BIBLIOTHECA INDICA:

A COLLECTION OF ORIENTAL WORKS Published by the ASIATIC SOCIETY OF BENGAL. New Series, Nos. 216, 223, 238. THE NRISINHA TA'PANI' OF THE ATHARVA VEDA. WITH THE Commentary of S'ANKARA A'CHA'RYA. EDITED BY RA'MAMAYA TARKARATNA. Professor of the Sanskrit College, Calcutta CALCUTTA: PRINTED AT THE GANES A PRESS. 1871.

श्रीनृसिंहतापनी

नाम्नाथर्वणोपनिषत् ।

श्रीमदराचार्य-विरचित-भाष्य-संहिता ।

श्रीलश्रीयुक्त

चासियाटिक् सोसाइटी-नामक-समाजानुमत्या

संस्कृतविद्यालययोध्यापकेन

श्रीरत्नोपाधि केन श्रीराममयशर्मण

यथामति परिष्कृता ।

कलिकाताख्य-मद्धानगरे ।

गणेशप्रसादने मुद्रिता ।

संवत् १९२४

विज्ञापनम्

इह खलूपनिषदः सर्व्वाः कालवश्यात् कालकवलान्तर-लौन-प्रायतया दुर्लंभाः बहवः; इत्यालोक्य सकल्लोक-सौलभ्यसम्पादनाय देशस्थितैः स्थिता-विद्यानुरागितादि-गुणसम्पन्न-मर्हितानामेतद्ग्रन्थौय-पुरातन-पाश्चित्यमर्हलो-गुणाग्रानुसन्धायिनामस्माकं कालिकाताख्यराजधान्यां गवर्ष्मेष्टसंस्खापिता--मासियाटिक-शोचाट्टि-नामधियाम् सभामधिवसतां सभासदां मतियन्नतो मुख-माक्षिक-प्रश्रयतया द्योयोपनिषदः पूर्व्वमितः परिमुद्रिता;, देश-देशन्तरेषु प्रचारिताश्च ।

अथाथर्वव्वेदान्तर्गताना-मवग्रिष्टानासुपनिषदां संस्करराय गुरूभिगण-गुरुमाहिमभिः सभासद्भिरमौभिरहमादिष्टः, तेषामादेशं परिपालयितुमर्हमपि समादरपरौ जातः ।

ततोऽस्या: सभायाः सभासदामन्यतमेन संस्कृतविद्यानुरागिणा मानधनाप्रयायिना मिश्रवंशावतंसकैन श्रोत्रसौराजेन्द्रलाल-मोदयेन तासां द्वाधिक-पश्चाशत्-सप्तत्रकानामाथर्व्वोपनिषदामेकैकस्या द्वि-त्रि-पश्च-षट्-सप्तकान्यादर्श-पुस्तकानि, भाष्यपुस्तकानि च नानास्थानतो बहुयत्नःः समाहृत्य मे समर्पितानि । तेषां कतिचिद्गेन स्वभावतः सद्गृहीतानि, कतिचिद्वस्न्या: सभायाः पुस्तकालयात्, कतिचिद्-वाराणसी-मधिवसतोविं धायाम्बुरागवतोः शौमतोइरिषचन्द्र-श्रोलतप्रसाद-महोदययोः सकाश्यात्, अपराश्च जन-गण-विहित-बडुमानस्य

मानकरननामग्राम-निवासिनः श्रील श्रीहितेलालितिम्र-महोदयस्य समौपतस्य ।

अथ तासामुपनिषदामन्यतमा, परमात्मतत्त्व-परिज्ञानाय नृसिंहाकारस्य परमपुरुषस्य भक्तिप्रधातिप्रयेन ध्यानादिभिरुपासकानां परमात्मज्ञान-प्राप्युपायभूता, परत्र ब्रह्मज्ञान-प्रतिपादनार्थ-ब्रह्मविद्येयमिति जगति प्रथिता, ब्रह्म-साक्षि-साधन-रूपाभिधेय-प्रयोजन-सम्बन्धवती, नृसिंहतापनी-नाम्नीयमुपनिषत् सुराचार्यवर्थ्य-शौड्ढराचार्य्य-विरचितेन सह भाष्येण प्रथमं मुद्रिता ।

अस्याऽऽदर्श-पुस्तकानिष्ट-सङ्कलनानि सङ्कलितानि । तेषामेकं द्वितौयस्याऽऽसियाटिक्-सोसाइटी-नामक-सभासदनतः प्राप्तम्; तच्चाशुद्धम् । द्वितौयं चतुर्थच्च श्रीउतहरिशन्द्र-महोदयादिगतम्; तयोरेके नवीनं शुद्धप्रायं प्रायसो भाष्यसमेतच्च; ऽपरं प्राचोनमपि विशुद्धि-विरहितम् । पञ्चमं श्रीउतराजिन्द्रलालमिश्र-महोदयतः; तदपि शुद्धप्रायम् । षष्ठच्च नारायणभट्ट-विरचित-दौपिका-सहितं श्रीउतहितेलालमिश्रसमौपतः; एतत्ु लिपिकार-प्रसादात्; विशुद्धादर्श-पुस्तकाभावात्, सत्यगालोचनाभावाच्च-शुद्धिभूयिष्ठम् । ऽपपच्च ह्यमतिप्राचोनमपि शुताचारतादिभि-रबेकैर्दोषै: कवलिततया दर्श्नायोग्यत्लादुपेक्षितम् ।

भाष्यग्रन्थस्यादर्शंपुस्तकानि तौषि मम करतालमायातानि; तेषामेकमस्या: सभाया: पुस्तकालयतः समागतं, तच्चाशुद्ध-प्रायम् । ऽपरञ्च हयं वाराणसोतः; तयोरेके परिशुद्धमपि खख्िडतं; द्वितोयञ्तु शुद्धप्रायमप्यु कुटाचारतया दुर्बोोधम् ।

यस्य यस्य मूलपुस्तकस्य पाठान्तराणि शुद्धतानि, तस्य तस्य परि-

ज्ञानाय पूर्बनिदेशं ऋमेणा क, ख, ग, घ, ङ, च, इति सांप्रेतिक-

वर्णास्ततत्पाट-विन्यासात् पूर्वमधिरोपिता:। भाष्यपुष्टलक्षाना-

मध्येव मेवति विद्नश्रिविन्यसेयम्।

अथ समारभे डस्या मुद्राङ्ककार्येण श्रीमतानन राजेन्द्रलालमित-

महोदयेन बहुसम्भाय बहुप्रनिषदां विशिष्टमेकमादर्श-पुस्तकं

नारायणभद्टाचार्य-रचित-दौपिका-सहितं कृत्वचितं पक्चितवरस्य

दक्षिण: सकागादासाच्च लेखकेन लेखयित्वा मे सम्प्रति सम-

प्तिम्। तथास्या नृसिंह-तापन्यौपनिषद: पूर्वभागस्यान्ते-

लिखितानि पुस्तकान्तरेऽप्यहष्टा, षट्चक्रोनिषदाया: काचिदुप-

निषत् समालोकिता; सा चैतहिद्योपासकानां षडङ्गन्यास-सिद्धये

समुपयोगिनोति विज्ञाय विद्नजनगण-परिदर्शनाय प्रय्यग्रे ऽसौ

दौपिकया मया प्रकाशिता।

अस्यादर्शेऽचयमसुदर्शमपि प्रभूतं प्रय्यासुरोहतथ सम्यगा-

लोध्य च मया सन्द्धिया ये ये पाठा: समौचितयावधृताः; भाष्य-

सम्पताद्च, तान् सर्वान् मूले, तदितरांश्च सकृतानसकृतानपि

तद्भोधोभागे निवेश्य यथामति परिशोधितेयुपनिषदिति।

वङ्गददेश्तर-वाजिन्दु-सम्पते शकवतसुरे।

सौराष्षिनस्त वाशाढे दिवसे सुत्रयादिता।।

तदैन्रनोपाधिकेन श्रीराममय-धर्म्मेऽया।

नृसिंहतापन्यौैषा प्रोदितोपनिषन्मया।।

घर्षितसार्थीतोडप्यब्धियौंदि काचित् प्रहृष्टम्।

तदा मामुग्टद्वासौ गुणगणैर्विंयोष्ठताम्।।

पृथिविपचम् ।

ऋष्ठाया:

९ ... ५ ... श्रुवान्य: ... श्रुवाना:

ऋष्ठाया:

६ ... १५ ... तादृशमिति ... तादृशमिति

ऋष्ठाया:

५ ... १० ... पुष्करेष्ठटतथा ... पुष्करेष्ठटतथा

ऋष्ठाया:

१० ... १९ ... बहुष्टुप् ... बहुष्टुप्

ऋष्ठाया:

११ ... १२ ... सर्व: ... सर्व:

ऋष्ठाया:

१३ ... १३ ... देवतं ... देवतं

ऋष्ठाया:

१३ ... १५ ... पृथिवे ... पृथिवे

ऋष्ठाया:

१३ ... १४ ... ४॥४॥ ... ४॥४॥

ऋष्ठाया:

२० ... ७ ... नृकेशरिच्चमं ... नृकेशरिच्चमं

ऋष्ठाया:

२० ... ६ ... डस्सतघोलच्च ... घोडमृतलच्च

ऋष्ठाया:

२५ ... ४ ... विष्या ... विष्या

ऋष्ठाया:

२० ... १२ ... रुपदिष्टवान् ... रुपदिष्टवान्

ऋष्ठाया:

३१ ... १० ... रक्ष लोभ्यां ... रक्ष लोभ्यां

ऋष्ठाया:

३३ ... १३ ... रुपासकस्य ... रुपासकस्य

ऋष्ठाया:

३४ ... १ ... ध्युपासका ... ध्युपासका

ऋष्ठाया:

३४ ... ८ ... द्वितौयं ... द्वितयं

ऋष्ठाया:

४३ ... १३ ... लब्या ... लब्या

ऋष्ठाया:

४३ ... ११ ... शाङ्ग ... शाङ्ग

ऋष्ठाया:

४० ... ९ ... वौजोद्वारखा ... वौजोद्वारखा

ऋष्ठाया:

४५ ... ४ ... समदिम्ना ... समदिम्ना

ऋष्ठाया:

४३ ... ११ ... ५ खड्: ... ४ खड्:

ऋष्ठाया:

४० ... ६ ... तेज: ... तेज:

ऋष्ठाया:

४१ ... ७ ... सर्वतो ... सर्वतो

ऋष्ठाया:

'' ... ११ ... सामाड् ग ... सामाड्ग

पृथाया:

पदक्रमो

अन्वयः

अन्वयः

४३

... नृसिंहे ... नृसिंहे

४९

... रक्षे ... रक्षे

४४

... मृत्युमृत्युमिति ... मृत्युमृत्युमिति

५०

... शिव ... शिव:

५५

... ऋचं स ऋं ... ऋचं स ईं

५६

... हे ईं ... हे ईं

५०

... सर्वेषां ... सर्वेषां

५६

... नतोया ... नतोया

६०

... नित्याख्यातोतं ... नित्याख्यातोतं

६९

... विशिष्टं ... विशिष्टं

६८

... विराड् ... विराड्

६५

... द्विचत्वारिंचत्वारि ... द्विचत्वारिंचत्वारि

६६

... ऋत्यादिपपन्नं ... ऋत्यादिपपन्नं

६९

... ऋत्यमेव ... ऋत्यमेव

६८

... वक्जनखाय ... वक्जनखाय

६४

... मन्त्र ... मन्त्रे

५०

... वैलोक्य ... वैलोक्यं

५६

... मृत्य ... मृत्यु

६६

... नृसिंह ... नृसिंह

६९

... सविन्दकं ... सविन्दुकं

६९

... सविन्दका ... सविन्दका

६८

... सविन्दके ... सविन्दुके

६९

... नामयोर्मध्या: ... नामयोर्मध्या:

६६

... व्यक्ताव्यष्टभा ... व्यक्ताव्यष्टभा

१००

... सोमपतो ... सोमपतो

१०९

... निर्व्यंग्र ... निर्व्यंग्रा

१०९

... व्यपाश्र ... व्यपाश्र

प्रष्टाया: १०२ .. २१ .. ऋषि: शुद्धम् शुभम्

१०३ ... ६ ... मातुष्टमं ... मातुष्टं शुभ:

१०५ .. १८ .. तत्‌षमम् .. तत्‌षमम्

११० ... १० .. नमस्कुर्‌म: .. नमस्कुर्‌म:

१११ .. ६ .. पर्यैवसायिना .. पर्यैवसायिनी

" .. २१ .. परातमानम् .. परातमानम्

११४ ... ९ .. धुकार .. धुकार:

११६ ... २८ .. श्रोतॄणां .. श्रोतॄणां

११९ ... १९ .. देशकालनावपि .. देशकालनावपि

११५ .. ११ .. चतुष्टय .. चतुष्टय

११८ .. १८ .. उपक‌ल्पे: .. उपक‌ल्पे:

" .. १९ .. वोधकल` .. वोधकलं

१२० ... १९ .. वाचक .. वाचक:

१२१ ... १६ .. तथव .. तथैव

१२४ ... १५ .. स्वपु .. स्वपुं

१२४ .. १६ .. कथमवगम्यते .. कथमवगम्यते

१२६ ... ६ .. स‌ऽप्रश्न .. स‌ऽप्रश्न

१२१ ... २० .. शुष्ठ .. शुष्ठु

१२२ .. १९ .. इदं .. इदं

१२४ ... ६ .. भाग्यजातम् .. भोग्यजातम्

१३५ .. ८ .. सक्तं १ .. सक्तं १

१३६ ... ६ .. प्रपञ्चोपशमं .. प्रपञ्चोपशमम्

१४१ ... १० .. सर्वचोपलब्धि .. सर्वचोपलब्धि

" ... ११ .. स्वादनद‌रुप: .. स्वादनद‌रुप:

१४२ .. १३ .. सर्वाधिष्ठान सन्नाच.. सर्वाधिष्ठान: सन्नाव

" .. १५ .. स्तो .. स्वत:

१४३ ... १२ .. इत्यत्तर .. इत्युत्तर

पृष्ठाया:

१४४

१४

“

..

१४४

१४५

१५

१४५

१४३

१३

“

१५

१४७

१४५

१४

१४८

३

३

“

१४

१५

१४९

०

०

“

१२

१२

“

२३

२३

१४३

२१

२१

१४७

१४

१४

“

१५

१५

“

२०

२०

१४८

१६

१६

१५०

२१

२१

“

१९

१९

१५३

२३

२३

१५२

५

५

“

१३

१३

१५४

१६

१६

“

२२

२२

१५५

१

१

१५६

२१

२१

“

२२

२२

१५०

१४

१४

पृष्ठाङ्क:

१०५

५

पृष्ठाङ्क:

“

१२

पृष्ठाङ्क:

१५१

४

पृष्ठाङ्क:

१५४

१०

पृष्ठाङ्क:

१५४

१३

पृष्ठाङ्क:

१५५

१९

पृष्ठाङ्क:

१५६

३

पृष्ठाङ्क:

“

१४

पृष्ठाङ्क:

“

१०

पृष्ठाङ्क:

“

२०

पृष्ठाङ्क:

१५६

२०

पृष्ठाङ्क:

१५६

३

पृष्ठाङ्क:

१०९

१६

पृष्ठाङ्क:

१०९

४

पृष्ठाङ्क:

“

६

पृष्ठाङ्क:

१०६

५

पृष्ठाङ्क:

१०६

५

पृष्ठाङ्क:

“

१९

पृष्ठाङ्क:

१९०

६

पृष्ठाङ्क:

“

२०

पृष्ठाङ्क:

१११

३

पृष्ठाङ्क:

११४

१४

पृष्ठाङ्क:

११४

३

पृष्ठाङ्क:

“

५

पृष्ठाङ्क:

११५

७

पृष्ठाङ्क:

११३

५

पृष्ठाङ्क:

११९

१

पृष्ठाया: पङ्क्तौ अशुद्धम् शुद्धम्

१३५ ... २० ... असदन्यदेव ... असदन्यदेव

१४४ ... २ ... सदादेव ... सदादेव

" ... ११ ... 'प्रत्यगात्मनो ... प्रत्यगात्मनो-

१४६ ... १२ ... टञ्जेवात्सल ... टञ्जे प्रवात्सल

१४८ ... १३ ... ऋक्ष देव ... ऋक्षेव

१४९ ... १३ ... भवतोत्याद् ... भवतोत्यादृ

१४९ ... ० ... माल्मानं ... माल्मानं

" ... १५ ... वक्तं ... वक्तं

" ... १७ ... नभेतवं ... नभेतवं

" ... " ... पच्छतेति ... शच्छतेति

१४८ ... ५ ... यर्यमित्याद् ... गूर्थमित्यादृ

ऋचोपनिषम्‌।

विषय:

विषय:

पृष्ठाया:

पृष्ठाया:

पङ्क्तौ

पङ्क्तौ

षडुग्राख्याश्चाविकल्पशातनोऽविकल्प-कथनम्

..

२२३

...

१

षडुग्राख्यास्य मन्त्रराजस्य शक्निग्रातुः फलावाप्तिः

..

६४

...

१३

षडुग्राख्यास्य मन्त्रराजस्य शक्निवीजजिज्ञासा

...

६४

...

५

षडुग्राख्यास्य मन्त्रराजस्याक्षरमन्त्रजिज्ञासा

..

६५

...

१०

षडुग्राख्येन मन्त्रराजेन तुरोयातम ज्ञानम्

...

१३९

...

१४

षडुग्राख्य भ एकादशपदल कथनम्

...

३५

...

१४

षडुग्राख्यः प्रात्यक्ष्यादिकथनम्

..

१०

...

१२

षडयवयव-सर्वस्य निश्शेषोक्तकथनम्

...

१३३

...

१

षडार्चादिकथनम्

...

५३

...

११

षडम्पदार्थे कथनम्

...

६१

..

०

षडात्मज्ञानवतां देवानां संसारभयाभावकथनम्

..

२५३

...

२०

षडात्मनिष्ठतत्त्वतो रुषेश पृथक पूजाप्रकारः

...

१५५

...

८

षडात्मपूजाप्रकरः

..

१५५

...

०

षडात्मनः सच्चिदानन्द पूर्वोत्प्रतिपादन पुकारः

२४३

...

१८

षडात्मनः सुख-दुःखाद्यभावस्य परमात्मलस्य च

...

...

...

कथनम्

...

२४५

...

१४

षडात्मानो जातिलाङ्गातत्‌वधर्माभाव-पृथिपादनम्

..

२५२

...

३

षडात्मनो‌द्ग्राह्यादि पृथिपादनम्

..

१३१

...

१३

षडात्मनो‌ब्रह्मलपृथिपादनम्

..

१३१

...

१८

षडात्मनो‌सकलकथनम्

...

२४०

...

११

उत्तमानां सर्वकर्मत्यागात् परं तुरोयेद्वस्थान-प्रकारकथनम्

..

१५५

...

१

उद्दतसाङ्ख्यासमाने फलकथनम्

..

२०

...

१०

विषय:

उकारपदार्थकथनम् ... .. १५६ ... ९

उपासनपदं मित्रकुत्रोः प्रतिपादनम् ... १५० ... १०

उपासकस्य इहामुत्र च फलावाप्तिकथनम् ... ९५ ... १३

उपासकस्य प्रत्यगात्मप्रतिपादनफल कथनम् ... १८४ ... १९

उपासकस्य स्वरूपनिर्देशः ... ... ७९ ... ९

उपासना-यतिरुद्रान्तःकरणस्य साक्षात् रौय-

तुरीयोपदेशप्रकारः ... ... २२४ ... १३

उपासना-क्रमनिर्देशः ... ... १४० ... ८

एकोत्तररूपस्य ऋष्मुनः चतुष्पदादि निर्देशः ... ७९ ... १३

एकोत्तरविशयापने प्रहापतेस्त्तरम् ... ११२ ... १३

एकोत्तरस्य स्वरूपनिर्देशः ... ... १३५ ... १९

एकोत्तरस्य स्वरूप ज्ञातुः फलोक्तिः ... १३५ ... १९

एकोत्तरात्म-प्रतिपत्तिकथनम् ... ... २५२ ... ९

कपर्दिनो चरितस्य धारककथनम् ... ... ९५ ... ५

गुषयोग विधिः ... ... १६६ ... ८

गुरवे दक्षिणादान कथनम् ... ... ९५ ... ५

चतुर्थ सोमोद्वारः ... ... २५ ... ९

जगत्-कारणस्य ऋष्मुप शास्त्राल्प्रतिपादनम् ... २५२ ... ९३

आपदादिविचे इतरेतर व्यभिचारस्य ... ... ...

तुरीये सर्वव्यभिचारस्य च साधनम् ... १९५ ... ५

जोवेग्रामेदमूल्लाया भावियाथा ... ... ...

वैचिवाहुष्टे बालादि पृथग्वनम् ... ... २३२ ... १९

श्लोकत् पदन्याख्यानम् ... ... ४७ ... ५

तुरीयपादशेखर रूप-कारणसंग्रहार-कथनम् ... १३५ ... ०

तुरीयात्मनः सुरीश पञ्चवेदैः-प्रतिपादनम् ... ११७ ... १३

ह्लादिनीशामोद्वारः ... ... २५ ... ४

ह्रषीकेशो देवान् पूति पृथक्प्रते पुनः पृथक् ... २५१ ... १३

विषय: पृष्ठाया: पदन्तो

देव-पृछे प्रजापते:वरदानम् .. ... १४ ... ९

देवां प्रजापते राक्षसवधेऽभिम् .. ... २४२ ... १२

देवानां भावग्रानाय प्रजापते: पृछ: .. ... २४४ ... १४

देवानामादर्शेन-कथनम् ... २४६ ... १६

देवानामोदार परिज्ञाने छन्द: ... ११० ... ६

द्वादि'ग्रतत्व-मन्त्र-पाठस्य फलकथनम् ... ७७ ... १

द्वादिंशत-छन्द-मन्त्राभुक्ते: ... ७४ ... १४

ऋष्टृऋष्यान्नय-व्रतिरेककथनम् ... ११९ ... ०

ध्यानादि-ज्ञानाथ देवां प्रश्न: ... १३ ... ६

नमां सि-पदार्थकथनम् ... ७६ ... ११

नारसिंह मन्त्रस्य दाने फलकथनम् ... १३ ... ४

नृसिंहगायनं ... ७४ ... १३

नृसिंहगाथादुपासनस्य फलम् ... ७४ ... १४

नृसिंहदेवस्य हृदयाद्यनुबिन्देः ... ११ ... १०

नृसिंहपदार्थकथनम् ... ४९ ... ६

नृसिंहप्रश्ना|विवाधा नित्यमुखष्टाने

उपे वा प्राप्तकोतरेरफलम् ... १०१ ... १४

नृसिंहस्य मन्त्रकथनम् ... १२ ... १२

पञ्चतमानेष ब्रह्माणै क-प्रतिपत्ति: ... २५० ... ११

पदोदारकथनम् .. ... ३६ ... १०

परमात्मनस्तुष्ट्यादि चतुरङ्गलकथनम् ... १२३ ... १

परमेश्वरस्य कवचस्याऽऽश्रयम् ... १६ ... १४

पुनरपि देवानां प्रजापते: प्रश्नोत्तरं ... १४६ ... ११

पुरषर्या|न्मैत्र-प्रशवमानाऽऽगूहोपासनम् ... ६४ ... ११

पूजानन्तं षि|ज्ञानामकिरणैम् ... १६७ ... १०

प्रकारान्तरेपि मातापादमिश्रणम् .. ... १४६ ... १

प्रकारान्तरेपि प्रश्नुष: सर्वात्मकत्वप्रतिपादन प्रकार: ३११ ... १

विषय:

पृष्ठाया:

प्रजा रतिना देवेभ्यो मन्नददानं .. .. ६३

.. ..

प्रजापतिरुदैषुबृदग्नेनम् .. .. ६

.. ..

प्रजापतिरेकतपत्निकथनम् .. .. ९

.. ..

पृष्ठवस्व मानाचतुष्टयेनाडुष्टु भः पाद-चतुष्टय-मित्रश्र्च-पकारः .. .. १४८

.. ..

पृष्ठे षटुष्ठु वन्तर्भावस्व तेनामावुसभ्यानस्य पदर्शेनारभः .. .. १५९

.. ..

पृष्ठेन प्रथमा मनोऽ्य तिस्रार्षपतिपत्ति-पकार कथनम् .. .. १०२

.. ..

तुरौष्येनार्षभक्त पृष्ठवेनात्म प्रतिपत्ति पुकार

.. ..

पृष्ठवेन प्रथमा मनोरेकत्वमविषय तथा प्रतिपादनम् २४५

.. ..

प्रत्यगात्मनोऽनुसन षाडि रविष्टलप्रतिपादनम्

.. ..

पृष्मोत्तरपर्वकंमुपपदार्थंकथनम् .. ४०

.. ..

पृष्मोत्तरपृं कवीरपदार्थकथनम् .. ४४

.. ..

प्राक्मकारयोरे कवृप्रतिपादनम् .. १३३

.. ..

प्रकृप्से ऽध्येत्यनित्येन-नित्येन-ऋदनादि-प्रतिपादनम् २४७

.. ..

प्रकृप्तिविषयं वद्राशां विभक्तानः मविभक्तानाच्च योग-प्रकारणम् .. १६६७

.. ..

प्रथमा ते कस्य स्वातुभवेन दृढीकरणम् .. २५०

.. ..

भद्रपदव्याख्या .. .. ४२

.. ..

भौष्णपदार्थंकथनम् .. .. ४८

.. ..

मकारपदार्थंकथनम् .. .. १८२

.. ..

मड्लाचरर्णम् .. .. १

.. ..

मन्डसमध्ययोगृष्णयोग-सन्धारयोग पुकारणम् १८५

.. ..

मन्त्रराजस्य नित्यादुष्टातुः सवोंकारपंशा-

.. ..

विषय:

पष्टाध्याय:

पङ्क्तौ

मन्त्रराजस्यावुष्णातुं ग्रादिस्वरूपनिरूपणम्

१०३

...

मन्त्रराजस्य नित्यावुष्णातुभूजादिजयकथनम्

१०२

...

मन्त्रराजस्य नित्यावुष्णातुर्योऽप्यक्कवथनम्

१०४

...

मन्त्रराजस्य नित्यावुष्णातुवेदाद्यथनपञ्चम्

१०५

...

मन्त्रराजस्यावुष्णातुः सर्वोत्कृष्टत्वम्

१०६

...

मन्त्रराजावुष्णातुः परमस्थानप्राप्तिप्रकथनम्

१०७

...

मन्त्रराजावुष्णातुर्विशेष सायुज्यफलम्

१०८

...

मन्त्रराजस्यावुष्णातुः फलजिज्ञासा

१०९

...

मन्त्रमहास्रोतसाधिकारीभेदन कृत्प्राप्तिप्रति- साधनभेदप्रकारकथनारम्भः

१५४

मन्त्राचक्रनाभ्य.दाव चरादिविन्यासकथनम्

५४

...

मन्त्राचक्रपरिज्ञानः फलकथनम्

५५

...

मन्त्राचक्रस्य परिचारक-देवताकथनम्

५६

...

मन्त्राचक्रस्य स्वरूप जिज्ञासा

५०

...

मन्त्राचक्रस्य स्वरुपकथनम्

५०

...

मन्त्रालम्बौपरिज्ञानः फलकथनम्

५२

...

मन्त्राविध्या पदार्थकथनम्

४५

...

मन्त्रोपनिषच्छब्दार्थः

३२

...

मन्त्रोपनिषद्विदः फल कथनम्

३०

...

माध्यासङरष्टिकथनस्य प्रयोजनादिमन्: सन्नानलस्य च साधनम्

३३३

मूलमन्त्रस्य पादाच्चरसङ्ख्यानिर्णयः

३४

...

सत्युसत्युपद्याख्या

४३

...

यत् कुचचित साम्प्रदान निषेधः

१३

...

लिङ्गयोगविधिः

१६३

...

वाक्-प्रपञ्चादिसंखो डाररूपकवकथनम्

६३

...

वाड्मानव्योदारख्यातल सिद्ध कथनम्

२१५

...

विषयः

पृष्ठाया:

विराट्-चित्रव्यमैशोचिदारामकला-प्रतिपादनम्

... ११९ ... ८

विराडात्मनस्तुरात्मना प्रकृतेश्चैकप्रतिपादनम्

११९ .. ९९

विशेषेष परमेश्वरस्य वेदयाथकौत्सनम् ..

१६ ... ५

बीजाच्चर निर्णयः:

.. ७ .. ४

संविदात्मकनोरत्पवस्थार्थेतरमादलकथनम् ..

२४५ .. ९५.

शदात्मकनो विष्णु दिक्प्रसङ्ग विष्णु दिग्मूर्त्तीनां श्रुत्यादिकार्म्म ऋषु व कथनम्

.. २४० ... ९२.

सर्वज्ञगम्याध्वास्प्रतिपादनानन्तरं तत्कार्यंभूजीवेश्वरायध्वास्वरूपनम्

... २१५ ... ९९

सर्वतोमुखपदार्थकथनम्

.. ७०० .. ९०

शान्ति-शान्त्यानुष्यत्यरेककथनम्

.. १३९ ... ९

शामगानां ऋक्-मुञ्च-शरनिर्णयः:

... १५ ... १३.

शामदाने पापनिद्देशः:

... १६ ... १४

शामाख्यमराजख्योविचारकथनम्

... ७२ ... ९०

शामाख्यविद् जायुरादिप्राप्तिः

... १४ ... ९०

शामाख्यविद्रोहस्तत्प्राप्तिः

१४ ... ९

शामोदारे मुख्यमन्वाचाराणां सम्बन्धकौत्सनम्

... १६ ... १४

शान्नो दितीयोदारे च्छरराणां खरस्वम्भः:

... २० ... १४

शान्नो दर्षभद-दर्शमत्ववर्थनम्

... २५ ... १३

शान्नो विष्णवष्ट स्वकथनम्

... ३७ ... ३

सावित्रीविधाकथनम्

... ५० ... १५

सावित्यग्रचरषड्‌ध्या

... ५० ... ९०

साविच्यग्रान्तः फलम्

.. ५१ ... ९

साविद्ग्रादिज्ञाने क्षुद्रद्योर्मरक्षणप्राप्तिः

१४ ... ९६

साविच्युपासकस्य फलम्

५० ... २२

विषय:

ऋष्टिकाथनम्

पृष्ठाया:

१०

पड़न्तो

५

ऋष्टि: पाक् प्रजापतेःपप्सरसम्

५

ऋतिनमस्कारादिपूर्वकं पृतिपातिकथनम्

१०१

ऋतिमन्नजिन्माथा

५५

श्री-श्रुतयौ: श्राविव्रादिदाननिषेध:

१८

शौ-श्रुतयौ: श्राविव्रादि दाने चाचार्यस्य नरकप्राप्तिः

१८

चिरष्यगर्भस्य सप्ताचंमानिबवदनजोवानामपि सर्वाच्चमानिलख्य वृष्टादौध्यान्तस्य च कथनम्

२१४

चिरष्यगर्भस्योदरैकापूर्तिपादन

१३५

श्रौद्रोहादिदशमभस्मने निर्ययार्थ-मुदाहरसम्

९९

श्रों नमः श्रोनृसिंहाय ।

नृसिंहपूर्व्तापन्याम

प्रथमोपनिषदि ।

प्रथमः खण्डः ।

श्रों भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा* भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर् व्यशेम देवहितं यदायुः ॥

श्रीमद्भागवत् मतः । यथाह्नोपनिषत् क्षाता तपनं तं विधिं गुरुम् । प्राप्यस्योपासनागभीं तद्वच्याख्यां श्टष्यारम्भे ॥ १ ॥ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

जातं यक्मिन् स्थितं लीनं नमस्तकै* चिपत्र्यये ॥ २ ॥

भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा इति मन्त्रान्तर्गतभद्रप्रदव्याख्यान-परामृचमादितः शान्ती पठितव्यान्यभिः श्रोत-स्मार्त-फोराणिक-कल्प-प्रतिपादिताभ्यः साकारनिराकारविद्याभ्य इयं सुभद्रेति दर्शयति । 'भद्रं' कस्याच्चित्, 'कर्णेभिः' इति च्छान्दसम्, कर्णैः 'शृणुयाम' श्रृषुमः । 'देवा' सन्तः* वयं 'भद्रं' कस्याश्चित् पश्येम, श्रक्षभिः चक्षुभिः, 'यजत्राः' यजनशीला:, 'स्थिरैरङ्गैः' हदयादैः साङ्गैः

• देवा योनिवन्नः सन्तः, यद्दा चे देवा ऋष्यादयः ! इति नारायणो बाख्य ।

नरसिंहपूर्वतापन्याम्

प्रशव-साविन्-यशुक्षेमौ-नरसिंहगायत्रीऽपे: मूलमन्त्राझ्वव्याख्यानघरै:; 'तनूभिः' श्रुतितमपै: "यो वै नरसिंहो देवो भगवान् यष ऋन्ना तेजो व नमोनमः" इत्याथे:; तुष्टुवांस ऋषित श्रुतिसाधनलवणाल्वात तनूभ्येैन मन्बा ग्टभ्नते, तथा ऋऋष्यभ्देन च । 'तुष्टुवांस:' ऋषवान: श्रुतिं कुर्वाणाः, 'यशेम' विगतरोगं विविधै-

हिकामुशिक-सुखभोगचयमग्र्येषं प्राप्तुयाम । 'आयु:' इति प्रत्येकं सबन्ध्यते । 'यदेवहिंतं# देवस्थापनोयोगविधयोपास: तत्तदव-सरोचितकारये बुधा ग्रिचन हितमाचरति यक्षिविदायुषि तथोक्क-मार्गेश्वनेति सबन्ध: ।

शक्ति न इन्द्रो वृधास्रवा: शक्ति न पूषा विश्ववेदाः । शक्ति नस्ताच्छोर्डरिष्टनेमि: शक्ति नो वृधस्पतिदर्घांतं ॥२॥ श्रं शान्ति:, श्रं शान्ति:, श्रं शान्तिः ।

स्वक्ति न ऋलयन स्वस्तिपदानां चतुर्णामपोनरत्क्यं यास्कवचन-व्याथासङ्ख्या स्वस्त्योत्यविनाग्नामेल्यादि, 'स्वक्ति' इत्यविनाग्न-मायु: 'न:' ऋक्श्रयमिन्द्रो दभातु । कोहकु 'हष्यवा:' हष्याद् हहसते: सदिग्रास्रवणं यस्य स तथोक्तः$ । दभातु 'स्वस्ति' इत्याभिमुख्यमुपासनायां नोऽड्क्रभ्यं पूषा, 'विश्ववेदाः' विश्बानि वेदां सि यस्य स तथोक्तः । अथवा सर्वे वेदा उपासनायामाभि-

• देवात् वृधिंञ्चात् हितं यक्षिनं वादग्रमिति व्याख्या नारायणेन कता ।

• हदं नप: कोर्हि र्थेप्स, हष्याद् हहसते: ऋनोऽभ्यानं यक्षेति वा द्रुति नारायकी वाख्या ।

१ उपनिषदि १ खण्डः।

मुख्यं दघतु*। 'स्वस्तिं' पूजार्हतां नोड्क्रास्यं 'तार्ष्टीं' देवभक्तो मरकमान् 'प्रारिष्टनेमि:' ऋहिंसितवज्रो दघातु । 'ऋस्ति' शोभनं नोड्क्रास्यं दघातु इत्यतिरित्यर्थः । ऋक्सिन् मन्त्रे ऋसमच्छन्दो वीर्यया वच्यमाणायां विद्यायामादरं दर्शयति । श्रीं शान्ति:, श्रीं शान्ति:, विधा तु विष्णोपनिषतिविद्यमाणविद्या-नुस्ताने ।

ॐ॑ ऽऽपो ऽह वा इदमासन् सलिलमेव स प्रजापति-रेकः पुङ्कारपरः सम्भवत्, तस्याऽऽन्तमनसो कामः सम-वर्त्ततेऽहजेयमिति ।

ऽऽपो ह वा इदमासदित्याच्छा तदेतद्रिषिकामर भवत्यनन्ता तापनीयोपनिषत् श्रीनृसिंहाकारब्रह्मविषया सती निराकारब्रह्म-प्रतिपत्त्युपायभूता । श्रतएव पृथक् समस्ताऽऽभिधेय-प्रयोजनानि न वक्तव्यानि । यान्येव तूपनिषत्-समस्ताऽऽभिधेय-प्रयोजनानि तान्येवो-पनिषद्गाऽचिख्यासुनो सङ्क्षेपतो वक्तव्यानि । तच प्रयोजनसाध-नाभिधेयसम्बन्धं ग्राह्यं पारम्पर्येण प्रयोजनवत् । किं पुनः प्रयोजनम् इत्युच्यते । रोगार्त्तस्येव रोगनिहत्तो स्वस्थता दुःखात्मकस्यात्मनो हेतुप्रपञ्चस्योपशमे स्वस्था तृप्तिरिति-भावः प्रयोजनम् । हेतुप्रपञ्चस्य च अविद्याऽऽततवादियया तदुप-

शमः स्वादिति ब्रह्माविद्याप्रकाशनायाऽऽड्वारम्भः । 'यच्च हि हेतमिव यच वान्यदिव स्वात्माऽऽन्योऽनयत् पश्येदिजानोयात्, यच

विद्* विश्वविषयं वेदो ज्ञानं यस्य विश्ववेदाः हति नाराषेणं भाष्यन्तम् ।

व्रतसिंधुपूर्वतापनराम

तत्र सर्वमालैवाभूत्तत् केन कं पश्चाद्विजानीयाात्" इत्यादिसुतिस्थो-ड्स्यार्थस्य सिदिः। तत्र तावद्यासुपनिषदि ह्रदं परामृश्यते, किं यावदेह्यं विचामेद्; श्राहोस्सिदन्योडन्य-विशेषण-विरोषभाव-विघिष्टस्य च वेदाशैकाॅद्वैैक्यस्मिति। तत्र किं नः प्रतिबाति विदामेद इति। तथा हि। प्रथमोपनिषदि लोक-साङ्ख्याम-शब्दसामग्र्रादि-समान्तर्गतस्वरविशेष-चोरोदास्यवसायि-नृकेसदि-शब्दर-सच्छिदानन्द-मध्यानामन्योडन्यविशेषण-विशेष्यभाव-रहितानां वेदानां स्ववष्यात्, तथा प्रश्नवाक्युष्टुबृचृपद-पादार्थ्यक्कि-यक्किवीज-निषयः; सामाझ्साम्न्चतुष्ट्यानां वेदानां हितोय-हितोय-चतुर्थोप-निषत्सु यथासङ्गर शवष्यात् श्रन्योंपनिषदि.महाशक्रविद्या सूयते। ननु श्रन्योंडन्यविशेषण-विशेष्यभाव-रहितानामयज्ञाङ्गभावो भवतु। नेति ब्रूमः। "फलकसनिधावंफलं तदङ्गम" इति न्याय-वैषम्यात्। तथा हि। लोकादिततहेव्यानां फलसंबन्धे "यो जानाति सोऽस्ततत्व्व गच्छति" इत्यसकच्छृङ्खषात्। ननु लोकादीनामन्योडन्य-विशेषण-विशेष्यभाव-रहितानामपि श्रसच्छकोरप्रसिद्धया सह विरो-षष-विशेष्यभावसम्बात्। तथा हि। "सर्वान् लोकान् सर्वान् देवान् सर्वानात्मनः सर्वाणि भूतान्यनुब्रूतेनुग्रन्थते" इत्यादि पदव्याख्याने दिव्यैकस्मिति। तत्रसंबन्धस्ववष्यात्, श्रतो विशिष्टस्य वेदाशैका-ड्वैैक्यस्मिति। श्रचोच्यते। सत्यं सूयते सबभ्यः; तथाप्यर्थ-वाद्वात् न विवादते, श्रर्थवादष विध्य शवष्यात्, उद्दूष्ष्णाति विरमति ग्रापोति जुगुप्सति पश्यति प्रलायति हृद्यति संयति निष्क्रोशेनं वर्तमानापदेशाच्च। न च वाङ्म, इधस्तात् द्वोचारे "तस्य ह वा उयं प्रथमं स्थानं उच नोयात" इति।विधि: सूयत इति यतस्तत्:

१ उपनिर्याद ३ खण्डः

प्रागपि “प्रत्यगात्मुभयत प्रोज्ज्वारो भवति” इति तात्वविधिबलात् प्राणप्रचारमिश्रणेन मूलमन्त्राच्चव्यतययात् तत्तत्पदाख्याने प्राप्ते तत्तत्पदपारिमाणसंनापनार्थं विधिरूपपच्चोषः सन् न तत्पदार्थानां नृसिंहब्रह्मण्या सह सबन्धं विधातुं शक्नोति। श्रुतो यावद्देवं विद्याभेद इत्येवं प्राप्तस्य, एवं प्राप्तेऽर्थम् । सत्यम् । पृथिव्यादिलोकानां परस्परं विशेषेषु विशेषभावो नावगम्यते, प्रत्युत प्रत्यक्षं वेदयमा सूयते जानीमादिति, तथापि ‘नृसिंहब्रह्मणा सह सबन्धस्तच न सूयमाणः केन निवारयितुं शक्यते। तथा हि । “स एतं मन्त्रराजं नारसिंहमनुष्टुभमपश्योदितवान् “तस्मै एतं मन्त्रराजं नारसिंहमनुष्टुभं प्रायश्चित्तं, य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमयुष्टुभं प्रतिगृह्णीयात्” इत्यादि, मध्ये पुनः “श्रानुष्टुभस्य मन्त्रराजस्य नारसिंहस्याझमन्वानं नो वूूहि” इति, “मन्त्रराजं नारसिंहमनुष्टुभं भवति” इत्येवं मध्ये श्रावयित्वा, शन्ते, “क्रिय एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधोते” इत्यसकदर्थस्यादिमध्यावसानेऽपि त्रिसिंहब्रह्मप्रतिपादनं सुनिश्चितेन तत्सम्बन्धिना यथायोग्यतया तदन्तर्गतपदार्थजातं साम्सर्वभिसंस्तं यथाग्रयोग्यतया वर्षनोयम् । श्रपिचान्योपनिषदिफलकथनावसरे कस्मिं श्रोनृसिंहब्रह्मविद्यामभिधाय “य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमनुष्टुभं नित्यमधोते” इत्येतन्निदानारसिंहानुष्टुभप्रधानां कबूनृसिंहब्रह्मविद्यामिधायकत्वेन निश्चितानामसकृत्कथनमेवादरो “यतं मन्त्रराजं नारसिंहमनुष्टुभमपश्यत्” इति स्वय्यात् उदम्तरालवर्ति पदजातं नृसिंहब्रह्मविद्यासंश्रितमिति निश्चिते। तत्स्वनस्य तत्तत्पदव्याख्यानावसरे स्पष्ट एवं प्रदर्शनीयते ।

॥ ॠ ॥ नृसिंहपूर्वतापनीयम् ॥ थिष्यते । श्रपिच, वाक्यान्वयादिति न्यायेन सर्वमेवेदं प्रकारणं नृसिंहब्रह्मविद्याप्रकरणमिति गम्यते । श्रथ यदुक्तं पदव्याख्याने, वाक्यानां नृसिंह-श्रब्रह्मविद्या-संबन्ध-सम्पकौषा विधिमुखेनाहित-मानापदेशार्थवादत्वमिति, तदयुक्तं, श्रधस्तात्पदोदाहरे, “तस्य ह वा उस्यं प्रथमं स्थानं जानीयात्” इति विधिः स्पष्ट एव सूयते । तत्र च विधौ तच्छब्देन साक्षात्स मूलमन्त्रस्य परामर्शादज्ञानाच्च हैविध्या-व्याख्येयभावेनावशितत्वात् कत्नैव नृसिंहब्रह्मविद्यावगम्यते । न च विधेरनुष्ठानन्यायेन सर्वपदसंबन्धः स्पष्ट इति । ननु तच्च-युक्तं पदव्याख्यानार्थं तदिति । तत्र । “प्राक् प्रत्यक्षरमुभयत प्रोज्झारो भवति” इति वाक्यार्थीज्ञानन पदाज्ञाने प्राप्ते तत्पुरःसरमेव पद-ज्ञानमिति । नन्वेवं तच्छब्देनोपरिष्टादर्थकथनमनुपपदं, नानुप-पदं, उपरिष्टाद कर्मादुच्यते, कर्मादुच्यत घति, श्रर्थपुरःसरमेव पदं सृष्टा श्रर्थमुपसंहरति तस्मादिदमुच्यते तस्मादिदमुच्यते, श्रतोऽप्यस्मादे प्राक् प्रत्यक्षरमुपुरःसरमेव पदव्याख्यानमिति, श्रतत् । सर्व-पदसंबन्धि-विधिमुखेन स्पष्टमिति । किश्च सर्वेषां पदानामर्थ-मानाश्राव्य, श्रन्ते, य एवं वेदेति विधिमुखेनैव वेदेति वर्तमानत्वात् कथं विधिरिति चेत्, न, वचनान्तरपणूर्वत्वादिति न्यायात्, य एवं वेदेति, यः ‘एवं’ प्राक्तनमर्थेजातं श्रोन्नृसिंहब्रह्मस्मन् ‘वेद’ उपास्ते । उपनिषदि साकारब्रह्मविद्याप्रकरणे पठितानां वेदोपासनान्नान-ध्यानपदानामनर्थकत्वेन निरीतत्वात् । श्रतो न्यायसार्थवाद इति । श्रत: पश्चासूपनिषतु न यावहेचं विद्याभेद इति सिद्धम् । श्रापो ह वा इदमासन्व्यादिना श्रोन्नृसिंह-श्रब्रह्मविद्या-प्रकरण-

१ उपनिषदि १ खण्डः १

माथ्याधिकापूर्वंमवतारयतोयसुपनिषत्। तत्र तावत्पृथमोपनिषदि सामसकृन्महिलेन पृथिव्यन्तरिक्ष-द्वि-व्रद्ध-वेद-षड्भि-सामाम्न-सूत्रैः-चन्द्र-ब्रह्मादिदेवानां सामोद्भवपूर्वकं द्वादशाधियानुपविष्टे वा श्रेषभोगमस्तकपरिहत्ते (१) ऋकेसरिप्टि योगारूढे वरदाभयहस्ते चिन्मये गदाहस्ते पिनाकहस्ते सच्चिदानन्दाये ब्रह्मविवर्त्तं उपासने(१)। तस्मिन्नेव हितोयोपनिषदि प्रययोमासानापूर्वक-साम-रहितानुष्टुमन्न-पञ्चाक्षपदोद्धारपूर्वक-पदव्यास्थाकथन-गुरुविम्यष्टोपासनम्। तस्मिन्नेव तृतीयोपनिषदि सामान्यतलेन मूलमन्त्रसम्बन्धिलेन च मातृकाकथनं तद्विषयक्। तत्समेव चतुर्थोपनिषदि मूलमन्त्राक्षरमात्र-सामाक्षरमात्रैः प्रश्नेन द्वयं सावित्रेषु गिरो महालक्ष्मा शिखां व्याख्याय नृसिंहगायत्री कवचं व्याचष्टे। महाचक्रे ह्रादिनीदूशादिदेवतोद्देशपूर्वक-पुरश्चरण-मन्त्रांश। पञ्चमोपनिषदि मन्त्रवर्येऽभयो ह्रादिनीदूशाद्-ज्ञानं महाचक्रे विन्यास तत्स्वरूपकथनेनास्त्रमन्त्रं व्याख्यामः।

मोक्षसिंचक्रवत्प्राप्त्युपायः। फलं च वाच्यते॥ ‘श्रीः श्वेतद्वीपस्थातः’ फलं वाच्यते। ‘वै’ प्रतिष्ठम् ‘इदम्’ प्रत्यवादिदृष्टं सलिलं बभ्रेव, ‘स प्रजापतिः’ इति पूर्वंपरामर्शिना तच्छब्देन पुलिङ्गेन प्रकृतं परामृशति, “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै” इति श्रुते: ब्रह्मा प्रजापतिः ‘एकः’ सन् ‘पुष्कर-पर्णे’ पद्मपत्रे ‘सम्भवत्’ आसोत्। ‘तस्य’ प्रजापतेः ‘मनसि’ सङ्कल्पे समवर्त्तत इदं स्रज्यमिति’ हृष्टविषय इत्यर्थः।

९ म, परिवर्त्ते। ९ म, उपासनम्।

तस्मात् यत् पुरुषो मनसाभिगच्छति, तद्वाचा वदति, तत् कर्मणा करोति, तदेषाभ्युक्ता, कामस्तदगे समवर्त्तताधि- मनसो रेतः प्रथमं यदासीत् । सतो बन्धुमसति निरविन्दन् हृदि प्रतीष्य कवयो मनोऽवेत, उपैनं तदुपनमत, यत्कामो भवति,(९) स तपेष्टपयत, स तपस्तथा ।

तस्मात् यत् पुरुषो ‘मनसाभिगच्छति’ मन्तःकरणेनेच्छति, तद्वाचा वदति । वाचोऽभिपूर्वकं कर्मकरिष्यामीति । तत् कर्मणा करोति । उत्तमेवार्थं दृढधियमुचं साचिवेनो- द्वावयति तदेषाभ्युक्तेति, ऋथेदादृङ्ग हि ऋग्भिर्स्तीतेव, सामयजुषो- र्थंगैैैथिर्यमपि सम्भाव्यते, “यदै यज्ञस्य साम्ना यजुषा क्रियते स्थिरं तद्वचातटम्”. इतिश्रुते । तस्मिन्नवार्थे ‘एषा’ ऋक् वच्यमाणा ‘ऋभुता’ प्राभिसुखयेनोक्ता, मनसः कामस्तदगे सम- वर्त्तत्, उदकम् ‘मनसम्’ वातो रेतोऽभवति ‘रेतः’*. यदसीत्, प्रथमं यदासीत् । ऋथवा, कालानिदेशो यदेत, यस्मिन् काले प्रथममुदकमासोत्तदैव मनसः, ‘ऋधि’ हत्यपरिविषये सृष्टि- विषये समवर्त्ततेऽर्थः । ‘सत्’ ब्रह्मणः ‘बन्धुं’ वस्तनं विवर्त्तं ‘कवयः’ विपश्चितः हृदि निरविन्दन्, ‘ऋसति’ ब्रह्माणि ग्रस- च्छदस्य नामरूपव्याकृतल्वेन ब्रह्मणि प्रयुक्तत्वात् “ऋसदसहा हृद-

९ म, च, चिकित्सकदयें भवतोऽनन्तरं “य एवं वेद” इत्यतिरिक्तः पाठो विद्यते, स च बडषु पुरुषेषूदृष्टतया भाष्यास्मततया च मूले नैव निवेशितः । * रेतः समर्यादिति नारायणो दीपिका ।

९ उपनिषदि ९ खण्डः ।

मग्र आसीत्" इत्यादौ । 'हृदि' ग्रान्तः-करषे 'प्रतोष्ठ' प्रत्यगात्मन्- मवेद्य 'मनीषा' मनीषया निश्चित-बुद्धया ब्रह्मण्यि ब्रह्मणो बन्धुं बन्धुमिव बन्धुं परब्रह्मण्यांकत्तारं चोरोदाहरादि-विशेष-विशिष्ट- भावि-शिष्टे: स्वष्टारं मूलमन्त्र-सामान्युपासं हृदि निरविन्दद्वित्यु- त्तरार्धेऽस्य गूढोऽभिप्रायः । इति श्रुत्वा ऋषक-सामिं खोत्यति । 'उपैत्' कामिनं 'तत्' काम्यसंपनमति यक्ष्मिन् कामो भवति 'सः' प्रजापतिः 'तपः' "मनसिेन्द्रियाथा न्यष्ट्वा ऐकाग्र्यं परमं तपः" इति स्मरश्यात्, 'ऋतष्पत्' मनस इन्द्रियाथाश्चैकार्यमकरोत् । स प्रजा-पतिः तपस्तप्वा पूर्वं व्यास्थातम् ।

सं एतं मन्त्ररांजं नारसिंहमनुष्टुभमपश्रत्, तेन वै सर्वमिदमसृजत, यदिदं किञ्च । तस्मात् सर्वमिदमनुष्टुभ्- मित्याचचते, यदिदं किञ्च ।

'सः' प्रजापतिः 'एतं' प्रकृतं सर्वनामोपात्तं सतो बःधुमियनेन गूढाभिप्रायेण सूचितं ज्योतिषर णाभिधानादिति- न्यायेन 'मन्त्रराजं' प्राकरषिकमन्न्राणां राजानं प्रधानभूतं साम- राजं वा, मन्त्रशब्दस्य "बृहि बुद्धिय मन्त्रं मे गोपाय वमषयस्वैविदो विदु: ऋञ्च: सामानि यजूंषि" इत्यादौ सामानि प्रयुज्यतस्वात् । 'नारसिंहं' ऋक्सिंहसंबन्धि सामादि तद्वितांत् । ऋक्सिंहंगायच्रादि- प्रासो तद्रपांश्र्यथम् 'चातुष्टोमं' इत्यनुष्टुप्कनरः तच्च्छन्दो- उयं विकमं विशेषस्माहुः । गायच्रेमि तद्‌र्हंभवतीतिन्यादार्श । 'अप- ष्यात्' दृष्टवान् इ शेधिप्रायः । एतद्ु तां भवति, हितोय-ततोय-ख्वत्

नृसिंहपूर्वतापन्याम्

चतुर्थ-पश्चमोर्पनिषत्सु मन्त्रराजादित्य: यब्दा: प्रयुक्ता: तत्पुरुष-ब्रह्मोक्तितसामथ्यात् पूर्वपूर्वो-पनिषदर्थमाच्चयाः सन्त एवादौ प्रयुक्ता: । श्रतष्ष वच्मायां ऋग्भामिव ब्रह्मविद्यामपश्रदित्यर्थ: । 'तेन' प्रायुक्तेन । 'वै' प्रसिद्धं 'सवँमिदमसृजत' प्रत्यादिसिद्धमसृजत । यदिदं किञ्च स्पष्टम् । तद्वासवँमिदमानुष्टुभमिल्याचचते यदिदं किञ्च । मन्त्रराज-नारसिंहशब्दो विहायानुष्टुभमिति तद्वितप्रयोगाद्वानिंघ-दक्षराषामेव तद्वन्नश सामर्थ्यं दर्शयल्येव ।

अनुष्टुभो वा इमानी भूता जायन्ते, अनुष्टुभा जातानि जीवन्त्यनुष्टुभं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति, तस्मैषा भवत्यनुष्टुप् प्रथमा भवत्यनुष्टुबुक्तमा भवति वाग्वा अनुष्टुप् वाचैव प्रयन्न्ति वाचैवोदयन्ति, परमा वा एषा चन्दसां यदनुष्टुपिति ॥ प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

ऋतेयाख्यायिकायां किल प्रजापतिस्तपसा लोकाचयसृष्ट्यर्थमेव कार्षं जिज्ञासुरल्यन्तशुद्धान्त:करणैलात् यत्नाचययुक्तां ब्रह्मस्वरूप- पिश्ं भूतरसृष्टिपुर:सरमेव सर्वसृष्टिकारणशिकामनुष्टुभचमपश्रदित- ल्याह । अनुष्टुबो वा इमानी भूता जायन्तेऽनुष्टुब्धा जातानि जीवन्त्यनुष्टुभं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति जन्माद्यस्य यत इत्यस्य ब्रह्म- लब्धश्रदितं दर्शयति । उत्कृष्टवाचं दृढयतुरुव साचिल्यो- ज्ञावयति । 'तस्मै' ब्रद्रारुपस्य साचिष्णी 'एषा' वच्मायां ऋग्भवति अनुष्टुप् प्रथमा भवति सर्वचष्टे: 'प्रथमा' श्रायां भवति अनुष्टुप्

॥ उपनिषदि २ खण्डः ॥

'उस्मा' श्रेष्ठा भवति 'वाग् वा अनुष्ठुप्' सर्वा वाङ्‌प्रपञ्चोऽनुष्ठुभि लीन इति दर्शयति। नामराश्टिपूर्वकलादिरूपसृष्टेवाङ्‌रूपलाद्व-स्तुभिः श्रनुष्ठुभव मूलकारणं 'वाचव प्रयान्ति' श्रनुष्ठुभव प्रयो गच्छन्ति भूतानि 'वाचैव' श्रनुष्ठुभैव 'उद्यन्ति' उत्पत्तिं गच्छन्ति 'परमा वा एषा च्छन्दसाम्' गायत्र्यादीनां छन्दसां वेदानां वा परमा उत्कृष्टा, परमलक्ष्य सामाधारलादनुष्ठुभः, सामस्य परमत्वं 'देवा वै निच्छन्तयजुष्मयन्त ते सामेवासयन्त' इति स्मृतेः; वेदानां सामवेदोऽस्मीति स्मृतेः। 'यदनुष्ठुभिति' इत्यग्रद ऋक्‌सामाभि बोतयति श्रुति।

रसागरां सुपर्वतां रसप्रदोभां वसुम्वरां तत्साम्नः प्रथमं पादं जानोयात। यच्चगन्धर्वाप्सरोगणैः सेवन्तम्त्तरोच्चं तत्-साम्नो द्वितोयं पादं जानोयात्। वसुरुद्रादिलिङ्गैः सवः सेवन्तं दिवं तत् साम्नस्तृतीयं पादं जानोयात। ब्रह्माख्यरूपं निरञ्जनं परमव्योम्निकं तत्साम्नश्चतुर्थं पादं जानोयात। यो जानते सोऽमृतत्वञ्च गच्छति।

एवं तावदाध्यात्मिकायामन्ते सकल-त्रिसंहोपासना-सङ्ग्रहैकान् मन्त्रराज-नारसिंहावनुष्ठुप्प्रबन्धान् विज्ञाय तैरेष शब्दैः सकलोपासनां सृष्ट्यर्थीं प्रजापत्यनुष्टितां सङ्कृता स्यथेदानो-विशेषानुष्टाने प्राप्नोति तत् तावत् साम ऋगचराभियच्चक-त्वादभिव्य च्छकाभिव्यज्ञकपूर्वकल्वात् साम्न्य सर्व-

नृसिंहपूर्वतापन्याम्

वेदश्रेष्ठत्वात् "देवा वै नृसिंहितयजुषासयन्ते ते सानिप्रवासयन्त" इति श्रुतेर्वैदानां सामवेदोऽधिक इति ऋतेपु श्रास्य च सामीराज्यवात् तदुपासनायां प्राप्तायां ऋग्मन्त्रनयन्तिकां तामाच । तस्सागरां सुपूर्वतां सससद्वोपां वसुमतां तस्साम्नः प्रथमं पादं जानीयादिति । यथारथर्विदुपासनारुपे प्राप्ते ससागरामिति प्रथमम् एव सागरसझोत्तेन सगारपूर्वंकामुपासनां ध्यातयति, ऋते एव न पृथिवो-विशेषेण सागर इति केचिद्गाचचते । ततस्तु प्रथमतः सागरं द्वोरोदर्शवं ध्यात्वा तच्छ्रायिनि उपविष्टे वा तस्मिन् पश्चादुन्यारुक्केसरियोः क्ला तत्किनेव सुपूर्वतामिल्यायुपासनां सद सागरेपु वर्त्तेन यस्या उपासनायास्तां ससागरां जानीयादित्यनुषजः ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेत्यादेरानन्दमयादिच्छेदमिवेति । तदयुक्तम्, न तावद्वि-श्रेष्ठामुपासनां ससागरप्रसदस्तावद्वाद किन्तु वचक्रक्रमे पदार्थ- जाते तद्वदिन्यायेने स्वचयति । तदन्यविशेषातेनैकवाक्यत्लेऽपि समानं तस्मादक्रमक्रमुपासनं प्रथमम् एव सागरप्रसदोपादानात् द्वोरोदर्शवपूरंकं नेयम् । तत्स्वायमर्थः 'तस्साम्नः' तस्या न्यस्ताया ऋनुष्ठुभो न्यस्तस्य च साम्नः प्रथमं पादं द्वोरोदर्शव- न्यायिन उपविष्टस्य वा ऋक्केसरिणा उत्काविशेषाविशिष्टों वचुमरां हृदयमज्ञं हृदयान्तर्वर्तिलेन जानीयादिलर्थः । एवमुक्तरेपपि त्रिपु पादेषु यच्चागम्यं-वसुरुद्र-ब्रह्मासरूपं लोकसाचचयांदु ब्रह्मलोकं तत्साम्नः तस्मा न्यस्ताया ऋनुष्ठुभो न्यस्तस्य च साम्नो हितोयं द्वितीयं चतुर्थं पादं तस्य ऋक्केसरिणा शिरः-शिखाकवचान्तर्वर्तिलेन जानीयादिति योजनीयम् । एवं ऋक्केसरिणं यो जानोते सोऽ- कतलवय गच्छतीति गमनोपादानात् कार्यमकम्ततं न कैवल्यम् ।

१. उपानिषद २ खण्डः

कार्यं वादनिरस गत्युपपत्तिरिति न्यायात् । अथवा देशान्तरे देवः परं ब्रह्म निर्गुणं ब्रह्मतारकं तारकमन्त्राभिः प्रश्नाभिः प्रत्याबन्ध्रोदेकत्वं युक्त्यै कैव रमेवोपरिष्टादुभयत्रास्साम्यमतत्सं सूयमार्ग व्याख्येयम् ।

ऋग्यजुःसामाथर्वाणाश्चत्वारो वेदाः साङ्गाः सम्राखा- स्वारः पादा भवन्ति, किं ध्यानं किं दैवकं कान्यक्कानि दैवतानि किं छन्दः क चर्षिरिति ॥ द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

ऋग्यजुः-सामाथर्वाश्चत्वारो वेदाः साङ्गाः समाख्यास्वारः पादा भवन्तोति महावाक्यं व्याख्यातम् । तस्य ताभ्यां द्वोरोदाश्ववशगायिन उपविष्टस्य वा ऋक्‌षेष्वतिरेकः क्रमप्राप्तं पश्चादसम्भववशात्‌ स्वाध्यामः । नत्वेवं साङ्गोपासनामुपरिसमाप्य कोट्यं मध्ये प्रश्नोपक्रमः पिशाचजल्पितमिव किं ध्यानं किं दैवत कान्यक्कानि कানি दैवतानि किं छन्दः क चर्षिरिति प्रश्नः । सप्रोच्यते । सप्र. किलाश्रवणिकायां प्रजापतिविरक्तोभ्यो देवेभ्यः सामहाारिकासुपासनां परिसमाप्य तुष्टेभ्यो बभूव मोटृभ्यां बोधं परीचितं किं प्रयुक्त एवार्थे श्रवात्तरविशेषं पृच्छन्ति श्रन्यदव्यथेजातं तदुपयोगि । नचैति । श्रननाभिप्रायेष मध्ध एव प्रश्नोपक्रमः । तत्र षट्प्रश्नानां(') प्रथमप्रश्ने जानीयादिति प्रायुक्तां विधो उपरिष्टादपि निवेदाभिरमाप्तिमानमात्रं ध्यात वेत प्रश्नः । जानो- यादिति विधोऽभ्यासस्य ध्यानशास्त्रवणात् ।

१ क, ख, ग, षट प्रश्नां ।

नृसिंहपूवंतापन्या

एप्रतिसिद्धमनुमतं भवतोरिति न्यायाज्जानोयादित्यच ध्यायेदित्यर्थः, ध्यायतिर्ह्यनाभिधानेऽपि वर्त्तते। किं दैवतं किं छन्दः का ऋषिरिति प्रश्नचये नारायणो हि पुरुषस्तद्वितस्सर्गात्। स ऋषैव ब्राह्मा' प्रजापतेः कथकलेन दैवत-च्छन्द-ऋषिल्वेनोत्तरं "यस्य वाक्यं स ऋषिः, या तेनोच्यते सा देवता" इत्याख्यानुसारेण। इति प्रश्नसमासिं खोत्यति ॥ २ ॥

स होवाच प्रजापतिः स यो ह वै तत् सावित्र्याष्टाचरं पदं श्रियाभिषिक्तं तत्साम्नोऽङ्गं वेद, श्रिया दैवार्मिषिच्यते, सर्वे वेदाः प्राणादिकास्तं प्रणवं तत्साम्नोऽङ्गं वेद, स षो- लोकान् जयति, चतुर्विंशत्यक्षरा मछालच्चिर्यजुष्तत् साम्नो- ङ्गं वेद, स च्छायुरेषः कीर्त्तिज्ञानैश्वर्यवान् भवति। तस्मादिदं साम जानोयात्, यो जानोते सोऽमृतत्वच्च गच्छति। सावित्रों प्रणवं यजुर्लक्ष्मों श्रो- षड्‌हाय नेच्छति (१) दातिंश- द्वरं साम जानोयात्; यो जानोते सोऽमृतत्वच्च गच्छति। साविचों लच्मों यजुः प्राणवं यदि जानोयात् क्लोमूत्रः स मृतोऽधो गच्छति। तस्मात् सर्वदा नाच्छटे, यद्याच्छटे स आचार्यस्तेनैव मृतोऽधो गच्छति:॥ हतोऽह खपङ्‌डः ॥ ३ ॥

अत्र किल षट्प्रश्नानां प्रश्नचतुष्ट्यनैरपेक्षे षड्‌ङ्गपुर्बकलादक्षि-

१ खं, नेच्छति।

२ उपनिषदि ई खण्ड: 1

प्राणस्य पारिग्रहेष्वाच्छा सौमोड्कृतहैवतप्रग्रहयेन स प्रजापति: मोह्ट्रां बोधमर्थिनाच्छावेच्य ह हर्षिंत उत्तरमुवाच। स यो ह वै इतति। वोपषया हर्षनिभर्तां दर्शयति। सावित्रस्याष्टाचरं पदं ‘स्त्रियांभिषिक्तां’ स्त्रोवोजेनाभिषिक्ताम् उपरिष्टात् स्त्रोवोजमित्यर्थे:। तस्मादोड्कृतं वेदेत्यभिषिक्तामिति वदन् शिर:पूर्वंकलादिभिषेकस्य तत्क्षित्राभिषिक्ते शिरोड्कृतस्थाने सौमोड्कृतं वेदेत्यक्तां विधत्ते। स्त्रिया हैवाभिषिचत इतित ऋग्भिस्सर्वं च फलस्ववंशं द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थेलात् फलसुतिरर्थवाद: स्तादित्यर्थवाद:, स्त्रनतिष्ठर्थं स्तृप्यति प्रजयैवैनं पश्चभिरनतिष्ठस्थं करोतीति न्यायेन गूढफलाधिकारो वा। सर्वे वेदा उपवेदाष्ठास्तविति, ऋष्टसड्ख्यानंतरं ‘तत्स्थाने’ हृदयादक्षराणीति दर्शयति। तस्मादोड्कृतं वेद स चोऽत्रोकान् जयतीत्युक्तार्थेम्। चतुर्विंशत्यचचरा महालक्ष्मीरीयजु: ‘तस्मिन्’ चतुर्विंशत्यचचरस्थाने सामड्खतोयादादुपरिष्टात् ‘सौमोड्कृत’ वेद शिखाड्कृतस्थाने इत्यर्थे:। स आहु: ‘यघ:' प्रातिप्रंसावान् ‘कीर्त्ति:' जनप्रभंसावान् ज्ञानैश्वर्य्यवान् भवतीत्युक्तार्थेम्। यस्मादेवं सामाख्यफलं तस्मादिदं साड्कं साम जानोयात्, यो जानोते सोऽकृतलवश्व गच्छतीत्युक्तार्थम्। सावितादिमन्न्राणां हृदयादक्षरस्थाने प्रापमानां सक्लादावेवाड्कत्वविधानार्थेमपकर्ष:। प्रकपर्षस्तु प्रक्रमोपसंहारास्थां विदैके तात्पर्यं दर्शयाते। ‘साविचीं’ प्रशवं यजुल्क्रों स्त्रोग्रद्राय’ स्त्रो च शूद्र व ख्रोम्रशूद्रं तस्मै ख्रोम्रशूद्राय नेच्छन्तीति निषेधं कुर्वन् प्रधानोपासनायां स्त्रोशूद्रस्याधिकारं दर्शयति।

१६

साम जानोयादिति द्वाचिंशदचरराश्यां सामसम्बस्सं विधत्ते। यो जानोते इत्यांदुकार्थम्। सावित्रीं लक्मीं यजुः प्रथयवं यदि जानोयात् स्वोशुन्द्रः स मृतः 'श्राद्ध' नरकं गच्छतोति प्रत्यवाय दर्शनेन निषेधमेव द्रढ़यति। तस्मादसर्वदा नाचष्ट इति कदाचिदपि नाचष्ट इत्यांचार्यस्य निषेधं दर्शयति। यथाचष्टे स आचार्यः 'तेनैव:' कथनेन मृतोऽधो गच्छतोति प्रत्यवाय-दर्शनन निषेधमेव द्रढ़यति ॥ ३ ॥

स छोवा च प्रजापतिः, ऋग्मिवै वेदा इदं सर्वं विश्नानि भूतानि प्राण वा इन्द्रियाणि पश्नवोडनममृतं सम्मात् स्वराट् विराट् तत्साम्नः प्रथमं पादं जानोयात्। चंरगयजुः-सामाथर्ववहपः सूर्योऽन्तरादित्येो विराट्मयः पुरुषस्तत्मान्नो द्वितीयं पादं जानोयात्। य च्रोषधीनां प्रभवति तारापतिः सोमस्तत्साम्नः तृतीय पादं जानोयात्। स ब्रह्मा स शिवः स हरिः स इन्द्रः सोऽधिः सोऽन्तरः परमः स्वराट् तत्साम्नस्तचतुर्थ पादं जानोयात्। यो जानोते सोऽमृतत्वच्च गच्छति। ॐ उग्रं प्रथमस्वाद्यं ज्वलं द्वितीयस्याद्यां रुद्रिं तृतीयस्याद्यां मृत्युं चतुर्थ-स्वाद्यं साम जानोयात्। यो जानोते सोऽमृतत्वच्च गच्छति। तस्मादिदं साम यत्तु कचिन्नाचष्टे, यदि दातुमपेच्छते पुच्राय शुश्रषवे दास्यत्यनस्सै शिष्याय चेति ॥ चतुर्थः खडः ॥ ४ ॥

३ उपनिषद ४ खण्डः

एवं सामाझ्जन्युक्ना तदुपासनायां ऋग्भ्योऽनूद्रव्यतिरिक्तमधिक्रियासुज्ञा अन्यप्रश्ने ऋद्धदैवतानि वत्नुं सामदेवतैव तत्तस्खाने पतितस्वाझ्झस्य देवतैति स प्रजापतिः 'हं' इदमितः अन्यप्रश्नं उत्तरमुवाच । ऋग्भिरेव वेदा हृदं सर्वमिल्यादि यो जानोते सोऽसत्वलध्य गच्छतीत्यन्तं सागरामिल्यादिना योजनीयम् । एतदुक्तं भवति । गोरोदाश्वकायिन्युपविष्टे वा न्यक्स्तस्य साज्ञस्य साक्ष्मादृश्य ऋद्धगुष्पां पृथिवीं हृदयान्तर्वर्तिन्ल्वेन ऋग्भिरेव वेदा हृदं सर्वं विश्वानि भूतानि प्राप्नोति वा इन्द्र्रियाथि पञ्चवोडनस्मृतं सम्राट् स्वराट् विराट् तस्मात् प्रथमपादेश तदृक्स्व प्राप्नोति हृदयमक्खस्य च दैवतं जानोयादिति पारमेभ्वरं हृदयं व्याख्यातम् । तथा यच-

र्वादिगण-विग्रिष्टमन्तरिक्षं गिरोऽन्तर्वर्तिन्ल्वेन सर्ववेदसयः सूर्योऽपि हिरण्मयः पुरुषस्तथाभान्नो हितौयपादेश गिरोमक्खस्य च तदृक्स्थ साविन्मन्वस्य च दैवतमिति पारमेभ्वरं गिरो व्याख्यातम् । तथा वसुरुद्रादिल्यैः केवितं कुलोकं गिरिखान्तर्वर्तिन्ल्वेन य प्रोषथानां प्रभवति तारोपातन्र्माक्स्थान्तर्गतपादेश तदृक्स्थ लक्म्या यजुषा गिरिखामक्खस्य च दैवतमिति पारमेभ्वरं गिरिखाक्नं व्याख्यातम् । तथा ब्रह्मलोकं कवचान्तर्वर्तिन्ल्वेन स ब्रह्मेत्यादिमन्ववस्थात् तत्साज्ञसचतुर्थपादेश तदृक्षभूताया नृसिंह-मायव्राथ्य कवचमक्खस्य च दैवतमिति पारमेभ्वरं कवचं व्याख्यातम् । तथा 'ओं'मिति प्रथवबहुलेन महाचक्रेशे पारमेभ्वरमक्खं व्याख्यातम् । लोकानामृक्प्रभवन्नभावात् सामाझ्झदैवत-साहचर्यांत् 'यतिष्णा वा इमे लोकास्तमादपतिष्णान् यज्ञानि भवन्ति' इति विधायकवचनाच्च इत्येष उपासनाक्रमः ।

नृसिंहपूर्वतापन्याम्

एवं तावत्परमेश्वरसामहारिकां पारमेष्ट्यरोमुपासनां परिसमाप्य प्रथेदानीन् न्यस्तं सामोच्चरति । ननु नायं सामोच्चारः किन्तु मन्त्रोच्चार एव, सामशब्दस्तु योगिनां हृदयेऽननुसंयत्नेन सह वसत इति साममूलमक्वमाह । तत्र । गीतिषु सामाख्येति गीत्यानां सामशब्दस्य कुतोऽत्र कुतऋयोगमपहरतीति न्यायात् सामोच्चार एव । ननु वेदेन सामशब्दो योगिभिः क्रतुः 'सैव नाम ऋग्वेदोक्ता सामेत्युपक्रम्य सा चामृत सामनामां भवतां तत्राम-भवत्तसाम्नः सामलम्' इति श्रुते: । सत्यम् । भवतु योगिस्थाधुमयोचारेऽपि सिद्ध एव ।

नृसिंहपूर्वतापन्याम्

एवं कृतद्वादशयोगाच्च सामोच्चारे सतिे ह्याविर्भद्गद्ग् साम जानोयादिति सामान्याकारेण सामस्य सिद्दे विशेषाकारेण मूलमन्त्राच्चराणां सामसम्बन्धं विधातुमाह । उच्यं प्रथमस्वारामित्यादिना । अत्र हि सामगानां हस्त-मुख-स्वर-निरूप्यो दृष्टव्यः । सप्तधा हि स्वराः षड्जादिभेदेन । तत्र इष्टगतहरादिसारनुसारेगा मुखेन गायनुसारम् । तेन हस्ताङ्गुलीष्वसमर्प्यः क्रोष्टकसङ्गृहीत उच्चैर्भावि क्ते सर्वदात्तां त्रिमात्रां चतुर्मात्रां वा कला विहिताचरेषु गीतिं गायेत् । तमादि निरपेक्षं स्वरमित्याचचते । ततोङ्गुल्योत्तमपर्यङ्गो वक्रभावे क्ते पूर्वोदात्तापेक्षया ऋषुदात्तामुखरापे चयोदात्तामेवाङ्गुल्यष्टने तुजिनौसर्गे क्ते तत्रविहिताकुलिसर्ग उपाक्ति-

नृसिंहपूर्वतापन्याम्

क्षामर्षे (१) ऋणिद्विकामध्यपूर्ववर्गेः क्ते पूर्वोर्ध्वापे नयो-त्तरोत्तारपे ऋणुदात्तानुदात्तामिकां विहिताचरेषु गीतिसूज्ञाथै १ क, ख, कनिष्ठिकाष्षर्षे ।

३ उपनिषद् ४ खण्डः ।

ग्रादृष्टेन कनिष्ठिकामूलपर्वविसर्गे कते सर्वानुदात्तां गौतिमुच-

रयेत्, तं ज्वलं स्वरमित्याचक्षते । एवं मुखहस्ताभ्यां षड्‌जा-

दयो यथाक्रमं सप्त स्वरा निष्पद्यन्ते। स एष सामगानां सर्व-

साधारण्यः स्वरनिर्षयः । तत्स । उग्रं॥ ३ ॥ ४ ॥ ५॥

गीतमाचासूत्रा । 'उग्रं प्रथमस्याद्वा' सर्वोदात्तं सामपदामुषड्‌

दत्ते ग्रचारहये 'ग्रादं' ग्राह्यरालकं साम जानीयादिति विधो-

यते । अन्यथा प्रथमपादस्याद्यम्चरहयं जानीयादिल्यन्चये

द्वितीयोपनिषदुक्तपदोबारादेव ज्ञातवादप्राप्ते ग्राक्षरमर्थवदिति-

न्यायो वाधितःस्यात्, सामपदस्य च व्यर्थता स्यात्, उभयविधाने च

वाक्यभेदःस्यात् । वैदितव्य-सामसम्बद्ध-स्वरविशेषे विहिते सति-

र्धारित-स्वरविशेषकं साम कथं विधातुं शक्यते; तस्माम्मूलम-

न्वोक्तप्रथम-पादाद्चरहयस्याद्यभ्रदेक्त-स्वरविशेषात्क-साम-संबन्ध-

एवेति विधौयते । एवमुत्तरेपि चिप्ठु वाक्येष्टु योजनीयम्‌।

'ज्वलं' ॥ ४ ॥ ५ ॥ गीतमाचासूत्रा । द्वितीय-पादस्याद्वं

साम गौतिं जानीयात् । 'ह्रसि' ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ गौतिमाच-

सूत्रा । द्वतीयस्याच्चमित्युक्तार्थम् । 'मृत्युं' ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥

गीतमाचासूत्रा । चतुर्थेस्यादामिल्यादि गच्छतीत्यन्तमुक्तार्थम्‌

यस्मादिदं साम परमचहसतरं तस्मादिदं साम यथ ऋचचिल्युनसि

माचष्ट इति कथयितुर्निर्षेधः । यदि दातुमपे चते पुचाय 'शुष्‌

षवे' शुश्रूषरताय ऋचाचार्योपसर्पणेन शुश्रूषेच्छावते 'दास्यति'

इत्यादिल्यर्थः । 'श्रद्यक्षं श्रिष्याय' प्रागुक्तलचण्णाय चाति । 'धीत'

ग्रष्ठ: सामदाष्ट-पतिग्रहोनोरधिकारसमासिं घोतयति: 18 ।

नृसिंहपूर्वतापन्याम्

चोरोदारणवग्राथिनं नृकेसरिं योगिग्रेयं परमं पदं साम जानीयान्, यो जानोते सोऽमृतत्वच्च गच्छति ।

एवं तावत् साम्ना सह दाढ्रप्रतिग्रहौचैः समस्तं विधाय श्रोचोरोदारणवग्राथिनो नृकेसरिषो योगिवदासौनस्य ध्येयसात्म-याथयि-लचच-समाधि-विग्रेषोपासनां ऋतृत्फलवतों विधातुमाह । चोरोदारणवग्राथिनम् । न चासौ केसरी च नृकेसरो तं नृकेसरिणं ‘नृकेसरिच्छम’ इति कान्तसम् । ‘योगिवदासौनं श्रेषभोगमसृक्पारितं’ रहस्यकल्पान्तर-पथ्यालोचनयोरिति श्रोच्रो-त्रेव स्थाने आख्यात्तर-श्रुत्यन्तर-पथ्यालोचनयासोनं श्रेषभोगमूर्छां परिहृतं जानीयात् । दिग्‌खागागामिनोऽसुपनिषत्, श्रगुयाखायामाङिरसग्राखायाच्च । ‘परमं पदं’ परमात्मयभूतं जानीयादिति सर्वचानुषज्यते । सामेत्यादि गच्छतोन्तस्मुचार्थम् । एतदुक्तं भवति । यत् साम जानीयान् तदुक्तगुणविग्रिष्टे नृकेसरिणि साधु नृक्त जानोयादित्यर्थः ।

वोरं प्रयमस्यार्जानन्यं, तं स द्वितीयस्यार्जानन्यं, छं भो हतीयस्यार्जानन्यं, मृत्युञ्चतुर्थस्यार्जानन्यं, साम जानीयान्, यो जानोते सोऽमृतत्वच्च गच्छति; तथादिदं साम येन केनचिदाचार्यमुखेन यो जानोते स तेनैव संसारान्मुच्यते मोच्यति मुमुचुर्भवति जपात्तेनैव धरोरेष देवतादर्शनं करोति; तस्मादिदमेव मोचदारं कलौ नान्येषां भवति;

३ उपनिषद् ४ खण्डः

तस्मादिदं साङ्गं साम जानीयान्, यो जानाति स मुमुचुर्भवति। पञ्चमः खण्डः ॥ ५॥

इदानीं साम्नो द्वितीयोऽर्थमचराणां स्वरविप्रेषसक्वर्थमाह । 'वोरं' प्रथमस्यार्धान्त्यं प्रथमपादोक्ताखरदये श्राघार्द प्रथमातिक्रमे कारणाभावादितित्यैन 'भक्यमं' भक्त्यखरात्मकं साम जानीयादित्यनुषज्यते। श्रत एवास्मिन् स्थाने ध्याखान्तरे पाठान्तरं, वीरं प्रथमाच्चार्धस्वाक्षरमिति। विधानविषये प्रागुक्तौचिदसमाधाने । ततः 'वो' श्रनुदात्ताखिका गोतिमौचासडख्या ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ 'दं' मध्यवर्त्तिंखरार्किका गोतिरिमौचासडख्या ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ एवमुत्तरेपि तदुष्ठारवाक्येषु योजनीयम्। 'तंस' द्वितीयस्यार्धान्तिमित्युक्तार्थम्। 'तं स' द्वितीयार्धस्वान्न्यमिति श्राखान्तरे पाठान्तरम्। 'तं' श्रनुदात्तार्किका गोतिरिमौचासडख्या ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ 'स' मध्यवर्त्तिंखरार्किका गोतिरिमौचासडख्या ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ 'हं भौ' द्वितीयस्यार्धान्तिमित्युक्तार्थम्। द्वितीयार्धस्वाक्षरस्विति पाठान्तरम्। 'हं' श्रनुदात्तार्किका गोतिरिमौचासडख्या ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ 'भौ' मध्यवर्त्तिंखरार्किका गोतिरिमौचासडख्या ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ 'मृत्युं' चतुर्थस्यार्धान्त्यमित्युक्तार्थम्। मृत्युः चतुर्थार्धस्वान्न्यमिति पाठान्तरम्। 'म' श्रनुदात्तार्किका गोतिरिमौचासडख्या ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ 'त्युं' पारिप्रेष्टामध्यवर्त्तिंखरार्किका गोतिरिमौचासडख्या ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ सामेत्यादि ऋक्षलौकिकस्वरार्थम् । समाप्त सामैकदेशप्रतिज्ञानात् फलस्रफलावाप्तिस्सच खत्वसामपरिज्ञाने किसुतेत्याह ।

