः प्रागुक्तास्तादृशोयान् पत्राणि । मायया प्रागुक्तेन मूलमंत्राख्यवत्यक्षरेणैतत्सड्‌पत्नं सर्वं वेष्टितं भवति यस्माद्वारं चक्रस्य स्वरूपमपरपत्रात्मकं मायया स्पृष्टं तस्मान्मायया बहिर्वेष्टितं भवति । यद्वा प्रत्यक्षचैतन्यमयेच केवलं बुद्धं चक्रबुद्ध्योभयं यस्मात्स्मादात्मानं प्रत्यक्षचैतन्येन न माया स्पृशाति मायाविनाभिव तस्मान्मायया बहिर्वेष्टितं भवति । अष्टारमष्टपत्रं चक्रं द्वात्रिंशद्रं द्वात्रिंशत्पत्रं चक्रभित्ति चतुष्टयं षडं षट्पत्रचक्रेण व्याख्यातम् । तत्रायं विशेषः । आद्यप्रपंचेडराः पत्राणि चर्हृदयद्वयोपास्यानि । द्वितीयतृतीयपक्ष्मेमेक्षरा वेदबुद्ध्योपास्या: पत्राणि गायत्रीगतयत्नुष्ठबुद्धच्या यथासंख्यमुपास्यानि । वेदा एवार्थवदर्थदांसी वै पत्राणि गीतयपेवादात् । चतुर्थे पत्रे षोडशाराः षोडशपत्राणि च षोडशकलाबुद्ध्योपास्यानि । क्षेत्रं क्षेत्रं वा मायैषा संपद्यते । पुरुष एवेदं सर्वं पुरुषेण संमितं भवतीति वाक्चैतन्यं

मायया बहिर्‌वेष्टितं भवति । अथ द्वात्रिंशद्‌द्वारिंशत्पत्रं चकं भवति द्वात्रिंशदक्षरा वा अनुच्छन्दा रुष्टा संहितं भवति बहिर्मायया वेष्टितं भवत्येरैव एतत्सुवृद्धं भवति वेदा वा एते डरा: पत्त्रैरा एतत्सर्वतः परिक्षामति हच्छन्दांसि वै पत्त्राणि ॥ ९ ॥

शुद्धमाह मायया डसंस्पृष्टं बहिःशब्दद्वात् । तदहशं चक्रं तस्मिन्‌प्रकल्प्य तदुपस्थमित्यर्थः । तथा चारपत्रशब्दाद्दाहि शब्दाच्च सबिन्दुकेन शक्तिपक्षरण यद्‌दृश्‍नं तद्‌यथासंलक्ष्यः पूर्वपूर्वचक्रापरपत्रासंप्रयुक्तमुत्तरोत्तरचक्राणाम्‌श्रयत्वेन नाभिरूपमित्यवं सुदर्शनचक्रतिसृषृप्ट यद्‌दृश्‍नं मायया तदुपारत्नाक्षरनाभिरणचक्राश्रयत्वेन ना.भिरूपमेच्छ. क्षरवेत्तनं द्वादशाक्षरस्स्य नाभिरूपं द्वादशाक्षरवेष्टनं सबिन्दुकमात्रृक षोडशाक्षरस्स्य ना.भिरूपं सबिन्दुकाश्चामात्रृकाषोडशाक्षरवेष्टनं द्वात्रिंशदक्षरस्य नाभिस्ततो द्वात्रिंशदक्षरवेष्टनमसंप्रुष्तमनाभिरूपमेवेत्येवं सुदर्शनननारायणवाचसुंव्षोडशद्वात्रिंशद्रचक्राणां यथासंख्यं पत्त्रं नाभयो नाभिनामेवापेक्षया वेष्टनरूपतैष्याद्यो नाभिमीयाक्षररहित उपरितना नाभयो डन्त्यं च वेष्टनं मायाश्रेणति तत्वार्थः । नन्वेचं तर्हीशब्ददस्य तत् तत्र प्रयोगात्पूर्वचक्रसंस्पर्शात्पक्षनाभिकानि पत्त्र चक्राणि पृथक्प्रथक्योद्द्यानी कस्मात् पारिगृह्यन्ते । तथा चकेचक्रतः उद्यमनीयो मूर्तिमान्‌श्रेष्मावी वेष्टनलयविच्छिन्नपवनाभिकल्पना कस्मात् मृग्यते । अत्रोच्यते । महाचक्रं नाम चक्रं नो भूमित्युपक्रम्य तद्वा एतन्महाच हवित्युपसंहारान्महाचक्रैकतावगमाच चक्रतुष्यं तदन्तर्गतमेवेत्यवगम्यते : तत्र तत्राथशब्दप्रयोगस्तचक्रोद्भारे मायाविकप्रदर्शनार्थः । तथा वेष्टनानां नाभिकलपनायां प्रतिषेधभावाद्योग्यत्वाच्च करपनालाघवार्च्च न पृथगुबे कल्पने इति । यत्र कचिद्‌द्रहि:शब्दपूर्वको मायाशब्द: पठच्यते काचिद्‌विपरीतस्तत्रायं भिप्रायः । यत्र मायाशब्दाद्दाहि:शब्द: पूर्वस्तत्र मायाविशेषषणं बहिर्‌वृतया मायया बहिर्मोयया । यत्र च मायाशब्दात्परो वेष्टनशब्दास्तत्रो बहिःशब्दः स्त्रजाविषय्या मायया तत्र बहिःशब्दो न मायाविशेषणं किंतु वेष्टनविशे पदं । माया हि द्विविधा--नार्‌सिंहमूलमंत्रगता सबिन्दुककाररुपा निर्‌उपद्मायारुब्‍दात्मतया एटडन्या तु रेफहकाराभ्यां मिलितस्

तदेव चकं सुर्दशनं महाचकं तस्य मध्ये नारायणं तारकं भवति यदक्षरं नारासिंहमेकाक्षरं तद्वदति षडक्षरं सुर्दशनं भवत्य-

बिन्दुकेकारूपा सोपदानश्शाब्दबोधात्मकं भवती । तत्थ मूलमन्त्राद्वहिर्भूतमध्यवर्ती नामत्ये हि अन्त्ये व हुपया वेष्टितं भवत इति तत्स्वार्थः । ततः सुर्दशनचक्रे मूलमन्त्रगतामाया वेष्टनं षोडशचक्रेऽप्येवमेव बहिः शब्ददस्य वेष्टनात्पूर्वं च हुपादानादृष्टनाच्छेषणं बहिः शब्दो मध्ये वेष्टनल च ह्या द्वयोरर्थः । नारायणवासुदेवनारसिंहचक्रे व्याख्यातं तद्वहिर्मोक्षयां वेष्टननिमित्ति वेष्टनशब्दोदाराविवेकः ॥ १ ॥

एवं महाचक्रस्य संवेष्टनमुच्चारं चाभिधाय यथाविहितं त्रिन्यस्तु तन्नाभ्यामपक्षरं न्यासमाे-तदेव चक्रं सुर्दशनं महाचक्रमिति । तच्च्छब्देन द्वात्रिंशदं द्वात्रिंशत्पचं चक्रमेव शब्देन तदेवावृत्त्य तदेव चक्रं तदा-दिन्यायेन सुर्दशनादेशब्दैरपि महाचक्रात्मकामिति दर्शयति । महाचक्रमिति सामानाधिकरण्याद । तस्य मध्ये महाचक्रस्य मध्ये मध्यवर्तिना-म्यां वेष्टनरूपा हि नामयो भुमध्यान्तरा व्यावर्तेत्यितं मध्ये नाम्यामित्युक्तकम । तारकं भवति संसारतारकत्वात्तारकं प्रणवाक्षरं भवति यदक्षरं नारासिंहमेकाक्षरं तद्वदतीत्यक्षरं तद्वदतीत्यक्षरभ । जगददिं वा एतदुपक्रमरामिति नृसिंहपदं व्याख्यातं प्रव्यक्तं बिन्दुत्वादित्यभिज्ञायते । तथा नारासिंहमिति तद्धितात्सामप्रत्युपास्यं सर्वप्रवीयते । ततः संयोगमुपास्य प्रनतै रेकवद्वोपास्ये मूलनृसिंहव्यूहार्हयं वचुं विशिनष्टि- एकाक्षरं तद्वदतीति । यदक्षरं नारसिंहुपास्यमित्यनूद्य तदेकं भवत इत्यक्षरं चेति महाचक्रमध्ये ऽभिहितं त्वेन क्षीरादार्णः संबन्धितयोपासनं विधीयत इत्यर्थः । तत्र के चिद्वारसिंहेकाक्षरामिति विशेपणोपादानादेकाक्षर-

नृसिंहमिश्रितप्रणवो नाम्यां न हसनीय इत्याचक्षते तदापि सांप्रदायिकत्वात्र विरुध्दमू । तस्मिन्नपि पक्षे नारसिंहमिति ताद्दिनां मेकाक्षरो नृसिंह मन्त्रः प्रणवामिश्रितो द्वात्रिंशन्नृसिंहव्यूहं विहाय यावत्कारार्णिकं मूलनृसिंहव्यूहगतस्युपास्यं प्रतीयत एवं । तत्थैतद्द्वियामेकाक्षरो नृसिंहमन्त्रो यथोक्तोपास्यामिधायकत्वातस्य केवळः प्रणवेन विकलप एवं कस्यनृसिंहमन्त्रस्य प्रणवस्तु नियत एवोति तत्वार्थः । अन ऊर्ध्व तचन्मनन्त्र्यसे तन्नचक्रे पुत्रग्रहणमतरदन्तराळपात्रान्त-

राळव्याहत्यर्थ दृश्यते । पडक्ष मु पडशुसुर्दशनं भवाते ।

ष्टसु पत्रेष्वष्टाक्षरं नारायणं भवति द्वादशसु पत्रेषु द्वादशाक्षरं वासुदेवं भवति षोडशंसु पत्रेषु मातृकाद्या: मविन्दुका: षोडश कला भवन्ति द्वात्रिंशत्सु पत्रेषु द्वात्रिंशदक्षरं मन्त्रराजं नारासिंहमानुष्ठभं भवति तद्वा एतत्सुदर्शनं महाचकं सार्वकामिकं मोक्षद्वारमुष्मयं रजुर्मयं साममयं ब्रह्ममयममृतमयं भवाति तस्य पुरस्तादसव आसते रुद्रा दक्षिणत आदित्या: पश्चाद्द्विषे देवा उत्तरतो ब्रह्मविष्णुशिवेश्वरा नाभ्यां क्षर: सुदर्शनो मन्त्रो नयनीय इत्येये: । पञ्चमुख्तरशु पत्रे यौधियमं । अष्टसु पत्रेष्वष्टाक्षरं नारायणं भवाति । प्रणवान्तर्मोतेनाष्टाक्षरतते केचित् । तद्देव द्वादशपत्रेषु द्वादशाक्षरं वासुदेवं भवतीति । अथचापि द्वादशाक्षरता पूर्ववत् । षोडशपत्रेषु मातृकामन्त्रवर्णेस्याडडड्या वर्णैमात्काद्या: सविन्दुका बिन्दुसाहिता: षोडश भवन्ति । द्वात्रिंशत्सु पत्रेषु द्वात्रिंशदक्षरं सृामाभिध्यक्तं मन्त्रराजमानुष्ठुभं भवति । मूलमन्त्रस्यैवैककमक्षरम् । यत्स्वेदै:कम नरै कैकस्मिन्नपत्रे तत्प्रणवसंपुटितं कार्ये प्रत्यक्षरमुभयत ओंकारो भवतीति श्रुते: । तदङ्कै:ष्टकयमझं महाचक्रमुपासितं तन्निक्षिप्समानिष्टे वस्तुनि त्रासकारित्वात्तदङ्ङं पश्चपमझं । अत एवाझा--

पञ्चमोपनिषत् । नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् ।

मत्पत्रं त्याज्याश्वाणौस्मापरिकुं प्रपञ्चसारे---असुच्चासादिकौ धानू स्थ: क्षेपणार्थको । ताभ्यामनिष्टमाक्षिप्य स्पृशन्ति 'हृद्यङ्गिन' इति । सार्वकामिकं मोक्षद्वारमित्युक्तार्थम् । हृदयङ्गं रजुर्मयं साममयं ब्रह्ममयममृतमयं भवतीति पञ्च मयट्प्रपञ्चया: प्राजुर्योऽर्था ग्रावा: हृदयङ्गुसामार्थवेदचुरम् । ब्रह्ममयामिति ब्रह्मशब्देनार्थवेद: सोऽयं ब्रह्म वेद इ॒-येनहृद॒णामिधानात् । वेदमपुरतात्प्राणां वेदबुद्ध्योपास्यत्वात् । विकारार्था न तु मयट्प्रवेदविकारात्मका इत्यथे: । अमृतमयं क्षीरमधुरणाभिकं क्षीरविकारणाभिकं चोचते । तस्येति । तच्च्छब्दानाभिस्थो विष्णुर्मूलनसिंहयूह: परामृश्यते । तद्पारिचारकान्देवानाह—पुरस्ताद्रुद्रा दक्षिणत आदित्यस्य: पश्चाद्दूषे देवा उत्तरता ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा नाभ्यामिति । पञ्चं दिक्षूाभिपरिचारकानुकत्वाडथेदानीं

१ क. 'धाप' १ २ क. 'हाप' । ३ क. 'वापने' । ४ छ. तस्मादेतन्महा' । ५ क. ग, घ, 'त्स्माद' । ६ क. 'आक्ष्यपन्रं महा' ।

सूर्याचन्द्रमसौ पाश्यौस्तदेतहचा डभ्युक्तमृ-ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेडुः । यसंतं न वेद किमुचा करिष्यति य इत्विद्रुष्ट इमे समासते इति । तदेतन्महाचक्रं वालो वा युवा वा वेद स महान्भ-वति स गुरुभ्यति स सर्वेषां मन्त्राणामुपदेष्टा भवन्यनुष्ठाभा होमं कुयादनुष्ठाभार्चनं

पार्थपरिचारकानाह- सूर्याचन्द्रमसौ पार्श्वयोः । कुक्षिस्थदेवयोरिति यावत् । तदेतन्महाचक्र इत्युक्तम् । अथो ऋचो अक्षरे परमे व्योम्नि तिर्यग्भ्यां तद्रूपात्तिर्यग्भ्यां । यस्तन्न वेद । अथो ऋगित्यस्मादृचामुपलक्षणार्थम् । ऋचो निपेढुः स्थिता: । यदि वच इति यष्टी । अनुष्ठासंनिधानन्यकरे व्यासिमति चक्रे सर्वे वेदाः स्थितास्तत्सूत्रदृशेनमन्त्रादिसंवन्ध चक्रंमितर्यथे: । य उपासकस्तन्महाचक्रं न वेद नोपास्ते किंमुचगेन्दादिना यदि दचाडनुष्ठुपछन्दसकप्येंति । अननेनैत-हश्रेयति । महाचकोपासनर्गभितमेवडानुचुपासनं कुयोत तु तद्रहितामिति । य इत्विदृष्ट इमे समासते इन्युक्तार्थम् । इति श्रब्द ऋक्समास्मि घोतयति । तदेतन्महाचक्रं वालो वा युवा वा वेदोपास्ते तस्येदं फलं स महान्भवति । महतीं प्रतिष्ठां जने प्राप्नोति । यंदि वा महान्नभ्यांविष्णुभ्यांमिते । स गुरु: सर्ववेदवेदराध्य: । स सर्वेषां मन्त्राणामुपदेष्टा भवत्युपदेष्टाकः । सामाभिचव्यक्तानुष्ठभा होमं कुयादिते विचाङ्गनोडयं होमन्त्र इमिन्दच्यानुपादानात्वितदिनं हविष्यमश्रं साङ्यं जुहुयादिते । तथा संख्यानुपादानान्सङ्कृतददशावारं वा । यदि वा सूत्रागतरदशपदानां पूलनुंसिंहच्यूं द्वादशादशक्यूहं च न्यास्यात्त्वादुभयोदेशन होमं कुयाद । तथ्ष क्षीरोदारणवशचिने नृ.सिंहाय त्रिनेत्रायै पिनाकी हस्तायोग्रायेदमिति हुत्वा ब्रह्मादिद्वात्रिशद्व्यूहात्मकार्य नृसिंहयोग्रयेति जुहुयादित्येवं प्रतिपदं मूलमन्त्रान्विति: । यद्राडनुगुण्यत्कवचनान्तसक्रुनमूलमन्त्रमुच्चार्य स्वाहाका-रान्तं जुहुयाल्प्रतिपदुपदिहिय त्याग: कार्य: । तथा सामाभिचव्यक्तानुष्ठाभार्चनं षोडश्रोपचारादि कुयादित्यनुष्ठा: । अत्रा अपि होममत्रवन्मन्त्राह्रस्या नाडडवृत्ती

१ ऋ. क. युजः स । २ उ. अ य चकापे । ३ उ. अ कवरार्घयाह ।

तदेतदृक्षोधनं मृत्युतारकं गुरुत्तो लब्धं कण्ठे वाहो शिखायां दा बन्धनोत समद्रीपवतो भूनदादणाथ नावकल्पते तस्माच्छछ्द्यो या कांचिद्यात्सा दक्षिणा भवति ॥ २ ॥

पेष्ट्रये । तदेतन्महाचक्रं रक्षोधनं मृत्युतारकं गुरुप्रसादाल्लब्धं कण्ठे वाहो शिखायां वा बधनीत यस्तस्मै गुरवे यथामत्समद्रीपवती द्विगुणात्तादपि पृथवी दक्षिणार्थे नावकल्पते तस्माच्छछ्द्यया भवत्या यां कांचिदद्रौ यथाशक्त्यनुरूपां दद्यात्सा दक्षिणा भवति । एवं माङ्गल्य श्रुतित उपासनवगतं पञ्चाङ्गन्यास उपसंहतमेकमन्नमत्वात । अथ मन्न्तरपर्यालोचनया महाचक्रं एवोपसंहतं तस्मात्परत्वक्षरमुभयत ओंकारो भवतीत्यत्र मूलमन्त्राक्षराणां प्रणव उपसंहतस्वात्मणवप्रधानमेवेदं महाचक्रं तस्माच्छोक्षाच्चाहुरयश्रवणान्मायया बहिरेवष्टितं भवति । बहिरेवष्टितं भवतीत्यसकृच्छछ्रवणाद्दूतरपदच्यारुयानावसरे प्रतिपदं यस्मात्स्वमहिन्ता सर्वाल्लोकान्सर्वान्देवान्सर्वोनात्मनः सर्वाणि भूतानित्यसकृन्नमहिमशब्दवाच्याया मायाया: सर्वलोकसर्वदेवात्मभूतानां साधनत्वेन श्रवणाद्द्रेक्षितमायाधारतवेन यथासंख्यं पृथिव्यादिलोकवेदादिवेदाङ्गादिदेवभूतानामात्मनां च साधनत्वेन महाक्रान्तर्गतवेष्टितमायाधारमे वेदमुपासनर्म । न तु मूलनसिंहगं पञ्चाङ्गन्यासार्थे चान्तरङ्गतत्स्वान्महाचक्रवेदमुपासनम् । तदपि सम्प्रदायागतत्पात्रे मवेत्युपासनाविकल्पः । तत्रापि बहु-

तरं सम्प्रदायानुकूलस्यागतात्पादनस्योप संहुपादेयामिति केचित् । तस्मिन्न्मते प्रणवसावित्रीजुरुल्लक्ष्मीनृसिंहगायत्रीति तस्माच्चतुष्ट्यमङ्गनसामाभिधयक्तं यथायोग्यतया महाचक्रप्रकाशतवेन योज्यं सद्देवोपास्यं महाचक्रमिति रहस्यं तत्स्वं चेति ॥ २ ॥

एवं नृसिंहब्रह्मविधां सकलमरुत्सङ्गतसंपूर्ण ऋक्सामभिधायेदानीं तदतु-छातुः केषुस्थन्यासेन्यायेन फलकथनाय श्वो शरूयाख्यायिकामवतारयते—देवा ह वै प्रजापतिमनुब्रुवन्ति यदिनं । अथ केन ह वा इत्याद्यारभ्य तदेतत्किक्षा-मृत्यु भवतीत्यन्ता अष्टावध्यायाः । भद्रश्रया यसमासीद च द्विरभ्यासः । देवा ह वै

जस्य फलं नो ब्रूहि भगव इति स हंवाच प्रजापतिं स प्रजापतिरेतं मन्त्रराजं नारासिंहमनुष्ठमं नित्यमधीते सोमपिपतों भवति स वायुपूतो भवति स आदित्यपूतो भवति स सोमपूतो भवति स सत्यपूतो भवति स ब्रह्मपूतो भवति स विष्णुपूतो भवति स रुद्रपूतो भवति न वेदपूतो भवति स सर्वपूतो भवति ॥

अस्य मन्त्रस्य माहुण्यादुपासनाविशिष्टस्य फलं नो ब्रूहि भगव इति स हंवाच प्रजापतिमनुब्रुवन्तं स प्रजापतिरेतं मन्त्रराजं साराजं नारासिंहं नृसिंहाकारब्रह्मोपासनागर्भेमानुष्ठुभमन्त्रच्छन्दसं नित्यमधीते सकारब्रह्मप्रतिपादकत्वादरण नित्यभूतनिराकाःराब्रह्मतिपादकत्वाद्वार्त्यमश्रित्यमश्रीत उच्चारयति । यत्रेहशाब्दामोच्चारणमात्रादेव वश्य-माणफलास्सिः किं तत्र विद्याच्छुत्रान्देश्याभिप्रायेण तत् तत्राधीतेऽध्यीत इत्यवचत् । अथवा नित्यमध्ये इत्थं नियमेनाधीतेऽथवा नित्यमध्येत्युपरिभाव इते जानीते । सर्वे गत्यर्थो ज्ञानार्थः । नित्यं संध्योपासनादि निर्वर्त्योक्तकालं यो विद्यामेतामनुतिष्ठत्तीयर्थः । अथवा नित्यमानुष्ठभमित्यन्वयादानुष्ठुभस्य सान्नो निर्वर्त्य धर्मादि न त्वितरस्य सोमाद्यस्याति । अथवा नित्यं संध्योपासनादि कर्माधिकार्तये जानीते । एतदुक्तं भवति ।

इति प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

ततो नित्यसंध्योपासनादिहोत्रादि । एतद्वियागर्भितेतत्यर्थः । अथवा य उपासकः प्रागुक्तविद्याहुताशनप्रकारज्ञानेडसमर्थः स केवलं विद्यामतिपादकं ग्रन्थं नित्यं प्रतिदिनं स्वाध्यायार्थेणाधीते पठति जपति सोऽपि वश्यमाणं फलं माप्नोति । तस्य तज्जनसामध्यत्परमेश्वरः कारुण्याद्विद्याहुताशनप्रकारं साक्षारब्रह्मति निराकारपर्यन्तामिहैव वथयति । तथा चान्ते श्रूयते तद्वा एतत्परमं धाम । कोऽपि वाय्वादित्यादिनित्यमध्यायते स उपासको भवति । अन्र्रेश सर्वैरुन्सिंहरुपैरुपास्यैः पूतो भवति । यसमात्सि ज्योतयाति ॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

य एतं मन्त्रराजं नारासिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स मृत्युमं तरति स पाप्मानं तरति स ब्रह्महत्यां तरति स भूणहत्यां तरति स वीरहत्यां तरति स सर्वं तरति स सर्वं तरति ॥ इति द्वितीयोऽध्यायः॥ २ ॥

इतःप्रभृति नित्यमेतद्विद्यानुष्ठानेन तन्मातिपादकग्रन्थाज्जपे चाऽनुष्ठानिकान्प(ये)व फलानि काम्यानी तद्रहितानि वा कथयितुमाह । य उपासको नित्य-

य एतं मन्त्रराजं नारासिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते सोऽग्निं स्तम्भयति स वायुमं स्तम्भयति स आदित्यं स्तम्भयति स सोमं स्तम्भयति स उदकं स्तम्भयति स सर्वान्देवान्स्तम्भयति स सर्वान्ग्रहान्स्तम्भयति स विषं स्तम्भयति स विषं स्तम्भयति ॥ इति तृतीयोऽध्यायः॥३॥

त्वेन तद्विद्यानुष्ठानेन तज्जपेन वा पापक्षयं कामयते । एतं मन्त्रराजं नारासिंह-मानुष्ठुबं नित्यमधीते इत्युक्तार्थेऽपि । तथेतःप्रभृत्याद्याध्यायाच्चात्र तत्र यच्छब्देनैव पुंलिङ्गेन तच्छब्देन स एव दृक्ग्रन्थजपमा वाड्येत वा परामृश्यते । तथा तच्छब्देन पुंलिङ्गेन स एव परामृश्यते । तथाऽत्र तत्र पुंलिङ्गेनैच्छब्दो निधानग्रामो वाड्येत वा परामृश्यते ।

य एतं मन्त्रराजं नारासिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते सोऽग्निं वायुमादित्यं सोम-मुदकं सर्वान्देवान्ग्रहान्विषं स्तम्भयतीति स्तम्भनफलनिदर्शनं । द्विरभ्यासोऽध्यायसमासि द्वोतयति ॥ इति तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

तथा तत्र तत्र पुंलिङ्गेनैच्छब्दो निधानग्रामो वाड्येत वा परामृश्यते । तथा तच्छब्देन पुंलिङ्गेन स एव परामृश्यते । जपे वा व्यवस्तं समस्तं का यथायोग्यतया फलं गम्यते । स मृत्युः पाप्मानं ब्रह्म-हत्यां भूणो गर्भो यद्वा सादृवेदार्थव्यारुचया दीक्षितो भूणो वीरहत्यां वीरः पुत्रः सचनस्थः क्षत्रियो वाडन्यच्च पातकं सर्वे तरति ।

य एतं मन्त्रराजं नारासिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स भूर्भुवः स्वर्महर्जनस्तपः

द्विरभ्यासोऽध्यायसमासि द्वोतयति ॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

१ ९. ॐति स सर्वहसां तरति स संसारं तरति स । १ ३ क. ॐत्य स १३ क. ॐम च

धीते स भूलोंकं जयति स भुवर्लोकं जयति स स्वर्लोकं जयति स महर्लोकं जयति स जनलोकं जयति स तपोलोकं जयति स सत्यलोकं जयति स सर्वलोकं जयति॥ इति चतुर्थोऽध्यायः॥ ४॥

य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्ठुभं नित्यमधीते स मनुष्यानाकर्षयति स देवानाकर्षयति स नागनाकर्षयति स यक्षानाकर्षयति स ग्रहानाकर्षयति स सर्वानाकर्षयति स सर्वानाकर्षयति ॥ इति पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्ठुभं नित्यमधीते सोऽग्निष्टोमेन यजते स उक्थ्येन यजते स षोडशिना यजते स वाजपेयेन यजते सोऽतिरात्रे यजते सोऽश्वमेधेन यजते स सर्वैः क्रतुभिरियजते स सर्वैः क्रतुभिरियजते॥ इति षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥

सत्यमन्त्रय्च सर्वं पाताललोकं जयतीति फलनिर्देशः । द्विरभ्यासोऽध्यायसमाप्ति घोषयति ॥ इति चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥

य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्ठुभं नित्यमधीते स मनुष्यान्देवां नागान्यक्षग्रहांस्तद्वयतिरिक्तानन्यांश्चाड्कर्षयतीति फलनिर्देशः । द्विरभ्यासोऽध्यायसमाप्तिं घोतयति ॥ इति पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्ठुभं नित्यमधीते सोऽग्निष्टोमेनोक्थ्येन षोडशिना वाजपेयेनातिरात्रेणासोऽश्वमेधेनान्यैश्च सर्वैः क्रतुभिरियजत इति फलनिर्देशः । द्विरभ्यासोऽध्यायसमाप्तिं घोतयति । न च वाच्यमन्त्र्यानर्थक्यादिति न्यायेन कथं फलनिर्देश इति । यतो मन्त्रोच्चयापेक्षसाधयत्वादेवियानुष्ठानसिद्धान्तुस्तस्य च कर्मानुष्ठानादिस्पन्नतदु:सेपादस्त्वादित्याधिकारभेदेन नान्यानर्थक्यमिति सर्वे निर्मलम् ॥ इति षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥

य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुषुभं नित्यमधीते स ऋचोऽधीते स यजूंष्यधीते स सामानि ऽधीते सोऽथर्वाणमधीते सोऽजिरसामधीते स शास्त्राऽधीते स पुराणान् यधीते स कल्पानधीते स गाथा अधीते स नाराशंसीरधीते स प्रणवमधीते यः प्रणवमधीते स सर्वमधीते स सर्वमधीते ॥ इति सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ अनुपनीतशतमेकमेकेनोपनीतेन तत्सममुपनीतशतमेकमेकेन गृहस्थेन तत्समं गृहस्थशतमेकमेकेन वानप्रस्थेन तत्समं वानप्रस्थशतमेकमेकेन यतिना तत्समं यतीनां च शतं पूर्ण मेकेन ।

य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमनुष्ठुभं नित्यमधीते स ऋचो यजूंषि सामान्यथर्वापमाझिरसमेतच शाखींसंपूटीकरणमेतदन्तराळवर्तितवादेतस्य । तथाच तस्मैशेव ब्राह्मणे प्रजापतिः प्रथममथर्वाणामपियत्तत्स्वयैस्ततोऽधिकरसाक्रदभिहितत्वाच्छाखा: पुराणानि कल्पानाथा नाराशंसिः प्रणवमधीत इति फलानिदेशः । अत्र च यः प्रणवमधीते स सर्वमधीत इति वदनमूलमंत्रप्रणवयोः फलसाम्यादभयोः साम्यं दर्शयति । ततस्तु जपे समाधौ चोभयोर्विकल्पः । तथाच नित्यानुष्ठाने फलकथनायां प्रयोगविशेषः । तत्फलप्रदाचारणं मूलमंत्रस्य पान्ते कार्यमिति केचित् । अन्ये तु तद्र्वैनैव केवलं कामनैव कार्येति सांप्रदायिक्रमेवान्वेष्यमिति । द्विरभ्यासोद्ध्यायसमाप्ति ज्योतयति ॥ इति सप्तमोऽध्यायः॥७॥

एवं नित्यानुष्ठान आनुष्ठिकं सर्वे फलमभिषायाथेदानीं तद्विधानुष्ठातुर्जप्त्र रध्येतत्कुशोत्तमपतरतमभावेन सर्वोत्तकृष्टतां सर्वोत्तकृष्टं च फलमाह——अनुपनीततमेकमेकेनोपनीतेन तत्समम् । उपनीतशतमुपकुर्वाणकानां न नैष्ठिकाभिप्रायेण । तस्य सर्वोत्तकृष्टत्वात् एकमेकेन गृहस्थेन च तत्समं गृहस्थशतमेकमेकेन वानप्रस्थेन तत्समं वानप्रस्थशतमेकमेकेन यतिना तत्समं सोऽन्यमाश्रमस्वीकारमात्रे तरतमभावोऽङश्रमयुक्तानुष्ठानाभिप्रायेण । ततस्तु यतीनां च शतं पूर्ण स्वीकृतितं

एवं नित्यानुष्ठान आनुष्ठिकं सर्वे फलमभिषायाथेदानीं तद्विधानुष्ठातुर्जप्त्र रध्येतत्कुशोत्तमपतरतमभावेन सर्वोत्तकृष्टतां सर्वोत्तकृष्टं च फलमाह——अनुपनीततमेकमेकेनोपनीतेन तत्समम् । उपनीतशतमुपकुर्वाणकानां न नैष्ठिकाभिप्रायेण । तस्य सर्वोत्तकृष्टत्वात् एकमेकेन गृहस्थेन च तत्समं गृहस्थशतमेकमेकेन वानप्रस्थेन तत्समं वानप्रस्थशतमेकमेकेन यतिना तत्समं सोऽन्यमाश्रमस्वीकारमात्रे तरतमभावोऽङश्रमयुक्तानुष्ठानाभिप्रायेण । ततस्तु यतीनां च शतं पूर्ण स्वीकृतितं

९ क्र. घ. व. द्वि. १३ क. 'तं परमहंसैन तत्समं परमहंसशतमेकमेकेन पू० ।

रुद्रजापकेन तत्समं रुद्रजापिशतमेकमेकेनार्थवशिर:शिखाध्योयकने तत्सममर्थवशिर:शिखाध्यैकशतमेकमेकेनं मन्त्रराराजापकेन त-त्त्सं तद्वा एतत्परमं धाम मन्त्रराजाध्यायिकस्य यत्र सूर्यो न तपति यत्र न वायुवाति यत्र न चन्द्रमास्तपति यत्र न नक्षत्राणि भान्ति यत्र नाग्रिदहति यत्र न मृत्युः प्रविशाति यत्र न दुःखं सदानन्दं परमानन्दं शाश्वतं शान्तं सदा-शिवं ब्रह्मादिवन्दितं योगिध्येयं यत्र गत्वा न निवर्तन्ते योगिनस्तदेतद्दचाड्युक्तम्

श्रममात्राणां यास्मिन्कस्मिंश्चिद्वस्थितरुद्रजाप्येन तत्समं रुद्रजप्यशतमेकं यास्मिन्क-सिंश्चिदाश्रमे स्थितार्थवशिर:शिखाध्यायकने जापकेन तत्सममित्युक्तर्षतरतमभावस्य मन्त्रराजजापकं एतद्रियावति विश्रान्तत्वादेतादृश्यावान्सर्वोत्तिकृष्ट इति गम्यते। यथाडडनन्दतरतम-भावस्य ब्रह्माणि विश्रान्तत्वाद्वाडह्लानन्द एव सर्वोत्तिकृष्टः। यस्मादेवं तस्माद्द्र प्रसिद्धमेतत्परमं धाम स्थानमेतदियाग्रभितममन्त्रराराजाध्यायिकस्य जापकस्याधिष्ठा-तुर्यो यत्र क्षीरोदर्णवस्थाने सूर्यो न तपति यत्र वायुने वाति यत्र न चन्द्र-

मास्तपति यत्र न नक्षत्राणि भान्ति यत्र नाग्रिदहति यत्र न मृत्युः प्रवि-शाति यत्र न दुःखं सदानन्दं परमानन्दं शाश्वतं शान्तं सदाशिवं ब्रह्मादि-वन्दितं योगिध्येयं यत्र गत्वा न निवर्तन्ते योगिनस्तदेतत्स्थानमृचाड्युक्तम्। विष्णोर्येत्परमं पदामिति। यच्छब्देन क्षीरोदर्णवस्थानं परामृश्यते। पर-मपदभत्यभिज्ञानात्। सूर्य उपासका उपासनाभेदेन तादात्म्यमुपासनया चेत्सा-युक्तं फलं ततस्थ। विष्णुरेव परमं पदम्। उभयत्रापि विष्णोरिति षष्ठी-निर्देशः शिलापुत्रकुसुम शरीरमित्यत्रद्रश्यः। अथोपास्योपासकभेदेन नेद्-

१ क. °द्रजाप्येन। २ घ. °ध्यायिके°। ३ घ. °ध्यायिक°। ४ क. ह. °न तपनीयोपनिष-दच्यापकशतमेकमेकेन म°। ५ ड. °राजाध्याप°। ६ घ. °ध्यायिक°। ७ क. °स्य भवति य°। ८ क. ह. °यं परमं पदं य°

ऋणोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिव्यं चक्षुराततम् । तद्विप्रासो विपन्यवो जाग्रिवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदंमिति तदेतत् ऋषिकामस्य भवति तदेतन्न ऋषिकामस्य भवति ॥ इत्यष्टमोऽध्यायः ॥ ३ ॥

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषदि पश्चममुपानि-भत्समासा ॥ ५ ॥

नृसिंहविषया तस्य नृसिंहस्य विष्णोः परमं पदं परमं स्थानं महाचक्रनाभिषीरोद-ार्णवप्रभृति तत्र स्थिता उपासका अनुष्ठातारो जन्मारोढयेतारो वा सदा सर्वकालं पश्यन्ति । द्विषोऽतद्विप्रासः—दिव्यं चक्षुः खुल्लोक इव चक्षुःरुक्ष्याते सूर्येमण्हलमाततमासमन्वाच्चतं विस्तृतं वर्तुलं प्रकाशात्मकं सर्वप्रम्काशाभिकाकरणयत सूर्येचन्दनक्षत्रादीना ब्रह्माणि प्रवेन्द्रः प्रतिषिद्धस्तपकर्तृता च यत्र सूर्यों न तपत्यादिना । एवं तस्मिन्नाधिदैवात्मके दुःखे प्रतिषिद्ध आंध्यात्मिकदुःखमांसू तन्मात्रीपेभति यत्र न दुःखमिति । विदुःखता दुःखभावमात्रे प्राप्ते सुपुम्वज्जहता स्यादिति तद्विप्रास्वर्थी सदानन्दमिति । ब्रह्मादिवान्दितामिति तदादेन्यायेन नाभिस्थब्रह्मविष्णुमहेश्वरे परिचारकैर्वन्दनीयं महाचक्रनाभ्यं स्थानम् । यत्र गत्वेति गन्तव्यतामाह—तद्विप्रास इति । तञ्जाग्रदं स्थानं विप्रासो विप्रा ब्राह्मणा उपासका विपन्यवो मेधाविनः समाघो धारणाश्चियुक्ता जाग्रिवांसो जागरितावस्थायामेवावस्थात्र्यात्‌मच्युत्य समिन्धते सन्धि कुर्वन्ति । तादात्म्यपक्षे तु मन्त्रब्रह्मण्योः स्वरुपं व्याहर्येपम् । इति श्रष्ठो मन्त्रसमासि योतयाति । पदचतुष्ट्याभ्यासः सर्वोपनिषत्समासि ध्योतथ्यति सर्वे निर्मलं सिद्धम्॥ इत्यष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ ३ ॥

इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रेष्ठंकरभगवत आध्यात्मिकृतवार्थवर्णनृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषद्राख्ये पश्चमो-पनिषद्राख्यं संपूर्णम् ॥ ९ ॥

संग्रहे संक्षेप्तनृसिंहपूर्वतापनीयोगपनिषत् ॥

१ क. ग. व. °ति । य एवं वेदेति महोपनिषत् । इ° । छ. °ति । य एवं वेदेति महोपनिषत्प्राप्ता महोपनिषत्सेव ऋक्प्रकरणो महाविष्णुर्भवति महाविष्णुर्भवतीति ।

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

नृसिंहोत्तर तापनीयोपनिषत् ।

श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेत ।

ॐ नमो भगवते श्रीदिव्यलक्ष्मीनृसिंहाय नमः ।। निरस्ततानिखिलार्थपरमानन्दरुपिणे ।। नृसिंहाय नमस्कुरुः सर्वाधीश्वरतिसाक्षिणे ।। १ ।।

चरणाम्बुजरजःसुप्तपद्मालस्यहृदसदृशं ।। सर्वसंसारहीनोडहं तावत्तोडस्मि गुरुन्सदां ।। २ ।।

तापनीयरहस्यार्थविवृत्तितिलकंशतो मया ।। क्रियते डिण्डिमाभिया तस्मात्कशन्तव्यं सततंमुच्चैः ।। ३ ।।

इह पूर्वोक्तस्मृग्रन्थे नृसिंहाकारब्रह्मविषया विद्या निरुपाधि क ब्रह्मविद्याफलाड्ढिगता ।

तथा हुक्तं वार्तिककारैः—“नृसिंहब्रह्मविद्यैषा व्याख्याताता ज्ञानसिद्धये” इति ।

प्रणवस्य त्वनुष्ठान्त्वेनैव तत् प्रवेष्टः ।

तथा चोक्तम्— सर्वैर् वेदैः प्रणवाधिक्यं प्रणव एव तत्साक्षाद्ब्रह्मेति ।

इह पूर्वोक्तोपासनादिभिरिषच्छुद्धान्तःकरणस्य परब्रह्मविद्यामवेश्मात्रयोग्यस्य नृसिंहाकारमेव ब्रह्म प्रणवप्रधानमदाय तदूदरेण तुरीयपर्यवसायिनीमुपासनं कर्तव्यत्वेन विधाय तद्वचछान्तेनैवतिशुद्धान्तःकरणस्य साक्षात्तुरीयविद्यैव स्वरुपावस्थानफलोच्यते ।

तदुक्तम्—“तुरीयावसिता विद्या साक्षादत्र प्रदर्श्यते” इति ।

तुरीयावसितोपासना साक्षात्तुरीयविद्या छात्र प्रदर्श्यत इत्यर्थः ।

अत्रानुष्ठान्त्वेनैव तस्मिन्नेव स्थितः । ओंकारे परे ब्रह्मणि पर्यवसितो भवेदित्यनुष्ठान्त्वेनैव ओंकारस्य परब्रह्मैक्यं तद्वेदितव्यम् ।

च श्रवणादनुष्ठार्थं प्रणव एव प्रकृष्टपदार्थनाच्चोचतर ।

आह्लादायिका तु विद्यासंपदनग्रहणविधिप्रदर्शनार्था विद्यास्तुत्यर्था वा ।

ॐ भद्रं कर्णेभिः । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

देवाः ह वै प्रजापतिमनुब्रुवन्ति णोरगाङ्गि यांसिमिमात्मानमोंकारं नो व्याचक्ष्वेति तथेत्योमित्येतदक्षरमिदं सर्वम्

स्वस्ति न इन्द्रो । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

नैर्दौःसान्तःकरणाः प्रसिद्धा वा देवाः । हेत्वर्थे तद्विार्थः । वैदिकदेवैर्नोकसाधनावै शेषैर्दैवींस्तःकरणत्वेन देवानां प्रष्टृत्वसामर्थ्ये स्मारयति । प्रजापतिमाचार्य मसिद्धं वा अणुभूत्वाङ्गुपगम्योक्वन्तः । किमुक्त्वन्त इत्याह—अणोरगणीयाॅंसमिम- मातमानमोंकारं नो व्याचक्ष्वेति । अणोः सूक्ष्माद् व्याप्याकाशादणीयांसं सूक्ष्म- तरं परमात्मानम् । इममन्तरातीतग्रन्थे गुरुणा डुष्टनिगमुपाचिकत्वेनोक्तम् । किमो- कारं नो व्याचक्ष्वेति । अनुष्टुभोडपि कारणभूतो य ओंकारस्तदूपं परमात्मानं नोड्स्मभ्यं व्याचक्ष्वेति स्पष्टं प्रकथय । स्वमणवकार्यभूता वागुष्टुप्रभूयते वैरिघ्रे मन्जराङ्कलपे--

"चतुमात्रात्मकमात्राराचतुष्पादो महामनुः । वक्त्रेभ्यो मम सञ्जातो मन्त्रविद्येश्वरेश्वरः" ॥

हृदयते च घटे मृदत्वादतुजुभि प्रणवस्याङ्गन्वयः । उकारादिम(ह)कारान्तां ह्रानुष्टुपणवैकदेश एव पर्यवसितां हृदयते । उत्कं वैरिश्रे मन्त्रराजकलपे— "प्रणवात्किङ्गितोडयं हि मन्त्रः सर्वार्थसाधकः । उकार आदिमे मन्त्रस्य हकारोऽन्त्य इकारोऽन्तः । प्रकृतितः ॥ छन्दे हकारे प्रणवो व्यज्यते व्यनव्ययाक्षरे" । इति ।

अतः कारणत्वादोंकारस्यानुष्टुभोडण्यीयास्त्वं सिद्धम् । एतदुक्तं भवति । अनुष्टुप्पाधान्येनोक्तमालमनं तत्त्वारकरणोणवप्राधान्येन प्रणवसुणभूततया डनुष्टुभं च स्वीकृत्य व्याचक्ष्वेति । इति शब्ःदः प्रश्नवाक्यसमाप्त्यर्थः । देवैरेवं प्राथितं- मञ्जापतिरोमित्वित्यनुजानाति प्राथितम् । तथेति । यथार्थितमुपदिशोभित्यर्थः ।

तत्र मथमं संग्रहेणोक्तमनुष्टुभ्वातमनः प्रणवरूपतामाह—ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमिति । संक्षेपविस्तराभ्यां हि प्रतिपाद्यमानं वस्तु मन्त्रप्रज्ञाप्यापि बुद्धावरोधनीत्यादिवाक्यैः सह मन्जूम्मग्रामित्वक्त सर्व कार्यकारणैकमाहं ज्ञानस्मैव मन्त्रराजं नारासिंहानुष्टुभमपर्यचेन वै सर्वमिदमसृजद्यदिदं किन्च । तस्मात्सर्वैवेऽडनुष्टु- भमित्याचक्षत इत्यादिवाक्यैस्तदनुष्टु- भा सदोमित्येतदक्षरम् । कुतः । यतो

वाङ्मात्ररूपोद्यमोंकारः । वद्‌व्यते हि वाग्वा ओंकारः इति । ननु च्छुन्दुभोदपि वाङ्मात्ररूपत्वयुक्तं पूर्वत्र वाग्वा अनुष्टुप्‌विविति । अतः सारथ्याया अनुष्टुभः कथं प्रणवात्मकत्वं विपरीतं किं न स्यादिति चेत् । अनुष्टुभि प्रणवान्वयदर्शनेन प्रणवस्याऽनुष्टुभं प्रति कारणत्वोपपादनेन परिहृतत्वादस्य क्षोदस्य । वाङ्मात्ररूपिण्यास्त्वनुष्टुभस्तथाऽविधात्मवाङ्‌घेद एव नास्तीतिति तस्या अपि तदात्मकत्वं सिद्धम् । यदि च भेदोऽस्तीतियुच्यते तथाडपि वाङ्‌विशेषरूपयोर्हि प्रणवानुष्टुभोः प्रणवस्यैव कारणत्वं हृश्यम् । तस्माद्वाक्‌सामान्यरूपयोरेपि तयोरस्त्येन कार्यकारणभावो युक्तः । इति वाङ्मात्ररूपे प्रणवेऽनुष्टुभनन्तर्भूतैव यथाड्न्ये सर्वे शब्दविशेषाः । उक्तं च यथा—“उकारो वै सर्वा वाक्स्था स्पर्शोऽन्त्योऽभिरूप-

ड्यमाना बहुधा नानारूपा भवति ” इति । साक्षाच—तद्या श्रूयते सर्वाणि पर्णानि संतृण्णान्येवपोंकारेण सर्वा वाक्संतृण्णेति सहेवागात्मकत्वमुक्तं प्रणवस्य । सर्वे वाग्वस्तु प्रणवात्मकमिति च । अथर्वविशेषाणां च तद्वाचकनामपलम्भात् । उक्तं च—“ तदस्येदं वाचा तन्त्या नामभिदांमभिः सर्व सिँत सर्वं हीदं नामानी तस्येव यदुपांशु स प्राणोदथ यदुबैस्तद्‌च्छरीराम्‌ ” इति । अह्मेव वात इव प्रावम्यारभमाणा जुवनानि विश्वा । यो वै तां वाचं वेद यस्या पृष्ठे विकार इति वाचः कारणत्वश्रवणाच्च वाचाऽऽडम्बणं विकारो नामधेयमिति च विकारस्य नामधेयमात्रत्वं श्रुतम् । साक्षादपणवस्यैव सर्व-

त्मक्त्वं श्रुतम्—ओंकार एवेदं सर्वमेतद्रू सत्य काम परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारो अकारो मकार इति । नञु वाङ्मात्रात्मकतां विचार्य सर्वशब्दानां सर्वात्मकत्वं शक्यं वकुम् । तथाच सति प्रणवस्य सर्वात्मकत्वे येन सर्वेश्वरुतां मात्रादशे महान्‌ हृश्यते । सर्वे वेदा ऋतपद्मामनन्ति । एतदालम्बनं श्रेष्ठं धनुरग्रे हितवा प्रणवोऽनुद्रुतिक्रमो मात्राः । एतदै महोपनिषदमित्यादिप्रदेशेषु । अनुष्टुभनन्तर्भावे च वागसौ विशेष इत चेत् । अन्येष्वप्युकारादिमकारान्तेषु मन्त्रेष्वनुष्टुभनन्तर्भावसंभवादतोऽत्रैवाऽऽ-

कथनमपि प्रणवस्य न मन्त्रान्तरेऽभ्यो विशेषं घोतयति । अतः कश्चिद्वा नाममहत्त्वाद्‌भ्यः । तथाहि वाक्ति सारसंग्रहप्रणवाणिष्य—“ऋग्वेदः स्यादकारान्त उकारान्तं यजुस्तम्‌ । सामवेदो मकारान्तः सर्वग्राही ततो ध्रुवः ॥”

१.८ इति ।

षडड्गन्यासमयीमांसा पुराणं स्मृतिपूर्वकम् ।

वेदान्तार्थीतमेव स्यात्सर्वे वेदाख्य तारगा: ।

अथयोगीध्यगगा वर्णा लक्षौ कषलगौ यतः ॥

अकार: पुरुषस्तत्र हकार: प्रकृति: स्मृता ।

तथा प्रणवगोकारो बीजातमा पुरुष: स्मृत: ॥

उकार: शक्तिरुपस्तत्र प्रकृति: सा हरिपिणी ।

पुंस्त्वात्मकौ वर्णौस्तस्मादौमध्यगौ सदा ॥

क्षराक्षरौ देवौ मकार: परमेश्वर: ।

अथवा ऽऽकार एवायं चिन्मात्र: परमेश्वर: ॥

सर्वप्रकाशको देवो बाकार: सर्वभासक: ।

न हि तेन विना वर्णप्रकाश: कापि कस्यचित् ॥

कार्यं च कारणं सर्वमुकार: शक्तिरुपवान् ।

उकारमेतावात्र जगत्प्रसवरूपत: ॥

उच्चरत्यतिदीर्घेण सृष्टिस्थितिलयात्मना ।

कार्यकरणरूपेण महेशादात्मनो ह(दृ)तत्‍म् ॥

तमेवमातकं भूय: प्रविलीयडतत्स्वरुपिणमू ।

तावन्मात्रत्वमायाति मकारो हि महाचिति: ॥

अकार: सोमरूपोड्य उकार: सूर्य एव तु ।

मकारस्थ महाचाहिरिति तेजस्त्रयात्मक: ॥

घोडशात्मा षड्वेदेसोम: गोकार: स्वरुरुपवान् ।

सूर्यो द्वादशमासात्मा मासाख्य द्विविधा मता: ॥

अयनद्वयमेदेन सृष्टिसंहाररूपत: ।

संसारमोक्षमेदेन तथाडहोरात्रभेदत: ॥

कैमादिवर्णरूपारते सृष्टिसंहाररूपत: ।

मकारोकारकलित: परमात्मा महेश्वर: ॥

आदिल्यान्तर्गतों देव: कालकालो महामुख: ।

सर्वसंहारवहन्यातमा साक्षाचिन्मात्रविग्रह: ॥

पुरुष: पश्चविंशोडयं षडविंशस्तु महेश्वर: ।

पश्चविंशात्मना भोक्ता षडविंशो भोजको मत: ॥

तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद्भविष्यादिति सर्वमोंकार एव

उभयात्मा मकारोऽयं प्रणवस्थ उदाहृतः ।

भोक्ता तत्राग्रिरूपः स्याद्रूपमेदयतः स च यः ॥

समधातुद्वयाधारभेदतोऽस्मिन्कलेचरे ।

यकारादिककारान्ता वर्णास्तद्वेदरूपिणः ॥

मकारस्तु समष्ट्यात्मा भोक्तृभोजकरूपवान् ।

अतः सर्वात्मकस्तारः साक्षात्सर्वेश्वरः स्वयम् ॥

सर्वतेनोनुगैश्रैव सर्ववर्णात्मकस्थया ।

अपरः प्रकृतिरेद्र्रा वाचकोऽकार इष्यते ॥

सन्मात्रबीजरूपेण सर्वत्रानुगता हि सा ।

अकारः सर्ववर्णेऽपु तथैवेहान्वितः सदा ॥

तस्माच्चार्कोक्ककारस्तदोभिन्नः सदा भवेत् ।

उन्मुखः स्यादुकारोऽयं तस्य उद्भतसाक्षिणः ॥

व्यासोर्वलस्य चाङ्गधियदाकारादुद्रुतो ह्यसौ ।

तद्वत्साक्ष्यात्मिका शक्तिः साभासबलसंयुतः ॥

उकारोऽतदात्मा स्यात्तदात्मासामृतापुतः ।

मकारो महतो बोधः केवलस्य महात्मनः ॥

निराधासमहासंविदानदैकस्वरूपिणः ।

इति शब्दान्तरेभ्योऽड्योमकारः परमो मतः ॥

वर्णा वर्णान्तरेभ्यश्च सारभूता: परा मताः ।

आदिमान्तस्तु ये मन्त्रास्ते सर्वे प्रणवात्मकाः ॥

तेषां तदात्मकत्वेन सर्वोत्तमत्वं स्वतो न तु ॥

एवं सार्थं मन्त्रराजं प्रणवेदन्तर्भाच्य तेनाडडत्ममातिफलिप्सकारं च संग्रहेण-

मिध्राय तदेव विस्तरण व्याचिख्यासुरवक्ष्यमाणोऽर्थे श्रोतॄणां बुद्धिसमाधानावि-

शेषसिद्धये प्रजापतिराह—तस्योपव्याख्यारह्यनामिति । तस्योमित्येतस्याक्षरस्योप-

व्याख्यानम् । इदानों प्रस्तुत-

व्याख्यानमात्रमपतिपच्युपायातथा तत्सामोपेन व्याख्यानम् । इदानों प्रस्तुत-

मित्यादिना । भूतं भवद्भविष्यादित्येवं कालत्रयपरिच्छिन्नं कायेजातमिस्रस्थैः । तच्च द्विविधं स्थूलं

सूक्ष्मं चैति । तत्र स्थूलं समाष्टच्यष्टच्यात्मकं विराडूपम् । सूक्ष्मं समष्टिव्यष्टच्यात्म-

त्मकं हिरण्यगर्भरूपम् । तयोरुभयोरपि प्रणवात्मक्तामाह—सर्वमोंकार एवेति ।

नतु सूतं भवद्भविष्यादिति सर्वमकारोकारावेवेति वक्तव्यं विराडादिहिरण्यगर्भ-

योऽयुतरत्नाकारोकारात्मक्वमेवोच्यते न तु समस्तप्रणवात्मकत्वम् । अन्नापि भूतं भवद्भविष्यदिति तावेवोक्तौ तयोरेव दिकालपरिच्छेदसंभव इति यच्चान्यध्रिकालातीतामित्यच्याकृतादे; पृथकथनाच्च ! यच्चेवं तर्होंकारैकदेशात्मकाना-

विराड्‌धरण्यगर्भादिप्रचारेणोंकारात्मकान्विताविति चेत् । श्रुत्यर्थपरित्यागप्रसङ्गात् । तर्हि सामान्येनोंकारमात्रं सर्वेमित्युच्यत इति चेत् । यच्चेवं तर्हि कालत्रयपरिच्छिन्नां तद्परिच्छिन्नं च सर्वमनूद्य पुनः सर्वेमितदोंकार एवेति वक्तव्यं न तु जगदेकदेशमेवानूद्यमोंकार एवेति वचनमुपपन्नम् । सामान्येन च सर्वात्मकत्वमित्येतदर्शमिदं सर्वेमिति पूर्वोक्तमिति न पुनर्वचनंयम् ।

अथो विराड्‌धरण्यगर्भादिव्याकृतस्नामात्रशरीराणां प्रत्येकं सर्वात्मकप्रणवात्मकत्वमेवोच्यते । नन्वेकस्मैव प्रणवस्य वैखर्यादिरूप-

पि मत्येकं सर्वात्मकत्वमिति ब्रूमः । वैखर्यास्वादिदशरूण्याकारोकार-ककारार्थमात्रप्रणवात्मकत्वं प्रत्यक्षसिद्धम् । मध्यमापद्यन्तेपरारूपप्रणवस्यापि वैखर्याः प्रविभागरूपत्वेन सर्वात्मकत्वमभ्युपगन्तव्यम् । एवं सति प्रत्येकं चतू-

रूषेण वाच्यमाणानां विराडादीनां वाचकत्वं संबध्योंकारस्य । आकारादिनामपि चतूरूपाणामेव विराडादिवाचकत्वं वक्ष्यति । विश्वो वैश्वानरश्वतुरुपको-

कार एवेत्यादिना । आकारादयो हि बीजबिन्दुनादशक्तिरूपस्वात्मभेदैर्वै-कचतुष्टयरूपा एव न हि वैखर्यादिरूपचतुष्टयरहितः शब्द एवास्ति लोके ।

उक्तं च वाचश्रुतिरातमत्वमुत्तरोत्तरं सौक्ष्म्यं च--" चत्वारि वाक्परिमिता पदानी तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः । गहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति " इति । तस्माद्वैखर्यादिरूपस्य प्रणवस्योत्तरोत्तरसूक्ष्मस्य

तथारूपविराजादिवाचकत्वेन विराडाद्यात्मकत्वमशोच्यम् । यावदृक्षा विशिष्टं तावती वागिति च वाक्यान्तरम् । तत्राकारोकारमकारार्थमात्रात्मकाड्‌सदादि-

श्रोत्रग्रामाः क्रियाशक्तिप्रधानो वैखर्यात्मा तत्प्रधानः प्रणवो विराजो वाचकः । उभयोः खरत्वस्य कठिनत्वस्य साम्याव् । विशेषेण खरत्वादि वैखर्य्युच्यते ।

वैखर्य्युचरणात्पूर्वमकारादिमात्राचतुष्टयरूपेणैव मनस्युद्‌बुद्धः क्रमादिविशिष्टवर्ण-वाचको मनोरूपतत्त्वसाम्यादुभयोः स च न मध्ये वर्तते चेतिहि मध्यमे तुच्यते । एवं विराड्‌धरण्यगर्भ्योवैख्यमाणप्रकारेण चतुरात्मनो वैखरीमध्यमारूपचतुष्टो-

प्रणवात्मकत्वमभिधाय समाष्टिव्यष्टिसूक्ष्मसूक्ष्मातमकस्याच्याकृतस्य समस्तजगद्रा-

१ प्र. मं.प्रा.

