1. Natya Darpana GOS 48

Birla Central Library PILANI (Jaipur State)

Class No :- S82 .: 01

Bock No ;- Accession No :- 13581

2

3

Gaekwad's Oriental Series.

Published under the authority of the Government of His Highness the Maharaja Gaekwad of Baroda.

General Editor:

B. BHATTACHARYYA, M.A.,Ph.D.

No. XLVIII.

नाट्यदर्पणम्।

प्रथमो भागः

4

5

NATYADARPANA

OF

RAMACANDRA AND GUŅACANDRA

WITH

THEIR OWN COMMENTARY

EDITED WITH AN INTRODUCTION IN ENGLISH AND INDICES

BY

GAJANAN KUSHABA SHRIGONDEKAR, M. A.

Superintendent MSS Section, Oriental Institute, Baroda

AND LALCHANDRA BHAGAWANDAS GANDHI Jain Pandit, Oriental Institute, Burodu.

IN TWO VOLUMES

VOL. 1

1929

ORIENTAL INSTITUTE

BARODA.

6

Printed by G. L. Shah at the Anand Press, Station Road, Bhavnagar.

Published by Benoytosh Bhattacharyya at the Oriental Institute, Baroda, on behalf of the Government of His Highness the Maharaja Gackwad of Baroda.

Price Rs. 4-8-0

7

PREFACE.

While the formes of the Nalavilasa were passing through the press we came across a MS of the Karikas of the present work. We intended publishing them as an appendix to the Nalavilasa in order to give an idea of the rules of dramaturgy which Ramacandra himself was likely to follow in the .composition of his dramas including the Nalavilasa. But unfortunately, all the copies we had the good fortune to secure being very incorrect the idea of including the Karikas in the edition of the Nalavilasa had to be abandoned.

Later on, however, we learnt that a copy of the Karikas along with a commentary by the same authors-Ramacandra and Gunacandra-was preserved in the collection of the MSS belonging to the late Acarya Vijaya Dharma Suri, now deposited in the Vijaya Laksmi Jnana Bhandara at Agra. Accordingly an appli- cation was made to the Curator through whose courtesy a loan of the same MS was obtained. The authorities of the Oriental Institute were struck with the nature of the materials presented in the work for the study of the science of dramaturgy, and forthwith included the same in the programme of the Gaekwad's Oriental Series. This edition based on one single manuscript of the work as obtained from Agra is now presented to the public for the first time in original Sanskrit as No. XLVIII of the Gaekwad's Oriental Series.

The work is mentioned as the Natyudarpana in Aufrecht's Catalogue and Natakadarpana in Peterson's Report for the year 1892-95. The Natyadarpana is cited as an authority by Ranga- natha in his commentary on the Vikramorvasiya and by Bharata- mallika in his commentary on the Bhattikavya, but there are reasons to suppose that these Natyadarpanas are different from the present work.

8

( 2 )

In his commentary Bharatamallika quotes apparently a passage from the Natyadarpana which, however, does not appear in the present edition. The passage is :- शुद्धताम्रमयी मध्यसुषिरा काहला मतेति नाव्यदर्परो. ( sarga 14, stanza 3)

The word Kahala contained in the passage refers to a musical instrument, and the passage itself gives the description of it. There is no occasion for the authors of the present Natyadarpana to describe the different musical instruments because their obvious object is to write a work on dramaturgy and not on music. It. therefore, appears very probable that there was some otber work with the same title Natyadarpana which treated of music besides the science of dramaturgy.

Again, Ranganatha in his commentary on the Vikramorvasiya has quoted a passage :-

तथा चोकं नाव्यदर्पयाकृता। अत्र च समासोत्तया पूर्वोक्तप्रकारेण काव्यार्थप्रकाशनात् पत्रावली समाख्येयं नान्दी।

यस्यां बीजस्य विन्यासो त्यभिधेयस्य वस्तुनः । श्लेषेया वा समासोक्त्या नाम्ना पत्रावली तु सा । (p.7N. S.P. edition)

It may be noticed here that the passage deals with a variety of Nandi which was known as Patravali showing apparently that there were several varieties of Nandi. But this passage also does not appear in the present work. In the present Natyadarpana owing to a limited number of Karikas, the treatment of the subject has been vcry simple, in fact, so simple that it cannot warrant a minute description of the different kinds of Nandi. As the passage in question is not found in the present Nātya- darpana it seems probable that there was some other work of the same name which treated of the Rupakas and incidentally the different kinds of Nandi too.

After Peterson the late Mr. C. D. Dalal referred to the

9

( 3 )

present work and actually quoted a number of Karikas while defining the Vyayoga' and the six Rupakas2.

It was professor Sylvain Levi who for the first time brought the Karikas and their commentary to the notice of the public in an article in the Journal Asiatique in 1923 A. D. where he gave copious extracts from the commentary8.

As much has been said already about the life of Ramacandra in the introduction to the Nalavilasa, it is not necessary to repeat them here. Suffice it to say, that he lived in the time of Siddharaja ( 1093-1143 A. D.), Kumarapāla ( 1143-1172 A. D. ) and Ajayapala ( 1172-1175 A. D. ). This last king Ajayapāla is said to have been the cause of Ramacandra's death. Ramacandra was made under his order to stand on a burning piece of copper and was thus killed.

When asked by Siddharaja as to who should be the next successor ( Pattadhara ), Hemacandra replied in favour of Rama- candra. As Hemcandra got Acaryapada in 1110 A. D. it is reasonable to assign to his disciple Ramacandra a life period from 1100 to 1175 A. D. With regard to the place of Rama- candra it is very probable that he was born and flourished in Guzcrat.

Very little is known about Ramacandra's confrere Guna- candra. All that we know about him is that he was a fellow- student of Ramacandra and that both were the disciples of the great Hemacandra. Gunacandra is not known as the author of any independent work, while Ramacandra is reputed to be the author of at least a hundred independent works, (Prabandha-Sata-Karta)

1 Vide Introduction page iii Gaekwad's Oriental Series No 4. 2 Vide Introduction page i Gaekwad's Oriental Series No. &. 3 A copy of this paper was personally given to me by the learned professor when I had been to Paris on my way back from the 17th Internatianal Congress of Orientalists held at Oxford last year.

10

( 4 )

and no less than eleven of his dramas are quoted in the Natyadarpana. Ramacandra appears to be of a jovial tempera- ment, which may be inferred from his having writtun a large number of dramas where he introduces much hamournus obser- vations, and especially because of his composing the Sudhakalasa. His confrere Gunscandra seems to be of a more serious nature because he does not join Ramacandra in composing dramas and. other. works o light literature but only when he is engaged in writing on more scrious subjects as are met with in the Dravyālankaravrtti and Nātyadarpana. The subject matter of the present work is the science of dramaturgy. It was first treated by Bharata in his Natyasastra and afterwards in the Dasarupaka, Bhāvaprakasa, Sahityadar- pana, Prataparudrayasobhusana, etc. In most of these works Rupakas are divided into ten kinds. The eleventh kind, namely the Natika is also included by the first three authorities and both Bhavaprakasa and Sahityadarpana mention Ratnāvali as an example of this kind of Rupaka. Ramacandra does not give the names of dramas as examples of a particular Rupaka. The Dasarupaka begins by saying that the Rupaka is of ten kinds like the ten Avataras of Visnu, while Ramacandra begins by declaring that the Rupakas are of twelve varieties like the twelve kinds of speech made by the Jina.1 Although Dhananjaya divides the Gramas into ten Rupakas, he, nevertheless, mentions Natiku rs the eleventh variety and quotes extensively from the Ratnavali which is an example of Natika. But Ramacandra divides dramas into twelve kinds, his eleventh being the same as Natiku. His twelfth Rupaka is Prakarani which he defines in one short line. He does not give the name of a Prakarani as an example. No quotation from a Prakarani also is to be met with in the whole of the Natyadarpana. Here he differs even from his preceptor Hemacandra who takes Sattaka as the twelfth kind. 1.1 आचाराङ्, 2 सूत्रकृताङ्ग, 3 स्थानाङ्, 4 समवायाङ्ग, 5 भगवती, 6 ज्ञाताधर्मकथा, 7 उपासकदशा, 8 अन्तकृद्दशाङ्, 9 अनुत्तरोपपाथिक, 10 प्रश्न व्याकरणा, 11 विपाक and 12 दृष्टिवाद.

11

( 5 )

Natyadarpana is divided into four chapters called Vivekas; the first Nātaka-nirnayaviveka gives a complete description of the Nataka, the second Prakaranadyekadasa-rīipanirnaya- viveka-describes the remaining eleven kinds of dramas; the third Vrttirasabhavabhinaya vicara-describes the Vrtti, Rasa, Bhava and Abhinaya; the fourth Sarva-rupakasadharanalaksana-nirnaya -states the particulars common to all the Rupakas The division is quite simple, the treatment of the subject is praiseworthy and its examples are more profuse than in the Dasarupaka.

The authors themselves at the end of the commentary say' " If the good wish to have a correct idea of the dramas let them read the faultless Natyadarpana. " The Dasarupaka, as the title indicates, treats of the ten Rupakas though it refers to the Națika also in addition. Rāmacandra does not limit himself to ten, he can have as many kinds as possible. But he has selected only twelve, as they give pleasure to all,2 the varieties of aesthetic pleasure having been considered as of supreme import- ance. The other kinds of Rupakas he considers insignificant because there is no special importance given to Rasas in them, and declares rather bluntly that the definer will define only as many as he has got reverence for.3 At the end in the commen- tary however he gives the names of and defines the following Uparūpakas ( minor Rūpakas ) namely, Sattaka. rigadita, Dur- milita, Prasthana, Gosthi, Hallisaka, Nartanaka, Preksanaka, Rāsaka, Nātyarāsaka, kāvya, Bhāņa and Bhānika.

The Natyadarpana follows the Dasarupaka in many in- stances but nowhere in this book are to be found any references by name to either the Dasarupaka or its anthor Dhananjaya or its

1 रूपस्वरूपं विज्ञातुं यदीच्छत यथास्थितम्। सन्तस्तदानी गृह्गीत निर्मलं नाव्यदर्पणम् ।। नाटयदर्पण p.216. 2 रसप्राधान्यादखिललोकरजकतया। नाव्यदर्पण p. 26 1. 2. 3 लक्षणीयबाहुल्येऽपि यावत्येव लक्षयितु: श्रद्धा तावानेव लच्यते। नाटयदर्पण p. 261. 1-2

12

( 6 ) commentator Dhanika. They are referred to as Anye, Apare, Kecit etc. It is not likely that a standard work on dramaturgy like the Dasarupala should be unknown to the authors of the present work. That they knew Dasarupaka well is borne out by the fact that while stating the points where both Dhananjaya and our authors held identical views, the latter in some places give the exact wording of the Dasarupala as quotations. There are at least 21 instances1 in the Natyadarpana where the authors agree with the opinions expressed in the Dasarupaka of Dhananjaya. But he was not always followed by our distin- guished authors, and there are at least two instances" in the Nat- yadarpana where they differed from Dhananjaya and criticised him.

1 pp. 62 अन्ये तु गूढभेदनम् 64 अन्ये तु भेदं प्रोत्साहनम् 65 अन्ये तु संहतानाम् 73 अन्ये तु वर्णानाम् 74 अन्ये तु नर्मजाम् 83 अन्ये त्वधीयते 86 अन्ये तु क्रमः 89 केचिदेतदजं न मन्यन्त इति ... 95 अन्ये त्वस्य स्थाने 96 तर्जनेद्विजने द्ुतिं केचिदिच्छन्ति 98 अन्ये तु खेदविरोधौ 100 एके तु विरोधप्रशमनम् 103 अन्ये तु 'व्यवसायः स्वशक्त्युक्तिः' 106 एके तु परिभाषा 137 केचित्त्वन्योन्य 140 केचित्त्वसद्भूतेन 145 अन्ये तु बालोत्करिठतानाम् .. 146 केचितु साकाङ्सस्य 146 केचितु हास्यहेतुतो 150 अपरे तु प्रस्तुते 170 अयं च कैश्विनोक्त: 2 pp. 29 ये तु नाटकस्य नेतारम् ... 117 यस्तु श्रमात्य ... ... ..

13

( 7 )

In one place the authors refer to an opinion of Bharata on the question of the Dhirodatta hero. Here Ramacandra and Gunacandra attack Dhananjaya because the latter takes Dhirodatta only as the hero of a Nataka, and opine that in this Dhananjaya committed a blunder as he did not understand Bharata.' But it may be remembered that Bharata too takes Dhirodatta as the hero of a Nataka2 as it appears from the text of the Natyasastra as published in the Kavyamala edition. But as there are certain discrepancies between the readings in the printed edition and those referred to by our authors, it appears probable that the copy of our authors presented readings somewhat different from those in the printed edition. Bharata is sometimes referred to in the present work as Muni,# Kecit4 and as a Vrddha."

In another place in this work Bharata is referred to in connection with the definition and application of the Bharati Vrtti.

Bharata says that the Bharati Vrtti should be used in Bibhatsa and Karunaa. Bharata in another place while describing Bharati, has allowed it in Prarocana, Amukha, Vithi, Prahasana, ( and indi- rectly in Bhana which has got many points in common with

1 ये तु नाटकस्य नेतारं धीरोदात्तमेव प्रतिजानते न ते मुनिसमयाध्यवसायिनः । नाव्यदर्पण p. 29. 2 प्रख्यातं वस्तुविषये प्रख्यातोदात्तनायकं चैव । राजर्षिवंशचरितं तथैव दिव्याश्रयोपेतम् ।। नानाविभूति संयूतमृद्धि विलासादिभिर्गुीश्रैव। अङप्रवेशकाख्यं भवति हि तलाटकं नाम ।। नाव्यशास्त्र भ० 18-10-11 3 Supra 1 4 अत्रान्तरे च केचित्। नाव्यदर्पण p.116.

6 रौद्रे भयानके चैव विज्ञेयारभटी बुधैः । बीभत्से करुो चैव भारती सम्प्रकीर्तिता।। नाव्यशास भ० 20-64.

14

( 8 )

Vithi and Prahasana ) all of which are the divisions of Bharati.1 Our authors know both these places and find fault with Bharata for his self-contradiction. What Bharata means is that Bharati is chiefly nsed in Bibhatsa and Karuna, it is certainly to be used in all Rūpakas because Bharatī is nothing but speech which is required on the stage. The Dasarupaku, which follows Bharata closely also mentions वृत्ति: सर्वत्र भारती, i.e Bharati is allowed in all the Rasas.

In connection with Purvaranga it may be noticed that Bharat : is mentioned as the Purvacarya. Our authors are not in favour of the nine Antarjavanika Bhedas, and ten Bahirjavanika Bhedas as they think them to be quite useless.2 Bharata is mentioned again on two other occasions.3 The number of Angas of the five sandhis in the Natyadarpana is the same as in the Bharata Natyasastra. Bharata describes the nature of the Rasas4 in the sixth chapter and states that there are eight Rasas in a drama,5 which are duly enumerated there. Again, in the last stanza of the same chapter Bharata says that he has fully described the eight Rasas. The G. O. S. edition also agrees with K. M. edition in giving the number of Natya-rasas in the same words. While mentioning the Varnas and Adhidaivatas of these Rasas only eight Rasas are given in both the editions. But in G. O. S.

1 भेदासस्यास्तु विज्ञेयाश्रत्त्वारोजत्वमागताः । प्ररोचना मुखं चैव वीथिप्रहसनं तथा।।

2 Vide page 155. नाव्यशाख्त्र अ० 20-47

3 Vide p. 192 तथा च ... ... and p. 194 बृद्धसम्प्रदाय ...... the latter is not clear from भरत. It seems to be the old custom.see भरत 32-818-382. 4 यथा बहुद्रव्ययुतर्व्यञ्ञनैर्बहुभिर्युतम्। शास्ादयन्ति भुजाना भक्तं भक्तविदो जनाः ॥। भावाभिनयसम्पद्धान् भावयन्ति रसानिमान्। आस्वादयन्ति मनसा तस्मान्नाव्यरसा: स्मृताः ॥ नाट्यशास्त्र अ० 6-33-34. 5 शृभार हास्यकरुयारीद्रवीरभयानकाः । बीभत्सान्भुतसंज्ञाश्चेत्यष्टी नाट्ये रसाः स्मृताः । एते अष्टो रसाः प्रोफा दुहियोन महात्मना।। नाशामतर. म्र. 6-15-16

15

( 9 )

edition in the last line on page 3361 and in the first line on page 342 nine Rasas are referred to. The variant of the firat line on page 342, however, gives Jneyastvastau which means that eight instead of nine Rasas are described. Thus the variant gives the same reading as in the K. M. edition."

Thus it is probable that the passage from page 333 ( begin- ing with the Sauta Rasa ) to the end of the chapter excepting the last stanza is a clear interpolation made perhaps by the commentator Abhinavagupta who comments on this portion.4

Bhamaha does not even touch the subject of drama and con- sequently the Rasas, saying, that they are treated at great length by others. Udbhata says that there are nine Rasas in a drama and he quotes the exact verse of Bharata with the number eight changed to nine.®

Rudrata iu one Arya enumerates ten and adds that all these are Rasas.7 The commentator Namisadhu explains the passage in question by saying that the Sthayibhavas, Vyabhicaribhavas and the Sattvikabhavas can also be clasred as Rasas.a Rudrata

1 एवं नव रसा दष्टा नाट्यज्ञैर्लच्शान्विताः । 2 एवमेते रसा ज्ञेया नव लक्षणालच्तिताः ॥ G. 0. S. edition. 3 एवमेते रसा ज्ञेयास्त्वष्टौ लक्षयालक्षिता: ।। नाट्यशास्त्र 6-83 K. M. edition, 4 Abhinavagupta begins his commentary with the words ये पुनर्नव इति पठन्ति तन्मते शान्तस्वरूपमभिधीयते. 5 नाटकं द्विपदीशम्यारासकस्कन्धकादि यत्। उक्तं तदभिनेयार्थमुक्त्तोन्यैस्तस्य विस्तरः ॥ भामह 1-24. 6 शृद्ारहास्यकरूणारौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतशान्ताश्च नव नाट्ये रसाः स्मृताः ॥ उद्ट 4-4. 7 शृद्ारवीरकरूणा बीभत्सभयानकान्भुता हास्य:।रौद्रः शान्तः प्रेयानिति मन्तव्या रसाः सर्वे ॥ रुद्रट 12-3. 8 Com :- शृद्गारेति। गतार्थ न वरम्। शृङ्गारस्य प्राधान्यख्यापनार्थः प्रागुपन्यासः इति शब्द एवंप्रकारार्थः । एवंप्रकारा अन्येऽपि भावा रतिनिर्वेदस्तम्भादयः सर्वेऽरपि रसा बोदव्याः । तत्र रत्यादयो स्थायिनः । निर्वेदादयो व्यभिचारियाः । स्तम्भादयः सात्त्विकाः ।

16

( 10 ) further on gives the etymology of the word Rasa and says that all these i. e. Nirveda, etc. can be included amongst the Rasas1. The commentator while commenting on this verse gives in a nut-shell the intention of Rudrata in whose opinion there cannot be a single Cittavrtti which cannot become a Rasa when further developed.2 Other writers like Dhananjaya and Mammata hold that there are only eight Rasas in a drama" because the ninth or the Santa cannot be well developed on the stage4, but Mammata admitted all the nine Rasas for the purpose of a Kavya". There are others like Udbhata who disbelieved in the theory and declared that the ninth Santa can also be developed in a drama. Our authors belong to this class. The Sangita- ratnakara believed in nine Rasas in a drama and attacked others vehemently for admitting only eight.6

Authors like Abhinavagupta7 and Dhananjayaa take Sama as the Sthayibhava of Santa, while Mammata", the author of Sangitaratnākara10, etc, acknowledge Nirveda as the Sthayibhava of Santa because while giving a list of Vyabhicaribhavas, Bharata mentions Nirveda ( which is inauspicious ) first. They seem to think

1 रसनाद्रसत्वमेषां मधुरादीनामिवोक्तमाचार्यैः। निर्वेदादिष्वपि तनिकाममस्तीति तेऽपि रसाः॥। रुद्रट 12-4. 2 Com :- अयमाशयो ्रन्थकारस्य-यदुत नास्ति सा काऽपि चित्तवृत्तिर्या परिपोषं गता न रसीभवति। 3 अष्टौ नाट्ये रसा स्मृताः ॥ मम्मट 4-29.

4 पुष्टिर्नाट्येषु नैतस्य ।। द. रु. 4-35. 5 शान्तोऽपि नवमो रसः ।। मम्मट 4-35. 6 Vide संगीतरत्नाकर 1310 to 1312 Stanzas. 7 Vide नाट्यशास्त् Vol. I. Text and commentary from pp. 333 onwardso G. O. S. edition. 8 शममपि केचित्प्राहुः। द. रु. 4-35. 9 निर्वेद: स्थायिभावोऽस्ति का. प्र. 4-35. 10 Vide stanza 1313 Anandashram Edition.

17

( 11 ) that the intention of Bharata in doing so was to show that it can be the Sthayibhava of the ninth Rasa i. e. Santa, which though not applicable in a drama, may apply to a Kavya ' Ramacandra and Gunacandra are not in favour of taking Nirveda as the Sthayibhava2 but hold that it cannot be anything more than a Vyabhicaribhava only. Interesting discussion is found in the Sangitaratnakara and its commentary by Simhabhupala on the question of taking Nirveda as the Sthayibhava of Santa3 ( सं. र. pp. 816). The commentator Simhabhupala of the Sangitaratnākara ex- plains certain terms of the text and remarks at the end that all these together form the Sthayibhava of Santa. Mammata, although he takes Nirveda both as a Sthayibhava and a Vyabhi- caribhava, does not give two separate definitions. Bhanudatta in his Rasatarangini raises the question as to how Nirveda can be both Sthayi and Vyabhicari, and answers that Nirveda can both be Sthayi and Vyabhicari by the two different Upadhis ( distinguishing properties ) namely रसपर्यन्तस्थायित्वम् (of remaining

1 उद्दिश्य स्थायिनः प्राप्त समये व्यभिचारिणाम् । अमङ्कलमपि ब्रूते पूर्व निर्वेदमेव यत्॥ 1315 ॥ मुनिर्मेनेऽस्य तन्नूनं स्थायिताव्यभिचारिते । पूर्वापरान्वयो व्यस्य मध्यस्थस्यानुषजतः ॥। 1316. 2 भयं च (निर्वेदः) रसेष्वनियतत्वात् कादाचित्कत्वान्च व्यभिचारी न स्थायी । नाट्यदर्पण pp 177. 3 Com :- शान्तस्य स्थायिभावविकल्पं मतभेदेन दर्शयति। जुगुप्सां स्थायिभावं तु शान्ते केचिदभाषिरे। उत्साहमाहुरन्येऽन्ये शमं सर्वान्परे विदुः ॥ 1314 ॥ Com :- जुगुप्सामित्यादि। सर्वान्परे विदुरिति। सर्वान्निर्वेदजुगुप्सोत्साहशमात्। शान्ते निर्वेदस्य तावत्स्थायित्वं मयातीतेषु जन्मान्तरेषु मोत्तोद्योगो न कृत इति तत्त्वबोधजितस्य भावविशे- वस्यानुस्यूतत्वाद्दरष्टव्यम्। जुगुप्सायास्तु स्थायित्वमनुभूयमानविषयह्यत्वदर्शनानुस्यूत्या म्रष्टव्यम् । उत्साहस्य तु स्थायित्वं साधनचतुष्टयसम्प्रत्त्यर्थ मानसप्रयत्नानुस्यूत्या द्रष्टव्यम्। शमस्यापि स्थायित्वं सर्वेन्द्रियव्यापारोपरतेरभ्यासाददष्टव्यम्। एवं समवेतानामपि निर्वेदादीनां शान्तं प्रति स्थायित्व मनुसन्घेयम् ॥।

18

( 12 ) till the Rasa is evoked ) and इतस्ततोगामित्वम् ( of wandering here and there ). Kumarsvami in his commentary on the definition of Sama goes to the length of saying that Sama' is a synonym of Nirveda. Jagannatha in his Rasagangadhara gives the distinction between a Sthayl and a Vyabhicari Bhava. These Bhavas are changes of the mind and hence momentary; both of these live in the form of Vasanas, and there is no permanency in them. When a Bhava is recalled on a number of occasions, it is known as Sthayi, and the Bhava which appears only once like the flash of a lightning is called the Vyabhicari." Our authors too say that वासनात्मतया स्थितं स्थायिनम्, etc. (page 162-20 ) i. e. Sthayi lives in the mind in the form of Vasanas, etc. Mammata while treating of the Rasadosas gives an example and remarks that " here transitoriness, the Vibhava of Santa Rasa which is opposed to the sentiment of Srngara and the Vyabhicari of the former, namely, the Nirveda as suggested by the Vibhava are indicated."# Our authors remark4 that Mammata contradicts himself by saying in one place that Nirveda is the Sthayi of Santa Rasa5 and in another place that Nirveda is the Vyabhicari to the

1 शमं लक्षयति। शम इति। अत्रादिशब्देनेश्वरानुभ्हसत्सन्गमादिकं गृह्ते। विकारा विषयाभिलाषादयः । तद्रहितचित्तत्वं वैराग्यादिजन्यतृष्णाक्याद्यपरपर्यायो निर्वेदार्यो मनोविकार शम इत्यर्थः । प्रतापरुद्रयशोभूषण. pp. 236. 2 तत्राप्रबन्धं स्थिरत्वादमीषां भावानां स्थायित्वम्। न च चित्तवृत्तिरूपायामेषामाशुविनाशि- त्वेन स्थिरत्वं दुर्लभम्, वासनारूपतया स्थिरत्वं तु व्यभिचारिष्वतिप्रसक्क्मिति वाच्यम्। वासना- रूपाणाममीषां मुहुर्मुहुरभिव्यक्तेरेव स्थिरपदार्थत्वात् । व्यभिचारिणां तु नैव तदभिव्यक्तेर्विद्यद्द्योत- प्रायत्वात्। रसगंगाधर pp. 30-31. 3 अत्र शृह्गारे प्रतिकूलस्य शान्तस्यानित्यताप्रकाशनरूपो विभावस्तत्प्रकाशितो निर्वेदश् व्य- भिचार्य्युपातः । का. प्र. 7. 4 Vide नाट्यदर्पण pp. 177-14-16. 5 निर्वेद: स्थायिभावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमो रसः । का. प्र. 4 35,

19

( 18 )

same Santa Rasa.T How far they are correct in attacking Mamma.a can be seen from the two different functions these two kinds of Nirvedas have to discharge. Mammata could have changed the name of the Sthayi of Santa Rasa but he did not do so out of respect for Bharata who mentioned Nirveda first in the list of the Vyabhicari Bhavas, and for this reason he took Nirveda as the Sthayi. Nirveda or remorse is inauspicious and as such it should not have been placed first in the list.2 This leads Mammata to suppose that it can be taken as the Sthayibhava of Santa which, however, Bharata did not mention. Rati, the Sthayl of Śrngara, becomes Vyabhicari in other Rasas; in the same way every Sthayi becomes Vyabhicari in different Rasas. These are named as Sthayi or Vyabhicari accor- ding as they are produced by many or a few Vibhavas." In the Sangitaratnakara it is stated that there is a danger of the Sama becoming permanent; it may not become momentary when required in developing other Rasas. Hence the Sangitaratnakara takes Nirveda as the sthayi of Santa. While treating of Rasadosas our authors sometimes agree with Mammata and differ from him on other occasions. The

1 Vide foot-note 3 pp. 12. 2 निर्वेदस्यामन्नलप्रायस्य प्रथममनुपादेयत्वेऽप्युपादानं व्यभिचारित्वेऽपि स्थायिताभिधानार्थम्। का. प्र. 4. 3 रत्यादयः स्थायिभावाः स्युर्भूयिष्टविभावजाः । स्तोकैर्विभावैरूतपन्नास्त एवं व्यभिचारिणः। रसान्तरेष्वपि तदा यथायोगं भवन्ति ते।। सं. र. pp. 840. 4 यथा हि हास: शृद्गारे रतिः शान्ते च दृश्यते। वीरे करोधो भयं शोके जुगुप्सा च भयानके। उत्साहविस्मयौ सर्वरसेषु व्यमिचारिणौ। शमः सर्वरसेष्वास्ति स्यैर्यत्वेऽव्यमिचार्यसौ ।। सं. र. pp. 840. Com :- असौ शमस्तु स्वतो विषयवैमुरूयात्मकः सन्नुत्पन्नः स्यैर्यात् पुनर्विषयाभिलाषा- भावेन वासनायाः स्थिरत्वात् कदाचिदव्यभिचार्येव। शान्ते नित्यं स्थाय्येवेत्यर्थः । यस्तु प्रथम- मुत्पन्नोऽपि पुनरपि मनसो विषयाभिमुखतया निवर्तते स तूलक्षयाः शम एव न भवति। किन्तु शमाभास एव । अत्र स्वरूपसत एव रत्यादेः स्थायित्वं सक्ारित्वं च विच्यार्यते न चाभा- सस्येति सर्वमवदातम् । a. t. pp. 841.

20

( 14 ) Rasadoeas with examples as given in the Kavyaprakasa and the Natyadarpana are given below with a view to show more clearly the points of agreement and difference existing in the two works on the same question:' The lengthy description of Hayagriva in the Hayagrivavadha . Kavya is pointed out as an example of the fourth2 Rasadosa by Mammata. Our authors say that the Vira is the chief Rasa in that poem and Hayagriva the Pratinayaka should be described at full length with every possible detail. It is really a Guna, for there is greater skill in the hero if he kills such formidable enemies. Our authors are likely to be right in the case of Vira but they would certainly mar the Śrngara Rasa if they allow the Pratinayaka to be described so highly.

The first among the Rasadosas given in Kavyaprakasa is that the Vyabhicari, the Rasa and the Sthayibhava should not be expres- sed in words. This is a rule. But our authors differ from mammata and cite the example दूरादुत्सुकमागते etc. (Natyadaypana pp. 175 ) in support of their statement, and say that the Rasa is not marred in any way although the word Utsuka ( which is the same as औत्सुक्य a Vyabhicari ) is used.

1 Names of the Dosas and their examples :- काव्यप्रकाश नाट्यद्पेण उदाहरशानि

1 प्रतिकूलविभावादिभ्रहः प्रतिकूलविभावादिनिबन्ध: different. 2 अकारडे प्रथनम् अकाराडे प्रथनम् the same. 3 अकाराडे च्छेद: अकारडे विच्छेद: the same. अग्रौभ्यम् different. का. प्र. example criticised. 5 दीप्तिः. पुनः पुनः रसस्य नैर्तर्येण पुनः पुनरुद्दीप्ि: the same.

अङ्गिभित् the same. 2 Supra 4. 3 व्यमिचारिरसस्थायीभावानां शब्दवाच्यता । का. प्र. 7

21

( 15 ) Now Mammata gives two examples1 as an exception to this rule, and declares that there is no Dosa if at times the Sancari- bhava ( i. e. Vyabhicari-bhava ) is expressed. The commentator explains that when the Anubhavas of a Vyabhicari are un- common the Vyabhicari should not be expressed in words as Anubhavas suggest the particular Vyabhicari, but when these Anubhavas are common to many other Vyabhicaris then only the particular Vyabhicari should be expressed in words.2

Another point on which Ramacandra differs not only from Mammata but also from his preceptor Hemacandra, is that the Rasa has the power to produce the feelings of both pleasure and pain."

He divides Rasas into two classes, namely, Sukhatmaka and Duhkhatmaka. Other scholars including his preceptor Hema- candra hold that all Rasas are capable of evoking pleasure only, and they describe the aesthetic pleasure derived from the Kavya as equal to the pleasure originating from the realization of self or Brahmasvada.4

To the question why do people go to witness the Duhkhatmaka

4 (a) औसुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना हिया तैस्तैर्बन्धुवधूजनस्य वचनैर्नीताभिमुख्यं पुनः । हष्टाडपरे वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे सज्मे संरोहत्पुलका हरेण हसता शिष्टा शिवायास्तु वः ॥ अ्त्रौत्सुक्य शब्द इव तदनुभावो न तथाप्रतीतिकृत । अत एव "दूरादुत्सुकम्"- इत्यादी व्रीडाप्रेमाद्यनुभावानां विचलितत्वादीनामिवोत्सुकत्वानुभावस्य सहसा प्रसरणादिरूपस्य तथा प्रतिपत्तिकारित्वाभावादुत्सुकमिति कृतम् ।। का. प्र. 7.

1 येषां व्यभिचारियां नासाधारणानुभावादिसम्भवस्त एव खशब्देनोपादेया न खल्वन्येS पीति भाव: ।।

2 सुखदुःखात्मको रसः । नाट्यदर्पर pp.158-159.

3 ब्रह्मानन्दाखवादमिवानुभावयन् का. प्र. 4. पर्रह्मास्वादसोदर: काव्यानुशासन भ्र. 2 मझास्वादसहोदर: सा. दर्पय. 3.

22

( 16 )

dramas they reply that it is owing to the skill of the poet or the actor.

They do not believe in the theory that the actor cannot get the feeling of the different Rasas in his own mind while acting on the stage. They are of opinion that the actor also may feel the same pleasure in his own mind which he attempts to evoke in the mind of his audience, like a prostitute or a singer who while trying to please others may at time themselves get a great pleasure.2

While describing the Vilasa ( page 70 ) our authors say that Duryodhana's Vilasa with Bhanumati is a Dosa, but that is certainly no place for talking of Dosas. It is a blemish which is called the Akande Prathana ( want of propriety ) and as such it is again described along with other Dosas on page 174 which is its proper place.

The Svapnavasavadattā is the only work of Bhasa which is referred to in this work under the name of Bhasa. But the passage quoted here is not to be found in the printed editions of the Svapnavasavadatta. Neither this work nor the Anga i. e. Anumana which is illustrated by the passage is mentioned in the Dasarupaka. The Daridra-Carudatta is mentioned as the name of a drama which is most probably the Charudatta of Bhasa, published in the Trivundrum Sanskrit Series, but no passage from the drama is quoted in the Natyadarpana.

There are three unknown dramas mentioned in the Natya- darpana. The subject of these cannot be known from their titles, namely, the Māyapuspaka, Vidhilikhita and Bālika-vancitaka, but

1 अनेनैव च सर्वाजाहलादकेन कवि-नटशक्तिजन्यना चमत्कारेया विप्रलब्धा: परमानन्द- रूपतां दुःखात्मकेष्वपि करुणादिषु सुमेधसः प्रतिजानते । एतदास्वादलोल्येन प्रेक्षका अपि एतेषु प्रवर्तन्ते।। नाट्यदर्पण pp. 159. 2 परायलियो हि धनलोभेन पररत्यर्थ रतादि विपवयन्त्यः कदाचित् स्वयमपि परां रति- मनुभवन्ति । गायनाक्ष परं रजयन्तः कदाचित्स्वयमपि रज्यन्ते ।। नाट्यदर्पय pp. 160.

23

( 17 )

irom the passages taken from these dramas it appears that they deal with the lives of Rama, Nala and Kansa respectivly. The author of the Kundumula is mentioned here as Viranaga and not as Dinnaga which appears in the printed edition. There are six exten- sive quotations in this work from an interesting drama namely the Devicand,agupta now no longer extant. These along with passages from other works have been made use of in order to prove the existence of a king named Ran agupta ( who preceded his brother Candra- gupta II who is supposed to have murdered him) and the marriage of Candragupta of the Gupta Dynasty with Dhruvadevi who is supposed to have been the wife of his brother Ramagupta about whose existence and the marrirge of his widow-queen with Candragupta II there is still room for controversy.

The managers of the Vijaya-Laksmi-Jnana-Bhandara at ' Agra deserve our warmest thanks for lending their excellent MS and for keeping it with us for a long time.

Baroda.

16th. May, 1929. G. K. Shrigondekar.

24

25

नाट्यदर्पण-विषयानुक्रमः।

नाट्यदर्पणम् (मूलमात्रम्) १-२१

विषय: पत्रे विषय: पत्रे

१ नाटकनिर्णयः १-७ ३ वत्ति-रसभावाभिनयविचार: ११-१५ २ प्रकरणाद्येकादशरूपनर्णयः ७-१०/४ सर्वरूपकसाधारणलक्षणनिर्णयः १६-२१

नाट्यदर्पणम् (सविवरणम्) २३-२१६

प्रथमे विवेके।

नाटकनिर्णयः २३-११६ पताकास्थानक-लक्षण-भेदाः ४४-४६

नमस्कारादि २४-२५ प्रकरीलक्षणम् ४६

लक्षणविषयप्रतिज्ञा २५ बिन्दुलक्षणम् ४६-४७

लक्ष्य द्वादशम्पकनामनिर्देशः कार्यविवरणम् ४७ २६ ४८ [१] नाटक-लक्षणम पताकास्थानक-मुख्यत्वव्यवस्था

२७ सन्धिप्रसञ्गनिरसनम् ४८-४९

नतृस्वरूपम् २८-२९ दशाभेदा: [4] ४९ चरितशब्दव्याख्या ३० वृत्तभेदाः (१) आरम्भ: ३१ ५० वत्तकर्तव्यगुणा: (२) प्रयत्न: ३२ ५१ वृत्तबन्धशिक्षा ( ३ ) प्राप्त्याशा ३ ३ ५२ अनिबन्धनीयम (४) नियताप्ति:

अङ्कलक्षणम् ३४-३". (५) फलागमः

अङ्कसडख्यापरिमाणम् सन्धिभदा: [५] ५४

अङ्कानिबन्धनीयम् ३६ (१) मुखम् ५४-५५ विष्कम्भकादिवर्णनीयम् ३७ (२) प्रतिमुखम् ५५

विष्कम्भकलक्षणम् ३७-३८ (३) गर्भ: "' प्रवेशकलक्षणम् ३८-३९ (४ ) अव(वि) मर्श: ५६-५८

अङ्कास्य-चूलिकालक्षणम ३९-४० (५) निर्वहणसन्धि: '८-५९

अक्कावतारलक्षणम् ४०-४१ मुखसन्ध्यङ्गानि [१२] ५९-६० विष्कम्भकादिविषयव्यवस्था 69 (१) उपक्षेप: ६० उपायव्यारव्या "' (२) परिकर: " बीजम् ४२ ( ३ ) परिन्यास ६१ पताकानिरूपणम् ४३-४४ (४ ) समाहिति: "

26

(20)

चिषय: पत्र विषय: पत्रे

(५) उद्भेद: ६२ (१२) असत्याहरणम् ९१ ( ६ ) करणम् ६३ (१३) तोटकम् " (७) विलोभनम् ६४ (८ ) भेदनम् आ(वि) मर्शसन्ध्यङ्गानि [१३] ९२ " (९) प्रापणम् ६५ (१०) युक्तिः ६ ६ (१) द्रवः " (११) विधानम् ६७ २) प्रसङ्ग: ९३

(१२) परिभावना ( ३ ) सम्फेट: ६८ प्रतिमुखसन्ध्यङ्गानि [१३ ] (४) अपवाद: ९४ ६९ ९५ (१) विलास: (५) छादनम् " (२ ) धूननम् (६ ) द्रुतिः ७० (७) खेद: "' (३ ) रोध: ७१ (४) सान्त्वनम् (८) विरोध: ९७-९८ ७२ (९) संरम्भ: ९९ (५) वर्णसंहृतिः ७३ (१०) शक्ति: १०० (६) नर्म ७४ (११) प्ररोचना (७) नर्मद्ुतिः ७५ (१२) आदानम् १०३ (८ ) ताप: ७६ (१३) व्यवसायः " (९) पुष्पम् (१०) प्रगमनम् ७८ निर्वहणसन्ध्यङ्गानि [१४] " (११) वज्रम् ७९ (१२) उपन्यास: ८० ( १ ) सन्धि: (१३) अनुसर्पणम् ८१ (२ ) निरोध: " (३) प्रथनम् १०५ गर्भसन्ध्यद्गानि [१३] ८२ (४) निर्णयः

(१) सड्ग्रह: (५ ) परिभाषा १०६

(२ ) रुपम् ८३ (६) उपास्ति: "'

( ३ ) अनुमानम् (७) कृतिः १०७ ८४ १0८ (४ ) प्रार्थना (८) आनन्दः

(५) उदाहृनि: (९) समय: १०९ ८५ (६) क्रम: (१०) परिगूहदनम् " "' (७) उद्देगः (११) भाषणम् १११ ८६-८७ ११२ (८) विद्रवः (१२) पूर्वभाव: (१३) काव्यसंहारः ११३ (९) आक्षेप: " (१४) प्रशस्तिः ११४ (१०) अधिबलम् ८९ (११) मार्गः ९० मतान्तरे सन्ध्यन्तराणि [२१] ११६

27

(21)

द्वितीये विवेके।

विषय: पत्रे. विषय: पत्रे.

[२] प्रकरण-लक्षणम ११७-१२० [१०] उत्सृष्टिकाक्क-लक्षणम् १३० प्रकर णभेदाः ११७-११९ शेषकृत्योपदेशः १३१ अकल्प्यस्वरूपम् ११९ उत्सर्गातिदेशः [११] इहामृग-लक्षणम् १२० [३] नाटिका-लक्षणम् शेषकृत्योपदेशः १३२ १२०-१२२ नाटिका कर्तव्योपदेश: १२१ [१२] वीथी-लक्षणम्

कृत्यान्तरम् १२२ वीध्यङ्गानि [१३] १३३ [४] प्रकरणी-लक्षणम ( १) व्याहार (२ ) अधिबलम् " " [५] व्यायोग-लक्षणम् १३६ १२३ ( ३ ) गण्ड: १३७ [६]समवकार-लक्षणम १२४ (४) प्रपथ: १३९

क्रृत्यान्तरोपदेशः (५) त्रिगतम् १४१

शुज्गारादिव्याख्यानम् १२५-१२६ ( ६ ) छलम् १४३

[७]भाण-लक्षणम् (0) असत्प्रलाप: "

नायकोद्देशः १२७ (८) वाक्-केली १४५

" (९ ) नालिका १४६ [ <]प्रहसन-लक्षणम् १२८ (१०) मृदवम् १४७ (११) उद्घात्यकम् १४९ " [९] डिम-लक्षणम् (१२) अवलगितम् " १२९ कृत्यान्तर-नायकोपदेशः (१३) अवस्पन्दितम् रूपकान्तरे सामान्यनाटकलक्षणम १५० १३० १५१

तृतीये विवेके।

वृत्तय: [४] १५२ शुज्गारस्य विभावानुभावी १६५ ( १) भारती-लक्षणम् i (२ ) हास्य: १६६ आमुखम् १५३ हास्यभेदा: नाट्यपात्रप्रवेशविधि: १५४ ( ३ ) करुण: १६७ प्ररोचना १५५ (२) सात्वती-लक्षणम् (४ ) रोद्र:

कैशिकी-लक्षणम् १५६ ( ५) वीग: १६८ ( ३ ) १५७ (४) आरभटी-लक्षणम् (६ ) भयानक: " १५८ रस-लक्षणम् अनुभावादि-लक्षणम् १५८-१६२ (७) बीभत्स: १६९

१६२ (८) अद्भुत: "> १७० रस-भेदा: [९] (९ ) शान्त: १६३ रसनिबन्धोपदेश: १७०-१७१ (१) शुद्गार-निरूपणम् १६३-१६५ विरुद्धरसानां विरोधे व्यवस्था १७१-१७३

28

(22)

विषय: पत्रे. विषय: पत्रे. रस-दोषाः १७३-१७६ (२३) उन्माद: १८२ रसानां स्थायिभावा: १७६ (२४) दन्यम् १८३

रसानां व्यभिचारिभावा: [३३]१७७ (२५) वीडा " (२६) त्रास: १) निर्वेद: (२७) तर्क: "> ( २ ) ग्लानि: (२८) गर्व: १८४ (३) अपस्माग: (२९) औत्सुक्यम् " ४) शङ्का १७८ (३०) अवहित्थम् ( ५) असूया (३१) जाड्यम् (६) मद: (३२) आलस्यम १८५ (७) श्रमः " (३३) विबोध: " ( 6 ) चिन्ता १७९ रसादीनां कार्य-कारणता (९) चापलम् रसादिजानुभावा: [<] १८६ (१०) आवेगः (१) वेपथु: "> " (११) मतिः (२ ) स्तम्भ: (१२) व्याधि: १८० (३) रोमाश्वः १८७ (१३) स्मृतिः (४ ) स्वरभेद: " (१४) धृतिः (५ ) अश्रु "> (१५) अमर्ष: (६) मूछनम " " (१६) मरणम् १८१ (७) म्वेद: " (९७) मोहः (८) वैवर्ण्यम् (१८) निद्रा अभिनयभेदा: [४] (१९) सुप्तम १८८-१९१ १८८ (२०) आध्यम् "' (१) वाचिक: १८२ (२ ) आद्ञिक: १८९ (२१) हर्ष: (३) सातत्विक: १९० (२२) विषाद: ( ४ ) आहार्य: १९१

चतुर्थे विवेके।

नान्दी १९२ नीचप्रकृतिको नायक: १९६ ध्रुवा १९.३ मुख्यनायकलक्षणम् १९७ नाट्यपात्राणां प्रकृतिभेदा: [३] १९५-१९६ मुख्यनायकगुणा: [<] (१) उत्तमप्रकृतिः पुमान (२ ) मध्यमप्रकृति: १९६ ( १) तेज: "

(३) नीचप्रकृतिः (२ ) विलास: " "> " (१) उत्तमा स्त्रीः ( ३) माधुर्यम (४) शोभा "

(5 ) मध्यमा " ( ३ ) नीचा (५ ) स्थैर्यम् १९८ "' ( ६) गाम्भीर्यम्

29

(23)

विषय: पत्ने. विषय: पत्रे.

(७) औदार्यम् १९८ (७) ललितम् २०६

() ललितम् (८ ) कुद्दुमितम गौणनायकः (९) मोहायितम् प्रतिनायक: "' (१०) किलिकिश्चितम विदूषकादीनां प्रकृति-लक्षणम् १९९ अयत्नजा: [७] धीरोद्धतादिनेतृणां विभिन्ना विदूषकाः "' धीरोद्धतादीनां सहाया: ( १) शोभा २०७ "' शुद्धान्तोचितः परिवारः २०० (२ ) कान्ति:

नायिका-लक्षणम् (३) दीप्तिः

नायिकानां विशेष: २०१ (४) माधुर्यम् "

नायिकानां त्रैविध्यम [३] (५) औदार्यम्

(१) मुग्धा (६ ) धै्यम् "

.. (२ ) मध्या (७) प्रागल्भ्यम् नायिकानां नायकेषु विनियोगविवेक: २०७ ( ३) प्रगल्भा नायिकानां सहायिन्यः २०८ नायिकानां प्रमिद्धभेदा: [८]२०२-२०३ सामान्येन भाषाविधानम् " (१) प्रोषितप्रिया २०२ प्राकृतस्य पाठ्यत्वम् २०९

(२ ) विप्रलब्धा अपरो वाक्प्रकार: "

( ३ ) खण्डिता भाषादेरन्यथात्वम् "' (४) कलहान्तरिता रूपकेषु नामव्यवहार: २१०-२१२

(५ ) विरहोत्कण्ठिता कल्पनायनाम्नां कल्पनाप्रकार: २१३

( ६ ) वासकसज्जा २०३ अन्यानि रूपकाणि [१३] २१३-२१५ (७) स्वाधीनभर्तृका (८) अभिसारिका (१ ) सट्टक: २१३ "' स्त्रीणां यौवनस्था धर्मा: [२०] (२) श्रीगदितम् २१३-२१४

अङ्गजा: [३] ( ३ ) दुर्मिलिता ११४ ४) प्रस्थानम् "

(१) भाव: २०४ (५) गोष्ठी ( २ ) हाव: (६) हलीसकम् ( ३) हेला ( ७) नर्तनक " स्वभावजा: [१०] ८) प्रेक्षणकम् (१) विभ्रम: २०५ ९) रासकम् ( २ ) विलास: (१०) नाट्यरासक: २१५ "> ( ३ ) विच्छित्ति: " (११) काव्यम् "

( ४ ) लीला (१२) भाणक: (५) विव्वोक: " (१३) भाणिका "

( ६ ) विद्ृतम् २०६ उपसंहार: २१५-११६

30

31

श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्रसंसूत्रितं

नाट््य-दर्पणम्।

चतुर्वर्गफलां नित्यं जैनीं वाचमुपास्महे। रूपैर्द्वादशभिर्विश्वं यया न्याय्ये धृतं पथि अभिनेयस्य काव्यस्य भूरिभेदभृत: कियत्। कियतोऽपि प्रसिद्धस्य हष्ट लक्ष्म प्रचक्ष्महे ॥ २ ॥ नोटकं प्रकेरणं च नाटिका प्रकरण्यथ। व्यायोगः समवकारो भॉण: प्रहसनं डिमः अंङ्क ईहामृगो वीथी चत्वारः सर्ववृत्तयः। त्रिवृत्तय: परे त्वष्टौ कैशिकीपरिवर्जनात् ख्याताद्यराजचरितं धर्म-कामार्थसत्फलम्। साक्कोपाय-दशा-सन्धि दिव्याङ्गं तत्र नाटकम् । ५।। उद्धतोदात्त-ललित-शान्ता धीरविशेषणाः। वर्ण्याः स्वभावाश्चत्वारो नेतृणां मध्यमोत्तमाः ॥६॥ देवा धीरोद्धता धीरोदातता: सैन्येश-मन्त्रिणः। धीरशान्ता वणिग्-विप्रा राजानस्तु चतुर्विधा: ।। ७।।

32

नाट्यदर्पणे धीरोद्धतश्चलश्चण्डो दर्पी दम्भी विकत्थनः । धीरोदात्तोऽतिगम्भीरो न्यायी सत्त्वी क्षमी स्थिर: ।।८।। शृद्गारी धीरललित: कलासक्तः सुखी मृदुः। धीरशान्तोऽनहङ्कारः कृपालुर्विनयी नयी = मुख्यमिष्टफलं वृत्तमङ्गं प्रासद्गिकं क्वचित्। सूच्यं प्रयोज्यमभ्यूह्यमुपेक्ष्यं तच्चतुर्विधम् । १० ॥ नीरसानुचितं सूच्यं प्रयोज्यं तद्विपर्ययः। ऊहयं तदविनाभूतमुपेक्ष्यं तु जुगुप्सितम् .।। ११ । प्रकाशं ज्ञाप्यमन्येषां स्वगतं स्वहदि स्थितम् । परावृत्य रहस्याख्याऽन्यस्मै तदपवारितम् ॥ १२ ॥ त्रिपताकान्तरोऽन्येन जल्पो यस्तज्नान्तिकम्। आकाशोक्ति: स्वयम्प्रश्न-प्रस्युत्तरमपात्रकम् ॥१३ ॥ स्वल्पपद्यं लघुगधं श्लिष्टावान्तरवस्तुकम्। ।। १४ ॥ एकाङ्गिरसमन्याङ्गमन्भुतान्तं रसोर्मिभिः। ॥१५ ॥ उक्तत्वाद् वक्ष्यमाणत्वाद भूय:कार्याद् यदुच्यते। तत् कर्णे श्रावयेद् येन न याति पुनरुक्तताम् ॥१६ ।। गोपुच्छकेशकल्पानि नाव्यवस्तूनि कल्पयेत् । उदात्ता रअका भावा: स्थापनीया: पुरः पुरः ॥।१७॥। अयुक् च विरुद्धं च नायकस्य रसस्य वा। एतं यत् तत् परित्याज्यं प्रकल्प्यमथवाऽन्यथा । १८॥

33

नाटकनिर्णयः । अवस्थायाः समापिर्वा च्छेदो वा कार्ययोगतः। अङ्ः सबिन्दुर्द्दश्यार्थश्चतुर्यामो मुहूर्ततः । १९ ॥ आवश्यकाविरोध्यर्थः स्वल्पपात्रः सनिर्गमः । पञ्चसङ्ख्योऽपकर्षेण दशसङ्ंख्य: प्रकर्षतः ।। २० ॥ अभिघातः प्रधानस्य नेतुर्मन्थ्यो न कुत्रचित्। बन्धः पलायनं सन्धिर्योज्यो वा फललिप्सया ।। २१।। दूराध्वयानं पूरोधो राज्य-देशादिविप्वः। रतं मृत्यु: समीकादि वर्ण्यं विष्कम्भकादिभिः ॥ २२॥ अङ्कानर्हस्य वृत्तस्य त्रिकालस्यानुरज्ञिना। सहिप्य संस्कृतेनोक्तिरङ्वादौ मध्यमैर्जनैः ।। २३ ।। शुद्धो विष्कम्भकस्तत्र सङ्गीर्णों नीच-मध्यमैः। अङ्कसन्धायक: शक्यसन्धानातीतकालवान् ।। २४ ॥ एवं प्रवेशको नीचैः परार्थेः प्राकृतादिना। एतौ प्रभूतकार्यत्वान्नाटकादिचतुष्टये ॥ २५ ॥ अङ्कास्यमन्तपात्रेण च्छिन्नाङ्कमुखयोजनम्। वस्तुनः सूचनं चूला पात्रैर्नेपथ्यसंस्थितैः ॥ २६ ॥ सोऽक्कावतारो यत् पात्रैरक्कान्तरमसूचनम् । आधौ सूच्ये बहावन्ये क्रमादल्पे तरे तमे ॥। २७ ॥ बीजं पताका प्रकरी बिन्दुः कार्यं यथारुचि। फलस्य हेतवः पञ्च चेतनाऽचेतनात्मकाः स्तोकोदिष्टः फलप्रान्तो हेतुर्बीजं प्ररोहणात्। आविमर्श पताका चेत् चेतनः स परार्थकृत्। २९ ।।

34

नाट्यद पैणे चिन्तितार्थापरप्राप्तिर्वृत्ते यत्रोपकारिणी। पताकास्थानकं तत् तु चतुर्धा मण्डनं क्वचित् ॥ ३० ॥ सहसेष्टार्थलाभश्च श्लिष्टसातिशया च वागू। जव्यर्था चाप्रकटे श्लिष्ट-स्पष्टप्रत्यभिधाऽपि च ।।३१।। प्रकरी चेत् क्वचिद् भावी चेतनोऽन्यप्रयोजनः । हेतोश्छेदेऽनुसन्धानं बहूनां बिन्दुराफलात् ।३२ । साध्ये बीजसहकारी कार्यं कार्येस्तु मुख्यता। पताकायाः प्रधानत्वेऽनुसन्धिः सूचनाSऽदिभिः ॥३३ ॥

नेतुर्वृत्ते प्रधाने स्युः पश्चावस्था ध्रुवं क्रमात् ।। ३४॥ फलायौत्सुक्यमारम्भ: प्रयत्नो व्यापृतौ खवरा। फलसम्भावना किश्चित् प्राप्याशा हेतुमात्रतः ॥३५॥ नियताप्तिरुपायानां साकल्यात् कार्यनिर्णयः। साक्षादिष्टार्थसम्भूतिर्नायकस्य फलागमः ॥ ३६ ॥ मुखं प्रतिमुखं गर्भामर्श-निर्वहणान्यमी। सन्धयो मुख्यवृत्तांशाः पश्चावस्थानुगाः क्रमात् ॥३७॥ मुखं प्रधानवृत्तांशो बीजोत्पत्ति-रसाश्रयः । प्रतिमुखं कियल्लक्ष्य-बीजोद्वाटसमन्वितः ।३८॥ बीजस्यौन्मुख्यवान् गर्भो लाभालाभगवेषणैः । उद्धिन्नसाध्य-विभ्नात्मा विमर्शो व्यसनादिभि: ॥३९॥ सबीजविक्कृतावस्था नाना भावा मुखादयः। फलसंयोगिनो यस्मिन्नसौ निर्वहणं ध्रुवम् ।। ४०।।

35

नाटकनिर्णयः । उपक्षेप: परिकरः परिन्यासः समाहितिः। उन्जेद: करणं चैतान्यत्रैवाथ विलोभनम् भेदनं प्रापणं युक्तिर्विधानं परिभावना। सर्वसन्धिष्वमूनि स्युर्द्धादशाङ्गं मुखं ध्रुवम् बीजस्योत्तिरुपक्षेप: स्वल्पव्यास: परिक्रिया। विनिश्चयः परिन्यास: पुनर्न्यासः समाहितिः स्वल्पप्ररोह उन्ज्ेद: करणं प्रस्तुतक्रिया। विलोभनं स्तुतेर्गाध्यं भेदनं पात्रनिर्गमः । 88 ॥1 प्रापणं सुखसम्प्राप्तिर्युक्ति: कृत्यविचारणा। विधानं सुख-दुःखाप्तिर्विस्मयः परिभावना विलासो धूननं रोधः सान्त्वनं वर्णसंहृतिः। नर्म नर्मद्ुतिस्ताप: स्युरेतानि यथारुचि ।। ४६ ॥ पुष्पं प्रगमनं वज्मुपन्यासोपसर्पणम् । पञ्चावश्यमप्यङ्गानि प्रतिमुखे त्रयोदश विलासो नृ-स्त्रियोरीहा धूननं साम्न्यनादरः। रोधोऽर्तिः सान्त्वनं साम पात्रौघो वर्णसंहृतिः ॥।४८।। कीडायै हसनं नर्म दोषावृतौ तु तद्ध्युतिः। अपायदर्शनं तापः पुष्पं वाक्यं विशेषवत् = प्रगम: प्रतिवाक्-श्रेणिर्वज्ं प्रत्यक्षकर्कशम्। उपपत्तिरुपन्यासो नष्टेष्टेहाऽनुसर्पणम् । ५० ॥ सङ्गहो रूपमनुमा प्रार्थनोदाहतिः क्रमः। उद्देगो विद्रवश्चैतद् गुणतः कार्यमष्टकमू

36

माद्यदर्पणे आक्षेपोऽधिबलं मार्गो Sसत्याहरण-तोटके। पच्चैतानि प्रधानानि गर्भेडङ्गानि त्रयोदश ।। ५२ ॥ सब्रहः साम-दानादी रूपं नानार्थसंशयः। अनुमा निश्चयो लिङ्गात् प्रार्थना भावयाचनम् ॥ ५३ ॥ उदाहृतिः समुत्कर्षः क्रमो भावस्य निर्णयः। उद्देगो भीर्द्रव: शक्ाSडक्षेपो बीजप्रकाशनम् अधिबलं बलाधिक्यं मार्गस्तत्त्वार्थशंसनम्। असत्याहरणं छद्म तोटकं गर्भितं वचः ॥ ५५ ॥ द्रवः प्रसङ्गः सम्फेटोऽपवादश्छादनं धुतिः । खेदो निरोधः संरम्भो भवेयुर्गुणतो नव ॥ ५६ ॥ शक्ति-प्ररोचनाSSदान-व्यवसायास्तु मुख्यतः । प्योदशाङ्गान्यामर्शे द्रवः पूज्यव्यतिकमः ॥ ५७ ॥ प्रसङ्गो महतां कीर्तिः सम्फेट: क्रोधजं वचः। अपवाद: परीवादश्छादनं मन्युमार्ज़नम् तिरस्कारो धुतिः खेद: श्रमः काय-मनोभवः। निरोधः प्रस्तुतज्यानिः संरम्भ: शक्तिकीर्तनम् ॥५९॥ कुद्धप्रसादनं शक्तिर्भाविसिद्धि: प्ररोचना। फलसामीप्यमादानं व्यवसायो ऽर्थ्यहेतुयुक् । ६०॥ सन्धिर्निरोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम्। उपास्तिः कृतिरानन्दः समय: परिगूहनम् ॥ ६१ ॥ भाषणं काव्यसंहार-पूर्वभाव-प्रशस्तयः । बतुर्दशाङ्गो निर्वाहः सन्विर्बीज-फलागमः ॥ ६२ ॥

37

प्रकरणाधेकादशरूप निर्णयः । निरोध: कार्यमीमांसा अ्रथनं कार्यदर्शनम्। निर्णयोऽनुभवख्यातिः परिभाषा स्वनिन्दनम् । ६३॥। सेवोपास्तिः कृतिः क्षेममानन्दो वाञ्छितागमः । समयो दुःखनिर्वासोऽद्दुताप्ति: परिगूहनम् ॥ ६४ ॥ भाषणं साम-दानोक्ति: प्राग्भावः कृत्यदर्शनम्। ईप्सितं दातुमभिलाषः प्रशस्ति: शुभशंसनम् ॥६५॥ इति रामचन्द्र-गुणचन्द्रविरचिते नाव्यदर्पणसूत्रे नाटक- निर्णयो नाम प्रथमो विवेक: ।

अथ द्वितीयो विवेकः । प्रकरणं वणिग्-विप्र-सचिव-स्वाम्यसङ्करात्। मन्दगोत्राङ्गनं दिव्यानाश्रितं मध्यचेष्टितम् ॥ ६६ ॥ दास-श्रेष्ठि-विटैर्युक्तं क्लेशाढयं तञ्च सप्तधा। कल्प्येन फल-वस्तूनामेकद्वित्रिविधानतः कुलस्त्री गहवार्तायां पण्यस्त्री तु विपर्यये। विटे पत्यौ दवयं तस्मादेकविंशतिधाऽप्यदः ॥ ६८ ॥ अत्राकल्प्यं पुरा क्लृप्तं यद्वाSनार्षमसद्गुणम्। शेषं नाटकवत् सर्वं कैशिकीपूर्णतां विना ॥ ६९ ॥ चतुरक्का बहुस्त्रीका नृपेशा स्त्री-महीफला। कल्प्यार्था कैशिकीमुख्या पूर्वरूपद्वयोत्थिता ।1 ७0 ॥1 अख्याति-ख्यातित: कन्या-देव्योर्नाटी चतुर्विधा। अत्र मुख्याकृतो योग: पर्यन्ते नेतुरन्यया

38

ना ट्यदर्पणे V प्रेमार्द्रो वर्ततेऽन्यस्यां नेता मुख्याभिशक्कितः । देवी दक्षाऽपरा मुग्धा समा धर्मा द्योः पुनः ॥७२॥ क्रोध-प्रसाद-प्रत्यूह-रति-च्छझ्ादि भूरिशः। एवं प्रकरणी किन्तु नेता प्रकरणोदितः ।। ७३ ।। एकाहचरितैकाक्को गर्भामर्शविवर्जितः । अस्त्रीनिमित्तसङ्गामो नियुद्ध-स्पर्धनोद्धतः स्वल्पयोषिज्जनः ख्यातवस्तुर्दीप्तरसाश्रयः। अदिव्यभूपतिसवामी व्यायोगो नायिकां विना ।। ७५॥। विज्ञेयः समवकारः ख्यातार्थो निर्विमर्शकः। उदात्तदेव-दैत्येशो वीथ्यङ्गी वीर-रौद्रवान् ।। ७६ ॥ अत्र द्वादश नेतारः फलं तेषां पृथक् पृथक्।

षड्-युग्मैकमुहूर्ता: स्युर्निष्ठितार्थाः सवकार्यतः। महावाक्ये च सम्बद्धा: क्रमाद् दयेकैकसन्धयः ॥ ७८॥ शृङ्गारस्त्रिविधो धर्म-कामार्थफलहेतुकः । वञ्च्य-वश्चक-दैवेभ्यः सम्भवी कपटस्त्रिधा ॥७९॥ जीवाजीवोभयोत्थः स्याद् विद्रवस्त्रिरमीषु तु। प्रत्येकमङ्केष्वेकैक: पद्मं च स्नग्धरादिकम् n co 1I भाणः प्रधानशृङ्गार-वीरो मुखनिर्वाहवान्। एकाङ्को दशलास्याङ्ग: प्रायो लोकानुरअ्कः एको विटो वा धूर्तो वा वेश्याSऽदेः खस्य वा स्थितिम्। व्योमोक्त्या वर्णयेदत्र वृत्तिर्मुख्या च भारती ॥८२॥

39

प्रकरणादेकादशरूप निर्णयः । वैमुख्यकार्यं वीथ्यद्गि ख्यातकौलीन-दम्मवत्। हास्याद्गि भाण-सन्ध्यक्क-वृत्ति प्रहसनं दविधा ॥। ८३ ।। निन्-पाखण्डि-विप्रादेरश्लीलासभ्यवर्जितम् । परिहासवचःप्रायं शुद्धमेकस्य चेष्टितम्

बहूनां बन्धकी-चेट-वेश्याSSदीनां विचेष्टितम् ॥८५॥ अशान्त-हास्य-शृङ्गार-विमर्शख्यातवस्तुकः । रौद्रमुख्यश्चतुरङ्म: सेन्द्रजाल-रणो डिमः ॥ ८६ ! अत्रोल्कापातनिर्घाताश्चन्द्रसूर्योपरक्तयः । सुरासुरपिशाचाद्याः प्रायः षोडश नायकाः ।। ८ ७ 11 उत्सृष्टिकाङ्क: पुंस्वामी ख्यातयुद्धोत्थवृत्तवान्। भाणोक्तसन्धि-वृस्यक्को वाग्युद्धः करुणाङ्गिकः ।८८।। निर्वेदवाचो भूम्नाऽत्र योषितां परिदेवितम्। नरा निवृत्तसङ्गामाश्चेष्टाश्चित्रा विसंस्थुलाः = ईहामृगः सवीथ्यङ्गो दिव्येशो हप्तमानवः । एकाङश्रतुरक्को वा ख्याताख्यातेतिवृत्तवान् । ९०॥ दिव्यस्त्रीहेतुसक्गामो निर्विश्वास: सबिदुरः। स्तरयपहार-भेद-दण्डः प्रायो द्वादशनायकः ॥ ९१ ॥ व्याजेनात्र रणाभावो वधासन्ने शरीरिणि। व्यायोगोक्ता रसाः सन्धि-वृत्तयोऽनुचिता रतिः ।९२।। सर्वस्वामिरसा वीथी लवेकाक्का इयेकपात्रिका। मुखनिर्वाहसन्धि: स्यात् सर्वरूपोपयोगिनी ।।९३ ॥ २