२३

केनापि सामोचारवाक्य-कदम्बकेनापि च जानीते इत्यनुषङ्गः । आचार्यमुखेन यो जानोते इत्याचार्यमुखोपायान्तरयोविकल्पः । यथा ह्याचार्यग्रन्थविद्यामभिज्ञात,तद्वाचाचार्यवचः प्रमाणमित्यादि(१) प्रयोगात्, 'आचार्यमुखेन' वेदमुखेन सामोचारवाक्य-कदम्बकोन-त्यर्थः । 'सतेनैव' स्वयमेव सामपरिज्ञानेन संसारामुष्यते, 'मोचर्यति' मन्यं वा साम ज्ञापयन्, सामपरिज्ञानात् सततगोऽपि मुच्युभवति सद्रूप्यातुपादानात्सददेव सामजपात् । यत् सांदिन साक्षात् परमेश्वरं शरोरं चौरोदाक्षिवस्थं पदकादम्बकव्याप्तं तेनैव शरीरेगा 'देवतादर्शने' करोत इति देवता प्रत्यक्षी भवति । यद्वादेव तद्वादिदेव साक्षात् सामैव मुख्यं द्वारं देवतादर्शने तद्व्यात्ततो च । 'कलौ' पाप-बाहुलै काले 'नान्येषां' समरहितानाम् । केवलमूलमन्त्रपरिज्ञा-तृप्यां देवतादर्शने भटिति न भवतीत्यर्थः । यद्वादिदं साक्षात् साम देवतादर्शने देवताकारव्याप्ततो च मुख्यमेव द्वारं तस्मादिदं साक्षात् साम जानीयात् । 'मुच्युभवति'मानुषानन्दकार्ङ्गोपि एतत्प्रति-ज्ञानाभ्यासानुप्रदान्ते विहाय मोक्षेक्कुंमवाति । यथा समुचुरेत-जानीयादित्यन्वयः, तस्य भवतीति फलनिर्देशः । भूसंच्चाया-मिति धातो रूपम्, साकार-ब्रह्मोपासनाधारा तस्माच्चतां(१) प्राप्तो-तत्यर्थः ।

अ्रों करतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं नृकेसरिवियचम् । कृष्णं पिङ्गल-मड्डरेतं विड्रुपालं शङ्करं नोललोचितम् । उमापतिं पश्ङू-पतिं पिनाकिनं च्यामितद्युतिम् । ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः

१ क, मिलादौ । २ क, सम्साञ्चताम् ।

१ उपनिषद् ६ खण्डः

सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिब्रह्मणोडधिपतिर्यों यजुर्वेदवाच्यस्तं साम जानोयात्, यो जानोते सोऽस्त्वतत्त्वच्च गच्छति ।

एवं तावद्यदृश्युपास्तदेवताकारव्याकृतो चमं तदेवाक्षर-निदिंघ्यनाह श्रोमिति, तच्छतुर्थोंपनिषदि श्रौतोकथिति, श्रोमित्येतदक्षरमित्यादिना, हकेसरिविग्रहो व्याख्यातः; स न स्वमायया लीलाविग्रहः किन्तु कर्मविपाक-जन्मानुभवरूपाणां केवलतिर्यग्यूपाप्यां मत्स्यकूर्मादीनां किल्वलातिर्यग्यूपाणां वामनादीनां लीलारूपत्वेनैव दृष्ट्वात् शास्त्र च तद्विलच्यालान्न स्वमायया लीलाविग्रहता स्वादितोऽमामाधक्नां मत्वर्थीपनतं मन्त्रमाह । 'ऋततं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं क्केसरिविग्रहं' नो पुरुषस्स केसरौ सिंचह्व क्केसरौ, तन्न पुरुषमित्यनूद्य सत्यं परं ब्रह्म जानोयादिति विधौयते । एतदुक्तं भवति । सत्यस्य परब्रह्मणः स्वमायया लीलाविग्रहं पुरुषाकारम् 'ऋतमिति' परमार्थतो जानोयादिति यावत् । यद्वा ऋतं सत्य परं ब्रह्म ब्रह्मात्मकं पुरुषाकारम् श्रोमित्यादिषु व्याख्यातम् । 'ऋतमिति' धननाम ऋतमयं हिरण्यं जानोयादित्यर्थः । श्वेत एव 'सतो ब्नुमिति' बस्नुरिति धननाम ब्रह्मापो विवृतं हिरण्यमृषति ब्रह्मापि हृदि निरविन्दद्विति' कैदिद्वयाख्यातम् । ऋषिपिप्पलेऽऋचिषो यस्य तं तथोक्ताम् । 'जुष्टंरतम्' इति च्छान्दसम् । जुष्टंरे तसकं 'योगारूढम्'ग्रासीनम्'विरूपाचं'ललाटनेत्रं, ललाटनेत्रेश रौद्रता प्राप्तमिति तद्ग्रहणं यथा 'ग्रहौ' सुखकरौ वरदायिहस्तौ ग्रहार-साहचर्य्यात् 'नीललोचिहतामिति' नीलं कष्ठे उपरितनप्रदेशे लोचि-तम् । नीललोहितो वर्णैः यथायोग्यतया यस्य तं तथोक्ताम्

नृसिंहपूर्वतापनीयम्

अत्रे तु श्वेतवर्णम्, एवं सुवर्ण-लोहित-शक्ताकारायां विकाराः;, कामनावग्रहवस्था वा। 'उमा' गौरी तस्याः पतिः तम्। श्रियं लक्ष्मीमिति स्मृतययो वचन्ते। 'पशुपतिः' पशूनां देवानां पतिः पशूनां प्राणिनां वा, यथा पशूनां वेदानां गायत्र्यादीनां पतिस्तम्, 'पशवो वै छन्दांसि' इति श्रुते:। 'पिना-किनं पिनाकधृदंससम्। 'धृ' इति निश्चितार्थ:, 'श्रमितद्युतिम्' श्रमितप्रकाशम्। 'ईशान:' सर्वविदानां प्रभु:, 'ईश्वर:' सर्वभूतानां प्रभुः। 'ब्रह्माधिपति:' ब्रह्म तप: मनसो विषयेभ्यो निवर्त्तनं पूर्वोक्तोपासनं तस्याधिपति: 'ब्रह्मण्योधिपति:' ब्रह्मण्योधिष्ठाता, ब्रह्मैवतननाम, तन्नं चौरं, ततश्चौरस्याधिपतिरधिष्ठाता, यथा ब्रह्मऋग्यजुर्वेदराधिष्ठाता। एवं यो 'यजुर्वेदवाच्य:'* प्रागुत्तेन यजुषा वेदेन वाच्यो यजुर्वेदवाच्य:। प्रागुत्तानां गुणानां प्रथमनिर्दिष्टानां जानौयादित्यनेनैवयं कर्तुं विशिष्टतया एकत्वाभिप्रायेण द्वितोयास्ततया निर्दिंशति तमिति। तं साम जानौशादिति सामानाधिकारण्य-वैर्यधिकरण्याश्र्यां चौरोदाह्यवग्यायिवाक्यवदुभयं व्याख्येयम् इत्याह। सामेत्यादि। सामानाधिकारण्यात् सर्वेषां मन्त्रवर्णं सामप्राप्तावपि सम्प्रदायात् ब्रह्माधिपतिरब्रह्मण्योधिपति-रित्यत्र साम विशिष्टमिति ज्ञेयम्। सामेत्यादि गच्छतोल्यन्त-मुक्तार्थम्। एवं प्रागुत्तमुकारं नुक्केसदिखेव जानोयात्। यज्ञ केचित् प्रागुक्तमाकारं मन्त्रवर्णात् प्रथक्नेनोपासमाचचते। तदयुक्तम्। एवं तद्युक्तं पक्रमोपसहाराभ्यां

• यजुषा शक्तिमित्यादिना ब्रह्मण्योधिपतिरित्यत्रैव बोधनमन्त्रे ए वाध्य इति नार-दीय बाख्या।

१ उपनिषदि ५ खण्डः

वांध्येत। नृसिंहपदद्यांध्यानावसरे नृसिंह एवासीत् परमेश्वर इति नृसिंहेश्वरयोः सांमानाधिकरण्येऽमवगतं वांध्येत। तस्मात् चिनेश्वाकारविशिष्टोऽस्यां विद्यायां नृसिंह एवोपास्य इति सिद्धम्।

मध्यं प्रथमान्ताद् द्व्याद्यं, वंतो द्वितीयान्ताद् द्व्याद्यं, षष्ठं हतीयान्ताद् द्व्याद्यं, नाम चतुर्यान्ताद् द्व्याद्यं, साम जानीयात्, यो जानोते सोऽमृतत्वं गच्छति। तस्मादिदं साम सच्चिदानन्दमयं परं ब्रह्म तमेव विद्वानमृत इह(१) भवति; तस्मादिदं साक्षात् साम जानीयात्, यो जानोते सोऽमृतत्वं गच्छति॥ षष्ठः खण्डः॥ ५॥

प्रथेदानीं हतीयं सामोषारमाह। 'म' पारिशेष्यात् मध्यस्वरवर्तिगौतिमौचासड्ख्या॥ ३ ॥ 8 ॥ ५ ॥ 'हा' सर्वोदात्तत्वात् कौ गौतिमौचासड्ख्या ॥ ३ ॥ 8 ॥ ५ ॥ प्रथंमान्ताद् द्व्याद्यस्याद्यमिति। प्रथमपादोच्चारणद्वये प्रन्थादिस्य 'म्राद्यं स्वरम्' आदाय रहयुक् साम जानोयादिल्यनुषज्यते। 'व' पारिशेष्यान्मध्यस्वररवर्तिगौतिमौचासड्ख्या ॥३॥8॥५॥ 'तो' सर्वोदात्तत्वात् मिका गौतिमौचासड्ख्या ॥ ३ ॥ 8 ॥ ५ ॥ हितोयान्ताद् द्व्याद्यस्याद्यमित्युक्तार्थम्। 'ष' पारिशेष्याद् मध्यस्वरवर्तिगौतिमौचासड्ख्या ॥ ३ ॥ 8 ॥ ५ ॥ 'हा' सर्वोदात्तत्वात् मिका गौतिमौचासड्ख्या ॥ ३ ॥ 8 ॥ ५ ॥ हतीयान्ताद् द्व्याद्यस्याद्य-

३६

नृसिंहपूर्वंतापन्वाम् मित्युक्त्वाथेम् । ‘न’ पारिग्रहेयान्नाध्यक्षरत्वाद्विसंगौतिर्योनासावइगा ॥ ३ ॥ ॥ ८ ॥ ४ ॥ ‘मा’ सर्वोदात्ताभिगा गौतिर्योनासड्क्ष्या ॥ ५ ॥ चतुर्यान्तरेप्यार्गामित्युक्तार्थम् । सामेत्यादि गच्छतात्पुनः-सुक्तार्थम् । नन्वादरयमध्यै प्राक्यार्द्रिखेतय्यस्यादरस्यादौ दौर्घादिमान्ना, तस्या ग्राह्यक्षरसम्बन्धः कस्मान्न विधीयते । तन्न । षष्ठौतत्पुरषात् कर्मधारयस्य बलौयस्त्वात् । प्राक्यस्य तदर्थश्च प्रथमापेचया हितौयमधरमध्यस्य तदर्थश्चेति । अनयथा निषाद-स्वपातिं योजयेदिति न्यायात् । नन्वातुच्चैर्मततं माचाया-मध्याधारापेक्षया कर्मधारयसभवात् । सत्यम् । ह्रानिगदधरं सामेत्यच ह्राविगदधराषामेव स्वरात्मकसामसम्बन्धः सूयते न मानाषामेव, तस्माद्न्यार्द्रमब्देन हितौयाद्वारस्यैवायं स्वरसंबन्धो विधीयते इति सिद्धम् । यक्मात् सामैकदेशेऽपि कत्फलासो चमः किन्तु शातकुमारम्नानम्, ‘तक्मादिदं साम सच्चिदानन्दमयं परं ब्रह्म’ जानोयादित्युपज्यते । सामाभिषेक-मूलमन्त्र-प्रतिपाद्यो ज्यं नृसिंहाकारः सच्चिदानन्दब्रह्मैवेकः सम्बन्धः । यथा सच्चिदानन्दमयं ब्रह्मैकः । प्राग्मन्वर्व्यादिमब्रह्मप्राकारता प्रतिपादि-ताप्यहं सादितिप्रज्ञा, तदव्याहत्यर्थमिदृश्यते सच्चिदानन्दमयं ब्रह्म जानोयादिति । ‘तं’ नृसिंहाकारम् ‘एवं’ उत्कप्रकारेव ‘विहान्’ जानन् ‘अस्मे’ चोदे प्यासङ्किताम्यनन्विद्यादिते प्रशस्ततमेव स्वौरे दृष्ट्वात्, ‘इहैव’ लोके उत्कृष्टो भवतोत्यर्थः । यथा एवं पश्याक्न्यसे चिते इहैव जीवन्मुक्तो भवति प्रानन्दीभवतोत्यर्थः ।

१ उपनिषदि ७ शब्दः ।

यस्मात् साक्षात् साम ऋग्वेद-ऋगसिंहोऽप्रतिविद्या-प्रतिपादक-मूलमन्त्रा-भिषेक्तं तस्मादिदमिल्यादि गच्छतौत्यन्तस्मुक्तार्थम् ॥ ६ ॥

यस्मात् साक्षात् साम उपकारे(ण) विश्वकृट्स्नं दर्शयितुमर्ह । विश्वकृत् 'एतेन' साम्ना ऋगसिंहोऽप्रतिविद्या-प्रतिपादक-मूलमन्त्राभिषेक्तेन 'वै' विशिष्टं विश्वं सर्वमिदमसृजत् । 'यत्' यस्मात् तस्माद्विश्वकृत् इति । विश्वकृत्सु(ग्)ब्दं निर्वक्ति विश्वमेनानुप्रजायते ब्रह्माप्नः सायुज्यं सलोकतां यन्तीत्युपासकानां तादात्म्याभेदोपासनया भेदेन फलनिर्देशो ब्रह्माप्नः सायुज्यं सलोकतां यन्तोति । यस्मात् साक्षात् साम्नैव ऋग्भुपासकानां तस्मादिदमिल्यादि गच्छतौत्यन्तस्मुक्तार्थम् । तस्मादिदं साक्षात् सामीत्यसकादव्याख्यानयमिप्रायः साक्षात्साम्नैव ऋग्वेदब्रह्मविद्याप्रतिपादक-मन्त्रादिभिषेक्ता या ब्रह्मविद्या उत्कृष्टा सैव फलवती नान्येति । यत एवं 'तस्मादिदमेव मुख्यधातुं कराविति' । पापभूयिष्ठे वाकोडसौ मुख्यता ज्ञेयान्नु गौणतेति । कालान्तरे स्वस्थानिष्य च वाक्तिप्रकर्षो मुख्यतां सकलमनवचम् ।

१ च, म, च, जयति ।

२५.

विष्णुं प्रथमस्थान्त्यं, मुखं द्वितीयस्थान्त्यं, भद्रं (१) हतौस्थान्त्यं, स्वरं चतुर्थस्थान्त्यं; साम जानीयान्, यो जानोते सोऽनुत्वव्‍च गच्छति।

पञ्चदशं सामोचारमाह । "विष्णु" सर्वाङ्गुदात्ताखिका गौतमीयासड्‌ख्या ॥३॥४॥५॥. 'प्रथमस्थान्त्यमिति' प्रथमपादोक्ताचरदयेडपि 'अक्य' अक्यस्वरयुक्तं जानीयादिति प्राक्‍तनमुषज्यते । 'मुखं' सर्वाङ्गुदात्ताखिका गौतमीयासड्‌ख्या ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ 'द्वितीयस्थान्त्यमिति' द्वितीयपादोक्ताचरदयेडपि अक्यस्वरयुक्तं सामेति सम्बन्धः । ननु सर्वोचारेषु प्रथम-द्वितौयग्रहद्वै कस्यात् पादाभिप्रायेषु व्याख्यायते नोक्ताचरसङ्‌ख्यापच्‍या । तथा हि । प्रथमस्थान्त्यमिति उक्ताचरदयमध्ये प्रथमस्याचरस्याक्त्यं स्वरं जानीयादिति । तथा द्वितीयस्थान्त्यमिति उक्ताचरदयमध्ये द्वितीयस्याचरस्याक्त्यं स्वरं जानीयात् । एवं प्रथमोक्तारेडपि प्रथमस्याचरस्य द्वितीयस्याचरस्याक्त्यं स्वरं जानीयादिति कस्याच्‍न व्याख्याते । उच्‍ते । सर्वत्र हि श्रुत्तरहयुक्‍कैव प्रथम-द्वितीय-हतौय-चतुर्थश्रुता स्यूते न ह्याचरदयोत्को हतौय-चतुर्थग्रह श्रुता उपपन्नो । हतौय-चतुर्थयोरभावादिति पादाभिप्रायेषु व्याख्येयाविति निश्चिते तत्त्वाहच्‍चय्यात् । प्रथम-द्वितीय-भद्राद्याचरदयोक्‍कत्वबुपपत्तावपि न व्याख्येयो, किन्तु पादाभिप्रायेषैवेति स्थितं । 'भद्र' सर्वाङ्गुदात्ताखिका गौतमीयासड्‌ख्या ॥३॥४॥५॥

२५, बद्र ।

१ उपनिषद् ७ खण्डः

द्वितीयस्यान्त्यमिल्युक्तार्थीम्। 'स्याद्' सर्वानुदात्तात्त्विक्का गौति-सर्वासड्क्षा ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ चतुर्थस्यान्त्यमिल्युक्तार्थीम्। ननु ककादिरन्तयेऽपि सामोद्वाराभावः। नरकतयेऽपि गृहीते सामौकार्यें स्वात् द्वितीयोपनिषदुक्तप्रपदोष्ठारवत्। उच्चते। सत्यं सौकार्यें स्वात्, किन्तु सामद्रष्टा प्रजापतिः सर्वान् वेदान् दृष्टुं यत्तो-ऽपि मूलमन्त्रवेदं सामापश्यत्, किन्तु तदर्थेनायास्तामुपासनाया-मुपासनैकदेश्यानुष्ठानादौषच्छु द्धान्तःकरणः प्रथमेष्टारमपश्यत्। पुनस्तु चौरोदर्शनवायुपास्य द्वितीयोष्टारमपश्यत्। एवमप्यधिकोपासनादेश्यानुष्ठानादौषच्छु द्धान्तःकरणः कृती यै चतुर्थमपश्यत् प्रजापतिरपि तदर्थेन महानायासः किन्तु अन्येषामिति नैरन्त्यं सामोद्वाराभावः।

योऽसौ सोऽवेदयदिदं (') किश्चात्मनि ब्रह्माऽऽनुष्ठभं जानीयात्, यो जानोते सोऽमृतत्वञ्च गच्छति। खलो-पुरोऽपि यो हृदयङ्गोपेच्छते स(°) सर्वश्रेय इददाति, यञ्च कुत्रापि त्रियेत देवान्ते देवः परं ब्रह्मतारकं व्याचष्टे। येनाहन्तोभूत्वा (') सोऽमृतत्वञ्च गच्छति; तदादिदं साम-मध्यगं जपति, तदादिदं सामाङ्गं प्रजापतिरितरस्मादिदं

१ ख, घ, स वेदयदिदम्। ९ स रति बडपु पुत्रकष दृष्तन्, किन्तु घ रतन तच्चो रति पाठो, ९-श्रु त् स एव च समीचीन रति गुह्योभिविनिग्रेष्टस् । २ क, घ, येनाऽऽसक्ततीभीव्ना।

ॠ०

नृसिंहपूर्वतापन्या

सामाझं प्रजापतिः, य एवं वेदेति मद्धोपनिषत्; य एतां मद्धोपनिषदं वेद स ऋतपुरुष्वरपोडपि मद्धाविष्पुर्भवति मद्धाविष्णुर्भवति ॥ सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥

इत्यथर्ववेदे नृसिंहपूर्वतापनीयेऽ मद्धोपनिषत् प्रथमा

समाप्ता ॥ १ ॥

सान्नो दुर्लभतां दुर्दर्शेनताच्च धर्मयति । यः 'प्रजापतिः' 'ग्रहा सः' 'प्रजापतिः' श्रवदयादिति वेदितवत्, 'यं किं चिद्' यदिदं प्रागुक्तसुपासनम् । 'सामनि ब्रह्मणोति' ब्रह्मात्मकतां स्वस्मिन् परिप्राय 'ग्रानुष्ठुभं' ग्रानुष्ठुप्सम्बन्धि साम्यारकमुपासनं जानोयात्, यो जानोते सोऽस्मततद्गच्छतोत्युक्त्यर्थम् । 'स्तोपूंसोर्वा' स्त्रिया वा पुंसि वा प्रागुक्तसुपासनं प्रजापतिरूपदिष्टवानित्यर्थः । अथ वा ब्रह्माणि हिरण्यगर्भेऽतदुपासनं स्तोपूंसोर्वा । यथा सामनि ब्रह्मणोति ब्रह्मणि यत्सेहेतद्ने साक्षात्तम् साम नयस्मं जानोते । अस्मिन् पदे प्रागुक्तो यच्छब्द उपास्यपरो न प्रजापतिपरः ! 'स्तोपूंसोर्वा' स्तोपूंसोसौ, वाग्बदः समुच्चयार्थः वायुर्या ला मनुर्या लेयादो हस्त्वात् । एतदुक्तं भवति । उपासेखरे सामन्यासं कृत्वा उपासकेनात्मन्यपि सामन्यसः कार्यः । 'यः' उपासक इह लोके उत्कर्षेण स्थातुमपेचते तत्कै सर्वेभ्य इद्यति, देहान्ते देवः परं ब्रह्मतारकं त्याचष्टे । कामिनं प्रकृत्य देहान्त इति विशेषोपादानात् कामिलेन प्रागनधिकाराच्च निष्कामसार्वागपि देवः 'परं ब्रह्मतारकं' प्रथवस्तु सामाझं प्रशवेन

२ उपनिर्‌वाद ई खलु:

व्याख्यातं 'येन' प्रकारेण व्याख्यातेन श्रुततौमूला 'स' श्रीता 'श्रुततत्त्वज्ञ' कैवल्यं प्राप्रोति । यथातं तारकस्यं परं ब्रह्म व्याख्येयं तस्मात् 'इदं' तारकं साममध्यगं साममध्यवर्ति जपतौति सामोपासनाझ-प्रशावजपो यथाख्यातौति दर्शंयति । एतदेवाह । तस्मात् 'इदं' तारकं साक्षात्‌कृ' प्रजापतिः ऋषित्त्वेन । यथा इदं तारकं परमेष्टर-रूपाक्षानेन सामपरमेष्टरविषय-विद्याप्रतिपादक-मूलमन्त्राभिव्यक्तत्वेन प्रजापतिरुभयकथिनेन लयेतद्वितयवश्शमुपासनायामकृत्यं; एतदेव चितयमस्यामुपासनायामावश्यकंति दर्शंयितुं 'तस्मादिदं साक्षात् प्रजापतिरिति'। यथादेवंविधं साम तस्माद्य नैरन्तर्येणोष्ठारःख्यातौक्रियते । तत्र मूलमन्त्र-प्रथमपादाझरेष्टस्मु मुख-हस्ताभ्यां हस्ताझृष्ठोत्तम-पर्वोच्छ्रूयेषाद्यमध्यरदयं मुखेन प्रगाय हतौयमध्यरं कनिष्ठिका-मूलपर्वसङ्गेन तथैव मुखेन प्रगाय चतुर्थं पादमध्य एकैकं पृथक् पृथगड्‌ृष्ठोत्तमपर्व-तर्जनौसङ्ग-तत्संनिहिताङ्गुल्युपकनिष्ठिका-कनिष्ठिकामध्यपर्वसङ्गेस्थैव मुखेन प्रगायेत् । षष्ठमड्‌ृष्ठोत्तमपर्वीच्छ्रूयेष तथैव मुखेन प्रगायेत् । सममाष्टमाच्चरे कनिष्ठिकामूलपर्वसङ्गेन यथाविहितखरैराद्याचरदयाच्चे हतौयाचरान्त्य-चतुर्थपञ्चमाच्चरमध्ये षष्ठाचराच्च-सम्माष्टमाच्चरान्त्यैरपमत्तसथैव मुखेन गायेत् । तथैव हतौय-षष्ठयोरङ्गुल्योभ्यां द्वौर्षं गद्योयात् । एवं हितोय-

नृसिंहपूर्वतापनी

पादान्ते साविच्चीं हतोयपादान्ते यजुर्लक्ष्मीं चतुर्थपादान्ते नृसिंहगायत्रीं गायेत्। स्वो चेत् युद्धक्षेत्र एतस्सितयं विहाय युध्दं साम गायेत्। एष नैरन्तर्येण सामोपासारः। चतुर्थ नृसिंहातिदुर्लंभत्वादितरस्सतलोकेऽपि न लिखिता प्रदर्शयते वाचैव स्पष्ट-

क्रियते इति। यः 'एवं' उत्तप्रकारेण 'वेद' उपास्ते। 'इति यथा' उपासनाया नामकरणं करोति। उपनिषत्सु एष समयः। प्रश्नव-गर्भित-प्रश्न-बहुलोपासनानां महोपनिषदिति नाम तत्तत्व। 'महोपनिषत्' उप-नि-पूर्वकम् सदैव विवर्तते गतवसादन-

विग्रहैराथर्वणात् महत् ब्रह्म गमयति, 'नापयतोति महोपनिषत्', महान्तं संसारमेव सादयति क्षेमयति नाशयतोति महोपनिष-दिति, 'ओमित्यालम्बनं(१) युष्मोतेतदै महोपनिषत्' इति श्रुते:। यः 'एतां' उत्तप्रकारेषु प्रतिपादितां महोपनिषदं 'वेद' उपास्ते:, 'स:' उपासकः, 'सत्पुरुषरत्नः' सत्प्रायुक्तोपासनं येन स तथोक्तः महाविष्णुरभवति। विष्णुः व्यासो। हिरण्यगर्भः

प्रथमोपनिषत्समासु भोतिर्याति ॥ ७ ॥

इति श्रीगोविन्द-भगवत्पूज्यपादशिष्य श्री परमहंस-परित्राज-काचार्य-श्रीगोविदरभगवत् शाङ्करतावार्थव्या-तापनीयोपनिषद्भाष्ये प्रथमोपनिषद्भाष्या समासा ॥ ९ ॥

(१) च, म, ओमित्यालम्बनं ।

२ उपनिषद् १ खंडः

श्रों देवा वै मृत्यु: पाप्मभ्य: संसाराच्चाभयुं; ते प्रजापतिमुपाधावन्, तेभ्य एतं मन्त्रराजँ नारसिंहमनुष्टुभं प्रायश्चित्तं, तेन वै सर्वे मृत्युमजयन्, सर्वे पाप्मानमतरणं संसारम्चातरनू; तथाव्यो मृत्यु: पाप्मभ्य: संसाराच्च बिभोयात् स एतं मन्त्रराजं नारसिंहमनुष्टुभं प्रतिष्ठायात्, स मृत्युँ जयति, स पाप्मानं तरति, स संसारं तरति।

एवं तावत् प्रथमोपनिषदक्षरे य एतां महोपनिषदं वेदेत्ते-तच्छब्द-परामृष्ट-सामोपनिषदो महोपनिषदस्य सामान्याधिकररक्षसूत्राम् । महोपनिषषु द्वादशसिंह-लीलाविग्रह-स्तुति-मन्त्राभिका। तथामस्मे य एवं वेदेति महोपनिषदित्युप-संहारात्। तत् तादुभयोपनिषत्-सामान्याधिकररक्षात् साम-भिव्यक्तामूलमत्र-दानि ंघटचरेषु महाचक्रन्यासु तृसिंहद्वातिंघ-हूं ंहानुपास्य तैरैव मचेष्टान् स्थूला सामोपासनां कुर्वीतदित्यव-गम्यते। ऋत एव स्थूलोपनिषद: पुरुषरथोपासनलमाञ । 'स ऋत-पुरषरथ:' इति। ऋतां पुरषरथं स्थूल्युपासनया येन स तथोक्कः ।

एवं पुरषरथोपासना या सुसूक्ष्मोरुपासकस्याधिकार-सम्पत्ति-माभिधाय तथैव तदुपासनास्वीकारे अन्यदप्यधिकारतिविशेषणा-मुख्यायिकापूर्वकमा च । देवा ह वै मृत्योरभीति। 'देवा:' ऋतपुरषरथो वै मृत्योरभीयुः। ते उपासका देवा: 'मृत्यो:' म रपय्चेतोईँवस्तात् । स च मृत्युः पाप्मपूरँकमिति पाप्मभ्य-च्वाबिभयुः ।

नृसिंहपूर्वतापनीयम्

प्रत्येकं सम्बध्यते। विविधा ध्यापकत्वा देशा मुख्यवोडमुख्यव्वेति। तत्र मुख्योक्ता वितयं समुचितं विशेषणम्। अमुख्योक्ता यथा वितयं विशेषणम्। तत्र चितयजयच वितयन्ते, तत्र पापन एव जयम्। प्रत्ये तु चितयजयम्। 'ते' विविधा देवाः प्रजापतिसुपाधावन । उपपदोक्ती धावति: पूजामात्, स्मृतिपमेत्य प्रजापतिमुपूजयन् स्मृतिभि: ऋषूषा-द्विषणाभिष । 'तेभ्य:' देवेभ्य: प्रोत्तः प्रजापतिः;, एतं मन्त्रराजमित्यादि श्रानुष्टुभमित्यन्तं सर्वमुक्तार्थम्, 'प्रायश्चित्त' प्रदात्, 'तेन' प्रदानेन वै स्म प्रजापतिमन्त्रयजयन् देवा म्रपि मृत्युमजयन् । स इत्येकवचनादुभयापि प्रजाल्यर्थसम्बन्धे प्राप्ते यथायोग्यता वचनं योज्यम् । तथा तेनैर्यप्राप्तं स्वोकरस्यं परामृशते । एतदुक्तं भवति । तेन प्रजापतिम्रत्युमजयन्निति । कश्चिदेवं व्याख्यातं, सम्रत्युमिति समस्तं कृत्वा सह मत्युना व्वत्सते यदज्ञानं तत् तथोक्कम् । तत्र 'पूर्ं' तथाप्रक्तलात् । श्रथार्थप्राप्तं पक्वस्मिक्चेत्, भवतु, न कश्चिदिरोधः, किन्तु दातुः फलं न सङ्घोचिर्तं स्वादिति दाता यं प्रवर्त्सेत । द्विषणाभिरिति चेत् न । विरक्ते तु का वार्ता । तस्मादुभयाचापि फलवत्युपासनेइति व्याख्याज्यायसी । एकसुभयन्नापि व्याख्येयम् । सुभयन्निति च । यस्मादिदमुभयं फलवत् तस्मात् 'य:' प्रयुक्त उपासकः 'मृत्योः' पापस्यः संसाराच्च विभूयात्' समस्ताद्युमाद्दितयाच भयं गच्छेत, 'स:' प्रायुक्त उपासकः गुरुपसर्पणेन एतन्मन्त्रराजमित्यादि स संसारं तरतीत्यन्तं सङ्क्षार्थम्,

स्वक्नोयात’ स्वकुर्यादित्यर्थः । मनैवेतदर्थीयति, मूलमन्त्रमाभे गुरुपसंपिेमावश्यकम्, सामप्रह्लत्युपासनांधे गुरुपसंपिीात् उतित-स्तद्राक्षानाहेति विकल्पः । तत्मादित् साम येन केनचिदाचार्येमुखेनैति सुते: । श्रुतेैवैतदिष्यं-रहस्य-कल्प-प्रत्यासमर्थ-

खेतं गुरुमुखात् स्वोकृत्य कुर्यादिति, समर्पयेच्चेत् ख्रयमेवेच्छेत । मूलमन्त्रं सवौजं सशक्तिकं साङ्गं सनप्त्रासं गुरुमुखात् स्वोकुर्यादि-ति । एवं प्रागुक्तस्योपासकस्य सुसूचो: प्रागुक्तं समस्तं विशेष-

ष्यम्, इतरस्म दितोयं विशेषष्यम् । उभयन्वापि स्तुत्युपनिषत्-प्रतिपादितं स्ववनं तेषां यथानासुपासनं साक्षा मूलमन्त्राच्चरा-भिष्यक्तिय्रेति । नित्यमध्येतत् पुरष्वरूपल्वात् साक्षारपम् ।

तस्य ह वै प्रणवस्य या पूर्वा मात्रा पृथिव्याकारः स ऋग्भि-

र्ऋग्वेदो ब्रह्मा वस्वो गायत्री गार्हपत्यः सा प्रथमः पादो भवति । द्वितीयान्तरस्य स उकारः स यजुभिर्यजुर्वेदो विष्णु-

रुद्रादित्युभद्रशिप्राभिः सा द्वितोयः पादो भवति । हतोया द्वो-

स मकारः स सामभिः सामवेदो रुद्रादित्या जगत्याच्च-

नोयः सा हत्नोयः पादो भवति । यावसानेऽर्क चतुर्यर्ध-मात्रा सा सोमलोक श्रौत्रारः सोडयवर्गैरम्नैरथर्ववेदः संर्व-

तकोटिमिरहुतो विराडेक चर्षिभिराक्ती सा साम्नस्वतुर्थः पादो भवति ॥ प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

एवं विशिष्टमुपासनमभिधाय तदुपासनाप्रारंभस्य प्रख्योपासन-पूर्वंक्त्वात् प्रख्यवमानात् प्रष्टव्यमाना नृसिंहयूंहे 'यो वै नृसिंहो देवो भगवान् याष्टतकोटिर्हेमाचक्रैर्वे नमो नमः' इति मन्त्रवर्णोत्पुरखद्योपासनान्तर्गतत्वेनापि मानाध्यासदर्शप्रसिद्धाच्चतुर्भादात्तथावाच्च नृसिंह-प्रत्यभिज्ञानात् तस्मिन्नेव यूंहे चतुरोऽचासम्बभिलेनोपासनाविशेषमाह । 'तस्य' प्रागुक्तस्य मन्त्राजस्य साच्चः सामाभियुक्तस्यार्ष तेन खितस्य 'हूं' निशितं सामाभियुक्तं-मूलमन्त्राच्छन्दः-सम्पुटोकरेण खितत्वात् सान्ना समस्तः । तत्कारात् प्रत्यचासु भयत श्रोजारो भवतोति श्रुतेः। प्रष्टव्यस्य या पूर्वोक्तेर्मानस्यतुर्यः पादो भवतोत्यन्तं सष्टार्थकम् । षकार-

उकार-समारार्थमाला-नादात्मको(1) यथासङ्ख्यं पृथिव्यन्तरिक्ष-धु-सोमलोक-ऋग्यजुः-सामार्थवं-शब्द-विष्णु-मच्छेष्टरोक्कार-वसु-रुद्रा-दित्य-मरुत्वतो-विष्ठुभू-जगतो-विराड्-गाथंप्रत्य-दक्षिणाम्नायहव-नीय-संवर्त्तकामकः प्रष्टव्यस्तस्मिन् नृसिंहयूंहे विश्वरूपन्यासेन्तःस्थित उपसंहः। नेतिं ब्रूमः । यस्तस्मा इत्येकवचनादेक एवायं श्रीनृसिंह-विग्रह इत्येव गम्यते ॥ १ ॥

श्रष्टाश्चरः प्रथमः पादो भवति, श्रष्टाश्चरास्त्रयः पादा भवन्ति, एवं द्वात्रिंशदच्चराणि सम्पचन्ते, द्वात्रिंशदच्चरा-चतुष्टुभू-नवाति, ऋतुषुमा सर्वस्मिंश्चरमः, तस्य चि पञ्चाक्षाणि भवन्ति, चल्वारः

१ ग, माचानादको।

२ उपनिषद २ खण्डः

पादा:, चत्वार्यज्ञाने भवन्ति, सप्रणवं सर्वं पश्चमं भवति । श्रो᳚ं हृदयाय नमः, श्रो᳚ं गिरसे स्वाहा, श्रो᳚ं शिखायै वषट्, श्रो᳚ं कवचाय हूँ, श्रो᳚ं अस्त्राय फट् । प्रथमं प्रथमे युज्यते, द्वितीयं द्वितीयेन, हतौयं हतौयेन, चतुर्थे चतुर्थेन पश्चमं पश्चमेन(1)। व्यतिषक्ता वा इमे लोका:; तस्माद्-व्यतिषक्तान्यज्ञाने भवन्ति । श्रोमित्येतदक्षरमिदं सर्वं; तस्मात् प्रत्यचरमुभयन्ते श्रो᳚द्वारा भवन्त्यिच्छारां न्यास-मुपदिशन्ति ब्रह्मवादिनः ॥ द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

एवं तावत् पुरुषप्रधानान्तर्गत-प्रणवमाना-व्यूहोपासनमभिषाय हृदादीनां सामाभियुक्त-मूलमन्त्रैष ब्रह्मोपासनमविधातं मूलमन्त्रस्य प्रणवसम्पुटौकरणाद्वरसङ्क्ष्याविहितैः कायं शान्तिगद्वरं साम-स्तोत्रकृत् पादकः । पश्चादन्यैरविधानात् पादोऽवरसङ्क्ष्यापूर्विको नात्यन्तमूलमन्त्राद्वरसङ्क्ष्यामात्र । अष्टाक्षरः प्रथमः पादो भवतो-त्यादि स प्रणवं सर्वं पश्चमं भवतोल्यस्म' सष्टार्थेम् । श्रो᳚ं हृदया-येत्यादऋमन्न्रैर्येव व्याख्यातत्वात् न पृथग्व्याख्यापे चेति, श्रो᳚ं हृदयायेत्यादि पश्चमेनित्यन्तं स्पष्ट-श्रेम् । व्यतिषक्ता वा इमे लोका:, तस्माद्वयतिषक्तान्यज्ञाने भव-न्ति लोकभ्योऽनुसारात् । हृदयादीनां सामाभियुक्त-मूलमन्त्र-प्रतिपादे वड्सि᳚ब्रह्मव्यू᳚हे चतुर्दशवर्गायिन्युपविष्टे वा लोक-व्यतिषक्त-हेतुकाज्ञ-व्यतिषक्तता विधीयते । 'तस्माद्वयतिषक्तानि'

नृसिंहपूर्वतापनीया

यथायोग्यंतयान्योन्यं मिशितान्युपास्यानीत्थः। तत्सायमर्थः सम्प्रवते। परमेइ्वरं हृदयाक्षमदृं परमेइवर(')शिरोदृग्-प्रदेशान्तःस्थितं हृदयप्रदेशान्तरस्थोपासिम्‌ । अत्र एवं सामाझ्-प्रपञ्च-व्याख्यानेन मूलमन्त्र-हृदयाझ्-व्याख्यानावसरे पारमेइ्वरं मुखं हृदयं व्याख्यातम्‌, इतरेथा तद्गाख्यानमप्रस्तुतं स्यात्‌, तस्मादृश्-व्यतिषङ्-विधानादेव तद्वाख्यानं प्रस्तुतमिति सिद्धम्‌। यत एवं हृदयाझोपासनेऽव तदन्तर्गतत्वात् नेत्रयोपासना, अत्र एवं नेत्रयाझोपासना न प्रथग्भिहिता। एवमुत्तरत्रापि शिखादिमदृं परमेइ्वरं शिरोदृक्-मूलादि च व्यातिषङ्‌ सामाझलङ्झोयजुम्न्रेषु व्याख्यातमुपास्यम्‌ । शिरसि द्वितीयमदृं यथोक्तहृदये सामाझसाविचौमन्त्रेषु व्याख्यातम्‌। परमेइ्वरं कवचं यथोक्तहृदयैकदेशे नाभेरुदरं यौवातोदरः पृष्ठप्रदेशव्यापि-सामाझ-नृसिंहगायतत्रा व्याख्यातमुपास्यम्‌। एवं पञ्चममदृमस्थाख्यमुक्तराधरभावेन तदाभिमध्यवर्ति चतुर्दाशर्व-श्वाथि-परमेइ्वर-चतुः-पञ्चत्वादि-व्याप्ततया व्यवस्थितं व्यातिषङ्‌-सुपास्यमिति यथायोग्यतया प्रतिष्ठताघद्रसादृशेषु स्थितिरिति-पञ्चाङ्गन्यासोपन्यासो न षष्ठमदृमिति, तस्य हृदयान्तर्गतत्वादिति प्राग्भिहितम्‌ ।

सप्रणवे पञ्चमेइदृशे सप्रणवतां विधातुमाचः । यस्मादोमिल्येतद्वर्रामति । 'एतद्वर्रमिदं सर्व्वमिति' यदिदमर्थजात-माभिधानाभिधेयवत्‌ तस्याभिधानाद्भवति काव्यादिवत्‌

१ क, व, पारमेइटे । ग, पारेमेिट ।

२ उपनिर्णाद ऋषभः

चोदकारास्यतिरेकादोषकर एवेदं सर्वं (१) तस्मात् प्रत्यचरत्सुभवत श्रौदकारो भवतौति । 'प्रत्यचरम्' एकैकं मूलमन्त्राक्षरं प्राप्येन सम्भूषित कुर्यादिति । 'श्रचराश्चा' मूलमन्त्राक्षराश्च, 'न्यासम्' श्रक्षराख्ये डरे; 'उपदिशन्ति' कथयन्ति 'ब्रह्मवादिनः' ब्रह्मैव उपास्यतया ये वदन्ति ते ब्रह्मवादिनः । श्रच चोपदिशन्तीति विशेषणोपपदानामूलमन्त्राजातमुपदेशगम्यमिति दर्शयति । तसिमं पश्चादन्यासं यथोक्तविशेषषे परमेश्वरे यथोक्ताग्रेष्य-विशिष्टं विधाय स्वात्मन्यपि विध्यात, श्रत्निन् हि प्रकारे श्रुतसार्थजातस्य प्रायोगः परमेश्वरसम्बन्धितया श्रुतत्वादिति ॥ २ ॥

तस्य ऋषिर्वा उग्यं प्रथमं स्थानं जानीयात, यो जानोते सौम्यतत्वच्च गच्छति,। वीरं द्वितीयं स्थानं, मष्टाविष्णुं तृतीयं, ज्वलन्तं चतुर्थ्यं, सर्वतोमुखं पश्चमं, नृसिंहं षष्ठं, भोषणां सप्तमं, मद्रमधुमं श्रष्टमं, हरिकृत्यं नवमं, नमामि दशमम्, श्रच्रमित्येकादशं स्थानं जानीयात, यो जानोते सौम्यतत्वच्च गच्छति । एकादशपदानुष्टुभवति, श्रनुष्टुभा सर्वमिदं सृष्टम्, श्रनुष्टुभा सर्वमुपसंचरितं, तस्मात्सर्वमिदमानुष्टुभं जानोयात, यो जानोते सौम्यतत्वच्च गच्छति ॥ तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

१ क, ख, एवं सर्वं ।

एवं तावत् प्राक् प्रत्यचरमुभयत श्रोत्रारो भवतौति विधानात् सामाभिव्यक्त-मूलम््वाचार-व्यवधानेनार्थप्रतिपादने श्रोमोपाधिलेनैव पदप्रतिपादनेन प्राप् तद्‌व्यवधाननिषेधप्रतिपादनोपाधि-रूढेन पदपरिमाणं ज्ञापयितुं पदोचारमाह । तस्मै वा इत्यादि सर्वमुपसंहत्यमित्यं सप्रयार्थम्, 'स्थानं जानौयात्' पदं जानौयात् । एकादशपदा वा अनुष्ठुब्भवतोत्युपसंहारात् प्राप्तानः सर्वोऽपि स्थानभ्रष्टः पदे वर्त्तते । यथाद्‌भिधानाभि-धेय-प्रपञ्चस्याभिधानाव्यतिरेकः 'वाचारम्भण(१)विकारो नामधेयम्' इति सूत्रः । नाम प्रपञ्चस्यै सामानाधिकरण्यविधया स्थानानुष्ठुब्-नामा-व्यतिरेकादनुष्ठुभभावादग्र्यविवर्त्ततोऽपकल्वात् साकारब्रह्म-प्रतिपादकत्वेन ब्रह्मले सिद्धे ब्रह्मणः स्थूपसंहार-कारणत्वेनोपादान-द्वितीयनुष्टुबेवोपादानम् । तस्मात् सर्वमिदमानुष्ठुभमित्यादि गच्छन्तौत्यनु सूत्रार्थम् ॥ २ ॥

देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्, अ्रथ कस्मादुच्यते उग्रमिति । स शोचाच प्रजापतिः, यक्ष्मात् समद्‌चिन्ना सर्वां लोकान् सर्वान् देवान् सर्वानात्मनः सर्वाणि भूतान्युदृक्षाति, ऋजुज्ं व्रजति, विद्ध्यजति, वासयति, उद्यमाचष्टे, उदृक्षते ॥ तुविच शुतं गत्त-सदं युवानं मृगां नभोमुपर्छतुमुयम् । हृञ्जारिचे सिंधु स्थानोडनुयन्त (३) मेनाः । उभयतो मिति ।

२ उपनिषदि ४ खण्डः

अथर्वप्रतिपादक-गूढोपाधिना- पदच्युतानमभूत्, तस्मै गूढोपाधिं विदध्योति प्रश्नोत्तराभ्याम्। स चार्योडव बहुधा व्याख्येयः सार्व-सामाभिव्यक्क-साक्ष्यमूलकत्व-प्रतिपादकः। स च मूलमन्त्रपदच्युत्वकः प्रथमः पादः, पदच्युतानां कृतो द्वितीयः, तत्सदृशकपद एव चतुर्थ इत्यवमेकादश- पदात्मकके मन्त्रे पञ्चाक्षरन्यासानन्तरमुक्ते मन्त्रे द्वितीयाक्षरेषु नवसु पदेषु मत्वान्त्यं पदच्युतं द्वितीयपादावच पदमिति वितस्मध्यधस्तनेषूपरितनेषु च द्वितीयपादावयं पदाद्यत्वानुषज्यते। द्वितीयपादावयवपदे द्वितीयमनुषज्यते। एवञ्च क्रियारकादिन्वयसम्बन्धश्रुति। ततः पञ्चाक्षरन्यासानन्तरं पठिततलात् पदोचार-तदर्थ-कथनकथ सर्वेष्वेव पदेषु साङ्गेऽर्थः कथनीय इत्यादि पादे पदचयात्मकके साङ्गे लोकाच्यमग्रादिना सामोपनिषद्युपास्य साम्नः-प्रश्नेन च मूलमन्त्र- द्वितयाक्ष-व्याख्याने प्राप्ते तच्चैकैकं पदं बहुधरेषु व्याख्येयम्। तथा उपरितना ऋचो दशपद- सर्वभिन्यः प्रश्नोत्तरान्त-रालवत्या-श्रीब्रह्मविद्यासङ्घः ‘तदर्शनयुक्ता’ इत्येव श्रीब्रह्मविद्याधि सोऽच- लेनानुद्राविता महाचक्रस्थैचाङ्गमहूहे टङ्सिंहाके ब्रह्मैकेक-मूलमन्त्रपद-व्याख्यान-परलेन वर्षनोया। तथा ब्राद्यामैकैक-मूलमन्त्रपद-व्याख्यानपरलेन महाचक्र-नाभि- श्रीचक्रेश्च-सम्बन्धि-मूलनुऋसिंहव्यूहे ब्रह्माख्या प्रागुक्तगुणविशिष्टे व्याख्येयम्। यत् तत् साचिलेनानुन्नावनम् ऋग्वनाद्वाद्ययोस्सङ्कतत्पद-व्याख्यान-वसरे विभज्यं क्रियामक्षरं पदमप्यविभज्यम्। तत् तावदेकं पदं धातूपसर्गादियोगेन बहुधरमर्थजातं (९) कथं वदिष्यति प्रजापतिः

(९) क, ग, बकतरसमर्थेजातं च

नृसिंहपूर्वतापन्याम्

कथं व्याख्यास्यमानं व्युत्पाद्यते प्रति, इत्येवं देवा विषयेण 'ह' हर्षिंता वै प्रजापतिमब्रूवनिति सर्वेपदसाधारयं व्याख्यानम् । ऋद्धा श्रथ श्रनन्तं 'काम:' कामोति-प्रकृतिप्रथय-विभागात् भनाख्याते प्रथमं पदं, 'उच्यते:' व्याख्यायते उभयतापि मूल-नृसिंह-व्यूहे दाशिंपनृसिंहव्यूहे च 'उग्रभिति' इति शब्द: प्रभवसमासिंं वोत्यति । स प्रजापतिस्त्रानं देवान् परमेश्वरौपासना-निष्ठानं विवचितार्थ-प्रस्तनं दृष्टोत्तरमुवाच । एवं-सूत्रोत्तर-प्रश्नोत्तरेऽपि योज्यम् । यक्षात् 'क्षमच्छिन्ना' ग्रसतन्न-मत्या भाय्योक्तिदर्शिततन्नम् । स्वमहिम्नाति वेदनं सर्व-शक्तिमत्ततत्त्वौय-पादाद्यपदादनुषङ्गं दर्शयति । एवं तावत् तत्पद-व्याख्यानावसरे 'सर्वान् लोकान्' पृथिव्यादीन् पार्थिवलावान्तर-भेदभिन्नान् 'सर्वान् देवान्' अग्निगादीन् प्रशवस्मात्ता-मिश्रव्यास्याय-

नृसिंहपूर्वतापन्याम्

पञ्चे ऋग्ग्रन्थादि-गार्हपत्यान्तान् प्रषव-प्रथमाज्ञा-प्रतिपादितान् 'सर्वानारम्भ:' विधादौन् प्रशवव्याख्याने वच्यमाणान् सर्वाचिर्मूतानि 'उदितस्य' इत्ययेसुपसर्ग: उ इत्यतस्य निपातस्य खाने वर्षसाम्यादवितृपसर्गस्यार्थे । ग्र इत्ययं नृत्त्रा-तौति भावकव्युत्पच्या भनुग्रहतौयर्थ: । 'अजस्रम्' ज्ञान-रतम् । तथा च उत्पूर्वको नृत्त्रातिशब्द: सृष्टि-विमोचन-वस्तिषु वत्तंते । उद्यायाच्चते उद्ग्रच्यते इत्यामनेपदात् प्रयोजक-कार्तेल्वं साचात्-कार्तेल्वच इत्यत्तमेवार्थमुदग्रत्नातेद्रद्यति । तत्स्वाय-स्थे: । पूर्वोक्तानुप्राहिकालं सृष्ट्वैव (१) विपूबकस्य रजतस्-

नृसिंहपूर्वतापन्याम्

(१) क, च, पठुलष ।

संहारार्थंलेन तदर्थं विमोचनार्थं वा स्थितिकारविटत्वमनुप्रहे प्रयोज कत्वमिति मूलत्रसिंहव्यूह-हृदयानुसंहितेनोपास्यम् । एवं मूलत्रसिंहव्यूह-हृदयोपासना-परत्वेनोपपदं व्याख्याय प्रथेदानीं तदेवपदं धात्वर्थदमूलोपासना-परत्वेन व्याख्यातुमच- माह । श्रुतिोति । श्रोतारं प्रत्यचोक्षतया परोक्षोक्षतय श्रुत्यं यो वै नृसिंह इत्यादि मन्त्रवर्णैरेव 'श्रुतं' हातिंशङ्क्रसिंहव्यूहं 'गर्त्त- सदं' गत्तं महाचक्रे गृणातेः श्रुतिकर्मण्यो गौर्यते(९) इति व्युत्पत्या, सौदतौति गत्तेसदं 'युवानं' प्रसिञ्चं 'रुणं' सिंहरूपं 'नभौमं' अभयंकर 'उपहन्तुं' ग्रणुगृहाति सर्वचोपनिषद्गर्भालिम् 'उग्रं' हातिंष- नृसिंहव्यूहात्मकम् । श्रनापि सर्गकृत्स्निनृसिंह-परस्यानुषङ्गः । सुहोत्येवं सबबसः । एवं परोचत: श्रुते हातिंशब्दनृसिंहव्यूहे तस्सामर्थ्यादिरस्रवर्ण-युक्तालवाच् तत्कृत्स्रा प्रत्यचो ह्वभूतस व्यूह उपास्कायेतित प्रत्यचोक्षतयासुत्तराार्थः । हे 'सिंह' हातिंशब्दवाचः, 'स्वान:' सूयमानः तं 'मृडा' सुखय 'जरिते'* स्रोतकर्चे । यहाँ चतुर्थी हितोयाथ । 'तत्' तव 'सेना' व्यूहरूपा 'अ्रक्रतुं' शसक्त्र- न्रनं 'निवधनुं' विनाशयन्तु । यहाँ स्तानुप्रहं लब्या परानुप्रहं प्रार्थयते । ते तव सेना व्यूहरूपा शस्र्रादनयं निपूर्बो वयितरगुप्रहार्थे वर्त्तते, श्रनुगृद्दान्क्लित्यर्थः । यस्मादेव प्रागुक्तेन प्रकारेऽभियोपाश्ये उपप्रपदं चसम् । तस्मादुच्यते उप्र्रमिति । इति शब्द उत्तरसमासिं द्योतयति ॥ ४ ॥

(९) क, ख, ग, मोर्थग्रते ।

• जरिपे जरामरवादिमते खोचे इति नारायणो वाख्या ।

अथ कंसादुच्यते वीरामिति। यक्ष्मात् समचिन्ता सर्वान् लोकान् सर्वान् देवान् सर्वानात्मनः सर्वांश्चि भूतानि विरमति, विरामयति, अ्रजदं द्रजति, विध्रजति, वासयति। यतेो वोरः कर्मेभ्यः सुदक्षो युक्तग्रावा जायते देवकामः। तस्मादुच्यते वीरामिति।

एवं प्रथमपदसुभयोपासने ऽममिति विश्नाय श्रथेदानीं द्वितीयं पदमुभयोपासने व्याख्यातुं द्वितीयो देवप्रश्नः। स च प्रथमदेव-प्रश्नेन व्याख्यातः। अथ कंसादुच्यते वीरामिति। स होवाच प्रजापतिरिति प्रायुक्तममुष्योत्तरम्। यक्ष्मात् समचिनेत्यादि सर्वोभि भूतानोत्यन्तसुखार्थम्। 'विरमति विरामयति' विविधप्रकारेषु प्रायुक्तान् प्रति रमति। रसु क्रोञायाम्। तथैव तान् क्रोञयति। कथं क्रोञयतीत्यपेक्षिते श्राच्छ। अ्रजस्रमित्यादि वासयतावत्यन्तसुखार्थम्। एतदुक्तं भवति। श्वोति-श्रुति-लव-विमोचन-वासन-वट्टैवरूपाः क्रोञाः। श्रतः प्रयुक्तार्थ-मूलनृसिंहव्यूहहृदयं क्रोञासक्तसुपास्यम्। एवं मूलनृसिंहोपासना-परत्वेन द्वितीयं पदं व्याख्याय नृसिंहनृसिंहव्यूहोपासनायां तदेव पदं व्याख्यातुमर्हचेमाह। यत इति। 'देवकामः' तांस्तान् ब्रह्मादिदेवान् स्तेन रूपेषावतारयितुं कामयते इति देवकामः। यथा नृसिंहग्रूहमेव भूतो नृसिंहादिकं प्रकटयति। कचित्प्रभुः

इत्यादिषु, 'यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यस्य ब्रह्मा' इत्यादिषु, 'यो वै नृसिंहो देवो भगवान् ये चाष्टौ वसवः' इत्यादिषु

२ उपनिषद ५ खण्डः

च पदेषु । एवं देवकामो जायते । यतः 'वीरः' यूरः । यथा वीरः विविधावाताररूपेषु रमषोयमीलः, 'कर्मषि' वत्तद्व-तरूपकर्मभोगोलः, उपासकानुग्रहेशो 'जुद्रः' पूजितवलः, यथा पूजितोत्साहः, 'युक्तयावा' युक्तो यावमिः युक्तग्रावा सोमे श्रम्वथ्यादिरूपः, यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यस्य सर्वमित्यादि-मन्ववर्थात् । यमादुत्कप्रकारेणोपास्ये वीरपदं चरं तम्मा-दुच्यते वीरमिति । इति शब्ध उत्तर-समासिं वोत्यति ॥

अथ कस्मादुच्यते महाविष्णुर्मिति । यः सर्वाँल्लोकान् व्याप्नोति व्यापयति, सेच्छो यथा पललपिञ्जरमिति प्रोतमन्त्र-प्राप्तं व्यतिषक्तो व्याप्तते व्यापयते ।

अथेदानीं हतौपदं व्याख्यातं देवप्रश्नः । स चोक्तार्थः । सर्वत्र प्रश्नवाक्येष्वथपदस्तददानन्तरय्यार्थः । अथ कस्मादुच्यते महाविष्णुरिति । इति शब्धोऽनुप्रथमा-पदप्रश्नप्रश्नमासिं वोत्यति । स होवाच प्रजापतिरित्यनुषझ्योत्तरम् । य इत्यनापि समहिन्देत्यनुषङ्ङात् मत्विमनृसिंहपदादनुषङ्ङः । 'सर्वाँल्लोकान् व्याप्नोति व्यापयतीति' । अत्र सर्वंलोकपदात् देवाक्भूतानां सदृशः प्राग्बद्धक्रमकलेनावगतानां तदादिन्यायेन । विशिष्ट व्यापाविति धातोक्पम् । तच व्यापकत्वं निरुपपदलेन महत्त्वं प्राप्तमिति महच्छब्देन तदेव इदोक्ततम् । यथा मह इति तेजो न तेजो व्यापकाम् । व्यापकत्वे दृष्टान्तमाह । 'सेच्छः' तैलाविः यथा 'पलल-पिञ्जं' पललस्य पिञ्जं पललपिञ्जमामिषपिञ्जम् 'श्रोतं' अन्-

नृसिंहपूर्वतापन्याम्

सूत्रं 'प्रोतं' प्रज्ञाने'ऽनुसूत्रं 'अनुप्राप्तं' प्रुष्करं तादृशं पिङ्गं 'व्यतिषक्त:' प्रावयवसभिन्न: 'व्याख्याते व्याख्याते' दृष्टान्ते श्रावने पदोपादानात् 'व्याख्याते व्याख्यत इति' द्वैश्लेषिकौ च परस्परपदोपादानादुभयपदयोरिति दर्शयति । एतदुक्तं भवति । प्रागुक्त-सलोकादिसाम्यादानुप्रवेशं प्रज्ञाक्षयापकर्षवत् मूल नृसिंह-हृदये उपास्मिति ।

यस्मात् जातः परोऽन्योऽस्ति य श्राविवेश भुवनानि विश्वा । यस्मादन्यं न परं 'किञ्च' नामिति प्राज्ञापति: प्रज्ञया संविदान: ॥ तसादुच्यते मधु-विष्णुमिति ।

एवं तावत् साक्षात्-मूलनृसिंह-रूपोपास्त-परत्वेन महाविष्णु-पदं हतोयं व्याख्याय श्रथेदानीं तदेव पदं ह्रान्तिङ्गनृसिंह-रूपोपास्त-परत्वेन व्याख्यातुमस्माद । 'यस्मात्' द्वाचिङ्गनृसिंह-रूप: 'पर' उत्कृष्ट: 'न जात:' उत्पन्नोऽन्यो नास्ति सर्वस्मैवाच्चैवान्त-भावात् । 'य:' वूर्ह-स: 'श्राविवेश' प्रविश्ट: 'विश्वा' सर्वोऽपि भुवनानि व्यामं तत्स्वरूपाधारक्षेन विश्वरूपावतरक्षेन विभू-त्या वा । प्रज्ञया सह प्रजापतिरपि 'संविदान:' ज्ञानं तमुपासतया, 'चोऽपि ज्योतींषि' गार्थपत्यादीनि 'सचते' सेवते । 'स:' प्रजापति: उपासनं कुर्वन् 'घोङ्घ्री' कला निराकारब्रह्मत्वया बभूव । तस्य वादस्योपासकस्य प्रजापतिरनयस्य वोपासकस्यायमुपासन-क्रम: । अन्र च प्रकरणे महाचक्र-नामभित्ति-चतुर्दशक-

२ उपनिर्णाद पञ्चमः खण्डः

'सर्वसाधारण्यो मूलनृसिंह-व्यूह इति पूर्वोक्तार्थानां पद- भाषासम्प्रदायागत। तत्र प्रणव-पूर्वकगतिबीजोद्धारपूर्वक सामानाभिधेयत्व-ज्ञानिग्रदर्शने न्यस्तेषु चक्र यथासङ्ख्यमेकैक- स्वरचचरे प्रणव-सम्पुटिते तन्न व्यूहमन्वैस्तुनं व्यूहं स्वलातथैवोपास्य एवं द्वाचिंशतनृसिंह-व्यूहोपासनया शास्त्रान्त महा-विष्णूपास्य साध्यासामाभिधेय-साधनमूल-मन्त्रेप मूलनृसिंह-व्यूहप्रकारणे श्रुतत्वात् पद्याक्षरन्यासं विधाय सम्प्रदायानुसारेण स्वस्मिन् महाविष्णो तथैव पश्चाक्षरन्यासं विधाय ततः साधनोपासना-रीभते। तत्र प्रथमपाद पदवाच्यात्मक प्रथमपाद-व्याख्यान- प्रतिपादित-गुणविशिष्टं यत्निन्मनृसिंहपदपूर्वकं नमस्क्रिया-पदपूर्वकं सामान्-प्रहात्-मन्त्र-व्याख्यात-हृदयमन्त्र-प्रतिपादित- गुणविशिष्टं मूलनृसिंहव्यूहमुपास ह्वाचिंश्रनृसिंहव्यूहमक् प्रतिपादितमुपासोत। एवं प्रतिपदं मूलनृसिंहव्यूहोपा- सनपूर्वकं द्वाचिंश्रनृसिंहव्यूहोपासनम्। ऋत एवं हृदयादि- मन्त्राभिमते व्याचिचारिकेऽभिहिते प्रपञ्चागिमध्ये। हृदय बुद्धिगम्यलात् प्रहामः स्वात्मः पदम्। क्रियते हृदयेनातो बुद्धि- गम्या नमस्क्रिया इति। एवं द्वितीय-तृतीय-चतुर्थ-पादेषु तत्तत्- पादोपासनां प्रागुक्तां कृत्वा महाविष्णुरूपे अन्यसाम- प्रतिपादितरुपे वा उपास्यरुपे वा, सायुज्यतया सच्चिदानन्द- रुपे वा, श्रथवा यथात्मः-करण-शुद्धियोगतया समाधिनावतिष्ठते- पोतिकः। श्रीद्वैतसिद्धान्तौः साम-मूलमन्त्र-प्रणवानां वैकल्पिक-जपपूर्वकलनेनवस्थानम्। तथा यच यच मूलमन्त्र- स्मृति ततच तच प्रणव-शक्ति-बीज-सम्पुटीकरण। ततापौष-

45

मूलमन्त्रजप-पूर्वींकः प्रश्नवजपः श्रेयान्, तस्म सर्वोत्तकृष्टत्वात् । सर्वमन्त्रजप-प्रत्याम्नायत्वेन विशिष्टत्वात् । यः प्रश्नवमधोते स सर्वमधोते धातोः श्रुतः । अन्ययोगिपास्योरक्यसाम-ऋनर-कारयोरवस्थितौ न जपो नान्यथाचिन्तनं सामभावेवार्थस्थितिरतिपरम-रहस्य-विवेको न कस्यचित् प्रतिप्रादनाय इति स्थितम् । यन्मादिदं महाविष्णु-पद्मुभयोपास्य-प्रतिपादनचं तस्मादुच्यते महाविष्णुरिति । इति शब्दो व्याख्यातः॥

अथ कमादुच्यते ज्वलन्नमिति । यस्मात् महिच्छा सर्वान् लोकान् सर्वान् देवान् सर्वानात्मनः सर्वाणि भूतानि स्वते जसा ज्वलति ज्वालयति ज्वाल्यते ज्वालयते सविता प्रसविता दोषो दोप्यन दोष्यमाने ज्वलनं ज्वलिता तपनं वितपनं सन्पनं रोचनो रोचमानः शोभनः शोभमानः कल्याणः । तस्मादुच्यते ज्वलन्नमिति ॥

एवं प्रथमपादोपासनां साध्रां विधाय तथैव द्वितीय-पादो-पासनां विधातं तद्व्यपदं मन्त्रापेचया चतुर्थेपदं व्याख्यातं प्रश्नोपक्रमः । स चोक्तार्थः । कमादुच्यते ज्वलन्नमिति । इति शब्दो व्याख्यातः । स होवाच प्रजापतिरित्यथानुषज्योत्तरम् । यः 'कमादिच्छा' कामाद्यभावातया 'मूलालोकान्' अल्पाविजयात्तान् पूर्वोक्तान् भाविनष ततन्तर्गतान् 'सर्वान् देवान्' यज्ञ-गन्धर्वादीन् 'सर्वान् आत्मनः' ऋक्‍यजुः-सामाथर्वरूपान् पुरुषान् ज्ञेयानृषीन्

२ उपनिषदि ५ खण्डः

सामाझ-साविनमन्त्र-व्याख्यातांश, 'सर्व्वाधि मूतानि' एतान् पूर्वो-ज्ञान् वच्यमाणांश 'स्वजिजसा ज्वलन्ति' स्वकीयप्रकार्शिन् एतानपि प्रति प्रकार्शयतं। शिरोऽक्षान्तर्गत तजो व्याख्यात सर्वाझान्तर्गत-व्यापितया॑ज्ञानमन्योन्य-सम्बन्ध-वशात्, तमाहर्गितप्कान्यक्ञानि भवन्तौति श्रुते:। 'ज्वालयतोति' एतान् प्रकार्शयतोल्यर्थ:। एवं साङ्गात् प्रयोजकत्वेन च स्व-पर-सम्बन्धितया शिरोऽक्षान्तर्गत-तेज:-सम्बन्धे सिद्धेऽपि एतदेवावेदयितुभयपदिल्वेन भातु प्रयुड्क्ते, प्राक् परस्मैप्रदमिदानोमामनेपदं ज्वाख्यते ज्वालयत इति। एवं मूलत्रिसह्यूपास्य चतुर्थ पद व्याख्याय ह्याविशद्नीसिद्ध-व्यूहे व्याख्यातुमचमाग्रह। 'सविता' सविट्-मर्हलवद् त्तुंलतया स्थितत्वात् सवितायं व्यूह:। अतएव 'प्रसविता' सर्वकर्म्मानुष्ठा-नेऽभ्यनुज्ञाता। एतदूहोपासन-पूर्वकवादितरोपासनस्य। 'दोषो द्रुपयन् दोष्यमान:' यथा॑यं सविता राचितमो-विनाशनेन दोष: प्रकार्शमान: कर्म्मानुष्ठानाभ्यनुज्ञाता, तथा ह्याचिंश्रनुसंध-व्यूह उपासित उपासनीय मूलत्रिसह्यूपासनाऽभान-राच-तमो-विनाशनेन दोष: प्रकार्शमान: प्रधानोपासनाभ्यनुज्ञाता। दोपयन् दोष्यमान इति माठ-गानच्-प्रत्ययो वर्त्तमानकालार्थकवत्-मेवार्थे द्रडयत:। 'ज्वलन ज्वलिता' प्रकार्शं कुर्व्वन् प्रकार्शयिता। यथा, उभयचापि ज्वलनग्रश्रो दहनार्थे वर्त्तमानोऽप्यन्रन-दाह-कल्वेन व्याख्येय:। तत् लोकोपघानस्य प्रकार्शन दाहक:। प्रकार्शे चोपासकानन्दाहक हति। 'ज्वलन' प्रकार्शनेनाऽज्ञान-दहनं कुर्व्वन्नम्मानस्य, 'वितपन' स्वयं शान्त:, 'सन्तपन' सन्तापं कुर्व्वन्नम्मानस्य

मानसेयेते श्रद्रप्रत्यया वर्तमानकाला: सन्तो यक्निन् काले एतदूर्होपासनं वर्तमान एव महाविष्णो: उपासका: प्रकार्ध्यमकोऽधिकारा वर्तमान ईहते द्रश्ययोसि। 'रोचन:' भनुजगकर: 'रोचमान:' इच्छाकार:; श्रतएव श्रोभन: श्रोभमान: कथ्याण इति। एतदुत्कं भवति। मूलत्रसिंह-ऊर्हस त्रिरोङ्क्ष उचते स्थितं तेजे: सर्वप्रकाशात्मकं सर्वज्ञानदाहकक्षेति सामान्नसविडमन्वेष व्याख्यातमुपास्यमिति। यक्मादुभयोपास्य-प्रतिपादनक्चं ज्वलनर्मिति पदं तस्मादुभयोपास्य-परत्वेनोपसंहरति, तस्मादिच्छते ज्वलनर्मिति। इत: श्रद्धा व्याख्यात:॥

अथ कस्मादुच्यते सर्वतोमुखमिति। यस्मादनिन्द्रियोडपि सर्वत: पश्यति, सर्वत: श्टणोति, सर्वतो गच्छति, सर्वत श्रादत्ते, सर्वग: सर्वत्रतिष्ठति। एकं पुरस्तात् य इदं बभूव यतो बभूव भुवनस्य गोप्ता। यमप्येति भुवनं सास्पराये नमामि तमचं सर्वतोमुखम्॥ तस्मादुच्यते सर्वतोमुखमिति।

अथेदानीं ऋमप्राप्तं मूलमन्त्रापेच्चया पश्चमं पदं पादापेच्चया द्वितीयसुभयोपास्ये व्याख्यातं देवप्रस्र:। अथ कस्मादुच्यते सर्वतोमुखमिति। सु चोक्तार्थ:। सु होवाच प्रजापतिरित्यनुषज्यो-त्तरम्। यस्मात् स्वमचिन्नेतनुषज्य व्याख्येयम्। 'मनिन्द्रियो-पौति' सेन्द्र्रियस्य व्याख्यात-विग्रहस तदभिमान-राश्चादनि-

॥ उपनिषदि ५ खण्डः ॥

द्वितीयतम्‌। अनिन्द्रियोडपययं मूलनृसिंह-व्यूहः सर्वतः पश्यति सर्वतः शृणोति बुद्धीन्द्रियोपलच्ययम्‌। सर्वतो गच्छति सर्वत आदत्ते सर्वतः स्रृश्नतीति कर्मेन्द्रियोपलच्ययम्‌। एवं- मुभयेनिद्रियाभिमान-रहितोऽपययं व्यूह उभयेनिद्रियजन्य-कार्यकारण- यत्तिमान् शिरोडड्र उपास्य इति दर्शयति ॥ एवंमिदं सबतोनुखपदं मूलनृसिंहोपास्य-पक्षे तु व्याख्याय श्रथेदानीं द्वाचिंशतिसिंहोपासनापरत्वे तदेव पदचया व्याचष्टे । 'एकः पुरस्तात्' इत्यादि । ब्राह्मो नृसिंहावतारो बभूव । 'ईदृ' सर्व' यतो बभूव 'भुवनस्य' गोप्तॄन् 'गोप्ता' नृसिंह एव विष्णुरभूव । 'यमप्येति, लयं गच्छति' 'सम्म्रायै' प्रलयकाले 'भुवनं' सर्व' स एव महेश्वरो बभूवैति । बहुक्रमकाऽऽन व्यूहानां कियाणां प्रथमत एवोपादानेन तदादिन्यायेन तदेकोनविंशतृचोऽचानां ग्रहणम्‌। अस्मिन्न् मन्त्रे 'नमामि' नमस्करोमि 'तं' व्यूहम्, श्राहं नमामीयेत- त्पदद्यमत्र बदन् सर्वपद-व्याख्यानेऽनुषक्तमिति दर्शयति । स्वमोहमत्युपादानात् तच्च तद् श्राक्षिमन्रिसिच- पदमुख्यतद्- पत्तम्‌॥ 'सर्वतो मुखमिति' सर्वतो नृसिंहारकाराय मुखानि यस्य स तथोक्तः तं नृसिंहं सर्वतोमुखं नमास्यहमित्यर्थः । यम्मादिदं पदमुभय-प्रतिपादने शक्तं तदुभय-प्रतिपादकत्वेन तम्मादित्युपस- हरति, तस्मादुच्यते सर्वतोमुखमिति । एतदुक्तां भवति । द्वितीय- पादे शिरोडड्र-विशिष्टः प्रतिपादित-सर्वप्रकाशकत्व-सर्वाज्ञान- दूरीकर्तुमियेनिद्रियकृत्य-करण-शक्ति-गुण-विशिष्टः सामाझि-सावध- मन्त्र-व्याख्यात-गुणविशिष्टो मूलनृसिंह-व्यूह उपास्यः, तत इतरौ व्यूह इति । एवमावादशादुक्तवत् प्रदेशे स्थितलाच्छरसः शिर-

नृसिंहपूर्वतापन्याम्

स्वम् । ऋत एव गिर आदिल्यः सर्वोत्कृष्ट-प्रकाशः । तस्मै ऋताय ऋतर्षाय सर्वोत्कृष्ट-प्रकाशाय स्वाहेति प्रपञ्चस्तस्य । तस्मात् प्रपञ्चाकारात् तदाकारं बुद्धिं प्रत्यग्य नृसिंहाकार- मेवोपासीतेऽर्थः । यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यज्ञ सर्वमिति श्रुते । ऋतएवोक्तः शिरोडृक्त्-मन्त्रार्थ- व्याचक्षैः । ऋतम्भिः प्रपञ्चागमयाख्यैः । तुष्ट्यर्थेल्वाच्छिरः खे खे विषयाहरेभे हिठः(१)। शिरोमन्त्रेषु चोभय-विषयाहृतिरौचिता इति ॥

अथ कस्मादुच्यते नृसिंहमिति । यस्मात् सर्वेषां भूतानां न श्रेष्ठतमः सिंही वीर्यतमः श्रेष्ठतमस्य । तस्मानृसिंहः प्रासीत् परमेश्वरो जगद्वितं वा एतद्रूपमचरं भवति ।

प्रतादृश्यास्तवे वीर्यै* मृगो नभोमः कुचरो गिरिष्ठः । यस्योरुषु विष्णु विक्रमणेषधिचिपन्नि भुवनानि विश्वा ॥ तस्मादुच्यते नृसिंहमिति ।

१ क, ख, द्दष्ट ।

• वीर्येष इत्यतु वीर्यायेत चतुर्यन्नः पठतो भाष्यसक्तः, किन्तु बहुषु पुस्तकेषु हतोयान्तपाटस्य दर्शनात नारायणविचित-दीपिकासम्मतबाह हतोयान्तपाठ एव मले निवेशितः ।

२ उपनिषदि ५ पृ॒ष्ठः।

एवं द्वितोये पादे साङ्कोपासनामिधाय हतोयपादोपासना-मभिषातं तद्वावपदं षष्ठच मूलमन्त्रापे द्वयेक्तोपासि व्याख्यातं देवप्रभ्रः। अथ ककादुष्टत ऋषिंश्रिति। स चोक्तार्थः। स होवाच प्रजापतिरित्यनुषज्योत्तरम्। अत्र च यमाच्छब्द-प्रयोगात् स्वमहिनैत्यशानुषङ्ङं दर्शयति। यस्मात् सर्वीषां भूतानां मध्ये 'ना' पुरुषाकारः 'वीर्यितमः' तमप् सर्वोतिष्यये' सर्वोतिष्यायो श्रेष्ठतमस्, सिंहा वीर्यितमः श्रेष्ठतमस्लेयुक्तार्थम्। तत्सोभया-सद्रूप-प्रदर्शनेन यद्रूपं कामयेढहं तत्स्वार्शे लोभयैव शक्येऽभिहिति दर्शयति। सकादितं तत्साम्यसिंचः परमेश्वर-ग्रासोदित्यन्वयः। न च तसिहे परमेश्वर ग्रासोदित्यन्वयः वैयधिकरप्यापत्तेः। सामान्याधिकरप्यान्वयोपपत्तो सत्यां वैयधि-करप्यानुपपत्तेः। तत्साम्यसिंहः परमेश्वरस्सिनेनेचो नोलकर्ठः विष्णाकृति सिष्षम्। ऋतम् सत्यमिति प्राग्व्याख्यात-मन्त्रवर्य्या-चोक्तं 'जगद्वितं' जगतो हितं जगद्वितमनिष्टनिरसनिन् 'वै' प्रसिद्धम् 'रत्नं' प्रापुमर्हस्नेत यदुक्तं 'सर्वरं भवति' यदच्वर-मविनाशं चित्रूपं निराकारं तदेव साकारम् उपासकानु प्रहाय भवतोत्यन्वयः। एवं तसिंहपदं षष्ठं मूलन्रसिंह-व्यूहे व्याख्याय तदेव पदं हातिं-ग्रहूर्हे व्याचष्टे। 'विष्णुरुङ्गः' सिंहः 'प्रस्तवते' स्तुतिं प्राप्नोति। स्तुतिमन्नैः 'तहोर्थाय' ततत्स्सामर्थ्य्गाद* 'नभोमः' न भयङ्करः

• विष्णुर्वीर्येऽथ 'तत्' किंच 'प्रखवते' प्रखुतं करोति 'मृगः' सिंहचरुपः हति नारायणटी व्याख्या ।

'कुचर:' कुत्नापि(¹)—न चरति सर्वदेव-विग्रहेषु लीलया स्वयं विचरति सर्वदेव-लीला-विग्रह-धारौर्थः। 'गिरिष्ठ:' गिरिः पर्वतः तत्रूषिः ईश्वरालमक इत्यर्थः। यथा, गिरि वाङ्मूर्तिषु स्तुतिषु यथारूपमभिलषणेष्टौता कामयते तत्सरूपं वाङ्मिन् स्थापयतौति गिरिष्ठः। यस्य 'चिपु विक्रमेषु' विग्रहेषु विविधक्रमयं विक्रमं तेषु ब्रह्म-विष्णु-महेश्वरालमकेषु 'प्राधि' इत्युपलभावे ऋधु-र्षु बहुषु लीलाविग्रहेषु 'भुवनानि' सर्वाणि 'चिपन्ति' निवसन्ति स्वभावतः। तानि ज्ञानपूर्वंकाथि चेष्टिवसन्ति एषु लीला-विग्रहेषु वयं तिष्ठाम इति, तर्हि 'चिपातरमध्यविकार्षीत्', ऐश्वर्यं प्राप्नुवन्तौति। एवं नानाविध-विक्रमणावतारेषु 'वौर्योय' सामर्थ्यं तदर्थेनाय विस्फूर्जः सिंहः 'प्रस्तवते' प्रकर्षेण स्तुतिं लभते इत्यर्थः। एवमुभयोपास्ते ऋसिंहपदं व्याख्यातं तस्मादुच्यते ऋसिंह इति॥१०॥

ऋथ कसादुच्यते भोषणमिति। यस्माद-यस्य रूपं हृद्या सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि भोत्ता पलायन्ते, स्वयं यतः कुतश्चिन्न बिभेति।

भोषास्मादातः पवते, भोषोदेति सूर्यः।

भोषास्मादमिषेन्द्रस्य ऋतुर्धावति पञ्चमः॥

तस्मादु च्यते भोषणमिति॥

१ ग, ऋत्नायं न चरति?