यच्चान्यत्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव सर्वं हेतद्रूपायमात्मा ब्रह्म तमेतमात्मानमोमिति नलगौकीकृत्य बहु चाडड्कारेणैवोचीकृत्य नाविशिष्टतया किंचिद्विहिर्युकसदात्मकस्य कारणशरीरस्यान्तर्मूलं सदात्मकस्य सामान्यशरीरस्य च ब्रह्मज्ञानात्पनः क्रमेण पदयन्तीपरावाग्रूपप्रणवरूपतामाह—यच्चान्यत्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एवोति। मध्यमावाग्रूपवदिशेषज्ञानात्मकवेदक्रमबहिर्दृश्यवस्पन्दमात्ररूपसामान्यज्ञानात्मक इच्छाशक्तिप्रधानः पदयन्त्यात्मा प्रणव उत्कारणशरीरवाचकः पद्यदूपत्वाविशेषात्। परित्यकसःस्पन्दः केवलसन्मात्रतया स्थितः स्वातन्थ्यशक्तिः सदात्मा परावाग्रूपप्रणव उत्करूपसामान्यशरीरवाचकः परत्वसामान्यात्। उत्कवाच्यानां चोत्कवाचकत्वितिरेकेणानुपलङ्घः सर्वमोङ्कार एवोति युक्तम्। ओङ्कारस्य सर्ववाच्यवाचककल्पनारहितचिन्मात्ररूपत्वं च यच्चान्यद्विद्यतेनैनवोक्तम्। न हि चिदूपतवं विना प्रणवस्य बोधकत्वं संभवति। एवमात्मप्रतिपच्यर्थमोङ्कारस्योपव्याख्यार्हया नमेकेन प्रकारेण कृतवा व्याख्यातं वाक्चतुष्ठयं प्रणवरूपं सार्थे क्रमेण तत्त्वार्थाणि ब्रह्माणि प्रणवे विलापितं तावन्मात्रं भवतीत्याह—सर्वं होतदिति। हि शब्ददर्शन तत्त्वाध्य-

स्तत्वलक्षणो हेतुः सूचितः। एवं त्वंपदार्थे तत्पदार्थर्येन्तमुग्धव्याख्यानेन संशोध्य शुद्धस्य मत्प्रतिपन्नो ब्रह्मणैक्यमाह—अयमात्मा ब्रह्मेति। उत्कं मिति लब्धोणैकृत्य ब्रह्म चौडड्कारेणैवोचीकृत्यां ति प्रत्यगात्मानमिति तद्वेतच्छब्दयोः। तत्र प्रथमा प्रतिपदिरहं स इति-वाक्यरूपेण प्रणवेन कार्यो। तत्राहंशब्दः स्थूलसूक्ष्मप्रधानत्वंद्वार्त्यवाचकः सत्त्वावस्थात्रयसाक्षिणं प्रत्यगात्मानं लक्षयति। अकारोकारावापि तद्वाचकत्वेन संसत्साक्षिणं परमात्मानं लक्षयति। मकारोऽपि तद्वाचकत्वेन तमेव लक्षयति। सामान्याधिकरणयेन च प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणैक्यं प्रतिपत्तव्यम्। द्वितीयया तु प्रत्येकं सोऽहंवाक्यरूपेण प्रणवेन कर्तव्ये। सोऽहंमित्यस्माद्वाक्यात्तकारहकारकृतो पूर्वोक्ते चोमिति प्रणवः संहवे। तस्मादोमिति परमात्मवाचकः स इति हि तस्यार्थः। तच्छब्दश्व कारणोपाधिमधानब्रह्मवाचक इति। अहमिति प्रत्यगात्मवाचकः सोऽहं शब्दात्मकौ वसौ सामान्याधिकरणयेन ब्रह्मणः

[ १ प्रथमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् ।

तदेकमज*रममृतमभयमोमित्यनुभूय तस्मान्निदं सर्वं त्रिशरीरमारोप्य तन्मयं हि तदेवेति संहरेदोमिति तं वा एतं त्रिशरीरमात्मानं त्रिशरीरं परं ब्रह्मानुसंदध्यात् ।

अर्थः--त्या परब्रह्माची ओम्‌ इत्यादि नामाने उपासना करून तदाकार वृत्ति करावी; व तद्रूपच होऊन सर्व व्यवहार करीत असतां तुरीयचैतन्य हेच सर्वत्र त्रिशरीरात्मक दृश्य वस्तूचे अधिष्ठान आहे, असा अनुभव घेऊन सर्व दृश्य वस्तू तुरीयचैतन्यावरच आरोप करावा; व सर्व दृश्य वस्तू तन्मय झाल्यावर 'हेच ते ब्रह्म आहे' या प्रतीतीने सर्व दृश्य वस्तूचे तन्मयत्वाने संहार करावा. आत्म्याचे त्रिशरीरात्मकत्व व परब्रह्मत्व या दोन धर्माचा अनुसंधान करावा.

प्रत्यगात्मनैक्यं प्रतिपद्यामीति एवं व्यतिहारेणैकत्वं प्रतिपाद्याज्ञानापनंवेन परिपूर्णत्वावद्योतकेन परिपूर्ण वाक्यार्थमात्रे पदपदार्थे*द्वयतदैक्यं प्रति विकल्परहिते स्थितिः कार्यो ।

अर्थः--'मी परमात्म्याशी एकरूप आहे' या प्रतीतीने व 'तो परमात्माच मी आहे' या प्रतीतीने परस्पर अद्वैत भावनेने वाक्यार्थ व पदार्थ यांच्या अद्वैताचा निश्चय करून देणार्या श्रुति वाक्यांच्या पूर्ण अर्थाचा बोध करणार्या 'तत्त्वमसि' या महावाक्याच्या अर्थाच्या ज्ञानाने त्या वाक्यार्थाची दृढ प्रतीति करून घ्यावी.

सम्यग्ज्ञानोदयायेत्याह--तदेकमजरममृतमभयमोमित्यनुभूयेतितदेकं वस्त्वेकत्वेन जराहेतुत्वभवादजरत्वादजररत्नादमृतं सर्वक्यस्य स्वानुभवसिद्धत्वात् सत्यमेवंचरुपमेवाडSसदतमतत्त्वमिति स्वस्य पूर्णत्वावद्योतकेनाज्ञानापनंवेनानुभूयेत्यर्थः ।

अर्थः--त्या परब्रह्माची ओम्‌ इत्यादि नामाने उपासना करून तदाकार वृत्ति करावी; व तद्रूपच होऊन सर्व व्यवहार करीत असतां तुरीयचैतन्य हेच सर्वत्र त्रिशरीरात्मक दृश्य वस्तूचे अधिष्ठान आहे, असा अनुभव घेऊन सर्व दृश्य वस्तू तुरीयचैतन्यावरच आरोप करावा; व सर्व दृश्य वस्तू तन्मय झाल्यावर 'हेच ते ब्रह्म आहे' या प्रतीतीने सर्व दृश्य वस्तूचे तन्मयत्वाने संहार करावा. आत्म्याचे त्रिशरीरात्मकत्व व परब्रह्मत्व या दोन धर्माचा अनुसंधान करावा.

अनुभूय तस्मान्निदं सर्वं त्रिशरीरमारोप्येति । तस्मिन्नपूर्वो*क्के वाक्यार्थरूपे स्वात्मनि तुरीय इदं सर्वं कार्यकारणात्मकं जगत्‌ त्रिशरीरं स्थूलसूक्ष्मकारणलक्षणं शरीरत्रयं यथा भवति तथाडSरोप्येत्यर्थः ।

अर्थः--त्या परब्रह्माची ओम्‌ इत्यादि नामाने उपासना करून तदाकार वृत्ति करावी; व तद्रूपच होऊन सर्व व्यवहार करीत असतां तुरीयचैतन्य हेच सर्वत्र त्रिशरीरात्मक दृश्य वस्तूचे अधिष्ठान आहे, असा अनुभव घेऊन सर्व दृश्य वस्तू तुरीयचैतन्यावरच आरोप करावा; व सर्व दृश्य वस्तू तन्मय झाल्यावर 'हेच ते ब्रह्म आहे' या प्रतीतीने सर्व दृश्य वस्तूचे तन्मयत्वाने संहार करावा. आत्म्याचे त्रिशरीरात्मकत्व व परब्रह्मत्व या दोन धर्माचा अनुसंधान करावा.

अत्र कारणसामान्यशरीरयोरेतद्व विवक्षित्वा त्रिशरीरत्वमुक्तमित्यवगंतव्यम् । ईक्षणावस्थं प्रलयावस्थं बाह्यस्थलं सदात्मकं कारणं कारणशरीरमुच्यते ।

अर्थः--त्या परब्रह्माची ओम्‌ इत्यादि नामाने उपासना करून तदाकार वृत्ति करावी; व तद्रूपच होऊन सर्व व्यवहार करीत असतां तुरीयचैतन्य हेच सर्वत्र त्रिशरीरात्मक दृश्य वस्तूचे अधिष्ठान आहे, असा अनुभव घेऊन सर्व दृश्य वस्तू तुरीयचैतन्यावरच आरोप करावा; व सर्व दृश्य वस्तू तन्मय झाल्यावर 'हेच ते ब्रह्म आहे' या प्रतीतीने सर्व दृश्य वस्तूचे तन्मयत्वाने संहार करावा. आत्म्याचे त्रिशरीरात्मकत्व व परब्रह्मत्व या दोन धर्माचा अनुसंधान करावा.

तदेव सन्मात्रमनस्तमुखं साक्ष्येकाकारं ब्रह्मज्ञानरुपं सामन्यशरीरमिल्यच्यते । आरोग्य किं तथैव स्थातव्यं नेत्याह--तन्मयं हि तदेवेति संहरेदोमिति ।

अर्थः--त्या परब्रह्माची ओम्‌ इत्यादि नामाने उपासना करून तदाकार वृत्ति करावी; व तद्रूपच होऊन सर्व व्यवहार करीत असतां तुरीयचैतन्य हेच सर्वत्र त्रिशरीरात्मक दृश्य वस्तूचे अधिष्ठान आहे, असा अनुभव घेऊन सर्व दृश्य वस्तू तुरीयचैतन्यावरच आरोप करावा; व सर्व दृश्य वस्तू तन्मय झाल्यावर 'हेच ते ब्रह्म आहे' या प्रतीतीने सर्व दृश्य वस्तूचे तन्मयत्वाने संहार करावा. आत्म्याचे त्रिशरीरात्मकत्व व परब्रह्मत्व या दोन धर्माचा अनुसंधान करावा.

यत्तत्सच्चिदानन्दरुपं तुरीयं ब्रह्म तन्मयं हिदं सर्वं पट; सन्नपटः संवित्पटः सुखमित्यादिपकारेण तद्नुगमदर्शनेनात्व ।

अर्थः--त्या परब्रह्माची ओम्‌ इत्यादि नामाने उपासना करून तदाकार वृत्ति करावी; व तद्रूपच होऊन सर्व व्यवहार करीत असतां तुरीयचैतन्य हेच सर्वत्र त्रिशरीरात्मक दृश्य वस्तूचे अधिष्ठान आहे, असा अनुभव घेऊन सर्व दृश्य वस्तू तुरीयचैतन्यावरच आरोप करावा; व सर्व दृश्य वस्तू तन्मय झाल्यावर 'हेच ते ब्रह्म आहे' या प्रतीतीने सर्व दृश्य वस्तूचे तन्मयत्वाने संहार करावा. आत्म्याचे त्रिशरीरात्मकत्व व परब्रह्मत्व या दोन धर्माचा अनुसंधान करावा.

हि यस्मादेवं तस्माद्यस्मादेव तस्मादेवेति मुक्तितो निर्धार्योमित्यात्मानं प्रतिपद्य सर्वस्वात्ममात्रतया संहरोदित्यर्थः ।

अर्थः--त्या परब्रह्माची ओम्‌ इत्यादि नामाने उपासना करून तदाकार वृत्ति करावी; व तद्रूपच होऊन सर्व व्यवहार करीत असतां तुरीयचैतन्य हेच सर्वत्र त्रिशरीरात्मक दृश्य वस्तूचे अधिष्ठान आहे, असा अनुभव घेऊन सर्व दृश्य वस्तू तुरीयचैतन्यावरच आरोप करावा; व सर्व दृश्य वस्तू तन्मय झाल्यावर 'हेच ते ब्रह्म आहे' या प्रतीतीने सर्व दृश्य वस्तूचे तन्मयत्वाने संहार करावा. आत्म्याचे त्रिशरीरात्मकत्व व परब्रह्मत्व या दोन धर्माचा अनुसंधान करावा.

ओमिति तुरीयप्रतिपत्यै तत्राध्यस्तं सर्वं तावन्मात्रतया विलापयेन्त्र इति भावः ।

अर्थः--त्या परब्रह्माची ओम्‌ इत्यादि नामाने उपासना करून तदाकार वृत्ति करावी; व तद्रूपच होऊन सर्व व्यवहार करीत असतां तुरीयचैतन्य हेच सर्वत्र त्रिशरीरात्मक दृश्य वस्तूचे अधिष्ठान आहे, असा अनुभव घेऊन सर्व दृश्य वस्तू तुरीयचैतन्यावरच आरोप करावा; व सर्व दृश्य वस्तू तन्मय झाल्यावर 'हेच ते ब्रह्म आहे' या प्रतीतीने सर्व दृश्य वस्तूचे तन्मयत्वाने संहार करावा. आत्म्याचे त्रिशरीरात्मकत्व व परब्रह्मत्व या दोन धर्माचा अनुसंधान करावा.

नन्वस्य सर्वस्य कथं त्रिशरीरत्वं तुरीयाप्रतिपत्त्या लयं इत्याकांक्षया तं व एतस्यारभ्येष वीरों नृसिंह एवेत्यन्तो ग्रन्थ आरभ्यते ।

अर्थः--त्या परब्रह्माची ओम्‌ इत्यादि नामाने उपासना करून तदाकार वृत्ति करावी; व तद्रूपच होऊन सर्व व्यवहार करीत असतां तुरीयचैतन्य हेच सर्वत्र त्रिशरीरात्मक दृश्य वस्तूचे अधिष्ठान आहे, असा अनुभव घेऊन सर्व दृश्य वस्तू तुरीयचैतन्यावरच आरोप करावा; व सर्व दृश्य वस्तू तन्मय झाल्यावर 'हेच ते ब्रह्म आहे' या प्रतीतीने सर्व दृश्य वस्तूचे तन्मयत्वाने संहार करावा. आत्म्याचे त्रिशरीरात्मकत्व व परब्रह्मत्व या दोन धर्माचा अनुसंधान करावा.

तत्र तावत्स्य सर्वस्य त्रिशरीरत्व-माह--तं वा एतं त्रिशरीरमात्मानं त्रिशरीरं परं ब्रह्मानुसंदध्यादिति ।

अर्थः--त्या परब्रह्माची ओम्‌ इत्यादि नामाने उपासना करून तदाकार वृत्ति करावी; व तद्रूपच होऊन सर्व व्यवहार करीत असतां तुरीयचैतन्य हेच सर्वत्र त्रिशरीरात्मक दृश्य वस्तूचे अधिष्ठान आहे, असा अनुभव घेऊन सर्व दृश्य वस्तू तुरीयचैतन्यावरच आरोप करावा; व सर्व दृश्य वस्तू तन्मय झाल्यावर 'हेच ते ब्रह्म आहे' या प्रतीतीने सर्व दृश्य वस्तूचे तन्मयत्वाने संहार करावा. आत्म्याचे त्रिशरीरात्मकत्व व परब्रह्मत्व या दोन धर्माचा अनुसंधान करावा.

एवमात्मनः पारमार्थिकं रुपमभिधाय तस्यैव काल्पनिकनै- * रअजरमृतामिति टीकाऽनुग्चरी पादः ।

तस्थूलत्वात्स्थूलभुक्त्वाच्च सूक्ष्मत्वात्सूक्ष्मभुक्त्वाच्च क्यादानन्दभोगाच्च सोडयमात्मा चतुष्पाजागरितस्थानः स्थूलप्रज्ञः सन्नाडु स्वरूपं शरीरत्रयात्मकं नियन्तुः शरीरत्रयेणाभिन्नं प्रतिपत्तव्यमित्याह—त्रिषरीरमित्यादिना । स्थूलसूक्ष्मसौषुप्तशरीरैरैरात्मनैकशरीरत्वं तदभिमानित्वेनायमा आत्मा विश्वतैजसप्राज्ञनाम भवति । तमेवं त्रिशरीरात्मानं त्रिशरीरं परंब्रह्मानुसंदध्यादतुचिन्तयेत् । विराडूहिरण्यगर्भोऽव्याकृतशरीरैरेवब्रह्मणैकत्विशरीर-

रत्वम् । तदुपहितं च ब्रह्म वैश्वानरस्तैजसेश्वरशब्दैरभिलप्यते । यथापि नियम्यं सर्वं जीवस्य ब्रह्मणाऽऽत्मशरीरं तथाडपि समष्टिशरीरत्रये ब्रह्माभिव्यक्तत्वातिशयात्तद्ब्रह्मण एव शरीरं नियन्‍तुब्रह्मण इत्युच्यते । नियन्तुहि नियम्यमानं शरीरं श्रुतं यस्सर्वाणी भूतानि शरीरमित्यादिना । जीवस्यैव सर्वशरीरात्वं वक्ष्यति सर्वमया इति । तस्मादेशस्य यथा यस्माच्छरीरेऽस्ति स्वातन्त्र्यं तद्वचदाभास्याडडत्मनोडपि तत्र स्वातन्त्र्यं परिज्ञातुमेव जीवेश्वरशरीरैक्यमवगन्तव्यम् । स हि प्रतिबोधं वाक्चतुष्टयार्थकं शरीरत्रयं सृजति स्थापयति संहरति च ।

तत्कथमस्यै तत्पारतन्त्र्यम् । कथं त्रिशरीरस्यास्य परिपिछिन्नस्यापरिच्छिन्नस्‍त्रि- शरीरब्रह्मणैक्यं प्रतिपतुं शक्यते । गुणैरित्याह—स्‍थूलत्वादिति स्थूलभुक्त्वादिति सूक्ष्मत्वात्सूक्ष्मभुक्त्वाचैक्यादानन्दभोगाच्चेति । तत्‍त्र स्थूलत्वादिति स्थूलविश्रारुपाधियेशोरे कत्सामान्यम् । स्थूलभुक्त्वादिति विश्ववैश्वानरयो- रप्यहेतयोरपि तद्वयोम् । तु तोयस्य तु साक्षिणः साक्षित्वादेवैक्त्वं दृश्यते । वक्ष्यति च साक्षित्वाच्चेति । एवम् व्यष्टि- समष्टिचैवक्यप्रतिपादनेन सर्वस्यापि जगतस्तिशरीरात्वं प्रतिपाद्य प्रणवोच्चार- णमात्रेण सर्वपक्षलयपूर्वकं तद्विलक्षणे ब्रह्मण्यवस्थानं दर्शयितुं चतुर्मात्रात्म- केन प्रणवेन यथोक्तस्य परापरस्याडडत्मन एकत्वं प्रकारान्तरेणापि प्रदर्शयितुं

तस्य चतुष्पादचं चतुरंशत्वं चाडSह—सोडयमिति सोडयमिति परापररूप इत्यर्थः । कथं चतुष्पादचमित्याह—जागरितस्थान इत्यादिना । स्थूलविषया प्रज्ञादृश्येति स्थूलप्रज्ञा । द्वौर्मूर्ध्नो चतुरादित्योदशिमुखं प्राणो वायुर्देर्मध्यमाकाशो बुद्धिः पृथिवी पादाविति समाः । पादाविति समाः । पादाश्चत्वारः । तुरीयश्चतुर्थः । तद्वचद्यापकस्योति समाझः । वाक्श्रोत्रप्राणमनसादीनी साधिदैवतानी नामरूपाश्रयाक्रियासाराण्येकोनविंशतिसंख्यानी मुखानि चोपलभिद्यारण्यस्ये-

एकोनविंशतिमुखः स्थूलभूक्कचतुरात्मा विश्वो वैश्वानरः प्रथमः पादः स्वमस्स्थानं सूक्ष्मप्रज्ञः सुषुप्तः एकोनविंशतिमुखः सूक्ष्मभूक्कचतुरात्मा तैजसो हिरण्यगर्भो द्वितीयः पादो यत्र सुप्तो न कंचन स्वं पश्यति तत्सुषुप्तं सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवाडनन्दमयो ह्यानन्दभूत्‌

त्येकोनविंशतिमुखः । स्थूलानविषयान्माधान्येन बुद्ध्या स्वात्मसात्करोतीति स्थूलभुक्‌ । चत्वार आत्मानोडस्येति चतुरात्मा । जाग्रद्भिमानिनः स्थूलसूक्ष्मकारणसाक्षिलक्षणाश्रितत्वात्‌ । आत्मानः प्राज्ञः । अन्यथा ह्यविरलतया योगाच्च । विश्वो वैश्वानर इति समाप्तिव्यष्टिव्यष्ट्यात्मनोरे कत्वमुक्तम्‌ । प्रथमः पादः । एतत्पूर्वकत्वादुत्त्रपादाधिगमस्य संहारक्रमे । सूक्ष्मप्रज्ञ इति । सूक्ष्मरूपवासनाविषयाद्‌स्य प्रज्ञेति । अज्ञानमुखयोरापि वासनारूपत्वमेवात्र बोद्धव्यम्‌ । स्वप्नेऽपि वासनामयो यः स्थूलसूक्ष्मयोः प्रतीयमानत्वाच्चतुरूपत्वं न विरुध्यते । त्रिष्वपि स्थानेषु तत्व्वामतिबोधलक्षणस्य स्वापस्य तुल्यत्वात्‌ । पूर्वोक्त्योः सुप्तं विभजते-यत्र सुप्त इति । प्राज्ञविषयभोगकाले कस्यापि कामस्याभावाच्चत्कालव्यतिरेक्यर्थमाह — न कंचन स्वं पश्यतीति । स्वप्नशब्देनान्यथाग्रहणमात्रं विवक्षितम्‌ । यत्र न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वं पश्यति यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयत इत्युक्तम्‌ । तृतीयं पाद-

त्वमेकोनविंशतिमुखत्वं च न पृथक्संप्राप्त्राद्वैभाज्यत इत्याह-एकीभूत इति । किं त्वपकोटसावेकीभाव इत्याकाड्क्ष्यां सन्मात्ररूपपज्ञातमक इत्याह-प्रज्ञानघन एवेति । अत एव विशेषाविज्ञानाभासभावादानन्दमयो नानन्द एव । दुःखबीजस्य विद्यमानत्वात्‌ । अननेन सच्चिदानन्दाख्याग्रस्तान्तमुखसन्मात्ररूपब्रह्मज्ञानात्मकसामान्यशरीरप्रवेशात्‌ । विश्वतेजसत्यादिरवस्थापि भोग्यमात्र—आनन्दस्यैवोचति । विषयदर्शनेऽव्यग्रतया हीतरयोरवस्थयोः परमानन्दानुभवाभावः । ततोडत्र तद्भावात्स्वाभाविकपरमानन्दभोग उपपन्नः । प्रज्ञानघनरूपोऽयं सौषुप्त आत्मेति

क्चेतोमुखश्वतुरात्मा प्राज्ञ ईश्वरस्तृतीय: पाद एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोडनन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानां नचैमाश्वेतत्सुषुं स्वप्ने मायामात्रं चिदेकरसो ह्ययमात्माडथ चतुर्थश्वतुरात्मा तुरीयावसिततत्त्वादेकैकरस्योतानुजानानुज्ञाविकल्पैकपथयमत्रापि सुषुं स्वं माया-

कथमवगम्यत इति चेत्स्वमाज्ञातृज्ञाकारत्न्वादिल्याह—चेतोमुख इति । जाग्रदाद्यवस्थाचेतसां कारणभूत इत्यर्थः । स्थूलसूक्ष्मयोःपि घनरूपेण विद्यमानत्वादस्यापि चतूःपत्वं स्यात्तु ब्रसतः संभव उपपन्नः । तत्र सर्वं घनीभूतं विद्यते चेत्कोपादि नेति ज्ञात्वादिति चेद्धन सन्मात्ररूपेण सर्वस्यापि विद्यमानत्वं तदात्मना सर्वं जानात्येवेत्याह—प्राज्ञ इति । प्राज्ञस्य समष्टचाभिमानिमात्रस्य संभवाति न तु बीजस्य तुरीयस्येत्यत आह—एष सर्वेश्वर इत्यादि । सर्वयोनित्वे हेतुमाह—प्रभवाप्ययौ हि भूतानाभिति । एवं पादत्रयमात्मन्या-

रोष्य तस्याज्ञानमध्याज्ञानरुपत्वेनावस्तुत्वमाह—त्रयमप्येतत्सुषुं स्वममिति । जाग्रदादिकमेतत्रयमपि सुषुं न ज्ञात्र किंचिदपि वस्तु ज्ञायते तथ्वेन मूढः स्वप्नरूपं चैतन्यमयम् । अन्यथाज्ञानरूपत्वात् । तत्रपर्यमाह—मायामात्रमिति । तन्न हेतुमाह—चिदेकरसो ह्ययमिति । न हि चिदेकरस्योडनात्मनो माया। व्यतिरेकेण॥क्वचिदयं संभवत्यर्थः । तुरीयपादस्यापि सोपक्रमं चतुरूपत्व-माह—अथ चतुर्थश्वतुरात्मेति । चतुण्मध्यात्मनां कथम् तुरीयत्वं संभवतीत्यत आह-तुरीयावसिततत्त्वादेकैकरस्येति । एैकस्य रूपस्येत्यर्थः । कै रूपैस्तुरीयस्य चतूरूपत्वामित्यत आह—ओतानुज्ञा इति । ननु चतूरूपत्वे तुरीयस्यनेकत्वं स्यादिति चेत् । रूपत्रयस्य कारणं एतत्त्रयमपवादित्याह—त्रयमत्रापीतत्यादिना । अत्रापि तुरीयपादे ज्ञानचिद्रुक्क लक्षणं सुषुप्तं स्वप्नामित्युक्तार्थम् । अयं भावः । सुषुप्तान्तरुपस्य कारणलक्षणः सदादिरूपः कारणव्याप्त-

चिन्तनमोतयोगो नाम । तेन व्याप्तुं कारणस्य स्वतःसत्ताऽभावात्तदधीन-सत्तामकाश्चात्वेन तस्मिन् बध्य-

मात्रं चिदेकरसो ह्यथायमादेशो न स्थूलप्रज्ञं न सूक्ष्मप्रज्ञं नोभयत:प्रज्ञं न प्रज्ञं नाप्रज्ञं न प्रज्ञानघनप्रज्ञमयबहिर्भाग्राह्यग्राह्यमलक्षणं नाचिन्त्यमध्युपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवं शान्तमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स एवाडडत्मा स विज्ञेय:

सतत्त्वाच्चावन्मात्रमेतदिति चिन्तनमनुज्ञायोगो नाम । एतद् योगत्रयमोताजुज्ञातृज्ञेयरूपेण विभक्तेन प्रणवेन कार्यम् । ओतप्रोततया तद्वये सत्पोमिति भवति । तस्मादोतशब्द एवायमोङ्कारः । तस्मादेतत्स्वगुणविशिष्टं ब्रह्माननेन प्रतिपत्तुं शक्यम् । अनुज्ञात्रत्वादनुज्ञात्वयोगस्योङ्कारे प्रसिद्धत्वात्तद्गुणाविशिष्टमपि ब्रह्माननेवैवभक्तेन तुरीयेण प्रतिपत्तुं शक्यते । एतच्च योगत्रयं कारणमातिपेक्ष्यमिति कारण एवान्तर्भवतीति त्रयमप्येतत्सुषुप्तं सद्वैतनोत्पत्त्यधीनत्वात् । तुरीयमप्यधानत्वाच्चस्य योगत्रयस्य कारणसंहारकस्य तुरीयेडस्म्यन्तर्भावो विद्यते तुरीयप्रधाना हि तदा बुद्धीन्द्रियतर्मभावति । तत्स्तुरीयपादरूपत्वमपि न विरुध्यते इति । एवं तुरीयपादत्रयस्य विध्यात्ववमिथ्यात्वपारमार्थिकं तुरीयस्य चतुर्थ रूपं निर्विशेषमिति विशेषमतीषेधमुखेनैवोपदेशं शक्यत इत्याह-अथायमादेश इति । न स्थूलप्रज्ञामिति जाग्रदवस्थादभिमानितद्वैदानां निषेधः । न सूक्ष्मप्रज्ञामिति स्वप्नादः । नोभयत:प्रज्ञामिति जाग्रत्स्वप्नयोर्मध्यवस्थस्य । नाप्रज्ञामिति सुषुप्तावस्थायै चेतनत्वस्य । न प्रज्ञानघनमिति सुषुप्तोऽवस्थादृष्टचैतन्य । ऋतेऽपि श्रोतादिभिरस्यग्राह्यम् । केवलमनसाडन्यस्याचिन्त्यम् । अतः शब्दैरव्यपदेश्यम् । प्रमाणाभावात्रास्ति तर्हि तदिति चेत्येत्याह-एकात्मप्रत्ययसारमिति । जाग्रदादिष्वेकोडवमात्रमेतस्य यथाभिचारी सर्वेषामणीनां सूक्ष्मः स्वाभाविकोऽङ्कुरितः । प्रत्ययः सततोदितस्सतेन सारं सरणीयं तत्वसाक्षात्करेन तदविषयतयाSनुसरणीयं तत्त्वमाणकमित्यर्थः । तथाडपि प्रपञ्चोपशममुपशान्तप्रपञ्चम् । अतः शिवं निरुपद्रवसुखरूपम् । अतः शान्तमविक्रियं यत्स्वादिधर्मकत्वमपि नास्तीतद्याह-अद्वैतामिति । इत्थेवं तुरीयपादस्य चतुर्थ रूपं मन्यन्ते ब्रह्मविदः । एवं सर्वविशेषविनिर्मुक्तं ब्रह्मात्मानमुपदिश्य मुमुक्षुं तत्ज्ञान एवं नियमयति-स एवाडडत्मा स विज्ञेय इति ।

ईश्वरग्रासस्तुरीयातुरीय: ॥ १ ॥

इत्यर्थर्वेदान्तर्गतिनृसिंहोक्तरतापननीयषष्ठोपनिषदि प्रथम: खण्ड: ॥ १ ॥ तं वा एतमात्मानं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तं स्वप्नेऽजाग्रत्सुषुप्तं सुषुप्तेऽजाग्रत्स्वप्नं तुर्येऽजाग्रत्स्वप्नसुषुप्तमध्यभिचारिणं नित्यानन्दसन्देकरसं ह्येवं

इति श्रीमद्विधारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेता-[द्वितीय: खण्ड:] ।

विज्ञेयो नाऽऽस्तमेत्याशङ्केश्वरस्यापि कारणात्मन: संहारकोडयं ब्रह्मरूप आत्मा तस्मात्स एव परमेश्वरो ज्ञेय इत्याह--ईश्वरग्रास इति । ईश्वरमपि ग्रसति तस्मात्स एवाडऽस्तमशब्दयोग्यता । तस्मात्स एवाडऽस्तपा तस्मात्स एव विज्ञेयस्तदुभयार्थमेव प्रयत्नोऽनुष्ठेय इत्यर्थ: ॥ १ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पादपादौशिष्यश्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचिते श्रीनृसिंहोत्तरतापनोपनिषदीभाष्ये प्रथम: खण्ड: ॥ १ ॥

यदुक्तं त्रयमप्येतत्सुषुप्तं स्वप्नं पायामात्रामिति तत्संग्रहेण चिन्तेकरसो हीत्युपपादितम् । पुनरपि सहेतुकस्य तस्यैव विस्तारेण प्रतिपादनाय मात्रापा देक्यं प्रदर्श्ये प्रणवोच्चारणेन सर्वसंहारपूर्वकं विदुषस्तुरीयमात्ररूपतत्प्रदर्शनाय खण्डान्तरारम्भ: -- तं वा एतमिति । तत्र प्रथममागमाप्यितदवध्यान्वयखण्ड्यतिरेकमाश्रित्यावस्थात्रयविभिचारित्वेनाऽव्यभिचारिण्यात्मनि कल्पनत्वमात्र-

माह--तमित्यादिना । तमित्युक्तं तुरीयं परामृशति । एतमित्यसैयैवावस्थात्यानुगतं दर्शयितस्यैवावस्थात्रयविभिचारित्वोपपादनाय । अथ जाग्रदादित्रियस्यैतेरतरन्यु-भिचारित्वं तुरीये सच्चिद्यभिचारं च साधयति--जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तसमित्यारभ्य त्युक्तरत्र द्वितीयान्तानां सर्वेषां पदानामन्वय: । आत्मनस्त्वनात्मवन्न व्यभिचार: सर्वकल्पनाधिष्ठानत्वेन सर्वबाधावाधितत्वेन चेत्याह--अध्यात्म-

मिति । उक्तान्वयवध्यतिरेकफलमाह--नित्यानन्तसन्देकरसं ह्येवमिति । एवं सति नित्यत्वमाननत्यं परमार्थसत्यं चाऽऽडस्तम्न: सिद्धुमित्यर्थ: । अवस्थात्रयानुगामित्वं तद्व्यत्पकत्वादानन्वयम् । तद्व्यत्पकत्वादानन्वयम् । कलिपतस्याऽऽतिष्ठानवयतिरेकेणाभावादेक-

र्मार्थसदूपाधिष्ठानापेक्षत्वात्सच्चम् । कल्पितस्याऽऽधिष्ठानवयतिरेकेणाभावादेक-

१ क. छ. दा. °ननन्द स° । १२ ग. °ननन्दस° । १२ क. म. घ. छ. सदैक° ।

[ २ द्वितीय: खण्ड: ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् ।

चक्षुषो दृष्टा श्रोत्रस्य दृष्टा वाचो दृष्टा मनसो दृष्टा बुद्धेर्दृष्टा प्राणस्य दृष्टा तमसो दृष्टा सर्वस्य दृष्टा तस्मादेकादशाद्वारो विलक्षणः साक्षी श्रोत्रस्य साक्षी वाचः साक्षी मनसः साक्षी बुद्धेः साक्षी प्राणस्य साक्षी तमसः साक्षी सर्वस्य साक्षी ततोऽविक्रियः महाचैतन्योऽस्मात्सर्वस्मा- त्पुरतः सुविभातमेकरसमेवाजरममृतमभयं ब्रह्मैव-

सत्त्वम् । अथ दृष्टृदृश्यान्वयव्यतिरेकमाह—चक्षुषो दृष्टेत्यादि । सर्वस्य दृष्टा तेन तेन । चक्षुःश्रोत्रादीनां रूपादिविषयाभिमुखीभावेनैव ज्ञानद्रियन्त्रय ग्रहणात् । वाचः शब्दानिर्वर्तिकया डवाद्वाश्र्च्छब्दमपि कर्मेन्द्रियग्रहणम् । ज्ञानक्रियाशक्तिसमष्टि- रुपाश्रया मनःप्राणाभ्यां तद्‌दृष्टिग्रहणम् । तम इति कारणमुक्तम् । उक्तानुक्त- विषयदृष्टृत्वं साक्षित्वाद्‌दृशोः—सर्वस्येति । उक्तान्वयव्यतिरेकफलमाह—ततः सर्वदृश्यान्वयानुभिचारिणो दृश्यादन्यत्वम् । तस्मा- त्त्रैलक्षण्यं चाड्‌डत्मनो घदृदृश्वत्सिद्धमित्यर्थः । प्रथममान्तानां चैषां पदनां द्विती- यान्तत्वेन परिणतानामुत्तरत्रैवान्वयः । अथ साक्षिसाक्ष्याद्वयव्यतिरेकमाह— साक्षी साक्ष्यारस्य सर्वस्य साक्षीत्यान्तेन । अस्याऽ‌न्वयव्यतिरेकस्य फल- प्राह—ततोऽविक्रिय इति । ततः सर्वसाक्षित्वेनाऽ‌निक्रियत्वं महत्त्वं चिदूपत्वं च सिद्धमित्यर्थः । दुःखस्वपरामपेक्ष्याऽ‌स्पदत्वाद्वयव्यतिरेकमाह—अस्मा- त्सर्वस्मात्प्रियतम इति । अस्मात्पुत्रवित्तादेशकुःश्रोत्रादेश प्रियतमस्तच्छेषत्वेन हि तेषां प्रियत्वं न स्वतः । आत्मनस्तु स्वत एव प्रियत्वम् । अतः परमप्रे- मास्पदत्वात्परमानन्दरुपोऽयमात्मेति । अस्याऽ‌न्वयव्यतिरेकस्य फलमाह— आनन्दघनं होवमिति । द्वितीयाया उक्त एवान्वयः । एवं पन्वयव्यतिरेकचतु- ष्टयेन सच्चिदानन्दानन्तात्मरुपत्वं प्रसाध्य सच्चिदानन्दैकरसत्वमाश्रित्यैव सत्‍त्वमिति ।

अमृतमिति सर्वनाशानिषेधः । तस्मादभयं ब्रह्म

बिदादेवाऽ‌च्यभेदप्रत्ययात्पुरतः पूर्वमेव सुष्टु विशिष्टं तद्‌दृशेसाक्षित्वेन भाति- स्यच्रुतादिविरुद्धरुप आत्मा तथोक्तः । तत्फलमाह—एकरसमेंवति । एवं ब्रह्मलक्षणलक्षितत्वाद्ब्रह्मैवायमात्मेति्याह—अजरममृतमभयं ब्रह्मैवति । अम- रित्येकदेशानाऽ‌स्पतिषेधः । अमृतामिति सर्वनाशानिषेधः । तस्मादभयं ब्रह्म

प्रजयैनं चतुष्पादं मात्राभिरोंकारेण चैकी कुर्या-जागरितस्थानश्वतुरात्मा विश्वो वैश्वानरश्वतुरूपोऽकार एव चतूरुपो ह्ययमकारः स्थूलसूक्ष्मवैजसो-ऽश्रिभिरकारहपैरामेरादिमन्त्राद्वा स्थूलत्वात्सूक्ष्म-त्वाद्वीजत्वात्साक्षित्वाचाडड्मोति ह वा इदं सर्वमादिश्व भवति य एवं वेद स्वप्नस्थानश्वतुरात्मा तैजसो हिरण्यगर्भश्वतुरूप उकार एव चतूरुपो ह्यय-

तदेवायमात्मेत्यर्थः । कथम् । तहि तस्य चतुष्पाद्वुक्तिमिति । अनाश्रविद्याक-लिप्तं तदित्याह-अप्यज्यैनं चतुष्पादमिति । ब्रह्मस्वरूपमप्येनमज्यादनाघावि-द्यया मायया चतुष्पादम् । किमित्याह-मात्राभिरोंकारेण चैकी कुर्यादिति । मात्राः आकाराद्याः । ओंकारस्तास्वनुगत ओतानुज्ञात्रुनुजाविकलपरूपः । कस्य पादस्य कया मात्रयैक्यमित्याह-जागरितस्थान इत्यादिना । जागरितस्थान-श्वतुरात्मा विश्वो वैश्वानर इत्युक्तानुवादः । तस्य वैखानादिभेदेन चतुरात्म-नाड़कारेणैक्यमाह-चतुरुपोऽकार एवेति । आकारस्य चतुरुपत्वमसिद्धमिति नेत्याह-चतुरुपो ह्ययमकार इति । कथं प्रसिद्धिरप्यते ।

मकारः स्थूलसूक्ष्मवैजसजासाक्षिभिरकारहपैरित्यर्थः । केन सामान्येनाकारविराडात्मनोरेकत्वं निর্ণीयत इत्याह-आदिमन्त्राद्वेति । आकारस्य तावत्सर्ववर्णेऽव्याप्तिः प्रसिद्धा । विराजश्व विश्वरूपात्मवेन व्याप्तिः सिद्धैव । तेन व्याप्तिसामान्येन तावदेकत्वं प्रतिपत्तुं शक्यते । नामरूपात्मनोरकारविराजोः स्थूलविशेषपकाशात्मनोरादिम-त्वाद्वा सामान्या्च्चोरैक्यं फलविशेषकामस्य प्रतिपत्तव्यम् । मात्राणामादिरकारो विश्वश्व पादानाम् । एवं विश्वाकारयोः सामान्येनैकत्वं प्रति साम्प्रदायमाभिषाय दिना । वाचकं हि वैखानादिकं स्थूलादिविमर्शकं तद्वदेव स्थूलादिरूपमभ्यु-पगन्तव्यमित्याभिप्रायः । एवंविधोऽवान्तरफलमाह-आसीते ह वा इत्या

आसीते ह वा इत्यादिना । परमफलं हि स्वरूपावस्थानमेव पादादिकल्पनायाः । आमोति मामोति ह वा एव । इदं सर्वं भोजयातमू । आदि: प्रधानं च भवति । एवंमुक्तमेकत्वं

[ २ द्वितीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् ।

मुकारः स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभिरुकाररहपैकाररूक्त-

र्षादुभयत्वाद्वा स्थूलत्वात्सूक्ष्मत्वाद्बीजत्वात्साक्षि-

त्वाचोपरक्षति ह वै ज्ञानसंततिं समानश्व

भवति य एवं वेद सुषुप्तस्थानश्वतुरात्मा प्राज्ञ

ईश्वरश्वतुरूपो मकार एव चतुरूपो ह्रायं

मकारः स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभिर्मकाररपैर्मि-

तेपीतेर्वा स्थूलत्वात्सूक्ष्मत्वाद्बीजत्वात्साक्षि-

त्वाच्च मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्व

वेद । स्वप्नस्थाने इत्यादिना तेजसोकारतद्रूपज्ञानमात्रमेहत्त्वमात्र-

उत्कर्षादुभयत्वा-

वेद । स्वप्रस्थाने इत्यादिना तेजसोकारतद्रूपज्ञानमात्रमेहत्त्वमात्र-

उत्कर्षादुभयत्वादेकत्वमात्र उत्कृष्टम् । आकाराद्दुर्लकृष्ट

एव हुकारः प्रणवोच्चारणेऽहरमते । तेजसकृत् विश्वात्मप्रादुःवकार-

दुर्लकृष्ट उत्तमो वकारो व्याप्तितयैव यात् । बलातिशयाच्च । आकारस्थानं कण्ठं

व्याप्त्यातिक्रम्यष्ठस्थाने हि स्थितस्तस्याभिव्यक्तिः । ततोऽकारादपि व्याप्तत्वे-

नोत्तम उकारो विराज एव हिरण्यगर्भः । बलातिशयवत्त्वं च स्वरप्रयत्नवयृङ्ग्य-

त्वप्रणवस्थोकारस्य मन्द्रप्रयत्नवयृङ्ग्यच्वमकारमपेक्ष्य भवति । उभयत्वं च मध्य-

त्वशुभयोः समानम् । एवंवित् फलमाह—उत्कर्षति ह वै ज्ञानसंततिं समानश्व

भवति य एवं वेदाति । उत्कर्षयति वेदातत्त्वम् । समानमस्तल्यो भवति शुद्ध-

पक्षस्याप्तप्रदेशयो भवतीत्यर्थः । सुषुप्त इत्यादिना प्राज्ञकार्योरेकत्वमाह ।

मितेरपीतेवेंतयेकत्वे समानन्यकथनम् । मितिम्नां मीयते इव हि विश्वतैजसौ

प्राज्ञेन प्रलयोऽप्तव्योः प्रवेशानिर्गमाभ्यां प्रस्थानेव यवादस्थोंकारसमासौ पुनः

पुनः प्रयोगे च प्रविश्य निर्गताविवाकारोकारौ मकारेडपितिरश्यैकः-

भावः । ओंकारोच्चारणेऽनत्ये दशर एकीभूत्वाविवाकारोकारौ तथा सुषुप्ते प्राज्ञे

विश्वतैजसौ । एवंवित् फलमाह—मिनोतीत्यादिना । मिनोतीति जाग्र-

दादियाथात्म्यं जानातीतिर्यर्थः । अपीतिश्व जगत्कारणात्मा च

भवति । प्रातिज्ञातं पदत्रयस्य प्राणाच्छरीरं न स्वात्मनैवो-

त्पत्तिं स्वात्मन्येव

स्थितिं लयं च स्वात्मनस्तत्त्वमेशित्वं तन्नियतृत्वं च जानाति । एवंविदकार-

स्योक्तरूपविरोधाच्चकत्वेन तदुच्चारणकाले तज्जन्यतयारुढं विराजं संधिन्त्यो-

१३ टि. 'राधाभावक' ।

भवाति य एवं वेद मात्रा मात्रा: प्रतिमात्रा: कुर्योदथ तुरीय ईश्वरग्रास: स्वराट्स्वयम्‍श्रः स्वप्रकाशश्रुतिस्मृत्याद्योतमानुज्ञात्रुनुइविकल्‍परोतो हयमात्मा यथेदं सर्वमन्तकाले कालत्रिसूर्य उल्लेरनुज्ञाता हयमात्माडस्य सर्वस्य