40

नाट्यदरपैणे व्याहारोऽधिबलं गण्डः प्रपश्चस्त्रिगतं छलम्। असत्प्रलापो वाक्केली नालिका मृदवं मतम् उद्घात्यकावलगिते अथावस्पन्दितं स्मृतम्। भारतीवृत्तिवर्तीनि वीथ्यङ्गानि त्रयोदश । ९५ । अन्यार्था भाविदृष्टिर्वा व्याहारो हास्यलेशगीः । मिथो जल्पे स्वपक्षस्य स्थापनाऽघिबलं बलात् ॥ ९६ ॥। गण्डोऽकरमादू यदन्यार्थं प्रस्तुतानुगतं वचः। प्रपथ्चः सस्तवं हास्यं मिथो मिथ्यैकलाभकृत्।। ९७।। त्रिगतं शब्दसाम्येन भिन्नस्यार्थस्य योजनम्। वचोऽन्यार्थं छलं हास्य-वश्चना-रोषकारणम् ।। ९८।। असत्प्रलापस्तत्त्वेन हितं यन्नावमन्यते। प्रश्नोत्तरं तु वाक्केली हास्या वाक् प्रतिवागपि ।९९ हास्याय वश्चना नाली व्यत्ययो गुण-दोषयोः। मृदवं परस्परं स्यादुद्घात्यं गूढभाषणम् ।1 १०० । त्चावलगितं सिद्धि: कार्यस्यान्यमिषेण या। स्वेच्छोक्तस्यान्यथाS5ख्यानं यद्वस्पन्दितं तुतत्।१०१। स्वां स्वां वैशेषिकीं हित्वा सन्धि-वृत्त्यादिकां स्थितिम्। सामान्या नाटकस्यान्या विज्ञेया रूपकान्तरे ।। १०२ ।।

इवि श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्रविरचिंते नाव्यदर्पणे प्रकरणाद्येकादशरूपनिर्णयो नाम द्वितीयो विवेक: समाप्तः।। २॥।

41

अथ तृतीयो विवेकः ।

भारती सोत्वती कैशिक्यारभटी च वृत्तयः। रसभावाभिनयगाश्चतस्रो नाट्यमातरः ।। १०३ । सर्वरूपकगामिन्यामुखप्ररोचनोत्थिता। प्रायः संस्कृतनिःशेषरसाढ्या वाचि भोरती ।। १०४।। विदूषक-नटी-मार्षैः प्रस्तुताक्षेपि भाषणम्। सूत्रधारस्य वक्रोक्त-स्पष्टोक्तैर्यत् तदामुखम् ॥ १०५॥ वाक्यार्थसमयाह्नानैर्भावोक्तैः पात्रसङ्कमः। पूर्वरङ्गे गुणस्तुत्या सम्यौन्मुख्यं प्ररोचना । १०६ ॥ सातवती सत्त्व-वागङ्गाभिनेयं कर्म मानसम्।

कैशिंकी हास्य-शृङ्गार-नाट्य-नर्मभिदात्मिका। । १०८ ॥ स्थायी भावः श्रितोत्कर्षो विभाव-व्यभिचारिभिः। स्पष्टानुभावनिश्चेयः सुख-दुःखात्मको रसः ।। १०९ ।। कार्यहेतुः सहचारी स्थाय्यादेः काव्यवर्त्मनि। अनुभावो विभावश्च व्यभिचारी च कीर्लते ॥ ११० ॥ शृद्रेर-हास्ये-करुण-रौद्रें-वीरे-भयानकाः । ब्रीभत्साद्भुर्त-शोन्ताश्च रसाः सद्भिर्नव स्मृताः।१११।।

42

१२ नाट्यदर्पणे सम्भोग-विप्रलम्भात्मा शृद्गारः प्रथमो बहुः। मान-प्रवास-शापेच्छा-विरहैः पञ्चवाऽपरः ॥११२ ।। स्त्री-पुंस-काव्य-गीतर्तु-माल्य-वेषेष्टकेलिजः। अभिनेयः स चोत्साह-चाटु-तापाश्ु-मन्युभिः॥११३॥ विक्ृताचार-जल्पाङ्गाकल्प-विस्मापनोन्दरवः । होस्योऽस्याभिनयो नासास्पन्दाश्रु-जठरग्रहैः ॥। ११४॥ विहासश्चोपहासश्च मध्ये ज्येष्ठे स्मितं हसः। अपहासोऽतिहासश्च नीचे प्रायोऽधमे रसः ।। ११५ ॥ मृत्यु-बन्ध-धनभ्रंश-शाप-व्यसनसम्भवः। कैरुणोऽभिनयस्तस्य बाष्प-वैवर्ण्य-निन्दनैः ॥११६ ॥ प्रहारासत्य-मात्सर्य-द्रोह-धर्षापनीतिजः। रौद्रः स चाभिनेतव्यो घात-दन्तौष्ठ-पीडनैः ॥ ११७॥ पराक्रम-बल-न्याय-यशस्तत्त्वविनिश्चयैः। वीरोडभिनयनं तस्य धैर्य-रोमाश्च-दानतः ॥११८॥ पताका-कीर्ति-रौद्राजि-शून्य-तस्करदोषजः। भैयानकोSभिनेतव्यः स्तम्भ-रोमाश्च-कम्पनैः ॥११९॥

बीभँत्सो Sभिनयश्चास्य निष्ठेवोद्ेग-निन्दनैः ।। १२० ॥ दिव्येन्द्रजाल-रम्वार्थ-दर्शनाभीष्टसिद्धितः। अर्ज्ुतः सोऽभिनेतव्यः श्राघा-रोमाध्-हर्वतः॥१२१॥ संसारभय-वैराग्य-तत्त्व-शास्त्रविमर्शनैः। झोन्तोऽमिनयनं तस्य क्षमा-ध्यानोपकारतः ॥ १२२ ॥

43

वृत्ति-रस-आवा गिनम-विचार:। अर्थ-श्द्षपुः काव्यं रसेः प्राणैर्निसर्पति। अब्जसा तेन सौहार्द रसेषु कबिमानिनाम् ।। १२३।। न तथाऽर्थ-शब्दोत्प्रेक्षा: श्ाघ्या: काव्ये यथा रसः। विपाककम्रमप्याम्रमुद्ेजयति नीरसम् ।। १२४ ॥ एकत्र खवैरिणोस्तुल्यशक्त्योर्योंगे विरुद्धता।

रंतिर्हासच शोकैश्च क्रोधीत्साहौ भेयं तथा। जुगुप्सा-विस्मय-शर्मा रसानां स्थायिनः क्रमात् ॥१२६॥।

चिन्ता चापेलमाबेगो भैतिर्व्याधि: स्मृतिर्धृतिः॥१२७॥ अमर्षो मेरेणं मोहो निद्रा-सुत्यौम्यें-हृष्टयैः। विर्षादोन्मौद-दैन्यानि बीडेा त्रौसो वितर्कणॅम्॥ १२८॥

प्यस्तरिंशद् यथायोगं रसानां व्यभिचारिण: # १२९॥ निर्वेदस्तत्त्वधी-क्ेशैवैरस्यं श्रास-तापकृत्। कैलानि: पीडा जरा55यासैरशक्ति: कार्श्य-कम्पभाक्॥१३०।। वैकल्यं ग्रहदोषेभ्योऽपैस्मारो निन्धचेष्टितः । हरा्ा स्व-परदौरात्म्यादू दोलनं श्यामताडदियुक् ॥१२१॥ द्वेषादे: सद्गुणाक्षान्तिरसूया दोषदर्शनी। ज्येष्ादौ मुम्मदो मथात् निद्ा-हास्याभुक्कृत् कमात् १३२। श्रमो रतादिभि: साद: स्वेद: श्रवासादिकारणम्। आधिश्चिन्ता प्रियानाप्ते: शून्यता-श्ास-कार्श्यमुक्र॥१३३।।

44

१४ नाट्यदर्पणे चापेलं साहसं राग-द्वेषादेः स्वैरिताSSदिमत्। आवेग: सम्भ्रमोऽतक्कर्याद् विकर्ताऽङ्ग-मनो-गिराम्॥१३४॥ प्रतिभानं मैतिः शास्त्र-तर्क-भ्रान्तिच्छिदादिक्कत्। दोषेभ्योऽ्ङ्ग-मनः-केशो व्याधिः स्तनित-कम्पवान्॥१३५। दष्टाभास: स्मृतिस्तुल्यदृष्ट्रयादेर्भ्रून्नतिक्रिया। धृतिर्ज्ञानेष्टलाभादेः सन्तुष्टिर्देहपुष्टिकृत् ॥। १३६ ॥। क्षेपादेः प्रतिकारेच्छाSमैर्षोडस्मिन् कम्पनाद्यः। व्याध्यादेरमृत्युसङ्कल्पो मरणं" विकलेन्द्रियम् ॥ १३७॥। अचैतन्यं प्रहारादेर्मोहोSत्राघूर्णनादयः । इन्द्रियाव्यापृतिर्निद्रा खेदादेर्मूर्धकम्पिनी । १३८ ॥ सुप्तं निद्राप्रकर्षोSत्र स्वप्नायित-खमोहने। दुष्टेऽपराधान्नैर्धृण्यमौगयं बन्ध-वधादिभि: ।। १३९ । हैर्षः प्रसत्तिरिष्टाप्तेरत्र स्वेदाध्ु-गद्गदाः । विषादस्तान्तिरिष्टस्यानाप्तेर्निःश्वास-चिन्तनैः ॥। १४० ॥ मनोविप्ुतिरुन्मादो ग्रह-दोषैरयुक्तक्ृत्। आपद: स्वान्तनीचत्वं दैन्यं कार्ष्ण्यावगुण्ठनैः॥ १४१॥ २व्रीडाऽनुताप-गुर्वादेरधार्ष्टयं गात्रगोपकम्। घोराञ्चकितता त्रोंस: कायसङ्कोच-कम्पितैः ॥ १४२॥ एकसम्भावनं तर्को वादादेरङ्गनर्तकः। आत्मन्याधिक्यधीर्गवों विद्यादेरन्यरीढया ।।१४३ ।। इष्टाभिमुख्यमौस्सुक्यं स्मरणाद्यात् त्वराऽडदिभिः। धार्ष्ट्यादेर्विक्रियारोघोऽवहित्थाSत्र क्रियान्तरम् ॥ १४४॥

45

वृत्ति-रस-भावाभिनय-विचारः। १५ जौव्यमिष्टादित: कार्याज्ञानं मौनानिमेषणैः। कर्मानुत्साह आलस्यं श्रमाद्याजृम्भितादिभिः॥ १४५॥ निद्राच्छेदो विबोधश्च शब्दादेरेङ्भङ्गवान्। केषांचित् तु रसादीनामन्योन्यं हेतु-कार्यता ॥१४६ ॥ वेपेथु-स्तम्भ-रोमौश्चाः स्वरभेदोऽभ्रु मूर्च्छनम्। स्वेदो वैवर्ण्यमित्याद्या अनुभावा रसादिजाः ॥१४७॥ भयादेर्वेपेथुर्गान्रस्पन्दो वागादिविक्रियः। यत्ने ऽप्यङ्गाक्रिया स्तैम्भो हर्षादेर्हा ! विषादवान्॥१४८॥ रोमाथ्चः प्रियदृष्टर्ादे रोमहर्षोऽङ्गमार्जनैः । स्वैरभेद: स्वरान्यत्वं मदादेर्हर्ष-हास्यक्कत् ।। १४९ ॥ अश्रु नेत्राम्बु शोकादैर्नासास्पन्दाक्षिरूक्षणैः। मूर्छनं घात-कोपाधैः खग्लानिर्भूमिपातकृत् ॥।१५० ।। ख्वेदो रोमजलस्नावः श्रमादेर्व्यजनग्रहैः। छायाविकारो वैवर्ण्यं क्षेपादेदर्दिग्निरीक्षणैः । १५१ ॥ वाचिकोऽभिनयो वाचां यथाभावमनुक्रिया। कर्मणोडद्रैरुपाङ्रेश्च साक्षाद् भावनमाङ्गिकः ॥१५२॥ सात्त्विक: स्वरभेदादेरनुभावस्य दर्शनम्। वर्णादनुक्रियाहार्यो बाह्यवस्तुनिमित्तकः । १५३ ॥

इति श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्रविनिर्मिते नाद्यदर्पणसत्रे पृत्ति-रस- भावाभिनय-विचारस्तृतीयो विवेकः ॥ ३ ।।

46

अथ चतुर्थो विवेकः।

देव-भूप-सभा-भर्तृमुख्यानां मङ्गलाभिधा। नित्या रूपमुखे नान्दीपदेः षड्भिरथाष्टभिः ॥१५४॥। प्रवेश-निष्क्रमाक्षेप-प्रसादान्तरसङ्गतम्। चित्रार्थ रूपकं गेयं पञ्चधा स्यात् कविधुवा ।।१५५।। उत्तेमा मध्येमा नीचा प्रकृतिर्नृ-स्त्रियोस्रिधा। एकैकापि त्रिधा स्वस्वगुणानां तारतम्यतः ॥१५६ ॥ शरण्यो दक्षिणस्त्यागी लोकशास्त्रविचक्षणः । गाम्भीर्य-धैर्य-शौण्डीर्य-न्यायवानुत्तेम: पुमान् ॥१५७।। मैध्यो मध्यगुणो नीचैः पापीयान् पिशुनोऽलसः । कृतम्र: कलही क्वीष: स्तरीलोलो रूक्षवान् (ग्) जड: ॥१५८॥ लज्जावती मृदुर्वी(्धी)रा गम्भीरा स्मितहासिनी। विनीता कुलजा दक्षा वत्सला योषिदुत्तमा ॥ १५९।। नरवन्मध्यमा-नीचे नीचोऽपीश: कथावशात्। प्रधानफलसम्पन्नोऽवयसनी मुख्यनायकः I। १६० ॥ 'तेजो विलोसो मार्धुयं शोभाँ स्थैर्यं गभीरेता। औदार्य ललितं चाष्टौ गुणा नेतरि सत्त्वजाः ॥ १६१ ॥ क्षेपादेरसहिष्णुत्वं तेज: प्राणात्ययेऽपि च । विलासो वृबवद् यानं धीरा हकू सस्मितं वचः ॥ १६२ ॥ माघुर्यं विकृतिः स्तुत्या क्षोभहेतौ महत्यपि। शोभा चिह्नं घृणा-स्पर्चा-दाक्ष्य शौर्योद्यमोन्नये ॥१६३॥

47

सर्वरूपकसषाबारणमक्षण निर्णयः। विशेऽप्यचलनं स्थैय प्रारब्धाद्शुभादपि। गाभ्भीय सहजा मूर्ति: कोप-हर्षादिगोपनी १६४ ॥ औदार्य शत्रु-मित्राणां प्राणितेनाप्युपग्रहः। शृङ्गारिचिेष्ठा ललितं निर्िकारा: खभावजाः । १६५ । अमुख्यो नायक: किच्िदूनवृत्तो ऽ्यनायकात्। लोभी धीरोद्तः पापी व्यसनी प्रतिनायक: ॥ १६६ ॥

हास्यायाद्ो नृपे श्याल: शकारस्त्वेकविद् विटः॥१६७।। स्निग्धा धीरोद्धतादीनां यथौचित्यं वियोगिनाम्। लिङ्ी द्विजो राजजीवी शिष्याश्चेते विदूषकाः ॥ १६८॥ युवराज-चमूनाथ-पुरोध :- सचिवाद्यः। लहाया एतदायत्तकर्मैव ललितः पुनः ।। १६९ ॥ शुद्धान्ते कारुको द्वाःस्थः कञ्चुकी शुभकर्मणि। वर्षवरस्तु रक्षायां निर्मुण्डः प्रेषणे ख्रियाः ॥१७० ॥ कार्याख्याने प्रतीहारी रक्षा-स्वस्त्योर्महत्तरा। पूर्वस्थितिविधौ वृद्धा चित्रादौ शिल्पकारिका ।। १७१ ।। नायिका कुलजा दिव्या क्षत्रिया पण्यकामिनी। अन्तिमा ललितोदात्ता पूर्वोदात्ता त्रिधा परे ॥ १७२।। रागि्येवापहसने मृपे दिव्ये च न प्रभौ। मणिका कापि दिव्या तु भवेदेषा महीभुजः ॥ १७३ ॥

48

माट्यदर्पणे मुग्धा मध्या प्रगल्भेति त्रिविधा: स्युरिमा: पुनः। मुग्धा वामा रते स्वल्पमाना रोहद्वयः-स्मरा॥ १७४॥ मध्या मध्य-वयः-काम-माना मूर्छान्तमोहना। प्रगल्भेद्ध-वयो-मन्यु-कामा स्पर्शेऽप्यचेतना ॥१७५॥ कार्यतः प्रोषिते पत्यावभूषा प्रोषितप्रिया। विप्रलब्धा ससङ्केते प्रेष्य दूतीमनागते ।। १७६ ॥। खण्डिता खण्डयत्यन्यासक्त्या वासकमीर्ष्यिता। ईर्ष्या-कलहनिष्क्रान्ते कलहान्तरिताSSर्तिभाक् ॥१७७॥ विलम्बयत्यदोषेऽपि विरहोत्कण्ठितोत्सुका। । १७८ ॥ सुभगम्मांनिनी वश्यासन्ने स्वाधीनभर्तृका। सरन्ती सारयन्ती वा रिरंसुरिसारिका । १७९ ॥ भावाद्या यौवने स्त्रीणामलङ्कारास्त्रयोऽङ्गजाः । दश स्वाभाविकाश्चैते क्रियारूपास्त्रयोदश ।। १८० ॥। सति भोगे गुणाः सप्त यत्नजाश्च स्वभावजाः। नावश्यम्भाविनोऽथैषा विंशतिः स्त्रीषु मुख्यतः ॥ १८१ ॥ भावो वागादिवैशिष्टयं चिह्नं रत्युसमत्वयोः ! नेत्रादिविकृतं हाव: सशृङ्गारमसन्ततम् तदेव सन्ततं हेला तारुण्योद्बोधशालिनी। राग़ादिना विपर्यासः क्रियाणामथ विभ्रमः ॥१८३॥

49

विलास: प्रियदृष्ट्यादौ चारुत्वं गात्र-कर्मणोः। वेषाल्पतैव विच्छित्ति: परां शोभां वितन्वती ॥ १८४॥। लीला दयितवागादेः स्वे न्यासो बहुमानतः। विव्वोकोSनादरो मान-दर्प्पादिष्टेऽपि वस्तुनि॥१८५॥ विह्ृतं जल्पकालेऽपि मौनं ड्री-व्याज-मौग््यतः। ललितं गांत्रसश्चारः सुकुमारो निरर्थकः ॥१८६ ॥ कचौष्ठादिग्रहे कोपो मृषा कुद्दुमितं मुदि। मोहायितं प्रियेक्षादौ रागतो गात्रमोटनम् ॥ १८७।। मुहुः स्मिताश्रु-कम्पादेः सङ्करः किलिकिश्चितम्। औज्जवल्यं यौवनादीनामथ शोभोपभोगतः ॥१८८॥ सा कान्ति: पूर्णसभ्भोगा दीप्तिः कान्तेस्तु विस्तरः। सौम्यं तापेऽपि माघुर्यमौदार्यमुचिताच्युतिः ॥ १८९॥ चेतोऽविकत्थनं धैर्यं प्रागल्भ्यं कौशलं रते। यथचित्यं च नेतृणां नायिका: कुलजादयः ॥ १९० ॥ सहायिन्यस्तु धात्रेयी-लिद्गिनी-प्रातिवेशिकाः। शिल्पिनी-चेटिका-सख्यो गुप्ता दक्षा मृदु-स्थिराः॥१९१।। देवानीचनृणां पाठः संस्कृतेनाथ जातुचित्।

प्राकृतेनोसमस्यापि दारि्यैश्वर्यमोहिन:॥१९३॥

50

अत्यन्तनीच-भूतादौ पैशाची मागभी घ पाडू। शौरलेनी तु नीचस्य देशोद्दशे स्वदेशगीः ।। १९४।। तिर्यग्-जातयन्तरादीनामानुरूष्येण लक्था। भाष्रा-प्रकृति-वृत्तादेः कार्यतः कापि लङ्गनम्॥ १९५॥ आर्येति शब्ते पत्नी लिद्गिनी ब्राह्मणी द्विजः(जैः)। अम्बाऽपि जमनी-वृद्धे पूज्या तु भवतीत्यपि ॥१९६ ॥ भ्रात्राऽग्रजो5धमैर्मन्त्री नटी-सूत्रभृतौ मिथः। पुरोध :- सार्थवाहाभ्यां पत्नी पत्न्या जरन् पतिः।१९७।। महाराजो नृपः सर्वस्त्वार्यपुत्रेति यौवने। पुंसा भद्रेति भोक्तव्या प्रियेति दयिताऽथवा। १९८॥। पितापुन्नाभिधायोगर्मुख्या देव्यवि राजभि:। विदूषकेण भवती राजी-चेट्यौ नृपखियः ॥१९९॥ भट्िनी स्वामिनी देवीत्येवं सर्वा: परिच्छदैः। वेश्याऽज्जुकेति पृद्धा तु सात्ता तुल्या स्त्रिया हला।२००। हे त्वनुचमा-प्रेष्ये भगवदिति देवता। तपःस्था ार्च्य-देवर्षि-बहुविद्याः सयोषितः ॥२०१॥ मान्यो नामान्तरे राजा लिद्रिनाऽथ विदूषकैः। वमस्योऽप्ययमैर्भडी लोकैर्देवेति भूपतिः ॥। २०२ ।। मित्राख्याभिर्विटू राज्ञा कुमारो भर्तृदारक: । मुमि-शाक्यौ भद्न्तेति खप्सिच्याऽपरो अती।। २०३।

51

स्वेकूपकसा भारणक क्षणनिर्णय:। सूत्री भावोऽनुगेनासौ तेन मार्ष: सम: सखा। शिष्यात्मजानुजाः पुत्र-वत्सौ तातो जरन्नपि।। २०४ ।। सौम्यो भद्रमुखश्चेति नीचो हण्डे तु पामरैः। येन कर्मादिना यस्तु ख्यातः स तदुपाधिकः ॥ २०५॥ शूरे विक्रमसंसूचि कल्प्यं नामाथ वाणिजे। दत्तान्तं प्रायशो विप्रे गोत्र-कर्म्मानुरूप्यतः ॥ २०६ ॥ नृपस्त्यां शुभं दचा-सेनान्तं पणयोषिति। पुष्पादिवाचकं चेटयां चेटे मङ्गलकीर्तनम्॥। २०७ ।।

इति श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्रनिर्मिते नाव्यदर्पणसूत्रे सर्वरूपकसाधारण लक्षणनिर्णयो नाम चतुर्थो विवेक: समासः।।४।।

समाप्तं नाट्यदर्पणसूत्रम्

52

53

श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्ररचितं स्वोपज्ञविवरणविभूषितं नाट्यदर्पणम्।

चतुर्वर्गफलां नित्यं जैनीं वाचमुपास्महे। रूपैर्द्दादशभिर्विश्वं यया न्याय्ये धृवं पथि ।। १।। महाकविनिवद्धानि इष्ट्रा रूपाणि भूरिशः । स्वयं च कृत्वा स्वोपज्ञं नाव्यलक््म विवृण्वहे।। २ ।। अलङ्कारमृदु: पन्था: कथाऽडदीनां सुसश्चरः । दुःसश्चरस्तु नाव्यस्य रसकल्लोलसङ्कुल: ॥ ३ । न गीत-वाद्य-नृत्तज्ञा लोकस्थितिविदो न ये। अभिनेतुं च कर्तु च प्रवन्धास्ते वहिर्मुखा: 1181 स कविस्तस्य काव्येन मर्त्या अपि सुधान्धसः । रसोर्मिघूर्णिता नाटये यस्य नृत्यति भारती ॥५।। नानार्थशब्दलौन्येन पराश्चो ये रसामृतात्। विद्वांसस्ते कबीन्द्राणामर्हन्ति न पुनः कथ(था)म्। ६॥ क्लेपालक्कारभाजोऽपि रसा निःस्यन्दकर्कशाः। दुर्भगा इव कामिन्यः श्रीणन्ति न मनो गिर: ।। ७।। आरक्काद् भूपति यावदौचितीं न विदन्ति ये। स्पृहयन्ति कवित्वाय खेलनं ते सुमेधसाम् ॥।८।। प्राणा: कवित्वं विद्यानीं लाषण्यमिव योषिताम्। त्रैविध्यवेदिनोऽप्यस्मै ततो नित्यं कृतस्पृहाः ॥ ९॥ १ ॐ नमो वीतरागाय। बई प०

54

सविवरणे नाट्यवर्पणे नासिकान्ते दयं शित्रं दयोर्बींडा रसज्ञयोः । कचाभाव: कुरक्ाक्ष्या: काव्याभावो विपभितः॥१०॥ अकवित्वं परस्तावत् कलङ्क: पाठशालिनाम्। अन्यकाव्यै: कवित्वं तु कलङ्कस्यापि चूलिकाः। ११ ॥ कवित्ववन्ध्याः क्विश्यन्ते सुखाकर्तु जगन्ति ये। नेत्रे निमीन्य विद्वांसस्तेऽधिरोहन्ति पर्वतम् ॥ १२ ।। अथ शिष्टसमयपरिपालनाय प्रत्यूहव्यूहोपशमनाय च सकलसन्दर्भा- र्थस्तवनागर्म समचितेष्टाधिदैवतस्य सत्रकारौ नमस्कार ल्लोकं परामृशत :- चतुर्षर्गफळां निम्यं जैनी वाचमुपास्महे। रपैर्द्धादशभिर्विश्वं यया न्याय्ये धृतं पभि ।। १।। 'चतुर्वर्ग०' इत्यादि। चतुर्वगों धर्मार्थ-काम-मोक्षा यथौचित्यं प्रधानं गौणं वा फलं यस्या:। समुदाय-समुदामिनोरमेदोऽप्यस्ति, तेन पुरुषमेदे- नैक-द्वि-त्रिपुरुषार्थफलत्वेऽपि चतुर्बर्गफलत्वं न विहन्यते। इष्टलक्षणत्वाच फलस्य यो यस्य पुरुषार्थोऽमीष्टः स तस्य प्रधानमपरो गौ[ण]:। 'नित्यम्' इत्यनेन आवश्यकं वा[चः] चतुर्वर्ग प्रति हेतुत्वमच्यते। अर्थापेक्षया जिनानामियं 'जैनी' जिनोपदिष्टं सर्थमृषयो ग्रथ्नन्ति । 'वाचम्' इति भारतीम् 'उपास्महे' तदर्थानुष्ठानेन समीपे वर्तामहे। समीपपृस्मा घ तदेकशरण- त्वमात्मन: रूयापितम् । नित्यमित्यस्यावा(त्रा)पि सम्बन्धादुपासनस्यावि- दि(च्छि) चि: ख्यापिता। 'रूपाणि' अङ्गान्याचारादीनि हष्टिवादपर्यन्तानि 'द्वादश' प्रसिद्धानि । सक्कयानिर्देशेन चानियन्त्रितसक्याया जिनवाच: प्रस्तुतातुन्यत्वेन व्यवच्छेद: कथ्यते। 'विश्वम्' इति समुदायापेक्षमेकत्वम्। कर्मभूमित्वात् प्राधान्यविवक्षया मनुष्यलोको वा विश्वम। 'न्याय्ये' न्यायादनपेते 'धृतं' व्यवस्थापितम्। व्यवस्थापनस्य त्रैकान्येऽप्यतीत- निर्देशोऽर्थापेक्षया वाचोऽनादित्वख्यापनार्थः। 'पथि' इति पुरुषार्थप्रापणो- पायत्वादहिंसा-दामादिक कर्म लक्ष्यते ।। (२) अथामिनेयवाक्परतया ोकोऽयं व्या[र्या]गते। यद्यपि

55

नाटकनिर्णमः । २५ साक्षाद्धर्म-कामार्थफलान्येव नाटकादीनि, तथापि रामवद् वर्तितव्यं न रावणवदिति हेयोपादेय-हानोपादानपरतया धर्मस्य च मोक्षहेतुतया मोक्षोऽपि पारम्पर्येण फलम्। 'नित्यम् ' इत्यनेन चतुर्वर्गफलान्येव रूपकाणि निव- न्नीयानि इति खयाप्यते। जिनानां रागादिजेतृणां लक्षणप्रणयनापेक्षयेयं 'जैनी'। न नाम सर्वत्रोपविष्टं लक्षणं न । नवेक्षार्ऽर्वाचीनदशः सङ्गेप-विस्त- राभ्यां तत् कर्तु प्रभवन्ति। 'वाचं' नाटकादां 'उपास्महे' परिशीलयामः। नित्यमित्यत्रापि सम्बध्यते। सततापरिशीलितामिनेव( य)वाचो हि कुतो नामौचित्यवेदिनो भवेयुः?। रूप्यन्ते अभिनीयन्ते इति रूपाणि नाटकादीनि। अनभिनेयायां रूपशब्दाप्रतीतेः सामान्यनिर्देशेऽपि वाचोऽभिनेयत्वं लभ्यते। भूरिभेदत्वेऽप्यभिनेयवाचो 'द्वादशभिः' इति प्रस्तुतप्रकरणापेक्षम्। 'विश्वम्' इति पूर्ववत् समवकारादीनां देव-दैत्यचरितव्युत्पादकत्वात्। 'पथि' इति यशःसम्पदुपायत्वात् कृत्यं लक्षयति। नायक-प्रतिनायकयोर्हि नयानयफ- लोपदर्शनेन नाटकादिभिर्दुर्दान्तचेतसां न्यायादनपेते कृत्ये प्रवृत्तिर्व्यव- स्थाप्यते । अत्रापि व्याखूयाने श्रद्धापरत्वेन नमस्कारपरतैव श्लोकस्य । व्याख्येय-व्यारयानयोरेक कर्त कत्वख्यापनार्थमयमेत लोको विवरणस्याप्या- दावधीत इति ॥ १ ॥

अथ लक्षणस्य विषयं प्रतिजानीते-

अभिनेयस्य काव्यस्य भूरिभेदभृतः कियत्। कियतोऽपि प्रसिद्धस्य ढष्टं लक्ष्म प्रचक्ष्महे ॥ २ ॥ अभिनेयस्य वाचिकाजिक-सार्त्रकाहार्यैरभिनयैः प्रत्यक्षीभावनयोग्यस्य। सत्रकाराभिप्रायापेक्षं चैतत्, तेन रस-भाव-नायक-नायिकाSडदिलक्षणस्य अभिनेयं प्रति प्रवृत्तस्य अनभिनेयव्यापित्वेपि न विरोधः। काव्यस्य वर्णनात्मनः शब्दार्थग्रन्थनस्य कविव्यापारस्य। भूरीन् रसप्रधानान् नाट- कादीन् अप्रधानरसांश्र दुर्मिलिता-श्रीगदित-माणी-प्रस्थान-रासकादीन् मेदान् विभर्ति। कियदित्यनान्तरीयकस्य रङ्ग-सन्ध्यन्तरालादिलक्षणस्य परिहारेण वक्ष्यमाणप्रबन्धद्वादशकग्रन्थननान्तरीयकं कतिपयं लक्ष्मेति योगः। कियतोऽपि लक्षणविधावभिन्नेतस्य, तेन कोहतप्रणीतलक्ष्माणः साटकादयो ४

56

सविवरणे नाट्यदर्पणे न लक्ष्यन्ते। लक्षणीयबाहुल्येऽपि हि यावत्येव भागे लक्षयितु: श्रद्धा तावा- नेव लक्ष्यते। कियतोऽपि च प्रसिद्धस्य रसप्राधान्यादखिललोकरअ्जकतया ख्यातस्य नाटकादेः। हष्ट पूर्वमुनिप्रणीतनाद्यलक्षणपौर्वापर्यपरामर्शेन उपयु- कतया निश्चितम्। एवं च स्वमनीषिकानिरासेन लक्षणस्योपादेयत्वमुक्तम् । लक्षयत्यभिनेयादनभिनेयाच कियतोऽपि व्यवच्छिनचीति लक्ष्म(क्ष)णम् (लक्ष्म)। प्रचक्ष्महे सारासारोपादान-हानाभ्यां सङ्भेप-विस्तराभ्यां च प्रकर्षेण ब्रूमहे। एवं चापरप्रणीतलक्षणोत्कर्षेण निष्प्रयोजनत्वमपास्तमिति ॥ २॥ अथ व्यक्तिभेदानुद्देशे नियतं न शक्यते लक्षणमाख्यातुमिति तानुद्दिशति- नाटकं प्रेकरणं च नाटिका प्रेक्रण्यथ। व्यायोगः समवकारो माण: म्रहसनं डिमेः ॥ ३ ॥ अंक्क ईहोमृगो'वीथी चत्वारः सर्ववृत्तयः । त्रिवृत्तयः परे त्वष्टी कैशिकीपरिवर्जनात्॥ ४ ॥ चकारः सर्वपुरुषार्थफलत्वेन महापुरुषोपदेशार्हचरितत्वेन च प्रबन्धेषु नाटक-प्रकरणयोः प्राधान्यमाह। अथशब्दो नाटकादिचतुष्टयादपूर्णसन्धि- त्वेन विष्कम्भक-प्रवेशकायोग्यत्वेनानुपदेशार्हचरितप्रायत्वेन चोत्तरेषां पार्थ- क्यं ज्ञापयति। अङ्क इति उत्सृष्टिकाक्को न पुनरवस्थासमाश्यादिरूपः । अङ्क- वर्तां मध्ये पाठात् छन्दोऽनुरोधाच एकदेशेनाभिधानम्। चत्वार इति प्रकर- ण्यन्ता व्यक्तिभेदाः। सर्वा गु(गौ)णप्रधानभावेन चतस्रोऽपि वृत्तयो भारती- सात्वती-आ(त्या)रभटी-कैशिक्यो वक्ष्यमाणलक्षणा यत्र। तिस्रो भारती- सात्वत्यारभद्यो व्यस्ता: समस्ता वा वृत्तयो येधु। अत्र च येषु व्यायोग-सम- वकार-ई(रे)हामृग-डिमेषु एकस्या वृत्तेर्न लक्षणे प्राधान्यनिर्देशस्तेषु व्यक्ति- भेदेन पृथक पृथगेकैकस्या वृत्ति:(तेः) कविस्वेच्छया प्राधान्यं निवध्यते। येषु तु भेदेषु भाण-प्रहसन-उ(नो)त्सृष्टिकाङ्क-चीथीपु यस्या वृत्तेः प्राधान्यनिर्दे- शस्तेषु प्रतिव्यक्ति तस्या एव आधान्यमपरयोर्गोणत्वमल्पत्वादभातो वा। कैशिक्या: परिः सामस्त्येन वर्जनं अभावः । यद्यपि समवकारे शृद्गार- त्वमस्ति, तथापि न तत्र कैशिकी। न खल काममात्रं शृङ्गारः, किन्तु. विलासोत्कर्षः। न चासौ रौद्रप्रकृतीनां नेतृणाम्। शृद्भारशब्दश्च तत्र काम- मात्रपर्यवसायीति॥ ३-४॥

57

नाटकनिर्णयः।

अथ यथोदेशं लक्षणमाह- ख्याताद्यराजचरितं धर्म्म-कामार्थसत्फलम्। साङ्कोपाय-दशा-सन्धि दिव्याञ्ञं तत्र नाटकम् । ५॥। ख्याताद्यराजस्य चरितं यत्रेत्यन्यपदार्थः । इह ख्यातत्वं त्रिधा नाम्ना चेष्टितेन देशेन च । कौशाम्ब्यां चरितं वत्सराजेनैव रञ्जकम्। चरितमपि वत्सराजस्य कौशाम्ब्यां वासवदत्तालाभादिकमेव । वासवदत्ता- लाभादिकं वत्सराजस्य कौशाम्ब्यामेव । चरितरयातत्वं च प्रधानचरिता- पेक्षया ततस्तदनुयायीनि रञ्जकत्वार्थ(अ)ख्यातान्यपि चरितानि क्रियन्ते। तेन बहुषु रामप्रबन्धेषु सीताहरणानयनोपायानां युद्धानां गौणपात्राण्यपरेषां च भणितिविशेषादीनां भेदेऽपि न दोषः । आद्येति पूर्वः, तेन वर्तमान- भविष्यतोर्निरासः। कविना हि रञ्जनार्थ किश्चित् सदप्युपेक्ष्यते, किश्चिदस- दप्याद्रियते। वर्तमाने च नेतरि तत्कालप्रसिद्धिवाधया रसहानि: स्यात्, पूर्वमहापुरुषचरितेषु च अश्रद्धानं स्यात् । भविष्यतस्तु वृवं चरितमपि न भवति, चर्यते स्म चरितमित्यतीतनिर्देशात्। राजेति क्षत्रियमात्रम्, न पुनर- भिषिक्त एव; राम-जीमूतवाहन-पार्थादीनामनभिषिक्तानामपि दर्शनात्। क्षत्रियो मर्त्य एव, तेन न देवनेतकं नाटकमित्युक्तं भवति। नाटकं हिरामवद् वर्ततितव्यं न रावणवदित्युपदेशपरम्। देवतानां तु दुरुपपादस्याप्यर्थस्येच्छा- मात्रत एव सिद्धिरिति तच्चरितमशक्यानुष्ठानत्वान्न मर्त्यानामुपदेशयोग्यम्; तेन ये दिव्यमपि नेतारं मन्यन्ते, न ते सम्यगमंसतेति। नायिका तु दिव्याऽपि भवति यथोर्वशी, प्रधाने मर्त्यचरिते तच्चरितान्तर्भावात्। उपदेशानई- प्रायवृत्तत्वेन दीप्षरसत्वेनैव च समवकारादौ दिव्योऽपि नेता न विरुध्यते। चरितमित्याचरितम्, न तु कविबुद्धिकन्पितम् । बाहुल्यापेक्षं चैतत्, तेनान्पं किमपि रञ्जकं कल्पितमपि न दोषायेति। धर्म-कामार्था व्यस्त-समस्ता: सद् प्रधानं फलं यत्र। मोक्षस्तु धर्मकार्यत्वात् गौणं फलम्। सन्तोऽचिरभावित्वाद् वर्तमाना वा धर्मार्थ-कामा: फलम्, तेन भाविधर्म-कामार्थफलत्वादागमा न नाटकम्। तत्र धर्मफले नाटके दया-दम-दान-न्यायप्रायं दष्टफलमामुष्मिक- फलं च राज्याद्यवाधया नेतुश्वरितं व्युत्पाद्यते, न पुनः सर्वसङ्गपरित्यागं कत्वा वतमाचरितमित्यामुष्मिकफलमेव। साक्षाव्दृष्टफलार्थी हि लोकः। कामफले च

58

सविवरणे नाठ्यवर्पणे

शत्रूच्छेद-सन्धि-विग्रहादिराज्यचिन्ताप्रायमिति। साक्केति अक्कोपायदशा- सन्धिमिर्वक्ष्यमाणैः सह वर्तते। दिव्याभ्गमिति दिव्यं देवता अन्योऽपि चोत्तमः प्रधानस्य नेतुरङ्गं सहायः पताका-प्रकरी-नायकलक्षणो यत्र। दिव्यो हि नेतैव विरुध्यते, न पुनः सहायः। अत्यन्तभक्तानामेवं नाम देवता: प्रसीदन्तीति देवताSडराधनपुरःसरमुपायानुष्ठानमाघेयमिति व्युत्पादनार्थ दिव्योऽप्यङ्गत्वेन कार्यः। तत्र देवता यथा-नागानन्दे गौरी। उत्तमप्रकृतिर्यथा-रामादिप्रबन्धेषु सुग्रीवादिरिति। यद्वा दिव्यानि अनवद्यानि अङ्गानि वक्ष्यमाणानि उपक्षेपादीनि यत्र । तत्रेति निर्धारणार्थः । अभिनेय- समुदायात् प्रधानपुरुषार्थप्रवृत्तविनेयराजादिव्युत्पादनगुणेन नाटकं निर्द्धा- र्यते। नाटकमिति नाटयति विचित्रं रञ्जनाप्रवशेन सम्यानां हृदयं नर्तय- तीति नाटकम्। अभिनवशुप्तस्तु नमनार्थस्यापि नटेर्नाटकशब्दं व्युत्पा- दयति, तत्र तु घटादित्वेन हस्वाभावश्चिन्त्यः। यद्यपि कथाSSदयोऽपि श्रोवहृदयं नाटयन्ति तथाप्यङ्कोपायादीनां वैचित्र्यहेतूनामभावात् न तथा रञ्जकत्वमिति न ते नाटकम्। तथा नाटकं प्रधानपुरुषार्थेधु राज्ां तदङ्भूतेष्वमात्यादीनां च बहूनां व्युत्पादकमिति कतिपयव्युत्पादकानि प्रकरणादीन्यपि न नाटक- मिति ॥५॥ अथ राजशब्दं व्याख्यातुं सामान्येन नेतु: स्वरूपमाह- उद्धतोदात्त-ललित-शान्ता धीरविशेषणाः । वर्ण्याः स्वभावाश्रत्वारो नेतृणां मध्यमोत्तमाः ॥ ६॥ धीरो धैर्य महाव्यसनेऽप्यकातर्य विशेषणं येषां उद्धतादीनां धीरोद्धत- धीरोदात्त-धीरललित-धीरशान्ता इत्यर्थः । एवं नाम कविर्वर्णयति। जन्मो- त्थिवास्तु स्वभावा नेतृणां यथा तथा वा सन्तु। नेतृणामिति बङुवचनात् प्राये- णैकैकस्मिन् धर्मिण्येकैक: स्वभाव:, कचिदेव तु चत्वारः। मध्यमोत्तमा इति। यद्यपि स्वस्थाने सर्वमपि उच्तम-मध्यमाधमभेदेन त्रिधा, तथापि धीरोद्धता- दय: स्वभावा उच्वम-मध्यमभेदेनैव वर्णनीया इति ॥६॥ अथ बहुवचनासमेव विषयमेदं स्पषयति-

59

नाटकनिर्गय: I. देवा धीरोद्धता धीरोदाचा: सैन्येश-मन्त्रिणः । धीरशान्ता वणिग्-विप्रा राजानस्तु चतुर्विघ्ाः ॥७॥ स्वभाव-स्वभाविनोरमेदात् सामानाधिकरण्यनिर्देशः । राज्ां चातु- र्विध्यभणनात् देवा धीरोद्वता एव, सैन्येश-मन्त्रिणो धीरोदात्ता एव, वणिग- विप्रा धीरशान्ता एव वर्णनीया इति स्वयोगव्यवस्थापकत्वेनैवावधार्यते, नान्ययोगव्यवच्छेदेन । यः पुनः परशुरामस्यातिक्रूरत्वख्यापनार्थो धीरो- द्तत्वनिबन्ध: स 'भाषा-प्रकृति-वेषादेः कार्यतः क्ापि लङ्गनम्' इत्यपवा- दादविरुद्धः। अयं च नियमो देवानां मर्त्यापेक्षया, न स्वापेक्षया; शिवादीना- मुदाच्तानां ब्रह्मादीनां च शान्तानामपि दर्शनात्। राजान इति क्षत्रियजाति:। बहुवचनात् व्यक्तिभेदेन चतुःस्वभावो नाटकस्य नेता, न पुनरेकस्यां व्यक्तौ। एकत्र प्ाधान्येन स्वभावचतुष्कस्य वर्णयितुमशक्यत्वादिति। प्रधाननायकस्य चायं नियमो गौणनेतृणों तु स्वभावान्तरमपि पूर्वस्वभाव- त्यागेन निबध्यते। ये तु नाटकस्य नेतारं धीरोदाच्तमेव प्रतिजानते, न ते मुनिसमयाध्यवगाहिन :; नाटकेषु धीरललितादीनामपि नायकानां दर्शनाव कविसमयवाघ्याक्च।७॥ अथ धीरोद्धतादीनां यथोद्देशमर्थमाह- धीरोद्धतश्वलश्चण्डो दर्पी दम्भी विकत्थनः । धीरोदात्तोऽतिगम्भीरो न्यायी सत्त्वी क्षमी स्थिरः ।। ८।। शृङ्गारी धीरललित: कलासक्त: सुखी मृदुः । धीरशान्तोऽनहक्कार: कृपालुर्विनयी नयी । ९ ॥ अकातरत्वं धीरशब्दस्यार्थः सर्वत्र समान एव। चलत्वादय: पुनरुद्ध- वादीनां शब्दानामर्थाः। चलोऽनवस्थितः । चण्डो रौद्रः । दर्पः शौर्यादि- मद:। दम्भ: कूटप्रयोगः । विकत्थनः स्वप्रशंसी। अतिगम्भीरो दुरवबोध- मध्यः। सथ्वी शोक-क्रोधादयनभिभवनीयः । स्थिरो विमृश्यकारी। कला- सक्तो गीतादितत्परः। सुखी मन्त्रिन्यस्तराज्यचिन्ताभारत्वाभिराषि:। मृदुर- कूराचार:। अनहद्कार: सर्वथाऽप्यनवलेपः। धीरोदात्तस्तु विनयच्छभावलेप

60

सविवरणे नाट्यदर्पणे इति भेद:। विनयी गुरुजनाद्यनुल्लक्कीति। उपलक्षणमात्रं चैतत्, तेनोद्धवादीनां यथौचित्यमपरेऽपि धर्मा द्रष्टव्या इति ॥ ८-९॥ अथ वरितशब्दं व्याचष्े- मुख्यमिष्टफलं वृत्तमङ्गं प्रासङ्गिकं क्वचित्। सूच्यं प्रयोज्यमभ्यूह्यमुपेक्ष्यं तच्चतुर्विघम् ॥। १०॥ मुखूयं सर्वप्रबन्धव्यापित्वात् प्रधानम्। इष्ट सर्वोत्कर्षेण कवेरभिप्रेतं फलं यस्य। वृत्तं चरितम् । अङ्गं मुख्यवृत्तस्यानुयायित्वादवयव: । प्रसङ्गात् परकीययत्नादागतं प्रासङ्िकम् । इह तावत् न निसर्गतः किश्चित् चरितं मुख्यमअं वा, किन्तु बहुष्वपि फलेषु कविर्यस्यात्यन्तमुत्कर्षमभिप्रैति तत्फ- लमिष्टम्। अनेन च यत् फलवद् वृचं तदिह मुख्यम्। तदितरदङत्वात् प्रासङ्रिकम्। रामप्रबन्धेषु हि सुग्रीवमैत्री-शरणागतबिभीषणरक्षण- रावणवध-सीताप्रत्यानयनादिषु सीताप्रत्यानयनस्यैव प्राधान्यं कविना प्रतिपादितम्। तत्सम्पादनाय तदितरेषु प्रवृत्तेः । अत एव तान्यङ्गानि। कविरपि न स्वच्छया फलस्योत्कर्ष निबद्धुमर्हति, किन्त्वौचित्येन। यस्य धीरोद्धतादेर्यदेव फलम्ुचितं तस्यैवोत्कर्षो निबन्धनीयः । प्रासन्िकस्यापि च मुख्यवृत्तप्रयत्नेनैव निष्पत्तिर्विधेया। प्रयत्नान्तरे हि तदपि मुखं(रूयं) स्यात्। तापसवत्सराजे हि वत्सराजस्य मुख्याय कौशाम्बीराज्यलाभाय प्रवृत्तेनैव यौगन्घरायणव्यापारेण प्रासश्निकं वासवदत्तासङ्गम-पभ्मावतीप्राप्यादिकर्मापि साध्यते। क्वचिदिति यत्रैव मुख्यो नेता फलसिद्धौ सहायमपेक्षते तत्रैव प्रासक्चिकम्, न सर्वत्र। यथा भटृश्रीभवनुतचूडाविरचितायां कोश- लिकायां नाटिकार्यां कौशलिकाप्राप्तिमधिकृत्य प्रवृत्तस्य वत्सराजस्य न प्रासअिकम्। यथा वाSसमदुपज्ञे सत्यहरिश्न्द्रे नाटके प्रतिज्ञानिर्वाहं प्रति प्रघृस्स्य हरिश्रन्द्रस्य । तचतुर्विधमिति तत् सामान्येन वृत्तम् । १० ॥ अथ चातुर्विध्यमेव स्पष्टयति- नीरसानुचितं सूच्यं प्रयोज्यं तद्विपर्ययः । ऊहां तदविनाभूतमुपेक्ष्यं तु जुगुप्सितम्।। ११ ।।

61

नाटकनिर्णयः । नीरस[म]रञ्जकम्। अनुचितं सरसमप्यनर्ईम् आलिङ्गन-चुम्बनादि, तत् सूच्यं विष्कम्भकादिभिर्ज्ञाप्यम्। तस्य नीरसानुचितस्य सूच्यस्य विपर्यय: सरसमुचितं च प्रयुज्यते वाचिकादिभिरभिनयैः सामाजिकानां साक्षादिव क्रियत इति प्रयोज्यम्। तयो: सूच्य-प्रयोज्ययोरविनाभूतं देशान्तरप्राध्यादो गमनादि ऊहते स्वयं वितर्क्यते इति ऊह्यम् । न नाम देशान्तरप्रापि: पादविहरणादिकं विना भवति। उपेक्ष्यते व्रीडाऽडदिहेतुत्वादवगण्यते इत्युपेक्ष्यं योज्यम्। तयोः सूच्य-प्रयोज्ययोर्जुगुप्सनायं भोजन-स्नान-शयन- प्रस्रवणादि । यत् पुनरुत्तररामचरिते रामोत्सङ्गभिषण्णायाः सीतायाः, अस्मदुपज्ञे नलविलासे अरण्ये दमयन्त्याश्च शयनं प्रयुक्तं तत् प्रस्तुतो- पयोगित्वात् रञ्जकत्वाच्च न दुष्टम् ॥ ११ ॥

अथ अन्यानपि वृत्तभेदान् दर्शयति-

प्रकाशं ज्ञाप्यमन्येषां स्वगतं स्वहृदि स्थितम् । परावृत्त्य रहस्याख्याऽन्यस्मै तदपवारितम् ॥ १२ ॥ त्रिपताकान्तरोऽन्येन जल्पो यस्तज्जनान्तिकम् । आकाशोक्ति: स्वयं प्रश्न-प्रत्युत्तरमपात्रकम् ॥ १२॥ यद्वत्तमगोप्यतया अन्येषामात्मव्यतिरिक्तानामपि ज्ञाप्यं तत् प्रकाशत इति प्रकाशम् । यत् पुनरन्येषां गोप्यतया स्वहद्येव स्थितं तत् स्वगतम्। परावृत्य अङ्गवलनेनाश्रावयितव्येभ्य: पराङ्मुखीभू[या]न्यस्मै रहस्याख्या या तदपवार्यते बहूनां प्रच्छाद्यत इत्यपवारितम्। आख्यायत इत्याख्या कर्म- साधनः, तेन वृत्तमपवारितम्। एवसुत्तरत्रापि। जन्प्यत इति जल्पो वृत्तमेव। ऊर्ध्वसर्वाङुलिर्वक्रानामिक: करस्त्रिपताकः सोऽन्तरमश्राव्यं प्रति व्यवधानं यत्रान्येन सह जल्पो जनानामेकस्यैव गोप्यत्वात् बहूनामन्तिकं श्राव्यतया निकटं जनान्तिकम्। इह यद् वृत्तमेकस्यैव गोप्यं बहूनामगोप्यं तञ्जनान्तिकम्। तद्विपरीतमपवारितम्। प्रश्नश्च प्रत्युत्तरं चेति समाहारः। अपात्रकं रङ्गप्रतिष्ट- द्वितीयपात्ररहितम्। रङ्गप्रविष्टपात्रेण स्वयमात्मनैव यः प्रश्नो यचोत्तरं तदाकाशे पात्राभावात् शून्ये उक्ति: आकाशोक्तिः। उच्यत इति उक्ति: प्रश्नोत्तरविषयोऽर्थः।

62

सविवरणे नाठ्यदर्पणे

क्चित् स्व्ोच्तरार्थमनुभाषणच्छायया परकीय: प्रश्नः, क्कचित् स्वप्रश्नस्या- जुभाषणच्छायया परकीयमुत्तरमित्युभयमप्याकाशोक्तिरिति ॥ १२-१३।। अथ वृत्तस्य कर्तव्यगुणानाह- स्वल्पपद्यं लघुगदयं श्िष्टावान्तरवस्तुकम् । सिन्धु-सूर्येन्दु-कालादिवर्णनाधिक्यवर्जितम् ॥ १४।। एकाङ्गिरसमन्याङ्गम्भुतान्तं रसोर्मिभिः।

सुष्ठ प्रसन्नार्थ प्रसिद्वशब्दमल्पं परिमितं पद्यं यत्र। गद्येन ह्यर्थः कथ्यमान: सुखावबोधो भवति। लघु हृद्यं परिमितं च गद्यं यत्र। कर्कशं बहुसमासं च गद्यं दुर्बोघत्वात् खेदमुपनयति। श्िष्टानि पारम्पर्येण प्रधान फलसम्बद्धान्यवान्तराणि प्रस्तुतान्तरालवर्तीनि वस्तूनि यत्र। नाद्ये हि तदेवावान्तरं वृत्तमायोज्यं यत् पारम्पर्येण प्रधानफलसाधकम्। यथा रत्ना- वल्यां प्लवगसम्पातः सागरिकाऽनुरागबीजस्य फलकस्य सम्प्राप्तिहेतुः । यथा वाडस्मदुपज्ञे नलविलासे कापालिक-विदूषकनियुद्धं राज्ञोऽुरागमूलस्य दमयन्तीप्रतिकृतिदर्शनस्य हेतु। सिन्धुर्नदी समुद्रो वा। सूर्येन्दुभ्यां तदुदयास्तौ गृह्येते। कालो वसन्तादि: प्रभातादिश्च। आदिशब्दात् गिरि-मधुपान-जल- कीडाSऽदि। सिन्ध्वादिकं हि काव्यकण्डवशान्निष्फलं न वर्णनीयम्। सफलमप्येकेन द्वाम्यां वा वृत्ताभ्याम्, आधिक्यं तु रसमन्तरयतीति। एको नाय- कौचित्येनान्यतमोऽङ्गी प्रधानरसो यत्र । अन्येऽङ्गिरसादपरे रसा अङं गौणा यत्र। नाटकं हि सर्वरसं केवलमेकोऽङ्गी, तदपरे गौणा:। अन्जुत एव रसोऽन्ते निर्वहणे यत्र। यतः शृङ्गार-वीर-रौद्रैः स्त्रीरत-पृथ्वीलाभ-शत्रुक्षयसम्पत्तिः। करुण-भयानक-बीभत्सैस्तन्निवृत्तिरितीयता क्रमेण लोकोत्तरासम्भाव्यफल- प्रास्तौ भवितव्यमन्तेऽज्जुतेनैव । अपि च नाटकस्यासाधारणवस्तुलाभः फलत्वेन यदि न कल्प्यते, तदानीं क्रियाया: फलमात्रं [न] किश्चिदस्त्येवेति कि तत्रोपायव्युत्पादनाक्केशेन १। रसोर्मिभी रसाधिक्येनालद्वितमविच्छिन्नम् । न नाम रसपरतया कथाशरीरमन्तरयेत्। अलङ्कारा: श्रेपोपमाऽऽदयः। कथा वृचम्। अङ्गान्युपक्षेपादीनि अङ्गभूता रसाश्र तैरगलन्नत्ुटन् रसो यत्र। त एव श्लेषो- पमाऽऽदयो विधेया ये रसनिष्पत्तिप्रयत्नेनैव निष्पद्यन्ते। वृत्तान्ते अङ्गानि

63

नाटकनिर्णयः । ३३

उपक्षेपादीनि च तथा निबन्धनीयानि यथा न रसमन्तरयन्ति। अङ्गभूता रसाश्र तथा नियोज्या यथा नाङ्िनं रसं तिरोदघत इति ॥ १४-१५॥ अथ वृत्तबन्धशिक्षामाह- उक्तत्वाद वक्ष्यमाणत्वाद भूयः कार्याद यदुच्यते । तत् कर्णे श्रावयेद येन न याति पुनरुक्तताम् ॥ १६ । गोपुच्छ केशकल्पानि नाट्चवस्तूनि कल्पयेत् । उदात्ता रअ्का भावा: स्थापनीया: पुरः पुरः ॥१७॥ उक्तं पूर्व वक्ष्यमाणं पुरः प्रकाश्यमानं प्रयोजनवशाद् भूयोऽपि पद् वृत्तमुच्यते तत् पुनरुक्तताभयात् पात्रस्य कर्णे कवि: श्रात्येत्। तथा च दृश्यते 'कर्णे एवमेव'। गोपुच्छस्य च केशा: केचित् स्तोकमात्रयायिनः केचिन्मध्यावधयः केचिदन्तव्यापिनः । एवं प्रबन्धवस्तून्यपि। यथा रत्ना- वल्यां प्रमोदोत्सवो मुखसन्धावेव निष्ठितः, मुखोपक्षिप्तो बाभ्रव्यादि- वृत्तान्तश्च निर्वहणारम्भे, रत्नावलीप्राप््यादयश्च साररूपा: पदार्था अन्त इति। उदात्ता उत्तमप्रकतियोग्या:। अनुदात्ता अपि ये रञ्जका भावास्ते सकलस्यापि प्रबन्धस्य रसारोहार्थ पुरः पुरो निवेशनीया इति॥ १६-१७॥ अथानिबन्धनीयमाह- अयुक्तं च विरुद्धं च नायकस्य रसस्य वा। वृत्तं यत् तत् परित्याज्यं प्रकल्प्यमथवाऽन्यथा । १८।। अयुक्तमनुचितं विरुद्धं विपरीतं परित्याज्यम्ुपेक्षणीयम् ! धीरललि- तस्य हयनुचितं परस्त्रीसम्भोगादि, विरुद्धं धीरोद्धतत्वादि। शृङ्गारस्य प्रत्यक्ष- मालिङ्गन-चुम्बनाद्यनुचितम्, बीभत्सस्तु विरुद्धः। अन्यथेति औचि- त्येनाविरोधेन वा। यथा नलविलासे धीरललितस्य नायकस्य दोषं विना सधर्मचारिणीपरित्यागोऽनुचित इति कापालिकप्रयोगेण निबद्धः। एवमन्य- दप्यूद्यमिति॥ १८ ॥ धर्म-कामार्थसत्फलमिति सुगमत्वादुवेक्ष्य साक्कोपाय-दशा-सन्धीत्य- सादङ्कपदं लक्षयति- ५

64

३४ सविवरणे नाव्यदर्पणे

अवस्थायाः समाप्तिर्वा च्छेदो वा कार्ययोगतः । अङ्कः सबिन्दुर्दश्यार्थश्रतुर्यामो मुहर्ततः ॥ १९॥ अवस्था वक्ष्यमाणा: प्रारम्भादिका: पश्च। तत्रान्यतमस्या अव- स्थाया उपक्रम-निष्पत्तिभ्यां या समाप्तिः। असमाप्तायामप्यवस्थायां कार्य- वशेन यो वा च्छेद: खण्डनं सोऽङ्कः। कार्य दूराध्वगमनाद्येकाहाघटमानं भूयस्त्वादेकाहाशक्याभिनयं वा, तद्वशादवस्थाया अन्तराले यश्छेद: क्रियते सोऽप्यङ्क इत्यर्थः। एतावदङ्कलक्षणम्। सबिन्दुरिति सह बिन्दुना वर्तते। विच्छिन्नविस्तृतांर्थस्योत्तराङ्कस्यानुसन्धानात्मा वृत्तसङ्गेप उत्तरत्र विस्तार्य- माणत्वादुदके तैलबिन्दुरिव बिन्दुः। पूर्वोत्तरयोरङ्कयोरसम्बद्धार्थत्वं मा भूदिति पूर्वाङ्कस्यान्ते बिन्दुर्निबन्धनीयः । यथा तापसवत्सराजे- "आदौ मानपरिग्रहेण गुरुणा दूरं समारोपितां पश्चात्तापभरेण तानवकृता नीतां परं लाघवम्। उत्सङ्गान्तरवर्त्तिनीमनुगमात् सम्पिण्डिताङ्गीमिमां सर्वाङ्गप्रणयं प्रियाभिव तरुश्छायां समालम्बते।। "

यथा वा नलविलासे चतुर्थे स्वयंवराङ्के नेपथ्ये बन्दी-

"विन्यस्याभिनवोदये श्रियमयं राजि प्रतापोज्झितो दयूतस्य व्यसनीव घूसरकरः सन्त्रुट्यदाशास्थितिः। निद्रायद्दललोचनां कमलिनीं सन्त्यज्य मध्येवनं क्रामत्यम्बरखण्डमात्रविभवो देशान्तरं गोपतिः ।" इति।

इदं च पदसुपयोगापेक्षम्। तेन सर्वरूपकपर्यन्ताङ्केष्वेकाङ्कगेपु च रूपकेषु समवकाराद्यङ्केपु चोपयोगाभावाद् बिन्दोरनिबन्धः ! दृश्यार्थ इति दृश्या रञ्जकत्वाद् दर्शनीया अर्था नायकचरितोपभोगा यत्र । चरितासाक्षात्कारे हि प्रेक्षकाणामव्युत्पत्तिः । सम्भोगासाक्षात्कारे च किमनेन महाक्ेशेनेति वैरस्यं स्यात्। शापावसान-विवाहादयोऽपि

65

नाटकनिर्णयः।

रञ्जकत्वात् साक्षात्कार्याः। यथोर्वश्याः शापोद्दवस्य लताभावस्य नाशः । दृश्याविनाभाविनौ सूच्यावृद्यावप्यर्थौ क्वचिद् भवतः । एनदङ्कस्य स्वरू- पम्। चतुर्यामो मुहूर्तत इति मुहूर्तादारभ्य यामचतुष्टयं यावत। सर्वो- पकर्षेण घटिकाद्वयाभिनेयः । सर्वोत्कर्षेण त्रिंशद्घटिकाऽभिनेयः । मुहूर्ताद- व्यपकर्षे प्रयोगापरिपूर्णत्वेन, यामचतुष्टयादप्याधिक्ये आवश्यककर्मविरोधेन च प्रेक्षक-प्रयोक्तृणां वैरस्यं स्यान्।एतदङ्कस्यापक्रष्ट-मध्यमोत्कृष्टं कालमान- मिति। अमुना वृद्धसम्प्रदायायातेनाङ्कलक्षणेन चक्ष्यमाणनीत्याऽङ्कस ङख्या- परिमाणमुपपद्यते। ये तु वृद्धसम्प्रदायमवध्याङ्कमध्येऽप्यवस्थां समापयन्ति, तन्मतसङ्गहार्थमुत्तरार्धमेव लक्षणम्। अत्र पुनरङ्कसङ्ख्यानियमकारणम- परमन्वेष्यमिति॥ १९ ॥

अथाङ्कस्य लक्षणशेषं सङ्रुयापरिमाणं चाह- आवश्यकाविरोध्यर्थः स्वल्पपात्रः सनिर्गमः । पञ्चसङ्ख्योऽपकर्षेण दशसङ्ख्यः प्रकर्षतः ॥२०॥

एकस्मिन्ङ्के तावदवान्तराणि बहूनि कार्याणि न निबन्धनीयानि। यत्रापि निबध्यन्ते तत्राप्यावश्यकस्य सन्ध्यावन्दन-भोजनादेरविरोधेन। सुष्ठु कार्योपयोगीन्यल्पानि सङ्ख्यया पात्राणि यत्र। तत्रोत्कर्षेण दश, मध्यमगत्या अष्टौ, अपकर्षेण चत्वारि पञ्च वा पात्राणि। आधिक्ये तु पात्रसम्मर्देनैवाभिनयचतुष्टयं प्रेक्षकाणामविभावनीयं स्याद्। प्रभूतपुरुषसाध्यं पर्वतोद्धरणादि न रङ्गे दर्शनीयमित्युक्तं भवति। समवकारादौ तु बहुपात्रत्वेऽपि विशेषोपादानान्न दोषः । सनिर्गम इति निर्गमो रङ्षप्रविष्टपात्राणां स्वकार्याणि कृत्वा निष्क्रमो जवनिकया तिरोधानम्। पञ्चसङ्ख्य इति अत्यन्तस्तोकतायां पश्चाङ्काः, सर्वोत्कर्षेण दश, मध्यम- वृच्या पद् सप्त अष्टौ नवेत्यङ्कसङ्रया यदेदाः । यदेकैकस्यामवस्थायामेकै- कोडङ्कस्तदा पश्चाङ्गाः । यदा तु कार्यवशेन काऽप्यवस्थोपक्रमोपसंहाराभ्यां छिद्यते तदा षद्। एक उपक्रमाङ्कः । एक उपसंहाराङ्कः । अपरावस्थाचतु- ष्टयस्य तु चत्वारः। एवं कृत्वाऽष्टौ नव च । सर्वावस्थाभेदे तु दशेति।

66

सविधरणे नावदर्पणे यदाऽपि कार्यबहुत्वात् काऽप्यवस्था त्र्यक्का तदाऽप्युत्कर्षतो दशैव। एकस्याः कस्याश्रिदेकाङ्ककरणात्। एकस्यां चावस्थायां अङ्कत्रयं दृश्यते। यथा वेणीसंहारे गर्भसन्घी प्राप्त्याशावस्थाऽलङ्कते तृतीय-चतुर्थ-पञ्चमा अङ्काः। न्यूनत्वे त्वङ्कानामेकाङ्कताऽपि स्यात्। तथा च पश्च सन्धयो नोपसंहियेरन्। आधिक्ये पुनरनियतसङ्गख्यत्वं स्यादिति मध्यमा वृत्तिराश्रीयते। नाटिका- प्रकरण्योस्तु चतुरक्कत्वं कस्याश्रिदवस्थाया अवस्थान्तरे मिश्रणादिति ॥२०॥ अथाङ्कानिबन्धनीयमाह- अभिघातः प्रधानस्य नेतुर्ग्रन्थ्यो न कुत्रचित् । बन्धः पलायनं सन्घिर्योज्यो वा फललिप्सया ॥। २१।।

अभिघातः शोणितहेतुः प्रहारः। प्रधानस्य मुख्यस्य, तेन पताका-प्रकरी- नायकादीनां ग्रथ्यत एव । कुत्रचिदिति विष्कम्भकादावपि। सामान्यो- क्तावप्यभिघातः परकृतः, तेन यदस्माभि: सत्यहरिश्रन्द्रे हरिश्रन्द्रेण देवतोपहारार्थ स्वयं स्त्रमांसोत्कर्तनं निबद्धं न तद् दोषाय। परेणापि विपक्षेण कृतो निषिध्यते, तेन नागानन्दे गरुडकृताभिघातस्य जीमूतवाहनस्य साक्षात्करणं परोपकाराय सन्वाधिक्येन विशेषतो रसपुष्टिमावहति। योऽपि चास्माभी रघुविलासे शक्तिसक्तवक्षसो लक्ष्मणस्य प्रवेश: कृतः सोऽपि न दोषाय, सीताऽडनयनलक्षणफलसम्बन्धेन रामस्य मुख्यत्वात्। बन्ध इति परैग्रहणम्। यथा वासवदत्तानृत्तवारे वत्सराजस्य । पलायनमप- सरणम्। यदाहु :- 'अशक्ये सर्वमुत्सृज्यापगच्छेत्। दष्टा हि जीवतः पुनरा- वृत्तिर्यथा सुयात्रोदयनयोः'इति । सन्धिः सन्धानम् । यदुक्तम् "प्रवृत्तचक्रेणाक्रान्तो राज्ञा बलवताऽबलः । सन्धिनोपनमेद् तूर्ण कोशदण्डात्मभूमिभिः ॥" इति। फललिप्सयेति। बन्धनादीनि तावन्र योज्यानि, यदि च योज्यन्ते तदा पर्यन्ते विशिष्टं फलमवेक्ष्य, न पुनरेवमेवेति। २१ ॥ अथ विष्कम्भकादीनां लक्षणकथनार्थमङ्कावर्णनीयं विष्कम्भकादिमि- र्वर्जनीयमित्याह-