२ उपनिर्धारद पृ॑ हि॒क॑: ।

एवमुभयापे॑च॒या व॒ष्टं॒ न॒रसिं॒हप॒दमु॒भयो॑पा॒स्ये व्याख्या॑य प्रथे-द्वानौ-मुभयापे॑च॒या स॒म्मं॒ दितो॑य॒स्य॒ प॒दं व्याख्या॑तं देवप्र॒स्र॑: । प्रथ कस्मादुच्यते भौष॒स्मि॒ति । स चो॒क॑ार्थ: । स होवाच प्रजापतिरित्यनुष॑ज्यो॒त्त॑रम् । यस्माच्छ॒ब्दो॑पा॒दाना॑त् स्म॒रहि॒न्ने-त्यनुष॑ज्र: । 'यस्मात्' स्म॒रहि॒न्ना 'यस्य' मूले॒ न॒रसिं॒हस्य 'रूपं' साक्षा॑दृ॒श्य॒युक्ता॒ मोलि॑प्र॒देशे॑ चान्द्र-तेजो॒राशि॑-युक्तं साम्नां-यजु-लं॒ द्रोम॒द्-व्याख्या॑त-भू-भुव:-स्व-म॒ह॑-लो॒क-चतु॑ष्ठ॒य-स॒म्पि॑चि॒त-तेजो॑राशियु॒क्ता॑म॒प्र॑ष्ठ॒य-तेजो॑म॒यं रू॒पं ह॒स्ता 'सर्वे॑ दे॒वा:' तदृ॑कृ-द्व-निवासिनो वसु-रुद्रा॑द॒त्या: 'सर्वे॑षि भूतानि' इ॒मानी 'भौष्या' भयेन 'पलाय॑न्ते' पलाय॑नं कु॒र्व॑न्ति । 'स्वयं' देवः यस्मात् कम्मा-द॒पि न बिभे॑ति, नि॒रति॑या॒याभय-गुरु॑विशि॒ष्ट॑ उपा॒स्य: । एवमु॒क्तो॑पा॒स्ये भौष॒सप॑दं व्याख्या॑य तदेव प॒दं दितो॑ये वू॒ह॑ञ्च व्याच॒ष्टे । भो॒षे॑त्यादि । 'भौषा' भौ॒त्या 'स्मात्' मूले॒ व्यू॑ह॒त् 'वा॒त:' वा॒यु: 'पव॑ते' वा॒ति । वा॒तप॑दो॒पा॒दाना॑त् प॒ञ्च॑-महा॒भूत॑व्यू॒ह॑ उपल॒भ्य॑ते । 'भौषो॑देति सृ॒ष्टी॒ इ॒ति' सोम-सृ॒ष्टी॑व्यू॒हा॑वु॒पल॑चि॒तो । 'इन्द्रे॑ति' सर्व॒व्यू॑ह: । 'म॒त्यु॑र्ध॒वा॒ति प॒श्च॒म॒ इ॒ति' म॒त्यु॑व्यू॒ह: । त॒न्नाम्न॑श्च यद॒पि प॒श्चा॒नां व्यू॒हानु॑पा॒दाने॑न त॒दा॑दि॒नाय॑नेन सर्व॒स॒दृ॑ल॒नं तथा॒पि भियो॒ द॒र्शना॑त् वा॒य्वा॑दीनां सस्रु॒पे॒षा भ॒यगु॑ण॒मुखे॑न सर्वे॑षां ब्र॒ङ्गा॑दीनां स॒दृ॑श॒स्य॑त् त॒दु॑भय-भा॒व॑रू॒प-न॒रसिं॒हव्यू॑हं प्रव॒श॑न्न॒नु त॒द्रूप॑धा॒रणे॑न वो॒भय॑रू॒प॑ति दि॒दृ॑प॒त्व-म॑सि सर्वे॑षाम् । त॒चै॒क॑स्य देव॒स्य त॒त्त॑द्रूप॒धा॑य॒ने॑वो॒भय॑रू॒पं प्रद॒र्श॑य॒न् बहू॑नां दे॒वानां शा॒न्त॑भा॒वि॒ष्यो॑भ॒यरू॑पं प्रद॒र्श॑य॒तो॒ति ।

उभयरूपेषु सत्त्वं दानिंश्रयाहूचं सडृकृपातोयामृगति तत्स्वार्थः। एवमुभयोपासे ओषधिपदं व्याख्यातं तस्मादिलुपसंहरति, तस्मादुच्यतं भोक्त्रामीति।

अथ कस्यादुच्यते भद्रमिति। यः स्वयं भद्रो भूत्वा सर्वदा भद्रं ददाति रोचनो रोचमानः शोभनः शोभमानः कल्याणः।

भद्रं कत्स्न्नभिः ऋटत्पुण्याम देवा भद्रं पञ्चेमाचनभिरियजन्तः। स्थिरैरजैततुषुंवांसक्तनूभिर्यश्रेम देवचितं यदायुः॥

एवसुक्तोपासे प्रागुक्तपदं व्याख्याय प्रथेदानौसुभयापे च या हतोयमष्टमस्म्र पदमुभयोपासे व्याख्यातं देवप्रस्रः। अथ कस्मादुच्यते भद्रमिति। मु ह्योभाच प्रजापतितिलकुप्रणवज्योतिरन्। यः स्वमचिन्त्ययुषषः। ‘स्वयं भद्रो भूत्वा’ भजनौयो मा॑ऽलिको भूत्वा सर्वदा ‘भद्रं’ मा॑ऽलिकं ददाति। भद्रदाष्ट-स्वरूपच मूलचूहे उपास्यमिति दर्शयति। ‘रोचनः’ द्यौसियुक्तः ‘रोचमानः’ शिखा॑दिन रुचिं द्यौसिं कुर्वन्, यानच्-प्रत्ययान्तलवात्। तदृजं हितोय-तेजोरुपादज्ञादधिकतरत्वेन तेजोरूपम्। अतत्स नाताभरण्यकं मोनिगतं तेजःसदृशगे तानां देवानां स्वतेजोभिभवतोत्येवमुपासम्। अतएवोक्तमस्माभिः शिखा॑दिमन्त्रं व्याचचाषे: प्रणवागमगाक्षरे। शिखा तेजः समुदिष्टं वर्णडियज्ञ-

२ उपनिषद ४ खण्ड:

सुछते। ततेजोडस्य ततः प्रोक्ता शिखामनेन मक्षितः। निरतिशयतेजोडवतथिखेत्यर्थः। यस्य ज्ञानमयो शिखा इति-सुतेः। 'प्रोभनः', स्वरूपेण 'प्रोभमानः' शिखाग्रतेजसा, ऋतएव 'कल्याणः' माह्निको मूलटसिंहव्यूहः। एवसुक्तोपास्ते ऋष्टमपदं व्याख्याय ऋषयेदानीनं तेनैव पदेन ध्यातिंशहूंगह्मच व्याचष्टे। भद्रं कर्षेमिरिति। इयमृक् प्रारम्भे शान्तिपाठे व्याख्याता। 'तनूभिः' अभिस्तदुम्नैरैव स्थिरै-रदैःऋतिविशेषः, पञ्चनमाह्नान्तर्भी वातं स्तुतिमन्विषाम। एवसुभयो-पास्ते व्याख्यातं तच्चान्द्रुपसर्हन्तं, तम्मादुच्यते भद्रामिति। इति ग्रद्थो व्याख्यातः।

ग्रथ कषादुच्यते मृत्युमृत्युमिति। यस्मात् शबकानां सृत एव मृत्युमपन्नत्युच्च मारयति। य च आत्मदा बलदा, यस्य विश्व उपासते प्रश्निं यस्य देवा;, यस्य ऋायामृतं, यो मृत्युमृत्युः, कसै (१) देवाय हविषा विधेम। तस्मादुच्यते मृत्युमृत्युमिति॥

एवं द्वितोयपादे तत्त्वपदव्याख्यानेन साङ्गोपासनामिधाय तथैव चतुर्थपादोपासनामिधातं तदायपदं मूलंमन्तापे च नवमन्न पदमभयोपास्ते व्याख्यातं देवप्रश्नः, ग्रथ कषादुच्यते मृ-

(१) कर्षे हत्यन कविति द्वितीयान्मः पाढो भाष्यक्रत्। परन्तु बडष पुच्छ- केषु चतुर्थप्रनप्राठस्य दर्गनान्, दोपिका- स्मृतलाब च एव मूले निवेशितः।

पृ॑ष्

मृत्युमिति । स हि देवाच प्रजापतिरित्यनुषक्तोऽस्तरम् । 'ग्रस्मात्' स्वमधिनेत्यनुपज्ञः । 'स्वभक्तानां' भजसेवार्थं, स्वदे॒कानां ज्ञानन्यभावेन 'कृत एवं' उपासित एव 'मृत्यु' साक्षात्कालप्राप्तं 'अपसृत्यं' स्वान्तर-निमित्तप्राप्तं, जातकर्मादि गृ॑हिततनु-निर्हेतायुः-परित्याजे तदन्तरा मृत्युरपमूल्यु;, तद्वानन्यभावेनोपासकानामप्रार्थित एव 'मारयति' विनाशयतीत्येवं रूपं कवचमञ्जुपास्यम् । तस्य सामाञ्जमन्वेष ट॑सिंहगायत्रा ट॑सिंह-

रूपेष व्याख्यातत्वात् स्वानुपासकान् स्वखरूपान् सम्पाद्य मृत्युमपकृत्यु॑च् मारयत इत्यर्थः । यो व ॠ॑सिंहो देवो भगवान् यज्ञ जौव इति मन्त्रवर्ण्यात् ।

एवं प्रागुक्तं पदं मूल-ॠसिंह-व्यूहोपास-परत्वेन व्याख्याय ॠथेदानீं तेनैव पदेन हृानिं॑गहू॑हमुचा व्याचष्टे॥ 'य:' हृानिं॑ग-सिंहव्यूह: 'ग्रस्मदा' ग्रास्मानं ददातोत्याददा खखरूपपदाता सर्वेऽपि देवानां स्वखरूपमेव भारयतोत्यर्थः । 'बलदा' सामर्थ्य-

दाता क्लेशवकारिणां देवानां स्वखरूपप्रदानेन पुष्टिं ददातोत्यर्थः । 'यस्य प्रविषं' मूल-ॠसिंह-व्यूहसाक्षाचतुष्टयं प्रविषं प्रकर्षेण विशिष्ट इति प्रविषं प्रोच्यते॑ हृानिं॑गहू॑हं 'विधे देवा:' सर्वे देवा: 'उपासते' उपासितं कुर्वन्तोत्यर्थः । 'यस्य च्छायासृतं' छाया

इति ॠत्ननाम, कायैवासृतं कायासृतं महाचक्रम्, तदन्तर्भावादश व्यूहस्य,* 'य:' व्यूह: 'मृत्युमृत्यु:' मृत्योरपि मृत्युः;

• यस्य 'विधे' सर्वे 'उपासते' यत्सम्बन्धिसर्वे उपासं कुर्वन्नीत, जीवाश्चतुष्-खचुरित्यादि॑तेः । तेषामाद्यभनेनासौ वेतिभावः । 'देवा:' प्रज्ञादय: यस्य 'विष' प्रविष्टा-मान्ना प्रोपासते, यस्य 'छाया' स्वप्रकाशनं चरतं वचते हि नाराय॑ो व्याख्या ।

२ उपनिषद् ४ खण्डः

अथुर्ध्वोपसेचनम् इति सूते:। 'क:' प्रजापतिं ब्रह्मपो व्यूहं तद्ादिन्यायेन बध्नाति कलात् सर्वं सृष्ट्वाति, देवा देवो देवीरिति यक्षवचनात् । 'दधिष्ठा' इति:- प्रदानेन छोमेन नैवेदेन वाचनेन वा। ऋत एव वच्यति महाचक्र-प्रकारे प्रगुष्टुभा ह्रामं कुय्यात्, प्रगुष्टुभाच्चैनर्मिति । 'विधेम' परिचरेम। यहा, विधतिदेवानकर्म्मेति यक्षवचन-द्वार्न्ना-व्यूह-प्रभृति-व्यूहाय हविदेम इति विभक्तिव्यत्ययः । कशब्दे देवशब्दे च तस्मिन् । पचे विधति: परिचर्या-कर्म्मेति तत्त्वार्थः । एवं प्राजुक्तोपासे ऋतुमत्युपदे स्वाख्याति तस्माद्युपसंहरेत्, तस्मादुच्यते ह्यनृतमिति ।

अथ कस्मादुच्यते नमामोति। यक्ष्मादां सर्वे देवा नमन्ति मुमुक्षवो ब्रह्मवादिनश्व। प्र.नूं ब्रह्मणस्पतिरेन्द्रं वदत्युक्थम, (९) यक्षनिन्द्रो वरुथो मिनोऽर्यमा देवा श्रोकाांसि चक्रिरे। तस्मादुच्यते नमामोति ।

एवं प्राजुक्तपदं प्राजुक्तोपासे व्याख्याय अथेदानोसुभयापे च या दितोयं द्रुगमध्य पदं व्याख्यातं देवप्रश्नः । ऋथ कस्मादुच्यते नमामोति । स होवाच प्रजापतिरित्यनुषज्योच्तरम् । यस्मात् समहिन्द्रेत्यृषकः । नमामीतिसाख्यातपदलादस्मदर्थं-प्रत्ययाधि-विभक्तिप्रकतयथ व्याचष्टे । तथा चास्य प्राक्तनसर्व-पदार्थ-सम्ब-

(९) ख, ग, घ, नमत्युक्थं ।

४०

श्विनः सर्वाननुब्रूः। यथ्मात् श्वोपास्तानात् समच्छिनोत्यनुष्क्रः प्रकाश्यर्थेन यस्मात् 'यं' प्रागुक्त-विधोपणं मृदु-नृसिंह-यूहं 'सर्वे देवा:' इत्यवयन्तरिच-यु-ब्रह्मलोक-निवासिनो मेधाचक्रोपासको 'नमन्ति' नमस्कुर्वन्तौति सर्व-नमस्कार्य-गुह्य-विशिष्ट उपास्य इति दर्शयति। तथाच द्विविधोपासकानां देवानामधिकारी-विशेषणमाह । 'सुमुचवोडनुब्रुवादिनस्' इति। श्रब्रुवादिन इति, अन्यथा द्वैविध्यासंभवात्। यहा, सुमुचवः ब्रह्मवादिनो नुऋत्रास् लौलया विग्रहं कृत्वा नमन्तौत्यनुष्क्रः। एतदुक्तं भवति। ब्रह्मलोकेभ्यो ब्रह्मभ्यः शिवेभ्यो हिरण्यगर्भादि-महाविष्णुपासक-साधिभि-नृसिंहगायनाभि व्याख्यात-नृसिंह-यूहस्वरूप-कवचाद्यस्मयल्बिनो-पास्यः। ततश्‍च कवचं सर्वानेतानुपासान् सङ्कृतेतौत्यद्-चतुष्टयान्तर्गतागन्यान्‍ांश्। अत्र एकैकस्माभिः कवचाद्यनुष्क्रार्थं व्याचक्ष्महे: प्रपञ्चसारे। "कवचग्रह इत्यस्मादतो: कवचसभवः। हुं तेजस्तेजसा तेन गृह्यते कवचं तत्" इति। एवं प्रकाश्यर्थसहितं नवपदार्थ-प्रतिपादकं साधारण्येन रूप-स्कार्यमभिधाय श्रथेदानीन् सामादि-मन्त्र-सापवारख्बेन पुनः प्रकाश्यर्थमृचा व्याचष्टे प्र नूनमिति। 'उक्थं'(१) प्रगस्तं 'ब्रह्मणस्पतिः' ब्रह्माणः साकारस्य निराकारस्‍च उपदेशद्वारा पाता पाल-विता 'नूनं' निश्चितं 'मन्न्र' साम्राजं स्तुहोत्यादि य यावद् दृश्यन्ते हाविंश्रहूर्ह-प्रतिपादकं मन्त्रराजं प्रवर्द्धति नमन्ति। यास्मिन् प्रागुक्ता मन्त्रा इन्द्रा वरुणो मिनोद्यथा देवा: श्रोषुवन्ति

(१) क, डलच्।

२ उपनिषदि ४ खण्डः ।

गृहाश्रि उपासनाय 'चकिरे' शतवन्त इत्यर्थः । शनैनेतदर्शयति । यथा देवे उपास्ये गुरौ च भक्ति: तथा मन्त्रे डपौति । तदुत्थाम् । "गुरौ देवे च मन्त्रे च सहस्रो अत्न्नारिषत" इति । श्रथ च मन्त्रस्य नमस्कार्येत्वव्यपद्यात् । एवं नमामोतेदाख्यातपद-मुक्तापासे व्याख्यातं तस्मादित्युपसंहरति तस्मादुच्यते नाम-मौति ॥

अथ कमादुच्यते श्रथचमिति । ऋचचमसि प्रथमजा ऋत-२३ ऋ १२३४ (१) पूर्वं देवेभ्योऽमृतत्वं ना २३ भा ३४५ू थि(२), यो माददाति स इ देव मा २३ व १२३४५ूई तु, (३) ऋचचमनममनमदन्तमभि १२३४५ूई (४), ऋचं विश्वं भुवन-मध्यमभवां (५), सूर्यो ज्योतिः; १२३४५ूय एवं वेदेति मच्चोप-निषत् ॥ चतुर्थ: खण्ड: ॥ ४ ॥

एवं नमामोति पदं नवपदसम्बन्धलेन व्याख्याय ऋथेदानो-मह्हमिति कर्तृपदं सर्वसाधारखेन व्याख्यातं देवप्रश्नः । ऋथ कमादुच्यते ऋचचमिति । नव्वाख्यातोत्तम-पुखस-प्रयोग-दर्शा-

इत्यथर्ववेदे नृसिंच-पुर्वतापनोये मच्चोपनिष-द्वितीया समाम्ना ॥ २ ॥

(१) ग, चतत् । १२१२ । १४५ू । ऋ इय् । घ, ऋतस्य । १२३४ । (२) ग, नामा । २३ । मदूद ४५ू । घ, नामौ । २३४५ू । (३) ग, मा १२३ । व १२३ ४५ू । घ, मायं १२३४५ू । (४) ग, मग्रि १२३ । ४५ू । घ, मग्रि १२३४५ू । (५) घ, मभ्यभुवा । १२३४५ू ।

६ २

देवाहमिति प्राप्ते षट्कं प्रयोगः कामादिति चोद्याभिप्रायेष देवप्रश्नः, आ च कामादुच्यते ब्राह्ममिति । स होवाच प्रजापतिरित्यनुव्याख्यातम् । पद्याक्षरपातनाकृतम् । पदं निर्दिष्टवते तारकमध्यपदम् । न चामुष्योरेतदनिष्टमिति वाच्यम्, ऐश्वर्योऽस्मैतत् फलावाप्ते:, य इह स्वात्मपेच्छते तस्य सर्वैश्वर्यं ददाती देव: परं ब्रह्मतारकमिति सुते:, फलपदमिदं न तूप्त्वकपदम्, तच्च पृथक् सामाभिव्यक्तमन्त्रेषु व्याचष्टे, तच्च सर्वपदे-ष्वनुषज्यमानं सर्वं पदजातं सामाभिव्यक्तमेव व्याख्यातमिति नियमो दर्शयति । तथा च प्राशुकता सर्वोपासना सामोपास्यैवैति । ततस्तु प्रागुज्नायासुपासनाथासुपास्योपासकभावेन प्रवृत्त उपासक उपासनातः स्वात्मानं कृत्वा प्रत्यगात्मतयैवोपास्यं साक्षात् कृत्वाच ज्ञानेऽसक्ता अन्येषामुपासनफलं दर्शयितुम् । 'षडहर्मक्षि' प्राशुक्त-सुपास्यमहं भवामि 'प्रथमजा' पुरषरषोपासनायाः प्रथमोत्पत्त्र:(९) । 'ऋततस्य' सत्यस्य मूर्त्तामूर्त्तस्य जगतः 'पूर्व' पूर्वः स्वां देवेभ्यः 'अमतस्य' अमृतस्य 'नाभाति' नाभ्या 'यो मात्तति' धारयतिवा, 'स इद देव:' बूथगमेव 'मा' माम् 'आवतं'(९) रक्षितवान्, आवत् श्रवति रचति । तथाचास्यावकेन मक्षेष सामाभिव्यक्तेन फलनिर्ह्रयं कुत्रैन भोरोदर्यव-सम्बन्धिनोयमुपासनेऽति दर्शयति । महम् 'ज्ञानम्' धोरम् चपाष्याधारमह्हमेव भवामि, ज्ञानमदत्त्वा योक्त्त तम् 'ज्ञानमदन्तं' देव-ब्राह्मणाभ्योडत्रसादातारम् 'अस्मि' सहं भच-यामि । यथा, 'ज्ञानमदन्तम्' ज्ञानदानकर्त्तारं जीवभावं पञ्चाझोपा-

(९) क, ख, प्रथमोपपन्नः । (९) क, ख, ग, मसा चवाः ।

२ उपनिषदि 8 खण्डः

सनातः 'ऋद्धि' भद्चयामि संसाररूपं विनाशयामील्यर्थः। यत एवं मृतोऽहं 'विश्वं' सर्वं सुवनम् 'प्रास्यभवां' प्राभिभवामि 'सुवर्णीज्योति:' सूयच्योतिरीव। यथा, सुवर्णाकारस्योपास्तस्य 'ज्योति:' प्रकाशः ब्रहमैव भावामौति फलनिर्हेङ्ग्रः। एतद्‌ष फलमुपषज्ञातं प्रति-पदं प्रतिपादष्यानुसंधियं भासकृत् साकाराखराह-वाक्यार्थोपदेशे हि दाढ़ीं स्थात् तत्त्वमसौति नवख्यात्य उपदेशवत्। एवं साकार-निष्ठस्य यदान्तःकरणं शुष्कं ततोऽपौद्मैव फलं व्याख्यातम्। अतएव नोत्तरोपसंहारः प्राक्तनवत्, तस्मादिदमुच्यते इति। उपासनाध्यासादिहंताप्त्तः। यच लस्य सर्वमार्कमवाभून्, तत् केन कां पश्थेदिति श्रुते। एतत् सर्वं सामाङ्ग-प्रणवेन हृदयमन्त्र-व्याख्यानावसरे स्पष्टौक्रियते। 'यः' उपासकः 'एवं' प्रागुक्त-सुपास्यमहं ब्रह्मोपासनयाधिकारि-तरतमभावादा उपास्योपासक-भावेन 'वेति' उपास्ते। 'इति' शब्दः प्रागुक्त-सकलोपासना-समासिं दर्शयति। उपनिषदिति उपनिषच्छब्दो व्याख्यातः।

एतद्‌ष सामाङ्गति नवधा विनियुज्यते। तदनुष्ठुभे दृष्ट्येभं, न तु षट्ख्वरं साङ्गं वा। यतः प्रयमोपनिषदि यच्छब्दस्य टततौय-व्याख्यानावसरे तथैव व्याख्यातत्वात्। श्रानुष्ठुभच्चानुष्ठुप्‌खराभ्यां नेवम्। तो च प्रथमोत्तमो। तथाचानुष्ठुमा भूतोपत्ति-व्याख्यान-वसरे साचिलेनोक्कावितायास्चि तसैषा भवतोति। श्रच श्रानुष्ठुप् प्रथमा भवति श्रानुष्ठुबुतमा भवतोति प्रथमोत्तमयोः श्रवणानुष्ठुप्‌-संबन्धेन व्याख्यातत्वात्, वाश्वा श्रानुष्ठुपाति यौति-मानेऽपि वाक्‍श्रुतस्य प्रयुक्तत्वात् सैषा वाग्वनसतिप्ठ वदति। या दुन्दुभौ वा वैष्णवे या वोनायामिति श्रुते। 'वाचैव प्रयन्‍ति'

नृसिंहपूर्ब्बोपनिषदाम्

गोत्रैव प्रयत्ति प्रथमस्वरेष गायन्ति 'वाचैव वेदयति' गोत्रैवोत्तम- स्वरेष गायनस्यश्रराषीर्थ:। परमा वा एषा च्छन्दसां यदनुष्टु- बिति श्रनुष्टुप् छन्द इति। ततश्चानुष्टुभ्भकरण श्रनुष्टुप् छन्दो जग्रेर्था उच्चते, काचित् प्रथमाौ स्वरो, काचिद्गौति:, काचिच्छन्द इति, यथा योग्यतया ग्राह्या इत्यनुष्टुप्-सामोद्वार इत्यतिरहस्यमिति॥

इति श्रीगोविन्द-भगवत्-पूज्यपाद-शिष्य- परमहंस-परिव्राजकाचार्यस्य श्रीशंकरभगवत श्रीादिकृतावाध- वंशोये तापनीयोपनिषद्राध्ये द्वितीयोपनिषत्॥ ४॥

श्रोँ देवा च वै प्रजापतिमब्रुवन्, श्रानुष्टुभ्य मन्त्रराजस्य शक्तिं वोजच् नो बूद्धि भग इति। स शो वाच प्रजापति:, माया वा एषा नारसिंच्ची सर्वमिदं हृजति, सर्वमिदं रचति, सर्व- मिदं सृंचरति; तस्मान्मायामेतां शक्तिं विधातृ, य एतां मायां ज्ञातिं वेद स पाप्मानं तरति, स मृत्युं तरति।(१) सोऽचतलवच् गचृरति, मचृतों श्रियंमसृते, मोमांसन्ते ब्रचुवादिनः,(२) ह्रस्वावा दोर्घा वा मृता वेति। यदि ह्रस्वा भवति सर्वे पाप्मानं द्रुत्यमृत्ततवच् गचृरति। यदि दोर्घा भवति मचृतों श्रिय- मानुयादमृत्ततवच् गचृरति। यदि मृता भवति ज्ञानवान् भवत्यमृत्ततवच् गचृरति; तदेतहषिणोक्तं निदर्शनम्॥

(१) म, व शंभारं तरति। (२) ग, ब्रचुवादिनो वदन्ते।

॥ उपनिषद् १ खण्डः १ ॥

एवं द्वितीयोपनिषदि साक्ष्रां सफलामुपासनामभिधाय ॠथेदानों तस्या: शक्तिवोज-निर्ऋृत्य-पूर्वकल्वात्त्वनिर्णयार्थं हतौयोपनिषदरिस्थतं प्रश्नोत्तराख्यायिकया । नत्व्वच तौहि इयं एषमेव-रस्स्था एतत्पूर्वं कल्वात्त् प्रागुक्तया उपासना या: । सत्यम् । शक्तिंवौजहयस्य सम्पुटौकरषै न विवक्षितत्वात्। शथात् प्राक् प्राप्त-स्वार्थस्य पश्चात् सद्दोक्तिं ने सम्पुटौकरषां स्वात्। अन्यथा अर्थानुसारेष सद्दोक्तिं ने पूर्वमेव हयं स्वादोपरिष्टादिति सम्पुटोकरषा-सभवादिति । पाठत उपासना या जडं सम्बध: शक्तिवोजस्वार्थ-ख्यानं ने प्रामाण प्राक् सम्बध:, नत्ववशिष्ट-शक्तिकस्योपास्यस्याकी-रावश्ति: । तथाहि । कथमस्यायमाकार इति पथेनयुक्ते स्वसामर्थ्यादिति वाच्यम् । तत्स्व सामर्थ्यावधारण-पूर्वकमेवास्याकारावधारषमित्यर्थात् प्राक् सद्दवष: पाठतस्यान्तरमिति कथन्तु सम्पुटो-करषां स्यादिति प्रजापतेष्ट हृदयम् । किश्चोपासनानन्तरं पठित-पौयमुपनिषत् शक्तिवोज-निर्ऋृत्याभिका तत्तत् पद-पाद-साक्ष्रा-पासिनावितारं यस्मात् समाहिह्ना य: । समाहिह्नाति वाचमुपदिशन् महिमशब्देन चापकृष्टा सतो पूर्वं सम्बन्ध लभते महोपनिषदप-कर्षणावत् । अतस्यानैवारभषोयेतिसिद्धम् । देवा ह वा द्र्यादि स होवाच प्रजापतिरित्यन्तं स्पष्टार्थम् । मायावि-पुरुषाधौना मायेल्युचते । लोके हि मायाप्रसारक-मायाव्यधोना दृष्टा, ‘वै’ प्रसिद्धम् ‘एषा नारसिंहो’ ॠसिंहाधोना, यस्मादियं ॠसिंहाकार-वच्चाभोना मतो मर्वीसिहं मुखतोत्यादि संहरतोल्क्तं स्पष्टार्थम् । जगज्जन्म-स्थिति-लय-कारण समेतदधोना, शुद्धस्य ब्रह्मषो उद्कारण-त्वात् । यस्मादेवं ‘तस्माम्मायामेतां शक्तिं विद्यात्’ ॠसिंहाधोना-

सुपासौत। य एतां मायां शक्तिं 'वेद' उपास्ते। तदुपासना-फल-साध। स पापनाशमित्यादि श्रुत्यन्तं स्वाश्रथं। 'मौर्मासक्ते' विचार्यन्ते श्रुतिप्रवादिनः। कृशो वा दौर्बल्यो वा मृता वाति, सौम्यन्तभावात् मुतैवैति प्राप्ते कृश-दौर्बल्योः फलविशेष-संबन्धार्थमियं सौम्यांसि, तामाह। यदि कृशादि गच्छतोत्ययं शस्त्रार्थम् । कृश-दीर्घ-मृत-सम्बः सव्यचचनस्य वरस्य चत सकाराख्यं व्यञ्चनं विध्याय वरस्य सम्बः रति सन्देहः;, तस्मिन् सन्देहे निःश्रेयाय 'एतत्' वच्मभां 'निर्दर्शनम्' उदाहरयामश्चषोक्तम् ।

स हूंपात् पचिय ऋजोषोतरुचः श्रियं वच्चोम्पलामनिबर्कों गाम । षष्टीक्च यामित्रसेनेत्युत नाइस्तां विद्यां ब्रह्मायोनिं सदुपाम । तामिच्छायुषे शरसं प्रपद्ये ।

ॠ उपनिर्माद १ खडः

यक्षिम, 'ओपालाम्बिकां' गौरीं महेश्वरयक्षिम, 'गां' सरस्वतीं ब्रह्मयक्षिम, 'वष्टिं' स्कन्दयक्षिम, 'यामिन्द्रशनेल्याद्यस्ताम्' इन्द्रयक्षिम इन्द्रार्या 'विद्याम्' ईश्वरयाक्तिं 'ब्रह्मयानीं' ब्रह्मोवामिं कारयाभूतां 'सरूपां' साकारां 'तां' तां यक्षिम 'इह' स्वविन्दुके खरे 'आयुषे' उपासनानुकूलायुरभिवर्धनाय घरष्यं प्रविशामि ॥ १ ॥

सर्वषां वा एतदुतानामाकाशः परायणम, सर्वेषां हि वा इमानि भूतान्याकाशादेव जायन्ते, आकाशादेव जातानि जीवन्त्याकाशं प्रयत्यभिसंविशन्ति; तस्मादाकाशं वाव विद्यान्; तदेतदर्षि प्रोक्तं निदर्शनम्। छन्दः पृथिषदन्त- रन्तरिक्षसद्जोता वेदिषदतिथिदुरोणसत्। नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत्; य एवं वेदेति मच्चोपनिषत्॥ प्रथमः खडः ॥ १ ॥

इत्यथर्ववेदे नृसिंहपूर्वतापन्यो मष्योप- निषत्तनोया समाप्ता ॥ ३ ॥

एवं यक्त्यचरणनिष्ठं तदाश्रितां सप्तविध-यक्तुपासनां दुर्गा- दिमातृोपासनां सफलामभिधाय यथेदानिं वौजाचरणनिष्ठं तदाश्रितां सफलाश्चोपासनामभिधातुं तनिष्णयमाह । सर्वेषां वा इत्यादि श्रमभिसंविशन्तीत्यान्तं सष्टार्थम् । आकाशयब्दो हकारं वक्ति सर्वागमश्रुत-प्रसिद्धे रागमरूपोपनिषत्प्रसिद्धेश ।

नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत्

यस्मादेवं तस्मात् 'आकाशम्' आकाश-शब्दवाच्यं हकारं वीजं विद्यात्। 'वोजं' निदानं मूलकारणं तदुपासौत तदाचकं वा निदानोपेतम् । स च वाच्यो वाचक-शब्दयोः लोकेप्रसिद्ध इति सम्प्रदाय-शास्त्रैकवस्यः । एवं श्रत्यचदरमपि श्रत्तिवाचकत्वाच्छत्तिः । तदुपास्यत्वात् । श्रत्तिवीजयोस्तदुपास्यत्वं तदाचकत्वादेवेति रहस्यम्। यथा प्रणवाच्चरं ब्रह्मवाचकलाद्ध्रबुझोपास्यमभूतच्चक्तिवोजम्, तस्मै सस्तरं यजनमाचं वेति सन्देहे तदगाहं तुर्थमाह । तदेतदहिंयोक्तं निदर्शनम् । तच्चोत्कार्षम् । सः चः परमात्मा 'हं' मूलकारणं सत् ब्रह्म । यथा, सकारेऽपि सम्वद्म् ऋजपागायत्रोरुपेऽपि वर्तमानं नासिकापुटाभ्यां निःसृतं ब्राह्मण-क्षत्रिय-शूद्राद्यधिकारितया वर्तमानं सङल्पादेव फलदं परमात्मवाचकं हंस इति । 'हंसः' परमात्मा वाच्यमात्रं सर्वमभूदिति वाक्यशेषः । 'शुचि' बुड्ढौ सौदतीति शुचिषत्, हंस एव 'वसु:' देवः । सएव ऋन्ततिश्चे सौदतीत्यन्तरिन्तास्मितो देवः; सएव होता। 'वेदिषत्' वेद्यां सौदतीति वेदिपत् । स एवातिधिः 'दुरोषसत्' दुरोष इति ऋटह्नाम । दुरवा भवन्ति दुष्टथ्यार्तस्मिन् सौदतीति दुरोषसत् । सएव 'नृं' जोवे सौदतीति ऋषत्, य आत्मनि तिष्ठन्तितिष्ठते । 'वरसत्' वरे वरिष्ठे खाने सौदतीति वरसत् सएव, ऋतेन सत्येन सौदतोति ऋतसत् सएव, 'व्योम्नि' हृद्याकाशे उपलब्धतया सौदतीति व्योमसत्, 'ऋभाः' ऋप्सह्योष छोरोदार्यैवे उपास्यतया जात इत्यज्ञः; 'गोषु' वाचु उपास्यतया प्रतिपाद्यतेन जात इति गोजाः; 'ऋतं' स.यमिति मन्त्रवर्णादुपास्यतया जात इति ऋतजा:, 'ऋद्धो' मेधे

४ उपनिषद १ खण्डः

जात इति श्रुतिजा:। कलासि जनिरयं सुबन्तप्रयोगे सकारान्तो हष्ट इति सोपपदो विसर्गान्तो दौर्घ्यश्व सुतेजा इति वत्। एवं परमात्मैव 'वृहत्' महानिति 'ऋतत्' सत्यं श्रेयमितिशेष:। 'य:' उपासक: 'एवं' परमात्मतत्त्वं वेदाच्चरवाच्यं तद्बुद्धावैपाश्य 'वेद' जानाति। इति श्रुतः प्रकृतिवीज-निषेध-समासिं वोत्यति। यथा, 'इति' एवं, निपातानामनेकार्थत्वात्, श्रुयैव महोपनिषदिति महोपनिषदिति पठितानां मन्त्राणामेवं शब्दादितदेव प्रकृतिवीजं स बध्याति। ततस्तत् मूलमन्त्रं षट्पदे ऋकारे ऋकारं सकाराद्धि विहाय यच्छिष्टमचरदय यथापाठितं प्रकृतिवीजं दृष्ट्व्य सामर्थ्यात् परमात्मवाचकम्। श्राथर्वणेऽथर्वणि हितीयहंसस्च प्रथमं यत् पठितं तदिति। एवं स्तुतिमन्त्रेषु सर्वेषु चतुर्थपदे ऋकारं सकारं विहाय यच्छिष्टमचरदयं यथापाठितं तच्चत्कृतिवीजमिति तत्त्वं रहस्यविति प्रकृतिवीजाच्चरनिर्यय:॥ १ ॥

इति श्रीमत्परमहंस-परित्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादाभशिष्यस्य श्रीशङ्करभगवतः कृतौ श्रथर्वणेऽथर्वणि-पौर्वतापनीय-पनिषडाष्टे हदोयोपनिषत् समाप्ता॥ ३ ॥

श्रों देवा च वै प्रजापतिमब्रुवन्, श्रानुष्टुभस्य मन्त्रराजस्य नारासिंहस्याम्नानं नो वृधि भगव इति। स होवाच प्रजापति:, प्रथवं सावित्रों यजुलच्छीं नृसिंहगायत्रीमित्यज्ञानी जानोयात, यो जानोते मोमत्वच्च गच्छति। श्रोमित्येतद्वरामिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानम्।

नृसिंहपूर्वतापन्याम

भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव, यद्वान्यस्तिकाल-तीतं तद्रप्योङ्कार एव।

एवं तावत्त्विति-वोज-सम्पुटितां साज्ञां नृसिंहृदयोपनिषामभिधाय मथेदानीं तदृङ्-हृदयादि-मन्त्रव्याख्यानाय यथासङ्ख्यं सामाख्या-मन्त्रोपनिषत् प्रश्नोत्तररूपाख्यायिकया चतुर्थी आरभ्यते।

ननु यदि मूलमन्त्राङ्गमन्त्र-व्याख्यानायोपनिषदयं प्रस्तुता तर्हि तदृङ्-न्यासावसरे प्रास्ता: प्रस्ताव: स्वात्, नत्विदानीं प्रस्तावो युक्तः।

किश्च मूलमन्त्रपद-व्याख्यानावसरे तदुपासनाया: कथमिव्याख्या एवोक्तत्वादन्ते तत्फलस्य चोक्तत्वात् किमवशिष्टं यदर्थमियंमुपनिषदारभ्यते।

सत्यम्। तदृङ्-न्यासावसरे पञ्चाङ्गन्यासे प्रत्येकमुभयत श्रीद्धारो भवतोति वचनात् मूलमन्त्राचरार्षां यथापाठितानां व्याख्याने कृते मूलमन्त्र-तत्पदाप्याने प्राप्ते तत्परिज्ञानशैवान्तरङ्गत्वात् तदर्थपदोद्धार: प्रस्तुतः।

तदनन्तरं तदर्थज्ञानि प्रसङ्गे यत्तद्बीज-निर्णय: प्रस्तुतः।

इत्येवं पञ्चाङ्गन्यास-पदोद्धार-तदर्थ-प्रतिवीज-निर्णयानामन्योऽन्य-बद्धक्रमकलाच्च तदनन्तराले प्रवेशोऽस्या न युक्त इतोऽयमुपनिषदं प्रतिवीज-निर्णयानन्तरं पठिता।

यथा गुरुमते श्रीधिकारलचणं मध्य एव पठितं, तयियमुपनिषदुपरिष्ट-नमहाचक्रोपासन-फल-कथनयोगे एकत्रम कथ्यात् तदनन्तराले प्रवेशमहाभाना मध्यशैव प्रोभते।

किश्च सामाख्यप्रस्तावेन प्रतिवीजादि-चर-मिश्रितेन हृदशाङ्गमन्त्रो व्याख्येय इति न तदृङ्-न्यासावसरे प्रास्ता: प्रस्तावो युक्तः।

तदानीं प्रतिवीजादि-रसायत्तेनाङ्कलाभिरूपस्त्वेनाशकलाभिरूपस्त्वेन चोपास्यतया न तदृङ्न्यासावसरे प्रस्तावो युक्तः।

तस्माच्छ्रुति-गौज-निर्णय-नन्तरमसौ

४ उपनिषदि १ खण्डः

प्रारंभो युक्तः। यदुक्तं ऋतत्वविद्याभिधानात् किंवशिष्ट-स्मिति, तत्र, श्रुत्यैव वानागतावेष्ट्र-न्यायेन व्याख्यादभिरेव तदोपसंहृतम्, न तु तद्विधेयोपासनामति। यदुक्तं, भ्रांतः फलैक-चोक्लात् किं मिष्टस्मिति, तदुक्तमेव प्राप्तनन्यायेन ऋतत्वलात् विद्याया:। तस्मात् सूत्रं युक्तिवेद-निर्णयानन्तरमस्या आरंभ: शोभत इति। देवा ह वा इत्यादि नारासिंहसेत्यं स्पष्टार्थम्। अथऋन्मानो बृहि भगव इति। वेदे प्रकारादेशान्तो भगवच्छब्द इति सम्बोधनान्तो भगव इति। 'ऋन्मन्' द्वयायाश्रु व्याख्येयम् तद्ग्रन्थान्तरेषु। ऋन्मन्नन्ता। यथा, ऋन्मान च मन्त्राश्र ऋन्मन्त्रा इत्युभयथापि समासो युक्तः। किन्तुभयथा-प्रेषां मूलमन्त्रादऋन्मन्त्रसम्बन्ध: सङ्गत: स्थानाच सामर्थ्याच प्रतोतो नूनं न निवारयितुं शक्यते। स होवाच प्रजापति-रित्यादि गच्छतोत्यमुक्त्यार्थम्। येनैव कमेऽऋज्ञानासिद्धे: ऋतसेनैव कमेण तदाख्यामाह। श्रीमिल्येतदचरमिति। कथम् ऋतरोध्वनिर्गम्य: साकारामततु प्रतिपत्त्युपायेन प्रतिपाद्यते इति। श्रीमिल्येतदालम्बनमेतदै सत्यकार्म:, श्रीमित्यात्मानं प्रयुङ्के, श्रीमिति ब्रह्म, श्रीष्कार एवेदं सर्वमित्यादित्सुतिभ्यो रक्चादिरिव सर्पोदि-विकल्पस्याद्यात्मा परमार्थ: सन् प्राणादि-विक्जासदो यथा, तथा सर्वो-वाक्प्रपञ्च: प्राणाद्याक-विषय मोक्षार एव। स चानुष्ठुभं स्तोत्रमस्वरुपमेव तद्भिधायकत्वात्। श्रीष्कार-विकार-शब्दाभिधेयेषु सर्वेषु प्राणादिरात्मविकल्पोभिधान-व्यतिरेकेष नास्ति। वाचातन्या विकारो नाभिधेयं(९)तस्मेदं वाचातन्या-

(९) क, ख, नामधेयं ।

नृसिंहपूर्वतापिन्याम्

नामभिदामभिः सर्वे सितं सर्वे ह्रोदं नामभिस्त्वादि श्रुतिभ्यः । ऋतग्राह । श्रोमित्येतद्वारमिदं सर्वमिति । यदिदमर्थेजातमभिधानाभिधेयभूत तथाभिधानाव्यातिरेकादाभिधानभेदष्वारव्यतिरेकादोष्वार एवेदं सर्वं परस् ब्रह्माभिधानाभिधेयोपायपूर्वकमवगम्यते इत्योझार एव । 'तस्य' एतस्य परापरब्रह्मरूपसाच्चरस्य श्रोमित्येतस्य 'उपाख्यानं' ब्रह्मप्रतिपच्युपायल्वात् ब्रह्मसमोपतया विशिष्टं प्रकथनमुपव्याख्यानं प्रस्तुतं जानीमादिति विशेषः, न त्वनुपपत्तः । व्यवायानानुषज्यते इति न्यायात् । भूतं भवद्विश्रादिति कालत्रयपरिच्छेद्य यत् तदोझार एवाक्रिन्यायतः । 'यज्ज्ञानेनाकालातोत्' कार्याधिगम्यं कालचयापरिच्छेद्यमव्याकृतादि तद्योज्झार एव ।

सर्वं ह्रेतद्ब्रह्म चायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पाज्जागरितस्थाने वृत्तिः प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशति-मुखः स्थूलभुग्विश्वानरः प्रथमः पादः । सप्रम्थान्तःप्रज्ञ सप्ताङ्ग एकोनविंशति-मुखः प्रविविक्तमुख तैजसो द्वितीयः पादः । यत्र सुप्रो न कञ्चन कामं कामयते, न कञ्चन स्वप्नं पश्यति, तत्सुषुप्तं, तुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ।

एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोडनतर्यासेष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ।

उपनिषद् १ सङ्ख्य।

अभिधानाभिधेययोरेकलेनाभिधान-प्राधान्येन निर्देशः शातः । ओमित्येतद्वरमिदं सर्वमित्यादि । अभिधानप्राधान्येन निर्दिष्टस्य पुनराभिधेयप्राधान्येन निर्देशोऽभिधानाभिधेयोरकत्वप्रतिपत्त्यर्थम्, इतरेथा व्यभिधान-तत्प्राभिधेय-प्रतिपत्तिरित्यभिधेयस्याभिधानत्वं गौणमित्यागमज्ञा ज्ञात् । एकत्वप्रतिपत्तेरेव प्रयोजनमभिधानाभिधेयोरेकत्वेनैव प्रयत्नेन प्रविलापनात्स्वाहिल-षणं ब्रह्म प्रतिपदते रति । तथाच वच्यते । पादा मात्राः मात्राश्च पदा रति । तदाह । ‘सर्वं हृतं ब्रह्म’ सर्वं यदुत्क्रामिष्यारमाच्छामाति तदतद्ब्रह्म । तथ ब्रह्म परोच्याभिहिते प्रत्यक्षतो विशेषेण निर्दिश्यति, प्रयमात्रां ब्रह्मति । प्रयमिति चतुष्प्रात्तून विभज्यमानं प्रत्यगात्मानं प्रत्यगात्मकाभिनयेन निर्दिश्यति, प्रयमात्रेति । ‘सोऽयमात्मा’ श्रोत्राराभिधेयः परापरत्वेन व्यवसिंत: ‘चतुष्पात्’ कार्षापणवत् न गौरिव चतुष्पात्, तयोश्वां विशादोरां पूर्वपूर्व-विलापनन तुतीयस्य प्रतिपत्तिरिति करणसाधनः पदविशेष: । तुरीयस्य तु पद्यते रति करणसाधनः पदश्रेष्ठ: । कथम् चतुष्पाद्भिल्यनाद् । जागरितं स्थानमेति जागरितं स्थानमखेति यस्थ स वाङ्:प्रज्ञ:, वाङ्विषये यस्य प्रज्ञा डविचारकताडवभासते डत्यर्थ: । तथा ‘समाख्रः’ समस्त प्रज्ञायो डज्ञ हृदयाक्षे यस्य स तथोक्तः । विष्णुप्रज्ञोनां विष्णुवच:खलाश्रयत्प्रसिद्ध:, “विष्णोर्वच:खलाश्रया” डति स्मृत:, “विष्णावच:श्वल खिताम्” इति, प्रविकाशिपदूजां वच:खलेन प्रियमुद्वहन्” इति च । तथा ‘एकोनविंशतिमुखः’ मूलमन्त्रापेक्षया एकोनविंशतितमं

नृसिंहपूर्वतापिन्युपनिषत्

ग्रन्थरं वौजं मुखं यस्य मूलत्रसिंहद्योर्हय स तथोक्तः। नाम्नैव मूर्त्तः प्राक्तनः यतो हृदयाख्यरहस्यं, अतः उपास्योपासकयोर्भेदो वा हृदयाख्यव्यास-व्याख्यानविवक्षं। नन्नेतत्समाक्षामि मूर्त्तैव सुतेजा इत्येवमादौनि यस्य स तथोक्तः, तथा एकोनविंशति सुखान्वयस्य बुद्धीन्द्रिय- कर्मेन्द्रियाणां वायवः प्राणादयः पञ्च मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तमिति मुख्यानेव तान्युपलभिधारत्नादित्येवं यथासङ्ख्यं विराट्-हिरण्यगर्भ-परत्वेन वाक्-हयमागडूख्योपनिषत्-प्रश्नवविद्यां व्याख्यातं, तथात्वापि कम्मान्व्याख्यातं। उच्यते।

नृसिंहपूर्वतापिन्युपनिषत्

अथापरविद्या-प्रकर्याऽऽश्रितत्वात् प्रश्नवविद्यासाङ्ख्याख्येन विनियोगात् प्रश्नवमझं जानोयादिति तथा शक्तिवौज-विपर्ययानन्तरमस्याऽऽख्यस्य पाठात् मागडूख्ये प्रश्नविद्याया व्याख्यातं, तथात्वापि कम्मान्व्याख्यातं। उच्यते। अथापरविद्या-प्रकर्याऽऽश्रितत्वात् प्राधान्यं शङ्क्विन विनियोगाभावात् तथा तत् शक्तिवौजयोरप्रस्तुतत्वात् विद्याभेदाच्च तथा व्याख्यानभेदेनार्थभिदाच्च प्रथगर्थंप्रतौतिचर्यासौ। ननु उभयतापि अभ्यूनानतरत्व-पाठप्रत्यभिज्ञानन विद्यककैादृशविद्याया उत्कर्षः, प्रधानविद्यायामग्रविद्यायाः प्रवेशः। अतोच्यते। अन्यथात्वं ग्रहादिति चेत्। विशेषादितिन्याघेन विद्याभेदसैव युक्तत्वादाभ्यः दयिक-कल्प्येष्टिवाक्यवशात्। ननु भेदेऽपि प्रधानविद्याया एवाऽऽश्रुल्वेन विनियोगेऽस्तु प्रत्यभिज्ञानाच्च विदेक्रमिति। तत्र। प्रकरणान्तरे प्रयोजनाद्यत्वमिति न्यायेन नैर्यमिकान्नित्य-कोटिप्रायेणाम्भोभिर्विकल्पह्रदयैैैव युक्तिलानं। किश्च उभयतापि बहुतरपाठसाम्येऽपि क्चित् पाठभेदोऽपि दृश्यते। तुत्रोयमात्र-निरूपणावसरे, एषोडन्तयोः्येष ईंगान एष प्रभुत्विति,

४ उपनिर्यास १ सब्बः

मारडूके पाठः। तत्रौषये तु, पभोडन्तर्योस्प्येष योनिरिति, ईशानप्रशुपदयां विद्हाय पाठः; तत्राद्वितता, यदवत् घोष्यं प्रकृतत्व तत्तथा व्याख्यायम्। तथा 'शूलभुक्' शूर्तोऽ प्रतिर्यों हृदयाझान्तर्गतां बुद्रुके सेवते इति शूलभुक्। विशिखेषां मराणां तस्मिन्नेवानेकधा नयानात् 'वैश्वानर:' विश्ननर एव वैश्वानरः। ननु यथा मारडूके वैश्वानरशब्द-सामर्थ्यगात् सादृइयैकोनविंश्रति-सुख-पदयां यथासङ्ग विराड्-हिरण्यगर्भ-परत्वेन व्याख्यातम्, तथात्रापि वैश्वानरशब्द-सामर्थ्यगात् तदुभय-परत्वेन व्याख्यायता श्रीमति घृतत्वोजः-परत्वेन, प्रकारणसविभवाक्यसविभं-बलेरस्वात्। सत्यम्। यथात्र वैश्वानरशब्दो वैश्वानर-विद्यापरलैव वत्संततर्षिं एवं स्वात् नत्वतद्राक्त, योगिक्या हच्यान्यपरत्वेन व्याख्यातत्वात्। किश्च, तत् तत् विधेयार्थमेदेन वाक्यभेदेन वाक्यसकिधिनिर्णितः; श्रम उभयावाषि प्रकारणसविभे-रविशिष्टत्वात् प्राग्यश्र्याश्चैव ज्यायसी। 'प्रथमःपादः' तत्राकारो-कार-मकाराश्रितत्वेन तद्वाचकत्वेन वा एवंविध-विभिष्ट-बुद्धिपू-पत्तिरिति प्रथमः पादः; पतपूर्वंकलादुत्तर-पादाधिगमस्येति-प्राथम्यम्।

नवयमासा ब्रह्मेति प्रत्यगात्मनोडस्य चतुष्मात्रे प्रकाते कथं मक्तिवोजयोरजमुखल-कोत्स्न्नमिति। नैष दोषः। उपायो-पासकयोरभेदस्यात् विवचितत्वात्। एवश्च सति न्रसिंहब्रह्म-हैतस्मिः। सर्वपूतस्याशैको हेतुः स्वात्, सर्वपूतान् वा भवति यस्तु सर्वोषि भूतानौ्यादि-मुल्यर्थैवैकसुपसंछतः स्वात्। अन्यथा परिच्छिन्न एव प्रत्यगात्मा साक्षादिभिरभिव हषः स्वात्।

नृसिंहपूर्वतापनोपनिषत्

दर्शयते च सर्वोऽपि निषदां सर्वोऽपि मैकात्व-प्रतिपादकत्वात् । भ्रातो युक्तसेवा-खोपासकस्यात्मनैकत्वमभिप्रेत्य समाख्यातवचनं मुख्यवचनस्य । स्मृतिः । खानिमत्स तेजसस्तु सः 'खप्रकाशः' । जायते प्रभानेक-साधनात् वन्हिरविषये डवभासमाना मनःसन्दन-भावा सततं तथाभूतं संस्कारं मनसाधत्ते, तन्मनस्था संस्कृतं चित्तं तत्र पटलं वाच्यसाधनानपी च मविया-कर्मभ्यां प्रेयेऽमास्यं जायते डवभासते । तथाचोक्तम् । यस्य लोकस्य सर्वतो भावात्सुप्रसादायेत्यादि, परे देवे मनसैकौभवन्नीति प्रसृत्यादौ च देवः स्मृतोऽभिनमनभूतभक्तितोऽन्यत्र । कान्त्रियै-पेचयान्तः स्थलाब्जनस्साधासनारूपमसृलेद्वा स्वप्रे प्रज्ञायेतेऽति 'अन्नतः प्रज्ञा', 'तेजसि' विषययोर्याभ्यां प्रज्ञायां केवल-प्रकाश-रूपायां विरमयित्व भवतोति 'तेजसः' विषयस्य सविषयत्वेन प्रज्ञाया: स्खलाया भोग्यत्वम्, इह पुनः केवल वासनामात्र ग्रस्फुटप्रज्ञा भोग्येति प्रविविक्को भोग इत्याकारमिश्रयं प्राक्त-नौज्योः समननमृत् । द्वितोयः प्राक्तनैजसः । विष्णुपि स्थानेषु तत्त्वाप्रतिबोध-लक्षणः स्वापोडविशिष्ट इति पूर्वोक्त्यां सुपुमं विभजते । यत् सुषो न कष्णनेत्यादि । नहि सुपुषे पूर्वो-रिवान्यथाग्रहण-लच्यां स्वप्रदर्शेनं कामो वा कषण विद्धते । तदेतत् सुपुमं स्थानमेति 'सुषुप्तस्थान' स्थानस्य-प्रविभक्तं मन-स्पन्दितं हेतजातं तथाथारूपापरिज्ञाननाविवेकापनं नैशतमो-प्रस्तानिवाह । ग्रस्फुटप्रश्ननकारमूतसुचते । श्रुत एव खप्र-खाप्रेमनसन्दनानि प्रज्ञानानि घनीभूतानि चीयमवस्थाविवेक-रूपलान् प्रज्ञानधन उच्यते ।

४ उपनिषद १ खण्डः

भज्यमानं सर्वे घनमिव, तदतत् प्रध्मानघनः । एकशब्दाज्जाल्य-त्तरं नास्तोऽर्थः । मनसो विषय-विषय्याकार-सम्दनायास-दुःखाभावादानन्दप्रायोऽनानन्द एवानार्य्यांनिकल्वलत् । यथा लोके निरायासस्थिते मुख्यानन्दमुख उच्यते । एषोडस्य परमानन्द इति श्रुते: । स्वप्रादिप्रतिबोधे चेतः प्रतिबोध-भूतलात् ‘चेतोमुख:' बोधलक्ष्यं वा चेत्तो 'मुखं' द्वारमख् स्वप्राद्यागमनं प्रतीति चेतोमुखः । भूत-भविष्यद्गम्याठलात् सर्वविषय-ग्राहलमसर्व्वित ‘प्राज्ञ:', सुप्तो हि भूतपूर्व्वंगत्या प्राज्ञ इत्युच्यते । अथवा प्रज्ञातिमात्रस्सर्व्व साधारण स्वरूप-मिति प्राज्ञ: । इतरयोर्विंशिष्टमस्मप्रज्ञानस्सिति । सोऽयं प्राप्तप्रकृतोय: पाद: । एष हि स्वरूपावस्थस्य साधिदैविकस्य भेदजातस्य सर्व्वसेभिता नैतस्माज्जात्यन्तरभूतोऽन्येषामिव । प्राज्ञवचनं हि सौम्यमन इति श्रुतिर्यमेव हि 'सर्व्वेश्वर:' स्वयमेव हि सर्व्वभेदावस्थामातेऽ्येष 'सर्व्वज्ञ:' । 'एषोडनुत्तमो' श्रान्तरनुप्रविश्य सर्व्वदा भूतानां नियन्ताप्रेष एक । एष ह यथोक्तं सभेदं जगत् प्रज्ञायते इति 'एष योनि:', एष एव प्रभव-स्वाप्ययस्य 'प्रभवाप्ययो हि भूतानाम्' एष एव । एतावानुभयवापि समान: पाठ: । ऋतं जज्ञं मायया उत् एकार्थे श्लोकान् पठित्वा तुरीय: पाद:, तापनीयस्तु तान् विहाय तुरीय: पाद: । एकस्मिन्नपि कियान् पाठभेदस्तद्र्राख्यानान्तसरे प्रदर्शित एव । तदोपीयागी श्लोक: पठित । 'द्विचत्वारिंशद्मुखे विश्र्वि मनस्स्तस्तु तेजस:' । आकार्य्ये च हदि प्राज्ञस्स्था देहे व्यवस्थित:'' । जागरितावस्थायामेव विश्वादीनां तयाणामनुभव-प्रदर्शनार्थं

नृसिंहपूर्वतापिन्याम्

श्लोकः। द्विषास्येव मुखं यस्य स तथोक्तस्तस्मिन्। सर्वेषु करणेषु विशेषेष्वपि द्विषोऽद्विष उपलब्धिपाटवदर्शनात्तत्र विशेषनिर्देशो विशिष्ट। द्विषास्विगतो रूपं दृष्ट्वा निमोलिताच-स्तदेव स्मरन् मनसन्तः स्वप्न इव वासनारूपमभिव्यक्तं पश्चात् यथा, ऋते तथा स्वप्ने। ऋतो मनसन्तस्तु तेजसो विश्व एव। आकाशे वागादिषरेषु व्यापारोपरमे प्राण एकीभूतो भवप्रज्ञ एव भवति मनोव्यापाराभावात्। दर्शने श्रवणे च हि मनसान्तितं तदभावे दृश्याविशेषेण प्राणामनवस्थानात् प्राणः। प्राणो ह्यवेतान् सर्वान् संहृणोति(१) इति श्रुतेः। यजसो हिरण्यगर्भो मन-स्वव्थितल्वात् लिङ्गं मनो यत् मनोमयोग्यं पुरुष इत्यादि श्रुतिभ्यः। ननु व्याप्तः प्राणः सुपुप्ते तदामिकानि करणानि भवन्ति कथ-मव्याप्तता। नैष दोषः। अव्याप्ततस्य देश-काल-विशेष-भावात्, यद्यपि प्राणाभिमाने सति व्याप्ततैव प्राणस्य तथापि परिच्छिन्न-विशेषाभिमान-निरोधः प्राणो भवतोत्यव्याप्त एव प्राणः परिच्छिन्नाभिमानवशात्। यथा प्राशलये परिच्छिन्नाभिमानिनां प्राणोदव्याप्ततस्या प्राणाभिमानिनोऽप्यविशेषाप-त्वादव्याप्तता समाना प्रसववीजात्मकत्वात्। तद्यचचैकौ व्याप्ततावस्थः परिच्छिन्नाभिमानाध्यवसायाश्र तेनैकत्वमिति पूर्वोक्तं विशेषेणैकीभूतप्रज्ञानचन इत्यादपपन्नं तद्विन्। उत्तहेतुत्वात् प्राणेऽप्रसक्तमव्याप्ततस्य प्राणावस्थानं हि सौम्यमन द्विति श्रुतेः।

[१] क, ख, संशृणोति ।

४ उपनिषदि १ खण्डः

न वद्धिः प्रज्ञं, नान्तः प्रज्ञं, नोभयतः प्रज्ञं, न प्रज्ञं, ना प्रज्ञं, न प्रज्ञानघनं, ग्राहस्थं, श्रव्यवहार्यं, श्रग्राह्यम्, श्रलक्षणम्, (१) श्रचिन्त्यम्, श्रव्यपदेश्यम्, एकात्मप्रत्ययसारं, प्रपञ्चोपशमं, शिवम्, श्रद्वैतं, चतुर्थ मन्यन्ते, स आत्मा विज्ञेयः॥ प्रथमः खण्डः॥ १॥

एवं तावत् प्रभवाप्ययो हि भूतानामित्यनेन एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान-प्रतिज्ञा दर्शिता। तथा साक्षादको वेदेति जागरित-वस्थायामेवावस्थातयमुक्तं तस्मादेवावस्थायाम्। तसैवविधे मनोव्यापारं व्यावृत्य प्रागुकोपास्ये मनोव्यापारं प्रवर्त्तयितुमुपास्यस्वरूपमाह न वद्धिः प्रज्ञमिति। वद्धिविषय-व्यापारोपरमात् जागरितावस्था-प्रतिषेधान्नसो हि स्वस्मिन् व्यापारेऽन्तः प्रज्ञत्वे तैजसत्वे च प्रत्यगात्मन् प्राप्ते तत्रिषेधति, नान्तःप्रज्ञमिति। उपयत्त-व्यापार-प्रतिषेधिनि तद्मनोल्यापारे प्राप्ते तत्रिषेधति, नोभयतः प्रज्ञमिति। जागत्सुप्रान्तराले मनोव्यापारं प्रज्ञार्थं न कुर्यादित्यर्थः। श्रन्तराल-प्रतिषेधेनोभयत्न युगपत् प्रज्ञार्थं व्यापारेऽ प्राप्ते तत्रिषेधति, न प्रज्ञमिति। एवं सर्वमनोव्यापार-प्रतिषेधादव्याप्तं मनोविद्यामकं समवतिष्ठेत तद्वस्थितिं प्रति-षेधति नाप्रज्ञमिति। तत्स्थिति-प्रतिषेधादज्ञान-साङ्के स्वापे प्राप्ते तत्रिषेधति, न प्रज्ञानघनमिति। एवं षट्प्रतिषेधैः प्रज्ञाविद्या-

१ क, च, चिक्षितपुंलङ्कादये 'चिन्त्यम्' इत्यतिरिक्तं पदं दृष्टे।

ॠभूतैरुपास प्रतिकोel pratikūlaṁ pratisedhya vyāhrtya yadupāse mano vyāptatṁ kāryaṁ tadupāsaṁ niṣṭhaṅgamiti, prahasṭamiti | Na hi dṛḍhamupāsyaṁ kvacidṛṣṭapuruṣādiram vā, tathyagacāramav vā, yathā gopāla-kūrmaādi natūbharūpaṁ nrsiṅhātmakaṁ trinetraṁ pinākahastamiti | Ṛtat एव 'अव्यवहार्यम्' ṛतएव 'प्रलच्यमिति' | न 'लच्यम्' लिख्यं विच्यते यस्य तत् प्रलच्यम्, ṛतएव 'प्रचिन्यम्' अनुमानेन तत्केष वा | Ṛतएव 'अव्यपदेश्यम्' नियताकारोपास्य-प्रतिपादकैः शब्दैः | Ṛतएव 'एकात्म-प्रत्ययसारम्' ekātmanaṁ sarveṣāmātmanaṁ pratīyate | स एव सारः प्रतीतिसाधनं वस्तु तत् तथातमन | अथवा, एकएवार्थ उपास्योपासकयोरित्येवं प्रत्ययः, येषां पूर्ववत | Ṛतएव 'प्रपञ्चोपघ्नम्' प्राशस्त्येन न्यायेन मनसोऽहि वाच्य-दर्शन-स्वरूप-व्यापाराभावादव्याप्ततल्लाच स्वापाभावादुपास्य-व्यतिरेकेष प्रपञ्चाप्रतीतः प्रपञ्चोपघ्नमिति | 'शिवम्' शब्दरं 'चतुर्थ' तुरीयं पादं मन्यन्ते आध्मानादात्मकोभिति | तच्चोपास्य प्रत्ययात्म-गोप्रायमाहु, 'शम:' उपसंः | 'शामा' पतनाभ्या इतोऽपि 'विद्वेष-द्वेष्टा:' | एवभियं प्रशस्तविवक्षा षट्-प्रतिषेधकतो सप्तगुण्ठक-हृदयाद्वीजमुखवत्यार्ढिन मनोव्यापारं स्थिरं कुर्वीतस्यां विद्यायामुपकारवतो ऋषकादावर्त्तनोयोपासकेनेति तत्पर्य्यम | १ ||

अ्रथ सावित्री गायत्री, या यजुषा प्रोक्ता, तथा सर्वेमिदं व्याप्तम | घृणिरिति दे अ्रद्नरे, सूर्ये इति चोचि, अ्रादित्य इति चोचि, पतदै साविच्च्याष्टाक्षरं पदं प्रियाभिषिक्तं, य एवं वेद, श्रिया देवाभिविच्चने ; नदेतह्वाभ्युत्तम ||

ऋचोऽक्षरे परमे व्योमन् यस्तन्न वेद किं ऋचाः करिष्यति । य इत्तदिदु (१) र्तत ईमे समासते इति । न ऋचो वा एतस्य ऋचाः न यजुषा न सामार्थीऽक्तिः, यः साविचों वेदेति ।

एवं तावत् सामार्थ-प्राश्न-विद्यां नृसिंहब्रह्मविद्योपकारिषी-साभिधाय ऋथेदानों तदुपकारिषीमेव शिरोऽद्र-व्याख्यातों सामाऽऽ-सवितमनु-प्रतिपाद्यां विद्यां नृसिंह-ब्रह्मविद्याऽऽभूता-माच्च, ऋथ सावित्री गायत्रीति॥ 'ऋथ शब्दः' क्रमप्राप्ताननुध्यार्थः । मन्त्रे सावित्रपदाभावेऽपि सात्रिवीति वदनू सावित्कालीन-प्रकाश-वत् ऋषुन्ना प्रकारवच वाङ्मयस्यान्तरतमो-निवारक-प्रकाशवदयं शिरोऽद्र-प्रकाशो निविडविद्या-निवर्त्तक इति दर्शंयति । 'गांयत्री' ऋष्टाचरत्वात् । तां गायत्रीं यजुषा व्याचष्टे ॥ या यजुषा प्रोक्ता तथा सर्वमिदं व्यां शिरोऽद्रमुपासृज्य । ऋष्षराळै गीयते । दृष्टान्ति हे ऋच्चरे, सूर्य इति नौषि पृथगुरेफगण-नात्, प्रादित्य इति नौषि, एतद्धि साविचसूष्टाचरं पदं प्रियाभि-

शिक्षमिति । 'प्रियादिभिः' तदादिन्यायेन समभिः भक्तिभिविग्रह-वतौभिरंशिगण-खचितैर्हैंमकुंभैररक्तपूरैः शिरोऽभिषिक्तमित्यर्थे । स उपासक एवमुपास्ते तस्य फलं निर्दिश्यति । स्रियां हैवाभिषि-क्रते । प्रायुक्ताभिः प्रक्रिभिः प्रायुक्तेन प्रकारेऽपि स्त्रीड्यभिषिच्यते इत्यर्थः । 'तदेतह्वाऽभ्युक्तम्' उक्तार्थम् । 'ऋचो 'निमित्तु:' (१) क, च एतदिङ्

५२

नितरां वेवनं कर्तव्यः । ऋग्ग्रहप्राशुपलच्यार्थम् । यथा, ऋचि प्रति मष्टौ, 'ऋचः' सद्दैमित्यादिकाया:; तथा प्रतिपादिता: शाकायो वेदा वा, न केवलं शाक्या: अपितु 'विश्वे देवाः' सद्दै देवाः । 'प्रधि' इत्युपपदे गिरसि, 'प्रचरे' न भरति न विश्वीनं भवति 'परमे व्योमन्' व्योमनि सर्वाभिषेकहारत्वात् परमं, मोःखारत्वाद्वाझ व्योम, 'यक्ष्मन्' गिरसि । 'यः' उपासकः 'तत्' गिरः वेद-देवदेवोभिः प्रागुक्तेन प्रकारेणाभिषिक्तो 'न वेद' न जानाति 'किश्चा' ऋग्वेदादिना करिष्यति । यथा, सद्दै पाहौत्यनयर्चा किं करिष्यति । 'ये त्वे' इषुमिव 'तत्' शब्दाभिषिक्तः शिरः 'विदः' उपासते 'ते इमे' उपासकाः 'समासते' सम्यक्प्रकारेणासते सुखिन इत्यर्थे: । ऋगगतं ऋक्पदं व्याचष्टे । न ऋग्वा एतस्यां न यजुषा न साम्ना 'अर्थः' प्रयोजनमस्ति यः 'साविच्चीः' समिध-गिरोऽभिषेक-साधनभूतां वेदेति । तत्स्वायमर्थः । ऋष्टाचारां साविच्चीं पठिला प्रायुक्ता: सर्वे वेदा देवद्योऽभिषिच्यन्तोति । 'साशिवस्याष्टाचरं पदं' ऋष्टावचराष्टाभिषेचनाय यक्ष्मन् गिरसि तदष्टाचरं गिरः तदेव पदमाश्रय इति तत्त्वार्थः ।

ॐ भूर्भुवस्वरुच्च्योः स्वः कालकर्णी (९) तनो मछालच्च्योः प्रचोदयात् । इत्येषा ॐ वै मछालच्च्य-र्यजुर्गायत्री चतुर्विंश्रदचर्या भवति । गायत्री वा इदं सर्वं यदिदं किश्च; तत्सात् य एतां मछालच्च्यां याजुषीं वेद मछ्तों श्रियंऽश्रुते ।

एक, ख, ग, घःकाठकर्णी ।

४ उपनिषद् २ खण्डः

एवं तावन्नृसिंहब्रह्मविद्या-थिरोडनुप्राप्तिर्यों साविच्चाभिषेचनो विद्यामविभाय प्रथेदानों तदुपकारिदयों धिखाज्ञ्वारां सामाख्य-महावख्यो-विद्यामाच, मो भूलेख्यौप्तिति । प्रश्नविद्यापुरःसरा क्ताः प्रश्नायो भूरित्याद्या व्याख्यातयः । 'भूः' भूसत्ताया- मिति सत्तायामपञ्च वर्तते । मत एवं कामयामभिः स ऋषि व्याखृतो- व्यांच्छायैः प्रपञ्चसारेः । "भूः पदाद्या व्याख्यातयो भूः शब्दः सति वत्तंते । तत् पदं सदिति प्रोक्तं सम्भावलवाच भूवतः । भूतत्वाच कारयाल्वाच भुवः शब्दस्य सङ्क्तितः । सर्वस्य स्वोकारणात् स्वामतया क्षारितारतम् । महत्त्वाच महस्वाच महः शब्दः समीरितः" इति । ततस्य यथासङ्कं भूलङ्कौरिति सम्भाव-श्रापणो व्यापिको गतिभूलङ्घौरियुच्यते । कारणातरुपस्य ब्रह्मणः प्रातिभूवलङ्घो- रिति । सर्वञ्च स्वामतयावस्थितस्य ब्रह्मणः प्राप्तिः स्वः कालकर्मी(१) इत्युच्यते । महतः प्रकाशकस्य ब्रह्मणः प्राप्तिर्मेहेहावलङ्घौरिति । सैकेका गतिस्थादृक्-गिखास्यं तेजोमयं शुषुप्नास्ततयं सोमरूपेभोपाश्रिलावृत् ततस्य पदेष्टे । ये श्रविभाना प्रभवाति तैरापौति सोमस्वात् साङ्क्रितोयं पादं जानौयादिति श्रुते । सोमशब्दः षषुप्नः सूर्येरश्मिशब्द्रमा इति श्रुते । 'नः' प्रज्ञानं प्रति 'प्रचोदयादिति', बुद्ध प्रेरखे, प्रेरयेत् । तदृश्रमेवका विप्रहवतो प्रजिरप्चतद्वावप्याय प्रेरयतु । 'प्रभिषेकौषां प्रजौनां शिखाधि- छात्रोः प्रज्ञाः प्रति श्रानर्चा गायचा यशुर्मेहालख्या प्रार्थना- कुपं वचगंन् । तस्मात्तदृशंमहत्त्वावस्थितरुपमुपाशिलाति । अथवा, सैकेका मक्तिस्थादृकं नो प्रचोदयादिति न प्रेरयतु, प्रस-

(१) च, भुवः कालकर्मी ।

५४

विवादमेवाद्रिं कुर्यात् । इत्येषा वै 'महालक्ष्मींर्यजुगायती' 'महतौनां लक्ष्मींदौतां प्रतिपादयितुं तत् महालक्ष्मी: । सावित्र्यम्नि ग्रात च यजुरिति वदन् सामाख्यवेदिप गौतिरहितमझर्हरिमिति दर्शयति । प्रथवान्तर्भोवायाचराणि गण्यते, चतुर्विंशद्वराहा भवतीति । चतुर्विंशतिदिति च्छान्दसं । गायत्री वा 'इदं' हतौयमद्रिं 'सव्वे' सतत्नं 'यदिदं किं च' यक्मादेव तम्मादुव: 'एतां' त्रिखां पारमेश्वरीं 'महालक्ष्मीं याशुषीं' प्रायुक्तां संविय्रहप्रत्युपास्तां 'वीर' उपासते । तस्य फलं निर्दिशति, 'महतां स्वियंसृष्टिं' इति । महतां स्त्रियं प्राप्नोतीत्यर्थ: । तत्स्वस्तदंगाय सुगण्णा: पक्नायो विग्रहवल्योडभिषेचन-यक्नोनामुपकाराय अक्नतमयीं त्रिखामष्टत-स्वाव्याय तहस्नाय चोपासते इति तन्मार्थ: ।

ॐं नृसिंहाय विद्महे वज्रनखाय धीमहि तन्नः सिंद्रः प्रचोदयात् । इत्येषा ह वै नृसिंहगायत्री देवानां वेदानां निदानं भवति, य एवं वेद स निदानवान् भवति ॥ द्वितीय: खण्ड:॥२॥

एवं तावन्नृसिंह-ब्रह्माविद्योपकारिषीं सामाख्य-हतोयाईविद्यामभिधाय ऋग्वेदानों सामाख्य-चतुर्योऽक्विद्यां नृसिंहगायत्री-माह । ॐं प्रणवो व्याख्यात: । 'तत्' सद्मं 'कवचाख्यं' पारमेश्वयं 'धोमहि' ध्यायेमाह । किमर्थम् । वज्रनखाय नृसिंहाय, तादर्थे 'वज्रनखाय' यत:; तदेवाईं 'न:' अस्मान् प्रति सिंद्र: प्रचोदयात् इत्युक्कार्थम । नरसिंहं

विज्ञाय सिंह इति वदन्तस्मां विज्ञायां सिंहाकारस्य प्राधान्यं दृश्यंयति । इति प्रशस्तो मन्त्रसमाम्नि वोत्यति । एषा वै नृसिंहशायिनोऽत्रि-कवच-प्रतिपादिकैलोक्त । गायत्र्यैः प्रणवान्तर्भावो दृश्यंयति । कवचाश्रित-तदाश्रित-हृदयान्तर्गतानों वेदानां देवानां यथायोग्यतया 'निदानं' मूलकारणं भवति । उपासकस्य फलं निर्दिंशति, य एवं वेद स निदानवान् भवतोति मूलकारणं भवतोति । तत्स्वायमर्थः । परमेश्वरं कवचाश्रयमप्तं हृद्सम्बन्धि-सर्व्वेद-देव-निदानलेनोपास्यम् । तत्प्रतिपादकलोक्तं हृद्सम्बन्धि-सर्व्वेद-देव-निदानं गायनुरूप्यत इति तत्सार्थः ॥ २ ॥

देवा च वै प्रजापतिमब्रुवन्, ऋथ कैवल्यदेवः सुतः प्रीतो भवति, आत्मानं दर्शंयति, तन्नो बूचि भगव इति, स होवाच प्रजापतिः ।

श्रों यो वै नृसिंचो देवो भगवान् यश्व ब्रह्मा तस्मै वै नमोनमः । श्रों यो वै नृसिंचो देवो भगवान् यश्व विष्णुस्तस्मै वै नमोनमः । श्रों यो वै नृसिंचो देवोभगवान् यश्व महेश्वरस्तस्मै वै नमोनमः । श्रों यो वै नृसिंचो देवो भगवान् यश्व पुरुषस्तस्मै वै नमोनमः । श्रों यो वै नृसिंचो देवो भगवान् यश्वरुद्रस्तस्मै वै नमोनमः । श्रों यो वै नृसिंचो देवो भगवान् या सरस्वती तस्मै वै नमोनमः ।

नृसिंहपूर्वतापन्याम्

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् या श्रीस्तसै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् या गौरी तस्सै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् या प्रज्ञातसै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् या विद्या तस्सै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यश्वोदाररक्तस्सै वै नमोनमः।*

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् ये वेदाः साध्नाः सग्भाखासतस्सै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् ये पञ्चाग्नयतस्सै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् याः सप्न व्याकृतयस्तस्सै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् ये चाष्टौ लोकपालासतस्सै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् ये चाष्टौ वसक्तस्सै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् ये च रुद्रास्तस्सै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् ये चादित्यास्तस्सै वै नमोनमः।

• एतत्पठन्तं च, म, चिकित्पुंखकदये ओं घो वे नृसिंहो देवो भगवान् चाष्ट-चोदरं भावाक्षरै वै नमोनमः इत्यतिरिक्तः पाठः।

8 उपनिषदि ३ लख्ख:

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् ये चाष्टौ ग्रहा द्वादश चै वै नमोनमः।*

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यानि पञ्च महाभूतानि तस्मै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यच्च त्रैलोक्यं तस्मै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यश्श्र कालस्तस्मै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यश्श्र मनुष्यास्तस्मै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यश्श्र शकुन्तस्तस्मै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यश्श्र यमस्तस्मै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यश्शान्तकस्तस्मै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यश्श्र प्राणस्तस्मै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यश्श्र सूर्यस्तस्मै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यश्श्र सोमस्तस्मै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यश्श्र जीवस्तस्मै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यश्श्र विराट् तस्मै वै नमोनमः।

ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यच्च सर्वं तस्मै वै नमोनमः।

इति तान् प्रजापतिरब्रवोदीतेर्दैर्चिंघनम्लैनित्यं देवं

• इतत्परं ग, चिकिँत्सुपुस्तके ओं यो वै नृसिंहो देवो भगवान् ये चाष्टौ प्रतिप्र-

दशक्चै वै नमोनमः ॥ इत्यषिकः पाठः ॥

सृवर्घं, ततो देवः प्रीयो भवति, स्वात्मानं दर्शयति; तस्मादूयं एतैर्मनौर्नित्यं देवं स्तौति स देवं पश्यति, सोऽमृतत्वच्च गच्छति सोऽमृतत्वच्च गच्छति, य एवं वेदेति मच्चोपनिषत् ॥

द्वितीय: खण्ड: ॥ ३ ॥

इत्यथर्ववेदे नृसिंहपुरान्तापनोये मच्चोपनिषच्चतुर्थी समाप्ता ॥

एवं तामनुसिंह-ब्रह्माविद्योपकारिष्णीं सामादि-चतुर्याद्विविधां तमिंचिद्वादशरत्नासनिभाय ऋषिभिर्दान्तीं पद्माद्यविद्यास्तदुपकारिष्णोमध्यतुष्ठय-व्यापिनीं महाचक्राध्यानमिभातं तत्संस्के दान्तिंश्रुतपदेऽथासक्तं कतप्रश्नव-सम्पुट-नयस्त-मूलमन्त्रचरे एकैकस्मिन् तत्कहेवता-नृसिंह-व्यूहं स्तुतिमन्नवर्ण-सामर्थ्यलभ्यत्व प्रदर्शयितुं तान् मन्त्रान् प्रश्नोत्तररूपाश्रयिकया रमते ।

देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्इत्यादि स होवाच प्रजापतिरित्यन्तं स्पष्टार्थम् । उक्तं हि सर्वे मन्त्राः प्रश्नादिद्वादशयेन प्रश्नं मूलमन्त्राच्चरं पुनः प्रश्नं सर्वेषु मन्त्रेषु दर्गेर्यन्ति । स चतु कुनचित्तस्मा इत्यादि कश्चन कवचन-सामर्थ्यादेक एव व्यूहः प्रतीयते ।

स च द्विविधः । क्वचिदसाधारण्यायुधैस्तत्तदिवतागम्यः प्रतीयते, क्वचिच्च विधरूपस्तैनैव न्यायेन । उभयोपि नृसिंहाकारो योगाक्तोड्डीधनुर्हस्ताभ्यां वरदाभयहस्त उपरितनाभ्या तत्कहेवतायुधधारी क्वचिच्चक्र-गदाधारी चैतत् सर्वं सष्टं करिष्यामः ।

यथा अत्रैव नृसिंहाकारा व्यूहा ब्रह्म-विष्णु-महे-करिष्यामः ।

४ उपनिषद् ३ खण्डः

धरारक्षकः शुच्-शुक-शाख-चक्र-पिनाक-चिङ्गूलैरायुद्धैरगंस्यते। नृसिंहात्मकः पुरुषव्यूहो दिवुजः। दशहरस्य ऋषभुलयो दशपादा यावानेष पुरुष इति सुते। ऋत जज्ञं नृसिंह-व्यूहास्तुभूञ्जा नृसिंहात्मकाच्च, ईश्वर-व्यूह ईश्वरायुधगम्यः, पूवेंषां पञ्चानां यथासङ्घं पद्घ यतिव्यूहा। सरखतो-श्री-गौरी-प्रकृति-विद्याभिका स्वियः खायुधैरगंस्या। एवं मूलमन्त्राचरेपु दशसु ऐशानीन् दिशमारभ्य प्रश्न-सम्पुटितेषु सर्वाभरणायुत्ता खेतरुपा उपास्या। एवं वक्ष्यमाणाः सर्वे व्यूहा यथासङ्घं मूलमन्त्राचरेषूपास्या। प्रश्नवत्यूह एकैन प्रश्नवाचरेषु वचसि चिळ्कितः प्रश्नवचतुष्टय-मातृोपास-देवविद्याच्च सशाखवेद-विग्रहः पञ्चाग्नि-विग्रहः सप्तव्याहृति-विग्रहः अष्टलोकपालविग्रहः वसु-रुद्रादि-त्याष्ट्रग्रह-पञ्चमहाभूत-विग्रहा एकैकस्मिन्नृसिंहव्यूहे यथासङ्घमन्तर्भूता उपास्या। इति दशव्यूहा विश्वरूपा उपास्या। काल-मनु-मृत्यु-यमान्तक-प्राण- सूर्ये-सोम-विराट्-पुरुष-जीव-रूप-चेतनाचेतन-सर्वोभवा इत्येत व्यूहाः विश्वरूपासत्तद्-साधारणा-रुपा गम्या। एवमेकैक उपास्यः तेन तेन च मन्त्रेशो-पास्य स्तुत्यः।

ततो देवः 'स्वामानं' स्वकीयं रूपं विश्वरूपमविश्वरूपच्च यथायोग्यं दर्शयति। यस्मादेवं तस्मात् 'यः' उपासकः 'एतैः' मन्त्रैः 'नित्यं' नियमेन स्तोति स 'देवं' विश्वरूपमविश्वरूपपश्यति साक्षात् करोति। सोऽस्मतत्त्वमित्यादि महोपनिषदन्तं स्पष्ठार्थम्। तद्वामितत्वेन गच्छताति फलस्य हिरण्यगर्भ-स्तुतिमाचादेव परमफलावासिं मन्त्राणाच्च सामर्थ्यं दर्शयति। महोपनिषच्छब्दः प्रश्नवबाहुल्यमिति सर्वे निर्मेलम्॥ ३ ॥

इति श्रीगोविन्द-भगवत्पूज्यपादग्रिष्णस्य परमहंस-परिव्राजकाचार्यस्य श्रीशङ्कर-भगवतः कृतावार्षेय-तापनीयोपनिषद्भाष्ये चतुर्थोपनिषत् समाप्ता ॥४॥

श्रों देवा वै प्रजापतिमब्रुवन्, मद्धाचक्रं नाम चक्रं नो बूषि भग इति सार्वकामिकं मोददारं यदृयोगिन उपदिशन्ति। स हदेवाच प्रजापति;; षडरं(1) वा एतत् सुदर्शनं मद्धाचक्नं; तस्मात् षडरं भवति, षट्पचं भवति, षडूवा ऋतव ऋतुभिः सम्भितं भवति, मध्ये नाभिर्भवति, नाम्यां वा एते ऋरा: प्रतिष्ठिता भवन्ति, मायया वा एतत् सर्वं वेष्टितं भवति, नात्मानं माया स्पृशति; तस्मान्मायया वेष्टितं भवति।

एवं तावच्चतुथ्योपनिषदन्ते सुत्युपनिषदां महाचकृषे-हृदय-ग्रतपञ्चेषु यथासङ्ख्यं द्वादशसुचिह्नान् सुत्योपास्यानभिधाय ऋषे-दानिंमहाचक्र-विद्यामभिधातुं महाचक्रस्य रूपं निरूपयितुं प्रभ्रो-त्तरहुपाख्यायिकया पञ्चोपनिषदारभ्यते ! देवा ह वै प्रजापति-मानुवद्रिति। नन्वयं तर्हि सुत्युपनिषदिविद्यायो महाचक्रविद्यया प्राक् भवितव्यम्। अन्नोचते। सत्यं, यदोयं प्राक्त्यात् पुरषार्थंर्थं पश्चमाझ्न्योसाथ्च्चौ कृत्स्नैव प्रतायते न तु हृदयादिरूहोपासन-मानं पुरषार्थंर्थेम् इतरत् सुदर्शनादि महाचकं सद्वाचिछग्रहाहकं पश्चमाझ्झमित्येवं विभाग: प्रतौयेत। ऋतसृचिद्भागन्नुपनार्थे न

प्रथमानिर्बाद १ खण्डः

प्रागभिहितेति । नन्ववमपि तदादिन्यायेन महाचक्र-विद्यापुरषार्थं सतदेवैकस्मान गृह्णीयात् । तत्र । तदादिन्यायवैषम्यात् । नहि महाविद्यास्वरूपनिरूपणद्वारेणैव तन्नाम, श्रापि तु नामविद्यादिव्यातः प्रागभिधानस्या इति । 'देवा:' प्राक् श्रुतिस्वरूपनात्यन्तहर्षिता: प्रजापतिमभुवनं 'महाचक्रं नाम' तनामधेययुक्तचक्रम् । यथा, एतनामधेययुक्तमेव चकं वर्त्तुलमुत्तराधरभावेन स्थितं यच्चतुष्याज्ज-व्यापकं सकलाख्यं श्रृणुं 'न:' ऋक्सामभ्यां बूषि 'भगव' भगवति सकलोभयलात् सार्वकामिकम् । अथवा, सर्वेषां देवानां ब्रह्मादीनां यूहा: स्वाततयैव स्वभवनतयैव कामिता यक्षिसिंहक्रेनाभिवर्यात् । यक्षिसिंहक्रे नामभिर्यावयूह्हेन तत् सार्वकामिकं, ऋत एव 'मोचदार' प्रषवबर्हुलत्वात् मूलमन्नादरसङ्ग्रात: प्रषवसम्मुटोकरषात् प्रषवादरसङ्गा दिगुपया चतु:षष्टि: । ग्रस्याच्च विद्याया मोच: प्रषवहारक एव, रेभान्तो देव: परं ब्रह्माततं लक्ष्य इति श्रुते: । तत्सायर्थ: । मोचस्य प्रषवार्थं हारं यक्षिस्नि तत् तथोक्तं 'यत्' चकं योगिन उपदिश्यन्ति उपासकेभ्य: । स होवाच प्रजापतिरित्युक्त्यार्थम् । षडरं (१) वा एतत् सुदर्शनं महाचक्रं महाचक्रसैव नामान्तरम्, सुदर्शननम्नयोगात् सुदर्शनम् । यथा, सृष्टु धर्मनं विधते यक्षिस्नि तत् तथोक्तम् । षडरं वा एतत् प्रवाधोभाभी नालरुपोढर-शब्दवाच्य:, षट् ऋतूगा विद्याल्ले यक्षिस्नि तत्षडरं, यक्षादेवं तस्मात् षडरं भवति षट्पतं भवति,