कारोच्चारणसमये तद्रूपारूढं हिरण्यगर्भे विराजोडपि कारणभूतं चिन्तयन्ति राजं तावन्मात्रतया विलाप्य मकारोच्चारणकाले तद्रूपारूढं कारणात्मकमीश्वरं संचिन्त्य हिरण्यगर्भे तावन्मात्रतया संहृत्य स्वयमीश्वरात्मा भवेदित्याह-मात्रा मात्रा: प्रतिमात्रा: कुर्योदिति । मात्रा आकाराद्या: प्रतिमात्रा उकाराद्या: । आकारस्य प्रातिमात्राकारस्तत्संहारकत्वेन स्थितत्वादुकारस्य मकार: प्रतिमात्रा मकारस्य तुरीय: प्रणव: प्रतिमात्रा । अथेऽश्वररूपकारणसंहारार्थे तुरीयं पादं मत्‍वादड्क—अथ तुरीय इत्यादिना । ईश्वरं कारणात्मकं ग्रसतीतीश्वरग्रास: । ननु तमप्यन्यों ग्रसिष्यतीति न तमापि पुरुषार्थ इति चेत्‍ । तद्ग्रसनसमर्थस्यानस्याभावादित्याह—स्वराडिति । नन्वीश्‍वरग्रासेऽस्यापेक्ष्यं हीतरस्यैश्‍वर्यमतोडनीश्‍वर एव स: । अयं तु तुरीय: स्वयमेवाशितचत्‍व्यमनपेक्ष्यैवेश्‍वर: स्वतन्त्र इत्यर्थ: । न वस्य सच्चिदानन्दरूपस्य नित्यस्य तुरीयस्य सत्तायां सकूता: पुरुषाद्यो: कोऽपि प्रमाणमपेक्षणीयमिति चेत्‍ । स्वप्रकाशत्वादित्याह—स्वप्रकाश इति । ततोऽत: तत्त्वाधकं किमपि प्रमाणमपेक्षणीयमिति चेत्‍ । स्वातन्ड्र्यमस्य सिद्धम्‍ । तत्साधकं तुरीयस्यापि विश्वादिचतुरूपत्वमुक्तमनुवदति प्रतिपादयितुम्‍—चतुरात्मो-तुरोऽत: व्याप्तत्वं सहस्रान्त्रुपपादयाति—ओतो तावुसे: स्वदीप्तिमि: सर्वे वाड्मयान्तरं व्याप्तस्तद्‍द्वितुरीयात्मा सच्चिद्रूपम्‍ण्यां कारणं स्वात्ममात्रतया सर्वे संहरते व्यासोत्पत्तियर्थ: । अनुज्ञात्रुपमप्युपपादयाति अनुझात हिति । कस्य किमनुझानातीतियत आह—अस्योत । इदं हि सर्वे विद्धघटसच्चेत्यादिमकारण स्वन: सात्त्विकमिव भाति । न च स्वत: सदादि-ददाति यथा रजु; सर्प इत्येत्यर्थ: । तहिं तुरीयस्य्वानात्मत्वमसक्तिरिति चैवतो

स्वात्मानं ददातीतं सर्वे स्वात्मानमेव करोति यथा तमः सविताडनुज्ञैकरसो ह्ययमात्मा चिद्रूप एव यथा दाहं दह्ध्वाडविकलो ह्यात्माडवाडह्मनोगोचर- त्वाचिदूपैश्वररूप ओंकार एव चतू रूपो ह्ययं ओंकार ओताडनुज्ञात्रनुज्ञाविकल्पैर:कार- रहपैराल्मैव नामरूपात्मकं हीदं सर्वे

न तथाऽSदत्तमानं ददातीत्याह—इदं सर्वे स्वात्मानमेव करोतीति । स्वात्मन्य- ध्यस्ततया स्वात्मनां स्वात्मकमवभासयतीत्यर्थ:। तत् तदष्टान्तमाह—यथा तमः सवितोति । यथा तमोऽन्धकारो सवित्ररध्यस्तं तमः सविता स्वात्ममात्र- मेव करोति तद्वदित्यर्थ:। अनुज्ञात्रमुपपादयति—अनुज्ञैकरस इति । किं तदनुज्ञैकरसत्बामिति तदाह—चिद्रूप एवेति । हस्तान्तमाह—यथेति । यथा खलु प्रकृतः कालाग्रि: सदै दाहं दग्धवा स्वयं निर्विशेषो भवति एवं स्वात्मन्य- ध्यस्तं कारणं स्वात्मभावनात्रापिति बुद्ध्रवाडडत्मा चिदेकरोसो भवतीति नाऽतु- ज्ञात्रवमास्ति । किं स्वनुज्ञात्वं चिन्मात्रमेवास्य विद्यत इत्यर्थ:। अविकल्पपरूपत्व- मुपपादयति—अविकल्पो हीति । तत्र हेतुमाह—अवाङ्मनोगोचत्वादिति । किंरूपोडसाविकल्प आत्मेति तदाह—चिद्रूप इति । एवं तुरीयस्याऽSडत्त्मन- श्वरूपत्वमुपपाद्य तस्य चतुरूपत्वेन तुरीयमुपवेनैक्यमाह—चतुरूपेण तुरीयमुपवेनैक्यमाह इति । के रुपैश्वरूपत्वमित्याह— ओंकारस्य चतुरूपत्वमसिद्धमिति नेत्याह—चतुरुपो ह्यमोंकार इति । के रुपैश्वरूपत्ववमित्याश- हुक्तप्रकारेणोतादिरूपत्वं संभवति । ओंकारस्य तु कथं मोतादिरूपत्वमित्याश- डून्घाडडत्मनश्वरतूपत्ववक्त्र्याचकस्योंकारस्य तद्भुपगन्तव्यमित्याह—आत्मै- वेति । आत्मत्वादोंकारोऽयोतादिमिश्रतुरात्मक इत्यर्थ:। असत्कुक्तप्रकारेणाऽSडत्त्मन- स्तुरीयस्य चतुरूपत्वं तद्वाचकस्य तु मा भूदिति चेत् । वाचकस्य चतूरूप- त्वाभावे वाच्यस्य चतुरूपत्वमत्म्यंशोऽनुपपच्येतेदभावप्रसङ्गाच्चद्विमर्शे तु स एवं विमर्शो वाचकः ओंकार इत्योंकारस्यापि नाऽत्न्रो रूपात्मकव्वाच्यवचचतूरू- पत्चं सिद्धमित्याह—नामरूपात्मकं हीदं सर्वामिति । नामरूपयो: परस्परावि- पत्चं सिद्धमित्याह—नामरूपात्मकं हीदं सर्वामिति । नामरूपयो: परस्परा- भावेकस्य चतुरात्मकत्वे सिद्धेऽन्यस्यापि तत्सद्धमेवेत्यर्थ:। एवं वाच्यवा-

तुरीयत्वाच्चिद्रूपत्वाद्द्रोतत्वादनुज्ञातृत्वादनुज्ञात्वाद्विकल्परूपत्वाच्चाविकल्पपरूपं हीदं सर्वं नैव तत्र काचन भिदाडस्त्यथ मातृश्रुत्योऽद्वयवहार्य: प्रपञ्चोपशम: शिवोऽद्वैत ओंकार आत्मैव संविशत्यात्मना डडत्मानं य एवं वेदैष वीरों नारासिंहेन् वाड्नुष्टुभा मन्त्रराजेन तुरीयं विद्यादेश ह्यात्मानं प्रकाशयति

चकयोरश्रातुर्विध्यमुपपाद्य तयोरैक्य सामान्यदूयमाह—तुरीयत्वाच्चिद्रूपत्वाद्व्रेति । ओतादिरूपाणि ऋमेणा-विकल्पे विलापनोयात्याह---अविकल्पपरूपं हीदं सर्वोति । पूर्वत्र प्राणो वाच्यवाचकरूपो भेदो विकलो नास्तीत्या्ह—नैव तत्र ऋाचन भिदाडस्तोति । न चैत्तत्र वाचकभेदोऽस्ति कथं तर्हि तस्योपदेश इत्यन्यानिषेधमुखेनैत्याह—अथ तस्यायमादेश इति । पूर्वमपि निषेधमुखेन तुरीयोपदेशपकार उक्तः । तत्र वाच्यप्रतिषेधश्राधान्येनोपदेश इह तु वाचकनिषेधप्राधान्येनैति विशेषः । उप देशपकारमाह—अमात्र इत्यादिना । अमात्रो मात्रा अस्य न विद्यन्त इत्य-मात्रः । चतुर्थस्तुरोय ओंकारोऽत्र विशेष्यते । डमात्रादिविशेषणैर्मात्रात्रवादनुचायं इत्यादिह --अद्वयवहार्य इति । कुतोऽमात्र इत्युपशान्तवाच्यवाचकप्रपञ्चत्वादि-त्याह--प्रपञ्चोपशम इति । अत्र एवं शिव: । अद्वयवहायित्वादद्वैत इति । यस्मादेवंविधोड्यमोंकारस्तस्मात्तुरीय आत्मैवाय मित्याह—ओंकार आत्मैवोति । एवंविंद: फलमाह--संविशत्यात्मना डडत्मानं स्वयमेव प्रविशतोत्यर्थे: । एवं प्रतिपत्तु पुन: संसारपरिभव इत्याह—एष वोर इति । एवं तुरीयणवेन तुरीयप्रतिपत्तिमविधाय मन्त्रस्य नृसिंहानुष्टुभाडपि द्रति । ननु तुरीयव चकेन् मन्त्रराजेन कथं तत्त्रिपत्तिरित्याशड्क्य . तस्य तत्रांचकत्वमादि--पृष्ठ ह्यात्मानं प्रकाशयतोति । अश्वा मन्त्रस्य मन्त्र-राजेन तुरीयप्रतिपत्तौ को विशेष इत्याशड्क्याडडह--एष होति । कथं यु मन्त्रराजस्य तुरीयवाचकत्वमित्याकाड्क्षायां तत्पकारदर्शनाय मन्त्रार्थ-

सर्वसंहारसमर्थः परिभवासहः प्रभुर्याप्तः सदोज्ज्वलोऽवियाकार्यहीनः स्वात्मबन्धहरः

माह—सर्वसंहारसमर्थः इत्यादिना । तत्रोक्तंप्रतिपदस्य तुरीयबोधकत्वात् दर्शयति—सर्वसंहारसमर्थः इति । न हि तुरीयादन्यस्य नटस्य सर्वसंहारसामर्थ्यं संभवति । अतः संहारसमर्थवाचक उग्रशब्दः । सर्वद्रुतसंहारसमर्थे तुरीयमेव लक्षणया प्रकाशयतीत्यर्थः । लोके संहारसमर्थोऽपि मन्त्रमस्थानः कश्चित्संहार्योऽनुच्च इति तुरीयोडपि तथा स्यादिति तस्यापि संहारसामर्थ्यं निश्चितुं शक्यमित्याशङ्क्य तद्व्यावर्तकत्वेन वीरमित्यपि पदमर्थतः सुरीयमपतिपत्तौ नियोजयति—परिभवासह इति । न लौकिकपन्थापुरुषदयं मन्त्रपस्थानः परिभवासहिष्णुरत: संहरतेव सदा सदाशयेमाविद्यादिलक्षणं जगत्सकृद्वासामध्यासं निघ्नतु रघवते इत्यर्थः । परिभवासहिष्णुरपि मातृभिर्वन्धसंभवोऽत्र संहरतीत्याशङ्क्य तद्व्यावर्तकत्वेन महाविष्णुमित्यत्र महत्पदमर्थतोऽवतारयति—प्रभुरिति । महाप्रभुत्वात् प्रतिबन्धं शक्यत इत्यर्थः । समर्थस्य परिभवासहिष्णोः प्रतिबन्ध्यहीनस्यापि सर्वत्र व्याप्त्यभावेन सर्वसंहर्तृत्वं न संभवति साध्यनुपपत्तितत्र नास्तीति वदन्विष्णुमिति पदमर्थतोऽवतारयति—व्याप्त इति । उक्तसामग्रीसद्भावेऽपि येन प्रमाणेनाभिच्चवलितः सन्सर्वे संहरति तत् संर्हतुं युक्तमुपकारत्वादित्याशङ्क्य निर्बिकारत्वात् प्रमाणसापेक्ष्यमस्या-भिच्चवलनं किंतु सदैतदविरुद्धस्वप्रकाशचिद्रूपत्वात् सदैवाभिच्चवलितः सर्वदा संहतसकलद्रुतत्व परमार्थ इति वृदृढवलनत्वमिति पदमवतारयति—इति । तथाडपि लौकिकसंहर्तुरसदृशार्ये रक्षणीयं च स्वकार्यकरणादि दृष्टं तद्वद्-दस्यापि स्वाभाविकमसंहार्ये किंमर्थंयुपगतत्वव्यमित्याशङ्क्य नास्य लौकिककपुरुषवदविय्यातत्वकार्योरहंममाभिमानोऽस्ति येनासंहार्ये तद्रक्षणीयं स्यात् । तद्रक्षणीयं स्यात् । तस्मात्स्वमहिमस्थो निरपेक्षः सद्धर्मेव संहरतीति वक्तुं सर्वतोमुखमिति पदमर्थतोऽवतारयति—अविद्याकार्यहीन इति । सर्वत्रः सर्वत्र मुखं यस्य । मुखशब्देनोपलब्धिस्वरूप एवायं न विजातीयमसंहार्ये किंमर्थत्रास्तीति सर्वतोमुखपदस्यार्थः । एवंमूतो महाप्रभुः किंमर्थवात् द्रुतबलेन संहरतीत्याकाङ्क्षायां स्वानर्थमातिभासहेतुत्वादिति वदन्सिंहपदमवतारयति—स्वात्मबन्धहर इति । नृृ गताविति धातो रूपेण नृृसिंहपदनवतारयति—स्वात्मबन्धहर इति । नृृ गताविति धातो रूपेण नृसिंहपदं त्रिविधपरिच्छेदरहित आत्माचयते । पिबृ वन्धन इति धातोः

सर्वदा द्वैतरहित आनन्दरूपः सर्वाधिष्ठानसन्मात्रो निरस्ताविद्यातमोमोहोऽहमेवेति

सोपपत्ति वदनुभवान्वितलक्षणं तैवं ह्मिति च तत्संहृतत्वमुच्यते । अतो नृसिंहपदस्य स्वात्मवन्घहर इत्यर्थोंऽकिरुपपन्ना । नन्वेऽहंपदे डप्येकस्यां द्वैतं तत्त्वाभवसाहिष्णुत्वं च तथैव सर्वदाडस्तीत्याशङ्कायां न कदाचिद्वैतं तत्त्वपराभवसाहिष्णुत्वं च तथैव सर्वदाडस्तीत्याशङ्कायां न कदाचिद्रव्यस्य परमार्थतो द्वैतपरित्यव इति वदनभीषणपदमतारयति—सर्वदा द्वैतरहित इति । न हि महास्फुरणस्वभाववमेतं तमः स्वनाशभयात्कदाचिदपि परमार्थतः स्फुरति मघ्याह्नभास्करमिवेति भीषणपदस्यार्थ इति भावः । ननु सर्वद्वैतसंहारे सुखसाधनाभावादपुरुषार्थत्वं स्यादस्यातो न सर्व संहर्तव्यस्यमित्याशङ्कूयच स्वत एव परमानन्दाजुभवरूपत्वमाह भद्रपदेन । आनन्दरूप इति । ननु नित्यस्य कारणस्यापि संहारे स्वात्मनोडपि तत्प्रसङ्गोऽतो न संहरत्वयं सर्वमित्याशङ्कूयचाधिष्ठानज्ञानलक्षणस्य कारणस्याधिष्ठानज्ञानेन नाशेऽपि परमार्थे सद्रूपमनध्यस्तमवाधितं पूर्ववत्स्वमहिमस्थमेव भवतीति परिहरति मृत्युमृत्युपदेन । सर्वाधिष्ठानसन्मात्र इति । पूर्वमृत्युमुखदेन संततमरणशीलं सर्वात्मकज्ञानमुच्यते तस्य संहर्ता मृत्युमृत्यु:। सर्वदा मरणशीलमेवज्ञानं नित्यकलिपतम्। अयं तु तन्मृत्युमुखेन सर्वदाडमृत एव । अतो न तन्नाशेनास्य नाशप्रसङ्गः ॥ किंतु पूर्वमध्यस्थानत्वेनोत्तरत्र वाधावधित्वेन तत्साक्षित्वयाडपि चावशिष्यत इति मृत्युमृत्युपदस्यार्थ इति भावः । यस्मादेवं सर्वसंहारसमर्थे: परिभवासहो निष्प्रतिवन्धः सर्वसंहारैकवलीकरणस्वभावो निरपेक्षो रक्षणीयशून्यः

स्वात्मवन्घहरो भयङ्करः परमानन्दाजुभवः परमार्थसद्रूपः परमात्मानौ नाविद्या-दिलक्षणद्वैतमस्मिंङ्कदार्चिदव्युपपद्यते तस्माच्चदत्र कालत्रयेडपि नास्तीति वद-नमाभीतस्यस्यार्थमाह—निरस्ताविद्यातमोमोह इति । आविद्योति विद्याविरोध-स्वकथनेन निवर्तीयितुं शक्यतोऽकाः । तम इत्याच्छादकत्वेन निरसनीयत्वम् । नित्यमेव निरस्तं यथिस्पनस तथोक्तः । नमामीतत्र नकारो निषेधार्थः । मेति प्रमावाचकत्वेन परिपूर्णानन्दसविदितपुरीयवाचकः । मीति तद्धि भस्माकरं तदाच्छादनविकेपीकरणभूतमज्ञानमुच्यते । तस्मान्मीति हिंसाकरं नास्तीति नमामिपद-स्वार्थ इति भावः । उक्तं च—— “मीति हिंसाकं नास्ति तमज्ञानं नाविदिलक्षणं” इति । किं तर्हस्तीत्यकाङ्क्षायां तुरीयः प्रत्यगात्मकवैति वदस्रहंपदार्थमाह —अह्मेवेति। एवकारोऽहंकारप्रसङ्गेन प्राप्सर्वद्वैतनिषेधार्थः॥

इति शाब्दो मन्त्रच्य-

तस्मादेवमेवमात्मानं परं ब्रह्मानुसंदध्यादेश वीरो नृसिंह एव ॥ २ ॥

इत्यथर्ववेдан्तर्गतनृसिंहोत्तरतापन्ये षष्ठोपनिषदि द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

तस्य ह वै प्रणवस्य या पूर्वा मात्रा सा प्रथ-मपादोभयतो भवति द्वितीया द्वितीयस्य तृतीया

ध्यानसमाप्त्यर्थ: । अत्र मन्त्रस्यार्थाल्याने प्रथमयैव विभक्त्या व्याख्यातत्वान्नात्रस्य तुरीयप्रतिपाद्योषित्वे द्वितीयार्थोडविवक्षित इति केचिदाहुः । अपरे तु सप्तसृर्यर्थे द्वितीयामान्त्रप्रथन नमामिति पदेन संबन्धमादधुः । यत्र नमामिति हिंसा-

करं नास्तीत्यादिमकारेण । वार्तिककारस्तु द्वितीयान्तपदानां सप्तसृर्यर्थता स्वीकार-तेति गम्यते । मीति हिंसाकरं नात्रेतिसममीपयोगदर्शनात् । अत्रोग्रे वीरे विष्णौ मीति हिंसाकरं नेत्यादिमकारेण हि तस्यार्थो युज्यते । परमादुक्तेन प्रकारेणानुष्ठुभस्तुर्यपकाशकत्वं सिद्धं तस्मादुक्तेनैव प्रकारेणं प्रत्यगात्मानं तुरीयं परं ब्रह्माडचायोंपदेशमथुजानरीयादित्याह-तस्मादिति । एचंमतिपत्तुं पुन: संसारपरिभव इत्याह-एष वीरे इति । कथम् वीरे इति नृसिंहत्वादित्याह-नृसिंह एवेति ॥ २ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमद्वाचस्पतिमिश्रविरचितभाष्येश्चान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापन्युपनिषद्भाष्ये

द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

मद्विदारणयमुनोश्वरकृतौ श्रीनृसिंहोत्तरतापन्युपनिषद्भाष्ये द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

तुरीयमात्रया डनुष्ठुभा च तुरीयप्रतिपत्तिराभिहिता डथेदानीं मात्राचतुष्ट्यमनु-षुपादचतुष्ट्यं च मिश्र्रीकृत्य विराडादिपादचतुष्ट्यस्योपासनं वक्तव्यमिति खण्डान्तरारम्भ:-तस्येति । तस्योभयस्येतदक्षरमित्युक्तप्रणवस्य या पूर्वा मात्राड-

कारो विराड्वाचक: सा मात्राडनुष्ठुपथमपादस्य विराडर्थस्योभयत: पूर्वोत्तर-भागयोर्विराड्वाचिन्तनार्थी भवति । ततश्वामुग्रं वीरं महाविष्णुममित्येवं मन्त्रोच्चार: सिद्धो भवति । अत्रोकारो बीजबिन्दुनादशक्त्यन्वित: । प्रजापत्यवश्वररात्कवि-राड्वाचकत्वात् । तस्य द्वितीया मात्रोकारो हिरण्यगर्भार्थ: । सानुष्ठुब्बित्तीय-

पादस्य हिरण्यगर्भार्थस्योभयत: पूर्ववद्रवति । एचं तृतीया मात्रा मकार ईश्व-

राड्वाचकत्वात् । तस्य द्वितीया मात्रोकारो हिरण्यगर्भार्थ: । सानुष्ठुब्बित्तीय-पादस्य हिरण्यगर्भार्थस्योभयत: पूर्ववद्रवति । एचं तृतीया मात्रा मकार ईश्व-

तृतीयस्य चतुर्थ्योमानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्परूपा तथा तुरीयं चतुरात्मानम्निष्य चतुर्थपादेन च तथा तुरीयेऽनुचिन्त्येनग्रसनस्य ह वा एतस्य प्रणवस्य या पूर्वा मात्रा सापृथिव्याकारः स ऋग्भिर्वेदो ब्रह्मा वसवो गायत्री गाह्मपत्यः सा प्रथमः पादो भवति भवति च सर्वेषु पादेषु चतुरात्मा स्थूलसूक्ष्मबीजाक्षिभिद्र्त्तीयाडन्र्तरिक्षं स उकारः स यजुर्भिर्यजुर्वेदो विष्णुरुद्रादित्यवृद्र्दक्षिणादितिः सा द्वितीयः पादो भवति भवति च सर्वेषु पादेषु चतुरात्मा

या चतुर्थी मात्रा का सेत्स्यात आह—ओमानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्परूपेति । तथा तुरीयं पादमोतादिरूपैश्वरात्मानम्निष्य संचिन्त्यानुच्हचतुर्थपादेन च तमेव प्रतिपद्य पुनरेष तथा पूर्वोक्ततुरीयमात्रया तुरीयम्निष्य तुरीयतुरीयेण स्वात्मना तावन्मात्रेणैवमनुचिन्तयन्सर्वजगद्र्सेद्विलापयेदित्यर्थः । अयं भावः । अमितिचतूर्पेणाकारेण चतूरूपं विराजं प्रतिपद्य तमेवाहुष्टूपथथमपादेन स्फुटं संचिन्त्य पुनरप्यमित्युच्चारणकारण स्मृत्वोमित्युच्चारणहिरण्यगर्भे संचिन्त्य तत्र विराजं विलाप्यनुष्टुप्द्र्त्तीयपादेनोकारेण च हिरण्यगर्भे भावयित्वा मकारेणाद्याकारंतं संचिन्तयन्स्स्तत्न हिरण्यगर्भे विलाप्यानुष्टुप्तृतीयपादेन मकारेण चाक्याकृतमेव चिन्तयित्वोमिति नादाकृत्योतादिरूपेण प्रणवेन तद्रूपं तुरीयं संचिन्त्य तत्राकृतं विलाप्यानुष्टुप्सतुर्थेपादेन च तमेव स्मृत्वा पुनरप्ययुक्तरूपेण बिन्द्वादिसहितेन प्रणवेन तमेव संचिन्तयन्स्वरूपस्थो भवेदिति । पुनरपि प्रकारान्तरेण मात्रापादमिश्रमेवोपासनमाह—तस्य ह वा एतस्येत्यादिना । का सा मात्रेत्याह—अकार इति । तस्योपासनाशेषत्वे विभूतिमाह । सा पृथिवी स ऋग्भिः स मन्त्रैः सहर्ग्वेदस्तद्वार्य्यानरूपं ब्राह्मणं स ब्रह्मा स वसव इत्येवं सर्वत्रान्वयः । सा मात्रा विराडर्थो प्रथमः पादः स्ववाच्या विराड्रूपैव भवत्युभयोश्चाप्यादिमस्वाच्चतु—कल्पत्साम्यात् । श्रपञ्च्यात्मकरस्याकारस्य ने केवलं विराड्यावस्थानमाप्त

त्ववाशिष्टपादत्रयेडपित्याह --भवति च सर्वेषु पादेष्वति । तत्रोपपत्तिमाह—चतुरात्मेति । चतुरात्मत्वमुपपादयाति—स्थूलेऽत्यादिना ।

[ ३ तृतीयः स्खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनोयोपनिषत् ।

स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभिस्तुरीया यौः स मकारः स सामभिः सामवेदो रुद्रादित्या जगत्या जगत्याह्वानयः सा तृतीया: पादो भवति भवति च सर्वेषु पादेषु चतुरात्मा स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभिर्याडवसानेडस्य चतुर्थीमात्रा सा सोमलोक ओंकारः सोडर्थवर्णैरर्थवेदः सर्वकोटिगिरिमहतो विराडेकृषिभिस्त्वती स्मृता सा चतुर्थः पादो भवति भवति च सर्वेषु पादेषु चतुरात्मा स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभिमात्रात्रिमात्रा: प्रतिमात्रा: ऋत्वोतानुज्ञात्रनुज्ञाविकलपरूपं चिन्तयन्प्रसेट झोडमृतो

दिरुपपत्तुष्ट्रयं समष्टिचात्मनः स्थूलादिरुपेऽन्तर्भोग्यमित्यर्थः । एवमुत्तरपर्यायैष्वापि योज्यम् । याज्ञसाने बीजात्मकाकाशरत्नयान्तेडस्य प्रणवस्य चतुर्थी तुरीयार्धेमात्रा विन्द्वादिरुपार्धपादेर्मा मात्रापक्षस्य येत्यर्धेमात्रा सा कारणं तुरीयं ज्ञानुगतोति हेतुं पूर्वत्र कालतो वाडर्थमात्रात्रवं न स्वतः । सा सोमलोक उमया विद्यया सहितस्य परमेश्वरस्य लोकः सोमलोक इतरस्य झुलोकेकदेशत्वेन पृथग्भणनायोक्तम् । का सा मात्रेत्याह—ओंकार इति । विन्द्वादीनां स्वयम्मनुचार्यैवात्तेषां स्थाने पठिततोड्यमोंकार एकऋषिरिनोमाड्यवर्णिकानामग्रिः सा च मात्रा भास्वती स्मृता विन्द्वादिरुपत्चेन तुरीयबोधकत्वाच्च । एवं समाष्टिच्यष्टचैवयं संचिन्त्य माचारादिमिश्रोपासने या पूर्ववत्सं क्रमेणोत्तररोचतरत्र संहृत्य स्वात्मन्यवस्थातव्यमित्याह—मात्रा मात्रा इत्यादिना । अथ सानुष्ठानक्रमन्यासाचिनादिसहितमुपासनमाह—झोडमृत इत्यादिना । झोडमृत इत्यादिनेहोपासनाक्रम उच्यते । अत उपासनापरसय खण्डाद्र्टकुस्यार्थो गुरुक्तक्रमेणेहान्तर्भाव्यः । झ्ञः सनमृतो झूट्वा हुतसंवित्कलक्ष सझ्जुगुदो झूट्वा संविटः साश्रिविन्द्रः सझ्रियमसुनियमेन्दुभूयेल्यादिक्रमेणान्ययो दृश्यचयो झोडमृत इत्यादेः । तत् प्रबोधसमये प्रबोधमन्त्रेण प्रणवेन वा निद्रासाक्षितयाजनिद्रे झस्वरूपे स्वात्मन्यवस्थानं कर्तव्यमित्याह—झ्ञ इति । ॐ नित्यमब्रुध्दाय परमात्मने नम इति प्रबोधमन्त्रः । पुनरमृतमयपूर्तिम-

हुतसंवित्क: शुद्ध: संविट्टो निर्विंद्न इममसुनिय-मेडनुभूयेहंदं सर्वं हृड्डाडसुपच्र्वहीनोडथ सकल:

न्रेण प्रणवेनैव वा विद्यामयी परमात्मनो मूर्तिरात्मस्वेनानुसंधातव्येत्याह—अमृत इति । ऊँ विद्याददाय परमात्मने नम इति मूर्तिंमन् । पुनर्गतदिवसे कृतं तदिन्ते करिष्यमाणं च ज्ञानक्रियात्मकं सर्वमपि व्यवहारजातं व्यवहार-काल एव संविन्मात्रहुपेणाडडलोचितं परिपूर्णसाक्षिदानदरुपे परमेश्वरे तत्पू-जागपहोमतरपणध्यानादिरुपेण समर्पणीयमित्याह—हुतसंवित्क इति । मन्त्रस्तु प्रणव एव । अथेत्थाद्याडSदरुकशौचाचमनदन्तधावनमलज्ञानादिभि: शुद्धो भवेदित्याह—शुद्ध इति । पुन: कृतसंध्योपासनादिकर्तव्यस्य शुद्धे स्वासने समुपवेश: कर्तव्य इत्याह—संविट्ट इति । उपविष्टस्य गुरूणामनुज्ञापूर्वकमपेक्षेण-ड्गोलिकरशोधनतहित्रयादिग्रन्थनाद्याकारवचनेनविंश्रानिरास: कर्तव्य इत्याह-निर्विंद्न इति । पुनरोमित्येतक्षरमिदं सर्वमित्युक्तप्रणवच्याप्त्यनुसंधानानन्तर-मकारादिद्ययापकेणापरिच्छिन्नशरीरस्य हंस इति परमात्मनि रक्षितजीवस्य भूतं भवादित्याद्युक्तप्रकारेण रेचकपूर्वकाभ्यां संहृतसकलस्य कुंभककाले स्वात्मानुभव: प्रणवेन कर्तव्य इत्याह—इममसुनियमेडनुभूयेते । एवं शक्त्यनुसारेण प्राणायामं कृत्वा तमेतमात्मानोमित्ययुक्तप्रकारेण व्यक्तिहारप्रतिपच्चिमनुज्ञापनवेनाडडत्मानुसंधानं च कृत्वा प्रणवमकारादिद्ययापकैरात्मनि शरीरचतुष्ठयस्यमुत्पा-दनीयमित्याह—इहेंद सर्वे हृश्यते । इह प्रत्यगात्मनीदृं सर्व जगच्च्छरीरचतुष्ठय-रूपं हृश्य रचतुष्ठ हणिरेव हि श्टष्टिस्थित्यर्थ: । पुनस्तस्मादेव सर्वे । त्रिशरीरोंमित्यु-क्रमकारेण प्राणादिहेतोर्मपच्र्वयागकर्तव्यतामाह—असुपच्र्वहीन इति । ऊँ चिदानन्दरुपं देवं संबाधय सकाराद्यकारान्तां मातृकाशुच्र्रंस्तदात्मकं सर्वजन्मयश्ररीरचतुष्ठयं देवात्मसच्चिदानन्दरुपादुत्पन्नं तन्मयं संबाधय सोडहं हंस इति जीवपरमात्मनो: परस्परमेकत्वं संबाधय तस्मिन्नयौ स्वाहोति शरीर-चतुष्ठयं विलापयेदिति प्राणाग्रिहोत्रसंग्रह: । प्रपच्र्वयागोडप्येवमेव कार्य ऊँ हीमित्युक्त्वाडSकारादिकशारान्तामभिधाय । हंस: सोडहं स्वाहोति तु तत्र मन्त्र इत्येव विशेष: । अथ तं वा एतं त्रिशरीरमित्युक्तक्रमेण सकलीकरणण्यास: कर्तव्य इत्याह—अथ सकल इति । ओमिति तदेतन्मन्त्राणांमोतीति ब्रह्मा-कीकृत्येत्यादिना पादखण्डोक्तक्रमेण ब्रह्मात्मनो: परस्परमेकत्वं

पुनरापि मातिपद्य तदेकयजरममृतमभयमोमित्यनुज्ञापनवेनानुभूय शर्री-व्र्ष्यमाणैर्मन्त्रै: सकलीकरणं कुुर्यादोमिति

[ ३ तृतीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषद् ।

साधारोडमृतमय-

शान्तान्तमुच्चार्ये शान्त्यतीतकलात्मने साक्षिणे नम इति व्यापयन्साक्षिणं संचीतन्य प्रणवं शक्त्यन्तमुच्चार्ये शक्तिकलाग्निपरावागात्मने सामान्यदेहाय नम इति व्यापयन्नन्तमुखसदात्मकब्रह्मज्ञानरूपं सामान्यदेहं संचिन्त्य प्रणवं नादान्तमुच्चार्ये विद्याकलानादपरान्तीभावागात्मने कारणदेहाय नम इति व्यापयन्मलयसुपरीक्षणावस्थं किंचिद्धिरिमुखसदात्मकं कारणदेहं संचिन्त्य प्रणवं बिन्दान्तमुच्चार्ये प्रतिष्ठाकलाबिन्दुमध्यमावागात्मने सूक्ष्मदेहाय नम इति व्यापयन्सूक्ष्मभूतान्तःकरणप्राणेन्द्रियरूपं सूक्ष्मशरीरं स्मृत्वा प्रणवमकारान्तमुच्चार्ये नित्यैकत्कलाबीजवैखरीवागात्मने स्थूलशरीराय नम इति व्यापयन्पश्चीकृतभूततत्कार्यात्मकस्थूलशरीरं स्मरोदिति सकलकरणन्याससंग्रहः । एवं स्पष्टमिदं शरीरचतुष्टयं भगवतः सपरिकरासनमूर्तिरूपेण कलपयता पीठमूर्तिन्यासौ कलपयितव्यावित्याह—साधारोडमृतमय इति । आधारेण पीठेन तदाधारेण च स्थानदिनासह वतते इति सपरिकरपीठन्यासोऽनेन सूचितः । अमृतमय इति मृत्युन्यासः । अमृतमनृतजहदुःखपरिच्छेदादिविरुद्धं सच्चिदानन्दानन्तातमपदलक्ष्यं ब्रह्म तन्मयोऽन्तमुखसदात्मनि ब्रह्मज्ञानेन प्रतिबिम्बितातनि यान्यनृतादिविरुद्धानि रूपाणि सविचिदानन्दपूर्णातमपदानां वाच्यार्थरूपाणि च्छायाज्ञानक्रियास्वातन्त्र्यसदृशपिण्डी च परा शक्तिरभवतो । पीठादिकल्पनामकारस्तूच्यते । ॐ चतुरशीतिकोटिमाणिजात्यात्मने ब्रह्मणे नम इति व्यापयनेहशरीरादिकं वनतवन कलपयेत् । ॐ पञ्चभूतनामरूपात्मककेश्यः प्रकारेम्यो नम इति व्यापयन्मनःपश्चीकृतपञ्चभूतनमरूपात्मककान्स-मधातूनसम्प्राकारतवेन कलपयेत् । ॐ नवच्छिद्रात्मभ्यो नवद्वारेभ्यो नम इति व्यापयन्मतिराकारं गोपुंरनवकतवेन नव द्वाराणि कलपयेत् । एवं स्थूलशरीरं स्थानत्वेन परिकल्प्य सूक्ष्मशरीरं महाराजराजेश्वरस्याष्टमनः परिचारकत्वेन कलपयेत् । तथाहि—सविच्चिद्रवेश्यो राजराजेश्वरद्वारेभ्यो नमः । सकामाकामवृत्तिभ्यो द्वारदेवताभ्यो नमः । कामवैराग्याभ्यां द्वारपालाभ्यां नमः । दिग-गन्यााद्यात्मकश्रोत्रादीन् द्वाररूपिभ्यो राजपरिचारकेभ्यो नमः । चन्द्रात्मकाय मनसे राजदूताय नमः । ब्रह्मरूपिण्यै सर्वकार्यनिश्र्वयकुब्जै बुद्धयै नमः । रुद्ररूपाय सर्वकार्याभिमानकर्त्रे डहङ्काराय नमः । विष्णुरूपाय सर्वकार्यानुसंधानकर्त्रे चित्ताय नमः । सर्वेश्वररूपाय सच्वोधिकारिणे प्राणाय नम इति न्यसञ्जपनस्म-रत्वा सूक्ष्मशरीरं भगवत उपकरंणं विधय गुणात्यात्मने मासादाय नम इति

शत्रुरात्मा सर्वमय-

प्रासादं संकल्प्य प्रणवं विन्दून्तमुच्चार्ये परमात्मासनाय नम इति हृदये विन्यस्य कींचिद्वाङ्मुखः पूर्वाभिमुखः सदा तिष्ठन् कारणशरीरं गुणसाम्यरूपं पीठस्तोभं कल्पयेत् । ततः प्रणवं शक्त्यन्तमुच्चार्ये परमात्ममूर्तये नम इति हृदयादिमस्तकान्तं न्यापय- न्यूनोक्तसामान्यशरीरोपनिषत्सु खु वं सदाःयात्मके ब्रह्म ज्ञानपराशक्तिरूपिणीं श्रद्धञ्च- ऋगादिज्ञानमुद्रालसत्करचतुष्टयां सर्वोत्तमकारविचित्रां स्वात्मानन्दाजु भवसागर-

मंदिराची कल्पना करून, प्रणवाचा उच्चार करून, परमात्म्याच्या आसनाला नमस्कार अशी प्रार्थना हृदयात ठेवून, पूर्वाभिमुख किंवा काहीही असो, कारण शरीर गुणसाम्यरूप पीठस्थानी कल्पना करावी. नंतर प्रणव शक्तीचा उच्चार करून, परमात्म्याच्या मूर्तीला नमस्कार अशी प्रार्थना हृदयापासून मस्तकापर्यंत न्यास करावा. सामान्य शरीरोपनिषदांमध्ये सांगितल्याप्रमाणे, ब्रह्मज्ञान आणि पराशक्तीच्या रूपात श्रद्धा, ऋगादि ज्ञान मुद्रांनी युक्त अशा चार करांच्या साहाय्याने सर्वोत्तम प्रकारे विचित्र अशा स्वात्मानंदाने भरलेल्या सागरासारख्या

मयां भगवतो मूर्तिं संचिन्तयेदिति पीठमूर्तिं मन्त्रद्वयमेवात्राविधेये न्यस्तव्यमवन्निश्रितं तु कल्पनीयम् । अथैवंभूतमूर्तिंव्यापकस्य तत्त्साक्षिणः कूटस्थस्य परमेश्वरस्य परमात्मनो मूर्तिमतो मूर्तावाचाहनमाभासद्वारेण तद्व्यापकत्व- चिन्तनं कर्तव्यमित्याह—चतुरात्मेति । चतुर्णां सामन्यादिशरीराणामात्मा मवेदित्यर्थः । चतुरात्मकत्वेनैव प्रणवेन समस्तव्यस्तेन कराङ्गुलिन्यासौ कनि- ष्ठाङ्गुलिष्वड्नन्यासः समस्तेन देहे निन्यो व्यापकन्यासः समस्तस्य प्रणवस्य मूलाधारे न्यासो वयस्तस्य नामभिर्हृदयादिभूमि षट्सु समस्तस्य द्वादशान्तषोडश- न्तयोश न्न्यासः सूचितः । तथाहि । चत्वारोऽङ्कारोकारमकारोंकारा आत्मानो यस्स स चतुरात्मा तथाविधो भूतवेदि ह्यस्यार्थः । चत्वारो व्याप्यतयग्न्यादशः सेभ्या आत्मानो यस्मादङ्ग न्याससूचनमकारः । अथ पादमात्राखण्डयोः सूचितः पादन्यासः कर्तव्य इत्याह—सर्वमय इति । सर्वशब्देन सर्वात्मकं विराडादि- पादचतुष्टयमुच्चते तन्न्यासेन तन्मय इत्यर्थः । ऐश्वर्यशक्त्यात्मने शूलोकाय नमः । ज्ञानशक्त्यात्मने सूर्याय नमः । संहारशक्त्यात्मने डाक्षाय नमः । क्रिया- शक्त्यात्मने वायवे नमः । सर्वाश्रयशक्त्यात्मने आकाशाय नमः । इच्छाशक्- त्यात्मने मझापतये नमः । सर्वाधारशक्त्यात्मने पृथिव्यै नम इति पूर्वोक्त- नग्राणात्मगुणादेशु समार्ङन्यासः । (पुनरेकोनविंशातिमुखेषु तन्न्यासः । तत् समानादिन्यासे चित्तश्रोत्रवागादिन्यासे च तत्तच्छक्त्यात्मने नम इति योज्यम् । शक्तिमात्ररूपं हि भगवत् शरीरमितरत्तु स्थानमाकारपरिचारकादि- रूपेण क्ल्प्यम् । उत्तं च देहात्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूहां न तस्य कार्य करणं च विद्यते । न तत्त्साक्षिभ्यधिकश्र हयते, परेऽप्यस्य शक्तीर्विधैव श्रूयते स्वाभा- विकी ज्ञानबलाक्रिया चेति । अपाणिपादोदरमचिन्त्यशक्तिः परस्याम्यचक्षुः स श्रृणोत्यकारणः; अपाणिपादो जवनो ग्रहीता च । मन्त्रास्तस्मै प्रयोक्तव्या: । प्रणयनशक्त्यात्मने प्राणायापनशक्त्यात्मने व्यानयनशक्त्यात्मन् उदानयनश-

भगवंताची मूर्ती कल्पना करावी, असे म्हटले आहे. पीठमूर्ती आणि मंत्रद्वय यांचा न्यास इथे करावा. कल्पना करावयाची ती अविनाशित असावी. अशी कल्पना केल्यावर, त्या मूर्तीच्या व्यापकतेचा, तसेच त्या साक्षीच्या, कूटस्थाच्या, परमेश्वराच्या, परमात्म्याच्या मूर्तीच्या व्यापकत्वाचा विचार करावा. चतुरात्मा म्हणजे चार सामान्य शरीरांचा आत्मा. चतुरात्मक प्रणवाने कर आणि बोटांचा न्यास करावा. कनिष्ठ बोटांमध्ये अङ्गन्यास, सर्व देहात व्यापकन्यास, मूलाधारामध्ये प्रणवाचा न्यास, हृदयादि षट्स्थानी द्वादशान्त आणि षोडशान्त न्यास सूचित केला आहे. चत्वारोऽङ्कारोकारमकारोंकारा आत्मानो यस्स स चतुरात्मा, भूतवेदि ह्यस्यार्थः. चत्वारो व्याप्यतयग्न्यादशः सेभ्या आत्मानो यस्मादङ्ग न्याससूचनमकारः. पादमात्राखण्डयोः मध्ये पादन्यास करावा. सर्वात्मक विराटादी पादचतुष्टयाचा न्यास करावा. तन्मय होण्याचा हा अर्थ आहे. ऐश्वर्यशक्तीच्या रूपाने शूलोकाला नमस्कार, ज्ञानशक्तीच्या रूपाने सूर्याला नमस्कार, संहारशक्तीच्या रूपाने डाक्षाला नमस्कार, क्रियाशक्तीच्या रूपाने वायुला नमस्कार, सर्वाश्रयशक्तीच्या रूपाने आकाशाला नमस्कार, इच्छाशक्तीच्या रूपाने मझापतयाला नमस्कार, सर्वाधारशक्तीच्या रूपाने पृथ्वीला नमस्कार, इत्यादी गुणांच्या न्यासाचा उल्लेख आहे. एकोनविंशति मुखांमध्ये न्यास करावा. समानादि न्यास, चित्त, श्रोत्र, वागादि न्यास करताना तत्तच्छक्तीच्या रूपाने नमस्कार करावा. भगवंताचे शरीर शक्तिमात्र रूप आहे, इतर स्थानांची कल्पना आकार परिचारकादि रूपाने करावी. देहात्मशक्ती स्वगुणांनी निगूढ असते, तिचे कार्य करण नसते, तसेच तिच्यापेक्षा अधिक काही नसते, परंतु तिच्या शक्ती विधिवत् श्रूयते. स्वाभाविकी ज्ञानबलाक्रिया असते. अपाणिपादोदरमचिन्त्यशक्तिः परस्याम्यचक्षुः स श्रृणोत्यकारणः; अपाणिपादो जवनो ग्रहीता च. मन्त्रास्तस्मै प्रयोक्तव्याः. प्रणयनशक्तीच्या रूपाने प्राणाय, अपनशक्तीच्या रूपाने अपानाय, व्यानयनशक्तीच्या रूपाने व्यानाय, उदानयनशक्तीच्या रूपाने उदानाय

[ ३ तृतीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । ९७

कत्यात्मने समनयनेत्यकत्यात्मने ऽनुसंधानशकत्यात्मने तथा निःश्वयाहंकारसंकरूपश्रवणास्पर्शनादर्शनरसनप्राणवचनादानगमनाविसर्गानन्दराकत्यात्मन इत्यादिरूपेण । इति पादन्यासं कृत्वा वक्ष्यमाणं मन्त्रपाठकं व्यापकत्वेन विन्यास्य पादचतुष्टयं ध्यायेत्। ॐ उग्रं वीरं महाविष्णुं जागरितस्थानाय स्थूलप्रज्ञाय सम्राज्ञायैकोनविंशतिमुखाय स्थूलमूजे चतुरात्मने विश्वाय वैश्वानराय पृथिव्यग्नीवेदब्रह्मवसुगायत्रीमाहिपत्याकारात्मने स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्ष्यात्मने प्रथमपादात्मने नमः । ॐ ज्वलनंतं सर्वतोमुखं स्वप्रस्थानाय सूक्ष्मप्रज्ञाय सम्राज्ञायैकोनविंशतिमुखाय सूक्ष्ममूजे चतुरात्मने तैजसाय हिरण्यगर्भायान्तारिक्षयजुर्वेदविष्णुरुद्रत्रिशुबुदक्षिणाग्नियुकाकारात्मने स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्ष्यात्मने द्वितीयपादाय नमः । ॐ नृसिंहं भीषणं भद्रं सुप्तस्थानायैकीभूताय प्रज्ञानघनायाडडनन्दसुखायानन्दसुजे चेतोमुखाय चतुरात्मने प्रज्ञायेश्वराय युसामवेदरुद्रादित्यजगत्याहवनीयमकारात्मने स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्ष्यात्मने तृतीयपादाय नमः । ॐ मृत्युमृत्युं नमाम्यहं सर्वेश्वराय सर्वज्ञाय सर्वशक्त्ये सर्वान्तर्या ऽमिणे सर्वोत्कर्ष्यो ऽकाराय सर्वप्रभवाय सर्वाध्यक्षाय सोमलोककार्थवेदसंवर्तकाग्निमरुदिराडेकर्ष्यो ऽकारात्मने स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्ष्यात्मने चतुर्थपादाय नमः । ॐ मन्त्रराज्ञे ऽहिष्णायाहिष्णायानुभयप्रज्ञायामज्ञाय नामज्ञायामज्ञानघनायाहृष्टायाऽह्यवहार्यायाम्राह्यायालक्षणायाचिन्त्यायानव पदेश्यायैकात्म्यप्रत्ययसारायायामात्राय प्रपञ्चोपशमाय शिवाय शान्त्याद्वैताय सर्वसंहारसमर्थाय परिभवासहाय प्रभवे ऽव्यात्माय सदोज्ज्वलायाविद्याकार्यहीनाय स्वात्मवन्धहराय सर्वदा द्वैलतरहितायानन्तरुपाय सर्वादि ष्टानसन्मात्राय निरस्ताविद्यातमोमोहायाकृतिमहां-विमर्शायोंकाराय तुरीयतुरीयाय नम इति पुनः प्रणवेन सकृद्विचार्याऽऽड्‌न्यास-माचरेत्। ॐ उग्रं वीरं महाविष्णुं पृथिव्यग्नीवेदब्रह्मवसुगायत्रीमाहिपत्याकारभूषण्यात्मने सर्वज्ञानशकत्यात्मने हृदयाय नमः । ॐ ज्वलनंतं सर्वतोमुखं-न्तारिक्षयजुर्वेदविष्णुरुद्रत्रिशुबुदक्षिणाग्नियुकाकारसवः सूर्यात्मने ऽनादिबोधशकत्यात्मने शिखायै वषट् । ॐ नृसिंहं भीषणं भद्रं युसामवेदरुद्रादित्यजगत्याहवननीयमकारसवःशक्त्यात्मने शिरसे स्वाहा । ॐ मृत्युमृत्युं नमाम्यहं सोमलोककार्थवेदसंवर्तकाग्निमरुदिराडेकर्ष्योङ्कारभूवःस्वब्रह्मात्मने स्वात्मड्‌बललक्षणात्मने कवचाय हुम् । ॐ ओंकारभास्व-ल्सवर्णीयंशकत्यात्मने नेत्रत्रयाय वौषट् । ॐ मन्त्रराज्ञे ऽन्तारिक्षोकारयजुर्वेदविष्णुरुद्रत्रिशुबुदक्षिणाग्नियुकाकारसामवेदरुद्रादित्यजगत्याहवननीयसोमलोकोंकारार्थववेदसंवर्तकाग्निमरुदिराडेकर्ष्यो