67

नाटकनिर्णयः ।

दूराध्वयानं पूरोधो राज्य-देशादिविप्ठवः । रतं मृत्युः सेमीकादि वर्ण्य विष्कम्भकादिभिः ॥२२॥।

दूराध्वयानमिति। मुहूर्तत्रिक-चतुष्कसाध्यं देशान्तरगमनं शक्यत्वा- दक्केऽपि दर्श्यते। यत् पुनरधिककालसाध्यं तदशक्यत्वाद् विष्कम्भकादि[भि]- रेव वर्ण्यम्, विश्रान्तिस्थान-शयन-पान-भोजनादीनां बहूनामरञ्जकक्रियाणं प्रसङ्गात्। समवकारादौ तु दूराध्वयानदर्शनेऽपि न दोष:, दिव्यस्य गगन- क्रमण सामर्थ्यात्। नगररोधोऽप्येवमेव, सेनाया: पटकुटी-यन्त्र-सरक्काSडदि- दानव्यापाराणां च बाहुल्यात्। राज्य-देशादिभ्रंशोऽपि पतन-मरणादिसम्भ- वात् तथैव। रतमिति आलिङ्गन-चुम्बनादि त्रीडादायित्वादेवमेव, तेन तदनुकूलानि रहःप्रवेश-वक्रोक्यादीन्यङ्गेऽपि दर्श्यन्ते । मृत्युः प्राणनिर्गम एव। समीकं हस्त-पादादिच्छेद एव, तेन नागानन्दे जीमूतवाहनस्य क्षणभाविनामिन्द्रियवैकल्यादीनाम्, रघुविलासे च रावणस्य बिभीषणं प्रति साटोपं चन्द्रहासग्रहणस्याङ्केऽप्यविरोधः। आदिशब्दादपरमपि प्रभूत- काल-क्केशसाध्यं ्रीडाडतक्कदायि च गृह्यते। आदिशब्देन प्रवेशकाङ्कास्य- चूलिकाऽवताराणां ग्रहणमिति ॥ २२ ॥

अथ प्रथमं विष्कम्भकं शुद्धाशुद्धभेदं लक्षयति-

अङ्कानर्हस्य वृत्तस्य त्रिकालस्यानुरञ्जिना । सद्किप्य संस्कनेनोक्तिरङ्कादौ मध्यमैर्जनैः ॥२३॥ शुद्धो विष्कम्भकस्तत्र सङ्कीर्णो नीच-मध्यमैः । अङ्कसन्धायकः शक्यसन्धानातीतकालवान् ॥ २४ ।।

अरअ्कं च रअ्जकमपि एकदिनाशक्याभिनयं च प्रेक्षकै: साक्षादनु- पलम्यमानमङ्कानर्हम्। त्रिकालस्य वृत्त-वर्त्स्यद्-वर्तमानकालस्य। अनुर- ज्ञिनेति असमस्तेन अदीर्घसंमासेन च प्रसन्नेन। सक्विप्य विततमपि उत्तराङ्कसन्धानोपयोग्येव कृत्वा। संस्कृतेनेति शुद्धविष्कम्भकापेक्षम्। सङ्कीर्णे सु संस्कृतेनासंस्कृतेनापि च, नीचपात्रस्यापि तत्र भावात्। अङ्कादाविति

68

३८ सविवरणे नाट्यदर्पणे प्रथमेडङ्के आसु(मु)खादूर्ध्वमव्ये(न्ये)पु पुनरारम्भे इति तावत् सर्वे समामनन्ति। कोहल: पुनरेतं प्रथमाङ्कादावेवेच्छति। मध्यमैरित्यमात्य-सेनापति- वणिग्-विप्रादिभिर्न पुनर्देती-कुमार-नायक-प्रतिनायकादिभिः। मध्यमत्वं चैषां राजापेक्षया। राजपरिजनापेक्षया तु तेऽपि प्रधानम् । जनैरिति पुम्भि: स्त्रीभि: स्त्री-पुंसैश्र सामान्यवाचित्वात् । बहुवचनमतन्त्रम्, तेनैकेनापि स्वगतेनाकाशोक्त्या च निबध्यते। जनैरिति सामान्यनिर्देशादेव च शुद्धविष्कम्भके स्त्रिया अपि संस्कृतेनैव पातः(ठः) । शुद्धो नीचाप्रवेशात् । विष्कम्नात्यनुसन्धानेन वृत्तमुपष्टम्भयतीति विष्कम्भकः । तत्रेति विष्कम्भ- कादिधु पश्चसु मध्यात् द्विभेदत्वेन विष्कम्भको निर्धार्यते। अथ सङ्कीरणो नीचस्यापि प्रवेशात्। नीचा दास-चेद्यादयः । अङ्कसन्धायक इति अक्कस्य अङ्कार्थस्य सन्धायक: संसूचकः प्रथमाङ्कभावी। अङ्कयोरङ्कार्थयोः सन्धायक: सम्बन्धकः पुनरङ्कद्वयान्तरालभावी। शक्यं सन्धानमनुस्मरणं यस्यासौ शक्यसन्धानः स चासावतीत कालोऽतीतकालवृत्तोरऽर्थस्तद्वान् विष्कम्भको भव्रति। इह तावत् पुरुषप्रज्ञापेक्षया विष्कम्भकार्थकालो निबध्यते। राम-युधिष्टिरादयो हि चिरातीतमप्यर्थमनुसन्दधतीति स तथैव निबध्यते। ये तु प्राकता: स्तोककालमेवार्थमनुसन्दधते तदर्थस्तथैव निबन्धनीयः। कामफले तु नाटके वर्षैकवृत्तमेव निबध्यते, परतः संस्कारविच्छेदात्, वयोऽतिवृत्तेश्रेति ॥ २३-२४॥।

अथ विष्कम्भकलक्षणानुवादेन प्रवेशकं लक्षयति- एवं प्रवेशको नीचैः परार्थेः प्राकतादिना । एतौ प्रभूतकार्यत्वान्नाटकादिचतुष्टये ॥ २५॥।

एवमिति 'अङ्कानर्हस्य' इत्यादि सर्व विष्कम्भकलक्षणमत्रातिदिश्यते। केव[ल]मसौ नीचैरेव पात्रैः परार्थर्मुख्यनायकादिकार्यनिष्ठैर्न पुनः स्वकत्यैक- तत्परैः। यथा 'आणत्त म्हि भट्ट(ट्टि)दारियाए' इत्यादि। नीचप्रयुक्तत्वादेव

१ आशप्ताऽस्मि भर्तृदारिकया।

69

नाटकनिर्णयः । ३९ च ग्राम्यार्थप्रायेण प्राकृतेन, आदिशब्दात् शू(शौ)रसेन्यादिना प्रवेशको भवति। अप्रत्यक्षान् अर्थान् सामाजिकहृदये [ प्रवेश ]यतीति प्रवेशकः । केचित् प्रवेशकं प्रथमाङ्कस्यादौ नेच्छन्ति। एताविति विष्कम्भक-प्रवेशकौ। नाटकादिचतुष्टयं नाटक-प्रकरण-नाटिका-प्रकरण्यः । नाटकादौ हि परि- मितेनोपायेन बहुषु मुख्यावान्तरकार्येषु नृपादीनां तत्सहायानां चामात्या- दीनां व्युत्पत्ति: क्रियते इत्यत्रैव प्रभूतावान्तरकार्यव्युत्पादको विष्कम्भक- प्रवेशकौ, न व्यायोगादिपु एकाङ्केपु तावदल्पवृत्तत्वेनाल्पकार्यत्वात्। बहक्के- ष्वपि समवकारस्य परस्परासम्बद्वाङ्कत्वादपरेषां त कतिपयदिनवृत्तत्वादिति । अङ्कास्यादीनि तु स्वल्पसूच्यत्वेन यथासम्भवं रूपकान्तरेष्वपि भवन्ति॥२५।। अथ अङ्कास्य-चूलिके लक्षयति- अङ्कास्यमन्तपात्रेण च्छिन्नाङ्कमुखयोजनम् । वस्तुनः मूचनं चूला पात्रैनेपथ्यसंस्थितैः ॥ २६ ॥ अन्तपात्रेणेति पूर्वस्याङ्कस्यान्ते स्त्रीपुंसाऽन्यतरेण पात्रेण च्छिन्नस्य असम्बद्स्य उत्तराङ्कमुखस्य योजनमुपक्षयो यस्तत् अङ्कास्यम् अङ्कमुखम्। यथा वीरचरिते द्वितीयाङ्कान्ते- "प्रविश्य सुमन्त्रः-भगवन्तौ वसिष्ठ-विश्वामित्रौ भवतः सभार्गवान् आह्वयेते इति। इतरे तु-क भगवन्तौ ?। सुमन्त्र :- महाराजदशरथस्यान्तिके। इतरे-तदनुरोधात् तत्रैव गच्छामः । इत्यङ्कसमापौ। ततः प्रविशन्ति वसिष्ठ-विश्वामित्र-शतानन्द- जनक-परशुरामाः।" इत्यत्र पूर्वाङ्कान्त एव प्रविष्टेन सुमन्त्रपात्रेण शतानन्द-जनककथार्थ- विच्छेदे उत्तराङ्कमुखसूचनात् अङ्कास्यमिति। वस्तुन इति कस्यचिदर्थस्य सूचनमुपक्षेपः। पात्रैः स्त्री-पुंसैः नेपथ्य- संस्थितैर्यम(व)निकान्तरदेशस्थायिभिः। सा चूडेव चूलिका रङ्गाभिनेयार्थस्य नेपथ्यपात्रोक्ते: श्रिखाकल्पत्वाद। यथा उत्तरचरिते द्वितीयाङ्कस्यादौ-

70

४० सविवरणे नाव्यदर्षणे

"नेपथ्ये स्वागतं तपोधनायाः । ततः प्रविशति तपोधना।"

अत्र नेपथ्यपात्रेण स्त्रिया वासन्तिकया आत्रेयीवस्तुनः सूचनात् चूलिका।

यथा वा नलविलासे द्वितीयाङ्कस्यादौ- "स्वागतं सपरिच्छदाय कलहंसाय। ततः प्रविशति कलहंसो मकरि- काप्रभृतिकश्च परिवार:।"

अत्र नेपथ्यपात्रेण पुंसा शेखरेण कलहंसादिवस्तुनः सूचनात् चूलेति।

यथा वा रत्नावल्याम्-

"अस्तापास्तसमस्तभासि नभसः पारं प्रयाते रवा- वास्थानीं समये समं नृपजन: सायन्तने सम्पतन्। सम्प्रत्येष सरोरुहद्युतिमुषः पादांस्तवासेवितुं प्रीत्युत्कर्षकृतो दशामुदयनस्येन्दोरिवोदीक्षते।।" इति नेपथ्यपात्रेण बन्दिना काननस्थस्योदयनवस्तुनः सागरिकां प्रति सूचनात् चूलिका ॥ २६ ॥

अथाक्कावतारं लक्षयितुमाह- सोऽङ्कावतारो यत् पात्रैरक्कान्तरमसूचनम् । पात्रान्तराभावेन यस्यैवाङ्कस्य पात्रैरविच्छिन्नार्थतया सूचनीयार्थ- स्याभावात्। प्रवेशक-विष्कम्भक-सूचनारहितमङ्कान्तरं भवति। स द्वितीया- झावतारणादङ्कांवतारः। यथा मालति(वि)काग्रिमित्रे प्रथमेङ्के "विदूषक :- तेण हि दुवे वि देवीए पेक्खागिहं गड्य संगीदोवकरणं गहिय तचभवदो दूदं विसजजेध। अधवा सुदंगसद्दो य्येव णं उत्थावइर्सदि"

१ तेन हि द्वावपि देव्या: प्रक्षागृहं गत्वा सक्वीतोपकरणं गृहीत्वा तत्रभवन्तौ दूर्त विसर्जयेतामथवा मृदक्शब्द एव ननूत्थापयिष्यति ।

71

नाटकनिर्णयः ।

इत्युपक्रमे मृदङशब्दश्रवणादनन्तरं तान्येव सर्वाणि पात्राणि द्वितीया- कमारभन्त इति। अन्ये तु यत्राङ्के अन्याङ्कानां बीजलक्षणोरऽर्थोऽवतार्यते तमङ्कावतार- मामनन्ति। यथा रत्नावल्यां द्वितीयोऽङ्गः । तत्र हि-" ईदिसस्स कन्नगारयणस्स ईदिसे य्येव वरे अहिलासेण भोदव्वं " इत्यादिकोऽनुराग- लक्षण: सर्वाङ्कानामर्थ इति। अयं च गर्भाङ्कोऽप्युच्यते। यदाहु :- "अङ्कान्तरेव चाङ्को निपतति यस्मिन् प्रयोगमासाद्य। बीजार्थयुक्तियुक्तो गर्भाङ्को नाम विज्ञेयः ॥" इति ॥

अथ विष्कम्भकादीनां विषयव्यवस्थामाह- आद्यौ सूच्ये बहावन्ये क्रमादल्पे तरे तमे ॥ २७ ॥ तर-तमप्रत्ययौ नान्तरीयकतया सन्निधानाच्चाल्पशब्दं प्रकृतिमाकर्षतः, वेनाल्पतरे अल्पतमे इत्यर्थः। छन्दोऽनुरोधाच प्रत्ययानुकरणनिर्देशः। अन्येऽ- ड्ास्य-चूलिका-डङ्गावताराः।क्रमादिति लक्षणक्रमेण। बहौ बहुकाले च सूच्ये आद्यौ विष्कम्भक-प्रवेशकौ। अल्पे अल्पकाले चाङ्कास्यम्, अल्पतप(रे) [अल्प]तरकाले च चूलिकाऽल्पतमे अन्पतमकाले चाङ्कावतार इति॥ २७॥ अथाङ्कानन्तरोद्दिष्टमुपायं व्याचष्टे- बीजं पताका प्रकरी बिन्दुः कार्य यथारुचि । फलस्य हेतवः पञ्च चेतनाचेतनात्मकाः ॥ २८॥ उपायस्वरूपापरिज्ञाने तद्विषयाणामारम्भादीनां [स्वरूपपरिज्ञाना ] सम्भव [इति उपायस्वरूपं] व्युत्पाद्यते। यथारुचीति नैषामौद्देशिको निबन्धक्रमः सर्वेषामवश्यम्भावित्वं वा । फलस्य मुख्यसाध्यस्य हेतव उपायाः। इह हेतुर्द्विधा अचेतनश्चेतनश्च। अचेतनोऽपि मुख्यामुख्यभेदाद् द्विधा। मुख्यो बीजम्, तन्मूलत्वादितरेषाम्। अमुख्यस्तु कार्यम् । चेतनोऽपि द्विधा मुख्य उपकरणभूतश्च। मुख्यो बिन्दुः कार्यानुसन्धानरूपत्वात्। उपकरणभूतो द्विधा १ ईदशस्य कन्यकारत्नस्येद्ृश एव वरेऽभिलाषेण भवितव्यम् । ६

72

सविवरणे नाट्यदर्पणे स्वार्थसिद्धियुतः परार्थसिद्धिपरः । परार्थसिद्धिपरश्च पूर्वः पताका, अन्यः प्रकरीति । अत्र चाचेतन-चेतनानां मध्ये बीज-बिन्द्वोर्मुख्यत्वं सर्व- व्यापिस्वादिति॥ २८ ॥ अथ बीजमाह-

स्तोकोदिष्टः फलप्रान्तो हेतुर्बीजं प्ररोहणात्। आदौ गम्भीरत्वादन्पनिक्षिप्तो मुख्यफलावसानथ् यो हेतुर्मुख्यसा- ध्योपायः स धान्यवीजवद् बीजम्। प्ररोहणादुत्तरत्र शाखोपशाखाऽडदिभि- विस्तरणात्। इदं चामुखानन्तरं निबध्यते। बीजं हि नाटकादीनामिति- वृत्तार्थस्योपायः । आमुखं तु रूपकप्रस्तावनार्थ नटस्यैव वृत्तम्। या: पुनरत्र नाटकार्थस्पृशो नटोक्तयस्ता: प्रयोगपातनिकार्थमेव। अत एवामुखोक्ता अपि बीजोक्तयः प्रविष्टनाटकपात्रेण पुनरुच्यन्ते। तथा च रत्नावल्याम्- "द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात्। आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ।।" इत्याद्यामुखोक्तं यौगन्धरायण: पठति । यथा वा सत्यहरिश्रन्द्रे-

"सच्चैकतानवृस्तीनां प्रतिज्ञातार्थकारिणाम् । प्रभविष्णुर्न देवोऽपि किं पुनः प्राकृतो जनः १॥" इत्यामुखोक्तं हरिश्न्द्र: पठति। यथा वा अस्मदुपश्ञ एव यादवाभ्युदये- "उद्याभिमुख्यभाजां सम्पत्यर्थ विपत्तयः पुंसाम्। ज्वलितानले प्रपातः कनकस्य हि तेजसो तृखै।।" इति नाटकपात्रं गुप्तमन्त्र: पठति। तत्र बीजं कचिद् व्यापाररूपम्। यथा रत्नावल्यां वत्सराजस्य रत्ना- वलीपरासिहेतुरनुकूलदैवः सागरिकाऽन्त:पुरनिक्षेपादिर्योगन्धरायणव्यापारः।

73

नाटकनिर्णयः ।

कचित् तु व्यसननिवृत्तिफले रूपके व्यसनोपक्षेपरूपम्। यथा माया- पुष्पके शापः प्रविश््य वचनक्रमेणाह- "कैकेयी क पतिव्रता भगवती क्वैवंविधं वाग्विषं ! धर्मात्मा क रघूद्वहः क गमितोऽरण्यं सजायानुजः !। क स्वच्छो भरतः क्त वा पितृवधान्मात्राऽधिकं दह्यते! किं कत्वेति कृतो मया दशरथेऽवध्ये कुलस्य क्षयः !॥" क्वचिद् व्यसनाम्युदययोरुपक्षेपरूपम्। यथा तापसवत्सराजे माणवक :-

"अमच्छो( चो) वि एवं सामिणा अप्पणो पडिकूलमायरंतेण दढं आयासिदो। पत्थुदं च णेण रुम्मणमिस्सेहिं सह संपधाररिय सामिभ- त्तीए मदिविहवस्स य अणुरुयं(वं)" इत्यादीति। क्किद् व्यसनोपनिपाते ततनिवृत्त्युपक्रमरूपम्। यथा मुद्राराक्षसे चाणक्य :-

"आ: ! क एष मयि स्थिते चन्द्रगुप्तमभिभवितुमिच्छति ! नन्दकुल- कालभुजगीं कोपानलबहलनीलधूमलतामद्यापि वध्यमानां वष्य: को नेच्छति शिखां मे १। "

इत्यादि नायक-प्रतिनायकामात्याद्याश्रयेण विचित्ररूपो बीजो- पन्यास इति।। अथ पता्कां निरूपयति- आविमर्श पताका चेच्चेतनः स परार्थकृत् ॥ २९ ॥ स्वार्थाय प्रवृत्तो यो हेतुश्चेतनः परस्य प्रधानस्य प्रयोजनं सम्पादयति स प्रसिद्धि-प्राशस्त्यहेतुत्वात् पताकेत पताका। सुग्रीव-विभीषणादिर्हि रामादिनोपक्रियमाणो रामादेरात्मनश्चोपकाराय भवन् रामादेः प्रसिद्धि प्रा- १ अमात्योऽप्येवं स्वामिनाऽऽत्मनः प्रतिकूलमाचरता दृढमायासितः। प्रस्तुतं चानेन रम्मथमित्रैः सह सम्प्रधार्य स्वामिभक्त्या मतिविभवस्य चानुरूपम्।

74

४४ सविवरणे नाट्यदर्पणे

शस्त्यं च सम्पादयति। चेदिति यदि फलसाधने साहाय्यापेक्षाणां नायकानां वृत्त निबध्यते तदा पताका भवति, न तु स्वपराक्रमबङ्गुमानि- नामिति। एवं प्रकर्यपि। आविमर्शमिति यदा मर्यादायामाङ तदाSडमुख- प्रतिमुखगर्भान्, यदा पुनरतिविधौ तदा विमर्शमाभेव्याप्य विरमति। तावत्येव पताका नायकस्य स्वफलसिद्धिर्निबध्यते। निर्वहणसन्धावपि तत्फले निबध्यमाने तुल्यकालयोरुपकार्योपकारकत्वाभावात् न तेन प्रधानस्योपकार: स्यात्। सिद्धफलस्त्वसौ प्रधानफल एव व्याप्रियमाणो भूतपूर्वगत्या पताका- शब्दवाच्य इति ॥ २९ ॥ अथ पताकाप्रस्तावात् पताकास्थानकानां सामान्यलक्षणं भेदांश्राह- चिन्तितार्थापरप्राप्तिर्वृत्ते यत्रोपकारिणी । पताकास्थानकं तत् तु चतुर्द्धा मण्डनं कचित् ॥ ३० ॥ अर्थः कर्म-करणव्युत्पन्या प्रयोजनमुपायश्च। अध्यवसितात् प्रयोजना- दुपायाच्चान्यस्य प्रयोजनस्योपायस्य च प्राप्तिर्यत्रेति वृत्ते उपकारिणी प्रधान- फलोपकारिका तदिति वृत्तं पताकास्थानकम्। उपकारित्वमात्रसाम्यात् पताकास्थानस्य तुल्यं पताकास्थानकम्, न पुनः पताकास्थानमेव। अत एव तुशब्द: पताकास्वरूपाद् व्यतिरेकं द्योतयति। मण्डनमिति एकमपि पताकास्थानकं नाट्य-काव्यस्यालङ्गरणम्, किं पुनर्द्वे त्रीणि चत्वारि वा ? एतद्विहीनं रूपकं न कार्यमित्यर्थः । क्वचिदित्यन्तरान्तरा, न तु पताकावन्नि- रन्तरम् । अत एव पताकातो भिद्यते ॥ ३० ॥

अथाद्यभेदमाह- सहसेष्टार्थलाभश्र सहसेत्याकस्मिकत्वेन सभ्यानां चमत्कारहेतुत्वमाह। यथा रत्नाव- ल्याम्-सागरिकायां पाशावलम्बनप्रवृत्तायां वासवद्त्तेति मन्यमानो राजा पाशाद् विमोचयति तदा तदुक्त्या सागरिकां प्रत्यभिज्ञायाह- " कथं मे प्रिया सागरिका ? अलमलमतिमात्रेण।" इत्यादि। अत्रान्यत् प्रयोजनं चिन्तितम्, वैचित्र्यकारि च प्रयोजनान्तरं सम्पभ्नम्।

75

नाटकनिर्णयः ।

यथा वा नलविलासे विदूषक-कापालिकनियुद्धनिवारणायोद्यतस्य राज्ा दमयन्तीप्रतिकेतिलाभ इति। अन्यस्मिन्नुपाये चिन्तिते सहसोपायान्तरप्राप्तिर्यथा नागानन्दे जीमूतवाहनस्य शह्चूडादप्राप्तवध्यपटस्य कञ्चुकिना वासोयुगलार्पणमिति॥। अथ द्वितीयमाह- छ्िष्टसातिशया च वाक् । श्लिष्टा प्रकतसम्बद्धा सातिशयाऽत्यन्भुतार्था। यथा रामाभ्युदये द्वितीयेऽक्े सीतां प्रति सुग्रीवस्य सन्देशोक्ति :- "बहुनाऽत्र किमुक्ेन १ पारेऽपि जलधेः स्थिताम्। अचिरादेव देवि! त्वामाहरिष्यति राघवः ॥" अत्र पारेऽपि जलधेरित्यतिशयोक्तिरपि सीतां प्रति तथैव वृत्तत्वात् प्रकृतसम्बद्धा। अत्र चातिशयोक्तिमात्राचिन्तितात् प्रयोजनादपरं तथैव सीताहरणं प्रयोजनं सम्पन्नमिति सामान्यलक्षणम् ॥ अथ तृतीयमाह- ह्वर्था च वागिताहात्तरत्र च सम्बध्यते। अर्था श्लेषादिवशात् प्रस्तुतोपयोग्यर्था न्तरोपक्षेपिणी। यथा-"प्रीत्युत्कर्षकृतो दशामुद्यनस्येन्दोवि(रि)वोदीक्षते"। अत्र हि सन्ध्यावर्णनप्रयोजनेन काव्यं प्रयुक्तं सागरिकां प्रत्युदयनाभिव्य- क्तिलक्षणं प्योजनान्तरं सम्पाद्यति। तथा च ' सागरिका- अयं सो राया उद्यणो जस्स अहं तादेण दिन्ना" इति॥ अथ चतुर्थमाह- अप्रकटे ्िष्ट-स्पष्ट-प्रत्यभिधाऽपि च ।। ३१ ॥। अप्रकटे प्रत्युत्तरकारकेणाविज्ञातेऽर्थे केनचिदुपक्षिप्ते सति किष्टमन्या-

१ अयं स राजोदयनो यस्मा अहं तातेन दत्ता।

76

सविवरणे नाट्यवर्पणे भिप्रायप्रयुक्तमपि प्रस्तुतसम्बद्धं स्पष्ट विशेषनिश्चयकारि यत् प्रत्यभिधानं प्रत्युत्तरं तद्रूपा च वागिति। यथा मुद्राराक्षसे- "चाणक्य :- अपि नाम दुरात्मा राक्षसो गृह्ेत।" एवमस्फुटेऽर्थे उपक्षिप्ते " (प्रविश्य) सिद्धार्थकः-अंग्य ! गहिदो" इति प्रत्युत्तरं प्रस्तुतार्थसम्बद्धं विशेषनिश्चयकारि च । अत एव पुनः " चाणक्य :- ( सहर्षमात्मगतम् ) हन्त ! गृहीतो दुरात्मा राक्षसः" इति । इदं प्रत्युच्तरं सन्देशग्रहण-ज्ञापनप्रयोजनेन प्रयुक्तं चाणक्यस्य राक्षसग्रहं निश्चाययतीति सामान्यलक्षणमिति। प्रत्येकं चकारश्चतुर्णामपि नाटकं प्रति प्राधान्यख्यापनार्थ इति॥३१॥ अथ प्रकरीलक्षणमाह- प्रकरी चेत् क्वचिद् भावी चेतनोऽन्यप्रयोजनः । क्वचिद् भावी वृत्तैकदेशव्यापी अन्यस्य मुख्यनायकस्यैव प्रयोजनं यस्य स चेतनः सहकारी प्रकर्षेण सवार्थानपेक्षया करोतीति प्रकरी। ऊ(औ)णादिके इप्रत्यये संज्ञाशब्दत्वेन स्त्रीत्वम्। यथा रामप्रबन्धेषु जटायुः । चेदित्यनेन पताकावदनवश्यम्भावित्वमाह । क्वचिद्धावित्वात् स्वार्थनिरपेक्षत्वाच्च पता- कावो भेद इति।। अथ बिन्दुं लक्षयति- हेतोश्छेदेऽनुसन्धानं बहनां बिन्दुराफलात् ॥ ३२ ॥ उपायानुष्ठानस्यावश्यकर्तव्यादिना व्यवधाने सति नायक-प्रतिनायका- मात्यादीनां यदनुसन्धानं ज्ञानमसौ ज्ञानविचारणफललाभोपायत्वाद् बिन्दुः। सर्वव्यापित्वाद् वा जले तैलबिन्दुरिव बिन्दुः। आफलादिति बीजवत् समस्तेतिवृत्तव्यापकत्वमाह। केवलं बीजं मुखसन्धेरेव प्रभृति निबध्यते, बिन्दुस्तु तदनन्तरममिति। इह तावन्नायक-सहायोभयेभ्यस्त्रिधा फलसिद्धिः । तत्र सर्वेषामपि स्व्रस्वव्यापारविच्छित्तावनुसन्धानात्मा बिन्दुर्निबध्यते। यथा च नायकेन प्रतिपक्षेतिवृत्तमनुसन्धीयते, तथा प्रतिपक्षेणापि नायकस्पेति- १ आर्य ! गृहीतः ।

77

नाटकनिर्णयः।

वृत्तमनुसन्धीयते । अत एव बहूनामित्युपात्तम् । नायकस्य बिन्दुर्यथा अस्मदुपज्ञे राघषाभ्युदये पश्चमेऽङ्के सुग्रीवचरितश्रवणेनातपि(पति)ते सीतापहारदुःखे सीतां स्मृत्वा राम :--- "कलत्रमपि रक्षितुं निजमशक्तमात्मान्वय- प्रससतमभिर्वा्ष्य मामहह ! जातलआज्वर: । प्रकाशयितुमक्षमः क्षणमपि स्वमास्यं जने प्रयाति चरमोदधौ पतितुमेष देवो रविः ।।" इत्यनेन पुनः सीतापहारदुःखमनुसंहितमिति। यथा वा तापसवत्सराजे मृगयाऽऽदिभिरन्यैश्रामात्यव्यापारैर्वत्स- राजस्य विच्छिन्नेऽपि प्रियासमागमौत्सुक्यरूपे प्रयोजने द्वितीयेडक्के राजा वासवदचां दग्धामुपश्रुत्याह-" रुमण्वा(व)न् ! मुश्च मुश्च । क्षुद्राग्रेरम्रुतोऽपि धूमकलुषात् क्षिप्रस्थितेः सर्वतो ज्वालाताण्डवकारिणः किमपरं भीतोऽसि भाग्यैर्मम। अन्तर्बद्धपदं न पश्यससि सखे ! शोकानलं तेन मा- मेवं वारयसि प्रियाऽनुसरणात् पाप: करोम्यत्र किम् ?॥ " इति वासवदत्तायामाग्रहविशेषात् तदेवानुसंहितम्। एवमत्रोत्तरेष्व- प्यक्गेषु नायकस्य बिन्दुर्निबद्धोऽस्ति। एवं सहायोभयविपक्षाणामपि स्वव्या- पारानुसन्धानात्मा बिन्दुर्द्रष्टव्यः ।। ३२।। अथ कार्य विवृणोति -- साध्ये बीजसहकारी कार्यम् प्रधाननायक-पताकानायक-प्रकरीनायकैः साध्ये प्रधानफलत्वेना- भिप्रेते बीजस्य प्रारम्भावस्थोत्क्षिप्तस्य प्रधानोपायस्य सहकारी सम्पूर्णतादायी सैन्य-कोश-दुर्ग-सामादयुपायलक्षणो द्रव्य-गुण-क्रियाप्रभृतिः सर्वोऽर्थश्रेतनैः कार्यते फलमिति कार्यम्। अयमत्रोपायानां निबन्धसङ्गेपः सहायानपेक्षाणां नायकानां वृत्ते बीज-बिन्दु-कार्याणि त्रय एवोपायाः, सहायापेक्षाणां तु पताका-प्रकरीम्यामन्यतरया वा सह पञ्च चत्वारो वेवि।

78

सरविवरणे नाट्यदर्पणे

अथामीषां मुख्यत्वव्यवस्थायां हेतुमाह- कार्येस्तु मुख्यता। कार्येः फलं प्रत्युपकारविशेषैः पुनर्वीजादीनां मुख्यता बाहुल्यं प्राधान्यं वा निबन्धनीयम्। तत्र बीज-बिन्द्वोस्तावन्मुख्यत्वमेव सर्वव्यापित्वात्। पताका-प्रकरी-कार्याणां तु मुख्यफलं प्रत्युपयोगापेक्षया एकस्य द्वयोस्त्रयाणां वा मुख्यत्वमन्येषां चामुख्यत्वम्। तत्र पताकाया मुख्यत्वं यथा-श्री- शूद्रकविरचितायां मृच्छकटिकायां पूर्वोपकारोपगृहीतस्यार्यकस्य। प्रकर्या यथा-वीरनागनिबद्धायां कुन्दमालायां सीतायास्तदपत्ययोश्च पालन- संयोजनाभ्यां स्वफलनिरपेक्षस्य वाल्मीकेः । उभयोर्यथा-रामप्रबन्धेषु सु- ग्रीव-बिभीषणयोर्जटायु-हनूमदङदादीनां च । पताका-प्रकर्योरल्पत्वेऽभावे वा सर्वत्र कार्यस्य मुख्यत्वमिति।। अथ पताकायाः प्रधानत्वे समर्रथते सन्धिप्रसङ्ं निरस्यति -

पताकाया: प्रधानत्वेऽनुसन्धिः सूचनाऽडदिभिः ॥ ३३॥ पताकावृत्तस्य प्राधान्यनिबन्धेऽपि अनुसन्धिर्षुख्यवृत्तसन्ध्यनुगतः सन्धिर्भवति गौण: सन्धिरित्यर्थः । यद्यपि पताकायाः प्रधानत्वे मुख्येति- वृत्तवत् सन्धयः स्युस्तथापि तेऽनुसन्धयो मुख्यसन्ध्युपयोगित्वेन गौणत्वात्। अपरथा पताकावृत्तस्य प्रासङ्चिकत्वं न स्यात्, सन्धिसङ्ख्यावृद्धिश्च स्यात्। अत एव ते सूचनाSऽदिभिर्भवन्ति। आदिशब्दात् क्वचिदूद्यन्ते, लेशतो निबध्यन्ते च, न च मुख्यसन्धिम्यः पृथग गण्यन्ते । अनुसन्धिरिति एक- वचनमविवक्षितम्, मुख-निर्वाहयोरवश्यम्भावित्वात्; तेन द्विप्रभृतयोऽनु- सन्घयो भवन्ति। यथा मायापुष्पके- "दुर्ग भूमिरमात्य-भृत्य-सुहृदो दारा: शरीरं धनं मानो वैरिविमर्द-सौरव्यममरप्रख्येण सख्योभ्रतिः। यस्मात् सर्वमिदं प्रियाविरहिणस्तस्याद्य शक्ता वयं न स्वेच्छासुलभैः पथोऽपि घटने शैलामखण्डैरपि ।।" अत्र मुखादिसन्धिनिबन्धनीयं रामेण सह मैत्र्यादिकमम्यूद्यम्ुपकन्प्य

79

माटकनिर्णयः। सुग्रीववचनाद् रामशक्तिसम्पन्नाभ्युदयं निर्वहणस्यैव वृत्तम्ुपनिबद्धमिति। यथा वा राघवाभ्युदये- "मित्रं दर्शनमात्रतोऽपि गणितः किष्किन्धमागत्य च क्षुण्णः क्षुद्रमतिः स साहसगतिर्दत्ता सतारा मही। इत्थं तेन वितन्वता न विहितं देवेन रामेण किं ? तत् सत्यं मम तस्य कर्तुमुचितं प्राणैरपि प्रीणनम्।।" अत्र मित्रमित्यादिना मुखम्, किष्किन्धेत्यादिना प्रतिमुखम्, क्षुण्णेत्यादिना विमर्शः, दधा सतारा महीति निर्वहणं सुग्रीववचनात् प्रकाशितम्। उत्तरार्धेन तु मुख्यनायकानुयायित्त्रदर्शनादनुसन्धित्वं ख्या- पितमिति। प्रकर्यास्तु प्राधान्येऽपि स्वल्पवृत्तत्वात् सन्ध्यनुसन्धिचिन्तैव नास्तीति ॥ ३३।। अथ उपायानन्तरमुपदिष्टां दशां लक्षयितुं तन्द्ेदानुद्दिशति- आरम्भ-यत्न-प्राध्याशा-नियताप्ति-फलागमाः । नेतुर्वृत्ते प्रधाने स्युः पञ्चावस्था ध्रुवं क्रमात् ॥३४॥ नेतुर्मुख्यफलं प्रति बीजादयुपायान् प्रयोकुरवस्था: प्रधानवृत्तविषये काय-वाङ्मनर्सां व्यापाराः । ध्रुवमिति प्रधाने वृत्ते पञ्चानामवश्यम्भाव- माह, तेन प्रासङिके वादयोऽनुसन्धिवद् गौणाश्र भवन्ति। नाटकलक्षण- प्रस्तावालाटके नाटकलक्षणानुसारिषु प्रकरण-नाटिका-प्रकरणीपु चायं नियमः । तेन व्यायोगादौ यथालक्षणं न्यूनावस्थत्वमपि न दोषाय। क्मादिति उद्देशोक्तक्र्कमेणैव निबध्यन्ते, नोपायवत् क्रमाक्रमाभ्याम्। प्रेक्षा- पूर्वकारिणां हि प्रथममारम्भस्ततः प्रयत्नस्ततः सम्भावना ततो निश्चयस्ततः फलप्रास्तिरित्ययमेव क्रम इति ॥ ३४ ॥ अथारम्भं व्युत्पाद्यति- फलायौत्सुक्यमारम्भ: फलं मुख्यं साध्यं तदर्थमौत्सुक्यसुपायविषयमनेनोपायेनैतत् सिध्यतीति

80

सविवरणे नाव्यदपैणे स्मरणोत्कण्ठाSडदिकर्म तदनुगुणो व्यापारश्ोभयमारम्भः । उपायविषयमौ- त्सुक्यमौत्सुक्यानुगुणो व्यापारश्चारम्भावस्थेत्यर्थः। यथा वेणीसंहारे प्रथमेऽङ्के सहदेवं प्रति-

कर्तु प्रहितः १ "भीम :- अथ भगवान् कृष्णः केन पणेन सुयोधनं प्रति सन्धि

सहदेव :- आर्य ! नतुं पश्चमिर्ग्रामैः।" इत्यादि। यथा वा नलविलासे प्रथमेऽङ्के-"नेपथ्ये तूर्यध्वनिः। कलहंस :- देव ! युगादिदेवदेवताय[त]नसन्ध्याबलिपटहध्वनिरयम्। राजा-(स्वगतम्) अहो ! परमं शक्कनम्। (पुनर्विमृश्य) प्रेषयाम्येतं कलहंसं दमयन्त्या: पार्शे। एषा च मकरिका विदर्भभाषा-वेषाचारकुशला सहैव यातु।" इत्यादीति। एतासु चावस्थासु नायक-सहाय-प्रतिपक्ष-दैवव्यापाराणामन्यतमस्य द्वयोस्त्रयाणां चतुर्णा चैकस्यां द्वयोस्तिसषु चतसुधु पश्चस्वपि च यथायथ- मुन्मीलने वृत्तिः । फलयोगस्तु मुख्यनायकस्यैव। न च दैवात् कर्मण: प्रारम्भादयुन्मीलने मानुषकर्माभावान्नाटकस्याव्युत्पत्तिहेतुत्वम्। दैव-मानुष- व्यापारयोः परस्परापेक्षयैव शुभाशुभफलसाधकत्वात। दैवादप्यर्थ पश्यन्तः पुण्यमुपचेतुं मानुषे कर्मणि प्रवर्तेरन् । उपभोगाच् क्षीयमाणमननुकूलं दैवं प्रति विहितप्राणात्यया: प्रतीक्षेरत्निति सर्वत्र दैवस्य मानुषव्यापारापेक्षित्वाद् दैवायत्तफलान्यपि रूपकाणि सामाजिकानां बुद्धिसंस्काराय निबन्धनीयानि। यथा पुष्पदूषितकं मच्छकटिका चेति। अथ प्रयत्नमाह- प्रयत्नो व्यापृतौ त्वरा। मुखयफलोपायव्यापारणे त्वराऽनेनोपायेन विना फलं न भवतीति निश्चयेन परमौत्सुक्यं प्रकर्षेण यत्न: प्रयत्नः । औत्सुक्यमात्रमारम्भ:, पर- मौत्सुक्यं तु प्रयत्न इत्यर्थः । यथा रस्नावल्याम्-

81

नाटकनिर्णयः । ५१

"तेहा वि नत्थि अभो दंसणोवाउ त्ति जहा तहा आलिहिय जधा- समीहिदं करइस्सं । ' इत्यादि। यथा वा नलविलासे तृतीयेडक्के- "राजा-(सत्वरम्) मकारिके ! प्रभवसि राजपुत्रीमिह समानेतुम् ? मकरिका-अहं दाव पयतिस्सं। आगमणं उण दिव्वस्स आयत्तं। राजा-तहि यतस्व।" इत्यादीति॥ अथ प्राप्याशां विपश्चयति- फलसम्भावना किश्धित् प्राध्याशा हेतुमात्रतः ॥३५॥ मात्रशब्देन फलान्तरयोगः प्रतिबन्धनिश्चयश्च [व्य]वच्छिद्यते । फला- न्तरासम्बन्धादनिश्चितबाधकाभावाच्चोपायादीषत् प्रधानफलस्य या सम्भा- वना न तु निश्चय: सा प्राप्तेः प्रधानफललाभस्याशा प्राप्याशा। यथा वेणीसंहारे तृतीयेडक्े भीम :- कषा येन शिरोरुहेषु पशुना पाश्चालराजात्मजा येनास्या: परिधानमप्यपहृतं राजां गुरुणां पुरः। यस्योर:स्थलशोणितासवमहं पातुं प्रतिज्ञातवान् सोडयं मन्ुजपञ्जरान्तरगतः संरक्ष्यतां कौरवा :! ।।" इत्यत्र दुःशासनवधादशेषकौरव वध सम्भावनेन युधिष्ठिरस्य राज्यप्राप्ति- सम्भव:। यथा वा नलविलासे चतुर्थे स्वयंवराङ्के- "नल :-- कलहंस ! मकरिके ! फलितः स एष वां प्रयासः । कलहंस :-- देव ! नावयोः प्रयासः, किन्तु देवस्य स्वमः । नल :- समभूदिदानीं स्वम्ार्थप्रत्याशा।" इति॥३५॥ १ तथापि मास्त्यन्यो दर्शनोपाय इति यथा तथाऽडलिख्य यथासमीहितं करिष्ये। २ अहं तावत प्रयतिष्ये, आगमन पुनर्देवस्यायत्तम्।

82

सविचरणे नाव्यदर्पणे

अथ नियतातति स्पष्टयति -- नियताप्तिरुपायानां साकल्यात् कार्यनिर्णयः । प्रधानफलहेतूनां प्रतिबन्धकाभावेन सकलसहकारिसम्पच्या कार्यस्य प्रधानफलस्य निर्णयो भविष्यत्येवेति निश्चयो नियता फलाव्यभिचारि-

यथा वेणीसंहारे- कर्ता धूतच्छलानां जतुमयशरणोद्दीपनः सोऽभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम् । कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपट: माण्डवा यस्य दासा: क्कास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ।।" इत्यादिना भीमार्जुनाभ्यामेकशेष दुर्योघनान्वेषणानियताप्रिर्दर्शिता। यथा वा राघवाभ्युदये पष्ठेड्ङ्गे- "सुग्रीवः-(जाम्बवन्तं प्रति) अमात्य ! भवतु यादशस्ता दशो वा स पारदारिको राक्षसस्तथापि देवपादानां वध्यः । राम :- (सीताऽपहारं स्मृत्वा सगर्व-विषादम्) कपिराज ! प्रतिराज- विक्रमयामिनीतपनोदये भवति सहाये सति। निहत्य दशकन्धरं सह विपक्षरक्ष:कथा- प्रथाभिरधिसङ्गरं जनकजां ग्रहीष्ये ध्रुवम्। शशाक न स रक्षितुं रघुपति: परेभ्यः प्रिया- मयं तदपि सम्भवी चिरमकीर्तिकोलाहलः ॥।" इति ।। अथ फलागमं निरूपयति -- साक्षादिष्टार्थसम्भूतिर्नायकस्य फलागमः ॥ ३६॥ साक्षाव समनन्तरं, न तुदानादिभ्य: स्वर्गादिफलमिव जन्मान्तरभाविनी इष्ट स्याभिप्रेतस्य अर्थस्य प्रयोजनस्य सम्यक् पूर्णत्वेन भूतिरुत्पचिः। फलस्पागम

83

नाटकनिर्णयः।

आगमारम्भो न पुनरागतत्वम्। इह फलस्योत्पच्यावेशः पञ्चम्यवस्था।उत्पतन- स्य तु नायकेन यः सम्भोगस्तत् प्रबन्धस्य मुख्यं साध्यम्। अत एव फले साध्ये नायकस्य पश्चावस्था: सक्गच्छन्ते। नायकस्येत्यनेन चावस्थान्तराणि सचिव- नायिका-विपक्ष-दैवादिव्यापारैरपि निबध्यन्ते इत्युक्तं भवति। तानि तु तथा निबद्धान्यपि फलतो नायक एव पर्यवस्यन्ति। अत एव रत्नावल्याम्-"प्रारम्भे डस्मिन् स्वामिनो वृद्धिहेतौ" इत्यादि स्वामिगतत्वेनैव यौगन्धरायणेनोक्तम्। फलागम: पुनर्नायकस्यैव निबध्यते।

यथा वेणीसंहारे पष्ठेऽङ्टे- भूमौ क्षिप्त्वा शरीरं निहितमिदमसृक चन्दनाभं मया(मा)के लक्ष्मीरारये निषण्णा चतुरुदधिपयःसीमया सार्धमुर्व्या। भृत्या मित्राणि योधा: कुरुबलमनुजा दग्धमेतद् रणात्ौ नामैकं यद् व्रवीषि क्षितिप! तदधुना धार्त्तराष्ट्रस्य शेषम्।।" इत्यनेन दुर्योधनं हत्वा भीमसेनेन युधिष्ठिरराज्यसमर्पणफलयोगो दर्शितः। यथा वा राघवाभ्युदये राम :- "वैदेहीं हृतवांस्तदेष महतः सदव्ये विषह्य क्रमां- श्रकोत्पाटितकन्धरो दशमुखः कीनाशदासीकृतः । प्राणान् यद्विरहेऽप्यहं विधृतवांस्तेन त्रपासुन्दरं वक्त्रं दर्शयितुं तथापि न पुरस्तस्या विलक्षः क्षमः ॥" इति। इह च तावत् पुरुषकारमात्राभिनिवेशिनां दैवमपाकुर्वतां नास्तिकानां दैवबहुमानव्युत्पत्तये पुरुषकारोऽप्यफलस्तदभावोऽपि सफल इति दर्शनी- यम्। ततो दैवायत्तफले दरिद्रचारुदत्तादिरूपके पुरुषव्यापारस्य गौण- त्वात् कथं प्रारम्भादय: स्युः १। न, तत्रापि नायकस्य फलार्थित्वात्, फलस्य च प्रारम्भादिनान्तरीयकत्वात्। अनुप्तान्यपि हि सस्यानि वृष्टिसे- काप्यायितायां भुवि उच्छूनताऽक्कुरो्देद-स्तम्बभवन-पुष्पोद्गमक्रमेणैव फलन्ति। यद्यप हि सेवाऽडद्यशेषव्यापारविमुखः पुरुषो न व्याप्रियते, तथापि

84

सविवरणे बाव्यदर्पण

दैव्रेरितो राजादिर्व्याप्रियत एव । स च राजादिगतो व्यापारः पुरुषगत एव, सक्यापारसाध्यफलार्थित्वात्। अपरथा परतः प्राप्तमपि फलं नाङ्ी- क्ुर्यादिति॥ ३६ ॥ अथ दशाऽनन्तरमुद्दिष्टान् व्याख्यातुं सन्धीनुत्क्षिपति- मुखं प्रतिमुखं गर्भामर्श-निर्वहणान्यमी। सन्घयो मुख्यवृत्तांशाः पञ्चावस्थानुगाः कमात् ॥ ३७॥

मुख्यस्य स्वतन्त्रस्य महावाक्यार्थस्यांशा भागा: परस्परं स्वरूपेण चाङ्ेः सन्धीयन्त इति सन्धयः अवस्थाभि: प्रारम्भादिभिरनुगता अनुयाता अवस्थासमासौ समाप्यन्त इत्यर्थः । अवस्थानां च ध्रुवभावित्वात् सन्ध- योऽपि नाटक-प्रकरण-नाटिका-प्रकरणीषु पञ्चावश्यम्भाविनः । समवका- रादौ तु विशेषोपादानादूनत्वेऽपि न दोषः। क्रमादिति मुखाघुद्देशक्रमेणा- वस्थाकमेण च निबध्यन्ते। इह तावत् प्रबन्धनिबन्धनीयोरऽर्थोऽवस्थाभेदेन पश्चभर्भागैः परिकल्प्यते । एकैकश्च भागो द्वादश त्रयोदशेत्यादिरूपयाऽङ्ग- सङ्ख्यया विभज्यते। प्रासङ्गिकवृत्तसन्धयस्तु मुख्यसन्ध्यनुयायित्वादनुसन्धय एवेत्युक्तमेवेति ॥३७॥ अथ मुखं लक्षायेतुमाह - मुखं प्रधानवृत्तांशो बीजोत्पत्तिरसाश्रय: । प्रारम्भावस्थाभावित्वात् प्रधानवृत्तस्य भागो मुखमिव मुखम्। बीजोत्पत्तेर्मुरयोपायोपक्षेपस्य रसानां च शृङ्गारादीनामाश्रयोऽवतरणं यत्र। प्रारम्भोपयोगी यावानर्थराशिः प्रसक्तानुप्रसक्या विचित्ररससन्निवेशस्तावान् मुखसन्धिरित्यर्थः । यथा रत्नावल्यां प्रथमोऽङ्गः । अत्र हि सागरिका- राजदर्शनरूपे अमात्यप्रारम्भविषयीकतेऽर्थराशौ अमात्ययोगन्धरायणस्य पृथ्वीसाम्राज्यविजिगीषोर्वीरः, वत्सराजस्य वसन्तविभावः शृङ्गारः, पॉरैप्रमोदावलोकनादद्भुतः, तत उद्यानगमनादारभ्य पुनः शृङ्गार इति। यथा वा सत्यहरिश्रन्द्रे प्रथमोऽङ्डः । तत्र हि कुलपतिप्रारम्भविषयीकते पृथिवीसुवर्णदानाभ्युपगमरूपेऽर्थराशौ राज्: प्रथमं महावराहदर्शनेऽनुतः,

85

माटकनिर्णय:।

अहतहरिणीदर्शने करुण:, पुनराश्रमदर्शनेऽमुतः, हरिणीवधश्रवणक्रुङ्धस्य कुलपते रौद्र:, ततः परथिवीसुवर्णदानाभ्युपगमे राज्ो दानवीर इति। रसप्राणो ना्यविधिरिति रसाश्रयत्वमुत्तरसन्धिष्वपि द्रष्टव्यामेति।

अथ प्रतिमुखं व्याचष्टे- प्रतिमुखं कियल्वक्ष्यवीजोद्घाटसमन्वितः ॥३८॥ प्रधानवृत्तांश इहोत्तरेषु च स्मर्यते । कियल्लक्ष्यस्य मुखसन्धौ गम्भी- रत्वेन न्यस्तत्वादीषत्प्रकाशस्य बीजस्य प्रधानोपायस्योद्धाटेन प्रबलप्रकाशनेन सम्यगनुगतः प्रयत्नावस्थापरिच्छिन्नो यः प्रधानवृत्तांशः स मुखस्याभिप्र्येन वर्तत इति प्रतिमुखम्। 'द्वीपादन्यस्मादपि' इत्यादिना ह्यमात्येन सागरि- काचेष्टितरूपं बीजं मुखसन्धौ न्यस्तं वसन्तोत्सव-कामदेवपूजाSडदिना तिरोहितत्वादीषव्वक्ष्यम् । तस्य च सुसङ्गतारचितराज-सागरिकासमागमेन द्वितीयाङ्के उद्धाट इति ॥ ३८ ॥ अथ गर्भ व्याखव्यातुमाह- बीजस्यौनमुख्यवान् गर्भो लाभालाभगवेषणें: ।

उत्पश्युद्घाटनदशाद्वयाविष्टस्य बीजस्यौन्मुरूयं फलजननाभिमुखुयं तद्वान्। प्राध्याशया तृतीयावस्थया परिच्छि त्नो लाभालाभगवेषणैः पुनः पुनर्भवद्धिर्युक्त: प्रधानवृत्तांशो गर्भसन्धिः। यथा वेणीसंहारे तृतीय-चतुर्थ-पञ्चमेष्वङ्गेषु। नपथ्ये फलसाधकानां पाण्डवानां वृत्ते भीमसेनेन 'कृष्टा येन शिरोरुहेषु पशुना'इत्यादिना प्रतिज्ञानिर्वहणोपकमात् विजयानुगुण्यलाभेन बीजस्यौन्मु- खयं दर्शितम्। तथा 'भगेदत्तलुहिलकुम्भके' इत्यादिना राक्षसीमुख- सूचितेन प्रधानयोधवधेनएशे पु (खु)धिट्ठज्जुण्णेणं केशेषु गिण्हिय दोणे वावायीइदि' इत्यादिना राक्षसमुखसूचितेन च सेनापतिवधेन स्वबलक्षोभका- रिणा कर्णाश्वत्थाम्नोः कलहेन च दुर्योधनस्य विजयालाभलक्षणं पाण्डववृत्ते फलानुगुणं बीजस्यौन्मुखं( र्यम्) तथा-'आः शक्तिरस्ति वृकोदरस्य १ भगदत्तरुधिरकुम्भकः । २ एष खलु घृष्टयुम्नेन केशेषु गृहीत्वा द्रोगो व्यापाधते।

86

सविवरणे नाव्यदर्पणे मयि जीवति वत्सस्य छायामप्याक्रमितुम् : इति योड्गुं निष्क्रान्तेन दुर्योधनेन विजयान्वेषणरूपं औन्मुख्यम् । तथा- "राज्ञो मानधनस्य कार्मकभृतो दुर्योधनस्याग्रतः प्रत्यक्षं कुरुबान्धवस्य भिषतः कर्णस्य शल्यस्य च। पीतं तस्य मयाऽद्य पाण्डववधूकेशाम्बराकर्षिण: कोष्णं जीवत एव तीक्ष्णकरजक्षुण्णादमृग् वक्षसः ।।"

इत्यादिना भीमसेनेन दुःशासनवधात् विजयलाभरूपमौनमुख्यम्। एव- मत्र पुनःपुनर्लाभालाभगवेषणैर्बीजस्यौन्मुख्यं दर्शितम् । अत एव फलप्राप्ति- सम्भावनारूपो गर्भसन्धिरुच्यते। एवं शृङ्गारादिप्रधानेष्वपि रूपकेषु लाभाला- भगवेषणानि दर्शनीयानि। इह गर्भसन्धावप्राप्यंशः प्रधानं(न)फलसम्भाव- नाऽडत्मकत्वात्, अन्यथा फलनिश्चयात्मक एव स्यात्। अवमर्शसन्धौ तु प्राप्यंशः प्रधानं(न)फलनिश्चयरूपत्वादिति विशेषः । इति ॥ अथावमर्शमाह- उद्धिन्नसाध्यविघ्नात्मा विमर्शो व्यसनादिभिः ॥ ३९ ॥।

बीजस्योत्पन्युद्घाट-फलौन्मुरयैरुद्िनं भवनाभिम्ुखं यत् साध्यं प्रधा- नफलं तद्विघ्नात्मात(प्र)त्यूहहेतुसम्पातात्मा नियताप्तिचतुर्थ्यवस्थापरिच्छिन्रः प्रधानवृत्तांशः। विमृशति बलवदन्तरायहेतुसम्पाल(त,प्रत्यासन्नमपि साध्यं प्रति सन्देग्धि नेताऽस्मिन्निति विमर्शः । नियतफलाप्यवस्थया व्याप्तत्वेऽप्यस्य सन्धेः सम्भावनानन्तरं सन्देहस्याप्राप्तावपि च फलं प्रति जनक-विघातकयो- स्तुन्यवलत्वात् सन्देहात्मकत्वम् 'विभैरपि हन्यमानाश्च महात्मानो विशेषतो यतन्ते' इति तच्त्रतो नियतफलास्तिरूपत्वम् । 'श्रेयांसि बहुविघ्नानि भव- न्ति' इति विघ्नहेतुसम्पातेऽपि प्रत्यासन्नवार्तिनि फले न निवर्तनीय- मिति च व्युत्पादयितुमवश्यमत्र सन्धौ विघ्नहेतवो निबन्धनीयाः । व्यसना- दिभिरिति आदिशब्दात् शापादिपरिग्रहः । तत्र व्यसनाद् विध्नो यथा रामाभ्युदये पश्मेड्डे राम :-

87

नाटकनिर्णयः। ५७

"प्रत्याख्यानरुषः कतं समुचितं क्रूरेण ते रक्षसा सोढं तब तथा त्वया कुलजनो धत्ते यथोचैः शिरः। व्यर्थ सम्प्रति बिभ्रता धनुरिदं त्वद्व्यापद: साक्षिणा रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्ण: प्रिये ! नोचितम् ॥" अत्र रावणेन यन्मायारूपसीताव्यापादनं तद्रूपेण व्यसनेन सीताप्राप्ति- विघ्नजो विमर्शः। यथा वा रघुविलासे षष्ठेऽङ्के लक्ष्मण :- "नाकीर्णा दशकन्धरी पलभ्रुजां पत्युः शितैः पत्रिभि -- दत्ता नापि विभीषणाय सुहृदे लङ्काधिपत्यस्थितिः । वैदेही विरहाग्निमग्नमनसो नार्यस्य सन्दर्शिता जातं जन्म वृथा हहा! रणधुराधौरेयदोष्णो मम ॥" अत्र लक्ष्मणस्य शक्तिभेदव्यसनेन फलप्राप्तिविन्नजन्मा विमर्शः । शापाद् यथा अभिज्ञानशकुन्तले पञचमेड्ङ्गे दुर्वासःशापविमोहितत्वेन त्यक्तायां शकुन्तलायामन्तर्हितायां च, षष्ठेडङ्के अङ्गुलीयकदर्शनेन समुप- जातस्मृतौ राजनि दुर्वासःशापविघ्नजो विमर्शः । दैवतो यथा विधिविलसिते पश्चमेड्ङ्गे -- "कञ्चुकी-हा! धिक् कष्टम्, नैवोल्लङ्म्यः प्राक्तन: कर्मविपाकः । वार्ताऽपि नैव यदिहास्ति स राजचन्द्र: तेनोज्झिता विधिविमोहित चेतनेन। देवा वने त्रिदशनाथविलासिनीभि: कर्तु गता जगति सख्यमिति प्रवाद: ।।" अत्र सूदावारविलम्बिनि नले दैवत्यक्तदमयन्ती-राज्यप्राप्तिविघ्नजो विमर्शः । कोधाद् यथा वेणीसंहारे षष्ठेऽङ्के सिद्धकल्पेऽपि कार्ये क्रोधातिशया- दपर्युषितां प्रतिज्ञामास्थितवति भीमसेने दुर्योधने चान्तर्जलं निमग्ने यत्नान्वे- षणैरप्यनुपलभ्यमाने युधिष्ठिरो निर्वेदाद् विमृशब्राह-

88

सविवरणे ना्यदर्पणे

"तीर्णे भीष्ममहोदधौ कथमपि द्रोणानले निर्वृते कर्णाशीविषभोगिनि प्रशमिते शल्ये च याते दिवम्। भीमेन प्रियसाहसेन रभसात् स्वल्पावशेषे जये सर्वे जीवितसंशयं वयममी वाचा समारोपिताः ॥" एष भीमक्रोधात् कार्यविनिपाते सति जात इति क्रोधजप्रतिज्ञाविभ्नात्मा विमर्शः । एवमनेकहेतुजो विमर्शसन्धिः ॥ ३९॥। अथ निर्वहणसन्धि निरूपयति- सबीजविकृतावस्था नानाभावा मुखादयः । फलसंयोगिनो यस्मिन्नसौ निर्वहणं ध्रुवम् ॥४० ॥ बीजस्य विकृतं विकार उत्पन्युद्घाट-फलोन्मुख्यादिक: सह बीज- विकतैरवस्थाभिश्च परम्भादिभिर्वर्तन्ते। नाना विचित्रा भावा: स्थायि-व्य- भिचारि-सान्विका अथवा भावयन्ति फलं साधयन्ति भावा उपाया बिन्दु-पताका-प्रकरी-कार्याणि यत्र। सुखप्राप्ती च फले रति-हासोत्साह- विस्मय-स्थायिभावबाहुल्यं धृति-गर्वात्सुक्य-मदादि-व्यभिचारिबाहुल्यं च मुखादीनाम्। दुःखहानौ तु फले क्रोध-शोक-भय-जुगुप्सा-स्थायिभाव- बाहुल्यमालस्या्यादि-व्यभिचारिबाहुल्यं च द्रष्टव्यम् । मुखादयो मुख- प्रतिमुख-गर्भ-विमर्शाः । फलेन मुखसाध्येन नायक-प्रतिनायक-नायिका- डमात्यादिव्यापारैः सम्यगौचित्येन युज्यन्ते सम्बध्यन्ते यस्मिन् प्रधानवृत्तांशे स फलागमावस्थया परिच्छिन्नो निर्वहणसन्धिः । ध्रुवमिति प्रारम्भस्य निर्वाहाविनाभावित्वात् सर्वरूपकेष्वस्यावश्यम्भावमाह। यथा रत्नावल्या- मैन्द्रजालिकप्रवेशात् प्रभृत्यासमापेरिति। केचित् तु मुखादय: सन्धयोऽवस्थाश्च यत्र पृथक् पृथक् सङ्गपतः पुनरु- लिक्रयन्ते तं निर्वहणसन्धिमाहुः। यथा सत्यहरिश्रन्द्रे पष्ठेडङ्के देव :- "आखेटो मुनिकन्यका कुलपतिः कीरः शृगालोऽध्वगा विप्रो म्लेच्छपतिर्मनुष्यमरणं लम्बस्तनी मान्त्रिक: । उद्धद्धः पुरुषो वियच्चरवधूर्गोमायुनाद: फणी सर्व सत्त्वपरीक्षणोत्सुकरसैरस्माभिरेतव् कतम्।"

89

नाटकनिर्णयः ।

आखेट इत्यादिना मुखसन्धिनिबद्धाः, कीर इत्यादिना प्रतिमुखसन्धि- भाविनः, अध्वगेत्यादिना गर्भसन्धिग्रथिता:, मनुष्येत्यादिना च विमर्शसन्धि- सूत्रिता यथासङ्गयं प्रारम्भाद्यवस्थानुगता: फलवन्तोर्ऽर्था निर्वहणसन्धावेक- वाक्यताऽपादनार्थ सङ्गेपतः पुनरुपात्ता इति ॥ ४० ॥ अथ दिव्याङ्गमित्यत्राङ्गशब्दोपात्तानि उपक्षेपादानि अङ्गानि विपश्च- यितुं प्रथमं मुखसन्धिगतान्युद्दिशति- उपक्षेपः परिकरः परिन्यासः समाहितिः । उद्धेदः करणं चैतान्यत्रैवाथ विलोभनम् ॥ ४१ ॥ भेदनं प्रापणं युक्तिर्विधानं परिभावना । सर्वसन्धिष्वमूनि स्युर्द्दादशाङ्गं मुखं ध्रुवम् ॥ ४२॥ अत्रैवेति उपक्षेपादीनि करणान्तानि मुखसन्धावेव भवन्ति। तत्रापि उपक्षेप-परिकर-परिन्यासानां यथोद्देशक्रममादावेव, समाधानस्य तु रचनावशान्मध्यैकदेश एव, उद्भेद-करणयोस्तु उपान्त्ये निबन्धः । उपक्षे- पादीनि करणरहितानि युक्तिसहितानि षद अत्रावश्यं भवन्ति। विलोभनादीनि तु सर्वसन्धिष्वपि भवन्ति, संविधानकवशात् तदर्थस्यान्यत्रापि सम्भवात्। बाहुन्यनिबन्धापेक्षया त्वत्रोपादानम्। एवमन्यसन्धिष्वपि ज्ञेयम्। भेदस्तु सर्वसन्धिष्वङ्गान्ते प्रवेशक-विष्कम्भकान्ते च अवश्यं निबन्धनीयः, पात्रभेद- रूपत्वात् तस्य। उपक्षेप-परिकर-परिन्यासेभ्योऽपराण्यङ्गानि वृत्तानुगुण्या- दुद्देशक्रमातिक्रमेणापि निबध्यन्ते। आमुखस्य च नटवृत्तत्वेनेतिवृत्तानङ्ग- त्वात् तदनन्तरमङ्गानां निबन्धः । द्वादशाङ्गमिति सन्धिः । संविधानखण्डा- न्यङ्गानि सन्धिरूपस्याङ्गिनोऽवयवत्वेन निष्पादकत्वात् । अङ्गसङ्ग्यानियमश्च सन्धिपूपात्ताङ्गापेक्षया। सन्ध्यन्तरङ्गानुप्रवेशे तु न सङ्गयानियमः । सहया- सङ्केपश्चाङ्गानां परस्परान्तर्भावेन प्रतिसन्धिसुकरोऽपि प्रचीनैरकृतत्वात् भणितिभङ्गिवाहुल्यस्य च चमत्कारकारित्वादस्माभिन कृतः । ध्रुवमिति मुखसन्धिः सर्वरूपकेष्ववश्यं भवति। निर्वहणमप्येवम्। आरम्भ-निर्वाहयो- रवश्यम्भावित्वात्। प्रतिमुखादयस्तु व्यायोगादिषु यथालक्षणं भवन्ति न भवन्ति च । अङ्गानि च वृत्तविस्तरकारित्वादवश्यं निबन्धनीयानि। अपरथा

90

६० सविवरणे नाव्यदर्पणे

रामस्य पत्नी रावणेन वनान्तादपहता रामेण च जटायुषः सम्रुपलभ्य सुग्रीवं सहायं वानराधिराज्यप्रतिपादनादधिगम्य समुद्रसेतुबन्धमाधाय निहत्य च रावणं प्रत्यानीतेत्यत्र आरम्भाद्यवस्थानिबन्धनीयैः पश्चभिरपि सन्धिभिर्बीजाद्युपाययुक्तैर्निबद्धे रूपके वृत्तसङ्गेपः स्यात्. तथा च न चम- त्कारः । किश्च अरञ्जकमपि वृत्तमङ्गचैचित्र्येण निबध्यमानं परां रक्तिमा- वहति, कार्यवशाच् पुनरुच्यमानमपि वृत्तमङ्गभङ्गया निबद्रमपुनरुक्तमिवा- भाति। अयःशलाकाकल्पता चाङ्गसम्बद्स्य वृत्तस्य न भवति। प्रत्येकश- श्राङ्गानां प्रयोजनं यथाऽवसरं लक्षणे दर्शयिष्यामः ।४१-४२॥ अथ सकलकाव्यार्थ:[थ] प्रधानरसलक्षणं प्रयोजनं च सङ्ग्ेपेणोपक्षिप्यत इति प्रथममुपक्षेपं लक्षयति- बीजस्योप्तिरुपक्षेपः विस्तारिण: काव्यार्थस्य मूलभूतो भागो बीजमिव बीजं तस्योप्ति- रावापमात्रसुपक्षेपः। यथा रत्नावल्यां नेपथ्ये- "द्वीपादन्यस्मादपपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात्। आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ।।" इत्यादिना यौगन्धरायणेन वत्सराजस्य रत्नावलीप्राप्तिहेतु: स्वव्या- पारानुकूलदैवो बीजमुपम्।

अथ परिकर :-

स्वल्पव्यास: परिक्रिया । उपक्षिप्तार्थस्य सुष्ठ विशेषवचनैरल्पं विस्तारणं परिकरः। यथा वेणी- संहारे भीमसेन: सहदेवमाह- "प्रवृद्धं यद् वैरं मम खलु शिशोरेव कुरुभि- रन तत्रार्यो हेतुर्भवति न किरीटी न च युवाम्। जरासन्धस्योर:स्थलमिव निरूढं पुनरपि क्रुधा भीम: सन्धि विघटयति यूयं घटयत॥" इति॥।

91

नाटकनिर्णमः ।

अथ परिन्यास :- विनिश्रयः परिन्यासः उपक्षिप्य विस्तारितस्यार्थस्य विशेषेण निश्चयः सिद्धतया हृदयेऽवस्थापनं परितो न्यसनं परिन्यासः। यथा राघवाभ्युद्ये- मतिसागर :- देव ! मा शक्िष्ठाः, प्रलयेऽपि कि विपरियन्ति मुनिभाषितानि ? जनक :- तत् कि भ्ुजखण्डविक्रमाक्रान्त भारतखण्डत्रयस्य तस्यापि पराजयः सम्भाव्यते ?। मतिसागर :- (स्वगतम्) अहो ! दुरात्मनो राक्षसस्याज्ञैश्व्वर्य यदयं रहोऽपि देवस्तदभिधानमुच्चारयन् बिभेति। (प्रकाशम्) देव ! सम्भाव्यत इति किम्रुच्यते सिद्ध एव कि नाभिधीयते देवेन?" इति। यथा[वा] वेणीसंहारे-

सञ्ूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य।

रुत्तंभयिष्यति कर्चांस्तव देवि ! भीमः ॥" इति। यथा वाऽस्मदुपज्ञे रोहिणीमृगाङ्काभिधाने प्रकरणे प्रथमेऽक्के मृगाङ्कं प्रति वसन्तः-" कुमार ! मा शङिष्ठाः । उन्मत्तप्रेमसंरम्भादारभन्ते यदङ्गनाः । तत्र प्रत्यूहमाधातुं ब्रह्माऽपि खल कातरः ॥" अनुपक्षिप्तश्चार्थो न विस्तार्यते, अविस्तारितश्र न निश्चीयत इति त्रयाणामप्येषामुद्देशक्रमेणैव निबन्ध: ।। अथ समाहिति :- पुनर्न्यासः समाहितिः ।। ४३ ।। साङ्गिप्योपक्षिप्तस्य बीजस्य स्पष्टताप्रतिपादनार्थ पुनर्न्यासो भणिति-

92

सविवरणे नाव्यदर्पणे वैचित्र्यं सम्यगासमन्ताद् धानं पोषणं समाहितिः। यथा वेणीसंहारे- "(नेपथ्ये) भो भो द्रुपद-विराट-वृष्ण्यन्धक-सहदेव-प्रभृतयोऽस्मदक्षौ- हिणीपतयः ! कौरवचमूप्रधानाश्च योधा: ! श्रूयताम् । यत् सत्यव्रतभङ्गभीरुमनसा यत्नेन मन्दीकृतं यद् विस्मर्तुमपीहितं शमवता शान्तिं कुलस्येच्छता। तद् घूवारणिसम्भृतं नृपशुना केशाम्बराकर्षणैः कोधज्योतिरिदं महत् कुरुवने यौधिष्ठिरं जृम्भते ॥" इति। 'स्वस्था भवन्ति' इति यद् बीजं तदिदानीं प्रधाननायकगतत्वेन सम्यक् पोषं नीतमिति॥ ४३॥ अथोन्द्नेद :-

स्वल्पप्ररोह उद्धेद: आमुखानन्तरमुस्स्य बीजस्य स्वल्पप्ररोहः। किश्चित्फलानुष्ठानानुकू- न्यप्रदर्शनं धान्यस्योच्छनतेवोन्द्ेदः । बीजस्योद्घाटनमङ्करकल्पम्, उन्द्रेद: पुनरकुरकल्पादुद्घाटनाद् भूमिन्यस्तधान्योच्छनतेव प्राचीनावस्था इत्ययं मुखसन्धरवाङ्गम्, न पुनरुद्घाटरूपत्वात् प्रतिमुखसन्धेः। यथा वेणीसंहारे- "नाध पुणो वि तए आगच्छिय अहं समासासइदव्वा।" इति द्रौपद्याऽभिहितो भीमः प्रत्याह " अयि ! किमद्याप्यलीकाश्वासनाभिः !