(१) क, ख, षड्चरं ।

४२

श्रारादुपरिभागःकोष्णचययुक्तः पताक्षातिः पतं, षट् पताक्षि विद्नान्ते यम्मिन् तत् तथोत्माम, एतदेव स्तोति, षड़्वा ऋतवः ऋतुभिः सम्मितं भवति एतद्विधत्वादिति। षट्सु ऋतुषु ऋतुभुज्योत्पत्तिस्थानि भवन्ति । श्राराषां प्रतिष्ठार्थं खानमात्र, 'मध्ये' चक्रस्य मध्ये 'नाभिः' वत्सुलाकार भवति। नाभ्यां वा एते श्रारा: प्रतिष्ठिता: प्रागुक्ता श्रारास्तादिन्यायेन पताक्षि च । 'मायया' प्रागुक्तेन मूलमन्नघटकचक्रेण षड़रं षट्पत्रं सर्वे वेष्टितं भवति । यस्मात् 'नामानं' चक्रस्य स्वरूपमरपत्नात्कं माया सृजति तस्मान्मायया वद्धिवेष्टित भवति । यथा, प्रत्येकौचनन्यमेव केवलं श्रेष्ठं चक्रबुद्धिपास्यं यस्मादात्मनि (१) प्रत्येकं चैतन्यं न माया सृजति मायाविनमिव तस्मान्मायया वद्धिवेष्टितं भवति ।

अ्रथाष्टारमष्टपत्रं चक्रं भवति, अ्रष्टाच्चदरा वै गायत्री, गायत्र्या सम्मितं भवति ; तस्मान्मायया वद्धिवेष्टितं भवति, तेन चैतन्नैतन्न वा मायया सम्पच्यते। अ्रथ द्वादशारं द्वादशपत्रं चक्रं भवति, द्वादशारदरा वै जगती, जगत्या सम्मितं भवति, वच्चिमायया वेष्टितं भवति। अ्रथ षोडशारं षोडशपत्रं चक्रं भवति, षोडशाकलो वै पुरुषः, पुरुष एवेदं सर्वे पुरुषेष्टा सम्मितं भवति, वचिमायया वेष्टितं भवति । अ्रथ द्वात्रिंशदरं द्वात्रिंशत् पत्रं चक्रं भवति, द्वाचिंशददररा वा अ्रनुष्टुप्, (१)क, यस्मादात्मानं ।

५ उपनिषद १ खण्ड: १

अनुष्टुभा सम्मितं भवति, वाङ्मयैया वेष्टितं भवति । षडैर्वा एतत् सुन्दर्शनं भवति, वेदा वा एते षड्ररा:, पञ्चैर्वा एतत् सर्वतः परिक्रामति, वृन्दावसि वै पञ्चाङ्गि ॥ १ ॥

अष्टारम् अष्टपत्तं चक्रं, द्वादशारं द्वादशपत्तं चक्रं, षोडशारं षोडशपत्तं चक्रं, द्वात्रिंशदरं द्वात्रिंशत्पत्तं चक्रं चतुर्दशयुजं षट्-षट्पत्त-चक्रे ष व्याख्यातम् । तत्रायं चक्रे षड्ररा: पञ्चाङ्गि च ऋतु-ब्रह्मोपास्यानि । हृतीय-टतीय-पश्चमेर्ष्वरा वेदबुद्धोपास्या:, पञ्चाङ्गि गायत्री-जगत्यनुष्टुप्-छन्दो-बुद्धा यथायथमुपास्यानि, वेदा वा एते षड्रराश्चतुर्थवेदाङ्गसि वै पञ्चाङ्गीतार्थवादात् । चतुर्थे चक्रे षोडशारा: षोडशपत्ताश्च षोडशकलाबुद्धोपास्यानि । चतुं वा चेतं वा मायैषां सम्पद्यते । पुरुष एवेदं पुरुषेष सम्पितं भव-

तौति प्रत्यृचैतन्यं शुद्धं मायया असंसृष्टं वहिःप्रस्दात् तादृशं चक्रं स्वास्मन् प्रकटयप्र तदुपास्यामित्यर्थः । तथाच ऋक्-पत्-यब्दा-हचिःप्रस्दात् सविन्दुकेऽपि शत्चचरेप यद्वेष्टनं तद्यथासङ्गं पूर्व-पूर्व-चक्रार-पत्तासंसृष्टमुत्तरोत्तर-चक्राश्चामश्यलैन नाभिरूपमिति । एवं सुन्दर्शन-चक्रार-पत्तासंसृष्टं यद्वेष्टनं मायदा तदुपरि-तनाष्टाचर-नारायण-चक्राराश्यलैन नाभिरूपमुपम् । एवमष्टा-चरवेष्टनं द्वादशारकस्य नाभिरूपम्, द्वादशारवेष्टनं सविन्दुकं षोडश-षट्-चक्रारस्य नाभिरूपम्, सविन्दुकोऽथैकादश-षट्-चक्रार-

चरवेष्टनं द्वात्रिंशदचस्य नाभि:, ततो द्वात्रिंशदचवेष्टनमसंसृष्टं नाभिरूपमिल्येवं सुन्दर्शन-नारायण-वासुदेव-षोडशार-द्वात्रिंशदर-

58

चक्राणां यथासङ्ख्यं पश्च नाभयः, नाभौ नामैवापेच्चया वेष्टनरूपता इत्याख्या नाभिरियाचररचिता। उपरितना नाभयोन्यस्य वेष्टनं मायाचररचिता तन्नृथः। तन्न तत् प्रयोज्यत् पूर्वंपूर्वचक्रासंसर्गात् पश्चान्नाभिकानि पश्च चक्राणि पृथक् पृथक् प्रयोज्यानि कम्मान्न परिगणयन्ते, तथाचैकचक्रलेडपि प्राराविनाभूतनाभिकलपनायां वेष्टनव्यातिरिक्तपश्चानाभिकलपनाः कम्मान्न भवन्ति। श्रूयते। महाचक्रं नाम चक्रं नो बृहोत्युपक्रम्य तथा एतममहाचक्रमित्युपसंहारात् महाचक्रकेताविगमाच्चतुर्थ्यं तदन्तर्गतनाभिविग्रहसाम्येन, तन्न तत् प्राथमब्दप्रयोगस्तु तत्तच्चक्रोदारे माझालिकप्रदर्शनार्थः। तथा वेष्टनानां नाभित्वकलपनायां प्रतिबन्धभावाद्योग्यलाच्च कलपनालाच्चवाच न पृथक् नाभिकलपनेऽति। अत्र च कचिदहि-ग्राह्दपूर्वको मायाग्राह्दः पठते, कचिदिपरतः। तदायमभिप्रायः। यत् मायाग्राह्दहिःशब्दः पूर्वं तत् मायाविग्रेष्यं, वहिभूतया मायया बहिर्मावया। यत्न च मायाग्राह्दात् परो वेष्टन-शब्दात् पूर्वो वहिःशब्दः तन्नाविग्रिष्टया मायया तत् वहिःशब्दो न मायाविग्रेष्यं किन्तु वेष्टन-विम्रेष्यम्। माया हि द्विविधा, नारसिंह-मूलमन्नगता सर्विन्दुकाररूपा निष्पपदात्तमाया-ग्राह्दात् प्रयोजते। अन्यया तु रेफ-हकाराभ्यां मिलित-सविन्दुक-काररूपा सोपपदात्तमायाग्राह्दात् प्रयोजते। ततस्य मूलमन्नादहि-भूतमायया श्रीमिल्येवं रुपया वेष्टितं भवतीति तत्त्वार्थः। ततः सुदर्शनचक्रे मूलमन्नगत मायया वेष्टनं शोडशग्रचक्रे ड्येवमेव वहिःग्राह्दस्य वेष्टनात् पूर्वमुपादानात्।

पृ उपनिर्यास २ खण्डः

शब्दो मध्यवेष्टनव्याचचर्यर्थः । नारायण-वासुदेव-नारसिंह-चक्रेष्टा व्याख्यात-वचिर्याय वेष्टनमिति वेष्टन-चक्रेष्टार-विवेकः १९ ॥

तदेव चकं सुदर्शनं मच्चाक्रं, तस्य मध्ये नाभ्यां तारकं भवति । यद्वारं नारसिंहमेकाचरं तद्वति, षट्तु पत्तेषु षड्दरं सुदर्शनं भवति, ऋष्टत्वु पत्त्रे षट्त्याचरं नारायणं भवति, द्वादशत्वु पत्त्रे द्वादशार्चं वासुदेव भवति, षोडशत्वु पत्त्रे षोडशार्चा: सर्विन्दुकाः षोडश कला भवन्ति, द्वात्रिंशत्व पत्त्रे द्वात्रिंशददचारं मन्त्रराजं नारसिंहमनुष्टुभं भवति, तदा एतन्मच्चाक्रं सार्वकामिकं मोचद्वारमुत्तमयं यजुर्मयं साममयं ब्रह्ममयमसृक्मयं भवति, तस्य पुरस्तादसव श्रासते, रुद्रा दक्षिणातः, आदित्या: पश्वात् विश्वे देवाः उत्तरतः; ब्रह्म-विष्णु-महेश्वराः नाभ्याम् ।

एवं महाचक्रस्य संविष्टनमुदारस्वाभिधाय ऋथेदानौसृृतचक्र यथाविडितान् मक्चान् गृसिं तमाभ्यामचकन्यााममाह । तदेव चकं सुदर्शनं मच्चाक्रमिति । तच्चब्देन धात्विंगदर-दानिंगत-पत्रं चक्रम् । एवंशब्देन तदेवावष्टल्य 'तदेव चकं' तदादिन्यायेन

५६

नृसिंहपूर्वतापन्याम्

सुदर्शनादिषट्चक्रेरुढं चक्रचतुष्टयमपि महाचक्रात्मकमिति दर्शयति। महाचक्रमिति। सामानाधिकरण्याच्च। 'तस्य मध्ये' महाचक्रस्य मध्ये मध्यवर्तिनाभ्यां वेष्टनरूपा हि नाभयो मध्याः, ता व्यावर्तयितुं मध्ये नाभ्यामिलयुक्कम्। 'तारकं भवति' संसारतारकलात् तारकं प्रश्नवाच्चरं भवति। यदच्चरं नारसिंहमेकाच्चरं तद्वतौति। ऋच्चरं जगद्वितं वा एतद्रूपमच्चरमिति नृसिंहपदव्याख्यानावसरे व्याख्यातं तदच्चर-शब्दात् प्रत्यभिज्ञायते। तथा नारसिंहमिति तद्वितात् सामप्रत्युपास्तं सर्वं प्रतीयते।

ततः सर्वप्रत्युपास्तं प्रतीतः एकमेवोपास्तं मूलनृसिंह-व्यूहाख्यं वच्तुं विशिनष्टि, एकाच्चरं तद्वतौति यदच्चरं नारसिंहमुपास्यमित्यनूद्य तदेकं भवतीच्चरच्चेति महाचक्रमध्ये नाभिवर्तिन्ल्केन चोरोदाविव-सम्भ्रमितयोपासनं विधौयते इत्यर्थः। अत्र केचित् नारसिंहमेकाच्चरमिति विशेषणोपादानादेकाचर-नृसिंह-मन्त्र-मिश्रितः प्रश्नो नाभ्यां न्यसेत् इत्याचचत, तदपि साम्प्रदायिकैरिति न विवादम्।

तस्मिन्नपि पचे नारसिंहर्मिति तद्वितादेकाच्चरो नृसिंह-मनः प्रश्नव-मिश्रितो ह्वाचिंशच्चनृसिंह-व्यूहं विहाय यावत्प्रकारैक-मूलनृसिंहगत-मुपास्तं प्रतीत एव। तत्स्वैतिह्याद्-मेकाच्चरो नृसिंह-मनः। यथोक्तोपास्त्याभिधायकल्वात् तस्य। केवलः प्रश्नवो वेति विकल्म एवाच्चर नृसिंह-

मन्त्रस्य प्रश्नवर्यां निवेश एवाति तत्सूचम्। श्रत अडू तत्स-मन्त्रन्यासी तत्सचक्रेषु पतत्प्रहणाम् शर-तदन्तराल-पचान्तराल-व्याहृत्यर्थं द्रष्टव्यम्। षट्पतेषु सुदर्शनं भवति। ऐशानं

प्र उपनिषद् २ खण्डः

प्र उपनिषद् २ खण्डः । पञ्चमारभ्य षड्‌धरः सुदर्शनमन्वोः वासनोय इत्यर्थः । एवसूत्रेषु पञ्चेषु योज्यम् । ऋष्टषु पञ्चषट्‌सचरं नारायणं भवतोति । प्रणवान्तभावेनाष्टाचरत इति केचित्, तं विहायेतिति केचित् । तद्धृद्ग्रषु पञ्चेषु हृदयाष्टाचरं वासुदेवं भवतोति । ऋष्वापि हृदयाष्टचरता पूर्ववत् । मोड‌ग्रस पञ्चेषु माठृकामन्वस्याच वश्रीमााठकाव्या: ‘सविन्दुकात्‌’ किन्तुसहिताः मोड‌ग्र भवन्ति । हानिंश्रदन्रं सामाभियक्त-मन्वराजं नारसिंहमाहुष्टुभं भवति ! मूलमन्वस्यैवैकमधरमेकैकस्मिन् पञ्च प्रणव-सम्पुटितं कार्यीम्, प्रत्यचरमुभयतः श्रोड‌्गिरो भक्तीतिसूतः । “तत्” प्रज्ञानामयं महाचक्रम् ‘उपासितं’ सामविद्विसाम् प्रतिष्ठे वस्तुनि वासकारित्वात्, तदक्षरं पञ्चात्मक्रम् । श्रत एवंाख्यमन्वं व्याचचक्षैरक्माभिकरं प्रपञ्चसारे । “प्रसुतसादिको धातू स्तः” चेपचलनाधिकौ । ताभ्या-निष्टमाचिष्य निष्पत्ते फट्-पदान्तिना” इति । सार्वकामिकं मोचहारम् इत्युक्तार्थम् । ऋग्मयं यजुर्मयें सामयं ब्रह्ममय-मुक्तमयं भवतोति पञ्च मयट्-प्रत्ययाः प्राचुर्यात् वृद्ध्या । ऋग्मयजुः-सामार्थवं-प्रचुरं ब्रह्ममयमिति ब्रह्मयष्टेनार्षवेदः, सोऽयं ब्रह्मविदः सोऽयं ब्रह्मणवेद इत्यसद्‌ब्राह्मणप्रश्राभिधानात् वेदप्रचुरता भराणां वैदिकबुधोपाखलात् । विस्तारार्थी वा मयट्, वैदविकार-मका मेरा इत्यर्थः । ‘अमृतमयं’ चोरप्रचुर-नाभिकं चोर-विकार-नाभिकं वेधि । तस्मैति तस्मादात् नाभिस्थी मूलनृसिंह-व्यूहू पराभविष्कते । तत्पूर्वविकारिणां देवानांच, पुरसात् ‘वसवः’ तत्परिचारका आासते, कद्रा दिक्षातार्ं, श्रादित्याः पञ्चासु, विश्वदेवा उच्चरतः, मध्या-विष्णु-महेश्वरा नाथ्यामिति ।

नृसिंहपूर्वतापनीयम्

सूर्याचन्द्रमसौ पार्श्वयोः; तदेतदचाभ्युक्ताम्। पञ्चो-

नृसिंहपूर्वतापनीयम्

पञ्चो-पञ्चे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः; यस्तन्न वेद किम्‍ऋचा करिष्यति, य इत्तद्विदुस्त इमे समासत इति; तदेतन्महाचक्रं बालो वा युवा वा वेद स मेधावी भवति, स गुरुभवति, स सर्वेषां मन्त्राणामुपदेष्टा भवति,

एवं दिग्‍नाभि-परिचारकागुणैः श्रयेदानां पार्श्वपरिचार-कानाम्, सूर्याचन्द्रमसौ 'पार्श्वयोः' कुचिप्रदेशयोरिति यावत्। 'तदेतत्' महाचक्रं ऋचोऽभयुतम्। 'यस्मिन्' महाचक्रे 'अपरे' प्रगूढं व्याप्ताविलस्य रूपम् ऋचः, रो मत्वर्थे, तस्मिन् व्यासिम्नात

नृसिंहपूर्वतापनीयम्

ऋनुष्ठुबा द्वोमन् कुर्यादनुष्ठुभार्चनम्; तदितद्रचोक्तं मृत्यु-वारकं गुल्मो नक्वं कापे बाजे वा शिखिन्यां वा कन्नियात्। स, सप्तद्धोपावली भूमिर्‌द्‌चिपायैः तावत् कष्पते, तस्मा-कृद्‌बया यां काचिद्‌द्‌ध्यात् सा दक्षिणा भवति॥२॥

'परमे' उत्तमकाष्ठे 'व्योमन्' योगवल्‍ सर्वव्यापकलेन सति 'ऋधि' इत्युपरिभावे, ऋच इति ऋग्‍ग्रहणस्योपलक्षणार्थम्। ऋचः 'निषेदु:' स्थिता: 'यस्मिन्' चक्रे सर्वे देवा ऋसिंहावतार-रूपेण स्थिताः। यदि वा, ऋच इति षष्ठी, ऋनुष्टुप्-सम्बन्धिन्यच्‍चरे व्यासिमति चक्रे सर्वे देवाः स्थिताः, न तु सुदर्शनमणिमादि-सम्बन्धिनि चक्र इत्यर्थः। 'य:' उपासकः 'तत्' महाचक्रं 'न वेद' नोपास्ते, किम्

'ऋचा' ऋग्वेदादिना। यदि वा, ऋचा अनुष्टुप्‌-छन्दस्क्या

५ उपनिषद २ खण्डः

ऋचेति । मनेनैतद्रीयते । महाचक्रोपासन-गर्भितमेवात्रुष्टुपासनं कुर्यात, न तद्रह्रितमिति । य इष्टाश्चिदृष्ट इमे समासत इत्युक्त्वाथम् । अत्रैतद् ऋचोऽर्थमाश्रितयति । तदेतन्महाचक्रं बालो वा युवा वा 'वेद' उपासते, 'तस्मै' फलं, स 'महान् भवति' मर्हतां प्रतिष्ठां जने प्राप्रोति । यदि वा, 'महान्' महाविष्णुरिति । 'स गुरु:' सर्वैर्देवैर्वदाराध्यः । स सर्वेषां मन्त्राणां 'उपदेश्टा' उपदेशको भवति । सामाभिव्यक्तानुष्टुभां होमं कुर्यादिति विद्यारण्योऽयं होमः, तस्मिन् द्रव्योपादानात् प्रतिदिनं हविष्यमन्नं भोज्यमाचरेत् । तथा सङ्कल्पोपादानात् सकृत् हृदयवारं वा । यदि वा मूलमन्त्रगत-द्रव्यदानां मूल-नृसिंहयूपे मातृचिङ्गलद्रूपे च व्याख्यातत्वादुभयोर्होमेन होमं कुर्यात । ततस्तु षोड़शाङ्गपूजायिन नेत्रसिंहाय नित्याय पिनाक-हस्तायोग्रायेदमिति हुत्वा ब्रह्मादिदेवताचिङ्गदायकाय नृसिंहायो-ग्रायेतिं जुहुयात्, अत्येवं प्रतिपदं मूलमन्त्राहुतिः । यथा, बहुष्टोमेऽपि चतुस्त्रिंशत् सहस्रन्त जुहुयात् प्रतिपदं ऋतियज्ञ त्यागः कार्यः । तथा सामाभिव्यक्तानुष्टुभार्च्चनं षोड़षोपचारादिना कुर्यादित्यपुष्कः । ऋत्नापि होममन्नवन्नान्न-वच्यनाहत्तौ द्रष्टव्ये । 'तदेतत्' महाचक्रं ऋचोऽन्तं कृत्युतारकं गुरुप्रसादकम्' कथे वाचो थिखायां वा बद्धोयात् । तस्मै 'गुरवे, यक्ष्मात् सप्तहौपवतो पिङ्गुष्णावत्तापि पथो दचिषार्थी तावत् कल्पते, तस्मात् 'अग्र्या' परया भक्त्या यां शास्त्रिद्रभिमन् यथाश्रु तनकुर्यां दद्यात्, सा दचिषा भवति । एवं प्रागुक्तां श्रुतित उपासनमेवगतं पश्चाज्ज्ञान्यासे उपसंहृत्यैकवाक्यतामतात् ।

१.९.९

नृसिंहपूर्वतापनीयाॅम्

चतुामहाचक्रे एवोपसंहृतम्, तस्मात् प्रत्याहरमुभयत: प्रोष्णाच्चो भवतौत्यच मूलमन्त्राचरराणा प्रथवे उपसंहृतवात् प्रथव-प्रधान-सेवेदं महाचक्रं, तस्मिन् ध्यायिबाडिस्यप्रवपात्। मायया व हि वेष्टनं भवति, बहिर्यया वेष्टितं भवतौत्यसदृचक्रवपात्। उप्तृपदं स्थास्थानावसरे प्रतिपदं यस्मात् समहिना सर्वान् लोकान् सर्वैर्न् देवान् सर्वोनाश्मन्: सर्वोभि भूतानोत्यसकृद्वहिमंग्रष्ट-वार्च्याया मायाया: सर्वलोक-सर्वदेवाम-भूमानां साधनलैन् सवप्रात् तदेष्टितमाधारलैन यथासकृं प्रथिम्यादिलीक-निगवेदादि-वेदा-भेदिदेव-भूतानाभिमुखे: साधनतस्माच्चात् महाचक्रान्त-यं त-वेष्टित-मायाधारमेवेदसुपासनम्। नतु मूलनसिंहगतं पच्वाख्र-न्यासार्थस्यान्तरझलाम्महाचक्रे एवेदसुपासनम्, तदपि सम्रद्रा-यागतसुपादेयमिल्युपासनाविकस्प:। तलापि बहत्तर-सम्रदा-यानुकूल्यागतल्वादृक्ष्येवोपासनसुपादेयमिति केचित्। तस्मिन् मते प्रथव-साविच-यजुर्लो चाॅ-नृसिंहगायन्याॅतिमन्नुजतुष्टयमझ-रासामिश्रिकं प्राथायोभयथा महाजक-पाक्षिकालेन शोष्मं, तथैवोपास्यं सझाचक्रमिति रहस्यं तल्स्थेति १२।

देवा च वै प्रजापतिमब्रुवन्, ऋष्षानुसुभस्य मन्त्रराजस्य नारसिंहसक्ख फळं नो ब्रूचि भग इति। स होवाच प्रजा-पतिर्य एतं मन्त्रराजं नारसिंहममुं नित्यमधीते सोडग्रिपूतो भवति, स वायुपूतो भवति, स आदित्यपूतो भवति, स सोमपूतो भवति, स सत्यपूतो भवति, स लोक-

५ उपनिषद् ३ खण्डः

पूतो भवति, स ब्रह्मपूतो भवति, स विष्णुपूतो भवति, स रुद्रपूतो भवति, स वेदपूतो भवति, स सर्वपूतो भवति, स सर्वपूतो भवति॥ ३ ॥

एवं ऋसिंहवद्‌नाविधया सकलमतानुसारिषां शास्त्रनामभिधायग्रन्थदानो‌ऽतद्‌वुष्चातुः कैमुत्यन्यायेन फलकथनाय प्रश्नोत्तररूपामुख्यायिकामवतारयति दिना। भण देवा ह वा ऋष्याद्यारभ्य तदेतनिष्ठामस् भवति तदेतनिष्ठो‌ऽस्मे‌ऽभवताम् इमा श्रेष्ठविद्यास्ते; प्रत्यक्षैक-समाप्तौ च हिरण्यासः। देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन् ग्रस् 'मन्त्रराजस्य' प्रायुक्तो‌ऽस्माभिषिष्टस् व फलं नो वूहि। स होवाच प्रजापतिरित्युकार्थम्। 'यः' हिविधोपासकः 'एतस्मिति' एतच्छब्दपरामृष्ट-प्रायुक्त-विध्यागर्भितं 'भन्वराजं' साम्राजं 'नारसिंहं' ऋसिंह-कार-ब्रह्मोपासना‌र्गर्भभू 'मानुष्टुभम्' भानुष्टुप्‌छन्दसक् नित्यमिति साकाद्‌ब्रह्म-प्रतिपादितो‌ऽपि नित्यमूत निरोधक्रमे‌ऽपि-प्रातःपाठक्वात् नित्यम् 'अधीते' उच्चारयति। यत् हि‌ऽ‌ऽधय‌ऽ‌ऽसामोक्षा-ऋषमाचादेश वच्‌चमाष-फलावासिः किं तद्धियानु‌ऽ‌ऽष्ठानादित्यभि-प्रायेष तत् तनाधीत इत्यवोचत्। अथवा 'निल्यमधीते' इति नियमेनाधीत इत्यवोचत्। अथवा नित्यम् 'अधि' इत्युपपिरिभावे 'अते' जानौते, सर्वे गतयर्था ज्ञानार्थाः, नित्यं सक्योपासेनादि-निवर्त्यो‌ऽस्तरकालं यो विध्यामेनामुतिष्ठतो‌ऽलयः। अथवा नित्य-मानुष्टुभमित्यन्वयादानुष्टुभस् सान्नो नित्यं दर्शयति, न लित-ऋस्य सामध्यस्थेति। अथवा, नित्यं सक्योपासनादि कर्माधि-

द्वाविंशपूर्वतापन्याम्

कुत्य इत इ जानौते। एतदुक्तं भवति। ततो नित्यसम्योपासनाम्निष्ठोवाव्यास देवता नारसिंह लौनाविग्रहा इत्युपास्ते पतद्विद्यागर्भितं द्वार्षि। श्रयवा ये उपासका: प्रागुक्त-विद्यानु-छान-प्रकारेणैव प्रसाध्य: स केवलं विश्वप्रतिपादकं यत्नं 'नित्यं' प्रतिदिनं स्वाध्यायधर्मेणैव 'ऋधौते' पठति जपति, सोऽपि वाञ्छमायं फलं प्राप्नोति। तस्य ततो जपासामध्यात् परमेश्वर: साकारप्रकृति निराकार-पर्यन्तमिहैव कधयति। तथा चान्ते सूत्रे तथा एतत् परमं धाम एतद्विद्या-गर्भित-मन्त्रराजाध्यायकस पाठक्रम उपासक-विष्णु-रुद्र-वेदैर्नृसिंहरूपै रुपासै: 'पूतो भवति' पवित्रो भवति । अन्थैष सर्वैनृसिंहरूपैरुपासै: पूतो भवति। हिरण्यासोड्याय-समासिं धोतयति ॥ ३ ॥ १ ॥

य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमनुष्टुभं नित्यमधीते स पाप्मानं तरति, स मत्यं तरति, स भूर्भुवत्यां तरति, स ब्रह्म-हत्यां तरति, स वोरहत्यां तरति, स सर्वहत्यां तरति, स संसारं तरति, स सर्वं तरति, स सर्वं तरति ॥ ४ ॥

एत: प्रसृतित नित्यतयैतदियानुष्ठाने तत्प्रतिपादक-ग्रन्य-जपे वा अनुष्ठानक्रमाैख फलानि काम्यानि तद्रहितानि वा काङ्क्षितुमर्ह । य उपासको नित्यलेन तदिदयानुष्ठानेन तज्जपेन वा पापदयं कामयते। य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमनुष्टुभं नित्य-

उपनिषदि ४, सदः

सधौते इत्युक्तार्थम्। तथा हि ततः प्रभृत्यनन्यादध्यायातत्प यच्चैतेन पुंलिङ्गेन प्राज्ञ-नृसिंह-विद्याया नित्यतयाङ्गुता तद्विप्रतिपादक-प्रन्थजुषा वाधीतता वा परामृश्यते, तथा तच्चैतेन स एव परामृश्यते। तथा तत् तन पुंलिङ्ग-तच्छब्दाभ्यासात् तस्मिन्नेव नित्यानुष्ठाने जपे वा यस्तं समस्तं वा यथायोग्यतया फलं गम्यते। स सत्यं पाप्मानं ब्रह्महत्यां भ्रूणहत्यां 'भ्रूणः' गर्भः, यथा, साङ्ख्यवेदार्थ-व्याख्याता दोचितो भ्रूणः, वीरहत्यां 'वीरः' पुत्रः सवनस्थः क्षत्रियो वा। अन्यत् पातकं सर्वं तरति। हिरण्यासौडध्याय-समाप्तिं वातर्याति ॥ ४ ॥ २ ॥

य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते सोऽग्निं स्तम्भयति, स वायूं स्तम्भयति, स आदित्यं स्तम्भयति, स सोमं स्तम्भयति, स उदकं स्तम्भयति, स सर्वान् देवान् स्तम्भयति, स सर्वान् ग्रहान् स्तम्भयति, स विर्षं स्तम्भयति, स विषं स्तम्भयति ॥ ५ ॥

य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्ठुभं नित्यमधीते सोऽग्निं वायुमादित्यं सोममुदकं सर्वान् देवान् सर्वान् ग्रहान् विषं स्तम्भयतोति स्तम्भनफल-निर्देशः। हिरण्यासौडध्याय-समाप्तिं ख्यातयति ॥ ५ ॥ ३ ॥

य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स भूलोकं जयति, स भुवर्लोकं जयति, स स्वर्लोकं जयति

स मङ्गलोकं जयति, स जनलोकं जयति, स तपोलोकं जयति, स सत्यलोकं जयति, स सर्वलोकं जयति, स सर्वलोकं जयति ॥ ६ ॥

य एतं मन्त्रराजमधीते स भूर्भुवः स्वर्मेच्ज्जनंतपः सत्यमम्यच सर्वीं पाताललोकां जयतीति फलनिर्देशः । हिरण्यासोऽस्याय- समासिं घोतयति ॥५॥४॥

य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्ठुभं नित्यमधीते स मन- ष्यानाकर्षयति, स देवानाकर्षयति, स नागानाकर्षयति, स यक्षानाकर्षयति, स यज्ञानाकर्षयति, स सर्वानाकर्षयति, स सर्वानाकर्षयति ॥ ७ ॥

य एतमधीते स मनुष्यान् देवान् नागान् प्रमान् यक्षान् बह्मविष्ठान् गन्धर्वानाकर्षयन्नौति फलनिर्देशः । हिरण्यासोऽस्याय- समासिं घोतयति ॥७।।

य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते सो- ऽग्निष्टोमेन यजते, स उक्थेन यजते, स षोडशिना यजते स वाजपेयेन यजते, सोऽतिरात्रेण यजते, सोऽस्नोर्यामेण यजते स सर्वैः क्रतुभिर्यजते, स सर्वैः क्रतुभिरिष्ट्वा ॥

य एतमधीते सोऽग्निष्टोमेनोक्थेन षोडशिना वाजपेयेन-

प्र उपनिषदं ९ खण्डः

तिरातेऽत्रामोऽथ्यामिपानगीष सर्वैः ऋतुभिर्य्यजते इतित फलनिर्देशः । हि रथ्यासोडध्यायसमाप्तिं चोतयति । न च वाग्यमन्यानर्थैकादित्यायेन कथम् फलनिर्देश इति, यतो मनोव्यापारैकसाध्यत्वादिह्यादियतुष्टानस्य, तस्य च कर्म्मानुष्ठानाद्यनन्तदुःसम्पादत्वादिव्यधिकाधिक्ये नान्यार्थकामिति सर्वे निर्म्मलम् ॥ ९ ॥ ६ ॥

य एतन् मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते स ऋचो-ऽधीते, स यजूंषधीते, स सामान्यधीते, सोऽथर्वाङ्गमधीते, सोऽङ्गिरसमधीते, स शाकला ऽधीते, स पुराणान्यधीते, स कल्पानधीते, स गाथा ऽधीते, स नाराशंसीरधीते, स प्रषवमधीते, यः प्रषवमधीते स सर्वमधीते स सर्वमधीते ॥ ९ ॥

य एतं मन्त्रराजमधीते स ऋचो यजूंषि सामान्यथर्वाङ्गमज्ज-रसम् । एतच्च ऽयोस्मृटङ्कारमेतदन्तराल-वक्तिलादेदेवयस्य । तथाच तस्मिन्नेव ब्राह्मणे प्रजापतिः प्रथममध्याय ऽऽसमजपत तत-ख्योः ततोडङ्गिरसमित्यनेकदभिहितल्वात् । श्रायांः पुराणानि कल्पान् गाथा नाराशंसीः प्रषवमधीते इति फलनिर्देशः । अथ च यः प्रषवमधीते स सर्वमधीते इति वचनं मूलमन्त्र-प्रणवयोः फलसाम्यादुभयोः साम्यं दर्शयति । ततस्तु जप समाधो वोभयो-विकल्पः । तथा च नित्याऽनुष्ठाने फलकामनायां प्रयोगविशेषः । तत्फलपद्योहारण्यं मूलमन्त्रजपान्ते कार्य्यमिति केचित् । अन्ये तु तदिनैव केवलं कामनैव कार्य्येति सम्प्रदायिकमेवान्वेष-हिरण्यासोडध्यायसमाप्तिं चोतयति ॥ ९ ॥ ७ ॥

नृसिंहपूर्वंतामनुग्राम्

अनुपनोतधतमेकमेकेनोपनीतेन तत्सममम्, उपुनोतधतमेकमेकेनोपनीलेन तत्समं, ऋषिस्थग्रतमेकमेकेन ऋचस्थेन तत्समं, ऋषिस्थग्रतमेकमेकेन वानप्रस्थेन तत्समं, वानप्रस्थग्रतमेकमेकेन यतिना तत्समं, यतीनान्तु ग्रतं पूर्णं रुद्रजापकेन तत्समं, रुद्रजापकग्रतमेकमेकेनार्य-शिरः-शिखाध्यायकेन तत्समस्म, आर्यर्वीशिरः-शिखाध्यायक-ग्रतं मन्त्रराजजापकेन तत्ससमन् । तथा एतत् परमं धाम मन्त्रराजाध्यायकस्य । यत्र सूक्ष्मी न तपति, यत्र वायुर् न वासि, यत्र न क्षत्रमासादनि, यत्र न नेष्टचाक्षि भान्ति, यत्र नाभिद्रिच्यति यच न मृत्युः प्रविशति, यच न कुःखे प्रभवति, सदाआनन्दं परमानन्दं शाश्वतं शान्तं सदाशिवं ऋद्ध्यादि-वन्दितं योगिधियं यत्र गत्वा न निवर्तन्ते योगिनः ।

एवं विध्यायुष्टाने श्राशुषक्किकं सर्वैफलसमभिषाय प्रथेदान्नं तद्वियानुष्टातुष्टातुष्टमुरध्येतुष्टोचातुर्षतरतम-भावेन सर्वोत्तमष्टष्ट फल-माग् । अनupनोतधतमेकमेकेनोपनीतेन तत्समम् । उपनोत-ग्रतम् उपकुव्वापकानां न नैष्ठिकाभिप्रायेष तस्य सर्वोत्तमष्टत्वात्, एकमेकेन ऋचस्थिन तत्समम् । ऋचस्थग्रतमेकमेकेन वानप्रस्थेन तत्समम् । वानप्रस्थग्रतमेकमेकेन यतिना तत्समम् । योग्य-मान्नम-खोकामाविष तरतमभावो नाम्नम-प्रयुक्तायुष्टानाभि-प्रायेष, तत्र यतोमान्च ग्रतं पूर्णं स्वोक्कतातममावाप्यां यक्षिन

प॰ उपनिषदि ९॰ सखः

कविभ्दितं क्षित-इन्द्रजापेन (१) तत्समम्। इन्द्रजापक्यत-नेकं यक्षिनं कविभिदान्त्रने क्षिताथर्व्वाधिरः-धिष्ण्याध्यायकैन जापकैन तत्समम्। ज्योतिरीदृशान्तरेऽपि ज्योतिरीदृक्स्वाध्यायकैन मन्त्रराज-जापकैन तत्सममित्युत्कर्ष-तरतमभावस्य मन्त्रराजजापके एत-दिद्यापतित विश्रान्तलादेतदिद्यावान् सर्वोत्कृष्ट इति गम्यते। यथानन्द-तरतमभावस्य ब्रणक्वपि विश्रान्तलाद्रह्मानन्द एवोत्कृष्टः। यथादेवं तस्मात् ‘वै’ प्रश्निदम् एतत् परमं ‘धाम’ स्थानम् एत-दिद्यागर्भित-मन्त्रपाजाध्याकासु जापकास्यानुष्ठातॄषु। ‘यत्’ छोभोत्कर्ष्यातने दृश्यते न तपति यत् न वामनुच्यते यत् न ज्येष्ठे न तद्रस्म-स्वपतित यत् न नक्षत्राणि भान्ति यत् नाम्निर्देइति यत् गत्वा न निवर्त्तन्ते योगिन इति सष्ठार्थम्।

तदैतर्ह्वाभ्युक्तम्। तर्हिष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः। दिवो चक्षुराततम्। तदिग्रासो विफन्यवो जाङ्वांसः समिम्बन्ति। विश्धोर्ध्वत परमं पदस्मिन् । तदैतेविश्वामख्य भवति, तदैतेविश्यकामख्य भवति। य एतद् वेदेति मध्वोपनिषत् ॥ १० ॥

अथर्व्ववेदे नृसिंच-पूर्व्तापनोये मध्वोपनिषत् पश्चमो समाप्ना ॥४॥

इत्याथर्व्वार्षिकस्य नृसिंच-पूर्व्तापनोयोपनिषत्समाप्ता ॥

नृसिंहपूर्वतापनी

'तदेतत्' स्थानम् ऋचाभ्युक्तम् । विष्णोरेतत् परमं पदमिति । यच्चक्षुर्देव चोरोदार्णवस्थानं परा ऋक्षते परमं यत् पदं प्रत्यभिज्ञातम् । 'दरय:' उपासकाः, उपासनाभेदेन तादात्म्योपासङ्गया चेत् सायुज्यं फलम्, ततस्तु विष्णुरेव परमं पदम् । उभयत्नापि विष्णोरिति षष्ठीनिर्देशः: शिलापुत्रकस्य शरीरोमितिवदद्रष्टव्यः । श्रथोपास्योपासकभावेन चेदवष्टातुर्द्धि ध्यानुष्टानं 'तत्' नृसिंहस्य विष्णोः'परमं पदं' परमं स्थानं महाचक्र-नामि-चोरोदर्णव-प्रभृति, तत्र स्थिता उपासका अनुष्ठातारो जिज्ञासोरोऽध्येतारो वा 'सदा' सर्वकालं प्रभवन्ति । कौटस्थ तदियते श्रान्तः, 'दिवौकः' चुलोके इव 'चक्षु:' (९) सूर्यमण्डलम् 'ग्राततम्' ग्रा समन्तात् तत् विस्तृतं वस्तुलं प्रकाशात्मकं सर्वप्रकाशाभिभवकारणम्, शतश्व सूर्ये-चन्द्र-नक्षत्राणां प्रकाशो ब्राद्ध्रैण प्रतिबिद्रस्थापककर्तृता च यत् सूर्यो न तपतीत्यादिना । एवं तद्ब्राह्मादिदैवात्मकं दुःखे प्रतिषिद्धं श्राध्यान्तदुःखप्राप्तौ तत् प्रतिषेधति, यत् न दुःखमिति । दुःखाभावमाचने प्राप्ते सुप्रसिद्धतया स्वादिति तद्ग्राह्यार्थं सदानन्दमिति । 'ब्राद्धादि-वन्दितमिति' तदादिन्यायेन नाभिस्थ-यत् गल्वेति तत्र गन्तव्यतामाह, तदिग्रास इति । 'तत्' हृदयं स्थानं 'विप्रास:' विप्राः ब्राह्माणा उपासकाः 'विपन्यव:' मेधाविनः समाधौ धारणात्मकियुक्ताः 'जाग्रवांस:' जागरितावस्थायात प्रविश्त्य (९) समिमिते समृद्धं कुर्वन्ति । तादात्म्यपच्चे तु मन्त्र-ब्रह्मयोरे॒यर्थास्वरूपं व्याख्येयम् । इति

पू उपनिषद्धि ९ ० खण्डः।

शब्दो मन्त्रसमासिं धोतयति । पदचतुष्टयाभ्यासः सर्वोपनिषत्समासिं धोतयतोति सर्वं निर्मेलम् ॥१०॥४॥५ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद-श्रीमच्छङ्करभगवत्परमहंस-परिव्राजकाचार्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः सतावार्यवंशतापनौयोपनिषद्राथ्ये पश्चादुपनिषद्राथ्यं समासम् । इदं पूर्वतापनौयोपनिषद्राथ्यम् ॥

ॐ नमो भगवते श्रीनृसिंहाय ।

त्रसिंहोत्तर-तापन्याम् ।

प्रथमोपनिषद्

प्रथमः खण्डः

प्रथमः खण्डः ।

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।

स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिरव्येश्चितं यदायुः ।

शक్తि न इन्द्रो वृत्रहा शक्तिं नः पूषा विश्ववेदाः ।

शक्ति न स्ताच्चीररिष्टनेमिः शक्तिं नो वृधस्पतिर्‌दधातु ॥

ॐ शान्तिः, ॐ शान्तिः, ॐ शान्तिः ॥

ॐ देवा च वै प्रजापतिमब्रुवन्, ॐ अरपोतीं॑समिम-

मात्मानमोद्धारं नो व्याचच्तु ति।

ॐ नमः श्रीनृसिंहाय ।

निरस्त-निखिलानर्थ-परमानन्द-रूपिणि ।

त्रसिंहाय नमस्कर्मः सर्वौत्त्तम-साधिष्ये ॥ १ ॥

यत्पादाब्ज-रजोलेखा-सम्पर्कीत सहसा सकृत् ।

सर्व-संसार-चक्रौघं तान नृतोऽस्मि गृहन सदा ॥ २ ॥

तापनीय-रहस्यार्थ-विहितिलैःघतो मया ।

क्रियते डिण्डिमाभिः तस्मात् चान्तव्यं चान्तसुतमैः ॥ ३ ॥

१ उपनिषदि १ सङ्कः।

अथ पूर्वस्मिन् पक्षे नृसिंहाकार-ब्रह्मविषया विद्या निष्पाधिका-परब्रह्मप्रतिपादिगता । तथाच्छुत्तं वार्तिककृद्भिः, “नृसिंह-ब्रह्माविषयेया व्याचक्षते मुनासिष्ये” इति । प्रश्नवस्य तनुष्टुभ्ब्रहेव तल्ल प्रवेशः। तथाचोक्तं सर्वे वेदाः प्रश्नवाधिकासं प्रश्नवं तत्सान्नोज्ज्जं वेद स कौन् लोकान् जयतीति । अथ तु पूर्वस्मादुपासनादिभिरोष्ठच्युदान्तःकरणस्य परब्रह्मविद्या-प्रवेशमार्ग्योप्यस्त नृसिंहाकारमेव ब्रह्म प्रश्नवप्रधानमादाय तदारेष तुज्यपर्यैवसायिनामुपासनां कर्तव्यत्वेन विधाय तदुपस्थानेनातिविद्युधान्तःकरणस्य साक्षात्तुरोयविद्यावि स्कारूपावस्थानफलमोच्यते ।

तदयुक्तं, “तुरौयावसिता विद्या साक्षाद्व प्रदर्श्यते” इति । तुरोयावसितोपासना साक्षात्तुरोयविद्या चात्र प्रदर्श्यंत इत्यर्थः । अनुष्टुप्-प्रवेशस्तु प्रश्नवाङ्लेनैवात्रानुष्टुभ्भाविष्य प्रश्नवेनैव तस्मिन्वस्थिते प्रोङ्कारे परे ब्रह्मणि पर्यवसितो भवेदित्यनुष्टुभ्रह्मप्रश्नवप्रधानत्वस्य च स्वप्रणादनुष्टुबर्थस्य प्रश्नवै प्रचेपदर्शन-नेतसरेति ।

अध्यायिका तु विद्या संप्रदाय-ग्रहणाविधि-प्रदर्शनार्था वा । ‘देवा:’ पूर्वोक्ता: साधनैरदीयमान्तःकरणा: प्रसिद्धा वा देवा:, ‘ह’ इत्यैतिह्यार्थे: वैशब्देनोक्साधन-विशेष-दीयमान्तःकरणेन देवान् प्रष्टव्यसामर्थ्यं मारयति । ‘प्रजापतिम्’ प्राप्यं प्रसिद्धं वा ‘मनुवन्’ उपगम्योक्तवत्नः । किमुत तद्वन्व ऋषोरषौयांसमिमममानमोङ्कारं नो व्याचक्षते । ‘ऋषो:'” दक्षादिव्यपदेशे: ‘ऋषोभ्यां’ मुखमात्रप्रसादनम् ‘इमम्’ अनन्तरातैलग्न्ये गुरुषा अनुष्टुभुपाधिकत्वेनोक्कम्, किम्? ‘प्रोङ्कारं वाचक्ष’ अनुष्टुभोऽपि कारणभूतो य प्रोङ्कार-

११२

स्तदूपं परमात्मानं 'न:' अनसाभ्यं 'व्याचक्षे' विशिष्टं कथय । स्वप्रश्न-कार्यिभूताद्यनुष्टुप् सूयते वैरिष्ये मन्त्रराजकल्पे, "चतुर्मुखामकात्ताराधृतुष्मादो महामनुः। वक्त्रेभ्या मम सञ्चातो मन्त्रविद्येश्वरेश्वरः" इति । हस्ते च घटे मदन्वयवदनुष्टुभि प्रथवस्यान्नयः, उकारादिहंकारान्ताः अनुष्टुप् प्रथवैकदेश एव पर्यवसिता हस्ते । उत्तद्व चैरिष्ये मन्त्रराजकल्पे । "प्रथवान्तर्गतोडयं हि मन्त्रः सर्वार्थसाधकः । उकारः आदिमे मन्त्रस्य इद्धारोद्न्यः प्रकौर्त्तितः। लुमे इड्घारे प्रथवी व्यज्यते वलयाचार" इति । श्रतः कार्यादौ द्वारस्यनुष्टुभोद्द्यप्यस्यैव सिद्धम् । एतदुक्तं भवति । ऋनुष्टुप्-प्राधान्येनोक्तमालमानं तत्कारण-प्रथवस्य प्राधान्येन प्रथवगुणभूततया अनुष्टुभन्न स्वौकल्य व्याचक्षेति । इति शब्दः प्रथवाक्यसमास्यर्थे ।

चग्रों तथेत्योमित्येतद्चरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानम् ।

देवैरैदेवं प्रार्थितं प्रजापतिः श्रोत्रियश्छन्दोगति प्रार्थितं त्वैति, यथाप्रार्थितमुपदिशामोत्यर्थः । तत् प्रथमं सङ्क्रहेतु अनुष्टुबालमानः प्रथवरूपतामाह श्रोमित्येतद्चरमिदं सर्वमिति । सङ्चेप-विस्तारराभ्यां हि प्रतिपाद्यमानं वस्तु मन्त्रप्रकाश्यापि बुध्यावारोहति । यदिदं मनुष्टुपात्रमित्युक्तं सर्वकायै-कारणात्मकं जगत् स एतं मन्त्रराजं नारसिंहमनुष्टुभम्पश्यत् तेनैव सर्वमिदमर्ज्जत्, यदिदं किञ्च, तम्मात् सर्वशेवानुष्टुभमित्याचक्षते इत्यादिभिरवोचै स्तदनुष्टुभसहोमित्येतद्चरम् । कुतः ? यतो वाङ्मनःपोड्यमोड्घारः, वच्च्यति हि वाग्वा ओड्घार इति । नन्वनुष्टुबोपि वाङ्मात्रुपत्व-

१ उपनिषदि १ खण्डः

मुक्तं पूर्वं वाचा मडुष्टुविति । षणुष्टुभामनाकाष्ठ प्रषावः ; मतः सारथ्याया षणुष्टुभः कथं प्रषवामकत्वं, विपरीतं किं न स्वादिति चेत्, न, षणुष्टुभि प्रषवान्वित्येऽनुप्रवेशनं प्रषवसामानाधिक्यप्रतिकार्यालोप्पादनेन परिहृतत्वात् प्रस्य वाचस वाङ्मात्रारम्भविश्वषष्टुभस्तथाविधात् प्रषवान्वित एव नास्तोति तथा षपि तद्वानकत्वं सिद्धम् । यदि च भेदोऽस्तौलुप्यते तथापि वाकिव्यपरोपयोधि प्रषवाषष्टुभोः प्रषवसैव कार्यत्वं दृष्टम् ।

तस्मादाकू सामान्प-रूपयोः अपि तयोः स्तथैव कार्यकारणभावो युक्तः इति । वाचामनूप्रवेशः प्रषवं षण्टुभन्तर्मूतवै । यथा श्रन्ये सर्वेऽपि वेदविवेषाः । उक्तञ्च, यथा, “अकारो वै सर्वा वाक् सैषा सर्ग-साभिव्यज्यमाना बहुधा नानारूपा भवतोति” ।

सर्व्वाणी पर्थानि सन्तृशान्येव मोद्गारेतेषा सर्व्वा वाक् सन्तृश्रेति” सर्व्ववागात्मकत्वात् प्रषवस्य । “सर्व्वामवाच्यं वस्तु प्रषवामकत्विति च” । पर्थविवेषाषाऽश्र तहाचक-नामविवेष-धारकं वाभ्मकरूपं सतः भेदोऽभवत् तेषां तद्वातिरेक-यानुपलभात् ।

उक्तञ्च ‘तदस्मै वाचातत्यै नामभिदोमभिः सर्व्वं सिजतम्, सर्व्वं श्रौदं नामनो तसै मदुपांशु स प्राणः; श्रथ यदुचैःसच्चरौरमिति । ब्रह्मैव वात पूर्व प्रषाम्यारमाणां भुवनानि विश्रा । यो वै तां वाचं वेद, यस्ता एष विकार इति’ वाचः कार्यत्वप्रवस्याश्च ।

‘वाचारम्भयं विकारो नामधेयमिति च’ विपारमस्य नामधेयमात्रं सत् । सास्नात् प्रषवस्येव सव्व-मकत्वं स्ततम्, श्रोगार एवं दं सर्व्वम्, एतदै सत्यकामं पर-स्वापरच्च ब्रह्म यदोम्कारः; यम्कनदसामर्षभो विश्वरूपः, श्रोमिति

११४

तौदं सर्व्वं, इत्यादिवाक्यै:। ननु वाक्यावतां विवादिला सर्व्व-शब्दानां सर्व्वात्मकं वतुं युक्तं, तथा सति कोऽयं विशेष: प्रश्ववस्य सर्व्वात्मके येन सर्व्वश्रुतिरेवादरो महान्तं दर्शयेत। “सर्व्ववेदा यत् पदमामनन्ति, एतदालम्बनं श्रेष्ठं, धनुर्ग्रहणहोत्ना, प्रश्वनो धनुस्त्वंस्त्वो मात्रा एतदै महोपनिषदं” इत्यादिप्रदेशेषु। अनुष्ठुबन्तर्भाव एवासौ विशेष इति चेत्, न, अनुष्टुभ्प्रकारादि-मकारान्तेषु मन्त्रेषु अनुष्ठुबन्तर्भावसत्त्वात्, अनोऽनैवाऽनुष्ठुबन्तर्भावकथनमपि प्रश्ववस्य न मन्त्रान्तरेऽ्ये विशेषं द्वोतयति। अथ: कोऽसो विशेष इति वक्तव्यम्। एष चेद्। श्रुतिगम्य एवासौ विशेष: श्रुतिगम्यो वा नामश्रुतिगम्य:। तथाचोक्तं सारसङ्ग्रहे प्रश्ववनिर्णये।

ऋग्वेद: स्यादकारादि उकारान्तं यजुरन्तम्। सामवेदे मकारान्त: सर्व्वग्राही तत: भ्रुवम्॥ वेदैकवेदिमेव स्थात् मुख्यो वेदास्तु तादृशा:। श्रह्योर्मध्यगा वर्षा लड्वो शलकागो यत:॥ हकार: पुरुषस्तत्त्व हकार: प्रकृति: परा॥ तथा प्रश्वगोकारो वौजामा पुरुष: स्मृत:। उकार: प्रकृतिरुपलात् प्रकृति: सा हकारपिशी (९)॥ पुंप्रकृत्यात्मक वर्णास्तत्त्वाद्योमध्यगा: सदा। चराचरपरो देवो मकार: परमेश्वर:॥

(९) क, सा हकारपिशी।

९ उपनिषदि ९ खण्डः ।

अथवाकार एवायं विश्ञानः परमेश्वरः । सर्वप्रकाशको देवो ह्युकार सर्वभासकः ॥ न हि तेन विना वाङ्प्रकाशः कविप कसोचति ॥ कार्येपा कारणं सर्वमुकारः प्रकृतिरूपवान् ॥ उकारमत एवात्र जगत्प्रसव-रूपत: । उच्चार्यतिदौर्घ्येण दृष्टि-स्थिति-लयात्मना ॥ कार्य-कारण-चिपेष महेशादामनोद्गतम् । तमेवमात्मकं भूयः प्रविशाल-खरुपिणाम् ॥ तद्विप्राविलम्बार्थमकारो हि महानिदि: । प्रकारः सोमरूपोऽयं उकारः सूर्य एव तु ॥ मकारष महाक्षिरिति तेजस्तयात्मकः । षोडशात्मा भवेत् सोमः षोडश-खरुपवान् ॥ सूर्यो द्वादशमासात्मा मासाष द्विविधा मताः । ऋतुनय-भेदेन दृष्टि-संहार-रूपत: ॥ मासार-मोक्ष-भेदेन तथाश्रयोराज-भेदतः । ऋभादि-वर्णरूपाक्षे दृष्टि-संहार-रूपत: ॥ मकारः काल-कलितः (१) परमात्मा महेश्वरः । आदित्यान्तर्गतेऽतो देवः कालकाली महाप्रभुः ॥ सर्वसंहार-वक्त्रात्मा साक्षी चिन्मात्रवियहः । पुरुषः पश्चविंशोऽयं षड्विंशस्तु महेश्वरः ॥ पञ्चविंशात्मना भोक्ता षड्विंशो भोजको मतः । उभयात्मा मकारोऽयं प्रशस्त उदाहृतः ॥

११॥

नृसिंहोत्तरतापनीयम्

भोक्ता तन्नामरूपः स्वाद्यभेदयुतः स च ।

समभातुचयाधारो भेदतोऽङ्कितः कलेबरे ॥

मकारादि-चकारान्तः वर्णाश्रयेदशविच ॥

मकारादि समाश्रामा भोक्तृ-भोज्य-कल्पवान् ।

ग्रतः सर्वात्मकत्वारः साक्षात् सर्वेश्वरः स्वयम् ।

सर्व-तेजोमयश्चैव सर्व-वर्णात्मकः स्वयम् ॥

अपरः प्रकृतेयङ्गा वाचकोकार ईश्वरः ।

सम्राड्-वैश्वरूपेय सर्वभावनुगता हि सा ॥

सकारः सर्व-वर्गेषु तद्वैपरीत्यशान्ति सदा ।

उन्मुखः स्यादुकारोऽयं तथा उद्गीथ-साधिषः ।

व्यासेर्बन्ध चाधिक्यात्कारादुद्गती ब्रह्मो ॥

तद्वत् सामानिका शक्ति: साभासबल-संयुता ।

उकारोदत्तदाढ़या स्वात्तदाभासमात्रतः ॥

मकारो मछतो बोधः केवलस्य महात्मनः ।

निराभास-महासंविदानन्दैक-स्वरूपिणः ॥

इति ग्रन्थान्तरेभ्योऽध्योमोक्षारः परमो मतः ।

वर्णा वर्णान्तरेभ्यश्च सारभूता: परा मता: ॥

ग्रादिसाक्षात्तु ये मन्द्रासते सर्वे प्रकाशात्मकाः ।

तेभ्यः तद्धामवैवेन सर्वात्मकं स्तो न तु इति ॥

एवं साक्षाद् मन्त्रराजं प्रणवेष्टार्भाव्य

तेनाक्ष-प्रतिपत्ति-प्रकारश्च सकृद् हेयाभिधाय तदेव विस्तारेऽपि व्याचिख्यासुरवच्छमायेऽर्थे

श्रोतॄन् बुद्धिसाधनविशेष-सिद्धये प्रजापतिराह, तस्योपन्या-

१ उपनिषद् १ खण्डः

ध्यानमिति । 'तस्य' श्रोमित्येतस्याचरस्य 'उपव्याख्यानम्' पामप्रतिपचुपायातया तत्सामौष्येन व्याख्यानम् उद्दानौ प्रस्तुतिमाति श्रेषः ।

भूतं भविष्यदिति सर्वमोद्बार एव, यच्चानुचिकालातो तदप्योद्बार एव ।

यथाप्रतिज्ञातसुपवासान्मेवानुवर्त्तीयते भूतमित्यादिना । सूत्रं भवद्भविष्यदित्येवं कालत्रय-परिच्छेद-कार्यजातमित्यर्थः । तथा हि विपिंच सूत्रं खीचते । तद् खीचं समष्टिव्यष्टिकं ध्यानैक विराट्‌ रूपम्, सूत्रं समष्टि-व्यष्ट्यात्मकं हिरण्यगर्भरूपम्, तयोः अभ्योरपि प्रश्रवणकतामाह सर्वमोद्बार एव इति । ननु भूतं भविष्यदिति सर्वम्-मकारोकारावेवेति च वक्तव्यं विराट्‌-हिरण्यगर्भयोः उद्दत्तरचाकारोकारात्मकत्वमेवोच्यते न तु समस्तप्रश्रवणात्मकम्, ऋतापि भूतं भविष्यदिति तावेवोक्तौ तयोरेव दिक्काल-परिच्छेदतमभव इति, यच्चानुचिकालातोमित्यव्याकृतादेः पृथक्चथनाच्च । यदेवं तर्हि प्रोद्बारैकदेशामनापि विराट्‌-हिरण्यगर्भावुपचारेषोद्बारातमानावित्यकारणति चेत्, न, सूत्रर्थ-परित्याग-प्रसङ्गात् । तर्हि सामानेयोद्बारमात्रं सर्वमित्यच्यते इति चेत् । यदेवं तर्हि वाक्यार्थ-परिच्छिन्नं तदपरिच्छिन्नत्व सर्वमनूद्य प्रोद्बार एवेति वक्तव्यम् । ननु जगदेकदेशमेवानद्वयस्योद्बार एवेति च वचनमुपपत्तं, सामान्येन च सर्वास्म्योमित्येतद बरमिति पूर्वमेवोक्तमिति न पुनर्वच-

नृसिंहोत्तरतापनीयम्

नौयम् । ऋतो विराड्-हिरण्यगर्भोव्याहृत-सम्प्रादेशदोरार्षां प्रत्येकं सर्वात्मकत्व-प्रणवात्मकत्वमेवाचोदयते । नतु एकशैवोद्गार-हकारादिनैव प्रयोग इत्ये संर्वात्मक-चतुष्टयात्मकत्वं सर्व-वति, न, एकशैव प्रणवस्य वैखर्यादिरूपेषु प्रत्येकं सर्वात्मकत्वादिति ब्रूमः । वैखर्यास्तावदच्वररूपिष्णा आकारोकार-मकारार्थ-मात्रप्रणवात्मकं प्रत्यक्षसिद्धं, मध्यमा-पराश्ती-परारूप-प्रणव-स्वापि वैखर्याविभाग-रूपत्वेन सर्वात्मकत्वमभ्युपगतव्यम् । एवं सति प्रत्येकं चतूःपत्वेन वच्यमाणानां विराडादीनां वाचकत्वं सभवत्यैकरसेन । प्रकृतादीनामपि चतुःपत्वादिव विराडादि-वाचकत्वं वच्यति, विश्वो वैखानरस्तद्रूपोद्गार एवेत्यादिना । आकारादयो हि वोज-बिन्दु-नाद-शक्ति-रूपत्वेन वाक्-चतुष्टय-रुपा एव । नहि वैखर्यादिरूप-चतुष्टय-रहितः शब्द एवास्ति लोके । उत्तरोत्तरं, वाक्-चतुरात्मकत्वं, उत्तरत्तरं सौक्ष्म्यं । चल्वादि वाक्परिमितानि पद्दानि तानि विदुर्ब्रह्माणा ये मनोषिषः । यथा शौषि निधनादेश्यति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्तौति । तस्माद्वैखर्यादि-रूपसैवोत्तररोत्तरसूक्ष्मस्य तथा-रूप-विराडादि-वाचकत्वेन विराडाद्यात्मकत्वमेतत्, यावद्रचद्विष्टितं तावतो वागिति वाक्यान्तरम् । तचाकारोकार-मकारार्षमादि-स्रोत्रग्राम्याः क्रियात्मक-प्रधानो वैखर्यादिमा तत्प्रधानः प्रणवो विराजो वाचकः । उभयोः खरत्वं काठिन्यस्य च साम्यात् । विशेषेऽखरत्वाद्रच्यते, वैख-र्युद्गारष्यत । पूर्वमकारादिमान्-चतुष्टय-रूपैष मनस्स्कृतः

१ उपनिर्‌मद १ खण्ड:

गाल्बा स तत्प्रधान-प्रणवो हिरण्यगर्भवाचकः, मनोऽुपल्न- साम्यादुभयोः । स च मध्ये वर्तमानो चेति मध्यमेत्वाचते । एवं विराड्-हिरण्यगर्भयोर्विश्वमात्र-प्रकारेण चतुरात्मना मध्यमा- वैखरीरूप-चतुर्‌मात्र-प्रणवामलमभिधाय समष्टि-व्यष्टि-सुषुम्ना- कस्याद्याक्तस्य समस्त-जगदासनाविग्रिष्टतया विशिष्टिहृद्‌मुख- सदात्मकस्य कारणग्रौरस्यात्‌मुंह्रद्-सदात्मक-सामान्य-शरौरस्य च ब्रह्माणमानात्मनः ऋग्भि: पठ्यन्ते । परावागूपप्रणवरूपतामात्र, यथान्यद्विकालातोतं तदप्योज्ञार एवेति । मध्यमा- वाग्‌रूप-विशेषप्रपञ्चात् पूर्वमेक्रमवाहीमुख-सेन्द्रियाच्छरूप-सामान्य- ज्ञानात्मका इच्छाशक्तिप्रधानः पश्यन्त्यात्मा प्रणव उत्तरूप-कारण- शरौरवाचकः, पश्यद्‌रूपलाविशेषात् । परित्यक्ना-सर्वं स्पन्दः केवल-समन्वितयावस्थितः स्वातन्त्र्यशक्ति: सदात्मा परावागूपः प्रणव उत्तरूप-सामान्यशरौर-वाचकः परत्वसामान्यात् । उत्त- वाच्यानाधीतवाचक-व्यतिरेकेणानुपलक्षे: । सर्वमोज्ञार एवेति युक्तम् । श्रोजार्षे: सद्-स्वाथ-वाचक-केवलान-राहत-विश्लान- रूपलक्छ यथान्यदिल्यनेनैवोक्तम् । न हि चिदूपलं विना प्रष- वस् बधोक्तं सम्भवति ।

सर्वं ह्योतद्‌ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म तमेतमात्मानमोमिति ब्रह्मैकोऽ्हत्य ब्रह्मचात्मना श्रोमित्येकोऽ्हत्य तदेक-मज- मट्टत-मध्य-मोमित्यनुभूय तस्मिन्निदं सर्वे चिद्वीर्य- मारोप्य तन्मयं हि तद्वेति संधरेदोमिति । एवमाद्‌मप्रतिपच्यर्थमोज्ञारशोपव्याख्यानमेकेन प्रकारेण

नृसिंहोत्तरतापनीयम्

सत्वा व्याख्यातं वाक् वतुण्यप्रपञ्चकरूपं साक्षात् क्रमेण तत्साछियं ब्रन्नैक्ये प्रापवे विलायितं तावन्मात्रं भवतोव्याह, सर्वं ह्यनुभवति। हे श्रद्दे तनाध्यासलक्घ्यो हेतुः। एवं तस्स्पदार्थ- पर्यन्तमुपव्याख्यानेः संशोध्य श्रद्दस्य प्रत्यगात्मनो ब्रन्नैक्यमाह, अयमालम्ब्रन्नेति। उत्कं च ब्रन्नामैक्यं प्रापवेन व्यतिहारेण प्रतिपत्तव्यमित्याह, तमेतमालम्बनोमिति ब्रन्नैकोऽत्य ब्रह्म चाक्ना श्रोमिति। 'तम्' एतं ब्रन्नात्मकं रूपम् 'एतम्' प्रत्यगात्मकमिति सदेतच्छब्दयोरर्थः। तत् प्रथमा प्रतिपत्तिरहं स ह्येतत् वाकरूपकं प्रापवनं कार्य्या। तथा ह्युक्तः शून्य- सूक्ष्म-प्रधान-तत्पदार्थवाचकः सन् अवस्थातय-साक्षितया प्रत्यगात्मानं सक्षात् यति। आकारोकारावपि तहाचकत्वेन लचयत इति तदात्मकौ तौ। स हति कारकोपाधिप्रधान-तत्पदार्थ-वाचक-सन् तत्साक्षित्वं परमात्मानं लचयति। आकारोऽपि तहाचकत्वेन तमेव लचयति। सामानाधिकरखेन च प्रत्यगात्मनो ब्रन्नैक्यं प्रतिपत्तव्यम्। हितोया तु प्रतिपत्तिः सोऽहमित्यवाकरूपेण प्रापवेन कर्तव्या। सोऽहमित्यस्याहाक्यात् सकार-हकारयोराकारे ह्यते तत्पूर्वरूपे च श्रोमिति प्रापवः सम्भचते। तस्मादोमिति परमात्मवाचकः। स हति हि तकार्थः। तत्क्षब्दस्य कारकोपाधि-प्रधान-ब्रन्नवाचक इति। अहमिति प्रत्यगात्मवाचकः, अहंग्रब्दात्मकोऽसौ, सामानाधिकरखेन च ब्रन्नाः प्रत्यगात्मक्ये प्रतिपत्तव्योमिति। एवं व्यतिहारैकत्वं प्रातिपत्याप्रापवेन परिपूषेलावदोतकेन परिपूषे वाक्यार्थमाने पद-पदार्थडय-तदैक्य-प्रतिपत्ति-विकल्प-रहिते स्फितिः कार्य्या

१ उपनिषद् १ खण्डः

मन्दस्य सम्यक् श्रवणोदयायेंखाह, तदेक-मज-मष्ट-मभय-मोमित्यनुभूयते। 'तदेकं' वस्तु एकत्वेन जराहेतुभावादजरम्, अजरत्वात् 'अमृतं' सर्वोत्तकार-वर्जितोत्तमित्यर्थः, श्रोमभयोमिति, 'श्रोमिति' ग्राख्लाचार्ये-युक्तिसिद्धेकस्य स्वानुभवसिद्धतया सत्यम् एवं रूपमेवामतस्मिन् तस्य पूषेलावद्योतकेनानुभ्रा-प्रखवे-नानुभूयेत्यर्थः। प्रभ्रूय तत्रनिदं सर्वं चिद्रौऽमारोप्य संहरेदित्यन्वयः। यद्येवं स्वालम्बवस्थितस्य कदाचित् केनचि- निमित्तेन जगत्प्रतिभासः स्वात्तदा तत् सर्वे' ऽरौऽलेन खात्मनि कलपनायोमित्यर्थः, तत्र्वमिदं सर्व निर्हेतोरमारोप्योत। 'तस्मिन्' पूर्वोक्तावाक्यार्थस्वरूपे खाल्मनि तुर्औये 'इदं' सर्व- कार्य-कारणात्मकं जगत् त्रिगुणरौऽरं स्थूल-सूक्ष्म-कारण-लड्यं शरोरतयं यथा भवति तथारोप्येत्यर्थः। मत्व कारण-सामान्य- शरोरयोरेकत्वं विवक्षितत्वादिशरोरत्वमुक्तमित्येव मन्तव्यम्। इहष्यावस्थां प्रलयावस्थाच्च वहिस्मुखं सदात्मकं कारणं कारण- कारणात्मकं चान्तः । तद्वेकं सभावसक्तिमुखं सोपचारं ब्रक्म- रूपं सामान्यशरोरमिलुच्यते। मारोप्य किं तथव ख्यातव्यं ? न इत्याह, तन्मयं हि तदेवेति संहरेदोमिति। 'तत्' सच्चिदानन्दरूपं तुर्औयं ब्रक्न्न तन्मयं हृदं सर्वं पटः सन् पटः संबित् पटः सुखामिल्यादि-प्रकारेषु तदुगमदर्शनात्। 'हि' यस्मात् एवं तस्मादध्यस्तं सर्वं तमात्मकदेवति युक्तितो निर्भरार्थे श्रोमित्यात्मानं प्रतिपाद्य मत्वः' खात्ममात्रतया संहरे- दिव्यर्थः। श्रोमिति तुर्औयप्रतिपच्या तनाध्यस्तं सर्वं तावन्मात्र- तया विलाययेन्त इितभावः

१२३

तं वा एतं निश्शरोरमात्मानं निश्शरोः परं ब्रह्मानुसन्ध- ध्यात्।

नन्वस्य सर्वेषां कायं निश्शरोऽरत्नं, कायं वा तुरीये ऽरोपित- त्वेन तावद्रवातत्नं, कायं वा प्रस्थोद्धारोद्धारेषामावेश तुरीयप्रति पत्यै लयः, इत्याकर्ण्यायां तत्प्रतिपादनाय तं वा एतमित्यादि- रम्य एष वीरों नृसिंह एवित्यन्तो ग्रन्थ ऽऽरभ्यते। तत्र तावद्रव- रबसर्वेष त्रिशिरोरत्नमाह, तं वा एतं त्रिश्शरोऽरमात्मानं निश्श- रोरं परं ब्रह्मानुसन्ध्यात् । तस्मति, ननात्मानं परमात्म- वैष्णवेन तं 'आचचिल्वा स एवायं प्रत्यगामित्याच, एतदिमिति । एव- ममनः पारमार्थिकं रुपमभिधाय तस्यैव काल्पनिकं नियम्यरुपं शरोरतयाऽऽलम्बं नियन्तुः शरोरतयेषाऽभिनं प्रतिपत्तव्यमित्योच, शरोरतयाऽभिनं प्रतिपत्तव्यमिल्योच, निश्शरोऽमित्यादिना। स्थूल-सूक्ष्म-सौषुप्त-श्ररोरेरात्मनखिश्शरो- रत्वं, तदभिमानिल्वेनायमात्मा विश्व-तैजस-प्राज्ञ-नामा भवति । 'तनु' एष निश्शरोऽमात्मानं निश्शरोरं परं कृत्वा 'ग्रनुसन्ध्यात्' अनुरुचिन्तयेत् । विराड्-हिरण्यगर्भाव्याकृत-शरोरैरैश्वर्याखिश्शरो- रत्वं तदुपहितच ब्रह्म वैश्वानर-सूत्रेश्चर-शब्दैरभिलप्यते । यदापि निश्शयं सर्व जीवस्य ब्रह्माप्य शरोरं तथापि समष्टि-शरोरतय-श्रह्माभिव्यतिर्यतिशयात तत्सयं नियन्तुब्रह्म- इत्युच्यते। नियन्तुर्हि नियम्यमात्रशरोरं शृतमं, 'यस्य सर्वोऽपि भूतानि शरोरम्' इत्यादिना। जीवस्य च सर्वशरोरत्वं वच्यति, 'सर्वे जीवाः सर्वमया' इति । तस्मादौग्रस्य यथा यक्षिणं शरोरे खान्त्र्यं तत्तदभिन्नसाल्मनोडपि तत् स्वातन्त्र्यं परिगम्यतेव ।

१ उर्पानिषद १ खण्डः

स्थूलत्वात् स्थूलभुक्त्वाच सूक्ष्मत्वात् सूक्ष्मभुक्त्वाचैव्यानन्दभोगाच्च सोऽयमात्मा चतुष्पाद्जगरितस्थानः स्थूलप्रज्ञः सम्प्राट् एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुक् चतुरात्मा विश्वो वैश्वानरः प्रथमः पादः। स्वप्रस्थानः सूक्ष्मप्रज्ञः (१) सम्प्राट् एकोनविंशतिमुखः सूक्ष्मभुक् चतुरात्मा तैजसो हिरण्यगर्भो द्वितीयः पादः।

जीवेश-घरौरैक्यमवगन्तव्यम्। स हि प्रतिबोध-वार्षचतुष्टयायंरूपं घरौरचयं सृजति खापर्यन्ति संहरति च; तत् कथं तस्य तत् पारतन्त्र्यं, कथं तस्योरस्यान्तः परिच्छिवस्यापरिच्छिन्न-विमरोरब्रह्मैक्यं प्रतिपत्तुं शक्यते गुषैरियाच्छ, स्थूलत्वात् स्थूलभुक्त्वाच्च सूक्ष्मत्वात् सूक्ष्मभुक्त्वाचैव्यानन्दभोगाच्चेति। तत् स्थूलत्वादिति स्थूलविराजोरपाध्यङ्गयोरेकले सामान्न्यं स्थूलभुक्त्वादिति विश्व-वैश्वानरयोरुपहितयोः। एवमुत्तरयोरपि पदयोः योज्यम्, तुर्तोयस्य तु साच्चित्यः साच्चिदेवैकं द्रष्टव्यम्। उच्यते च साच्चिलाच्चेति।

एवं वृष्टि-समृद्धयैक्योपपादनेन सर्वस्वापि जगत्क्ष्वघरौरचयं प्रतिपाद्य प्रपञ्चोचारणमानेशे सर्वप्रपञ्चलय-पूर्वकं तद्विलयस्थे ब्रह्माख्यवस्थानं दर्शयित्वं चतुर्मूर्तिकेन प्रश्नवेन यथोक्तस्य परापरस्यात्मन् एकत्वं प्रकारेऽपि दर्शयितं तस्य चतुष्पाद्वं चतुरश्रत्वाच्च, सोऽयमात्मा चतुष्पा-

१ क, ग, स्वप्रस्थानोऽन्तः सूक्ष्मप्रज्ञः

दिति। 'सोड्यम्' इति परापररूप एव्यर्थः। कथम् चतुष्पाद्व-मित्यादि, जागरितस्थान इत्यादिना। शूलविषया प्रज्ञा प्रसरति शूलप्रज्ञः। चोरमूर्ध्वो चक्षुरादियोगिनिसंघं प्राणो वायुदेश्मध्यमाकाशो वक्तिः समुद्रः पृथिवी पादाविति सप्ताङ्गस्य नामरूपात्मक्‍ना तद्रापकस्येति सप्ताङ्गः। वाक्-श्रोत्र-प्राण-मन-श्रादीनि साधिदैवतानि नामरूपाश्रया क्रिया सारांशेको-विंशति-सप्तगानि मुख्यानि चोपलव्विहाराथस्येयेकोनविंशति-मुखः। 'शूलान्' विषयान् प्राधान्येन 'भुड्क्ते' स्वामसात्करोतीति शूलभुक्। चलाद ग्रामानोडसति चतुराक्षा, जाग्रदाभिमानिनः शूल-सूक्ष्म-कारण-साक्षि-स्वाच्छण्याख्स्वार श्रामानः प्रसिद्धः; अन्यथा व्यवहारायोग्याश्च। विश्व-वैश्वानर इति समष्टिव्यष्ट्यात्मकमेकत्वमुक्तम्। प्रथमः पादः। एतत्पूर्वकत्व-दुस्तर-पादाद्यभिगमस्य संहारक्रमे स्वप्रस्थानं सूक्ष्मप्रश्न इति सूक्ष्मरूपवासनाविषया ग्रस्य प्रकृतेरग्रग्रनुमुख्योरपि वासनारूपत्वमवाप्तुं बाध्यते। स्वप्रज्ञापि वासनामय्यः शूल-सूक्ष्मयोः प्रत्यौममानत्वाच्चतत्मवत् रूपं न विरुध्यते विषपि स्थानेष्ट, तत्त्वप्रतिबोध-लघुत्वस्य स्वापस्य तुष्टत्वात्।

यत् तुष्णो न कचचन कामं कामयते, न कचचन स्वप्न पश्यति, तत् तुषुप्णं, तुषुप्रस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो आनन्दभुक् चेतोमुखस्वतुरात्मा प्राज्ञ ईश्वर-खानीयः पादः।

१ उपनिषदि १ खण्डः

पूर्वाभ्यां सुषुमं विभजते, यत् सुप्त ऋति, प्राप्तविषय-भोग-काले कस्यापि कामस्याभावात् । तत्र काल-व्याहृत्यर्थमाह, न कश्चन स्वप्नमिति । स्वप्रबोधेनान्यथाग्रहणाच्च न विविच्य-तम् । यत् न कश्चन स्वप्नं पश्यतीत्येवोक्ते कामकालेऽपि विषय-न्यथाभाव-लक्षणस्य स्वप्नदर्शनस्याभावात्तद्ग्राह च्यर्थं यत् सुप्तो न कश्चन कामं कामयते इत्युक्तम् । हृदोयं पादमाह सुषुम्ना-स्थान इत्यादिना । प्रसक्तकार्यवादस्यायुक्तत्वादिह्यमानमप्यनुसंधानैकत्वमेकोनविंशति-सुखत्वलक्ष्ण न पृथक् समावादिभाव्यते इत्याह, एकीभूत धीति । किमात्मकाडसावेकभाव इत्य-काङ्क्षायां सम्वातरुप-प्रज्ञानात्मक इत्याह, प्रज्ञानघन एवेति ।

जाग्रदादिप्रश्ना सविषया एकीभूतेयमवस्थेत्यर्थः । अतएव विशेषविज्ञानायाभासाभावात् 'ज्ञानन्दमयः' ज्ञानन्द-प्रायः नानन्द एव दु:खवेद्य विद्वमानलात् अननेन सच्चिदानन्द-भासयत्साक्षीन्मुख-साक्षारूप-ब्रह्मज्ञानात्मक-समाध्यरोहणप्रवेशोपायः प्रदर्शितः । विशिष्टजिहासारवाशेप भोग्यमोऽज्ञानभुगिति । विषयदर्शन-व्यग्रतया हि अंतर्योऽवस्थयोः परमानन्दानुभवाभावः । ततोडल तदभावात् । खाभाविकपर-मज्ञानघनरूपोऽयं सौषुप्तः स्वाभ्रेति । कथं अवगम्यते इति चेत् स्वप्न-जाग्रत्-प्रश्ना-कारणलादित्याः, चेतोमुख इति । जाग्रदाद्यवस्था चेतसां कारणमूल इत्यर्थः । सूक्ष्म-शून्योःरूप वनरूपेषु विधमानत्वादेकस्यां स्वात् न व्यस्तः सम्भव उपपद्यः तत् सर्वं घनीभूतं विद्यते चेत् किमिति सर्व न जानातौति चेत्, न ।

रूपेण सर्वस्यापि विद्यमानत्वं तदात्मा सर्वं जानात्येवेल्याह, प्राप्नो इति । प्राप्नस्य सम्यक्‌ अभिमानिनोऽहं, ईश्वर द्वैते ।

The commentary explains that the text discusses the omnipresence of a being and its self-awareness.

एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य, प्रभवाप्ययौ चि भूतानां जयमय्येतत् सुषुप्तं स्वप्नं मायामात्रं चिदेकरसोऽध्यात्मा, अथ चतुर्थेश्वरातमा तुरीयावस्थित-त्वादेकैकस्योतानुचानुचानुचाद्विकल्पैकत्वमाचापि सुषुप्तं स्वप्नं मायामात्रं चिदेकरसोऽध्यात्मादेशो न सूक्ष्मप्रज्ञं न सुषुप्रज्ञं नोभयत: प्रज्ञं न प्रज्ञं नाप्रज्ञं न प्रज्ञानघन-महष्ट-मव्यवदार्य्य-मग्राद्ध-मलत्का-मचिन्त्य-मव्यपदेश्य-मेकात्म-प्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवं शान्तमद्वैतं मन्यन्ते । स एवात्मा स एव विषय ईश्वरप्राप्तितुरोयार्थ: प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

This passage elaborates on the nature of the ultimate reality, describing it as the lord of all, all-knowing, and the inner controller of everything. It further discusses the states of consciousness and the nature of reality as perceived in different states.

सर्वेश्वरत्वादिकमपि धर्मेजातं सापेक्षतं वौजसैव प्राप्नस्य सभवति न तु निर्हेतुस्य तुरीयस्यैव सत प्राह, एष सर्वेश्वर इत्यादि । सर्वियोनिल्ने हेतुमाच, प्रभवाप्ययौ हि भूतानामिति । एवं पादव्ययमात्रन्वारोप्य तस्याध्यान-मिथ्याज्ञानरूप-लैनावस्थुलमात्र, जयमय्येतत् सुषुप्तम् । न हि ज्ञात किश्चित्पि वस्तु विज्ञायते मेतत् त्वयमपि सुपुसम् ।

The commentary discusses the attributes of the ultimate reality, such as being the Lord of all, and how these attributes are relative and dependent on certain conditions. It also explains the concept of Turiya and the nature of creation and dissolution.