९७

१३

श्रुतुरात్మाडथ महापीठे सपरिवारं तमेतं चतुः- समात्मानं चतुरात्मानं मूलाधारस्थितं प्रणवं

आसक्तीत्यादि ग्रंथाने तात्पर्यशक्त्या आत्मनोद्देशेन फोडित्येतन्निर्णयान् । पुनरेभ्यः- ष्यादिकं विन्यास्य बीजादिकं स्मृत्वा देवं ध्यात्वा परमानन्दामृतेन चतुर्मूर्त्यो- त्मभूताया देवताया: पूजा करव्येत्याह—चतुरात्मेति । मूर्तिश्चतुष्टयस्यच्यापकं तत्साक्षिणं परमानन्दवोधांशि ध्यात्वा मूर्तिंचतुष्टय्य तत्‍त्र महं भावयेत ।

इयमेवाडडत्मपूजा । पुनस्तस्य ह वै प्रणवस्य या पूर्वा मात्रा सा प्रथमपा- दोभयतो भवतीतियादिवाक्यैररिस्थानेव क्रमखण्डे कधितमुपासनं विधा- याडडत्मैव चतुर्मूर्तिंख्येण पृथक्पूजनंीय इति पीठादिकलपनापूर्वक्रमाह— अथ महापीठ इत्यादिना । अथाडडत्मपूजानन्तरं महापीठे वहिस्रुखसदात्मके गुणवीजरूपे मूलाधारस्थद्वादशदलेष्चतदलप्याकारे । सपरिवारं द्वादशदल- गतैः पृथिव्यन्तरिक्ष्युसोमलोकोकायाष्टकरूपैः परष्टदलगतैः सच्चिदानन्दपूर्णो आत्म- द्रयात्मकाशविमर्शरूपैश्वरुद्रेशर्वरविष्णुरसर्वेश्वररुद्रेश्वरसर्वेश्वरप- रिवारैः सहितामित्यर्थः । तं पादमात्राखण्डयोरुक्रमेतामिह पृथिव्य- कार इत्यादिना कथितं चतुःसंपातमानमकारादिसंवन्धितंवेनोक्तं पृथिव्या- दि:तुर्विधसंपकृरूपमकारादिसमष्टिरूपत्वादोंकारस्य सर्वत्र मन्त्रब्राह्मणयो- रैक्यं विवक्षित्वा चतुःसंपातमानमित्युक्तम् । आकारादिमिवैंभूतिमद्विर्वा विनाः स्वतश्वतुराष्टधात्मनामित्येवार्थः । अनेन च व्यष्टिदेवानां सर्वेषाम- विशेषेण समष्टिदेवतैयैकत्वमुक्तम् । तदंशंमूर्तिंचतुष्टयस्य यस्य विशेषेणैकत्वमाह— चतुरात्मानमिति । समष्टिविशिष्टस्थूलादिभिर्विश्तुरात्मानमित्यर्थः । यद्यपीह संपातमानं चतुरात्मानामिति तुरीयं मात्रासंबन्धस्य सक्कृद्रुस्य तदंशरूपस्थू- लादिचतुष्टयस्य तुरीयप्रणवेन विशेषसंबन्धप्रातिपत्त्यै वक्तव्यमापि नोक्तं नतव्यम् । मूलाधारस्थ्यापि प्रणवस्य तुरीयप्रणववहित्वाच्चत् पूर्व द्वात्रापि मझ्येऽ- षदलं पद्ममुपदिशन्त्याचार्याः । द्वादशान्तषोडशान्तयोरिव मूलाग्नौ मूलाधारग- तायावशिमणडलेद्वादशपं चित्स्काशरूपं क्रियांशक्तिजाठरेण संयुक्तं प्रणवं संछि- न्तयेत् ।

अथिरूपामित्युक्तत्वात्सपरिवारस्योकारस्यात्र शिरःपाण्यादिविविधष्टो विग्रहौ न कल्पनीयौः किंतु प्रलयानलाकैसमज्योतिरमात्ररूप एव चिन्तनीय इति गम्यते । अथ मूलाधारस्थमपि नाभ्यन्तरमुच्यीय तस्मिन्नश्रावनुष्ठेय्यप्रथमपा-

[ ३ तृतीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् ।

संदध्यात्मानं चतुरात्मानकारं ब्रह्माणं नाभौ सात्मानं चतुरात्मानुकारं विष्णुं हृदये सप्तात्मानं चतुरात्मानं मकारं रुद्रं भूमध्ये सप्तात्मानं चतुरात्मानं चतुःसप्तात्मानं चतुरात्मानमोंकारं सर्वेश्वरं द्वादशान्ते । सप्तात्मानं चतुरात्मानं चतुःसप्तात्मानं चतुरात्मानानन्दामृत-

दस्याष्टाक्षररुपमष्टदलं पद्मं संचित्य तत्त्वणिकायां प्रणवस्थाकारबीजबिन्दुनादशक्तिभिरिश्वतुरात्मकं चतुर्दलपद्मरूपं संचित्य तत्त्वणिकायां सरस्वतीमूलमकृतिसहितो ब्रह्मासर्वेश्वरो ध्येय इत्याह—सप्तात्मानमित्यादिना । अत्रापि सप्त-

सप्तात्मानमकारसंवन्धित्वेनोक्तं सप्तात्मानमकारेण सहाष्टात्मकं संबन्धित्वेनोक्तं चतुरात्मकं चतुर्दलपद्मो ब्रह्मासर्वेश्वरो मूर्तिश्चतुष्टयस्यास्तिरवक्तव्या । सप्तात्मानं चतुरात्मकं ब्रह्माणं नाभौ सात्मानमिति मध्ये ब्रह्मासर्वेश्वरकल्पमिरुक्ता । सप्तात्मानमकारसंवन्धित्वेनोक्तं सप्तात्मान-

रामित्यनुषड्यते । तथोत्तरवाक्येऽपि । अत्राष्टदले दक्षारसंवन्धित्वेन कथितपृथिव्याद्यष्टकरुपाजुष्ठपथमपादाक्षरसथा: साङ्झोपाङ्गवेदाश्वतुर्दलस्थब्रह्मब्रह्म-

मकाररूपं रुद्रसर्वेश्वरमुपामूलप्रकृतिसहितं तथा:प्रधानमप्रिमण्डलस्थं

ब्रह्मविष्णुब्रह्म रुद्रब्रह्मसर्वेश्वराख्य परिवारत्वेन ध्येया: । तत्राष्टदले दिक्षु वेदा: स्मर्तव्याः । आमिकोणे षड्जादि निर्ऋतिकोणे मीमांसा वायव्यकोणे न्याय ईशानकोणे इतिहासपुराणागमकाव्यनाटकादय । चतुर्दलेपग्रतो ब्रह्मासर्वेश्वरो

ब्रह्मविष्णुब्रह्म रुद्रब्रह्मसर्वेश्वराख्य परिवारत्वेन ध्येया: । तत्राष्टदले दिक्षु वेदा: स्मर्तव्याः । आमिकोणे षड्जादि निर्ऋतिकोणे मीमांसा वायव्यकोणे न्याय ईशानकोणे इतिहासपुराणागमकाव्यनाटकादय । चतुर्दलेपग्रतो ब्रह्मासर्वेश्वरो

दक्षिणतो ब्रह्मरुद्र उतरतो ब्रह्माविष्णु: पश्चिमतो ब्रह्माब्रह्मा । एवंमुत्तरत्रापि मूर्तिचतुष्टयस्यास्तिरवक्तव्या । सप्तात्मानं चतुरात्मकं ब्रह्माणं नाभौ सात्मानमिति मध्ये ब्रह्मासर्वेश्वरकल्पमिरुक्ता । सप्तात्मान-

दक्षिणतो ब्रह्मरुद्र उतरतो ब्रह्माविष्णु: पश्चिमतो ब्रह्माब्रह्मा । एवंमुत्तरत्रापि मूर्तिचतुष्टयस्यास्तिरवक्तव्या । सप्तात्मानं चतुरात्मकं ब्रह्माणं नाभौ सात्मानमिति मध्ये ब्रह्मासर्वेश्वरकल्पमिरुक्ता । सप्तात्मान-

मकारेण सहाष्टात्मकं संबन्धित्वेनोक्तं । अन्यथा ह्यष्टुबकसरसंवन्धायोगादिति । व्यक्तिसमष्टचो: सामान्नेनैवत्मविधाय तदंशानां स्थूलादीनांमप्येकत्वमाह—चतुरात्मकं रजःप्रधानं सोमपण्डलस्थं ब्रह्माणं

ब्रह्मासर्वेश्वरं सरस्वतीमूलमकृतिसहितं नाभां तेजोमध्येप्टदलस्थचतुर्दलकर्णिककरुपमुकारेग सहाष्टात्मकं संबन्धित्वेनोक्तान्तरिक्षादिसंप-

करुपमुकारेग सहाष्टात्मकं संबन्धित्वेनोक्तान्तरिक्षादिसंप-करुपमुकारेण सहाष्टात्मकं संबन्धित्वेनोक्तान्तरिक्षादिसंप-

करुपमुकारेण सहाष्टात्मकं संबन्धित्वेनोक्तान्तरिक्षादिसंपकरुपमुकारेग सहाष्टात्मकं संबन्धित्वेनोक्तान्तरिक्षादिसंप-

लपकृतिसहितं सच्वप्रधानं सूर्यपण्डलस्थं स्वहृदयेऽष्टदल उकारसंवन्धित्वेनोक्तान्तरिक्षादिकं चतुरात्मकं स्थूलादिमिरुकाररुपं विष्णुसर्वेश्वरं श्रीमूलपकृतिसहितं सच्वप्रधानं सूर्यपण्डलस्थं स्वहृदयेऽष्टदल उकारसंवन्धित्वेनोक्तान्तरिक्षादिकं चतुरात्मकं स्थूलादिमिरुकाररुपं विष्णुसर्वेश्वरं श्रीमू-

लपकृतिसहितं सच्वप्रधानं सूर्यपण्डलस्थं स्वहृदयेऽष्टदल उकारसंवन्धित्वेनोक्तान्तरिक्षादिकं चतुरात्मकं स्थूलादिमिरुकाररुपं विष्णुसर्वेश्वरं श्रीमू-

लपकृतिसहितं सच्वप्रधानं सूर्यपण्डलस्थं स्वहृदयेऽष्टदल उकारसंवन्धित्वेनोक्तान्तरिक्षादिकं चतुरात्मकं स्थूलादिमिरुकाररुपं विष्णुसर्वेश्वरं श्रीमू-

नतरिक्षाद्यात्मकं चतुर्दलपद्मोर्गतविष्णुसर्वेश्वरौ-

द्यवबलभद्रकृष्णकलिकामूर्तिभिराविष्टितेन(?) तन्मध्येस्योकाररुपं चतुर्दलपद्मागतो विष्णुसर्वेश्वरौ-

द्यवबलभद्रकृष्णकलिकामूर्तिभिराविष्टितेन(?) तन्मध्येस्योकाररुपं चतुर्दलपद्मागतो विष्णुसर्वेश्वरौ-

रादियुक्तं अनुसंदध्यात् । तथा सप्तात्मानमकारसंवन्धित्वेनोक्तं सप्तात्मानमकाररुपं रुद्रसर्वेश्वरमुपामूलप्रकृतिसहितं तथा:प्रधानमप्रिमण्डलस्थं

रादियुक्तं अनुसंदध्यात् । तथा सप्तात्मानमकारसंवन्धित्वेनोक्तं सप्तात्मानमकाररुपं रुद्रसर्वेश्वरमुपामूलप्रकृतिसहितं तथा:प्रधानमप्रिमण्डलस्थं

१ क. ग. व. छ. ' न्दात्मास्तररुपं प्रणवं शो' ।

१ क. ग. व. छ. ' न्दात्मास्तररुपं प्रणवं शो' ।

रूपमोंकारं षोडशान्ते । अथाडनन्वादामृतैनैतांश्वतुर्धा संपूज्य

भूमध्येsडदले मकारसंवन्थितवेनोक्तघुलोकाघात्मकारुढप्तृतीयपादाक्षरस्थशर्व-भवपञ्शुपतांशानभिमहादचंद्रुद्रग्रंमूर्तिभिरांघ्राष्टकतन(?) तन्मध्येस्थ मकाररूप पद्म-चतुर्दैलगतरुद्रसर्वेश्वरादियुतेडनुसंदध्यात् । तथा सषात्मानं मकारसंबन्धिमात्रासं-वान्थितवेनोक्तैः सोमलोकैरप्यात्मानमित्यर्थः । तथा चतुरात्मानं तत्संबन्ध-

स्थूलादिमिरस्तथा चतुःसषात्मानं मात्राचतुष्टयसंबन्धवेनोक्ताष्टकचतुष्टयेन चतुरष्टात्मानं तथा चतुरात्मानं तत्संबन्धरस्थूलादिमिरोंकारं तुरीयप्रणवरूपं सर्वेश्वरं गुणसाम्योपाधिशक्तिमण्डलस्थं मूलप्रकृतिमायासहितं द्वादशान्ते द्वाद्रि-शडलपद्मे मूलाधारस्थद्वादशलोकदेवताचिश्टे तत्ततष्टदलस्थसदादिमूर्ति-युते तर्कोर्णिकागतचतुर्दलस्थसर्वेश्वरचतुष्टयसयुक्तेडसुसंदध्यात् । तथा सक्षा-

त्मानं चतुरात्मानं चतुःसमात्मानं चतुरात्मानमोंकारं तुरीयमानन्दात्मरूपं गुण-बीजोपाधिं शक्तिमण्डलस्थं षोडशान्तेडषोडशद्वाद्रिर्शडदलचतुर्दलपद्मे: पूर्वोक्त-देवतादिमिश्र विशिष्टेडसुसंदध्यात् । अथोक्कमूर्तिचतुष्टयपूजा कार्येत्याह—अथे-

रान्सपरिवारांश्वतुर्धा चतुष्ट्यकारण देवतागुरुमन्त्रात्मपकारण । अथवा चतुर्येंति पूजासाधनानां जलगन्धपुष्पादिधूपदीपैनैवेद्यादीनान्दरूपाणां स्थूलादिरु-पेण पूड्यदेवतावचतुरात्मत्वयुक्तं देवतातद्रच्योः संबन्धयोग्यत्वप्रदर्शनाय । पूजावन्त्रास्वेचं प्रयोक्तव्या:- ॐ असुगं वीरं महाविष्णुं अं ॐ रजड

पाधये स्थूलविराटशरीराय विश्ववैश्वानरात्मने सर्वसृष्टष्टे ब्रह्मणे सरस्वतीसाहि-ताय सर्वज्ञाय सदात्मनेsडनदात्मनेsडसड्नाद्वयासंविंदे नारायणाय नरासिंहाय परमात्मने सपरिवाराय नमः । ॐ डं ज्वलन्तं सर्वतोमुखं डं ॐ सच्चोपाधये

सूक्ष्महिरण्यगर्भशरीराय तेजससूत्रात्मने सर्वपालकाय विष्णवे लक्ष्मीसहिताय सर्वज्ञायाडनन्दात्मनेsडसड्नाद्वयासंविंदे नारायणाय नरसिंहाय परमात्मने सपरिवाराय नमः । ॐ मं नृसिंहं भीषणं भद्रं मं ॐ तमउपाधये सौषुप्ताज्ञा-नशरीराय प्राज्ञेश्वरात्मने सर्वसंहर्त्रे सदाशिवायोमासहिताय सर्वज्ञाय सचिदा-

नन्दात्मनेsडसड्नाखण्डद्वयापरोक्षसंविंदे नारायणाय नृसिंहाय परमात्मने सपरिवाराय नमः । ॐ ॐ मृत्युमृत्युं नमाम्यहं ॐ ॐ गुणसाम्योपाधये व्याकृ-ताव्याकृतशरीराय नत्यप्रकाशात्मने सर्वातीतसारस्थतिसहिर्कत्र सर्वेश्वराय मूल-प्रकृतिमायासहिताय सर्वज्ञाय सदानन्दचिदात्मनेsडसड्नाखण्डद्वयापरोक्षसंविंदे

नारायणाय नरसिंहाय परमात्मने सपरिवाराय नमः । ॐ समस्तनिरेविवद्यैंगु-१ मः । छः अथ स्वान् । १२ लः 'रवय' । ३ रः 'ध्यान्त्युणा' ।

[ ३ तृतीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । ३०९

प्रायाशरीरायासड्ःमत्सगडूयाय स्वभासाड्‌भासितकृत्स्नायासड्‌बोधायासड्न-खण्डाड्र्यापरोक्षसदानन्दचिदात्मने स्वप्रबोधध्वस्तानर्थद्रैताय निरालम्बनविध-स्वायाहीनमहोदयाय नारायणाय नृसिंहाय परमात्मने सपरिवाराय नम इति ।

ॐ ह्रीं श्रीं क्रीं ई नमः । संसिद्धसमृद्धिदायप्रेमेयपरमेश्वरस्यै परमहंसिन्ये समस्तजनवाङ्मनसागोचरतिन्यै निरन्तरारम्भस्तिमितनिरञ्जनपरमानन्दसन्दोहपद-

प्रणवस्वरूपपरमपरायै विष्णुपत्न्यै विष्णवे हं ह्रीं ॐ स्वाहा नम इति देवस्य सूक्ष्मदेहे ब्रह्मज्ञानात्मके पुष्पाञ्जलिं कुर्याद्दक्ष्यमाणमन्त्रपङ्केन च । ॐ ह्रीं श्रीं क्रीं ईं नमो निरन्तरप्रथमायपरमसामरस्यायै स्वस्वात्मनिर्दयसमुन्मिषितनिमे-घोन्मेषपरम्परारम्भे सुवचछस्वच्छन्दस्पन्दमानविज्ञानवारिनिधये परमसूक्ष्मायै

विष्णुपत्न्यै विष्णवे महामायायै हं सां ई ॐ स्वाहा नमः । ॐ ह्रीं श्रीं क्रीं ई नमः स्वसङ्कल्पबलसमुन्मूलितभगवद्द्वयाश्रितभावस्वभावने स्वेच्छावेशावि-जृम्भमाणासच्चिद्विभूतिमूर्तिकरचतुर्गुणगणप्रविभूतिपरममहानुभावायै पूर्णोष्ण-

ईड्गुष्यमहाच्छायायै परमस्थूलायै विष्णुपत्न्यै विष्णवे मायायै पङ्क्वबिन्दवे हं ह्रीं ई ॐ स्वाहा नमः । ॐ ह्रीं श्रीं क्रीं ह्रीं ह्रीं ह्रीः नमो नित्योदितश्रुदितम-हानन्दपरमैः सुन्दरभगवद्विग्रहकाशे विविधसिद्धजनास्पदश्रीगुणयप्रसरमयपरम-

सच्चरूपपरमच्योमस्वभावायै विचित्रानन्तनिमेलसुन्दरभोजालभकारपरिणाम-प्रवीणस्वभावायै परमसूक्ष्मस्थूलरूपसूक्ष्मायै विष्णुपत्न्यै विष्णवे महामायायै पङ्क्वबिन्दवे हं ह्रीं ह्रीं ॐ स्वाहा नमः । ॐ ह्रीं श्रीं क्रीं ई नमः

स्वसङ्कल्पसमीरनसमर्य्यमानबहुविविधजीवकोशविमृष्टपुञ्जे कलपितकालकल्प-निकल्पयोधेन पिण्डितवायै लीलामन्दारचितिमोक्तभोग्यभोगोपकरणभोगगण्प्र-

दैकमहासिन्धवे सूक्ष्मस्थूलरूपैःपञ्चशूलायै विष्णुपत्न्यै विष्णवे महामायायै पङ्क्वबिन्दवे हं ह्रीं ह्रीः ॐ स्वाहा नमः । ॐ ह्रीं श्रीं क्रीं ह्रीं हीः नमः समस्तजन-

गदुपकारस्वीकृतबुद्धिमुद्रोप्तप्रज्ञासुन्दरायै द्विधाचतुष्टय(१)नमेपितसमस्तजन-लक्ष्मीकरींतिजयमायाभवात्मकसमस्तसंपदैकनिधये समस्तचक्रसूत्रधारायै सम-स्तजगत्संभोगसौभाग्यदायिनि विविधविषयोपभोगशर्मणि नारायणाढूनस्थितायै

ॐ श्रीं ह्रीं क्रीं ह्रीं हीः नमो नारायणाय नरसिंहाय लक्ष्मीनारायणाभ्यां स्वाहां ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं । अथ नैवेद्यानन्तरं पूजनादिभि राजोपचारादिभिश्र

संपूज्य भगवन्मतिपसन्नं संचित्याधिकारिखण्डे वक्ष्यमाणेन क्रमेण मन्त्रराजंनमस्कारखण्डे वक्ष्यमाणक्रमेण मन्त्रराजेन नृसिंहपदेन च ब्रह्मात्म-जमाश्रित्य नमस्कारखण्डे वक्ष्यमाणक्रमेण मन्त्रराजेन नृसिंहपदेन च ब्रह्मात्म-

कर्तवं प्रतिपद्य क्रमेण प्रणवनिष्ठां प्राप्य संधानखण्डे वक्ष्यमाणप्रक्रमेण ।

१ व. १३ ट. १४ ह्रीं । १३ ट. १ पस्थायै । १४ ट. १ ह्रीं हीः । १५ ट. १हा श्री ।

कतवं प्रतिपद्य व्यतिहारखण्डे वक्ष्यमाणप्रकारेण व्यतिहृत्यापि ब्रह्मात्मतत्त्वं संचित्याथानुज्ञांप्रणवंप्राश्रित्य द्वादशसाहस्रसंख्यं त्रयस्त्रिशाधिकलत्रिशशुतं त्रिस्सहसवारमष्टोत्तरसहस्रसंख्यं त्रयस्त्रिशाधिकत्रिशतवारमष्टोत्तरशतसंख्यं त्रयस्त्रिदशात्रिवारमेकवारं वा शक्त्यनुसारेण जप्त्वा जपं देवाय सम्पर्य वक्ष्यमाणमनुत्रत्रयेण पुष्पाञ्जलिं कुर्वीत् । ॐ अं हंसात्मकं योङ्पामग्रेस्तेजसा दीप्यमानः स नो मृत्योः ख्यातां नमो ब्रह्मणे ।

विश्वनाथाभिः । ॐ नमो भगवते ऋषिसिंहायॐडत्मने ब्रह्मणे । व्यासत्मकाराय सर्वसाक्षिणे परमेश्वराय । सर्वगतायाद्वयाय व्यापकतमाय मायिने तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । ॐ अं उग्रं हः अं वीरं हं अं महाविष्णुं हः अं ज्वलन्तं हः अं नृसिंहं हः अं भीषणं हः अं भद्रं हः अं मृत्युमृत्युं हः अं नमामि हः अं अहं हः ॐ तत्सद्ब्रह्मणे तत्सत् ।

ॐ नमो नमोडऽरोहिमरियोऽमृतात्यायाश्चिकायामोहायानायापिपासायाद्रेताय । ॐ ह्रीं सं हः सङ्डहं स्वाहा हंस सर्वप्रकाशकाकृतिमापूर्णोऽहमकारायं सर्वोऽय सर्वान्तर्यामाय सर्वोत्मनेॐडद्वयायैककाराय प्रकाशाय । ॐ नमो ब्रह्मण ॐ नमः संहर्त्रे सततं महिने । ऐं हं उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखं नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् । अं नम इत्यनेनाकारमनुत्रेण देवस्य वामबाहुमूले विचित्रामन्त्ररचितां विचित्रां मालां प्रयच्छेत् ।

ॐ उं उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् । ऐं नमो भगवते नृसिंहायॐडत्मने ब्रह्मणे विष्णवे सर्वोत्तमोत्तमोंकाराय परमार्थसत्यस्वरूपाय स्वप्रकाशायाद्वयायानपदर्शनद्वयोत्कृष्टाय नारायणाय विष्णवे वामनाय वासुदेवाय श्रीमद्रे तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् । ॐ उं उग्रं हः उं वीरं हु: उं महाविष्णुं हु: उं ज्वलन्तं हु: उं सर्वतोमुखं हु: उं नृसिंहं हु: उं भीषणं हु: उं भद्रं हु: उं मृत्युमृत्युं हु: उं नमामि हु: उं अहं हु: ।

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । ॐ नम उत्कृष्टयोत्पादकायोदुद्रष्ट उदुत्कर्ष उदुत्पथवारकायोदुद्र्याऽऽनतायो-द्दुदुत्सीर्णींविकृतये । ॐ नमो नारायणाय सर्वनिर्णायकाकृतिमपूर्णो-न्मेष-हेप्सोकाराय । ॐ नमो विष्णवे उं नमः सर्वविचिकित्सानिरासपूर्णोन्मेष-हेप्समात्रेऽपि ( ?) । ॐ उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखं नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् । ॐ नम इत्यनेन भगवतः कण्ठ आपादलम्भनं मालां दद्यात् । ॐ मं डयम्वकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् ।

[ ३ तृतीयः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् ।

वन्धनानृत्योऽमुषीक्षीय मामृतात् । ॐ नमो भगवते नृसिंहायाऽऽस्त्मने परब्रह्मणे देवाय रुद्राय महाविभूतिमकाराय महात्मने भिन्नरूपाय स्वप्रकाशाय प्रत्यग्न्र- झाणे व्यापृतमायोत्कृष्टतमाय सर्वप्रत्यक्तमाय सर्वज्ञाय महामायाविभूतये तत्पू- रुषाय विद्रहे महादेवाय धीमहि । तच्चो रुद्रः पचोदयात् । ॐ में उग्रं हुं में वीरं हुं में महाविष्णुं हुं में ज्वलनतं हुं में सर्मेतोमुखं हुं में नृसिंहं हूं में भीषणं हुं में भद्रं हुं में मृत्युयुमृत्युं हुं में नमामि हुं में आहं हुं में ॐ ह्रीं हौं नमः शिवाय हूंः सोडहं में ॐ महते महसे मानाय मुक्ताय महादेवाय महे- श्वराय महासते महाचिते महानन्दाय महाप्रभव ॐ ह्रीं हौं नमः शिवाय में सर्वमहत्तमं ब्रह्ममहत्तं मकाराय सर्वजनन्माय सच्चिदानन्दरूपाय वाङ्मनो- गोचरातिगायाऽऽनन्दानुभवस्वरूपायाऽऽत्मप्रकाशाय ।

ॐ नमः शिवाय में सर्वमनोद्रष्ट्रे सर्वनिर्वाहकाय सर्वप्रत्यूहकाय सर्वसंपीड़काय सर्वभक्षकाय स्वात्मस्वरूपदात्रे डत्यग्रायातिवीरायातिमहते डतिविष्प- चेऽतिज्ज्वलते डतिसर्वेतोषमुखायातिनृसिंहायातिभीषणायातिभद्रायातिमृत्युमृत्यवे डतिनेमामृतयहंकाराय स्वपहिमस्थाय हरः( ? ) में उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलनतं सर्वतोमुखं नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युयुमृत्युं नमाम्यहम् । में ॐ नम इत्यनेन मन्त्रेण दक्षिणहस्तमूले मालां प्रयच्छेत् । एवं पुष्पाझलिंय कृत्वा ।

ॐ उग्रं० इति नमस्कारखण्डे वध्यमाणेन मन्त्रेण स्तुतिनमस्कारौ कृत्वा । ॐ उग्रमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ वीरमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ महाविष्णुमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ ज्वलनत्मात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ सर्वतोमुखमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ नृसिंहमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ भीषणमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ भद्रमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ मृत्युयुमृत्युमात्मानं नृसि- हमहं नमामि । ॐ सर्वनमस्कार्यमात्मानं नृसिंहमहं नमामि । ॐ सर्वात्ममात्मानं नृसिंहमहं नमामि । इति च स्तुत्यादिकं कृत्वा पूर्वोक्तमालामन्त्रयिं समुच्चित्य पटेत् । भगवतो मस्तकात्पदातान्ताल्मवर्गीं ध्यापिन्यीं मालां दशवा । भगवत्स्त- म्प्रतिसंतुष्टं सान्चिन्त्य सदादिमन्त्रवत् । नमस्कारखण्डे वक्ष्यमाणैः स्तुतिनमस्कारै- रुकुर्वीत भेदमतीपत्तिरूपमात्मसमर्पणं कुर्यात् ।

ॐ उग्रं सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यक्षम- दातमानं नृसिंहं परमात्मानं पैरं ऋज्वाहं नमामि । ॐ वीरं सच्चिदानन्दपृ- मृत्यवसदात्मानं नृसिंहं परमात्मानं पैरं ऋज्वाहं नमामि । ॐ महाहातं सच्चिदा- नन्दपूर्णप्रत्यक्षदात्मानं नृसिंहमित्यादि । ॐ विष्णु सच्चिदानन्दमित्यादि । ॐ- ड्वलनतं सच्चिदानन्दमित्यादि । ॐ सर्वतोमुखं सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यक्षमद-

तथा ब्रह्माणमेव विष्णुमेव रुद्रमेव विभक्तांशीनेवाविभक्तांशीनेव

त्मानं नृसिंहामित्यादिना । ॐ भोषणं सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यक्सदात्मानं नृसिंह-मित्यादिना । ॐ भद्रे सच्चि० । ॐ मृत्युर्मृत्युं सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यक्सदात्मानं नृसिंहं परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामि० सन्मन्रनवक० । ॐ उग्रं सच्चिदानन्दपू-

र्णप्रत्यगनन्दात्मानं नृसिंहं परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामीत्यानन्दमन्त्रनवक० । ॐ उग्रं सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यगननत्ता-त्मानं नृसिंहं परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामीत्यानन्तमन्त्रनवक० । ॐ उग्रं सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यगात्मन्नृसिंहं परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामीत्याघात्म-न्नृसिंहं परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामीत्याघात्प्रणवं जप्त्वापूजारिपूर्ते विधाय चतुर्मूर्तियोगं कुर्यात् । तथाहि प्रणवमुखे रन्नमृतमासाव्य मूर्तिंच-तुष्टयमुपहारैरैश्वरधा संपूजय मूर्तिंचतुष्टयमेकीकृत्यामृतमासाव्योदिति चतुर्मूर्तियोगम-कारः । एवं चतुर्मूर्तियोगं कृत्वा ब्रह्मयोगः कर्तव्य इत्याह—तथा ब्रह्माणमे-वति । तथा यथा चतुर्षु स्थानेषु मूर्तिंचतुष्टयं स्मृत्वा संपूजय तेजोमयमूर्तिंचतुष्टयं

संहृत्यामृतासावणलक्षणशचतुर्मूर्तियोगः कृतस्तथा ब्रह्माणं ब्रह्मसर्वेश्वरमेव सर-स्वतीमूलमक्रतिसाहितं सपरिवारं संचिन्त्य पूजादिकं कुर्यादित्यर्थः । अथ विष्णु-योगमाह—विष्णुमेवेति । चतुर्ष्वपि स्थानेषु विष्णुं सर्वेश्वरमेव श्रीमूलप्रकृतिसहितं सपरिवारं संचिन्त्य पूजादिकं कुर्यादित्यर्थः । रुद्रयोगमाह—रुद्रमेवेति । चतुर्ष्वपि

स्थानेपु रुद्रमेवोमामृलप्रकृतिसहितं सपरिवारं स्मृत्वा पूजादिकमाचरेत् । भेदयोगमाह—विभक्तांशीनेवेति । विभक्तांनशरीरांश्रीनेव्रह्मा-दिदिसर्वेश्वरानेव प्रकृतितयासहितान्सपरिवारांश्चतुर्ष्वपि स्थानेषु संचिन्त्यार्च-नादिकमाचरेत् । आस्पिन्योगे सर्वत्र द्वात्रिशदक्षतुर्दशलाने पञ्चानि पूर्वोक्तदेव-ताविंशिष्टानि स्मर्तव्यानि । तत्र पीतश्वेतुरुष्खः शुक्लश्ववाक्ष्मालादण्डक०मण्डलुध-रश्वतुर्बाहुब्रह्मा । अक्षमकपटकसुद्राकलशधारा श्वेता सरस्वती । विष्णुश्चक्र-क्गदापद्माघरो विद्युद्वर्णः । पद्माद्यश्रीफलाभयधारा रक्ता श्रीः । परशुहरिणशूलक-पाशाङ्कुशाभयवरधारा इयामोमा । सर्वत्र मूर्तित्रयमेकीभूयुतं ध्येयम् । शक्तियस्तु मूर्त्यड्कमध्ये वामोरुदेशे वा ध्येयाः । अष्टदलेपु च वेदा-दिकं वाराहादिकं शवोदिकं सदादिकमित्याद्यावरणचतुष्टयं प्रत्येकं ध्येयम् । अथाभेदयोगमाह—अविभक्तांशीनेवेति । अविभक्तानेकशरीरांश्रीनेव्रह्मादि-

लिङ्गरूपानेव च संपूज्योपहारैरश्वरूर्ध्वाड्ङ्ग लिङ्गान्स- हत्य तेजसा शरीरत्रयं संग्याप्य तदधिष्ठानमात्मानं संज्वाल्य ततेजं आत्मचैतन्यरूपं बलमवष्टभ्य चक्रत्न्यविभागस्वरूपमूलप्रकृतिमायासहितान्सपरिवारांशच चतुर्थोपी संचिन्त्य पूजादिकमाचरेत् । तत्र सर्वेश्वरो हरिणपरशुशाङ्खचक्राक्षवलयडिण्डधररत्नमुकुटो- मिंदेरयवर्णीं ध्येयः । पाशाक्षहूपबद्धत्रयमुद्रापुस्तकधरा त्रिमुखयनिर्देशयवर्णीं प्रकृति: स्मर्तव्या । लिङ्गयोगमाद—लिङ्गरूपानेव च संपूज्योति । सशक्तिकान्सपरिवारान्ब्रह्मादीन्सर्वत्र ज्योतिलिङ्गरूपानेव संचिन्त्य पूजादिकमाचरोदि- न्स्वर्यः । पूजासाधनं प्रकारं चाऽऽह—उपहारैरश्वरूर्ध्वेभि: । उपहारैरमृतरूपैरर्घ्य- पात्रादिभिर्‌जेलादिभिर्वा । चतुर्धेत्यस्यार्थो व्याख्यातः पूर्वमेव । संपूज्य पुनः किं कर्तव्यमित्याह—अर्थ लिङ्गान्संहत्येत्यादिना । अथ पूजानन्तरं लिङ्गान्स्था- नचतुष्टयस्थड्योतिलिङ्गानानि प्रणवोच्चारण संहत्यैकीकृत्याड्मृतमास्वाद्य सचे- देवतात्मकं तत्तेजो वर्जयेदित्यर्थः । अर्थ च योगक्रमोऽत्रोक्तः पूर्वत्राप्यनु- सन्धेयः । चिदवष्टमभयोगमाह—तेजसा शरीरत्रयं संग्याप्येत्यारभ्यावष्टभ्ये- तेन । तेजसा पूर्वोक्तेन सर्वदेवतात्मकेनाडSनन्दामृतवर्षीतेन शरीरत्रयं यस्मि- न्स्थूलसूक्ष्मकारणलक्षितस्य शरीरत्रयस्याऽऽन्तरिंदं पूजादिकं कृतं तच्छरीरं तेन तेजसा । तत्त्र यथापकलरूपेण भेदेन संग्याध्य सम्यक्स्वाद्याऽऽभ्यन्तरं व्याप्ते- त्वर्यः । नतु सामान्यशरीरिं ब्रह्मज्ञानपरशक्त्यातमकं देवस्य शरीरस्त्वेन संकल्पं तत्स्थं सर्वं कृतं तदेव च शरीरमिह सर्वदेवतात्मकं तेज उच्यते । तदनेन शरीरेण नाथं दोषः । यतो न पीठादिरूपतत्कल्प- नामात्रेण शरीरत्वं कारणादेरपगच्छति कारणादिरूपत्वरीमेव हि परोक्तं धिष्णानत्वादिना पीठादिकमुख्यते । अतस्तेन साक्ष्याकारज्ञानात्मकेन तेजसा शरीरत्रयं संज्याप्य तदधिष्ठानं शरीरत्रयस्याऽऽध्यिष्ठानभूतं ब्रह्मात्मकं चैतन्य- रूपं संज्ञ्वाऽध्य शरीरान्तयं संज्यापकज्ञाने तेजसा च शरीरत्रयेंडपि ज्ञातेजसा कवलीकृते तद्वृत्तिकिचिदेजोभावमापन्ने विभृध्येतेत्यर्थः । तदेवंभूतं तेजः शरीर- त्रयप्रपकमत्मचैतन्यरूपं बलं तस्मिन्निह ब्रह्मज्ञानते जसि ब्रह्मात्मकचैतन्यं शारी- रवृत्तिसहारकमात्ररूपमभिव्यक्तिक्रमति । तत्तेज आत्मचैतन्यरूपमित्यच्यते । बलं च शु तत्तेजः सर्वदैतपरिभवे संहारसाऽर्थ्यरूपत्वाचस्य तद्वलमवष्टभ्य । अत्यवधा-

तत्तेजः सर्वदैतपरिभवे संहारसाऽर्थ्यरूपत्वाचस्य तद्वलमवष्टभ्य । अत्यवधा-

तस्य गुणैरेक्यं संपाद्य महास्थूलं महासूक्ष्मे महाकारणे च संहत्य मातृाभिरातिनिर्जित्यनुजीविकल्पपरित्यागेन च सर्वचालनपरित्यागपूर्वकं चेतःसाक्ष्येकाकारत्वापादनं तदवस्थं चिद्रूपं नाम । एवं शरीरचतुष्टयं संहारोनुच्चवं कृत्वा गुणयोगः कर्तव्यो मन्त्रमध्यमयोः संहार्योऽयं गुणैरेक्यं संपादयेत् । गुणैरेरैदिमत्त्वाद्द्बोत्कर्षादुभयभयत्वाद्द्वा मितेरपीतेर्वा तुरीयत्वाच्चिद्रुपत्वात्सूक्ष्मत्वाद्वीजात्मकत्वात्साक्षित्वाच्चेतयुक्तरेकत्वं वाच्यवाचकयोरेकत्वं संपाद्य संचित्येत्यर्थः । अथ मन्त्रमध्यमयोः संहार्ययोगोडपि तस्य हि वै प्रणवस्य या पूर्वा मात्रा सा प्रथमपादोऽभयत्तो भवतीत्यत्रोक्तक्रमेण केवलमणुवोचারণेन कर्तव्य इत्याह--महास्थूलमित्यादिना । महास्थूलं विराडात्मकं स्थूलशरीरं । महत्त्वं चास्य पूर्वमध्यमयोः पराच्छरीरमपेक्ष्य । महासूक्ष्मं हिरण्यगर्भोSत्मकं सूक्ष्मशरीरमध्यात्मसूक्ष्ममपेक्ष्य । महाकारणमीश्वराख्यं वस्तं वहिर्यूलसदात्मकं प्रथमावस्थं च सत्समस्तसंसारवासनाविशिष्टतया बद्धमूखोऽसुकर्तवेन साक्ष्येकाकारत्वाभावात् । किंचिद्द्वैतहिमुल्मकेन हि कारणात्मकं सतत्त्वयाडपि सर्वजगत्कारणत्वेन महाकारणं भवत्यध्यात्मपरिच्छिन्नत्नसौपचाररीरमपेक्ष्य । संहारसाधनमाह--मातृाभिरिति । उत्तगुणैर्विराडादिपादरुपाभिरकारोकारमकाराभिरितिर्यर्थः । अत्र मातृाभिरित्येवोक्तत्वाल्लयप्रणवनाद्यं योगः कर्तव्य इति गम्यते । प्रकरणबलाल्लयपादसंयोगेडपि न दोषः । अयं कारणसंहारायोत्पादियोगमाह--ओतेत्यादिना । ओोत्पादियोगास्तुत्कास्तुरीयखण्डे चोच्यते । ततोऽदियोगानन्तरमेवोतादिमन्त्रास्तुरीयखण्ड एव सूचिता ज्ञातव्या ।

ॐ नमो भगवते नृसिंहायड्डष्ट्रम ओत्मोतादिमावाय सर्वॉधिष्ठानाय सर्वोत्तमने सर्वोत्तमाय सर्वात्मकाय परमार्थसदात्मने व्याप्ताय सत्सिद्धानन्दघनैककारायचवाह्योचार्यायडड नमः ॐ नमो भगवते नृसिंहायों कारात्मने ओत्मोतादिमावाय सर्ववाचकाय वाच्यात्रुरूपाय सर्वरूपात्तमने चिन्मात्रूपाय सर्वोत्तमने परमेश्वरायाभिन्नायामृतायाभयाय परब्रह्मणे नम इत्युक्तमन्त्रः १ । ॐ नमो भगवते नृसिंहात्मने सर्वचैज्ञात्रे सदात्मदर्शडडरुपायाविक्रियायाद्वैताय नमः । ॐ नमो भगवते नृसिंहोकारात्मने सर्वचैज्ञात्रे वाङ्मात्ररूपप्राण सर्वरूपात्तमने परमात्मकार्यें परब्रह्मणे नम इत्यनुज्ञातृमन्त्रः २ । ॐ नमो भगवते नृ सिंहात्मनेSडडहु-

चिन्तयन्त्र्यसेत् ॥ इत्यर्थवेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीयेऽष्टोत्तरशतोपनिषदि तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ तं वा एतमात्मानं परं ब्रह्मोकारं तुरीयकाराग्रविशोटमनुष्ठुभा नत्वा प्रसाधोमिति

हेकरसाय मज्ञानघनायाड्डिसिद्धायाड्ड्राय नमः। ॐ नमो भगवते नृसिंहायोकारात्मनेड्डनुजोकरसाय सर्वात्मकाय वाड्मात्ररूपाय सर्वरूपात्मने चिन्मात्ररूपाय सर्वात्मने परमेश्वरायाभिन्नायामृतायाभयाय परब्रह्मणे नम इत्यनुजपामन्त्रः ३। ॐ नमो भगवते नृसिंहायोकारात्मनेड्विकल्पायाड्ड्राय नमः। ॐ नमो भगवते नृसिंहायोकारात्मनेड्विकल्पायाड्ड्राय चिन्मात्ररूपाय सर्वत्मने परमेश्वरायाभिन्नायाभयाय परब्रह्मणे नम इत्यविकल्पमन्त्रः ४। एतमेवैकेश्वरुद्रदेवयोगे: सर्वेऽपि जगत्स्वात्प्मात्रातत्मतया विलाप्यनुशासनखण्डे वक्ष्यमाणलक्षणं परमात्मानं हंसः सोऽहमित्यात्मत्वेन प्रतिपद्यानुज्ञापणवेन चिदात्मकेन चिदचिदात्मकेन वा सर्वदा स्वात्मस्थो भवेदित्यनुष्ठानक्रमसंक्षेपः। विस्तारस्तु तत्त्वतिपादकेषु ग्रन्थेषु दृश्यः॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करानन्दपादशिष्यश्रीमद्धियारण्यमुनिश्वरकृतौ श्रीनृसिहोत्तरतापनीयेऽष्टोत्तरशतोपनिषदि तृतीयः खण्डः ॥ २ ॥

अथ स्तुतिनमस्कारविशिष्टां प्रतिपत्तिं वक्तुमारभते—तं वा पतिमिति । तं विराड्वैश्वानराहिरण्यगर्भसूत्रात्मप्राज्ञेश्वरौंकृतब्रह्मरूपमेतं स्थूलं विश्वं सूक्ष्मं तेजसं साड्ख्यपुराणाच्याऽऽकृतप्रत्यग्रूपमात्मानमेतत्सर्वव्यापकं चराचरं परमं ब्रह्म परब्रह्मरूपमोंकारं चतुर्विधाकारोकारमकारार्थमात्रारूपं चेत्यर्थः । तुरीयोंकाराग्रविद्योतमेतादृपस्य तुरीयोंकारस्य विन्दुनादशक्त्यैशान्तरूपस्याम्रे पूर्वभागे साक्षित्वया विद्योतमानं प्रकाशमानं स्वत एव तमात्मानं मनुष्ठुभा नमामिपदपचेन्तया स्तुतिपूर्वकं नत्वा प्रसाधं तत्त्वसाक्षात्करणसंसाधनारसामर्थ्ये: सन्नोऽमिति संहित्य चतुर्मात्रोंकारमुखचन्द्रान्विराडादिकं क्रमेण

संहत्याहमित्यनुसंध्यादथैतदेवाडडत्मानं परमं ब्रह्मोंकारं तुरीयोंकाराग्रविद्योतमेकादशात्मनमाति मानं नारासिंह नत्वोमीति संहत्यनुसंध्यादथैतदेवाडडत्मानं परमं ब्रह्मोंकारं तुरीयोंकाराग्रविद्योतमं प्रणवेन संधिन्त्यानुष्ठुभा

संहृत्याहमित्यनुसंध्याद्। आवाङ्मनसहंपदेनावाङ्मिष्ठं तुरीयतुरीयमाद्वितीयमात्मान नम्नुचिन्तयेदित्यर्थः। अत्र नत्वोति वचनं (नेन) नमामिपदस्य नमस्कार एवार्थः। तथा चोपनिष्यादिदृष्ट्यन्तपदानां यथाश्रुत एवार्थः। उपासना चेयमनुष्ठुप्पा दमात्रामिश्रा न. भवति। अनुष्टुभस्तुरीयप्रतिपत्तिमात्रशेषत्वाद्। तुरीयोंका राग्रविद्योतभनुष्ठुभा नत्वोति युक्तं। ओमिति, सहृत्याहमिति वचनेनैव प्रणवेनव संहारः। अयमर्थः। चतुर्मात्रोंकारं समुच्चारंस्तस्य सामर्थ्येस्य साक्ष्रकं तुरीयं तुरीयं परमात्मानं मृत्युमृत्युमुपिमिपदर्चनंतथाडडजुष्ठुभा स्तुत्या। नमामिति मनसा कायेनोभाभ्यां प्रणम्य प्रणवमुच्चरन्सर्वे संहृत्याहमिति पूर्णोंडहंबिश्वरूपेण ब्रह्म ज्ञानेनावशिष्टमात्मानमनुसंध्यादिति। अथानुष्ठुप्पदसाधनां स्तुतिनमस्कारविधि ष्ठामुपासनामाह-अथैतदिति। अथशब्दः ऋमार्थः। ऋमस्तु ऋमखण्ड एवार्माभि रुक्तः। पतमेव तु एतदित्युक्तमेवेत्यर्थः। विद्योतमित्यन्तमुक्तार्थम्। एकादशा त्मानुगृहैतवादिगुणभेदैवैशिष्ट्यादेकादशस्वरूपमात्मानं प्रत्यग्रूपं नारासिंहं स्वात्म नमस्कं परं परमात्मानं नत्वा स्तुतिपूर्वकं नमस्कृत्य तत्प्राप्तिलक्ष्यव्रीतः सन्नो मिति सर्वे संहरिष्यष्टि ब्रह्म स्वप्रकाशमनुसंध्याद्यात्। तदात्मनाडडवतिष्ठते स्पर्थः। अयं भावः। ओंकारं समुच्चारंस्तुरीयतुरीयं प्रतिपद्योप्रभृतिम्याधेकैन पदेनोग्रत्वा दिगुणाविशिष्टं तमेव संधिन्तयन्स्तुत्वाडडत्मानं नृसिंहोऽहंमिति तमेव वाक्यार्थरूपं स्तुत्वाडहं नमामिति स्वात्मसमर्पणलक्षणं नमस्कारं विधाय वीरादिमन्त्रैरप्येवमेव स्तुतिनमस्कारौ कृत्वा पुनः प्रणवसुचार्य सर्वे संहृत्य स्वात्मन्य वतिष्ठतेति। मन्त्रास्तु ऋमखण्डे लिखिता दृश्यच्या। पुनरपि परसाधनं नमस्कारादिविशिष्टं चिन्तनान्तरमाह भगवतः प्रसादातित्यार्थम्- अश्रेतमेवेह्यादिना । उत्त्कृष्ट माथे एवार्थशब्दः। एतमेवेत्यादि विद्योतमित्यन्तमुक्तार्थम्। प्रणवेन चतुर्मात्रैण तुरीयतुरीयपर्यन्तं प्रत्यगात्मानं त्वंपदार्थरूपं संधिन्त्योतिं प्रणवेन संधिन्त्योत्य स्पार्थः। उत्तरानुष्ठुभा परमं ब्रह्म संभार्येतिविशेषश्रवणादहंपदेनाडडत्मान-

१०८ भ्रीमद्विद्यारण्यमुनिविराचिततदीपिकासमेत-। [४ चतुर्थेः संण्डः]

सच्चिदानन्दपूर्णात्मसु नवात्मकं सच्चिदान-

न्दपूर्णात्मानं परमात्मानं परं ब्रह्म संभा-

वाद्येत्यहंपदेन शोधितस्वपरार्थाद्वैतश्रवणाज्ञानध्येयत्वेन नश्वरन्तर्गतेः पदं वीरं महाविष्णुं उच्चलनंतं सर्वतोमुखं नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युंमितिपदैरित्यर्थः । अविशिष्टविनियोगान्तरश्रवणादहंपदेन आत्मानमादाय नमसा ब्रह्मणैकतृप्ति-

दिति नमाम्यहमिति पदद्वयं तावच्छोधितमतत्यगात्मदाने तस्योपग्रादिप्रदानवैक-शोधितब्रह्मणैकत्वमितिपत्तौ च विनियुक्तम् । अर्थादेवाविष्टं नृसिंहपदं नवप-दविशिष्टब्रह्मवाचकमिति गम्यते । तदिदं त्रिसिहुरूपस्य ब्रह्मणो वाचकंपदं मुख्यभूतविशेष्यवाचकं युक्तम् । अतोऽत्र तुष्टुभ्भेत्यनुष्ठुपन्तर्गतोक्कपदनवकेनैत्येते-