अनिःशेषितकौरव्यं न पशयसि वृकोदरम् ।।" इति कुरुनिधनारम्भरूपस्य बीजार्थस्यायमुन्जेद इति। अन्ये तु गूढभेदनमुद्भेदमामनन्ति। यथा रत्नावल्यां वत्सराजस्य

१ नाथ ! पुनरपि त्वयाSSगत्याहं समाश्वसितकया।

93

नाटकनिर्णयः ।

कुसुमायुधव्यपदेशनिगूढस्य 'अस्तापास्त-' इत्यादिना वैतालिकवचसा सागरिकां प्रत्युद्धेद:। यथा वा राघवाभ्युद्ये- "सीता-(समन्तादवलोक्य रामं च सविशेषं निर्वर्ण्य स्वगतम्) कथमयमनङ्गोऽप्यङ्गमास्थाय चापारोपणं द्रष्टमायातः ! प्रसीद भगवन्ननङ् । प्रसीदि तथा कुर्या यथा राम एव चापारोपणाय प्रभवति। लवङ्गिका-(अङ्गुल्या रामं दर्शयन्ती) जं भट्टिदारिया इत्ियं कालं मणोरहगोयरं कयवदी तं संपयं दिट्विगोयरं करेदु। सीता-(ससम्भ्रमं स्वगतम् ) कथमहं राममेव अनङ्गमज्ञासिषभ् १" इत्यनङ्गभ्रान्त्या निगूढस्य रामस्य लवद्गिकावचसा उन्धेदः ॥ अथ करणम्- करणं प्रस्तुतक्रिया । अवसरानुगुणस्यार्थस्य प्रारम्भ: करणम्। यथा वेणीसंहारे- "सहदेवः-आर्य ! गच्छामो वयं गुरुजनानुज्ञाता विक्रमानुरूपमा- चरितुम्। भीम :- एते च वयमुद्यता एवर्यस्याज्ञामनुष्ठातुम्।"

यथा वा यादवाभ्युदये द्वितीयाक्कोपान्त्ये- कंस :- ( सप्रसादम्) साध्यमात्य ! साधु अयमेव सङ्गहोपायो नान्य:। तत् तहि व्रज त्वं सामग्रीकरणाय।"

अन्ये तु विपदां शमनं करणमाहु:, शमनं चाशीर्वादवशेनान्यथा वा। यथा वेणीसंहारे भीमं प्रति द्रौपदी-

१ यं भर्तृदारिका इयन्तं कालं मनोरथगोचरं कृतवती, तं साम्प्रतं दष्टिगोचर करोत.।

94

सविवरणे नाव्यदर्पणे

"जं असुरसमराभिमुहस्स हरिणो मङ्गलं तं तुम्हाणं भोदु।" इति। अथ विलोभनम्- विलोभनं स्तुतेर्गोध्यम् स्तुतेर्गुणवदेतदिति श्लाघातः प्रस्तुते कृत्ये गार्ध्यममिलाषस्थिरीकरणं विलोभनम्। यथा वेणीसंहारे 'चञ्चड्ुज-'इत्यादिश्लोकानन्तरं द्रौपदी- नाध ! कि दुक्करं तए परिकुविएण ? ता अणुगिण्हंतु एदं ववसिदं देवदाउ।" इत्यनेन सुयोधनवधस्य गुणवत्वख्यापनाद् भीमस्य गारध्यापदं विलो- भनम्। इदं च परिन्यासानन्तरमेव निबध्यते। सन्ध्यन्तरसाधारण्याय चोक्त क्रमेणोद्देशः। अथ भेदनम्- भेदनं पात्रनिर्गमः ॥ ४४ ।। रङ्गप्रविष्टानां पात्राणां निर्गमो रङ्गान्निःसरणं येन तद् भेदनम्। पात्राणां यथास्वं प्रयोजनवशादितश्च इतश्र गन्तुमन्यार्थोऽप्यभिप्राय उद्यमो वा रङ्गा- भरिर्गममापादयन् भेदनमुच्यते। यथा वेणीसंहारे भीमो द्रौपद्या सङ्गामा- पायशङ्किन्या शरीरानपेक्षे पराक्रमे निषिद्धः प्रत्याह-"अयि सुक्षत्रिये!

मग्नानां स्यन्दनानामुपरिकृतपदन्यासविक्रान्तपत्तौ। स्फीतासृक्पानगोष्ठीरसदशिवशिवातूर्यनृत्यत्कबन्धे सङ्गामकार्णवान्तःपयसि विचरितुं पण्डिता: पाण्डपुत्राः।।" इति । एतेन हि सङ्गामविचरणे पाण्डवानां पाण्डित्यख्यापनेन सङ्गामावतरणा- भिप्रायः सहदेवस्य चात्मनश्र सङ्गातभेदनार्थ एवोपदर्शत इति भेदोऽङ्गम् । अन्ये तु भेदं प्रोत्साहनमाहुः। यथा वेणीसंहारे-

१ यदसुरसमराभिमुखस्य हरेर्मङलं तद् युष्माकं भवतु। २ नाथ ! किं दुष्करं त्वया परिकुपितेव ? तदनुगह्णन्तु एतं व्यवसित वेवताः ।

95

नाटकनिर्णय:।

" [द्रौपदी-] नाघ ! मा खु जण्णसेणीपरिभवुद्दीविदक्ोवा अणवेक्खिदसरीरा परिक्कमस्सध यदो अपमचसंचरणीयाइं रिउबलाइं सुणीयंति। भीम :- अयि सुक्षत्रिये ! अन्योन्यास्फालभिन्-" इत्यादिना विषण्णाया द्रौपद्या: क्रोधोत्साहबीजानुगुण्येनैव प्रोत्साह- नाव् भेद इति। अन्ये तु संहतानां प्रतिपक्षाणां बीजफलोत्पत्तिनिरोधकानां विश्लेषकं भेदरूपम्रुपायं भेदनं मन्वते इति ॥ ४४॥ अथ प्रापणम्- प्रापणं सुखसम्प्राप्ति: सुखस्य सुखहेतोश्च सम्यगन्वेषणादाप्ति: प्रापणम्। यथा वेणीसंहारे- " (प्रविश्य) कञ्चुकी-कुमार ! एष [खल] भगवान् [वासुदे ]व: पाण्डवपक्षपातामर्षितेन कुरुराजेन संयमयितुमारब्ध: । ततः स महात्मा दर्शित विश्वरूप तेज:सम्पातमूर्छितमवधूय कुरुवलमस्मत्सेनासन्निवेशमनुप्राप्तः। यतो देवः कुमारमविलम्बितं द्रष्टमिच्छति।" अयं हर्थो भीमसेनस्य कुरुभिः सह सन्धिभेदमापादयंश्रान्त: सुखय- तीति। तथा भणितिवैचित्र्यार्थमङ्गानि कवय एकस्मित्नपि सन्धावावर्तयन्ति। यथा वेणीसंहारे इदमेवाजं पुनर्निबद्धम्। तथाहि- "चेटी-(द्रौपदीमुद्दिश्य सानन्दम् ) भद्विणि ! परिकुविदो विअ कुमारो लक्खीयदि। द्रौपदी-एँवं ता अवधीरणा वि मं एसा समासासेदि। ता इध य्येव उववसिअ सुणामो दाव नाधस्स ववसिदं।

१ नाथ ! मा खलु याजसेनीपरिभवोद्दीप्तकोपा अनपेक्षितशरीराः परिक्रमिष्यथ, यतोऽप्रमत्तसंचरणी- यानि रिपुबलानि श्रयन्ते। २ भर्तरि ! परिकुपित इव कुमारो लक्ष्यते। ३ एवं तावदवधीरणाऽपि मामेषा समाश्वासयति । तदत्रवोपविश्य शृणुमस्तावद नाथस्य व्यवसितम्। S

96

सविवरणे नाट्यदर्पणे

म: मथ्नामि कौरवसतं समरे न कोपाद् दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः। सञन्चूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू सन्धि करोतु भवतां नृपति: पणेन ।। द्रौपदी-(सहर्षम्) असुदपुरवं ईदिसं वयणं ता पुणो वि भण।" इति द्रौपद्या अभिप्रेतार्थप्रासिरिति।।

अथ युक्ति :-

युक्ति: कृत्यविचारणा । विचारणा गुण-दोषविवेकतः कार्यपर्यालोचनम् । यथोदात्तराघवे- "लक्ष्मण :- रकि लोभेन विलङ्गितः स भरतो येनैतदेवं कतं मात्रा स्त्रीलघुतां गता किमथना मातैव मे मध्यमा ? मिथ्यैतन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यार्यानुजोऽसौ गुरु- र्माता तातकलत्रमित्यनुचितं मन्ये विधात्रा कृतम्।।" इयं च युक्ति: स्थानान्तरभाविन्यपि तापसवत्सराजे उपक्षेप-परि- करानन्तरं निवद्धा दष्टेति। राघवाभ्युदये तथैवास्माभिर्ग्रथिता। तत्र हि- "मतिसागरः-यत् पुरा भट्टारकेण सागरबुद्धिना बिभीषणाय कथितं यथा-सीतानैमिसिको दाशरथितो रावणवध इति। तस्यार्थस्य तदेतचा- पारोपणं बीजमुपस्थितं [ कथितं ] च मे करइकनाम्ना लक्काचारिणा चरेण यथा-भामण्डलस्येव रावणस्यापि सीतायां प्रेमास्त्येव, किन्तु दोर्दर्प्पाच्चापा- रोपणे नायातः। (विमृश्य) तन्नूनमसौ पश्चादपि सीतामपहरिष्यति।"इवि॥

1 अश्ुतपूर्वमी्यं वचनम्, तत पुनरपि भण।

97

नाळकमिर्णयः।

अथ विधानम्- विधानं सुख-दुःखाप्ति: दयो: सुख-दुःखयोरेकत्रानेकन्र वा पात्रे प्राप्तिरेकस्यैव वा सुखस्य दुःखस्य वा प्राप्तिर्विधानम् । एकत्र पात्रे सुख-दुःखयोः प्राप्तिर्यथा मालती- माधवे-"माधव :-

यदू विस्मयस्तिमितमस्तमितान्यभाव-

तत्सन्निधौ तदधुना हृदयं मदीय- मङ्गारचुम्बितमिव व्यथमानमास्ते।" इत्यनेन सानुरागमालत्यवलोकनान्माघवस्य सुख-दुःखातिः । अनेकत्र यथा तापसवत्सराजे-काश्चनमालया ज्ञातिगृहवार्ताविशे- षापदेशात वासवदत्ताया वियोगदुःखेऽपह्नुते राजा स्मित्वाऽडह- " दृष्टिं प्रेमभरालसां मयि मुह्गुर्विन्यस्य लज्जावती कालस्याहमिहासहेत्यतिरतं प्रत्यर्पयन्ती मनः । जाता देवि ! तदा ममापनयने हेतुस्त्वमेवाधुना कि सन्देशनवीभवत्कुलगृहोत्कण्ठाधिकं ताम्यसि ?॥"

अत्र च वासवदत्ताया: प्रवासाभ्युपगमाद् दुःखम्, वत्सराजस्य चा- विदितविप्रवासवृत्तान्तस्य सुखम्। एकस्य सुखस्य प्राप्तिर्यथा रत्नावल्याम्- "कंचणमाले ! पडठावेहि असोयमूले भयवंतं पज्जुन्नं।" (इत्युपक्रमे) राजा-"कुसुमसुकुमारमूर्तिर्दधती नियमेन तनुतरं मध्यम्। आभासि मकरकेतोः पार्श्स्था चापयष्टिरिव ॥।" इत्यारभ्य "वासवदत्ता राजानं पूजयति" इति यावत्। १ कचनमाले ! प्रतिष्ठापयाशोकमूले भगवन्तं प्रधुम्नम्।

98

सविवरजे नाठ्यदर्पणे एकस्य दुःखस्य यथा अस्मदुपशे निभर्यभमिनाम्नि व्यायोगे- भीम :- "अन्यायकजुषः शठव्रतपुषो येSस्माकमत्र द्विष- स्ते नन्दन्ति मदं वहन्ति महतीं गच्छन्ति च श्लाध्यताम्। ये तु न्यायपरा: परार्जवधरास्ते पश्यतामी वयं नीचैःकर्मकृतः पराभवभृतस्तपाञ्च वर्तामहे॥" सुखस्य सुखहेतोश्र अन्वेषणरूपा प्राप्तिः। सन्निहितसुखात्मकं च एकपात्रगतसुखा[ त्मक च वि]धानमिति भेद: ।। अथ परिभावना-

विस्मयः परिभावना ॥ ४५ ॥ जिज्ञासातिशयेन किमेतदिति कौतुकानुबन्धो विस्मयः परि[भावना] यथा नागानन्दे-"(मलयवतीं हष्ट्रा) नायक :- "स्वर्गस्त्री यदि तत् कृतार्थमभवच्चक्षुःसहसरं हरे- र्नागी चेन रसातलं शशभृता शून्यं मुखेऽस्या: सति। जातिर्नः सकलाऽन्यजातिजयिनी विद्याधरी चेदियं स्यात् सिद्धान्वयजा यदि त्रिभुवने सिद्धा: प्रसिद्धास्ततः ॥।" यथा वा रोहिणीमृगाङ्काभिधाने प्रकरणे प्रथमेडक्रे- "मृगाङ्क :- (सोत्कण्ठम् )

सा स्वर्गलोकललनाजनवर्णिका वा दिव्या पयोधिदुहितु: प्रतियातना वा । शिन्पश्रियामथ विधे: पदमन्तिमं वा विश्वन्रयीनयनसङ्गटनाफलं वा।।" इति। एतानि मुखसन्वेर्द्वादशाङ्गानीति॥ ४५ ॥

99

माटकनिर्णय:। बिलासो धूननं रोष: सान्त्वनं वर्णसंहृतिः । नर्म नर्मद्ुतिस्ताप: स्युरेतानि यथारुचि ॥ ४६ ॥ पुष्पं प्रगमनं वष्त्रसुपन्यासोपसर्पणम । पञ्चावश्यमवा(प्य)ङ्ानि प्रतिमुखे त्रयोदश ॥ ४७॥ यथारुचीति वृत्तवैचित्र्यानुरोधेनात्र भवन्ति न भवन्ति च । पुष्पादीनि पुनः पञ्चावश्यं प्रतिमुखसन्धौ भवन्त्येव। त्रयोदशाप्येतानि प्रतिम्रुख एव सुतरां निर्बन्धमहन्ति। उद्देशक्रमश्च निबन्धेषु नापेक्षणीय इति॥४६-४७॥ अथ विलास :- विलासो नृ-स्त्रियोरीहा नृ-स्त्रियोः परस्परमीहा रत्यभिलाषः । यथा अभिज्ञानशकुन्तले मुखसन्धावुपलब्घायां नायिकायां प्रतिमुखे तद्विषयो राज्ञो विलासः । वत्र हि राजा आह- "कामं प्रिया न सुलभा मनस्तु तन्द्रावदर्शनाश्वासि। अकृतार्थेऽपि मनसिजे रतिम्ुभयप्रार्थना कुरुते।।

विप्रलम्यते कुतः १ (स्मिवं कृत्वा) एवमात्माभिप्नायसम्भावितेष्टजनचित्तवृत्ति: प्रार्थयिता

स्निग्घं वीक्षितमन्यतोऽपि नयने यत् प्रेषयन्त्याऽनया यातं यच्च नितम्बयोर्गुरुतया मन्दं विलासादिव। मा गा इत्युपरुद्धया यद्पि तत् सासूयमुक्ता सखी सर्व तत् किल मत्परायणमहो ! काम:(मी) स्वतां पश्यति ॥" इत्यादिना राज्ो रतिसमीहा। यथा वा नलविलासे तृतीयाङ्के- "दमयन्ती-(राजानमवलोक्य स्वगतम्) कहमेस सयं भयवं पंचवाणो ! अहवा वरायस्स अणंगस्स कुदो ईदिसो अंगसोहग्गप्पब्भारो ? ता कदत्थो दमयन्तीयाए अंगचंगिमा ।" इति। १ कथमेष स्वयं भगवान् पश्चबाण: ! अथवा वराकस्यानङ्ञस्य कुत ईदृशो S#सौभाग्यप्राग्भार :? तत कुतार्था दमयन्त्या अहचकता।

100

सविनरणे नाट्मदर्पणे यथा वाडस्मदुपसे कौमुदीमित्राणन्दनाम्नि प्रकरणे दृतीयेडड्े- "मित्राणन्द :- त्रिये ! वि(व) क्त्रं शीतरुचिर्वचांसि च सुधा दष्टिश्र कादम्बरी बिम्बोष्ठः पुनरेष कौस्तुभमणिर्मूर्तिश्व लक्ष्मीस्तव । श्रद्धालुर्युगपद् विलोकितुमयं स्वापत्यजातं चिरा- देकस्थं विरचय्य कुन्दरदने ! त्वामर्णवः सूतवान्॥"

प्रतिमुखस्य चादावेवेदमङं निबन्धनीयम्। य एव मुखे रस उपक्षिप्यते वस्यैव स्थायी विभावानुभाव-व्यिचारिभि: पोषणीयः । कामफले च रूपके मुखसन्धावुपक्रान्त: शृङ्गारः प्रतिम्रुखे विलासेन स एव विस्तार्यते। विलासप्रकाशकान्येव चेतराण्यङ्गानि निबन्धनीयानि। वीरादिरसप्रधाने- ष्वर्थफलेपुं रूपेषु पुनरुत्साहादिसम्पद्विषया (यो) नृस्तियोरीहाव्यापारो विलास।। यस्तु वेणीसंहारे भानुमत्या सह दुर्योधनस्य दर्शितो रत्यभिलाषरूपो विलास: स नायकस्य ताहशेऽवसरेऽनुचितः । यदाह-

"सन्धि-सन्ध्यझघटनं रसबन्धव्यपेक्षया।

अथ धूननम्- धूननं साम्न्यनादरः । साम्न्यनुनये अनादरो मनागनादतिः 'नञोऽन्पार्थत्वात्'। यथा पार्थविजये चित्रसेनेन संयते दुर्योधने सति युधिष्ठिर :- "वत्स भीमसेन! अयं से काल: शूराणां खिन्नानां यत्र बन्धुपु। आपद्गतपरित्राणमपूर्वोऽनुनयक्रमः ॥" भीमसेनोऽपि दुर्योधनं प्रति युधिष्ठिरस्यानुनयमगृब्न्राह -- "कोऽयमनेकविधापकारकारिणः कौरवानुदिश्यार्यस्यार्द्रभावः १" इति।

101

नाटकनिर्जय: ।

केचिद् धूननमरतिमाङु:, तथ रोधेनैव सजहीतमिति। अथ रोध :- रोघोऽर्त्ति:

आर्तिः खेदो व्यसनमिष्टरोधाद् रोधः। यथा देवीचन्द्रगुप्ते- "राजा-(चन्द्रगुप्माह) त्वद्दु:खस्यापनेतुं सा शतांशेनापि न क्षमा।" ध्रुवदेवी-(सूत्रधारीमाह) हंजे ! इयं सा ईदिसी अञ्जउत्तस्स करुणापराहीणदा। सूत्रधारी-देवि ! पडंति चंदमंडलाउ वि चुडलीउ किं एतु(त्थ) करिम्ह ?

राजा-त्वय्युपारोपितप्रेम्णा त्वदर्थे यशसा सह। परित्यक्ता मया देवी जनोऽयं जन एव मे।। ध्रुवदेवी-अहं पि जीविदं परिचयंती पढमयरं य्येव तुमं परिचइस्सं।" अत्र स्त्रीवेशनिद्ते चन्द्रगुप्ते प्रियवचनैः स्त्रीप्रत्ययात् ध्रुवदेव्या गुरु- मन्युसन्तापरूपस्य व्यसनस्य सम्प्रासि: ।

यथा वा सत्यहरिश्रन्द्रे- राजा-देवि! अवलम्बस्व मद्चनम्। अत्रैव तिष्ठ। अशिक्षितपादचारा न शक्ष्यति भवती क्रमितुं दर्भाप्कुरविधुरासु वनविधु(वसुन्ध)रासु। सुतारा-जं भोदि तं भोदु । अहं गमिस्सं ।

१ हखे ! इयं सा ईदृशी आर्यपुत्रस्य करुणापराधीनता । २ देवि ! पतन्ति चन्द्रमण्डलादप्युल्काः, किमत्र कुर्म: ? ३ अहमपि जीवित परित्यजन्ती प्रथमतरमेव त्वां परित्यत्यामि। ४ यद् भवति तद् भवत। अह गमिष्यामि।

102

सविनरणे पाठ्यदर्पणे

राजा-(कुलपर्ति प्रति) भगवन् !

त्यजन् हेम्नो लक्षां(क्षं) चतुरुद्धिकार्ञ्ची च वसुधां सुधाम्भोभि: स्नानादपि समधिकां प्र(प्री)तिमभजम् । सवत्सामेतां तु प्रवसनपरां वीक्ष्य दयिता- मिदानीं मन्येऽहं ज्वलदनललीढ वपुरदः ।।" इति।।

अथ सान्त्वनम्-

सान्त्वनं साम

कुद्धस्यानुकूलनम् । यथा रामाभ्युदये द्वितीयेड्ङ्गे- "मारीच :- नायमनुवृत्तिवचसामवसरः । परिस्फुटं विज्ञप्यते। दाराणां व्रतिनां च रक्षणविधौ वीरोऽनुयु (यो)ज्यानुजं वीराणां खर-दूषण-त्रिशिरसामेको वर्ध यो व्यधात्। तस्याखण्डिततेजसः कुलजने न्यत्कारमाधिक(विष्कृ)तः कुण्ठः सक्रदुर्मदस्य भवतः स्याचन्द्रहासोऽप्यसिः ॥

रावण :- आ: प्रतिपक्षपक्षपातिन् ! श्षुद्र ! राक्षसापसद ! कि बहुना ? तवेव रुधिराम्बुभि: क्षतकठोरकण्ठसुतै रिपुस्तुतिभवो मम प्रशममेतु कोपानलः। सुरद्विपशिर:स्थलीदलनदष्टमुक्ताफल: स्वसुः परिभवोचितं पुनरसौ विधास्यत्यसिः ॥"

(इति खङ्गमाकर्षति) प्रहस्त :- (पादयोर्निपत्य) प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । नेदमनुरूपं स्वामिन: । देव!

लोकत्रयक्षयोद्वत्तप्रकोपाग्रेसरस्य ते। ईदशथ्रन्द्रहासस्य भृत्येष्वनुचित: क्रमः ।

103

नाटकनिर्णय:।

(पुनः क्रमादाह) देव! प्रसीद। प्रणयादतिक्रमोऽस्य न वामतया।" इति मारीचं प्रति क्रुद्धस्य रावणस्य प्रहस्तविहितोऽयमनुनयः सान्त्वनम् । वज्तमप्यत्र प्रसङ्गात् प्रयुक्तम् 'कुण्ठः सङ्गरदुर्मदस्य भवतः स्याचन्द्रहासोऽप्यसिः' इत्यस्य प्रत्यक्षनिष्ठुरत्वात्। अथ वर्णसंदृति :- पात्रौघो वर्णसंहृतिः ।।४८॥। पृथक स्थितानां पात्राणामोघः कार्यार्थ मीलनं वर्ण्यन्त इति वर्णा- [: तेषां वर्णा]नां नायक-प्रतिनायक-नायिका-सहायादिपात्राणां संदृति- रेकत्र करणम्। यथा रत्नावल्याम्- "राजा-सुसङ्गते ! कासौ क्वासौ ( इत्यत आरभ्य) श्रीरेषा पाणिरप्यस्या: पारिजातस्य पल्लवः। कुतोऽन्यथा स्रवत्येष स्वेदच्छग्रामृतद्रवम् ।" इति यावत्। अत्र राज-सागरिका-विदूषक-सुसङ्गतानामेकत्र मीलनम्। अन्ये तु वर्णानां ब्राह्मणादीनां यथासम्भवं द्वयोस्त्रयाणां चतुर्णा चैकत्र मीलनं वर्णसंहारमाचक्षते। यथा वीरचरिते वृतीयेडड्े- " परिषदियमृषीणामेष वृद्धो युधाजित् सह नृपतिभिरन्यैर्लोमपादश्च वृद्ध: । अयमविरतयज्ञो ब्रह्मवादी पुराण: प्रशुरपि जनकानामद्रुहो याचकस्ते ।" इति। एके तु वर्णितार्थतिरस्कारं वर्णसंहारमामनन्ति। उदाहरन्ति च यथा वेणीसंहारे कञ्चुकिना रथकेतनपतने निवेदिते भानुमती- "अंतरीयदु ताव एदं समत्थवंभणाणं वेयज्युणिमंगलुग्घोसेण।" इति ॥ ४८॥

१ अन्तरीयतां तावदेतत् समस्त(र्थ)ब्ाह्मणानां वेदध्वनिमन्ञलोद्घोषेण।

104

सविवरणे नाम्मदर्पणे

अथ नर्म- कीडायै हसनं नर्म यथा रत्नावल्याम्- "विदूषक :- (कर्ण दच्वा ससम्भ्रमं राजानं हस्ते गृहीत्वा) भो वयस्स ! पलायम्ह। एदस्सि लकुचपायवे कि पि महाभूदं परिवसदि। यदि मे न पत्तियसि, ता अग्गदो भविय सयं य्येव आयन्नेहि। राजा-( आकर्ण्य) वयस्य ! सारिकेयम् ।" इति । तथा- [विदूषक :- ] "भी ! मा पंडिच्चगव्वमुव्वहह। इदं देअह वक्खाण- इस्सं जा एसा आलिहिदा सा कण्णगा दंसणीया य। राजा-वयस्य । यद्येवम् अवहितैः श्रोतव्यमस्त्यवकासो(शो) नः कृतूहलस्य।" तथा- "सुसङ्गता-सहि! जस्स कए तुवं आगदा, सो अयं पुरदो चिद्ठदि। सागरिका-(सासूयम् ) सुसंगदे ! कस्स कए अहं आगदा ? सुसङ्गता-अयि अप्पसंकिदे ! णं चित्तफलहयस्स, ता गिण्ह एदं। " इति। एता विदूषक-सुसङ्तयो राज-सागरिकाक्रीडार्थ हासोक्तयः । अते- ल(नेक) शोऽप्येकमेवाङं निबध्यत इति त्रिधोदाहतम्।

१ भो वयस्य ! पलायामहे। एतस्मिन् लकुचपादपे किमपि महाभूतं परिवसति । यदि मां न प्रत्येषि, तदाऽग्रतो भूत्वा स्वयमेवाकर्णय। २ भो ! मा पाण्डित्यगवमुद्दह। इदं देवाय व्याख्यास्यामि या एषाऽडलिखिता सा कन्यका दर्शनीया च। ३ सखि ! यस्य कृते त्वमागता, सोऽयं पुरतस्तिष्ठति। ४ सुसङ्ते ! कस्य कृतेऽहमागता ? ५ अयि ! आत्मश्टिते ! ननु चित्रफळकस्य, तद् गृहाणैनम्।

105

नाटकनिर्णयः ।

यथा वा नलविलासे- "विदूषकः-(लम्बस्तनीं विलोक्य सभयकम्पम् ) भो रायं ! अहं एदाउ ठ्ठाणा उठ्ठिस्सं । राजा-किमिति ? विदूषक :- जइ एसा थूलमहिसी कडिअडं नच्यावेती ममोवरि पडेदि ता धुवं मं मारेदि।" तथा- "राजा-लम्बस्तनि ! इदमासनमास्यताम् । विदूषक :- भोदी ! लंबत्थणीए दुब्बलं खु एदं आसणं। ता तुमए सावहाणाए उवविसिदव्वं।" तथा- "विदूषक :- भोदी ! कि अइदुब्बला सि१ लम्बस्तनी-मेग्गपरिस्समेण / विदूषक :- भो कलहंसा! कित्तिएहिं गोणेहिं म्ुदेहिं एसा इध संपत्ता? (कलहंसो विहस्याधोमुखस्तिष्ठति ) इति ॥ अथ नर्मदुति :- दोषावृतौ तु तद्द्युतिः । दोषावृत्यै दोषाच्छादनाय यत् पुनर्हसनं हास्यहेतुर्वाक्यं सा तस्य नर्मणो दयोतनं नर्मद्युतिः। यथा रत्नावल्याम्- "विदूषक :- भो ! अज् वि एसा चउव्वेउ(ई)विय बंभणो रियाड पढिउं पयप्षा।

१ भो राजन् ! अहमेतस्मात् स्थानादुत्थास्यामि। २ यद्येषा स्थूलमहिषी कटितटं नर्तयन्ती ममोपरि पतेत, तदा धुत्रं मां मारयेव। ३ भवति ! लम्बस्तन्यै दुर्बलं खल्वेतदासनम्, तत् त्वया सावधानयोपवेष्टव्यम्। ४ भवति ! किमतिदुर्बलाऽसि ?। ५ मार्गपरिश्रमेण। ६ भो: कलहंस ! कियद्मिर्गोभिर्मतेरेषाड़त्र सम्प्राप्ता?। भोः ! अद्याप्येषा चतुर्वेदीव ब्राह्मण ऋचः पठितुं प्रवृत्ता ।

106

सविवरणे नाव्यदर्पणे

राजा-वयस्य ! किमप्यन्यचेतसा मया नावधारितम्, तव किम- नयोक्तम् १ विदूषक :- भो एदं एदाए पढिदं- दुग्नहजणाणुराओ लजजा गरूई परव्वसो अप्पा। पियसहि ! विसमं पिम्मं मरणं सरणं नवरमेकं। राजा-भो महाब्राह्मण ! कोऽन्य एवं ऋचामभिज्ञः १ " इति। अथ(त्र) मौर्ख्र्यदोषं छादयितुं यद् विदूषकेणोच्यते तद् राज्ञो हास्य- हेतुत्वाभर्मचुति:। अन्ये तु नर्मजां धृति नर्मचुतिमाङ्ठुः । यथा रत्नावल्याम्- "सुसङ्गता-सहि! अदि(द)क्खिभा दाणि सि तुवं जा एवं म्टिणो इत्थावलंबिया वि कोवं न मुंचसि। सागरिका-( सम्रूभङ्गमीषद् विहस्य ) सुसंगदे ! इयाणि पि न विरमसि !" इति। एते च नर्म-नर्मधुती अङ्के कामप्रधानेष्वेव रूपकेषु निबन्धमर्हतः । कैशिकीप्राधान्येन तेषां हास्योचितत्वादिति॥ अथ ताप :- अपायदर्शनं ताप: यथा पार्थविजये- "कञ्चुकी-भो भो लोकपालाः ! परित्रायध्वम्। एषा वधू भरतराजकुलस्य साध्वी दुर्योधनस्य महिषी प्रियसझरस्य । विस्मृत्य पाण्ड-घृतराष्ट्र-पितामहादीन् गन्धर्ववीरपशुभि: परिपू(भू)यते स्म ।। १ भो ! एतदेतया पठितम्- दुर्लभजनानुरागो लज्जा गुर्ती परवश आत्मा। प्रियसखि ! विषमं प्रेम मरण शरणं के वलमेकम्॥ २ सखि ! अदाक्षिण्येदानीमसि त्वम्, यदेव भर्तुर्ईस्तावलम्बितताऽपि कोपं न मुम्चसि। ३ सुसनते ! इदानीमपि न विरमसि !।

107

नाटकनिर्णय:।

युविष्ठिर :- (श्रुत्वा दुर्योधनान्त:पुर(रे) महतीमपायशङ्कामाविष्कर्व- आाह)अयि ! वत्स ! स्वगोत्रपरिभवाविष्कारनिष्ठरः शब्द:। अद्याप्यभ्रान्त एवासि। क: कोऽत्र ? चापं चापम् (इति चापारोपणमभिनयन् सम्भ्र- मादुत्तिष्ठति )" इति।

यथा पार्थविजये- केचित् तु स्थानेऽस्यानुनयारत्योर्ग्रह-निग्रहरूपं शमनं पठन्ति।

"भीम :- आ :! क एष मयि स्थिते भरतकलं परिभवति १, अतः परं न र्षयामि।" इति। अत्र 'अयि वत्स ! स्वगोत्र-' इत्यादिपूर्वदशिवेन युविष्ठिरसंरम्भेण भीमस्यानुनयग्रहणम्। अरतिनिग्रहो यथा वेणीसंहारे- "सखी-अइ एवं ता कहेहि जेण म्हे पडिट्ठावयंतीउ पसंसाए देवदाणं संकित्तणेण दुत्ता(व्वा)दिपरिग्गहेण पडिहणिस्सामो।" पुनः स्वावसरे -- "भानुमती-( अर्घपात्रं गृहीत्वा सूर्याभिमुखं स्थित्वा) भयवं! अंबरमहासरेक्कसहस्सवत्त! दिसावहू मुखमंडणकुंकुमविसेसय! सयलभ्रुवण- रयणप्पईव ज इह सिविणयदंसणे जं किंचि अच्चाहिदं तं भयवदो पणामेण सभादुणो अय्यउत्तस्स कुसलपरिणामं भोदु तति।" अत्र दुःस्वप्रदर्शनोन्जूताया अरतेर्निग्रह इति॥ अथ पुष्पम्- पुष्पं वाक्यं विशेषवत् ॥। ४९॥ पूर्व स्वयमन्येन वा केनचित् प्रयुक्तं वचनमपेक्ष्य यद् विशेषयुक्तं = १ यदि एवं तदा कथय येन वयं प्रतिष्ठापयन्त्यः प्रशंसया देवतानां सक्कीर्तनेन, दूर्वाSSदिपरिग्रहेण प्रतिदनि- ष्याम: । २ भगवन् ! अम्बरमहासरएकसहत्रपत्र । दिग्वधू मुखमण्डनकुड्कुम विशेषक! सकलभुवनरत्नप्रदीप ! अयेह स्त्रप्रदर्शने यत् किश्चिदत्याहितं तद् भगवतः प्रणामेन सत्रातुरार्यपुत्रस्य कुशलपरिणामं भवत्र इति।

108

सविवरंजे नाव्यवर्पण वचनं प्रयुज्यते तेनान्येन वा तत् पूर्वस्माद् विशेषवत्। तच वाक्यं पुष्पमिव पुष्पम्। केशरचनाया: पुष्पमिव पूर्ववाक्यस्यालक्कारकारित्वात्। यथा विलक्षदुर्योधने-"भीष्म :- एतत् ते हृदयं स्पृशामि यदि वा साक्षी तवैवात्मजः सम्प्रत्येव तु गोग्रहे यदभवत् तत् तावदाकर्ण्यताम्। एक: पूर्वमुदायुधैः स बहुभिर्दष्टस्ततोऽनन्तरं यावन्तो वयमाहवप्रणयिनस्तावन्त एवार्जुना:।।" अत्रोचरार्घ विशेषवद् वाक्यम्। यथा वा सत्यहरिश्रन्द्रे- "वसुभूति :- (सरोष राजानं [प्र]ति ) न नाम स्यु: स्वर्ण-क्षिति-सुत-कलत्राणि यतिनां तदस्मै यद् दत्तं तदिह निखिलं भस्मनि हुतम्। विहाय व्यामोहं विमृश विमृशाद्ापि नृपते ! तपोव्याजच्छन्नं किमपि नियतं दैवतमिदम्।। कुलपति :- (सोपहासम्) अरे मुखर ! सचिवापसद ! चिराद् यथार्थममिहितवानसि। दुस्तपतपःकरकलितस्वर्गापवर्गशर्मणो मर्त्यापदेशेन दैवतान्येव सुनयः।" अत्र वसुभूतिवाक्यादुत्तरवाक्यं समर्थकत्वेन विशेषवदिति ॥ ४९ ॥ अथ प्रगमनम् प्रगमः प्रतिवाक्श्रेणिः प्रश्नप्रतिपन्थिनी वाकू प्रतिवाक् तस्या: श्रेणिः । अपकर्षतो दे प्रति- वचने, उत्कर्षतो बहून्यपि। यथा वेणीसंहारे- "भानुमती-अय्यउत्त ! अदिमिनं मे संका बाधदि। ता अणु- मननेदु मं अअउत्तो। १ आर्यपुत्र ! अतिमात्रं मे शक्षा बाधते, तदनुमन्यतां मामार्यपुत्रः ।

109

नाटकनिर्णयः ।

"राजा-अयि देवि ! कि नो व्याप्तदिशां प्रकम्पितभुवामक्षौहिणीनां फलं ? किं द्रोणेन किमङ्गराजविशिखैरेवं यदि क्वाम्यसि। भीरु ! भ्रातृशतस्य मे भुजवनच्छायासुखापाश्रिता त्वं दुर्योधनकेश(स)रीन्द्रगृहिणी शङ्कास्पदं किं तव १।। भानुमती-अय्यउत्त ! न हु मे किंचि संका तुम्हेसु सबिहिदेसु।" इति । यथा वा नलविलासे तृत्तीयेऽङ्े- दमयन्ती-(भ्रुजमवलम्बिते राजनि क्रमादाह) "जई एवं मुंच मे पार्णि। राजा-कथमपराधकारी मुच्यते?

दमयन्ती-किं एदिणा अवरद्धं ?

राजा-एतेन त्वत्प्रतिकृतिमालिखयाहमियति विरहानले पातितः । दमयन्ती-(स्मित्वा) जैइ एवं ता अहं पि [ते] पार्णि गहिस्सं। तव पाणिलिहिदेण पढेण अहं पि एदावत्थसरीरा जादा।" इति॥

अथ वज्म्- वज्जं प्रत्यक्षकर्कशम्।

यत्रिष्ठुरत्वाव् प्रत्यक्षरूक्षवाक्यं यभ पूर्वप्रयुक्तस्यान्यवाक्यस्यानु- ष्ठानस्य वा प्रध्वंसकं तद् वज्रमिव वज्रम्। यथा वेणीसंहारे- "अश्वत्थामा-( कर्णमुद्दिश्य ) रे रे राधागर्भभारभूत ! सूतापसद ! कथमपि न निषिद्धो दुःखिना भीरुणा वा द्रुपदतनयपाणिस्तेन पित्रा ममाद्य। १ आर्यपुत्र ! न हि मे किश्चित् शङ्का युष्मासु सन्निहितेषु। २ यदि एवं मुश् मे पाणिम्। ३ किमेतेनापराद्जम् ? ४ यदि एवं तदाऽइमपि से पाणिं ग्रहीष्ये। तव पाणिलिसितेन पटेनाइमम्येतदवस्ययरीर जाता।

110

सविवरणे नाव्यपर्पणे

तव भुजबलदर्पोष्मायमानस्य वाम: शिरसि चरण एष न्यस्यते वारयैनम् ।" तथा कृत्यारावणे द्वितीयेडङ्गे- "रावण :- विदेहराजपुत्रि ! विक्रमेण मया लोकास्त्वया रूपेण निर्जिता:। सब्रह्मचारिणमतो भजमानं भजस्व माम् ॥ सीता-हंदास! अप्पा दाव तए न निजिदो, का गणणा लोएसु ?" अनेन प्रत्यक्षकर्कशेन वाक्येन रावणवचनं प्रध्वस्तम् । यथा [वा] रघुविलासे- "राम :- ( विराधवेषं रावणं प्रति साक्षेपम् ) युद्ध श्राद्मभयं सकुड्विमतटीश्याणानिशाताश्रयो(?या) देवीमप्यनलम्भविष्णव इमे त्रातुं पृषत्का यदि।

निर्भिधुः कथमिद्धकीकशघनां पौलस्त्यकण्ठाटवीम् ?।। " यथा वाजत्रैव- वैनतेय :- (रामं प्रति) अजितेन्द्रियः खल दुरात्मा रावणो न क्षाम्यति कलितसौभाग्यसाराणां परदाराणाम्, तदियमार्या वैदेही क्चिदपि गोपयितुमुचिता। लक्ष्मण :- अजितेन्द्रियः खल दुरात्मा सूर्यहासो न क्षाम्यति पापीयसां पुंसाम्, तदियमार्या वैदेही न क्वचिदपि गोपयितुम्रुचिता। " इति। अनेन वैनवेयवचनं प्रध्वस्तमिति ।। अथोपन्यास :- उपपत्तिरुपन्यास. कश्चिदर्थ विधातुं योपपत्तिर्युक्ति: स उपन्यासः । यथा कृत्यारावणे-

१ हताश ! आत्मा तावत त्वया न निर्जितः, का गणना लोकेषु!

111

नाटकनिर्णयः ।

रावण :- सीते ! आरुध्यतां पुष्पकम्। सीता -- हतास ! अवि मरिस्सं न पुण आरुहिस्सं । रावण :- आः! कि बहुना ? यावत् करेण दढपीडितम्ुष्टियन्त्रमुत्खाय चन्द्रकिरणदुतिचन्द्रहासेन त्वत्पुरो बटुशिरःकमलोपहार आरभ्यते, सम- धिरोह शिवाय तावत्। सीता-वेरं अत्तणो सरीरस्स अच्चाहिदं, न उण तवोधणाणं। इयं अधिरुहामि मंदभाइणी। हा अज्जपुत्त ! (इति रुदती आरोहं नाटयति)" इति। यथा वा रघुविलासे- "विराधवेषो रावण :- (रामं प्रति) आगन्तवो यूयम्, अहं पुनराक- लितविपिनकुहरो वनेचरदेशीयः प्रभूतान्तरायं सम्परायं च रावणप्रमुखेभ्यो रक्षोभ्यः सम्भावयामि भवताम्। वधूवागुरानियन्त्रितमनसश्च कुत एव योध्धुमलम्भविष्णवः । तदियमार्या वैदेही किमपि वनकुहरमलङ्कुरुताम् ।" इयमपहारार्थिना रावणेन सीतामेकाकिनीं कर्तु युक्तिर्दर्शिता। इति॥ अथानुसर्पणम्- नष्टेष्टेहाऽनुसर्पणम् ॥५०॥ पूर्वसुपलब्धस्य पुनरन्तरितस्येतिवृत्तवशादभिलषितस्यार्थस्येहाऽन्वेष- णमनुसर्पणम्। यथा पार्थविजये द्वितीयेडङ्के द्रौपदी युधिष्ठिरमुद्दिश्याह- "मैहाराय ! इमाहिं य्येव दिवसपरिवत्तणगणणाहिं किणीभूदपरि- भवुव्वेयदुक्खस्स मे हिययस्स पम्डुट्ठो वि(चि)य अणअदुस्सासणेण अत्तणो के सग्गहावमाणवुत्तंतो।"

१ हताश ! अपि मरिष्यामि, न पुनरारोत््यामि। २ वरमात्मनः शरीरस्यात्याहितम्, न पुनस्त- पोधनानाम्। इयमधिरोहामि मन्दभागिनी। हा आर्यपुत्र ! ३ महाराज ! इमाभिरेव दिवसपरिवर्त्तनगणनाभि: किणीभूतपरिभवोद्वेगदुःखस्य मे हृदयस््य प्रस्मृत एवानार्यदुःशासनेन आत्मन: केशग्रहापमानवृत्तान्तः ।

112

८२ सविवरणे नाव्यदर्पणे

अत्र प्रागनुभवाद् दष्ट निष्प्रतीकारकालहरणात् प्रस्मृतं नष्टमिति न्रुवती पुनस्तमनुस्मरतीति ॥ ५० ॥ एतानि प्रतिम्ुखसन्धेरङ्गानि त्रयोदशेति। अथ गर्भसन्धेरङ्गानि व्याख्यातुमुद्दिशति- सङ्गहो रूपमनुमा प्राथनोदाहृतिः क्रमः । उद्देगो विद्रवश्रैतद गुणतः कार्यमष्टकम् ॥ ५१॥ आक्षेपोऽधिबलं मार्गोऽसत्याहरण-तोटके। पञ्चैतानि प्रधानानि गर्भेऽङ्गानि त्रयोदश ॥ १२॥ गुणत इति गुणभावेन गुणमुपकारमपेक्ष्य वा। तेन फलोद्भेददर्शनार्थ सङ्गहोऽवश्यं निबन्धनीयः । आक्षेपादीनि तु मुखयानीति ॥ ५१-५२॥ अथ सङ्गह :- सङ्कह: साम-दानादि: साम-दाने भेद-दण्डयोरुपलक्षणम्। आदिशब्देन मायेन्द्रजालादिस- इदः । यथा रत्नावल्याम्- "राजा-वयस्य! न खल किश्चित् त्वयि न सम्भाव्यते।" इति साम। सङ्केतादिवार्जा ध्ुत्वा कटकवितरणं तु दानम्। तथा रघुविलासे पश्चमेऽङ्के क्रमात् पवनवेषो राक्षसः ग्राह-"प्रसीदतु देवः । रावण :- गृहाण प्रसादम्। (पुनः प्रतीहारं प्रति) वराहतुण्ड ! समा- दिश कुमारं कुम्भकर्ण यथा- पवनं किष्किन्धाराज्ये त्वरितमभिषिश्च।" एष दू(दौ)त्यार्थमागतवतो वालितनयस्य क्षोभार्थ कृतको हनूमत्पितु: सुग्रीवाद् भेद: प्रयुक्त: । यथा वाडत्रैव चतुर्थे[डङ्के] -- " रावण :- यायावरेण किमनेन वनेचरेण ? मां स्थावरं वरमुपास्स्व कुरङ्गकाक्षि !। किं वा स्तुवे तव पुरश्रतुरस्थितीनां वैदग्व्यसौरभवती भवती प्रकाण्डम् ।।

113

नाटकनिर्णयः । ८३ सीता-को वि(वा) जाजावरो को वि(वा) थावरु त्ि विवेगं लक्ख णनारायपद्धई वावि [करि]इसइ। रावण :- (सरोषं चन्द्रहासं परामृश्य) प्रेमावनद्धहृदयः सर्व लङ्केश्वरः सुदति ! सोढा। सोढा न चन्द्रहासः पुनरयमुल्लुण्ठवृत्तानाम् ।" एष सीताक्षोभार्थ रावणेन दण्डः प्रयुक्तः। मायाप्रयोगश्चात्रैव कृतकलक्ष्मण-सुग्रीवानयन-रावण-सीताघटनादिको निबद्ध इति ।। अथ रूपम् रूपं नानार्थसंशयः । नानारूपाणामर्थानां संशयोऽनवधारणं रूपामव रूपम्। अनियतो ह्याकारो रूपमुच्यते। मुखसन्ध्यङ्गाद् युक्तेः कृत्यविचाररूपत्वेन नियता- काराया अस्य भेदः। यथा कृत्यारावणे रामो जटायुपमप्रत्यभिजानभाह- "गिरिरयममरेन्द्रेणाद्य निर्लूनपक्षः कृतरिपुरसुरेशैः शातितो वैनतेयः। अपरमिह मनो मे यः पितुः प्राणभूतः किमुत बत सएप व्यते(पे१ती)तायुर्जटायुः ॥" इति। अन्ये त्वधीयते-'रूपं वितर्कवद् वाक्यम्' इति। यथा रत्नावल्यां राजा क्रमादाह- "प्रणयविशदां दृष्टिं वक्त्रे ददाति न शङ्किता घटयति घनं कण्ठाश्षेषे रसान्न पयोधरौ। वदति बहुशो गच्छामीति प्रयत्नधृताऽप्यहो! रमयतितरां सङ्केतस्था तथापि हि कामिनी ।। कथं चिरयति वसन्तकः? किंनु खल विदित: स्यादयं वृत्तान्तो देव्याः?" इत्यनेन रत्नावलीसमागमप्राश्यानुगुण्येनैव देवीशङ्कया वितर्काद् रूपमिति । १ कोडपि(वा) यायावरः कोऽपि(वा) स्थावर इति विवेक लक्ष्मणनाराचपद्धतिरा विष्करिष्यति ।

114

सविवरणे नाटपदर्पणे अन्ये तु 'चित्रार्थ रूपकं वचः' इति पठन्ति। यथा वेणीसंहारे सुन्दरकेण चित्रसङ्गामवर्णनममिति॥ अथानुमानम्- अनुमा निश्चयो लिङ्गात् लिङ्गाद्भेतोर्नान्तरीयकस्थलिद्गिनो निश्चयोऽनुमानम्। निश्चयरूप- त्वादेव चोहरूपाया युक्तेर्भिद्यते। यथा भासकृते स्वप्रवासवद्त्ते- शेफालिकामण्डपशिलातलानवलोक्य वत्सराज :- "पादाक्रान्तानि पुष्पाणि सोष्म चेदं शिलातलम् । नूनं काचिदिहासीना मां ढष्ट्रा सहसा न (ग)ता।।" पूर्वार्द्ध लिङ्मुच्तरार्धमनुमानम् । यथा वा यादवाभ्युद्ये पष्ठे गर्भान्ते(हे)रुक्मिणीमवलोक्य कृष्ण :- "अस्यां मृगीदृशि दृशोरमृतच्छटायां देव: स्मरोऽपि नियतं वितताभिलाष:। एतत्समागममहोत्सवबद्धतृष्ण- माहन्ति मामपरथा विशिखैः कथं सः १॥" इति ॥ अथ प्रार्थना- प्रार्थना भावयाचनम् ॥ ५३॥ भावानां साध्यफलोचितानां रति-हर्षोत्सवादीनां याचनं प्रार्थना। यथा देवीचन्द्रगुप्ते चतुर्थेऽक्के चन्द्रगुप्त :- "विये(त्रिये) माधवसेने ! त्वमिदानीं मे बन्धमाज्ञापय। कण्ठे किन्नरकण्ठि ! बाहुलतिकापाश: समासज्यतां हारस्ते स्तनवान्धवो मम बलाद् वष्नातु पाणिद्वयम् । पादौ त्वञ्जघनस्थलप्रणयिनी सन्दानयेन्मेखला पूर्व त्वदूगुणबद्धमेव हृदयं बन्धं पुनर्नाईति ।।"

115

नाटकनिर्णम:।

अत्र रते प्रार्थेना। तथा कृत्यारावणे चतुर्थेऽके सीताहरण-भ्रातृदुःखाच्च दुःखितो विफलान्वेषणो लक्ष्मण :- "तदपि नामायमस्मद्वृत्तान्तस्य प्रतिक्षणम्रुपचीयमाननायकव्यसन- भाजोऽम्युदयावसान: संहारो नाटकस्येव भवेत्।" अत्राम्युदयात्मक उत्सवो लक्ष्मणेनार्थित:। केचिद्भ्यर्थनामात्रं पर्थनामाहुः। यथा रघुविलासे कतकहनूम- त्पितृवेषो राक्षस :- (रावणं प्रति) "यद् भग्रं विपिनं धनुर्धरकलादक्षो यदक्षो हतः शिक्षां लङ्कयतः क्षपाचरपतेर्यन्मू्ष्नि दत्तं पदम् । यद् वेश्मानि परःशतानि शिशुना क्षुण्णानि कापेयत- स्तत् क्षन्तव्यमशेषमेष पुरतस्ते देव! बद्धोऽअ्जलिः॥" इति। केचित् तु प्राक्तनमिदं चाङ्गं न मन्यन्ते । ५३॥ अथोदाहति :- उदाहृतिः समुत्कर्षः लोकप्रसिद्धवस्त्वपेक्षया यः समुत्कर्षः समुत्कष्टोऽर्थः स उत्कर्षाहरणा- दुदाहृतिः । यथा रत्नावल्याम्-"राजा-अहो ! महदाश्चर्यम् ! मनः प्रकत्यैव चलं दुर्लक्षं च तथापि मे। कामेनेदं कथं विद्धं समं सर्वैः शिलीमुखैः ? ॥" अत्रेतरधन्विभ्यो मन्मथस्य युगपत् सर्वैः शरैः स्वभावचपलदुलक्ष- मनोवेधेन समुत्कर्षः ।। अथ करम :-

क्रमो भावस्य निर्णयः । भावस्य पराभिप्रायस्याथवा भाव्यमानस्यार्थस्योह-प्रतिभाऽडदिव-

116

सविवरणे नाटयदर्पणे शान्निर्णयो यथावस्थितरूपनिश्चयः क्रमः । बुद्धिस्तत्र क्रमते न प्रतिहन्यत इत्यर्थः। यथा देवीचन्द्रगुप्ते- "चन्द्रगुप :- (ध्रुवदेवीं दृष्टा स्वगतमाह)इयमपि देवी तिष्ठति यैषा- रम्यां चारतिकारिणी च करुणां शोकेन नीता द्शां तत्कालोपगतेन राहुशिरसा गुप्तेव चान्द्री कला। पत्युः क्ीवजनोचितेन चरितनानेन पुंसः सतो लज्जा-कोप-विपाद-भीत्यरतिभिः क्षेत्रीकता ताम्यति ।" अत्र ध्रुवदेव्यभिप्नायस्य चन्द्रगुप्तेन निश्चयः। तथा रत्नावल्याम्- "ड्विया सर्वस्यासौ हरति विदिताऽस्मीति वदनं द्वयोर्द्दष्ट्ाऽडलापं कलयति कथामात्मविपयाम् । सखीषु स्मेरासु प्रकटयति वैलक्ष्यमधिकं प्रिया प्रायेणास्ते हृदयनिहितातङ्कविधुरम्(रा) ।।" अत्र राज्ञा भाव्यमानाया: सागरिकायाः स्वरूपावस्थानिर्णयः कृतः । अन्ये तु 'क्मः सश्चिन्त्यमानाप्तिः' इत्याहुः। यथा रत्नावल्यां वत्सराजस्य सागरिकासमागममभिलातो विदूपकेणोपवने योजनम्। अन्ये तु भविष्यदर्थत्त्रोपलन्धि क्रममिच्छन्ति। यथा वेणीसंहारे- "कृप :- राजन् दुर्योधन! महान् खल द्रोणपुत्रेण वोढमध्यवसितः समरभारः । भवता च कृतपरिकरोऽयमुच्छेत्तुं लोकत्रयमपि समर्थः कि पुनरेतद् युधिष्ठिरबलम् १ " इति। अथोद्वेग :- उद्देगो भी: चौर-नृपारि-नायिकादिभ्यो भयमुद्वेगः। यथा अमात्यशक्कुकविरचिते चित्रोत्पलावलम्बितके प्रकरणे पञ्चमेऽ्ङ्के नेपथ्ये सचीत्कारम्-

117

माटकनिर्णयः ।

"'गिण्हेध ले! गिण्हेध। वेढेध ले! वेढेध। (सर्वे सभयमवलोकयन्ति) स्थविरः-हा! धिक कष्ट दस्यवः सम्पतन्ति। किमत्र शरणं प्रपद्येमहि?"