१ उपनिषद् १ खण्डः

तत्त्वेन मूढैः। स्वप्रकृतप्चैतन्यम्, अन्यथा ज्ञानुपपत्तेः, तात्पर्यार्थमाह, मायामात्रमिति। तत्र हेतुमाह, चिदेकरसो ह्यमात्रति। न हि चिदेकरस्यान्मो मायाग्रयतिरेकेणोक्तवैचित्र्यं सभवतोत्यर्थः। तुरीयपादस्यापि सोपक्रमं चतूरूपत्वमाह, श्रथ चतुर्थंसतुरामिति। चतुर्यामध्यान्मनां कथम् तुरीयत्वं सभवतोत्यत श्राह, तुरीयावस्थितलादेकत्वेति। 'एकैकस्य' रूपस्येत्यर्थः। कैश्चैस्तुरीयस्य चतूरूपत्वमित्यत श्राह, श्रोतासुत्रानुसुत्राविकल्पैरिति। प्रविकल्पैरिति पदच्छेदः। श्रोताद्वैतां श्रुतिप्रकर्षवचनं तद्विभाति। ननु चतूरूपत्वं तुरीयस्य श्रानक-रसतं स्वादिति चेत्, न, रूपस्य कारण एवान्तर्भावादित्याह, तयमात्रापौत्यादिना। श्रनापि तुरीयपादे तयमोतानुसुत्रालच्रयां सुप्रतिष्ठामित्युच्यार्थम्। श्रयं भावः। सच्चिदानन्दरूपस्य कारणस्यादिरूपैः सदादिरूपैः कारणव्यासि-चित्तनमोत्तयोगो नाम, तेन व्यासस्य कारणस्य सतः सदभावात् तद्भोन-सत्ताप्रकाशकत्वेन् तद्वध्यस्ते तादात्म्येनानुसुत्राव्ययोगो नाम। तस्मिन्नध्यस्ततादात्म्यावस्थावशात्प्रवमेतदिति चिन्तनमनुसुत्रायोगो नाम। एतच्च योगवयमोतानुसुत्रानुसारूपे श्रविभक्तेन प्रश्नवेश कार्यम्। श्रोतमिष्यल तकारे लुप्ते सत्योमिति भवति, तस्माद्वोतशब्द एवायमोकारः, तस्माद्वोतलगुष्ठ-विभिष्टं बद्धं ध्यानेन प्रतिपत्तुं शक्यम्। श्रनुसुत्राद्वानुसुत्रालयोः परस्पीङ्गारे प्रसिद्धत्वात् तद्गुष्ठ-विभिष्टमापि बद्धं चिन्तनवावभक्तेन तुरीयेऽपि प्रतिपत्तुं शक्यते। एतच्च योगवयं कारणप्रतिपयपे चामिति कारण एवान्तर्भक्तोति सयमप्येतत् सुप्तं स्वप्नं मायामावमित्युक्तम्।

नृसिंहोत्तरतापनीयम्

तुर्थप्रधानत्वाच्चास्य योगतयस्य कारण-संहारकस्य तुरीयेयन्नभावो विद्यते । तुरीय-प्रधाना हि तदा बुद्धिवृत्तिभंवति । ततस्तुरीयपादित्वमाप्नोति विरुद्ध्यते इति । एवं तुरीयपादित्वेनैव मिथ्यालमभिधाय पारमार्थिकं तुरीयस्य चतुर्थं रूपं निर्विंशेषमिति । विशेष-प्रतिषेधमुखेनैवोपदेष्टुं शक्कत इत्याह, न प्राथायमादेश इति न शूनप्रज्ञमिति । जाग्रदवस्थातदभिमानितत्प्रज्ञानां निषेधः । न सूक्ष्मप्रज्ञमिति, स्वप्रदेश इति नोभयतः प्रज्ञमिति, जाग्रत्स्वप्नयोर्मध्यस्थ-निषेधः । न प्रज्ञमिति, सामान्यद्रानिषेधः । न अप्रज्ञमिति श्रुतेनलक्ष्यः । न प्रज्ञानवेदनामिति सुपुप्रावस्थादेश; ऋतोऽहष्टं चक्षुषा, कर्मेन्द्रियै रुपयव्यवहार्यम् । श्रोतादिभिरप्यग्राह्यम्, ऋत: 'अलच्याग्र' मलिख्नम् अनन्वमेयमित्यर्थः । केवल मनसाय्यचिन्त्यम, ऋत: शब्दैरवयपदेश्यम् । प्रमाणाभावाद्वास्ति तर्हि तदिति नेत्याह, एकाग्र-प्रत्ययसारमिति । जाग्रदादिष्वेकोड्यमालेत्यव्यभिचारो सर्वप्राणिनां बुद्धिसाम्याविधैकलक्षणः । प्रत्ययः सततोदितः । तेन सारं करणं तत्साधकत्वेन तद्विषयत्वानुसरत्योयं तत्प्रमाणकमित्यर्थः । तथा 'प्रपञ्चोपशमम्' उपशान्त-प्रपञ्चम्, ऋत: 'शिवं' निरुपद्रव-सुखरूपम् । ऋत: 'ज्ञानम्' श्रविक्रियम्, श्रविक्रियत्वादि-धर्मैवस्थापि नास्तीत्याह, श्रहैतमिति । इत्थेवं तुरीयपादस्य चतुर्थं रूपं मन्यन्ते ब्रह्माविदः । एवं सर्वविशेषविनिर्मुक्तं ब्रह्मात्मानमनुपदिश्य सुषुप्तु तद्रूपं विजृम्भति, स एवापि विषय इति । नचोखर एव विशेषो नामा इत्याम्नायते ईश्वरस्यापि कारणात्मन: संहारकौडयं ब्रह्मरूप श्यामा, तस्मात्

१. उपनिषद् २. खण्डः

स एव परमेश्वरो देवताह, ईश्वरप्रास इति । 'ईश्वरम्'-प्राप्तिकारणत्वात् स्वाधिष्ठानत्वाच्च रूढः सन् यसतोति ईश्वरप्रासः; यस्मात् तुरोय ईश्वरमपि प्रसति तस्मात् तस्मैवात्मप्रत्यययोग्यता, तस्मात् स एवात्मा, तस्मात् स एव तुरीयः । तद्नुभवायैव प्रयत्नोडनुष्ठेय इत्यर्थः । इत्युत्तरतापनीयै प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

तं वा एतमात्मानं जाग्रत्यखप्रसुषुप्तं स्वप्ने जाग्रन्मधुषुप्तं सुपुप्ते जायतमखप्रं तुरोयेडजायतमखप्रं प्रमधुषुप्तं प्रमव्यभिचारिष्णं नित्यानन्दं सदैकरसङ्घोवम् ।

यदि तं जयमप्येतत् सुपुप्तं स्वप्नं मायामात्रमिति । तत्सङ्घहेयं चिदेकरसौ भोतव्यपादितम्, पुनरपि सहेतुकस्य तसैव विस्तारेष प्रतिपादनाय मातापादैक्यं प्रदर्श्य प्रपञ्चविकारषेन सर्वसंहार-पूर्वकं विदुषस्तुरीयमात्रुपलदर्शनाय च खण्डान्तरप्रारम्भः । तं वा एतमात्मान्त । अथ प्रथममात्रगमात्रयितद्वध्यव्यतिरेकमात्रश्रित्यावस्थाचय-व्यभिचारित्वेनाऽव्यभिचारित्वमाच, तमित्यादिना । तमितुग्रत्नं तुरीयं धरारक्षते । एतमित्यचैवावस्थावयानुगतिं दर्शयति व्यभिचारिलोपालदनाय । अथ जायदादिवयसेतरतर-व्यभिचारिलुं तुरीये सर्वव्यभिचारष्ठ साधयति, जायत्यखप्रसुपुप्तमित्यादितुरीयेऽजाग्रतखप्रप्रमधुषुप्ताभ्यन्तेन । 'तं' चतुर्थादिमात्राभिरोधारेष चैककुर्योदिल्युत्तरच हिलोयान्तानां सर्वेषां पदानामन्वयः । श्रात्मनस्वानमवत न. व्यभिचारः; सर्वकल्पना-

१३०

धिष्ठानत्वेन सर्वबाधावधिलेन चेत्याः, चेत्याभिचारिषमिति । उत्कान्वय-व्यतिरेकफलमाह, नित्यानन्दं सदैकरस᳚ं श्रेवमिति । एवं सति नित्यत्मानक᳚यं परमार्थ᭠स्स्मैकरसल्यामनः सिद्धमित्यर्थः । व्यवस्थावयायुगमाविल्यत्वम्, तद्रूपकल्पादानक᳚यम्, व्यभिचारिल्वेन कल्पितस्य सतः(१) परमार्थ᭠सदू-पाधिष्ठानापेवल्वात् सद्व्यम्, कल्पितसाधिष्ठान-व्यतिरेकेषाभावादेकरसल्यम् ।

चक्षुषो द्रष्टा श्रोत्रस्य द्रष्टा वाचो द्रष्टा मनसो द्रष्टा बुद्धे᳚स्ता प्रज्ञ᭟ा द्रष्टा तमसो द्रष्टा सर्वस्य द्रष्टा, तत᳚ः सवᳶ सर्वसादन्यो (२) विलक᳚षा᳚ः ।

अथ द्रष्टृ-द्रश्यानय-व्यतिरेकमाह, चक्षुषो द्रष्टेत्यारम्भ सर्व᳚स द्रष्टेत्यन्तेन । 'चक्षुःश्रोत्राभ्या᳚म्' नाम द्विपविषयाभ्यामवगत-मपि ज्ञानेंद्रिय᳚यं गृह्णाति । वाचा गृह᳚निव᳚र्ति᳚ङ्कया᳚ङ्विष-ष्टमपि कर्मेंद्रियग्रहण᳚याम् । ज्ञनक्रियारत᳚ि-समष्टिरुपाभ्या᳚म् तत्त᳚त्प्रहण᳚याम् । तम इति कारणसूत्र᳚कम् । उत्कानुत्क᳚ विषय-द्रष्टत्व᳚ संचिप्याह, सर्व᳚सेथति । उत्कान्वय-व्यतिरेकफलमाह, तत᳚ः द्रष्टत्वेन सर्वचान्याधाभिचारिषो द्रश्यान्त्यलम्, तत्कादै᳚लचखश्वामनो घट-द्रष्टत्ववत् सिद्धमित्यर्थः । प्रथमन्तानाच्चैव᳚ पदाना᳚ङ् द्वितीयान्त्वेन परिदृष्टानामुक्तरचैव-त्वय᳚ः ।

(१) ड, कल्पितस्याश्च । (२) ग, सर्व᳚सादन्यकाछन्नो ।

१ उपनिषदि २ खण्डः ।

चक्षुः साच्चो श्रोत्रस्य साच्ची वाचः साच्ची मनसः साच्चो बुद्धेः साच्चो प्राणस्य साच्ची तमसः साच्चो सर्वस्य साच्चो, ततोऽविक्रियो महाचैतन्योऽस्मात् सर्वस्मात् प्रियतमं तं ज्ञानन्दघनं देवम्।

अथ साच्चि-साच्च्यानन्द-व्यतिरेकमाह, चक्षुषः साच्चोल्यरप्य सर्वस्य साच्चोल्यन्तेन । प्रस्थान्वय-व्यतिरेकफलमाह, ततोऽविक्रियो महाचैतन्य इति । ततः सर्वसाच्चिल्येनाविक्रियत्वं महत्त्वं चिद्रूपत्वं सिष्षमितर्यः। दुःखि-परमप्रेमास्पदत्व-व्यतिरेकमाह, अस्मात् सर्वस्मात् प्रियतम इति । पुरवित्तादेश्चुःश्रोत्रादेशु प्रियतमः;, तच्छिष्यलैन हि तेषां प्रियलं न स्वतः, ग्राम्नास्तु खत एव प्रियतमं ; अतः परम-प्रेमास्पदलात् परमानन्दरूपोऽयमिति । प्रस्यान्वय-व्यतिरेकस्य फलमाह, ज्ञानन्दघनं देवमिति । हितोयाया उक्त एवान्वयः ।

अस्मात् सर्वस्मात् पुरतः स्वविभात-मेकरस्मेवाजन्मर-मृत-मभयं ब्रह्मैवाप्यजंयैनं चतुष्पादं मात्राभिरोद्धारेऽ चैककुर्य्याल्॥

एवमन्वय-व्यतिरेक-चतुष्टयेन सच्चिदानन्दान्तारूपलं प्रसाध्य सच्चिदादि-भेदेनैकर्सत्वमास्रय्य तद्गदासार्थमाह, अस्मात् सर्वस्मात् पुरतः सुविभातमेकरस्मेवेति । 'अस्मात्' सच्चिदादि-वाच्यभेद प्रत्ययात् 'पुरतः' पूर्वमेव सुष्ट विशिष्टं

१३२

तत्रेदसाचिलेन भातोल्लसितादि-विराजरूपः प्राकृतः तयोक्तः, तत्फलमाह, एकरसमेंवति। एवं न्रसिंहलक्ष्य-लक्षितलवैशेषिक-भेदैर-मूर्त-मूर्त-भेदेन ब्रह्मैवैति।

ग्रामरमित्येकदेश-नामप्रतिषेधः। ग्रस्ततमिति सर्वनाम-निषेधः। तस्मादभयं यद्ब्रह्म तदेवायमेवेत्यर्थः। कथमिति तर्हि तस्य चतुष्पाद्वमुक्तामित्यनाद्यविद्या-कल्पितं तदित्याह, अप्रथयैनं चतुष्पादर्मित। ब्रह्मस्वरूपमध्येनम् 'अ्रजया' अनाद्य-विद्यया मायया चतुष्पादम्, किमित्याच, मानाभिरोधारेकचकोपोदिति। 'अ्राकारः' श्रकारादिः। 'शोकः' सकलसकलादिविकल्परूपः।

जागरितस्थानस्वतुरात्मा विश्वो वैश्वानरस्वठहरूपोडकार एव(१) चठरुपो ह्रायमकारः स्थूल-सूक्ष्म-वोज-साक्षिभिरकाररूपैरामे रादिमच्चादा।

कस्य पादस्य कया मात्रयैकमित्याच, जागरितस्थान इत्यादिना। जागरितस्थानस्वतुरात्मा विश्वो वैश्वानर इत्युक्तानुवादः। तस्य वैखर्यादिभेदेन चतुरात्मना अकारैैक्यमाह, चतुरूपोडकार एवेति। अ्रकारस्य चतुरुपत्वसिद्धमिति नेत्याह, चतुरुपो ह्रायमकार इति। कथं प्रसिद्धिरपौर्वत श्रष्ट, स्थूल-सूक्ष्म-वोज-साक्षिभिरकाररूपैःपैरिति। स्थूलादि-विमर्शरूप-वैखरी-मध्यमा-पश्यन्ती-परा रूप-वोज-बिन्दु-नाद-शक्तिभिरकार-रूपैःपैरिति।

(१) क, ख, चतुरूपोडकार एव ।

२ उपनिषद २ खण्डः

रूपैरियर्थः। केन सामान्येनाकारविराजामनोरेकत्वं निर्हृत्याद, ग्राह्यादिमत्वादिति । प्रकातस्य तावत सर्ववेदशास्त्रि: प्रोक्ता, विराजश्च विश्वरूपोपेतत्वात् सिद्ध:; तेन व्यापिसामान्येन तावदेकत्वं प्रतिपत्तुं शकते । नामरूपाभ्यां रकारविराजो: स्थूलविमर्शप्रकाशामनोरादिमत्वाद साम्याद् तयोरैक्यं फलविप्रेपाकामस्य प्रतिपत्तव्यम् । मात्रा आकारो विश्वस्य पादानाम् ।

स्थूलत्वात् सूक्ष्मत्वादोजस्त्वात् साचिलाचामोति च वा इदं सर्वमादिश्य भवति, य एवं वेद । ऋषप्रस्थानस्वतरात्मा तेजसो हिरण्यगर्भस्वरूप उकार एव चतद्रुपो द्वायमकार: स्थूलददस-वोज-साचिभिरूकारहपैकृतकर्षादुभयत्वाद् स्थूलत्वात् हदसत्वादोजस्त्वात् साचिलाचोत्तकर्ष-यति च वै ज्ञानसन्ततिं समनस्य भवति, य एवं वेद ।

षुषुप्रस्थानस्वतरात्मा प्राज्ञ ईश्वरस्वरूप उकार एव चतद्रुपो द्वायं मकार: स्थूलददस-वोज-साचिभिमकार-रूपैरितेरपोतेर्वा । स्थूलत्वात् हदसत्वादोजस्त्वात् साचिल्वाच मिनोति च वा इद सर्वमपोतीति भवति, य एवं वेद ।

एवं विश्वाकारयो: सामान्येनैवत्वप्रतिपत्तो साम्यदर्शनं

नृसिंहोत्तरतापनीयाम्

मभिधाय विशेषेण रूपचतुष्टय-प्रतिपत्तावपि सामान्यातिरिक्क-ऋमेणाह, स्थूलादिल्यादिना। स्थूलादिबोधकं हि वैखर्या-दिकं स्थूलादि-विशेषरूपत्वात, तददेव स्थूलादिरूपमभ्यस्यगम्यत्व-मित्यभिप्रायः; एतद्विद्योद्वान्तरफलमाह, प्राप्नोति ह वा इत्यादिना। परमफलं हि स्वरूपावस्थानमेव पारदादिकल्पनाया:, 'आप्रोति' प्राप्नोति 'ह वै' एव 'इदं सर्व', भोग्यजातम्, 'आदि:' प्रधानच भवति, 'एवम' उत्तमेव वेद स्वप्रस्थान इत्यादिना। तज्जसोकार-तद्रूपाणामेकत्वमाह, उत्कर्षादुभयलाभेति। तज्जसोकारयो: सामान्येनैकत्व-प्राप्तयो: कार्ष्णाय-सूत्रम्। आकारादुत्कृष्ट जप्यमात्रष्ट एवं हकार: प्रणवोचार्ये दृश्यते, तेजसस्रू विश्वात स्वप्रादिषकारादुत्कृष्ट: उत्तमो वा उकार: व्याप्तितिगयात् बलातिशयाच आकारस्थानं कडव्य-स्पातिक्रम्य श्रोष्ठस्थाने हि स्थितस्याभिव्यक्ति:, ततोडकारादपि व्याप्तिवेनोत्तम उकारो विराज इव हिररयगर्भो बलातिशयवस्च्च सर्वप्रधानोच्यतेतु प्रस्थानशोकात्तस्माद्व्यष्टसमाकारमेकत्वं भवति। उभयविक्र मद्यमत्वमुभयो: समानम्। एवं विद्: फलमाह, उत्कर्षयति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानस्य भवति य एवं वेदेति। 'उत्कर्षयति' वर्धयतोत्यर्थ:। 'समान:' तुष्ट्यस्य भवति श्रवुपचयस्याप्यप्रहेष्टो भवतोत्यर्थ:। सुष्ठु इत्यादिना प्राप्त-संकारयोरेकत्वमाह, मितेरपोतिरेति। एकले सामान्यकथनम्, 'मिति:' मानं मीयते इव हि विख्यातेजसो प्राज्ञेन प्रयोत्पाद्य:, प्रवेश-निर्गमाभ्यां प्रस्थानेऽपयवा। तथा प्रोद्य(त्)समात्तो पुन: पुन: प्रयोक्ते च प्रविश्य निर्गताविवाकारोकारौ मकारे। 'अप्नोति:'

२ उपनिषद् २ खण्ड: १.

स्रष्ठय एकीभावः प्रोक्तारोचकारोऽस्मदृते एकीभूताविवाकारोकारौ तथा स्रष्टुमे प्राप्ते विश्व-तेजसो। एवं विदः फलमाह, मिनोतीत्यादिना। 'मिनोति'-इति जात्यादि यथालब्धं जानातोर्थः। 'स्रपौतिष' जगत्कारणात्मा च भवति प्रतिबिम्बात्पाद-ज्यस्य मानानयस्य च स्वामन एवोभयिं स्वामन्येव स्थितिं स्रयस्य स्वामनसततप्रविष्टं तनियम्तलक्ष्य जानाति।

मानामानाः प्रतिमानाः कुर्य्यात्। अथ तुरीय ईश्वर-ग्रसः स्वराट् स्वयमीश्वरः स्वप्रकाशात्मस्वतराट्मेवानुजागृ-वीक्षाविकल्पैरोता ग्रहमात्मा यथेदं सर्वमन्तकाले कालाग्नि-दह्योदरे।

एवंविदकारस्योक्तारूप-विराड् वाचकल्वेन तदुचारणकाले तदृश्या कृतं कारणात्मानमीश्वरं सद्भिन्य हिरण्यगर्भे ताव-मानतया संहृत्य स्वयमीश्वरात्मा भवेदिताचह, मानामानाः प्रतिमानाः कुर्यादिति। 'मानाः' आकारादाः 'प्रति-मानाः' आकारादाः 'प्रतिमानाः' उकारः तत्प्रातिलोम्येन तत्संहारकल्वेन स्थितत्वात्। उकारस्थ मकारः प्रति-मातवा, मकारस्थ तुरीयः प्रणवः प्रतिमातवा। अथ ईश्वररूप-कारण-संहारार्थं तुरीयं पदं मल्वाह, अथ तुरीय इत्यादिना। 'ईश्वरं' कारणात्मानं प्रसतेरिति ईश्वरप्रासः। ननु तमप्यन्तयो ग्रसि-प्रश्यत इति न तत्प्राप्तिरूप पुरुषार्थ इति चेत्, न, तद्ग्रासन-सम-ग्रस्यान्य स्वभावादिलाचह, स्वराडिति।

१३५

समर्थः स्वादिति नेतुं नाच्छ, स्वयमेवहर द्रति । सापेद्धं होतरस्स्वरसैस्वर्थ्यम, प्रतोऽनोहर एव सः, ऋथन्तु तुुरोयः स्वयमेवेश्रितव्समनपेद्धैवेभ्वरः स्वतन्त्र इत्यर्थः। न स्ययं सच्चिदानन्दरूपस्सनित्यस तुुरौयस्य सत्तायाां स्फुत्तों पुरूषार्थैल्ने वा किश्चित्पेद्धमस्नोति स्वातन्ड्गमस्य सिद्धम्। तत्साधकं किमपि प्रमाणमपेद्ध्योमिति चेतू, न, स्वप्रकाशत्वादित्याह, स्वप्रकाश इति। तुुरोयस्यापि विश्श्रादिवचतूरूपस्सुस्सामनुवदति प्रतिपादयितुम, चतुरामोतानुधाननुग्राडविकल्पैरिति। तच श्रोतव्ं व्यापकत्ं सदृष्टान्तसुपपादयति, श्रोताहोत्यादिना। यथां कालाम्नि-सूर्यों प्रलयकाले स्वात्ममात्रतया सर्वे संहृतं प्रभचतो उच्चैः स्वदीप्तिमिभिः सर्वे सावाङ्ग्रास्यन्तरं व्याप्रुतः, तहत्तुुरोयात्मा सच्चिद्र्शिभम्यां कार्षं स्वात्ममात्रतया सर्वे संहृतं व्याप्रोतीत्यर्थः ।

अनुज्ञाता ध्येयमात्मा ऋश्य (१) सर्वस्स्य आत्मानं ददाति दर्शंयति (२) इदं आत्मानमेव करोति, यथा तमः सविता, अनुज्ञैकरसो ध्येयमात्मा चित्रूप एव, यथा दाझ्ं दग्ध्रा अग्निरविकल्पो ध्येयमात्मा श्रवाङ्घनोगोचरत्वचित्रूपः ।

अनुग्राडलमस्युपपादयति, अनुज्ञाता चोति। कस्य किमजानातोऽ्यत आह, अश्श्रेति। इदं हि सर्वं सच्चिद्र्शिपेश्रोतल्य-(१) म, यस्य । (२) म, यदे सच्चिदं दर्शंयति ।

दृश्यतिरेकेऽपि निरालम्बकं निरूपणायां व्यवहारी च घटसत्तादिप्रकारेऽपि सतः स्वालम्बकामिव भवति। न च सतः सदादिरूपविशालस्त्वादौ भानं सम्बन्धि, तत्सदृशपेक्षितं स्वालम्बनं ददाति, यथा रज्जुः सर्पादिव्यर्थः, तर्हि तदौयस्त नामत्नप्रसिद्धिरिति चेत्, न, यतो न तथालम्बनददातोस्त्राह, इदं स्वालम्बनामेव करोतीति। स्वालम्बनयथ्स्तया स्वालम्बना स्वालम्बकामिव भासयतौर्थः। तत् दृष्टान्तमाह, यथा तमः सवितेति। यथा नक्तं दृशां सवितृमेभक्तं तमः सविभा स्वालम्बनामेव करोति तद्वदिव्यर्थः। श्रात्मनात्मुपपाद्यति, श्रात्मैकरस इति। किं तदात्मैकरसत्नमिति तदाह, चिद्रूप एवेति। दृष्टान्तमाह, यथेति। यथा काष्ठान्नः सर्वे दारु दग्धा स्वयं श्रेष्ठो भर्वात, एवं स्वालम्बनध्यस्तं कारणं स्वात्मताव्मावमिति बुद्रा श्रात्मा चिदेकरसो भवतोति नात्मनात्मलमत्ति, किन्तु श्रात्मनात्मं चिन्मात्रेवायं विदधे इत्यर्थः। श्रविकल्पकात्मताव्मुपपादयति, श्रविकल्पोहोति। तत् हेतुमाह, श्रवाक्यनो-गोचरत्वादिति। किं रूपो-

पाविकल्प आत्मेति तदाह, चिद्रूप इति। चतूरूप श्रोक्कार एव चतूरूपो ह्यायमोक्कारः श्रोतानुच्चारणादविकल्पैरोद्गाररुपैरात्मैव नामरूपात्मकं द्वदं सर्वं तरोयत्वाच्चिद्रूपत्वाद्वा श्रोतॄवादनुच्चातॄवालम्बादविकल्पकल्परूपं द्वदं सर्वम्, नैव तत् काचन भिदास्ति।

१३८ नृसिंहोत्तरतापनीयम्

एवं तुरीयस्यात्मनः स्वरूपत्वमुपपाद्य तस्य चतूरूपैकतुरीयप्रपञ्चेनैकत्वमाह, चतूरूप प्रोक्तार एवेति। प्रोक्तारस्य चतूरूपत्वमुपपादयितुं तत्राह, प्रोक्तारस्य वतूरूपत्वमिति नेत्याह, चतूरूप द्वैतमोक्तार द्राति। कैदपैश्वरूपत्वमित्यत ग्राह, श्रोतव्यादिविकल्पैरोक्काररूपैरिति। ग्राहमनो भुक्तप्रकारेऽोतादिरूपत्वं सद्भवति। प्रोक्तारस्य तु कथमोतादिरूपत्वमित्याशङ्क्य ग्राहकस्याप्योतादिरूपत्वमित्याह, तदाचकस्याप्योतारस्य तदभ्युपगन्तव्यमित्याह, ग्राहमेवेति। ग्रस्तृ छन्नप्रकारभेदस्तुरीयस्य तुरीयत्वं तदाश्रयं तु न भेदाति चतु, न, वाचकस्य चतूरूपत्वाभावे वाच्यस्य चतूरूपत्व-प्रत्ययमर्थानुपपत्ते-स्वादभावप्रसङ्गात् तदिदमर्थे तु स एवं विमृशेत् वाचक प्रोक्तार-इत्योक्तारस्यापि नामो रूपात्मकवाच्यवचतूरूपत्वं सिद्धमित्याह, नामरूपात्मकं हिर्दं सद्भवमिति। नामरूपयोः परस्पराविनाभाव-लक्षणं चतुरात्मकं सिद्धेऽन्यस्यापि तत् सिद्धमेवेत्यर्थः। एवं वाच्य-वाचकयोः सामानाधिकरण्यसम्प्रदाय तदोरेवैकं सामानाधिकरण्यमाह, तुरीयलाच्छद्रूपत्वाहेति। रूपाषामेकं सामान्यान्याह, श्रोतव्य-दित्यादिना। श्रोतादिरूपाणि ऋमेणैषाविकल्प-विलापनौयानौ-ल्याह, श्रविकल्परूपं हिर्दं सद्भवमिति। पूर्वं प्राप्तो वाच्य-वाचकरूपो भेदाविकल्पेनास्तोत्याह, नैव तत् काचन भिदास्तौति।

अ्रथ तुरीयमादेशो मातृसदृशैरध्यवचार्यः प्रपञ्चोप-शामः श्रिवोऽद्वैत प्रोक्तार आत्मैव, संविशत्यात्मनात्मानं, य एवं वेद, एष वेदः। एष वेदः।

१ उपनिषदि २ खण्डः

न चेतत्तद्वाच्यवाचकभेदोदस्ति, कयं तर्हि तस्योपदेश इतर्यप्रतिषेधमुखेनैवाह, अथ तस्यायमादेश इति। पूर्वमपि निषेधमुखेन तुरीयोपदेशप्रकार उक्तः, तत्र वाच्यप्रतिपेधप्राधान्येनोपदेशः, इह तु वाचकनिषेधप्राधान्येनैति विशेषः। उपदेशप्रकारमाह, श्रमात इत्यादिना। 'श्रमातः' मात्रात इत्यर्थः न विधते इत्यमानः 'चतुर्थः' तुरीयः श्रोत्रारोहणविशेष्यते श्रमादिविशेषैः, श्रमाद्यादिबुद्धौ इत्याह, कुतोऽमान इति, उपदेशान्तवाच्यवाचकप्रपञ्चलात्याह, प्रपञ्चोपशम इति, नत एकः शिवः। ऋजुवक्रादिलतादि-धर्मोऽप्यस्य नास्तीत्याह, श्रदेत इति। यथादेवंविधोड्यमोक्षकारः तस्मात्तुरीय श्रमैवायमित्याह, श्रोत्रार श्रमैवैति। एवं विदः फलमाह, संवित्यतयात्मानं य एवं वेदिति। 'श्रमणा' शनैव प्रपश्यवरूपेण 'आत्मानं' खमेव प्रतिपत्तौर्थः। एवं प्रतिपत्तुं पुनः संसारपरिभव इत्याह, एष वौर इति।

नारसिंहेऽनुष्टुभा मन्त्रराजेन तुरीयं विद्वान्, एष ज्ञात्तमानं प्रकाशयति, सर्वसञ्चारसमर्थः परिभवसदृक् प्रभव्यात् सदोज्ज्वलोदविगतात्कार्याच्चोनः आत्मबन्धः;

एवं तुरीयप्रश्नेन तुरीयप्रतिपत्तिमभिधाय मन्दसत्विं-चकासभ्रान्ति तुरीयं प्रतिपत्तव्यमिल्याह, नारसिंहेऽनुष्टुभा मन्त्रराजेन तुरीयं विभादिति। ननु तुरीयवाचकेन मन्त्रराजेन कयं तत्प्रतिपत्तिरियागम्य तस्य तदा चकलमाह,

140

एष ह्यात्मानं प्रकाशयत इति । अथवा मन्त्रस्य मन्त्रराजेन तुरीयप्रतिपत्तो को विशेष इत्याग्रहः, एष इति । कथम् मन्त्रराजस्य तुरीयवाचकत्वमित्याकाङ्क्षायां तत्प्रकार-दर्शनाय मन्त्रार्थमाह, सर्वसंसारसमर्थ इत्यादिना । तत्रोक्तमित्यस्य पदस्य तुरीयवोधकत्वं तस्यार्थमाह, सर्वसंसार-समर्थ इति । न चि तुरीयादपस्र उपगम्य सर्वसंसार-सामर्थ्यं सम्भवति; अतः संहार-सामर्थ्यवाचक उग्रशब्दः सर्वचैतसंसार-समर्थे तुरीयमेव लक्ष्यया प्रकाशयत इत्यर्थः । लोकसंसारसमर्थेऽपि मन्त्रप्रस्थानः कश्चित् संहार्यमसंहरन् दृष्ट इति तुरीयेऽपि तथा स्यादिति तस्यापि संहार-सामर्थ्यं न निष्प्रतिपन्नमित्याशङ्क्य तद्व्यावृत्तिकलेन वैरमित्यपि पदमर्थतस्तुरीय-प्रतिपत्तो विनियोजयति, परिभवासङ्ग इति । न लौकिकमन्र्वदयं मन्त्रप्रस्थानः परिभवसङ्गिषु;; अतः संहरत्येव सदा संहार्येऽमविदादिलक्ष्यं जगत्, ततस्तत्सामर्थ्य-मत् निष्पन्नं भवतीत्यर्थः । परिभवासङ्गिषूपपन्न इति प्रतिविष्णुमित्यत्तन महत्त पदमर्थतोऽवतरयति । प्रभुरिति । महाप्रभुत्वात् न प्रतिविष्णुं भवतीत्यर्थः । समर्थस्य परिभवासङ्गिषोः प्रतिपन्नहोनस्यापि सर्वत्र व्याप्रभावेन सर्वसंसह्रृत्लं न सभ्वत इत्यसावप्यनुपपत्तिरत्न नास्तीति वदनं विष्णुमिति पदमर्थतोऽवतरयति, व्यास इति । उत्तसामग्री-सङ्ग्रहदोषे यत् प्रमाणाभावाद् नाभिच्यलितः सन् सर्वं संहरति, तत्र संहर्तृ युक्तम् उपकरणकोविदत्याग्रहद्वार्यां निर्विकारत्वात् न प्रमाणसापेक्षतयापि ज्वलनं

१ उपनिषद २ खण्डः

किन्तु सर्वंहैतविरुदं स्वप्रकाश-चिद्रूपप्लेन सदैवाभिच्छलितः सर्वदा संहृतः सकार्हैतस्म परमार्थतः अति वदनं खलु तत्समिति पद्मवतारर्यति, सदोषच्छल इति । तथापि लौकिकतत्सुरसहाय्य रसभूयिष्ठ खकार्ये-कार्यादि दृष्टं ततस्तस्य स्वाभाविकमसंहार्यं निमप्यस्थ्युपगन्तव्यमित्याग्र्रायां नास्ति लौकिक-पुरुषवदविद्या-तत्कार्ययोरहंमसाभिमानोदित्सि येनासंसारयां तद्रूपस्थौयं शान्त्; तस्मात् स्मरचिदमश्रो निरपेक्षः सर्वमेव संहरतोति वक्तुं सर्वतो मुखमितिपद्मर्थंतोडवतारर्यति, अविद्यातत्‌-कार्यर्होन इति । 'सर्वतः' सर्वत्र मुखं यस्य मुखस्योद्दनोन्मीलनाभ्यां तद्विद्या-तत्कार्यांसंहृत्यप्रकाश उच्यते । अतः सर्वनेोपलब्धिस्वरूप एवायं न विज्ञातव्यमसंहार्यं किमप्यनास्तोति सर्वतो मुख-पदस्यार्थः । एवंरूपो हि प्रज्ञः किमर्थमितिदुर्वचं हेतजातं संहार-तौल्यकारिक्र्रायां स्वार्थप्रतिभासहेतुत्वादिति वदनं तसिंच- मिति पद्मवतारर्यति, स्वालम्बस्सहर इति । नृगताविति धातो रूपेण ऋग्वेदने तृतीयपरिच्छेद-रहिते श्रीमध्यते । विनिर्ष- वसने इति धातोः सिमिति तद्विषयकविद्यावाच्यं हेतम् । ह्मिति च तत्संहृतृलुम्यते; ऋतो ऋत्सिंहपदस्य स्वालम्बस्सहा इत्पर्योऽनिरूपपन्ना ।

सर्वदा दैतरक्षित श्रीदनदरूपः सर्वोऽपिष्ठानः सन्मात्रो निरस्तार्धिलाविद्या-ममोमोचो ऋद्धमेवेति । तस्मादेवमेव- मात्मानं परं बध्यानुसन्ध्यादेश वीरों नृसिंह एव द्वितीयः खप्डः ॥ २ ॥

नम्नेवं रूपलिङ्ग्येवं विवेकात् प्राप्यथा हेतं तत्परिभवसहिष्णुलङ्ग्य तथैव सर्वमस्तोलीयाध्यक्ष्यां न कादाचिद्दयस्य परमा-

र्थतां इतपरिभव इति वदन् भौष्णपदमतकारयति, सर्वदा हेतरहित इति। न हि महासुरण-समाविष्टं तमः स्वाभाविकाद्भयात् कादाचिदपि परमार्थतः स्रग्वति मध्यक्-भास्करमिवेति भौष्णपदसार्थ इति भावः। ननु सर्वैहेतसंचारे मुखसाराधनाभावादपुरुषार्थत्वं स्वादस्; म्रतो न सर्वं संहर्तव्यमित्याग्याध्यक्षत एव परानन्दानुभवरूपलमात्र, बद्धपदेन मानद्रूप हति। ननु निलयं कारणस्थापि संहारं कालमाडपि तत्प्रसङ्गः, म्रतो न संहर्तव्यं सर्वमित्याग्याध्यस्थस्थमा ड्मान-लङ्ग्यस्य कारणस्य स्वाधिष्ठानमानेन नामोडपि परमार्थंसद्रूपमनध्यस्तमबाधितं पूर्ववत् स्वमचिमथमेव भवतोति परिहरति, मृत्युस्पल्युपदेन सर्वाधिष्ठान-सभाव इति। पूर्वमृत्युप्रसङ्गेन सततं मरिष्यग्रोलं सर्वैकमन्नानुमच्यते। हेतस्य संहर्ता मृत्युः

सर्वदा मरिष्यग्रोलंभावस्थां नित्यकोपितम्। प्रीयतां तन्मृत्योर्वरं सर्वदा म्रत एव, म्रतो तनाग्रेडस्य न नामप्रसङ्गः, किन्तु पूर्वमधि-

ठानलेनोत्तरत बाधावधिलेन सत्त्वसाचितयैवावस्थित इति । मृत्युमृत्युपदसार्थी इति भावः। यद्मादेवं सर्वसंहार-समर्थः .

परिभवासहो निष्प्रतिबन्धः सर्वसंहार्य-कवलोकरण-सभावो निरपेक्षो रक्षयीयभून्: स्वामन्वहरो भयङ्करः परमानन्दानुभवः

परमार्थंसद्रूपाड्मान्नात नानाविधाविष्कृततन्मात्रं कालावधिदर्शयपचते; तद्मात्तदव कालत्रयेऽपि नास्तोति वदन् नमामौल्यस्या-

थेमाह, निरस्ताखिलाविचातमोह इति । प्रविश्येति विद्या-

१ उपनिषदि २ खण्डः।

विरोधिल-कथनेन निवर्त्तयितुं शक्यतोन्त्रां, तम इति ग्राच्छादक्लेन निरसनीयलम्, मोह इति च विद्वेपहेतुल्लेन निरसनीयलमेवोन्त्रां, 'ग्रविद्यादिलचयम' ज्ञानर्थकारयन् नियमेव निरस्तं यस्मिन स तथोन्त्रां। नमामील्यन नकारो निषेधार्थः;, मा इति प्रभावाचक्लेन परिपूर्णानन्द-संविद्रूप-तुरोयवाचकः;, मौति तदिंसाकारं तद्रच्छादन-विद्वेपकारयभूतमन्नानमुच्यते; तस्मात् मौति हिंसाकारं नास्तोन्ति नमामौतिपद्स्यार्थ इति भावः। उत्ताच, "मौति हिंसाकारं नान तमोग्रानादिलचयम" इति। किं तर्हिं ग्रस्तोन्याकारोन्त्रां तुरोयप्रत्यग्बैवोति वदन् ग्राहम्पदार्थमाह, ग्रह्मैवेतोति। एककारोऽज्झारप्रसङ्गेन प्राप्तदैतनिषेधार्थः। इति ग्रह्मो मन्त्रव्याख्यान-समास्यर्थः। अन्न मन्त्रव्याख्याने प्रथमयैव विभत्नया व्याख्यातल्वात् मन्त्रस्य तुरोयप्रतिपत्ति-श्रेष्ठल्वे हितोयार्थो विवक्षित इति केचिदाङ्। अग्रे तु समास्यर्थे हितोयामाश्रिल्य नमामौति पदेन सम्बन्धमाहः। उच्यं नमामौति हिंसाकरं नास्तोत्यादिप्रकारेण वाचिक्क्लोऽदृष्टु हितोयान्तपददानां समास्यर्थता स्वोक्कतेति गम्यते। मौति हिंसाकरं नान्चेति सप्तमो-प्रयोगदर्शनात्। ग्रह्मोऽपे वोरो महाविष्णौ मौति हिंसाकरं नेत्यादिप्रकारेप हि तस्यार्थो युज्यते। यस्मादुक्तेन प्रकारेणानुष्टुभस्तरोय-प्रकाग्य्कलं सिषं तस्मादुक्तनैव प्रकारेपेमं प्रत्यग्ब्रानं तुरोयं परं ब्रह्माचार्योपदेशमभुजानोयादिल्याह, तस्मादिति। एवं प्रतिपत्तुं पुनः संसारपारमवाप्नोत्याह, एवं वोर इति। काथं वोर इति ह्रसिंहलादिल्याह न्रसिंह एवेति।

इत्यत्ततरतापनोय माावाखडो हितीयः खड ।। २ ।।

नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत्

तस्यै वै प्रणवस्य या पूर्वी मात्रा सा प्रथमः पादो भवति, द्वितीया द्वितीयस्य, तृतीया तृतीयस्य, चतुर्थी श्रोता-नुच्चारणुच्चाविकर्षरूपा तथा तुरीयं चतुरात्मकमन्विष्य चतुर्थपादेन च तथा तुरीयेष्टानुचिन्तयनं यसेत्॥

तुरीयमात्रायानुष्टुभा च तुरीय-प्रतिपत्तिरभिहिता। अथे-दानों मात्राचतुष्टयमनुष्टुप्-पादचतुष्टयश्च विराडादिपादचतुष्टयस्याण्डं कुर्यादिति श्रुतेः। तस्मै-

'तस्य' श्रोमित्येतद्वरमित्युक्त-प्रणवस्य 'या पूर्वी मात्रा' आकारः विराड्वाचकः सा मात्रा अनुष्टुप्-प्रथमपादस्य विराडर्थेस्व उभयतः पूर्वोत्तरभागयोः विराट्-चिन्तनार्थं भवति; ततस्तद्-ग्रंम उक्तं वारं महाविष्णुम् शमित्येवं मन्त्रौघारः सिद्धो भवति। ऋणाकारो वौज-बिन्दु-नाद-शक्त्यन्तः प्रयोक्तव्यस्तुरात्मक-विराड्-वाचकत्वात्।

तस्य हि द्वितीया मात्रा उकारो हिरण्यगर्भार्थीः सा अनुष्टुभो द्वितीयपादस्य हिरण्यगर्भार्थंस्वभतः पूर्वंंशऋणवति। एवं ततीया मात्रां मकार ईश्वरार्थोंडनुष्टुप्-तृतीयपादस्रेक्षरा-थंसोभयतो भवति। या चतुर्थी मात्रा, का सा इत्याह, श्रोता-नुच्चारणुच्चाविकर्षरूपेति। तथा तुरीयं पादमोतादिरूपैषतु-रामानं 'श्रविष्य' शश्विन्य अनुष्टुप्-चतुर्थपादेन च तमेव प्रति-पाद्य पुनस्तया' पूर्वोक्ततुरीयमात्रया तुरीयमन्विष्य 'तुरीयेष्टा-' स्वामना तावन्माचैवमनुचिन्तनं सर्वं जगत् 'यसेत्' विलाप-येदित्यर्थः॥ अयं भावः। स्मिति चतूरूपे साकारेऽष चतूरूपं

१ उपनिषदि २ सङ्कः

विराजं प्रतिपद्य तमेवानुष्टुप्-प्रथमपादेन स्फुटं ससिच्य पुनरष्यमित्युपारयन्(1), प्रकाररूपं तं मृल्वा उमित्युपारयन, हिरण्यगर्भं ससिच्य तत्ते विराजं विलाप्य अनुष्टुप्-द्वितीयपादेनाकारेषु च हिरण्यगर्भे भावयित्वा उमित्युपारयन, हिरण्यगर्भे ससिच्य प्रकारेष्वाव्याकृतं चिन्तयन् तत् हिरण्यगर्भे विलाप्य अनुष्टुप्-तृतीयपादेन प्रकारेष्वाव्याकृतमेव भावयित्वा श्रोमिति नादवत्या श्रोतादिकुपेक्ष्य प्राप्येन तद्रूपं तुरीयं ससिच्य तताव्याकृतं विलाप्य अनुष्टुप्-चतुर्थपादेन च तमेव मृल्वा पुनरष्युक्रुपेषु विन्दुसहितेन प्राप्येन तमेव चिन्तयन् खद्योतखदेति ।

तस्य च वा एतस्य प्राप्यस्य या पूर्वी मात्रा पृथिव्याकारस्सच्त्रगर्भिः ऋग्वेदो ब्रह्मा वसवो गायत्रो गाङ्गेपत्यः, सा प्रथमः पादो भवति। भवति च सर्वेषु पादेषु चतुरात्मा स्थूल-सूक्ष्म-वोज-साक्षिभिः। द्वितोयस्तरिच्चं सु उकारः सयजुभिर्यजुर्वेदो विष्णु-रुद्राख्यष्टुप्-द्विपद्याग्रे; सा द्वितोयः पादो भवति। भवति च सर्वेषु पादेषु चतुरात्मा स्थूल-सूक्ष्म-वोज-साक्षिभिः। तृतीयो यौः सु मकारस्सामवेदो रुद्रादित्या जगत्याच्छवनोयः, सा तृतीयः पादो भवति। भवति च सर्वेषु पादेषु चतुरात्मा स्थूल-सूक्ष्म-वोज-साक्षिभिः ।

(१) व, पुनरष्यमित्युपरयन । १५,

१४६

पुनरपि प्रकारान्तरेण मातृपादादिमत्रे वोपास्नमाह, तस्म ह वा एतस्मेल्यादिना। का सा मातेयाष, ऋमार ऋति। तस्मोपासनस्याधिकारिनिर्वूत्तिमाह, स एवाधिकारि। स च ऋग्भिर्भः 'सचसगिभः' कटकमन्वैः सह ऋग्वेद-तद्व्याख्यानरूपं ब्राह्मणं स ब्रह्मा वसद ऋत्येवं सर्पन्नवान्चयः। 'सा' माता विराडर्था 'प्रथमः पादः' स्वाच्यभिराड्-रूपैव भवति, उभयोस्त्रामगादिमक्वाचतू- रपल्साम्यात् पृथिव्यात्मकस्याकारस्य न केवस्लं विराड्येवाव- सानम, अपितु श्रवणिष्टपादचयेडपौर्याश्च, भवति च सर्वेषु पादे- ष्विति। नेदोपि समाधि, भवतुरोमिति। चतुरोमित्सुधादियाति, सूर्योत्तादिना। विषाद्दैनो सूर्यादिरूपपसुष्यं सससमक्यात्मनः सूर्यादिरूपेऽन्तर्भाव्यमित्यर्थः। एवसुत्तारपर्यैयेष्प्रि योज्यमू। यावसाने ब्रस्य चतुर्यैडमाचा सा सोमलोक ग्रोद्धार:, सोऽऽयर्वपैर्मन्वैरथदर्वे: संवर्तकोडपिर्मेरुलो विराडेक ऋर्षि- भूत्क्षतो ऋषता, सा चतुर्थः पादो भवति। भवति च सर्वेषु पादेषु चतुरात्मा स्थूल-दक्ष्म-वोज-सार्चिभिः। मातामातृ- चा: प्रतिसाचाः क्रला ज्योतानुज्ञाचनुचाडविकस्पदूपं चिन्तयन् ग्रसते। या 'ग्रवसाने' वोजामिकाच्चरचयान्ते 'ऋस्य' प्रयसस्य 'चतुर्थी' तुौया 'ऋष्षमाता' विन्दादिरूपा, प्रष्चं माताया ग्रष्षरस्यार्द मातापच्च शेतर्यमा।ता, सा कारणं तुयौष्यादिगतेति शुक्रं पूर्ववत्। कालतो वार्डिमावातं न स्वतः। सा 'सोमलोकः' उष्णया विधया

१ उपनिषदि २ खण्डः

सद्धितस्य परमेश्वरस्य लोकः सोमलोकः, इतरस्य भूलोकैकदेशल्लेन पृथक् ग्रह्याययोगात्। का सा मानेस्थाह, प्रोद्धार इति। विन्दादीनां संयमाद्यायत्तात् तस्या ग्रहणात् प्रोद्धारः। एक ऋषिर्नामाधेयर्षिकानामग्नः, सा च मान्त्रा भासंती कृता; विन्दादिरूपत्वेन च तुरीयबोधकत्वाच्च। एवं समष्टिव्यष्ट्यैक्यं सक्षिग्धं मान्त्रपादमिर्योपासनया पूर्ववत् सर्वं श्रोत्रोततरौत्तरं संहृत्य स्वात्मन्यवस्थातव्यमित्याह, मान्त्रमातृव्यादिना।

श्रीमृतो हतरसविकः: शुद्धः संविश्टो निर्विकार इन्मत्रनियमेऽनुभूय इवं तं सर्वं हृदया(१) सुप्रपचद्भिः।

हृदय सानुस्थान-नमन्थासार्चनादि-सहितसुपारनमाह, प्रोदित्यादिना। शोडशमृत इत्यादिना महोषासनाक्रम उच्चते। ऋत उपासनापरस्य स्वरडाष्टकसारभूता गुरुकताक्रमेया रहस्यांन्तर्भाक्। जां सद्कृतो मूला इतसंप्रवाच्यः सन् वाचा मूला संविश्टः सन् मिविकारः सन् प्रथमसुनियमेऽनुभूयेयादि श्रोत्रेष्णयोरेष्टव्यो प्रोक्त इत्यादः। तत् प्रबोधसमधि प्रबोधंमन्वेषा प्रापवेम वां निद्रासांचितया अमिद्रे ब्रसरूपे शून्यन्यवस्थां कर्तंव्येमित्याह, वं इति। श्रो नित्यंप्रबुंघाय परमात्मने नम इति प्रबोषमग्नः। पुनरमृतमयनूर्ति-मक्लेश प्रापवेनैव वा विद्या-वयौ परमात्मानं सक्षीरंगावलितारागंभावस्थेयाश्ट, ऋषत इति। श्रो विद्यादेहाय परमात्मने नम इति मूर्तिमन्: पुनर्गत-

(१) ब, हृद्या।

दिवसे क्षतं तदिने कारिष्यमाणपष्ठ मानक्रियांकरं सर्वमपि వ్యద्वारजातं व्यवहारकाल एव संविमर्शात्मकैषालोचितं परिपूर्ष-साधदानिरूपे परमेश्वर तत्पूजा-जप-होम-तपश्च-ध्यानादिरूपेया समर्पंयोयमित्याह, इतसंविल्क इति। मक्वसु प्रश्न एव। प्रधोत्थायावश्यक-शौचाचमन-दन्तधावन-मलद्यान-विधि-ज्ञानादिभि: शुचो भवेदित्याह, शुच इति। पुनः सम्यगोपासनादिकार्तव्यस्य शुचे: स्वासने समुपवेश्य: कर्तव्य इत्याह, संविष्ट इति। उपस्थितस्य गुरवोक्तानुज्ञा-(१) पूर्वकमर्ेषाकुलो-कर-शोषण-तालुवर्य-दिग्बन्धनादिकार-वेष्टनविध्यमर्ेषा: कर्तव्य इत्याह, निर्विघ्न इति। पुनरोमित्येतद्वरमिदं सर्वमित्युक्त-प्रशव-व्यासन-समाधानानसतरमकारादि-व्यापकेनापरिेच्छक-शरीरस्य हंस इति परमात्मनि रक्षितवौजसस्य भूतं भवदित्यादावुक्तप्रकारेष रेचक- पूरकाभ्यां संहतसकलस्य कुष्ठकाले कालानुभकः प्रश्नेन कर्तव्य इत्याह, इममसुनियमे ड्नुयेतिमू। एवं यक्त्यनुसारेण प्रार्षोयामं कृत्वा तन्मतानुसारेणामित्युक्तप्रकारेषु व्यातिहार-प्रतिपत्तिमनुज्ञा-प्रशवेनाल्मानुसंथानेषु कत्वा प्रश्नवकारादि-व्यापकैरामनि शरीरचतुष्टयसुलूपादनौयमित्याह, दृष्टेदं सर्व इति। 'दृश्' प्रत्यगात्मनि 'दृशं सर्व' इर्.च्छरीर-चतुष्टय-रूपं 'दृशा' दृष्टिरेव हि दृशिरित्यर्थ:। पुनरस्मिन्मनिदं सर्वं विशरौरमित्युक्तप्रकारेषु प्रार्षामित्योदय-प्रपञ्चयाग-कार्तव्यता- माद् गमयतुचोभयमिति। श्रीं चिदानन्दरूपं देवं माधव्य मातृ-पितृ-चरणारावकार्तां मात्कासुचारयन्तं तदाम्नां सर्वं जगद्गुरोर्मर्-

(१) क ख, गुरावज्ञा ।

१ उपनिषदि २ खण्डः।

चतुष्यं देवात् सच्चिदानन्दादुत्पमं(१) तत्मयं सभाध्य सोऽहं हंस इति जीवपरमामनोः परस्परमेकत्वं सभाध्य तन्मन् प्राप्नो खाहंते घरोऽचतुष्यं विलापयेरिति प्राणाग्निहोत्रोसाफ्र्र्दः । प्रपञ्चयागोऽप्येवमेव कार्य्यः। प्रों ह्मियुक्ता प्रकारादि चका-रान्तमभिधाय, हंसः सोऽहं खाहंते तु तत् मन्त्र रत्येव विशेषः ।

अथ सकलः साधारोऽमृतमयःख्वरतुरात्मा सर्वेमयःख्वर-रात्मा ।

अथवा तं वा एतं निर्गरोऽमिलयुक्रक्रमेष सकलोकरञ्जन-न्यासः कर्त्तव्य इत्याह, । अथ सकल इति । प्रोमिति तमेत- माल्मानमोमिति ब्रह्मैकोकलत्येवादिना पादखण्डोद्धक्रमेष ब्रह्मा- मनोः परस्परमेकत्वं पुनरपि प्रतिपाद्य तमेक-मजर-ममर-मत्त-मभय-मोमिल्यनुज्ञा-प्रणवेनारभू घरोऽचतुष्य-रूढ्यर्थे वच-मार्मकेनैवः सकलोकरस्यं कुर्व्वोत। श्रोमिति शाङ्ख्यनमध्यार्थे प्रातोतकालाख्यकमने साधिदिपे नम इति व्याप्तं, साधिदयं सच्चिन्य प्रपञ्चं प्रत्त्यनुमुचार्ये प्रान्ति-कला-यक्ति-परा-वागामने सामान्यदेहाय नम इति व्याप्तन, घनसृङ्ख-सदालक-ब्रह्मा- मानरूपं सामान्यदेहं सच्चिन्य प्रपञ्चं नादान्तसुचार्ये विद्या-कला-नाद-पश्यान्तो-वागामने कारणदेहाय नम इति व्याप्त- न, प्रलय-सुषुप्तोच्त्पननावस्थं किञ्चिहहिसृङ्ख-सदालकं कारण-देहं सच्चिन्य प्रपञ्चं विन्द्नसुचार्ये प्रतिष्ठा-कला-बिन्दु-मध्यमा-

देहं सच्चिन्य प्रपञ्चं विन्द्नसुचार्ये प्रतिष्ठा-कला-बिन्दु-मध्यमा-

(१) देवाचिदानन्दादुत्पमं ।

१५०

वागादिभि: सूक्ष्मदेहादि नम इति व्याप्तिं व्यपनयन्; सूक्ष्ममूर्तावस्तु:-कारण-प्रपंचेन्द्रियम् सूक्ष्मशरीरं मूलप्रकृतिं मकारान्त-शब्दार्थ-निर्बोधि-शब्द-बोज-वैखरी-वागादिभि: स्थूलसूक्ष्मवीराद्यै नम इति व्याप्तिं व्यपनयन्, पञ्चोकृत-भूत-तत्स्थायिभि: क-संख्यैरादि-संख्याग्रोरं करिदिति सकालोकालोकन्यास-सङ्क्रुः। एवं ऋष्टमिदं श्रोरादि-चतुर्यर्य मंगवत् सपरिकरासन-मूत्तिन्यसेप कल्पयता पौठमूर्तिन्यासो क्रियतेव्या-कृत्या च, सङ्हारोदयस्तमय इति। 'ग्राधारेष' पौठेन तद्राधारेष च स्थानादिना सह वर्त्तते इति सपरिकर-पौठन्यासोऽनेन सूचितः। ऋतमय इति मूत्तिन्यासः 'ऋष्टतमं श्रोततं-जडं द्वैत-परिच्छेदादि-विरचं सच्चिदानन्दानन्तात्म-पदलक्ष्यं ब्रह्म, तद्रप: ऋन्तर्मुख-सदात्मनि ब्रह्मण्याने प्रतिबिम्बतांनि यान्यत्रादि-विलक्षणानि रूपाणि सच्चिदानन्द-पूर्णोत्पद्मानां वाच्यार्थरूपाणि इच्छां-ज्ञान-क्रिया-सातत्यै-तच्छक्तीनां कारणानि तदुप इत्यर्थः। एवं सति सच्चिदानन्द-पूर्णोत्तम-रूपिणो इच्छा-ज्ञान-क्रिया-स्वातन्त्र्यै- सद्रूपिणी च परा शक्तिभंगवतो मूत्तिरियुक्तं भवति। पौठादिकल्पना-प्रकारस्थौच्यते। श्रो चतुरगौतिकोटि-प्राप्तिजात्यादिभि: ब्रह्मवाच (१) नम इति व्यापयन् केशरादिकं वलयेन कल्पयेत्। श्रो पञ्चभूत-नाम-रूपात्मकेभ्य: प्रकारेभ्यो नम इति व्यापयन् पञ्चोकृत- पञ्चभूत-नाम-रूपात्मकान् समभातून् समप्राकारलनेन् कल्पयेत। श्रो नवाव्यक्त्रारम्भयो नवहारेभ्यो नम इति व्यापयन् प्रति-

(१) च, ब्रह्मण्याय ।

९ उपनिषद् २ खंडः

प्राकारं गोपुच्छ-नवमालवेन नषद्वाराभि: कल्पयेत्। एवं खड्गरौरं स्थानस्निग्धं परिकल्प्य खड्गप्रौैरं महाराजपक्ष्वरस्याकन: पार्श्वैकलेन कल्पयेत्। तथाहि सौविदूंपभ्या राजपार्श्वाभ्या नमः। सकलामानवस्तिभ्यो द्वारदेवताभ्यो नमः। काम-वैराग्याभ्या द्वारपालाभ्यां नमः। दिगंबर्यादिगंबर-शोचाद्वैतद्वय-रूपेभ्यो राजपतिष्ठार्किभ्यो नमः। चन्द्रार्कभाय मनसे राजदूताय नमः। ब्रह्मादिप्रियां सर्वकार्ये-नियस्काले बुद्धये नमः। पद्मरूपाय सर्वकार्याभिमानकर्ने हकाराय नमः। विष्णुरुपाय सर्वकार्यनुसंधानकर्ने विश्राय नमः। सर्वेश्वरूपाथ सर्वाधिकारिषे प्राभाय नमः। इति न्यासन् जपनं करन् वा सूक्ष्म-शरौरं भगवत उपकररां विधाय गुष्तवथायमने प्रासादाय नम इति प्रासादं प्रकार्पाग प्रभवं विन्दन्तस्मुध्येप्चा परमात्मान्नाय नम इति हृदये विन्यास्य निश्चिदर्शिहृदयखं पूर्वाज्ञानसदामानं कार्ष्ण-शरौरं गुप्तास्यकरूपं पौठलेन कल्पयेत्। तथा: प्रश्नं प्राक्त्यन्त-मुचाथी परमात्मरूपतये नम इति हृदयादि मस्तकान्तं न्यास-यन् पूर्वान्त-सामान्य-शरौरमन्तसंख-सदाशिवात्मकं ब्रह्म भानपरा-वतिरुपिपां प्राक्-चक्र-गदा-पद्म-ध्यानमुद्रा-लसत्-कार्ममुष्टया सर्वोत्तमशरविभिष्टां स्वात्मानन्दामुव-सागरमयं भगवतो मूत्तिं सच्चिन्थैर्दिति पौठमूत्तिं न्यासः। पौठमूर्चिंशक्वरमेत्राभाप्रकं न्यस्ताग्यम्, प्रव्रिष्टं कल्पनौयम्। यथैवं भूतमूत्तिं ख्यापकास्य तत्समानिष: तूयस्रक् परमेश्वरस्य परमात्मनो मूत्तिमतो मूत्तो-वावाहनम् ग्राहासादरिष्य तद्गापकल्प-चिन्तनं आर्च्यैथिम्यांच, चतुरामेति। ‘चतुष्षां’ सामान्यादि-शरोराखामका भवेदित्यथ:।

नृसिंहोत्तरतापनीयम्

चतुरामेति चनेनैव प्रणवेन समस्तस्यैव कराठकुबिन्यासौ, कनिष्ठायाङ्गुष्ठायन्यासः, समस्तेन देहे त्रिधो व्यापकन्यासः, समस्तस्य प्रष्ठवंश मूलावारो न्यासः, व्यस्तस्य नाभि-हृदय-भूूमध्येषु समस्तस्य हृदघान्त-घोडघास्तयोर्ष न्यासः सूचितः। तथाहि ‘चलारः' प्रकारोकार-मकारोकारा श्चामानो यस स चतुरामा तथाविधो भूल्वेति स्वार्थे। चलारो व्याहृतिग्न्यादयः सत्या श्चामानो यस्य ऋत्यङ्गन्यास-स्तुचनप्रकारः। अथ पादमात्राखड्योः सूचितः पादन्यासः कत्तंऽय इत्यादि, सर्वमय ऋति। सर्वैग्रब्बेन सर्वात्मकं विराडादि-वाच्यतयमच्यते। तद्नास्तेन तद्गुण इलर्थः। ऐक्षव्य-ग्रत्यामने चुल्लोकाय नमः। मानयत्यामने सूर्याय नमः। संहारघृत्यामने भयनये नमः। क्रियायकृत्यामने वायवे नमः। सर्वोश्रयघकृत्यामने श्राकाशाय नमः। इच्छाशकृत्यामने प्रजापतये नमः। सर्वाधारमकृत्यामन पृथिव्यै नमः। घति मूर्धादि-वदन-ग्राघाम-गुद्य-पादेषु सम्पादुन्यासः। पुनरप्येकोनविंशति-सुखेष्टु तयासः। तत् समानादिग्न्यसे चित्त-श्रोत्र-वागादिग्न्यसे च तत्-च्क्कत्यामने नम घति योज्यम्। यत्तिमावकरूपं हि भगवतः मधो-रम् इतिरत्तु स्थान-प्राकार-परिचारकादिरुपेणा कृसम्। उत्तच्च, “देवास्रघक्तिं सगुषैैनिगूढां न तस्य कार्यं करणेषु विद्यते। न तत्समास्वाघिकस्य दृश्यते परास्य शक्तिविविधैव सूयते। स्वभाविको ज्ञान-बल-क्रिया च” इति। “भपाशिपादोऽहमचिन्ल्यशक्तिः पश्याम्यचच्चः स मृप्योस्स्वरूपः(९) भपाशिपादो जवनो प्रज्ञौता” इति च।

१ उपनिषदि ३ सऋखः ।

मन्न्रास्खेवं प्रयोक्तव्याः। प्राणयन-शक्त्यात्मने प्राणाय नमः। श्रप-नयन-शक्त्यात्मने श्रपानाय, व्यानयन-शक्त्यात्मने व्यानाय, उदयन-शक्त्यात्मने उदानाय नम इति योज्यम्। समनयन-शक्त्यात्मने, श्रनुसन्धान-शक्त्यात्मने, तथा निषयाश्रयार-स्कन्ध-प्रवण-स्पर्शान्-रशन-ग्राश्र-वचनादान-गमन-विसर्गान्त-शक्त्यात्मने इत्यादिरुपेऽपि पादन्यासं कृत्वा वश्यमारण-मन्न्रपञ्चकं व्यापक्लेन विन्यासं पादचतुष्टयं ध्यायेत्। श्रों उदयं वौरं महाविष्णुं जाग-रितस्थानाय स्थूलप्राणाय समाङ्गायैकोनविंशतिमुखाय स्थूलभुजे चतुरात्मने विष्णाय वैखानराय पृथिव्युदक्प्राणेद्-बहि-वस्तु-गायत्री-गाहंपत्याकारात्मने स्थूल-सूक्ष्म-वौज-साक्ष्यात्मने प्रथमपादाय नमः। श्रों ज्वलन्तं सर्वतोमुखं स्वप्रखानाय सूक्ष्मप्राणाय समा-ङ्गायैकोनविंशतिमुखाय सूक्ष्मभुजे चतुरात्मने तेजसाय हिरण्य-गर्भोयान्तरिच्छ-यजुर्यजुर्वेद-विष्णु-हेत्न-निष्ठुब्-द्विपद्याग्न्युक्कार-मनने स्थूल-सूक्ष्म-वौज-साक्ष्यात्मने द्वितीयपादाय नमः। श्रों त्सिंहं भोषिणं भद्रं सुप्रस्खानाय एकोभूताय प्रज्ञानघनाय ज्ञानन्द्मयाय श्रान्मानव्धुजे चैतोसुखाय चतुरात्मने प्रज्ञानेश्वराय धु-साम-सामवेद-रुद्रादित्य-जगत्याहवनीय-मकाराकारात्मने स्थूल-सूक्ष्म-वौज-साक्ष्यात्मने तृतीयपादाय नमः। श्रों सत्यमृत्युः नमाऽ-स्त्रं सर्वेश्वराय सर्वेशाय सर्वशक्त्यये सर्वान्तर्यामिने सर्वाम्ने सर्वयोनये सर्वप्रभवाय सर्वाध्याय सोमलोकाय श्रथर्वाथर्ववेद-सर्वसकाम्न-महाराढकस्थाङ्गारारात्मने स्थूल-सूक्ष्म-वौज-साक्ष्य-

मने चतुर्थपादाय नमः। श्रों मन्त्रराजान्ते नान्तःप्रज्ञाय श्रवसि:प्रज्ञाय श्रनुभयत:प्रज्ञाय श्रप्रज्ञान-श्रप्रज्ञानाय नमः।

नरसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत्

वनाय व्रह्मष्टाय व्रव्यवहार्याय ऋग्राह्याय व्रलक्ष्याय प्रचिक्याय व्रव्यपदेश्याय एकान्तप्रत्यय-साराय व्रमानाय प्रप्रथोपप्रथाय प्रिवाय यान्त्राय व्रह्मताय सर्वसंहार-समर्थाय परिभवासहाय प्रभवे व्यापाय सदैक्यवसाय व्रविद्या-कार्येधीनाय स्वामभर्त्रृहराय सर्वदाहेतु-रहिताय व्रानन्दरूपाय सर्वाधिष्ठान-सम्पावाय निरस्तावियातमो-सोहाय व्रक्षत्रिमाहंविमर्शाय प्रोद्दाराय तुरीय-तुरीयाय नम इति। पुनः प्रथवेन सकृद्गाप्यादिलन्यासं समाचरेत्। श्रीम् उग्रं वीरं महा-विष्णुं पृथिव्यृग्वेद-ब्रह्म-वसु-गायत्री-गाहंपत्याकार-भूर्भुवन्यामने सर्वज्ञ-ज्ञानप्रद्वारमन् हृदयाय नमः। श्री जोवलन्तं सर्वतोमुखं ब्रक्त-ऋचं-यजुषे यजुर्वेद-विष्णु-रुद्र-निष्ठुभ-दक्षिणाम्नुकार-भुवः-प्राजाप्रत्यामने नित्यदैश्वर्ये-ग्रत्यामने शिरसे स्वाहा। श्रीं नृसिंहं भूपषणं भद्रं द्रां-साम-सामवेद-रुद्रादित्य-जगत्याहवनीय-मकार-सूर्योमने अनादि-बोध-प्रकत्यामने शिखायै वषट्। श्रीं मृत्यु-मृत्युं नमाम्यहं सोमलोकाय अथर्वोथर्ववेद-संवर्त्तकाम्नि-मरुदिराढे-कर्ष्णाढार-भूर्भुवः-स्वः-ब्रह्मोवने शान्तिक्या-ब्रह्मित्यामने कवचाय हुम्। मन्द्रराजान्ते श्रीम् प्रोद्दार-भास्कत्युलं-वैर्योंग्रप्रत्यामने नेत्रवयाय वौषट्। मन्द्रराजान्ते पृथिवीकार-ऋग-ऋग्वेद-ब्रह्म-वसु-गायत्री-गाहंपत्यास्तार्चोषार-यजुषे यजुर्वेद-विष्णु-रुद्र-निष्ठुभ-दक्षिणाम्नि-द्य-मकार-साम-सामवेद-रुद्रादित्य-जगत्याहवनीय-वनोय-सोमलोकौद्दाराथर्वोथर्ववेद-संवर्त्तकाम्नि-मरुदिराढेकर्षि-भास्को-महाव्योमन् भ्रुवतेन आवृतं शक्त्या भास्वतेन। पुनः ऋषथादिकं विन्यस्य वौजादिकं स्मृत्वा देवं ध्यावा परमानन्दामृतेन चतुर्मूर्त्याम् भूताया देवताया: पूजा कार्यव्ये॒षाह।

१ उपनिषदि ३ खण्डः

चतुरात्मेति । मूर्त्तिंचतुष्टय-व्यापकं तत्वाचित्सं परमानन्द-बोधात्मिं घ्याल्वा मूत्तिंचतुष्टयं तत्र सम्मं भावयेत् । इयमेवात्मपूजा ।

अथ मण्डपोठे सपरिवारं तमेतं चतुःस्सात्मानं चतुरात्मानं मूलाग्रावधृत्पं प्रथावं सन्दध्यात्। पुनस्तस्य ह वैं प्रश्नवस्य या पूर्वो मात्रास ता प्रथमपादोभयतो भवतीत्यादिवाक्यैरक्चिन्तनैव ऋगखङ्गैः कथितसुपासनं विधायालैव चतुर्मूत्तिरुपेणैव पृथक् पूजनौय । इति पौठादिकल्पना-पूर्वंकमाह । अथ मण्डपोठे रत्नादिना । अथ श्रीलपूजानन्तरं मण्डपोठे वहिरुमुखसदालके गुणवैजिरुपे मूलाधारस्य धार्त्रिग्दष्ट-चतुष्टयल-पद्माकारे 'सपरिवारं' द्वाचिशङ्गादिलगतैः पृथिव्यनरिच-चु-सोम-लोकाष्टकरूपैरष्टदललगतैः सच्चिदानन्द-पूर्र्षो माह्य-प्रकाश-विमर्ष-रूपैश्वतुष्टैललगत-ब्रह्मासवेंश्वर-विष्णुसर्वैश्वर-रुद्रसर्वैश्वर-सर्वेश्वरसर्वैश्वरैः परिवारैः सहितमित्यर्थः। 'तं' पाद-माचाखडयोक्क्ताम् 'एतम्' इति प्रथियकारे इलादिक कचितं 'जगत्समष्ट्यात्मकं' श्रुत्वादि-सबन्धिवेनोक्तं पृथिव्यादि-चतुर्विधं-सकलरूपम् आकारादि-समष्टिरुपलादौझारस्य सर्वत्र मन्त्र-ब्राह्मण्ययोगैरैवं विवचिल्या चतुःसमात्मानमित्युक्तम् आकारादिभिविंभूतिमडिवी विना। स्वतःचतुरष्टात्मानमित्येवाथः। अत्रन च व्यष्टिदेवानां सर्वेषामाविशेषेण समष्टि-देवतयैक्यमुक्तं तदङ्गमूत्तिं-चतुष्टयस्य अङ्गविमेषेणैकत्व-माह, चतुरात्मानमिति। समष्टि-व्यष्टि-स्थूलादिभिद्वतरात्मान-मित्यर्थः । यचपौह सप्तान्नां चतुरात्मानमिति। तृतीयमात्रासम्बडस्य सप्तकस्य तदङ्गरूप-स्थूलादि-चतुष्टयस्य तुरीयप्रश्नवेन

१५६

विशेष-सम्बन्ध-प्रतिपत्तये वस्ताव्यमपि नोक्तं तथापि तस्मीत्तत्न तुरौय-प्रशव-सम्बन्धित्वेन काचनादिहापि तत् कचितमेवेत्यवगन्तव्यम्, मू्लाधारस्थितोऽपि प्रश्नवस्थ तुरौयप्रशव-रूपत्वात्, तत् एवं द्वचापि मध्ये षट्दलं पद्मसुपदिद्यन्ति माचायों द्वादशान्त-षोड़शान्तयोरिव, 'मूलान्नो' मूलाधारगताम्नो श्रनिमषडले 'भमिरूपं' चित्प्रकाशरूपं क्रियादि-शक्तिभिरजंठरेष सग्मकां प्रश्नवं सच्चिन्तयेत्। प्रभिकरुपमित्युक्कलात् तत्परिवारशोधारस्याल गिर:-पाक्षादि-विभिष्टे विग्रहो न कल्पनीयः; किन्तु प्रलयानलाकि-सम्मेतिमात्रूप एवं चिन्तनीयो रीत गम्यते।

सम्पात्मानं चतुरात्मानमकारं ब्रह्माणं नाभौ, सम्पात्मानं चतुरात्मानमुकारं विष्णुं हृदये, सम्पात्मानं चतुरात्मानं मकारं रुद्रं भूमध्ये, सम्पात्मानं चतुरात्मानं चतुःसप्तात्मानं चतुरात्मकारं सर्वेश्वरं द्वादशान्ते, सम्पात्मानं चतुरात्मानं चतुःसम्पात्मानं चतुरात्मकानन्दामृतरूपं प्रणवं षोडशान्ते।

अथ मूलाधारस्थमकिं नाभ्यन्तरमुजौय तत्सिक्नम्नावश्टुप्-प्रथम-पादस्याष्टक-रूपमष्टदलं सच्चित्क्य तत्कर्षिकायां प्रश्नव-स्थाकार-बोज-बिन्दु-नाद-शक्तिभिरष्टराकं चतुर्हैल-पञ्चररुपं मच्छिन्य तत्कर्षिकायां मुख्वती-मूलप्रकृति-सचिचतो ब्रह्मा सर्वेश्वरो ध्येय इत्याह, सप्तात्मकमिल्यादिना। अथचापि सपरिवारमिल्यनुसज्यते; तथोत्तरवाक्येष्वपि। अनाष्टदलं

१ उपनिषद् ३ खण्डः

अकार-सर्वविल्वेन काथित-स्थिथियावष्टक-द्विपादवष्टुप्-प्रथम-पादाच्चरस्था: साङ्ख्योपन्या वेदाष्तुचैलस्था: ब्रचाघ्र-ब्रचाविष्य-ब्रचप्रचन्द्र-ब्रचिसम्बन्धरास्ये परवारवलेन व्यख्या:। तत्वादिदले दिधु वेदा: कप्तिकप्रा:; भनिकोधे षड्भ्रानि, निकर्ततिकोधे मौमांसा, वायव्यकोधे न्याय:; ईशानकोधे इतिहास-पुराणा-गम-काव्य-नाटनादय:। चतुर्हिले अपतो ब्रचासव्वेङ्खर:;, दचिषातो ब्रचब्रचद्र:; उत्तरतो ब्रचाविष्यु:; पचिमतो ब्रचब्रचा । एवसुत्तरत्नापि चतुर्मूर्ति-चतुष्य-स्थितिरवगत्था। समा-मानं चतुरादिमन्वन्तरं ब्रचोचि नानो रति मध्ये ब्रचसव्वेङ्खर-कृमिचत्रा। 'समामानम्' अकार-सर्वविल्वेनोक् समामानम् अकारेस् सहाष्टाबानमित्यर्थ:; अन्यधा अनुष्टुप्चदार-सम्बन्ध-योगादिति व्यष्टि-समध्यो: सामान्वेनैकालमभिधाय तदङ्गानां शूादीनामर्थेक्त्वमाद, चतुराब्बानमिति। 'अकारं' प्रचावस्था-कारामकं रज:प्रधानं सोममङ्कलस्य 'ब्रचाघ्रं' ब्रचसव्वेङ्खरं सरसवतौ-मूल-प्रकृति-मृदितं 'नाभो' तेजोमध्य शुद्धलस्य-चतुर्हिल-काश्चिकायां सन्दध्यादित्यर्थ:। तथा 'समामानम्' उकार-सम्बन्ध-लेनोकान्तरिचादि-समकम् उकारेष सहाष्टरूपं 'चतुराब्बानं' शूलादिमिच्चार-रूपं विष्युं सर्वेङ्खरं श्रोमूलप्रधाति-सत्-प्रधानं चूथ्यमङ्कलस्य 'हृदये' प्रष्टदले उकार-सम्बन्धिलेनोकान्तरिचा-चामकारुष्टुभ्-चितोय-पादाच्चरस्थ-वराच्-नरसिंच-वामन-परशु-राम-राघव-बलभद्र-वास्या-कल्कि-मूर्त्तीभिरधिष्ठिते तन्मधार्थो-काररूपं चतुर्हिल-पद्मग्रत-विष्यु-सर्वेङ्खरादि-युते भनुसन्द्धग्रात्। तथा समामानं अकार-सर्वविलितयोक्-चुलोकावष्टक-रूपम, तथा

वसिष्ठोक्तनृसिंहतापनीयम्

चतुरात्मानं मकाररूपं हृद्रं सर्वेश्वरसुमामूलप्रकृति-सहितं तमः-प्रधानममिनमङ्कलख्यं 'मूमधे' षष्ठदले मकार-सम्बन्धिनोक्त-घृतोकोत्पत्तिकथन-हेतुप्रादुर्भावेन शेष-भव-पशुपतौधान-भौम-महादेव-शत्रोग-मूर्तिंभिरधिष्ठिते तस्माघास्यं मकाररूपं पञ्चचतुदंशलगत-चन्द्र-सर्वेश्वरादियुते अनुसन्ध्यात्। तथा 'सप्तामानम्' श्रधमात्र-सम्बन्धिनोक्तैः सोमलोकादैष्टात्मानमित्यर्थः; तथा चतुरात्मानं तत्सम्बन्धि-स्थूलादिभिः 'श्रीज्वारं' तुरौयं प्रशव-रूपं 'सर्वेश्वरं' गुणसाम्योपाधि-शक्तिमहलख्यं मूलप्रकृति-माया-सहितं 'वादिवक्त्रे' शान्तिमहलसम-मूलवारिधि-शातिंशदलोक-देवताविग्रहिते तत्कर्षिकागत-दलस्थ-सदादि-मूर्तियुते तत्कर्षिकागत-चतुष्टलख-सर्वेश्वर-चतुष्टय-संयुक्ती अनुसन्ध्यात्। तथा सप्तमानं चतुरात्मानं चतुःसमामानं चतुरात्मान-मोद्वारं तुरौयं 'आनन्दामृतरूपं' गुणकौजोपाधि-शक्तिमहल-लख्यं 'घोडशान्ते' प्राधोमुख-वार्तिंशदष्ट-चतुष्टलपद्यैः पूर्वोक्त-देवताभिष्ट विषयेऽनुसन्ध्यात्।

आनन्ददा-()मृतनेनांशतुर्धा सम्पूज्य, अथोक्त-मूर्तिंचतुष्टय-पूजा कार्येल्याह, अथेत्यादिना। 'अथ' पौठ-मूर्ति-कल्पनानन्तरम्, 'आनन्दामतेन' पूर्वोक्तेन 'एनान्' ब्रह्मादि-सर्वेश्वरान् सपरिवारान् 'चतुर्धो' चतुःप्रकारेषु देवता-गुरु-मन्त्रादि-प्रकारेषु । अथवा चतुर्भिति पूजासाधनानां जल-गन्ध-पुष्प-धूप-दोप-नैवेद्यादीनाम् आनन्द-

(९) क, च, स्वानन्दा । ग, वाङ्गमदा ।

१ उपनिषदि ३ खण्डः

रूपाणां स्थूलादीनां, पूज्यदेवतावत् चतुरात्मसुक्तं देवता-द्रव्ययोः सम्भवस्य-प्रदर्शनाय (९)। पूजाकमलाक्षेवं प्रयोक्तव्याः। ॐ श्रीम् उप रुद्र महाविष्णुं ॐ श्रीं रजः-उपाध्यये स्थूल-विराट्-घरोराय विष्व-वैखानरात्मने सर्वेश्वराय ब्रह्मणे सर-स्तौ-सहिताय सर्वेश्वराय सदात्मने ज्ञान्ताय ग्रसद्-खण्ड-संविदे नारायणाय नरसिंहाय परमात्मने सपरिवाराय नमः। ॐ श्रीम् ज्वलन्तं सर्वतोमुखं ॐ श्रीं सतोपाध्यये सूत्रप-हिरण्यगर्भ-घरोराय तेजस-सूत्रात्मने सर्वपालकाय विष्णवे लक्ष्मीसहिताय सर्वेश्वराय शान्ति-आत्मने ग्रसद्-रहित्य-सौविदे नारायणाय नरसिंहाय परमात्मने सपरिवाराय नमः। ॐ श्रीं मं ऋसिंहं भूपणं भद्रं मम् श्रीं तम्-उपाध्यये सौषुम्न-ज्ञान-घरोराय प्राज्ञेभरात्मने सर्व-संहर्त्रे सदाशिवाय उमा-सहिताय सर्वेश्वराय सच्चिदानन्दात्मने ग्रसद्-खण्डा-परोक्ष-संविदे नारायणाय नरसिंहाय परमात्मने सपरिवाराय नमः। ॐ श्रीम् श्रीं मृत्युमृत्युं नमाम्यहं ॐ श्रीं गुरुसाद्योपाव्यो प्रकृत्यादि-आकृत-शरोराय प्रलयं-प्रलयात्मने सर्वो-त्पत्ति-स्थिति-संहार-कर्त्रे सर्वेश्वराय मूलप्रकृति-माया-सहि-ताय सर्वेश्वराय सदानन्द-चिदात्मने ग्रसद्-खण्डाह्यापरोक्ष-संविदे नारायणाय नरसिंहाय परमात्मने सपरिवाराय नमः। ॐ श्रीं समस्त-मलान्ते निरवद्याय निर्गुणायागुणायैर्य्याय अमरौषाय ग्रसद्ग्राय प्रत्यगद्याय स्वभासावभासित-कर्त्रे ग्रसद्-बोधाय ग्रसद्-रहिद्यापरोक्ष-सदानन्द-चिदात्मने ग्रप्रबोध-चिदानन्द-ऐक्य-द्वैताय निरालम्बन-विभ्वाय महान्-महोदायाय नारायणाय नरसिंहाय

(९) क, च, सम्भवस्य-प्रदर्शनाय।

१६

परमात्मने सपरिवाराय नमः। इति पुष्पाञ्जलिं कुुर्यात्। श्रीं कीं श्रीं ह्रौं ह्रें नमः संसीष्ट-संस्र्चिदाप्रमेय-परमैकारसायै परमहंसिनि समस्तजन-वाङ्मनसातिवर्तिन्यै निरन्तरारम्भ-स्तम्भित-निरद्धान-परमानन्द-बोध-महार्णवि स्वरूप-परम्परायै (१)विष्णुपत्न्यै विष्णवे हम् ह्रें श्रीं स्वाहा नमः; इति देवस्य स्वाहादेव्हे ब्रह्मज्ञानात्मकैः पुष्पाञ्जलिं कुुर्यात्। वच्ममार्ग-मन्त्रपङ्क्तिकेन श्रीं कीं श्रीं ह्रौं ह्रें नमो निरन्तरं प्रथमान-प्रथम-सामरसायै स्वात्मतत्त्व-समुद्रेपीत-निमेषोपीक्ष-परम्पराभिः स्पष्ट-स्फुटानन्द-सन्दमान-विज्ञान-वारिनिधयै परमसूक्ष्मायै विष्णुपत्न्यै विष्णवे महा-मायायै ह्रें ह्रौं श्रीं स्वाहा नमः। श्रीं कीं श्रीं ह्रौं ह्रें नमः स्वसङ्कल्प-बल-समुद्भूत-भगवद्भासि-भावस्वभावे सेच्छावेग-विजृम्भमाण-शक्ता-विभक्तिं-मूर्तिकार--चतुर--गुषग्राम-युगतिक-महार्णभि-ज्वालायै पूर्ण-शाद.गुप्य-महाव्यये परमस्थूलायै विष्णुपत्न्यै विष्णवे महामायायै पञ्चविन्दवे हम् ह्रेंश्रं श्रीं स्वाहा नमः। श्रीं कीं श्रीं ह्रौं ह्रें श्रीं कीं ह्रौं ह्रें नमो नित्योदिते-सुदृप्ते-महानन्द-परम-सुन्दर-भगवद्गिरह-प्रकाशे विविध-सिद्धजनासद-वार्ङ्मुख्ख-प्रसरमय-परम-सत्लरूप-परमध्योम-प्रभावायै विचित्रवत्-निर्मल-मुन्दर-भोगज-प्रकार-परिणाम-प्रवौष-स्वप्रभावायै परमसूक्ष्म-स्थलरूप-सूक्ष्मायै विष्णुपत्न्यै विष्णवे महामायायै-पञ्चविन्दवे कीं श्रीं ह्रौं ह्रें स्वाहा नम। श्रीं कीं श्रीं ह्रौं कीं कीं कीं नमः स्वसङ्कल्प-समाधि-समाधिमात्र-बद्धविवव-जाग्रदोष-विमर्ष-युगायै कलित-काल-काल्यनिक-कल्पभेद-फेनपिञ्जल-निवहायै लीलासिन्द-