त्यर्थे । कथंभूतं ब्रह्मातुष्टुप्पदैरन्चेष्ठव्यमित्याह—सच्चिदानन्दपूर्णात्मसु नवा-त्मकमिति । ब्रह्मणः स्वरूपभेदे सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्यक्ष पद्मस्वरूपी प्रत्येकं नवात्मकं सदादिनामेकैकस्यापि सर्वसंहारसमर्थत्वादिरूपत्वसिद्धये प्रत्ये-कमुग्रप्रित्यादिपदनवकं योज्यमित्यर्थे । ॐ उग्रं सदात्मानं वीरं सदात्मानं विष्णुं सदात्मानं ज्वलन्तं सदात्मानं सर्वतोमुखं सदात्मानं नृसिंहं सदात्मानं भीषणं सदात्मानं भद्रं सदात्मानं मृत्यु-मृत्युं सदात्मानमिति तत्संयोगक्रमः । उग्रमानन्दात्मानं वीरमानन्दात्मानमित्यादि-

रूप आनन्दयोगक्रमः । उग्रमननतात्मानमुग्रं पूर्णात्मानमित्यादिरूपो वा पूर्णसंयोगक्रमः । उग्रं प्रत्यगात्मानमुग्रमात्मानमित्यादिरूपो वाडडत्मसंयो-गक्रमः । एवं ब्रह्मविशेषकंपदभूतानां सदादीनां श्रेष्ठत्वसर्वसंहारोपरि-धित्वमितिपर्यर्थे सुप्रतिष्ठादिरूपमभिधाय तेषामेव सदादीनां ब्रह्मवत्साचिदा-नन्दपूर्णात्मत्वमितिपर्यर्थमुग्रमित्यादिपदसमूहस्य सदात्मानमित्यादिपदसमूहस्य च मध्ये सदादिविशेषणत्वेन सच्चिदानन्दपूर्णप्रत्येकपदानीं प्रकर्षेण्यानीतियाह—

सच्चिदानन्दपूर्णात्मानमिति । अत्रापि सच्चिदानन्दपूर्णात्मत्वमनुष्ठुध्यते । अतः सदा-नन्दपूर्णात्मसु पञ्चस्वरूपी सच्चिदानन्दपूर्णात्मानमिति संबन्धे । सदासच्चिदानन्दपूर्णात्मानमेकैकस्यापि ब्रह्मवत्साचिदानन्दादिस्वरूपतयैव सिद्धं भवति । अतो ब्रह्मणो विशेषणानां चैकत्वेन ब्रह्माण एकरसतयैव च सेत्स्यति । ॐ उग्रं सच्चिदानन्द-

पूर्णप्रत्यक्षसदात्मानामित्यादिक्रमं योगी दृश्यते । तद्राचकं पदद्वयमाह—परमात्मानं परं ब्रह्मेति । ॐ उग्रं सच्चिदानन्दं परमा-त्मानं परं ब्रह्मेत्यादिपयोगक्रमः । अत्र यद्यपि विशेष्यवाचकत्रिसिंहपदपर्यायत्वेन

व्याहमित्यात्मानमादाय नमसा ब्रह्मणैकी कुर्यादृष्टुभैव वैष उ एव नेष हि सर्वत्र सर्वदा सर्वात्मा सिंहोऽसौ परमेश्वरऽसौ हि सर्वत्र सर्वदा सर्वात्मा सन्सर्वमच्चि

परमात्मानं परं ब्रह्मेति पदद्वयमेव श्रुतं तस्मात्पूर्वं नृसिंहपदं प्रयोक्तव्यमन्यथा मन्त्रराजगतस्य नृसिंहपदस्य परित्यागमसद्‌नाद्‌ । पदद्वयात्पूर्वमेव च तस्य प्रयोगो न्याय्यस्तत्स्थाने पदद्वयस्य प्राप्तत्वेन तस्य प्राधान्यात् । एतद्‌ तत्वदार्थं संभार्याहंपदेन शोचितं प्रत्यगात्मानमादाय नम इति पदेन तस्य ब्रह्मणैकत्वं भावनीया्मित्याह—अह्मित्यात्मानमादाय नमसा ब्रह्मणैकी कुर्यादिति । ॐ उग्रं वज्रिदाननं पूज्यप्रयक्षसदात्मानं नृसिंहं परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामित्यादिक्रमेण ऋषवण्होत्रणाहवि ह्रष्टव्याः । अर्थ प्रणवादकं विनाडनुष्टुभैव ब्रह्मात्मैक्यं प्रतिपत्तव्यमित्याह—अनुष्टुभैव वेति । अग्रेग्रत्वादिगुणलक्‍ष्यो नृसिंहस्तत्पदार्थोंडहमिति त्वंपदार्थवाचकः । नमामीति पदं तत्वंपदार्थयोरेव व्यमित्याह—एष उ एव निरत्यादिना । तत्र नृणब्दस्य मर्त्यगर्ततामाह—एष सर्वेषां स्वभावसिद्ध आत्मा । उ एवोति तस्यैव नृणब्दार्थस्त्वमनुगतश्चुपपच्‍चरवधीतये निरति । नृसिंह इत्यत्र नृशब्दस्यार्थ इत्यर्थः । कथमस्यैव नृशब्दार्थे नृशब्दार्थस्त्वमित्यत आह—एष हि यस्मात्सर्वत्र सर्वोऽपि नन्देशे वर्तते सच्चिदानन्दरुपेण सर्वदा सर्वस्मिन्‍श्‍र्‌काले वर्तते नित्यत्वात्तस्माद्वगन्तव्यमिति । देश[नः] कालतो वस्तुतश्वापरिच्छिन्न आत्मेत्यर्थः । अयं भावः । निरति नू गताविति धातो रुपं गतिश्‍व व्यासिक्रिविधा मुख्या सा च प्रत्यगात्मन्येवोपपद्यते तदन्यस्य तद्‌ह्रयरत्वेन तत्र कलिपतत्वोपपच्‍तेस्मात्स परमेश्‍वर इति । सिंहशब्दस्य तत्पदार्थवाचकत्वं दर्शयति—सिंहोऽसौ परमेश्‍वर इति । सिंहशब्दस्यार्थ इत्यर्थः । असौ श्रुतिस्मृतिलोकसिद्धः परमेश्‍वर इति । सिंहशब्दस्य तत्पदार्थवाचकतां दर्शयति—असौ हीति । असौ सर्वत्र सर्वदा सर्वात्मा सच्चित्युक्तार्थमू । सर्वेमच्चि स्वात्मभातो रुपं सिमिति । अतः कार्यकारणरुपबन्धार्थोंडसौ तं हन्रि क्यस्प्‍यं संहरतीति सिंह इत्युच्यते । ह इति हन हिंसागत्योः

नृसिंह एवैकल एष तुरीय एष परोत्र एष एव वीर एष एव महानेष एव विष्णुरेष एव ज्वलन्नेष एव सर्वतोमुख एष एव नृसिंह एष एव भोषण एष एव भद्र एष एव मृत्युमृत्युरेष एव नमाम्येष एवाहमेवं योगारूढो ब्रह्मण्येवानुष्ठुभं संद-

त्यस्य रूपमू। तत्र हिंसा सर्वसंहारो गतिविशेषः। तदुभयं प्रत्यगात्मभूते परश्वर एव संभवतीति स एव सिंहशब्दार्थ इति । एवं पदार्थद्वयं संशोध्य सामान्याधिकारण्या।दिसिद्धं पदार्थयोस्त्यानैक्यलक्षणवाक्यार्थमाद-नृसिंह एवेति । आत्मा ब्रह्मैव ब्रह्म चाड्मैवेत्यर्थः। पदार्थद्वयकथनमसड्रे प्राप्तं संसर्गवाक्यार्थतां निरोचछत्—एके इति । एकरसो हि सिंह एव नकरसो नैव 'च सिंह इत्यर्थः । ननु लोके संसर्गादिलक्षणो वाक्यार्थो दृष्टस्ततोऽत्रापि तथा स्यादित्याशड्कूयास्य वाक्यार्थस्य लोकोत्तरत्वाश्रितैवमित्याह—एष तुरीय इति । सर्वद्रैतसंहारसमर्थत्वाश्रित्यैवास्य वाक्यार्थस्यासंसर्गादिरूपत्वमित्याह—एष परोत्र इति । संहारसमर्थत्वेऽपि मन्त्रप्रस्थानतया सर्वेमनर्थेजातं सहत इति चेत्येत्याह—एष एव वीर इति । एष एव महानित्यादिष एवार्हमिल्यनंतं सर्व-संहारसंमर्थः परिभवासड्ः प्रभुः्योऽप इत्यादिपदवद्याश्रयाननेव व्याख्यायांतर्म-यमिति न पुनर्वयोऽलिख्यायते । तत्र तुरीयपदार्थसंद्रावं दर्शयति। पदान्यर्थतो व्याख्यातान्हि तुरीयपदवाच्यार्थस्य सर्वसंहा-रसामर्थ्यैकथनेन वाक्यार्थस्याखंडतोऽपादन्त इति । विशेषः । दिंच पूर्वत्र तुरीये पदार्थसंद्रावमात्रं दर्शितंत सर्वसंहारसार्थ इत्यादिना । इह त्वेष परोत्र इत्यादिभिः सावधारणैरैक्ये हि संद्राधो दर्शित इति महान्विशेषः। अत एष च वार्तिककुदृष्टिः प्रतिपदार्थद्यवाक्यानेवकारार्थो दर्शितः—"उग्रता कूटरडन्यातं मतीचो ब्रह्मणो न हि" इत्यादिना! । उक्तोपासनाबलेन केवलोंकारा-वस्थानसमर्थेस्य सर्वेमन्यत्साधनजातं प्रणवे संन्यस्य तेन स्वात्मानुसंधानं कर्ते'व्यमित्याह—एवमित्यादिना । एतत् कर्मकाण्डविहितैः साधनैः पूर्वो-पासनयुक्कोपासनयांदौक्याद्यक्षणयादिमध्योपासनादिविशिष्ट-योगारूढः केवळमप-णवे योगाश्रयणसमर्थो ब्रह्मण्येवांकारेऽनुष्ठुभं संदध्यात् । सर्वेमन्यत्साधन-जातं ब्रह्मरूपे प्रणवे डत्मैव्य तेनाडSत्मानमनुसंध्यादित्यर्थः ।

ध्यातारंकार इति तदेतौ श्लोकौ भवतः-

संस्थभ्य सिंहं स्वसुतान्गुणध्रान्संयोज्य शृङ्गैर्-

ऋषभस्य हत्वा । वश्यां स्फुरन्तीमसृतिं

निपीड्य संभक्ष्य सिंहेन स एष वीरः ।

शृङ्गै्रोतस्पदा सृष्ट्वा हत्वा तामग्रसदस्वयम्‌।

चतुष्टयोक्तेर्डर्थे मन्त्रावतारयति—तदिति । तत्स्त्रोक्तेर्डर्थे श्लोकौ मन्त्रौ ब्राह्म-

चतुष्टययुक्त अर्थ म्हणजे चार अर्थांनी युक्त मंत्राचा अवतार या श्लोकात दाखविला आहे. 'तत्' इत्यादि.

णमूलभूतौ संभवतः । संस्थभ्य सिंहमुपाध्यविवेकवशाच्चलनत्मातमानं सिंहं पर-

येथे दोन मंत्रांचा उल्लेख आहे. ते दोन्ही ब्रह्म आणि नामरूपात्मक जगत यांच्या उत्पत्तीचे वर्णन करतात. सिंहाला उपास्य मानून त्याच्या विवेकाच्या वशामुळे चंचल आत्म्याला परमात्मस्वरूप सिंह मानून त्याला स्थिर केले पाहिजे.

मार्यतो निरस्तानिकलवन्यं संस्थभ्य विवेकविज्ञानेन स्वाहिमन्येव स्थिरीकृत्य

विवेक आणि विज्ञान यांच्या साहाय्याने स्वार्थी वृत्तीला स्थिर केले पाहिजे.

किमित्याह । त्वसुतान्स्वस्य सिंहात्मनः सुतान्स्थूलविश्वादीन्गुणध्रान्गुणैः स्थूल-

हे कसे साध्य होते याचे वर्णन पुढे केले आहे. 'त्वसुतान्‌' इत्यादि.

स्वात्स्थूलशुकतवाच्चेत्यैः । ऐक्याद्वैताद्वैतिदं प्रामाणिकैरनेकैर्देशिकैः

स्थूल, सूक्ष्म आणि कारण या तीनही रूपांनी एकत्व आणि द्वैत यांच्या अद्वैताचा अनुभव घेतला पाहिजे असे अनेक आचार्यांचे मत आहे.

स्य प्रथमपादेन प्रथमसङ्केतार्थः संग्रुहीतः। ऋषभस्य च्छिद्रद्वासामृपभस्य प्रधानस्य

प्रथम पादात प्रथम संकेताचा अर्थ सांगितला आहे. 'ऋषभस्य' इत्यादि.

मणवस्य शृङ्गैर्मात्राभिस्तत्सुतानप्यादिभिः सामान्तैः संयोज्य मात्रापा-

मात्रांच्या साहाय्याने प्रधान आणि त्याच्या कार्याचा संयोग घडवून आणला पाहिजे.

दैश्यं मतिपघेत्यर्थः । हत्वा स्थूलं सूक्ष्मे सूक्ष्मं कारणे च मात्रात्रयेण संहृत्ये-

स्थूल, सूक्ष्म आणि कारण या तीनही रूपांना लय पाववून त्यांना परब्रह्मात विलीन केले पाहिजे.

त्यर्थः । तुरीयमात्रात्रयाकारेगं संहारमकारमाह—वियामित्यादिना । तां

तुरीय मात्रा आणि तिच्या तीन रूपांचा संहार कसा करावा याचे वर्णन केले आहे. 'वियाम्‌' इत्यादि.

कारणरूपां मायामोतयोरगेनाडSड्मकवचां कृत्वाडनुज्ञाततुर्योनेनाडSड्मसत्तास्फुरणा-

कारणरूप माया आणि तिच्या कार्याचा लय कसा करावा याचे वर्णन केले आहे. 'कारणरूपां' इत्यादि.

समां निरस्तमसवां कृत्वा निपीड्य साक्षिचिदाकारमेवातिपयत्नेन मनः कुर्वेस्तां

मनाला साक्षी चिदाकार बनवून त्याला परब्रह्मात विलीन केले पाहिजे.

उक्तं च—"आत्मत्वाच तुरीयस्य वचयाSनुज्ञाततुर्योSपराम्‌ ।

हे पुढीलप्रमाणे सांगितले आहे. 'आत्मत्वाच्‌' इत्यादि.

अनुज्ञाकरसतश्चाङ्ग संहृत्यैव द्वयाकृतिः " इत्यादि ।

अनुज्ञा आणि संहार या दोन्हींचा लय कसा करावा याचे वर्णन केले आहे. 'अनुज्ञाकरसतः' इत्यादि.

संभक्ष्य सिंहेन बुद्धिस्यारूढेन तुरीयेण स्वात्मना ब्रह्मणा तावन्मात्रेण

बुद्धीच्या साहाय्याने तुरीय रूपाने स्वात्मस्वरूप ब्रह्माचा साक्षात्कार घडवून आणला पाहिजे.

संभक्ष्य तत्स्थाद्यस्तां मायां तमिस्रादितेन ज्ञानन तान्मात्रां कृत्वेत्यर्थः ।

मायेचा लय कसा करावा याचे वर्णन केले आहे. 'तत्स्थाद्यस्तां' इत्यादि.

संभक्ष्य सिंहेनeti मन्त्रराजेन तुरीयतुरीयं चिन्तयस्तां मायां संहृत्येति

मंत्रराजाच्या साहाय्याने तुरीय रूपाचा चिंतन करून मायेचा लय कसा करावा याचे वर्णन केले आहे. 'संभक्ष्य सिंहेन' इत्यादि.

वाडर्थः । स एषं विद्वान्वीरः पुणः संसारपरिभाव्यो भवति द्वासिंहरूपत्वाच्-

विद्वान्‌ पुरुष संसाराच्या पार जाऊ शकतो कारण तो द्वासिंह रूपाने परब्रह्माचा साक्षात्कार घेतो.

स्येति द्वितीयस्वण्डार्थः संग्रुहीतः । दृश्श्रोत्रमनवमात्राद्याश्रानिराढारदीक्ष-

द्वितीय खंडाचा अर्थ सांगितला आहे. 'दृश्श्रोत्रमनवमात्राद्याश्रानिराढारदीक्ष' इत्यादि.

तुःसमकान्तराससर्वेश्वशरादीन् पदाद्यशुप्रपादचतुष्ट्येन सृष्ट्वा संयोज्य संचिन्त्य

सृष्टीची रचना कशी केली आहे याचे वर्णन केले आहे. 'तुःसमकान्तराससर्वेश्वशरादीन्‌' इत्यादि.

एतद्वा ऋमेण सहृत्य तां कारणभूतां मायाघुक्तमकारेण तुरीयमात्रया पदेन च

कारणभूत मायेचा लय कसा करावा याचे वर्णन केले आहे. 'एतद्वा ऋमेण' इत्यादि.

यथासंभवमग्रसत्संहृतवान् । स्वयं वीरों विद्वान्सिंह आस्थेयि तृतीयस्वण्डार्थः

विद्वान्‌ पुरुष तुरीय मात्रेच्या साहाय्याने मायेचा लय कसा करावा याचे वर्णन केले आहे. 'यथासंभवमग्रसत्संहृतवान्‌' इत्यादि.

संग्रुहीतः। नतु च बहुधाडनन्तरखण्डे कमकारेणाडSड्मभूतान्नसिंहमनेककारेण

तृतीय खंडाचा अर्थ सांगितला आहे. 'नतु च बहुधाडनन्तरखण्डे' इत्यादि.

नत्वा च बहुधा दृष्ट्वा नृसिंहः स्वयमुद्धभाविति ॥ इत्यर्थर्व्विदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीयेऽष्टोऽपनिषदि चतुर्थे खण्डः ॥ ४ ॥

नत्वा । चशब्दात्स्तुत्वा चेत्यर्थः । बहुधा दृष्ट्वा च स्वात्मानं नृसिंहं नमस्कारमन्त्रैः प्रणवेन मन्त्रराजेन नृसिंहपदेनै च बहुधा दृष्ट्वा । नृसिंहः स्वयमुद्धभौ पूर्वमपि स्वयं नृसिंह एव सज्ञानादनाभिव्यक्ततया देवमसादृजन ज्ञानेन नृसिंहः स्वयमुद्धभौ । अभिव्यक्त इत्यर्थः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करानन्दपूप्यपादशिष्यश्रीमद्विद्यारण्यमुनेश्वरकृतौ श्रीनृसिहोत्तरतापनीयेऽष्टोऽपनिषदि चतुर्थे खण्डः ॥ ४ ॥

एवाकार एवोक्तमार्थ आत्मन्येव नृसिंहः

ओंकारेऽनुष्ठुभमन्त्राभ्यां तेन स्वात्मानुसंधानं कर्तव्यमित्युक्तं । तत्कथं वा तेनाडडत्मानुसंधानं कर्तव्यमित्याकाङ्क्षायां तत्त्वदर्शनाय खण्ड आरभ्यते---अर्थेति । तत्राकारस्याततिजस्य व्याप्तप्रत्यगर्थत्वमभिधाय तदुपपादनाय प्रतीचि मन्त्रराजर्थसन्निधावमिधाय स एवाकारस्य योग्योऽर्थ इति नियम्यते प्रथमपर्यायेण । द्वितीयपर्याये षडूङ्गनतरपारिहाराय प्रत्यगात्मन एवोत्कृष्टत्वोक्त्या षडङ्गनिष्पादनायडडत्मनि मन्त्रराजार्थसन्निधावमिधाय स एवाकारस्य योग्योऽर्थ इति नियम्यते । तृतीये तु पर्याये महाविभूत्यविशिष्टस्य प्रत्यगब्रह्मण एव मकारार्थत्वमभिधाय विशिष्टमहाविभूतिमच्चेन्न प्रसादोष्परिहाराय ब्रह्माणं मन्त्रराज-नृभौवाच्चक्रपणवमात्रास्त्वपि तदनुभवो ज्ञातव्यः । अन्यथा तद्वचकायोगाद्वाच्यवाचकयोरभेदाच्च (?) । तत्र तावदाकारस्य व्याप्तत्मार्थत्वमत्तत्प्रत्यगर्थत्वमभिधाय तदुपपादनाय प्रतीचि मन्त्रराजार्थसन्निधावमिधाय स उ एवकारस्य योग्योऽर्थ इति नियम्यते । अनुष्ठुप्पादचतुष्ट्येन चतुर्मात्रप्रणवेनोपासनमाभिधाय केवलेन त्रिमात्रेण प्रणवेनाडडत्मप्रतीप्सरमिश्रीकृत इत्यर्थः । एषा मात्रा । उ एव । का सा मात्रेत्यत आह--एकार इति । सा चाडडस्मन्मार्षे एवमेवकारस्यार्थवयः । अस्वाकारस्यातातिजत्वेन व्याप्तत्मार्थत्वं स तु व्याप्तगोकारार्थः को यास्मिन्नकारस्य व्यक्तिभवतीत्यत आह--आत्मन्येवेति । आत्मन्येव प्रत्यगात्मन्वस्त्यर्थः । तस्याकारार्थत्वमभिधाय त्रिविधव्याप्तिसिद्धये सवसंहृतत्वमाह--नृसिंह इति । स्वात्मबन्धहर इत्यर्थः ।

ब्रह्माणि वर्तत एष ह्येवाड्डनतम एष हि साक्ष्येष ईश्वरोडनत: सर्वगतो न हीदं सर्वमेष हि व्याप्ततम इदं सर्वं यदयमात्मा मायामात्रमेष एवोग्र एष हि व्याप्ततम

रस्य शक्तिर्युक्तेत्यादि—ब्रह्माणि वर्तत इति । नन्वन्येऽपि व्याप्ता आकाशादय: पदार्था: सन्त्यतस्तेषामन्यतमस्मिन्नकारस्य वृत्तिरस्तु । न तेषां व्याप्तत्वेऽपि व्याप्ततमत्वाभावादित्याह—एष ह्येवाड्डनतम इति । कथं प्रत्यगात्मनोडन्येऽपि तच्छरीरमात्रवर्तिनो व्याप्तमतत्वामित्याशङ्क्य सर्वबुद्धिसाक्षित्वानैवमिति वद्‌धुक्तं सर्वसंहर्तृत्वं ब्रह्मत्वं च क्रमेण साध्याते—एष हि साक्षीति । न हि साक्षिमात्रे भेदो भवतीत्यर्थ: । तथाडपिेश्वरस्य भेदेनासिततत्वानैवमिति वदिष्यामह—एष ईश्वर इति । न हि साक्षिणा व्याप्तोरक्तस्य सा क्ष्यस्य जडस्येश्वरत्वं संभवतीत्यर्थ: । फलितमाह—अतः सर्वगत इति । तथाडपि सर्वसाक्षिण: साक्ष्यसद्भावाच्च व्याप्ततमत्वामित्याशङ्क्य साक्ष्यस्य साक्ष्य व्यतिरेकेणासत्त्वमाह—न हीदं सर्वेऽमिति । तत्र हेतुमाह—एष हि व्याप्ततम स्वीकृत्य सकलोडन्यथा साक्षित्वानुपपत्तेरित्यर्थ: । अथवाडकारस्य कारस्य निरर्थकत्वभयादात्मन: साक्ष्यसङ्कोचोडपि नाभ्युपगन्तव्य इत्यर्थ: । नन्वेऽपि साक्ष्ये व्याप्ते साक्षिणो भेदनाभेदन वा विधमान कथमिति व्याप्ति मतत्त्वं संभवतीति चेत्नायं दोष: । यतो न साक्ष्यं परमार्थतोऽस्तीत्याह इदं सर्वं यदयमात्मेति । योऽयमात्मा स एवेदं सर्वं न तु तस्मादेदानाभेदन वा स्थितमित्यर्थ: । तत्रास्य सर्वस्य मायामात्रत्वं हेतुमाह—मायामात्रमिति । मायामात्रेणापि साक्ष्येण व्याप्तिसङ्कोचो भवस्यतो न व्याप्ततमत्वमात्रन इति चेत्न । तत्संहारसमर्थेत्वादस्येत्याह—एष एवोग्र इति । उप्रत्वमप्यतितिभवस्या कारस्य नैरर्थक्यभयादात्मनस्य भ्युपगन्तव्यमित्याह—एष हीति । अकातस्य तावदेष ह्येवाड्डनतमो न चाड्डनतम त्वमुप्रत्वस्य सर्वसंहर्तृत्वस्याभावे संभवन्त्योढ्कार एव स्वयमुप्रपदात्मा सनुप्रत्नमप्यात्मनो बोधयतीत्यकारस्योग्रप्रपदात्मत्वं तावत्सिद्धमित्यनेनोक्तम् । एवं श्रीमदिपदात्मत्वमप्युपगन्तव्यम् । ततश्व यदुक्तमनुजुष्टं सन्द

[ ९ पञ्चमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् ।

एष एव वीर एष हि व्याप्ततम एष एव महानेष हि व्याप्ततम एष एव विष्णुरेष हि व्याप्ततम एष एव ज्वलन्नेष हि व्याप्ततम एष एव सर्वतोमुख एष हि व्याप्ततम एष एव नृसिंह एष हि व्याप्ततम एष एव भीषण एष हि व्याप्ततम एष एव भद्र एष हि व्याप्ततम एष एव मृत्युमृत्युरेष हि व्याप्ततम एष एव नम्न्येष हि व्याप्ततम एष एवाहमेष हि व्याप्ततमं तम आहैव नृसिंहो ब्रह्म भवति य एवं वेद सोऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो

ध्यादोंकार इति तदित्थमुपपादितं श्रुत्या भवति । संहारसमर्थत्वेऽपि मन्त्रम्स्थानत्वाच संहराती किंतु सर्वमथनर्थजातं सहत एवोति चेत् । यतोऽयं परात्मवासद इत्याह—एष एव वीर इति । वीरत्वेऽपि पूर्ववदेतुमाह—एष हीति । एवमपि प्रतिबन्यसंभावात्र संहरतीति चेत्नेत्याह—एष एव महानिति । महस्वेऽपि पूर्ववदेतुमाह—एष हीति । एवमेवोचरण्यस्यश्रुप्पदानी पूर्वोक्तकाशडूनानिवर्तकत्वेनोत्याथ तत्तद्पदार्थातमन्यकाकारार्थव्याप्तिन्याथानुपपत्त्या तत्त्पदात्केनाकारेण साधनीयम् । एवकारेऽनुष्ठुभमात्रार्थम्र्थकृत्या तेन प्रत्यगात्मप्रातदात्मकेनाकारेण साधनीयम् । एवंविदो वेदनमात्रेण ब्रह्मत्ववत्सुप्पादयति—सर्वबन्धरहितं ब्रह्म भवतीत्यर्थे: । एवंविदो

वेदनमात्रेण ब्रह्मत्ववत्सुप्पादयति—सर्वबन्धरहितं ब्रह्म भवतीत्यर्थे: । एवंविदो वेदानमात्रेण ब्रह्मत्ववत्सुप्पादयतितमं सर्वबन्धरहितं ब्रह्म भवतीत्यर्थे: । यस्मात्स विद्वानकामो मुक्तः सर्वविषयरहितो ज्ञानसमकाल एव तस्माज्ज्ञानसमकाल एव ब्रह्म भवतीत्यर्थः । कुतो ज्ञानसमकाल एवाकाम इति । तत्र निष्कामत्वं हेतुमाह—निष्काम इति । निर्गततृष्णाभेदत्वात्तदैवेत्यर्थः । कुतस्तृष्णा तद्रिष्या भवति न तु प्राप्तसर्वकामस्य । अनाप्तकामस्य हि तृष्णा तद्रिष्या भवति न तु प्राप्तसर्वकामस्य । कुत आत्मकामत्वादित्याह—आत्मकाम इति । ये कुत आत्मकामता विदुष इति । आत्मकामत्वादित्याह—आत्मकाम इति । ये

कुत आत्मकामता विदुष इति । आत्मकामत्वादित्याह—आत्मकाम इति । ये कुत आत्मकामता विदुष इति । पूर्वं परमानन्दानुभवात्प्रज्ञया अनात्मभूता: कामा अभवस्तेडस्योक्त आत्मज्ञानाद्ज्ञाने निवृत्तेज्ञानकार्यत्वाभित्त्वचा आत्मानन्दमात्रतामेव पामाः । कात्मज्ञानाद्ज्ञाने सति आत्मकामत्वादात्मकामोडतथ निःश्वत्सर्वतृष्णोद्टोडकामो निर्विषयो मुक्तो

भवत आत्मकामत्वादात्मकामोडतथ निःश्वत्सर्वतृष्णोद्टोडकामो निर्विषयो मुक्तो भत आत्मकामत्वादात्मकामोडतथ निःश्वत्सर्वतृष्णोद्टोडकामो निर्विषयो मुक्तो

९ घ. °भस्त्र्मादात्मानेवं जानीयादात्मै° १३ क. ग. घ. °हो देवो न° १

न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवन्तीयन्ते ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति॥ एषोऽकार उत्कृष्टतम-पार्थ आत्मनोऽपि नृसिंहदेवो ह्येव ब्रह्माणि वर्त्तते तस्मादेष सत्यस्वरूपो न हन्यदस्त्यमेयम्

ब्रह्मैवासौ ज्ञानसमय इत्यर्थः। अस्त्वेषं ज्ञानसमये ब्रह्मत्वं शरीरपातादूर्ध्वं तु पूर्ववत्पुनरपि संसारं प्राप्नोतीति चेत्न। अज्ञानकामाद्यस्रवेनोत्क्रान्त्यभावादि-त्यादि—न तस्येति। तस्याकामस्य प्राणा नोत्त्रामन्ति। कर्मफलभोगाय भुक्तक-र्मणः स्प्यात्। कर्म चाज्ञानकृतं विद्यया नष्टमिति तत्फलानुपपत्तेः। न तद्रोगाय प्राणा उत्क्रामन्त्यत्र काले। किं तर्ह्यत्रैव विदुष आत्मन्येव समवन्तीयन्त एकीभावं गच्छन्ति। स तु विद्वान्समवननीतेऽपि प्राणेषु शरीरे च पतितेऽपि पूर्वमपि ब्रह्मैव सन्भूतरकाळडपि ब्रह्मैवाप्येति। अज्ञानकृतब्रह्मत्वान्नित्यरं ब्रह्माभासिनं तु स्वर्गादिम्रासिवदप्राप्ति: संभवति। आत्मत्वाद् ब्रह्म णो मोक्षस्स्य स्वर्गादिवद्-नित्यत्वप्रसङ्गश्च। नन्वात्मनन्यानात्माध्यासङ्घदातमनोऽध्यना त्मन्यध्यासोऽध्यात्म-तत्त्वयः। अन्यथा लोकचर्यवहारानुपपत्तेः। तस्मात्कलिप्रसङ्गासच्च्व आत्मनोऽपि कलिप्रतत्त्वेनासच्च्वप्रसङ्गस्तस्मय सत्यत्वे चानात्मनोऽपि सत्यत्वं स्यात्। एवंच सति किं विशेषमाश्रित्याऽऽड्‌डस्मनः सर्वसंहारसमर्थत्वेन क्यामत्तवादकारार्थत्वं न त्वनात्मनस्तदभावादिति पूर्वमुक्तमित्याशङ्कयमुकारण परिहृतुंमुकारस्पार्थमाइ-अकारार्थकथनानन्तरमुकारार्थे उच्चयत इत्यथशब्दार्थेः। एषा माथा। उ एव। को वा स माथ्रित्याह—उत्कार इति। स चोत्कृष्टतममाथ उत्कर्ष-शब्दैकदेशत्वत्तस्योध्वमुक्तकृष्टत्वमाधिक्यं चोत्कर्षः। अनात्मसंभन्धित्वेनाघ्यरतत्त्वेऽपि स्वरूपेणाध्यासच्योत्कृष्टत्वमसंऽछत्वमध्यासतत्त्वमूर्ध्वंमुक्तकृष्टत्व-

द्रव्यतत्त्वेऽपि स्वरूपेणाध्यासच्योत्कृष्टत्वमसंख्यत्वमधिक्यं चोत्कर्षः। अनात्मसंभन्धित्वेनाघ्यरतत्त्वेऽपि स्वरूपेणाध्यासच्योत्कृष्टत्वमसंख्यत्वमधिक्यं चोत्कर्षः।

अनात्मसंभन्धित्वेनाघ्यरतत्त्वेऽपि स्वरूपेणाध्यासच्योत्कृष्टत्वमसंख्यत्वमधिक्यं चोत्कर्षः। कोऽसावुत्कर्ष इत्याह—आत्मनोऽपि परमार्थसदृप परमान्माऽऽडप्येति तर्हि—तस्मादिति। देवादिरूपस्याऽऽडस्मन एव सर्वाध्यकस्स्योक्तरूपोत्कर्ष-यस्मादध्यासाध्यस्तैकतया स्वरूपेणाध्यस्ततया वर्त्तते तस्मादुत्कृष्टत्वाद्-देश एव सत्स्वरूपो न त्वनात्मेत्यर्थः। अतोऽशोकाद्रूढानिर्वकाशेत्याह—तस्मादिति। यत्स्मादध्यासाध्यस्तैकतया स्वरूपेणाध्यस्ततया वर्त्तते तस्मादुत्कृष्टत्वाद्-देश एव सत्स्वरूपो न त्वनात्मेत्यर्थः। अनात्मनोऽपि तर्हि संबन्धरूपेण चाऽध्यस्ततंवं स्वरूपतस्त्वात्मवदनध्यस्ततया वर्त्तते तस्मादुत्कृष्टत्वाद्-देश एव सत्स्वरूपो न त्वनात्मेत्यर्थः।

चाऽध्यस्ततंवं स्वरूपतस्त्वात्मवदनध्यस्ततया वर्त्तते तस्मादुत्कृष्टत्वाद्-देश एव सत्स्वरूपो न त्वनात्मेत्यर्थः।

ननु ममाणाविषयस्यात्मनो न तत्त्वासंभवान्मानसंभवन्धयोग्यत्वादित्यर्थः।

[ ९ पञ्चमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् ।

नातमप्रकाशमेष हि स्वप्रकाशोऽसज्जोऽन्यन्न वीक्षत आत्मडतो नान्यप्रथाम्रातिरात्ममात्रं हेतद्रुष्टमेष एवोग्र एष हेवोत्कृष्ट एष एव वीर एष हेवोत्कृष्ट एष एव महानेष हेवोत्कृष्ट एष एव विष्णुरेष हेवोत्कृष्ट एष एव ज्वलन्नेष हेवोत्कृष्ट एष एव सर्वतोमुख एष हेवोत्कृष्ट एष एव नृसिंह एष हेवोत्कृष्ट एष एव भीषण एष हेवोत्कृष्ट एष एव भद्र एष हेवोत्कृष्ट एष एव मृत्युमृत्युरेप हेवोत्कृष्ट एष एव नमाम्येष

यथाडसित्वं तदुदनात्मनोडस्यतीत्याशड्क्यानात्मन आत्मनो वैषम्यमाह—अनात्मप्रकाशामिति । प्रमाणाविषयत्वेsयात्मनः सिद्धिः संभवति स्वप्रकाश-त्वात्त्वान्न त्वनात्मनोडस्वप्रकाशत्वादित्यर्थः। आत्मनोडपि स्वप्रकाशत्वं नेति चेच्नेत्याह—एष हीति । सर्वसाधकस्य स्वप्रकाशत्वमुपगन्तव्यमित्यर्थः । तर्हि स्वप्रकारा आत्माडनात्मानं साधयति चेच्नेत्याह—असज्जोऽन्यन्न

वीक्षत आत्मेति । असज्ज्ञत्वादन्यन्न प्रकाशयत्यात्मेति नार्थः । फलितमाह—अत इति । कथं तर्ह्यात्मप्रतिभासो लोकेsयेत्यात्मन्यध्यस्ततयाsडनात्मनात्मघ्यतिरेकेणाभावादात्मप्रथामेवानात्मप्रथां मन्यते लोक इत्याह—आत्म-मात्रं हीति । अनात्मन एवाडSस्तित्वस्याध्यस्तत्वे पूर्वोक्त हेतु स्मारयति—एतदात्म-मात्रं स्वतोऽनध्यस्तं हीत्यर्थः । अध्यस्तस्यापि द्वैतस्य यदि प्रतीति: परिहर्तुं न शक्या तर्हि सभयत्वप्रातिभासोडपि न परिहर्तुं शक्यः । न चानात्मनः कल्पितत्वं निशेतुं शक्यते । तस्य ध्यमिचारासिद्धेरित्य-यमपि दोषो नास्ति । यतोऽयमात्मा स्वाध्यस्तसर्वसंहारसमर्थे इत्याह—एष

वीक्षत आत्मेति । असज्ज्ञत्वादन्यन्न प्रकाशयत्यात्मेति नार्थः । फलितमाह—अत इति । कथं तर्ह्यात्मप्रतिभासो लोकेsयेत्यात्मन्यध्यस्ततयाsडनात्मनात्मघ्यतिरेकेणाभावादात्मप्रथामेवानात्मप्रथां मन्यते लोक इत्याह—आत्म-मात्रं हीति । अनात्मन एवाडSस्तित्वस्याध्यस्तत्वे पूर्वोक्त हेतु स्मारयति—एतदात्म-मात्रं स्वतोऽनध्यस्तं हीत्यर्थः । अध्यस्तस्यापि द्वैतस्य यदि प्रतीति: परिहर्तुं न शक्या तर्हि सभयत्वप्रातिभासोडपि न परिहर्तुं शक्यः । न चानात्मनः कल्पितत्वं निशेतुं शक्यते । तस्य ध्यमिचारासिद्धेरित्य-यमपि दोषो नास्ति । यतोऽयमात्मा स्वाध्यस्तसर्वसंहारसमर्थे इत्याह—एष

एवोग्र इति । उग्रत्वमेव कृत इति तदाह—एष हेवोत्कृष्ट इति । उकारस्य ताव-देवाडSपादर्थः । यत एष हेवोत्कृष्टो न चोक्तमुक्तत्वश्रुगतत्वं सर्वसंहृतृत्वम-न्तरेण निशेतुं शक्यतेsत एवोकार एवोग्रप्रपदात्मा सद्युग्रत्वमऋ्यात्मनो बोध-यत्तीयुकारस्यैग्रपदात्मत्वमथनान्तव्याप्त्यादर्शयति । एव चकारादिपदात्मत्वं यत्तत्स्युकारस्यैप्रपदात्मत्वमथनान्तव्याप्त्यादर्शयति । एव चकारादिपदात्मत्वं यत्तत्स्य

एवोग्र इति । उग्रत्वमेव कृत इति तदाह—एष हेवोत्कृष्ट इति । उकारस्य ताव-देवाडSपादर्थः । यत एष हेवोत्कृष्टो न चोक्तमुक्तत्वश्रुगतत्वं सर्वसंहृतृत्वम-न्तरेण निशेतुं शक्यतेsत एवोकार एवोग्रप्रपदात्मा सद्युग्रत्वमऋ्यात्मनो बोध-यत्तीयुकारस्यैग्रपदात्मत्वमथनान्तव्याप्त्यादर्शयति । एव चकारादिपदात्मत्वं यत्तत्स्युकारस्यैप्रपदात्मत्वमथनान्तव्याप्त्यादर्शयति । एव चकारादिपदात्मत्वं यत्तत्स्य

उकारस्य संहारसमर्थत्वेडपि मन्त्रप्रस्थानत्वाच्च संहरति किंतु सर्वमप्यनर्थजातं सहत एवेत्याद्याशड्क्यामुत्तराण्यपि पदानी तत्क्च्छडानि वर्तकत्वेनोस्थाप्य

उकारस्य संहारसमर्थत्वेडपि मन्त्रप्रस्थानत्वाच्च संहरति किंतु सर्वमप्यनर्थजातं सहत एवेत्याद्याशड्क्यामुत्तराण्यपि पदानी तत्क्च्छडानि वर्तकत्वेनोस्थाप्य

१ ष. 'न्यप्रा' । १३ न्यथा' । १२ व. 'तो नाध्य' ।

हेयोत्तमष्ट एष एवंह्मेष हेयोत्तमष्टस्तस्मादत्मानमेवं जानीयादात्मैव नृसिंहो देवो ब्रह्मैवाति य एवं वेद सोकामो निष्काम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्कामन्त्यत्रैव समवनीयन्ते ब्रह्मैव सन्ब्र- ह्याप्येत्यैशो एव मकारो महाविभूत्यर्थ आत्मन्येव नृसिंहे देवे परे ब्रह्मणि वर्तते तस्मादयमनल्पोडभिन्नैरहपः स्वप्रकाशो ब्रह्मैव

तत्तत्पदार्थोत्तमत्वमात्पन्यूकारार्थोत्त्कर्षणोध्यानुपपत्त्या तत्तत्पदात्मकेनोकारेण साधनीयम् । एव वीर इत्यादिना । यस्मादुक्तप्रकारेणाडडत्मैव स्वतोडनध्यस्तः सन्सर्वी संहरति तस्मादात्मानमेव परमार्थतस्तस्वरूपं जानीय- दित्याह—तस्मादिति । एंवविधः फलमाह—आत्मैवैति । तत्साध- यति—सोडकाम इत्यादिना । एवमकारोकाराभ्यां ब्रह्मस्वरूपस्प वाक्यंयार्थ- योग्यस्य प्रत्यगात्मनः प्रतिपत्तिशकारमभिधाय मकारस्यार्थमाह—अथेतिं । कोडसौ महाविभूत्याख्यो मकारार्थ इति प्रत्यग्रूपं ब्रह्मेत्याह—आत्मन्येवेति । देवपरशब्दाभ्यां मकारस्य तत्पदार्थैवाचकत्वं सूचितम् । तत्पदर्थे हि देवत्वं परत्वं च प्रसिद्धम् । महाविभूतिपदे हृद्यमानोडयं मकारो महाविभूतिपदात्मक एवेति महाविभूतिपदवाच्यो ब्रह्मणोडपि परिच्छेदादिमसक्तिरित्युक्तमत्यक्षस्स्वरूपविस्मरणशो- लस्य मतमाशड्कूच्य ब्रह्माभेदात्प्रत्यगात्मनोडप्यपरिच्छिन्नचैतन्यादिरूपत्वं कि न स्यादितिस्याह—तस्मादयमनल्प इति । तस्मात्परिपूर्णब्रह्मणः प्रत्यग्रूप- त्वादयं प्रत्यगात्मा मन्त्रेः परिच्छिन्नत्वेन गृह्यमाणोडपि परमार्थतोऽनल्प इत्यर्थः । उभयथाडपि संभवे कस्तर्हि निर्णय इत्याशड्कूच्य प्रत्यकस्वरूपाणि रूपणे तस्यापि ब्रह्मचत्वपरिच्छेदाद्यभावान्न तद्भेदेन ब्रह्मणोडपि तत्सड्ज इति वदनत्यको चैतन्यस्या सर्वचैकरूपत्वाद्वौपाधिकयैव भेदभतीतिरित्याह—स्वयंप्रकाशस्याडSत्मनः परिच्छेदग्रहणानुपपत्तेश्चापरिच्छिन्नोडयमित्याह- स्वप्रकाश इति । स्वप्रकाशत्वे च सर्वस्यापि ब्रह्मलक्षणस्य संभवान्निरूपित्तेन प्रकारेण ब्रह्मैवायमात्मेल्याह—ब्रह्मैवैति । साक्षादपरोक्षचिदूपत्वं तावत्स्व-

व्याप्ततमम् उत्त्कृष्टतमम् एतदेव ब्रह्मापि सर्वज्ञं महामायं महाविभूत्येतदेवोग्रमेतद्धि महाविभू-

तीयेतदेव वीरमेतद्धि महाविभूत्येतदेव महदेतद्धि महाविभूत्येतदेव विष्ण्वेतद्धि महाविभूत्येतदेव

ज्वलदेतद्धि महाविभूत्येतदेव सर्वतोमुखमेतद्धि महाविभूत्येतदेव नृसिंहमेतद्धि महाविभूत्येतदेव

भोषणमेतद्धि महाविभूत्येतदेव भद्रमेताद्धि महाविभू-

प्रकाशत्वे सिध्यति नित्यापरोक्षस्याऽऽत्त्मनो नित्यसदुपत्वमपि सिध्यति । ततश्च सच्चास्फूर्त्योरन्यानिरपेक्षत्वेन स्वातन्त्र्यादनन्यशेषत्वेनाऽऽनन्दरूपत्वमपि सिध्यति । अन्यच्च ब्रह्मलक्षणत्वेन श्रूयमाणमेवं प्रतिपादनीयम् । आत्मन्यका-

रोकाराम्यां यत्मृत्यगत्स्मनो व्याप्ततमत्वमुत्कृष्टतमत्वं चोक्तं तदपि ब्रह्मरूपत्व एव संभवत्येत्याह—व्याप्ततमम् उत्त्कृष्टतमम् इति । आत्मत्मुत्कृष्टतमत्वं च ब्रह्मत्व एवेति पूर्वेण संबन्धः । एवं प्रत्यगात्मस्वरूपणेन तस्य ब्रह्मत्व-

मभिधाय ब्रह्मस्वरूपप्रोच्यंनायां ब्रह्माऽप्यात्मैवेत्याह—एतदेव ब्रह्मेति । ननु सर्वज्ञं सर्वशक्ति महाविभूतिसंपन्नं च ब्रह्म श्रूयतेतत्स्त्रिरूपणायां कथम् तस्य तद्रहितमत्यग्रुपत्वमिति नेनारयं दोषः । सर्वं जानातीत्यादियुक्तपत्या सर्वज्ञत्वा-

दीनां कलिपतजगत्सापेक्षत्वेन कलिपतत्वाच्च तेषां परमार्थब्रह्मस्वरूपत्वं परमार्थ-ब्रह्मस्वरूपस्य च प्रत्यगुपत्वमुख्यत्व इति न विरोधः । अथ सर्वं च तज्ज्ञं

प्रत्यक्त्वे मतीचोदपि तथात्ववादित्याह—अपि सर्वज्ञं महामायं महाविभूतीति । एवंविधमपि ब्रह्माऽऽड्यत्तैवोक्तयुक्त्येत्यर्थः । उक्तं च वार्तिककृद्भिः:—“उक्तं

कलिपतमेव स्यात्मानाधृतमेतस्तु वा” इति । सर्वं जानातीति सर्वज्ञमिति पक्षे तर्हि मायामयं जगदब्रह्मयुपगन्तव्यम् । पक्षान्तरेपि ज्ञानदचयतिरेकेण सर्वशब्द-

प्रयोगाच्च सर्वमभ्युपगन्तव्यं ततश्च मायामयस्यापि द्वितीयमातिभासस्य विद्य-

मानत्वाच्चुःखप्रतिभासोऽपि स्यादेव ब्रह्मणः । न च महाविभूतिरूपत्वं देशतः कालतो वस्तुतश्चापारिच्छिन्नस्वविभूतित्वं निर्गंतं शक्यते । सर्वस्य माया-मयत्वं च न निश्शेतं शक्यत इति चेत् । सर्वसंहारसमर्थत्वाद्ब्रह्मण इत्याह—

एतदेवोग्रमिति । उग्रत्वमेव कुत इति तदाह—एताद्धि महाविभूतीति । मका-

१५. °चनय्रा ब्र° १२ श्लो° न्तव्यमतः स्वमा° ।

त्येतेदेव मृत्युमृत्य्वेतद्वि महाविभूत्येतदेव नमाम्येतद्वि महाविभूत्येतदेवाहमेतद्वि महा- विभूते तस्मादकारोकारौध्यामममातमानीभा- मतममुत्कृष्टतमं चिन्मात्रं सर्वद्रष्टारं सर्वसाक्षिणं सर्वग्रासं सर्वप्रेमास्पदं सच्चिदानन्दमात्रमेकरसं

रस्स्य तावदेतदेव ब्रह्मार्थः । यत एतदेव महाविभूति । न चोक्तं महाविभूतित्व- मुग्रत्वं सर्वसंहारकर्तृत्वमंतरेण निश्र्चितं शंक्यमतो मकार एवोप्रपदात्मा सन्नुग्रत्व- मपि ब्रह्मणो बोधयतीति मकारस्योगप्रदात्मत्वमननेनोक्तम् । एवं वीरादिपदा- त्पत्वमप्यवगन्तव्यम् । मकारस्य सर्वसंहारसमर्थत्वेऽपि न संहरतीत्याद्याशङ्क्या- मुतरराण्यपि पदान्ये तत्त्वपदार्थमत्वं ब्रह्माणि मकार- अर्थे महाविभूत्यन्वयुपपत्त्या तत्त्वपदार्थमकत्वेन मकारेण साधनीयमेतदेव वीरमित्यादिना । एवं पदाथेद्र्यमितरतरपयैवसति संशो- ऽयोक्तमेवार्थमनुवद- न्सामानाधिकरण्यसिद्धिमेकत्ववलक्षणवाच्यार्थमाह-तस्मादकारोकाराभ्यांभिमं प्रत्यग्ब्रह्मणोरेतव्मविरुदं तस्मादकारोकाराभ्यामिमं प्रत्यगात्मानमभिव्य प्रतिपद्य मकारेण ब्रह्म जानीयादिति्युत्तरेणान्वयः । इममित्युक्त्मात्मानं विशिनाष्टि तस्य ब्रह्मणैकत्वयोगपताप्रदर्शनार्थम्-आश्र्चतममुत्कृष्टतमामिति । आमृतमोत्त्कृष्टंतम- त्वयोः सर्वाधिष्ठानस्मातृत्वं हेतुमाह-चिन्मात्रामिति । दृश्येऽदृश्यान्वयव्यतिरेकेण चिद्रुपत्वं साधयति-सर्वदर्शनामिति । दृष्टत्वं नाम दृश्रोनाश्चर्यकृतत्वम् । अतः कथं चिन्मात्रत्वमित्याशङ्क्यच साक्षिसाक्ष्यादन्वयव्यतिरेकेण सर्वविक्रियानिरासेन चिन्मात्ररुपत्वमाह-सर्वसाक्षिणामिति । साक्षात्क्रियाव्यवधानमंतरेण स्वात्मनैव सर्वमीक्षत इति साक्षी ततश्चिन्मात्ररुपत्वं सिद्धम् । अथ साक्षिणः साक्ष्यसद्भावेन माक्षं सद्वितीयत्वं परिहरनसद्रूपत्वंघानन्वय चाड्डममाप्रितदवद्र्यान्वयव्यतिरे- केणाड्डहसर्वग्रासमिति । आद्ग्र्माप्यचतां कल्पितानां जाग्रदादीनां साक्ष्यरुपाणां सर्वंकल्पनाधिष्ठानादिरुपसचिन्मात्रात्मतयितरेकेणास स्वात्सर्वेसंहारोऽमित्यर्थः । अथास्य पुरुषार्थरुपत्वाय दुग्रःस्र्पेमास्पदात्वन्वयव्यतिरेकमाश्र्चित्य परमानन्दरुपत्व माह- सर्वप्रेमास्पदभिति । परप्रेमास्पदत्वात्परमानन्दरुपत्वमित्यर्थः । अन्वयव्य- तिरेकचतुष्ट्यसिद्धं फलं स्वयमेवाड्डह—सच्चिदानन्दपात्रमेकरसमिति । सन्मात्रं चिन्मात्रमानन्द मात्रभिति मात्रपदं प्रत्येकमभिसंबंधनीयम् । सदादिषु स्वगत- भेदुनिरासाय सदादीनां परस्परभेदामावादेकरसय्भुक्तम् । एकरसयं युक्तितः