अत्र नायिका-सखी-स्थविरादीनां राजगृहभङ्गेन विद्रुतानां दस्यु- भ्यो भयम् । तथा मृच्छ्रुकट्यां सार्थवाहचारुदत्तस्य चौर्याभिशापजं नृपाद् भयम्। तथा वेणीसंहारे पश्चमेऽङ्के नेपथ्ये कलकलानन्तरम्-

"भो भो दुर्योधनानुजीविनः कौरवभटाः ! किमिदमस्मद्भयाद- यथायथं सञ्च्रन्ति भवन्तः १

धृतराष्ट्र :- (साशङ्कम्) सञ्जय ! ज्ञायतां किमेतदिति। सञ्जय :- (उत्थाय नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) तात महाराज! प्राप्तावेकरथारूढौ पृच्छन्तौ त्वामितस्ततः । सर्वे-( साशङ्कम् ) कश्च कश्च १ सञ्जय :- स कर्णारिः स च क्रूरो वृककर्मा घृकोदरः ॥ गान्धारी-जाद ! किं संपदं अवलंत्रणं १" इति।

एतदरिभयम् ।

तथा रत्नावल्याम्- "सागरिका-वेरं दाणि अहं सयं य्येव अत्ताणयं उव्वंधेय उवम(र)दा। न उण जाणिदसंकेतवुत्तताए देवीए सुसंगदा विय परिभूद म्हि। ता जाव इध असोए गदुअ जहासमीहिदं करिस्सं।" १ गृहणीत रे गृह्णीत वेष्टध्वं रे वेष्टध्वम्। २ जात । किं साम्प्रतमवलम्बनम् ?। ३ वरमिदानीमहं स्वयमेवात्मानमुद्बध्योपमृ(र)ता। न पुनर्ञातसङ्गेतव्ृत्तान्तया देव्या सुसक्गवेव परिभूता- डस्मि, तद यावदत्राशोके गत्वा यथासमीहित करिष्ये।

118

सविवरणे नान्मदरपणे

अत्र नायिकातो भयम्। अथ विद्रव :-

द्रव: शङ्का

भय-त्रासकारिणो वस्तुनो या शङ्काऽपायकारकत्वसम्भावना सा द्रवति छथीभवति हृदयमनयेति द्रवः। उपनतं भयमुद्वेगः, तत्सम्भावना तु विद्रवः। यथा कृत्यारावणे षष्ठेडङ्के शान्तिगृहस्थे रावणे नेपथ्ये- "हो अअउत्त ! परित्तायाहि परित्तायाहि। प्रतीहारी-( श्रुत्वा ससम्भ्रममात्मगतम् ) अम्मो ! भष्टिणी वि(चि)अक्कंददि। (प्रकाशम्) भट्टा ! अंतेउरे महंतो कलयलो सुणीयदि।

रावण :- ज्ञायतां किमेतद् ?" इति।

अत्र रावणस्य शङ्का। ये त्वत्र शक्कां त्रासरूपं ससम्भ्रममङ्गमाङ्कु:, तद् विद्रवोद्वेगाभ्यां गतार्थमिति।

अथाक्षेप :-

आक्षेपो बीजप्रकाशनम ।। ५४॥

प्राध्याशावस्थानिबद्धस्य बीजस्य मुखकार्योपायस्य प्रकाशनं प्रकर्षेणा- विर्भावनमाक्षेपः। यथा वेणीसंहारे 'सूत :- दख्वा द्रोणेन पार्थादभयमपि न संरक्षित: सिन्धुराज: क्रूरं दुःशासनेऽस्मिन् हरिण इव कृतं भीमसेनेन कर्म। दुःसाधामप्यरीणां लघुमिव समरे पूरयित्वा प्रतिज्ञां नाहं मन्ये स कामं कुरुकुलविमुखं दैवमेतावताऽपि।" अत्र पाण्डवानां राज्यप्राप्तिरूपकार्योपायस्यौन्मुख्याविष्करणं कृतम्। १ हा! आर्यपुत्र ! परित्रायस्व परित्रायस्व। २ अहो ! भर्त्री एवाकन्दति। भर्तः ! अन्त:पुरे महान् कलकल: भरूयंते।

119

नाटकनिर्णयः ।

अथवा बीजस्य हृदयभूमिनिगूढत्वादभिप्रायस्य बहिष्कर्षणमाक्षेपः । यथा रत्नावल्यां वासवदत्तायामेव सागरिकेति राज्ञा विदूषकेण च परिगृहीतायां तदुक्तिषु-"प्रिये सागरिके! शीतांशुर्मुखमुत्पले तव दृशौ पद्मानुकारौ करौ रम्भागर्भनिभं तथो(वो)रुयुगलं बाहू मृणालोपमौ। इत्याह्वादकराखिलाङ्गि ! रभसा निःशङ्कमालिङ्ग्य मा- मङ्गानि त्वमनङ्गतापविधुराण्येह्येहि निर्वापय ।" इत्यादिषु राज्ञा स्वाभिप्रायबहिष्प्रकाशनम् । केचिदेतदङ्गं न मन्यन्त इति ॥५४ ॥ अथाधिबलम् -- अधिबलं छ(ब)लाधिक्यम् परस्परवञ्चनप्रवृत्तयोर्येस्य बुद्धिसहायादिबलाधिक्येन यत्कर्मेतरवति सन्धातुं समर्थ तत् कर्म छ(ब)लविषये अधिकबलयोगादधिबलम्। यथा रत्नावल्याम्- "किं पद्मस्य रुचं न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न वा ? वृद्धिं वा झषकेतनस्य कुरुते नालोकमात्रेण किम् ?। वक्त्रेन्दौ तव सत्ययं यदपर: शीतांशुरभ्युद्धतो दर्पः स्यादमृतेन चेदिह तदप्यस्त्येव बिम्बाधरे ॥" इति पाठानन्तरं राज्ञा वासवदत्ताया मुखोद्घाटने प्रत्यभिज्ञानम्। अत्र सागरिकावेषं धारयन्ती विदूषकबुद्धिदौर्बल्याद् वासवदत्ता राजानमभि- सन्घते। कपटस्यान्यथाभावमन्ये अधिबलमाङ्गुः । यथा रत्नावल्याम्- "राजा-एवमपि प्रत्यक्षदृष्टव्यलीक: किश्िद् विज्ञापयामि। आताम्रतामपनयानि(मि) विलक्ष एष लाक्षाकतां चरणयोस्तव देवि ! मूर्ध्ना। १२

120

सविवरणे नाट्यदर्पैणे

कोपोपरागजनितां तु मुखेन्दुबिम्बे हर्तु क्षमा यदि परं करुणा मयि स्यात् ॥" इति।

अत्र वासवदत्तां प्रति राज्ञो वञ्चनं विफलं जातम् । एके तु सोपालम्भं वाक्यमधिवलमिच्छन्ति। यथा वेणीसंहारे पञ्चमेऽ्क्के धृतराष्ट्रमुद्दिश्य भीमसेन :- 'अलमिदानीं मन्युना। कृष्टा केशेषु कृष्णा नृपसदसि वधू: पाण्डवानां नृपैये: सर्वे ते कोधवहौ कृशशलभकुलावज्ञया येन दग्धाः । आतस्त्वां श्रावयेऽहं न खलु भुजबलश्लाघया नापि दर्पात् पुत्रैः पौत्रैश्च कर्मण्यतिगुरुणि कृते तात! साक्षी भव त्वम्।।" इति॥ अथ मार्ग :- मार्गस्तत्त्वार्थशंसनम् । परमार्थस्य वचनं सामान्येनोच्यमानं प्रकृतार्थेन यत् सम्बध्यते तन्मार्गः। यथा मुद्राराक्षसे-"राजा-(प्रविश्य स्वगतमाह) राज्यं हि नाम राजधर्मानुवृत्तिर्दुःखितस्य नृपतेर्महदप्रीतिस्थानम्। कुतः१ परार्थानुष्ठाने जडयति नृपं स्वार्थपरता परित्यक्तस्वार्थो नियतमयथार्थः क्षितिपतिः । परार्थश्रेत् स्व्रार्थादभिमततरो हन्त ! परवान् परायत्त: प्रीतेः कथमिव रसं वेत्ति पुरुष :? ।। अपि च दुराराधा लक्ष्मीरात्मवन्धी राजभिः । कुतः ? तिक्तादुद्विजते मृदौ परिभवत्रासान्न सन्तिष्ठते मूर्ख द्वेष्टि न गच्छति प्रणयितामत्यन्तविद्वत्सु च। शूरेभ्योऽभ्यधिकं बिले(भे)त्युपहसत्येकान्तभीरूत(र)हो! श्रीर्लब्धप्रसरेव वेशवनिता दुःखोपचर्या भृशम् ।" इति। यथा वा रघुविलासे चतुर्थेऽङ्गे-"रावण :- (सविषादम्)

121

नाटकनिर्णयः ।

लङ्केश्वरे त्रिदशदर्पहरे विरागो रागस्तु काननचरे जनकात्मजाया:। सौन्दर्य-विक्रम-कला-विभवानपेक्षः प्रेम्णां विचारविमुखः खलु कोऽपि पन्थाः ॥" एतत् तत्वार्थकथनं सामान्येनोक्तमपि प्रकृतेन सम्बध्यत इति । अथासत्याहरणम् -- असत्याहरणं छद्म

यथा मालति(वि)काग्रिमित्रे यज्ञोपवीतबद्धाङ्गुष्ठो विदूषक :- (प्रविश्य ससम्भ्रममाह ) परित्तायदु परित्तायदु भवं। राजा-किमेतत् ? विदूषक :- मो ! सप्पेण म्हि दट्ठो। (सर्वे विदूषकं दष्ट्रा विषण्णा:) राजा-कष्टं क भवान् परिभ्रान्तः ? विदूषक :- देवं पेक्खिस्सं ति आचारपुप्फस्स कारणा पमदवणं गदु म्हि। तहिं च असोयत्थवगस्स पसारिदे अग्गहत्थ कोडरविणिग्गदेण सप्परूपेण कालेण म्हि लंभिदो। इमाणि दुवे दाढावणाणि।" अत्र राजप्रसादपरीक्षार्थ विदूषकेण केतकीकण्टकक्षतस्यासत्या सर्प- दंशता प्रकाशितेति।। अथ तोटकम्- तोटकं गर्भितं वचः ॥ १५॥ क्रोध-हर्षादिसम्भूतावेगगर्भितं वचनं तोटयति भिनत्ति हृदयमिति तोटकम्। यथा रामाभ्युदये चतुर्थेडङ्गे-

१ परित्रायतां परित्रायतां भवान। २ भो ! सर्पेणास्मि दष्टः । ३ देवं प्रेक्षिष्ये इत्याचारपुष्पस्य कारणात् प्रमदवनं गतोऽस्मि। तत्र चाशोकस्तबकस्य प्रसारिते हस्ताग्रे कोटरविनिर्गतेन सर्परूपेण कालेनास्मि लब्ध: । इमौ द्रौ दंष्ट्रानणौ ।

122

९२ सविवरणे नाव्यदर्पणे

"इन्द्रजित्-तात ! किमिदमनुचितमारब्वं तातेन ? यदयमकाण्ड एव कुम्भकर्णः प्रतिबोध्यते। किमत्र न कश्चित् क्षुद्रतापसोपमर्दाय सम्भा- वितस्तातेन ? अपि च- रक्षोवीरा दढोरःप्रतिफलनदलत्कालदण्डप्रचण्डा

याताः काम न नाम स्मृतिपथमपथप्रस्थितेन्द्रानुसारी स्वर्वासिक्किष्टदृष्टः कथमहमपि ते विस्मृतो मेघनादः !॥" एतत् क्रोधादावेगवचनम्। यथा रघुविलासे चतुर्थेड्क्े- "रावण :- वक्त्राणि हे ! हसत गायत तारणं(तारतारं) नेत्राणि ! चुम्बत विहस्य च कर्णपाली[म्] । दोर्वल्लय: ! कुरुत ताण्डवडम्बरं च श्रीरावणं ननु विदेहसुता रिरंसु: ।।" इदं हर्षादावेगगर्भ वचः ॥ ५५॥ एतानि गर्भसन्धेस्त्रयोदशाङ्गानि। अथात [आ]मर्शसन्धे(न्धे)रङ्गानि व्याख्यातुमुद्दिशति- द्रव: प्रसङ्ग: सम्फेटोऽपवादश्छादनं द्युतिः । खेदो निरोध: संरम्भो भवेयुर्गुणतो नव ॥ ५६ ॥ शक्ति-प्ररोचना-दान-व्यवसायास्तु मुख्यतः । त्रयोदशाङ्गान्यामर्शे द्रवादीनि नव प्रयोजनमपेक्ष्य गौणतया बध्यन्ते, शक्त्यादीनि चत्वारि पुनः प्राधान्येन । अथ द्रव :- द्रवः पूज्यव्यतिक्रमः ॥ ५७॥ व्यतिक्रमो मार्गाचचलनम्। यथा रत्नावल्यां सन्निहितं भर्वारमव- गणय्य विदूषकस्य साग़रिकायाश्र वासवदत्तया बन्घनमिति॥५७॥

123

नाटकनिर्गम: ।

अथ प्रसग :- · प्रसङ्गो महतां कीर्तिः कीर्तिः संशब्दनम्। यथा वेणीसंहारे पष्ठेड्रके- "गुधिष्ठिर :- (मुखं प्रक्षाल्योपस्पृश्य च) एष तावअलाअ्जलिगान्गयाय गुरवे प्रपितामहाय शान्तनवे । अयमपि पितामहाय विचित्रवीर्याय। (सास्त्रम्) तातस्याधुनाऽवसरः । अयमपि तत्रभवते स्वर्गस्थिताय गुरवे सुगृहीतनाम्े पित्रे देवाय पाण्डवे।" इत्यादि। केचिदप्रस्तुतार्थवचनं प्रसङ्गमिच्छन्ति। यथा वेणीसंहारे पष्ठेडक्के "युषिष्ठिरः-( द्रीपदीं प्रति ) स कीचकनिषूदनो बक-हिडिम्ब-किर्मीरहा

गदापरिघशोभिना भ्रुजयुगेन तेनान्वितः प्रियस्तव ममानुजोऽर्जुनगुरुर्गतोऽस्तं किल !।। अत्र मायातपस्विना राक्षसेन व्यलीकभीमवधकथनात् युविष्ठिर- स्याप्रस्तुतः शोक: ।। अथ सम्फेट :- सम्फेटः क्रोधजं वचः ।

संहारे- परस्परं क्रोधजन्मोत्तरप्रत्युत्तररूप: संलाप: सम्फेटः । यथा वेणी-

"भोः कौरवराज ! कृतं बन्धुनाशदर्शनमन्युना। मैवं विषादं कृथा: पर्याप्ताः पाण्डवाः समरायाहमसहाय इति। पश्चानां मन्यरो(से)ऽस्माकं यं सुयोधं सुयोधन !। दंशितस्यात्तशस्त्र[स्य] तेन तेऽस्तु रणोतत्रः(त्सवः) ।।" इत्थं श्रुत्वाऽस्त(सू)यात्मिका(कां) निक्षिप्य कुमार(रे) पृष्ट(दृष्टि)मुक्तवान् धार्तराष्ट्र :-

124

सविवरणे नाटपदर्पणे 'कर्ण-दुःशासनवधात् तुन्यावेव युवां मम। अप्रियोऽपि प्रियो योड्ुं स(त्व)मेव त्रियसाहसः ।' इत्येतद् भीम-दुर्योधनयोरन्योन्यं रोषभाषणम्। यथा वा यादवाभ्युदये सप्तमेड्ङ्गे- बलभद्र :- (स्वगतम्) कथम्रुपहसति नारदः १ भवतु। (प्रकाशम् ) वृद्धोक्षस्य नृपस्य तस्य नियतं को नाम मल्ो युधि ? व्याधत्ते किल यस्य विक्रमचण: पक्षं मुनिर्नारदः । कंसध्वंसकृतश्रमौ मधुरिपोर्बाहू तथाऽप्याहवे क्षामस्थामलवानुरूपमचिरादाधास्यतः किश्चन।। नारद :- (सरोषमिव)

सम्पूरयिष्यति हरेरपि गाढरूढसङ्गामदोहदमसौ मगधाधिनाथः ।" इति। अथापवाद :- अपवाद: परीवाद: परीवाद: स्वपरदोषोद्घट्टनम् । यथा पुषपदूषितके पश्चमेऽङ्े- "ब्राह्मण :- मार्जिता हि ब्राह्मणस्य मुखमधुरः कालपाशः। तथाहि- हतः पुत्रो हतो भ्राता हतो मार्जितया पिता।

तथाप्येतां स्वगोत्रन्ीं निन्दामिव पिवामि च ।।" इति। अत्र स्वदोषोद्घट्टनम् । तथा रघुविलासे सप्मेडङ्के रावणं प्रति मारीच :- "खण्डय न्यायतेजोभि: शूर ! कौलीनदुर्दिनम्। अनीति-धूमरी हन्ति यशश्चूताग्रमअ्जरीः।" अत्र परदोषोद्घ[इ]नमिति।।

125

माठकनिर्णयः ।

अथ च्छादनम्- छादनं मन्युमार्जनम् ॥ ५८॥ मन्युरपमानो येन मार्ज्यते तत छादनम्। यथा रत्नावल्याम्- "सागरिका-दिट्टिया पञ्जलिदो भयवं हु[या]सणो अज्ज करिस्सदि मे सयलदुक्खावसाणं ति।" अन्येतु कार्यार्थमसह्यस्याप्यर्थस्य सहनं छादनमामनन्ति। यथा श्रीशुक्तिवासकुमारविरचितेSनङ्गसेनाहरिनन्दिनि प्रकरणे नवमेडङ्गे राजपुत्र चन्द्रकेतुना दत्तं कर्णालङ्कारयुगलं नायिकया माधव्या नायकस्य प्रेषितम्। नायकेन हरिनन्दिना पुष्पलकनामानं ब्राह्मणं राजबन्धनान्मोच- यितुं तन्मात्रेऽतिसृष्टम् । तत् प्रत्यभिज्ञाय च स ब्राह्मण: पौरेषु प्रकाशित- चौर्यो राज[[]ज्या वध्यस्थानं नेतुमारब्धः । तन्मात्रा चागत्य हरिनन्दिने निवेदितम् । हरिनन्दिना च ब्राह्मणरक्षार्थ चौर्यमात्मनोऽङ्गीकृत्यायशो विसोढमिति। अन्ये त्वस्य स्थाने च्छलनमवमाननरूपमाहुः। यथा रामाभ्युदये सीताया: परित्यागेनावमाननं छलनम्। अपरे तु छलनं सम्मोहमिच्छन्ति। वथा वेणीसंहारे पष्ठेऽङ्के- "युधिष्ठिरः-(अश्रूणि मुञ्चन् चार्वाकमाह) क(स)वथा कथय ब्रह्मन् ! सङ्भ्ेपाद् विस्तरेण वा। तत्सस्य किमपि श्रोतुमेतद् दत्तमुरो मया॥

राक्षस :- श्रूयताम्। तस्मिन् कौरव-पार्थयोर्गुरुगदाघोरध्वनौ संयुगे। द्रौपदी-( लब्घसंज्ञा ) अयि ! तदो किम् ?

१ दिष्ट्या प्रज्वलितो भगवान् हुताशनोऽय करिष्यति मे सकलदुःखावसानमिति। २ अयि ! ततः किम् ?

126

सविवरणे नाव्यदर्पणे

राक्षस :- (आत्मगतम्) कथं पुनरप्यनया लब्धा संज्ञा ! अय- मपहराम्यस्या: प्राणान्। (प्रकाशम् ) शी(सी)री तत्क्षणमागतश्चिरमभूत् तस्याग्रतः सङ्गरः॥ कञ्चुकी-नूनं तत्कृतोऽत्र कश्चिदपचारो भविष्यति। राक्षस :- आलम्ब्य प्रियशिष्यतां तु हलिना संज्ञा रहः सा कृता। यामासाद्य कुरूत्तम: प्रतिकृतं दुःशासनारी गतः ॥" इति। अत्र तापसेन व्यामोह(:) कृतः ॥ ५८ ॥

अथ धुति :-

तिरस्कारो द्युतिः यथा कृत्यारावणे मन्दोदरीं प्रति अङ्गद :- "मा गास्तिष्ठ पुनर्वज क्षणमितो गत्वा पुनः स्थीयतां यत्रास्ते भ्रुजवीर्यदर्पितमदो विद्रावणो रावण:। मद्ाडुद्यपञ्जरान्तरगता मूढे ! किमाक्रन्दसि ? सिंहस्याक्कमुपागताभिव मृगीं कस्त्वां परित्रास्यते ?॥ " तर्जनोद्वेजने दुति केचिदिच्छन्ति। अपरे तु तर्जनाघर्षणे धुति मन्यन्ते। तदेतन्मतद्वयमप्यर्थाभेदात् सङ्गृहीतम् । एवमन्यदपि साक्षात् पारम्पर्येण वा न्यकारपरं वाक्यं द्युतिरेव।।

अथ खेद :- खेद: श्रमः काय-मनोभवः।

यथा विकमोर्वश्यां पुरूरवा :- "अहो ! श्रान्तोऽस्मि। भवतु। अस्यास्तावद् गिरिनद्यास्तीरे स्थितस्तरङ्वातं सेविष्ये।" इत्यादि । अत्र कायिकः ।

127

माटकनिर्णयः।

तथा रघुविलासे सप्तमेडक्के रावण :- (सखेदम्) "हुं शक्रः स जितो जितो घृतधृतः कैलासशैलोस्थ(प्य)रे! क्रान्तं क्रान्तमिदं जगत् प्रतिभवा(ट)[१ग्रस्ता]सिकैर्धाडुभिः । याऽडरम्भं(?) प्रति बन्धुबन्धनकथा लङ्गापतेर्जीवतः कर्णेषु प्रथते किमेकमल(न)या णीत (नीतं) न विस्फूर्जित[म्] !।"

अत्र मानसः ।

तथा कृत्यारावणे लक्ष्मण :- " मार्गा: कण्टकिनः प्रतप्नसिकतापांशूक्ष(त्क)रा लङ्चिताः क्रान्ता: शृङ्गवतां निकामपरुषा: स्थूलोपला भूमयः । भ्रातं(न्तं) दप्तमृगेन्द्रनादजनितत्रासैः समं दन्तिभिः पीतं च द्विपदानराजिकलुषव्यासङ्गतिक्तं पयः ॥" अत्रोभयजः । यद्यपि श्रमोद्वेग-वितर्कादयो व्यभिचारिमध्ये लक्षयिष्यन्ते, तथापि रसविशेषपुष्यर्थ सन्ध्यङ्गावसरेऽपि लक्ष्यन्त इति ॥ अथ विरोध :- विरोधः प्रस्तुतज्यानिः प्रस्तुतस्य कार्यस्य जा(ज्या)निरत्ययो विरोध इव विरोधः। यथा कत्यारावणे सप्तमेडङ्के- " कञ्चुकी -- (लक्ष्मण-बिभी[ष]णौ प्रति) कुमार ! एतत्। उभौ- किम् ? कञ्चुकी-आः ! इदम् । उभौ-आर्य ! कथय कथय।

कञ्चुकी-का गतिः ! श्रूयताम्। आर्या खलु सीता रावणाज्ञया किङ्करोपनीतं भर्तुर्मोयाशिरोऽवलोक्य सखीभिराश्वास्यमानाऽपि निवृत्तप्रयो- बना 'नाहमात्मानं केवयाभि' इत्युक्त्वा। १३

128

सविवरणे नाट्यदर्पणे

सर्वे-रकि कृतवती ? कञ्चुकी-यन्न शक्यते वक्तुम्। शशिन इव कला दिनावसाने कमलवनोदरमुत्सुकेव हंसी। पतिमरणरसेन राजपुत्री स्फुरितकरालशिखं विवेश वह्िम्।" अत्र सीताप्रत्यानयनस्य प्रस्तुतस्य विरोधः । अन्ये तु खेद-विरोधौ न मन्यन्ते, विद्रव-विचलने तु पठन्ति। तत्र विद्रवो बन्ध-वधाध्यवसा[या]दिः। यथा च्छलितरामे- "येनावृत्य मुखानि साम पठतामत्यन्तमायासितं बान्याद् येन हताक्षसूत्रवलयप्रत्यर्पणैः क्रीडितम्। युष्माकं हृदयं स एष विशिखैरापूरिता[स]स्थलो मूर्छाघोरतमःप्रवेशविवशो बद्ध्वा लवो नीयते ।।" इति। वधाध्यवसायस्तु मच्छकटिकायां चारुदत्तविषयः। तथा रत्नावल्याम्-"पुनर्वासवदत्ता-अञ्जउत्त ! णं खु अत्तणो कारणा भणामि एसा मए निग्घिण हिअयाए संपदा सागरिया विवअदि।" इति। अत्र सागरिकाया बन्ध-वधाभ्रिभिर्विद्रवः । तथा वेणीसंहारे-"युधिष्ठिरः-कः कोत्र ? सनिषङ्गं धनु- रुपनीयताम्। कथं न कश्चित् परिजन: ! भवतु वा। बाहुयुद्धसम्भावना- विहस्तमेनं दुरात्मानं गाढमालिङ्गय ज्वलितं ज्वलनमभिपतामि ।" इति । अत्र सम्भ्रमात्मको विद्रव इति। शौर्य-कुल-विद्या-रूप-सौभाग्यादिसम्भवमात्मविकत्थनं तु विचल- नम्। यथा वेणीसंहारे पश्चमेड्क्रे-"तात ! अम्ब !

१ आर्यपुत्र ! नतु खल्वात्मन: कारणाद भणाम्गेषा मम निषृणहदयायाः सम्पत् सागरिका चिपयते।

129

नाटकनिर्णयः । सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैस्ते वृणभिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोक: । रणशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य प्रणमति चरणौ वां मध्यम: पाण्डवेयः ।। अपि च । तात ! चूर्णिताशेषकौरव्य: क्षीबो दुःशासनासृजा। भङ्क्त्वा सुयोधनस्योरु भीमोऽयं शिरसाऽर्चति॥" इति। अत्र स्वगुणाविष्करणाद् विचलनमिति। अथ संरम्भ :- संरम्भ: शक्तिकीर्तनम् ॥ १९॥ संर्धानाभुत्तरप्रत्युत्तरेणात्मशक्तिभाषणं संरम्भ: । यथा वेणी- संहारे दुर्योधनं प्रति क्रमाद् "भीम :- अन्यच मूढः(ढ!) शोकं स्त्रीवन्नयनसलिलैर्यत् परित्याजितोऽसि भ्रातुर्वक्षःस्थलविघटने यच्च साक्षी कतोऽसि। आसीदेतत् तव कुनृपतेः कारणं जीवितस्य क्रुद्धे युष्मत्कुलकमलिनीकुअ्जरे भीमसेने।। राजा-दुरात्मन् ! भरतकुलापसद ! पाण्डवपशो ! नाहं भवानिव विकत्थनाप्रगल्भः । किन्तु- द्रक्ष्यन्ति न चिरात् सुसं बान्धवास्त्वां रणाङ्गणे । मद्गदाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणीकाभीमभूषणम् ॥" इत्यादीति । असंरब्धस्यापि दश्यते। यथा वेणीसंहारे-"युधिष्ठिर :- नूनं तेनाद वीरेण प्रतिज्ञाभङ्गभीरुणा। बध्यतां केशपाशस्ते स चास्याकर्षणक्षमः ।" इति। सम्फेटे कोधेन भाषणमात्रम्, संरम्मे तु बलकीर्तनमित्यनयोर्भेंद इवि ॥ ५९ ॥

130

१०० सविवरणे नाट्यदर्पणे

अथ शक्ति :- क्रुद्धप्रसादनं शक्ति: [क्रुद्धस्य ] प्रसादनमनुकूलनु(नं) बुद्धि-विभवादिशक्तिकार्यत्वेन सा शक्तिः। यदि वा क्रुद्धस्य द्विषतः प्रकर्षेण सादनं विनाशनं शक्तिः। यथा रत्नावल्याम्-"राजा- सव्याजेन( जैः श)पथैः प्रियेण वचसा चित्तानुवृश्या भृशं वैलक्ष्येण परेण पादपतनैर्वाक्यैः सखीनां मुङ्ठः। प्रत्याप(स)त्तिमुपागता मम तथा देवी रुदत्या यथा प्रक्षाल्ये च(व) तयैव बाष्पसलिलैः कोपोऽपनीत: स्वयम्।" इति। तथा कृत्यारावणे सप्तमाङ्कस्य पूर्वार्द्धे-" कष्ट भोः! कष्टम् । रामेण पलयेनेव महासच्वेन लीलया। पातितोऽयं दशशिरा: शृङ्गवानिव पर्वतः ।।" इति। अत्र विरोधिनो रावणस्य विनाशनमिति । एके तु विरोधप्रशमनं शक्तिमामनन्ति। यथोत्तरचरिते-"लव :- विरोधो विश्रान्तः प्रसरति रसो निर्वृतिघन- स्तदौद्वश्वं(द्वत्यं) क्वापि व्रजति विनयः ्रह्यति माम् । झगित्यास्मिन् दृष्टे किमपि परवानस्मि यदि वा महार्घस्तीर्थानामिह हि महतां कोऽप्यतिशयः !॥" इति। एतदप्यत्रैवान्तर्भूतम्, प्रसादने प्रसत्तेरपि भावात्। अस्ति चात्र लवस्य क्रुद्धस्य मनःप्रसत्तिरिति। प्रकृताभिप्रायविरुद्धाचरणहेतुरभिप्नायो भावान्तरमङ्गमत्रान्ये मन्यन्ते। यथा तापसवत्सराजे षष्ठेऽङ्के यौगन्धरायणस्य वासवदत्तां मरणाध्य- वसायान्निवर्तयितुं भाव:। तद्विरुद्धा चरि(चि)ताविरचनक्रियाऽभिप्रायान्तरात् कृतेति भावान्तरम् । तत्र हि "यौगन्धरायण :- भद्र विनीतक ! रचय चिताम्।" इति। अन्ये तु शक्ते: स्थाने आज्ञां पठन्ति। युक्तायुक्तमविचार्य कोषादू

131

नाटकमिर्गय: । १०१

यदाज्ञापनं साडडज्ा। यथा कृल्यारावणे त्रिजटया दारुणिकाऽभिचाना राक्षसी पृष्टा-"दारुणिए! कि तुमं भणासि ? दारुणिका-अंय्ये तियडे! अवि नाम अप्पडिहदा आणा मम सरीरे निवडिस्सइ। न उण ईदिसं अकजं करइस्सं। त्रिजटा-तैहा वि तुमं दारुणिअ ति वुखसि!"

पुनः कमाभेपथ्ये- "हैा तियडे ! एसा दे पियसही सीदा मचुणो मायासिरदंसशुप्पची- मरणनिच्छया अग्गि पविसिउकामा।

त्रिजटा-हो हदम्हि मंदभाइणी मा दाणि दिव्वेण भचुणो आणा संवा(पा)दीयदि।" एवस्मादवसीयते सीताव्यापादनाय कोधाद् रावणेन वारुणिकाया आज्ञा दन्तेति। सर्वसन्विष्वपि मतान्तराणि वृद्धोक्तत्वाद् मणितिभंदो दै(भेदाव् वै) चित्र्यस्य रञ्जकत्वाच्च प्रमाणान्येव । अत एव सर्वेसन्धिष्वप्यद्सङ्गया- करणमुदाहरणपरं द्रष्टव्यमिति।।

अथ प्ररोचना-

भाविसिद्धि: प्ररोचना । निर्वहणसन्ौ भाविनोऽर्थस्य सिद्धिः सिद्धत्वेनोपक्रमणं प्रकर्षेण

१ दारुणिके ! किं त्वं भणसि ? २ आर्ये त्रिजटे ! अपि नामाप्रतिहताऽऽज्ञा मम शरीरे निपतिष्यति, न पुनरीदशमकार्य करिष्ये। ३ तथापि त्वं दारुणिकेत्युच्यसे ! ४ हा! त्रिजटे! एषो ते प्रियसखी सीता भर्तुर्मायाशिरोदर्शनोत्पत्तिमरणनित्रयाऽग्नि प्रवेष्टकामा । ५ हा! इताऽस्मि मन्दभागिनी मा इदानी दैवेन भर्तराज्ञा संवा(पा)बते।

132

सनिवरणे नाट्यवर्पने रोच्यते दीप्यतेऽनया रूपकार्थ इति प्रोचना। यथा वेणीसंहारे- "पाश्ालक :- ( 'अहं च देवेन चक्रपाणिना'इत्युपक्रम्य) कृतं सन्देहेन। पूर्यन्तां सलिलेन रत्नकलशा राज्याभभिषेकाय ते कृष्णाऽत्यन्तचिरोज्झिते च कबरीबन्धे करोतु क्षणम्। रामे शातकुठारभासुरकरे क्षत्रद्रुमोच्छेदिनि कोधान्धे च धृकोदरे परिपतत्याजौ कुतः संशयः ?॥" अत्र युधिष्ठिरराज्याभिषेकस्य द्रौपदीकेशसंयमनस्य च भाविनोऽपि सिद्धत्वेन कन्पनम्। यथा वा राघवाभ्युदये सप्मेऽ्ट्े- "सीताया वदनं विकाशमयतां रामस्य शोकानलः शान्ति यातु सगीतयश्चलभ्ुजैरनृत्यन्तु शाखामृगा:। सन्धानाय बिभीषण: प्रयततां लक्काधिपत्यश्रिय: सौमित्रेर्दशकण्ठकण्ठविपिनं काल: किर्याष्छिन्दतः ॥" इति। अन्ये तु सत्कारादेशनं प्ररोचनामाङ्कुः। यथा वेणीसंहारे- "युधिष्ठिरः-( पुरुषमवलोक्य) भद्र ! उच्यतां सहदेव: क्रुद्धस्य वृकोदरस्यापर्युषितां दारुणां प्रतिज्ञामुपलभ्य प्रनष्टस्य मानिनः कौरव- नाथस्य पदवीमवोक्षेतुमतिनिपुणमतयस्तेषु तेषु स्थानेषु परात्मवेदिनशारा मन्त्रिणः सचिवाश्च भक्तिमन्तः पटुपटहव्यक्तघोषणा: सुयोधनसश्चार- वेदिन: प्रतिश्रुवधन-पूजा-प्रत्युपक्रियाः सञ्चरन्तु समन्तपञ्चकमिति । धनपूजाप्रतिश्रवणप्रचोदिता: प्रत्युपकारे वर्तिष्यन्ते दुर्योधनप्रतिलम्भ- वार्तायै।" इति। अन्ये त्वस्य स्थानेषु युक्ति पठनन्ति । युक्तिश् सविच्छेदोक्तिः। यथा पुष्पदूषितके-"समुद्रदच :- भर्ता तवाहमिति कष्टदशाविरुद्धं पुत्रस्तवैष कुत इत्यनुदारतैषा। शसं पुरः पतति किं करवाणि हन्त! व्यक्तं विरौमि यदि साम्युपपत्स्यते माम्॥"इति।

133

नाटकनिर्णय: । १०२

अथादानम्- फलसामीप्यमादानम् मुख्यफलस्य दर्शनमादानम्। यथा नागानन्दे-नायकमुददिश्य गरुड: 'नागानां रक्षिता भाति गुरुरेष यथा मम। तथा सपोशनाकाङ्का व्यक्तमद्यापनेष्यति।" इति। अत्र नागरक्षालक्षणस्य मुख्यफलस्य सामीप्यनिबन्ध इति ।।

अथ व्यवसाय :-

व्यवसायोऽर्थ्यहेतुयुक॥६०॥ 'युगिति' योजनं युक् । अर्थनीयफलस्य हेतुस्तद्योगो व्यवसायः । यथा रत्नावल्याम्-ऐन्द्रजालिकप्रवेशादारभ्य 'एको उण खेडओ तए अवस्सं पेखिदव्वो' इति यावत्। अत्र हि यौगन्धरायणेन यदङ्गीकृतं

अन्ये तु-' व्यवसायः स्वशक्त्युक्तिः' इति पठन्ति। यथा वेणीसंहारे- "नूनं तेनाद्य वीरेण प्रतिज्ञाभङ्भीरुणा। वध्यते केशपाशस्ते स चास्याकर्षणक्षमः ॥" इति । एतच 'संरम्भ: शक्तिकीर्तनम्' इत्यनेनैव सङ्गृहीतमिति। केचिदन्यतमाङ्गानङ्गीकारेण द्वादशाङ्गमेवैतं सन्धिमिच्छन्ति, एवं गर्भसन्धिमपीति। एतान्यवमर्शसन्धेस्त्रयोदशाङ्गानि ॥ ६० ॥ अथ निर्वहणसन्घेरङ्गानि लक्षयितुसद्दिशति- सन्धिर्निरोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम् । उपास्तिः कतिरानन्दः समयः परिगूहनम् ॥ ६१॥ भाषणं काव्यसंहार-पूर्वभाव-प्रशस्तयः । चतुर्दशाङ्गो निर्वाह:

1 एक: पुपः पेर्थयाऽवरगं प्रेखितम्य:।

134

सविवरणे नाट्यदर्पणे

विशेषानुपादानात् सर्वाण्येवैतानि प्रधानानि ॥ ६१॥ अथ सन्धि :- सन्विर्बीज-फलागमः ॥ ६२॥ सुखसन्धौ न्यस्तस्य प्रारम्भावस्थाविषयीकृतस्य बीजस्योद्घाटान्मु- ख्याघयैर्विकारैः फले फलागमावस्थायामागमनं ढौकनं सन्धिः । यथा रत्नावल्याम्- "वसुभूति :- ( अग्निविद्रवानन्तरं सागरिकां निर्वर्ण्य) बाभ्रव्य! सुसदृश्ीयं राजपुत्र्याः। बाभ्रव्य :- ममाप्येवमेव मनासे।" इति। अत्र सुखे यदुसं बीजं तन्निकटीभूतमिति। इदमङ्गमवश्यं निबन्धनीयम् ॥६२। अथ निरोध :- निरोध: कार्यमीमांसा नष्टस्य कार्यस्य युक्तये यदन्वेषणं ततिरुद्धवस्तुविषयत्वाभिरोधः । यथा छलितरामे लक्ष्मणेन बद्ध्वाऽडनीतो लवो यज्ञार्थ सीताप्रतिकृति- सपकन्पितां रामसदसि हष्ट्रा स्वगतमाह- "अये ! कथमियमम्बा राजद्वारमागता! (उत्थाय सहसोपग त्याञ्ज्लि बद्ध्वा) अम्ब! अभिवादये (निरूप्य) कथमियं काश्चनमयी ! (अपसृत्योपविशति, सर्वे परस्परमवलोकयन्ति ) राम :- (हष्ट्रा) वत्स ! किमियं तव माता ? लव :- राजन्! झ्ञायते सैवेयमस्मज्जननी, किन्त्वेषा देवी भूषणोज्ज्वला। (राम: सवाष्पं हस्ते गृहीत्वा समीपे उपवेशयति ) लक्ष्मण :- (सास्त्रम्) आयुष्मन्! किनामधेया सा देवानाम्प्रियस्य जननी १ लप :- वां खल माचामहोऽस्माकममिधसे सीतेवि।

135

नाटकनिर्णयः । १०५

लक्ष्मण :- (सवाष्पं रामस्य पादयोर्निपत्य) आये । दिष्ट्या वर्धसे। सपुन्रा जीवत्यार्या।" अत्र नष्टस्य सीताजीवनकार्यस्य युक्त्या मीमांसेति।। अथ ग्रथनम्- ग्रथनं कार्यदर्शनम् । कार्य मुख्यफलम्। ग्रथ्यते सम्बध्यते व्यापारेण मुख्यफलमनेनेति ग्रथनम्। यथा वेणीसंहारे- "भीमसेन :- पाश्चालि ! न खलु मयि जीवति संहर्तव्या दुःशा- सनविलुलिता वेणिरात्मपाणिना। तिष्ठतु तिष्ठतु स्वयमेवाहं संहरामि।" इति। अत्र द्रौपदीकेशसंयमनकार्यस्य व्यापारेण ग्रथनमिति।। अथ निर्णय :- निर्णयोऽनुभवख्याति: ज्ञेयेऽर्थे सन्दिहानमप्रतिपद्यमानं वा प्रति यदनुभवस्यानुभूतस्यार्थस्य निर्णयार्थ कथनं त[ त्] ज्ञेयार्थनिर्णयान्निर्णयः। यथा यादवाभ्युदये- समुद्रविजयं प्रति वसुदेव :- (सप्रमोदम्) "देव ! मया कंसप्रति- भयेन कृष्णं गोकुले गोपयता यो महान् क्वेशोऽनुभूतस्तस्य फलमिदानीम- भूद। किन्तु लोकपरिज्ञानभयेन यन्मया देवपादानामपि न विज्ञसं तत्र देवेन क्षन्तव्यम्। " अत्र वसुदेवेन स्वानुभूतं कृष्णगोपनक्लेशं समुद्रविजयो बोधितः । यथा वा पुष्पदूषितके प्रकरणे-'किन्नामनक्षत्रोऽयं बालकः १' इति समुद्रदत्तेन पृष्टः सेनापति :- 'विशाखानक्षत्रोऽयं बालकः' इत्याह। समुद्रदत्तः धुत्वा पूर्वानुभूतं नन्दयन्तीसमागमं स्मरन्नाह-"तदा किल नन्दयन्त्या पृष्टेन मया कथितं यथा- एवौ तौ प्रतिदृश्येते चारुचन्द्रसमप्रभौ। ख्यातौ कन्याणनामानावुभौ तिष्ठा(ष्य)-पुनर्वस।।" इति।

136

१०६ सविवरणे नाट्यदपैणे

तदाधानाद् दशमं जन्मनक्षत्रमिति ज्योतिःशास्त्रसमयविदो यद् ब्रुवते तदुपपन्नमेव इति।। अथ परिभाषा- परिभाषा स्वनिन्दनम् ॥ ६३ ॥ स्वापराधोद्घट्टनं परिभाषा। यथा तापसवत्सराजे वासवदत्तां प्रति राजा-(सास्रम् ) "देवि ! किं त्रवीषि ? यथा तथा धृतप्राणं निःस्नेहं निरपत्रपम् । आनन्दामृतवर्षिण्या दष्ट्ा(प्र्याऽ)प्यनुगृहाण माम्।" यथा वा नलविलासे दमयन्तीं प्रति नलः "न प्रेम निहितं चित्ते न चाचारः सतां स्मृतः । त्यजता त्वां वने देवि ! मया दारुणमाहितम्॥" यथा वा राघवाभ्युदये राम :- (स्वगतम्) "वैदेहीं हतवांस्तदेष महतः सङ््ये विषह्य क्लमां- श्वक्रोत्पाटितकन्धरो दशमुख: कीनाशदासीकृतः । प्राणान् यद्विरहेऽप्यहं विभवृतवांस्तेन त्रपापांसुरं वक्त्रं दर्शयितुं तथापि न पुरस्तस्या विलक्षः क्षमः ॥" एषु वत्सराज-नल-रामभद्राणां स्व्रापराधोद्घट्ठनमिति। एतदमं रञ्कत्वादत्रावश््यं निबन्धनीयम् । एके तु 'परिभाषा मिथो जल्पः।' इति पठन्ति। अत्रापीदमेवो- दाहरणमिति ॥ ६३॥ अथोपास्ति :- सेवोपास्तिः सेवा परप्रसन्िहेतुर्व्यापारः। यथा वेणीसंहारे- "भीम :- (द्रौपदीमुपसृत्य ) देवि! पश्चालतनये ! दिष्द्या वर्धसे रिपुकलक्षयेण।"

137

नाटकनिर्णयः । २०७

अनेन भीमेन द्रीपद्या: प्रसादितत्वात् पर्युपास्ति:। यथा वा रघुविलासे-"राम :- (सविनयं सीतां प्रति) प्राणान् यद्विरहेऽप्यहं विधृतवान् देवि ! प्रियप्राणित- स्तत् क्षन्तव्यमशेषमेष समयः स्मेराक्षि! नैव क्रुषाम्। सौमित्रे: कपिभर्तुरस्य च मनःपरीत्यै तदेहि प्रिये! हस्तिस्कन्धमल्कुरुष्व ननु ते पूर्णः प्रतिज्ञाऽवघिः ॥।" अत्र रामस्य सीताप्रसचिहेतुर्व्यापार:। अन्ये त्वस्य स्थाने प्रियहिताचरणजनितां प्रसर्तति प्रसादमन् मन्यन्ते। यथा तापसवत्सराजे गृहीतपञ्चालाधिपर्ति रुमण्वन्तं यौगन्धरायणं च प्रति राजा-"साधु सचिवाग्रेसर ! साधु। लाध्या धीर्घिषणस्य रावणवशं यात: सुराणां पतिः सर्व वेच्युशना रसातलमहाकालान्धकारे बलि:। इत्यस्माननपेक्ष्य वैरिविजयप्राप्तौजसो: के वयं स्तोतारः स्वयमेव वेत्ु युवयोरलोकत्त(स्त)योश्चान्तरम् ।।"

अत्र वत्सराजस्यामात्याभ्यां त्रियहिताचरणजनिता प्रसत्तिरिति ।। अथ कति :-

कृतिः क्षेमम्

लब्धस्य परिपालनं क्षेमः । यथा रत्नावल्याम्- "वासवदत्ता- अय्यउत्त ! दूरे से णादिउलं। ता तधा करेसि जधा बंधुअणं न सुमरेदि।" अनेन लब्धाया रत्नावन्या: स्थिरीकरणम् । अन्ये पुनरस्य स्थाने प्राप्तस्य प्रातिकूल्यशमनं चुतिमाङ्गुः । यथा मुद्राराक्षसे-

१ आर्यपुत्र ! दूरेऽस्या ज्ञातिकुलम्, तत् तथा कुर्या यथा बन्धुजनं न स्मरति।

138

१०८ समिनरणे नाट्मवर्पणे

"चाणक्य :-- अमात्य राक्षस ! अपीष्यते चन्दनदासस्य जीषितम् ? राक्षस :- भो विष्णुगुप्त ! कृतः सन्देहः ? चाणक्य :- अगृहीतशस्त्रेण भवता नानुगृह्यते वृषल इत्यतः सन्देहः। तद् यदि सत्यमेव चन्दनदासस्य जीवितमिष्यते गृह्यतामिदं शस्त्रम्। राक्षस :- विष्णुगुप्त! मा मैवमयोग्या वयमस्य, विशेषतस्त्वया गृहीतस्य ग्रहणे। पुनर्बेह प्रशस्य राक्षसं चाणक्य आह-किमनेन ? भवतः शसत्रग्रहण- मन्तरेण न चन्दनदासस्य जीवितमस्ति । राक्षस :- नमः सर्वकार्यप्रतिपत्तिहेतवे सुद्टाअ(त्स्ने)हाय। का गतिरेष गृहामि।" एतल्लब्धस्य राक्षसस्य साचिव्य ग्रहणवामताप्रशमनाद् धुतिः। अपरे तु करोधादेः प्राप्तस्य शमनं दुतिमामनन्ति। यथा वेणीसंहारे- "भीमसेन :- राजपुत्रि ! अलं मामेवमवलोक्य त्रासेन। कृष्टा येनासि राज्ां सदसि नृपशुना तेन दुःशासनेन स्त्यानान्येतानि तस्य स्पृश मम करयो: पीतशेषाण्यसृझि। कान्ते ! राज्ञ: कुरूणामतिसरसमिदं मद्गदाचूर्णितोरो- रङ्गेऽङ्रेडसृग निषिक्तं तव परिभवजस्यानलस्यास्तु शान्त्यै।।" अत्र भीम-द्रौपद्या: क्रोधोपशमः। तथा रत्नावल्याम्- "देव ! श्रूयताम् । इयं हि सिंहलेश्वरदुहिता सिद्धेनादिष्टा। योऽस्या: पाणि ग्रहीष्यति स सार्वभौमो राज्ञा(जा) भविष्यति ।" इत्यादेरारभ्य "परिज्ञातायाः स्वभगिन्या: सम्प्रतिकरणीये देवी प्रमाणम्।" इति यावत्। अनेन स्वाजन्यावगमात् वासवदत्ताया: सागरिका प्रतीर्ष्यो-कोपस्य श्ञमनमिति। अथानन्द :- आनन्दो वाञ्छितागमः ।

139

प्रकारशतैर्वाञ्छितस्यार्थितस्य सामस्त्येन आगम: प्रापिरानन्दहेतुत्वा- दानन्द:। यथा रत्नावल्याम्- "वासवदत्ता-( राजानमुपेत्य) अजउत्त ! पडिच्छ एदं। राजा-(हस्तौ प्रसार्य) को देव्या: प्रसादं न बडु मन्यते? विदूषक :- 'ही ही! भो! जयदु भवं। णं पुहवी इदाणि हत्थे भूद य्येव पियवयस्सस्स ।" इति॥ अथ समय :- समयो दुःखनिर्वास: दुःखनिर्गमयुक्त: काल: समयः । यथा मृच्छकट्यां चारुदसतं पाल- कस्य राज आज्या वध्यत्वेन चाण्डालगोचरगतं तत्क्षणप्राप्तराज्यस्यार्यकस्या- ज्ञया शार्वलिक आह-"अपयातापयात जान्माः ! (दृष्ट्रा सहर्षम् ) ध्रियते चारुदच: सह वसन्तसनया। सम्पूर्णाः खन्वस्मत्स्वामिनो मनोरथा:। दिध्या भो ! व्यसनमहार्णवादगाधा- दुत्तीर्ण गुणवृतया सुशीलवत्या। त्वामेव प्रियतमया युतं समीक्षे

अत्र चारुदच्तस्य दुःखापगम इति। अथ परिगूहनम्- अद्भुताप्ति: परिगूहनम् ॥ ६४॥। विस्मय-स्थायिभावात्मकस्यान्भुतरसस्य प्राप्तिरुपगूहनम्। यथा रामा- भ्युदये रामेण प्रत्याख्याता सीता ज्वलनं प्रविष्टा। तदनन्तरं नेपथ्ये कलकल :-

र्विभ्रद् भ्राजिष्णु रत्नं ततमुरसि तथा चर्म चामूरवं च। १ आर्यपुत्र ! प्रतीच्छेतामू । २ ही ही भो: ! जयतु भवान्। ननु पृष्वीदानीं हस्ते भूतैव प्रियवयस्परंग।

140

सनिरणे नाट्पवर्पने

भूयस्तेज:प्रतानैर्विरहमलिनतां क्षालयमङ्कभाजो देव्या: सप्तार्चिराविर्भवति विफलयन् वाञ्छितान्यन्तकस्य।। तव: प्रविशति पटाक्षेपेण सीतामादाय वहिः। सर्वे हष्ट्रा ससम्भ्रम- सत्थाय-'आश्र्यमाश्चर्य नमो भगवते हुताशनाय' इति प्रणमन्ति।"

यथा वा रघुविलासे "मध्येऽम्भोषि बभूव विशतिभुज रक्षो दशास्यं पुन- स्तत् पाताल-मही-त्रिविष्टपभटांश्रक्राम दोर्विक्रमैः। मर्त्यस्तस्य पुनर्मृणालतुलया चिच्छेद कण्ठाटवीं वैराग्यस्य च विस्मयस्य च पदं रामायणं वर्तते॥" पुष्पदूषितके तु निर्णयवर्जितानि सन्ध्यादीन्यङ्गानि परिगूहनान्ता- न्येकस्मिभेव शलोके दश्यन्ते। तथाहि- "समुद्रदच :- स्वप्रोऽयम् । सेनापति :- न हि। समुद्रदत :- विभ्रमो नु मनसः । सन्धिः १। 'सेनापति :- शान्तम्। समुद्रदस :- तदेषा त्रपा।' निरोधः २। 'सेनापति :- जाया ते।' ग्रथनम् ३। 'समुद्रदच :- कथमङ्कवालवनया'। परिभाषणम् ४। ' सेनापति :- पुत्रस्तवायम्। समुद्रदसत :- मृषा।' युतिः ५। 'सेनापतिः-आलम्बाय न एष वेत्ति नियतं सम्बन्धमेवदूगतम्।' प्रसाद: ६।

141

नाठकनिर्गग:।

'समुद्रदत्त :- केनैतद् घटितं विसन्धि १।' आनन्दः ७ । 'सेनापति :- विघिना।' समय: ८। 'समुद्रदत्तः-(सुतरूपं हष्ट्रा) सर्व समायुज्यते ।" परिगूहन- मिति ९ ॥ ६४ ॥ अथ भाषणम्- भाषणं साम-दानोक्ति: तास्नो वचनं ददतश्च वचनम्। आभ्यासुपलक्षणपरत्वात् प्रियं हितं च गुदते। यथा मृच्छकट्याम्-आर्यकराजाज्ञया शार्वलिकश्चारुद स्तमाह- "त्वद्यानं यः समारुह्य गतस्ते शरणं पुरा। पशुवद् वितते यज्ञे हतस्तेनाद्य प[ा]लक: ॥ चारुदत्त :- शार्वलिक ! कि योऽसौ राज्ञा वा (पा) लकेन घोषादानीय निष्कारणं कूटागारे बन्घने बद्ध आर्यकनामा त्वया मोचितः १ शार्वलिक :- सत्यम्। सिंहासनाधिरोहे अनुष्ठितमात्रे च तेन तव सुहदा राज्ञा आर्यकेणोअयिन्यां च वेलावटे तुभ्यं राज्यमतिसृष्टम्। तत् प्रतिमा- न्यतां प्रथम: सुहृत्प्रणयः । (पुनर्वसन्तसेनामाह-) आर्ये वसन्तसेने ! राजा तवोपरि तुष्टो भवतीं वधूशब्देनानुगृङ्ताति। वसन्तसेना-अज सव्वलिय ! कयत्थ म्हि। (पुनश्चारुदत्तमाह-) आर्य ! किमस्य मिक्षोः क्रियवाम् १ चारुदय :- भिक्षो ! किं तव बडु मतम् १ भिक्षु :- अणिचत्तणं पेक्खिय पव्वजा(आ)बहुमाणे संवुर्ते। चारुदत्त :- सखे ! इढोऽस्य निश्चयः। तत् पृथिव्यां सर्वविहारेप कुलपति: क्रियताम्। शार्वलिक :- एवमेतत्। १ आर्य शार्वलिक ! कृतार्थाऽस्मि। २ अनित्यत्वं प्रेक्ष्य प्रम्ज्याबहुमान: संवुत्तः ।

142

सविवरणे नान्पदर्पणे

वारदत्त :- प्रियं नः।

वसन्तसेना-संपदं जीविद म्हि। शार्वलिक :- स्थावरकस्य कि क्रियताम् ? चारुदत्त :- सुभृत्योऽयमदासोऽस्तु । शार्वलिक :- एवं यथाऽडहार्यः।" अत्र साम्ना दानेनान्यैश्र प्रियहितैरुक्तिः। अनयोः पृथगप्युक्तिर्निबध्यत एव । इदमप्यङ्गमवश््यं निबन्धनीयमेवेति।

अथ पूर्वभाव :- प्राग्भावः कृत्यदर्शनम्।

यथा रस्नावल्याम्- "योगन्धरायण :- एवं विज्ञाय भगिन्या: सम्प्रतिकरणीये देवी प्रमाणम्। वासवदत्ता-फरुडं व्येव कित्र भणासि पडिवाहेदि( एहि) से रयणमालं ति।" अत्र 'वत्सराजाय रत्नावली दीयताम्'इति कार्यस्य यौगन्धरायणा- भिप्रायानुप्रविष्टस्य वासवदचया दर्शनम्। यथा वा यादवाभ्युदये- "युधिष्ठिरः -- देव ! कृष्णोऽयं भरतार्धचक्रवर्ती नवमो वासुदेव इति मुनय: शंसन्ति। समुद्रविजय :- जाने भरतार्धराज्ये कृष्णमभिषेक्तुं मामुत्साहयति महाराजः। युविष्ठिर :- एतदेव देवस्य जरासन्धवधप्रयासफलम्।" इति। अत्र युधिष्ठिराभिमतं कृष्णराज्याभिषेककार्य समुद्रविजयेन दर्शितम्। १ साम्प्रत जीवितास्म। २ स्फुटमेव किं न मजसि प्रतिपादयास्मे रत्नमाला(त्नावली/मिति।

143

नाटकनिर्णयः । ११३ मुखसन्ध्यादुक्तवाक्यसदशवाक्यदर्शनं पूर्ववाक्यमङ्गमस्य स्थाने केचि- दामनन्ति। यथा मुद्राराक्षसे- "चाणक्यः-( पुरुषं प्रति) इदं च वक्तव्यो विजयो दुर्गपालः । अमात्यराक्षसदर्शनप्रीतो देवश्चन्द्रगुप्तः समाज्ञापयति । विना हस्तिभ्यः क्रियतां सर्वबन्धनमोक्ष इति । अथवा अमात्यराक्षसे नेतरि कि हस्तिभिः प्रयोजनम् ? विना वाहन-पोताभ्यां मुच्यतां सर्वबन्धनम् । पूर्णप्रतिज्ञेन मया केवलं बध्यते शिखा।" अत्र मुखे यदुपक्षिप्तम्-'वध्यः को नेच्छति शिखां मे' इति तदेव भ- ङ्ग्यन्तरेणोपन्यस्तमिति। उद्देशोक्तसंज्ञातः संज्ञान्तरेण यल्लक्षणविधानं सर्वत्र तत् छन्दोऽनुरोधादिति। अथ काव्यसंहार :- ( वरेच्छा काव्यसंहारः ] ईप्सितं दातुममिलाषो वरेच्छा। तज्जनितो 'भूयः कि ते प्रियमुपकरोमि' इति प्रश्न इत्यर्थः। स च ग्रहीतर्यप्रतीच्छति प्रतीच्छति च सम्पादयितुर्भूयसी- मिच्छां दर्शायतुं निबध्यते। तत्र सति सर्वस्मिन्नेवेप्सिते सम्पन्ने प्रस्तुतं काव्यमेव संहियत इति काव्यसंहार: । यथा कृत्यारावणे सीतारक्षणे रामस्य प्रिये हिते च महत कर्मणि कृतेऽप्यसन्तुष्यन्नग्निराह-'वत्स! उच्यतां कि ते भूयः प्रियमनुकरोमि' इति। "रामः-भगवन्नतः परमपि प्रियमस्ति १" इति। यथा वा यादवाभ्युदये- "युधिष्ठिरः-देव ! किमतः परं प्रार्थ्यते यदूनाम् १ समुद्रविजय :- (साश्चर्यम्) किमतः परमपि पर्थनीयमस्ति ? त्रातो घोषभुवां विधृत्य मधुजित् कंस: क्षयं लम्भितः सम्प्रत्येव विनिर्मित मगधभूभर्तु: कबन्धं वपुः । १५

144

११४ सविवरणे नाट्यदर्पणे पादाक्रान्तमजायतार्द्धभरतं तद् ब्रूहि नः किं परं ? श्रेयोऽस्मादपि पाण्डवेश ! पुन[र]प्याशास्महे यद् वयम् ॥" अनयोरप्रतिगृहीते वरे काव्यसंहारः। तथा इन्दुलेखायां नाटिकायां राज्ञी नायिकाभिन्दुलेखामाह "ईदिसीए तुह इमाए कुलाणुसरिसीए सीलसंपत्तीए संमुहीकदस्स मे हिदयस्स उववन्नो य्येव समुचिदाए पडिवत्तीए अयं अवसरो ता मम य्येव पियं करिंती वरेसु जं ते समीहिदं। नायिका-ईदिसस्स देवीपसायस्स न दाव अधियं सरिसं कि पि भविस्सदि जं वरइस्सं। तधा वि को देवीए पसादाणं पञ्जत्तकामो १ ता पियदंसणं मे पसादीकरेदु देवी। राज्ी-बौढं पडिवादिदा। नायिका-महंतो पसादो (स्वगतम्) संपदं पमज्जिय भुजिस्सभावं पियदंसणाए इच्छा-गुरूव-नेहस्स अणुसरिसं ववहरिस्सं।" अत्र वरस्य प्रतिग्रह इति।

इदमङ्गमवश्यं निबन्धनीयं प्रशस्तिनान्तरी[य]कत्वादिति।। अथ प्रशस्ति :- प्रशस्तिः शुभशंसना ॥ ६५ । जगतः कल्याणाशंसना प्रशस्तिः । तच्च नायकस्तदन्यो वा पठति । यथा कृत्यारावणे "राम :- तथापीदमस्तु-

१ ईदृश्या तवानया कुलानुसदश्या शीलसम्पश्या सम्मुखीकृतस्य मे हृदयस््योपपन्र एव समुचितया प्रतिपश्याऽयमवसरस्तत् ममैव प्रियं कुर्वन्ती वृणुष्व यत् ते समीहितम्। २ ईदृशस्य देवीप्रसादस्य न तावदधिकं सदृशं किमपि भविज्यति यद् वरिष्यामि। तथापि को देव्या: प्रसादानां पर्याप्तकामः?, तव प्रियदर्शनां मे प्रसादीकरोतु देवी। ३ बाढं प्रतिपादिता ।४ महान् प्रसादः । साम्प्रतं प्रमार्ज्य भुजिष्यभावं प्रियदर्शनाया इच्छा- गौरव-स्नेहस्यनुसदृशं व्यवहरिष्ये।

145

नाटकनिर्णयः। ११५

यथाऽयं मम सम्पूर्णश्चिन्तितार्थो मनोरथः। एवमभ्यागतो रङ्गः सर्वपापैः प्रमुच्यताम्। अपि च- निरीतयः प्रजा: सन्तु सन्तः सन्तु चिरायुषः। प्रथन्तां कवयः काव्यैः सम्यग् नन्दन्तु मातरः ॥" यथा वा यादवाभ्युद्ये "युधिष्ठिरः-तथापि किमपि ब्रूमो व्रयम्- कल्याणं भूर्भुव:स्व[:] प्रसरतु विपदः प्रक्षयं यान्तु सर्वाः सन्तः श्रारघां भजन्तामपचयमयतां दुर्मतिर्दुर्जनानाम्। धर्मः पुष्णातु वृद्धिं सकलयदुमनःकैरवारामचन्द्रः प्राप्य स्वातन्त्र्यलक्ष्मी(क्ष्मीं) मुदमथ वहतां शाश्चतीं यादवेन्द्रः ।।" इयं चावश्यं निबन्धनीया। तथेतिवृत्तान्तर्भूता चेयम्, तेनास्या: प्र(पृ)थग- गणने चतुःषष्टिरप्यङ्गसङ््ख्या भवति। सन्धि-निरोध-ग्रथन-पूर्वभाव-काव्य- संहार-प्रशस्तिभ्योऽन्याङ्गानां शेषसन्धिष्वपि कार्यवशतो निबन्धः। अत्रापि च स्वेच्छया नियोगः। एतानि निर्वहणसन्धेश्रतुर्दशाङ्गानि। सर्वसन्धीनां चाङ्गानीतिवृत्ताविच्छेदार्थमुनदीयन्ते । इतिवृत्तस्याविच्छेदश्र रसपुथ्यर्थः, विच्छेदे हि स्थाय्यादेस्त्रुटितत्वात् कुतस्त्यो रसास्वादः ? ततो रसविधानै- कतानचेतसः कवेः प्रयत्नान्तरानपेक्षं यदङ्गमुज्जृम्भते तदेवोपनिबद्धं सह- दयानां हृदयमानन्दयति। अङ्गानि च स्थायि-विभावानुभाव-व्यभिचारि- रूपाणि द्रष्टव्यानि। अमीषां च स्वसन्धौ सन्ध्यन्तरे च योग्यनया निबन्धः । योग्यतां च रसनिवेशैकव्यवसायिनः प्रबन्धकवयो विदन्ति, न पुनः शब्दार्थग्रथनवैचित्र्यमात्रोन्मदिष्णवो मुक्तकवयः । तेनैकमप्यङ्गं रस- पोषकत्वादेकस्मिन्नपि सन्धौ द्विखतरर्वा निबध्यते। यथा वेणीसंहारे सम्फेट-विद्रवौ पुनः पुनर्दशिंतौ वीर-रौद्ररसावुद्दीपयतः। रत्नावल्यां च विलास: पुनः पुनरुक्तः शृङ्गारमुल्लासयति। अतः परमपि निबन्धस्तु वैर- स्यमावद्दतीति। तथाङ्गद्वयेन साषा(घ्यं?) यदेकेनैव सिध्यति तदेकमेव निवध्यते। यथा श्रीभीमदेवसूनोर्वसुनागस्य कृतौ प्रतिमानु(नि)रुद्वे परिकरार्थस्यो-

146

११६ सविवरणे नाट्यवर्पणे पक्षेपेणैव गतत्वान्न तननिबन्धः। एवमङ्गत्रयेणापि। यथा भेज्जलविरचिते राधाविप्रलम्भे रासकाङ्के परिकर-परिन्यासयोरुपक्षेपेणैव गतत्वान्न तन्नि- बन्धः । एवं परस्परान्तर्भावे चतुरङ्गोऽपि क्वापि सन्धिर्भवति। अत्रान्तरे च केचिदेकविंशति:(ति) सन्ध्यन्तराणि स्मरन्ति- "साम भेदेस्तथा दैण्डो दानं च वैध एव च। प्रत्युत्पन्नमतित्वं च गोत्रस्खलितमेव च।। साहसं च भेयं चैव ददी(भी)मायी क्रोध एव च। उ('ओ)जः संवेर्रेणं प्रान्तिस्तथा हेत्ववधारणम्॥। दूँतो लेखस्तथा स्वेपश्रित्र मेंद इति स्मृत:।" इति। एषु च केषांचित् सामादीनां स्वयमङ्गरूपत्वात् केषांचिन्मत्यादीनां व्यभिचारिरूपत्वात् दूत-लेखादीनामितिवृत्तरूपत्वादन्येषामुपक्षेपाद्यन्तर्भा- वाच्च न पृथक लक्षण:(णे) प्रयासः। तथाहि गर्भसन्धौ साम-दानादिरुपसङ्गहो- डङ्गम्। मत्यादयो व्यभिचारिषु लक्षयिष्यन्ते। दूत-लेखादीनामितिवृत्तरूपता दृश्यते। तथोदात्तराघवे हेत्ववधारणात्मा उपक्षेपः। प्रतिमानिरुद्धे स्वम- रूप: । रामाभ्युदये भयात्मा। वेणीसंहारे क्रोधात्मा। एवमन्येष्वप्यङ्गे- ष्वन्तर्भावः कीर्तनीय इति ॥६५ ॥ इति रामचन्द्र-गुणचन्द्रविरचितायां स्वोपज्ञनाद्यदर्पणविव्ृतौ नाटकनिर्णयः प्रथमो विवेकः ॥१ ॥

147

अथ द्वितीयो विवेकः ।

अथ 'नाटकं प्रकरणं च' इत्यतो नाटकं लक्षयित्वा प्रकरणं लक्ष्यते- प्रकरणं वणिग-विप्र-सचिव-स्वाम्यसङ्करात। मन्दगोत्राङ्गनं दिव्यानाश्रितं मध्यचेष्टितम् ॥ ६६ ॥। दास-श्रेष्ठि-विदैर्युक्तं केशाव्यं तच्च सप्तधा। कल्प्येन(त) फल-वस्तूनामेक-दवि-त्रिविधानतः ॥ ६७॥ प्रकर्षेण क्रियते कल्प्यते नेता फलं वस्तु वा व्यस्त-समस्ततयाSत्रेति प्रकरणं प्रसिद्धत्वात् लक्ष्यमनूद्य लक्षणं विधीयते। वणजः क्रय-विक्रयकृतः। विप्राः षद्कर्माणः। सचिवो राज्यचिन्तकः। अयं वणिग्-विप्रयोर्मध्यपात्यपि धीरोदात्त-धीरप्रशान्तौ प्रकरणे नेतारौ भवतः [इति प्रतिपादनार्थ पृथगुपात्तः] यस्त्वमात्यं नेतारमभ्युपगम्य धीरप्रशान्तनायकमिति प्रकरणं विशेषयति स वृद्धसम्प्रदाय-वन्ध्यः। यदाङु :- 'सेनापतिरमात्यश्च धीरोदात्तौ प्रकीर्तितौ' इति। असङ्करादिति व्यक्तिभेदेन वणिगादयो नेतारः, न पुनरेकस्यामेव प्रकरणव्यक्तौ समवकारादिवत् त्रयोऽपि। मन्दगोत्रा मन्दकुलाऽङ्गना नायिका यत्र। यद्वा मन्दा मन्दवृत्ता रो(गो)त्राङ्गना यत्र। अत एवात्र नायिकौ- चित्येन नायकोपि मन्दगोत्र एव। एवं च पुष्पदूषितकेऽशोकदत्तादि- शब्दाकर्णनेन समुद्रदत्तस्य नन्दयन्त्यां या व्यलीकशङ्कापनिबद्धा सा न दोषाय। परपुरुषसम्भावनाया निर्वहणं यावदत्रोपयोगित्वात्। अपरथोत्तम- प्रकृतीनां स्वसु(श्वश)रेण वध्या[:] पुत्रे दूरस्थिते निर्वासनं निर्वासितायाश्च शबरसेनापतिगृहेऽवस्थानमनुचितमेव। उत्तमप्रकृतीनां राज्ञां तु कुलस्त्रियां व्यलीकसम्भावना दुर्योधनस्येव भानुमत्यामनुचितैव। वणिगमात्य-विप्राश्च स्ववर्गापेक्षयैवोत्तमा:, न राजापेक्षया। एतदर्थमेव च मन्दशब्देन गोत्रं विशे- षितम्। प्रकरणे हि नायको व्युत्पाद्यश्च मध्यमप्रकृतिरेव। 'दिव्यानाश्रितम्' इति दिव्यैरनाश्रितम्। नाटके हयङ्गत्वेन दिव्यो भवति, प्रकरणे तु तथाभावोऽि नेष्टः । तस्य सुखबाङुल्येनाल्पदुःखत्वाद्, अपरथा दिव्यत्वमेव हीयते।

148

११८ सविवरणे नाट्यदर्पणे

मध्यं सर्वोत्तम-हीनप्रकृत्ययोग्यं चेष्टितं विहार-व्याहार-वेष-सम्भोगादिको व्यापारो यत्र। तेन कन्पितवृत्तत्वेऽप्यस्य न राजोचितोऽन्तःपुरादिसम्भोगः, कञ्चुकीप्रभृतिभृत्यवर्गो वा न चाधमपात्रसम्भोगादिर्वा निबन्धनीयः । तथा च वेश्यायां नायिकायां विनयराहितमपि चेष्टितं निबध्यते। यथा विशाखदेवकृते देवीचन्द्रगुप्े माधवसेनां समुद्दिश्य कुमारचन्द्र गुपस्योक्ति :- "आनन्दाश्रुजलं सितोत्पलरुचोराबघ्नता नेत्रयोः प्रत्यङ्गेषु वरानने ! पुलकिषु स्वेदं समातन्वता । कुर्वाणेन नितम्बयोरुपचयं सम्पूर्णयोरप्यसौ केनाप्यस्पृशताऽप्यधोनिवसनग्रन्थिस्तवोच्क्कासितः॥।" इति। व्युत्पाद्योऽपि च प्रकरणे मध्यमप्रकृतिरेव, नेतचरितस्यापि तथाभूत त्वादिति। 'दास-श्रेष्ठि-विटैर्युक्तम्' इति। दासो जीवितावधि वेतनक्रीतो बाल्यात् प्रभृति पोषितो वा। श्रेष्ठी वणिक्प्रधानम् । विटो धूर्तः । तत्र कञ्चुकिस्थाने दासः। अमात्यस्थाने श्रेष्ठी। विदूपकस्थाने विटः। उपलक्षणं चैतत्, तेनापरमपि चाटुकार-सहायादिकं वणिपाद्यौविधे(गाद्यौचित्ये)न निब- न्धनीयम्। 'क्ेशाद्य(ह्य)म्' इति। दुःखरदाप्रम्,अपायशतान्तरितफलत्वादिति एताव[ल्ल]क्षणम्। तच्चेति उक्तलक्षणं प्रकरणं सप्तभेदम्। इनो नायकः । फलं मुख्यसाध्यम्। वस्तुफलसाधका उपायाः। एतेषामेक-द्वि-त्रिर्विधानेन सप्तभेदं प्रकरणम्। तत्र नेतुः प्रकल्पने तदितरयोश्चाकल्पने एको भङ्ग: । एवं फल- वस्तुनोरपि। एतमेककल्पाविधाने त्रयो भङ्गाः । तथा नायक-फलयोर्नायक- वस्तुनोः फल-वस्तुनोर्वा कल्पने शेपस्यैकस्य चाकल्पने त्रयो द्विकभङ्गकाः । नायक-फल-वस्तूनां त्रयाणां समुदित्ानामपि कल्पने एको भङ्ग: । एवं सर्वमीलनेन सप्तधा प्रकरणमिति ॥ ६६-६७॥

अथ नायिकायोगद्वारेण भेदसङख्यात(न)मप्याह- कुलस्त्री गृहवातायाँ पण्यस्त्री तु विपर्यये। विटे पत्यौ द्वयं तस्मादेकर्विशतिधाऽप्यद्षः॥६८।।