(९) व. स्वरूपपरायै ।

१ उपनिषदि ३ सब्दः।

श्रिंत-भोक्तृ-भोग्य-भोगोपकरण-भोगसम्पदेक-महासिद्धये परम- सू रूप-स्थूलरूप-स्थूलायै विष्णुपत्न्यै विष्णावे महामायायै पञ्च-विन्दवे हौं क्रीं क्रीं क्रों श्रीं स्वाहा नमः। श्रीं क्रीं श्रीं क्रीं श्रीं क्रीं क्रीं क्रों नमः समस्त-जगदुपकार-शौक्त-बुद्धि-मनों- ज्र्र-प्रत्यक्ष-सुन्दरायै दिव्या-चतुष्य-सद्योम्थित-समस्तजन-लक्ष्मी- कौत्ति-जय-माया-प्रभावालक-समस्त-सम्पदेकनिधये समस्त-यक्ति- चक्र-सूच-धरायै समस्त-जगत्-सझोग-सौभाग्यदायिनि विविध- विष्णोपम्रुव-श्रमनि नारायणाख्यितायै श्रीं क्रीं श्रीं क्रीं श्रीं क्रीं क्रीं नमो नारायणाय नरसिंहाय लक्ष्मी-नारायणाभ्यां स्वाहा श्रीं क्रीं श्रीं क्रीं श्रीं क्रीं। अथ नैवेद्यानन्तरं जलादिभि- राजोपचारादिभिर् समपूज्य भगवत्ततिप्रसादं सस्निन्य स्रधिकारिखड्ढे वश्यमायेन क्रमेष मन्न्रराजमाश्रित्य नमस्कारखड्डे वश्यमायेन क्रमेष मन्न्रराजेन ऋसिंहपदेन च ब्रह्मामैकत्वं प्रतिपाद्य क्रमेष प्राणनिष्ठां प्राप्य सन्नानखड्ढे वश्यमाय-प्रकारयं ब्रह्मामैकत्वं प्रतिपाद्य व्यतिहारखड्ढे वश्यमाय-प्रकारंश्च व्यतिहत्यापि ब्रह्मामैकत्वं सस्निन्य ऋगुन्रा-प्रणवमाश्रित्य द्वादश- सहस्र-सङ्ख्यं नयसिंहादधिक-विविधतयुतं त्रिसहसवारम् ऋष्टो- तेर-गत-सहससङ्गं नयसिंहदधिकिं विविधवारम् ऋष्टोत्तरसङ्ख्यं नयसिंहद्वारं दश चिवारमेकवारं वा प्रकत्ययुसारेष जप्या देवाय सम्प्रे वश्यमायमन्र्र-नयेष पुष्पाञ्जलिं कुय्यात्। मो हौं हसंलमको यडपामनुस्खजसो दध्यमीनः से नो रत्योक्खायता नमो ब्रह्मणे विष्णुनाभि श्रीं नमो भगवते ऋसिंहायात्मने ब्रह्मणे व्यासतमाकाराय सर्वसाधिखे परमे-

नृसिंहोत्तरतापनीयम्

भ्राराय सर्वंगतायाद्याय व्यास्तत्माये मायिने तत् सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्। श्रीम् उग्रं हः, श्रीम् श्री वीरं हः, श्रीम् श्री महाविष्णु हः, श्रीम् ज्वलन्तं हः, श्रीम् श्री सर्वतोमुखं हः, श्रीं श्री नृसिंहं हः, श्रीम् श्री भौषणं हः, श्रीम् श्री भद्रं हः, श्रीम् श्री मत्युमृत्युञ्जयं हः, श्रीम् श्री नमामि हः, श्रीम् श्रम् श्रहं हः; श्री तत् सत् नमो ब्रह्मणे तत् सत् श्री नमः। श्रीं नमो जराय जराराय जरतताय प्रभवाय प्रभोकाय प्रमोहाय प्रनघनाय प्रपिपासाय प्रह्हेताय हः, श्रीं कीं हं सः श्रीं ह्रीं श्रीं सर्वप्रकोपैकाक्षोचिमत्पूष्णेऽहमाकाराय सर्वाय सर्वान्तराय सर्वाम्ने श्रहयाय प्रप्रकाश्य-प्रकाशाय। श्रीं नमो ब्रह्मणे श्रीं नमः सर्वसंहर्त्रे सतत्महिने श्रीम् हः, उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्। नृसिंहं भौषणं भद्रं मृत्युमृत्युं नमाम्यहम्। श्रम् श्रीं नमः इत्यनेनाकारमन्वेक्ष्य देवे्स्य वामभागमूले विचित्रमणि-राजितां विचित्रां मालां प्रविच्छेत्। श्रीम् उम् उग्रं वीरं महाविष्णु ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्। नृसिंहं भौषणं भद्रं मृत्युमृत्युं नमास्यहम्। श्रीं नमो भगवते नृसिंहात्मने ब्रह्मणे विष्णवे सर्वोत्त-कृष्टतमोद्धाराय परमार्थसत्य-स्वरूपाय सुप्रकाशाय प्रसङ्ग्राय अनन्यदर्शिने श्रहयाय उत्तकृष्टाय नारायणाय विष्णवे वासुदेवाय धीमहि तन्नो विष्णुः प्रचोदयात्। श्रीम् उम् उग्रं हं, श्रीम् उम् वीरं हं, श्रीम् उम् महाविष्णुं हं, श्रीम् उम् ज्वलन्तं हं, श्रीम् उम् सर्वतोमुखं हं, श्रीम् उम् नृसिंहं हं, श्रीम् उम् भौषणं हं, श्रीम् उम् भद्रं हं, श्रीम् उम् मृत्युमृत्युं हं, श्रीम् उम् नामामि

१ उपनिषदि ३ खण्डः

ईं, श्रीं, उमां (1) ईं, श्रीं नमो भगवते वासुदेवाय । श्रीं नम उद्धृतसृष्टय उद्धृतपादकाय उद्धृतप्रवेष्ट्रे उद्धृत्यापवित्रे उद्धृते उद्धृतकाय उद्धृतपथ-वारकाय उद्धुद्ग्रासकाय उद्धुम्भान्तकाय उद्धुतोष्म-विधातये श्रीं श्रीं नमो नारायणाय श्रीः सर्वनिः-यकारान्निम-पूर्योऽपेषोद्धाराय श्रीं नमो विष्णवे नमः सर्व-विचिकित्सां-निरासक-पूर्योऽपेषमष्णिने हरिः । उप्रं वोरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम् । ऋषिसिंहं भोषणं भद्रं मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् । श्रीं (1) नम इत्यनेन भगवतः करेहे प्रापादलोकिनां मालां ददाति । श्रीं मे वांछितं यजिमहं सुगातिं पुष्टिवर्धनम् । उव्वार्श्वकामिव वत्सनाकृत्यों मुच्यते (2) मातात् । श्रीं नमो भगवते ऋषिसिंहायाक्षने परब्रह्मणे देवाय वद्राय महाविभूति-मकाराय महान्ते ऽभिन्नरूपाय स्वप्रकाशाय प्रत्यग्ब्रह्मणे व्याप्ततमाय उत्कृष्टतमाय सर्वप्रत्यक्तमाय सर्वज्ञाय महामायाविमूतये तत्पुरुषाय विष्णवे महादेवाय धीमहि तन्नो वेद्रः प्रचोदयात् । मं वेद्र हुं, मं वीर हुं, मं महाविष्णुं हुं, मं ज्वलन्तं हुं, मं सर्वतोमुखं हुं, मं ऋषिसिंहं हुं, मं भोषणं हुं, मं भद्रं हुं, मं मृत्युमृत्युं हुं, मं नमामि हुं, मम् ऋतं हुं, मम् श्रीं कीं (3) कीं नमः शिवाय हंसः सो हं, मम् श्रीं नमो महते महसे मानाय सुत्क्राय महा-देवाय महेश्रराय महाश्रजे महाचिते महानन्दाय महा-प्रभवे श्रीं कीं हुं नमः शिवाय, मं सलैःसहितं तत्क्षणमेव-वश्यमकाराय सर्वजगद्ग्रायाय सच्चिदानन्दरूपाय वाड्मनो-गोचरा-मकाराय

(1) च, उम चों । (2) क, नतुर्मोंञ्जोय ।

१६४ नृसिंहोत्तरतापनीयाम्

तिग्माय प्राणदायुभव-खरुपाय प्राणप्रकाशाय श्रीं नमः । श्रीं नमः सर्वमनोदृशे सर्वनिगृहीताय सर्वप्रत्यृच-काय सर्वसंमोहनाय सर्वसंह्लादकाय सर्वनाशकाय खड्ग-स्वरूपदायिने बल्यप्रदाय प्रतिवीराय प्रतिमहते प्रतिविष्णवे प्रतिज्ज्वलते प्रतिसर्वंतोमुखाय प्रतिनृसिंहाय प्रतिभोषणाय प्रतिभद्राय प्रतिमृत्युमृत्यवे प्रतिनसांनिने अत्यहृद्दाराय स्वमहिमस्थाय हरः । श्रीं मम उद्यं वीरं महाविष्णुं जलान्तं नमः श्रीं नम इहादिशत् स्मृतौ तन्निष्ठया इष्टं मे सुलां समर्पयेत्त् । एवं पुण्याच्चलितं कत्ला, श्रीम् उद्यं वीरं महाविष्णुं जलनन्तं सर्वंतोमुखम् । नृसिंहं भौष्ण्यं भद्रं मृत्युमृत्युं नमास्यहेम् ।

इति नमस्काराष्टके वस्यमात्रेण मुक्तौ कथित-नमस्कारौ कत्ला, श्रीम् उप्रमानं नृसिंहमहं नमामि । श्रीं वीरमानं नृसिंहमहं नमामि । श्रीं महाविष्णुमानं नृसिंहमहं नमामि । श्रीं जलनमानं नृसिंहमहं नमामि । श्रीं सर्वकेसुखमानं नृसिंहमहं नमामि । श्रीं नृसिंह-मानं नृसिंहमहं नमामि । श्रीं भौषणमानं नृसिंहमहं नमामि । श्रीं भद्रमानं नृसिंहमहं नमामि । श्रीं मृत्युमानं नृसिंहमहं नमामि । श्रीं सर्व-नमस्कार्य-मानं नृसिंहमहं नमामि । श्रीं सर्वाभानमानं नृसिंह-महं-नमामि । इति च अत्र्यादिकं कत्ला पूर्वोक्त-मानान्त-वयं समुच्चित्य पठन् भगवतो मस्तकात् पादान्तावलम्निनों व्यापिनों मालां दत्वा भगवन्नमतिस्तनुबुष्टं सक्तिन्य सद्दति-

१ उपनिषद् ३ खकः

मद्ध-नवकैनमस्काराख्येऽस्मिन् वच्यमाणोऽसुति-नामाक्तारो जुगुप्सितं ऋभेद-प्रतिपत्सि-रूपसाक्ष-संपत्तियं कुय्य्यात्। श्रीमद् उग्रं सचिदा-नन्द-पूर्ण-प्रत्यक्-चिदात्मकं(१) करालं नृसिंहं परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामि। श्रीं वीरं सचिदानन्द-पूर्ण-प्रत्यक्-सदात्मकं नृसिंहं परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामि। श्रीं महातं सचिदानन्द-पूर्ण-प्रत्यक्-सदात्मकं नृसिंहं परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामि। श्रीं चक्रतं सचिदानन्द-पूर्ण-प्रत्यक्-सदात्मकं नृसिंहं परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामि। श्रीं सर्वतोमुखं सचिदानन्द-पूर्ण-प्रत्यक्-सदात्मकं नृसिंहं परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामि। श्रीं भीषणं सचिदानन्द-पूर्ण-प्रत्यक्-सदात्मकं नृसिंहं परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामि। श्रीं भद्रं सचिदानन्द-पूर्ण-प्रत्यक्-सदात्मकं नृसिंहं परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामि। श्रीन् स्त्युमुखं(२) सचिदानन्द-पूर्ण-प्रत्यक्-चिदात्मकं नृसिंहं परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामि। इति सप्तभिर्नवकाम(३)।

श्रीमद् उग्रं सचिदानन्द-पूर्ण-प्रत्यक्-चिदात्मकं नृसिंहं परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामि। इत्यादिकं चिचमानवकाम्। श्रीमद् उग्रं सचिदानन्द-पूर्ण-प्रत्यगात्म-ज्ञानानन्दाख्यानं नृसिंहं परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामि। श्रीमद् उग्रं सचिदानन्द-पूर्ण-प्रत्यगात्म-ज्ञानानन्दात्मकं नृसिंहं परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामि। इत्यादि मततमान्त-नवकामुख्यम् ।

(१) क, ख, सम्माव नवकाम् ।

१६३

मात्राणं परं ब्रह्माहं नमामील्याद्याक्रममन्र्र-नवाक्षरम् । इत्यात्म-समर्पणं कृत्वा ब्रह्माबैकत्व-प्रतिपत्त्या प्रपञ्चं जपन पूजार्जिं विधाय कमलंस्त्रियोगं सुष्ठात । तथाहि । प्रपञ्च-सूत्रारयन्, श्रोमं भगवतमाधार्य मूर्त्तिंचतुष्ट्यसुपहारै-(?) सतुर्था समूज्य मूर्त्तिवतुष्ट्यं तेजोमयं लिङ्गचतुष्ट्यं कृत्वा प्रपञ्चं समन्वराजमुचारयन् लिङ्गचतुष्ट्यमेकैकत्व भगवतमाधार्योदिति चतुर्मूर्त्ति-योगप्रकारः ।

तथा ब्रह्माणमेव विष्णुमेव रुद्रमेव विभक्ताक्षरान्तेव ग्रविभक्ताक्षरोनन्तेव लिङ्गरूपानेव च सम्पूज्योपचारैः सतुर्द्धा, एवं चतुर्मूर्त्तियोगं कृत्वा ब्रह्मयोगः कर्त्तव्य इत्याह, तथा ब्रह्माणमेवेति । 'तथा' यथा चतुर्षु स्थानेषु मूर्त्तिंचतुष्ट्यं कृत्वा समूज्य तेजोमय-मूर्त्ति-चतुष्ट्यं सद्द्रव्यास्त्रत्नादीनां लक्षणयतु-मूर्त्तियोगः कृतः, तथा 'ब्रह्माणं' ब्रह्मसर्वेश्वरमेव सकृत्तन्मूल-प्रकृतिसहितं सपरिवारं सद्रव्यादिकं कुर्थादिलिङ्गर्थः । यथा विष्णुयोगमाह, विष्णुमेवेति । चतुर्ष्वपि स्थानेषु विष्णुसर्वेश्वरमेव श्रोमूलप्रकृति-सहितं सपरिवारं सद्रव्यादिकं कुर्थादिलिङ्ग-त्यर्थः । रुद्रयोगमाह, रुद्रमेवेति । चतुर्ष्वपि स्थानेषु रुद्रमेवोमा-मूलप्रकृति-सहितं सपरिवारं कृत्वा पूजार्दिकमाचरेदिलिङ्गर्थः । भेदयोगमाह, विभक्ताक्षरोनन्तेवेति । 'विभक्तान्' भिन्नधरौरान् 'नौनं' ब्रह्मादि-सर्वेश्वरान्तेव प्रकृतितः-संहितान् चतुर्ष्वपि स्थानेषु सद्रव्यादिकमाचरेत् । प्रक्न्न्न योगे सर्वत्र वाच्योऽङ्गदष्ट-

(?) क, सुपद्धारे । च, सुपद्धारे ।

१ उपनिषदि ३ खण्डः

चतुर्दशानि पद्मानि पूर्वादिदेवता-विशिष्टानि सत्त्यानि। तत्र पौतषतुर्मुखः शुक्र-हुवाचमाला-दण्ड-कमण्डलु-धरस्तुर्यो ब्रह्मा । ऋद्ध-शुक-पुस्तक-मुद्रा-कलश-धरा ऋषिता सरस्वती । शङ्ख-चक्र-गदा-पद्म-धरो विष्णुः । पद्महय-श्रीफलाभय-धरा रक्षा श्रीः । परशु-हरिण-शूल-कपाल-धरः खेटो रुद्रः । पाशाङ्कुशौ अभय-वर-धरामृताभोमा (१)। सर्वतः मूर्तिंवयमेकपौठ-युक्तं ध्येयम्। यथ्नायस्तु मूर्त्यन्त्रमध्ये (२) वामोरुदेशे वा ध्येयाः । श्रेष्ठदलेषु च वेदादिकं वाराहादिकं शर्वादिकमित्यादि-कमित्यादिरपंचतुष्टय प्रत्‍येकं ध्येयम्‌।

स्रथाभेदयोगमाच, प्रविभक्तांस्कौनेवेति । ‘प्रविभक्तान्’ एक-घरोरान् ‘चोन’ ब्रह्मादीन् प्रकृत्यविभाग-स्वरूप-मूलप्रकृति-माया-सहितान् सपरिवारान् चतुर्ष्वपि स्थानेषु सच्चिन्य पूजादिकमाचरेत्। तत् सर्वेङ्घरो हरिण-परशु-यज्ञ-चक्रादधर-क्षितिमुखोऽनिदेश्ववश्या ध्येयाः। पाशाङ्कुशौ-पद्महय-मुद्रा-पुस्तक-धरा विमुखोऽनिदेश्ववश्या प्रकृतिः साक्षिणी । लिङ्गयोगमाच, लिङ्ग-रूपानेव च सम्पूज्येति । सप्तप्तिकान् सपरिवारान् ब्रह्मादीन् सर्वेतर ज्योतिषि॑डनरूपानेव सच्चिन्य पूजादिकमाचरेदिल्यर्थः । पूजासमाधन-प्रकारश्चाह, उपहारैस्तु॑र्॑ति । ‘उपहारैः’ श्रेष्ठतरूपै-रघ्यै-पाद्यादिभिर्‌लातिभिः, चतुर्दश्यस्याधी व्याख्यातः पूर्वमेव ।

अथ लिङ्गान् संचिन्य तेजसा शरोरचयं संव्याप्तं तद्रष्ठान-मात्मानं सच्चिन्याल्य तत्तेज श्रात्मचैतन्यरूपं बलमवष्टभ्य,

(१) क, ध्यायामामा । ख, क्यासोमा । (२) क, मूर्त्येकमध्ये ।

सम्प्रदाय पुनः किं कर्तव्यमित्याह, ऋथ लिङ्गान् संहृत्येत्यादिना। 'ऋथ' पूजानन्तरं 'लिङ्गान्' स्थान-चिह्न-ज्योतिषि-ज्ञान-प्रणवोचारण 'संहृत्य' एकैकृत्य समस्तमाख्याव्य सर्वदेवतात्मकं ततेजो वर्धयेदित्यर्थः। मयश्च योगक्रमः श्रुतोक्तः पूर्वोक्त-प्रयोगसदृशेयः। चिदवस्थाभयोगमाच्च, तेजसा शरीरचयं संव्याप्यारम्भावष्टम्भेन्तेन। 'तेजसा' पूर्वोक्तेन सर्वदेवात्मकेन ज्ञानदास्यतवर्धितेन शरीरचयस्य मूल-स्रोतः-कारण-लक्षितस्य शरीरवयस्यान्तरिदं पूजादिकं कृतं, तच्च शरीरचयं तेन तेजसा तेजोऽधिक-व्याप्त-रूपेणाभिद्योतते 'संव्याप्त्य' सम्यक् सर्वाङ्गाभ्यन्तर व्याप्येत्यर्थः। ननु सामान्यशरीरं ब्रह्मज्ञानपर-शक्त्यात्मकं देवस्य शरीरलेन सङ्कल्पा तनेऽं सर्वं कृतं, तदेव शरीरमिदं सर्वदेवतात्मकं तेज उच्यते; तदनेन शरीरेण व्याप्तं शरीरचयं किं मालकम् ? तदाधारभूत-कारणाद्यात्मकमिति चेत्, न, तस्य पौठादिरूपलेन शरीरत्वाभावात्। नात्रं दोषः। यतो न पौठादिरूपलेन-कल्पनो-मानसा शरीरत्व कारिकादिरूप-शरीरमेव चिह्न परोपलब्ध्याधिष्ठानत्वादिना पौठादिकमुच्यते; मतस्तेन साक्ष्याकार-ज्ञानात्मकेन तेजसा शरीरचयं संव्याप्तं 'तद्विष्ठानं' शरीरत्वस्याप्यधिष्ठानभूतं ब्रह्मात्मकं चैतन्यरूपं 'सद्व्याप्त्य' शरीरचय-व्याप्त-तेजसा च शरीरवयेडपि ज्ञान-तेजसा कवलोक्काते तदत् किश्चेजोभावमापन्ने शाभिव्यज्येतस्यः। 'तत्' व्यापकं 'तेजः' प्रधानं तेज इति शरीरत्व-व्यापित्वं ज्ञानचैतन्यरूपं बलं तस्मिन् हि ब्रह्मज्ञानं तेजसि ब्रह्मात्मचैतन्य-शरीरचयुं संहारकमभिव्यत्तमिति। तत्तेजः साक्षचैतन्य-रूपमिल्युप्रतते। वसिष्ठ उवाच

१ उपनिषदि ३ खण्डः

सर्वहेत-परिभव-संहार-सामर्थ्य-रूपत्वात् तस्य, तल्लमवष्टभ्य, ऋत्यवधानेन च सर्वचेतन-परित्याग-पूर्वकं चेतसः साच्चिदाकारत्व-प्राप्तं तदवष्टम्भो नाम । गुप्तैरेकेन सम्पाद्या मच्चाक्षूले मच्चाक्षूलं मच्चाक्ष्रे मच्चह्रं मच्चाकारप्टे च संहृत्य माताभिरोतानुमात्रानुस्यू-डविकसपरूपं सच्चिन्मयं ग्रसेच् ॥ इतोऽन्यः खण्डः ॥ ३ ॥

एवं धरौड-चतुष्टयं संहारोऽमुखं कृत्वा सत्वा गुपयोगः कर्तव्यो मन्त्र-मध्यमयोरित्यादि, गुप्तैरेकेन सम्पादयति । "गुप्तैः" ग्राह्य-रादिमस्वाद्योत्कर्षादुभयत्रापि मितेरपीतेऽपि तुरीयत्वाद्-रूपत्वात् खूूलत्वात् स्थूलमाद्यौजसत्वात् साच्चिदेक्युक्ते: 'एकं मथोः' संहार-योगोऽपि तस्य ह वै प्राणवस्य या पूर्वी मातृा सा प्रथमः पादोभयतो भवतोत्कृष्टतमेया केवलप्रश्ववोचारेगा कर्तव्य इत्याह; मच्चाक्षूलामित्यादिना। 'मच्चाक्षूलं' विराटात्मकं खूूल-घरौडं, महत्स्वप्नस्थ पूर्वंमध्यात्र-परिच्छिन्नं स्थूलभूतामपेक्ष्य । 'मच्चाक्ष्रे' हिरण्यगर्भीमयं स्थूलागरौरमध्याममपेक्ष्य । महा-कारणमीदृशप्रायावस्थं वहिमुंख-सदालम्बनं प्रलयावस्थच सत् समस्त-संभार-वासनाविभ्रिष्टतया वहिमुंखोलसकत्वेन साच्चिदेकारत्वाभावात् स्वधिष्चिहिरिंमुंखमेव हि कारणात्मकं सत् तथापि सर्वंजगत्कारणत्वेन मच्चाकारण्य भवति प्रध्यात्मकपरिच्छिन्न-संभिस्वरौर-मपेक्ष्य । संहारसाधनमाह, माताभिरिति । उत्तगुणे विराडादि-पादरू गाभिरकारोकार- सकार-माताभिरित्यर्थः । प्रथममाताभि-

२२

नृसिंचोत्तरतापनीम्

रत्नप्रभवेनायं योगः कार्य इति गस्यते, प्रकृत्येवोत्पत्तौ किमर्थः । पादयोगेऽपि न दोषः । यथ कार्य-संघातायोगादियोगमाच, श्रोतियादिना । श्रोतादियोगसूत्रः, सुरौषधकचोच्यते । तत्रोत्पत्तियोगानन्तरमेव श्रोतादिमन्त्राखुरोय-खचर एव स्वचिता जपथ्या: । ॐ नमो भगवते नृसिंहायाम्ने श्रोत-प्रोतादि-भावाय सर्वाधिष्ठानाय सर्वमन्रे सर्वीय हृदयाय एकाग्र, परमार्थ-सदानन्दे न्यासाय सच्चिदानन्द-धनैकरसाथ प्रथन-ध्यायं भवयाय नमः । ॐ नमो भगवते नृसिंहायोद्धाराम्ने श्रोतप्रोत-भावाय सर्वाधिष्ठानाय वाङ्मात्ररूपाय सर्वरूपामन विविधातरूपाय सर्वाम्ने परमेश्वराय प्रभिन्नाय प्रथताय प्रभयाय परमेश्वर्य नमः, हृत्योतस्नः । ॐ नमो भगवते नृसिंहाम्ने सर्वानुग्राह्य सदामदात्ने भसङ्गाय भविक्रियाय प्रथयाय नमः ।

ॐ नमो भगवते नृसिंहायोद्धाराम्ने घनु-घ्नैकरसाथ प्रथानघनाय घनादिसिद्धाय हृदयाय नमः । ॐ नमो भगवते नृसिंहायोद्धाराय सर्वानुग्राम्ने वाङ्मात्ररूपाय सर्वरूपसमने चिन्मात्ररूपाय सर्वाम्ने सदाम्न-परमेश्वराय प्रभयाय प्रभताय परमेश्वर्य नमः, हृत्योचिदिमकः । ॐ नमो भगवते नृसिंहाम्ने घनु-घ्नैकरसाथ प्रथानघनाय प्रनादिसिद्धाय हृदयाय नमः । ॐ नमो भगवते नृसिंहायोद्धाराय सर्वानुग्राम्ने वाङ्मात्ररूपाय सर्वरूपसमने चिन्मात्ररूपाय सर्वाम्ने परमेश्वराय प्रभिनाय प्रभताय प्रभाय परमश्र्च नमः, हृत्पुरुषादिमकः । ॐ नमो भगवते नरसिंहायोद्धाराय घनु-घ्नैकरसाथ ज्ञानवताय मनादिसिद्धाय हृदयाय नमः ।

ॐ नमो भगवते नृसिंहायोद्धाराम्ने घनु-घ्नैकरसाथ ज्ञानवताय मनादिसिद्धाय हृदयाय नमः । ॐ नमो भगवते नृसिंहायोद्धाराम्ने सर्वानुग्राम्ने वाङ्मात्ररूपाय सर्वरूपसमने चिन्मात्ररूपाय सर्वाम्ने परमेश्वराय प्रभिनाय प्रभताय प्रभाय परमेश्वर्य नमः, हृत्पुरुषादिमकः । ॐ नमो भगवते नृसिंहाम्ने रत्निकल्पायाद्याय नमः । ॐ नमो भगवते नृसिंहायोद्धाराम्ने रत्निकल्पाय हृदयाय चिन्मात्ररूपाय सर्वाम्ने परमेश्वराय प्रभिनाय प्रभताय प्रभाय परमेश्वर्य नमः ।

॥ उपनिषद् ४ संख्या:।

नाय मन्त्राय नापाय न व्यवहार्याय नादराय नापकाशाय महानन्द-

शाम्ने श्रष्टताय प्रभयाय परब्रह्मणे 'नमः', इत्यविकृतमन्तः।।

एवमेतच्चतुर्हयाणः सर्वोपि जगत्स्थावरजङ्गमवि-

मान-खण्डे सकलमाच्छादयन् परमात्मानं हं सः स इति शमित्याक्षरैः

प्रतिमाय प्रतुग्रामावेन चिदात्मकैन वा सर्वदा सामर्षो

भवेदित्यनुष्ठान-नियमकृत् । विस्तारस्तु तत्प्रतिपादकेषु ग्रन्थेषु

द्रष्टव्यः । इत्युत्तरतापनोये हततौःखण्ड ॥ ३ ॥

तं वा एतमात्मानं परमं ब्रह्म चतुर्हारं तुरीयोङ्काराराम-

विद्योतमानुष्ठभा नत्वा प्रसाध्य प्रोमिति संज्ञयादिमित्यमु-

सन्दध्यात् ।

अथ श्रुतिनमस्कार-विवृद्धा प्रतिपत्ति-वाक्यमारभते,

तं वा एतमिति । 'तं' विराड्-वैश्वानर-हिरण्यगर्भ-स्वाराड्-

नेम्वरारमाव्याख्यात-बृहत्प्रथमं 'एतं' शून्यं विभुं सूक्ष्मं तेजस

सौषुम्नप्राज्ञा-व्याप्ति-प्रत्यग्-रूपमात्मानम् एतसवै-व्यापकमनुत्तरं

'परमं ब्रह्म' परब्रह्मारुपं 'चतुर्हारं' चतुर्विधाकारोकार-

मकारार्थमातवारुपश्चेल्यर्थः । 'तुरीयोङ्काराराम-विद्योतमं' ओंकार्दि-

रूपस् तुरीयोङ्कारस् विन्दु-नाद-मत्ति-यान्त-रूपसापे पूर्वभागे

साचितया विद्योतमानं प्रकाशमानं सत् एवं तत्मानानं 'प्रण-

व्ठभा, नमामिपद-पर्थमतया श्रुतिपूर्वकं नत्वा प्रसाध्य, तत्प्रसा-

देन रब्संसार-संचार-सामर्थ्यः सन् 'श्रोमिति संज्ञय' चतुर्मात्र-

मोष्ठारमुचारयन् विराडादिक्रमेण संज्ञत्य श्रोमित्यमुसन्द-

१७२ नृसिंहोत्तरतापनीप्रम्

ध्यात् । श्रवणिष्टेनाहम्पदेनावभिष्टं तुरीय-तुरौयमधितुरीय-मानमानमुचिन्तयेदित्यर्थः । मद्वा न्वेति विचनात् (१) नमामि- पदस्य नमस्कार इत्यर्थः । तथाचाग्योमित्यादि-हेतावन्तपदानां यथाश्रुत एवार्थः । उपासनां चेयमृष्ठुप-पादमात्र-वित्तान्त्रा न भवति, ऋषिष्ठुभक्तुरौय-प्रतिपत्तिमात्र-शेषलात् । तुरीयोत्कर- राम-विद्योतमरुष्टुभा न्वेत्युक्तम् । ॐमिति सन्धत्र्येत वच- नात्र प्रशवेनेव सन्धारः । इत्यमर्थः । चतुर्थाविमोक्षारं समुचार- यन् तस्य सार्थेक साधकं तुरौयतुरौयं परमामानं सत्यसत्यमिति- पदाभेदतदाकारभूता शुल्ला मनामौति मन्त्रशः कार्यनोभयं वा प्रशास्य प्रशावसुचारयन् सर्वे संहर्याश्मिति पूर्वो डहंविमर्शरूपे ब्रह्मज्ञानेनावधिष्टमानमानमुसन्दध्यादिति ।

ॐथैतमेवालमानं परमं ब्रह्म ॐोद्रारं तुरोयोद्वाराराम- विद्योतमेकादात्मानमात्मानं नृसिंहं नवा ॐोमिति सन्धरमुसन्दध्यात् ।

ध्यानृष्ठुप-पद-साधनां शुति-नमस्कार-विभिष्टासुपासनामाह, ॐथैतमिति । ॐथ ॐशब्दः कमार्थः, कमस्तु कमखखरह एवास्या- भाविक्तः । एतमेव तं वा एतमित्युक्तनेवेत्यर्थः । विद्योत्त- मिल्यन्तसुक्त्रार्थम् । 'एकादशोमानम्' उग्रत्वादि-गुणभेद-वैशिष्ट्या- देवादश-स्तरूपम् 'आत्मानं' प्रत्यगूपं नारसिंहं स्वात्मवस्चरं परं परमानं 'नवा' स्तुतिपूर्वकं नमस्कृत्य तत्प्रसाद-

(१) क, च, यप्तमं ।

१. उपनिषद् 8. खण्डः

सर्ववेद्यः सन् मोमिति सर्वं संहरन् प्रवष्टिं मद्रम् स्वप्रकाशंम् 'प्रज्ञानन्ध्यात्' तदात्मनवतिष्ठतेत्यर्थः। अयं भावः। प्रोदारं समुद्चारयन् तुरीयं पतिपाद्य उग्रामित्यादिकेन पदेनो-प्रज्ञानादिगुण-विशिष्टं तमेव सच्चिदानन् स्वात्मानं तसिंह-मिति तमेव वाक्यार्थकंपं स्वुला म्रहं नमामौति स्वात्म-समर्पण-लक्षणं नमस्कारं विधाय वौरादिमन्वैरप्येवमेव स्वृति-नम-स्कारो क्त्वा पुनः प्रशवमुचार्ये सर्वं संहृत्य स्वात्मन्यवतिष्ठतेति। मद्वाक्तु ऋमखऱ्डे लिखिता दृश्याः॥

'प्रथितमेवात्मानमात्मानं परमं ब्रह्मोदारं तुरीयोत्म-राय-विद्योतं प्रष्वेन सच्चिन्यानुष्ठभा सचिदानन्द-पुष्टि-त्मक् नवातमकं सचिदानन्द-पुष्टी-आत्मानं परमात्मानं परमं ब्रह्म सभांव्य आत्ममिल्यात्मानमादाय मनसा ब्रह्मणैको- कुर्यात् अनुष्ठभैव वा (१)। पुनरपि पदसाधनं नमस्कारादि-विशिष्टं चिन्तनान्तरमाच भग-वतः प्रसादातिषयार्थम्, प्रथितमेवेत्यादिना। उत्कर्षकमार्थ एवाथ- शब्दः। तमेवेत्यादि विद्योतिमित्यन्तसुक्तार्थम्, प्रश्नवचतुर्मोंनेन तुरीयतुरीय-पर्थकं प्रत्यगात्मानं पदार्थकंपं सचिन्लिति प्रश्नवेन तुरीयेत्यस्यार्थः। उत्कर्षानुष्ठभा परमं ब्रह्म सभाव्येति विशेष- सर्वणादहम्पदेनामनवादायेत्यह्मपदेन प्रोधित-त्वम्दार्थादान- सर्वणाच्च अनुष्ठभेत्यनुष्ठबन्तर्गतैष्यं वोरं महाविष्णुं स्वलक्तं सर्वतो- मुखं न्सिंहं भोष्यं भद्रं मत्युमृत्यं पदैरिल्यर्थः॥

(१)—क, घ, अनुष्ठमेव च।

वियोगान्तर-वर्णादहम्मदेनात्मानमादाय मनसा (१) ब्रह्मप्रचेकु-

रुयादिति नमास्यधर्मिति पददयं तावच्छोधित-प्रत्यगात्मादाने तस्योपादिपद-नवक-(२) गोधित-ब्रह्मकल्पप्रतिपत्तौ च विन-

युक्तम् ऋधादिर्वागिष्ठं नृसिंहपदं नवपदविगिष्ट-ब्रह्मवाचक्मिति गम्यते, तद् ऋसिंहरूपस्य ब्रह्मणो वाचक्मिति प्रधानमूत-

विग्रेष्टस्य वाचकं युक्तम्। ऋतो डृष्ठुमेत्यृष्टुपवतर्गतौकापद-नव-केवलैवेत्यर्थः। कथंभूतं ब्रह्म ऋष्टुप-पदैरब्वे�्टस्यमित्यादि, ऋचिदा-

नन्द-पूर्वकमपि नवात्मक्मिति । ब्रह्मप्रः सङ्कल्पमूतेषु सच्चिदानन्द-

पूर्ण-प्रत्यच-पञ्चत्वादि प्रत्येकं नवात्मकैस्सदादानैक्कैकस्यां सर्व-

संहार-समर्धनादिति-रूपसिद्धये प्रत्येकम् उपमित्यादि पदनवकं योज्यमित्यर्थः। ॐ उryं सदात्मकं कीरं सदात्मकं महाक्षं

सदात्मकं महाविष्णुं सदात्मकं ज्वलतं सदात्मकं सर्वतोमुखं

सदात्मकं नृसिंहं सदात्मकं भोषणं सदात्मकं भद्रं सदात्मकं

मृत्युमृत्युं सदात्मक्मिति सदात्मसंयागक्रमः। उryं चिदात्मकं

इत्यादिरूपाथेसंयागक्रमः। उग्रं ज्ञानदात्मकं

ज्ञानदात्मक्मित्यादिरूप ज्ञानद्संयोगक्रमः। उग्रं पूर्षात्मक्मित्यादिरुपो वा पूर्षसंयोगक्रमः।

उग्रं प्रत्यगात्मकं, उग्रात्मक्मित्यादिरुपो वा ग्राभसंयोग-

क्रमः। एवं ब्रह्मविग्रेशक्रम-भूतानां सदादीनां ब्रह्मवत्

सर्वंसंसार-विरोधिल्-प्रतिपथ्यर्थमुप्रलादि-रूपमभिधाय तेषामेव

(१) क, च, न मनसा ।

(२) क, तस्योपादिपदे नवकं ।

१ उपनिषद् 8 खण्डः १

सदादीनां ब्रह्मावत् सच्चिदानन्द-पूर्णांकल-प्रतिपच्यर्थमुग्रमित्यादि-पदसमूहस्य सदालमानत्वादिप्रसिद्ध-समूहस्य च मध्ये सदादिविप्रेष-वचनं सच्चिदानन्द-पूर्ण-प्रत्युपपदानं प्रवर्त्तव्यमिति, सच्चिदानन्द-पूर्णांकमानमिति । यद्यपि सच्चिदानन्द-पूर्णांकत्वमनुषज्यते । अतः सच्चिदानन्द-पूर्णांकत्वसंबन्धे सच्चिदानन्द-पूर्णांकत्वादि-स्वरूपत्वं सर्वस्यैव सदादीनामेकत्वेन ब्रह्मावत् सच्चिदानन्दादि-स्वरूपत्वं सिद्धं भवति । अनतो ब्रह्मणो विशेषणानां चैकत्वेन ब्रह्मणा एकरसतया सेवन्तेति । ॐ उग्रं सच्चिदानन्द-पूर्ण-प्रत्यक्-सदालमान-मित्यादिकस्माद्योगो दृश्यते । विशेष-ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थं तद्वाचक-पदद्वयमाह, परमात्मानं परं ब्रह्मेति । ॐ उग्रं सच्चिदानन्द-पूर्ण-प्रत्यक्-सदालमानं परमात्मानं परं ब्रह्मेत्यादिप्रयोगक्रमः ।

यद्यपि विशेष-वाचक-नृसिंहपद-पर्यायत्वेन परमात्मानं परं ब्रह्मेति पदद्वयमेव श्रुतं तथापि तस्मात् पूर्वं नृसिंहपदं प्रयोक्तव्यम्, अन्यथा मन्त्रराजगतस्य नृसिंहपदस्य परित्याग-प्रसङ्गात्, पदद्वयात् पूर्वमेव च तस्य प्रयोगो न्याय्यः । तत्रस्थाने पदद्वयस्य प्राप्तत्वेन तस्य प्राधान्यात् । एवं तत्पदार्थं सम्भाव्य अहम्मदेन प्रोक्षितं प्रत्यगात्मानमादाय नम इति पदेन तस्य ब्रह्मणैकत्वं भावनौर्यमित्यादि, अहमित्यात्मानमादाय मनसा ब्रह्मैकतुर्यौदिति । ॐ उग्रं सच्चिदानन्द-पूर्ण-प्रत्यक्-सदालमानं नृसिंहं परमात्मानं परं ब्रह्माहं नमामित्वादि-कल्पेऽपि खलु सैवमन्त्र दृश्यते ।

अथ प्रश्नादिकं विनाऽऽनुष्टुभैव वा ब्रह्मात्मैक्यं प्रतिपत्तव्य-मित्यादि, अनुष्टुभैव वक्ति । अथोपालदि-गुण-बाध्यो नृसिंह-

१७६

स्तत्पदार्थः, प्रह्ममिति लम्पदार्थ-वाचकः, तमामौति पदं तत्त्व-म्पदार्थयोरैक-वाचकामिति भावः।

एष उ एव नृ एष च्चि नृसिंहः सर्वज्ञ सर्वदा सर्वात्मा सिंहोऽसौ परमेश्वरः; असौ हि सर्वज्ञ सर्वदा सर्वात्मा मन् सर्वमत्ति।

मन्त्रराज-मध्यगत-नृसिंहपदेनैव च ब्रह्मादीनां प्रतिपत्तव्य-मित्याद्दश, एष उ एव नृ इत्यादिना। तत्र नृगब्दस्य प्रत्यगर्थता-मात्र, एष होति । 'एषः' सर्वस्याः खानुभवविषयः स्वात्मा उ एवंति तस्मैव नृगब्दार्थलमन्वयवानुपपत्तेरवध्रियते। नृ हति नृसिंह इत्यन नृगब्दस्यार्थ इत्यर्थः। कथमसैव नृगब्दार्थल्वमिल्याद्दश, एष होति। एषः 'हि' यस्मात् 'सर्वज्ञ' सर्वेषां देहेः वत्तंते सर्वस्वरुपं सच्चिदानन्दकमेष 'सर्वदा' सर्वेषां कालेः वत्तंते नित्यत्वात् 'सर्वात्मा' च भावाभावात्मकस्य जगतः सच्चिदानन्दकंषाभावात् सर्वात्मकत्वावगतेः। देहमतः कालतो वस्तुत्वापरिच्छिन्न स्वामेत्यर्थः। अथं भावः। नृ हति नृगतामवितिधातोः रुपं गतिषु व्यासि: (9) त्रिविधा मुख्या, सा च प्रत्यगामन्येवोपपदते, तदनस्य तदृश्य-ल्बेन तन कपितल्वोपपत्तेः; तम्मात् स एव नृगब्दार्थ इति सिंड्रुगब्दस्य तत्रपदार्थ-वाचकल्वं दरग्यति, सिंड्रोऽसौ परमेश्वर होति। 'सिंहः' सिंड्रुगब्दस्यार्थ इत्यर्थः। 'असौ' हि-

(9) च, गतिषु व्यासि:।

१ उपनिषदि ८ खंडः

स्मृति-लोक-प्रसिद्धः परमेश्वरः । सिंहग्रद्रष्ट तदर्थवाचकतां दर्शयति, 'ग्रसो' हैति । 'ग्रसो' परमेश्वरः, सृष्टौ सर्वदा सर्वान्ना सन् इत्यर्थम्, 'सर्वर्मात्त' खादमात्र करोति सचिद्रूपेऽत्यर्थः । ग्रयं भावः । पिशृ बन्धने इति भातो रूपं स्मिति; अतः कार्य-कारणरूप-बन्धार्थोडसो सिः, तं हन्ति व्याप्य संहरतौति सिंह इत्युच्यते । ह इति हन हिंसा-गतोरित्यस्य धातो रूपम्; तत्र हिंसा सर्वसंहारः, गतिर्योऽमिक्षिविधा; तदुभयं प्रत्यगात्मभूते परमेश्वर एवं सभ्ववतोति से एवं सिंहप्रद्रष्टार्थ इति ।

नृसिंह एवैकल; (१) एष तुरीयः; एष एवोर्ध्वः, (२) एष एव वोरः; एष एव मर्दनः एष एव विष्णुः; एष एव ज्वलनः एष एव सर्वतोमुखः; एष एव नृसिंहः; एष एव भोषणः; एष एवं मद्रः; एष एव नृत्युनिह्नुः; एष एवं नमामि; एष एवंअभयम् । एवं योगारूढो ब्रह्मैवेऽनुष्ठमे सन्ध्यादौकनार इति ।

एवं पदार्थहयं संबोध्य सामानाधिकरण्यादि-सिद्ध(१)पदा-थंयोरलंनैक्य-लचणं वाक्यार्थमाह, नृसिंह एवेति । ग्राह्यो ब्रह्मैव ब्रह्म चाद्वैतर्थः । पदार्थैक्य-कथन-प्रसङ्गेन प्राप्तां (१) क, एवैष काळः । (२) क, एष देवेभ्यः । (२) क, ख, सामानाधिकरण्यादि-सिद्धं

नृसिंहोत्तरतापनीयम्

संसरगादिवाक्यार्थितां निराश्रिते, एकल मृति। एकरसः सिंह एव तु एकरसोदवै च सिंह इत्यर्थः। ननु लोके संसर्गादिलक्ष्यो वाक्यार्थो हृश्ये, ततोऽपि तथा स्वादित्याग्रह्य वाक्यार्थस्य लोकोसरत्वादवैमिल्याच, एष तुर्थो वाक्यार्थ इति। सर्वदैत-संहार-समर्थेल्वादास वाक्यार्थस्य प्रसंसर्गादिकल्पनमित्याह, एष एवोग्र इति। संहार-समर्थेल्वेडपि मन्दप्रस्थानतया सर्वमनर्थजातं संहरत इति चेत, न, इत्याह, एष एव केर इति। एष एव महानिल्यादिषु एवाइमित्यन्तसर्वसंहार-समर्थः परिभवासहः: प्रभुर्यादि इत्यादिपद-व्याख्यानैव व्याख्यातप्रायमिति न पुनव्याख्यायते।

तत्र तुरीयपदार्थसन्नावं दृशंयता पदार्थंतो व्याख्यातात्वान, इह तु तनोक्कमेवार्थमुपजीव्य तुरीयस्य वाक्यार्थरूप-संहार-सामर्थ्य-कथनै वाक्यार्थस्याख्यातता उपपाद्यते इति विशेषः। किंच पूर्ववत् तुरीये पदार्थसन्नावमात्रं दृश्यंतं सर्वसंहार-समर्थ इत्यादिना, इह तु एष एवोक्त इत्यादिभः: सर्वधारणवाक्यार्थैव सन्नावो दृश्यंत इति महान् विशेषः। नतएव च वास्तिकककिः प्रतिपद-व्याख्यानमेककारार्थी दृश्यंतः, "उपतां भूतान्प्रतीचो ब्रह्माणो नहि" इत्यादिना। उत्तरोपासनादि-बलैन केवलोद्दारावस्थान-समर्थस्य सर्वमन्यत् साध्यजातं प्रशवे सत्यस्य तेन स्वामानुसंधानं कर्तव्यमिल्याह, एवमित्यादिना। 'एवं' शब्दकोऽर्थ-विचारः साधनं पूर्वोपासनयुक्या ब्रह्मैकत्व-निष्ठपपाद-निषोपासनादिभिस 'योगारूढः' केवल-प्रशव-योग-नुष्टपपाद-मिश्रोपासनादिभिस 'योगारूढः' ब्रह्माख्येव श्रोतव्ये 'अनुष्ठुभं संदध्यात्' सर्वमन्यत् साध्यजातं स्वय-समर्थः

१ उपनिषदि ४. स्खण्ड: १

साधनजातं ब्रह्मरूपे प्रापवे जन्स्थानव्य तेनात्मानमुसन्ध्या-दित्यर्थ: ।

गतखण्ड-चतुष्टयोत्थैर्य मन्त्रानुसारयति, तदिति । तं चतुर्दशै: 'श्लोको' मन्त्रो ब्राह्मण-मूलभूतो सभवत: । 'संस्थभ्य सिंडम' उपाधिविवेक-वध्याच्चलनतम ग्रामानं सिंडं परमार्यतो निरस्त-निखिल-बन्धं 'संस्थभ्य' विवेक-विज्ञानेन समधि-नेत्रव स्थिरोकाल्य, किमु? इत्याह, 'स्वमुतान' स्वय सिंहात्मन्: सुतानं स्थूलविश्वादीनं 'गुणर्धीन' गुणे: स्थूललात स्थूल-भूखाचेत्यादै: ऋष्वान हृदि प्राणान विराट्-वैश्वानरादि-भावं गतानु अति मन्त्रस्य प्रथमपादेन प्रथमखण्डार्य:

तदेतौ श्लोको भवतः, संस्थभ्य सिंचं स्वमुतानगुणर्धीन संयोज्य प्रदक्षै:पषभस्य इत्या (९) । वश्यां (९) शुरान्तीमसतो निपीष सम्भच्य सिंचेन स एष वीर: ॥

(९) क, ख, ग, इत्यादि । (९) ख, अथवा नायुप्रथनं स्वयम । ग, अथवा तानप्रथनं स्वयन् ।

प्रदक्षै:प्राणान पदातन ऋद्धा इत्या ताम्रसतो (९) स्रियम । नवा च बृद्धा हृद्या नृसिंच: स्वयमुद्भौ ॥

इति चतुर्थ: खण्ड: ॥ ४ ॥

सृपृश्नोतः । 'चृपभस' कन्दसामपभस प्रधनस्य प्रभवस्य 'चृपृ' मातादिभिः तान् चसुतान् प्रापादिभिः सामान्यैः 'संश्नेः' मातादिके (१) पतिपाद्यस्यैः । इल्वा चूष दोष ककां कातषे च मातायेष सद्धृत्येत्यथः । तुतीय मातायां कारष-संहार-प्रकारमाच, वश्शामित्यादिना । तां कारषकपां मायाम् श्रोतयोगेनात्मवश्शां सत्वा प्रणुष्टाढ-योगेनामसत्ता-सुरषाधीनतयासतों सुपरत्नों तन कपिततया सभावनुम्नायोगेन 'प्रसतों' भविष्पमानसं मां निरस्तप्रसरां कत्वा 'निपौष' साच्चि-चिदाकार-मेतत्प्रधाने मतः कुर्वन् तां साच्चि-सिंह-चेतन्य श्रोतपोधियोग मज्जयितेत्यर्थः । उक्ताष । "श्रोतबाष तुरीयष वश्शानुप्राढतापरा । प्रणुष्टैक-चसबाष संहृत्य वाड्यायर्ताति" इत्यादि । 'सभाव्य सिंहेन' बुचिछध्यारुढेन तुरीयेन स्वामना ब्रष्या तावच्चैष तवाधस्रां मायां तस्मुप्रदितेन मानेन तावच्चां छत्वेत्यर्थः । सभाव्य सिंहेनेति मकराजेन तुरीय-तुरीयं चित्पयन तां मायां मुंहयेत्यर्थः । स एवं तुरीयविचान वीरः पुनः संसारांपम्भाव्यो भवति ऋसिंहरूपवाच्चर्येति हितीय-चेफार्थः सृपृश्नोतः । 'चृपृपोतान' पदान प्रषवसांचाचव्याप्तन् विराडदौन चतुःसमकान् ब्रष्म-सर्वेभ्वरादीन् पदानि प्रणुष्टुप्-पाद-चतुष्ठेन 'चृप्ता' संयोज्य सधिन्य 'हत्वा' ऋमीष संहृत्य 'तां' कारषभूतां मायाम् उत्तप्रकारेष तुरीयमालच्वा पादेन च यथासंभवं अप्रसत (९) संहतवान कयं वेदो विधान

(९) क. च, माचण्यार्षै क । (९) क, यथासंभवं प्रसत्न चन । च, यथासंभवं प्रचत्न-।

१ उपनिषदि ५ खण्डः १

नृसिंह आसीति हृदयाख्यखण्डार्थः सङ्क्षेपतः । 'नत्वा च बहुधा' मन्तर-खण्डोक्त-प्रकारेणाम्भूतं नृसिंहमानेक-प्रकारेण नत्वा, च शब्दात् 'स्तुत्व्वैतस्य' । 'बहुधा दृष्ट्वा च' स्वामिनं नृसिंहं नमस्कारमन्त्रैः प्रत्यवैन मन्त्रराजेन सिंहपदेन च बहुधा दृष्ट्वा नृसिंहः स्वयमुद्भौ पूर्बिमपि स्वयं नृसिंह एव सन् आत्मानन्दभियक्तं तत्त्वादेव प्रसादजेन ज्ञानेन नृसिंहः स्वयम् 'उद्भौ' अभियक्त इत्यर्थः । अथ्युत्तरतापनीयेऽथ चतुर्थः खण्डः ॥४॥

अथैष एवाकार आाप्ततामर्थः । आत्मन्येव नृसिंहो ब्रह्माणि वर्तते, एष प्रेमााप्तनमः, एष चि साक्षी, एष चि ईश्वरः;

प्रोदारे प्रणुष्टुभमन्तर्भाव्य तेन स्वामानुसन्धानं कर्त्तव्यमित्यत्र तु कथमत्रुष्टुभः प्रश्नवैदन्तर्भावः, कथं वा तेनात्मानुसन्धानं कर्त्तव्यमित्याशङ्कायां तत्प्रदर्शनाय खण्ड आरभ्यते । तेनाकारेग्वातातिरिक्तं व्याप्त-प्रत्यक्चिद्विमानविधाय तदुत्पादनाय प्रतौचिमन्त्रराजार्थ-सन्नावमभिधाय स एवाकार-रस्य योग्योऽथ इति नियम्यते प्रथमपथ्यायेष, द्वितीये पर्याये प्रज्ञान्तर-परिहाराय प्रत्यगात्मन एवोत्कृष्टार्थीकारार्थमभिधाय मामन उत्कृष्टखोपपादनायामनि मन्त्रराजार्थ-सन्नावमकारार्थमभिधाय विभूतिमक्खेन प्राप्तदोष-परिहाराय ब्रह्माणि मन्त्रराजार्थ-सम्भव उच्यते । तस्माद्ब्रह्माणि प्रत्यगाक्षति च मक्खराजान्तभावात् तद्गाचक-प्रशवमाचाखपि तदन्तर्भावो ग्राह्यः; अन्यथा तद्गाचकत्वयोगात् वाच्य-वाचकयोरभेदाष । तत्

तावत्कारस्य

व्याप्तमार्थत्वमरतातजलवचिनाह, ऋथेति । प्रणुष्टुप्पद-विष्टष्टेन चतुरोऽनेनैष प्रश्नेनोपारसनमभिधाय केवलेन त्रिभानेन प्रश्नेनामप्रतिपत्तिराभभिधीयते 'ईश्वरप्रसादार्थ:' । एषा माया उत्कार एव, वा सा माया? इत्याह, प्रकार इति । स चाप्तमार्थ एवैषेकारस्यान्वय: । ऋत्स्यमारस्याततिजल्वेन व्याप्तमार्तेलम्, स तु व्याप्तमोकारार्थ: क:? यस्यिनकारस हत्तिर्भवतोत्यत श्राह, श्रात्मन्येवेति 'ग्रात्मन्येव' प्रत्यगात्मन्येव- त्यर्थ:। तस्याकारार्थेल्वाय त्रिविधव्याप्ति-सिद्धये सर्वसंहृत्येल्माह, तसिंक कति । शाश्वतमन्वहर इत्यर्थ: । ततस्तु हेत्वार्थं तद्वाक्ये हत्तिर्युक्तोत्याह, ब्रह्माणि वर्तमान इति । नन्वेवेपी व्याप्ता श्राकाङ्क्ष- दय: पदार्था: सन्ति, श्रतस्त्वेषामन्यकाकारस्य वृत्तिरस्तु, न तेषां व्याप्त्वेऽपि व्याप्ततलाभावादित्याह, एष एवाप्ततम इति । कथं प्रत्यगात्मनोड्येयमचकुरौर्माच-वर्त्तिनो व्याप्ततमत्व-मित्याग्रह्य सर्वबुद्धिसाक्षिलावैवमिति वदनुका सर्वसंहृत्येलं ब्रह्म-लक्ष्ण कमेण साधयति, प्रश्न श्चि साध्योति । ऋतद्यि शानिमाने भेदो भवतोत्यर्थ: । तथापौष्करस्य (1) भेदेन स्थितत्वाच व्याप्ततत्त्व-मिल्याग्रद्य नेऽ्याह, एष हृङ्खर इति । न हि साक्षिणो व्यतिरिक्तस्य साक्ष्यस्य जड़स्येहकरत्वं सभवतोत्यर्थ: ।

ज्ञातः सर्वगतः, नद्धोदं सर्वमेष चि व्याप्ततमः, इदं सर्वं यदयमात्मा मायामाचमेष एवोच एष एवाप्ततमः; एष एव वीर एष हि व्याप्ततमः; एष एव मद्धानेष एव

(1) ब, न तथापौष्करस्य ।

१ उपनिषद् ५ ऋक्:

व्याप्ततमः, एष एव विष्णुरेष हि व्याप्ततमः, एष एव ज्वलन एष हि व्याप्ततमः, एष एव सर्वतोमुख एष हि व्याप्ततमः, एष एव नृसिंह एष हि व्याप्ततमः, एष एव भोषण एष हि व्याप्ततमः, एष एव भद्र एष हि व्याप्ततमः, एष एव महायुुरेष हि व्याप्ततमः, एष एवाच्यमेष हि व्याप्तनमः, ऋातमैव नृसिंहो देवो ब्रह्म भवति ।

फलितमाह, ऋतं सर्वगत इति । तथापि सर्वसाक्षित्वात् साक्ष्यसद्भावात् व्याप्ततमत्वमित्यायुक्तं साक्ष्यस्य साक्षित्वयति-रक्षेप्यसत्मादृ, न होतं सर्व मिति । तत्र हेतुमाह, एष हि व्याप्ततम ऋत इति । ‘एष’ ईश्वरः साक्षी ईशितव्ये साक्षे प्रतिबिंब्यते यत् । स वाझ्याध्यात्मिकं श्रोतव्य सकलं, अन्यथा साक्षिलाझुपपत्तेरित्यर्थः । ऋथ वा प्रकारस्तावद्रास्तमः कश्चिदर्थोऽ्युपगन्तव्यः । स च साक्षियोऽन्योडुपपन इत्याकारस्य निरर्थकलभयात् सामान्यः साक्ष्यसद्भोकोऽपि नाझुपगम्तव्य इत्यर्थः । नन्वेवमपि साक्ष्ये व्याप्ये साक्षित्वो भेदेनाभेदेन वा विध्यमाने कथं व्याप्ततमत्वं सभवतोति चेत्, नायं दोषः । यतो न साक्ष्यं परमार्थतोऽस्तौल्याहः इदं मत्वं यद्य-माक्षेति । योऽयमात्मा स एवं न तु तत्; तदाझिदेनाभेदेन वा क्षितमित्यर्थः । तत्क्षस्य सर्वस्य मायामात्र हे

मात्रमिति । मायामात्रेऽपि साक्ष्येप व्यासिसद्धोची भवति ऋतो न व्यासतत्समामन इति चेत्, न, तत्संहार-समर्थत्वाद्‌स्यैष एवोच्य इति । उच्चत्मप्यततिजस्याकारस्य नंद-थैक्यभयादामन्यथुपगंतव्यमित्याह, एष होति । आकारस्य तावदेषैवामार्थः; यत एष द्वैवास्तमः । न चामत्तमसुगप्रवृत्तसर्वसंहटेलस्यावै सत्वति; ऋतोऽकार एव स्वयमुपपदा-मा सदुग्रतमप्यामनो बोधयतोत्यकारस्योग्रपदामतं तावत् सिद्धमित्यनेनोक्तम् । एवं वोरादि- पदामत्मप्यवगंतव्यम्; तत्स, यदुक्तमृष्टभ सर्वद्यादौकार इति, ताद्देशुपपादितं शुद्धं भवति । संहार-समर्थत्वेऽपि सद्‌ग्रप्रस्थानलाम संहरति किन्तु सर्वेऽप्यनर्थजातं सहत इति चेत्, न, यतोऽयं परिभवासह इत्याह, एष एव दोष इति । वोरलेऽपि पुबंवचेतुमाह, एष होति । एवमपि प्रतिबस-सत्ववान् संहरतोति चेत, नियाह । एष एव महान् इति । महखेऽपि पृथंवचेतुमाह । एष होति । एवमेवो-तराख्यापि ऋष्टुप्र-पदानि पूर्वोक्तस्माज्ञानुप तत्कालतिविच्छलेनोक्तथात्तत्पदाथीमन्यकारारथ-व्यापनयथानुपपच्या तत्‌तत्पदामकेनाकारेण साधनोयम् । एवमकारेडपष्टभमनुभाव्य तेन प्रत्यगात्मप्रतिपंचः फलमाह । ज्ञालैव नृसिंह इत्यादिना ॥ ज्ञानकाल एव प्रत्यगभूतं चिदात्मकं सर्ववस-रहितं ब्रह्म भवतौत्यर्थः ।

य एवं वेद सोऽकामो निष्काम आत्मकामो न तत् प्राणा उत्क्रामन्यैव समवनोयान्ते ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति ।

१ उपनिषद् ५ सखः

एवंविदो वेदमात्रेण ब्रह्मालमुपपादयति, सोऽकाम इत्यादिना । यथा त् 'सः' विद्वान् 'अकामः' मुक्तः सर्वविषय-रहितो ज्ञानसमकाल एव, तथा त् ज्ञानसमकाल एव ब्रह्म भवतोत्यर्थः । कुतो ज्ञानसमकाल एवैकाम इति तन्न निष्कामत्वं हेतुमाह, निष्काम इति । निःसृतहष्यामेदलास्तदैवेत्यर्थे । कुतस्तृप्या-भाव इति, प्राप्तसर्वैकामत्वादित्याह, आकाम इति । ज्ञानाकामस्य हि तृष्णा तहिष्या भवति, न तु प्राप्तसर्वकामस्य । कुत आकामता विदुषः इति आकामत्वादित्याह, आकाम इति । ये पूर्व परमानन्दानुभव-रूपाकामानाद्याद्यविषयानाकामभूता: कामाः अभवन् ऋतस्ते उत्तानमागाद्याने निहत्ते ऋज्ञान-तत्कार्यत्वान्निवृतास्ताः आकामानन्दमात्रामेव प्राप्ताः; ऋतत आकामत्वादाकाम्ता:, ऋतसक निहत्ततृष्णा;, ऋतोड़कामो निर्विषयो मुक्तो ब्रह्मैवासो ज्ञानसम इत्यर्थः । ऋक्षेवं ज्ञानसमये ब्रह्मालं, शरीरपातादूर्ध्वं तु पूर्ववत् पुनरपि संसारं प्राप्नोतीति चेत्, न, ब्रज्ञान-कामाद्यसद्भावेन त्कोऽन्यहेतु-भावात् इत्योच, 'तस्य' अकामस्य मुक्तस्य प्राणा नोत्त्क्रामन्ति, कर्मफल-भोगाय ह्युत्क्रमिष्यं स्वात्, तत् कर्म चाऽऽज्ञानकृतं विधया नष्टमिति तत्फलानुपपत्तेन त्कोऽगाय प्राणा उत्त्क्रामयन्तकाले, किं तहिँ? अचैव समवनियन्ते विदुषः आकाम्येव 'समवनियन्ते' एकीभावं गच्छन्ति, न तु विद्वान् समवनोतेपु प्राणेषु शरीरेऽपि पतिते पूर्वमपि ब्रह्मैव सन् उत्त्क्रमणेऽपि ब्रह्मभावादेवेति । अज्ञानकता ब्रज्ञाननिधनैरपि ब्रह्मप्राप्सि:, न तु स्वर्गादि-प्रामिवदप्रामप्रामि: सभवति आकामत्वात् ब्रह्मणः सोऽकाम स्वर्गादिवदनियम्यल-प्रसङ्गाच ।

अथेष एवकार उत्कृष्टतमार्थः। आत्मन्येव नृसिंहे ब्रह्मापि वर्तते; तस्मादेष सत्यसङ्कपो नध्यन्यदक्ति च्रमेय-मनात्म-प्रकाश्रमेष चि स्वप्रकाशोऽज्ञोऽन्यं न वोचत आत्मा;

नन्वात्मन्यनात्माध्वासवदारमनोऽप्यनाक्र्यध्यासोऽपि लोककर्तृत्वं:, अन्यथा लोकव्यवहारानुपपत्ति:; तस्मात् कवितस्यासक्खे आत्मनोऽपि कवितत्वेनासक्त-प्रसक्तः। तस्य मन्त्रे च प्रणवयोगि सत्यं स्वात, एवं च सति कं विशेषमाश्रित्यात्मन्: सर्वसंहार-समर्थत्वेन व्याप्तिकारार्थत्वं नत्वनात्मस्तदभावादिति पूर्वं मुक्त-मित्याग्रहामुकारेऽपि परिहत्तुमुकारस्यार्थमाच। प्रथेत्यादिना।

एषा माला. उ एव, का सा मालेत्याच, उकार इति। स चोत्तमार्थ उत्कृष्ट-बुद्धैवद्येल्वात तस्य जडीम उत्कृष्टत्वमा-धिक्याद्योतकर्ष:। ज्ञानास्सम्बन्धिलेनाध्यस्तलेपि स्वरूपेपान-ध्यासादध्यस्ताच्चोत्कृष्टत्वम्। असंशयितमनध्यस्तत्वं जडीम उत्कृष्टत्वमधिक्यश्च तदेव, कौटिल्यादुत्कृष्टतमोऽर्थो यस्यिन् उकारस्य वृत्तिरिति तनाच, आत्मन्येवेति। दैवादिरुपस्यात्मन् एवं सर्वाधिष्ठानसोत्कीरुरुपोत्कर्ष-सद्भावात् स एवोकारार्थ इत्यर्थ:। अतसोऽत्र मद्धा निरवकाशेत्याह, तस्मादिति। यस्यादध्यासाङ्ग-स्ताध्चतया सरूपेपानध्यस्ततया वत्तंते 'तस्मात्' उत्कृष्टत्वात् एष एव सत्यसङ्कपो न त्वनामित्यर्थ:। ज्ञानानोऽपि तहिं सबन्ध-

१ उपनिर्‌नि‌दध्य पू खदः।

रूपेचैवाधस्तत्वं, स्वरूपतस्त्वास्वादनध्यस्त-परमार्थ-सद्रूप एव-नामाप्नोति चेत्, न, इत्याह, नऽऽन्यदस्तोति। परमार्थत्वाभावे हेतुमाह, शमाद्यर्थान्ति। प्रज्ञात्वासंभवात् न सम्भाव्योऽलादित्यर्थः। न च प्रमाणविषयस्याप्यात्मनो यथास्थितं तहदनमनोडप्यस्तु इत्याशङ्कानामन् स्वात्मवैषम्यमाह ज्ञानाप्रकाशमिति। प्रमाणाविषयत्विड्यामनः सिद्‌धि: सशरते स्वप्रकाशलात्, न वनात्मनोडपकाशत्वादित्यर्थः।। स्वात्मनोडपि स्वप्रकाशत्वं न इति चेत्, न इत्याह, एष होति। सर्वसाधकस्य स्वप्रकाशत्वेनैवाभ्युपगतत्वादित्यर्थः।। तर्हि स्वप्रकाश स्वात्मनाम्नां साधयत्विति चेत्, न, इत्याह, प्रसङ्झोडन्यं वोधते स्वामेति। स्वसङ्क्र्वादन्यं न प्रकाशयत्यात्मलयर्थः।

अतो नान्यच प्रापिरात्ममात्रं छोत्कृष्टम्, एष एवोत्तमः; एष एव वर एष छोत्तमः; एष एव मच्चेय वोत्तमः; एष एव विष्णुरेष छोत्तमः; एष एव जलकोटेश छोत्तमः; एष एव सर्वतोमुख एष छोत्तमः; एष एव नृसिंह एष छोत्तमः; एष एव भीष्म एष छोत्तमः; एष एव भद्र एष छोत्तमः; एष एव नमाम्येष छोत्तमः; एष एवादिमेष छोत्तमः; तस्मादात्मानमेवैवं जानोयादात्मैव नृसिंहो देवो भवति। य एवं वेद सोऽकामो निष्काम श्रात्मकाम श्रात्मनाम; न तस्य प्राप्यं उक्‍तामन्य नैव समवनोयन्ने ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति।

फलितमाह, प्रत इति। काथं तद्रूपनाम-प्रतिभासो लोक-

स्थेति ग्रामक्यध्यस्ततया मनाकान मामक्यतिरेकेणाभाव-

द्वैप्रमात्रभावानामप्रथां मन्यते लोके 'इत्यादि', ग्रामक्य

हौति। मनाकान एवामन्यध्यस्तत्वे पूर्वोक्तं हेतुं स्मारयति,

एतदुत ऋष्टमिति। 'एतत्' ग्रामक्यं सतो नाध्यस्तं हौत्यर्थः।

अध्यस्तस्यापि हेतस्य यदि प्रतौति: परिहर्तुं न शक्या तर्हिं

सभयत्व-प्रतिभासोडपि न परिहर्तुं शक्कः। न च मनाकान:

कल्पितत्वं निचितुं शक्यते तस्य विभिवारासिद्धत्वमपि

द्वैतो नोक्ति, यतोडियमालोक्यते साध्यस्तत्वेर्द्वैतप्रसक्तं

यथ एवोच्य ग्रति। उपलतमेव ऋतुः? इति तदाइ, एष

अनेवोत्सृष्ट इति। उकारस्य तादवदेश एवाक्षर:, यत

एष अनेवोत्सृष्टः। नचोक्तमुत्कृष्टत्वसुलभं सर्वसंहृत्यूल-

मन्तरेण निषेतुं शक्यते। प्रत एव उकार एवोयपदाब्या सन्

उपलतमध्याकानो बोधयतोवकारखोग-पदाक्त्वमनेनोक्तम। एवं

वैराग्यपदाबलवद्यवग्रहस्थत्वात्, उकारस्य संहार-समर्थत्वेऽपि

मन्तप्रशान्ताव संहरति, किन्तु सर्वमयमर्थजातं सहत

एवेत्याबाष्क्षयामुक्तराक्षपि पदाथनि तत्च्छद्‌ा-निवर्त्त-

कलैनोध्याप्य तत्च्छद्‌ार्थलमामन्युकारार्थोतराशोऽनुपपच्या

तत्तत्पदाबक्‌ेनोकारेण साधनौयम् एष वौर हत्यादिना। यथा-

दूत्तप्रकारेणामैव स्वतोनध्यस्तः सन् सर्वं संहरति, तस्मादामान-

मेव परमार्थ-स्तवसद्रकारां जातोऽपि द्वैत

विदः फलमाह, ग्राहमेवेति। तत् साधयति सोऽकाम

इत्यदिना।

१ उपनिषद् ५ खण्डः।

ऋथैष एव मकारो मच्चाविभूत्यर्थः आत्मन्येव नृसिंहे देवे परे बृंह्हिि वर्तते; तस्मादयमनुष्टुप्‌डभिन्नरूपः स्वप्रकाशो बृंह्हैवात्मम् उत्कृष्टतम् एतदेव बृंह्ह,

एवम् ऋकारोकाराभ्यां नृसिंहवदपस्य वाक्या-र्थोऽन्वय-योग्यस्य प्रत्यगात्मनः प्रतिपत्तिप्रकारमभिधाय मकारस्याथ, ऋथेति । कोऽसौ मच्चाविभूत्याश्रयो मकारार्थ इति प्रत्यग्रूपं ब्र्रह्मेत्याह, आत्मन्येवेति । देव-पर-शब्दाभ्यां मकारस्य तात्पद्यार्थ-वाचकत्वं सूचयत्‌, तात्पद्यार्थ हि देवत्वं परत्वं च प्रसिद्ध महाविभूतिपदे ह्रश्यमानोडयं मकारो महाविभूतिष्ठदात्मक एवेति महाविभूतिविशिष्टे ब्र्रह्मणिैववर्त्तत इत्यर्थः । ननु ब्र्रह्मणः प्रत्यगात्मलंे प्रत्यगात्मवत्‌ ब्र्रह्मणोडपि परिच्छेदादि-प्रकतिरित्युक्तं प्रत्यक्ष-स्वरूप-विशरराशीलस्य मतमाश्रयत्‌ ब्र्रह्माभेदात् प्रत्यगात्म-नोड्यपरिच्छिन-चैतन्यादिरूपत्वं किं न स्वादित्याह, तस्मादय-मनुष्टुप्‌ इति । "तस्मात्‌" परिपूर्ष-वाक्यः प्रत्यगात्मलात्‌ "अथ" प्रत्यगात्मैः परिछिन्नलनेन नृसिंह्माषोडपि परमार्थंतोडनल्प इत्प्रर्थः । उभयथापि सभवे कतर्हि निश्श्रयं इत्याग्रह्ह प्रत्यक्ष्वरूपणि तस्यापि ब्र्रह्मवत् परिच्छेदाद्यभावात् न तद्भेदेन ब्र्रह्मणोडपि तत्प्रसङ्ग इति वदन् प्रत्यक्षचैतन्यस्य सर्वचैकरूप-त्वादौपाधिक्ये च भेदप्रतौतिरित्याह, अभिन्नरूप इति । स्वयं प्रकाशस्यात्मनः परिच्छेद्रह्णानुपपत्त्या द्वैपारोच्चकड्यमिव्याह । स्वप्रकाश इति । स्वप्रकाशत्वेन च सर्वस्यापि ब्र्रह्मलक्षणस्य सम्भावात्रिरूपिते ब्र्रह्मैवायमाल्मेति श्राह, ब्र्रह्मैवेति । साचाद-

उखिर्षोत्तरतापनीयम्

परोक्षचिद्रूपत्वं तावत् स्वप्रकाशत्वे सिध्यति नियापरोक्षस्वाममनो नित्यसद्रूपत्वमपि सिध्यति; ततश्च सत्ता|स्फूर्त्योरनन्यैरेपेक्ष्ये स्वात- स्वागदनन्येपेक्षत्वमपि सिध्यति। अन्यच्च ब्रह्म लक्ष्यत्वेन सूयमाणमेवं प्रतिपादनोयम् श्रामण्यकारोकारारभ्यां प्रत्यगात्म- प्राप्ततमत्वसुतरांष्टतमत्वोच्यताम्। तदपि ब्रह्मारूपत्व एव सभ- वत्याह, श्राप्ततमम् उत्तमाष्टतम इति। प्राप्ततमत्वसुतरांष्ट- तमत्वश्च ब्रह्मैवति पूर्वेण सम्बन्धः। एवं प्रत्यगात्मसारूप्य- निरूपणेन तस्य ब्रह्मत्वमभिधाय ब्रह्मास्वरूपालोचनायां ब्रह्मा- प्यालम्व इत्याह, एतदेव ब्रह्माति।

अथपि सर्वेषां मद्धामायं मद्धाविभूति, एतदेवोयमेतद्धि मद्धाविभूति, एतदेव वीरम् एतद्वि मद्धाविभूति, एतदेव मद्धदेतद्धि मद्धाविभूति, एतदेव विष्णुरेतद्धि मद्धाविभूति, एतदेव ज्वलनोतेद्वि मद्धाविभूति, एतदेव सर्वनोमुखमेतद्धि मद्धाविभूति, एतदेव वृत्रिहनेतद्धि मद्धाविभूति, एतदेव भोक्त्रमेतद्धि मद्धाविभूति, एतदेव भद्रमेतद्धि मद्धाविभूति, एतदेव मह्युमृत्युरेतद्धि मद्धाविभूति, एतदेव नमाम्येतद्धि मद्धाविभूति, एतदेवाश्मेतद्धि मद्धाविभूति;

ननु सर्वेषां सर्वंगकृति-महार्विभूति-सम्पन्नत्वं ब्रह्म सूयते ऋतस्त्वनिरूपणायां कथम् तस्य तद्रहित-प्रत्यग्रूपत्वमिति (?) चेत् नायं दोषः। सर्वं जानातौत्यादि व्युत्पच्या सर्वश्रता-

(९) क, प्रत्यगुपलम्भिति ।

१ उपनिषदि ५ खण्डः

दौनां कल्पितजगत्-सापेक्षत्वेन कल्पितत्वात् तेषां परमार्थ-ब्रह्मस्वरूपत्वं परमार्थ-ब्रह्मस्वरूपस्य च प्रत्यमूपलम्भता इति न विरोधः। यथ सर्वेषु तत् ऋक्षेत्यादिषु युप्त्या ब्रह्मणा: सर्वैष्वलादिषु युप्यते, तथापि न विरोधी ब्रह्मणा: प्रत्येकं प्रतौचोऽपि तथाल्यादिषु, ऽपि सर्वेषु महामायां महाविभूतौति। एवं विधमपि ब्रह्मामैवोक्तायुज्येयर्थ:। ऋक्ष:। “उक्तं कल्पितमेव स्यात् समानाधिकरणत्व वा” इति। सर्वं जानातौति सर्वज्ञत्वमिति पद्ये तहि मायामयं जगदभ्युपगमस्यं पश्चान्तरेऽपि ऋक्षत्वातिरेकेण सर्वशब्दप्रयोगाच्च सर्वमभ्युपगतव्यम्। ऋतष मायामयस्यापि द्वितीयप्रतिभासस्य विशेषमात्रावातद्-दुःखप्रतिभासोऽपि स्वादेव ब्रह्मण:। न च महाविभूतिरूपत्वं देहवतः कालतो वस्तुत्वसापरिच्छिन्नविभूतित्वं नि:संतं शक्यते सर्वेषु मायामयत्वेन नि:हेतुं शक्यत इति चेत, न, सर्वसंहारसमर्थत्वाद् ऋक्षत्वाह, एतदेवोच्यप्रभिति। उप्रतमेव कुत:? इति तदाह, एतद्वै महाविभूतौति। मकारस्य तावदेतदेव ब्रह्मार्थ:। यत एतदेव महाविभूति, नचोक्तं महाविभूतित्वम् उप्रतं सर्वसंहर्तृत्वमत्तरेष नि:हेतुं शक्यम्, ऋतो मकार एवोग्र-पदादमा सन् उप्रतमपि ब्रह्मैणो बोधयतौति मकारस्योग्रपदादात्म-मननोक्तम्। एवं वारादिपदादात्ममध्यवगतव्यम्, मकारस्य सर्व-सहार, समर्थत्वेऽपि न संहरतौत्याग्यायामुत्तरार्धपि पदादि तावत्कल्पनानाथ्याप्य तत्पदार्थामित्वे ब्रह्मैवो मकारर्थं महाविभूत्यन्यथानुपपत्या तत्पदाद्मकेन मकारेण साधनौयम्, एतदेव वारमित्यादिना।

तस्मादकारोकाराभ्यामिममात्मानमाप्ततममुत्कृष्टतमं चिन्मात्रं सर्वद्रष्टारं सर्वसाक्षिणं सर्वग्रासं सर्वप्रेमास्पदं सच्चिदानन्दमात्मकं पुरतोऽस्मात् सर्वात्मा सुविभातमच्विष्याप्ततममुत्कृष्टतमं चिन्मात्रं मच्चाविभूतिं सच्चिदानन्दमात्मकं परमेव ब्रह्म आकारेष जनोयात्, आत्मैव नृसिंहो देवः परमेव ब्रह्म भवति, य एवं वेद लोकायसो निःश्रेयसमात्मभावं श्रेयोभावं, न तस्य प्राणाः उत्क्रामन्ति चैव समवनोयन्ते ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति

इति ह. प्रजापतिरुवाच ॥ पञ्चमः खण्डः ॥५॥

एवं पदार्थंडयमितरतर-पृथग्वसितं संशोध्य उत्तमेवायं-मनुवदन् सामान्याधिकरण्यमेकत्वलक्ष्यं वाक्यार्थमाह, तस्मादेवं प्रत्यक्ष-प्रपञ्च-ब्रह्मैकत्वं तस्मादकारोकाराभ्यामिमं प्रत्यगात्मानम् 'प्रविष्ट' प्रतिपद्य सकारेण ब्रह्म जानौयादित्युपेयान्वयः । तमित्युक्त्वैकव-योग्यत्-प्रदर्शनार्थम्, प्राप्तमस्मुत्कृष्टततममिति । प्राप्तमोत्तम इत्यलयः सर्वोऽधिष्ठानचिन्मात्रं हेतुमाह, चिन्मात्र-मिति । दृष्ट-दर्शनय-व्यतिरेकेण चिद्रूपत्वं साधयति, सर्वद्रष्ट्रमिति । द्रष्टत्वं नाम दर्शनकर्तृत्वम् ; यतः कायं चिन्मात्र-त्वमित्याशङ्का साचिसाक्ष्यान्तर-व्यतिरेकेण सर्वक्रिया-निराशेन चिन्मात्रत्व मिल्याच, सर्वसाक्षिषमिति ।

१ उपनिषदि ५ साखा: १

भानमन्त्रेय स्वामनैक सर्वमौक्तत इति साक्षी; तत्र चिन्मात्र-रूपत्वं सिध्यम् । अथ साक्षित्वं: साक्ष्यसन्नावेन प्रामं सत्रितोयत्वं परिहृतं सदूपलम्भनाच्चागमापायी तदवधन्वय-व्यतिरेकेयाश्रित-सर्वग्रासमिति । आगमापायवतां क्लृप्तानां जात्यादीनां साक्षारूपाणां सर्वकल्पनाश्रितानादिरूप-सचिदानन्द-व्यतिरेक-सासत्त्वात् सर्वसंहार्यमित्यर्थ: । अथास्य पुरुषार्थ-रूपत्वाय दुःखिप्रेमास्पदान्वय-व्यतिरेकमाश्रित्य परमानन्दरूपत्वमाह, सर्वप्रेमास्पद्मिति । परमप्रेमास्पदत्वात् परमानन्दरूपत्वमित्यर्थ: । अन्वय-व्यतिरेक-चतुष्टय-सिद्धफलं स्वयमेवाह, सविदानन्दमाच-रसमिति । सकृत्सु चिन्मात्रमान्नमानमिति, मानपदं प्रत्येकं सम्बन्धनीयम्; सदादिषु स्वगतभेद-निरासाय सदादीनां परस्पर-भेदाभावादेकरस्मुक्रम् । ऐकारसं शुक्तितः साधयति सदादीनां, पुरतोऽप्यादिति । अथैकस्य मानाख्योदयोत-प्रकारेण दृष्टव्य: । एवं ब्रह्माद्वैत-लक्षितमात्रानन्वितं प्रतिपद्य किं कार्यमित्याह, प्राप्ततममित्यादिना । प्राप्ततममित्यादिकं ब्रह्माद्वैत-विशेषणं, प्रत्यगात्मनोऽपि नृत्तरूपत्वेन प्राप्ततमस्वादिकसुक्रम्; ततः प्रत्यगात्मयुक्कमाप्ततम्वादिकं ब्रह्माद्वैत-विशेषणत्वेनोच्यते, तयोरतन्नैक्य-प्रदर्शनाय पूर्वमेवाकारोकाराभ्याम् उत्तालवद्वै-मात्रानन्वितं सकारेत्योमिति जानौत्यादित्यर्थ: । एवं ब्रह्मापैकत्वविद्: फलमाह, शास्त्रवत्यादिना । पूर्वचापि पदार्थज्ञानस इदमेव फलमनूदितम् । वाक्यार्थज्ञान-पर्यन्तलात् पदार्थमानस । इह तु परमेव ब्रह्म भवतोति विशेषो दर्शित: । यद्यपि वाक्यार्थ-

ज्ञान-पथ्येन्तमेव पदार्थज्ञानमपौति पदार्थज्ञानेनापि ब्रह्मत्वं कथञ्चित् सभाज्यते तथापि पदार्थज्ञानात्स्याज्ञान-निवर्तक-लाभावादपर-ब्रह्मत्वमपि भाध्येव तत्। यत् तु वाक्याम्ना-प्रणवेन परब्रह्माभ्ततया ज्ञानमज्ञान-कार्यित्वादपरब्रह्माम्नेन निहन्ते: खतः परमेव ब्रह्म भवतौत्यर्थविशेष: परब्रह्म-प्रयोगादव-गम्यते। इति ह प्रजापतिरिवाचेतिं विषयां स्तोतिं शुति: ॥ इत्युप्तरतापनीयै पञ्चम: खण्ड:॥ ५॥

ते देवा ऋतमात्मानं ज्ञातमैचकुर्; तान् द्वातुर: पाप्मा परिजग्रास; त ऐच्छत; एनतमभ्चुरं (१) पाप्मानं परिग्रसाम(२) इति। तमेवोद्धारायविद्योतं तुरीयतुरीय-मात्मानमुच्यमानुयं वीरमवोरं मद्धानतममद्धानं विष्णु-मविष्णुं ज्वलन्नमज्वलन्तं सर्वतोमुखमसर्वतोमुखं नृसिंह-मनृसिंहं भाष्यमभाष्यं भद्रमभद्रं मृत्युंमत्यूं नमाम्यनमाम्यचमनचं नृसिंहातुष्टुभैव बुबुधिरे। तेम्यो द्वातावास्तुर: पाप्मा सचिदानन्दघनं ज्योतिर्भवत्॥

तस्मादपक-कर्षायमिममेवोद्धाराय-विद्योतं तुरीयतुरीय-मात्मानं नृसिंहानुष्टुभैव जानीयान्। तथा द्वातुर: पाप्मा सचिदानन्दघनं ज्योतिर्भवति॥

(१). क, ग, एनतमभ्चुरं। (२) क, ख, ग, परिजग्रासमः॥

१ उपनिषदि ६ खण्डः ।

अथ मद्ममध्यमोत्तमाराधिकारि-भेदेन स्वरूपप्रतिपत्ति-साधनभेदं विधातुं खख्यान्तरमारभते, 'देवा इति । तत्र मद्भ्यां सप्रकर्ष-रसिंहासुष्टुबनिष्ठा प्रथमः कार्य्येति सेतिहासमाख, 'ते देवा इति । 'ते देवा:' एवं प्रजापतिना अनुशिष्टा: 'इमं' यथोपदिष्टं ब्रह्मालमानं ज्ञानं 'ज्ञातुमिच्छन्' मान साधनं ध्यानादिकं कर्त्तुमुपक्रान्तवन्त इत्यर्थः । उपक्रममात्र एव च स 'तान्' देवान् 'ह' प्रसिद्धो 'ग्रासुरः पाप्मा' विषयासङ्गाविवेक-परिच्छेदाभिमानादि-लक्षणयो वहिमुंखेः प्राप्तै-रषुरैः द्विषः पाप्मा 'परि' समक्ततः 'जग्रास' कवलोकृतवान् । अन्तः करणस्यैव भावादिष्यसङ्ङादिक बाधनाभूदित्यर्थः । 'ते' देवा: एवं पाप्मना ग्रासमाना ग्रपि समस्तयासार पूर्वमेवा-वगतसाधने: किश्चित्कालम्: करणत्वात् 'ऐच्छन्त' आलोचनं कृतवन्तः । कथमिति तदाख्य । 'हन्त' इदानीम् 'एनम् अन्रमृत्पुष्ट्यर्थं-विरोधिनमासुरं पाप्मानं 'परिग्रसाम:' स्वात्मान-सम्यानेन तावमात्रया संहराम इत्यर्थः:* । एवमौचिला किं कृतवन्त इत्याह, तेमवत्यादिना(१) । तेमव(२) श्रीधराद्यै-रैच्य एवं विद्वोत्तं तुरोयतुरोयमिल्यालमानं रसिंहासुष्टुभैव बृहुधिर इत्युत्तरवाक्यः । कथमूतमालानमित्याह, उग्रमनुग्रमिल्या-दिना । उग्रमिति वाक्यजन्य-वाच्यभिव्यक्तास्य तुरोयतुरोयस्य सर्वसंसार-संहारतृल्मुचते । अनुग्रमिति तद्वैप परमार्थतः स्व-महिमस्रतया कूटस्थलेन परमार्थतोऽकृत्रिमुचते । अथवातुप्र-

• रन्नेत्यबुधमतौ, सम्भाख्यमतिवेदासुर पाप्मानं परिप्रशाम इति सामान्यविरोधी प्रथते विडौकस्म दति नाराचशौ बाख्या । (१) क, ख, तमेवैवेत्यादिना । (२) क, ख, समतेमेव ।

१८६

मिल्ययमर्थः। उप्रत्नं नाम न धर्मी; किन्तु स्वरूपमेवेति। एवं वौरमौरमित्यादिकमपि योज्यम्; चतुर्य्याचमेष्टारमुच्यायं तुरौयतुरौय ऋमेध प्रतिपेधं तमव तुरौय त्रिसिद्धाष्टुभां च पुनः पुनर्ध्यातवत् ऋत्यर्थः। एवं तुरौयध्याने प्रष्टतागमास्मृतः पापा विमष्ट ऋत्यादि, तेभ्य ऋति। तेषां परिक्षेदको योजनावाशुरः पापा पूर्वमभूत स तुरौयध्यानवशात् विशिष्टतरं सुशे चित्ते सति सच्चिदानन्दघन-कारणकारणं ज्योतिरभवत्, सद्रूपस्थ हि कारणोऽनृतादि-विरूपात्-स्वरूपाभास-विग्रहेण सच्चिदानन्दरूपलवमक्षैति पूर्वमवोचिमः; ऋतेः कार्यरूप-कार्यकारमतां प्राप्ता देवा ऋत्यर्थः। तदैववेदन्येनापि सन्देन प्रथमत एव प्रतिपत्तव्यम् ऋत्यादि; तस्मादिति। तस्याप्राप्तफलप्राप्तिमात्र, तस्रेति।

ते देवा ज्योतिष उन्नितोर्षवो(१) द्वितीयाक्रियमेव पश्यन्त ईशमवोचुर्ऋषिभिः सहितं तुरौयतुरौयमात्मानं वै नृसिंहानुष्टुभान्विष्य प्रणवेनैव तस्मिनवस्थिताः। तेभ्यस्तज्ज्योतिर-रक्ष सर्वस्य पुरतः सुविभात-अविभात-मद्वैत-अचिन्त्य-अलिङ्गं स्वप्रकाशमानन्दघनं भूयोमभवत्। एवंक्तं स्वप्रकाशम्(२) परमेव ब्रह्मा भवति।

एवं मन्त्रां प्राप्यामिे महाराजेन तुरौयप्रतिपत्तमभिधाय

(१) क, च, ज्योतिषमुन्नितोर्षवो॥ (२) क, ख, एवं विश्वप्रकाशं ।

१ उपनिषदि ६ षड्भः

तेषामेव मध्यमावकाशप्रसमानां काश्चित् कालं मन्त्रराजेन तुरीयं कश्चित् चित्ते प्रभिषिक्ते प्रश्नवेनैव तुरीय: प्रतिपत्तव्य इत्याह श्राख्यायिकाद्वारेण, तदेव कारणाभिकथ्यते-रामतां प्राप्ता भन्तःकार्ष्ण-चूडालतिग्यात् कारणाकक्-ज्योतिषो-ष्युक्तितौर्षीव: कारणाब्जमप्यतिक्रम्य तुरीयामलकामा इत्यर्थः । उत्तितौर्षीव पञ्चमानमुष्टुभावनिष्य प्रश्नवेनैव तस्मिन्वस्थितात्युक्तरत्नान्वयः । ज्योतिष उत्तितौर्षीव कारणामाह, दितौयादिति । ते पुनस्तत्साधनलैन किं ऋतवत्न इत्याह, एवमेवेति । सर्वसाधकतया सर्वेषां प्रत्यक्षसिद्धेः, प्रभुद्रुमनोऽधिकं काल-मन्विष्य पुनर्विन्देपानिह्यर्थं तां परित्यज्य प्रश्नवेनैव केवलं 'तस्मिन्' शाब्दनि श्रवस्थितात्यर्थः । उताहश । "विच्छेपविनि-हव्यर्थं तदेतद्रप्सते मया" इति । तुरीयप्रश्न-कथनमपि शबर-भेद-तदर्थचिन्ता-विच्छेप-निह्नवर्थमेव । एवं प्रश्नवेन तुरीय-प्रक्ति-पत्तिबलात् देवानां वौजस्मा तुरीये लौन इत्याह, तेभ्य इत्यादिना । तेभ्यः 'तत्' कारणाभकं ज्योतिः 'अस्य' कार्य-कारण-नकस्य जगतः 'पुरतः' पूर्वंमेव तत्सत्साधकलैन सुविभातं स्वयं प्रकाराल्वात्, अविभातमविष्यल्वात् । सर्वस्य पुरत इत्युक्ते पुरतः-सर्वसस्रष्टायामाच, श्रहैतामिति । अविभातल्वे स्वयमेव हेतुमाह, श्रचिक्यमलिङ्गनिमिति । सुविभातल्वे हेतुमाह, स्वप्रकाश-निमिति । तस्य स्वत एव पुरुषार्थकपल्वमाह, ज्ञानन्दघनमिति । ज्ञानन्दस्य लोके मातिशयलादिना प्राप्तं सफल्यं निराचष्टे, शून्यमिति । देवदनस्याप्येवंबिद्ध एतदेव फलमाह, एवं-विदित्वादिना ।

१९५

ते देवा: पुचैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च ससाधनेभ्यो व्युत्थाय निरद्धारानिरागारा निष्परिग्रहा न्रशिखा न्रयज्ञोपवीता न्रन्या वधिरा मुग्धा: क्षीवा मूकान्नत्ता द्व परिवर्त्तमानाः,

अ्रथोत्तमानां सर्वकर्म-सन्न्यासपूर्वकं प्रश्नवेनैव तुरीयेडवस्थानं कर्त्तव्यमित्याह, ते देवा इत्यादिना। 'ते' एवं प्रश्नवदारेष तुरीय-निष्ठा-योग्यतां प्राप्ताः देवा: 'पुचैषणायाश्च' एतत्किज्जय-साधन-त्यागाथ-प्रह्लादः 'वित्तैषणायाश्च' नित्य-नैमित्तिक-कर्मादेशः 'लोकैषणायाश्च' लोकावध्यैकामादेश 'ससाधनेभ्यः' साधन-सहितेभ्यः उत्तेभ्यः कर्मेभ्यो व्युत्थायेतिसाधनानां सर्वेषां कर्मणां सन्न्यासोऽभिहितः, एवं सन्न्यास-सर्व-साधनानां वत्तंनप्रकारमाह, निरागारा इत्यादिना। 'निरागाराः' वासार्थं नियतास्त्रय-रहिताः 'निष्परिग्रहा:' द्रेययादि-ग्राहिसाधनादिरिति-परिग्रहरहिताः 'न्रशिखा:' शिखा-त्यागेनैव सिध्यति, ससाधनैषणा-त्यागाभिधानेनैव सिदस्य शिखा-यज्ञोपवीत-त्यागस्य पुनर्वंचनेन परम-हंससक्तावादरो दर्शितः। त्यक्नासर्वेष्णानामपि जीवनबलात् प्राप्तविषयेन्द्रियसानिष्ये तत्तदिष्य-राग-द्वेष-परिहारेषाविक्लत-तथा सुसवहर्त्तनं कार्य्यमित्याह, न्रन्या इत्यादिना। सर्वेन्द्रिय-विषय-साक्षिद्वये श्रवणतां इत्यर्थः। 'बधिरा:' श्रोत्र-रहिताः 'मुग्धा:' न्रप्रकुड़मनसः 'क्षीवा:' प्रजनन-सामर्थ्य-रहिताः 'मूकाः' वागुचारण-सामर्थ्य-रहिताः; उन्मत्ता इव,

१ उपनिषद् ईखण्डः

ईश्वरेष्टोऽनुष्ठादिपदेनापि योज्यः। ऋष्मा इत्यादिक्रमेण, यथा उन्मत्ता न कस्यचिदप्युपादेया;, तथा सर्वरुपादेया: जडोन्मत्तपिश्रचवच्छाखोतिक्रमेण 'परिवर्त्तमाना:' परितो गच्छन्त इत्यर्थः।

The text discusses the connection between certain practices and their relation to the divine or ultimate reality, using terms like 'ईश्वरेष्टोऽनुष्ठादिपदेनापि योज्यः' and explaining the sequence and nature of certain states or beings.