पुरतोऽस्मात्सर्वस्मात्सुविभातमन्विष्याडडत्मन्मुक्त्वष्टतयं चिन्मात्रं महाविभूति सचिदानन्दमात्रंकरस परमेव ब्रह्म मकारणं जानीया

साध्ययति सदादीनाम्-पुरतोऽस्मादिति । अर्थस्त्वस्य मात्राखण्डोक्तमकारणद्वैषण्यः ।

दात्मैव नृसिंहो देवः परमेव ब्रह्म भवति य एवं वेद सोडकामो निष्काम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्यपचैव समवनी-यन्ते ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति इति ह प्रजापतिरुवाच ॥

एवं ब्रह्मलक्षणलक्षितमात्मानमन्विष्य प्रतिपद्य किं कार्यमित्यत आह-आत्मतममित्यादिना ।

इत्यर्थवेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीयेऽ षट्ठोपनिषदि पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥

आत्मतन्मित्यादिकं ब्रह्मणो विशेषणं प्रत्यगात्मनोऽपि ब्रह्मरूपत्वेन व्याप्तमतवादिकयुक्तम् ।

अतः प्रत्यगात्मन्युक्तमेवास्सत्मत्वादिकं ब्रह्मणो विशेषणत्वेनोच्यते तयोरत्यानैक्यमदर्शनाय ।

पूर्वमेवकारोकाराभ्यामुक्तलक्षणमात्मानमन्विष्य मकारेण चोक्तुप्रह्मान्विष्य सामान्येन तदोक्तवमोऽमिति जानीयादित्यर्थः ।

एवं ब्रह्मात्मैवल्वाविदः फलमाह-आत्मैवेत्यादिना ।

पूर्वत्रापि पदार्थज्ञानस्येदमेव फलमुच्यते वाक्यार्थज्ञानपर्यन्ततत्त्वात्पदार्थज्ञानस्य ।

इह तु परमेव ब्रह्म भवतीति विशेषो द्रष्टव्यः ।

यद्यापि वाक्यार्थपर्यन्तमेव पदार्थज्ञानमपेक्षते पदार्थज्ञानेऽनापि ब्रह्मत्वं क्रथंचित्संभाव्यते तथापि पदार्थज्ञानमात्रस्याज्ञाननिवर्तकत्वाभावादपरब्रह्मत्पत्वमपि भात्येव तत्रेह तु वाक्यात्मना प्रणवेन परब्रह्मण्यात्मतया ज्ञाते तेनाज्ञानकार्येत्वादपरब्रह्मात्मत्वे निष्ठत्ते स्वतः परमेव ब्रह्म भवतीत्ययं विशेषः परशब्दवदयोगादवसीयते ।

इति ह प्रजापतिरुवाचेति विद्यां स्तौति श्रुतिः ।

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमच्छंकराननदपुज्यपादशिष्यश्रीमद्विद्यारण्यमुनेश्वरकृतौ श्रीनृसिंहोत्तरतापनीयेऽ षट्ठोपनिषदि

पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥

ते देवा इममात्मानं ज्ञातुमैच्छन्स्तान्हास्सुरः पाप्मा परिजग्रास त एक्षन्तहन्तेदानीमेनग्रसमानं इति त एतमेवोंकाराग्रविद्योतं तुरीयतुरीयमात्मानमुप्रमनुग्रं वीरं वीरं महान्तं महान्तं विष्णुं विष्णुं ज्वलन्तमजज्वलन्तं सर्वतोमुखं सर्वतोमुखं नृसिंहं नृसिंहमन्रसिंहं भोषणमभोषणं भद्रमभद्रं मृत्युमृत्युमृत्युमृत्युं नमाम्यनमाम्यहनमर्हनृसिंहानुष्टुभैव बुबुधिरे तेभ्यो हासासुरः

अथ मन्त्रमध्यमोच्चमाधिकाऱिभेदेन स्वरूपप्रतिपच्चिसाधनभेदं विधातुं खण्डान्तरमारभते—ते देवा इति । तत्र मन्त्राणां संप्रणवृषिस्हानुष्टुभनिष्ठा प्रथममतः कार्योति सेतिहासमाह—ते देवा इति । ते देवा एवं प्रजापतिनाॠनुचिष्ठा इयं यथोपदिष्टं ब्रह्मात्मानं ज्ञातुमैच्छन् । ज्ञानसाधनं ध्यानादिकं कर्तुमुपक्रमान्तवन्त इत्यर्थः । उपक्रममात्र एव च तान्देवान्हास्सुरः पाप्मा विषयसङ्गादिविवेकपरिच्छेदाभिमानादिलक्षणो बहिर्हृदयवैः प्राणैरसुरैः क्षितिः पाप्मा परि समन्ततो जग्रास कवलीकृतवान् । अन्तःकरणगुद्धच्यभावादिद्विषयासङ्गादिकं बाहुल्येनाभूदित्यर्थः । ते देवा एवं पाप्मना ग्रस्यमाना अपि समस्तग्रासात्पूर्वंमेवावगतसाधनेः कींचिच्छुद्धान्तःकरणत्वादेकनिष्ठाल्लोचनं कृतवन्तः । कथमिति । तदाह । हन्तेदानीमेनमस्मत्पुरुषार्थविरोधिनमासुरं पाप्मानं ग्रसामः स्वात्मानुसंधानेन तावन्मात्रतया संहराम इत्यर्थः । एवंभूत्वा कि कृतवन्त इत्याह—त पत्थेवोंकाराग्रमात्रविद्योतं तुरीयतुरीयमात्मानं नृसिंहानुष्टुभैव बुबुधिर इत्युत्तरग्रन्थान्वयः । कथंयूत्मानमित्याह—उग्रप्रेमिति वाक्यजन्ये वाक्याभिव्यक्तस्य तुरीयस्य सर्वसंसारसंहारत्वमुख्यते । अनुग्रमिति तदाडपि परमार्थतः स्वमहिमस्थत्वचा कूटस्थत्वेन परमार्थतोऽकर्तृत्वमुख्यते । अथवाsनुग्रहित्ययमर्थः । उग्रत्वं नाम न धर्षः किंतु स्वरूपमेवेति । एवं वीरवीरामित्यादिकमपि योज्यम् । चतुर्मात्रिमकारमुख्यायै तुरीयतुरीयक्रमेण प्रतिपघ तमेव तुरीयं नृसिंहानुष्टुभा च पुनः पुनर्ध्यातवन्त इत्यर्थः । एवं तुरीयध्याने पठ्ठज्ञानामसुरः पाप्मा विनष्ट इत्याह— तेभ्य इति । तेभ्यां परिच्छेदको योडसावा-

प्राप्मा सच्चिदानन्दघनं ज्योतिरभवत्तस्मादप-कर्षाय इमेवोंकाराग्रविद्योतं तुरीयतुरीय-मानानं नृसिंहानुविद्योभवं जानीयोनिस्थडसुरः। पाप्मा सच्चिदानन्दघनं ज्योतिरभवति ते देवा ज्योतिष उत्कतीर्षवो द्वितीयाद्रूयमेव पश्यन्त इमेवोंकाराग्रविद्योतं तुरीयतुरीयात्मानं नृसिंहानुभवादन्विष्य प्रणवेनैव तस्मिन्नवस्थित-

सुरः पाप्मा पूर्वमभूत्स तुरीयध्यानवशात्किचिदन्तर्मुखलाचित्ते सति सच्चिदानन्द-घनं कारणात्मकं ज्योतिर्भवत्। सद्रूपस्य हि कारणात्मनोऽनृतादिविरुद्धात्म-रूपाभासविविशिष्टत्वेन सच्चिदानन्दरूपत्वमस्तीति पूर्वमेवोक्तमतः कार्यरूपपारि-च्छछभावतां संहृत्य कारणात्मतां प्राप्ना देवा इत्यर्थः। तस्मादेवदन्येनापि मन्त्रेण प्रतिपच्चन्र्यमिलत्यैव—तस्मादिति। तस्याप्युक्तफलप्रासि-

तास्ते भयस्तज्ज्योतिरस्य सर्वस्य पुरतः सुविभा-

माह—तस्येति। एवं मन्त्राणां प्रणवान्तेन मन्त्रराजेन तुरीयमतीपतिच्चिमभिधाय तेषामेक मध्यमावस्थां प्राप्नानां कंचित्कालं मन्त्रराजेन तुरीयं संचिन्त्य चित्ते-डिति। त एव ककारणात्मकड्योतिरात्मतां प्राप्ना अन्तःकरणशुद्धौ यातिशयात्मक-

ज्यात्मकड्योतिषाडस्याद्युत्पत्तेः। कारणात्मकत्वमप्यक्रियम्य तुरीयात्मत्वकामा इत्यर्थः। उत्ततीर्षव आत्मानमनुष्ठुभादन्विष्य प्रणवेनैव तस्मिन्नवस्थितता इत्यु-त्तरग्रन्वयः। ड्योतिष उत्ततीर्षवस्थे कारणमाह—द्वितीयादिति। ते पुनस्त-

त्साधनत्वेन कि कृतवत इत्याह—इममेवेति। सर्वसाधकतया सर्वेषां प्रत्येकं-वेऽर्थः। अत्नुष्टुभा कंचित्कालंमन्विष्य पुनर्विक्षेपनिवृत्तिस्वर्यर्थे तां परित्यज्य प्रण-वेनैव केवलेन तस्मिन्नात्मन्यवस्थितता इत्यर्थः। उक्तं च—'विशेषेपविनिर्देश्यर्थे तदेतद्रण्यते मया' इति। तुरीयप्रणवकथनमप्यक्षरभेदादर्थचिन्ताविशेषण-

रुणात्मकस्य जगतः पुरतः पूर्वमेव तत्साधकत्वेन सुविभांतं स्वयंप्रकाशत्वात्। आविभातमाविषयत्वात् । सर्वस्य पुरत इत्युक्ते पुरतः सर्वसच्वशब्दूयामाह—

इत्याह—तेषा इत्यादिना। तेभ्यस्तत्कारगात्मकं ज्योतिरपरस्मै सर्वस्य कार्योका-

तस्मिभातमद्वैतमाचिन्त्यमलिङ्गं स्वप्रकाशमानन्दघनं शून्यमभवदेवंवित्त्वप्रकाशं परमेव भक्तिभवति ते देवा: पुत्रेष्टियागादौ विच्चेषणायाश्र लोकैषणायाश्र साधने भ्यो व्युत्थायं निरागारा निष्परिग्रहा आश्रमखा अयज्ञोपवीता अनन्धा बाधिरा मुग्धा: कीवा मूका उन्मत्ता इव परिवर्तमानाः

अद्वैतमिति । आविभाततत्वे स्वयमेव हेतुमाह--आचिन्त्यमलिङ्गमिति । सुविभातत्वे हेतुमाह--स्वप्रकाशामिति । तस्य स्वत एव पुरुषार्थरूपत्वमाह--आनन्दघनामिति । आनन्दस्य लोके सातिशयत्वादिना मातं विशेषतवं निरालवष्टे--शून्यमिति । देववचनस्याप्येवंचिद एतदेव फलमाह--एवंबविदित्यादिना । अथोत्तमानां सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकं प्रणवेनैव तुरीयावस्थानं कर्तव्यमित्याह--ते देवा इत्यादिना । एवं पणवद्वारेण तुरीयनिष्ठायोग्यतां प्राप्तास्ते देवा: पुत्रेष्टियागादौतल्लोकजयसाधनपुत्रार्थप्रत्यादेविंचैषणायाश्र नित्यनैमित्तिककर्मादेलोंकैषणायाश्र लोकार्थकाम्यर्मोद्देश ससाधनेभ्य: साधनसहितेभ्य उत्केभ्य: कर्मेभ्यो व्युत्थायेतिससाधनानां सर्वेषां कर्मणां संन्यासोऽभिहितः । एवं संन्यस्तसर्वसाधनानां वतनेपकारामाह--निरागारा इत्यादिना । निरागारा वासार्थं नियताश्रयरहिता: । निष्परिग्रहा देहयात्रामात्रसाधनातिरिक्तपरिग्रहरहिता: । अशिखा: शिखारहिता: । अयज्ञोपवीता यज्ञोपवीतरहिता इति ससाधनेपणालत्यागाभिधानेनैव सिद्धस्य शिखायज्ञोपवीत्यागस्य पुनर्वचनं यस्मिन्‌ध्ये तत् तद्विषयरागद्वेषपरिहारेणाविकृततया सुषुवद्वृत्तानं कार्यमित्याह--अन्धा इत्यादिना । सर्वेन्द्रियविषयसन्निध्येऽप्यविकृता इत्यर्थ: । अन्धाश्रव्यक्कर्ण--

हिता: । बाधिरा: श्रोत्ररहिता: । मुग्धा अमरूढमनस: । कीवा: प्रजननसामर्थ्यरहिता: । मूका वागुचारणसामर्थ्यरहिता: । उन्मत्ता इव । इव इन्द्रोऽन्व--दिपदेनाप योद्यादिन्घी इत्यादिक्रमेण । यथोन्पत्तो न कस्याचिदप्युपादेश-स्तथा सर्वैरनुपादेयभ् । जडोन्मत्तपिशाचवच्छास्त्रान्तोक्क्रमणेण परिवर्तनान्न: परितो गच्छन्त इत्यर्थ: । एवं सर्वबाधा|विषयपरित्यागां चरागद्वेषपरित्याम--

हिताः । बाधिराः श्रोत्ररहिताः । मुग्धा अमरूढमनसः । कीवाः प्रजननसामर्थ्यरहिताः । मूका वागुचारणसामर्थ्यरहिताः । उन्मत्ता इव । इव इन्द्रोऽन्व--दिपदेनाप योद्यादिन्घी इत्यादिक्रमेण । यथोन्पत्तो न कस्याचिदप्युपादेश-स्तथा सर्वैरनुपादेयभ् । जडोन्मत्तपिशाचवच्छास्त्रान्तोक्क्रमणेण परिवर्तनान्नः परितो गच्छन्त इत्यर्थः । एवं सर्वबाधा|विषयपरित्यागां चरागद्वेषपरित्याम--

शान्ता दान्ता उपरतास्तितिक्षवः समाहिताः आत्मरतय आत्मक्रीडा आत्ममिथुना आत्मानन्दाः प्रणवमेव परं ब्रह्माडडम्प्रकाशं शून्यं जानन्नतस्तत्रैव ।

दिकं चाभिधाय तदुपायतवेन शान्त्यादिकं कर्तव्यमित्याह—शान्ता इत्यादिना । शान्ता उपरतबाह्येन्द्रिया निरुद्धेन्द्रियबहिष्पसरा इत्यर्थे । दान्ता उपरतान्तःकरणा निरुद्धबाहिष्पसरान्तःकरणा इत्यर्थे । अन्तःकरणोपरतौ विषयसंकल्पदिवर्जनं साधनमाह—उपरता इति । असंकल्पितस्यापि शीतोष्णादिद्वन्द्वस्य प्राप्तौ तत्त्वसहिष्णुत्वं कार्यमित्याह—तितिक्षव इति । उच्चानां शान्त्यादीनां साधकं परमं पायमाह—समाहिताः इति । बाह्यान्तःकरणगणमन्तर्मुखीकरणं समाधिर्नाम । एतदेव सर्वदैतजातविस्मरणपूर्वकं तत्साक्ष्यनुसारेणावस्थानं समाधनं नाम । एतदेव साध्यं साधनं च भवति । आत्मनि चित्तसमाधानपे हि पूर्णसमाधिलाभसाधनम् । तस्यैवं समाधाने प्रवृत्तस्य पूर्णसमाधिलाभाय साधनमाह—आत्मरतय इत्यादिना । रतिरिष्टेडनादिविषये मनः प्राप्यं प्रीति । अयंर्थे । यदा समाहितचित्तस्यापि श्रुतादिवशाद्बुद्धरसादिसाध्यसुखेच्छया मनश्शलनाभिमुखं भवति । तदा तत्त्वक्षयस्याऽऽत्मस्वरूपपरमानन्दान्तर्भावसमाधानपूर्वकं परमानन्दरूपे साक्षिण्येव ततः नियमितव्यमिति । रतिरनुबन्धादिनिमित्तं सुखं तदात्मन्येव येभां त आत्मरतयः । एवमुत्तरमपि योज्यम् । क्रीडा सङ्घयादिप्रेक्षणाभियुक्तं सुखं विवक्षितं तत्त्वसाधनभूता हि क्रीडा । विश्वुनामिति मिथुनसाध्ये सुखेऽनन्द इति सामान्येन सुखमात्रं विवक्षितम् । एवं समाधिनिष्ठानां शुद्धान्तःकरणानां सम्यग्ज्ञानोदयो भवतीत्याह—प्रणवमेवैत्यादिना । प्रणवमिति च ब्रह्मैवोच्यते प्रणतमवतीति । न हीतरस्याक्षरात्मकस्य परब्रह्मणः सामानाधिकरण्यं संभावत्रि । ब्रह्मचैतन्यमेव नामरूपोपाधिद्वारा वाच्यवाचकरूपप्रणववर्तमानां प्राप्नोतीति च ब्रह्मणि परब्रह्मशब्दो युक्तः । शब्दान्तरेऽप्यश्रस्य सारत्वमेतद्वत् वर्णत्रयस्य सर्ववर्णतद्रूपकवलनरूपत्वादिगन्तव्यम् । जानन्न इति वचनेन प्राप्तव्यं परिज्ञात्वा—आत्मप्रकाशमिति । स्वयंप्रकाशामित्यर्थः । स्वयंप्रकाशात्वादेशमवसव्यावर्तयति—शून्यमिति । निर्विशेषमित्यर्थः । ब्रह्मज्ञानफलं ब्रह्मात्मत्वं दर्शयति—तत्रैवैति । यस्मादेवा उक्तसाधनेन ब्रह्म विज्ञाय

॥२३७॥ श्रीभक्तिद्वारण्यमुनिविरचितदीपिकासमेताः । [ ७संध्येमः खण्डः ]

ऋतित्वरात्सोकारेण परमं सिंहंन्विष्यांकाकारामिममात्मानमुकारपूर्वार्धमाकृष्य सिंहीत्योत्तरार्धेन त्वां सिंहमाकृष्य महान्त्वान्महस्वान्मानत्वान्मुक्तत्वान्महादेवत्वान्महेश्वरत्वान्महासत्त्वान्महाचित्वान्महानन्दत्वान्महाप्रभुत्वाच्च मकारार्थेनानडुत्मनैकी कुर्यादशरीरौ निरिन्द्रियोडमाणोडतमा: सच्चिदानन्दमात्र: स स्वराट् भवति । य एवं वेद कस्त्वमित्यहमिति

तयाविधगुणग्रामाच्चकाश्वेते उत्कृष्टादिशब्दास्तेषामादिभूतश्रायं प्रणवस्थ उकारो द्विमात्र: । तस्मादुत्कृष्टादिशब्दरूप एव सः । तस्मादुत्कृष्टत्वादिगुण-विशिष्टब्रह्मवाचकोडसाविति । एवमकारस्य प्रत्यगर्थेत्वमकारस्य ब्रह्मार्थत्वं साभिधाय तयो: सामानाधिकरण्यरूपवाक्येन जीवस्य तावद्ब्रह्मणैक्यमाह-अकारमित्यादिना । अकारामिममकारार्थेमिं प्रत्यगात्मानमुकारपूर्वार्धेऽमुकारप-वोर्धार्थब्रह्माडडकृष्य । ब्रह्म प्रत्यगाकृष्येत्यस्यार्थमाह—सिंहीकृत्योति । ब्रह्मणैक्ये मकारार्थेन प्रत्यगात्मनैकी कुर्यादित्युदितरार्थेनोकारस्योत्तरमात्रया तं सिंह पूर्वोक्तं ब्रह्माडडकृष्य-सदाय मकारार्थेनानेन प्रत्यगात्मनैकी कुर्यादित्युदितरत्रान्वय: । मकारस्य ब्रह्म-शब्दवाच्यार्थेन मकारार्थेनानुपपत्तौ यत्सुपपादयति—महत्वादित्यादिना । महत्त्वं व्याप्तत्वं महस्वं शुद्धचेतेजोरुपत्वं मानत्वं सर्वसाधकत्वमाणरूपत्वं मुक्तत्वं तमपारकृत्यत्वं महादेवत्वं महाक्रीडारसिकत्वादिर्धर्मोविशिष्टत्वं । महेश्वरत्वं सर्वनियन्तृत्वं महासत्त्वादि-कमपरिच्छभसच्चिदानन्दरूपत्वं महामहुत्वं स्वसांनिधिस्थामात्रेणैव सर्वमपर्वत-

कल्वम् । अयं भाव: । आत्मा तावत्‌निरुपचारितमहत्वादिगुणाविशिष्टस्तथाविधा-त्मस्वाचकास्त्वेते महत्त्वादिशब्दास्तमक्‌ । तस्माच्चकास्त्वेते महादय: शब्दास्तेषामादिमूतश्रायं प्रणवस्थो मकारस्तस्मा-न्महादादिशब्दात्मक एव स: । तस्माद्गुणाविशिष्टमस्यगात्मवाचकोडसाविति । अमुरीर इत्यादिना विद्याफलमाह । तम: कारणम् । अकारीरादिपदलक्षितस्य स्वराट्: स्वरूपमाह—सचिदानन्दमात्र इति । मात्रशब्देन सजातीयादिभेदो निरस्त: । एवं विशिष्टनिरासायैकेन प्रणवेन व्यतिहारमप्रतिपचिमाभिधायेत: पूर्व-मेव द्वाभ्यां प्रणवाभ्यां व्यतिहारमप्रतिपचिमकारदर्शनायाडडरभते—कस्त्वमित्यादिना ।

होवाचैवमेवेदं सर्वं तस्मादहामिति सर्वाभिधानं तस्याऽऽड्दिरयमकारः स एव भवति सर्वं हृदयमा- त्माडयं हे सर्वान्तरां न हीदं सर्वं निरा- त्मकं मत्वेदं सर्वं तस्मात्सर्वात्मकेनाकारण सर्वात्मकमात्मानमनुच्छेदैरैवेदं सर्वं सच्चिदा- नन्दरूपं सच्चिदानन्दरूपमिदं सर्वं सद्धीदं सर्वं

वच्मुहंशब्दरूप सर्वात्मकप्रत्यगर्थतवॅ साध्यशितुमाह-कस्त्वमित्यादिना। कस्त्व- मिति कश्चित्केनाचित्पृष्टोऽहमिति प्रथममुत्तरमुचेत्यर्थः। नैकर्यैवोत्तरं भवति किं तु सर्व एव प्राणिजातं कस्त्वमित्येक एवोत्तरं प्रतिपद्यत इत्याह-एवमेवेदं सर्वमिति। तलः किमिति चेदहंशब्दस्य सर्ववाचकत्वं सिद्धमित्याह— तस्मादिति। भवत्स्वहंशब्दस्य सर्ववाचकत्वं तेनाकारस्य प्रत्यगर्थत्वे किमा- यातमित्याशङ्क्याकारस्याऽऽड्दिरिति। तस्याहंशब्दस्याऽऽड्दिर्यभूतोऽयमकारः प्रणवस्थः स एव सर्ववाचकोऽहंशब्द एव भवति। ततोड्यस्याऽऽड्दतमार्थत्वे किं जातामित्याशड्क्य यत्स्मादात्मन एव सर्वत्वं कृत्स्नत्वं पूर्णत्वमद्वयत्वं संभवति तस्मात्सर्ववाच- कोऽयमकार आत्मार्थ एवेति वच्मुपात्मनः सर्वत्वं ताक्मातिजानीते—सर्वे हीते। आत्मनः सर्वत्वं साधयति—भयम् हीति। सर्वान्तरमापि साधयति— न हीति। सर्वस्य सात्मकत्वे सर्वमात्मेति च वस्तुद्रये सति कथमात्मनः सर्व- त्वमित्याशड्क्याडडत्मगतिरेकेण सर्वं नास्तीत्याह—आलमैवेदं सर्वमिति। सर्वस्याऽऽत्मनि कल्पतत्वाच्चत्यतिरेकेण तन्नास्तीत्यर्थः। अतः सर्वशब्दात्म- कस्याकारस्य सर्वात्मकप्रत्यगात्मवाचकत्वं सिद्धम्। अतस्तथाविधेनाकारण कस्याकारस्य सर्वात्मकप्रत्यगात्मवाचकत्वं दर्शयति—ब्रह्मैवेदमित्यादिना। ब्रह्मणः स्वरूप- माह—सच्चिदानन्दरूपमिति। कथम् तर्हि सच्चिदानन्दरूपस्य जगतः साच्चिदा- नन्दरूपात्सक्थं युक्तमित्याशड्क्य जगतोऽपि साच्चिदानन्दरूपत्वमाह—सद्रूपमिदं सर्वमिति। तत्र जगतः सद्रूपत्वं तावत्सिद्धमित्याह—सद्धीति।

तत्सदिति चिद्दीदं सर्वं काशते काशते चेति किं सदितीदमिदं नेत्यानुभूतिरिति कैषेती-रमियं नेत्यवचननेनैवानुभवन्तुबाचैवमेव चिदा-नन्दाख्यवचननेनैवानुभवन्तुबाच सर्वम्निदापि स परम आनान्दस्तस्य ब्रह्मणो नाम ब्रह्मेति

प्रसिद्धिं साधयति—तत्सदिति । घटः सम्पटः सत्त्वादिस्वरूपेण सर्वे सद्रूपमेव भातीयर्थः । चिद्रूपत्वमपि प्रसिद्धमित्याह—चिद्धीति । प्रसिद्धिं साधयति—काशते काशते चेति । घटः प्रकाशते पटः प्रकाशत इत्यादिमकारण सर्वे चिद्रूपं भासत इत्यर्थः । आनन्दात्मकत्वं तु सर्वत्र समावेशदर्शनादवगन्तव्यम् । इत्यविषये च स्पष्टमेवोक्तं—आनन्दात्मकत्वम् । सर्वे चच्छिद्रव कदाचित्कस्याचिद्र्दृश्यत इ च स परम आनन्द इति । सदादिमेदेनिरांसाचिकीर्षया प्रजापतिः शिष्यबुद्धिमपि वर्धयन्स्वय सद्रूपं देवान्प्रचच्छति—किं सदितीति । वृत्त सदादीनां स्वरूपं यथ्र्वान्द्रिः सदादिरूपं ज्ञातिमित्यर्थः । देवैः सच्चासामान्यादिशु सद्रूपत्वेनाभिहितेषु तेषां व्यावृत्तत्वेनदंतयादसच्चावाल्सर्वं निराचष्टे—इदमिदं नेतीति । इदमिदं च घटसचासासामान्यादिकं भवद्रिरुक्तमिदंत्वादेव व्यावृत्तत्वेनासत्त्वात् सद्रूपमित्यर्थः । किं तर्हि सदिति देवानामाकूक्षामालक्ष्य स्वयमेव प्रजापतिः सद्रूपमाह—अनुभूतिरिति । पुनरपि प्रजापतिः स्वरूपप्रकाशनपूर्वकं च—कैषेतीति । तर्हि घटज्ञानादिक्चिद्विषयचिद्रार्थक्वेनैव तेषां हृदयत्वज्ञानभूतितवमित्याह प्रजापतिः—इयमियं नेतीति । का तर्हि न्नुसूत्रितिर्याकाङ्क्षयामवादमनसगोचरा सेतीरामिति यतोऽक्कु न शक्या तस्माद्चननेनैव स्वयमुभवन्तेवां स्वतश्रिद्धस्स्वरूपमेवाहुभूतिरित्याह प्रजापतिरिति कर्थयति श्रुतिः—अवचनेनैवानुभवन्तुबाचेति । सत्स्वरूपोपपदेशे कर्थितन्न्यायाप्रविदानन्दयोः स्वरूपोपदेशेऽपि सम इत्याह श्रुतिः—एवमेवेति । अन्येष्वपि ब्रह्मलक्षणेष्वपमेव भवन्नवादमनसगोचरमेकरसमात्मनः स्वरूपमेवेल्याहेत्यर्थः । मूकीभावमात्रेण देवानां ज्ञातुमशक्यामिति मत्वा ब्रह्मणः स्वरूपमाननद्वपदेन लक्षणया कर्थयाते प्रजापतिः—स परम आनन्द इति । स मचाद्ग्यानुभवेनोपदिष्टोऽर्थः परमो निरतिशय आनन्दः । एवं ब्रह्मणः स्वरूपमभिधाय ब्रह्मशब्दस्य लक्षणया तद्वाचकत्वमाह—तस्य ब्रह्मण इति । ततः किमायातं प्रकृत इत्याशड्क्य मका-

तस्यान्त्योदयं मकारः स एव भवति तस्मान्मकारेण परमं ब्रह्मान्विच्छेत्किमिदमेवमित्यु इत्येवाडहंविविक्तिसंस्तस्मादकारेणेममात्मानमन्विष्य मकारेण ब्रह्मणा संदध्याद्धुकरणावाचोक्तसन्नशरीरो निरिन्द्रियोऽप्राणोऽतस्सचिदानन्दमात्रः स स्वराड् भवति य एवं वेद । ब्रह्मैवेदं सर्वमित्युदित्यादिग्रन्थवामहत्त्वा-

रसस्य ब्रह्मशब्दान्त्याक्षरत्वेन ब्रह्मशब्दतत्वमेवेति तस्य ब्रह्मवाचकत्वं सिद्धमित्याह—तस्येति । तस्य ब्रह्मशब्दस्य अन्त्योदयसाने वर्णोदयं प्रणवस्थो मकार इति कुत्वा स एव ब्रह्मशब्द एव भवति । तस्माद्देव ब्रह्मवाचकत्वमापि सिद्धमेवेत्यर्थः । यस्मादेवमवाचकाड्य बकारस्तस्माच्च तलत्राणिगलयादित्यादिति । एवमकारयोः प्रत्यगब्रह्मार्थत्वमिधाय मध्यस्थस्य यकारस्य प्रत्यगब्रह्मणोरेतत्वावधारणार्थत्वं वक्तुकरस्य लोके कुतश्चिद्वधारणार्थत्वं प्रसिद्धमिति कथयितुं लोकवद्वहारं तावदर्शयति—किमिदमित्यादिना । इदमकारांदि घटादि चैवं किंमित्येवं कश्चित्केनचित्पृष्टः स्वयमविचिकित्ससनात्मनश्चेतनः पृष्टोऽर्थे निश्चयो भवति तद्नु इत्येवावाधारयनेनुत्तरमाहेत्यर्थः । अनचैव श्रुत्यैव व व्यवहारः क्रियस्तीति ज्ञातव्यं तस्मादुकारस्यावधारणार्थत्वं लोके प्रसिद्धमिति भावः । एवं प्रणवाक्षरार्थमिधाय तेन प्रत्यग-

त्पनो ब्रह्मैतत्वप्रतिपचिप्रकारमाह—तस्मादित्यादिना । यस्मादकारमकारयोकाराणां त्पनो ब्रह्मैतत्वप्रतिपचिप्रकारमाह—तस्मादित्यादिना । यस्मादकारमकारयोः प्रत्यगब्रह्मावधारणार्थत्वं सिद्धं वस्मादित्यर्थः । आविचिकित्सश्रेकत्वानिरणां प्रत्यगब्रह्मावधारणार्थत्वं सिद्धं वस्मादित्यर्थः । आकारोच्चारणसमये सर्वं कृत्स्नं पुर्णी प्रत्यगात्मानमुक्त्वेन ब्रह्मणैकत्वयोग्यतया निश्चिय्योकारस्योकारण संबंधसमये प्रत्यगात्मनो ब्रह्मलक्षणलक्षित-

The 'makara' is the last sound of that (Om), it is indeed Brahman. Therefore, through 'makara', one should seek the Supreme Brahman, wondering 'what is this?' This is the greatness of the entire text, starting with 'Brahmaiva idam sarvam'. The text explains the method of realizing Brahman through the 'makara'. The 'akara' and 'makara' are related to the individual self and Brahman, respectively.

रवेने ब्रह्मणैकत्वयोग्यत्वं निश्चिय्योकारस्योकारण संबंधसमये प्रत्यगात्मनो ब्रह्मलक्षणलक्षितत्वेन ब्रह्मणैकत्वयोग्यतां कुर्वादित्यर्थः । अशरीर इत्यादि-क्रार्थम् । अथ सर्वात्मकस्य ब्रह्मणः प्रत्यगात्मनैकत्वं द्वितीयेन प्रणवेन वदनब्रह्मणः सर्वात्मकत्वं पुनरपि प्रकारान्तरेणाह—ब्रह्म वा इदमित्यादिना । प्रतिज्ञाते सर्वत्वे हेतुमाह—सर्वहुत्व्वादिति । संहरत्वे सं-हारशक्तिविशिष्टत्वं हेतुमाह—उग्रत्वादिति । संहारसमर्थत्वेऽपि न संहरतीत्याद्याश्रद्दयां परिभवासहत्वादिभिस्तां परिहरति—वीरत्वादित्यादिना । अतृणस्व-

The text further explains the significance of 'ukara' and its relation to the individual self and Brahman. The 'ukara' is related to the manifestation of Brahman. The text then explains the all-pervading nature of Brahman through the second 'Om'.

१. ऋ. परं । ३. क. म. 'बा हृ व का' । ३. क. ग. व. छ. 'मसृरतत्वा' । ४. ल. अमृतत्वा ।

दिदीषणुत्वा उज्जवलत्वात्सर्वतोमुखत्वान्नृसिंहत्वाद्द्विष्णुत्वा पणत्वाद्द्विषत्वा न्मृत्युमृत्युत्वान्नामित्यादहंत्वादिति सततं हेतुद्वयाश्रितत्वाद्विदित्वान्मेहत्वाद्द्विष्णुत्वो-

णाविशिष्टत्वेन ब्रह्मत्वात् । सर्वोत्कृष्टं संप्रमाणत्वादप्यनित्यत्वादिधर्मविद्यमानत्वात्तद्गुणसंपत्त्या तद्भावना-

ज्जवलत्वात्सर्वतोमुखत्वान्नृसिंहत्वाद्द्विष्णुत्वाद्द्वि-

द्विपि सर्वोत्कृष्टं प्रातिपच्चव्यमित्याह—सततं हीति । सततं व्याप्तं दृश्यत: कालतो वस्तुतश्वापे-

षणत्वाद्द्वित्स्वान्मृत्युमृत्युत्वान्नामित्यादहंत्वादिति । त-

रिच्छत्वं हि यस्माच्चस्मादपि ब्रह्म सर्वमित्यर्थ: । सततत्वे सर्वसंहार-

स्मादकारेण परमं ब्रह्मान्विष्य मकारेण मन-

समर्थत्वं हेतुमाह—उग्रत्वादिति । वीरत्वादिकं पूर्ववद्योज्यम् । भवतत्वेव गुणद्व-

आचार्यितरं मनआदिसाक्षिणमान्विच्छेत्स यदै-

त्याश्रद्धं प्रणवस्याकारस्य तत्पदार्थैवाचकत्वाच्चत्स्य वाच्यतिपचिसाश्रक्रत्वं सिद्ध-

तत्सर्वमुपेक्षते तदैतत्सर्वमस्मिन्न्राविशति स यदा।

मित्याह—तस्मादकारेणेति । अन्विष्येल्यतस्यान्विच्छेदित्यनेन संबन्ध: । अयं भाव: । अचृ-

द्विपि सर्वोत्कृष्टं प्रातिपच्चव्यमित्याह—सततं हीति । सततं व्याप्तं दृश्यत: कालतो वस्तुतश्वापे-

त्सततगुणाविशिष्टं हि ब्रह्म सततशब्दाश्र्यमततिशब्दस्स्थाने मयुक्त: शुस्मा तत उक्तगुणद्रूयाविशिष्टस्य ब्रह्मणो वाचकावस्थावतिशब्दौ न त-

रिच्छत्वं हि यस्माच्चस्मादपि ब्रह्म सर्वमित्यर्थ: । सततत्वे सर्वसंहार-

व्चृससततशब्दावस्थाविधातुद्रयं चाकारादिमिति धातुद्रयात्मक एवायमकार: । ततश्शान्तृवादिगुणाविशिष्टब्रह्मवाचको मुख्योया तऱ्या लक्षणया केवलब्रह्माभि-

स्मादकारेण परमं ब्रह्मान्विष्य मकारेण मन-

धायकस्ततस्तेन लक्षणया प्रतिपच्चव्यमिति । मकारेण तु प्रत्यगात्मप्रतिपच्चि: कर्तव्येतस्याह—मकारेणेति । मकारस्य प्रत्यगर्त्वेत्वोपपत्तिमाह—मनआद्यवि-

आचार्यितरं मनआदिसाक्षिणमान्विच्छेत्स यदै-

पाधिकरस्तद्राक्षिता तत्साक्षी च प्रत्यगात्मक: प्रत्यगात्मककारयो: संबन्धस्य वि-

तत्सर्वमुपेक्षते तदैतत्सर्वमस्मिन्न्राविशति स यदा।

ध्यमानत्वाच्च मकारोऽन्विच्छेदित्यर्थ: । प्रतीचो मनआदिराक्षितृत्त्वं साक्ष-

णाविशिष्टत्वेन ब्रह्मत्वात् । सर्वोत्कृष्टं संप्रमाणत्वादप्यनित्यत्वादिधर्मविद्यमानत्वात्तद्गुणसंपत्त्या तद्भावना-

समय इत्यर्थ: । एतत्सर्व कार्यकारणज्ञातमुपपक्तं तद्भिमाने त्यजतेत्यर्थ: । सदा किमित्याह—तदेति । अस्मिन्न्रत्यगात्मनि सन्मात्रोपाधिविशिष्टे प्राविचार्ति-

द्विष्णुत्वा पणत्वाद्द्विषत्वा न्मृत्युमृत्युत्वान्नामित्यादहंत्वादिति सततं हेतुद्वयाश्रितत्वाद्विदित्वान्मेहत्वाद्द्विष्णुत्वो-

विलीयत इत्यर्थ: । तस्मिल्लँयमुभिधाय तत एवोत्पत्तिमाह तस्य रसकतत्वप्रदर्शन-

ज्जवलत्वात्सर्वतोमुखत्वान्नृसिंहत्वाद्द्विष्णुत्वाद्द्वि-

नाय । स यदेत्यादिना । यदा जाग्रदादिभोगनिमित्तकर्मणामवस्तदॄस्मादेवो-

नृसिंहोत्तरतापनীয়ोपनिषत् ।

प्रबुद्ध्यते तदैतसर्वमस्मादेवोत्थित्थाति स एतत्सर्वं निरीक्ष्य प्रत्ययं संपीड्य संज्वाल्य सँशक्म स्वात्मानमेषां ददात्यत्यग्रोडतिशीरोडतिमहानातिविष्णुरातिज्वलन्नतिसर्वतोमुखोऽ-

तिनृसिंहोऽतिभीषणोऽतिभद्रोऽतिमृत्युमृत्युरातिनमाम्यतयं भूत्या स्वे महिम्नि सदा समासते तस्मादेनमकारार्थेन परेण ब्रह्मणैकी कुयादुका-

त्पद्यते सर्व इत्यर्थः । अथ श्लोकस्याऽऽडटमस्यैव सृष्ट्यादिमाह—स एतत्सर्वं * निरू-जोति । निर्वाह्या कंचित्काळं स्वात्मन्येव सद्रूपे । स्थापयित्यां किमित्याह—प्रत्य-

बोत्यादिना । अनेन च ज्ञानहेतुक आत्मान्तिकः प्रयत्न उच्यते । स प्रत्यगात्मा ज्ञानवळनेनैवत्सर्वं प्रत्युक्कार कारणात्मनि संहृत्य संपीड्य कारणात्मानमपि स्वात्म-

नाडन्तर्बोहि संडयाप्य संज्वालय चिदूपतामपाघ्य संमश्र्य स्वे तावन्मात्रतया विलायाप्य स्वात्मानं चिन्मात्ररूपमेषां कार्यकारणरूपपदार्थानां ददाति । न हि तेषां स्वरूपान्तरपास्ति कल्पतत्त्वात् । भक्षणादौ सामर्थ्य दर्शंयति—अत्युप्र

मपी योज्यमप । वीरादिपदानामवतारस्तत्त्कपकारेणैव दृश्यन्यः । स्वे महिम्नै-

सदा समासत इति । यस्मात्सर्वैर्भक्षणादिकर्तृत्वेsड्यस्य कोऽपि विकारु-नास्ति प्रत्यगात्मनस्तस्मात्सर्वदा स्वे महिम्न्येवsडस्स्थैष्यत इति तस्मादेकपोडने-

नैक्यं युक्तमित्यर्थः । एकमकारस्य ब्रह्मार्थस्तवं पूर्वमेवोक्तम् । अथोक्तविधस्य ब्रह्मणः प्रत्यगात्मनेतवं प्रातिपद्यन्योमि-

त्सिद्धं तस्मादेनं प्रत्यगात्मनामित्यर्थः । आकारार्थेन ब्रह्मणाडकारार्थे ब्रह्मेत्यर्थः । यथाश्रुतेर्थस्वीकारे हि प्रथमप्रणवेनैव द्वितीयप्रणवेनापि प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणै-

कत्वप्रतिपादिरेव स्यात् । तथा च न न्यायिहारः सिध्यति । न्यायिहारस्खण्डे च तेन भाध्यमतः पूर्ववत्प्रणवमुखेन ब्रह्म प्रत्यगात्मनैकत्वं कुयात् । आकारोंचारणस-

मये यथोक्तं ब्रह्म प्रतिपध्याकारस्योकारसंवन्धसमये ब्रह्मणः प्रत्यगुप्रत्नेन प्रत्यगात्मनैकत्वंयोग्यतयैव सोंचिन्त्योकारस्य मकारसंवन्धसमये मकारार्थेन प्रत्य-

• एतत्प्रत्यग्ज्योति.व च्छान्दसत्वाल्लोपष्ठ ।

रेणाविचिकित्सन्नशरीरो निरिन्द्रियोडपाणोद-

तमः सच्चिदानन्दमात्रः स स्वराड् भवति य

एवं वेद तदर्थ श्लोकः-श्रृङ्गं श्रृङ्गाधिमात्रेण्य

श्रृङ्गणेन योजयेत्। श्रृङ्गमेन परे श्रृङ्गे तम

आत्मनैकाकारार्थेस्य ब्रह्मण एकत्वनिश्चयार्थं कुर्योदित्यर्थः। उक्तं च वार्ति-

गातमनाडकारार्थेस्य ब्रह्मण एकत्वनिश्रयार्थं कुर्योदित्यर्थः । उक्तं च वार्तिककudri:-

" अथवा डकारमात्मानं मकारं च जगत्सुरुं।

" अथवा डकारमात्मानं मकारं च जगत्सुरुं।

अवधारणसंयुक्तमेकी कुयोडशोभिति ॥

अवधारणसंयुक्तमेकी कुयोडशोभिति ॥

अहंकारैकदृशेदेशात्वाहृदयाहृदैकदृशेदेशतः।

अहंकारैकदृशेदेशात्वाहृदयाहृदैकदृशेदेशतः।

अतस्त्याधेकदृशेदेशात्वाहृदहाकारेण च स्मरेत् ॥

अतस्त्याधेकदृशेदेशात्वाहृदहाकारेण च स्मरेत् ॥

सासित्वानमनादीनां मकारेण तु साक्षिणं।

सासित्वानमनादीनां मकारेण तु साक्षिणं।

सावधारणमेकात्म्यमेव मोदिति पद्यति" इति ॥

सावधारणमेकात्म्यमेव मोदिति पद्यति" इति ॥

व्यतिहाररूपप्रतिपत्तिसाधकत्वं प्रणवद्वयस्य। अत्रापि ब्रह्माकारेण च स्मर-

व्यतिहाररूपप्रतिपत्तिसाधकत्वं प्रणवद्वयस्य। अत्रापि ब्रह्माकारेण च स्मर-

दाते पठितत्त्वात्। द्व्योरपि प्रणवयोः प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणैकत्वमेवोच्यत इति

दाते पठितत्त्वात्। द्व्योरपि प्रणवयोः प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणैकत्वमेवोच्यत इति

वदन्ति केचित्। तेषां पुनर्वचनानर्थक्यप्रसङ्गः । प्रथमवचनमध्यनर्थकमेव। तेषां सा-

वदन्ति केचित्। तेषां पुनर्वचनानर्थक्यप्रसङ्गः । प्रथमवचनमध्यनर्थकमेव। तेषां सा-

धनखण्ड एव प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणैक्यस्योक्तत्वात्। नतु व्यतिहारपक्षेऽप्येकत्वै-

धनखण्ड एव प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणैक्यस्योक्तत्वात्। नतु व्यतिहारपक्षेऽप्येकत्वै-

कैव प्रणवेन व्यतिहारस्य सिद्धत्वात्पुनर्वचनं व्यतिहारकथनमनर्थकमेव। न। संग्राहकविस्‍त-

कैव प्रणवेन व्यतिहारस्य सिद्धत्वात्पुनर्वचनं व्यतिहारकथनमनर्थकमेव। न। संग्राहकविस्‍त-

वात्स्यां भेदोपपत्तेः । तर्हि नित्यप्राप्तकारमकारयोरर्थभेदादिच्छया प्रतिपत्तिसंभ-

वात्स्यां भेदोपपत्तेः । तर्हि नित्यप्राप्तकारमकारयोरर्थभेदादिच्छया प्रतिपत्तिसंभ-

वाष् न पौनरुक्त्यदोषः । व्यतिहारखण्डप्रसिद्धस्तु व्यतिहारसंदर्भवात्स्येने-

वाष् न पौनरुक्त्यदोषः । व्यतिहारखण्डप्रसिद्धस्तु व्यतिहारसंदर्भवात्स्येने-

वोपपद्यते । श्रुतेर्थाश्रुतार्थलाभाश्वासिनपक्षे महालाघवः । अस्त्वेवं श्रुत्यर्थवि-

वोपपद्यते । श्रुतेर्थाश्रुतार्थलाभाश्वासिनपक्षे महालाघवः । अस्त्वेवं श्रुत्यर्थवि-

द्वेधैवमुपदिशान्ति । वक्ष्यमाणश्लोकविरोधस्त्वस्मिन्पक्षेऽप्यहार्यः । अश्वरीर

द्वेधैवमुपदिशान्ति । वक्ष्यमाणश्लोकविरोधस्त्वस्मिन्पक्षेऽप्यहार्यः । अश्वरीर

इत्यादि फलकथनं । उक्तेऽर्थ श्लोको भवति- तदिति । श्रृङ्गं छन्दःसामृप-

इत्यादि फलकथनं । उक्तेऽर्थ श्लोको भवति- तदिति । श्रृङ्गं छन्दःसामृप-

भस्प. प्रणववस्प श्रृङ्गमशककारमकारार्थं प्रत्यगात्मानमादयेत्यर्थः । श्रृङ्गाधिमुका-

भस्प. प्रणववस्प श्रृङ्गमशककारमकारार्थं प्रत्यगात्मानमादयेत्यर्थः । श्रृङ्गाधिमुका-

रूपोऽपि तदर्थे ब्रह्म प्रत्याक्रुश्य ब्रह्मणैक्यं प्रतिपद्येत्यर्थः । श्रृङ्गेणानेन मकारेण

रूपोऽपि तदर्थे ब्रह्म प्रत्याक्रुश्य ब्रह्मणैक्यं प्रतिपद्येत्यर्थः । श्रृङ्गेणानेन मकारेण

तद्येऽनुसंधातान्नेत्यर्थः । योजयेदेकारमध्यस्थं ब्रह्म याजयेत् । ब्रह्मणः प्रत्य-

तद्येऽनुसंधातान्नेत्यर्थः । योजयेदेकारमध्यस्थं ब्रह्म याजयेत् । ब्रह्मणः प्रत्य-

गात्मनैकत्वं चिन्तयेदित्यर्थः । इत्येकेन प्रणवेन व्यतिहार उक्तः । श्रृङ्गमेनमहे-

गात्मनैकत्वं चिन्तयेदित्यर्थः । इत्येकेन प्रणवेन व्यतिहार उक्तः । श्रृङ्गमेनमहे-

शब्दादिभूतमनवाकारार्थमात्मानमित्यर्थः । परे श्रृङ्गे ब्रह्मशब्दान्त्यभूते मकारा-

शब्दादिभूतमनवाकारार्थमात्मानमित्यर्थः । परे श्रृङ्गे ब्रह्मशब्दान्त्यभूते मकारा-

त्मानमित्यर्थः । परे श्रृङ्गे ब्रह्मशब्दान्त्यभूते मकारा-

त्मानमित्यर्थः । परे श्रृङ्गे ब्रह्मशब्दान्त्यभूते मकारा-

त्सक्रमणवमकारार्थब्रह्मणैक्योकारेणैकर्त्वं निश्चेतव्येत्यर्थः । तमन्त्यश्रृङ्गं पर-

त्सक्रमणवमकारार्थब्रह्मणैक्योकारेणैकर्त्वं निश्चेतव्येत्यर्थः । तमन्त्यश्रृङ्गं पर-

नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् ।

तेनापि योजयेत् ॥

इत्यर्थवेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीयेष्टष्ठोपनिषदि सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥

अथ तुरीयेणोत्कृष्ट प्रोत्कृष्ट ह्रयमात्मा सिंहोऽस्मिन्ह सर्वमयं हि सर्वोऽत्माडयं हि सर्वं