149

प्रकरणाद्येकादशरूप निर्णयः । ११९ गृहवार्तायां गार्हस्थ्योचितपुरुषार्थसाधके वृत्ते कुलजैव स्त्री नायिका- त्वेन वणिगादीनां निबन्धनीया यथा पुष्पदूषितके । विपर्यये तु गार्हस्थ्यधर्मोचितपुरुषार्थावर्णने वेश्यैव नायिकात्वेन निबन्धनीया यथा तरङ्गदत्ते। उभययोगस्य विट एव विधानादनयोरप्यवधारणम्। विटे गीत-नृत्य-वाद्यविचक्षणे द्यूत-पान-वेश्याSSदिपु प्रसक्ते कलाकुशले मूल- देवादौ पत्यौ नायकत्वेन विवक्ष(क्षि)ते। कुलस्त्री चेति द्वयं तदुचितगार्हस्थ्य- पुरुषार्थापेक्षया निबन्धनीयम्। अस्य तु विटत्वादेव पण्यस्त्री प्रधानम्। कुलस्त्री तु पितृ-पितामहाद्यनुरोधाद् गुण:(गौणम्)। विटस्य पतित्वानुवादाद् वणिगा- द्यनन्तर्भूतोऽपि प्रकरणे विटो नेता लभ्यते। वेश्या-कुलजाभ्यां संङ्गीर्णत्वादयं भेदोऽशुद्धः । पूर्वा तु शुद्धौ स्त्रीसङ्कराभावात्। शुद्धभेदयोरपि विटः ससहाय एक: । सङ्कीर्णे तु बहवः । केचित् तु वणिग्नेतृकमपि घूर्तसङ्कलत्वान्मृच्छ- कटिकाSडदिक सङ्कीर्ण मन्यन्ते। एषु च भेदेषु नायकवृत्तानुरूप एव व्युत्पाद्यः। अत्र हि वणिगमात्य-विप्रादयुचिता त्रिवर्गप्राप्तिस्तदर्जने स्थैर्य-धैर्यादि, व्या- पदि मूढता, कुलस्त्रीवृत्तं वेश्यासुसम्भोगचातुर्य विट-दूतयो: स्वरूपं नायिकाया रागापरागलिङ्गानि हृदयग्रहणप्रयोगश्च नायकयोरपरागकारणानि चतुरोत्तम- मध्यमप्रकृतेर्नायकस्योत्तम-मध्यमाधमप्रकृतेर्नायिकायाश्च स्व्ररूपं सामाद्यु- पायप्रयोगश्च व्युत्पाद्यानामुपदिश्यते 'तस्मादिति' यतः शुद्धसङ्गीर्णभेद- त्रयरूपं सप्तभेदं प्रकरणम्, तस्मादेकविंशतिधाऽप्यद एतत् प्रकरणम्। चतुर्दश शुद्धा:, सप्त सङ्कीर्णाः प्रकरणभेदाः । नायिकायाः कन्पिताकल्पितत्वे- डन्येऽपि भेदा: सम्भवन्ति, परमदृष्टत्वादुपेक्षिता: ॥ ६८।। अथाकल्प(न्प्य)स्वरूपं निरूपयति- अत्राकल्प्यं पुरा कप्तं यद्दाऽनार्षमसद गुणम्।

अत्र प्रकरणेऽकल्प्यमनुत्पाद्यं यत् तत् पूर्वकविकृतकाव्यादौ कृप्ं सत् समुद्रदत्ततचेष्टितादिवद् ग्राह्यम्। अथवा यदत्राकल्प्यं तत् पूर्वर्षिप्रणीतशास्त्र- व्यतिरिक्तबृहत्कथाऽडद्युपनिबद्धं मूलदेवतचरितादिवदुपादेयम्। 'असद्गुण- म्' इति। यदत्राकल्प्यं पूर्वकविकल्पितं बृहत्कथाऽडद्युपनिबद्धं वा चरितमपि तदसद्गुणम्। पूर्वकविकाव्ये वृहत्कथाऽडदौ चासन्तो गुणा रसपुष्टिहेतवो

150

१२० सविवरणे नाव्यदर्पणे

भणितिविशेषादयो यत्र। यदप्यत्र प्राक्तनं निबध्यते, तत्रापि कविना रस- पुष्टिहेतुरधिकावापो विधेय इत्यर्थः । अत एवार्षस्य वर्जनम्। तत्र ह्यभूतगुणा- वापे श्राद्धलोकस्य जुगुप्सा स्यादिति । अपवादभूतं कृत्यमुत्तवोत्सर्गमतिदिशति- शेपं नाटकवत् सर्वं कैशिकीपूर्णतां विना ॥ ६९ ॥

मुख-चूलिका-वृत्तिभेद-रसादिकं यथा नाटके लक्षितं तथाऽत्रापि सर्वमौचित्या- नतिक्रमेणायोज्यम्। वृत्तिचतुष्टयस्यातिदेशेऽपि कैशिकीबाहुल्यं न निबन्ध- नीयम्। क्रेशप्राचुर्येण शृङ्गार-हास्ययोरल्पत्वात्। यथा मृच्छकटी-पुष्प- दूषितक-तरङ्गदत्तादिषु। यत्पुन भवभूतिना मालतीमाधवे कैशिकी- बाहुल्यमुपनिबद्धम्, तत्र(न्र) वृद्धाभिप्राथमनुरुणद्धीति। तदयं सङ्गेपो यस्य पूर्व- प्रसिद्ध एवार्थे कुतूहलमसौ मुनिप्रणीतशास्त्रप्रसिद्धचरितेन नाटकेन राजादि- रुत्तमप्रकतिर्ह्युत्पाद्यते, यस्य पुनरुत्पाद्येऽर्ये कुतूहलमसौ वणिगादिर्मध्यम- प्रकृतिः प्रकरणेन। दुर्मेधसा(सां) हि न्याय्ये वर्त्मनि वृत्यर्थ कवयोऽभिनेयप्र- बन्धान् ग्रथ्नन्तीति ॥ ६९ ॥ अथ प्रकरणानन्तरोहिष्टां नाटिकां लक्षयितुमाह- चतुरक्का बहुस्त्रीका नृपेशा स्त्री-महीफला। कल्प्यार्था कैशिकीमुख्या पूर्वरूपद्वयोत्थिता ॥ ७॥ अख्याति-ख्यातितः कन्या-देव्योर्नाटी चतुर्विधा। 'चतुरङ्केति' अवस्थात्रयसमाप्तिपरिच्छिन्नास्त्रयोऽङका: कस्याशिदवस्था- या: प्रभूतरसेऽवस्थान्तरे समावेशेन युगपद्वस्थाद्वयसमाप्याऽङ्कविच्छेदे च- त्वारोऽङकाः। अल्पं हि वृत्तं नाटिकायामतो वृत्तसङ्क्षेपार्थमवस्थायाः समा- वेशः । बहुस्त्रीकता च कैशिकीमुख्यत्वेन शृङ्गाररसबाहुल्यात्। अत एव ललिताभिनयात्मिका: स्त्रियश्च देवी-दूती-सखी-चेटी-कन्यकाऽडदयः। नृप: कैशिकीप्रधानत्वा[द] धीरललितो राजा ईशो नेता यस्याम्। अत एवात्र प्रकरणोद्धवत्वेऽपि सर्वो राजोचितो व्यवहार:, नायकानुसारित्वात् सर्वव्य-

151

प्रकरणाद्येकादशकप निर्णयः। १२१

वहारस्य। 'स्त्री-महीफला' इति स्त्रीलाभपुरःसरराज्यप्रासिफला। 'कल्प्यार्था' इति कर्म-करणच्युत्पत्तिभ्यामर्थ[:] फलमुपायाश्च। तेन द्वावप्यत्रोत्पाद्यौ। कैशिकी वक्ष्यमाणलक्षणा सा मुख्या प्रधानं यस्यां मुख्यत्वं च शेषवृत्यपेक्षया बाहुन्यम्। तत एव गीत-नृत्त-वाद्य-हास्यादीनां शृङ्गाराङ्गानां प्राचुर्यम् । पूर्वरूपद्वयं नाटकं प्रकरणं च तस्मादुत्थितमुत्थानं यस्यां कैशिकीप्राधान्याच्च यत् स्त्रीप्रायं कामफलं नाटकं प्रकरणं च किश्चित् तदिह ग्राह्यम्। अन्येषा- मनुरूपत्वाभावात्। एतद्द्वयोत्थितत्वेन चावस्था-सन्धि-सन्ध्यङ्ग-बीज-बिन्दु-

दसाधारणानि लभ्यन्ते। तत्र 'नृपेशा' इति नाटकधर्मस्तत एव नायकोऽकल्पितः 'कल्प्यार्था' इति प्रकरणधर्मः। एतावव्वक्षणम् ॥७०॥ 'अख्याति-ख्यातितः' इति। इह नाटिकायां नायिकाया द्वयं कन्या देवी च युगपत्। अपरिणीता कन्या। अन्तःपुरसङ्गीतकभेदभिन्ना परिणीता तु देवी। तयो: प्रत्येकं प्रसिद्धयप्रसिद्धिभ्यां चतुर्भेदत्वाभ्ाटिकाऽपि चतुर्विधा। तत्र देव्यच(प्र)सिद्धा, कन्या प्रसिद्धेत्येकः। देव्यप्रसिद्धा, कन्याऽप्यप्रसिद्धेति द्वितीयः। देवी प्रसिद्धा, कन्या त्वप्रसिद्धेति वृतीयः । देवी प्रसिद्धा कन्याऽपि प्रसिद्धेति चतुर्थः । उभयोः प्रसिद्धत्वेऽपि च कल्पितार्थत्वं नाटिकाया:, अन्यथा संविधानकरचनात्। नाटयति नर्तयति व्युत्पाद्यमनांसीत्यचि गौरादेरकृतिगणत्वाच्च ड्यां नाटी । अल्पवृत्त- त्वाद्पार्थे कपि नाटिकेत्यपीति। स्त्रीप्रधानत्वात् सुकुमारातिन(श)यत्वाच स्त्रीलिङ़संज्ञानिर्देशः । एवं प्रकरण्यामपीति । अथ नाय(टि)कागतं कर्तव्यम्ुपदिशति- अत्र मुख्याकतो योग: पर्यन्ते नेतुरन्यया ॥ ७१ ॥ प्रेमार्द्रो वर्ततेऽन्यस्यां नेता मुख्याभिशङ्गितः । अत्र नाटिकायां मुख्या नृपवंशजत्व-गम्भीरत्व-परिणीतत्वादिभिः प्रधानं नायिका तद्वशादन्त:पुरसङ्गीतकसम्बन्धेन श्रुति-दर्शनाभ्यामासन्न- याऽ्न्यया कन्यया योग: सम्बन्धो नायकस्य पर्यन्ते निर्वहणसन्धौ दर्शाये- तव्यः॥७१॥ नेवा च तल्लाभादर्वाक् प्रवर्धमानानुरागो मुख्यातश्रकितहृदयः कन्यायामुपवनादिष् सङ्केतस्थानेषु सङ्कटते ।। १६

152

१२२ सविवरणे नाव्यदर्पणे

कृत्यान्तरमपि दर्शयति- देवी दक्षाऽपरा मुग्धा समा धर्मा हयोः पुनः ॥७२॥ क्रोध-प्रसाद-प्रत्यूह-रति-च्छझ्मादि भूरिशः । देवी दक्षा चतुरा निबन्धनीया। अपरा तु कन्या सुग्धा चातुर्य- वर्जिता। धर्मा: पुनः क्षत्रियवंशजत्व-नय-विनय-लज्जा-महत्व-गाम्भी- र्यादयस्तुन्या दयो: देवी-कन्ययोर्निबन्धनीयाः॥७२।तथा कन्यानुरागपरि- ज्ञाने देव्या राजनि क्रोधः । राज्ञा च तस्या: प्रसादनम्। देव्या च राज्: कन्यासमागमे विध्नः । राज-कन्ययोः परस्परं रतिः। सर्वेषामन्योन्यं वञ्चनम् । आदिशब्दादन्यदपि शृङ्गाराङगं भूयो भूयो निबन्धनीयमिति॥

अथ नाटिकालक्षणातिदेशेन प्रकरणीं लक्षयति-

एवं प्रकरणी किन्तु नेता प्रकरणोदितः ॥७३।।

एवं नाटिकोक्तचतुरङ्कत्वादिलक्षणानुसारेण प्रकरणी ग्रथनीया, किन्तु नेता प्रकरणोक्तो वणिगादि:। तेन वणिगाधुचित एव वेष-सम्भो- गादि: सर्वोऽप्यत्र व्यवहारः । रूयपि तआ्ञात्यनुरूपैव । फलमपि महीलाभस्य वणिगादेरनुचितत्वात् स्त्रीप्राप्तिपुरःसरं द्रव्यला[भा]दिक द्रष्टव्यम्। कैशिकीबडुलत्वं च नाटकधर्मः, प्रकरणस्थान्पकैशि- कीत्वात्। कन्प्यार्थत्वं वणिगादिनायकत्वं च प्रकरणधर्मः । तथा नाटक- प्रकरणोत्थितत्वेऽपि नाटिका-प्रकरणिकयोर्नाटकोक्तनायि(य)कानुसारेण नाय(यि)काव्यपदेशः। नायकानुसारित्वात् सर्वव्यवहाराणाम् । प्रकर्षेण क्रियते कल्प्यते अस्यामर्थ इति प्रकरणी। अल्पार्थे कपि प्रकरणिका। एते च द्वे अपि मुख्यरूपकद्वयसङ्करनिष्पन्नत्वा[ त् ] सङ्कीर्णभेदरूपे । एवमन्येऽपि सङ्करभेदा रूपकद्य-त्रयादिसाङ्कयण सम्भवन्ति। परमदष्टत्वादरअ्ञकत्वाच न ते लक्ष्यन्त इति । नाटिकार्या च राज्ञां प्रकरणिकायां तु वणिगादीनां विलासप्रधानं धर्मार्थाविरोधि वृत्तं नाटक-प्रकरणयोरिव व्युत्पाद्यम् ।७३।। अथ पूर्णदशा-सन्धीनि रूपकाणि लक्षयित्वा न्यूनदशा-सन्धीनि,

153

प्रकरणाधेकादशरूपनिर्णयः । १२३

निरूप्यन्ते। तत्रापि मनुष्यनायकप्रत्यासच्या प्रथमं व्यायोगं लक्षयति- एकाहचरितैकाङ्को गर्भामर्शविवर्जितः । अस्त्रीनिमित्तसङ्गामो नियुद्धस्पर्धनोद्धतः ।।७४।। स्वल्पयोषिज्जनः खयातवस्तुर्दीप्तरसाश्रयः । अदिव्यभूपतिस्वामी व्यायोगो नायिकां विना ॥ ७६॥

एकदिवसनिवर्तनीयकार्य एक एवाङ्को यत्र। एकाहचरितत्वाच्चैकाङ्कत्व- मस्य। दीप्रस-नायकयुक्तत्वाद् गर्भावमर्शविवर्जनम्। दीप्रसो हि कालक्षेपा- सहिष्णुतया विनिपातानां शङ्कया च प्रारम्भ-प्रयत्नानन्तरं फलागम एव यतते। एवमीहामृगनायि(य)का अपि। डिम-समवकारनायकास्तु बहुतरफला- र्थित्वेन प्राप्त्याशायुक्ता दीपरसत्वेन च विनिपातानाशङ्गिनो निर्विमर्शका:। भाण-प्रहसनयोर्नायकस्याधमत्वादुत्सृष्टिकाङ्के शोकार्थत्वाद् वीथ्यां चासहा- यत्वात् सर्वेषामल्पवृत्तत्वाच्च प्रारम्भानन्तरं फलागमनिबन्धः । नाटकादिनाय- कस्य तु प्रेक्षापूर्वकारित्वेनार्तिसहत्वाद् हितबदुफलकर्तव्यारम्भित्वेन विनि- पातप्रत्ययापाकरणाच्च सर्वावस्थासम्भवेन पञ्चापि सन्धयो भवन्त्येव । अत्र च गर्भावमर्शसन्धिप्रतिषेधे एतत्सन्धिपरिच्छेदिके प्राप्त्याशा-नियताप्ती अवस्थे अपि प्रतिषिद्धे एव। एवमुरेत्व( मपरेष्व)पि रूपकेषु तत्तत्सन्धि- निषेधे तत्तत्सन्धिपरिच्छेदिकाऽवस्थाऽपि निषिद्वैव द्रष्टव्येति । अस्त्रीति अस्त्र्यर्थसङ्गामसंयुक्तश् यथा जामदग्न्यजये परशुरामेण सहस्रार्जुनवधः कृतः। नियुद्धं बाहुयुद्धम्। स्पर्धनं शौर्य-विद्या-कुल-धन-रूपादिकृतः सं- हर्षः । ताभ्यामुद्धतो दीप्तः । स्वन्पस्त्रीपात्रत्वं च कैशिकीरहितत्वात्। एतेन पुरुषपात्रबाहुन्यं लभ्यते। ख्यातं प्रसिद्धं वस्तु नायकोपायलक्षणं यस्य। दी- मानां वीर-रौद्रादीनां रसानामाश्रयः। अत एवात्र गदयं पद्यं चौजोगुण- युक्तम्। तथा दिव्यभूपतिवर्जित सेनापत्यमात्यादिदीप्तरस-नायकसम्पन्नः । केचिदस्य द्वादशनेतृकत्वमाम्नासिधु: । विशेषेण आ समन्ताद् युज्यन्ते कार्या- र्थ संरभन्तेऽत्रेति व्यायोगः। नायिकां विनेत्यनेन नायिकायास्तदुचितस्य च दृत्यादे: परिजनस्य निषेधः। तेन नायकपरिच्छदभूताश्चेद्यादयो भवन्त्येव। अत्र च मन्त्रि-सेनापत्यादीनां युद्धादिबहुलं वृतं व्युत्पाद्यमिति ॥७४-७५॥

154

१२४ सविवरणे नाटयदर्पणे

अथ क्रमप्रासं समवकारं लक्षयति-

विज्ञेय: समवकारः ख्यातार्थो निर्विमर्शकः । उदात्तदेव-दैत्येशो वीथ्यङ्गी वीर-रौद्रवान् ॥ ७६ ॥

सङ्गतैरवकीर्णैश्चार्थेः त्रिवर्गोपायैः पूर्वप्रसिद्धैरव क्रियते निबध्यते इति समवकार:। 'ख्यातार्थ' इति बृहत्कथाSडदिप्रसिद्धनायकोपाय-त्रि- वर्गफलो विमर्शसन्धिविवर्जितश्च। 'उदात्त' इति उदात्तत्वं महत्व-गाम्भी- र्यादि। देव-दैत्यानां हि धीरोद्धतत्वं मर्त्यापेक्षयैव, स्वजात्यपेक्षया तु धीरो- दात्तत्वमपि। अत्र च तत्तद्देव-दैत्यभक्तानामिष्टदेवताSडदि-कर्मप्रभावादि- कीर्तनाव् महती प्रीतिर्यात्रा-जागरादि-प्रेक्षाकरण-तदनुष्ठितोपायादिषु प्रवृ- त्तिश्च भवतीति देव-दैत्यौ नेतारौ। एवमन्येष्वप्यमनुष्यनेतृकेषु वाच्यम्। वी- ध्यङ्गानि व्याहारादीनि वक्ष्यमाणानि तद्वान् वीर-रौद्रवानित्यतिशायने मतुः। तेन त्रिशृङ्गारत्वेऽपि वीरो(र-) रौद्रो(द्रौ) प्रधानम्। देव-दैत्यानामुद्ध- तत्वेन शृङ्गारस्य छायामात्रत्वेन निबन्धादिति ॥ ७६॥

अथ कृत्यान्तरम्रुपदिशति-

अत्र द्वादश नेतारः फलं तेषां पथक एथक्। अङ्कास्त्रयस्त्रिशृङ्गारास्त्रिकपटास्त्रिविद्रवाः ॥७७॥ षड्-युग्मैकमुहर्ताः स्युर्निष्ठितार्थाः स्वकार्यतः । महावाक्ये च सम्बद्धाः क्रमाद् दयेकैकसन्घयः ।। ७८।।

अत्र समवकारे नायका द्वादश। तत्र प्रत्येकं द्वादश। यदि वा प्रत्यङ्कं नायक-प्रतिनायकौ तत्सहायौ चेति चत्वारश्चत्वारस्ततः सर्वसक्कयया द्वादश द्वादशेति मध्यमा वृत्तिः, तेन क्वचिन्न्यूनाधिकत्वेऽपि न दोषः। 'तेषाम्' इति द्वादशानां नायकानां पृथगभूतानि फलानि बध्यन्ते। यथा पयोधिमथने हरि-बलिप्रभृतीनां लक्ष्म्यादिलाभाः। अत एव सहाया अपि सुग्रीवादिवन्नायकत्वेन व्यपदिश्यन्ते। त्रय इति त्रयोऽक्का भवन्ति शृङ्गारत्रयादिविशिष्टा न त्वेकैक एकस्मित्रक्के शृङ्गारादीनामेकैकभावादिति ।

155

११५

मुहूर्तो घटिकाद्वयम् । तत्र षण्मुहूर्तः प्रथमः । द्वितीयो द्विमहूर्तः। तृतीय एकमुहूर्तः । एतन्मानकालनिष्पाद्यार्थास्त्रयोऽक्का इत्यर्थः । एके तु प्रत्यक्ं यथोदितद्विगुणं कालमानमाहुः। निष्ठितार्था अङ्कार्थसाध्यफलस्याङ्कान्तरा- र्थासम्बद्धत्वेन स्वस्मिन्नेव परिसंमाप्तार्थाः। महावाक्ये च परिपूर्णप्रबन्धार्थ- साध्ये फले सम्बद्धाः। सकलप्रबन्धसाध्यफलोपायभूतार्थास्त्रयोऽक्का इत्यर्थ:। इह तावदामुखानन्तरं सङ्ट्ेपेणाङ्कत्रयार्थोपक्षेपकं बीजं निबन्धनीयम्। तद्नन्तरमङ्कद्वयमवान्तरवाक्यार्थेन परस्परविच्छिन्नमायोज्यम् । तृतीयस्त्व- इस्तथा निबन्धनीयो यथाऽवान्तरवाक्यार्थविच्छिन्नः सर्वाङ्कार्थसम्बन्धा- थेश्च भवति। एवं हि पूर्वापरानुसन्धानावधेयधियो व्यवहिता- र्थानुसन्धानावहितबुद्धयश्च त्रिवर्गसिचधुपायव्युत्पच्याऽनुगृहीता भवन्ति। अङ्कान्तरार्थानुसन्धायी च परस्परासम्बद्धाङ्कत्वादत्र न बिन्दुर्निबध्यते। 'क्रमाद्' इति प्रथम-द्वितीय-तृतीयक्रमेणाङ्का द््येकैकसन्धयः। तत्र प्रथमेड्क्के म्रुखे(ख-) प्रतिमुखे, द्वितीये गर्भः, वृतीये निर्वहणमिति।७७-७८॥।

अथ शृङ्गारादीनि व्याख्यातुमाह-

शृङ्गारस्त्रिविधो धर्म-कामार्थफलहेतुक: । वञ्च्य-वञ्चक-दैवेभ्यः सम्भवी कपटस्त्रिधा ॥७।। जीवाजीवोभयोत्थः स्याद विद्रवस्त्रिरमीपु तु। प्रत्येकमङ्केष्वेकैकः पद्यं च स्ग्धरादिकम् ॥८०॥

धर्म-कामार्थाः फलं हेतवश्च यस्य तत्र पत्नीसंयोगरूपस्य शृङ्गारस्य परदारवर्जनादिको धर्म: फलम्, दानादिकस्तु धर्मः रयादिलाभस्य हेतुः। काम-शुङ्गारशब्दा्भ्यां स्त्री-पुंसयो रतिस्तद्वेतुश्च स्त्री-पुंसादिगृद्यते। तत्र स्त्री-पुंसादिरूपशृङ्गारस्य रतिरूप: काम: फलम्। रतिरूपस्य शृङ्गारस्य स्त्रीपुंसादिरूप: कामो हेतुः। अत्र च कामशृक्गारे स्त्री परस्त्री कन्या च ग्राह्या, न पुनः स्वदारा वेश्या वा। यथा शक्रस्याहल्या। स्वदाराऽडदौ हि धर्मस्याप्य- नुप्रवेशेन केवलस्यैव कामस्य फल-हेतुभावो न स्यात् । अर्थो राज्य-सुवर्ण- धन-धान्य-वस्त्रादिः। तत्र पण्यादियोषितां केर्षाचित् सुभगानां पुंसां चार्थ-

156

१२६ सविवरणे नाव्वर्पणे

फल: शृङ्गारः । वेश्याऽऽदिपु च पुंसामर्थहेतुकः शृङ्गारः । देवादीनामपि गन्धर्व-यक्षादिरूपाणां राज्याद्यर्थसमीहा भवत्येव। तदाराधकानां चार्थ- प्रास्तिः। अत्र च पक्षे कारणे कार्योपचाराद् देवानामर्थशृद्गारो द्रष्टव्यः। अथ- वार्डर्थोऽर्थनीयं परोपकार-प्रतिज्ञानिवाहादिकं तच्च देवादीनामपि भवत्येवेति। मिथ्या प्रकल्पितः सत्यानुकारी प्रपश्चः कपटः । स च यत्र वश्चनीयः साप- राध: स वञ्च्योत्थो वञ्चकस्य वञ्चनेच्छायां सत्यां कपटः । वश्चकवुख्यभावे सापराधेऽपि वञ्च्ये वञ्चनाया: सम्प(म्म)त्ययोगात् तेन वञ्च्योत्थः कपटो वश्चकाविनाभाव्येव । अत एवोभयजञ्चतुर्थो न भवति। यत्र तु वञ्च्यापराध विना वश्चकबुद्धैव केवलया कपटो भवति स वश्चकसम्भवी। यत्र तु द्वयोस्तु- न्यफलाभिधानवतोः काकतालीयन्यायेनैक उपचीय ते ऽपरोऽपचीयते स वञ्च्या- पराधाभावेन वश्चकस्य च वञ्चनाबुद्धययोगेन च दैवसम्भवीति। विद्रवन्ति त्रस्यन्ति जना अस्मादिति विद्रवोऽनर्थः। 'त्रिः' इति प्रकारत्रययुक्तः । तत्र जीवोत्थो हस्त्यादिज । अजीवोत्थः शस्त्रादिजः।जीवाजीवोत्थो नगरोप- रोधजः । तत्र हस्त्यादे: शस्त्रादेश् व्यापारादिति। 'अमीषु तु' इति गृङ्गार- कपट-विद्रवाणां त्रिषु भेदेषु मध्ये एकैको भेदोऽङ्केषु पृथक पृथग् निबन्धनीयः। तत्र प्रथमेऽ्ङ्केऽन्यतम: कपट उपायः(ये), विद्रवो व्यापत्तिसम्भावनायाम्, गृभ्भारः फलांशे। एवं द्वितीये तृतीये च। प्रथमे चाह्े गृङ्गारः कामशृङ्गार एव, रअ्जनायां साधकतन(म)स्य प्रथममुपादानात्। अत एव प्रहासोऽप्यत्र निबध्यत इति। पद्यं च स्रग्धरादिकम्, आदिशब्दाद् बहृक्षरं शार्दूलाद्योजोगुणयुक्तं गुदते, न पुनर्गायत्र्यादि। तेन हि बह्वर्थाभिधाने क्विष्टता स्यात्। केचित् पुन- रन्पाक्षरं गायत्र्यादिकमर्धसम-विषमादिकं चात्र पद्यं मन्यन्ते। अनेन च गद्यस्यात्र न निषेधः, पद्यवैशिध्यविधानार्थत्वादिति। समवकारे च सक्षिप्तः सहास्य: शृङ्गारः कपटो विद्रवो देवासुरवैरनिमित्तं सम्प्रहारादिकं च दिव्य- प्रभावसाध्यं लौकिकीभिरुपपत्तिभिर्हीनं मायेन्द्रजाल-प्लुतलङ्नोच्छेद्य- पुस्तावपातादिबड्डुलयाऽडरभव्या वृच्या सर्वमपि प्रहसन-कपट-विद्रवादि कुतूहलिनां परां तुष्टिमत्पादयितुं व्युत्पाद्यते। यदाङ्कु :- "शूरास्तु वीर-रौद्रेधु नियुद्धेष्वाह्वेधु च। वाला मूर्खा: स्त्रियश्चैव हास्य-शोक-भयादिपु।।"

157

प्रकरणायेकादशरूप निर्जयः ।

परितुष्यन्तीति वाक्यशेष इति ॥ ७९-८0॥

'अथ माणस्य क्मप्राप्तो लक्षणावसर :- भाण: प्रधानशृङ्गार-वीरो मुख-निर्वाहवान्। एकाड्को दशलास्याङ्ग: प्रायो लोकानुरअकः ॥८१॥ भण्यते व्योमोक्या नायकेन स्वपरवृत्तं प्रकाश्यतेऽत्रेति भाणः । शौर्य- सौभाग्यवर्णनाबाहुल्येनात्र वीर-शृङ्गारयोः प्राधान्यम्। शृङ्गाराङ्गत्वात् हास्योऽप्यत्राङ्गतया वर्णनीयः । तथा मुख-निर्वहणसन्धिसम्पूर्ण एका- हनिवर्तनीयत्वादेकाङ्कः । दश चात्र लास्याङ्गानि निबध्यन्ते। तानि चैतानि यथा च- "गेयपदं स्थितं पाठ्यमासीनं पुष्पगण्डिका। प्रच्छेदक(कं) त्रिमूढं च सैन्धवाखयं द्विमूढकम्। उत्तमोत्तमकं चैवमुक्त-प्रत्युक्तमेव च ।" इति। प्रायेण लोकस्य पृथग्जनस्य विट-वेश्याSSदिवृत्तात्मकत्वाद् रञ्जनात्म- कः। विट-धूर्त-कुट्ट(ट्वि)न्यादिचेष्टितं राजपुत्रादीनामपि चातुर्यार्थ ज्ञयमवोते प्रायोग्रहणमिति।८१॥ अथ कर्त्तव्योपदेशेन नायकमुद्दिशति- एको विटो वा धूर्तो वा वेश्याऽऽदेः स्वस्य वा स्थितिम्। व्योमोक्त्या वर्णयेदत्र वृत्तिर्मुख्या च भारती।।८२।। एको द्वितीयपात्ररहित: रितः(विटः) पल्लवकः, धूर्तश्रौर-द्यूतकारादि: वेश्याSडदेः पण्यस्त्री-कुलटा-शम्भन्यादे: स्वस्यात्मनो वा स्थिरति चरितं व्यो-

माजिकानवगमयेदत्र भाणे । भारती चात्र वृत्ति: प्रभुवतया प्रधानम्। वीर- शृङ्गारयो: प्रधानत्वेऽपि व्योमोक्त्या वाचिक एवात्राभिनयो न सान्वकाङ्गि- काविति, न सात्वती कैशिकी वा प्रधानम्। अत्र विटादीनां परवश्चनात्मकं वृत्तं प्रेक्षकाणामवश्चनीयत्वापादनार्थ व्युत्पाद्यत इति। अत्र केचित् कल्पितं वृत्तं नायकं घ विटमेव मन्यन्ते । ८२ ॥

158

१२८ सविवरणे नाव्यदर्षणे

अथ प्रहसनस्य समय :-

वैमुख्यकार्य वीथ्यङ्गि ख्यातकौलीनदम्भवत्। हास्याङ्गि भाणसन्ध्यङ्क-वृत्ति प्रहसनं द्विधा॥ ८३॥

वैमुख्यं बहुमानाभावः कार्य प्रयोजनं यस्य। प्रहसनेन हि पाखण्डिप्रभृ- तीनां चरितं विज्ञाथ विमुखः पुरुषो न भूयस्तान् वश्चकानुपसर्पति। वीथ्य- दैर्व्याहारादिभिर्यथायोगं संयुक्तं च विधेयम्। कौलीनं जनवादः तत् ख्यातं प्रसिद्धं दम्भश्वात्मन्यतथ्यसाधुत्वारोपणरूपः रूयातोऽत्र विधेयः । यथा शाक्यानां स्त्रीसम्पको(को) गर्हणीयो न चौर्यम्। एवं दम्भोऽपि। हास्यो रसोऽक्गी मुख्योऽत्र। भाणवच्च सन्धी मुख-निर्वहणे। एकोडङ्क: भारती वृत्तिश्वात्र निबन्धनीया। हास्यरसप्राधान्येऽप्यत्र न कैशिकी वृसिः। निन्दपाखण्डि- प्रभृतीनां शृङ्गारस्यानौचित्येनाभावात् केवलहास्यविषयत्वमेव। अत एव लास्याङ्गान्यत्राल्पान्येवेति। 'द्विधा' इति द्विप्रकारं शुद्धं सक्कीर्ण चेति ॥८३॥

तत्र नायककथनद्वारेण शुद्धमाह-

परिहासवचः प्रायं शुद्धमेकस्य चेष्टितम् ॥ ८४ ।।

निन्दाः शीलादिना गर्हणीया:, पाखण्डिन: शाक्य-भगवत्तापसादयः, विप्रा जातिमात्रोपजीविनो द्विजन्मानः, आदिशब्दादन्यस्याप्येवंविधस्य दुष्टस्यैकस्यैव कस्यचिच्चेष्टितं वृत्तमश्लीलेन ग्राम्येण जुगुप्सा-Sमङ्गल्यहेतुना च असा(असभ्ये)न च व्रीडाकारिणा रहितम्। परिहासप्रधानवचनबडुलं चैतदभिधायि रूपकमपि चोपचार (रात्) बु(शु)द्वं ग्रहसनम् । द्वितीयवेश्या- पिचार(दिचरि)तसाङ्र्यरहितत्वादिति॥ ८४॥

अथ सङ्कीरणम्-

वहनां बन्धनी(की)-चेट-वेश्याऽडदीनां विचेष्ितम् ॥ ८५॥।

159

प्रकरणाधेकादशरूप निर्णयः। १२९ बहूनां चरितैः सङ्कीर्णत्वात् सङ्कीर्णम्। अत्युल्बणवेष-व्याहाराचार-परिजनम्। उद्धतत्वं च सतामनुचितत्वाद् बन्घकी स्वैरिणी चेटो दास: वेश्या पण्यस्त्री आदिशब्दात् शम्भली-धूर्त-वृद्ध-षण्ढ-पाखण्डि-विप्र-भ्रुजग-चार-भटा- दयो विकृतवेष-भाषा-SSचारा गृह्यन्ते। विगर्हणीयं हास्यजनकं चेष्टितमनु- ष्ठानम्। एकस्य बन्धक्यादे: कस्यचिद् द्वारेण यत्रानेक एवंविध एव प्रकर्षेण हस्यते तत् सङ्कीर्णचरितविषयत्वात् सङ्कीर्णम्। शुद्धे तु पाखण्ड्यादेरेकस्यैव चरितं प्रहस्यत इति पूर्वरसाद् भेदः । अन्ये तु-' स्वभावशुद्ध-पाखण्ड्यादे- श्ररितं प्रहस्यते तत् सङ्कीर्णचरितविषयत्वात् सङ्गीर्णम् इत्याहः। सङ्गीर्णमनेकाङ्कं केचिद्नुस्मरन्ति। अत्र च प्रथमेन श्लोकेन सामान्यलक्षणं, द्वितीयेन शुद्धस्य, तृतीयेन च सङ्कीर्णस्य लक्षणम्। उभयत्र तु विट-चेट्यादे: परिजनस्य भूयस्त्वमिति। प्रहसनेन च बाल-स्त्री-मूर्खाणां हास्यप्रदर्शनेन नाट्ये प्ररोचना क्रियते। ततः सञ्जातनाद्यरुचयः शेषरूपकैर्धर्मार्थ-कामेपु व्युत्पाद्यन्ते । तथा वृत्तच्युतस्य पाखण्डिप्रभृतेवृत्तं शुद्धम्, बन्धक्यादेश् धूर्तादिसङ्कुलं सङ्कीर्ण वृत्तं त्याज्यतया व्युत्पाद्यत इति ॥ ८५॥ अथ डिमस्य लक्षणक्रम :- अशान्त-हास्य-शृङ्गार-विमर्शः ख्यातवस्तुकः । रौद्रमुख्यश्रतुरङ्कः सेन्द्रनाल-रणो डिमः ॥ ८६ ॥ शान्त-हास्य-शृङ्गाररूपरसत्रयेण विमर्शाख्यचतुर्थसन्धिना च रहित- त्वाच्छेषरसैरन्यसन्धिभिश्र युक्तः। शान्तस्य करुणहेतुकत्वेनोपलक्षणत्वात् करुणोऽपि निषिध्यते दुःखप्रकर्षात्मकत्वात्। इह च करुण-रौद्र-भयानक- बीभत्साश्चत्वारो रसा दुःखात्मानः। शृङ्गार-हास्य-वीरा्गुत-शान्ता: पञ्च सुखात्मकाः। दिव्यानां च सुखबाहुल्येनाल्पदुःखत्वादन्यथा दिव्यत्वमेव न स्यादित्येषां तत्प्रभावानुगृहीतानामन्येषां च दुःखात्मानो रसा अप्रयोज्या एव। समवकारादौ तु यद् रौद्रादिवर्णनं तद् दिव्यहेतुकस्वाभाविकसुखा- वाधकत्वाददुष्टमेव। मर्त्याद्यवज्ञाऽडदिसमुत्थो हि रौद्रः, स्वाधिकक्रोधादि- सम्भवो भयानकः, मर्त्याद्यशुचिशरीराद्यवलोकनादू बीभत्सश्र दिव्यानामा- गन्तुक एव, करुण: पुनरिष्टवियोगप्रभवशोकप्रकर्षरूपत्वात् स्वाभाविकसुख- परिपन्थी सर्वदैषामवर्णनीय एव, शान्तोऽवि विषयासक्तिमच्वादसम्भव्येत्।

160

१३० सविवरणे नाव्यदृपेणे

पूर्वप्रसिद्धं वस्त्वितिवृत्तं नायकोपायफललक्षणमत्र। रौद्रो मुख्योडङ्गी यत्र। शेषा रसाः पुनरद्गानि। अवस्थाचतुष्टयविशिष्टः चतुःसन्धित्वेन चतुर्दिन- निवर्तनीयेतिवृत्तत्वेन च चतुरक्कवान् । अङ्गावताररूपाश्चात्राङ्का विधेया: । चूलिका-5ङमुखयोरपि युद्धादिवर्णने निबन्धो भवत्येव। 'सेन्द्र-'इति सहेन्द्र- जाल-रणाभ्यां वर्तते। विद्यमानता चात्र सहार्थः। इन्द्रजालमसतां शब्द- रूपादीनां प्रकाशनम्, अन्यथापादनं वा। रणः सङ्गामः बाहुयुद्ध-बलात्कार- पराभवादिरूपः । डिमो डिम्बो विश्नव इत्यर्थः, तद्योगादयं डिमः डिमे: सङ्गातार्थत्वादिति ॥ ८६ ॥ अथ कृत्यान्तरं नायकं चोपदिशति-

अत्रोल्कापात-निर्घाताश्रन्द्र-सूर्योपरक्तयः । सुरासुर-पिशाचाद्याः प्रायः षोडश नायकाः॥८७॥

अत्र डिमे उल्कापात-निर्धात-चन्द्र-सूर्यपरिवेषा उपलक्षणपर- त्वाच्चास्य लेप्य-किलिञ्ज-चर्म-वस्न-काष्ठकृतानि रूपाणि च प्रदर्श्यन्ते। 'सुरासुर-'इति आद्यशब्दाद् यक्ष-राक्षस-भ्रुजगेन्द्रादिग्रहः। प्रायोग्रहणात् न्यूनाधिकत्वेऽपि न दोष: । दिव्यानामुद्धतत्वाद् धीरोद्धता एते द्रष्टव्याः । स्वजात्यपेक्षया तु धीरोदात्तत्वमपि न विरुध्यते। एषां च परस्परविभिन्ना भावा: स्थायि-व्यभिचार्यादयो वर्णनीयाः । समवकारवत् तत्तद्देवताभक्त- प्रीतिकार्यत्वाद् दिव्यनायकत्वं दिव्यचरितानुष्ठानव्युत्पत्तिश्र द्रष्टव्या। एवमीहामृगेऽपि।। ८७॥

अथ क्रमप्रापमुत्सृष्टिकाङ्कं निरूपयति- उत्सृष्टिकाङ्कः पुंस्वामी ख्यातयुद्धोत्थवृत्तवान् । भाणोक्तसन्घिवृत्त्यङ्को वाग्युद्ध: करुणाङ्गिकः ॥८८।।

उत्क्मणोन्म्खा सृष्टिर्जीवितं यासां ता उत्सृष्टिकाः शोचन्त्य: स्रियस्ताभिरद्वितत्वादुत्सृष्टिकाङकः। पुमासो मर्त्या अत्र स्वामिनो न दिव्या

161

प्रकरणाधेकादशरूप निर्णयः। १३१

दुःखात्मकस्य करुणरसस्यात्र प्राधान्यात्। दिव्यानां च सुखबाहुन्येन तत्सम्बन्धायोगात्। ख्यातं भारतादौ प्रसिद्धं यद् युद्धं तत्र सम्भवि करुणरस- बहुलं यद् वृत्तं तत् स्वयं प्रसिद्धं वा [S]सदत्र निबन्धनीयम्। भाणप्रतिपादितं शुख-निर्वहणाख्यसन्विद्वयम् । परिदेवितबाहुन्यान्मुख्या भारती वृत्तिरेकाह- निवर्तनीयचरितत्वादेकाङ्कशात्र कर्तव्यः । शौर्यादिमदावलिपानां परस्परं दोषोद्घट्ठनं वागयुद्धं तद्बहुलः। मत्वर्थीयेनो भूम्न्यत्र विधानात्। वाग्युद्धं चानुशोचनपरायणानामिति रौद्राप्रवेशेन न करुणस्याअित्वव्याघातः । करुणो रसोडक्गी प्रधानं बाहुन्यनिबन्धादत्र विधेयः। खयातयुद्धोत्थवृन्ते वध- बन्धादिसद्भावेनेष्टवियोगादिप्राचुर्यादिति॥ ८८॥ अथ कृत्यशेषमुपदिशतति निर्वेदवाचो भूम्नाऽत्र योषितां परिदेवितम्। नरा निवृत्तसङ्यामाश्रेष्टाश्चित्रा विसंस्थुलाः ॥ ८९।। अत्रोत्सृष्टिकाङ्के यासु श्रुतासु निर्वेदो जायते, ता निर्वेदवाचो बाहुल्येन निबन्धनीयाः। दैवोपालम्भात्मनिन्दवादिरूपानुशोचनात्मकं परिदेवितं च योषितां बहुधा वर्णनीयम्। पुमासश्ोपरतोद्धतप्रहार-वध-बन्ध-ताड- नादिरूपसङ्गामा: पात्रत्वेन नियोज्या:। भूमिनिपात-विवर्तितोर :- शिरस्ता- डन-स्व्रकेशत्रोटनादिका नानाप्रकाराश्रेष्टा विसंस्थुला दर्शनीयाः । अत्र चोत्सृष्टिकाक्के उत्तमानां मध्यमानां च बहुविधव्यसनपातेन वैरस्यार्दितानां महाविपद्यप्यविषादिनां स्थिराणां च पुनरुत्नतिर्दश्यत इत्यविषादं चित्तस्थैर्य च विधातुं स्त्रीपरिदेवितव हुलं वृत्तं व्युत्पाद्यत इति।।८९॥ अथेहामृगस्य लक्षणप्रपश्चे पर्याय :-

ईद्दामृगः सवीथ्य ङ्गो दिव्येशो ढप्तमानवः । एकाङ्कश्रतुरङ्को वा रूयाताख्यातेतिवृत्तवान् ।। ९० ।। दिव्यस्त्रीहे तुसङ्गगामो निर्विश्वासः सविद्वरः । स्त्रयपहार-भेद-दण्डः प्रायो द्वादशनायकः ॥ ९१ ॥ ईहा चेष्टा मृगस्येव स्त्रीमात्रार्थात्रेतीहामृगः। सह वीथ्यङ्गैर्व्याहारादि-

162

१३२ सविवरणे नान्मदर्पणे भिर्वर्नते। दिव्येशो दिव्यनायकः। दप्ता उद्धता मानवा मर्त्यपुरुषपात्राण्यत्र। एकाङ्कश्चतुरक्को वेति। अन्र च वृत्तसङ्गेप-विस्तरानुरोघिनी कविस्वेच्छा प्रमा- णम्। एकाङ्कत्वे एकाहनिर्वर्त्यमेव चरितम्। चतुरङत्वे तु चतुर्दिननिर्वर्त्यम्। ख्याताख्यातं प्रसिद्धाप्रसिद्धं यदितिवृत्तं तद्वान् । प्रशंसायां च मतुस्तेन च- तुरङ्कत्वे परस्पराङ्कसंबद्धमितिवृत्तम्, न तु समवकारवदसम्बद्धम् । दिव्यस्त्री- हेतु: सङ्ग्रामो यत्र। अत्र हि दिव्यां नायकस्त्रियमनिच्छन्तीं प्रतिनायकोऽपह- रति। ततस्तन्निमित्तको नायक-प्रतिनायकयोः सङ्गामो निबन्धनीयः। निर्गतो विश्वासः परस्मिन् प्रत्ययो यस्मात्। आवेगानर्थ-परस्परस्पर्धाऽडदयो विङ्ठरस्तधुक्तः। स्त्रीनिमित्तमपहार-भेद-दण्डा यत्र। ते च यथासम्भवं स्त्रीवि- षया अन्यविषया वा। भेद: साम-दानादिना विश्लेषापादनम्। दण्डो बन्धा- दिः। प्रायोग्रहणं नायिकान्यूनाधिकत्वखयापनार्थम्।९०-९१।। अथ कृत्यशेषमुपदिशति- व्याजेनात्र रणाभावो वघासन्ने शरीरिणि । व्यायोगोक्ता रसाः सन्धि-वृत्तयोऽनुचिता रतिः ॥ ९२ ।। वधासन्ने सम[रा]नन्तरं भाविवधयोग्ये शरीरिणि व्याजेन पलायना- दिना रणाभावो विधेयः । आस्तां साक्षानेपथ्येऽपि वधो न वर्णनीयः। रसा वीर-रौद्राद्या दीप्ता:। सन्धयो गर्भावमर्शवर्जितास्त्रयः । वृत्तयश्च कैशिकीही- नास्तिस्त्र एव। 'सन्धि-वृत्तयः' इतीतरेतरयोगो द्वन्द्वः । अनुचिता रतिः रत्याभासः स च प्रतिनायकस्य निष्प्रेमस्त्रीविषयत्वादिति ॥ ९२ ।। अथ क्रमप्राप्तां वीथीं लक्षयति- सर्वस्वामिरसा वीथी त्वेकाङ्का द्येकपात्रिका । मुख-निर्वाहसन्धिः स्याद् सर्वरूपोपयोगिनी ॥ ९३ ॥ नाटकादि सर्व रूपकाणामेतदुक्तं वक्रोक्तिमार्गेण गमनाद् वीथीव वीथी। सर्वे स्वामिन उत्तम-मध्यमाधमरूपा:। सर्वे रसाश्र शृङ्गारादयः पर्यायेणात्र विधातव्याः। यदाह कोहल :- "उत्तमाधम-मध्याभिर्युक्ता प्रकृतिभिस्त्रिधा। एकहार्या द्विहार्या वा सा वीथीति(त्यमि)संज्षिता ।।" इति।

163

शङकस्त्वधमप्रकृतेर्नायकत्वमनिच्छन् प्रहसन-भाणादौ हास्यरसत्रधाने विटादेर्नायकत्वं प्रतिपादयन् कथमुपादेयः स्यादिति । एकाङ्केत्यनेनैकदिव- सप्रयोज्यमितिवृत्तमत्रेति दर्शयति। द्वाम्यां पात्राभ्यामुक्ति-प्रत्युक्ति-वैचि- त्र्यविशिष्टाभ्यामेकेन वा पात्रेणाकाशभाषितसमन्वितेन युक्ता वीथी कवि- ना स्वेच्छया विधेया। मुख-निर्वाहाख्यौ सन्धी यस्याम् । सर्वेषां रूपकाणां नाटकादीनां वक्रोक्त्यादिसक्कुलत्रयोदशाङ्गप्रवेशेनोपयोगिनी वैचित्र्यकारिका। अत एवान्ते लक्षिता। वक्रोक्तिसहस्रसक्कुलत्वेन शृङ्गार-हास्ययोः सचना- मात्रत्वात् कैशिकीवृत्तिहीनत्वम् । अत्र च बहुविधा वक्रोक्तिविशेषा उत्तम- मध्यमाधमनायकानां व्युत्पाद्यन्त इति ॥ ९३॥। अथास्या अङ्गान्यभिधीयन्ते- व्याहारोऽधिबलं गण्डः प्रपश्चस्त्रिगतं छलम् । असत्प्रलापो वाक्केली नालिका मृदवं मतम् ॥ ९४ ॥ उद्धात्यकावलगिते अथावस्पन्दितं स्मृतम्। भारतीवृत्तिवर्त्तीनि वीथ्यङ्गानि त्रयोदश ॥ ९५ ।।

एतानि त्रयोदश वीध्यङ्गानि विविधवक्रोक्त्यादिरूपत्वाद् भारत्यां वृत्तौ वर्तनशीलानि। अत एव वीध्यप्येषामक्गानामङ्गिभूता भारतीवृ्येका- द (कदे) शः ।। ९४-९५ । तत्र प्रथमं व्याहार :-

अन्यार्था भाविदृष्टिर्वा व्याहारो हास्यलेशगीः । अन्योरऽर्थः प्रयोजनं यस्या भाविनी वा भविष्यन्ती दृष्टिर्दशितविष- योऽर्थो यस्या: सा हास्ये लेशप्रधाना गीर्वाणी। विविधोर्ऽर्थ आहयतेऽनयेति व्याहारः। तत्रान्यार्थो यथा मालति(वि) काग्निमित्रे लास्यप्रयोगावसाने मालती (विका) निर्गन्तुमिच्छति। विदूषक :- "भोदी ! चिट्ठ दाव, विसु- मरिदं खु वो किंचि तं ताव पुच्छिस्सं।

१ भवति ! तिष्ठ तावत्, विस्मृतं खल वः किश्रित् तत् तावतू प्रकष्यामि।

164

गणदास :- वत्से ! तिष्ठ तावडुपदेशविश्द्धी गमिष्यसि। (मालति(वि)का स्थिता) धारणी-गोदमवयणं पि अओो हियए पमाणीकरेदि ! गणदास :- देवि ! मा मैवम्। देवप्रत्ययात् सम्भाव्यते। सक्ष्मदर्शी गौतमः । पश्य- मन्दोऽप्यमन्दतां याति संसर्गेण विपश्ित:। पद्च्छिद: फलस्येव निकर्पेणाबिलं पय: ।। (विदूषकं विलोक्य) किं विवक्षितमार्यस्य ? विदूषक :- पेढमं दाव पेक्खगे पुच्छ । पच्छा जो मए कम(म्म)भेदो लक्खिदो, तं भणिस्सं । गणदास :- भगवति ! गुभो वा दोषो वा यथाडट्टमभिघीयवाम्। परिव्राजिका-यथा मे दर्शनं तथा सर्वमनवद्यम्। गणदास :- देव: कथं मन्यते ? राजा-वयमपि स्वपक्ष प्रति शिथिलाभिमाना: संवृताः। गणदास :- देव ! अद्य नर्तयिताऽस्मि। धारणी-दिड्ठिया पेक्खगाराघणेण। (गणदासमवलोक्य) अजो वट्ट(डृ) दि। गणदास :- देवीपरिग्रहो मे पृद्धिहेतु:। (विदूपकं विलोक्य) वदे- दानीं यतू ते मन: कर्पति। विदूपक :- पैढमोवदेसदंसणे पडमं नंभणस्स पूया इच्छिदव्या, सा तए लंषिदा। १ गौतमवचनमपि आर्यो हृदये प्रमाणीकरोवि ! २ प्रथमं तावव प्रेक्षकान पुष्छ, पश्चाद् यो मया (कम) कर्ममेदो ळक्षितस्तं भणिष्यामि। ३ दिन्द्या प्रेक्षकाराधनेन। आर्यो वर्षते। ४ प्रथमोपदेशदर्शने प्रथमं ग्राहणस्य पूजैखम्या, सा रवमा लकिता।

165

परिव्राजिका-अहो ! प्रयोगाभ्यन्तरः प्रश्नः। ( सर्वे प्रहसन्ति, मालती स्मितं करोति)" इत्ययं नायकस्य विश्रन्धनायिकादर्शनार्थ प्रयुक्तो हास्यलेशकारित्वाद व्याहार इति। भाविरृष्टिर्यथा रत्नावक्यां द्वितीयेडके राजा- "उद्दामोत्कलिकां विपाण्डररुचि प्रारब्धजृम्भां क्षणा-

अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीभिवान्यां ध्रुवं पश्यन् कोपविपाटलचुति मुखं देव्या: करिष्याम्यहम्।।" अत्र राज्ञा वासवदतां प्रति भाव्वर्थदर्शन हास्येनोक्तमिति। अन्ये तु वर्तमानप्रत्यक्षार्थवाचकं हास्यलेशकरं वचो व्याहारमिच्छ- न्ति। यथा मृच्छकट्यां विदूषको गणिकाया वसन्तसेनाया गृहं प्रविशन् वसन्तसेनाया मातरं हष्ट्रा पृच्छति-"का एसा बंघुला ? [चेटी-] ऐंसा अज्जुआए जणणी अचिया। विदूषक :- जैदि मरे वा सीयालसहस्सस्स पअततिका। अथ कि एदं पवि(वे)सिय दुवारसोहा निम्मविदा ! आदु उक्खंदाव(दवे)ण पवेसिदा ? चेटी-अय्य! मा एसियं अभेक्खसु । अततिका चाउत्थएण वा(बा)- धीयदि। विदूषक :- "भयवं चाउत्थय ! मं पि बंभणं अणुकंपेहि।" इति। यथा नलविलासे लम्बस्तनीकापालिकीं प्रति विदूषक :- "एक दाव मे संसयं मंजेहि। मह नंभणीए माया मू(थू)लकुषृणी जा पाडलिपुत्ते वसदि, सा किं तुमं ? आदु अभ्ना का वि !" इत्यादीति। १ का एवा बम्धुळा(रा)?। २ एषाउज्जुकाया जननी अत्तिका। ३ यदि प्रियेत, तदा शृगालस- हलल्य पर्याप्ा। अथ किम् एतां प्रवेश्य द्वारशोभा निर्मापिता ? अथवाऽवस्कदेन प्रवेशिता ? ४ आर्य ! मैतावदन्वीक्षस्व । अतिका चातर्थिकेन बाष्यते। ५ भगवन चातुर्थिक ! मामपि ब्राह्मणमनुकम्पस्य ।

किं त्वमुतान्या काऽपि ? ६ एकं तावन्मे संशयं भड्कष्थ। मम श्राह्मण्या माता स्थूलकुिनी या पाठसिपुत्रे वसत, सा

166

सनिवरणे नाट्यदपेजे

अथाधिवलम्- मिथो जल्पे स्वपक्षस्य स्थापनाऽघिबलं बलात् ॥ ९६ ॥ मिथः परस्परं जन्पे उक्ति-प्रत्युक्तिक्रमे क्रियमाणे स्वपक्षस्य स्वाभ्यु- पगमस्य परस्परप्रज्ञोपजीवनबलात् स्थापनासुघटितत्वं क्रियते यत्र तद्धिक- बलसम्बन्धादधिबलम्। यथा कृत्यारावणे प्रथमेऽके सीतावेषधारिण्या सू(शू)र्पणखया सह संवादे (नेपथ्ये)- "हा आ्रतर्लक्ष्मण ! परित्रायस्व मां परित्रायस्व। (इवि धुत्वा सू(शू)र्पणखा मोहसुपगता) तस्थां च मूढायां लक्ष्मण :- आर्ये ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि। सू(शू)र्पणखा-(अक्षिणी उन्मीन्य सक्ोधं सक(ह)सा च) आः अणअ! अञ्जा वि तुमं चिट्ठसि य्येव। अहो! दाणि सि तुमं निस्संसो निग्घिणो य ! चिट्ठदु दाव भादुयसिणेहो, कध णाम इक्खाउकुलसंभवेण महाखचिएण भविय एवं तए ववसियं ? णं भणामि, एवमककंदंतो सचू वि न उव(वे)क्खीयदि, किं पुण अजउत्तो ? लक्ष्मण :- आर्ये ! ननु त्वदर्थ एवार्येण स्थापितोऽस्मि। सू(शू)रपणखा-कुमार ! एवं मन(म) अत्थो कदो होदि। एवं च अहं परिरक्खिदा होमि। ता सव्तधा अन्रं व्येव दे अणिट्ठं अभिप्पायं लक्खेमि।" इत्यादि। यथा वा रघुविलासे- "मय :- देव ! सीताऽपहारमतितरां जुगुप्सते लङ्कालोकः। १ आः ! अनाये ! अद्यापि त्वं तिष्ठस्येव ! अहो ! इदानीमसि त्वं नृशंसो निर्घृणश्च ! तिश््तु तावद भ्रातृस्नेह:, कथ नामेक्ष्वाकुकुलसम्भवेन महाक्षत्रियेण भूत्वैवं त्वया व्यवसितम्? ननु भणामि एवमाकन्दन् शत्रुरपि नोंपक्ष्यते, कि पुनरार्यपुत्र: ? २ कुमार ! एवं ममार्थः कुतो भवति। एवं चाहं परिरक्षिता भवामि। तत् सर्वथाऽन्यमेव बेडनियममिप्राम सक्मामि।

167

प्रकरणाध्रेकादशरूप निर्णयः । १३५

रावण :- (साक्षपेम्) आर्य ! सीतापहारमतितरां जुगुप्सते लक्कालोक :? मय :- ( सभयम्) अथ किम्। रावण :- (सावहेलम्) अविदितपथ: प्रेम्णां बाझ्योऽनुरागर(रु)जां जडो वदतु दयितामैत्रीवन्ध्यो यथाप्रतिभं जनः । मम पुनरियं सीता राज्यं सुखं विभव: प्रियं हृदयमसवो मित्रं मन्त्री रतिर्धृतिरुत्सवः। (पुनः सखेदम्) आर्य ! किमेकमस्य पामरप्रकतेर्लेक्कालोकस्य विचा- रचातुरीवैमुख्यमुद्भावयामि ? अस्यां प्रेम ममेव वाङ्-मनसयोरुत्तर्णणिमन्यस्य चेद् वैदेद्यां नयनैकलेह्यलवणप्रारोहभूमौ भवेत्। कापेयं परिरभ्य स प्रकटयन्ुन्लुण्ठभूयं हठात् किश्चित् कामितमादधीत कृतवान् वेधास्तु मां रावणम् । अपरथा पुनरार्य ! अहंयुनिकराग्रणीरवगणय्य धर्मार्गलां प्रसद्य यदि जानकीमभिरमेत लङ्कापति:। अमुष्य ननु रोदसीविजयनिष्णदोष्ण: समि- न्मृगव्यरसिकस्तदा क इव नाम वैतण्डिक: !।। मय :- (अपवार्य मन्दोदरीं प्रति) वत्से ! यथावस्थितमभिधाने लक्कापतौ किमतः परं विज्ञापयामि ? " इति। केचित् त्वन्योन्यवाक्याधिक्योक्ति: स्पर्धयाऽधिबलं भवेदिति पठन्ति। एतदप्यर्थामेदादनेन सड््गृहीतमिति॥ ९६॥ अथ गण्ड :- गण्डोऽकस्माद यदन्यार्थ प्रस्तुतानुगतं वचः ।

168

१३८ सविवरणे नाव्यदर्पणे अन्याभिप्रायेणाकस्मात् प्रत्युक्तं प्रतिवचनतयाऽनुचारितमपि प्रति- वचनरूपतया प्रक्रान्तेन यत् सम्बद्धं वचनं तव् दुष्टार्थगर्भत्वाद् दुष्टशोणित- गर्भगण्ड इव गण्डः । यथोत्तरचरिते- "राम :- (सीतामालोक्य) इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्तिर्नयनयो- रसावस्या: स्पर्शो वपुषि बहलश्चन्दनरसः । अयं कण्ठे बाडु: शिशिरमसृणो मौक्तिकसर: किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यस्तु विरहः। (प्रविश्य) प्रतीहारी-'देव ! उवत्थिदो। राम :- अथि! क: ? प्रतीहारी-देवस्स आसन्नपरिचारओ दुम्मुहो।" इति। अन्नाकस्मात् प्रतीहारीवचनमन्याभिप्रायप्रयुक्तं प्रस्तुतरामवचसा संयुज्यमानत्वात् गण्ड: । यथा वा बालिकावश्चितके-"कंस :- रिष्टस्तावदुदग्रशृङ्गविकट: शैलेन्द्रकन्पो वृष: सपद्वीपसमुद्रजस्य पयस: शोषक्षमा पूतना। केशी वाजितनु: खुरैर्विघटयेदापनगान्मेदिनी सार्ध बन्धुभिरेवमुर्जितवलं कः कंसमास्कन्दति ?॥ (नेपथ्ये) जो अन्नओ पसूओ अ्नेण य वट्टिओ महुप्पहवो। कण्हो सो परउड्ठो मारेइ न कोइ धारेइ।।" इंदं रक्मध्यप्रविष्टपात्रपठितेन वचसा नेपथ्यपठितमनिष्टार्थसूचकं संयुज्यमानं चूलिका गण्ड:। १ देव ! उपस्थितः । २ देवस्यासन्नपरिचारको दुर्मुखः । ३ योऽन्यतः प्रसूतोऽम्येन चवर्धितो मधुप्रभवः । कृष्णः स परपुष्टो मारयति न कोऽपि धारयति॥

169

प्रकरणायेकादशरूपनिर्णयः। यथा वा सत्यहरिश्न्द्रे- "राजा-कपिअल ! पुरो गत्वा विलोकय, आश्रमः कियति दूरे ? (' यदादिशति देव:' इत्यभिधाय कपिअ्जलो निष्कान्व: ।) राजा-( सखेदम्) धिग मां भूणविघातिनं सकलु्षं धिग जीवितं मेऽखिल- क्षोणीलोककरोपतापजनिता विगू घिक ममैता: श्रिय:। पुण्यास्ते करुणामृताद्रमनसो ये नाम वाचयमा हस्तारोपितशर्मण प्रतिकल वृचा: शुमे कर्मणि।। कुन्तल ! वयमिदानीं सर्वस्वपरित्यागमीहामहे। (प्रविश्य) कपिअ्ञल :- देव ! प्रत्यासनं पश्य । राजा-कि सर्वस्वपरित्यागम् ? कपिञ्जल :- नहि, मुनीनामाश्रमम्।" इति ॥ अथ प्रपश्च :- प्रपञ्चः सस्तवं हास्यं मिथो मिथ्यैकलाभकृत् ॥ ९७।। यथा रत्नावल्यां राजा कदलीगृहे चित्रगतां सागरिकां पश्यन् सुसङ्गताया दर्शने फलहकं प्रच्छादय तामाह-"सुसङ्गते ! कथमिहस्थो भवत्या ज्ञात: ? सुसङ्गता-भट्टा! न केवलं तुवं, समं चित्तफलएण सव्वो वुचंतो मए जाणिदो, ता गडय देवीए निवेदइस्सं। वसन्तक :- (अपवार्य) भो ! सव्वं संभवीयदि। मुहरा खु एसा गन्भदासी। ता किचि दशय परिदोसेहि णं। राजा-(सुसङ्गवाया अलकान् प्रमाजेयन्) सुसङ्ते ! कीडामात्रक- 1 भर्तः ! न केवलं त्यम्, समं चित्रकलकेन सर्वो वृत्तान्तो मया ज्ञातः, तद् गत्वा देव्यै निवेदयिष्यामि। २ भो: ! सवैं सम्भाव्यते। मुखरा खल्वेषा गर्मदासी, ततू किश्िद् दरवा परितोषयैनाम्।

170

१४० सविवरणे नाव्यवर्पणे मेवैतत्, तथापि नाकारणे त्वया देवी खेदयितव्या।इदंच ते पारितोषिकम्।" (इति कर्णाभरणं ददाति ) सुसङ्गता-(प्रणम्य सस्मितम्) 'भट्टा ! प्र(प)सादो मे कण्णा- भरणेण।" इत्यादि। अत्र राज-सुसङ्गतयोर्मिथो देव्यै निवेदयिष्यामि इति हास्यम्। 'भट्टा पसादो' इति स्ववसहितमेकस्य राज्ञः सागरिकासङ्गमलाभकारणं प्रपश्चोऽसन्दुतत्वाव्। सुसङ्गताकर्णाभरणलाभस्तु मुख्यसाध्यं प्रत्यनुपयोगि- त्वाभ विवक्षितः।केचित् त्वसज्ूतेन पारदार्यादिनैपुण्यादिना योऽन्योऽन्य- स्तवो हास्यहेतुस्तं प्रपश्चमाह्ठु: । यथा- "रंडा चंडा दिक्खिदा धम्मदारा मजं मंसं खअए पिअए वा। भिक्खा भोअं चम्मखंड च सेआ कोलो धम्मो कस्स नो भादि रम्मो ?॥" अन्ये तु इयोलभं विना मिथ्यारूपं हास्यं संस्तवयुक्तं प्रपश्चरवेन मन्यन्ते। यथा प्रयोगाभ्युदये- "तरङदचकचेटी-अम्मो! अयं खु एसो संचारिमं उवहासपट्टणं अय्यभंडीरवो इदो य्येवागच्छदि। विदूषक :- (उपसृत्य)"मोदी ! सागदं ते। चेटी-(स्वगतम्)" परिहासइस्सं दाव णं। [ प्रकाशम्] को दाणि एसो अम्हाणं पेसणयारओ चेडउ चि। विदूषक :- 'अहं घउदासीणं सामिगो। १ भर्तः ! प्रसादो मे कर्णाभरणेन । २ एण्डाश्चण्डा दीक्षिता धर्मदारा मयं मांसं खाद्यते पीयते वा। मिक्षा भोज्य चर्मखण्डं च शय्या कौलो धर्मः कस्य नो भाति रम्यः ? ॥ ३ अहो! अयं खल्वेष सश्चरिष्णूपहासपत्तनमार्यभण्डीरव इत एवागच्छति। ४ भवति ! स्वागतं ते। ५ परिहासयिष्यामि तावदेनम्। क इदानीमेषोऽस्माकं प्रेषणकारकव्वेटक इति । ६ अहं घटदासीनां स्वामी।

171

प्रकरणाथेकाव शकप निर्णयः। १४१

चेटी-'कि चेडउ ति भणिदे कुविदो तुर्मं ! विदूषक:ं-को दाणि विसेसो घडदासीणं कुंभदासीणं च? चेटी-मा कुप्प, भठठउसो चि भणिस्सं। विदूषक :- मोदी ! तुवं पि मा कुप्प, अआा इति भणिस्सं । चेटी-अहो ! भट्ठउत्तस्स ग(म)दी। विदूषक :- अहो ! अदिरुआ अजया।" इति ॥९७॥ अथ त्रिगतम् -- त्रिगतं शब्दसाम्येन भिन्नस्यार्थस्य योजनम्। भिन्नस्य प्रस्तुतादन्यस्य। त्रिगतमनेकार्थगतम् 'शब्दस्यानेकार्थत्वाव्' तेन द्व्यर्थमपि। यथा देवीचन्द्रगुप्ते द्वितीयेऽड्के प्रकृतीनामाश्वासनाय शकस्य ध्रुवदेवीसम्प्रदाने अभ्युपगते राज्ञा रामगुपेनारिवधार्थ यियासु: प्रतिपन्रधरुवदेवीनेपथ्यः कुमारचन्द्रगुप्तो विज्ञपयन्नुच्यते। यथा- "प्रत्ति(ति)ष्ठोक्तिषु न खन्वहं त्वां परित्यक्तुमुत्सहे। प्रत्यग्रयौवनविभूषणमङ्गमेतद् रूपश्रियं च तव यौवनयोग्यरूपम् । सक्ति च मय्यनुपमामनुरुध्यमानो देवीं त्यजामि बलवास्त्वयि मेऽनुरागः ।। अन्यस्त्रीशक्कया ध्रुवदेवी-यँदि भर््ति अवेक्खसि तदो मं मंद भाइणिं परिचयसि ! राजा-अपि च, त्यजामि देवीं तणवत् त्वदन्तरे।

१ किं चेटक इति भणिते कुपितस्त्वम् ? २ क इदानी विशेषो घटदासीनां कुम्भदासीनां च? ३ मा कुप्य, 'भट्टपुत्रः' इति भणिष्यामि । ४ भवति ! त्वमपि मा कुण्य, 'आर्या' इति भणिष्यामि । ५ अहो! भद्पुत्रस्य मतिः । ६ अहो ! अतिरूपाऽड्र्या । • यदि(तो) भक्तिमपेक्षसे, ततो मां मन्दभागिनीं परित्यजसि !