शान्ता दान्ता उपरतास्तितिच्चवः समाधिता आत्मरतय आत्मक्रीडा आत्ममिथुना आत्मानन्दाः प्रणवमेव परमं ब्रह्मात्मप्रकाशं शून्यं जानन्तस्तैव परिसमाप्नाः;

Describes the characteristics of individuals who are serene, self-controlled, and detached, finding joy in the self and ultimately realizing the ultimate reality, 'परमं ब्रह्मात्मप्रकाशं', through the 'प्रणव'.

एवं सर्वेषां ह्यविषय-परित्यागादिषय-राग-द्वेष-परित्यागादिक-स्वाभिधाय तदुपायत्वेन श्रान्त्यादिकं कर्त्तव्यमित्याह, श्रान्ता इत्यादिना। 'शान्ता:' उपरतवासना इन्द्रियाणि: निरुद्धेन्द्रियवर्हिःप्रसरा इत्यर्थः। 'दान्ता:' उपरतान्तःकरणा: निरुद्धविहिःप्रसरान्तःकरणा इत्यर्थः। शान्तःकरणोपरतो विषयस इत्यादिकर्ज्जनं साधनमाह, उपरता इति। असद्ब्रह्मतस्यापि श्रोतव्यादि-श्रवण स प्राप्नोति तत्सहिश्नुत्वं कार्यमित्याह, तितिच्चव इति। उत्तानां श्रान्त्यादीनां साधकं परमुपायमाह, समाधिता इति। वाच्यान्तःकरणाग्रहस्मनन्तरुंखमेकीकृत्य सर्वदैतजात-स्मरर्रणपूर्वंकं तत्स्थमनुसरेथावस्थाने समाधानं नाम, एतदेव समाधनं साध्यं साधनञ्च भवति। आत्मनि चित्तसमाधानमेव हि पूर्वसमाधिलाभ-साधन तत्स्थव समाधन-प्रह्नुतस्य पूर्वसमाधिलाभाय साधनमाह, श्रामरतय इत्यादिना। 'रतिः' इष्टे प्रादिविषये मनसः प्रावश्यकं प्रीतिः।

The commentary elaborates on the qualities and practices necessary for spiritual growth, including detachment, self-control, and meditation, leading to the realization of the ultimate reality.

नृसिंहोत्तरतापनीयम्

समाधित-चित्तस्यापि बुद्धादिविषयात् मननरादिसाध्य-सुखेच्छया मनस्सलनयाभिमुखं . भवति; तदा तद्ब्रह्मार्प्याम-स्वरूप-परमानन्दानुभव-समाधान-पूर्वकं परमानन्दरूपं साक्षिक्चेव मनो नियभितव्यमिति, 'रति:' मननलाभादि-निमित्तसुखं, तदामन्येव येषां ते शाबरतस्य:, एवमुक्तरमपि योज्यम् । 'क्रीडा' सख्या-मैत्रनाभिव्यक्तं सुखं विवेचितम्, तत्साधनभूता हि क्रीडा, मिथुनस्मिति मिथुनसाध्यं सुखम्, आनन्द इति सामान्यं सुखमात्रं विवेचितम् । एवं समाधिना श्रद्धान्तःकरणानां सम्यग्ज्ञानोदयौ भवति इत्याह, श्रद्धावनेवेत्यादिना । श्रद्धावनेवाति एवश्रद्धेनार-च्छुभोऽपि त्यागोऽभिहितः । श्रद्धावमिति च ब्रह्मैवोच्यते, प्रख्यात-

मवतोति, न हि इतरस्याचाराल्मकस्य परब्रह्मणा समानाधिकरण्यं सभवति ब्रह्मचैतन्यमेव नामरूपोपाधिद्वारा वाच्य-वाचककारुप-प्रकाशकतां प्राप्तमिति च, ब्रह्मैव प्रख्याप्रभेदो युक्तः । वर्षान्तरेभ्यश्वास्य सारसारत्वमेतद्गत-वर्षाश्रयस्य सर्व-वर्षी-तद्गत-श्वास-बलवदूर्वादिनावगन्तव्यम् । ज्ञानिनां हि वचननं प्राप्तं श्रेयत्वं परिहरति, प्राक्प्रकाशमिति । स्वयं प्रकाशधर्मीत्वं व्यावर्त्यते, शून्यमिति । निर्विशेषोऽर्थ: । ब्रह्मज्ञानफलं ब्रह्मालम्बनं दर्शयति । तच्चैवति ।

तत्साधनवानां व्रतमाचरणोद्देशारपरे ब्रह्मापि पर्यवसिो भवेत् । स च आत्मनावात्मानं परमं ब्रह्म पश्यति; तदेष श्लोकः ।

१ उपनिषद् ६ खण्डः १

ऋज्ञेषु ऋज्ञं संयोज्य सिंहं ऋज्ञेषु योजयेत् । ऋज्ञाभ्यां ऋज्ञमाबध्य कयो देवा उदासते(¹) इति ॥

यस्मात् देवा उत्तसाधनेन ब्रह्म विद्नाय मुक्ताः, तस्मादन्चे-नाप्येतदेव वेदन-साधनमुच्यियामित्याह, तस्मादिति । सर्व-कर्म-सत्न्यास-पूर्वकं प्रवृत्तनात्मनिष्ठा देवानां व्रतम् । तस्यापि देववदेव ब्रह्मज्ञान-पूर्वकं ब्रह्मप्राप्त्यवस्थानफलमाह, स आत्म-नैवैति । 'सः' यथोक्त-साधनवान् 'आत्मनैव' प्रत्यगात्म-स्वरूपैव ब्रह्म पश्यति; ततस्त्वात्माननिहस्तो आत्मन्येवावस्थितिष्ठते इत्यर्थः । खण्डइयोक्तोऽर्थे श्लोकमवतारयति, तदेष श्लोको भवति । 'तत्' तवोक्तिडयं एषः 'श्लोकः' मन्त्रो भवति । ऋज्ञेषु छन्दसां-ऋक्भस्य प्राधान्य 'ऋज्ञेषु' मान्तस्य ऋकारोकार-मकारेष्वित्यर्थः । ऋकारोकाराभ्यां त्वपदार्थरूपं मकारेऽपि तत्पदार्थ-रूपच प्रतिपादयेत्यर्थः । 'सिंहं' ऋतसिंहानुष्ठितं तुरीयगत-सर्व-संहृतत्वादिवाचकम, 'ऋज्ञेषु' ऋकारादिषु तत्त्वपदार्थरूपात्म-वाचकेषु तत्तत्-सर्वसंहृत्यादि-वाचकत्वाय 'योजयेत्' अनन्तभूतं भावयेदित्यर्थः । एवं पदार्थप्रोधनं विधाय 'ऋज्ञाभ्याम्' ऋकारोकाराभ्यां तदर्थ-प्रत्यगात्म-स्वरूपैवत्यर्थः, 'ऋक्' मकारं तदर्थं ब्रह्मैत्यर्थः । 'आबध्य' आत्मौचेनात्यन्तैकत्वेन संयोज्य प्रतिपाद्य-ब्रह्मैत्यर्थः ।

षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥

(९) क, ग, उपासते ।

९.२

नृसिंहोत्तरतापनीयम्

त्यथे॑। इ॒ति पश्चमखण्डार॒थ्य उक्तः॑। ष॒ष्ठख॑ण्डा॒र्थ॑माह, च॒तु॒र्थी दे॒वा व्र॒ति। चयो देवा मन्त्र-मध्यमोत्तम-भेदेन 'उत' ज॒ड॒ सर्वसंसार-मतिक्रम्य तदू॒र्ध्व॑मासते॑। सर्व॒षा॒ हि दे॒वाना॒॒ तुरो॑यप्रतिपत्ताविध्य-मालाव॑दुदास॒नं न विह॑ध्यते, तु॒रौ॑य-प्रतिपत्ते॒ष्वल॑त्-चलाचल॒त्वल॑क्षण॒त्व वि॒शिषः साधन॑-वै॒पृथि॑ख्यावै॒पृथि॑ख्य-निमि॑त्त॒त्व ।

॥ नृसिंहोत्तरतापनीयेऽषष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥

• अथ मन्त्रषष्ठखण्डार्थमाह, तदेष रति॑। 'नृ॒सिं॒ह' चकारादिप्रतौके॑षु वि॒ष्णु-तै॑ष्ण्य-प्राध॑न्य॒न् 'चिं॑हं' तुरी॑यं चतुष्पा॑मा॒नां म॒ध्य॑ं लोके॑पि मुखि॑न-वात॑। 'चिं॑हं' नृसिं॑हं 'नृ॒सिं॒ह' आ॑मा॒ह 'योजयेत' नृसिंहा॑नो॒त॑रे॒कं निषि॑ख्यात् । 'नृका॑म' चकारा॒र्थी॑यो न॒ष्ट-वि॒शु॑भ्या॒ 'नृ॒क' मकारा॒र्थो ब॑क्र॒न् 'आक॑र्ष-सम॑ध्य योग॑वि॑ला प्र॒भ॑वं निष्पा॒द्य त॑न्मि॒त्रा 'चयो दे॒वा' इ॒ष्य॑र्थ-कामे॑ष॒कः 'उदास॑ते' म॒ध्य॑स्थ॒मेकी॑क॒र्तु॒य॑मे॒षा॒त॒ तेन नृसिं-ह॒मुष्ण॑को भव॒ति । त॑नाद्यो॑द॒प्रदान॑न्न॒मो यु॑ष्मा॒कं य॑था॒तुष्ट॑य॒मेकी॑क॒र्तु॑य॒ द॑ने॒कं निषि॑त्य प॒ष॑पर॒ो भू॒वा धर्मा॑दिफ॒लेषु विर॑ज्य॒ते॑ति भावः॑। चाथवा 'नृ॒सिं॒ह' च॑तुष्प-पा॑दे॒षु 'नृ॒क' भोदारं 'चिं॑हं' नृसिं॑हं योज॑येत् । उ॒क्त॑मा॒र्गे॑ष 'नृका॑म' चकार-नकारा॒भ्या॑न् 'नृ॒क' 'उद॒का॑रं' पा॒बध॒ चा॑दा॒र निष्पा॑द्य॒त्य॑ः, 'चयो दे॒वा' इ॒ष्य॑दि॒क्ष परमोपदे॑ष्टा॒र 'उदास॑ते' च॒त॑ःप॒रमु॑पदे॒ष्टृं नाति॑त॒ुपदे॑श-वि॒ष॑ये उदासी॒ना म॑वन्ति॒, स्व॑य॒नैव परमोपदे॑श॒ द॑त्य॒र्थः॑। इ॒ति नाराय॑णीय भाष्या॑।

१ चतुर्निर्वचि ७ सूत्रः

देवाश्च वै प्रजापतिमब्रुवन्, भूय एव नो भगवान् विश्रापर्याप्ति। तथेत्यजत्वा-दमरत्वा-दजरत्वा-दमृतत्वा-दमयत्वा-दभोकत्वा-दमोक्त्वा-दनभानयत्वा-दपिपासत्वा-ददैन्त्वाच्चाकारेपेममात्मानमन्विष्योत्कृष्टत्वा-(१) दुत्पादकत्वा-दुत्प्रवेशृत्वा-दुत्यापयितृत्वा-दुष्टश्रुत्वा-दुत्कर्तृत्वा-दुत्पथ-वारिकत्वा-(९) दुद्रग्रासकत्वा-दुर्ज्ञातकत्वा-दुस्तीर्ष-विक्षाति-लोभोद्भारेण परमं सिंहमविश्य

श्रद्ध प्रप्नवेन श्रद्धामनोऽयन्तिफलारेऽप प्रतिपत्ति-प्रकार-दर्शनाय खप्रज्ञान्तरमारभते, देवाश्च इति । भेदाभेदश्रुति-निरासेनैवैक्य-प्रतिपत्त्यर्थं तत्प्रकारं भूय एव भगवान् नो विश्रापर्याप्ति देवैः प्रार्थ्यते प्रजापतिस्थेथेति । तं एकेनैव प्रप्नवेन व्यतिहार-प्रतिपत्तये श्रकात्स्थ प्रतियगर्थत्वं, उत्कारपूर्वस्तरोदयेन श्रद्धोत्पत्तिलं, मकारस्य पुनरपि प्रत्यगर्थलक्ष वदनं श्रकारेऽपि प्रत्यग्-प्रतिपत्तावकार-प्रतौचोर्वाच्य-वाचकभावी उपपत्तिमाचष्टे, श्रजत्वादिल्यादिना । श्रात्मा तावद्जत्व-गुणविशिष्टः; तथाविधात्म-वाचकोऽयमजशब्दः; तस्य शब्दादिमूतोदयं प्रप्नवखोडकारः ; तस्मादजशब्द एव सः ; तस्मादजत्वगुण-विभिष्ट-प्रत्यगात्म-वाचकोऽयमकारः । एवमकार-(९) उत्कृष्टत्वादित्यव उत्कृष्टत्वादिति पाठो भाष्यसम्मतः । इति वु(९) मृडपञ्चेषु वदटत्ना द्रुपिकातप्तत्नाच मृधे नैव निवेशितः-(९) मृडपञ्चेषु वदटत्ना द्रुपिकातप्तत्नाच मृधे नैव निवेशितः। (२) क, ग, उत्पथचारिकत्वा ।

२०४ं नृसिंहोत्तरतापनीयम्

स्वादिरूपाम्-वाचकत्वमप्याकारस्य दृष्टव्यम्। तच्च द्वे हेतु-चतुष्टयेन देहधर्मो निषिद्धः, ततक्षयेश बुद्धिधर्मः, ततो हेत्व्यां प्राधान्यं, तत एकेन सामान्यान्न सर्वे धर्मा निषिद्धा इति विभागः। एवं लक्ष्ययाकारस्य मुख्यप्रत्यर्थतामभिप्राय उकारोचारण-समये किश्चित्पूर्वंतया मातृदय-विशिष्टस्योकारस्य ब्रह्मार्थेलयुक्किमाच्च, उदुत्कृष्टलादिल्यादिना। उत्कृष्टलधर्मा-दुत्कृष्टल्वे सत्युदुत्कृष्टलतम्; उत्पादकलादिकमप्येवं दृष्टव्यम्। 'उत्कृष्टल्व' सर्वसंसारधर्मैवर्जितल्व, ब्रह्मत्वं सर्वकलादि-गुण-विशिष्टल्वं वा, 'उत्पादकल्वं' सर्वसृष्टत्वं ब्रह्मरूपेप । सृष्टे जगति जावलूपेप प्रवेष्टत्वं तनियन्तृरूपेप स्थापयितल्वं विष्णुरूपेप। प्रवेष्टस्य दृष्टत्वं कर्तृत्ववच्च बुद्धि-प्राप्तोपाधितया। 'उत्पथ-वारिकल्व' नियमस्तमौश्वररूपेप । 'उदग्रासकल्व' सर्वसंहरृकल्वं रुद्ररूपेप । 'उद्भानकल्व' व्यापकल्वं कारणात्मना। उत्तीर्षींविक्क-तिल्वं साक्षित्वात्मना। प्रयमर्थः। ब्रह्म तावदुदुत्कृष्टलादि-गुणविशिष्टं, तथाविध-ब्रह्मवाचकाय ते उत्कृष्टलादिशब्दाः, तेषामादिभूतस्य प्रथवस्य उकारो हि मातृचः, तस्मादुदुत्कृष्टलादि-गुणविशिष्ट-ब्रह्म-स्वादिग्वदरूप एव सः, तस्मादुदुत्कृष्टलादि-गुणविशिष्ट-ब्रह्म-वाचको ऽसाविति।

अकारमियम्-मातृमान्-मुकार-पूर्र्धमा|श्रय सिंचो-क्कल्योत्तरार्धेन तं सिंचमाक्षय मच्त्वान्-मच्त्वान्-मच्रुत्वान्-मचादेवत्वान्-मचेश्वरत्वान्-मच्-मानत्वान्-मुक्तत्वान्-मचादेवत्वान्-मचेश्वरत्वान्-मच्च-

१ उपनिषदि ७ खण्डः

सत्त्वान्--मद्वाचित्तवान्--मद्वानन्दलवान्---मदाप्रभुल्वाच मकारार्थेनार्थनेकोकुर्यात् ।

एवमकारस्य प्रत्यगर्थत्वमुकारस्य ब्रह्मार्थत्वव्वाभिधाय तयोः सामानाधिकरण्य-कुपवाक्येन जीवस्य तावद्ब्रह्मैक्यमाह, ऋकारमित्यादिना। 'ऋकारमिमम्' ऋकारार्थेमिमम्, 'आत्मानं' प्रत्यगात्मानम्, 'उकारपूर्वोऽप्तिम्' उकारपूर्वोऽप्तिर्ये ब्रह्म आकृत्य, ब्रह्म प्रत्याकृत्य इत्यस्यार्थेमाच, सिंहोऽवल्येति । ब्रह्मैवं प्रतिपाद्य-

स्थः । अथोकारोक्त-वाक्यार्थस्य ब्रह्मणः प्रत्यगात्मैकत्व-वक्तुमारभते, उत्तरार्थेनैत्यादिना । उकारस्योत्तरमाच्चया 'तं सिंहं' पूर्वोक्तं ब्रह्म 'आकृत्य' प्रादाय 'मकारार्थेनार्थेन' ज्ञानेन प्रत्यगात्मना एकीकुर्यादित्युतरन्नान्वयः । मकारस्य ब्रह्मैकत्व-योग्य-प्रत्यगर्थत्वम् उपपादयति, महत्त्वादित्यादिना । 'महत्त्वं' चित्तजोरुपत्वं 'मानत्वं' सर्वसाधक-प्रमाण-

रूपमुक्तम् ग्रपारवशं 'महादेवत्वं' महाक्रीडा-रसिकत्वादि-विभिष्ट-धर्मैवत्वं 'महेश्वरत्वं' सर्वनियन्तृत्वं 'महस्वादिकं' अपरिच्छिन्न-सचिदानन्दरुपत्वं 'महाप्रभुत्वं' स्वसविविधसत्ता-मात्रैव सर्वप्रवर्त्तकत्वम् । अयं भावः । आत्मा तावत्स्वरुप-चरित-महस्वादि-गुणविभिष्टः, तथाविधात्म-वाचकाष्ष ते मद्धा-दयः शब्दाः; तेषामादिभूतसायं प्रणवस्थो मकारः; तस्माद्‌मह-

दादि-शब्दानक एव सः; तस्मात्तद्गुण-विशिष्ट-प्रत्यगात्म-वाचकोऽसाविति ।

अथमरोरो निरिन्द्रियो डप्राणो डतमा: सच्चिदानन्द-

नृखिंशोत्तरतापनीस्

सात्रः स खराड-भवति, य एवं वेद । कक्खमित्यदिमिति चोवाच, एवमेवेदं सर्व्वम्; तस्मादिति सर्व्वाभिधानं, (') तस्खादिर्यमकारः स एव भवति। सर्व्वं च्रयमात्मा, च्रयं चि सर्व्वान्तर्; न चोदं सर्व्वं निरात्मकम्, निरातमैवेदं सर्व्वम्; तस्मात् सर्व्वात्मकेनाकारेष सर्व्वात्मकमात्मानम्नुविच्चेत्।

अथरौर ऋत्यादिना विशिष्टलमास् । 'तमः' कारणम् । अथरौरादिपद-लक्षितस्य स्वराजः खरूपमाह, सच्चिदानन्द्मान इति। मातृग्रब्देन सजातौयादिमेदो निरस्तः । एवं विच्चेप-निरासायैकन प्रष्वेन व्यतिहार-प्रतिपत्तिमभिधाय इतः पूर्व्वमेव द्वाभ्यां प्रषवाभ्यां व्यतिहार-प्रतिपत्ति-प्रकार-प्रदर्शनायारभते, कक्खमित्यादिना। तत्कारस्याहंङ्खब्दादिलेन ग्रहणशब्दरूपतामापाद्य तस्य प्रत्यर्थतां वच्मुं ग्रहङ्खब्दस्य सर्व्वात्मकप्रत्यर्थेलं साधयितुमाह, कक्खमिति काचित् पृष्टः 'ग्रह्ममिति प्रथमसुत्तरमुवाचेत्यः । नैकाष्येवमुत्तरं भवति, किन्तु सर्व्वमेव प्राप्निजातं कक्खमियुक्तो ग्रह्ममित्येवोत्तरं प्रतिपद्यत इत्याह, एवमेवेदं सर्व्वमिति । ततः किमिति चेदहंङ्खब्दस्य सर्व्ववाचकलं सिषमित्याह, तस्मादिति । भवल्लेवमहंङ्खब्दस्य सर्व्ववाचकलं तेनाकारस्य प्रत्यर्थेल्वे किमायातमित्याशङ्ङ ग्रकाररूपलेन तह्त् सर्व्ववाचकलं तावन्मित्याग्रहण्

(९) क, सर्व्वाभिधानं तस्याभिधानम् ।

१ उपनिषदि ७ खण्डः

दृष्ट्यमित्याह, तस्मादिति। 'तस्य' ग्राहं ग्रह्यस्य ग्राहिभूतोऽयं 'ग्राहकः' प्रश्नवशः 'स एव' सर्ववाचकोऽहं ग्रह्य एव भवति। ततोड्यस्य ग्राह्यार्थेल्व की जातमित्याग्रह्य यस्यादाग्राह्य एव सर्वत्वं वातृलवं पूर्वलवमध्यत्वं सम्भवति, तस्मात् सर्ववाचकोऽ्यमकारो ग्राह्यार्थ एवेति वक्तुमाद्रियते, सर्वं होति। ग्राह्यः सर्वैलं साधयति, न होति। सर्वान्तरत्वमपि वस्तुस्थये सति कथमानं सर्वैलमित्याग्रह्य ग्राह्यतिरेकेण सर्वं नास्तीत्याह, ग्राह्यवेद सर्वोर्माति। सर्वग्राह्ये कौप्तल्वात्, तथातिरेकेण तन्नास्तीत्यर्थः। भत् सर्वंग्राह्यात्मकस्याकारस्य सर्वोत्कर्ष-प्रत्यगात्म-वाचकत्वं सिद्धम् । भतसाधाविधेनाकारेण तथाविध ग्राह्या प्रतिपत्तव्य इत्याह, तस्मादिति।

ब्रह्मवेदं सर्वं सच्चिदानन्दरुपं, सच्चिदानन्दरुपमिदं सर्वं, सच्चोदं सर्वं, सत्सदिति(१) चित्सोदं सर्वं, काम्यते काम्यते चेत, किं सदितोदमिदं नेत्यनुभूतिरिति, कैषेतोयमियं नेत्यवचनैनैवानुभवसनुवाच, एवमेव सच्चिदानन्दौ, सच्चिदानन्द इत्य वचनैनैवानुभवसनुवाच, सच्चिदानन्दः, तस्य ब्रह्मैषो नाम ब्रह्मेति, तस्यान्योऽन्य

(१) च, च, तत् सदिति। (२) च, ग, सर्वं काम्यते चेति । च, सर्वं प्रकाशते चेति । (३) च, आत्मवचनेनैवानुभवसनुवाच ।

मकारः स एव भवति; तस्माक्मकारेऽपि परं ब्रह्मैव चिन्त्येत्।

मकारस्य ब्रह्मप्रकाशकत्वेन ब्रह्मप्रकाशद्वयापाद्य ब्रह्मवाचकत्वं दर्शयति। ब्रह्मैवेदमित्यादिना। ब्रह्मैव स्वरूपमाच्छ, सच्चिदानन्दरूपमिति। कथमिति। तर्हि प्रसिद्धानन्दरूपस्य जगतः सच्चिदानन्दरूपत्वं युक्तमित्यागपद् जगतोऽपि सच्चिदानन्दरूपत्वमित्याचष्टे। तर्हि जगतः सद्रूपत्वं तावत् प्रसिद्धमित्याह, सच्चोति। प्रसिद्धं साधयति, सत् सदिति। घटः सन् पटः सन् इत्यादिरूपेण सर्वं सद्रूपमेव भातोत्यर्थः। चिदूपत्वमपि प्रसिद्धमित्याह, चिद्वोति। प्रसिद्धं साधयति, कथमिति। साधयति, काङ्क्षते कायते चेति। घटः काङ्क्षते, पटः काङ्क्षते, इत्यादि-प्रकारेण सर्वं चिद्रूपं भासत इत्यर्थः। आनन्दाख्यमनु सर्वत्र समावेश-दर्शनादिविभतिर्यमे। दृष्टविषयं च सृष्टमेव-नन्दाख्यकल्पदेशमेव कदाचित् कस्यचित्, कदाचित् च "स परमानन्द" इति। सदादिभेद-निराचीकोष्णया प्रजापतिः शिष्यबुद्धिमपि वर्धयन् स्वयङ् सद्रूपं देवान् पृच्छति, किं सदितोति। वृत्त सदादीनां स्वरूपं, यथावकाशं सदादिरूपं व्याप्तमित्यर्थः। देवैः सत्त्वासामान्यादिषु सद्रूपेष्वभिहितेषु तेषां व्याप्तत्वेनैव निर्णीतं, इदं तु नेतत्। इदं तु वटसत्ताव सामान्यादिकं भवद्विरुत्कृष्टं, इदं त्वादेव स्यात्त्वेनासक्त न सद्रूपमित्यर्धः। किं तर्हि सदिति देवानामाकाङ्क्षामात्रलक्ष्यम्

१ उपनिषदि ७ खण्ड: १

स्वयमेव प्रजापतिः सदूपमाह, ऋतुभूतिरितिॊति । पुनरपि प्रजा-पतिरतुभूति-स्वरूप-विवचया श्रुच्‍छति, कैषेतौति । तैर्घंट-ज्ञानादिष्टु ऋतुभूति-ग्राब्‍दार्थलवेनोक्‍तेषु तेषां हृश्‍लातात् नानुभूतित्व-मिल्याच प्रजापतिः, ऋयमियं नेतौति । का तर्हि‌अनुभूतिरित्या-काङ्‌क्षायामवाड्‌मनस-गोचरा चेतौयमिति; यतो वच्‍नं न शक्यते ; तस्मादवचनेनैव स्वयमनुभवत, देवानां स्वतःसिद्धस्वरूप-मेवानुभूतिरित्याच प्रजापतिरिति कथयति श्रुतिः; प्रवचनेनैवा-नुभवनुवाच्चेति । सन् स्वरूपोपदेशेऽपि कथितो न्यायः चिदानन्द्योः स्वरूपोपदेशेऽपि सम इत्याच श्रुतिः, एवमेवेति । श्रन्येष्वपि ब्रह्म-श्रच्‍छब्देष्विममेव न्यायमिति‌अग्रति, सर्वंमन्यदपौति । 'अन्यदपि' पदार्थेजातम् 'एवमेव' प्रवचनेनैव ऋनुभवनं प्रवाड्‌मनस-गोचर-मेकरसमानं स्वरूपमेवेत्याहेत्यर्थः । मूकौभाव-मात्रेष देवानां ज्ञातुमशक्यमिति मत्वा ब्रह्मणः स्वरूपमानन्दपदेन लच्‍छणया कथ-यति प्रजापतिः; स परम ज्ञानस् ऋति । 'सः' मया श्रधानुभवे-नोपदिष्टोऽर्थः; 'परमः' निरतिशयः ज्ञान्द एव, ब्रह्मणः स्वरूप-मभिधाय ब्रह्मशब्दस्य लच्‍छणया तदाचकामाह, तस्य ब्रह्म ॠति । ततः किमायातं प्राप्‍ते ? इत्यायच्च मकारस्य ब्रह्मशब्दान्‍याच्चारलवेन ब्रह्मरूपत्लमेवेति तस्य ब्रह्मवाचकल्वं सिद्धमित्याच, तस्‍येति । 'तस्य' ब्रह्मशब्दस्य 'अन्र्यः' प्रवसाने वर्णो यः मकार इति कत्वा 'स एव' ब्रह्मशब्द एव भवति । तस्मात् तहदेव ब्रह्म-वाचकल्वमपि सिद्धमेवेत्यर्थः । यस्मात् ब्रह्मवाचकोऽ्य मकारः, तस्मात् तेन तत् प्रतिपच्चव्यमिल्याच, तस्मादिति ।

३१.

किमिदमेवमिल्यु इत्येवावधारविचिकित्सन; तस्मादकारेऽमात्मानं निश्चय मकारेऽपि ब्रह्माणां सन्दधादुकारेऽपि विचिकित्सन, ब्रह्मारोरो निरिन्द्रियोऽप्राणोऽनमा: सच्चिदानन्दमात्र: स वराड्-भवति, य एवं वेद !

एवमकार-मकारयो: प्रत्यग्-ब्रह्मार्थत्वमभिधाय मध्यस्थस्योकारस्य प्रत्यग्-ब्रह्मणोरेकत्वावधारणार्थत्वं वक्तुमुकारस्य लोके कुत्राप्यदृष्ट्वारोपणार्थत्वं प्रसिद्धमिति कथमितं दृश्यत इति, किमिदमित्यादिना। 'इदम्' आत्मादि घटादि चैवंरूपं किमिल्येवं कश्चित् केनचित् दृष्ट: 'उ' इत्येवोत्तरमाह, स्वयमविचिकित्सन, आत्मानं चेत् तच हस्तेड्ये निश्चयो भवति, तर्हि ड इत्येवावधारणं उत्तरमाहेत्यर्थ:। अनयैव मुख्या एवं व्यवहार: कायस्तौती ज्ञातव्यम्; तस्मादुकारस्यावधारणार्थत्वं लोकप्रसिद्धमिति भाव:। एवं प्रश्नोत्तराभ्यां निश्चयेन वेद प्रतिपद्यत इत्यन्वय:। यस्मादकार-मकारौककाराणां प्रत्यग्-ब्रह्मावधारणार्थत्वं प्रसिद्धं, तस्मादित्यादिना। यस्माद्-उकार-मकारौकाराणां प्रत्यग्-ब्रह्मावधारणार्थत्वं प्रसिद्धं, तस्मादित्यर्थ:। 'प्रविचिकित्सन' स एकत्वनिश्चय: कुत्र्यन्। प्रयमर्थ:। आकारोचारणसमये सर्वेषां सततं पूर्ष प्रत्यगात्मानमुक्तेन प्रकारेण प्रतिपाद्य आकारस्योकारेण सम्बन्धसमये प्रत्यगात्मनो ब्रह्मत्वलक्षणलोभिततया ब्रह्मैकत्व-योग्यत्वं निश्चिय उपरेष्य मकार-मकान्तसमये मकारार्थेन ब्रह्मणा उकारार्थस्य प्रत्यगात्मन एकत्वनिश्चय: कुर्यादित्यर्थ:। अश्वरोर इत्यादिना छान्नार्थ:।

१ उपनिषदि ७ सख्खः ।

ब्रह्म च वा इदं सर्वमम्टतलादुद्यलवा-द्वोरत्लान्-मदत्वा-द्विपात्वा-ज्वलत्वान् सर्वतोमुखत्वा-नुसिंचत्वा--ज्रोषात्वा-इंद्रत्वान्-मत्युमत्युल्तान्-नमामित्वा-दर्शन्त्वादिति, सततं श्रोतद्ब्रह्म, उग्रत्वा-द्वोरत्वान्-मदत्वात् पुनःपुनरदन्त्वादिति; तस्मादकारेण परमं ब्रह्मान्वित्य मकारेण मन आद्यावितारं(') मन आदिसाक्षिपमविन्छेत् ।

अथ सर्वात्मकत्वं ब्रह्मणः; प्रत्यगात्मनवल्कं हितायेन प्रववेन बदत् ब्रह्मणा: सर्वात्मकलं पुनरपि प्रकारान्तरेणाह, ब्रह्म च वा इदमित्यादिना। प्रतिष्ठते सर्वत्रे हेतुमाच श्रोतत्वादिति । सर्व-संहार-समर्थलेऽपि नार्थलातिवर्थे:। संहर्तृत्वं संहारपत्तिव्विशिष्टत्व* संहार-समर्थलेऽपि न संहरतोल्याव्यायद्धायां परिभवासह्लादि-भिक्षां परि हरति, वीरत्वादित्यादिना। श्रोतत्वगुण-विशिष्टत्वेन ब्रह्मणः सर्वात्मकलं सम्भावितपत्व्य मिल्यामित्यग्रे। सतत-तत्वगुणवत्वादपि सर्वात्मकलं प्रतिपत्तव्यमित्याचह, सततं होति । 'सततं' व्याप्तं देगत: कालतो वस्तुत्वापरिच्छिन्नं 'हि' यस्मात् तस्मादपि ब्रह्म सर्वमित्यर्थे:। सततत्वे सर्वसंहार-समर्थल्वे हेतुमाच, उग्रत्वादिति। वीरत्वादिकं पूर्ववद्योज्यम। भल्लेवं गुणवैय-विशिष्टत्वात् सर्वात्मकलं ब्रह्म प्रस्तुतायां प्रणवेन वाक्यार्थप्रतिपत्तौ तेन किमायातमित्याशङ्का प्रनवस्थाकारणुस तत्पदार्थ-वाक्यकलात

(९) म, वाच्यविकारं ।

• क, ख, चित्रितपुष्करदृशे, संहार-पक्ति विशिष्टलमित्यन्नारं। 'हेतुमाच श्रोतत्वा- लादिति" इत्यधिकः पाठः ।

२१२ नृसिंहोत्तरतापनीयम्

तत्प्रतिसंधानकालो विश्रमित्याह, तत्मादकार इति । अन्विष्येतस्य अन्विच्छेदित्यनेन सम्बन्धः । ग्रयं भावः । शतृल्व- सततत्व-गुणविधिप्तं हि ब्रह्म, सततमब्दशायं शततिशब्दस्थानें प्रयुक्तः शुल्या, तत् उत्तमं, गुणैर्य-विभिष्टस्य ब्रह्मणो वाचकावध्यततिगब्दो । नववत्ति-सततशब्दो ग्राह्यतति-भावुदयच्चा-कारार्थमिति धातुदयात्मक एवंकारः, तत्सातृल्वादिगुणविशिष्ट-ब्रह्मवाचको मुख्यया वृत्त्या, लडण्यया केवल-ब्रह्माभिधायकः, ततस्तेन लडण्यया प्रतिपत्तव्यमिति । मकारे तु प्रत्यगात्म-प्रतिपत्तिः कर्तव्येत्याह, मकार इति । मकारस्य प्रत्यगर्थलोपपत्तिमाह, मन श्रादावितारमिति । मनःशब्दो हि मनोवाचकः, तस्मिंस मनःशब्दे मकारे हइयते तदुपाचिकस्तद्र- चिता तत्साधी च प्रत्यगात्मा ; शत् प्रत्यगात्म-मकरायोः सम्बन्धस्य विद्यमानत्वात् तं मकारेऽन्विच्छेदित्यर्थः ।

स यदैतत् सर्वमुपेच्छते, तदैतत् सर्वमक्षिनं प्रविशति । स यदा प्रबुध्यते, तदैतत् सर्वमसादेवोचिछष्टति । स एतत् सर्वं निरुद्ध प्रत्यूढ समीष्ट सच्च्वाल्य सम्भच्य स्वात्म-मेधां ददाति ।

प्रतौचो मनश्रादि-रचढत्वं साधयति, स यदेत्यादिना । 'सः' प्रत्यगात्मा 'यद' यक्षिन् काले शुषुम्रादि-प्रवेशसमये इत्यर्थः । 'एतत्' सर्वंकाकारजालतम 'उपेच्छते' तदभिमानं परिल्यजतोर्थः । तदा किमित्याह, तदेतित । 'अक्षिनं' प्रत्यगमनि सम्वालोपाधि-

१ उपनिषदि ७ खण्डः ।

विषिष्टे 'प्रविष्टति' विलीयते इत्यर्थः। तस्मिन् जयमभिधाय तत् एवोत्रपत्तिमाद् तस्य रक्षकत्व-प्रदर्शनाय, स यदेत्यादिना। यदा जायतेरादि-भोगान्तिमित्त-कर्मोदिवः, तदा भस्मादेवोत्पद्यते सर्वमित्यर्थः। अथ कृत्स्यामनुजैव स्थितिमाह, स एतत् सर्वं निर्दिशति। निर्वाच्च काचित् कालं स्वामनैव सदृपे संख्याप्य किमित्याह, प्रत्यूपैत्यादिना। अनेन च ज्ञानहेतुक आत्यन्तिक-प्रलय उच्यते। 'सः' प्रत्यगात्मा ज्ञानबलैनैव सर्वैः 'प्रत्यूप' कार-यामनि संदृश्य 'सम्पूष' कारयामानमपि स्वामना अनन्तरचिसंव्याप्य 'सज्ञारत्न' चिदूपतामापाद्य 'सम्भृत्य' स्वभावमानतया विलाप्य 'स्वामानं' चिद्वारूपम् 'एषां' कार्यकारण-रूपपदार्थानां ददाति, न हि तेभां स्वरूपान्तरमस्ति कल्पितत्वात्।

अत्युग्रो डतिवोरो डतिमचान्तिविष्णु-रतिज्चलन्नति-सर्वतोमुखो डतिनृसिंहो डतिभीषणो डतिभद्रो डतिमह्यु-मत्परातिनसात्यत्यचं भव्वा खे मुच्चति नुदा च मामवते; तस्मादेनं मकारार्थेन परेऽपि ब्रह्मैपैकुर्यादुकारेपाविच-कि-ल्सनं; अशरीरो निरिन्द्रियो डप्राणो डतमः सच्चिद-नन्दमात्रः स खराड-भवति, य एवं वेद। तदेष श्लोकः ॥ घटञ्जं घटजार्घमाक्र्ष्य घटज्ञेषानेन योजयेत्। घटज्ञमेनं परे घटज्ञे तमनेनापि योजयेत्(९) इति ॥

सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥

(९) म, तमनेनाप्योजयेत् ।

२१४ नृसिंहोत्तरतापनीयम्

भन्नषादो सामर्थ्यं दर्शयति, प्रत्युप्र दति। उपप्लुष्टादतिक्रान्तले सति उपप्लुष्टं प्रत्युप्रत्नम्; एवमतीव्र इत्यादिकमपि योज्यम्। वौरादिपदानामवान्तरस्थौत्पत्तिप्रकारेऽपि द्रष्टव्यः। खे महिनि सदा समासते ऋतिं। यथातं सर्वभक्षणादिकटंक्लेशप्यस खतः कोऽपि विकारो नास्ति प्रत्यगात्मनः; तस्मात् सर्वदा खे महिनीवाक्षे ड्टसो; तस्मात् भन्नषोडनेनैवं युक्तमित्यर्थः। एवमकारस्य ब्रह्मार्थेत्वं मकारस्य प्रत्यगर्थत्वमुचोत्तम्; उकारस्य तुबधारणार्थेत्वं पूर्वमेवोक्तम्। प्रथोक्तिविधस्य ब्रह्मणः प्रत्यगात्मकत्वं सिद्धं प्रतिपत्तव्यमित्याह, तस्मादेनमिति । सक्मादकार-मकारोकाराणां प्रतिनिर्द्धार्य प्रत्यगधारणार्थेत्वं सिळ्ढं; तस्मादेनं ब्रह्मन् प्रत्यगात्मनेत्यर्थः। मकारार्थेन ब्रह्मणोऽमकारार्थब्रह्मा हेत्यर्थः (१)। यथास्युतार्थ-स्तोकारो हि प्रथमप्रशवेनैव, द्वितीयप्रशवेनापि प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणैकत्व-प्रतिपत्तिदेव स्थात्; तथा च न व्यतिहारः सिध्यति, व्यतिहारखण्डे च तन्न भाव्यम्; ऋतः पूर्ववत् प्रश्नसुधारणं ब्रह्म प्रत्यगात्मनैकौकुर्य्यात् । प्रकारोकारस्य समये यथोक्तं ब्रह्म प्रतिपाद्य नैकेल-योग्यत्वं सधिन्य उकारस्य मकारस्य सम्भस्समये मकारार्थेन प्रत्यगात्मना प्रकारार्थस्य ब्रह्मण एकत्वनिश्चयं कुर्थादित्यर्थः। उत्ताच्छ वाचं ककादि: ॥ श्रथकारमाभ्रान मकारिश्च जगद्गुरुम् । श्रवधारण-संयुक्तमेकौकुर्यादथोर्मिति ॥

१ उपनिषदि ७ शब्दः

ब्रह्मशब्दैकदेशत्वाद्-ब्रह्मशब्दैकदेशतः । आत्मन्यायोकरूपत्वाद्-ब्रह्माकारेण च स्मरेत् ॥

साक्षिलाभ्यं श्राद्धोक्तं आकारेण तु साक्षिभ्रम् । सावधारणमैकाव्यमेवमोभिति पश्यति" इति ॥

व्यतिहाररूप-प्रतिसाधकत्वं प्रणववद्‌यस्य; ब्रह्मापि ब्रह्माकारेण च स्मरेदिति पठितत्वात् चयोऽपि प्रणवयोः प्रत्यगात्मनो ब्रह्मैकत्व-मेवोच्यते । इति वदन्ति केचित्, तेषां पुनर्वंचनानर्थक्य-प्रसङ्गः, प्रथम-वचनसङ्गनर्थकत्वमेव तेषां, साधनखण्ड एव प्रत्यगात्मनो ब्रह्मैकत्वस्योक्तत्वात् । ननु व्यतिहारपदं उपयकनेव प्रणवेन व्यतिहारस्य सङ्कल्वात् पुनर्व्यतिहार-कथनमनर्थकमेव सङ्कल्व-विस्तारस्य सङ्कल्वात्; तदर्थम् अन्याप्यकाकार-मकारयोरपि भेदादिर्दृश्यते; प्रतिपत्ति-सद्भावाच्च न पौनरुक्त्यदोषः । व्यतिहारखण्ड-प्रसिद्धस्य व्यतिहार-सद्भावमानेच्चोपपत्तेः; श्रुतैरथैवाश्रुतार्थैलाभाभ्यां चिन् महान् लाभः । श्रुतिवत् श्रुत्यर्थाविदेशदेवमुपदिशान्ति, वच्यमाण-श्लोकविरोधस्तु श्रोकमनु पठे परिशिष्यः । श्रद्धारादि इत्यादि फल-कथनम् ।

उक्तोऽयं श्लोकमवतारयति, तदिति । कुत्रसामपभस्र प्रणववस् 'ऋक्‌झम्' ग्रंथग्रं शकार-मकारार्थं प्रत्यगात्मानमादायेत्यर्थः । ऋक्‌झार्धम् उकारपूर्वोक्त* तदर्थं ब्रह्म प्रत्याख्य ब्रह्मैकं प्रति-पादेत्यर्थः । 'ऋक्‌झेष' ग्रनन मकारेण तदर्थ-प्रत्यगात्मनेत्यर्थः । 'एकोनेक' इत्येकं तादात्म्येनैकत्वं याजयत् उकारोत्तरार्धं ब्रह्म याजयत् बृंहकः । प्रत्यगात्मनैकत्वं चित्तयेदित्यर्थः । एवं प्रणवेन व्यतिहार उक्तः । 'ऋकमेनम्' महंङ्‌शब्दादिभूत-प्रणवाकारार्थमालामनमित्यर्थः । 'परे झृमे' ब्रह्म-

नृसिंहोत्तरतापनीय

ग्राक्षाक्ष-मकारार्थ-प्रणव-मकारार्थ-ब्रह्माणि 'ग्राक्षाक्ष' उकारेऽक्ष-कत्वं निश्चित्येल्यर्थः। 'तम्' ग्राक्ष्यं गृण्ही परमात्मानं घ्रत-त्यग्ररूप-प्रणवाकाराभिधेय परमात्मानमित्यर्थः। 'ग्रननेनापि' मन-प्राणाधिष्ठान्ना प्रणव-मकारार्थेन प्रत्यगात्मानापि योजयेत् ॥

नृसिंहोत्तरतापनीय

द्युस्सरतापनौधे सप्तमः खण्डः ॥७॥

नृसिंहोत्तरतापनीय

ग्रथ तुरीयेऽतोऽग्र प्रोतमग्र द्वायमात्मा सिंधो उभय(१) सर्वमयं चि सर्वात्मायं चि सर्व नैवोलो(९) द्वयो द्वाय-मात्पैकल एवाविकल्पो न चि वस्तु सदयं जोत इव सदृग्नो डयं चिदृघन ज्ञानन्दघन एकरसोडव्यवचार्यः केनचनादितीयः प्रोतमग्र प्रोतमैष जोत्कार एवं नैवमिति प्रष्ट ग्रोमित्येवाच । एवं विभक्तेन प्रणवेन ग्रात्मप्रतिपत्ति-प्रकारमभिधाय तुरीये-नाविभक्तेन प्रणवेन प्रतिपत्तिप्रकारो वक्तव्य द्वति खण्डान्तरा-रम्भः। ग्रथेत । किंच तुरीयावसितलादिकेऽस्य इत्यादीनाम् एकैकस्य तुरीयावसितत्वसूक्तं, न तु तत् षष्टमभिहितम्; तदभिधानाय च खण्डान्तरमारभ्यते । ग्रथ विभक्त-प्रणवेनात्मनो जोवेद्-रूपशैक्य-प्रतिपच्यानन्तरमनैकपद-तदर्थ-प्रतिपत्तिः-सच्चस्य विद्येपस्य ग्रमनाय तुरीयेनाविभक्तेन श्रोमित्येतन् श्रोतानुज्ञ-तदुस्साविकल्प-छेदेषामप्रतिपत्तिरमभिधीयत इति श्रेषः। तत्र भूतप्रणवन श्रोतस्यात्मन्: प्रतिपत्ति दृश्यत इमं श्रोतत्वे

नृसिंहोत्तरतापनीय

(१) क, ख, ग, घङ्क्रिम्रिदन् । च, शखिाक्रिम्रिदन् चि । (९) क, ख, ग, शख्समेवोतो । च, सर्वमेवातो ।

१ उपनिषदि ५ खंडः

प्रतिजानाति, प्रोत्य प्रोत्येति। प्रोत्य सामान्चिन समाना- मनो, प्रोत्य चिदानन्दरूपेण हौति प्रसिद्धिमान्। प्रसिद्धा हि (१) सच्चिदानन्दानां सर्वत्र व्यापि: पुञ्चसत्ता पुञ्चसंवित् पुञ्चसुखमित्यादि-प्रकारैरर्थ:। अथमाल्मा पूर्वोक्तोऽयं ब्रह्मरूप आत्मा सिंह इति सर्वंसंसार-रहित-ब्रह्मस्वरूपत्वमाभिहितमात्मन:; बाक्यार्थरूपेणात्मना सर्वं व्याप्यम्; ज्योति व्यापकमेवोत्तमं, नत्वात्मनो व्याप्यत्वाभावात् कुचिदोत्तलं सभवति। आत्मनो- त्तल-प्रसिद्धिं स्वयमेवोपपादयति, ऋक्स्मिन् हौति। 'ऋक्स्मिन् हि' सच्चिदानन्दरूपे व्यापके सर्वं व्याप्यलेन वत्तते। ऋक्स्मिन् सर्वं वत्तते इत्यव हेतुमाह, अयं हि सर्वात्मक:। न हि सच्चिद्रतिरेकेण जगत; स-रूपमस्त्वेत्यर्थ:। तर्हिं आत्मनो भिन्नमस्तु सर्वं जगदिति नेत्याह, अयं हि सर्वमिति। न व्यतिरेकेणाव्यतिरेकेण वा सर्वमस्ति, किन्त्वात्मैवास्त्वेत्यर्थ:। तर्हिं व्याप्यस्य सत्त्वाभावात् कथंमोत्तमसुक्तमामन:? इत्याशङ्का माधृतं पारमार्थिकमोत्तत्वमित्याह, नैवोत हौति। किं तर्ह्युक्तमोत्तम्वमिति? तथ्यतयैवेत्याह, अथयो ह्यमाल्मेति। प्रदय: 'हि' यस्यादात्मा; तस्मादोत्तमसुक्तमित्यर्थ:। अद्यत्व- मालत्वं वा अस्य न धर्म इत्याह, एक एवेति। नन्वह- त्वादिकमात्मनो धर्मैलेनाभ्युपगतस्यं सर्ववाक्मनोडितोयलादि-धर्मैरैव व्यवहारादिल्यागड्गाह, अविकल्प इति। व्यवहारस्य विकल्पमानित्वात् न परमार्थता इत्यादिल-धर्मिकल्पमात्रन- इत्यर्थ: ; तस्मादिकलिपतमेव सर्वं व्याप्यं, परमार्थतोड्यो-

२१५

ड्यमात्र; तत्कादाचमन उत्तमोत्तमं व्यापकत्वं कल्पितमेवेत्याद, भयं ज्ञात इवेति । ननु सदादिरूपस्यात्मन: कथमिहितोऽस्यमुच्यते? घटसत्ता घटसंवित् पटसत्ता पटसंवित् पुष्पमुखं विपमुखमित्यादिरूपेण तेषां भेदप्रतिपत्तेरित्याग्रहात् समाने मुखमात्रे च न भेदप्रतीति-रस्ति, किन्तु घटाद्युपाधिगतैव भेदप्रतीति: । न च तेषामपि सममानप्रत्योदस्तोति प्रसङ्गवादित्वाद, सदृचनोऽयमित्यादिना । वाक्यतयेपि सदादीनां परस्परं भेदं निराचष्टे, एकरस हृति । नन्वे नि:स्पषेर्वस्तुनि उपदेशोन प्रति कथमुपदेष्टुं शक्यते? सर्वशब्दाविषयत्वादिति । सत्यमेव नैकेनापि शब्देन विषयत्वेनोपदेष्टुं शक्यते इत्याह, व्यवहार्य: केनचित् । व्यवहार्ये-ऽनेन धर्मेरपदिश्यतां तर्हि? न इत्याह, अश्वितोऽ इति । एवमात्रन भीतलमुपपाद्य तदाचकस्याप्योहारसोतलं तद्भेदार्थमाह, भीतस्येत्यादिना । प्रतिभातमोहारश्रोतलमुपपाद्यति, एवमति । किमदनैव भवति? किमिदमेव भवति? इति कचित् केनचित् पष्ट भीमित्येवोत्तरमाहेल्यर्थ: । किमयं भाव एवरूप:? किं वा नैवंरूप:? इति पष्टे सत्ययं भाव-एवंकूप:, अयं भावो नैवंकूप इत्युत्तरे वक्तव्ये तत्स्थाने श्रोमियेवोत्तरं दृश्यते; तस्मात् सर्ववाचकलादिहारश्रोतलं सिद्धमिति भाव: ।

वा॒ग्वा श्रोत्रिरा वाग्वद सद्भं न चोशब्दमिवञ्चास्ति; चिन्मयो ह्यायमो॑हारश्चिन्मयमिदं सर्वम्; तस्मात् परमेश्वर-

१ उवणिषदिः ५ रक्खः ।

एवैकामेव तत्त्वति; एतदभयमभयमेतद्ब्रह्म, अभयं वै ब्रह्मा, अभयं हि वै ब्रह्मा भवति; य एवं वेदेति रहस्यम् । वाङ्मानसयोः स्त्रोतत्वं सिध्यमित्याह, वाचा व्रति । सर्वेषवर्गान्-वासन-रूपवाहित्खर्यात्-इदृप्लावित् वाड्मानसवगत-व्यम्, प्रोफारस्य वाड्मानलेप्योद्धारस्यार्थजातस्य विध्यमानत्वात् कथमोत्वमिति तनाह, वागेवेदं सर्वमिति । वाक्-कार्येल्व-दृपस्य वाग्वतिरेकेणासक्वादागेवेदं सर्वमित्यर्थः । वाचः सर्वानुगतिं दृश्यन्त् सर्व-कार्यलमुपपादयति, न होति । न हि परा-पश्यन्ती-मध्यमा-वैखरी-रूपवाग्वतिरेकेण कश्चिदपि प्रतिभासोदेक्षौलर्थः । बोधकत्वेन चिदूपलाच्चोद्वारस्तलमध्युपगतस्यमित्याह, चिन्मय इति । चिन्मयले च सर्व-स्वापि परमेश्वरल च्छस्य सद्भावात् परमेश्वर एवायमोद्वार इत्याह, तस्मादिति । वाच्य-वाचक-भेदं निराचष्टे, एकमेवेति । तदुभयं प्रश्नव-परमेश्वरसैकामेव चिदानं भवतोल्यर्थः । प्रशैकस्य वस्तुनः सर्वंसंसारधर्म-रहितत्वेन पुरुषार्थत्वमाह, एतदित्यादिना । कथं सैवं रूपमिति? ब्रह्मादपलादित्याह, एतदप्नोति । ब्रह्मप्राप्त-भयादिदृपलं प्रसिध्यमित्याह, प्रभयं वै व्रति । एवं च सर्वविदः फलमाह, प्रभयं होति हि फलमित्यर्थः । उत्तमोत्तमज्ञानं गोपनीयमित्याह, इति रहस्यमिति ।

अनुज्ञाता ज्ञायमाता एष आत्मा सर्वेषां स्वात्मानमनुजानाति; नष्टोदं सर्वं खत आत्मवत्; नद्यामोतो नानु

नृसिंहोत्तरतापन्याम्

ज्ञाता श्रसज्ज्वादिविकारिलवादसच्चादनयोर(१) श्रनुज्ञाता ज्ञायमोद्वार श्रोमिति श्रनुजानाति; वाग्वा श्रोद्वारो वाग्वेदं सर्वमनुजानाति, चिन्मयो ज्ञायमोद्वारः; चिद्वीदं सर्वं निरातङ्कमात्मसात् करोति; तस्मात् परमेश्वर एवैकमेव तत्त्वति; एतददमृतमभयमेतद्ब्रह्मा, श्रभयं वै ब्रह्मा, श्रभयं हि वै ब्रह्म भवति; य एवं वेदेति रक्षसाम्॥ एवमोत्तमप्रश्वाननोत्तरौयावसि(२)तत्प्रतिपाद्य श्रुत्प्रश्वाननोत्तर प्रतिपाद्यन श्रुत्मनस्तावदनुज्ञातत्प्रतिजानाति, श्रनुज्ञाता होति। कस्य किमनुजानाति? इत्याह, एष होति। श्रोतभावनया तुरीय-तुरीयैः स्वानन्यवस्थितस्य केनचिन्निमित्तेन चलिते मनसि हितोय-प्रतिभासस्तावन्नवति; न चात्मप्रतिपच्चया बाधितस्य स्वेन सता: प्रतिभास: सत्त्ववति; श्रतस्तस्मात्मनि कल्पिततया प्रातिभासिक-सत्तामनुजानातोऽर्थः॥ नचिदं सर्वं प्रतिभासमानलादात्मवत् स्व एवमवत् ततोनानुज्ञया एषामालम्बवस्मिति नेत्याह (३)। न होति। यदृच्‍छ्रप्रसस्य स्वतः प्रकाशायोगात् सत्तापि न स्वतोन्तोऽर्थः॥ कयं तर्हीतत्परमनुज्ञातलक्‍ष्योत्तमानामन इत्याद्यायासुजामेवोत्तरं क्षारयति, न ज्ञायमिति। श्रन हेतुतयमाच, श्रसज्ज्वादित्यादिना। एवमादमनस्तुरीयतुरीय-पर्यन्तमनुसन्धा-

(१) क, न, परम् । (२) क, मिति नेति नेत्याच ।

१ उपनिषदि ५ खण्डः

हल्वं प्रतिपाय प्रोद्घाटस्यापि तदाह, श्रनुजाता हि इति । तदुप-पादयति, श्रोमिति । किमयं तव शभूतमिदं गरहमौति निर्घ-ननासत्कल्पनं पुष्टो धनवान् तमधनिनं(१) सत्कुर्वन्न्रोमिति हि तेन प्रार्थितमदुजानाति; तस्मादोद्घाटस्यालमानुप्राटलं सिद्ध-मित्यर्थः । श्रथ वा यथ्र जगत्स्थादिकारं चरपुरोडाशादिकं देवादोनामदुजाननं श्रोमिति 'हि' यस्माददुजानाति, तस्मात् सिद्धमोद्घाटस्य सर्वेषामालमानुप्राटलमित्यर्थः । वाग्वा श्रोद्घार श्रनुचैकरसो च्ययमात्मा प्रज्ञानघन एवायं चात्मात् सर्वस्मात् पुरतः शुवि भातः;, श्रतस्सिद्धन एव न च्ययमोद्घाटो नानुज्ञाता श्रात्मसं द्वो(२)दं सर्वे सदेव, श्रनुचैकरसो च्ययमोद्घार श्रोमिति श्रेवानुजानाति; वाग्वा श्रोद्घारो वागेव चानुजानाति;(३) चिन्मयो च्ययमोद्घारसिदेव चानुजानाति;(४) तस्मात् परमेश्वर एवैकमेव तत्वति; एतदमृत-मभयमेतद्ब्रह्म, श्रभयं वै ब्रह्म, श्रभयं हि वै ब्रह्म भवति; य एवं वेदेति रक्षसाम्।

(१) क, च, तं धनिनं ।

(२) क ख, न, य, वाचा द्वौ ।

(३) ख, वागेव चानुत्स्या ।

(४) ख, ग, चिदेव चानुत्स्या ।

नृसिंहोत्तरतापन्याम्

एवमोकारायनोक्तुरौय-पर्यन्तमनुप्रादलवुपपाद्य प्राणुत्तमपि तुर्थेः-पर्येन्तं तयोः सिच्चमिति वदन् प्रामणोऽनुप्रात्वं तावदार्ह, भतुप्रेकारस हति। भनुप्रानव्यापाररूपा किन्वात्मवेत्यादि, प्रश्नानवन हति। काष्पनिकं रूपमनुप्रानम् भनुप्राद्वयोगेन तुर्थ-तुर्थ-पर्यन्तेन सामनि विकाष्य स्थितं साच्चैतन्यमनुप्रेत्यर्थः। चिद्वानसमुपपाद्यति, जयं हति। कथम्-तत्प्रानुप्रादतन्मोत्तदघोक्तामिति चेत्, ऋष्योक्तरमुत्तरमिल्याह, न द्रायमिति। तञ हेतुमाह, शास्त्रं हि ब्रति(१)। इदं सर्वसाक्षसाक्षं, न स्वतः शास्त्रूय्येलादौश्रादिमं शास्त्रापचारमित्यर्थः। शास्त्रीयम् शास्त्रसम्बन्धि श्रामण्यध्यास्रमिति वार्थः। ऋत शास्त्रव्यतिरेकेषु नास्तोदं सर्वमित्याह, सदेवेति।। प्रोत्कारसाप्यन्वातं सिष्पमित्याह भनुप्रेकारस हति। भनुप्रेकत्वसक्त्समुपपादयति, श्रोमिति श्रुवेति। श्रोमित्येवं हि शास्त्राचार्योक्तान् सर्वस्व चिन्मात्रतामुजाननुजानाति विद्वान् विविधिपुयोमिति श्रुवं सर्वश्ररायर्यतमुजानन् भवुजानात्यर्थः।। वाम्गते प्रथ वागुष्पते, ऋग्यथा भनुमाया भनुमातः सकाग्यादान्तरलानुपपत्तेः; वच्यति शान्तरत्नं लोकेन, “श्रोतमोतेन जानौयादनुप्रातारमात्ररम्” इति। यथायोतादनुप्रातारन्तरमेवान्न तथाsनुप्रातुरतन्माया निविं कलकास्य चान्तरमेव गन्तव्य सभावात्। यदपि सर्वे तुर्थावस्थितेन समाना श्रोताद्य-कथाप्रकरगी वाग्वाररत्नं विशते तेषामिल्यादि हि शास्त्रोक्तश्रुजग्मारत्नमायां शान्तरल्वे।

१ उपनिषद् ८ खण्डः

अविकल्पो विकल्पात्मा अद्वितीयाद्वैतविकल्पो विकल्पोऽद्वितीयाद्वैतविन्मयो विकल्पोऽद्वारः; तस्मात् परमेश्वर एकमेव तत्त्ववति; अविकल्पो नाविकल्पोऽपि, नान्त काचन भिदास्ति, नैवाच न काचन भिदास्ति; च्चन भिदामिव मन्यमानः शतधा सहस्रधा भिन्नोऽत्योमृत्युमाप्रोति;* तदेतदयं खप्रकाशं सदानन्दमात्रैवतदसृन्मननवेदब्रह्म, त्रिभयं व ब्रह्म, त्रिभयं हि व बिद्धो भवति; य एवं वेदेति रक्षसम् ॥

अष्टमः खण्डः ॥ ८ ॥

अनुज्ञायाद्वाविकल्पस्यामनोडविकल्पत्वमात्र, अविकल्पो विकल्पमामेति। तत्र हेतुमाह, अद्वितीयादिति । साच्चिल्सर्वमनुभ्रात्सर्वात्मकमपि विकल्परूपमेवेति। तदपि विकल्पान्तर चमहिमसचैतन्यमविकल्पमित्यर्थः। प्रोढारस्वाविकल्पत्वमात्र, अविकल्पो विकल्पोऽद्वार इति। तनोक्त एव हेतुरित्याह, अद्वितौयादेवेति । प्रोढारस्वादितोयलं साधयति, चिन्मय इत्यादिना। एकमेव तत्त्ववतोयुत्तम्; किं तदेकामिति तत्राह, अविकल्प इति । अविकल्पत्वेऽप्योऽप्यमास्तोयाह, नाविकल्पोऽपोति । नन हेतुमाह, नान्त काचन भिदास्तीति। भेददर्शने दोषमाह, अत्योमिति । संशारात् संशारान्तरं प्राप्नोति, इति नारायणो व्याख्या ।

The commentary explains the passage, stating that the Supreme Lord is one and the essence of reality, and that distinctions are merely a product of the mind. It further elaborates on the nature of Brahman, describing it as self-luminous and eternal bliss.

नृसिंहोत्तरतापन्याम्

प्रतिभासाभावादेव भेदाभाववचनं, न तु भेदस्य स्वरूपतोऽभावादिति यद्वा यतति, नैवैति। भेददर्शने दोषप्रदर्शनेऽपि भेदासत्त्वमेव दृश्यति, न तु भिदामिति। देवादिभेदैरन्नाद्यं प्राप्य तत्स्वापि न श्रेयं प्राप्नोत्यर्थः। उक्ताशाविकल्पशामत्मसाध, तदेतदिति। 'तदेतत्' ऋभयम् शाब्दवेत्यर्थः। ऋभयत्वे तत्प्रकाशहेतुभावात् कयं तत्प्रकाश इत्यस्य स्वप्रकाशत्वसाध, स्वप्रकाश्यमिति। ऋत एवास्य पुरुषात्मसाध, महानन्दमिति। श्रानन्दत्वेन लौकिकानन्दवत् प्रापं दोषं परिहरति, एतद्मृतमित्यादिना। 'एतत्' श्रानन्दरूपम् हृदयम् 'ऋतत' सर्वविकारवर्जितम्, ऋतः ऋभयम्, तस्मात् ब्रह्म। ऋभयम् वै इत्यादि व्याख्यातम्। इत्युत्तरतापनीयेष्टमः खण्डः॥५॥

देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवनिममेव नो भगवान् च्रोद्रारमात्मानमुपदिशोति। तथेत्युपदृष्टानुमतैष ऋात्मा सिं्धिद्रूपं र्वानिकारो ध्यापलष्या ऋवक्त्र न ध्यारमिति दैतसिज्िरातमैव सिद्धोऽदितोऽयो मायया च्छन्यदिव स वा एष ऋात्मा पर एवैष सर्वम्;

ऋथेदानौसुतया तुयौ-तुयौ-पय्यन्तया उपासनया ऋतियुद्धान्तःकर णया साच्चात्तुयौ-तुयौपदेश-प्रकारं शिष्यशोपदिष्टार्थ-प्रतिपत्तिप्रकारतया च प्रतिपचया निरस्त-निखिलाविद्यं(1) स्वरूपावस्थानिष्ठं दृश्यितं खण्डान्तर-प्रारम्भः। देवो ह वै इति। उक्तञ्च,

(१) क, ख, निरस्तनिखिलाविद्या यस्त ।

१ उपनिषदि ५ खण्डः

"गुरुतर-विद्या-सच्चिन्म-सर्वाविद्यासु या स्थिति:! तां प्रवक्ष्युपेत्याच प्राक्षैषोत्तरा स्मति:" इति ॥

इममेवेति । तदेतदयं स्वप्रकाशं महानन्दमेवेति कौथुम-निब्वीकल्पकमेवेत्यर्थ:। प्रोक्तारमिति प्रोक्तार-स्वरूपादुच्यते । एवं देवै: प्रार्थित: प्रजापतिरूपदर्शिति, उपद्रष्टेत्यादिना। 'एष:' प्रत्यगात्मा सिंह: परमात्मैवेत्यर्थ:। ननु कथं कर्तृत्वादि-संभार-विमृष्टस्वामन ईश्वरत्वम्? इत्याग्रह्य नाम्न: कर्तृत्व-दर्शयित्याह, उपद्रष्टेति। स कर्तृ-समीपस्थ: सम कर्तृं पश्यति, न तु स्वयां कर्तृमुपदर्श:, भ्रान्तो न कर्तृत्वादिसंसार-धर्म्मवस्वभावन इत्थ्यर्थ:। तर्हि सांख्यसिद्धान्त-प्रसक्तिरिति चेत्, नेत्थ्याह, अनुमन्तेति । स्वत: सत्ताप्रकाश-प्रह्न्तिसामर्थ्य-रहित-तानां कर्तृंयां प्राप्तबुद्धयादीनां स्वामन्यध्यस्ततया तत्सर्वमनु-जानातोत्यर्थ:। तर्हि अनुगृठ्यत्व-प्रसक्त:, ततस्तदपि कर्तृत्व-मेवेति नाकर्तृ-ब्रह्मैवमात्रन इत्थ्याग्रह्याह, चिदूप एवेति । सद्बेंविकाराजनिलेन नित्यपूत्वं साधयति, अविकारो भापलभ्यते । साचिल्यमपि न विकार-पूर्वकमित्याह, अविकारो ह्युपलब्धा सर्वंचेति । विकारिले साचिल्यं न हि घटते इति होति सूचितम् । स्वामनोऽविकारिलेन हेतुसाधकत्वाभावादनस्य व तत्साधकस्यानुपपत्ते:। कथं तर्हि हेतुसिद्धिरित्याग्रह्य ऋत-एव परमार्थतो न हेतसिद्धिरिल्याह, न ह्यस्ति हेतसिद्धि-रिति । उत्तानुपपच्यर्थों हि ग्रन्थ:; कथं हेतस्मिन्नोभति रूप-पत्तेरित्याग्रह्य स्वालैव हेतरूपेण प्रतौयते इत्थ्याह, स्वालैव सिद्ध इति ।

२२६

रिति, न, श्रात्मानः परमार्थतोऽहयत्वादित्याह, प्रहितौय इति । सद्धितौय-प्रतिभासस्तु मायया इत्याह, मायया श्रन्यदिवेति । फलितमाह, स वा इति । 'सः' उपदेशे हितुक्कःः 'एषः' मायया श्रन्यदिवेत्यन्नेन शोघितः श्रात्मा पर एव तत्स्वरूप-लक्षित्वादित्यर्थः । मायया श्रात्मा सहितौय ऋव भासते इत्युक्कम् । तत्फलमाह, एषैव सर्वमिति । 'एषा' मायैव 'सर्व' संसाररूपं हयमित्यर्थः ।

तथाहि प्राहुः: सैषाविद्या जगत् सर्वमात्मा परमात्मैव स्वप्रकाशोडप्यविषयज्ञानत्वाज्ज्ञानमेव न विजानाति । प्रसिद्धं सर्वं परित्यज्याप्रसिद्ध-स्वौकारो अनुपपन्न इत्याऽऽह श्रात्मनः परत्वं सर्वेषां मायामात्रवस्थं श्रात्माभिरम्युपगम्यते । एतच्च सर्वप्राणधरतां सुपुप्ते सिद्धम्; ऋतेनाप्रसिद्ध-स्वीकार इत्याह, तथा होति । यथा श्रात्माभिकत्कं "स वा एष श्रात्मा पर एव, एषैव सर्वमिति" । 'तथाहि' तदेव 'हि' प्रसिद्धं तत् सर्वेषां प्राणे सुपुप्तावित्यर्थः । उक्तमेव स्पष्टतया दर्शयति, सैषेति-वाक्येन । 'सा' ऋति पूर्वोक्तमाया इत्युक्ता 'एषा' श्रविद्येति प्राप्नो प्रसिद्धमज्ञानसुक्कं सामानाधिकरखेन चैकं दर्शितं मायाविदयोः । तत एकैव जगत्-प्रकृतिरिति द्वेपयाक्ति-प्राधान्येन माया उच्यते; श्राच्छादनशक्ति-प्राधान्येन प्रविद्येति भावः । श्रात्मा परमात्मैवेतित प्रत्यगात्मनो ब्रह्मत्व-कल्पमुक्तं, स्वप्रकाश इति परमात्मनो विशेषणम्; तेन परमा-मनः प्रत्यगात्मैकत्वं ज्योतितम् । न श्रात्मनोडन्यस्य परमात्मनः

१ उर्णनिषद् ९ खण्डः

स्वप्रकाशत्वं सभ्यवतौति। सुषुप्ते यदि सर्वज्ञः परमात्मा प्रत्यगात्मा न किन्वाभानमन्यस्य न जानातीत्यायुष्य ऋतमहमस्मि, इदमेव रूपम, इति स्पष्ट दर्शनेनाभावे कारणमाह, स्यपि विषय-ज्ञानलादिति। न विजानातीत्युत्तरतन्त्रयः। अपि श्चः श्रज्ञानुवादार्थः। यत्प्रयं सर्वज्ञः परमात्मा सुषुप्ते, तथाप्य विषय-ज्ञानलादाल्मानमन्यस्य न विजानातीत्यविषय-ज्ञानलाद्वितीयमर्थः। श्रविषयत्वादात्मनलाच्छेति। ततः श्रविषयलादिति सम्भाव-व्यतिकत्तृ-विषय-संबाधाभाव उक्तः। यविषयं स्पष्ट ज्ञान सोत् श्रज्ञानलादिति, ज्ञानडनननत्यक्-करणं वाद्येन्द्रियाणि च ज्ञानं, तत्सम्बस्स-रहितलादिति स्पष्ट-ज्ञानकरणाभाव उक्तः। ज्ञानमाचन्तु सुषुप्ते डप्यस्यैवाच्छ, जाननेव ह्वाव न विजानातौति। स्वाल्मानं प्रकाशतया जाननेव वत्सते। श्रज्ञानं चैतन्याभावेनाल्मानवर्ति-विशेषेण च जाननेव वतते सुषुप्तेऽप्याल्मा; श्रतो जाननेवाला मूढैैनं विजानातीत्यु-चते। यत इदानीमेव सुषुप्त सुषुप्तवेदैव इदानीमिष्याल्मा श्रौव-क्रिय एव भवतौत्यर्थः

अनुभूतेः्माया च तमोरूपानुभूतेः्तदेतज्जाडं मोहात्मक-मनन्तं तुच्छमिदं रूपमस्य, (१) अस्य व्यक्तिंका नित्य-निवृत्तापि मूढैરાત्मैव हष्ठा। केन प्रमाखेनोक्तिरर्थस्य सन्नाव-सिद्धिरिति चैत्, सर्वैषां

(१) क, ख, श्च्छमिदं खरूपमस्य !