मात्मानमतत्यंशरूपप्रणवकाराभिधेयं परमात्मानमित्यर्थः । अननेनापि मन्त्राऽऽश्रितवित्रा प्रणवमकारार्थेन प्रत्यगात्मनाडपि योजयेत् ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करानन्दपादाशिष्यश्रीमद्विद्यारण्यमुनिप्रणीतश्रीमत्सिंहोत्तरतापनीयेष्टष्ठोपनिषदि सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥

एवं विभक्तेन प्रणवेनाडSस्तमतिप्रतिपच्चिमकारमभिधाय तुरीयतुरीयेणाविभक्तेन प्रणवेन प्रतिपच्चिमकारो वक्तव्य इति खण्डान्तरारम्भः । अथोति । किंच तुरीयावसितत्वादेकत्वयोतादीनामेकस्य तुरीयावसितत्वमुक्तं न तु तत्त्वपष्टमभिहितमिति तदभिधानाय खण्डान्तरमारभते । अथ विभक्तप्रणवेनाडSस्तमनो जीवेशरूपस्यैक्यप्रतिपच्चननन्तरमनेकपदतदर्थप्रतिपच्चेलक्षणस्य विशेषेऽस्य शमनाय तुरीयेणाविभक्तेनोभयमित्ययेतोभयानुज्ञात्रानुज्ञाविकल्परूपेणाडडस्तमतिपत्तिरभिधीयत इति शेषः । तत्क्रोतप्रणवेनोत्क्र्याडSडस्तमनः प्रतिपातिं दर्शयितुमात्मन ओतत्सं प्रतिजानाति—ओतत्स प्रोतश्चेति । ओतत्स सामान्येन सन्मात्रात्पनां ओतत्स चिदानन्दरूपेण ।

हीति प्रसिद्धिमाह । प्रसिद्धा हि सच्चिदानन्दानां सर्वत्र व्याप्तिः पुत्रसत्ता पुत्रसंवित्पुत्रसुखमित्यादिमकारेणत्यर्थः । अयमात्मा पूर्वोक्तोडयं ब्रह्मरूप आत्मा । सिंह इति सर्वेऽसंसाररहितब्रह्मसर्वरूपपतत्वमभिहितं मात्तनः । वाक्यार्थस्यैणाडSडस्तमना सर्वे व्याप्तिमतो व्याप्तवमेवोतत्सं न त्वात्मनो व्याप्त्यभावः कुत्रचिदोतत्सं संहवति । आत्मन ओतत्सं प्रसिद्धं स्वयमेवोपपादयति—आस्पिन्हीति । आस्मिन्ह सच्चिदानन्दरूपे व्याप्तके सर्वे व्यावृत्येन वर्तते । अस्पिन्सर्वे वर्तते इत्यत्र हेतुमाह—अयं हि सर्वोऽत्मोति। न हि संवेदनव्यतिरेकेण जगतः स्वरूपमस्तीत्यभिप्रायः । तर्हात्मनोऽभिन्नमस्तु सर्व जगदिति नेत्याह—अयं हि सर्वमिति । न व्यतिरेकेणाऽव्यतिरेकेण वा सर्वमास्तीत्यर्थः । तर्हि व्याप्तस्य सच्चिदानन्दस्यैवास्तीत्यर्थः ।

नैवोतोड्यो हृयमात्मैकल एवाविकल्पो न हि वस्तु सदृयं श्रोत इव सदृशनोडयं चिद्घन आनन्दघन एकरसाडुपवहायः केनचनाद्वितीय ओतश्च प्रोतश्चैव ओंकार एव नैवमिति पृष्ट ओंमित्येवाडडह वाग्वा ओंकारो

वस्तुमुत्तमात्पन्न इत्याशङ्कय च मा भूत्पारमार्थिकमोत्तस्वामित्याह—नैवोत्त इति । किं तर्ह्युक्तमोत्तस्वमिति । अद्वयतैवेत्याह—अद्वयो हृयमात्मेति । अद्वयो हि यस्मादात्मा तस्मादोतत्तन्मुक्तमित्यर्थः । अद्वयत्वमात्मत्वं वाड्मयं न धर्म इत्याह—एकल एवेति । नन्वद्वितीयत्ववादिकमात्मनो धर्मत्वेनाsभुपगतत्वाद्विरुद्धमित्याशङ्कय—आविकल्प इति । व्यवहा रस्य विकलपमात्रत्वात् परमार्थतोडद्वितीयत्वादिविशेषवमात्मपन इत्यर्थः । यस्माद्द्वै काल्पितमेव सर्वं व्याख्यं परमार्थतोडद्वयोsयमात्मा तस्मादात्मनः शक्तमो- स्त्वं क्यापकृतमेव कल्पितमेवेत्याह—अयं श्रोत इवेति । ननु सदादिरूप- स्याडSत्मनः कृतमद्वितीयत्वमुख्यत्वे घटसत्ता पटसत्ता घटसंवित्पटसंवित्पुञ्जसुखं विचासुखामित्यादिरूपे तेषां भेदप्रतीतेरित्याशङ्कय सन्मात्रे चिन्मात्रे सुखमात्रे च न भेदप्रवृत्तिरास्ति किं तु घटाद्युपाधिगतैव भेदप्रतीतिं च तेषामपि सन्मा- ज्ञेदोडस्त्यसंभावादित्याह—सदृघनोडयमित्यादिना । वाक्यत्रयेण । सदादीनां परस्परभेद निराकच—एकरस इति । नन्विदं निर्विशेषं वस्तूपदेश्यान्माति कथमुपदेश्यं शक्यते सर्वशब्दानविषयत्वादिति सत्यमेव नैकेनापि शब्देन विषय- स्त्वेनोपदेष्टुं शक्यते इत्याह—अध्यवहार्य इति । अन्यवहार्य इत्यननेन मुख्यभद्य तद्वाचकस्याप्योकारस्योतत्लं प्रतिपादयति—ओंकारस्पोतत्वमुपपादयति— एवमिति । क्रियतेsपि किं क्रिय- द्वान् पृथकूपः किं वा नैवंकूप इत्याज्ञो तत्त्वयान ओंमित्येवोचिर हरयत इ । तस्मात्सर्ववाचक- शाद्दोंकारस्पोतत्वं सिर्द्रमिति भावः । वाच्यात्वरूपत्वाद्द्बोंकारस्मोतत्वं सिर्दि-मित्यार्द्र — वाग्वा इति । सर्ववर्णैकवणनरूपत्वाद्द्बैर्यान्तरुपत्वाच वाङ्मात्र- सक्षरमात्रवाच्यमेवकारस्य

वागेवेदं सर्वं न ह्याशब्दमिवेहास्ति चिन्मयो ह्यायमोंकारश्चिन्मयमिदं सर्वं तस्मात्परमेश्वर एकमेव तद्वयत्येतदमृतमभयमेतद्ब्रह्माभयं वै ब्रह्म भवति य एवं वेदेति रहस्यमनुज्ञाता ह्यात्मैष ह्यस्य सर्वस्य स्वात्मानमनुजानाति न हीदं सर्वं स्वत आत्मवशं ह्यात्मोतो नानुज्ञाताऽसज्ज्ञत्वाद-

न त्वात्कथंचिदेतत्प्रिति तत्राड्डह-वागेवेदं सर्वमिति । वाक्यार्थत्वादुपस्य वाक्य- तिरेकेणासच्चवाद्रागेवेदं सर्वमित्यर्थः । वाचः सर्वानुगतिं दर्शयन्सर्वकारणत्वमुप- पादयति--न हीति । न हीति । परोपाधीन्तीमध्यमेर्वाच्योरूपवाच्ययोस्तरेकेण कस्यचिदपि प्रतिबासेऽस्तीत्मर्थः । बोधकत्वेन चिद्रूपत्वाच्चोंकारस्योतत्वम्- श्युपगतथ्यमित्याह-चिन्मय इति । चिन्मयत्वेन कथमोत्तवामिति चित आत्म- त्वादित्याह । चिन्मयत्वेन सर्वस्यापि परमेश्रलक्ङस- णस्य संभवादपरमेश्रर एवायमोंकार इत्याह--तस्मादिति । वाच्यवाचकयोर्दै निरीचष्टे । एकमेव तदुभयं प्रणवपरमेश्ररसैकमेव चिन्मात्रं भवतीत्यर्थः । अस्यैकस्य वस्तुनः सर्वसंसाररहितत्वेन पुरुषार्थरूपत्वमाह--एतदित्यादिनां । कथंस्यैनरूपत्वामिति ब्रह्मरूपत्वादित्याह--एतद्रहोति । ब्रह्मणस्त्वभयत्वादि- रूपत्वं सिद्ध मित्याह--अभयं वा इति । एवंविदं फलमिति ।

हे फलमित्यर्थः । उक्तमोत्तवज्ञानं गोपनीयमित्याह--रहस्यम्- नुज्ञाता हीति । ओतभावनया तुरीयतुरीयस्वास्मैक्यं- स्थिततस्य नेनाचिन्मित्तेन चलिते मनासी द्वितीयप्रतिभासस्ताच्चद्रवति । चाड्डत्मप्रतिपत्त्या बाधितस्य रसत्वेन स्वतः प्रतिबासः संभवन्त्यतस्तं- स्थाड्डत्मानि कल्पितया प्रातिभासिकसचामनुजानातीत्प्रर्थः । मन्न्विदै सर्वे प्रतिमे समानत्वादात्मवत्स्वत एवंवडत्मवचता माडडुत्पादनशक्रोपमानः- वच्वमिति हेत्याह--न हीति । जडस्य स्वतः प्रकाशायोगात्सच्चार्दर्श न स्वतोडस्तीत्यर्थः । कथं तर्होत्तवपनुज्ञात्रुत्वं चोक्तमात्मन इत्याशङ्कयाऽऽहृत- मेवोत्तरं स्मारयति--न ब्रायमिति । अत्र हेतुत्रयमाह--असज्ज्ञत्वादित्यादिना ।

फलमिति । उक्तमोत्तवज्ञानं गोपनीयमित्याह--रहस्यम् । अनुज्ञाता हीति । ओतभावनया तुरीयतुरीयस्वास्मैक्यं स्थिततस्य नेनाचिन्मित्तेन चलिते मनासी द्वितीयप्रतिभासस्ताच्चद्रवति । चाड्डत्मप्रतिपत्त्या बाधितस्य रसत्वेन स्वतः प्रतिबासः संभवन्त्यतस्तं स्थाड्डत्मानि कल्पितया प्रातिभासिकसचामनुजानातीत्प्रर्थः । मन्न्विदै सर्वे प्रतिमे समानत्वादात्मवत्स्वत एवंवडत्मवचता माडडुत्पादनशक्रोपमानः वच्वमिति हेत्याह--न हीति । जडस्य स्वतः प्रकाशायोगात्सच्चार्दर्श न स्वतोडस्तीत्यर्थः । कथं तर्होत्तवपनुज्ञात्रुत्वं चोक्तमात्मन इत्याशङ्कयाऽऽहृत मेवोत्तरं स्मारयति--न ब्रायमिति । अत्र हेतुत्रयमाह--असज्ज्ञत्वादित्यादिना ।

विकारित्वादस्त्वादन्यास्वयानुज्ञात! हृयमोंकार ओमिति ह्यनुजानाति वाग्वा ओंकारो वाग्वेदं सर्वमनुजानाति चिन्मयश्च हृयमोंकाराद्विद्दं सर्वे निरात्मकमात्मसात्करोति तस्मात्परमेश्वर एवैकमेव तद्ब्रह्मपेतद्मृतमभयमेतदू- ह्लाभयं वै ब्रह्माभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं विदेति रहस्यमनुचैकर्सो हृयमात्मा प्रज्ञानघन एवायं हृयमात्र्यस्मात्पुरतः सुवि- भातोदताश्चिद्घन एव न हृयमोतो नानुज्ञा- ताडड्म्य हौद्‌ । सर्वश्रदेवांनुचैकर्सो हृयमो- कार ओमिति होषानुजानाति वाग्वा ओं-

एवमात्मनस्तुरीयपर्यन्तमचुज्ञातृत्वं मतिपाद्योकारस्यापि तदाह—अनुज्ञात- हीति । तदुपपाद्यति—ओमितीति। चिद्घनं तच स्वभूतिमं गृहीतामिति निर्घने- नासत्कल्पेन पुष्टो धनवांसतं धानिनं सन्तं कुर्वन्श्रोमिति हि तेन प्रार्थितमनुजा- नाति तस्मादोंकारस्यैत्मानुज्ञातृत्वं सिद्धमित्यर्थः । अथवा यज्ञो जगत्स्थ- ग्र्यादिकरं चरपुरोऽधिकं देवादीनामनुजाननमोमिति हि यस्मादनुजानाति तस्मादिद्दोंकारस्य महते प्राशस्त्र्य; हृयमात्र्य इत्यादि व्याख्यातमग्रायमू । एवमोंकारात्मनोःसगुरीज्येतन्मुज्ञातृत्वमुपपाद्यनुज्ञातवमापि तुरीयपर्यन्तं तयोः सिद्धौदिति व द्वारमोऽनुज्ञातवं ताचदाह—अनुचैकरस इति । अनुज्ञा न व्यावाररुपा कि तु ज्ञानमैतेवाइ—प्रज्ञानघन इति । काल्प- निकरुपमनुज्ञातृयोगेन तुरीदतुरीयपचैन्तेन स्वात्मनि बिलक्ष्य स्थितं साक्षिचै- तन्यमनुब्रैतेत्यर्थः । चिद्घनतचमुपपादयति—अयं हीति । कथम् तत्रैस्थ्याजुज्ञातृत्वमो- तत्वं चोक्कमिति चेदस्योत्तरमुपदिताह— न हृयमिति । तत् तत्र हेतुपाह— आत्म्यं हीति । इदं सर्वे साक्ष्यमात्रं स्वंत आत्मशून्यत्वादात्माहैमात्मापेक्श- मित्यर्थः । आत्मीयमातमसंवचैध्यातमनुध्यातत्मिति बाङ्दर्थः । अत आत्मकृतिरे- केण नास्तीदं सर्वेमित्याह—असदेवेति । ओंकारस्यप्यनुज्ञार्च सिद्धमित्याह— अनुङ्करस इति । अनुचकरस्त्वमुपपादयति—ओमिति होषेति । योमित्येवं हि

१ ९ ८ हृयमस्मा° । १ २ के डा° ‘भातेतदात्म्ये’ । ३ ४ ठा° ‘ताडड्म्य हो°’ । ४ डे. ड. सर्व सं°।

[ < अष्टमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् । कारो वागेव ह्यनुजानाति चिन्मयो ह्यात्मो-काराश्रितो देव ह्यनुज्ञा तस्मात्परमेश्वर एवैकमेव तद्व्रतत्येतद्मृतमभयमेतदेकद्रूङ्लाभ्यं वै ब्रह्माभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेदेति रहस्यंविकल्पो ह्यात्माद्वितीयस्वाद्विकल्पो ह्यात्म-मोङ्कारोऽद्वितीयत्वादेव चिन्मयो ह्यात्मोङ्का-रस्तस्मात्परमेश्वर एवैकमेव तद्व्रतत्याविकल्पो नाविकल्पोऽपि नात्र काञ्चन भिदाडस्ति नैवात्र काञ्चन भिदाडस्ति भिदामिति मुख्य-मानः शतथा सहस्रधा भिन्नो मृत्योमृत्युमान्

शास्त्राचायोंक्तां सर्वस्य चिन्मात्रामनुजानमनुजानाति विद्धान्निविदिष्टुश्रोमिति देव सर्वमीश्वरायानुजानदनुजानातीयर्थे:। वाग्वा इति परा वागुच्यतेऽन्य-थाडनुज्ञाया अनुज्ञातु: सकाशादान्तरसंचानुपपत्ते:। क्षय्यति इति चाडनतरत्वं श्लोकेन—‘ ओतामोतेन जालीयादिलुक्क्षातरमानन्तरसं ’ इति। यद्यप्योतानुज्ञा-तुरान्तरत्वमेवात्रोक्तं तथाडस्यचुज्ञातुरुक्क्षाया निर्विकल्पस्य चाडनतरत्वमचग-न्तव्यं संभवातू। यद्यपि सर्वे तुरीयावस्थि तत्वेन समाना ओतादयस्तथाडस्युप-क्रमे बह्यान्तरत्वं विद्यते तेषामित्यसति हि संभवोऽनुज्ञातुरनुज्ञाया आन्तरत्वेडनु-ज्ञाश्राविकल्पस्य। आत्मनोडविकल्पत्वमाह—अविकल्पो ह्यात्मोति। तत् तद्‌अपि विलाप्य स्वमाहिमसं चैतन्यमभाविकल्पमित्यर्थे:। ओंकारस्याद्वितीयत्वं साधयति—चिन्मय इत्यादिना। एकमेव तद्‌व्रत: वतीत्युक्तं किं तदेकमिति तत्नाडडह—आविकल्प इति। अविकल्पपद्मोऽप्यत्र नास्तीत्याह—नाविकल्पोऽपि। अत्र हेतुमाह—नात्र काञ्चन भिदाडस्तीति। भेदप्रतिभासाभावादेव भेदाभाववचनं न तु भेदस्य स्वरूपतोऽभावादिति शङ्का वारयति—नैवेति। भेददर्शनं दोषदर्शनेनापि भेदासच्वमेव दृढ्यति—अन्तर्भिदामिति। देवादिभेदैरन्नात्वं प्राप्य तत्रापि न स्थैर्ये प्रामोतीत्यर्थ:।

१ ग. च. 'धा वा भि' ।

मोति तदेतददयं स्वप्रकाशं महाननन्दमात्मै-वैतद्मूलमभयमेतद्रूपाभयं वै ब्रह्माभयं हि वै नक्ल मोति यं एवं वेदोति रहस्यम् ॥

स्थाविकल्पस्याडडत्मकमह—तदेतदिति । तदेतददयंमात्मैवेत्यन्वयः । अद्वयत्वे तद्मकारहेतवभावात्कयं तत्मकाश इत्याहुः—स्वमकाशः-स्वप्रकाश- मिति । स्वतः प्रकाशमानः पुरुषार्थतामाह—महानन्दमिति । आनन्दत्त्वेन लौकिकानन्दवत्त्वात् दोषं परिहरति—एतद्मूलमित्यादिना । एतदनन्दरूपमद्वयमसृतं सर्वविकारवर्जितमत्वोऽभयं तस्माद्वहम् । अभयं वा इत्यादि व्याख्यातम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करानन्द्पूज्यपादाशिष्यश्रीमद्विद्यारण्यमुनिविराचितदीपिकासमेता-नृसिंहोत्तरतापनीय षट्चोपनिषद्- अथर्ववे-दान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीय षट्चोपनिषत्-

देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्त्रिमेव नो भगवन्तं-कार्मात्मानमुपदिशोति तथेत्युपदिष्टाडनुमनैषुः

अथेदानीमुक्तया तुरीयतुरीयपर्यन्तयोपासनयाडतिशुद्धान्तःकरणस्य साक्षात्-श्ररीपतुरीयोपदेशमकारं शिष्यस्योपदिष्टार्थमपिपत्तिमकारं तथा च प्रतिपत्त्या निश्चितान्तःकरणोऽवधृत्य स्वरूपावस्थानं च दर्शयितु खण्डान्तरेसोडरम्भः—देवा ह वा इति । उत्कं च—“गुरुक्तविद्यया शिष्यसर्वोवियस्य या स्थितिः । तां मवक्चुमुपेत्याथ मारड्‌घोषोच्तरा भुतिः ” इति । हम्रोवेदति । तदेतददयं स्वमकाशं महानन्दमात्मैवेदित कथितं निर्विकल्पमेवे- स्पर्थः । ओंकारमित्योङ्कारलक्ष्यतावादुच्यते । एवं देवैः प्रार्थितः प्रजापतिरुप- दिक्षति—उपदक्षेत्यादिना । एष प्रत्यगात्मा सिंहः परमात्मैवेत्यन्वयः । तथु कर्तृत्ववादिसंसारविषयत्वादडडत्मन् ईश्वरत्वमित्याशड्क्य नाडडमनः कर्तेलादिकमस्तीतया—उपद्रेक्षति । कर्तासमोऽपस्थः सन्कर्तृपर्याप्ति न तु स्वयं कर्तेस्युपदक्षि । अतो न कर्तृत्वादिसंसारधर्मो ब्रह्मात्मन् इत्यर्थः । तर्हि सांख्य- सिद्धान्तमसक्तिरिति चोच्याह—अनुमन्तेति । स्वतःसच्तमकाशप्रज्ञाचिसाव-

आत्मा सिंहाश्चिद्रूप एवाविकारो ह्युपलब्धा सर्वत्र न ह्यास्ति द्वैतसिद्धिरात्मैव सिद्धोऽद्वि-तीये मायया हन्यदिवे स वा एष आत्मा पर ऐवैव सर्वं तथा हि प्राज्ञे सैषाविद्या

ध्येयरहितानां कर्तृणां प्राणबुद्ध्यादीनां स्वात्मन्यध्यस्ततया तत्सर्वमनुजानातित्यर्थः। तर्हीअनुज्ञातृत्वप्रसक्तिततस्तदापि कर्तृत्वमेवेति नाकर्तृब्रह्मणैक्यमात्मन्नित्याशङ्कूच्याऽऽSह—चिद्रूप एवेति। सर्वविकारसाक्षित्वेन चिद्रूपत्वं साधयति-आविकारो ह्युपलब्धेति। साक्षित्वमपि न विकारपूर्वकमित्याह—आविकारो ह्युपलब्धा सर्वत्रेति। विकारित्वे साक्षित्वं न हि घटतेति हेतिः सूचितम्। आत्मनोऽविकारित्वेन द्वैतसाधकत्वाभावदनुपपत्तेस्तत्साधकस्यादुपपत्तेः। कथं तर्हि द्वैतसिद्धिरित्याशङ्कूच्याऽऽSह—एव परमार्थतो न द्वैतसिद्धिर्ल्याह—न ह्यास्ति द्वैतसिद्धिरिति। उक्तानुपपत्तेः परथो हि हेत्वर्थः (बदः)। कथं द्वैत-सिद्धिर्नोऽस्ति प्रतीतेः। इत्याशङ्कूच्याऽऽSडत्मैव तदूपेण प्रतीयत इत्याह--आत्मैव सिद्ध इति। तर्हि तस्य सदूयत्वेनाद्वितीयब्रह्मभावानुपपत्तेः। न । आत्मनः परमार्थतोऽद्वयत्वादित्याह—अद्वितीय इति। सद्वितीयप्रतिमासस्तु माययेत्याह-मायया हन्यदिवेति। फलितमाह—स वा इति। स उपदृष्टेलुयक्त पष मायया हन्यदिवेत्यन्वेन शोधित आत्मा पर एव तत्कक्षणलक्षितत्वादित्यर्थः। माययाडत्मा सद्वितीय एव भासत इत्युक्तं तत्फलमाह—एषैव सर्वमिति। एषा मायैव सर्वसंसाररूपद्वैतस्यार्थः। नतु प्रासिद्धं सर्वं परित्यज्योपासिद्धस्वीकारोऽनुपपन्न इत्याशङ्कूच्याऽऽSडत्मनः परत्वं सर्वस्य मायामात्रत्वं वास्माभिरस्युपगम्यत एतच्च सर्वे प्राणभृतां सुषुप्ते सिद्धमतो नामसिद्धस्वीकार इत्याह—तथा हीति । यथाडSस्माभिरुक्तं स वा एष आत्मा पर एषैव सर्वमिति तथा प्राज्ञे सुषुप्तावस्थायां प्राज्ञे प्रसिद्धं तत्सर्वेषां प्राज्ञे सुषुप्तावस्थायां प्रासिदमज्ञान-मुक्तं सामानाधिकरण्येन चैक्यं दर्शितं मायाविद्योऽस्तैवैकैका जडशक्तिविलेपशक्तिप्राधान्यान्नाविद्योच्यत इति भावः। आत्मा परमार्थतः। प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणैकत्वमुप-लक्षयति इति परमात्मनो विशेषणं तेन च परमात्मनः प्रत्यगात्मैकत्वं ध्योतितं न आत्मनोऽ-न्यस्य परमात्मनः स्वप्रकाशत्वं संभवतीति। सुषुप्ते यदि सर्वज्ञः परमात्माडऽड्यं प्रत्यगात्मा किमित्यात्मानमन्यं च न विजानातीत्याशङ्कूच्याऽऽमहुपस्मीदमेवरूप-

जगत्सर्वमात्मा परमात्मैव स्वप्रकाशोऽपविषयज्ञानत्वाज्जानन्नेव हात्र न विजानात्यनुभूतमायया च तेमोरूपाडनुभूतस्तद्-तज्जडं मोहात्मकमनन्तं तुच्छछमिदं रूप-

मिति स्पष्टदर्शनेनाभावे कारणमाह—अध्यविषयज्ञानत्वादिति । न जानातीत्य-तरत्रान्वयः । अपि तुब्ध्रः शड्कानुवादार्थः । यद्रश्यं सद्रज्ञः परमात्मा सुपुस्ते तथाडऽड्याविषयज्ञानत्वादात्मानमन्यं च न विजानातीति । अविषयज्ञानत्वादिति सन्मात्रव्यतिरिक्तविषयत्वादज्ञानत्वादिति । तत्राविषयत्वादिति सन्मात्रव्यतिरिक्तविषयसंवन्धाभाव उक्तो यद्रविषयं सद्रज्ञां स्वयात् । अज्ञानत्वादिति ज्ञात-तेनैन्त्यन्तःकरणं वाहोन्द्रियाणि च ज्ञं तत्संवन्धरहितत्वादिति स्पष्टज्ञानक-रणाभाव उक्तः । ज्ञानमात्रं तु सुपुमेऽध्यस्तोत्याह—जानन्नेव हात्र न विजानातีति । स्वात्मानं स्वप्रकाशतया जानन्नेव वर्ततेत्ज्ञानं च चैतन्याभासेनाझान-

नास्त्तिविशेषेण च जानन्नेव वर्तते ह्युपुमेऽध्यात्मा । अतो जानन्नेवाडडत्मा मूर्हेने विजानातीत्युच्यते । यत इदानीमिमं सुपुमं सुपुमदेवेदानींमध्यात्मास्-विक्रिय एव भवतीर्थे: । केन प्रमाणेनोक्तस्वार्थम्यस्सद्रावसिद्धिरिति चेत्स-वेंषां स्वानुभवसिद्धोऽयमर्थ इत्याह—अनुभूतोरिति । आत्मा चेत्परमात्मनैकी-भूतः स्वप्रकाशः सुपुमे कथम् तर्हि तत्र मायाविद्यासंभ्र इति चेत्सत्यमस्तीयमनुपपत्तिस्तथाडपि तमोरूपा माया सर्वेषां स्वानुभूतिबलाद्भ्युपगन्तव्येत्याह-माया च तमोरूपाडनुभवेत्यादिना । अस्या मायाया अस्त्येमोरूपादियत्ना । एतच्च सर्वैः सैषाडविद्या जगत्स्वस्मैति च । तत्मतिपाद-

नास्त्तिविशेषेण च जानन्नेव वर्तते ह्युपुमेऽध्यात्मा । अतो जानन्नेवाडडत्मा मूर्हेने विजानातीत्युच्यते । यत इदानीमिमं सुपुमं सुपुमदेवेदानींमध्यात्मास्-विक्रिय एव भवतीर्थे: । केन प्रमाणेनोक्तस्वार्थम्यस्सद्रावसिद्धिरिति चेत्स-वेंषां स्वानुभवसिद्धोऽयमर्थ इत्याह—अनुभूतोरिति । आत्मा चेत्परमात्मनैकी-भूतः स्वप्रकाशः सुपुमे कथम् तर्हि तत्र मायाविद्यासंभ्र इति चेत्सत्यमस्तीयमनुपपत्तिस्तथाडपि तमोरूपा माया सर्वेषां स्वानुभूतिबलाद्भ्युपगन्तव्येत्याह-माया च तमोरूपाडनुभवेत्यादिना । अस्या मायाया अस्त्येमोरूपादियत्ना । एतच्च सर्वैः सैषाडविद्या जगत्स्वस्मैति च । तत्मतिपाद-

दनायास्या जगत्कारणत्वमुपपाद्यनस्वरूपमाह—तदेवादित्यादिना । तत् जड-रूपजगत्कारणत्वोपपदानायास्या मायायास्तत्सः सुपुमादौ सर्वेषां स्वानुभव-सिद्धं जडत्वमाह—तदेतजडद्वयमिति । मूढोऽहमिंदं च मूढमिति प्रसिद्धं मौढच-मपि सुपुमोहात्मकमेवेति वचं सौषुप्तमसः सर्वेलोकप्रसिद्धिमाह—मोहात्मक-मिति । तस्य सर्वकारणत्व्वासिद्धये सुपुम्सिमये सिद्धमेवैSSनन्यमाह—अनन-तमिति । सर्वविषयज्ञानसंवन्धाज्जाग्रत्यध्याननन्य्य सिद्धमज्ञानतमसः । अनिर्व-चनीयजगत्कारणत्व्वाय सुपुम्रादौ स्वप्रकाशचिदाश्रयत्वानुभवबलसिद्धामनिर्व-चनीयतामही—तुच्छछमिति । सत्कार्यवादिपक्षापपादनाय सर्वस्यापे कार्यस्य / सौषुप्तमसि वासनारूपेणावस्थानमाह—इदं रूपमिति । ननु कस्येयमविद्या न तावज्जीवस्य तस्याविद्याधीनत्वेन तद्सिद्धे: पूर्वमविव्याया: साश्रयाविष-

दनायास्या जगत्कारणत्वमुपपाद्यनस्वरूपमाह—तदेवादित्यादिना । तत् जड-रूपजगत्कारणत्वोपपदानायास्या मायायास्तत्सः सुपुमादौ सर्वेषां स्वानुभव-सिद्धं जडत्वमाह—तदेतजडद्वयमिति । मूढोऽहमिंदं च मूढमिति प्रसिद्धं मौढच-मपि सुपुमोहात्मकमेवेति वचं सौषुप्तमसः सर्वेलोकप्रसिद्धिमाह—मोहात्मक-मिति । तस्य सर्वकारणत्व्वासिद्धये सुपुम्सिमये सिद्धमेवैSSनन्यमाह—अनन-तमिति । सर्वविषयज्ञानसंवन्धाज्जाग्रत्यध्याननन्य्य सिद्धमज्ञानतमसः । अनिर्व-चनीयजगत्कारणत्व्वाय सुपुम्रादौ स्वप्रकाशचिदाश्रयत्वानुभवबलसिद्धामनिर्व-चनीयतामही—तुच्छछमिति । सत्कार्यवादिपक्षापपादनाय सर्वस्यापे कार्यस्य / सौषुप्तमसि वासनारूपेणावस्थानमाह—इदं रूपमिति । ननु कस्येयमविद्या न तावज्जीवस्य तस्याविद्याधीनत्वेन तद्सिद्धे: पूर्वमविव्याया: साश्रयाविष-

[ ९ नवमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् ।

मस्यास्य व्यझिकाः नित्यनिवृत्ताऽपि मूढैरेव हृ्ट्याडस्य सतत्वमसतत्वं च दर्श-

याया वक्तव्यत्वात् । नापीश्वरवादादिविद्या[n]श्रितत्वाच्च । सत्यम् । अतः

ति सिद्धत्वासिद्धत्वाभ्यां स्वतन्त्रास्व-तन्त्रत्वेन सैषा वटवीजसामान्यवदनेक-

एव न जीवेश्वरोभयं किं तु जीवेश्वरविभागास्पदचिन्मात्रस्यैत्याह-अस्येति । स्वमकारातयाsखिलजगत्प्रसिद्धचिन्मात्राश्रयविषयतया मुख्यत्वे भानादित्यर्थः ।

याया वक्तव्यत्वात् । नापीश्वरवादादिविद्या[n]श्रितत्वाच्च । सत्यम् । अतः

न जानामिति चाङ्गडमात्राश्रयविषयत्वं प्रसिद्धदेवाज्ञानस्य । न चास्य विद्यासंबन्धेन कदाऽपि काचिदापि हानिरास्ति परमार्थतः किं त्वौज्ज्वल्यमेव तत्साक्षित्वेनाभिवृद्धं दृष्टिप्रसंबन्धेनावभासित्याह—अस्य व्यझिकेति । तदुक्तं

एव न जीवेश्वरोभयं किं तु जीवेश्वरविभागास्पदचिन्मात्रस्यैत्याह-अस्येति । स्वमकारातयाsखिलजगत्प्रसिद्धचिन्मात्राश्रयविषयतया मुख्यत्वे भानादित्यर्थः ।

दृष्टिप्रसङ्गोऽनेन मूढानां दर्शेयतीत्यर्थः । सत्त्वाद्वासदर्शनेभ्योरुपपात्तिं स्वयंमेवाऽSह सिद्धत्वासिद्धत्वाभ्या-मिति । सिद्धत्वेन सत्त्वादिदर्शनेनैव रूपपात्तिं ततो विभूतिः ।

न जानामिति चाङ्गडमात्राश्रयविषयत्वं प्रसिद्धदेवाज्ञानस्य । न चास्य विद्यासंबन्धेन कदाऽपि काचिदापि हानिरास्ति परमार्थतः किं त्वौज्ज्वल्यमेव तत्साक्षित्वेनाभिवृद्धं दृष्टिप्रसंबन्धेनावभासित्याह—अस्य व्यझिकेति ।

स्वमाहिमस्थं हि निर्बीजङ्कल्पकाचैतन्यपक्षे विद्यासंबन्धे तत्साक्षकत्वेन प्रकटी भवति । आकाङ्क्षस्थायीच तेजो मूर्तिसाधकत्वेन । स्वमकारामपि चैतन्यं जडप्रधानं सदसिद्धमापि भवति ।

दृष्टिप्रसङ्गोऽनेन मूढानां दर्शेयतीत्यर्थः । सत्त्वाद्वासदर्शनेभ्योरुपपात्तिं स्वयंमेवाऽSह सिद्धत्वासिद्धत्वाभ्या-मिति । सिद्धत्वेन सत्त्वादिदर्शनेनैव रूपपात्तिं ततो विभूतिः ।

अविद्यास्तम्भावचयात् । ताम्र्यां च सिद्धत्वासिद्धत्व-भ्यामात्मनः स्वातन्त्र्यं पारतन्त्र्यं च भवतीश्वरत्वे जीवत्वे च निमित्तभूतेत्याह—स्वतन्त्रत्वेनेति । स्वतन्त्रत्वास्वतन्त्रत्वेनैति । स्वतःसिद्धत्वेनाविद्याक्रियाप्रदतयाsविद्यां प्रति स्वतन्त्रत्वं भवति चैतन्यस्य ।

स्वमाहिमस्थं हि निर्बीजङ्कल्पकाचैतन्यपक्षे विद्यासंबन्धे तत्साक्षकत्वेन प्रकटी भवति । आकाङ्क्षस्थायीच तेजो मूर्तिसाधकत्वेन । स्वमकारामपि चैतन्यं जडप्रधानं सदसिद्धमापि भवति ।

सद्वारा तस्यामात्मस्वारोपाच्चद्वारस्तदतरङ्ग्यं च भवति चैतन्यस्यातत्स्व तत्सदृशं चेतन्यं जीवेश्वरमेदेनाभिमानवतीति । नन्वेकादविद्या कथमनेक-जीवप्रतिभासहेतुरिति शङ्कूयां हृ्टान्तेन तदुपपादयति—सैषा वटवीजसामान्यवदनेकेति ।

अविद्यास्तम्भावचयात् । ताम्र्यां च सिद्धत्वासिद्धत्व-भ्यामात्मनः स्वातन्त्र्यं पारतन्त्र्यं च भवतीश्वरत्वे जीवत्वे च निमित्तभूतेत्याह—स्वतन्त्रत्वेनेति । स्वतन्त्रत्वास्वतन्त्रत्वेनैति ।

स्वतःसिद्धत्वेनाविद्याक्रियाप्रदतयाsविद्यां प्रति स्वतन्त्रत्वं भवति चैतन्यस्य । सद्वारा तस्यामात्मस्वारोपाच्चद्वारस्तदतरङ्ग्यं च भवति चैतन्यस्यातत्स्व तत्सदृशं चेतन्यं जीवेश्वरमेदेनाभिमानवतीति ।

नन्वेकादविद्या कथमनेक-जीवप्रतिभासहेतुरिति शङ्कूयां हृ्टान्तेन तदुपपादयति—सैषा वटवीजसामान्यवदनेकेति ।

१ क. तन्त्रस्वास्ते॰ । २ म. विद्यादिमि॰ । ३ ल. मस्यास्य॰ । ४ ल. सैषा व॰ ।

वटशक्तिरेकैव तदथा वटबीजसामान्यमेकं तत्र नेकान्स्वैग्यतिरिक्तान्वटान्सबीजानुत्पादयत् । तत्र पूनः सृष्टिसंत्येवेमैवेषा माया स्वाऽव्यतिरिक्तानि परिपूर्णानि क्षेत्राणि दर्शयित्वा जीवे्शावाभासेन करोति माया चाविद्या च ॥

वटबीजसामान्यवदनेकवटशक्तिरेकैव सती यथा वटबीजसामान्यमनेकवटयक्‍त्‍युपादानसमर्थीमेवमियमप्यनेकवटशक्तिरित्यर्थः । अत्र वटशब्देन क्षेत्राण्युच्यन्ते । वटवृक्षप्रतत्तत्त्वात्माऽन्युपजीवव्यत्‍वाच महाभूताद्यात्मके क्षेत्रे वटशब्दो युक्त एव । अतोडनेकजीवोपाधि भूतानेकक्षेत्रशक्तित्वादेकऽप्यविद्याडनेकजीवप्रतिभासहेतुर्भवतीत्यर्थः । ननु शक्तिशक्तिमतोर्भेदे्डनेकाविद्यामसृजः । स चानुपपत्तिरोडविद्यांनां विषयाश्रयभेदानिरुपणात् । शक्तिशक्तिमतोर्भेदश्रुतेस्तत्राऽपि शक्तिरेषपक्षेऽनेकाविद्यामसृजताम् । शक्तिमच्चेहेपक्षे त्वेकैवाविद्येत्येक एव जीवः स्यादै । तथाचानतजीवप्रतिभासविरोधो भेदाभेदपक्षश्रानुपपन्न इति चेत्‍स । अस्‍त्‍येवेयमनुपपत्तिरेवटबीजसामान्येडपि । ततस्तदत्राऽपि दृष्‍टान्तेऽमित्याभप्रेत्य दृष्टान्तश्रुपपादयति — तद्यथेति । शक्तिशक्तिमतोर्भेदपक्षमा श्रित्याऽऽह — वटबीजसामान्यमेकामिति । एकत्वेऽप्यनेकवटहेतुत्वमाह — सामान्यमेकमनेकार्न्स्वोंडयतिरिक्तान्वटान्सबीजानुत्पादयतीति । कार्याणामपि शक्तिद्वारा वटबीजसामान्येनैक्यमाह — स्वाऽव्यतिरिक्‍कानिति । सबीजानुत्पत्त्येकस्यापि वटस्य सामान्यवत्पूर्णशक्तित्वमुक्तम् । एऽऽकेपु वटेषु वटसामान्यस्यैकस्यापि सर्वोत्तम-नाडवस्थानमाह — तत्र तत्रेति । दार्शिानिकं प्रपञ्चयति — एतमेवेति । मायोति । दुर्घटघटनासमर्थेत्यर्थः । एवमेकस्या अप्यविद्याया मायामित्वेनानेकजीवादि-प्रतिभासोत्पादनसामर्थ्यमभिधाय चैतन्यस्य तद्र्मोध्यासेन जीवादिभावे द्वारजीवो निरहंकारः स्वमायाभाससाक्षी स्वसत्तामात्रेण सर्वमवर्तकत्वादेश्वरः । अथवा मायाया: स्वकार्यभेदाचुगतं नियामकं यदूपं तद्भासद्वारेणेश्वरं भवति विश्रेषमात्राभासमग्राऽनियनैकजीवं भवति इति जीवे्श्वरविभागः । जीवे्श्वरं भेदकलपनाया: पूर्वमेकैव जडशक्तिरेव श्वरभेदमेवं संपादयेश्रसस्य मायास्वातन्ड्ये हेतुत्वेन जीवस्याविद्यास्वातन्ड्ये हेतुत्वेन भवतीत्याह — माया चाविद्या च

१ क. छ. 'न्स्वात्मन्या' । १२ ठ. 'धायों वै' । १३ ठ. 'पक्ष एकै' । ४८ ठ. 'तु सक्‍ख' । ५ म. ठ. 'न्स्वात्मकल्य' । ६ क. 'रुक्' ।

स्वयमेव भवति सैषा विचित्रा सुहृदा बहुधुकुरा स्वयं गुणाभिन्नाड्कुरेश्वापि गुणभिन्ना सर्वत्र बहुविण्णुशिवरुद्रहापण्णी चैतन्यदीमा तस्मादात्मन् एव त्रैविध्यं सर्वत्र योनितन्मध्यभिमन्ता जीवा नियन्लेश्वंरः

स्वयमेव भवतीति । स्वयमेवेत्यैक जडशक्तिरित्यर्थः । एवमविद्यानिमित्तमेव जीवेशभेदमुपपाद्य तत्रिमित्तमेव जगत्प्रतिभासं भुवनसत्त्कार्यवादमाश्रित्य स्थितत्यादिकाले प्रतीयमानस्य भेदजातस्य सूक्ष्मस्मेण कारणमात्ररूपेण तस्यामवस्थिततत्त्वेन तस्या वैचित्र्यं दर्शयज्जगदाकारेणावस्थाने तस्या: सामर्थ्ये दर्शयति—सैषा विचित्रा इति । असत्कार्य मायीयमात्र तत्त्वा तन्त्रशक्तिसाधनडनादरता कार्य इत्याह—सुहृदेति । सम्यग्ज्ञानने विनाडनुच्छेदेत्यर्थः । एव तस्या: कारणत्वमुपपाद्येश्वरसंनिधानात्सा मायाडने कप्रकारेक्षणरूपेण परिणमत इत्याह—बहुधुरेति । अड्कुरशब्देनैक्षणात्मक प्रथम कार्यमुच्यते । भूतादिसृष्टौ पृथग्वृक्षमाणत्वात् । अड्कुरस्य बहुरुपत्वमुक्तं वार्तिककृद्भिः— “सर्वज्ञकरणात्तु विचाज्ञानकामन । ईक्षणोपचयाद्रुलुपेणाथ विवर्तते” इति ।। कार्य गतप्रकार्शनचालनावरणरूपत्वनिर्वाहाय तस्या: सर्ववादिरुपत्वमाह—स्वयं गुणाभिन्ना इति । स्तत्न्या माययैव कृत्स्न्नविस्पन्दशक्तिवाचतन्याच्छादनकत्वाच्च तस्या: माया सत्स्वरजस्तमआत्मिकेत्यर्थः । ततः कार्याणामपि सच्च्वादिरुपत्वं सिद्धमित्याह—अड्कुरेश्वापि इति । गुणत्रयस्य त्रिमूर्तिशरीरात्मकत्वात्सर्वमपि कार्य त्रिमूर्त्यात्मकमेवेति । तस्यास्तद्रूपत्वे योग्यतामाह —चैतन्यदीप्त इति । यस्मादात्मन्यत्यन्तिरेकेण न माया नाम काञ्चनास्ति तस्मादात्मैव स्वात्मनि कल्पितमायागतसच्च्वादिभासद्वारेण सर्वदृश्यातोत्पत्तिस्थितिलयेषु त्रिमूर्त्यात्मकतत्याह—तस्मादात्मन् एव त्रैविध्यं सर्वत्रेति । गुणत्रयसाम्याशरीरः कारणात्मा . सर्वेश्वरोडपि स इत्याह—योनितन्मध्येति । योनित्वमपि तस्यैवेत्यर्थः । एवमीश्वरभेदस्य मायानिमित्तत्वमभिधाय जीवेशभेदस्यापि सैव निमित्तमित्युक्तं ध्यानाक्कि—अभिमन्तेत्यादिना । समष्टिजीवत्वे निमित्तमाह—

सर्वांहमानी हिरण्यगर्भाश्चिरूप ईश्वरवद्वचकचैतन्यः सर्वगो होष ईश्वरः क्रियाज्ञानात्मा सर्वं सर्वमयं सर्वे जीवा: सर्वमया: सर्वावस्थासु तथाडल्पी: स वा एष

सर्वांमिति । तस्यापि त्रिमूर्तित्वमाह—त्रिरूप इति । तस्य जीवस्वे तस्मिन्नेश्वरत्वन्यपदेशः क्रियाकारित्वमिति चेतस्स्वत एवेश्वरत्वज्ञानैवस्वेनेश्वररूपस्वादित्याह—ईश्वरवदिति । यथेश्वरो नित्याभिव्यक्तचैतन्यास्वभावस्तथाड्यमपीत्यर्थः । अथवा तत्रियन्त्रवेनेश्वरस्यापि तत्र विद्यमानत्वात्तस्मिन्न्रीश्वररूपपदेश: क्रियाकारित्वादित्याह—सर्वगो होष ईश्वर इति । हिरण्यगर्भे चैतन्याभिव्यक्त्यात्मकं हेतुं वदंतस्तस्य स्वरूपमप्याह—क्रियाज्ञानात्मेति । सर्वज्ञानक्रियाशक्तिसमष्टिरूपस्वच्छज्ञानक्रियाशक्तिमात्रशरीरत्वाद्दिरण्यगर्भेस्य सर्वितमण्डले तेजोवद्रिरूप्याभिव्यक्तं तत्र ब्रह्मेत्यर्थः । हिरण्यगर्भस्य सर्वांहमानित्वं स्वरूपं चाभिध्यायन्येषामपि जीवानां सर्वांहमानित्वकथनाय तदुपाधीनां सर्वोत्कटत्वमुक्त्वामदति—सर्वे क्षेत्रज्ञातं सर्वमयं सर्वात्मकमायास्वरूपत्वादित्यर्थः । अतः सर्वेषामपि जीवानां सर्वांहमानित्वं सिद्धमित्याह—सर्वे जीवा: सर्वमया इति । सर्वावस्थास्विति । अत्यल्पपुत्तिकाद्यवस्थास्वापि सर्वेषां हि जीवानां सर्वावस्थासु सन्मात्रकारणे पृथिव्यादिजातिमात्रे च कारणात्मवद्व्यामेष्टदभिमानो भिमानः सूक्ष्मोदस्ति । तन्मध्यगतपिण्डदविषयस्थूलाभिमानसमुद्रवाचु जाग्रत्स्वप्नयोरसचतुल्योऽतो भवति मन्त्रानाम् । पिण्डाभिमानतरितोभावे तु सुषुप्तसमलयादौ परिपूर्णसन्मात्रसर्वेजात्यभिव्यक्ते: । स्वाभाविकोडभिमानः समुद्रतो ह्रयते सर्वैरत: सर्वे जीवा: सर्वमया: सर्वावस्थास्वित्यर्थ: । अन्यथा कथं हिरण्यगर्भादिभाव: संभति । न ह्रसत उत्पत्तिरस्ति तस्मात्सर्वेषां सर्वज्ञानकर्मफलयोग्यत्स्वात्सर्वात्मकत्वमस्त्येव । यद्यप्येते सर्वे जीवा: सर्वावस्थासु सर्वमया: स्वाभाविकाविद्यांध्वरीरत्वेन तथाडपि कार्यात्मकं सप्तदशकं लिङ्गशरीरमपरिच्छिन्नमपि परिच्छिन्नज्ञानकर्मवशात्पारिच्छिन्ने स्थूलशरीरे यदा संकोचं प्राप्नोति तदाडल्पाभिमानित्वमप्यस्तीत्या ह—तथाड्यल्य इति । यद्यापि सर्वमयाः सर्वावस्थासु तथाडल्पीत्यर्थ: । अथवा यथा सर्वमयास्तिथाडल्पी अपीत्प्रत्नव्य: । सृष्टिश्रुति-भिधानपूर्वकं प्रवेशव्यहारौ दर्शयितुं श्रुत्तादेरर्मध्यात्वमाह-स वा इत्यादिना ।

भूतानीन्द्रियाणि विराजं देवता: कोशांश्व सृष्ट्वा प्रविश्यामूढो मूढ इव व्यवहरन्नास्ते माययैव तस्मादद्वय एवायमात्मा मनोमात्रो नित्य: शुद्धो बुद्ध: सत्ययो मुक्तो निरञ्जनो विभुरदय आनन्द: पर: प्रत्यगेकरस: प्रमाणैरैतैरवगत: सन्मात्रं

स सुषुप्तस्थ: कारणात्मैष बहिष्कुर इत्यग्र क्षेत्रस्वेन प्रस्तुत इति तदेतच्छबरदयोरथै: । ईश्वररूप: प्रत्यगात्मेति वार्थ: । भूतान्यपक्रीकृतानि सृष्ट्वा तेभ्य इन्द्रियाणि तत: पश्रीकृत्य विराजं तत्तस्तत्करणेभ्योऽन्यादिदेवता: पुनरध्र्य-शिरूपात्रमयादिकोशांश्व सृष्ट्वा सृष्ट्वा प्रविश्य तत्र विशेषाभिव्यक्त्या व्यवहारयोग्यतां प्राप्यामूढ: स्वतः स्वमहिम्नस्थतया मूढ इव मिथ्यारूपपरिच्छेदाभिमानेन व्यवहरन्नाहं कर्ता भोक्ता देवदत्तो देवा मनुष्य इत्यादिमकारणैडसते । माययैव तस्मृष्ट्यादिकं करोति न स्वतोडतो मिथ्यारूपा एव सृष्टिसृज्यमवेशव्यवहारा इत्यर्थ: । मायामयसृष्टिकथनस्य प्रयोजनमात्रह-तस्मादद्वय एवात्मेति । यदुक्तमादावैप सिद्धोऽद्वितीय इति तत्सृष्ट्यै: सृज्यस्य च मायामयत्वेन परमार्थतोऽसद्वैलासदद्वैत्मित्यर्थ: । अदृश्यैडडत्मन: स्वरूपमात्र—सन्मात्र इत्यारंभ्य प्रत्यगेकरस इत्यन्तेन । पुनरप्यदृश्यपदग्रहणं प्रासाङ्गिकम् । कुतोडस्याडडत्मन एवंश्रितत्वं सिद्धमिति तदाह—प्रमाणैरैतैरवगत इति । प्रमाणै: प्रत्यक्षादिभिरेतैरैश्व सन्मात्रत्वादिहेतुभि: सदादिरूप आत्माडडवगन्तव्य इत्यर्थ: । तत्र सर्वदृशोऽसद्: पुरस्ताद्वृत्तेः स्वप्रकाशानुभव: सन्ना-गत्वादिसाधकं प्रत्यक्षं हेतुत्वादिभि: शिन्मात्रत्वातिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वतिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्या