172

सनिवरणे नाद्यदर्पणे ध्रुव०-अहं पि जीविदं परिचयंती अअउचं पढमयरं य्येव परिचइस्सं। राजा-त्वया बिना राज्यमिदं हि निष्फलम्। ध्रुवदेवी-मैमावि संपद निप्फलो जीवलोओ सुहपरिचयणीओ भविस्सदि। राजा-ऊढेति देवीं प्रति मे दयालुता। ध्ुवदेवी- ईयं अअउच ! ईदिसी दयालुदा ! जं अणवरद्धो जणो अणुगदो एवं परिचईयदि। राजा-त्वयि स्थितं स्नेहनिबन्धनं मनः। ध्रुवदेवी-अदो य्येव मंदभागा परिचइयामि। राजा-त्वय्युपारोपितप्रेम्णा त्वदर्थे यशसा सह। परित्यक्ता मया देवी जनोऽयं जन एव मे।। ध्रुवदेवी-"हंजे ! इयं सा अय्यउत्तस्स करुणदा! सूत्रधारी-'देवि ! पडंति चंदमंडलाउ [वि] चुडलीओ, किं एत्थ करीयदि१ राजा-देवीवियोगदुःखातीस्त्वमस्मान् रमयिष्यसि । ध्रुवदेवी-'वियोगदुक्खं पि दे अकरुणस्स अत्थि य्येव ! राजा-तवदुःखस्यापनेतुं सा शतांशेनापि न क्षमा। " इति। एतत् स्त्रीवेषधारिचन्द्रगुप्तबोधनार्थममिहितमपि विशेषणा(ण)साम्येन

१ अहमपि जीवित परित्यजन्ती आर्यपुत्रं प्रथमतरमेव परित्यक्ष्यामि। २ ममापि साम्प्रतं निष्फलो जीवलोक: सुखपरित्यजनीयो भविष्यति। ३ इयमार्यपुत्र ! ईदृशी दयालुता 1 यदनपरद्वो जनोऽनुगत एवं परित्यज्यते। ४ अत एव मन्दभागा परित्यज्ये। ५ हंजे ! इयं साऽ्डर्यपुतस्य करुणता ! ६ देवि ! पतन्ति चन्द्रमण्डलादण्युल्काः, किमत्र क्रियते ? ७ वियोगदुःखमपि तेऽकरणस्यास्त्येव !

173

प्रकरणादेकादशरूपनिणयः । देव्या स्त्रीविषयं प्रतिपभ्नमिति मिन्नार्थयोजकम्। एवं त्र्यर्थमपि क्षेपादि- वशादुदाहार्यम्।- अथवा श्रुतिसारूप्येणैकस्यत प्रश्नरूपतया सतः प्रतिवचनतया भिन्ना- र्थस्य योजनम्। यथा विकमोवेश्याम् -- "सर्वक्षितिभृतां नाथ ! दष्टा सर्वाज्सुन्दरी। रामा रम्ये वनान्तेऽस्मिस्त्वया विरहिता मया।।" अत्र प्रश्ने महीभृतः प्रतिशब्देनैतदेवोत्तरम्। यद्वा शब्दोऽव्यक्तं ध्वनिमात्रं तत्साम्येनानेकार्थयोजनं त्रिगतम्। यथेन्दुलेखायां वीथ्याम्-"राजा-वयस्य ! किं नु कलहंसनादो मधुरो मधुपायिनां नु झङ्कार:। हृदयगृहदेवतायास्तस्या नु सनूपुरश्चरण इति ।।" अथ च्छलम्- वचोऽन्यार्थ छलं हास्य-वञ्चना-रोषकारणम् ॥ ९८॥ प्रयोजनान्तरेण प्रयुक्तं यद् वचनमन्यस्यान्यस्य हास्य-वश्चना- रोपकारणम्, तद् वश्चनाहेतुत्वाच्छलम्। यथा- "केस्स व न होइ रोसो दद्ूण पियाए सव्वणं अहरं ?। सवामल(भमर)पउमग्घाइरि वारियवामे ! सहसु इण्हिं।। " एतदच: सख्या भर्वृप्रत्यायनप्रयोजनेनोक्तं विदग्धजनस्य हास्यं स्वसु(श्वशु) रादेर्वश्नां सपत्न्या रोषं जनयतीति ॥ ९८ ॥ अथासत्प्रलाप :- असत्पलापस्तत्त्वेन हित यन्नावगम्यते। परमार्थतो हितमुपकारपर्यवसायि यद् वचनमविवेचकत्व-मौर्ख्व्याभ्यां १ कस्य वा न भवति रोषो दृष्दवा प्रियाया: सव्णमधरम्। सवामल(भ्रमर)पद्माघ्रायिणि वारितवामे ! सहस्वेदानीम् ।

174

सविवरणे नाव्यदर्पणे तश्चेन हितत्वेन नैवावबुष्यतेऽविवेचकैर्मर्खैश्र तत् तौ प्रत्यसतोऽसाधुभूतस्य प्रलपनमसत्पलाप:। तत्राविवेचकं प्रति यथा रामाभ्युदये द्वितीयेज्के- "रावण :- प्रायशः भ्रुतमेव भवन्धिर्यथा कलत्रमात्रसाधनोऽसौ ताप- सस्तदपहार एव तावनिरूप्यताम्। न च कलत्रापहरणाद् ऋते पुरुषस्यापरं परिभवस्थानमस्ति । तत्र मारीचेन साहायकं क्रियमाणमिच्छामि। मारीच :- स्वामिन् ! जीवतो रामस्य परिभव इत्यशक्यमेतत्। न खलु तापस इति तमवज्ञातुमर्हसि(ति) देवः। अन्यदेव वस्त्वन्तरं किमपि तव्। रावण :- (सक्रोधम्) आः ! किं नाम वस्त्वन्तरं तत् ? मूढ! युक्तयैव क्षत्रबन्धोः परिभवमसमं जीवतः कर्तुमिच्छन् मायासाहायके त्वं निपुणतर इति प्रार्थये नासमर्थः । यच्चान्यत् तत्र वज्प्रहतिमसृणितस्फारकेयूरभाज: सआास्नैलोक्यलक्ष्मीहठहरणसहा बाहवो रावणस्य ।" अत्र मारीचवचनं परमार्थतो हितमपि रावणेन नावगतम्। मूर्ख प्रति यथा भीमटविरचिते मनोरमावत्सराजे वत्सराजाम्यु- दयांशंसी रुमण्वान् पाश्चालमुच्छेचुकामस्तस्य कतकभृत्यवां श्रितो विश्वासोत्पादनार्थ वत्सराजान्तःपुरमादीप्य यौगन्वरायणप्रमुखानाह- "कौशाम्बी मम हस्त एव परया शकक्या मया स्वीकृत: पश्चालाधिपतिः प्रभुः स भवर्ता न ज्ञायते काधुना ?। नन्वादीपित एष मोहितपरानीकेन लावाणको देवी सम्प्रति रक्ष्यतामयमहं प्राप्तो रुमण्वान् स्वयम्।" एतच परमार्थत: पाश्चालोच्छेदपरं यौगन्धरायणेनावबुद्धम्, वासव दत्तया सम्भ्रमकनाम्ना यौगन्धरायणानुचरेण च मौर्ख्याभ्ावगतम्। यथा वा व्यसनिना राजपुत्रेण कि सुखमिति पृष्टे मन्त्रिपुत्रेणोच्यते- "सर्वदा योऽक्षविजयी सुरासेवनतत्परः। तस्यार्थानां सुखानां च समृद्धि: करगामिनी।।"

175

प्रयाणायेजदरकप निर्गयः।

एतदपि मूर्खत्वात् त्रियांशे पाशकविजय-मद्यपानरूपे गृझते, न त्वि- न्द्रियजय-देवताराधनरूपे हितांश इति।

यथा- "एकं त्रीणि नवाष्ट सप्त पडिति व्यालससङ््ख्याक्रमा वाच: क्रौश्चरिपोः शिशुत्वविकला: श्रेयांसि पुष्णन्तु वः ।" यथा वा रघुविलासे सीताविरहितो राम :- "अरण्ये मां त्यक्त्वा हरिण ! हरिणाक्षी क्व नु गता ? पराभूतो हष्ट्रा कथयसि न चेन्मा स्म कथयः । अरे क्रीडाकीर ! त्वमपि वहसे कामपि रुषं यदेवं तूष्णीकामनुसरसि वाचंयम इव ।।" इति ॥ अथ वाकेली- प्रशोत्तरं तु वाक्केली हास्या वाक् प्रतिवागपि ।। ९९।। प्रश्नस्य प्रश्नयोः प्रश्नानां वोत्तरं प्रश्नोत्तरम्। सहासा च्छेकोक्ति- प्रत्युक्तिरवा। द्यमप्येतद् वचनकरीडारूपत्वाद् वाककेली। यथा- "नदीनां मेघविगमे का शोभा प्रतिभासते ?। माधान्तरा विजेतव्या के नाम कृतिनाऽरय: ?।।" अन्रारय इत्येकत्र रयाभावोऽपरत्र शत्रव इत्येकं प्रतिवचनम्। एवं बहूनामपि द्रष्टव्यम । एतत् प्रश्नोचरम् ।। छेकोक्ति-प्रत्युक्तिर्यथा- कौडयं द्वारि हरि: प्रयाद्युपवनं शाखामृगस्यात्र कि १ कृष्णोऽहं दयिते ! विभेमि सुतर्रां कृष्णात् पुनर्वानरात्। मुग्घेडहं मधुबदनो ब्ज लतां तामेव तन्वीमलं मिथ्या सचयसीत्युपेत्य धनिकां हीतो हरि: पातु व: ।। "

176

सभिकरमे नाव्मवर्पन केचित् तु साकाहस्य वाक्यस्य विनिवर्तनं वाकेलीमधीयते। यथो- तरपरित- "त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमझे। इत्यादिभि: त्रियशतैरतुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमतः परेण ? ॥ " ।९९ ॥ अथ नालिका- हास्याय वञ्चना नाली परविप्रतारणकारि यदुत्तरं हास्याय हास्यनिमित्तं निगूढार्थत्वादू भवति सा नाली व्याजरूपा प्रणालिका। यथा रत्नावल्यां सागरिका चित्रफलहकार्थमागता कदलीगृढे वत्सराजं हष्ट्रा वहि: स्थिता सुसङ्ग- तयोच्यते- "सहि ! जस्स कए तुवं एत्थ आगदा सो एत्थ व्येव चिद्ठदि। सागरिका-( सकोपमिव) सैहि ! कस्स ? सुसऋता-(सहासम्) अधि अप्पसंकिदे । णं पउत्तमहूसवे चिसफलइयस्स ।"

केचित् तु हास्यहेतुनोपेवां(तां) निगूढार्थरूपां प्रहेलिकां नालीं मन्यन्ते। यथा बालिकावश्च्ितके पारिपार्थक :-

"तपनीयोत्क(ज्ज्व)लकरकं कुबलयारुचि भासमानमाकाशे। तेजोमयं दिनकराद्वितीयमाचक्ष्य मे भुवम् ।" अत्र निगूढो नारदलक्षणोऽर्यः मत्रधारेणास्मिमेव लोके द्वितीय- मेनं मुनि पश्येति चतुर्थपादान्यथाकरणेन व्याख्यात इति। १ सचि ! गस्य कुते त्वमत्रागता सो5नैव तिष्ठति। २ सक्षि ! कल्य ? ३ अमि आत्मराहिते ! ननु प्रवृत्तमधू(हो)त्सवे चित्रफलकल्य।

177

अथ मृदवम्- व्यत्थयो गुणदोषयो: । मृदवम् गुणानां दोषत्वं दोषाणां च गुणत्वं.येनोचरेण व्यत्ययो विपर्यासः क्रियते तन्मृदा परपक्षमर्दनेन स्वपक्षमवति रक्षतीति मृदवम्। गुणस्य दोषी- करणं यथा वेणीसंहारे द्वितीयेड्क्े- "जयद्रथमाता-जाद ! ते खु बंधुवधामरिसुद्दीविदकोवा समरे अण- वेक्खियसरीरा परिकमिस्संति। राजा-(सोपहासम्) एवमेवद्। सर्वजनप्रसिद्धमेवामपित्वं पाण्ड- वानाम् । पश्चय । इस्ताकृष्टविलोलकेशवसना दुःशासनेनाज्षया पाश्चाली मम राजचक्रपुरतो गौगौरिति व्याहता। तस्मिभम्ब ! स कि न का (गा)ण्डिवव(घ)रो नासीत् पृथानन्दनो यूनः क्षत्रियवंशजस्य कृतिनः क्रोघास्पर्द कि न तत् १।।" अत्र धनुर्घरत्वादयो गुणा दोषीकताः । यथा नलविलासे- "राजा-देवि ! उपालभ्यसेऽभ्यन्तरपरिजनापराधेन। दमयन्ती-केहं विय ? राजा- वक्त्रेन्दु: स्मितमातनोदधिगते उष्टी विकासश्रियं बाहू कण्टककोरकाण्यविभृवां प्राप्ता गिरो गौरवम्। रकि नाङ्गानि तवाविथेयमसृजन् स्वस्वापतेयोचितं सम्प्रासे मयि नैतदुज्सति कुचद्न्द्रं पुनः स्व्धताम्॥।" अत्र स्तब्घता स्तनगुणो दोषीकतः। अपि च । यथाऽस्मदुपसे सुधाकलरे- १ जात ! ते खल बन्धुवधामर्षोदीसकोपा: समरेऽनपेक्षितशरीरा: परिकमिष्यन्ति। २ कथमिव ?

178

१४ट सचिवरणे माठयपर्पणे "लच्छी गिहीण भूसा अपसविजाण सा पुणो गरुई। तत्तो पढे चिज़ं आजम्मदुहंकरं सकलो।।" अत्र निर्वेदाद् वियुवैर्विद्या गुणोऽपि दोषीकतः । दोषस्य गुणीकरणं यथा वेणीसंहारे कब्चुकिना सह विवादे- "दुर्योधन :- सक्तमिदं कस्यापि। गुप्तः साक्षान् महानन्प: स्वयमन्येन वा कतः। करोति महतीं प्रीतिमपकारोऽपकारिणाम्।। येनाद द्रोण-कर्ण-जयद्रथादिनिहत मभिमन्युम्ुपसृतेद्ध(भुत्योच्र सितमिद(व) नश्रेतसा।" अत्र क्षत्रधर्म त्यक्त्वाऽभिमन्युर्निहत इत्ययं दोष: स्वप्रीतिदेतुत्वेन गुणीकृतः। यथा वा नलविलासे- "सर्वेषामपि सन्ति वेश्मसु कुतः कान्ता: कुरझीरश्ो ? न्यायार्थी परदारविस्लवकरं राजा जनं बाघते। आज्ञां कारितवान् प्रजापतिमपि स्वां पश्चचषाणस्तत: कामार्तः क जनो व्रजेत् परहिता: पण्याज़ना: स्युर्न चेत्॥।" अत्र पण्यस्त्रीत्वं दोषः शृङ्गारपुष्ट्यर्थ गुणीकृतः। अपि च । यथा सुधाकलशे- " ताण नमो निग्गुणसेहराण गुणिसलहिअजम्माणं। निअगुणविहलस्तमवा सिविणे वि न जाण अरईउ।।" अत्र निर्वेदाद् गुणिभिनिर्गुण्त्वं दोषोऽपि गुणीकृतः।।

१ लक्ष्मीर्गृहिणां भूषाSपराप्तविद्यानां सा पुनर्गुवी। तत: पठेद विय्यामाजन्मदुःसकरां सकर्णः ।। २ वेभ्यो नमो निर्गुणशेखरेभ्यो गुणिश्लाव्यमानजन्मभ्यः । निजगुणविफलत्वभवाः स्वप्रेऽपि न येषामरतयः ।।

179

उभयमेकत्र यथा- "सन्तः सचरितोदयव्यसनिनः प्रादुर्भवद्यन्त्रणा: सर्वत्रैव जनापवादचकितास्तिष्ठन्ति दुःखं सदा। अव्युत्पन्नमतिः कृतेम न सता नैवासता व्याकुलो युक्तायुक्तविवेकशून्यहृदयो धन्यो जन: प्राकृतः ।।" अत्र सच्वं गुणोऽपि दोषीकृत:, प्राकतत्वं तु दोषोऽपि गुणीकृत इति।। अथोद्षात्यकम्- परस्परं स्यादुद्धात्यं गूढभाषणम् ।। १०० ।। पृच्छक-प्रतिवक्त्रोरन्योन्यं गूढार्थमुक्ति-प्रत्युक्तात्मकं भाषणम् उदू- घाते प्रश्नात्मके साधूद्षात्यम् । यदा प्रष्ा विवक्षितोत्तरदानसमर्थः, किन्तु यन्ममाभिप्रेतं तद् युक्तमयुक्तं वेत्यभिसन्धाय पृच्छति, प्रतिवक्ता चोचितम- भिघचे तदोद्घात्यमित्यर्थः। यथा पाण्डवानन्दे सत्रधार-पारिपार्धचिकयोरुक्ति-प्रत्युक्त्ती- " का भूषा बलिनां क्षमा परिभव: को यः स्वकन्यैः कृतः कि दुःखं परसंश्रयो जगति क: श्लाघ्यो य इ्चा(आ)श्रीयते। को मृत्युर्व्यसनं शुचं जहति के यैनिर्जिता: शत्रव: कैर्विक्ञातमिदं विराटनगरच्छनस्थितैः पाण्डवैः॥" इति ॥१००॥ अथावलगितम्- तच्चावलगितं सिद्धि: कार्यस्यान्यमिषेण या। विवक्षितप्रयोजन स्यान्यकार्यकरणव्याजेन सम्पत्तिर्यत्र तदन्यकार्यावल- गनादवलगितम्। यथोत्तरचरिते समुत्पभवनविहारदोहदाया: सीताया दोहदकार्यमिषेण जनापवादादरण्ये त्यागः। केचित् तु पात्रान्तरे स्वव्यापारं निक्षिप्य यत् कार्यान्तरकरणं तदव- लगितमित्याडु:। यथा कृल्यारावणस्यामुखे- "सुत्रधार :- ( निःश्वस्य) आर्ये ! नयु न्रवीमि।

180

सविकरणे माठयपपजे वाक्प्रपश्चेकसारेण निर्विशेषान्यपचिना। स्वामिनेव नटि(ट)त्वेन निर्विण्णा: सर्वथा वयम् ।। तद् गच्छतु भवती पुत्रं मित्रं वा कमपि पुरस्कृत्य क्रमागताभिमां कुजीविकामनुवर्तयितुम्।" ततः क्रमादाह- "परिग्रहोरुग्राहौषाद् गृहसंसारसागराव् । बन्धुस्नेहमहावर्तादिदसचीर्य गम्यते ।। " अत्र स्वजीविकां दारेपु निक्षिप्य परलोकहेतुकार्यकरणं स्वयमाश्रितम्। अपरे तु-"प्रस्तुतेऽन्यस्मिन् कार्ये यदन्यत् स्वयमेव सिष्यति तदवलगितम्। यथा छुलितरामे- "राम :- लक्ष्मण ! तातवियुक्तामयोध्यां विमानस्थो नाहं प्रवेष्डं शक्नोमि, तदवतीर्य गच्छामि। कोऽपि सिंहासनस्याध: स्थित: पादुकयो: पुरः। जटावानक्षवलयी चामरी च विराजते ।।" अत्र भरतदर्शनकार्यान्तरस्यैवमेव सिद्धिरिति। अथावस्पन्दितम्- स्वेच्छोक्तस्यान्यथाऽडर्यानं यदवस्पन्दितं तु तत् ॥१०१ ॥

यत् वेषीसंहारे- तद्वस्पन्दितं चक्षु:स्पन्दनादिवदन्तर्गतसूचनीयसम्भवाद्। यथा

"सत्पक्षा मधुरगिरः प्रसाधिवाशा मदोदूतारम्भाः। निपतन्ति धार्तराष्ट्रा: कालवशान्मेदिनीपृष्ठे।" अत्र स्वेच्छया शरदूर्णनाय हंसवर्णनं सत्रधारेणोक्तम् । एवत् पारि- पार्थिकेन धृतराष्ट्रसुवानां दुर्योधनादीनाममझलार्थकथनेनान्यथाऽर्यातम्। यथा वा छकितरामे-

181

प्रकरणाधेकादशप निर्गयः । १५१

"सीता-जाद ! पब्भाए तुष्मेहिं अउज्साए गंतव्वं। सो अ राया विणएण पणमिदब्यो। लव :- अम्ब ! किमावा्भ्यां राजोपजीवकाम्यां भाव्यम् ? सीता-सो खु तुम्हाणं पिदा। लब :- किमावयो रघुपति: पिता? सीता-(साशङ्कम् ) नै खु तुम्हाणं, सयलाइ य्येव पुहवीए।"इति। एतानि च त्रयोदश वीथ्यङ्गानि सर्वरूपकार्णा सर्वसन्धिपु निबन्ध- नीयानि। सर्वसन्धिसाधारण्यादामुखेऽपि भावाच् सन्ध्यक्म्य: पृथगुक्ता- नीति ॥ १०१ ॥

अथ व्यायोगादौ रूपकान्तरे सामान्यनाटकलक्षणातिदेशमाह- स्वां स्वां वैशेषिकीं हित्वा सन्धि-वृत्त्यादिकां स्थितिम्। सामान्या नाटकस्यान्या विज्ञेया रूपकान्तरे।। १०२ ॥ वैशेषिकीमसाधारणी 'सन्धि-वृन्यादिकाम्'इति आदिशब्दादङ्कपरि- माण-रस-नायकादिपरिग्रहः । 'अन्या'इति पात्रोक्तिवैचित्र्याङ्कोपाय-दशा- सन्ध्यअलक्षणनायकादिप्रकृत्यौचित्यादिका स्थितिर्व्यायोगादौ रूपकान्तरे नाटकप्रतिपादिता जातव्या। प्रकरणे तु नाटकसमानत्वमुक्तमेव। नाटिका- प्रकरण्योः पुनर्नाटक-प्रकरणान्तर्भूतत्वान्र किंचित् पृथग् वाच्यमिति सर्व समञ्जसम् ॥ १०२॥

इति श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्रविरचितायां स्वोपज्ञनाव्यदूर्पण- विववृतो द्वितीय: प्रकरणाद्येकादशरूपनिर्णयो विवेक: समास्ः ॥ २ ॥

१ जात ! प्रभावे युवाभ्यामयोध्यायां गन्तव्यम्। स च राजा विनयेन प्रणन्तव्यः । १ स खलु युवयो: पिता। ३ न खल युवयो:, सकलाया एव पृष्ष्याः ।

182

अथ तृतीयो विवेक: ।

अथ रूपकोहदेध्लोकोटिष्ा: क्रमप्राप्ता वृतम: प्रपञयन्ते- भारती सात्वती कैशिक्यारभटी न बृसयः । रसभावाभिनयगाश्रतस्त्रो नाट्यमातरः ।। १०३।। पुरुषार्थसाधको विचित्रो व्यापारो वृत्ति:। रस-भावाभिनया वक्ष्यमा- णास्तांस्तन्मयत्वेन गच्छन्ति। रस-भावाभिनयसभ्भिभो हि सर्वो नाटये व्यापारः। 'चनस्त्रः' इति चतुर्मेदत्वमन्यतमचेष्टांशप्राधान्यविवक्षया, अपरथाऽनेकव्यापारसंवलितमेक्मेव वृत्तितच्वम्। न नाम प्रबन्धेधु व्यापा- रान्तरासंवलित: कोऽप्येकाकी कायिको वाचिको मानसो वा व्यापारो ल- क्ष्यते । कायिक्यो हि व्यापतयो मानसैर्वाचिकैश व्यापारैः सम्भिद्यन्ते। शब्दोलिखितं मनःअ्रत्य[यं] विना रअ्जकस्य कायव्यापारपरिस्पन्दस्या- भावात्। वाचिक्यो मानस्यश कायपरिस्पन्दाविनाभाविन्य एव, तान्वा- दिव्यापाराभावे वचनानुचारणात्, प्राणादिरूपकायपरिस्पन्दाभावे मनोव्या- वृच्यनुपलक्षणाच। मनःशून्यक्ष व्यापार: कायिको वाचिको वाडरञ्जकत्वा- दनिबन्धनीय एव । विद्षकोऽपि च हास्यार्थ बुद्धिपूर्वकमेत्र विसंस्थुलं वि- चेष्टते। अतः सक्कीर्णत्वेऽप्यंश्ञप्राधान्यापेक्षया वृचयश्चतस्त्रः । नाव्यस्याभि नेयकाव्यस्य मातर इव मातरः । आभ्यो हि वर्णनीयत्वेन कविहृदये व्यव- स्थिताभ्यः काव्यसुत्पद्यवे। 'नाट्य-' इति च प्रस्तावापेक्षम्, तेनानभिनेयेऽपि काव्ये वृत्तयो भवन्त्येव; न हि व्यापारशून्यं किश्िद् वर्णनीयमस्ति। रज्गान- न्तरं च नाव्यमिति रकस्य व्यापारशुन्यत्वेनावृत्तित्वेऽपि न कबिंद् दोषः । मूर्छादौ तु व्यापाराभावेन वृत्यभावेऽपि न नाटस्य वृत्तिमयत्वहानि:, बाहुन्यापेक्षया वृत्िमयत्वस्याभिमतत्वादिति॥ १०३। तत्र भारत्या लक्षणमाह- सर्वरूपकगामिन्यामुख-परोचनोत्थिता। पायः संस्कृतनिःशेषरसाठ्या वाचि भारती ।। १०४ ।।

183

१५३ आमुख-प्रोचनयोरुत्थितः सम्भवो यत: प्रायो बाहुल्ेन संस्कतेन सर्वरसैश दीप्ता। प्ररोचया(ना)सुखयोरन्यत्रापि च रूपकैकदेशे प्राकृतादिपाठेन भार- तीदर्शनात प्रायोग्रहणमर्थवत्। सर्वरूपकभावित्वाद् रसानां च वाग्जन्यत्वात् सर्वरसात्मकत्वम्। ये तु भारत्यां बीभत्स-करुणौ अ्पनास्तैः सर्वरसवीथी- प्रधानशृङ्गारवीरभाण-प्रधानहास्यप्रहसनानि स्वयमेव भारत्यामेव वृत्तौ निय- न्त्रितानि नावेक्षितानि। 'वाच्रि' वाग्व्यापारविषये वाग्व्यापारात्मिकेत्यर्थः। भारती वागूव्यापारविषय एवेत्ययोगव्यवच्छेद:। तेन वाचिकाभिनयात्मिका सात्वत्यपि भवति। वृश्यन्तराणि तु सर्वथाऽमिनयविषयाणि। भारतीरूप- त्वाद् व्यापारस्य भारतीति॥ १०४ ॥ अथ भारतीसम्भवमासुखं लक्षयति- विदूषक-नटी-मार्षेः प्रस्तुताक्षेपि भाषणम्। सूत्रधारस्य वक्रोक्त-स्पष्टोकैर्यत् तदामुखम् ॥१०५॥ पारिपार्श्रिक एव विदूषकवेषधारी विदूषकः । मार्षः पारिपार्धिक:। विदूषक-नटी-मार्पैर्व्यस्तैः समस्तैर्या सह सूत्रधारस्य रङ्गसूत्रणाकर्तु: सूत्र- धारगुणानुकारस्य वा नाद्यार्थस्थापनाकर्तुः स्थापकस्य प्रस्तुतस्य काव्यार्थ- स्याक्षेपि उपस्थापकं भाषणं वक्रोक्तैः साक्षाद् विवक्षितार्थस्याप्रतिपादकैः, स्पष्टोक्तैः साक्षाद् विवक्षितार्थस्य प्रतिपादकैश यत् स्वस्याभिप्रायोत्कीर्तनं तदा- मुखम्। 'आङ मर्यादायाम्' तेन मुखसन्धि सम्प्राप्य निवतते। 'ईषदर्थे वा' तत ईषनमुखं मुखसन्धिसूचकत्वादारम्भः। प्रस्तावनाशब्देनाप्येतदुच्यते। इदं तावदामुखं नाट्यात पृथग्भूतम् । तत्र कदाचिद् रङ्गसूत्रयितैवामुखार्थ- मनुतिष्ठति। तथा च दश्यते-नान्द्यन्ते सूत्रधारः। नान्धन्त इत्यवयवे समुदा- योपचारात् पूर्व(र्व)रङ्गान्ते इति द्रष्टव्यम् । नान्दी हि पूर्व(र्वे)रङ्गस्याङ्गम् । अत्र च पक्षे आमुखार्थस्य सूत्रधारविषयत्वान्मुखसन्घेः प्रभृति कवेर्व्यापारः। कदाचित् तु सनान्दीकं रक्मनुष्ठाय विश्रान्ते सूत्रधारे तत्तुन्यगुणाकृतिः स्थापक आमुखमनुतिष्ठति । तथा चानङ्गवत्यां नाटिकारयां दृश्यते-'पूर्व- रङ्गान्ते स्थापकः'।अत्र च पक्षे आमुखानुष्ठानेऽपि कवेर्व्यापारः, स्थापकस्य सूत्रधारानुकारिणो रामानुकारिणो नटस्येव कविनैव प्रवेशात्। 'वक्रोक्त-'इति २०

184

१५४ सविवरणे नान्यदर्पणे च वीध्यङ्गानामेवंविधरूपा्णां व्याहारादीनां सद्भावमाहेति। स्पष्टोक्तिस्त्वेवं यथा-'नागानन्दे नाटयितव्ये किमित्यकारणमेव रुद्यते?' इति ॥१०५॥ अथाम्रुखाङ्गभूवं नाव्यपात्रप्रवेशविधिमाह- वाक्यार्थ-समयाह्वानैर्भावोक्त्तैः पात्रसङ्करमः । समय: कालः। आह्वानं संज्ञा। एतैः सत्रधार-स्थापकाभ्यामुक्तैर्ेतभूतैः पात्रस्य मुख्यनायकादिभूमिकाधारिणो नटादिलोकस्य सङ्क्रमः प्रवेश:। वाक्यार्थयोरनूद्यमानतया पात्रप्रवेशदेतुत्वम्, समयाह्वानयोस्तु सूचकत्वेनेति। वाक्येन यथा सत्यहरिश्चन्द्रे- "सच्चैकतानवृत्तीनां प्रतिज्ञातार्थकारिणाम् । प्रभविष्णुर्न देवोऽपि कि पुनः प्राकृतो जनः ?।" एतदेव पठन् हरिश्रन्द्रः प्रविशति। अर्थेन यथा वेणीसंहारे- "निर्वाणवैरदहना: प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डुतनया: सह माधवेन। रक्तप्रसाधितभुव: क्षतविग्रहाश्च स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः ।।" इत्यस्य वाक्यस्य छन्दसा अ्रथितस्य चतुर्थपादेन 'स्वस्था भवन्ति मयि जीवति धार्च्तराष्ट्रा:' इत्यनेनार्थ गृह्ीत्वा भीमः । समयेन यथा छलितरामे- "आसादितप्रकट निर्मलचन्द्रहास: प्राप्तः शरत्समय एष विशुद्धकान्तः । उत्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं रामो दशास्यमिव सम्भृतबन्धुजीव: ।।" अत्र समानविशेषणै रामशब्दकीर्तनाच रामप्रवेशसूचा। आहानेन यथा अभिज्ञानशकुन्तले-

185

१५५

"तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभ हतः । एष राजेव वुष्क(ष्य)न्तः सारङ्गेणातिरंहसा ।।" अत्र नाट्यामुखयोः सम्बन्धनार्थ कविना भाविप्रवेशस्य पात्रस्य युक्त्या नामग्रहणम्। पूर्वत्र तु समानविशेषणवलान्नामाय(ग)तमित्यनयोर्विशेष इति। एषां च नाव्यपात्रप्वेशप्रकाराणामन्यतम एवैकश्चमत्कारकारी निन्ध- नीयः। अन्यथा पात्रप्रवेशग्रन्थबाङुन्येन प्रस्तुतार्थविघातः स्यादिति । शब्द- व्यापारबाहुन्याच्च भारत्यंशभूतत्वमस्य। एवं प्ररोचनाया: पूर्वरङ्गाङ्गभूताया अपीति। पात्रप्वेशस्य पूर्वो भाग आमुखम्, उत्तर: पुनर्नाव्यमिति।

अथ परोचनां व्याचष्टे-

पूर्वरङ्गे गुणस्तुत्या सम्यौनमुख्यं प्ररोचना ॥ १०६ ॥ पूर्व नाट्यात् प्रथमं गीत-ताल-वाद्य-नृत्तानि नाव्यादिकं च पाठ्यं व्यस्तं समस्तं च प्रयुज्यते यत्र रझ्गे रञ्जनाहेतौ नाट्यशालार्यां स पूर्वरङ्गः । अस्य च पूर्वरङ्कस्य प्रत्याहारादीन्यासारितान्तानि नवान्तर्जवनिकं गीतकादानि प्ररोचनान्तानि च दश बहिर्जवनिकमङ्गानि प्रयोज्यानि पूर्वाचार्यैर्लक्षितानि। अस्माभिस्तु स्वतो लोकप्रसिद्धत्वात् तन्न्यासक्रमस्य निष्फलत्वाद् विविधदेव- तापरितोषरूपस्य तत्फलस्य च श्रद्धालुप्रतारणमात्रत्वादुपेक्षितानि। प्ररोचना तु पूर्वरभ्गाङ्कभूताऽपि नाव्े प्रवृत्ती प्रधानमङ्गमिति लक्ष्यते । तत्र पूर्वरके गुणस्तुत्या प्रस्तुतप्रबन्धार्थस्य श्रीत्यादिहेतुत्वप्रशंसनेन सामाजिकानां श्रव- णावलोकनोत्साहोत्पादनं प्रकृतोऽर्थः प्रकर्षेण रोच्यते उपादेयतया ध्रियतेऽ नयेति प्ररोचना। यथा क्षीरस्वामिविरचितेऽ्रभिनवराघवे- "स्थापक :- (सहर्षम् ) आर्ये ! चिरस्य स्मृतम् । अस्त्येव राघवमहीनकथापवित्रं काव्यं प्रबन्धघटनाप्रथितप्रथिम्नः।

क्षीरस्य नाटकमनन्यसमानसारम्।।"

186

सविवरणे मात्दरपने

यथा वा रघुचिलासे- "सीतां कामनता जहार विहितव्याज: पुरा रावण- स्वं व्यापाद्य रणेन तां पुनरथो राम: समानीतवान्। एवस्मै कविस्रक्तिमौक्तिकमणिस्वात्यम्भसे भुर्भुव :- स्वर्व्यामोहनकार्मणाय सुकथारत्नाय नित्यं नमः ।" यथा वा नलविलासे- "कविः काव्ये रामः सरसवचसामेकवसति- र्नलस्येदं हृद्यं किमपि चरितं धीरललितम्। समादिष्टो नाट्ये निखिलनटमुद्रापटुरहं प्रसनन: सभ्यानां कटरि! भगवानद्य स विधिः॥" इति ॥ इयं परोचना पूर्वरङ्गात् प्रथमं पश्चाच्च निबध्यते। निबन्धे चास्या नावश्य- म्भावनियम इति ॥ १०६॥ अथोद्देशप्राप्तां सात्वतीं लक्षयति- सात्वती सत्त्व-वागङ्गाभिनेयं कर्म मानसम । सार्जवाघर्ष-मुद्-धैर्य-रौद्र-वीर-शमादभुतम् ॥ १०७ ॥ सत् सच्चं प्रकाशस्तद् यत्रास्ति तत् सत्वन्मनस्तत्र भवा सात्वती संज्ञाशब्दत्वेन बाहुलकाव् स्त्रीत्वम्। सच्व-वागङ्गाभिनेयं सच्व-वागङ्गाभिनयै- र्ज्ञाप्यम्। सच्वाभिनय-वागभिनयाङ्गाभिनययुक्तं मानसं कर्म सात्वतीत्यर्थः। अभिनयत्रयाभिधानेऽपि मानसव्यापारस्य सच्वप्रधानत्वात् सत्वाभिनय एवात्र प्रधानमितरौ गौणौ । अत एव सभ्वशब्द: प्रथममुपात्तः । आ्जवम- कौटिन्यम्। आधर्षो वाचा न्यकारः । मुद् हर्षः । धैर्य व्यसनेऽप्यकातर्यम्। एतै रौद्रादिमिश्र सह वर्चमानो मनोव्यापार: सात्वती। आर्जवस्योपादाना- दत्र कपटाभावः । आघर्षख्यापनादुद्धतपुरुषसद्भाव:। सुत्प्रतिपादनाच्छोक- करुण-निर्वेदाभाव:। वैर्याभिधानात् स्त्र्यादिसन्नमौत्सुक्याभावश्चािहितो भवति। रौद्ररसयोगेऽपि केषांचित् सच्वं प्रकाशरूपं रश्यत एवेति रौद्रोपादा- नम्। वीररसश्वात्र युद्ध-दान-दयावीरादिरूप: सत्यवादु्यादू गृहते। 'शम-'इति

187

च शम: स्थायिभाव: शान्तो रसो द्रष्टव्यः, अरिषङ्गर्गजयस्य सच्चैकनिव- न्धनत्वात्। अन्भुतोऽप्यन्यसच्वावलोकनात् सास्विकानां हश्यत एवेति। इदं च मानसं कर्म विचित्राभिर्गम्भीरोक्तिभि: प्रारब्धकार्यापरित्यागात्, कार्या- न्तरपरिग्रहेण सङ्गामाय परोत्साहनेन सामादिप्रयोग-दैवादिना अरिसङ्काव- भेदजननेनान्यैश् बहुभि: प्रकारैर्लक्ष्यत इति ॥ १०७॥ अथ कैशिकी- कैशिकी हास्य-शृङ्गार-नाट्य-नर्मभिदात्मिका। अतिशायिन: केशा: सन्त्यासामिति केशिका: स्त्रयः 'स्तनकेशवतीत्वं हि स्त्रीणां लक्षणम्' सत्प्रधानत्वात् तासामियं कैशिकी। हास्य-शृङ्गाराम्यां स्त्री- बाहुल्य-विचित्रप्रकारनेपथ्य-कामव्यवहाराणां सद्भावमाह। नाव्यं नृत्त-गीत- वादित्राणि। अग्राम्य इष्टजनावर्जनरूपो वाग- वेष-चेष्टाभि: परिहासो नर्म। वाचा यथा- "पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम्। सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जधान ॥" यथा वा सत्यहरिश्रन्द्रे- "राजा-( विहस्य) विहङराज! निःशेषवेश्याचक्रवर्त्तिनीमेनां लम्बस्तनीमुप श्लोकय। शुक :- पुण्यप्रागल्म्यलम्याय वेश्यापण्याय मङ्गलभ् । यत्र प्रतीपा: शास्त्रस्य कामादर्थप्रसूतयः ।।" वेषेण यथा नागानन्दे विदूषक शेखरकव्यतिकरे। चेष्टानर्म यथा मालति(वि)काश्रिमित्रे-"निपुणिका विदूषकस्यो- परि सर्पविभ्रमकारि दण्डकाछ्ठं पातयति।" इति। एतच क्वचिन्मानाव् क्वचिद् हास्यात् कचित् शृद्गारहास्यात् कचिद् भयहास्यात् कचित् सापराधत्रियप्रतिभेदनात् कचित् पूर्वनायिकाप्रतिभया- दित्याद्यनेकधा द्रष्टव्यम्। अत्र शृङ्गाररसेन रत्याख्यो मानसो हास्येन नर्मभेदैश्र वाचिको नाट्येन कायिकश्च व्यापार: सङ्गहीत इति व्यापारत्रयसङ्करात्मिकेयमिति ।।

188

१५८ सविवरणे नाव्यवर्पणे

अथारभटी- आरभव्यनृत-इन्द्-छद्म-दीप्रसान्विता ॥ १०८॥ आरेण प्रतोदकेन तुल्या भटा उद्धता: पुरुषा आरभटास्ते सन्त्यस्या- मिति 'ज्योत्स्नादित्वादण' आरभटी । अनृतमसत्यम्। द्वन्द्वयुद्धमनेक- प्रकारम्। छत्न वञ्चनाहेतु: प्रयोगः, अनेनेन्द्रजाल-पुस्तप्रयोग-च्छेद्य-भेद्यादि- ग्रहः। दीपा रसा रौद्रादयः औद्धत्यावेगादिहेतवः। अत्रानृतादिभि: विचित्रने- पथ्य-किलिञ्जहस्तिप्रयोग-मायाशिरोदर्शनादिकम्। भय-हर्षातिशयाकुलित- पात्रप्रवेशः। पूर्वनायकावस्थायाः परित्यागेन नायकावस्थान्तरग्रहोऽवस्क- न्दाग्न्यादिकृतविद्रवादिकं विविधस्थायि-व्यभिचारिभावयुक्तं प्रसभ्गागतकार्या- दिकं बाहुयुद्ध शस्त्रप्रहारादिकं च सङ्गृह्यते। अत एवेयं सर्वाभिनया- त्मिका सर्वव्यापारात्मिका च। तत्र विचित्रं नेपथ्यं वेणीसंहारे अश्वत्था- म:। उद्यनचरिते किलिअ्हस्तिप्रयोगः । मायाशिरोदर्शनं रामाभ्युदये। बलीमुखभयेन पात्रप्वेशो रत्नावल्याम् । हर्षेण वामनचेद्या: प्रवेशः सत्यहरिश्रन्द्रे। वालिनेतत्यागेन च सुग्रीवनेत्रन्तरग्रहणम्। परशुराम- स्यौद्धत्यावस्थात्यागेन शान्तावस्थान्तरग्रहणम् । विचित्रभावं कार्यान्तरं कृत्यारावणे। तथाहि अङ्गदेनाभिद्रूयमाणाया मन्दोदर्या भयम्, अङ्ग दस्योत्साहोSस्ैव रावणदर्शनेन 'एतेनापि सुराजिता' इत्यादि वदतो हास:, 'यस्तातेन निगृह्य बालक इव प्रक्षिप्य कक्षान्तरे' इति च जन्पतो जुगुप्सा- हास-विस्मयाः, रावणस्य रति-क्रोधौ। नियुद्धादि तु रामायणीयेष्यिन्द्रजिल्ल- क्ष्मणयोरिति ॥ १०८ ॥ अथ 'रस-भावाभिनयगाः' इत्यतो वृत्तिलक्षणात् प्रथमं रसानाचष्टे- स्थायी भावः श्रितोत्कर्षो विभाव-व्यभिचारिभिः । स्पष्टानुमावनिश्रेयः सुख-दुःखात्मको रसः ॥ १०९ ॥ प्रतिक्षणसुदय-व्ययधर्मकेषु बहुष्वपि व्यभिचारिष्वनुयायितयाऽवश्यं तिष्ठतीति स्थायी। यद्ा तन्दाव एव भावात्, अभावे वा भावाद् रत्यादि- ्व्यमिचारिणं ग्लान्यादिकं प्रत्यवश्यं स्थायी। उपचयं प्राप्य रसरूपेण रत्या

189

१५९ सत एवाविर्भावाद, व्यभिचारिभिर्ग्लान्यादिभी रसिकमन :- शरीरवर्तिभि: परिपोषणाच् श्रितोत्कर्षः। स्वीकृतसाक्षात्कारित्वानुभूयमानावस्थो यथा- सम्भवं सुख-दुःखस्वभावो रस्यते आस्वाद्यत इति रसः । तत्रेष्टविभावाद्रि- प्रथितस्वरूपसम्पत्तयः शृङ्गार-हास्य-वीराद्भुत-शान्ता: पञ्च सुखात्मानो परे पुनरनिष्टविभावाधयुपनीतात्मानः करुण-रौद्र-बीभत्स-भयानकाश्चत्वारो दुःखात्मानः। यत् पुनः सर्वरसानां सुखात्मकत्वमुच्यते, तत् प्रतीतवाधितम्। आस्तां नाम मुख्यविभावोपचितः काव्याभिनयोपनीतविभावोपचिताऽपि भयानको बीभत्स: करुणो रौद्रो वा रसास्वादव तामनाखयेयां कामपि क्रेशदशा- स्रुपनयति । अत एव भयानकादिभिरुद्विजते समाजः । न नाम सुखास्वादा- दुद्वेगो घटते। यत् पुनरेभिरपि चमत्कारो दृश्यते स रसास्वादविरामे सति यथावस्थितवस्तुप्रदर्शकेन कवि-नटशक्तिकौशलेन। विस्मयन्ते हि शिर- श्छेदकारिणाऽपि प्रहारकुशलेन वैरिणा शौण्डीरमानिन: । अनेनैव च सर्वा- झाह्लादकेन कवि-नटशक्तिजन्मना चमत्कारेण विप्रलब्धा: परमानन्दरूपतां दुःखात्मकेष्वपि करुणादिषु सुमेधसः प्रतिजानते। एतदास्वादलौल्येन प्रेक्षका अपि एतेषु प्रवर्तन्ते। कवयस्तु सुख-दुःखात्मकसंसारानुरूप्येण रामादि- चरितं निवध्नन्त: सुख-दुःखात्मकरसानुविद्धमेव ग्रथ्नन्ति। पानकमाघुर्यमिव च तीक्ष्णास्वादेन दुःखास्वादेन सुतरां सुखानि स्वदन्ते इति। अपि च सीताया हरणम्, द्रौपद्या: कचाम्बराकर्षणम्, हरिश्रन्द्रस्य चाण्डालदास्यम्, रोहिता- शवस्य मरणम्, लक्ष्मणस्य शक्तिभेदनम्, मालत्या व्यापादनारम्भणमित्याद्य- भिनीयमानं पश्यतां सहृदयानां को नाम सुखास्वाद :?! तथाऽनुकार्यगताश्ञ करुणादय: परिदेवितानि(नु)कार्यत्वात् तावद् दुःखात्मका एव। यदि चानु- करणे सुखात्मान: स्युना(न) सम्यगनुकरणं स्यात्, विपरीतत्वेन भासनादिति। योऽपीष्टादिविनाशदुःखवतां करुणे वर्ण्यमानेऽभिनीयमाने वा सुखास्वाद: सोऽपि परमार्थतो दुःखास्वाद एव। दुःखी हि दुःखितवार्तया सुखमभिमन्यते, प्रमोदवार्तया तु ताम्यतीति करुणादयो दुःखात्मान एवेति। विप्रलम्भशृङ्गा- रस्तु दाहादिकार्यत्वाद् दुःखरूपोऽपि सम्भोगसम्भावनागर्भत्वात् सुखात्मकः। रसश्र मुख्यलोकगतः प्रेक्षकगतः काव्यस्य श्रोत्रनुसन्धायकद्वयगतो वेति। 'स्पष्टा-' इति स्पष्टाः सम्यग् निर्णीताः। असन्दिग्वं हि लिअ भवति। अनुभाव-

190

१६० यन्ति परस्थानपि रसानवबोधयन्तीत्यनुभावा: स्तम्भ-स्वेदाश्रु-रोमाश्न-भ्रूशे- पाद्यस्वैर्यथासम्भवं सचया निशेयः । इह तावत् सर्वलोकसिद्धा परस्थस रसस्य प्रतिपचि:। सा च न प्रत्यक्षा चेतोधर्माणामतीन्द्रियत्वात्। तस्माव् परोक्षेत्र । परोक्षा च प्रतिपत्तिरविनाभुताद् वस्त्वन्तरात्। अत्र च रसे अन्यस्य वस्त्वन्तरस्यासम्भवात् कार्यमेवाविनाकतं परगतविभावाध्यनुक्त्िया- यां च पररञ्जनार्थ प्रवृचस्य नटस्य रसाभावेऽपि स्तम्भ-स्वेदादयो भवन्ती- ति। नैषां रसानान्तरीयकत्वमाशङ्कनीयम् । तेषां परगतरसजनकत्वेनाकार्य- त्वात्। नटगता हि स्तम्भादय: प्रेक्षकगतरसानां कारणम्, प्रेक्षकगतास्तु कार्याणि। परोक्ष चार्थ बुभुत्सुना परोक्षार्थनान्तरीयके लिङ्रस्वरूपे निपुणेन प्रतिपत्त्रा भाव्यम्। नटेऽपि च रसं गमयन्त्येव यदा रसकार्या भवन्ति, न च नटस्य रसो न भवतीत्येकान्तः । पण्यस्त्रियो हि धनलोभेन पररत्यर्थ रवादि विपश्चयन्त्य: कदाचित् स्वयमपि परां रतिमनुभवन्ति। गायनाश्च परं रञ्जयन्त: कदाचित् स्वयमपि रज्यन्ते। एवं नटोऽपि रामादिगतं विप्रलम्भा- द्यनुकुर्वाण: कदाचित् स्वयमपि तन्मयीभावमुपयात्येवेति। तद्गता अपि रोमाश्चादयस्तत्र रसं गमयेयुरेव। अत एव 'स्पष्टासुभाव-' इत्युक्तम्। रोमाश्चा- दयश्र ये स्त्री-पुंस-नट-काव्यस्थास्ते परेषां रसजनकत्वात् विभावमध्यवर्तिन:। प्रेक्षक-श्रोत्रनुसन्धात्रादिस्थितास्तु रसस्य कार्याणि सन्तो व्यवस्थापकाः । तत्र विभावा: परमार्थेन सन्तः प्रतिनियतविषयमेव स्थायिनं रसत्वमापाद- यन्ति। तत्र नियतविषयोल्लेखी रसास्वादप्रत्ययः । युवा हि रागवतीं युवव्रि- मवलम्ब्य तद्विषयामेव रति शृङ्गारतयाऽडस्वाद्यति । यत्र तु परानुरक्तां वनितामवलम्ब्य सामान्यविषया रतिरुपचयस्रुपैति, तत्र न नियतविषय: शृझ्भाररसास्वाद: विभावानां सामान्यविषये स्थाय्याविर्भावकत्वात्। बन्धु- शोकातां च रुदतीं स्रियमवलोक्य सामान्यविषय एव करुणरसास्वाद:। एवमन्येष्वपि रसेधु विशेष-सामान्य विषयत्वं द्रष्टव्यम्। ये पुनरपरमार्थसन्तोऽपि काव्याभिनयाभ्यां सन्त इवोपनीता विभावास्ते श्रोत्रनुसन्धातृ-प्रेक्षकाणां सामान्यविषयमेव स्थायिनं रसत्वमापादयन्ति।अत्र व विषयविभागानपेक्षी रसास्वादप्रत्ययः। न हि रामस्य सीतायां शृद्भारेऽनुक्रियमाणे सामाजिकस्य सरीताविषय: शुङ्गारः समछसति, अपि तु सामान्यस्नीविषयः । नियतविषय-

191

वृत्ति-रस-आवाभिनयविचार:। १११

स्मरणादिना स्थायिनः प्रतिनियतविषयतायां तु प्रतिनियतविषय एव रसा- स्वाद:। तथा परमार्थसतामभिनयकाव्यार्पितानां च विभावानां बहुसाधा- रणत्वाद् थ एकस्य रसास्वाद: सोज्न्या[न्] प्रति क्षेपात्मेत्ययोगव्यवच्छेदेन न पुनरन्ययोगव्यवच्छेदेन। एवं च लोके काव्ये वा सर्वरसिकसाधारणो रसास्वादो न पुनः सर्वथाप्याधारानुल्लेखी। आधारोलेखनिरपेक्षाया- धित्तवृत्ते: कस्याश्रिदनुपलक्षणात् । चित्तवृत्तिविशेषश्च रसः । अत्र च रत्यादे- र्विभावैराविर्भृतस्य पोषकारिणो व्यभिचारिणो रसिकगता एव ग्राह्याः । यदा हि विभावैः र्यादिभि: काव्यनटगतैर्वाऽन्यस्य रत्यादयो रसोन्मुखत्वे- नोन्मील्यन्ते, तदा यथायोगं व्यभिचारिणोऽपि तत्र प्रादुःषन्ति, नहि स्त्रयादिचिन्तां शृङ्गारो धृर्ति हास्यो विषादं करुणोऽमर्ष रौद्रो हर्ष वीरख्रासं भयानक: शङ्कां बीभत्सः औत्सुक्यमङ्भुतो निर्वेदं शान्त: सहचारिणं विना प्रादुर्भवति। अन्यगतचेतसो विरक्तचेतसो वा वाक्यार्थावबोधे वनितादि- दर्शनेऽपि वा चिन्ताद्यभावे रसाभावात्। सौक्ष्म्यादाशुभावाच कवचिदनुप- लक्षणेऽपि न दोषः। प्रादुर्भूताश्च व्यभिचारिणो रसोन्मुखं स्थायिनं पोष- यन्तो रसत्वमापादयन्ति। अत एव रसत्वोन्मुखानां स्थायिनां व्यभिचारिण: सहचारिणो विभावास्तु प्राग्भाविनः । ये पुनः खयादिगता: काव्याभिन- योपदर्शिताश्च व्यमिचारिणोऽनुभावा वा ते परस्मिन् रसोनमुखत्वेन स्थायिनसुन्मीलयन्ति ते विभावा एव जनकत्वात्। व्यभिचार्यानुभाव- ्युपदेश: पुनरेतेषां स्रयाद्यपेक्षया वर्णनीयानुकार्यापेक्षया च। यदप्युच्यते 'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद् रसनिष्पत्तिः' इति तत्राप्यनुभावा व्यभिचारिणश्च खयादिवर्णनीयानुकार्यापेक्षयैव द्रष्टव्याः । तदेवं स्व-परयोः प्रत्यक्ष-परीक्षाभ्यां गमः सुख-दुःखात्मा लोकस्य नटस्य काव्यश्रोत्र- नुसन्घात्रोः प्रेक्षकस्य च रसः। केवलं मुख्यस्त्री-पुंसयो: स्पष्टेनैव रूपेण रसो विभावानां परमार्थसन्वादत एव व्यभिचारिणोऽनुभावाश्र रसजन्या: तत्र स्पष्टरूपा:। अन्यत्र तु प्रेक्षकादौ व्यामलेनैव रूपेण विभावानामपरमार्थसतामेव काव्यादिना दर्शनात्। अव एव व्यभिचारिणोऽुभावाश्च रसानुसारेणास्पष्टा एव। अत एव प्रेक्षकादिगतो रसो लोकोचर इत्युच्यते। काव्यस्य च रसाविर्भावकविभाववश्वात् सरसत्वम्, न पुनः काव्यमेव रसः, काव्ये ११

192

१६२ सविवरणे नाटवदर्पणे

वाऽधारे रसः। श्रितोत्कर्षो हि चेतोवृत्तिरूपः स्थायी भावो रसः । स चा- चेतनस्य काव्यस्यात्माधेयो वा क्थं स्यात् १। ततः काव्यार्थप्रतिपत्तेरनन्तरं प्रतिपतृणां रसाविर्भावः। प्रतिपत्तारश्रात्मस्थं सुखमिव रसमास्वाद्यन्ति, न पुनर्वहिःस्थं रसं मोदकमिव प्रतियन्ति। अन्यो हि मोदकस्यास्वादोऽन्यश्च प्रत्ययो [रसस्य] नहि तहिःस्थितस्य रसस्य प्रत्ययमात्रेण रसास्वादश्चर्वणा- त्मक: सक्कच्छते। भयानक-करुणविभावाद्ि काव्यार्थात् प्रतिपचुश्चेतोधर्मतया स्थितौ भय-शोकौ भयानक-करुणतया परिणमतः। यदिच प्रतिपशु: स्था- य्येव न रसतया भवति तदा बहिःस्थस्य रसस्य प्रत्ययोऽपि न प्राओ्ोति। काव्ये नटेऽन्यत्र वा रसस्यासच्चात्, असतश्चापि प्रत्ययेऽहृदयस्यापि प्रतीति: स्यात्। ततो विभावप्रतिपादककाव्यप्रतिपत्तेरनन्तरं प्रतिपस्चुरेव स्थायी रसो भवति, तद्धेतुत्वाच्च काव्यं रसवदिति॥१०९॥ अथ रसभेदकथनावसरेऽपि प्रस्तावागतानामनुभावादिसंज्ञानां विषयं लक्षयति-

कार्य्यहेतुः सहचारी स्थाय्यादेः काव्यवर्त्मनि । अनुभावो विभावश्र व्यभिचारी च कीर्त्यंते ॥ ११०॥ स्थायिनामादिशब्दाद् रसभावानां च यथासम्भवं ये लोकसिद्धा: कार्यहेतुसहचारिणस्ते काव्यवर्त्मन्यभिनेयानभिनेयभेदभिने यथासह्गयमनु- भाव-विभाव-व्यभिचारिसंज्ञाभिः कीर्त्यन्ते काव्यसंस्कारतिरस्कृतात्मभिः कदाचिल्लोकेऽप्येवं व्यवहियन्ते। तत्रातु लिङ्गनिश्चयात् पश्चा[द् भाव]य- न्ति गमयन्ति लिक्विनं रसमित्यनुभावा: स्तम्भादयः। वासनात्मवया स्थितं स्थायिनं रसत्वेन भवन्तं विभावयन्त्याविर्भावनाविशेषेण प्रयोज- यन्तीत्यालम्बनोद्दीपनरूपा ललनोद्यानादयो विभावा:। रसोन्मुखं स्थायिनं प्रति विशिष्टेनाभिमुरुयेन चरन्ति वर्त्तन्त इति व्यभिचारिणः। आभि- मुख्यं च पोषकत्वं यद्वा व्यभिचरन्ति स्थायिनि सत्यपि केऽपि कदापि न भवन्तीति व्यभिचारिणः स्वविभावव्यभिचारिण: भावे भावात्, अभावेऽ- भावाच। रसायनमुपयुक्तवतो हि ग्लान्यालस्य-श्रमप्रभृतयो न भवन्त्येव। तत्र स्थायिनो रत्यादयः संविदात्मकत्वादजडा एव। धैर्यादीनां स्वेदा-

193

१६२ दीनां चानुभावानां वनितादीनां पर्वतादीनां च विभावाना निर्वेदादीनां व्याध्यादीनां च व्यमिचारिणां यथासङ्रयं संविन्मयत्व्र-शरीरधर्मत्वादिना जडाजडात्मकत्वम्। एते चानुभावादयः स्थायिनं प्रति कार्यकारणसहचारिरूप- त्वादेवाप्रधानम्। स्थायी तु प्रकर्षप्राशयैषां प्रच्छादकत्वात्प्रधानम् । तथा व्याघ्रादेर्विभावस्य क्रोध-भयाविर्भावकत्वाच्छ्रम-चिन्ताSSदेश् व्यभिचारिणो भयोत्साहादिपोषकत्वात् स्तम्भ-वेपथु-स्वेदादेश्रानुभावस्य शृङ्गार-भयान- कादिजत्वात् कचिदपि न पार्थक्ये नियमः । सामग्रीपतितस्य तु नियम इति सामग्येवैषामाविर्भाविका पोषिका ज्ञापिका चेति॥ ११० ॥ अथ प्रस्तुतानेव रसभेदानाह- शृङ्गार-हास्य-करुणा रौद्र-वीर-भयानकाः। बीभत्साद्भुत-शान्ताश्र रसा. सद्धिर्नव स्मृताः ॥१११ ॥ तत्र कामस्य सर्वजातिसुलभतयाऽत्यन्तपरिचिततया च सर्वान् प्रति हद्यतेति पूर्व शृङ्गारः। ततः शृङ्गारानुगामित्वाद् हास्यः । ततो हास्यविरो- धित्वात् करुण: । कामस्य चार्थजत्वात् ततोरऽर्थप्रधानो रौद्रः। कामार्थयोश्र धर्मजन्यत्वात् ततो धर्मप्रधानो वीरः । अस्य च भीताभयप्रदानसारत्वात् ततो भयानकः । भीतस्य च सारिविकैर्जुगुप्सनीयत्वात् ततो बीभत्स: । बीभत्सस्य च विस्मयेनापनीयमानत्वात् ततोऽडुतः । धर्मस्य च शममूलत्वा- दन्ते शम इति। एते शृङ्गारादयो नवैव रसा रञ्जनाविशेषेण पुरुषार्थोपयो- गाधिक्येन च सद्भिः पूर्वाचार्यैरुपदिष्टाः। सम्भवन्ति त्वपरेऽपि यथा गर्द्धस्थायी लौन्यः, आर्द्रतास्थायी स्नेहः, आसक्तिस्थायि व्यसनमरति- स्थायि दुःखं, सन्तोषस्थायि सुखमित्यादि। केचिदेषां पूर्वेष्वेवान्तर्भाव- माहुरिति॥ १११ ॥ अथ सभेदं शृङ्गारं निरूपयति- सम्भोग-विप्रलम्भात्मा शृङ्गारः प्रथमो बहुः । मान-प्रवास-शापेच्छा-विरहैः पञ्चधाऽपरः ॥११२॥ विलासिनोरन्योन्यानुकूलवर्तिनोः प्रेमपरयोर्यद् दर्शन-स्पर्शनादि: स सम्भोगः । परस्परानुरक्तयोरपि विलासिनोः पारतन्त्र्यादेरघटनं चित्त-

194

समिकरणे नाम्मवर्पणे विश्लेषो वा विप्रलम्भः। एतौ द्वावप्यवस्थाविश्ञेषावात्मा स्वभावो यस्ता- वस्थातुर्दशाद्वयानुयायिन आस्थाबन्धात्मकरतिप्रकर्षरूपस्य शृङ्गारस्य तेन शृङ्गारस्य नेमौ भेदौ गोत्वस्येव शावलेय-बाहुलेयावपि तु सम्भोगेऽपि विप्रलम्भसम्भावनासन्भ्ावाद् विप्रलम्भेऽपि मनसा सम्भोगानुवेधादुभय- संवलितस्वभावः शृङ्गारः। उत्कटत्वाच्चैकदेशेऽपि सम्भोगशृङ्गारो विप्रलम्भ- शृङ्गार इति चोपचारेणोच्यते। अवस्थाद्वयमीलननिबन्धने च सातिशयश्र- मत्कार:। यथा- "एकस्मिन् शयने पराङ्मुखतया वीतोत्तरं ताम्यतो- रन्योन्यं हृदयस्थितेऽप्यनुनये संरक्षतोगौरवम्। दम्पत्योः शनकैरपाङ्गवलनामिश्रीभवचचक्षुषो- र्भग्नो मानकलि: सहासरभसव्यावृत्तकण्ठग्रहम् ।। " अत्रेर्ष्याविप्रलम्भसम्भोगयोर्विभावादिकता सातिशया चमत्कृतिः। प्रथम: सम्भोगाख्यो बहुः परस्परावलोकन-चुम्बन-विचित्रवक्रोक्यादिमे- दवोऽनन्तप्रकारः। यथा- "किमपि किमपि मन्दं मन्दमासत्तियोगा- दविरलितकपोलं जन्पतोरक्र्मेण। अशिथिलपरिरम्भव्यापृतकैकदोष्णो- रविदितगतयामा रात्रिरेव व्यरंसीत् ॥l" इति। अपरो विप्रलम्भः । ईर्ष्या-प्रणयभङ्गाभ्यां वैमनस्यं मान: । यथा- "याते द्वारवतीं वदा मधुरिपौ तद्दत्तझम्पानतां कालिन्दीतट रूढ वञ्जुललतामालिङ्गय सोत्कण्ठया। तद् गीतं गुरुबाष्पगद्गद्गलचारस्वरं राधया येनान्तर्जल चारिभिर्जल चरैरप्युत्कमुत्कूजितम्।।" सन्निहितदेशस्यापि रूपान्तरापादनं शापः । यथा कादम्बर्या महा- श्वेतया वैशम्पायनस्य शुकरूपापादनम्। मातापित्रादिपारतन्त्रयादू भावि- नव्रसक्कमयो: सक्कमाभिलाष इच्छा। यथा-

195

"उदत्थो पियह जलं जह जह बिरलंगुली चिर पहिओो। पावालिया वि तह तह धारं तणुअं पि तणुएइ।। " यथा वाडस्माकं सुधाकलशे- "रेत्थाइ संचरंतं नियच्छिउं पाडिवेसियजुयाणं। कम्मयरीकम्मं पि ह्ु धणवइ्धूआ सयं कुणइ ।।" सम्भूवभोगयोर्मा ताद्यभावेऽपि कार्यान्तरव्यापृततयाऽ्ननुसर्पणं विरहः। यथा- "अन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा नाप्यस्य ताहक् सुहद् यो मां नेच्छति नागतथ् सह हा ! कोऽयं विघे: प्रकमः। इत्यन्पेतरकन्पनाकवलितस्वान्ता निशान्तान्तरे बाला वृत्तविवर्तनव्यतिकरा नाम्रोति निद्रां निशि॥" इति ॥ ११२ ॥ अथोभयात्मनोऽपि शृङ्गारस्य विभावानुभावी प्रतिपादयति- स्त्री-पुंस-काव्य-गीतर्तु-माल्य-वेषेष्ट-केलिजः। अभिनेयः स चोत्साह-चाटु-तापाश्रु-मन्युभिः ॥११३॥। इह गृङ्गारे स्त्री-पुंसौ परस्परं मुख्यविभावौ। तयोश्ोसतमप्रकृतिकयो- रुपयोगी काव्यादिः। काव्यं च सरसमभिनेयानभिनेयभेदभिन्रम् । गीतेन वाद्य-नृत्ताद्यपि गृह्यते। ऋतवो वसन्ताद्याः। माल्येन विलेपन-ताम्बूल- विशिष्टभवनादि लक्ष्यते। वेषो विशिष्टवस्त्राभरणादि नेपथ्यम्। इष्टो विदूषक- चन्द्रोदय-चक्रवाक-हंसालेख्यादिः। यद्वा नयन-वदनप्रसाद-स्मित- मनोज्ञाङ्गविकार-वक्रोक््यादयो ग्लान्यालस्य-श्रमादयश्रेष्टाः। एवंविधा हि विकारा: परस्परं स्त्री-पुंसयोरिष्टा भवन्ति। केलय: पुष्पावचयोपवनगमन- १ अर्ध्वस्थः पिबति जलंयथा यथा विरलाङ्गुलिश्चिरं पथिक:। प्रपापालिकाऽपि तथा तथा धारां तनुकामपि तनयति ॥ २ रथ्यायां सश्चरन्त दब्टवा प्रातिवेश्मिकयुवानम् । कर्मकरीकर्मापि खल धनपतिदुहिता स्वयं करुते।।