नृसिंहोत्तरतापन्याम्

स्वाभव-सिद्धोऽयमर्थ इत्याह, अनूभूतेरिति । आत्मा चेत् परमात्मनैकौभूत-स्वप्रकाशः सुप्तुषे, कथं तर्हि तत् मायाविद्या-सम्भव द्वैति चेत्, सत्यमस्त्यैवमुपपत्ति:, तथापि तमोरूपा माया सर्वेषां स्वानुभूति-बलादश्युपगमस्तव्येत्याह, माया च तमोरूपानूभूतेरिति । ऋत्या मायाया: तमोरूपित्वात् सर्वज्ञ-मयलसक्ताम् श्रात्मनोड्डयलाय । एषैव सर्वं सैषाविद्या जगत् सर्वमिति च तत्प्रतिपादनाय ऋत्या जगत्कारणमुपपादयन् स्वरूपमाह । तदेतदित्यादिना । तत् च तद्रूप-जगत्कारणत्वोपपादनाय ऋत्या मायया: तमस: सुप्रभाति: सर्वेषां क्लेशमूल-सिद्धं जड़त्वमाच, तदेतजड़मिति । मूढ़ोऽहमिदं मूढ़मिति प्रसिद्धं मौढामपि सुप्तसस्थ-मोहात्मकमेवेति वच्यं सोऽपुषस तमस: सर्वं लोकप्रसिद्ध-मोहात्मकमाह, मोहात्मकमिति । तस्य सर्वकारणत्व-सिद्धये सुप्तिसमये सिद्धमेवानन्यमाह, ज्ञानान्तमिति । सर्वविषयानज्ञान-सभवात्, जाग्रत्यप्यज्ञानन्तं सिद्धमज्ञानतमस: ज्ञानिविवेचनाय-जगत्कारणत्वाय सुषुप्तावै सप्रभातं विराजन्न-प्रयलानुभव-बलसिद्धामनिर्वंचनीयतामाह, तुच्छमिति । सत्कार्यवादि-पञ्चो पपादनाय सर्वस्यापि कार्यस्य सौषुप्ततमसि वासनारूपेणावस्थानमाह, इदं रूपमिति ।

न तु काश्यमविद्या? न तावज्जोवस्य, तस्याविद्याधीनत्वेन तत्सिद्धे: पूर्वमेवाविद्याया: स्वाश्रयविषयाया वक्तव्यलात् । नापि तद्ब्रह्म, तस्य सर्लेशलात् अविद्याधीनत्वात् । सत्यम् ऋत एव जीवेश्योरियं; किन्तु जीवेग्रादि-विभागाष्पद-चिन्मात्र-स्तेयाद ऋत्येत । स्वप्रकाशतया अखिल-जगत्-प्रसिद्ध-चिन्मात्रा-स्तेयाद इत्येत ।

१ उपनिषदि ९ खण्डः ।

ग्रस्य-विषयतया गृषुमे भाषादिवर्यः। मामहं न जानामीति चात्मावाग्रयत्वं प्रसिद्धमेवाज्ञानस्य। न चास्य ग्रासविदासम्बन्धेन कीदृशि कीदृशि भानिरूप्ते परमार्थतः, किन्विशेषाभ्यामेव तत्साचिलेनाभिषडं छतपिड-सम्बन्धेनैवान्नेरित्याह, ग्रस्य व्यषिकेति। तदिं छतपिडमिव दौर्जन्यनिरासमा तां दहेऽदिविद्यासत्यमेव न स्वादिति चेत्, सत्यम्, इत्याह, नित्यनिहतत्वरिति। कथम् तर्हि तस्या: कार्ष्यलमुच्यते इति चेत्, ग्रसल्यपि सा ‘मूढैः’ ग्रविवेकिराम्राभिनेव ‘हष्टा’ कल्पिता, ग्रसतौ सतौ भाति मूढानाम्, श्रतस्तस्या: सम्बन्धोपपत्तिरमत्याह, न त्वाहि सतां मूढैरामैव दृष्टेति।

ग्रस्य(¹) सत्त्वमसत्त्वच्च दर्शयति सिद्धलासिद्धलाभ्यां खल्वाखतल्लालेन सैषा वटवीज-सामान्यवदने क-वटशक्ति-रेकैव ।

एव सर्वंजगन्मूलाधासमुपपाद्य तत्कार्येभूतं जीवेश्वराख्य-ध्यासं दर्शयति, ग्रसेत्यादिना। ‘ग्रस्य’ स्वाश्रय-विषय-रूपस्य चैतन्यस्य सत्त्वं स्वयमेव तदव्यतिरिक्तं दर्शयति, स्वतः सदसदादि-विलक्य-शून्यं चैतन्यस्य ग्रसल्यसाच्चादकल्वेन मूढानां दर्शयतेऽर्थः। सत्त्वासत्त्व-दर्शनयोरुपपत्तिं स्वयमेवाह, सिद्धलाभ्यामिति। सिद्धल्वेन सत्त्वं दर्शयति, ग्रसिद्धल्वेन चास-त्वोमिति विभागः।

(१) क, ख, स्वात् ।

नृसिंहोत्तरतापन्याम्

मविद्या-सम्बन्धे तत्साधकत्वेन प्रकटौभवति। श्राकाश्यमिव तेजो मूर्तिसाधकत्वेन स्वप्रकाशमपि चैतन्यं जडप्रधानं सदसद्व्यापि भवति श्रविद्या-सामर्थ्यात्, ताम्यां हि सिद्धावसिद्धाव्याम् श्रात्मनः स्वातन्त्र्यं पारतन्त्र्याच्च भवति ईश्वरत्वे जीवत्वे च निमित्तभूतमिल्याच, स्वातन्त्र्यास्तत्कारणेति। स्वयं हि सिद्दत्वनाविद्याया: सत्ता प्रतीर्थक्रिया प्रदृश्यते श्रविद्यां प्रति स्वातन्त्र्यं भवति चैतन्यस्य भविद्यागताभासाधारा तस्यामात्मारोपात् तदत् पारतन्त्र्याच्च भवति चैतन्यस्य; श्रतस्देकमेव चैतन्यं जोवेश्वर-भेदभिन्नं भवति, श्राश्रयद्वय-भेदाद्वयालाम्यामित्यर्थः। वच्यते च, "श्रभिमत्ता जीवो नियंते श्वरः" इति। नन्वेकाविद्या कथमनेकजीव-प्रतिभासहेतुत्वि गतिं गृहायां दृष्टान्तेन तदुपपादयति, सैषेति। 'सैषा' श्रविद्या वटवौज-सामान्यवदनेक-वटशक्तिरेकैव सतौ यथा वटवौजसामान्यमनेकवटवृक्ष्युत्पादन-समर्थम्, एवमियमनेकवटशक्तिरित्यर्थः। श्रत्र वटशब्देन वृक्षाच्छन्ने वटवत् विमृश्यतां प्रागुपपादितलाज्ञ महाभूताद्यात्मकत्वेन वटप्रब्दो युक्त एव; श्रत्रो डनेकजीवोपाधिभूतानेक-चैतन्यतिलादेकाय्यविद्या श्रनेकजीव-प्रतिभासहेतुत्वेतौर्थः।

तद्याथा वटवौज-सामान्यमेकमनेकानं खाव्यतिरिक्त्ञानवटान् स्ववृक्षानुपादाय तत्र तत्र च सम्पूर्णा सन्तिष्ठति; एवमेवैषा माया खाव्यतिरिक्तानि परिपूर्णानि चेतापि

१ उपनिषदि ५ खण्डः

दर्शयित्वा जोवेशावाभासेन(१) करोति ; माया चाविद्या च स्वयमेव भवति। ननु शक्तिशक्तिमतोरे काविद्या-प्रसङ्गः, स चाशुपपन्नः शव-वानं विषयाश्रये भेदानुरूपत्वात्; शक्तिशक्तिमतोर्भेदश्चेत्(२) तत्तापि शक्तौ शेषपचे श्रविद्या-प्रसङ्गात्, शक्तिमच्छेषपचे लेकैवाविद्यैको जीवः स्तः; तथा चान्तजीव-प्रतिभास-विरोधो भेदाभेदपचपाश्चानुपपन्न इति चेत्, सत्यमस्यैवेयमनुपपत्तिः (३) वटवौज-सामान्येडपि, तत्सत्त्वेऽपि दृष्टव्यमित्यभिप्रेत्य हष्टान्तमुपपादयति, तथ्यथेति। शक्तिशक्तिमतोर्भेदपक्षाश्रित्याह, वटवौज-सामान्यैकस्मिन्नेकमनेकान् वटान् खवौजाहतुपाच्चति(४)। कार्याश्रयामपि शक्तिहारा वटवौज-सामान्येनैकस्मात्, स्वाश्रयतिरिक्ताननिति। खवौजान्*इत्येकस्यापि वटस्य सामान्यवत् पूर्वश्रशक्तिमुक्ताम्। एकैकेषु वटेषु वटसामान्यैकस्यापि सर्वाश्रयानवस्थानमाह, तद्वेति। दार्शन्तिकं प्रपञ्चयति, एवमेवेति। मायेतिति। दुष्टान्-घटनौयसमर्थेत्यर्थः। एवमेकस्या अ्रपविद्याया मायामयेन श्रनेकजोवादि-प्रतिभासोत्पादन-सामर्थ्यमभिधाय चैतन्यस्य तद्भाध्या-

(१) क, ख, जोवेश वा भावेन । (२) क, ख, शक्तिशक्तिमतोर्भेदश्चेत् । (३) क, ख, समसख्यैवेयमनुपपत्तिः । (४) क, ख, खवौजाहतुपाच्चति । * खवौजानिति “खमेव वौजं कारणं येषां तथाभूतान्, स्वाश्रयतिरिक्तमतं वौजं शेष्यखानिति वा” इति नाराचोभयकता व्याख्या ।

नृसिंहोत्तरतापन्याम्

ननु जीवादिभावे हारमाह, जीवेग्रावभासेन करोतीति । श्राभासहेतुत्वाविवेकात् तस्यां बद्धाहंभावो जीवो निरहंकारः स्वयमाभास-साक्षी स्वतन्त्रप्रकाशैकजीवेश्वरः । श्रथवा. मायाया: स्वकार्यभेदालुगतं नियांमकं यद्रूपं तदाभासहारेणैवंकरत्वं भवति । विशेषमात्राभास-प्राधान्येन श्रनेक जीवत्वं भवतोति जीवेग्र्वरभावः; जीवेग्र्वर-भिदकल्पनाया: पूर्वमेकैव जड़ग्नि:, जीवेग्र्वर-भेदमेवं सम्पाद्य ईग्र्वरस्य मायाख्यातत्वा हेतुत्वेन जीवेग्र्वाविद्या-ख्यातत्वाहेतुत्वेन भवतोत्याह, माया चाविद्या च स्वयमेव भवत इति । स्वयमेवैकैव जड़ग्रन्थि-रित्यर्थः ।

सैषा चिच्चा सुहृदा बङ्कदुरा स्वं गुणाभिन्ना (१) गुणाभिन्नादुरेद्रूप (९) सर्वच्र ब्रह्म-विष्णु-शिव-रूपिणो चैतन्यदीक्षा ।

एवमविद्या-निमित्तमेव जीवेग्र्वरभेदमुपपाद्य तन्निमित्तमेव जगत्-प्रतिभासं भुवनं सत्कार्यवादमाश्रित्य । शिल्यादिकाले यत्प्रतीममानसि भेदजातस्य सूक्ष्मेष कार्यमाचरुपेण तस्य-

एवमविद्या-निमित्तमेव जीवेग्र्वरभेदमुपपाद्य तन्निमित्तमेव जगत्-प्रतिभासं भुवनं सत्कार्यवादमाश्रित्य । शिल्यादिकाले यत्प्रतीममानसि भेदजातस्य सूक्ष्मेष कार्यमाचरुपेण तस्य-

मवस्थितलेन तस्या वैचिच्र्यं दर्शयन् जगदाकारेषावस्थाने तस्या: सामर्थ्यं दर्शयति, सैषा चिन्तेति । ऋतसो मायेयमिति मला तनिहक्तिसाधने ज्ञानादरो न कार्य इत्याह, सुहृदेति । एतत्स्थै: कार्येल्ल-सत्यगुज्ञानन्न विना श्रनुच्छेद्यलयर्थः ।

(१) क, म, गुणाभिन्नादुरेश्रपि । (२) क, ख, गुणाभिन्ना ।

१ उपनिषदि ५ शब्दः

तुपपाद्य ईश्वर-सनिधानात् सा माया अनेक-प्रकारमयी ईश्वर-रूपेया परिणमित इत्याह, बहुरूपेति । प्रचुरशब्दिन ईश्वरा-लक प्रथम कार्यसृष्टौ, भूतादिस्थूलः पृथग्-वैश्वात्मल्वात् । पचुरस बहुरूपत्वमुक्तं वार्तिककारैः ।

Having established the Lord's presence, it is said that Maya, being of various kinds, transforms into the form of the Lord. The Lord, being rich in words, first creates the gross elements, etc., and then the subtle elements, etc., and thus the universe comes into being. The Vartika authors have explained the many forms of the Lord.

"सर्वेश-कल्पानुगता विचार-ज्ञान-कामना । ईश्वरपचयादि-रूपेयाथ विवर्त्तते" इति ॥

The Lord's creation is guided by His thought, knowledge, and desire. It is a manifestation of the Lord's form.

कार्यिगत-प्रकाग्य-चलनावरण-रूपत्व-निर्वाहाय तस्या: सच्चा-दृरूपत्वमाह, कथम् गुणाभिन्नेति(१)। चैतन्याभिव्यञ्जकत्वात् सन्दंशात्मकत्वात् चेतनाच्छादकत्वाच्च खयं माया-सच्च-रजस्तम-ग्रामिकेत्यर्थ: ; ततः कार्योऽपि सत्त्वादिरूपत्वं सिद्धमित्याह, सकुरेष्प्रति ।

To maintain the existence of the creation, the Lord's form is said to be both real and unreal. It is not different from the three gunas. It is the revealer of consciousness, has a dual nature, and conceals consciousness. Therefore, Maya is said to be composed of the three gunas: sattva, rajas, and tamas. Thus, the creation is also established to be of the nature of the three gunas.

गुणनयस्य त्रिमूर्तित्व-घनोरात्मकत्वात् सर्वमपि कार्यं निमूच्योऽकममेवेति वदन् सर्वमपोश्वररूपेया दृष्टव्य-मित्याह, सर्वैच ब्रह्म-विष्णु-शिव-रूपिष्योति । तस्यास्तद्रूपत्वे योग्यतामाह, चैतन्यद्वैतेति ।

The doctrine of the three gunas is related to the three forms of the Lord: Brahma, Vishnu, and Shiva. The creation is a manifestation of the Lord's form, and it is said that everything is a form of the Lord. The creation is fit to be a manifestation of the Lord because it is related to consciousness.

तस्मादात्मन्(१) एव चैविध्र्य(२) सर्वच योनित्वमप्यभिमन्ता जीवो नियंते श्वर: सर्वाच्चिद्-मानवी चिरस्थगरभेस्वरूप ईश्वरवत् व्यक्ताचैतन्य: सर्वगो ह्योष ईश्वर: क्रियाज्ञानात्मा ।

Therefore, the individual self is the same as the Supreme Self, and it is also the cause of the creation. The Lord is the controller of the individual self, and He is the embodiment of consciousness and knowledge. The Lord is omnipresent and omniscient.

यक्मादात्म-व्यतिरेकेष न माया नाम काचनास्ति, तस्मा-(९) क, ख, ग, घ, तस्मादात्मन्येव ।

There is no Maya separate from the Self. Therefore, the creation is not different from the Self.

(१) क, ख, गुणाभिन्नाति । (२) क, ख, ग, घ, तस्मादात्मन्येव । (३) क, ख, तैविध्य ।

नृसिंहोत्तरतापन्याम्

दामैव स्वात्मनि कल्पित-माया-जात-स्वाव्यास-हारेषु सर्वहेतु-जातोत्पत्ति-स्थिति-लयेषु निमूर्छोन्मीलत्यादृ, तत्रादामन एव चाविध्यं सर्ववंती । गुष्णत्यसाम्य-घरोरः कारणामा सर्व-ख्वरोटपि स एव इत्यादृ, योनित्वमपौति । योनित्वमपि तसैव वेत्यर्थः । एवमौख्वर-भेदस्य माया-निमित्तत्वमभिधाय जीवेश-भेदस्यापि सैव निमित्तमिल्युक्तं व्यनक्ति, प्रभिमत्तेल्यादिना । हिरण्यगर्भस्य समष्टिजीवलै निमित्तमाह, सर्वैति । तस्यापि त्रिमूर्तित्वमाह, त्रिरूप इति । तस्य जीवै तस्मिन्नौख्वरत्व-पदेशः । श्रोतु कथामिति चतु ?, तस्य सूते एव ईश्वराभि-मानेन ईश्वरकल्पलादिल्याह, ईश्वरवदिति । यथा ईश्वरो नित्याभिव्यक्त-चैतन्य-स्वभावः, तथायमपौत्यर्थः । अथवा तन्न-यन्तलेन ईश्वरस्यापि तत् व्यमानेलात् तस्मिन्नौख्वर-व्यपदेशो-ऽस्तीत्याह, सर्वगो ह्येष ईश्वर इति । हिरण्यगर्भे स्वत एव चैतन्याभिव्यक्तितय-हेतु वदन् तस्य स्वरूपमाह, क्रियाज्ञान-

सेति । सर्वज्ञत्व-क्रिय-शक्ति-समष्टिरूप-स्वेच्छया-संकल्प-मात्र-घरौरत्वात् हिरण्यगर्भस्य सर्विट-मुखेल-तेजोवदित्याभि-व्यक्तं (१) तत् तु ब्रह्मित्वर्यः ।

रुवें सर्वमयं, सर्वे जीवाः सर्वमयाः सर्वावस्थातु तथाप्यल्पा:, स वा ह्येष भूतानोन्द्रियाणि विराजं देवताः कोशांष दृष्ट्रा प्रविष्ट्यामूढो मूढ इव व्यवचरनात्के माययैव;

एवं हिरण्यगर्भस्य सर्वाहंमानितवं स्वरूपाभिधाय ज्ञेयष-(९) क, सर्विट-मखेल-तेजोवन्न दत्यभिव्यक्कम् ।

१ उपनिषदि ५ खण्डः

अपि जीवां सर्वांश्चैमानिल्य-कथनाय तदुपाधीनां सर्वात्मक-सूक्तमनुवदति, सर्वं सर्वमयमिति । 'सर्व' चैवजातं 'सर्वमयं' सर्वात्मकं मायारूपत्वादित्यर्थः । अत्रः सर्वशब्द अपि जीवां हिरण्यगर्भींवत् सर्वांश्चैमानिल्यं सिषामित्याच, सर्वे जीवाः सर्वमया इति। सर्वावस्थास्विति । प्रत्यगात्म-युक्तिकाद्यावस्थास्वपि सर्वमया इत्यर्थः । सर्वेषां हि जीवां सर्वावस्थासु सम्पातकारणेः पृथिव्यादिजातिमाने च कारणाल्मवत् व्याप्ते; तदभिमाने श्रभिमानः सृष्टेऽस्ति; तस्माद्गत-पिण्ड-विषय-शूलाभिमान-समुइवाच जाग्रत्स्वप्नयोरसानुसृतो भवति ; मन्त्राणां पिण्डाभिमान-तिरोभावे तु शुषुप्ति-प्रलयादौ परिपूर्णे समाधौ सर्वजात्यभिव्यक्तौ स्वाभाविकाभिमानः समुद्भूतो दृश्यते सर्वे; अत्रः सर्वे जीवाः सर्वमयाः सर्वावस्थास्वित्यर्थः । अन्यथा कयं हिरण्यगर्भादिभावः सभवति; न ह्यसदुत्पत्तिरस्ति; तस्मात् सर्वेषां सर्वज्ञान-कर्म-फल-योग्यत्वात् सर्वात्मकमेव । यदाऽप्येवं सर्वे जीवाः सर्वावस्थासु सर्वमयाः स्वाभाविकाविद्या-शक्त्यादिल्वेन, तथापि कार्यालंकं सद्दशकं लिङ्गशरीरमपरिच्छिन्नमपि परिच्छिन्नं ज्ञानकर्मवशात्; परिच्छिन्ने स्थूलशरीरे यदा सङ्कोचं प्राप्नोति, तदा त्वभिमानिल्यमप्यस्तोत्याच, तथाप्यलया इति । यदापि सर्वमयाः सर्वावस्थासु, तथाप्यलया इत्यर्थः । अथवा यथा सर्वमया-स्वथा अल्पा ग्रपौतनयः । दृष्टश्रुतेषाभिधान-पूर्वकं प्रवेश-व्यवहारो दर्शयेदर्शनादिमध्यात्मविदां, से वा इत्यादिना। शुषुप्तौ कार यात्मा 'एषः' बह्मशुर इत्यच चैतलेन प्रस्तुत इति तदेतच्छब्दयोरर्थः । दृष्टश्वरूपः प्रत्यगात्मेति वार्थः । 'भूतानि'

अपञ्चीकृतानि रुद्रा, तेभ्य इन्द्रियाणि, ततः पञ्चीकृत्य विराट्, तत्सत्कारकैष्योऽन्यादि-देवता; पुनरष्टौष्टौपादमयादि-कोष्रांश रुद्रा रष्टे 'प्रविष्ट:' तद् विशेषाभिव्यक्या व्यवहारयोगतां प्राप्ता, शमूढ: खतः शरमर्हिमसृतया मूढ ध्रुव मिथ्यारूप-परिच्छेदाभिमानेन व्यवहारनु नाशं कर्त्ता भोक्ता देवदत्तो देवो मनुष इत्यादि-प्रकारेऽसौ, माययैव एतत् सत्यादिकं करोति न खतः; अतो मिथ्यारूपा एव रष्टि-रज्य-प्रवेश-व्यवहाराद्या तस्यर्थ:।

तम्मादद्वय स्वाप्यमात्रगा सन्मात्रो निलय:। प्रोढो दृढ-सत्यो मुक्तो निरञ्जनो विभुरद्य आत्मावन्द: पर: प्रत्यग्-रस: प्रमाणैरैरागत:, सप्तमात्रं द्विधं सर्व सदैव पूर-स्तात् सिडं चिद् ब्रह्म, नच्याव किच्चनानुभूयते।

मायामय-रष्टि-कथनस्य प्रयोजनमाह, तम्माददय एवास्माकमिति। यदुक्तंमादावास्मिंश्चित्रो द्वितीय इत:, तत् खतः शरज्यस्थ च माया-मयत्वेन परमार्थीतोडसत्स्वात् सिद्यमित्यर्थ:। चिदयस्यात्मन: स्वरूप-मात्र इत्यारभ्य प्रत्येकरस इत्यान्तेन । पुनरदयपद-महर्ष प्रासड्गिकं, कुतोऽस्यात्मन एवंकुपलं सिद्यमिति तदाह, प्रमाणै-रैरागत इति । 'प्रमाणै:' प्रत्यगादिभि: 'एतै:' समावल्तादि-हेतुभि: सदादिरूप आात्मा अवगम्तव्य इत्यर्थ:। तव सर्वहेतु-सिद्द: पुरस्ताद् स्वप्रकाश-चिद्बोधानुभव:, समावल्तादि-साधक-प्रत्यचं, हृश्यत्व-पदार्थलादि-हेतुभिश्छिन्नात्-व्यतिरित्तास मिथ्यात्व-साधकमुमान; सदैव सौम्येदमप्य ग्रासौति, एकमेवाद्वितोयम्

१ उपनिषदि ५ खण्डः

आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्, प्रज्ञानघन एवेल्यादि-वाक्य- न्यागमः, जगत् सदादिरूपत्व-प्रतिभासानन्यथानुपपत्तिर्यादि- श्रुत्यनथानुपपत्तिसिद्धार्थापत्तिः, सर्वदेतसिद्धे: पुरस्तात् हेतानुप- लब्धिरभावः। एतैरपगत द्वैति सन्नाचलादीनां सर्वेषां हेतु- हेतुमन्नावसोत्तल्वात्, यदा आत्मनः सन्नातल्वं साध्यते, तदा नित्यलादिभिः तुभिस्थत् साधनौयम्; यदा नित्यलं साध्यते, तदा सन्नाचलादिभिःतुभोदयभिस्थदपि साधनौयम्; एवं शुद्धत्वादिकमपौति दृश्यम्। तच आत्मनः सन्नाचलं तावत् खयमेव युक्तितोडनुभवतश्व साध्यति, सत्तामात्र मिल्यादिना। सत्ताया: सर्वानुगमात्-व्यभिचारिष्व चानुगते कल्पितल्वात् सत्तामात्रं हेतुं सर्वमिल्यर्थः। ननु सत्ताया जातिल्वात् जातेश्व व्यक्तिसापेक्षल्वात् कथं सर्वे सत्तामात्रम्? इत्याशङ्क्य सन्नाचलमेव कारणं स्वाव्यतिरिक्तं कार्यमुत्पाद्य तदनुगतं सत् सत्ताजाति- सज्जग्रामवाप; ततः कार्यस्य कारणमाचल्वात् तदनुगत्युपपत्ते: सत्ता जातेः, किन्तु कारणोप- सत्तामात्रविमल- ल्याह, सदेवेति। कारणस्यापि सैषा चिन्तेति विचिल्यतेत्क्री- स्तच सदेवेत्येवकारानुपपत्तिमात्रेऽपि कारणादपि व्यतिरेक- माह, पुरस्तात् सिद्धं छोति। कारणादपि व्यतिरिके तस्यापि साचिल्वं हेतुमाह, होति। कारणस्यापि साधकं चैतन्यमेव सत्, यतश्चित्ते चैतन्यकारणेषु कारणस्याप्यनुपलम्भस्तस्य न सत्त- मुुपपद्यते इत्यर्थः। तस्मात् ब्रह्मैव सादित्याहु:, पुरस्तात् सिद्धं हि ब्रह्मेति। पुरस्तात् सिष्यस्य परिच्छेदकाभावेन ब्रह्मात्वं प्रत्यक्षेऽपि साध्यति, नाङ्गनेति। अथ पुरस्तात् सिष्ये चिन्मात्रे

नृसिंहोत्तरतापिन्याम्

स्वात्मनि न किचिदपि तद्गतिरिक्तं तत्परिच्छेदकमुभूयते तन्निष्ठत्वेन ; ततस्तस्य ब्रह्मत्वमुपपद्यते इत्यर्थः।

नाविद्यानुभवात्सनि स्वप्रकाशे सर्वसाक्षित्वाविक्रिये(१)डदये पश्यतेर्दापि समाचं सदन्वितं(२) सत्यं ची(३)न्यं पुरस्तादयो- नि:(९) स्वात्मस्मानन्द-चिद्वनं सिडं हसिद्धम्;

ननु पुरस्तात् सिद्धे चैतन्ये ऽविद्या दृश्यंता पूर्वंमसैति, तत् कथं तत्र परिच्छेदकाभावः? इत्यायुष्म न तत्र परमार्थतोऽविद्या शास्ति कापितत्वात् तस्या इत्याह, नाविद्यातः । तत् हेतुमाह; ऽनुभवाभानोति । ऽनुभवस्यापि परप्रकाश्यत्वे तद्विषयमज्ञानं सभवत्यपि कदाचित्, न च तथानुभवस्य पर-प्रकाश्यत्वं, तथा सत्यनुभवायोगात्; ततस्य स्वप्रकाश्यलवादब्रान-तत्कार्ययोस्तत्स- सभवात् तत् ब्रह्मत्वं सिध्यमित्याह, स्वप्रकाश इति । स्वप्रकाश्ये यदज्ञानं परमार्थतोऽसद्युपगम्यते, तर्हि तमात्र एव बलादव- गम्यते., न हि नाशं विना स्वप्रकाश्यस्य अज्ञानं प्रति श्रभावं सभवति, तमात्रात्सुपपनमित्याह, सर्वसाक्षीति। नामादेरपि साक्षि विना न सिध्यतीत्यर्थः।

ननु पुरस्तात् सिद्धे स्वात्मैक कारणं सर्वस्य जगतः, तदनस्य नि:खभावस्य कारणल्वायोगात्, कार्येच्च कारणयमेव सर्वदा, ततः कथं पुरतोऽस्यलम्? इत्या- यद्य नास्ति परमार्थतः कारणलमिति, किन्तु मायाहारैच कार- णल्वामित मायावदिनव ततः, श्रतोदिवाक्षिडकस्मिन् न किमपि

(१) क, ख, म, घ, ङ सदन्वित् । (२) क, पुरस्तादयो नं स्वात्मयो निंम् ।

१ उपनिर्‌वद्‌ ९ खण्डः

परिच्छेदकमस्तीत्याह, प्रविचिक्रिय इति। कार्य:कारण-भाववत्‌ गुण-गुणित-धर्म-धर्मीघांश्यवस्था तदभावोऽपि नास्ति जगताम् ; ऋतेsस्मात्‌ किमपि पदार्थकं नास्तीत्याह, श्रुयते इति। न केवलं पुरत एव सच्चत्वं सम्पाद्यतेsगुभवितुं यतते, किन्तु परतोऽपि व्यवहारे कालेऽपि यकते इत्याह, पश्यतेऽहापि सम्पाच-

मिति। 'इदं-पौति' द्वितौय-प्रतिभास-समयेऽपौर्थे:। ननु व्यवहारे-काले सर्वस्य समान-विषयत्वं विशेषाषामप्यवगमात्‌ इत्यराहुः विशेषाषामस्त्वमाह, सदन्यदिति।* सतोऽन्यत्वेऽपि विशेषाषामसंस्पृक्‌, श्रनन्यत्वेऽपि विशेषाषामसंस्पृक्‌मविवर्थे:। ननु विशेषाषामसक्ते सम्पाचस्यापि भाषायोगादसक्खमेव स्वादिति नेत्याह, सत्यं होति। सत्यत्वे होति सूचितं हेतुमाह, इत्थं पुरस्तादिति। सर्वकल्पना-साचितया कल्पकत्वेन चाकल्पि-

तस्य सम्पातस्य सर्वप्राणिभि: सर्वकल्पनाया: प्रागेव सिदत्वात्‌ न तस्यासक्तं ग्रष्पनोयमित्यर्थे:। सर्वकल्पकत्वेन पुरस्तात्‌ सिद्धत्वे वैकायान्नेदं पुनरपि साध्यत्वेन प्रातिभाति चेत्‌, न, यतोऽस्य परमार्थतः कल्पकत्वमपि नास्तीत्याह, ऋयोनिरिति(१)। यदाऽप्यं पुनः पुनरुपपादते सम्पाचं सर्वमिति, तथापि मया सम्पातं नानुभूयते, किन्तु घट-पटादिकं जगत्‌ तदनुगताश्च सत्तां पश्यामोत्यायात्‌ नैवं (२) वचिमुंखेन त्वया सम्पातान्वेष्यां

• सदन्यदित्यव षदन्यदिति पठित्वा नारायणभट्टे "षदन्यदेव षतु, न तु शलं जातिरित्यर्थे:" इति व्याखातम्‌। (१) क, ख, चनयोरेति । (२) क, नैव ।

नृसिंहोत्तरतापन्याम्

कायं चित् ; यतः ख्वे महिनि प्रत्यगात्मनैव ख्थितं तत्, न पटादावित्यादि, स्वामस्वामिति । कस्यचित् अपि द्वितीयस्वासचे सुखानुभवस्यासंभवात् न पुरुषार्थरूपं तदिति चेत्, न, अत्याघ, प्रानन्द-चिद्‌घनमिति । ख्वयमेवानन्दानुभवात्मकमेकरसचेयर्थः । सदानन्द-चिद्रूपत्वे हेतुमाह, सिष्य हौति । सर्वसाक्षितया पुरतोऽपरोरचतया ख्वत एव सिद्धे सस्वं चिच्चमानन्दरूपपष्ठ सिद्धमित्यर्थः । सिष्यते केनचित् ख्वरूप-व्यतिरिक्तेनैव प्रमाणेन तत्सिद्धमिति प्रमाण-सापेक्षत्वात् न ख्वातन्वम् ; खतो नानन्द-रूपत्वमिति प्रत्ययोत्पत्तिविषयत्वात् चेत्, न, यतः प्रमाणस्यापि साधकत्वेनैव प्रमाणविषयम् ; खतः ख्वातन्वानन्दादिरूपत्वे (१) पुरुषार्थरूपमेव तदित्याह, खसिद्धमिति ।

तद्विपरोष्मानो ब्रह्माद्यदपि सर्वे सर्वगं सर्वम् ; ऋत एव बुद्धो ऽखाच्चास्वरूपो बुद्धः (९) सुखरूप ऋतात्मा ; नच्योत (२) निरातिशयमानन्दि नात्मा पुरतो ऽपि चिच्छा न छोदं सर्व कदाचिदात्मा चि ख्वम्चिमक्खो निरपेक्ष एक एव साक्षी ख्वप्रकाशः ।

नतु विशिष्टप्रादि-मूत्तिंभावस्तादात्म्य वा पुरुषार्थः, न सम्वातभाव इत्यागम्य मूर्त्तीनां मायमय-गुष्णरूपत्वेनात्र कल्प-तत्स्योक्कत्वात् नैतद्वातिरेकेष तेषां सद्भाव ; अतएव तद्विप्रतिषेधको (९) क, ख्वातन्वग्रानन्दादिरुपत्वम् । (२) क, ख, ग्रादः । (९) क, ख, ग, नच्योतं ।

१ उपनिषदि ५ खण्डः

एव परमपुरुषार्थ इत्याह, तदिषुरित्यादिना ग्रन्थद्रपि सर्वमित्यम्तेन । विष्ण्वादिशब्दानां हि सममान एव मुख्यार्थलाभः ; ततः सदैव श्राव्मव विष्ण्वादिदूप इत्यर्थः । सदैव सर्वमित्यवाच हेतुं स्थैम्यवाच, सर्वगमिति । 'सर्व' विष्ण्वादिकं 'गमयति' प्रकाशयति सञ्जति स्थापयति संहरति च स्वमाययैति सर्वगं विष्ण्वदि-मूर्तीनां स्थादि-कथितव्यर्थः । सत्तामात्रं हौदं सर्वमित्युपक्रम्य सर्वगमित्यन्तेन सममानालं-खरूपमेव सर्वमित्युपपाद्य तस्य सममानस्य पूर्वोक्तिं ब्रह्मात्वं पुरस्तात् सिच्चहि ब्रच्यतेति तदुपसंहरति, सर्वामिति । 'सर्व' हेतुं पूर्वोक्त ब्रच्यतयर्थः । ब्रह्म त्वम्दार्थ-विशेष्यलिनोक्तानां सममानवादौनां घोघने तेषां ब्रह्म खरूपत्न-कथनं समाचादिरूपस्य प्रमगामनो ब्रह्मत्वोपपादनाय, प्रत्यगामेनोऽपि विचारिते ब्रह्मात्वं प्रत्योत इति वक्तुमुत्तरन्न ब्रह्मविशेष्याल्वेनापि सदादौनां वच्यमाणत्वाच सममानोपपादनाय उत्तन्यायमितर-पदार्थ-खरूपत्व-प्रतिपादनेऽप्यतिदिश्यति, ऋतेवैवयादिना । ऋत्वादिक-रूप्यां मुख्येषामुपलत्त्यस्मिति दृष्टव्यम् । श्राव्द्यखरूप इति सत्यपदार्थोक्तिः; श्राव्मेति प्रत्येकपदार्थी दर्श्मतिः ; तथै श्राव्मलेनापि हेतुना ऋग्मनोऽहितोऽय्वं साधयति, नच्वेतनिरालम्बमित्यादिना । 'एतत्' कार्यकारणालम्बं जगत् न हि 'निरालम्बं' निःखरूपं, किन्तु सखरूपमेव, खरूपमालम्वेति च पर्थ्यायः, तथापि हेतुसालम्बा सखरूपत्वे हेतुसापल्वेन सम्भावादालम्बनः मुख्यत्वं स्यादित्याग्रश्र बथा हेतुसावशेषः स्वातः, न तथायं तस्यात्मा, किन्तु सर्वप्रासन ; ऋतो हेतुसाल्मै्येवं हेतुसापेचमाल्मलं नास्तौ्याह,

नृसिंहोत्तरतापन्याम्

अपि नामेति । आत्मनो निरपेक्षमात्रलिल्यच हेतुमाह, पुरतो हौति । सर्वै-हेतसिद्धे पूर्वसिद्ध्यात्मा आत्मनेव सिद्धः ; भतो निरपेक्षसिद्धत्वात् । हेतस्य पुरतोऽसत्वे युक्त्यनुपपत्ते मत्सहितौयात्मन्सिद्धिरहस हेतस्य तदपेक्षया पुरत इव पुरतोऽपि परमार्थतोऽपि नास्तिलमेवेत्याह, नहौदं सर्वं कदाचिदिति । न्वात्मनोडपि सिद्धौ कालापेक्षास्ति पुरतोऽपि सिद्ध इत्युक्त्वात् नेत्याह, आत्मा हौति । आत्मनो निरपेक्षत्वादेकत्वात् साचिल्वात् खप्रकाशत्वाचास्तित्वम् ; आत्मनस्तु तदपेक्ष्यद्वमत्वमिल्याह, निरपेक्ष इत्यादिना । उपदर्शयति वाक्येन ब्रह्म-मनःएकत्वमुपदिश्य विरोधाशङ्कायां प्रत्यगात्मनो ब्रह्मत्व-लक्ष्यितलेन ब्रह्मोपपादितं खप्रकाश इत्यन्तेन यथ्येन ।

किं तत्रिल्यम? (1)आत्मनोडच ह्येव न विचिकित्स्यमेतद्वोदं सर्वं साधयति, एवमुपपादितेऽप्यतिस्फुटत्वात् प्रमुखस्य परोक्षमिव पश्यन्तो देवा आहुः, किं तत्रिल्यमिति । किं तत् नित्य-शुद्ध-बुद्धादि-रूप-मान्मभूतं ब्रह्मेत्यर्थः । प्रजापतिना परोक्षं तत् ब्रह्मेत्युत्तरमाह, आत्मेति । न्वात्मा चेत् ब्रह्म, तर्हिं आत्मनोडपरोक्षमेव ब्रह्मापरोक्ष आत्मा च सर्वेषां सद्बेदा अपरोक्ष एवेति न कस्यापि कदाचिदपि संसार-प्रतिभासः स्यात्, भासते तु; तस्मादात्मभूतं ब्रह्मेत्यागमाह, न ह्येव न विचिकित्स्यमिति । 'आत्म' ब्रह्मैव आत्मत्वे 'हि' यस्यात् न 'विचिकित्स्य' संगृहीतव्यम्

(9) क, घ, किं तत्रिल्यमकम् ।

१ उपनिषदि ९ खण्डः

संघ्रय-कारणाभावादित्यर्थः। हि इति संघ्रय-कारणाभावः सूचितः। श्रात्मानुभवेऽपि संसार-दर्शनात् नासंसारि-ब्रह्मास्ति इति दोषितम्। ननु ब्रह्मकारणं ने ते श्रात्मानुभवशोभात्; ते हि देहादिकमेव श्रात्मानं मन्यमानास्तदपरोचं मन्यन्ते, न तु केवलमात्मानं ब्रह्मरूपं ते जानन्तौति चिह्-शब्देनोच्यते। नास्ति न ब्रह्म, यतः स्यात्, तथापि तत्क्षमेव तत्-नात्मान्त-भूतं जगत्-कारणेन स्वप्रकात्; न हि श्रात्मनो जगत्-कारणत्वं हन्यते इति, तत्-श्राह, एतद्-श्रुति। 'एतत्' श्रात्म-रूपे ब्रह्म हि यत्-स्तत् 'हृद् शब्द' हितौयं दर्शयति-कार्त्रे 'साधयति' सृजति; स्थितिसंहारादेरुपलच्त्यार्थे हृष्टिः; श्रात्मनोऽनन्यस्य हश्लेनाचेतनत्वात्, श्रचेतनस्य जगत्-कारणत्वानुपपत्तेः; जगत्-कारणस्य ब्रह्मणः केवलस्य मुख्यया हेतु-विवक्षया उपगन्तव्यमिति हि-शब्दार्थः।

द्रष्टा द्रष्टुः साध्यविक्रियः सिद्धो निरविन्दो वाङ्मानस-वोच्यमान, श्रविस्पष्टमसः परस्तात्॥

एवं युक्तितः 'ब्रह्मणः श्रात्मत्वमुपपाद्य ऐक्य-व्यतिरेक-चतुष्टयेनात्मनो ब्रह्मत्ववत् सच्चिदानन्द-पूर्णात्मकमुपलच्यतेन द्रष्ट-दृश्य-साधि-साध्यान्वय-व्यतिरेकावाह, द्रष्ट-त्यदिना। तत्-तत् द्रष्टेति द्रष्ट-दृश्यान्वय-व्यतिरेकौति। ननु द्रष्टापि सुख-दुःख-संसारधर्म-विशिष्टः कथम् ब्रह्म ? इत्याधि

(९) ब, तद्परोचमेवात्मा मन्यते।

नृसिंहोत्तरतापन्याम्

न सुख-दुःखादि-विशिष्टोऽयं दृष्टा, किन्तु तस्यापि साधकः साध्योति वदन् साचि-साध्यान्वय-व्यतिरेकावाद, (१) दृष्टा दृष्टृत्वात् पारिशेष्यादिति चेत् न, सर्वंविकार-साकिलादित्याद साध्नोति। सोऽपि साक्षादौच-यास्य कत्तेति चेत्, न, तथा सति विकारित्वे साकिलायोगात् सर्वंविकार-साक्षी अविक्रिय एवेत्याद, अविक्रिय अति। कोऽसो साध्नो ? इति तु प्रमोदरुपपनः प्रसिद्धलाटसिद्ध्याद, सिद्ध इति। न वयं विद्म इति वा वयं न शक्यते इत्याद, निरवद्य इति*। निरविचालं साध्यति, वाङ्मानस-वाच्यादिति। ‘वाङ्मन’ कार्यं्य, ‘मानसं’ कारणं, तयोरवैच्यादित्यर्थः। कार्य-कारण-वोध-येऽपि वोचितः स्वरूपेक्ष्यमानं किं न स्वादिति सर्वंसाधकत्वेन सर्वंमात् पुरतः स्वयं प्रकाशत्वादौचितुरिल्याद, सुविशष्टस्तमसः परस्तादिति (२)। ‘तमः’ ज्ञानं कारणं तस्यापि साधकत्वेन ततोडप्युपरि प्रत्यगात्मा सुविशष्ट इत्यर्थः।

बृंहित हैति वाचि, हस्ताड्यवच्कार्याड्यो नास्ति साध्य-विशेषो नान्यः,

एवमुपदिश्य प्रजापतिस्तेभ्यां भावं ज्ञातुं पृच्छति, बूतेति। ‘एषः’ मयोपदिष्टोऽयं आत्मा दृष्टः ? किं वा न दृष्टः ? भवद्भिरिति बृंह इत्यर्थः। ते बुद्धिगतं चेतन्यााभासमात्र-सहगं पश्यन्त आत्मन्;

(१) क, ख, साचि-साक्षान्वय-व्यतिरेकवाद। * निरवद्यः, निर्गता अविद्या यस्याऽभविषय-वीच्यादिति नारायणो बाष्या। (२) क, ख, सुविशष्टतमसः परमादिति।

१ उपनिषदि ५ दशक:

दृष्ट इति। तेषामनथात्मानं लिङ्गेन विदित्वा तद्‌व्युदासाय, भवद्विविदित आत्मा कोडस्य? इत्युक्ते, ते होतुः, आत्मवचायै इति#। यथापि दृष्टकथापि श्रुयकथापि इत्यर्थः। न चि चैतन्याभास इत्यथंरूप इति निश्चितं शक्यः, चैतन्य-सद्‌घलात् तस्य केवलस्य। पुनरपि स्वात्मान्तःकरणतया स्वात्मनोडुभयं प्रजापतिनोक्तमालचयष्यच्च पुनः परामृश्य बुद्धिगतस्याभासस्यात्मल्वेन गृह्योतस्याल्पं दोषं पश्यन्ति श्राइः; आत्मल्व इति। यदापि दृष्टेऽव्यवहार्येष; तथापि परिच्छिन्न आत्मा नः प्रकाशते इत्यर्थे इत्युक्तः प्रजापतिः परमार्थस्वात्मनोल्लत्वं निराचष्टे, नाल्प इति। अनल्पत्वे आत्मत्वस्यापि साचिल्वे हेतुमाह, साचौति। साचित्वादेव विशेषान्तरमाध्यमानं निवर्त्तयति, आत्मविशेष इति। तथापि देहान्तरेऽप्यन्य एवंविधं आत्मास्ति; अतः सजातीयभेदवान् परिच्छिन्न एवंति चेत्, न, यतो न देहान्तरेऽप्य आत्मा एतर्हिर्ह्यात्मनोडन्य इत्याह, नान्य इति॥

ननु सुख-दुःखादिव्यवस्थया देहभेदेषु आत्मभेदोऽम्युपगन्तव्य इति चेत्, न, सुखदुःखादौनात्मक-धर्म्मैतवाभावेन तद्‌भेदस्यात्मभेद-साधकत्वानुपपत्तिरित्याह, असुख-दुःख इति। सर्वदेहस्वामैकल्ये अनुष्ठानादि-प्रसङ्ग इति चेत्, न, अनुष्ठानादेरधर्म्मैतवावादित्याह, अश्रुच इति। तथापि परमात्मा

• व्यवहार्य इत्यच्य व्यवचायँ इति पठिला नारायणभट्टेन, ‘व्यवचायँ’ जागरादि-वचावान् चरति व्याख्यातम्।

अन्य इति चेत्, न, यतः स्वात स्वालैव परमात्मा इत्याह, परमात्मेति। ननु सर्वज्ञः परमात्मा, आत्मा तु किश्चित्करः; अतः कथमयं परमात्मेति चेत्, नायं दोषः, यत आत्मापि परमात्मवत् सर्वज्ञः सर्वेश्वरखेचरयात्र, सर्वज्ञ इति । सर्ववृत्ति-साक्षित्वं चिद्रूपत्वादेवौश्वरस्य सार्वज्ञं, तदस्यापि चिद्वान्तरुपस्थात्मनोद्विगिष्टमित्यर्थः। सर्वेश्वरत्वाच्च सर्वसन्निधिमात्रेश सर्वप्रवर्तकत्वं, तदपि समानमेव; अतएवपरिच्छिन्नोऽयमात्मेत्याह, अनन्त इति। तथापि साक्षित्वा आत्मना साक्ष्य-साक्षावाहिजातीयभेदवक्तुं नाऽऽहृतोऽखरात्मसदिति चेत्, न, स आत्म्य कल्वितत्वादित्याह, अभिन्न इति। फलितमाह, श्रद्धय इति।

सर्वदा संवित्तिरमायया, नासंवित्तिः स्वप्रकाशः; यूयमेव, हष्टः किमद्येन? न, द्वितीयमेव, (१) न यूयमेव ब्रूथे, भगवन्निति ते देवाः जचुः; यूयमेव।

यदेवमदः ईश्वर एवायमात्मा, किमिति तथा सदायं नावभासते इत्यज्ञान-बादित्याह, सर्वदेति। तहिं माया-ज्ञान-सम्बन्ध एव दोषः? इत्याग्रह्य न तल्लम्बः परमार्थतः स्वप्रकाशत्वात् सभवति; अतो न दोष इत्याह, नासंवित्तिः स्वप्रकाश इति। किं तर्हि इदं मायेत, अज्ञानमिति च सर्वदा उच्यते? आत्मनि कल्पितत्वात्, आत्मव्यतिरेकेणाज्ञान-

(१) घ, किमदयो न द्वितीयमेव ।

१ उपनिषद् ५ खण्डः।

मायाया अभावादामैव तथोच्यते इत्याह, यूयमेवेति*। पुनरपि प्रजापतिः पृच्छति, हृश्यते; किमङ्येनैति। किंमध्य-ब्रह्महृपे-लोमा हृष्यो भवति; इ किं वा न? इत्यर्थः। देवा ऊचुः, द्वितै-मेवेति। हयमेवामाभिरूक्ष्यते नाहयमित्यर्थः। ग्राह प्रजा-पतिः, नेति। न हयं भवक्रिहृष्यते इत्यर्थः। तन्न हेतुमाह, न यूयमेवेति। ततो यूयमेव वस्तु न हयम्; तस्मात् हयं द्रष्टुं न शक्यते इत्यर्थः। देवा ऊचुः, ब्रह्मेवेति। यदिवमालैव वस्तु न हयं, तर्हि तत् पुनरपि ब्रूषि। भगव्चिति देवा ऊचुरित्यर्थः। ग्राह प्रजापतिः, यूयमेवेति। न हि युष्मदन्तिकेऽपि हयस्स्ति परमार्थेः, युयमेव वस्त्वस्तीत्यर्थः।

हृष्यते चेदित्यचा:, असज्जो (१) ह्यायमात्मा; छतो यूयमेव स्वप्रकाशा:, इदं चि सत्-सविन्मयवात(२) यूयमेव नेति छोचुः; इत्थासज्जा वयमिति छोचुः; कथं पश्यान्तोति चोचाः; न वयं विधि इति छोपु:; ततस्त यूयमेव स्वप्रकाशा इति छोवाच; न च सत्-सविन्मया:।

पुनरपि अस्माभिर्यमेव हृष्यत इत्युक्ता:, प्रजापतिराह, हृष्यते चेदिति। हृष्यते चेत् हयं, तर्हि न यूयमज्ञा इत्यर्थः। कथम् हयदर्शन-मान्नेऽपि नामज्ञत्वमिति? तचाह, असज्ज इति।

• युयमेव हष्ट इति 'यो हष्ठ: स युयमेव यस्माद् पश्यते, इति नारायणेन व्याख्यातम्।

(१) क, ग, चिन्मात्रात्मा:।

(२) क, ख, ग, घ, चित्-सचिन्मयलान्।

नृसिंहोत्तरतापन्याम्

ग्रसङ्कस्य हि द्वितौय-सम्बन्धानुपपत्तेनं द्वितीय-दर्शनमस्ति ; यूयथामानं द्वितौयं द्रष्टारं मन्यथे; (१) ग्रतो नामधेयमित्यर्थः। कथमिति चेत्, 'ग्रामनो द्वितीयेलं हेतु-दृष्टृ-प्रतिबिम्बोः?' इत्योऽच्य ग्राम्ना स्वयम्प्रकाशो हेतुरूपेण प्रथते मायया; तत ग्राम्ना प्रथैव हेतप्रथेति कल्प्यते मूढैरित्याह, भत व्रति। यत ग्राम्ना ग्रसङ्कल्वात् द्वितौयदृष्टा न भर्वति ; भतो यूयमेव हेतुरूपेण स्वप्रकाशा

इत्यर्थः। हेतस्य स्वप्रकाशात्म-माचत्वं साधयति, हदं होत्थादिना। ग्रर्थात् प्रजापतिनोक्तमामनोडसृक्-संविदृपल्म। नेति होचुरिति(९)। देवा नेति होचुरित्यर्थः। तेनासङ्केलं हेतु प्रोचुरित्याह, हन्तासङ्का वयमिति। 'हन्त' यद् भवतोतं सत्यमसङ्कोऽयमाकमिति, तदिं ग्रसङ्का वयमिति यस्मात्, तस्मादसृक् संविदयकमाकमिति होचुरित्यर्थः। कथमिति प्रजापते: प्रश्नः, यदसङ्का यूयं, कायं तर्हि हेतं पश्यन्तीति होवाचेत्यर्थः। न वयं हेतदर्शन-प्रकारं विद्म इति होचुर्देवा:। यत एवमसङ्कत्वादात्मनो द्वितोभेदं न भवति, ततः तस्मादुक्त-प्रकारेऽपि सत्-संविदृपा यूयमेव हेतुरूपेण स्वप्रकाशा इति होवाच प्रजापतिः।

एतो हि पुरस्तात् सुविभातमव्यवचार्यमेवादयं ज्ञातो वैष विज्ञातो विदिताविदितात् पर इति होचुः। ननु मसङ्कथे: सत्-संविदो: कथमसङ्क-संवित्प्रकाशत्वादिति

(१) क, ख, मन्यते। (२) क, ख, नेति होचुर्देवा इति।

२ उपनिषद् ८ खण्डः

देवानां मतमागच्छ न च युष्माकं सङ्‌-सत्‌-संविद्रूपत्वमुक्तं भगवतेति देवानां मतमागच्छ सत्‌-संविद्‌-लक्ष्य-खरूप-विवक्षये-त्यभिप्रत्य संविदात्मनोऽध्यवहार्यात्माचिन्तनमाच, ऐतौ हैतौ-दिनौ। माह प्रजापतिः; ज्ञातो. वैष इति। किं मयोक्तो-व्यवहार्ये ज्ञातमा भवतिर्ज्ञातः?, अथवा न ज्ञातः? इत्यर्थः। देवा जगुः; विज्ञात इति। कायं विज्ञातः? इति प्रजापतिना पृष्टा जचुरित्याहुः। विदितात् परत्वमविषयत्वात्; अविदितात् परत्वं स्वप्रकाश-चित्तूपलब्धौ।

स होवाच, तदा सत्‌-ब्रह्मादयं बुद्ध्यादिल्यं श्रुतं बुद्धं मुक्तं सत्यं सूक्ष्मं परिपूर्णमदयं सदानन्द-(१)चिन्मात्र-मान्मैवाव्यवहार्यं केनचन; तदेतदात्मानमोमित्यपश्यन्तः पश्यन्त; तदेतत् सत्यमात्मा ब्रह्मैव ब्रह्मात्मैव(२)।

एवं तन्मदर्थेऽोषधं कारयित्वा तद्रूपदर्थेऽोषधने प्रवर्त्तयन् स होवाच प्रजापतिः। किमुचेचेत्याह, तदा इति। 'तत्' इति कारयित्वैन पञ्चमं, 'एतत्' इति तदेव कार्ये प्रविष्ट-मपरोक्षमुक्त्वा। श्रद्यले हेतुमाच, ऋत्स्वादिति। बहते-र्धातोरदयत्वम्‌; एवं मुख्यार्थ-लाभादहयमेव ब्रह्मैतत्स्वर्यः। एवं विशेषमहयमभिधाय ज्ञातमवत् ब्रह्मणो नित्यलादिकं विशेष-माच, नित्यं शुद्धमित्यादिना।

(१) क, सदिदानन्द। (२) क, ख, चात्मा प्रैप ब्रह्मैव।

२५.

गुरुसंहितोत्तरतापन्याम्

तदनुगुरुस्सिद्धये स्वस्वार्थार्थं परित्यज्य एकरस-चिन्मात्रार्थेताप्राप्तैव नित्यादि-पदानां ब्रह्मैव हेतुरित्याह, प्रयवहार्यं केनचनेति। केनचनापिपदेन मुख्यया इत्यै स्ववहार्यमित्यर्थः। एवं पदार्थेऽयं संग्रध्य तयोरेकत्वं प्राप्रेनाविषयतया प्रतिपत्तव्यमित्याह, तदेतदिति। 'तदेतत्' यथोक्तं ब्रह्माख्यानं 'पश्वत्' स्वारूपेणैव पश्यतेत्यर्थः। प्रपश्यन्ति प्रति, अविषयतयेत्यर्थः। उत्तमेकालं प्रपथकरषेन(1) दृढ्रयति, तदेतत् सत्यमित्यादिना। किं तदिति तदाह, आत्मा ब्रह्मैव ब्रह्मामेवेति। इत्येतत् सत्यमित्यर्थः।

अत्र छेव न विचिकित्समित्योः सत्यम्‌; तदेतत् पप्ठिता एव पश्यन्ति ; एतद्वनशब्द-मसर्ष-मद्रप-मरस-मगन्ध-मव्यक्तत्व(2)-मञादातव्य-मगन्तव्य-मविसर्ज्जयितव्य-म्नानन्दयितव्य-समनन्तव्य-मबोधयव्य-म्नचिन्तर्तव्य-म्चेतयि-तत्व-मप्राणयितव्य-म्नपानयितव्य-म्व्यानयितव्य-म्नुदान-यितव्य-म्समामयितव्य-म्निन्द्रिय-मविषय-मकरषा-मलकषा-मसङ्घ-मगुष्ण-मविक्रिय-मव्यपदेश्य-मसक्त-म्रजसक-मत्त-मस्क्‌-मज-ममाय-मय्यौपनिषदमेव सुविभातं सद्धिभातं गुरुतोडस्मात् सर्वस्मात् सुविभातमद्वयं पश्यतादृं सः सोऽचमिति।

(१)-क, प्रपथन कारषेन। (२) घ, मव्यक्तव्य ।

१ उव्ननिषद् ई खण्डः

यत उत्तमेकत्वं सत्यम्, ऋतोऽत्व संग्रयौ नैव काव्य इत्याह, ऋच छवेति। उत्तमेकत्वं स्वानुभवेनापि दृश्यति, इत्योमिति। 'इति' इत्युक्तस्यैक-परामर्शः। श्रीम् इत्यनुज्ञया स्वानुभवः प्रकटौकसः। सत्यत्वमुपसंहरति, सत्यमिति। न्याय-मीमांसासंस्कृत-बुद्धोनां शब्दप्रहत्ति-निवृत्ति-भेदविदामेव उत्तमैक्य-प्रतिपत्तिर्भवतो-त्याह, तदेतदिति। तच्च हेतुमाह, एतद्वैत्यादिना। अविषय-विषयसामान्य-प्रतिषेधः ; अलक्षणत्वमित्यनुमान-प्रतिषेधः ; शब्दप्रहत्ति-निमित्त-शब्दादि-प्रतिषेधो ऽसद्धमित्यादिभिः; ऋतो ड्यपदेशे शब्दः। श्रीमत्यामिति गुरू-साम्यरूप-मार्ग-प्रतिषेधः। यथाप्येवं सर्वैविशेष-रहितं, तथाप्युपनिषडिरेव लक्षणया ज्ञातव्य-मित्याह, अप्युपनिषद्मिति। उपनिषडिलिङ्गणया ज्ञाते स्पष्टतया ब्रह्मज्ञानं भवतीमाह, सुविभातमिति। नचोपनिष-देनापि ज्ञानान्नि कश्चिदतिशयो जन्यते सप्रकाश-नित्य-चैतन्य-रूपत्वादात्मन इत्याह, सक्कदिभातमिति। सर्वदा सप्र-काशत्वेनापि विद्यर्थं तच्च सर्वसाक्षिभिः हेतुमाह, पुरत इति व्यतिहारेण चैकत्वं प्रतिपत्तव्य-मित्याह, पश्चाताहं सः सोऽ्ह-मिति।

स होवाच, किमेष हृ्टोऽहृ्टो वेति; हृ्टो विदितात् पर इति छोचु:; कौषा(१) कथमिति छोचु:; किं तन्; न किंचनाति छोचु:; यूयमाश्र्य्यङूपा इति न

(१) क, ख, कैषा ।

२५२

चेत्याद, चोमित्यनुजानोऽधं, बृंहैनमिति मालोडमाक्षालय शोचु:। न चैनमिति शोचुबूंनैनवैनमात्मसात्करोमीति धोवाच ।

पूर्ववत् स शोवाच प्रजापति:, किमेष हस्तोऽहस्तो वेति । एवं पृष्ठे देवा ऊचुः, हस्त इति । हस्तशब्देत् किमात्मकोडसाविति पृष्ठा जचुः, विदिताविदितात् पर इति । पुनरपि सास्य्यमुचुः, कैशा कथमिति । का ‘एषा’ माया हृदानीं गता ? कथमष पूर्वमासोत् ? स्वप्रकाशे चिदाकाशनि शुद्धे साश्रयमेतदित्यर्थः । किं तेन मायादत्त-परिमानेन भवतां तदपरिमानेन किं भवतामक्ति काविनूनता इत्यभिप्रायः प्रजापति: पृच्छति, किं तेनैति । पृच्छन्तं देवा जचुः, न किञ्चनेति । न किञ्चन प्रयोजनमाकमक्ति मायाहत्त-परिमानेन केवलमात्र्यैवग्रात् पृष्टमाभिरित्यर्थः । यूयमेवाश्यैरूपा न माया, यतो यूयमेवविधाया मायाया: सत्वाप्रतिभासयोगाच्चिदाधि-क्रिया-सामर्थ्यस्य च हेतव इत्यर्थो यूयमाश्रयैरूपा इत्यस्य; यतः स्वरूपसत्ता-मान्वेष भवतामयुक्त-हेतुत्वं न विश्नततया, मतो न युषाकमपि सम्बंदैकस्वलादास्यैकरुपत्वं वचतुं शकते । प्रदृष्टपूर्वं हृकुत-माश्रथे-मिल्युचता इति न चेत्याचेत्य्यार्थः । च शब्दादाश्रयैकरूपा इति पदमुख्यते; किं बहुना मायाचिन्तां परित्यज्य सर्वदा श्रोमित्यनुजानोध्वम् । सर्वसत्ता-प्रतिभासानुगमात्तारं मधुक्- मालानमोमिति पृष्ठवस्तु-भासकोनात्युगमप्रणवेन ‘श्रनुजानोध्वं’ प्रतौपदध्वमित्यध्यर्थः । न चात्र प्रतिपक्ष-प्रतिपत्तव्य-प्रतिपत्ति-सा-

१ उपनिषदि ५ खण्डः ।

धनानां भेदोऽस्ति यतो वच्यति कैशानुज्ञातेः(१) एष एवात्मेति हेताचेतिं । ऋत श्रौमित्यानुजानौष्मिति विधया निष्ठताविधानां श्रुतिप्राविशानविधानां ऋतनुजानौष्मिति नियोगरूपेण्तु वचनं विविदिषून् प्रति श्रेयेति मन्तव्यम्; ऋत उत्पत्तिविद्यान् देवान् प्रति ऋतनुजानौष्मिति प्रजापतेर्वचनं तत्रैवार्थमेव । यथेदमुत्तरं वचनं परोक्षार्थं ब्रूतै नमिल्यादि । 'एनं' मयोपदिष्टं भवद्रिरनातमानं भवद्रिविंहितेनासाधारऽेन रूपेण ब्रूत इत्यस्यार्थः । ते देवारः पूर्ववत् ज्ञातोऽज्ञातश्चेति होचुः । तर्हि ज्ञातत्वाऽज्ञातत्व-धर्मकानां भवद्रिरिति प्रजापतिनोक्त्या ज्ञाताऽज्ञातधर्म्माभावं पुनरप्याहुरिति न चैवमिति होचुरित्यर्थः । यद्यपि ज्ञातत्वाऽज्ञातधर्म्मो नास्त्यात्मनः; तथापि ब्रूतैवैनमालमानम् । यदस्यासाधारऽरूपं तेन ब्रूतैव वक्तव्यमेव भवद्भिरित्यर्थो ब्रूतैवैनमित्यस्य । नतु न शक्यते वक्तुमस्माभिरिति देवानां मतमाशङ्काह, आत्मसिद्धमिति । न हि न सिद्धं वच्यत इत्यादिभिः ।

पश्य्याम एव भगवान्! न च वयं पश्य्यामो नैव वयं वक्तुं शक्नुमः; नमस्ते भगवान्! प्रसीदेति होचुः; नमस्कृत्य, पच्छतेति होवाच; कैशानुज्ञेति; एष एवात्मेति होवाच; ते होचुः, नमस्तेभ्यं वयं नत्वव; इति च प्रजापतिदेवान्-प्रश्रासनुग्रप्रास्त्विति ।

(१) ब, कैशानुज्ञेति ।

पश्च्याम् इत्यादि देवानां वचनम्; वत्प्रसादात् पश्य्यं एवावमानं भगवान! न वयं केनचिद्रूपेण विशिष्टं पश्यामः ; ऋतां नवत्थरूपम् इत्यावमान वचः शृणुमः। नमस्ते भगवान! सर्वेभ्यः! ‘प्रसीद’ ऋत्सद्-परौष्ठाप्रम्नादिरम्य प्रसन्नो भवेदिति हेतोरित्यर्थः। यदाऽप्येवमाव्मानो निःशङ्क्रे ष्ठं निष्पितं भवति; तर्हि निःष्त-संसारभया ययमित्याद्द प्रजापतिः;, न भेतव्यमिति। ऋत: परं निःष्तसाध्मानत्वेन निःष्ततस्संसारभया यूमित्यर्थः। यदि प्रष्टव्यगेषोडस्ति भवतां ? तर्हि तं पृच्छतेति हेतोः प्रजापतिः पूर्वाभिमुखस्तिष्ठन् परित्रातुमिच्छन्। विद्यया धातात्मानं प्रति किमिदं प्रजापतिनोक्तमोमित्यनुजानौष्ममिति हृद्गतं शङ्कमपनेतुं देवा: पप्रच्छुलम्बानुद्रा इत्याह, केषानुजेतिः। या ऋत्स्वाकं वत्प्रसादात् ऋत्कथ्यानामपि कर्त्तव्यतया भवतोक्ता अनुषा श्रोमित्यनुजानौष्ममिति, सा किं कर्त्तव्यरूपास्वाकम् ? उत न इत्यर्थः। न कर्त्तव्यरूपेति प्रजापते-र्कथनम् एव एवम्; न कर्त्तव्यरूपं, किन्त्वेष एवं स्वयम्भकाश्मानुग्रा, स हि सर्वंसत्तां स्मृतिंङ्घानुजानातोत्यनुज्ञारूप इत्यर्थः ; ऋत श्रोमित्यनुजानौष्ममित्यस्यायमर्थः ; श्रोमित्यनेनोद्दारेण लच्यमावानम् अनुजानौष्मं प्रतिपद्याश्च हि विदिदिषव् ऋति (१)। एवं प्रजापतिना स्वाराज्ये डभिषिक्ताः ‘ते’ देवा जगुः। किमुक्तवन्त इत्याह, नमस्तुभ्यं वयम्

केषा इत्यचन केषेति पठित्वा, “केषेति शङ्कषो वाक्सम् अनुङ्गे विशेषे; एषानुग्ना वचंते” ऋति नारायणभट्टेन व्याख्यातम्। (१) क, ख, डे विविधिप डे व ऋति।

१ उपनिषद् ९ खण्डः

तवेतिति । नमस्कारपूर्वकं शामनसपिंतवक्त इत्यर्थः । 'इति' इत्यादिशुतैवैच नाम, इति एवसुक्तेन प्रकारेण प्रजापतिरेवानुशासामेति । हिलँचतिसकाशान्नमामि-चेतनाच्च । क्रतिमब्द आख्याायिका-समाप्तः ।

तदेष श्लोकः॥

श्रोतमोतेन जानीया-दनुज्ञातारमान्तरम् । अनुशामदयं लब्धवा उपद्रष्टारमात्रजेति ॥

तुरोयानुशासन-खगडहदयोत्के ड्यैः श्लोकमवतारयति, तदेष इति । 'श्रोतुम्' ग्राह्यमानम् 'श्रोतेन' प्रथ्वेन जानीयान् ; उत्तप्रकारेण 'अनुज्ञातारम्' ग्राह्यमानम् 'अनुज्ञातरम्' श्रोताद- प्यान्तरम् अनुज्ञातप्रथ्वेन उत्तप्रकारेण जानीयादित्यनुष्त्ते, अनुश्ञारूपमात्र मानमिल्यर्थः । तमनुज्ञाप्रथ्वेन जानीयान् । 'ब्रह्म यम्' अविकल्पमात्रमानम् अविकल्प-प्रथ्वेन 'लब्धवा' गुरुप्रसाद- दतो ज्ञावेतिति तुरोयखगडार्थ उत्ताः । अनुशासन-खगडार्थ- माह, उपद्रष्टारमात्रजेति । श्रोतादि-प्रयोगैः क्रत्वान्तःकरणा अनुशासन-खगडोत्का-प्रकारेणानुष्टित उपद्रष्टृकूपे षावस्थितो भवे- दित्यर्थः ।

इत्यथर्व-वेदोपनिषत्सु नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् समाप्ता ॥

नृसिंहोत्तरतापन्याम्

तापनोय-रहस्यार्थ-दौपिका तिमिरापहा । गुरुप्रसाद-लवैषा सतामस्तु सुखास्पये ॥

नृसिंहोत्तरतापन्याम्

सद्बिदानन्द-सम्पूषा-प्रत्यगेकरसालने । तेजसे महते भूतानां पुंसिंह रुपिणि ॥

नृसिंहोत्तरतापन्याम्

यस्य स्मृतिमात्रेय तरन्ति भवसागरम् । तान् नतोडस्मि गुरुं भक्त्या धिया वाचा च कर्मणा ॥

नृसिंहोत्तरतापन्याम्

ऊति श्रीगोविन्द-भगवत्पूज्यपादाभिष्यस्य परमहंस-परित्राजका-चार्यस्य श्रीमद्वरभगवतः कता-कवाधिकार्यशोक्तर-(?)तापनोयोपनिषद्रहस्यार्थ-दौपिकात

नृसिंहोत्तरतापन्याम्

समाप्ता ॥

• यद्यप्यादौैै-पुरकदये श्रीगोविन्दभगवदित्यादिपादौ न दृश्येते, तथाप्यशा-

विदिते श्रृङ्कर-विद्यतन-श्छायासु प्राचोनैकवचनस्य दर्शनात्, पूर्वपूर्व-भाष्याम्न

रतत्पाठस्यावलोकनात्, अन्वयाम्ने चैतत्पाठस्य निवेशेनोचित्यादवशेनैवि-

वेश्रितः ।

(९) क, ख, इत्युत्तरतापनोयोपनिषद्रहस्यार्थ-दौपिका ।

† श्रीमदररहस्य वि विस्ततः ।

बह्विद भाव्यनाम्नां कचित् दौपिकानान्न प्रथिता

तद्राङ्ङात-नैमिरोचेयपनिषत्-प्रभृतिषु ग्रन्थमारेषु तथा वृत्तेनास्; तत्रोड्य पन्था

पूज्याम्न भाव्यनाम्ना परामृश्ये च दौपिकाज्ञानां तन्त्रः ।

कोविदैःस्मृतिप्रचेतोभिरिति ।

बहु पुनर्व्वि न-तारतम्य-दर्शनेऽन्वयनेतिस्मिति कोऽपि न क्वचि

तव नात्र किमपि यत्कृतमिच्छामि ।

षट्चक्रोपनिषत् ।

श्रों देवा ह वै सत्यं लोकमायान्, ते प्रजापतिमपृच्छन्, नारसिंहं चक्रं नो ब्रूहीति। तान् प्रजापतिर्नारसिंहं चक्रमवोचत्; षड्‌वै नारसिंहानि चक्राणि भवन्ति; यत् प्रथमं तचतुररं, यद्‌द्वितीयं तचतुररं, यत्तृतीयं तत् पञ्चारं, यचतुर्थं तत् षड्‌रं, यत् पञ्चमं, तत् सप्तारं, यत् षष्टं तद्‌ष्टारम्; तद्‌देतानि षड्‌वै नारसिंहानि चक्राणि भवन्ति। अथ कानि नामानि भवन्ति?, यत् प्रथमं तदाचक्रं, यद्‌द्वितीयं तत् शुचक्रं, यत्तृतीयं, तत्‌चक्रं, यचतुर्थं तत् सकल-लोक-रचनाचक्रं, यत् पञ्चमं, तद्‌युचक्रं, यत् षष्टं तद्‌ सुरान्तकचक्रम्; तद्‌देतानि भवन्ति, षड्‌देव नारसिंह-चक्रनामानि भवन्ति ॥

षड्‌द्र‌न्याससिद्ध्यर्थं षट् चक्राणि कमाद्‌दिशः । स्वरूपतो मत्ततस रुपयन्ते प्रश्नपूर्वकं ॥

प्रश्नोद्देशेन इन्द्रादयो ब्रह्मालोकमगच्छ‌न्नित्याख्य । श्रों देवा ह वा इति सामान्यप्रश्नः, विशेषप्रश्नो नारसिंहंमिति । तानिति शृते:, वचः, चक्रमत्येकवचनात्, उपसंहारे च 'यो वा एत- नारसिंहं चक्रमभ्याद‌ते' इत्येकवचनात् षड्‌ध्येकोपारे लेख्याने; तेनैकं महाचक्रं भवतौति गम्यते, नारसिंहानि चक्राणि भवन्तो- त्यतः प्राक् षड्‌वा इति श्रेयम् । 'चतुररं' चलारो‌डूा यस्य तत्

तथा, ञ्ररोपदि चिकोषाकाराषि पताक्षरप ञ्रवन्तोति दृष्टव्यम् । पश्च ञ्ररा यस्य तत् पश्चारम्, ञ्रष्टावरा यस्य तदष्टारम् । ञ्रक्ते ङ्गलितयोः सम्नवकारोभि काष्ठादीनां ञ्ररा:, तेषां नामानि पृथक्चन्ति, ञ्रथ कानौति । 'ञ्रा' ञ्रानन्दात्मकं चक्रमाचक्रं, 'सुष्ठु' सम्यक् सिंधं चक्रं सुचक्रम्, 'महत्' तेजोमयं चक्रं महाचक्रम्, सकललोका रचयन्ते ञ्रानक्रिया-शक्तिभ्यामेन चक्रेऽसौ सत् सकाललोक-रचकचक्रम्, 'दिवः' योगगम्यमार्गस्य चक्रं युगचक्रम्, 'ञ्रसुराणाम्' ञ्रसत्यवादिनाम् 'ञ्रसृक् दूव' चक्रमसुरान्तकचक्रं प्रति चक्रेऽस्ति ।

ञ्रथ कানি चोपि वलयानि भवन्ति ?, यत् प्रथमं तदन्तरं वलयं भवति, यदितोयं तन्मध्यमं वलयं भवति, यत् हतोयं तदाच्चां वलयं भवति; तदेतानि नोऽ्येव वलयानि भवन्ति, यदान्तरं तदै वोजं, यन्मध्यमं तदारसिंध-गायत्री, यदाच्चां तन्मन्त्रः । ञ्रथ किमान्तरं वलयं ?, षड्‌डा ञ्रान्तराषि वलयानि भवन्ति; यन्नारसिंधं तत् प्रथमस्य यन्माच्च-लच्त्रपं तदितोयस्य, यत् सारस्वतं तत्तृतीयस्य, यत् कामदेवं तच्चतुर्थस्य, यत् प्रपञ्चवं तत् पञ्चमस्य, यत् क्रोध-दैवतं तत् षष्ठस्य; तदेतानि षष्ठां नारसिंहचक्राणां षडान्तराषि वलयानि भवन्ति ॥

चौपि चोपी वलयानि (९) कुषडलाकाराषि भवन्ति ॥ (९) ब, लौपि नोचि च युगानि ।

षट्चक्रोपनिषत्।

तेषां प्रश्नपूर्वकमन्वर्थानि नामान्याह, अथ कानि चौषि ऋति । उपसंहारः तदेतानि इति । लौखिकेति प्रत्येकमिति ग्रषः । तदोजोमिति । तत् तद्रव्यमात्र-षडूजोमकौमित्यर्थः । मध्यमं वलयं नारसिंहगायत्रयवयवाव्मकलवान्नारसिंहगायत्री । तमन्न इति । 'तत्' षड्जमन्वात्मकमित्यर्थः । पष्ठां कथमेकमान्तरं वलयमित्यागयेन पृच्छति । अथ किमान्तरमिति । इतरषट्चक्र प्रत्येक सम्बन्धेन परिहरति, षड्‌ इति । एवं मध्यम-वाच्ययोरपि व्याख्येयम् । यदिति । 'यत्' नारसिंहं वौजं चौमिति(९) तत् प्रथमस्य श्रुतिक्राख्यान्तर-वलयमध्यं भवति । एवामितरेषांपि व्याख्येयम् । 'माहाल ऋषम्' श्रोमिति, यदा 'महालक्ष्मीः' नार-सींहो यत्ति:, 'तत्' विजमिति । 'सारस्ततम्' ऐमिति । 'काम-देवं' ऋौर्मिति । 'प्रणवम्' श्रोमिति । 'क्रोधदैवतं' हुंमिति ।

अथ किं मध्यम वलयं ? षड्‌ मध्यमानी वलयानि भवन्ति ; यन्नारसिंहाय तत् प्रथमस्य, यदिदं तदितोयस्य, यद्ज-नखाय तत्त्वतोयस्य, यज्जोमच्चि तच्चतुर्यस्य, यत् तनस्तत् पञ्चमस्य, यत् सिंचः प्रचोदयादिति तत् षष्ठस्य; तदेतत् पष्ठां नारसिंहचक्राणां षड् मध्यमानी वलयानि भवन्ति ।

अथ किं वाच्यं वलयं ? षड्‌वै वाच्यानि वलयानि भवन्ति ; यदाचक्रं यदानन्दात्मा तत् प्रथमस्य, यत् सुचक्रं यत् प्रियात्मा तदितोयस्य, यन्मदाचक्रं यज्ज्यातिरात्मा तत्,

(९) क, चौमिति ।

दीपिकासहिता

हृदीयस्य, यत् सकललोकरक्चां चक्रं यमायात्मा तत्तर्थस्य, यदुचक्रं यद्योगात्मा तत् पश्चमस्य, यदसुरारतकं चक्रं यम् समापात्मा तत् षष्ठस्य; तदेतानि षष्ठां नारसिंहचक्राणि षडूवाच्यानि वलयानि भवन्ति।

नारसिंहायेति चत्वार्यचऋषि 'प्रथमस्य' ग्राचक्राख्यस्य मध्यमवलये(१) यावक्रमाम्राहचया लिखेत। एवमग्रेडपि न्येयम्। यदानन्दामेति प्राचक्राय ज्ञानदामने स्वाहा हृदयाय नमः इत्यादिस्या यावहृदयसमामि लेख्यम्।

सुचक्राय प्रियामने स्वाहा गिरसे स्वाहा, महाचक्राय ज्योति-रामने स्वाहा त्रिखायै वषट्, सकललोक-रचने-चक्राय मायामने स्वाहा कवचाय हुम्, युचक्राय योगामने स्वाहा नेत्रत्रयाय वौषट्, असुरारातकचक्राय सत्यामने स्वाहा शिखाय फट्, एवं वाद्यवलयेषु क्रमेया लेख्यम्।

नाधा कैतानि न्यखानि!, यत् प्रथमं तद्-इदयम्, यद्द्वितोयं तच्चिरासि, यत्तृतीयं तच्चिखायां, यच्चतुर्थं तत् सर्वेषघ्रेषु, यत् पश्चमं, तत् सर्वेषु नेत्रेषु, यत् षष्ठं तत् सर्वेषु देशेषु॥

पूर्वोक्तमन्वादास्या(२) वलयचयलिखितमन्वारूपायि षडूद्धेषु न्यसनौयानौति प्रथमपूर्वकमाह। अथ कैतानौति। ओं नार-

(१) क, प्रथमस्य मध्यमः वलद्ये।

(२) ख, वलस्या पञ्चो मन्त्रास्तत्ना वलरं परणौयम्।

षट्चक्रोपनिषत् ।

सिंहाय चक्राय ज्ञानदाम्ने स्वाहा हृदयाय नमः इति हृदि ॥ १ ॥ श्रीं विष्णुहे सुचक्राय प्रियाम्ने स्वाहा सिरसे स्वाहा इति शिरसि । २ । ऐं वज्रनखाय महाचक्राय ज्योतिरात्मने स्वाहा शिखायै वषडिति शिखायाम् । ३ । क्लीं धौरमचि सकललोक-रचणचक्राय मायाम्ने स्वाहा कवचाय हुंमिति कवचे । ४ । श्रीं तनो यु-चक्राय योगात्मने स्वाहा नेत्रचयाय वौषट् इति नेष्टु । ५ । हौं टृसिंहः प्रचोदयादशुरान्तकचक्राय सत्यात्मने स्वाहा ग्रक्षाय फडिति सर्वदिङ्नु ॥ ६ ॥ एवं षडङ्गप्रयोगः,

य एतानि नारसिंहानि चक्राण्यङ्गेषु विभृयात्, तस्याशु-श्रुपं सिद्ध्यति, तस्य भगवान् नृसिंहः प्रसादति, तस्य कैवल्यं सिद्ध्यति, तस्य सर्वे लोकाः सिद्ध्यन्ति तस्य सर्वे जनाः सिध्यन्ति; तस्मादेतानि षड् नारसिंहानि चक्राण्यङ्गेषु न्यस्यानी भवन्ति । पवित्रश्चैतत्, तस्य न्यसनं, न्यसनान्नारसिंहानन्दो भवति, कम्मेप्यो भवति, ब्रह्माप्यो भवति । अन्यसन्न नारसिंहानन्दो भवति, न कम्मेप्यो भवति, न ब्रह्माप्यो भवति ; तस्मादेतत् पवित्रं न्यसनम्;

न्यासफलमाह ॥ एतन्नौप्ति । फलं पञ्चकसिद्धिकामोडचं चक्रात्मक-षडङ्गन्यासं करिष्ये इति प्रयोगः । किश्चित्प्राह, पवित्रस्त्वे-त्तत्वस्य न्यसनमिति । उभयम् फलवयमाह, न्यसनादिति । विपच्चे वाधकम् अन्यसनादिति । एतेनैतस्य नित्यकार्यता उत्त । उपसंहारः, तस्मादिति ।

दौपिकासहिता ।

यो वा एतनारसिंहं चक्रमधीते स सर्वेषु वेदेष्वधीतो भवति, स सर्वेषु यज्ञेषु याजको भवति, स सर्वेषु तोर्थेषु स्नातो भवति, स सर्वेषु मन्त्रेषु सिद्धो भवति, स सर्वच पापेभ्यो भवति, स सर्वरक्षो-भूत-पिशाच-शाकिनो-प्रेत-वेताल-नाग्रको भवति, स निर्भयो भवति; तदेतन्ना-श्रद्धानाय प्रबूयात्, तदेतन्नाश्रद्धानाय प्रभूयादिति ॥ इत्यथर्वणीये नारसिंह-षट्चक्रोपनिषत् समाप्ता ॥

प्रत्याधयने फलमाह, यो वा इति । वेदेष्वधितोति तत्रैव-विषयस् कर्मप्यशपौति सप्तमो । 'सिद्ध:' सिद्धिमान् । 'सर्वेभ्य:' वात्न्य-चाभ्यन्तरे च । षट्चक्रोपनिषदध्ययनादन्यपि षट्फलानि भवन्तोत्याह, स सर्व-रक्षो-भूतादि-शष्यामन्यदेहाविष्टानामपि निवर्तको भवति । अनधिकारीषु न वाच्यमित्याह, तदेतदिति । द्विक्किराद्यर्था । षट्चक्रलिखन-प्रकारस्तु मन्त्रवशैरैव वलय-जय खला हतेतवलयोपत्रि दित्नु रेखार्पनानालिख्य तदुपरि विकोषाकाराषि तारविपञ्चाषि लिखेत्, यन्त्रोपरि च द्वितीय-चक्रायां वलयम् । एवमयेडपि । तत्राप्नोक्तस्तु पञ्चाक्ष-नारायणेन रचितां स्मृतिमातोपजौविना । ऋषष्टपदवाक्यानां षट्चक्रम् प्रदीपिका ॥

इति षट्चक्रोपनिषद्दीपिका समाप्ता ॥ ॰ ॥