त्ववादिसाधकं प्रत्यक्षं हेतुत्वपदार्थत्वादिहेतुभि: शिन्मात्रत्वातिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वतिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वसाधकमनुमानं ‘ सदेव सोम्येदमग्र आसीत् ’ ‘ एकमेवाद्वितीयम् ’ ‘ आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् ’ इत्यादिवाक्यान्यागमो जगत: सदादिरूपत्वप्रतिभासानन्यस्थानुपपत्तिपुरुक्त्यादिदशृश्यन्थानुपपत्ति-स्वार्थोपत्ति: सर्वदृशोऽसिद्धे: पुरस्ताद्दृशेतानुपलब्धिरभाव एतैरवगत इति सन्मात्र-त्वादीनां सर्वेषां हेतुहेतुमद्वास्योकत्वादडडत्मन: सन्मात्रत्वं साध्यते तदा नित्यत्वं साध्यते तदा सन्मात्रत्वादि-भिरिहेतुभिरद्दादेशाभिस्थादानं साधनीयमेव शुद्धत्वादिकं । ततस्तन्निष्ठोऽयं शुद्धत्वादिमन्प्रपञ्चो दृश्यत्वात् मिथ्या

त्मवादिसाधकमनुमानुम् । ‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’ ‘एकमेवाद्वितीयम्’ ‘आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्’ इत्यादिवाक्यान्यागमो जगत: सदादिरूपत्वप्रतिभासानन्यस्थानुपपत्तिपुरुक्त्यादिदशृश्यन्थानुपपत्ति-स्वार्थोपत्ति: सर्वदृशोऽसिद्धे: पुरस्ताद्दृशेतानुपलब्धिरभाव एतैरवगत इति सन्मात्र-त्वादीनां सर्वेषां हेतुहेतुमद्वास्योकत्वादडडत्मन: सन्मात्रत्वं साध्यते तदा नित्यत्वं साध्यते तदा सन्मात्रत्वादि-भिरिहेतुभिरद्दादेशाभिस्थादानं साधनीयमेव शुद्धत्वादिकं । ततस्तन्निष्ठोऽयं शुद्धत्वादिमन्प्रपञ्चो दृश्यत्वात् मिथ्या

त्मन: सन्मात्रस्वं तावत्स्वयमेव युक्तितोडनुभवतस्त्व साध्यति—सत्यामात्रम्-त्यादिना। सच्चाया: सवैचालुगमान्व्यभिचारिणां चानुगते कल्पितत्वात्सच्चामात्रं

त्मन: सन्मात्रस्वं तावत्स्वयमेव युक्तितोडनुभवतस्त्व साध्यति—सत्यामात्रम्-त्यादिना। सच्चाया: सवैचालुगमान्व्यभिचारिणां चानुगते कल्पितत्वात्सच्चामात्रं

हीदं सर्वं सदेव पुरस्तात्सिद्धं हि ब्रह्म न ह्यत्र किंचनानुभूयते नाविद्याडनुभवात्स्वप्रकाशे सर्वसाक्षिरूपविनिश्चियेᐚ

हीदं सर्वेमित्यर्थः। ननु सत्तया जातित्वाज्जातेश्व व्यक्तिसापेक्षत्वात्कृतं सर्वसत्तामात्रमित्याशड्क्य सन्मात्रमेव कारणं स्वाव्यातिरिक्तं; कार्यमुत्पाद्य तद्नुगतं सत्सचाजातिसंज्ञामात्र ततः कार्यस्य कारणमात्रत्वाच्चात्रानुगत्युपपत्तेः सत्ता जातिः किं तु कारणरूपं सन्मात्रमेवेत्याह—सदेवेति। कारणस्यापि सैषा विचित्रेति विचित्रत्वोक्तेस्तत्र सदेवेत्येवकारानुपपत्तिमाशड्क्य कारणादपि व्यक्तिरेकमाह—पुरस्तात्सिद्धं हीति। कारणस्यापि साधकं चैतन्यमेव। यत्साक्षिते चैतन्यैककारणस्याप्यनुपलब्धेस्तस्य न सत्त्वमुपपद्यत इत्यर्थः। तस्माद्रहैव सादित्याह—पुरस्तात्सिद्धं हि ब्रह्मेति। पुरस्तात्सिद्धस्य परिच्छेदकाभावेन च ब्रह्मत्वं प्रत्यक्षेण साधयति—न ह्यत्रेति। अत्र पुरस्तात्सिद्धे चिन्मात्रे स्वात्मनि न किंचिदपि तद्व्यातिरिक्तं तत्परिच्छेदकमनुभूयते। तत्रिष्ठत्वेन तत्सत्सस्य ब्रह्मत्वमुपपद्यत इत्यर्थः। ननु पुरस्तात्सिद्धे। चैतन्येऽविद्यादर्शनेत तत्कार्यं तत्र परिच्छेदकभाव इत्याशड्क्य न तत्परमार्थतोऽविद्या। डस्ति कल्पितत्वाच्चस्या इत्याह—नानुविद्येति। तत्र हेतुमाह—अनुभवात्‌मनीति। अनुभवस्यापि परमप्रकाश्यत्वे तद्विषयमज्ञानं संभवति कदाचिन्न च तस्यानुभवस्य परप्रकाश्यत्वं तथा सत्यानुभवत्त्वायोगाच्च तस्मिन्प्रकाशत्वादज्ञानतत्कार्ययोस्तत्रासंभवाच्चस्या ब्रह्मत्वं सिद्धमित्याह—स्वप्रकाश इति। स्वप्रकाशे यद्यज्ञानं परमार्थतोऽध्युपगम्यते तर्हि तन्नाश एव संभवति नाशश्रानुपपत्त इत्याह—न हि नाशं विना स्वप्रकाशस्य स्वात्मानं प्रत्यभानं न सिद्धिरित्यर्थः। ननु पुरस्तात्सिद्ध आत्मैव कारणं सर्वस्य जगतस्तदन्वयस्य तोडद्रयत्वामित्याशड्क्य नास्य परमार्थतः कारणत्वं किं तु मायाद्वारेणैव कारणत्वामिते मायामयसेव तत्। अतोडविक्रियेडस्मिन् किंपि परिच्छेदकं नास्तीत्याह—वद्धावोऽपि नास्ति जगतोऽस्यातश्रात्र किंपि परिच्छेदकं नास्तीत्या

१९. 'सिद्ध आत्मा° १३. पुरोडाश° १.३९. 'थ तस्मि°।

द्वये पश्चतेहापि सन्मात्रमसदनयत्सत्यं हीत्यं पुरस्तादधोनि: स्वात्मसस्थमानन्दचिद्घनं सिद्धं हंसिद्धं तद्विष्णुरीशानो ब्रह्माडन्यदापि सर्वं सर्वगमद्वय इति। न केवलं पुरत एव सर्वस्य सन्मात्रत्वमनुभवितुं शक्यते किं तु परतोऽपि व्यवहारकाले सर्वस्य सन्मात्रत्वविशेषाणामप्यवगमादित्याशङ्कून्य विशेषाणामसत्त्वमाह–असदन्यादिति । सतोऽन्यत्वे विशेषाणामसत्त्वमनन्य-स्त्वेऽपि विशेषाणामसत्त्वमेवेत्यर्थः। नतु विशेषाणामसत्त्वे सन्मात्रस्यापि भानायोगादसत्त्वमेव स्यादिति नेत्याह–सत्यं हीति सत्यत्वे हीति । सूचितं हेतुमाह–इत्थं पुरस्तादिति । सर्वकल्पनासाक्षितया कल्पकत्वेन वा कल्पितस्य सन्मात्रस्य सर्वैरमाणिभिः सञ्चकल्पनाया: मार्गेव सिद्धत्वात्तस्यैव सच्चं शुद्धचैतन्यार्थः । सर्वकल्पकत्वेन पुरस्तादिस्सद्वस्त्वैककारणत्वेन तु साद्वितीयत्वं नास्तीत्याह–अयो निरिति ।

इति चेतन्न यतोऽस्य परमार्थतः: कल्पकत्वमपि नास्तीत्याह–अयो निरिति । यद्यप्येव पुनः पुनरुपपाद्यते सन्मात्रं सर्वैरपि तथापि मया सन्मात्रं नानु. भूयते किंतु घटपटादिकं जगदनुगतां च सच्चां पश्यामीत्याशङ्कूनैवं बाह्मुरेखेन त्वया सन्मात्रान्वेषणं कार्यं यतः स्वे माहिम्नि प्रत्यगात्मन्येव स्थितं तन्न पटादाविल्याह–स्वात्मसस्थमिति । कस्यचिदापि द्वैतस्यासच्चे सुखानु-भवस्याऽऽनन्दानुभवात्पुरुषार्थरूपं तदिति चेत्येत्याह–आनन्दचिद्घनमिति । स्वयमेवाडSनन्दानुभवात्मकमेकरसं चेत्त्यर्थः । सदाऽऽनन्दचिद्रूपत्वे हेतुमाह–सिद्धं हीति । सर्वैरक्षितया पुरतोऽपराक्षितया स्वयमेकं सिद्धः सच्चिद्वाङ्मानन्दस्वरूपत्वं च सिद्धमित्यर्थः । सिद्धं चैत्केनचिद्वयतिरिक्तैनैव प्रमाणसापेक्षत्वान्न स्वातन्ड्यमतो नाऽऽनन्दरूपत्वमनुभवरूपत्वं चेति चेन्न । यतः प्रमाणस्यापि साधकत्वान्न प्रमाणविषयमतः स्वातन्ड्य-

दानन्दादिरूपत्वे पुरुषार्थरूपमेव तदित्याह–असिद्धमिति । नतु विष्ण्वादि-दिमूर्तिभावस्तादात्म्यं वा पुरुषार्थो न सन्मात्रभाव इत्याङ्क्यैक्य मूर्तीनां मायामयगुणरूपत्वेनात्र कल्पितत्वंस्योक्तत्वान्नैतद्वचतिरेकेण तेभां सच्चवमत एव तद्राव एव परमपुरुषार्थ इत्याह–तद्विष्णुरीत्यानन्ददापि सर्वेमित्यन्तेन । सदेव सर्वमित्यन्त्र हेतुं स्वयमेवाडSडS–सर्वगमिति । सर्वे विष्ण्वा-दिशब्दानां हि सन्मात्र एव मुख्यार्थोलाभसक्तः । सदात्मैव विष्ण्वादि-रूप इत्यर्थः । सदेव सर्वमित्यन्त्र हेतुं स्वयमेवाडSडS–सर्वगमिति । सर्वे विष्ण्वादिदृकं गमयति प्रकाशयाति सृजति स्थापयति संहरति च माययेत सर्वगं

१.९. सर्वप्राणिनां ।

सर्वमत एव शुद्धोऽबोधस्वरूपो बुद्धः सुखरूप आत्मा न हेतुर्निरात्मकमपि नाऽऽडात्मा पुरतो हि सिद्धो न हीदं सर्वं कदाचिदात्मा हि स्वमहिमस्थो निरपेक्ष एक एव साक्षी स्वप्रकाशः

विषयादिपूर्त्तीनां सृष्ट्यादिकर्तृत्वपर्ये; सच्चामात्रं हीदं सर्वमित्युपक्रम्य सर्वगमित्यन्तेन सन्मात्रात्मकस्वरूपमेव सर्वमित्युपपाद्य तस्य सन्मात्रस्य यत्पूर्वोक्तं ब्रह्मत्वं परस्तात्सिद्धं हि ब्रह्मेति तदुपसंहरति—सर्वमिति । सर्वे ऋतु: पूर्ण ब्रह्मेत्यर्थे; । अत्र त्वंपदार्थविशेषणत्वेनोक्तानां सन्मात्रत्ववादीनां शोधने तेषां ब्रह्मस्वरूपत्वकथनं सन्मात्रादिरूपस्य प्रत्यगात्मनो ब्रह्मत्वोपपादनाय प्रत्यगात्मनोडपि विचार्ये ब्रह्मत्वं प्रतीयत इति वाक्यशुक्तितन्न ब्रह्मविशेषणत्वेनापि सदादीनां वाक्यश्रवणत्वाच्च सन्मात्रत्वोपपादनायुक्तं न्यायमितरपदार्थरूपत्पदार्थमतिपादनेनैध्यतिदिशति—अत इत्यादिना । शुद्धादिग्रहणं सर्वेषामुपलब्धिमिति दृष्टव्यम् । अवाधित्स्वरूप इति सप्तपदार्थोक्तिः । आत्मेति प्रत्यग्दार्यो दृश्यते । अथाऽऽडत्मत्वचेनापि हेतुनाऽऽडत्मनोड्वैतत्वं साधयति—नेत्यादिना । एतत्कार्यकरणात्मकं जगत् हि निरात्मकं नि:स्वरूपं किं तु सत्स्वरूपमेव । स्वरूपमात्रेति पर्याय इत्यर्थः । तेऽपि द्वैतस्याऽऽत्मना सत्स्वरूपत्वे द्वैतस्यापि स्वरूपत्वेन सद्रूपवादात्मन: सद्रूपत्वं स्यादित्याशङ्कय यथा द्वैतस्यावशेष: स्यात्तथाडयं तस्याऽऽडत्मा किं तु सर्वग्रासेनाऽऽत्मसात्कृतमेतद्वेन द्वैतसापेक्षमात्रत्वं नास्तीत्याSSपि नाऽऽडत्मेति । आत्मनो निरपेक्षमात्रत्वमित्यर्थे; । द्वैतस्य पुरतोऽस्त्वे युक्त्यनुभवसिद्धे सत्यद्वैतीयात्मनि तादृशस्य द्वैतस्य तदपेक्षयस्य पुरत इव परतोऽपि परमार्थतो नास्तित्वमेवेत्याह—न हीदं सर्वे कदाचिदिति । नन्वाऽऽत्मनोडपि सिद्धे: कालापेक्षास्ति पुरतोऽपि सिद्ध इत्युक्तत्वादेत्याह—आत्मा हीति । आत्मनो निरपेक्ष इत्यादिना । उपदर्शितवाक्येन ब्रह्मात्मनोरेकत्वमुपदिश्य स्वप्रकाश इत्यान्तेन ग्रन्थेन । एवमुपपादितेऽडप्यतिसूक्ष्मत्वात्ममेयस्य परोक्षैंत्वामिव पश्य

१ क. म. घ. ड. "बाह्रस्त्व"¹ । ५ ठ. "अथापि" । ६ ठ "पेक्षत्व" । ७. व. ठ. "क्ष्मि"¹ ।

किं तत्रित्यमात्माडन्र होव न विचिकित्स्यमेतद्वीदं सर्वं साधयति दृष्टा दृष्टुः साक्ष्यविक्रियः मिड्रो निरवविद्यो बाह्यान्तरवीक्षणान्तो देवा आहुः-किं तत्रित्यमिति । किं तत्रित्यश्रुतब्रुदादिरुपमात्मभूतं ब्रह्मेत्यर्थः । प्रजापतिने परोक्षं तद्ब्रह्मेत्युत्तमाह-आत्मेति । नन्वात्मा चेद्दृष्टस्तर्हात्मन आपरोक्ष्यमेव । ब्रह्मापरोक्ष्यात्मा च सर्वेषां सर्वदाऽपरोक्ष एवोति न कस्यापि कदाचिदपि संसारमतिभासः स्यात् । भासते तु तस्मादात्मभूतं ब्रह्मेत्याशड्क्यामाह-अत्र होव न विचिकित्स्यामिति । अत्र ब्रह्मण आत्मत्वे हि यस्माद्विचिकित्स्यं संशयितव्यं संशयकारणाभावः सूचितः । आत्मानुभवेऽपि संशयदर्शनान्नासंसारिब्रह्मास्सतेति दर्शयितुं शङ्कूयकारणं नेति । तस्मादात्मानुभवस्याभावाद् । ते हि देहादिदृश्यमेवाडडत्मानं मन्यमानास्तदापरोक्ष्यमेवाडडत्मापरोक्ष्यं मन्यन्ते न तु केवलमात्मानं ब्रह्मरूपं ते जानन्तीति हि श्रुतदेनोक्तम् । ननु नास्त्येव ब्रह्म यद्यस्मिन् तथाडपि तटस्थमेव तन्नाऽडडत्मभूतं जगत्कारणत्वेन श्रवणात् । न ह्यात्मनो जगत्रकारणत्वं हृश्यत इति तत्राडह-एतद्विति । पतदात्मरूपं ब्रह्म हि यस्मादिदं सर्वं द्वितीयं दर्शनेनादिकाले साधयति सृजति । सृष्टिसंहारादेरुपलभ्यार्थे सृष्टिः । आत्मनोऽनन्यस्य हेतुत्वेनाचेतनत्ववादचेतनस्य जगत्कारणत्वानुपपत्तेरर्जगत्कारणस्य ब्रह्मणः केवलस्य मुख्यत्वेनैवाडडत्मत्वमध्युपगन्तव्यामिति हि श्रुतेदार्थः । एवं युक्तितो ब्रह्मण आत्मत्वमुपपाद्याऽन्वयव्यतिरेकचतुष्टयेनाडडत्मनो ब्रह्मत्ववत्सचिदानन्दपूर्णातमत्वमनुभूय चितुमुपलक्षणत्वेन दृश्यत्वाद्रयसाक्षिसाक्ष्याऽन्वयव्यतिरेकावाह-दृश्येत्यादिना । तत्र दृष्टेति दृश्यदृश्यत्वयत्यतिरेकोक्तिः । ननु दृष्टाडपि सुखदुःखसंसारधर्मविशिष्टः कथं ब्रह्मेत्याशड्कायां तन्निरासायाऽह-नसाक्षिसाक्ष्याऽन्वयव्यतिरेकमह- दृष्टा दृष्टुरिति । सोऽपि दृश्यत्वात्पारिणाम्येति चेत् । सर्वविकारसाक्षित्वादित्याह-साक्षीति । सोऽपि साक्षाद्दीकषणस्य कर्तेति चेत् । सति विकारित्वेन साक्षित्वयोगात्सर्वविकारसाक्ष्यविक्रिय एवेति । काऽस्य साक्षीति तु प्रश्नाडनुपपत्तेः प्रसिद्धत्वाच्चस्यत्याह-सिद्ध इति । न वयं विद्म इति वा वक्तुं न शक्यत इत्याह-निर्विविद्य इति । निर्विविद्यत्वं साधयति- बाह्यान्तरवीक्षणादिति । कार्ये बाह्यं कारणम-

तसुविष्पष्टस्तमसः परस्ताद्बूतेष दृष्टोऽदृष्टो वेति दृष्टोऽदृष्टयवहार्योऽदृष्टल्पो नाल्पः साक्ष्यविशेषोऽनन्योऽसुखदुःखोदयः परमात्मा सर्वज्ञोऽनन्तोऽ-

नंतर तयोर्वीक्षणादित्यर्थः। कार्यकारणवीक्षणेऽपि वीक्षितुः स्वस्वरूपेऽज्ञानं किं न स्प्यादिति चेत्सर्ववसाधकत्वेन सर्वस्मात्पुरतः स्वयंप्रकाशत्वादीक्षितुरित्याहसुविस्पष्ट इति । तमोऽज्ञानां कारणं तस्यापि साधकत्वेन ततोऽप्युपरि अत्यन्तगात्मा सुविस्पष्ट इत्यर्थः । एतदुपदिश्य प्रजापतिस्तेषां भावं ज्ञातुं पृच्छति-व्रूतेति । एष मयोपदिष्टोऽद्वय आत्मा दृष्टः: किं वा न दृष्टो भवद्भिरिति ब्रूते-

नन्तरनन्योऽदृष्ट इति । तेऽब्रुवन्तं चैतन्याभासमात्मसदृशं पर्यन्त आहुः-दृष्ट इति । तेषामन्यथाज्ञानं लिङ्गेन विदित्वा तद्वयुदासाय भवद्भिरविदित आत्मा कीदृश इत्युक्ते तेऽब्रुवन्-अव्यवहार्य इति । यद्यपि दृष्टस्तथाऽदृष्टयव्यवहार्य इत्यर्थः । न हि चैतन्याभास इत्यरूप इति निश्चितं शक्यथैतन्यसहशत्वादस्य केवलस्य पुनरपि शुद्धान्तःकरणतया स्वात्मनोडनुभवं प्रजापतिनोक्तमात्मलक्षणं च पुनः पुनः परामृश्य बुद्धिगतस्यात्मत्वदोषं पर्यन्त आहुः-अल्प इति । यद्यपि दृष्टोऽ-

त्यर्थः । ते ब्रुद्रिगंतं चैतन्याभासमात्मसदृशं पर्यन्त आहुः-दृष्ट इति । तेषामन्यथाज्ञानं लिङ्गेन विदित्वा तद्वयुदासाय भवद्भिरविदित आत्मा कीदृश इत्युक्ते ते होतु:-अव्यवहार्य इति । यद्यापि दृष्टस्तथाऽदृष्टयव्यवहार्य इत्यर्थः । न हि चैतन्याभास इत्यरूप इति निश्चितं शक्यथैतन्यसहशत्वादस्य केवलस्य पुनरपि शुद्धान्तःकरणतया स्वात्मनोऽनुभवं प्रजापतिनोक्तमात्मलक्षणं च पुनः पुनः परामृश्य बुद्धिगतस्यात्मत्वदोषं पर्यन्त आहुः-अल्प इति ।

व्यवहार्यश्च तथाडपि परिरिच्छिन्न आत्मा नः प्रकाशत इत्यर्थः । इत्युक्तः प्रजापतिः परमार्थत्मनोऽपत्वं निराचष्टे-नाल्प इति । अनल्पत्वेऽपसस्यापि साक्षित्वं हेतुमाह-साक्षीति । साक्षित्वादेव विशेषान्तरमप्याश्रड्ण्यमात्रं निवर्त्तयति-आविशेष इति । तथाडपि देहान्तरेsन्य एतद्विश आत्माऽ-

सत्यते । सजातीयभेदवैपरित्यचछन्न एवांते चेत् । यतो न देहान्तरस्थ आत्मैतदेऽस्थात्मनोऽन्य इत्याह-अनन्य इति । ननु सुखदुःखादिव्यवस्थया देहभेदेष्वात्मभेदोऽभ्युपगन्तव्य इति चेत् । सुखदुःखादीनामात्मधर्मत्ववाभावेन तद्बेदस्यात्मबेदो न भवतीत्याह-

सजातीयभेदवैपरित्यचछन्न एवांते चेत् । यतो न देहान्तरस्थ आत्मैतदेऽस्थात्मनोऽन्य इत्याह-अनन्य इति । ननु सुखदुःखादिव्यवस्थया देहभेदेष्वात्मभेदोऽभ्युपगन्तव्य इति चेत् । सुखदुःखादीनामात्मधर्मत्ववाभावेन तद्बेदस्यात्मबेदो न भवतीत्याह-

सुखदुःखे इति । सर्वदेहेष्वैकत्वानुसंधानादित्यात्मधर्मत्वभावना-दित्यर्थः । तथाडपि परमात्मादन्य इति चेत्नं यतः स्वयमेव मयि परमात्मेति चेत्नायं दोषः । यत आत्माडपि परमात्मवत्सर्वज्ञः सर्वेश्वरश्वरैःसर्वबुद्धिसाक्षितं चिद्वृत्तिरूपस्याडsत्मनोऽव्यवहितं साक्षि(चैतन्य) तदस्यापि

सर्वेश्वरश्वरैःसर्वबुद्धिसाक्षितं चिद्वृत्तिरूपस्याडsत्मनोऽव्यवहितं साक्षि(चैतन्य) तदस्यापि सर्वेश्वरत्वं च स्वसंनिधिमात्रेण सर्वेमवर्तकत्वं तदपि समानमेव । अतोडपरिच्छिन्नोडप्यात्मेत्याह-अनन्त इति । तथाडपि साक्षिणा आत्मनः साक्ष्यसद्भावाद्विजातीयभेदवच्चेन नाद्रितीये-

त्यादित्यर्थः ।

[ ९ नवमः खण्डः ] नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् ।

भिन्नोऽद्वैः सर्वदाऽसंसवृत्तिमायया नासंवृत्तिः स्वप्रकाशो यूयमेव हृ्टः किमद्वयेन द्वितीय- मेव न यूयमेव भूमा भगवन्निति देव ऊचु- यूयमेव दृश्यते चेन् नाऽडडत्मज्ञा असड्ढे हृयमा- ताडतो यूयमेव स्वप्रकाशा इदं हि सत्त्वसंच- न्मयत्वाद् यूयमेव नेति होचुर्हन्तासड्ढा वयमिति

श्वरातमत्त्वमिति चेन् । साक्ष्यस्य कल्पिततावादित्याह—अभिन्न इति । फलित- माह—अद्वय इति । यद्येवमद्वय ईश्वर एवायमात्मा किमिति तथाऽ ताडयं नावभांसत इति । अज्ञानबलादित्याह—सर्वदेति । तर्हि मायाज्ञानसंश्न्ध एंव दोष इत्याशड्क्य न तत्संबन्धः परमार्थतः स्वप्रकाशत्वात्सभेदवत्येतो न दोष इत्याह—नासंवृत्तिः स्वपकाश इति । किं तर्हीदं मायेत्यज्ञानमिति च सर्वदोच्यत इति । आप्तमनि कल्पिततावादात्मव्यतिरेकेणाज्ञानमायाया अभाव- द्वात्मैव तथोच्यत इत्याह—यूयमेवेति । पुनरपि पूर्ववत्म्यापतिः पृच्छेभति—हृ्टः; किमद्वयेनेभि । किमद्वयशब्देणडडत्मा हृ्टो भवद्भिः किं वान्त्यर्थः । देवाऽ ऊचुः- द्वितीयमेवेति । द्वयमेवास्माभिरदृश्यते नाद्वयमित्यर्थः । आह प्रजापतिः—नेति । न द्वयं भवद्भिरदृश्यते इत्यर्थः । तत्र हेतुमाह—यूयमेवेति । यतो यूयमेव वस्तु मातमैव वस्तु न द्वयं तर्हि तत्पुनरेव ब्रहि भगवन्निति देवाऽ ऊचुरित्यर्थः । आह प्रजापतिः—यूयमेवेति । न युष्मदृश्यतिरेकेण द्वयमास्ति परमार्थतो यूयमेव वस्स्त्वत्म्यर्थः । पुनरस्प्याभिद्रवयमेव हृयत इत्युक्तः प्रजापतिराह—हृश्यते चे- दिति । हर्यते चेद्द्रयं तर्हि यूयं नाडडत्मज्ञा इत्यर्थः । कथं द्वयदर्शनमात्रेण नाऽडडस्मज्ञत्वमिति तत्राऽSह—असड्ढ इति । असड्ढस्य हि द्वीतोसंबन्धानुप- पत्तेन द्वीतोषदर्शनमास्ति।

यत आत्माडSसड्ढतवादद्वितीयदृष्टा न भवत्यतो यूयमेव द्वैतरूपेण स्वप्रकाशा इत्यर्थः । द्वैतस्य स्वप्रकाशात्ममात्रत्वं साधयति—इदं हेत्यादिना । अध्यात्म- ज्ञापतिनोक्तमात्मनः ससड्ढस्संसवित्पत्वं नेति होचुरिति नेति होचुरित्य- स्वार्थे । तस्माऽSसड्ढत्वं हेतुं मोजुरित्वाह—हन्तासड्ढा वयमिति । यदि भवतोक्तं

९ ठ. तथाडन्तरं । २० अ. 'स्स्वतीतः' ३३ अ.ड. 'नोऽडिततै इ०' ।

होचुः कथं पश्यन्तीति होवांश्च न वयं विद्म इति होचुस्ततस्ते यूयमेव स्वप्रकाशा इति होवाच न च सत्संविन्मया एतौ हि परस्तात्सुविभातमग्यवहार्यमेवादयज्ञातो होवैष विज्ञातो विदिताविदितात्पर इति होचुः स होवाच तद्वा एतद्ब्रह्मादय बृहन्नान्नित्यं शुद्धं बुद्धं मुक्तं सत्यं सूक्ष्मं परिपूर्णमद्वयं सदानन्दं

सत्यमसृजो ह्ययमात्मोति तर्हैषां वयमिति यस्मात्स्मान्न ससृज्नसत्संविन्मयत्वमस्माकामिति होचुरित्यर्थः । कथमिति प्रजापतेः प्रश्नः । यथ्मसृजन यूं कथमिति तर्हि द्वैतं पश्यन्तीति होचांचर्थः । न वयं द्वैतदर्शनप्रकारं विद्म इति होचुर्देवा । यत एतस्माद्वादात्मनो द्वीतियदर्शनं न भवति ततस्तस्पान्मदुक्तमकारण सत्संविद्रूपा यूयमेव द्वैतस्वरूपेण स्वप्रकाशा इति होवाच प्रजापतिः । नत्व ससृज्नयोः सत्संविदोः कथं ससृज्नसंचिद्रूपत्वामिति देवानां मतमाशङ्क्य न च युष्माकं ससृज्नसत्संविदूपत्वामिल्याह प्रजापतिः - न च सत्संविन्मया इति । लक्षयस्वरूपविवक्ष्येयं भिमेत्य सत्संविदात्मनोरव्यवहार्यतमात्रत्वमाह - पतौ हीत्यादिना । आह प्रजापतिः - ज्ञातो होवैष इति । किं, मयोक्तोद्द्यवहार्य आत्मा भवाविद्रज्ञातोडथवा न ज्ञात इत्यर्थः । देवा ऊचुः - विज्ञात इति । कथं होचुरिति । विदितात्परत्वादविदितात्परत्वं स्वप्रकाशाचिद्रूपत्वात् । एवं त्वंपदार्थशोधनं कारचित्वा तत्त्वपदार्थशोधने प्रवर्त्यांस होवाच मजा-पतिः । किमुवाचेत्यत आह - तद्वा इति । तदिति कारणत्वेन परोक्ष्मेतदिति तदेव कार्ये प्रविश्यमपरोक्ष्मुक्तं । अद्वैतत्वे हेतुमाह - बृह-

हतेर्धांतोरद्वयत्वं एवं मुख्यार्थाभाददयमेव ब्रह्मेत्यर्थः । एवं विशेष्यमद्वयमभिधायैतद्वहमणोऽपि नित्यत्वादिकं विशेषणयाह - नित्यं शुद्धमित्यादिना । उक्तस्य विशेष्यस्य ब्रह्मणोऽयत्वाच्चिन्मात्रार्थतां प्राप्यैव नित्यादिपदानां ब्रह्मणि

हतेर्धांतोरद्वयत्वं एवं मुख्यार्थाभाददयमेव ब्रह्मेत्यर्थः । एवं विशेष्यमद्वयमभिधायैतद्वहमणोऽपि नित्यत्वादिकं विशेषणयाह - नित्यं शुद्धमित्यादिना । उक्तस्य विशेष्यस्य ब्रह्मणोऽयत्वाच्चिन्मात्रार्थतां प्राप्यैव नित्यादिपदानां ब्रह्मणि

चिन्मात्रमाॅत्मैवाऽऽङ्ग्यवहार्यं केनचन तदेतदात्मनमोमित्यपश्यन्तः पश्यत तदेतत्सत्यमात्मम्लेच्छैर् ब्रह्मात्मवाचै ह्येव न विचिकित्सामित्यै सत्यं तदेतत्पाण्डितैैव पश्यन्त्येतद्यचछछब्दसंस्पर्शमरूपरसगन्धमघ्यकमनादातम्यमग्नतघ्यमाविर्जायितघ्यमनानन्दयितघ्यम्मन्तव्यमबोधघ्यमनहङ्कर्तृघ्यमचेतयितघ्यमप्राणयितघ्यमनपायितघ्यमग्नायितघ्यमनुदानायितघ्यमसमनायितघ्यमनिन्द्रियुमविषयुमकरणं लक्षणमसदृङ्मगुणमाविक्रियुमघ्यपदेश्यमसंस्वम्रजस्कमतस्कममायमपौपनिषदमेव सुविभातं

द्रचिरित्याह - अद्यवहार्ये केनचननेति । केनचनापि पदेन मुख्यया वृत्त्याSक्यवहार्यीमित्यर्थः । एचं पदार्थद्वयं संशोध्य तयोरेवतं प्रणवेनाविषयतया प्रतिपत्तव्यामित्याह - तदेतादिति । तदेतघ्योक्तं ब्रह्माडडत्मानं पदयतात् डडत्मरूपेणैव पश्यन्त इत्यविषयतयेत्यर्थः । उक्तमेकत्वं रूपथकरणेन द्रढयति - तदेतत्सत्यमित्यादिना । किं तदात् तदाह - आत्मा ब्रह्मैव ब्रह्माडडत्मेति । इत्येतत्सत्यमित्यर्थः । यत उक्तमेकत्वं सत्यमते डत्र संशयो न कार्य इत्याह - अत्र हि वेति । उक्तमेकत्वं स्वानुभवेनापि दृढतागमे - इत्योमिति । इतीत्युक्तस्यैकस्य परामर्शीः । ओमित्यनुज्ञया स्वानुभवः प्रकटीकृतः । सत्यत्वंमुपसंहरति - सत्यमिति । न्यायभीमांसासंस्कृतबुद्धीनां शब्दद्वातिभेदविदामेवैक्यप्रतिपत्तिर्ेभवतील्याह - तदेतादिति । तत्र हेतुमाह - एतद्वीत्याादिना । अविषयत्वादिति । विषयसामान्यप्रतिषेधः । अलक्षणमित्यनुमानप्रतिषेधः । शबद्दमन्त्रूचिनमित्यच्छद्यादिम्रातिषेधो डत्र । अतोडव्यपदेश्यं शबद्दैः । अमायामिति गुणसाम्यरूपमायाम्रातिषेधः । यद्यप्यैच सर्वाविशेषराहित तथाडप्युपनिषद्द्वरच लक्षणं ज्ञातव्यमित्याह - अप्युपनिषदमिति । उपनिषद्दिर् ल लक्षणया ज्ञाते स्पष्टतया ब्रह्मज्ञानं भवतीत्याह - सुविभातामिति । न चौपनिषदेनापि ज्ञानेनाडडत्मनि

१ ठ. कर्तव्य ।

सकृद्विभातं पुरतोऽस्मात्सर्वस्मात्समुत्विभातमद्रयं पश्च्यताहं सः सोऽहमिति स होवाच किमेष दृष्टोऽदृष्टो वेति हृ्टो विदिताविदितात्पर इति होचुः कैषा कथाामिति होचुः किं तेन न किंचनोति होचुरूय-मााश्रर्यरूपा इति न चेत्याहोमित्यनुजानीधीवं

कश्चिद्देशयो जन्यते स्वप्रकाशानित्यचैतन्यरूपत्वादात्मना इत्याह—सकृद्विभातमिति । सर्वदा प्रकाशरूपमित्यर्थः । तत्र सर्वसाक्षित्वं हेतुमाह—पुरत इति । व्यतिहारेण चैक्त्वं प्रतिपादयितुमुपक्रमः—परश्वताहं सः सोऽहमिति । पूनरतस्म होवाच भजापतिः-किमेष दृष्टोऽदृष्टो वेति । एवं पृष्टा देवा ऊचुः-दृष्ट इति । दृष्टश्रवणादिमात्मकोडसाविति पृष्टा ऋचुः-विदिताविदितात्पर इति । पुनरपि साश्रर्यमूचुः-कैषा कथामिति । कैषा मायेदानीं मता कथं च पूर्वमासीत्स्वप्रकाशे चिदात्मनि । अहो आाश्रर्यमेतदित्यर्थः । किं तेन मायावृत्तपरिज्ञानेन भवतामिति काचिन्नूनं तत्रत्यभिप्रायः । भजापतिः पृच्छति-किं तेनैति । पृच्छन्तं देवा ऊचुः-न किंचन इति । न किंचन प्रयोजनमस्माकमस्मि मायावृत्तपरिज्ञानेन केवलमाश्रर्यवशात्पृष्टमस्माभिरित्यर्थेः । यन्मेवाश्रर्यरूपा न माया वहति । यूपमेवादृष्टर्थरूपा न माया वहति । सर्वाभीतमास्योविंचित्रार्थक्रियासामर्थ्यस्य च हेतुत्व इत्यर्थः । यंतः स्वरूपसत्तामात्रेण भवतामप्युक्तहेतुत्वं न विकृततयाॅटो न युष्माकमपि सर्वदैवकत्वादाश्र्येरूपत्वं वचुं शक्यते डष्टपूर्वं हृदुतमाश्र्यशमुख्यत इति न चेत्याहेतुस्यार्थः । चशब्दादाश्र्यरूपा इति पदमनुषज्यते । किं बहुना मायाचिन्तां परित्यज्य सर्वेदोमित्यचुजानीधीवमू । सर्वसचामातिभासानुज्ञातारं मदुक्तमात्माचात्र प्रतिपच्चू प्रतिपत्तव्यमति पचिसाधनानां भेदोदस्ति । यतो वक्ष्यति कैषाइडनुब्रवत्येष प्राज्ञोडनुब्रवति । होवाचोति । अत आदिमत्यनुजानीधीवामिति विधया निष्टत्ताविधानां स्वरूपावस्थानमेवोक्तम् । अनुजानीधीवमिति निंगो-गपरं तु वचनं चिद्विदिष्टून्रत्ययेति मन्तव्यमम । उत्पन्नाविद्यादेवान्य-त्पनुजानीध्वामिति प्रजापतेर्वचनं तत्परीक्षार्थमेव यथेदश्कुतरं वचनं परी-

नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् ।

बृतेनामिति ज्ञातोऽज्ञातश्वेति होतुर्न चैवमिति होतुर्ऋतेनैव नात्मसिद्धिरिति होवाच पश्याम एवं भगवान् न वयं पर्यायेणैव न वयं वकुं शक्नुमो नभस्तेऽस्तु भगवान्पसीदेति होतुर्न भेतव्यं पृच्छछतेति होवाच कैषाडनुज्ञात्येष एवाडडत्मेति होवाच ते होतु-सार्थम् ।

बृतेनामित्यादि । एनं मयोदिष्टं भवाद्दिरज्ञातमात्मानं भवाद्दिरविदित-तेनासाधारणेन रूपेण बृतेत्यस्यार्थः । ते देवा: पूर्ववदज्ञातोऽज्ञातश्वेति होतु: । तांहि ज्ञातत्वाज्ञातत्वधर्मवानात्मा भवाद्दिरज्ञात इति प्रजापतिनोक्ता ज्ञाताज्ञातत्व-धर्मौ च पुनरस्याहारिति । न चैवमिति होतुरित्यस्यार्थः । यद्यपि ज्ञाताज्ञात-त्वधर्मौ । नास्त्यात्मनस्थाथापि बृतेनैवं यदस्यासाधारणरूपं तेन बृतेव वक्तव्यमेव । भवाद्दिरित्यर्थः । बृतेनैवमित्यस्यार्थः । ननु न शक्यते वकुमस्माकामिति देवानां मतभाशङ्कूयादिह—आत्मसिद्धिरिति । न हि न सिद्धं वकुं शक्यते देवैरित्यभिप्रायः । परियाम इत्यादि देवानां वचनम् । त्वत्प्रसादादात्मपश्याम एवाडडत्माने भगवान् च वयं केनचिद्द्र्मेण विशिष्टं पश्यामोडतो नैवेत्यथंरूप इत्यात्मानं वकुं शक्नुमः । नपस्ते भगवान्सर्वज्ञः प्रसादास्मत्परीक्षाप्रश्नाद्दरम्य प्रसन्नो भवति होतुरित्यर्थः । यथैवात्मनो निर्विकल्पत्वं निश्चितं भवाद्द्रिसतां । नित्यचै-सारभया यूयमित्याह प्रजापतिः — न भेतव्यमिति । अतः परं नित्यचाज्ञानत्वेन निवृत्तं सर्वेसंसारभया यूयमित्यर्थः । यदि प्रहवद्यरोषोडस्ति भवतां तांहि पृच्छ-तोते होवाच प्रजापतिः पूर्वोक्तानुज्ञाकरत्वयां परिहर्तुमिच्छन । विदयया कृताथैनस्पान्नप्रति किंपदं प्रजापतिनोक्तमोमित्यनुज्ञानीध्वमिति हृद्रवं शस्यं-पनेतुं देवा: पमच्ुुलेऽथालुना इत्याह—कैषाडनुज्ञेति । अस्माकं त्वत्प्रसादात्क-तकृत्यानामपि कर्तव्यतया भगवतोक्काडनुज्ञोमित्यनुजानीध्वमिति सा किं कर्तः-व्यरूपाडस्माकमुत न कर्तव्यरूपा किं त्वेष एव स्वयम्प्रकाश आत्माडनुज्ञा स हि सर्वेस्य सच्च सूक्तिं चानुजानातीत्यानुज्ञारूप इत्यर्थः । अत ओमित्यनुजानीध्वामित्यस्याय-र्थः । ओमित्यनेनोक्तकरण लक्षणमाणमात्मानमनुजानीध्वं प्रतिपद्यध्वं है विविदिषव इति । एवं प्रजापतिना स्वाराज्येडभिषिक्तास्ते देवा ऋतुः ।

१ ग. घ. 'तैत्तिरीय-१३ ऋ. 'ततः ।

नमस्तुभ्यं वयं त इतीति ह प्रजापतिर्‌द्वाननुशासनानुशासोति तदेष श्लोकः---ओत-मातेन जानीयादनुज्ञातमात्मान्तरम् । अनुज्ञामद्‌दयं लब्ध्वा उपदेष्टारमात्रजोदित्युपदेष्टारमात्रजोदिति ॥ ९ ॥

वन्त् इत्याह—नमस्तुभ्यं वयं त इतीति । नमस्कारपूर्वकं स्वात्मानमर्पितवब्व इत्यर्थः । इत इत्याॅदि श्लोकेर्वचनम् । इत्थेवमुक्तेन प्रकारेण प्रजापतिर्‌देवाननुझा-सोति । द्विवार्चनमनुशासनसमासिद्योतनार्थम् । इति शब्दः आख्यायिकासमा-प्त्यर्थः । तुरीीयानुशासखण्डद्वोक्तेर्डे श्लोकवतारयति—तदेष इति । ओत-मातेन जानीयादविकलपमद्रयमात्मानमन्तरम् । अनुज्ञातृ-प्रणवेनोक्ककारेण जानीयादित्यनुवर्त्तते । अनुज्ञामनुज्ञारुपमात्मानमित्यर्थे । तमचुज्रामणवेन जानीयादविकल्पमद्रयमात्मानमविकल्पप्रपञ्चेन लब्धवा गुरुमसादतो झ्ञात्वोति तुरीीयखण्डार्थे उक्तः । अनुशासनखण्डार्थमाह—उपदेष्टारमात्र-जोदिति । ओतादियोगैः शुाद्धान्तःकरणोऽनुझासनखण्डोक्तप्रकारेणानुशिष्ट उप-दृष्टृरूपेणावस्थितो भवेदित्यर्थः ॥ इति नवमः खण्डः ॥ ९ ॥

ॐ भद्रं ९ । ॐ स्वस्ति ९ । ॐ शान्तिः ३ ॥ इत्यथर्ववेेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनीयेऽष्ठोपनिषदि नवमः खण्डः ॥ ९ ॥ समाप्तेयं नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् ॥

गुरवेनुग्रहलब्ध्यैषा सतामस्सु सुखास्सु । सच्चिदानन्दसंपूर्णप्रत्यगेकरसत्मने । तेजसे महते भूयात्‌मः पुंसिहरुपिने ॥ २ ॥ येषां संस्मृतिमात्रेण तरन्ति भवसागरम् । तानतोऽस्मि गुरुनभक्त्या धिया वाचा च कर्मणा ॥ ३ ॥

तापनीयरहस्यार्थेदीपिका तिमिरापहा । गुरवेनुग्रहलब्ध्यैषा सतामस्सु सुखास्सु ॥ १ ॥ सच्चिदानन्दसंपूर्णप्रत्यगेकरसत्मने । तेजसे महते भूयात्‌मः पुंसिहरुपिने ॥ २ ॥ येषां संस्मृतिमात्रेण तरन्ति भवसागरम् । तानतोऽस्मि गुरुनभक्त्या धिया वाचा च कर्मणा ॥ ३ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करानन्दपादाशिष्यश्रीम-मद्विद्यारण्यमुनिविरचितौ श्रीनृसिंहोत्तरतापनीयषष्ठोऽपनिष-दीपिका समाप्ता ॥

नेमस्तुभ्यं वयं त इतीति ह प्रजापतिर्‌दे-र्वाननुशासनानुशासोति तदेष श्लोकः---ओत-र्मातेन जानीयादनुज्ञातिरमान्तरमू । अनुज्ञामद्रयं लबध्वा उपदेष्टारमान्र्जेदित्युपदेष्टारमा-न्र्जोदिति ॥ ९ ॥

वन्त् इत्याह— नमस्तुभ्यं वयं त इतीति । नमस्कारपूर्वकं स्वात्मानमर्पितवन्श्व इत्यर्थः । इत इत्याॅदि श्लोकेर्वचनम् । इत्थेर्मुक्तेन प्रकारेण प्रजापतिर्‌देवाननुशा-सोति । द्विर्वचनमनुशासनसमासिद्योतनार्थम् । इति शब्दः आख्यायिकासमा-प्त्यर्थः । तुरीीयानुशासखण्डद्वोयकेडर्थे श्लोकवत्तारयति—तदेष इति । ओत-र्मातेन जानीयादविकल्पमद्रयमान्तरमू । अनुज्ञातृ-प्रणवेनोक्ककारेण जानीयादित्यनुचर्त्तते । अनुज्ञामनुज्ञारुपमात्मानमित्यर्थः । तृप्रणवेनोक्ककारेण जानीयादित्यनुवर्त्तते । अनुज्ञामनुज्ञारुपमात्पानमित्यर्थः । तुरीीयखण्डार्थे उक्तः । अनुशासनखण्डार्थमाह—उपदेष्टारमात्र-र्जोदिति । ओतादियोगैः शुद्धान्तःकरणोऽनुचासनखण्डोक्तपकारेणानुशिष्ट उप-दृष्टृरूपेणावस्थितो भवेदित्यर्थः ॥ इति नवमः खण्डः ॥ ९ ॥

ॐ भद्रं ९ । ॐ स्वस्ति० २ । ॐ शान्तिः ३ ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनীয়े षट्छोत्रोपनिषदि नवमः खण्डः ॥ ९ ॥ समाप्तेयं नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् ॥

गुरुवेनुगृहील्बयैषा सतामस्तु सुखास्पदे । सच्चिदानन्दसंपूर्णप्रत्यगेकरसत्मने । तेजसे महते भूयात्‌मः पुंसिहरुपिने ॥ २ ॥ येषां संस्मृतिमात्रेण तरन्ति भवसागरम् । तानतोऽस्मि गुरुन्‌भक्त्या धिया वाचा च कर्मणा ॥ ३ ॥

तापनীয়रहस्यार्थदीपिका तिमिरापहा । गुरुवेनुगृहील्बयैषा सतामस्तु सुखास्पदे ॥ १ ॥ सच्चिदानन्दसंपूर्णप्रत्यगेकरसत्मने । तेजसे महते भूयात्‌मः पुंसिहरुपिने ॥ २ ॥ येषां संस्मृतिमात्रेण तरन्ति भवसागरम् । तानतोऽस्मि गुरुन्‌भक्त्या धिया वाचा च कर्मणा ॥ ३ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करानन्दपादाभिष्यश्री-मद्विद्यारण्यमुनिविरचितौ श्रीनृसिंहोत्तरतापनीयोपनिष-दीपिका समाप्ता ॥

नमस्तुभ्यं वयं त इतीति ह प्रजापतिर्‌द्वाननुशासनानुशासोति तदेष श्लोकः---ओत-मातन जानोयादनुज्ञातिरमान्तरमू । अनुज्ञामद्रयं लबधवा उपदेष्टारमान्जोदितियुपदेष्टारमाज्रजोदिति ॥ ९ ॥

वन्त् इत्याह—नमस्तुभ्यं वयं त इतीति । नमस्कारपूर्वकं स्वात्मानमर्पितवब्व इत्यर्थः । इतोत्यादि शिष्टेर्वचनम् । इत्थेवमुक्तेन प्रकारेण प्रजापतिर्‌देवाननुझा-सेते । द्विर्वचनमनुशासनसमासिद्योतनार्थम् । इति शब्दः आख्यायिकासमाप्तिद्यर्थः । तुरीयानुशासनखण्डद्वयोक्टेडर्थे श्लोकवतारयति—तदेष इति । ओत-मातञ्जमोतेन प्रणवेन जानोयादुक्तमकारेणानुज्ञातिरमान्तरम् । अनुज्ञातृ-षणवेनोक्कमकारेणानुज्ञामद्रयं आत्मानमविकल्पमपणेन लबधवा गुरुमसादतो ज्ञात्वोति तुरीयखण्डार्थे उक्तः । अनुशासनखण्डार्थमाह—उपदेष्टारमात्म-नोदिति । ओतादियोगे: शुद्धान्तःकरणोऽनुशासनखण्डोक्तमकारेणानुशिष्ट उप-

ॐ भद्रं ९ । ॐ स्वस्ति० २ । ॐ शान्तिः ३ ॥ इत्यथर्ववेदान्तर्गतनृसिंहोत्तरतापनীয়े षट्ठेऽथोपनिषदि नवमः खण्डः ॥ ९ ॥ समाप्तेयं नृसिंहोत्तरतापनोयोपनिषत् ॥

दृष्टरूपेणावसिथतो भवेदित्यर्थः ॥ इति नवमः खण्डः ॥ ९ ॥ गुरुवचनुग्रहलचैवष सतामस्तु सुखामस्तु ॥ १ ॥ सच्चिदानन्दसंपूर्णप्रत्यगेकरसातमने । तेजसे महते भूयात्‌मः पुंसिहरुपिने ॥ २ ॥ येषां संस्मृतिमात्रेण तरन्ति भवसागरम् । तानतोऽसिम गुरुनभक्त्या धिया वाचा च कर्मणा ॥ ३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करानन्दपादाभिष्यश्री-मद्विद्यारण्यमुनोःश्वरकृतौ श्रीनृसिंहोत्तरतापनोयषट्ठेऽथोपनिष-दोपीका समाप्ता ॥