196

सविवरणे नाटपदपैते

जलक्रीडाSSद्यश्रेष्टाविशेषा: । एवमन्येऽप्युपलक्षणादेवंविधा विभावा द्रष्ट- व्याः। एभ्यो यथायोगमभयात्मापि जायते । रतिस्थायी शृङ्गारः। स च शृझ्गारो लब्घसचाक: सन्नभिनेयो वाचिक-सावि्विकाज्विकाहार्याभिनयैर्नटेन सामाजिकानां साक्षाच्चर्वणागोचर उत्साहादिभि: कर्तव्यः। उत्साहो नयन- वदनप्रसादकारी चित्तोल्लासः । अयं च स्थाय्यपि वीरस्यात्रागन्तुकत्वादनु- भाव:। एवं रसान्तरं प्रति व्यभिचारित्वमपि स्थायिनां सहचारितया भवत्येव। अस्य च स्था[थ्य]नुभावाभिनयद्वारेणात्राभिनयहेतुत्वम्। एवं रत्यादा- वपि वाच्यम्। तापोऽभिमताप्राप्ते: काय-मनःपीडा। मन्युरीर्ष्या-प्रणग- भङ्गाभ्यां चित्तोद्वेगः। उत्साह-चाटुम्यां नयनचातुर्य-भ्रूक्षेप[प]रस्याञ्जविका- रादि: सम्भोगशृङ्गारस्यानुभाव: सूचितः । तापाश्रु-मन्युभिः पुनः परिदेव- नादिर्विप्रलम्भशृङ्गारस्यानुभावो लक्षितः। तत्र सम्भोगे सुखमया धृत्यादयो व्यभिचारिणः, विप्रलम्भे त्वालस्यौग्र(ग्य)-जुगुप्सावर्जा निर्वेदादयो दुःख- आाया इति ॥ ११३॥ अथ हास्य :-

हास्योऽस्याभिनयो नासास्पन्दाश्रु-जठरग्रहैः ॥। ११४।। विकृत: प्रकृति-देश-काल-वयोऽवस्थादिविपरीतः । अङ्गस्य च वि- कृतत्वं विरूपो व्यापारः, खञ्ज-कुण्टत्वादि वा। उपलक्षणाच्च धार्ष्य-लौन्या- दीनामनुचितानां मर्मोद्घटनान्यहसनावलोकनादेश ग्रहः । विस्मापनं कक्षा- नासावादन-ग्रीवा-कर्ण-चूडा-भ्रूनर्तन-परभाषाद्यनुकरणादिकं विटचेष्टितम्। एम्य: स्वपरस्थेभ्यो हासस्थायी हास्यरस: प्रादुरस्ति। नासया गण्डौष्ठादयो डश्रुणा चाकृश्नप्रसारणादयो नेत्रविकारा जठरग्रहेण पार्श्वग्रह-करताडन- मुखरागादयः सङ्गृद्यन्ते। व्यभिचारिणश्चास्यावहित्थ-हर्षोत्साह-विस्मया- दय इति ॥ ११४॥ अथास्य भेदानुपदिशति- विहासश्रोपहासश्र मध्ये ज्येष्ठे स्मितं हसः । अपहासोऽतिहासश्र नीचे प्रायोऽवमे रसः ॥। ११५।।

197

वृत्ति-रस-भावाभिनय विचारः । तत्र हसनं मधुरस्वरं सास्यराग-समयप्राप्ं च विहसितम्। सांसशिर :- कम्पमुपहसितम्। एतौ भेदौ मध्यमप्रकती। अलक्षितद्विजं स्मितम्। किशिल्- क्ष्यदन्तं हसितम्। इमौ भेदावुत्तमप्रकृती। अनवसरप्राप्तं साश्रुनेत्रमुत्कम्पितां- स-शिरश्रापहसितम्। करोपगूढपार्श्च विक्रुष्टस्वरमुद्धतं चातिहसितम्। अमू भेदा- वधमप्रकृती। एवं षडेते हास्यभेदाः । अयं च हास्यो रसः प्रायो बाहु्येना- धमप्रकृतौ पामरप्राये भवति। स्ववर्गापेक्षया च स्त्रियाः प्राधान्येऽपि पुरुषा- पेक्षयाऽधमतैवेति तस्यामपि। एवं करुण-भयानक-बीभत्सान्भुता अध्यधम- प्रकृती भूयस्त्वमनुभवन्ति। पामरप्रायः सर्वः प्रकर्षेण हसति शोचति विभेति परनिन्दामाद्रियते, स्वन्पेनापि सुभाषितेन सर्वत्र विस्मयते इति ॥ ११५॥ अथ करुण :- मृत्यु-बन्ध-धनभ्रंश-शाप-व्यसनसम्भवः । करुणोडभिनयस्तस्य बाष्प-वैवर्ण्य-निन्दनैः ॥११६ ॥ शापोऽभिमतवियोगहेतुर्दिव्यप्रभाववतः आक्रोशः। व्यसनमनर्थः। अनेन देशोचाटनादेर्जातं विप्रवजातं सङ्गह्यते। एम्यो विभावेभ्यः शोकस्था- यी करुणो रसः सम्भवति। बाष्प-वैवर्ण्या्म्यां निःश्वास-मुखशोष-स्मृति- लोप-स्रस्तगात्रताऽडदयोऽनुभावा: सचिताः। निन्दनमात्मनो दैवस्यान्य- स्य चोपालम्भः। अनेन रुदित-प्रलपितोरस्ताडनादि गृह्यते। व्यभिचारिण- स्तस्य निर्वेद-ग्लानि-चिन्तौत्सुक्य-मोह-श्रम-भय-विषाद-दैन्य-वा-

दादय इति॥ ११६॥ अथ रौद्र :- प्रहारासत्य-मात्सर्य-द्रोहाघर्षापनीतिजः । रौद्रः स चाभिनेतव्यो घात-दन्तीष्ठपीडनैः ॥११७॥ परमविदारयतो विदारयतश्च शस्त्रादिव्यापारणं प्रहारः। अनेन गृहभृत्याधुपमर्दनस्य ग्रहः । असत्येन वध-बन्धाद्यभिधाय[क]वाक्पा- रुष्यस्य [ग्रह:] । गुणेष्वसया मात्सर्यम्। द्रोहो जिघांसा। दारादि-

198

सविनरणें नाव्यदर्पेणे योऽंपनीतिः। अनेनौद्धत्यं सूचितम्। एंतेभ्यो विभावेम्यः क्रोष- स्थायी रौद्रो रसो जायते। घातेन छेदन-भेदन-रुबिराकर्षणादिरतु- भावो गुद्यते। दन्तौष्ठपीडनेन गण्डौए्ठस्फुरण-हस्ताअ्रनिष्पेषाद्यनुभावशुन्दं

रोमाश्वादय इति। स्थायिनोऽपि चोत्साहादयो रसान्तरं प्रति व्यभिचा- रिवा स्वीकुर्वन्ति। स्तम्भ-स्वेदादयश्च न रसकार्या व्यभिचारित:(णः), किन्तु स्थायिकार्या इति ॥ ११७ ॥ अथ वीर :- पराक्रम-बल-न्याय-यशस्तत्त्वविनिश्रयैः। वीरोऽभिनयनं तस्य धैर्य-रोमाश्च-दानतः ॥११८॥ प[राक्रम: प]रकीयमण्डलाद्याक्रमणसामर्थ्यम्। बलं हस्त्यश्व-रथ- पदाति-धन-धान्य-मन्त्र्यादिसम्पत्, शारीरिकी शक्तिर्वा। न्यायः सामादीनां सम्यक्प्रयोगः । अनेनेन्द्रियजयो गृह्यते। यशः सार्वत्रिकी शौर्यादिगुणख्यातिः। अनेन शत्रुविषये सन्तापकर्तृत्वप्रसिद्धिरूपः प्रतापो गृझते। तच्वं याथात्म्यं तस्य विनिश्चयः। एवमादिभिर्विभावैरुत्साहस्थायी वीररस: सम्भवति। स वानेकधा युद्ध-धर्म-दान-गुण-प्रतापावर्जनाधुपा- धिभेदात्। धैर्य महत्यपि परसैन्ये विपदि वाडकातर्यम्। अनेन सैन्योत्तेजन- पराक्षेपादेरनुभावस्य ग्रहः । दानेन प्रमोद-माध्यस्थ्य-शान्तचेष्टादेः। व्य- भिचारिणश्चास्य धृति-मति-गर्वावेगौ्यामर्ष-स्मृति-रोमाश्चादयः। वीररसे च युद्धादिभावेऽपि न रौद्रत्वम्, उत्साह-न्यायप्रधानाव्। रौद्रे तु मोहाइ- क्ारापन्यायप्राधान्यमित्यनयोर्न साङ्कर्यमिति ॥ ११८॥ अथ भयानक :- पताका-कीर्ति-रौद्राजि-शून्य-तस्करदोषजः । भयानकोऽभिनेतव्यः स्तम्भ-रोमाञ्च-कम्पनैः ॥११९॥ रौद्रा: स्वराकारवैकृत्येन भीषणा: पिजाचोलूकादयः । आजि: शस्त्रा- घातः, अर्यं चोपलक्षणं वध-बन्धयोः ।शून्यं निर्जनं मेहारण्यादि। दोभो

199

वृत्ति-रस-मावा मिनयविचार: । १६९ गुरुनृपादेरपराधः । एम्यो दष्ट-श्रुतेम्यशिन्त्यमानेभ्यो वा विभावेभ्यो भय- स्थायी भयानको रसो जायते। गात्रस्याचलनं स्तम्भः । कम्पनं कर- चरणादीनां प्रवेपनम्। एमिर्गात्र-मुख-दृष्टिविकार-गलशोष-वैवर्ण्य- मूर्छाऽडद्योऽनुभावा: सङ्गृद्यन्ते। व्यभिचारिणश्चास्य शक्का-मोह-दैन्यावेग- चपलता-त्रासापस्मार-मरण-स्तम्भ -- स्वेद-रोमाश्च-वेपधु-स्वरभेद-वैव- र्यादय इति ॥ ११९ ॥ अथ बीभत्स :- जुगुप्सनीयरूपादि-परश्ाघासमुद्भवः । बीभत्सोऽभिनयश्रास्य निष्ठेवोद्वेग-निन्दनैः ॥ १२० ॥ जुगुप्सनीया मालिन्य-कुथितत्व-दुर्गन्धित्व-कर्कशत्वादिभिरमनोज्ञा रूपादयो रूप-रस-गन्ध-स्पर्श-शब्दलक्षणा विषयाः। परस्य विपक्षस्य श्लाघा स्तुतिः। एभ्यो ष्ट-श्रुतेभ्यो विभावेभ्यो जुगुप्सास्थायी बीभत्सो रसः समुद्धवति। परश्लाघार्या हि विशेषतो दोषदर्शनेन जुगुप्सते। निष्ठेव: कफनिरसनम्। उद्वेगो गात्रधूननम्। निन्दनं दोषोद्घट्टनम् । एभिर्गात्र- सक्कोचन-मुखविकूणन-नासा-कर्णप्रच्छादन-हल्लेखादिरनुभाव: सूच्यते। व्यभिचारिणश्ास्य व्याधि-मोहावेगापस्मार-मरणादय इति ॥१२० ॥ अथान्ुत :- दिव्येन्द्रजाल-रम्यार्थ-दर्शनाभीष्टसिद्धितः । अह्गुतः सोऽभिनेतव्यः श्राघा-रोमाश्च-हर्षतः ॥१२१॥ दिव्या: शक्रादयः। इन्द्रजालं मन्त्र-द्रव्य-हस्तयुक््यादिनाऽसम्भवद्- वस्तुप्रदर्शनम् । रम्यः साविशयत्वेन हृद्योऽर्थः शिल्पकर्म-रूप-वाक्य-गन्ध- रस-स्पर्श-नृच-गीतादिकस्तस्य दर्शनं साक्षात्कारः। अनेन स्वयं कीर्तनं श्रवणं च गृहते। अभीष्टमत्यन्तमीप्सितम् । तस्य सिद्धि: प्राप्तिर्निष्पत्तिर्या। एवमा- दिभ्यो विभावेभ्यो विस्मयस्थाय्यन्जुतो रसो भवति। हर्षेण स्वानुभावा: सूच्यन्ते। एभिर्नयनविस्तार-गात्रोल्लुकसना निमिषप्रेक्षण-चेलाक्कुलिभ्रमण- गदूगदवचन-येपथु-स्वेदादेरनुभावस्य ग्रहः। व्यभिचारिणश्चास्यावेग-जडता- सम्भ्रम-स्तम्भाश्रु-मह्द-रोमाश्चादय इति ॥१२१॥ २२

200

१७० सविवरणे नाव्यदर्पणे

अथ शान्त :- संसारभय-वैराग्य-तत्त्व-शास्त्रविमर्शनैः । शान्तोऽभिनयनं तस्य क्षमा-ध्यानोपकारतः ॥ १२२॥ देव-मनुष्य-नारक-तिर्यभ्रूपेण बहुधा परिभ्रमणं संसार: तस्माद् भयम्। वैराग्यं विषयवैमुख्यम्। तत्वस्य जीवाजीव-पुण्य-पापादिरूपस्य, शास्त्रस्य मोक्षहेतुप्रतिपादकस्य विमर्शनं पुनः पुनश्चेतसि न्यसनंम् । एवमादिभिर्वि-

चेतोरूपशमस्थायी श्ान्तो रसो भवति। तर्जन-वध-बन्धादिसहनं क्षमा। ध्यानं जीवाजीवादितत्वभावनम् । अनेन स्वानुभावा निश्चलदृष्टिवादयः सूचिताः । उपकारेण मैत्री-प्रमोद-कारुण्य-माध्यस्थ्यादयोऽनुभावा गृह्यन्ते। व्यभिचारिणश्चास्य निर्वेद-मति-स्मृति-धृत्यादयः । अयं च केश्चितोक्त, तेषां सकलक्वेश विमोक्षलक्षणमोक्षपुरुषार्थपराङ्मुखत्वमेव दूषणमिति॥।१२२। अथ काव्येपु रसनिबन्धेऽवहितैर्भा व्यमित्युपदिशति- अर्थशब्दवपुः काव्यं रसैः प्राणैर्विसर्पति। अञ्जसा तेन सौहार्द रसेषु कविमानिनाम् ॥। १२३ ॥। शब्दार्थावभिनेयानभिनेयभेदस्य काव्यस्य वपुः शरीरम्। रसा: पुनः प्राणाः तैर्विभावो निबन्धन [क]रणोपनीतैः सहृदयहृदयेषु काव्यं विसर्पति। तेन हेतुना कविम्मन्यानामञ्जसा मुख्यतो रसेधु सौहार्द प्रीति:। रसाविर्भाविना प्रयत्नेनैयोपनीतस्यालक्कारस्यापि निबन्ध: स चेतश्रमत्करोत्येवेत्यअ्जसे- त्युक्तम्। यथा- कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैरयममृतहृद्योऽघररसः । मुहु: कण्ठे लग्नस्तरलयति बाष्पः स्तनतटं प्रियो मन्युर्जातस्तव निरनुरोधे न तु वयम्।" यथा राघवाभ्युदये- 46. तल्लावण्यमनन्यवृत्तिवचसां तत् कौशलं पेशलं तत् सौभाग्यमभाग्यमर्त्यविमुखं तद् यौवनं पावनम्।

201

.१५१ एकेन प्रियसङ्मेन मनसो विश्रामधास्ा विना व्यर्थ-सा हृदि सर्वमेव मनुते व्यालोलनेत्रोत्पला।।" यथा वाऽस्मदुपज्ञे मलिकामकरन्दे प्रकरणे मकरन्द :- "आस्यं हास्यकरं शशाङ्कयशर्सां विम्बाधरः सोदरः पीयूषस्य वचांसि मन्मथमहाराजस्य तेजांसि घ। दृष्टिर्विष्टपचन्द्रिका स्तनतटी लक्ष्मीनटीनाव्यभू- रौचित्याचरणं विलासकरणं तस्या: प्रशस्यावघेः॥" यथा वाडस्मदुपज्ञार्या वनमालायां नाटिकायाम्- "राजा-(दमयन्तीं प्रति ) "दृष्टिः कथं जरठपाटलपाटलेयं कम्पः किमेष पदमोष्ठदले वबन्ध १। नाररऋहरणप्रवण: प्रियेऽस्य वक्त्रस्य कुक्कुममृतेऽरुणिमा कतोऽयम्१ ॥" एषु रसप्रयत्नेनैव शब्दार्थालङ्कारलाभ इति ॥ १२३ ॥ अमुमेवार्थ द्रढयति

न तथाऽर्थशब्दोत्प्रेक्षा शाध्या काव्ये यथा रसः । विपाककम्रमप्याम्रमुद्देजयति नीरसम् ॥ १२४ ॥ न हि नवनवार्थव्युत्पन्नशब्दग्रथनमेव काव्यम्, तर्क-व्याकरणयो- रवि तथाभावप्रसज्गात्; किन्तु विचित्ररसपवित्रशब्दार्थनिवेशः । विपाक- कमनीयमपि सहकारफलं विरसमुद्वेगमावहति। अतः शब्दार्थमात्रशरणा: शुष्ककवयो यमक-शेषादीनामेव निबन्धमर्हन्ति, न तु रसैकशरणस्य नाव्यस्येति॥ १२४ ।। अथ विरुद्धरसानां विरोधे व्यवस्थामाह- एकत्र स्वैरिणोस्तुल्यशक्योयोंगे विरुद्धता ।:

202

सविवरणे नाठमदर्षणे

एकस्मिन्राश्रये नायकादौ तस्मिलेव प्रक्रमे परस्परविरुद्यो रसयो- र्विरुद्धता, न तु भिस्ने। यथार्ऽर्जुनचरिते- "समुस्थिते धनुर्ध्वनौ भयावहे किरीटिनः। महानुपप्लवोऽ्भवत् पुरे पुरन्दरद्विषाम् ।।" अत्र नायकस्य वीरः, प्रतिपक्षाणां तु भयानक: । यथा वा- "दन्तक्षतानि करजैश्र विपाटितानि प्रोद्भिमसान्द्रपुलके भवतः शरीरे। दत्तानि रक्तमनसा मृगराजवध्वा जातस्पृहैमुनिभिरप्यवलोकितानि ॥" अत्र तस्मिस्रेव प्रक्रमे मुनि-कामुकयोर्भिन्नयोर्न विरुद्धाविति। शृद्ार-शान्तौ

तथा स्वैरिणो: स्वतन्त्रयोः सतोर्विरुद्धयो रसयोर्विरुद्धता, न तु पर-

"कुरबक ! कुचाघातक्रीडा-सुखेन वियुज्यसे बकुलविटपिन् ! स्मर्तव्यं ते मुखासव-सेचनम् । चरणघटनाशून्यो यास्यस्यशोक ! सशोकता- मिति निजपुरत्यागे यस्य द्विषां जगदुः स्त्रयः ॥" अत्रोद्दीपनविभावैः कुरबकादिभिरुद्दीप्यमानः शृङ्गारो विशेषतः करुणं स्वतन्त्रमद्गिनं द्विपत्त्रीणां पोषयति। यथा वा- "अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरु-जघनस्पर्शी नीवीविश्रं(स्ं)सनः करः ॥" अत्र भूरिश्रवसः समरभुवि पतितवाहुदर्शनेन तत्प्रियाणां शृङ्गार:स्म- र्यमाण: करुणं पोषयति। मुख्यस्यायत्तौ यथा- "क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतो व्याददानोंऽशुकान्तं गृहन् केशेष्वपास्तश्वरणनिपतितो नेक्षित: सम्भ्रमेण।

203

१७२

आलिङ्न् योऽवधूतस्त्रपुरयुवतिभिः सास्रनेत्रोत्पलाभि: कांमीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः ॥" अत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य करुण-शृङ्गारावङ्रभूतौ। परस्परविरो- घेपि चान्यमुखप्रेक्षितपारतन्त्रयदुःखाभिघातेन स्वात्मपुष्टिमलभमानयोर्न- पसमीपस्थितातनायिद्वयवत् कुत: करुण-गृङ्गारयोर्घात्य-घातकभाव इति। तथैकाश्रवयोरपि तुन्यवलयोर्विरोधो न तु हीनाधिकवलयोः । यथा पुरूरवा: प्राह- "क्ाकार्य शशलक्ष्मणः क च कुलं भूयोऽपि दश्येत सा! दोषाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो ! कोपेऽपि कान्तं मुखम्। किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषा: कृतधियः स्वमेऽरपि सा दुर्लभा चेतः ! स्वास्थ्यमुपैहि कः खल युवा धन्योऽव(ध)रं धास्यति?॥" अत्र शृङ्गार-शान्तयोर्न परस्परमङ्गानि(द्वि)भावोऽपोष्य-पोषकत्वात्। तृतीयस्याभावादङ्गभावोऽपि नास्ति, किन्तु स्वतन्त्रौ, तथापि न विरोधः शान्तस्यागन्तुकत्वेनान्पवलत्वात् । अत एवात्र पर्यन्ते शृङ्गारे विश्रान्तिः। एवमन्यत्राप्युदाहार्यम्। तथैकाश्रययोः स्वैरिणोस्तुन्यशक्तयोविरुद्धयोर्योंगे नैरन्तर्ये विरोधो न त्वविरुद्धेन रसान्तरेण व्यवधाने। यथा नागानन्वे- "रागस्यास्पदमित्यवैमि न हि मे ध्वंसीति न प्रत्ययः ।" इत्यादिनोपक्षेपात् प्रभृति शान्तो रसस्तस्य विरुद्धो मलयवतीविषय: गृङ्गारः।'अहो! गीतमहो ! वादित्रम्' इत्यादिनाऽद्भुतमन्तरे कृत्वा निबन्धः। एवमन्येष्वप्युदाहार्यमिति। विभावव्यभिचारिणां तु रसानुरोधेन विरोध: परि- हारथ्र द्रष्टव्य: । अथ रसदोषानाह- दोषोऽनौचित्यम ङ्गौध्यमपोषोऽत्युक्तिरङ्गिमित् ॥ १२९॥ सहृदयानां विचिकित्साहेतु कर्मानौचित्यं तचानेकथा। तत्र कचित् प्रतिकूलविभावनिबन्धो यथा- "त्यजत मानमलं बत विग्रहैर्न पुनरेति गतं चतुरं वयः। परभृताभिरितीव निवेदिते स्मरमते रमते स्म वधूजनः ।।"

204

१७४ सविवरणे नाव्यदर्पणे अत्र शृक्गारप्रतिकूलस्य शान्तस्यानित्यताप्रकाशरूपो विभावो निवद्धः। कचिदकाण्डे प्रथनम् । यथा वेणीसंहार धीरोद्धतप्रकतेरपि दुर्यो- धनस्य भीष्मप्रमुखमहावीरलक्षक्षयकारिणि प्रवृत्ते समरसंरम्मे भानुमती प्रति शृङ्गारवर्णनम्। क्चिदकाण्डे विच्छेदो यथा वीरचरिते राघव-भार्गवयोर्धाराषि- रूढे वीररसे 'कङ्कणमोचनाय गच्छामि'इति राघवस्योक्तिः। कचिदुश्तमाधम-मध्यमानां प्रकृतीनामन्यथा वर्णनम्। यथोच्तमानां हास्य-बीभत्स-करुण-भयानकान्ुतप्रकर्ष:, मध्यमाधमानां त्वग्राम्यः शृङ्गा- र, वीर-रौद्र-शान्तप्रकर्षश। उत्तमेष्वपि दिव्येषु सम्भोगशृङ्गारवर्णनं पित्रो: सम्भोगवर्णनसमं यथा कुमारसम्भवे उमा-महेश्वरयोः । अदिव्येपूतमे- ष्वपि सद्य:फलदक्रोध-स्व :- पातालगमन-समुद्रलङ्गनाद्युत्साहवर्णनम्। धी- रोदात्त-धीरोद्वत-धीरललित-धीरशान्तेपूत्तमेषु वीर-रौद्र-शृङ्गार-शान्ता- नामवर्णनं विपरीतरसवर्णनं वा। मध्यमाधमेपु त्वेधु वीरादिरसप्रकर्षवर्णनम्। क्कचिद् वर्ण-समासान्यथाप्रथनम्। तत्र दीप्षेषु रसेषु संयुक्तर्मूर्द्धन्यैश्र वर्णैः समासदैर्ध्यैण च प्रायः प्रसन्नो मसृणश्च बन्धः । अदीप्षेषु तु गृङ्गार- हास्य-करुण-शान्तेषु मूर्द्दस्थवर्गपश्चमैर्हस्वैश् वर्णैरसमासेन मध्यसमासेन च प्रायः प्रसभो बन्धः । सर्वेषु च प्रसिद्वैरक्विष्टैरग्राम्यैः पुष्टार्थः पादैन्यासः। कचिदुत्तमस्योत्तमनायिकायां व्यलीकसम्भावना। कचिनायिकापाद- प्रहारादिना नायकस्य कोप:। कचिद् वयो-वेष-देश-कालावस्था-व्यवहारा- दीनामन्यथा वर्णनम्। एवमन्यदपि यमक-श्लेष-चित्रादिकमृतु-समुद्रादि- चन्द्रार्कोदयास्तादिप्रकर्षवर्णनं च रसानङ्गमनौचित्यं द्रष्टव्यमिति। अथाक्गौय्यम्। अङ्गस्य मुख्यरसपोषकतया अवयवभूतस्यौय्यं विस्त- रेणोत्कटत्वं दोषः। यथा कृत्यारावणे जटायुर्वध-लक्ष्मणशक्तिभेद- सीतांविपत्तिश्रवणेषु रामस्य मुदधुर्मुह्ठुः करुणाधिक्यम्। अङ्गभूतो हि रसो न धाराधिरोहमईति, अन्यथाऽङ्गिनं वीररसं तिरोदधीत। केचिदत्र हृयग्री- ववधे हयग्रीववर्णनमुदाहरन्ति। स पुनर्व्तदोषो वूसनायकस्याल्पवर्णनात्।

205

वृत्ति-रस-मावाभिनय विचारः। १७५ तत्र हि वीरो रस: स विशेषतो वध्यस्य शौर्य-विभूत्यतिशयवर्णनेन भूष्यत इति। 'अपोषः' इति धाराऽनधिरोहणमपोषो दोष: । यथा- "बीभत्सा विषया जुगुप्सिततमः कायो वयो गत्वरं प्रायो बन्धुभिरध्वर्नीव पथिकैर्योगो वियोगावहः। हातव्योऽयमसम्भवाय विरसः संसार इत्यादिकं सर्वस्यापि हि वाचि [ चे ]तसि पुनः कस्यापि पुण्यात्मनः।।" अत्र कविना वाचीत्युपनिबध्नता विपयबीभत्सत्वादीनां शान्तजननं प्रति मन्दत्वमुक्तम्। अन्यथा सर्वस्य चेतस्यपि स्यात्। अपोषश्चाद्गिनोऽद्गानि- (द्ि)भाववर्जितस्य वा मुक्तकोपात्तस्य अङ्गभूतस्यापोष: पुनरदोष एवेति। 'प्र(अ)त्युक्तिरिति' धाराधिरूढस्यापि रसस्य नैरन्तर्येण पुनः पुन- रुद्दीसतिर्दोषो यथा कुमारसम्भवे रतिप्रलापेधु। लब्धपरिपोषो हि रस: पुनः पुनः परामृश्यमानो मालतीमाल्यमिव म्लायति। अत एव प्रकर्षप्राप्त- रसविशिष्टानां कवीनामल्पीयानेव वाग्विलास इति। 'अङ्गिभिदिति' बहुरसे प्रबन्धे अवयवभूतरसापेक्षयाSङ्गिनोऽवयवि- भूतस्य रसस्य भिदननुसन्धानं दोषः । अनुसन्धिर्हि सर्वस्वं रसपोषस्य, स्मृत्यभावे पुनरपोष एव। यथा रत्नावल्यां चतुर्थेऽक्के बाभ्रव्यागमनात् सागरिकाविस्मृतिरिति। अङ्गौय्यादयश्च दोषा: परमार्थतोऽनौचित्यान्तःपातिनोऽपि सहृदया- नामनौचित्यव्युत्पादनार्थमुदाहरणत्वेनोपात्ताः। केचित् तु व्यभिचारिरसस्था- यिनां स्वशब्दवाच्यत्वं रसदोषमाहुस्तदयुक्तम्, व्यभिचार्योदीनां स्त्रवाचक- पदप्रयोगेऽपि विभावपुष्टौ। "दूरादुत्सुकमागते विव(च)लितं सम्भाषिणि स्फारितं संश्लिष्यत्यरुणं गृहीतवसने किं वाऽश्ितभ्रूलतम् ।

चक्षुर्जातमहो ! प्रपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ॥"

206

१७६ सविवरणे नाट्यदर्पणे इत्यादौ रसोत्पचेरदोष एवायं तस्मादव्युत्पभोक्तित्वादव क्रोक्तिरेवेयम्। एव मुभयरससाधारणविभावपदानां कष्टेन नियतविभावाभिधायित्वा- िगमोऽपि सन्दिग्धत्वलक्षणो वाक्यदोष एव । यथा- "परिहरति रति मति लुनीते र्खलतितरां परिवर्तते च भूय । इति बत विषमा दशा स्वदेहं परिभवति प्रसभं किमत्र कुर्मः १॥ " अत्र मतिपरिहारादीनां विभावानां करुणादावपि सम्भवात् शृङ्गारं प्रति भावत्वसन्देह इति ॥ १२५ ॥ अथ वृत्तिलक्षणे रसानन्तरमुदिष्टानां भावानामवसरस्तत्रापि रसानु- रोधेन प्रथमं स्थायिन उच्यन्ते-

रतिर्हासिश्र शोकश्र क्रोधोत्साही भयं तथा। जुगुप्ता-विस्मय-शमा रसानां स्थायिन. क्रमात् ॥ १२६ ॥ स्त्री-पुंसयोरास्थाबन्धापरपर्यायोऽन्योन्यमभिष्वङ्गो रतिः । एषा च कामावस्थानुवर्तिन्या अभिलाषमात्रसाराया व्यभिचारिण्या देवतादिषु बन्धुपु मनोहरवस्तुषु च प्रीतिरूपायाश्च रतेर्विलक्षणैव। रञ्जनोन्मादानुविद्धश्चित्तस्य विकासो हासः। निर्वेदानुविद्धं दुःखं शोक: । अपचिकीर्षा-जुगुप्साहेतुः परितापावेशः क्रोधः । धर्म-दान-युद्धादिकर्मण्यनालस्यमुत्साहः। वैक्लव्यं भयम्। कुत्सितत्वाध्यवसायो जुगुप्सा । उत्कष्टत्वावसायो विस्मयः । निःस्पृहत्वं शमः । रसानां शृङ्गारादीनां स्थायिनः परिणामिकारणानि 'क्रमादिति' रसोद्देशक्रकमेण, तेनामी रसान्तराणां व्यभिचारिणोऽनुभावाश्च भवन्ति, तत्रैषामागन्तुकत्वेन स्थायित्वाभावात्। सहभावित्वेन पोषकत्वे व्यभिचारिता। कार्यत्वे त्वनुभावता। तथैषां विभावा अनुभावाश्र ये शुङ्गारा- दिषु रसेषूक्तास्त एवेति न पृथगुच्यन्ते॥ १२६ ॥

चिन्ता-चापलमावेगो मतिर्व्याधिः स्मृतिर्धृतिः ॥। १२७।। अमर्षो मरणं मोहो निद्रा-पुप्तौम्य-हृष्टयः । विषादोन्मौद-दैन्यानि ब्रीडी त्रेसिो वितेर्कणम्॥ १२८॥

207

वृत्ति-रस-आवामिनयनिचार:। १७७

गर्वोत्सुक्यावंहित्थानि जाड्यालस्य-विबोघनैम्। त्रयस्त्रिशद् यथायोगं रसानां व्यभिचारिणः ।। १२९ ।। त्रयखिशदिति द्वन्द्वानुवादमात्रमन्येऽपि पुनः सम्भवन्ति यथा क्षुत्-

क्षिण्यादय: तथा स्थायिनोऽनुभावाश्रेति। 'यथायोगमिति' रसौचित्यानति- क्मेण। तेन केचित् साधारणा:, केचित् पुनरसाधारणाः। एतच यथारसं नि- र्णीतमेवेति ॥ १२९॥ अथैषां प्रत्येकशः स्वरूपप्रतिपादकं लक्षणमुच्यते- निर्वेदस्तस्वधीः केशैवैरस्यं श्वास-तापकृत्।

भूतिदर्शनादयः । तश्वज्ञानादिभिर्विभावर्यद् वैरस्यं स निर्वेदः, स च नि- श्वास-सन्तापयोरुपलक्षणत्वादन्येषां च चिन्ताऽश्रु-वैवर्ण्य-दैन्यादीनामनु- मावानां कारक इति। अर्यं च रसेष्वनियतत्वात् कादाचित्कत्वाच्च व्यभि- चारी न स्थायी। एवमन्येष्वपि वाच्यम्। मम्मटस्तु व्यभिचारिकथनप्र- स्तावे निर्वेदस्य शान्तरसं प्रति स्थायितां प्रतिकूलविभावादिग्रह इत्यत्र तु तमेव प्रति व्यभिचारितां च त्रुवाण: स्ववचनविरोधेन प्रतिहत इति। अथ ग्लानि :- ग्लानि: पीडा जराऽडयासैरशक्ति: कार्श्य-कम्पभाक् ॥ १३० । पीडा व्याधि-वमन-विरेक-क्षुत्-पिपासाSSदिभिरनेकधा काय-मनो- दुःखम्। आयासो व्यायामाध्वगति-सुरतादिभिः कायक्लेश-पीडा-जरा-

थ्र्याभाव: सा ग्लानिः।सा च कारश्य कायक्षामता। काश्य-कम्पावुपलक्षणत्वात्

अथापस्मार :- वैकल्यं ग्रहदोषेभ्योऽपस्मारो निन्धचेष्टितः । ग्रहा: परग्रहणशञीलाः पिशाचाद्याः। धातुवैषम्यं दोषः। बहुवचना- २३

208

१७८ सविवरणे नाव्यदर्पने

दुच्छिष्ट-शून्यस्थानसेवनाशुचिसम्पर्कादेर्यद् वैकल्यं कत्याकत्याविवेचकत्वं सोऽपस्मारः । निन्दं विगर्हितं सहसा भूमिपात-फेनमोक्ष-निः्श्सन-धा- वन-प्रवेपन-स्तम्भ-स्वेदादिकं चेष्टितमत्रेति॥।

अथ श्का- शक्का स्व-परदौरात्म्याद दोलनं श्यामताऽडदियुक॥१३१॥ दौरात्म्यमकार्यकरणम्। उपलक्षणत्वाच्चास्य सादश्यादयोऽपि विभावा ग्राह्याः। दोलनं क्षोभ-सन्देहाभ्यामनवस्थितत्वं चेतसः । आदिशम्दान्मड्-

दयोऽनुभावा गृद्यन्ते इति ॥ १३१ ॥ अथासूया- द्वेषादेः सद्गुणाक्षान्तिरसूया दोषदर्शनी।

सद्गुणाज्ञानक्रियादयो विशिष्टधर्माः। एषा च दोषान् वश्चकत्वादीनसतः सतो वा दर्शयति। उपलक्षणाद् भ्रूभङ्गावज्ञा-गुणनिष्ठव-मन्यु-कोधादयो- डनुभावा गृद्यन्व इति ॥ अथ मद :- ज्येष्ठादौ मुन्मदो मद्ाद् निद्रा-हास्याश्रुकृत् क्रमात् ॥ १३२ ॥ ज्येष्ठ उत्तम:। आदिशब्दान्मध्यमाधमौ गृह्येते। निद्रया स्मित-मधुरा- स्यराग-रोम हर्षेषद्व्याकुलवचन-सुकुमारगत्यादय:, हास्येन स्खलन-घूर्णन- बाहुसंसन-कुटिलगमनादय:, अश्रुणा च निष्ठीवन-जिह्वास्खलन-स्मृतिनाश- गतिभ्रंश-छर्दित-हिक्का-कफादयो गृह्यन्ते। 'क्रमादिति' उत्तमादौ यथा- सङ्ख्यं निद्रादयोऽनुभावा:। नाथे च रअ्जनानिमित्तमापानमपि क्चिदभि- नीयते। तत्र च मदो व्यभिचारी सम्भवति। यत् पुनः पात्रं पीतमद्यमेव प्रवि- शति, तस्य त्रासादिना मदोऽपनेयोऽन्यथा कार्यव्याघातः स्यादिति ॥१३२॥ अथ श्रम :- श्रमो रतादिभि: साद: स्वेद: श्वासादिकारणम्।

209

आदिशब्दादध्वगति-व्यायामादेर्विभावस्य गरहः। सादोऽङ्गादीनां

रनुभावस्य ग्रह इति । अथ चिन्ता- आधिश्चिन्ता प्रियानाप्ते: शून्यता-शवास-कार्श्ययुक्॥१३३॥ आधिर्मानसी पीडा। प्रियस्येष्टस्याप्राप्तिरत्रियप्राप्तिर्वा प्रियानासि:। शून्यता विकलेन्द्रियता उपलक्षणत्वादेकाग्रदृष्टित्व-स्मृत्यादयोऽप्यनुभावा इति ॥ १३३ ॥ अथ चापलम्- चापलं साहसं राग-द्वेषादेः स्वैरिताऽSदिमत्। साहसमविमृश््यकारिता। आदिशब्दाआड्यादेग्रहः। स्वैरित्वं स्वच्छन्दा- चार:। आदिशब्दाद् वाक्पारुष्य-ताडन-वध-बन्धादेरनुभावस्य ग्रह इति। अथावेग :- आवेगः सम्भ्रमोऽतर्क्याद् विकर्त्ताऽङ्ग-मनो-गिराम् ॥ १३४ ॥ सम्भ्रम: सङ्गोभः। अतर्क्यमचिन्तितोपनतमिष्टमनिष्टंच। तत्रेष्टं देवता- गुरु-मान्य-वल्लभ-सम्पच्छवण-दध्यादि। अनिष्टमग्नि-भूकम्पाद्युत्पात- वात-वर्ष-कुअर-चौर-सर्पामनोज्ञश्रवण-दर्शनादि। तत्राभ्युत्थान-पुलका-

प्रधावनाकुलनेत्रता-त्वरितापसरण-पश्चादवलोकन-शस्त्रा दि ग्रहणोर्वीपतन- कम्प-स्वेद-स्तम्भादयोऽप्रियाश्ाङ्गिकाः । हर्ष-विस्मयादयः प्रिया, शङ्का- विषाद-भयादयोऽप्रियाश्च मानसाः।स्तुति-चाटुकाराशंसावाक्यादयः प्रियाः, कन्दन-परिदेवनासम्बद्धवचनादयश्चाप्रिया वाचिका विकारा यथायोगं प्रियाप्रियातर्क्यवस्तुजावेगस्यानुभावाः। सर्वेऽप्येते विकारा उत्तमस्य स्थैर्या- नुविद्धा:, नीचस्य तु चापलानुविद्धा इति॥ १३४ ॥ अथ मति :- प्रतिभानं मतिः शास्त्रतर्काद भ्रान्तिच्छिदादिकत्।

210

१८० सविवरणे नाज्मदर्पणे

नवनवोल्लेखशालिनी प्रज्ञा प्रतिभानम्। शासं शास्त्रविषयं चिन्तनम्। तर्को विधि-निषेधविषयौ सम्भावनाप्रत्ययावन्वय-व्यतिरेकप्रत्ययौ वा । भ्रान्ति: संशयो विपर्ययो वा । आदिशब्दादुपेदेशादिग्रह इति ॥ अथ व्याधि :- दोषेभ्योऽङ्ग-मनःकेशो व्याधिः स्तनित-कम्पवान् ॥ १३१॥। दोषा: कफ-वात-पित्त-सन्निपातादयः। स्तनितमार्तस्वरः। उपलक्ष- णान्मुखशोष-दन्तवीणावादन-शीताभिलाषविक्षिप्ाङगता। सन्तापादयोऽप्य- नुभावा गृह्यन्त इति ॥ १३५॥ अथ स्मृति :-

दृष्टाभास: पूर्व दृष्टमिति ज्ञानम्। तुन्यदृष्टिः सदशदर्शनम्। आदि-

पुनःपुनःपरिशीलनपूर्व दर्शनपाटवादेविभावस्य ग्रहः । भ्रून्नतेर्भ्नव ऊर्ध्व क्रियानिष्पसिर्यस्या: सा तथेति॥ अथ धृति :- घृतिर्ज्ञानेष्टलाभादेः सन्तुष्टिर्देहपुष्टिकत् ॥ १३६॥ ज्ञानं विवेकज्ञानं बादुधुत्यं वा। इष्टस्येप्सितस्य लाभः प्रापि: ।

देहपुष्टिरुपलक्षणं गताननुशोचनादीनामनुभावानामिति ॥ १३६॥ अथामर्ष :- क्षेपादेः प्रतिकारेच्छाऽमर्षोऽस्मिन् कम्पनादयः। क्षेपस्तिरस्कारः, आदिशब्दादपमानादेर्विभावस्य ग्रहः। अपकारिणि स्वयमपकरणाभिलाषः । प्रतिकारेच्छा परस्यापकाराभावेऽपि परानर्थकरणा- मिप्रायरूप: क्रोध इत्यनयोमेदः । अस्मित्रमर्षे आदिशब्दादघोमुखचिन्तन- प्रस्वेदोत्साह-ध्यानोपायान्वेषण-तर्जन-ताडनादीनामनुभावानां ग्रह इति।।

211

अथ मरणम्- व्याध्यादेर्मृत्युसङ्कल्पो मरणं विकलेन्द्रियम् ॥ १३७॥ व्याधयो वात-पित्त-श्लेष्मवैषम्य-ज्वर-विचर्चिका-पिटकादयः । आदि-

स्थानपतनादेर्विभावस्य ग्रहः । मृत्युसक्कन्पो दुष्प्रतिकारोऽयमनर्थस्तस्माद- वश्यं मरिष्यामीत्यध्यवसायः। विकलानि स्वविषयग्रहणं प्रत्यसमर्थानीन्द्रि- याणि यस्मिन्। उपलक्षणाद् विह्वलचेष्टित-हिक्का-निःश्वास-परिजनानवेक्षणा- व्यक्ताक्षरभाषण-वदनदैन्य-सहसाभूमिपतन-कम्पन -- स्फुरण-काश्य-फेन-

निरोधरूपं तु मरणं न नाद्ये प्रयोज्यमिति। न तस्य विभावानुभावस्वरूपाणि प्रतिपाधयन्त इति ॥ १३७ ॥ अथ मोह: अचैतन्यं प्रहारादेर्मोहोऽत्राघूर्णनादयः । अचैतन्यं प्रवृत्ति-निवृत्तिज्ञानाभावो न तु सर्वथा गतचेतनत्वम्। म्रहारो मर्मण्यभिघातः आदिशब्दात् तीव्रवेदनाऽशक्यप्रतीकारचौर-राजाहि- व्याघ्राद्याक्रमण -- देशविप्तवाग्न्युद काधयुपघात-वैरिदर्शन-श्रवणदेर्विमावस्य ग्रहः। अत्र मोहे आदिशब्दाद् भ्रमण-पतनेन्द्रियाव्यापारादेरनुभावस्य ग्रहः। अथ निद्रा- इन्द्रियाव्याप्टतिर्निद्रा खेदादेर्मूर्दकम्पिनी॥ १३८॥ इन्द्रियाणि स्पर्शनादीनि, न तु मनस्तस्य निद्रायामपि व्यापाराव। अव्यापृतिर्विषय ग्रहणोपरतिः। आदिशब्दादालस्य-दौर्बन्य-रात्रिजागरणा- त्याहार-मद-श्रम-क्लम-चिन्ता-शयालुताSSदेर्विभावस्य ग्रहः। मूर्द्धकम्पनेन

हादयोऽनुभावा उपलक्ष्यन्त इति ॥ १३८ ॥ अथ सुप्तम्- सुप्तं निद्धाप्रकर्षोत्र स्वनायित-खमोहने।

212

सविनरणे नाद्यदर्पणे प्रकर्षो गाढतमावस्था स्वपस्य वात्कालिकविषयज्ञानस्य आयितं प्रती- विर्यतस्तत् स्वमायितं प्रलपितम्। खानां मनःषष्ठानामिन्द्रियाणां मोहनमति- शयेन विषयवैसुख्यं निद्रायां मनसोऽ्वधानमस्ति, अत्र तु तदपि मनागुपरुध्यत इवि भेद: । विभावास्तु निद्रागता पवात्र ग्राघ्याः ।। अथाय्यम्- दुष्टेऽपराधान्नैर्षृ्यमौभ्यं बन्घ-वघादिभिः ॥ १३९॥ दुष्टे हिंस्त्रत्वानृतवादित्व-वञ्चकत्वादियुक्ते अपराधादकार्यकारित्वाद् दौर्धुख्य-चौर्यादिरूपाद् विभावाद् यद् राजादेनैर्घ्ण्यं निर्दयत्वं तदौ्यं तथ वंध-बन्धाभ्यामादिशब्दात् ताडन-निर्भर्त्सन-स्वेद-शिरःकम्पादि[ भि]- रनुभावैरमिनेतव्यमिति। १३९ ।। अथ हर्ष :- हर्षः प्रसत्तिरिष्टाप्तेरत्र स्वेदाश्रु-गद्गदाः ।

भोगोत्सवादि। गद्गदो बाष्परुद्कण्ठस्य वाकू। उपलक्षणात् पुलक-प्रिय- भाषण-नेत्रमुखप्रसादादेरनुभावस्य ग्रह इति॥। अथ विषाद :- विषादस्तान्तिरिष्टस्यानाप्तेर्निःश्वास-चिन्तनैः ॥ १४० ॥ तान्तिरनुत्साहाकन्तश्चित्तसन्तापः । इषं प्रारब्धनिर्वहण-दैवाप्रति- कूलत्वादि तस्यानाप्तिरलाभो विपरीतलाभो वा चिन्तनमुपायानाम्। बडु-

जिह्ापरिलेहादिभिस्त्वधमगतैरनुभावैरभिनीयत इति ॥ १४० ॥ अथोन्माद :- मनोविप्लुतिरुन्मादो ग्रह-दोषैरयुक्तकृत्। विध्ुतिर्विसस्थुलता क्वचिदप्यविश्रान्तिरिति यावत् । ग्रह-दोषाव-

213

१८२

पस्मारे व्याख्यातौ। अयुक्तमनुचितं गीत-नृत्त-पठितोत्थित-शयित-प्रथा-

वीरघटवक्त्र-शरावाभरणोपभोगादि। अयं चोत्तमस्य विप्रलम्भेघमस्य करुणे व्यभिचारी। अपस्मारस्तु बीभत्स-भयानकयोः। सघ मनोवैकन्यमयं त मनोऽनवस्थितिरिति भेद इति।। अथ दैन्यम्- आपद: स्वान्तनीचत्वं दैन्यं कार्ष्ण्यावगुण्ठनैः ॥ १४१ ॥ आपदो दौर्गत्य-न्यक्कारादेः। स्वान्तनीचत्वं मनःलैव्यम्। कार्ष्ण्य वदनश्यामता। अवगुण्ठनं शिरो-गात्रवरणम्। बहुवचनाच्छरीरासंस्कार-गौ-

अथ वीडा- व्रीडाऽनुतापगुर्वादेरधार्ष्टचं गात्रगोपकम् । अकृत्यकरणादनु पश्चात् तापो मानसो विवेकः। गुरुर्माता-पित्रादि:।

अधार्ष्ट्यमवैयात्यम्। गात्रगोपनेनोपलक्षणादघोमुखचिन्तन-नखनिस्तोदन- भूविलेखन-वस्त्राकुलीय-स्पर्शनादेरनुभावस्य ग्रह इति। अथ त्रास :- घोराच्चकित [ता] त्रासः कायसङ्कोच-कम्पितैः ॥ १४२॥ घोरं भीषणं निर्घाताशनिपात-महाभैरवनाद-महारौद्रसच्वशबदर्शना- दि। चकिततोद्वेगकारी चमत्कारः । अनर्थसम्भावनातः सत्वभ्रंशो भयमि- त्यनयोर्भेद:। बहुवचनात् स्तम्भ-रोमाश्च-मूच्छा-गद्गदवचनादिभिश्चायम- नुभावैरभिनीयत इति ॥ १४२ ॥ अथ तर्क :- एकसम्भावनं तर्को वादादेरङ्गनर्तकः । वादो विप्रतिपततिस्तस्मादादिग्रहणात् सन्देहबाधकबलोच्चतपधान्त

214

सविवरणे नाट्चदर्पणे

राभावज्ञानविशेषप्रतीत्यमिलाषादेर्व्िभावाद् यद्येकस्य पक्षस्य सम्भावनं भवि- तव्यमनेनेति पत्यय: स तर्कः । अङ्ञस्य भ्रू-शिरोऽमुम्यादेर्नर्तक इति। अथ गर्व :- आत्मन्याधिक्यधीर्गर्वो विद्याऽडदेरन्यरीढया।। १४३॥ आधिक्यधीः परजुगुप्साक्रान्त: स्वस्मिन् बहुमान:।आदिशब्दाआति- कुल-लाभ-बुद्धि-वाल्लभ्य-यौवनैश्वर्यादर्विभावस्य ग्रहः । रीढाऽवज्ञा तया उप-

दिमिश्चानुभावैरभिनेतव्य इति ॥ १४३॥ अथौत्सुक्यम्- इष्टाभिमुख्यमौत्सुक्यं स्मरणाद्यात् त्वराऽडदिभि: । आभिमुख्यमौत्सुक्यं स्मरणमिष्टस्य। आद्यशब्दान्मनोज्ञदिद्वक्षाभिष्वङ्ग- लोभादेर्विभावस्य ग्रहः । त्वरा मनो-वाक-काय-दृष्टिचापलम् । आदि-

वस्य ग्रह इति।। अथावहित्थम्- घार्ष्टयादेर्विक्रियारोघोऽवहित्थाऽत्र क्रियान्तरम् ॥ १४४।। धाष्ट्यं प्रागन्भ्यम्। आदिशब्दाद् भय-लज्जा-गौरव-कुटिलाशयत्वादे- र्विभावस्य ग्रहः। सर्वानुगतत्वखयापनार्थ धाष्ट्यं प्रथममुपाच्म् । सभयादि- रपि ह्यप्रगम्भो न शक्नोत्याकारं संवरीतुम्। विक्रिया भरूविकार-मुखरागादिका तस्या रोध: संवरणम्। रोधकारकत्वेनोपचाराच्ित्तविशेषोऽपि रोध, न बहिःस्था चित्तवृत्तिरिति पृषोदरादित्वादवहित्था। अत्रावहित्थार्यां प्रस्तुतक्रि- यातोऽन्यकथनावलोकनकथाभङ्गकृतकस्थैर्यादिकं क्रियान्तरमिति ॥१४४ ॥ अथ जाड्यम्- जाड्यमिष्टादित: कार्याज्ञानं मौनानिमेषणैः । इर्टे जियं तस्य दर्शन-श्रवणे अपीष्टे। आदिशब्दादनिष्टदर्शन-अक्ण-व्या-

215

१८५ व्यादेर्विभावस्य ग्रहः। कार्याज्ञानं नेत्राभ्यां पश्यतोऽपि थोत्राभ्यां शृण्वतोऽपि चेदानीं कि कृत्यमित्यनिश्चयः। नेदं वैकल्याचैतन्यस्वभावमित्यपस्मार- मोहार्भ्यां भिन्नम्। मौनं तूष्णीम्भावः। अनिमेषणं अनिमेषनिरीक्षणम्। बहुवचनात् परवशत्वादिभिरनुभावैरभिनेतव्यमितति।। अथालस्यम्- कर्मानुत्साह आलस्यं श्रमाधाज्जृम्भितादिभिः ॥१४५॥ आदिशब्दात् सौहित्य-स्वभाव-व्याधि-गर्भादिभिर्विंभावैः स्त्री-नीचा- नामनुद्यमरूपमालस्यं भवति। श्रमस्य व्यभिचारित्वेऽप्यन्यव्यभिचारिणं प्रति विभावत्वे न दोष:, व्यभिचारिता तु परस्परं व्यभिचारिणां स्थायित्वप्रसङ्गाद् दुष्टैव। एवं व्यभिचारिणामनुभावत्वमपि भवत्येव । जुम्भितेनादिशब्दादासि- - हा(झ)वश्यमाहारं करोत्येवेति ।। १४५।। अथ विबोध :- निद्राच्छेदो विबोषश्र शब्दादेरङ्गभङ्गवान् । आदिशब्दात् स्पर्श-स्वप्रान्ताहारपरिणामादेर्विभावस्य ग्रहः । उपलक्ष-

व्यः। पर्यन्ते चकारः सर्वव्यभिचारिसमुच्चयार्थ इति ।॥ अथैषां रसादीनां मध्ये केषाश्चित् परस्परं कार्यकारणतामाह- केषाश्चित् तु रसादीनामन्योन्यं हेतुकार्यता ॥ १४६ ॥। आदिशब्दादू व्यभिचारिणां यथा वीरादजुतः। महापुरुषोत्साहो हि जगद्विस्मयं फलं साक्षादनुसन्धते। तथा द्रौपदीस्वयंवरादौ वीराच्छ्ृम्गारोऽपि रौद्राच वधबन्धादिफलानन्तरं करुण-भयानकौ। तथा सर्वरसेभ्योऽनन्तर सर्वे सजातीया रसा भवन्ति। यथा शृङ्गारिणं दष्ट्रा शृङ्गारः, हसन्तं दष्ट्रा हास्य इत्येवं सर्वरसेधु हेतुफलभावो वाच्यः । सर्वरसानां चाभासा अनौचित्य- प्रशसत्वाद् हास्यरसस्य कारणम्। रावणस्य ह्यविषयप्रवृत्तत्वात् शृङ्गाराभास: सतां हास्यसपजनयति। हास्याभासादपि हास्यो भवति। यथा- १४

216

२८६ सविमरने माठ्यदर्पने

" लोकोच्तराणि चरितानि न लोक एष सम्मन्यते यदि किमङ् ! वदाम नाम ?। यत् त्वत्र हासमुखरत्वमनु(स)ष्य तेन पार्शोपपीडमिह को न विजाहसीति ? ॥" [ वामनगुसस्यैतदित्यभिनवगुप्त: नाट्यशासत्रव्या० अ. ६, ४४] व्यभिचारिणामप्युत्पाद्योत्पादकभावो यथा व्याघेर्निर्वेद:, चिन्ता- विषोधाभ्यां स्मृतिः, श्रमादालस्यमित्यादि। व्यभिचार्याभासादप्यनौचित्य- प्रवृत्ताव् हास्यो भवतीति ॥। १४६ ॥। अथ रसानां स्थायिनां व्यभिचारिणामनुभावानां च कार्यभूवाननु- भावान् प्रतिपादयति- वेपथु-स्तम्भ-रोमाश्चाः स्वरभेदोऽश्रु मूर्छनम्। स्वेदो वैवर्ण्यमित्याधा अनुभावा रसादिजाः ॥ १४७॥ आद्यशब्दाव प्रसादोच्क्वास-निःश्वास-क्रन्दन-परिदेवितोललकसन-

निरीक्षण-प्रशंसन-हसन-दान-चाटुकारास्यरागादयः क्वचित् स्थायिनो व्यभिचारिणश्च यथायोगं रसानां स्थायिनां व्यभिचारिणामनुभावानां च सहस्रसक्या अनुभावा इति ॥ १४७ ॥ अथ ते प्रत्येकशो लक्ष्यन्ते। तत्र वेपधु :- भयादेर्वेपुर्गात्रस्पन्दो वागादिविक्रियः । आदिशब्दादू रोग-हर्ष-शीत-रोष-प्रियस्पर्शादेर्विभावस्य ग्रहः। स्पन्द: किश्चिचलनम्। वागादेरादिशब्दाद् गतिचेष्टादेर्विक्रिया यस्मादित्यनुभाव- कथनमिति॥ अथ स्तम्भ :- यत्नेऽ्प्यङ्गाक्रिया स्तम्भो हर्षादेर्शा ! विषादवान् ।। १४८। चलनाभाष: स्तम्म:। आदिशब्दाद् विस्मय-भयं-मद-रोगादेर्विभावस्य ग्रह इवि ॥ १४८॥

217

वृत्ति-रस-भावाभिभय विचारः ।

अथ रोमाश् :- रोमाञ्चः प्रियदष्ट्यादे रोमहर्षोऽङ्गमार्जनैः । आदिशब्दाद् व्याधि-शीत-कोध-स्पर्शादेर्विभावस्य ग्रहः । बडुवचना-

अथ स्वरभेद :- स्वरभेदः स्वरान्यत्वं मदादेर्हर्ष-हास्यकृत् ॥ १४९॥ अन्यत्वमुपचयापचयाभ्यां भेद: । आदिशब्दाद् भय-जरा-हर्ष-क्रोध- राग-रौक्ष्यादेर्विभावस्य ग्रहः। उपलक्षणाद् व्रीडा-निर्वेदादयोऽप्यनुभावा द्रष्टव्या इति ॥ १४९ ॥ अथाशु- अश्रु नेत्राम्बु शोकाधैर्नासास्पन्दाक्षिरूक्षणैः।

हास्यादेर्विभावस्य ग्रहः। नासायाः स्पन्दः श्रेष्मस्वणम्। बहुवचनालिष्ठी- वन-गद्गदस्वरादेरतुभावस्य ग्रह इति ॥ अथ मूर्छनम्- मूर्छनं घात-कोपादैः खग्लानिर्भूमिपातकत् ॥ १५०॥ आद्यशब्दाद् मदादेर्विभावस्य ग्रहः । खग्लानिरिन्द्रियाणामभिभवः । उपलक्षणाव् स्वेद-श्वासादयोऽप्यनुभावा इति ॥ १५० ॥ अथ स्वेद :- स्वेदो रोम-जलस्रावः श्रमादेर्व्यजनग्रहैः । आदिशब्दादू भय-हर्ष-लआा-रोग-ताप-ग्रह-दुःख-धर्म-व्याया- मादेर्विभावस्य ग्रहः। बहुवचनाद् वाताभिलाष-स्वेदापनयनादिभिरप्यमि- नेतव्य इति।। अथ वैवर्ण्यम्- छायाविकारो वैवण्य क्षेपादेर्दिगनिरीक्षणैः ॥१५१ ॥

218

१८८ सविवरणे नादयदर्पणे

छाया शोभा तस्या विकारो विरूपत्वम् । क्षेपस्तिरस्कारः । आदि- शब्दात् सन्ताप-भय-क्रोध-व्याधि-शीत-श्रम-तीव्रांशुकरादेर्विभावस्य ग्रहः।

अथ रस-भावानन्तरोदिष्टस्याभिनयस्यावसरः । स च वाचिकानिक- सास्विकाहार्यभदैश्तुर्द्धा। तत्र प्रथमं वाचिकं लक्षयति- वाचिकोऽभिनयो वाचां यथाभावनुक्रिया। वागनुकार्या प्रयोजनं हेतुरस्येति "प्रयोजनम्" [हैम०६॥४।११७]इतीकण वाचिक:। सामाजिकानामाभिमुख्येन साक्षात्कारेण नीयते प्राप्यते अर्थोऽनेने- त्यभिनयः। वाचां संस्कृत-प्राकृतादीनां सार्थिकानामनर्थिकानां वा यथाभावं

भावानामनतिक्रमेण। तथा च कवयः सक्रोधं सावेगमित्यादीन्यनुकार्यभावप्र- काशकानि क्रियाविशेषणान्युपनिबध्नन्ति। तेनैकेनो क्तमपरस्यायथाभावमनुव- दतोऽनुवाद एव नवाचिकोऽभिनय इति। अनुक्रिया च वागादीनां तद्ध्यव- सायवशान पुनर्वस्तुतः। रामादेरनुकार्यस्य नटेन प्रेक्षकैर्वा स्वयमद्ष्टत्वाद्। अनुकरता हयनुकार्यमदष्ट्रा नानुकर्तुमलम्। प्रेक्षकोऽपि चादष्टनुकार्यो नानुकर्तु- रकुकर्वत्वमनुमन्यते। तदयं नटो रामादेश्वरितं कविनिबद्धमधीत्यात्यन्ताम्या- सवशतः स्वयं दृष्टमनुमन्यमानोऽनुकरोमीत्यध्यवस्यति। परमार्थतस्तु लोकव्य- वहारमेवायमनुवर्तते। प्रहृष्टोऽपि हि रामेण रुदिते रोदिति, न तु हसति। विषण्णोऽपि च हसिते हसति, न तु रोदि[ती]त्यादि। प्रेक्षका अपि रामादिशब्द-

ष्वप्यभिनेय चतुष्ट्याच्छादनात तथाभूतेष्वित न ते(टे)धु रामादीनध्यवस्यति। अत एव वासुं तासु सुख-दुःखरूपासु रामाद्यवस्थासु तन्मयीभवति। अपरे तेपु तु नामसङ्केत-सङ्गीतकाभिनयेषु रामाद्यध्यवसायहेतुषूपदेशपरमेतदिति मन्य- माना हेयोपादेय-हानोपादानैकतानचेतसो जायन्ते। अथवा इह तावदि- त्थमाकृतिरित्थं गतिरित्थं जल्पितमित्थं क्रोधादिललितमित्येवमशेषमपि रामादिललितमृषीणां कालदर्शिना ज्ञानेन निश्चितं कवयो नाटके निवम- निति। तत्र चार्थे मुनिज्ञानविश्वासानटस्य साक्षाद् दर्शनमेव । अपि च

219

वृच्ि-रस-आवामिनथविचार:। १८९ कंदाचिन्मासिकशो वस्तुस्वरूपे आ्राम्यन्ति न पुनर्ज्ञानदृशः । तत्र सुनिज्ञान- दर्श्ितमर्थदर्शनादप्यधिकतरमवगतं वस्तुत एवानुर्क्कर्वाणो दुर्विदग्धपुद्धिभि: कर्थकारमपाक्रियते वराको नटः १ प्रेक्षकाणां तु सत्यसति च स्वदर्शने नटेपु रामाघध्यवसाय एव, अन्यथा तु कृत्रिममेतदिति जानन्तो न रामादिसुख- दुःखेषु तन्मयीभवेयुः । उन्मिषन्ति च ्रान्तेरपि शृङ्गारादयः। कामिनी- वैरि-चौरादीनविस्वप्रमभिपश्यतः पुंसः कथमपरथा रसप्ररोहरोहिणस्तत्र स्वम्भादयोऽनुभावा: प्रादुर्भवेयुरिति।।

अथाद्गिक :- कर्मणोडड्गेरुपाङ्रैश्र साक्षाद् भावनमाङ्गिक: ॥ १५२॥ कर्मणोऽनुकार्यचेष्टाया अझगैः शिरो-हस्त-वक्षः-कटी-पार्श- नेत्र-भ्रू-पक्ष्माधर-कपोल-चिबुकादिभिः साक्षादू भावनं परोक्षस्यापि सामाजिकेभ्यः साक्षादिव करणमाङ्गिकः। अङ्गानि प्रयोजनं हेतवोऽस्येत्याङ्गिकः। यथाभावमित्यत्रापि स्मर्यते, तेन रामा- देरनुकार्यस्य ये क्रोधोत्साहावेग-वैमनस्य-हर्ष-वैवर्ण्यास्यराग-भ्रूकद्यादय- म्ेष्टाविमिश्रा भावास्तैरनुस्यूतस्य कर्मण: साक्षाद् भावनं न तु केवलस्येति। तत्रोत्तमाङस्याकम्पित-कम्पितादयस्त्रयोदश। दृष्टेः कान्ता-भयानि(नकादयः षद्शरिशव्। नेत्रतारकयोरभ्रेमण-वलनादयो बहवः क्रियाभेदा: समासाम्या- [सा]दयो दर्शनप्रकाराश्च। अक्षिपुटयोरुन्मेष-निमेषादयो बहवः। भ्रुवोरुत्क्षेप- पतनादयः सप्त। नासिकाया नता-मन्दादय: षद् । गण्डयोः क्षाम-फुल्लादयः षद्। अधरस्य विवर्तन-कम्पादयः षद। चिबुकस्य कुट्टन-खण्डनादयो बहवः। ग्रीवायाः समा-नवादयो नव । हस्तयोः पताक-त्रिपताकादयश्- तुःपष्टिः । वक्षस आभुग्र-निर्युप्रादयः पञ्च । पार्श्वयोर्नत-समुभवादयः पश्च। उदरस्य क्षाम-खल्-पूर्णलक्ष्म(क्ष)णा: त्रयः। कद्याष्छनानिषृचादय: पश्च। ऊर्वोः कम्पन-वलनादयः पञ्च। जङ्गयोरावर्तित-नतादयः पश्र। पादयोरुट्घटित-समादयः बद् । तथैकपादप्रचाररूपा: समपादा-स्थिताव- तिकाद्यो भौम्य: षोडश, अतिक्रान्तापकान्तादयः पोउशाकाशिक्यथ्च चार्यः। स्थिरहस्त-पर्यस्तकादयोSपहारा द्ान्रिशत्। तलपुष्पपुटवर्तिता-

220

सबिकरजे नाउमदर्पणे

दीनि करणान्यष्टोत्तरं शवमित्यादिः सर्वोऽपि चेष्टाविषयोजग्रोपाङ्गप्र- भवत्वादाज्गिक एवाभिनयः । गवयोऽप्येवम्। तत्रोष्षम-मध्यम-नीचानां क्रमेण धीरा मध्यमा दुता च सामान्येन गतिः। विशेषस्तु वृद्ध-व्याघित-

मन्थरा। हर्षावेगकुतू हल-भयौत्सुक्यादिमतां त्वरिता। प्रच्छन्कामुक-वैरि-चौर- रौद्रसच्वादिशद्गितादानां निःशब्दपदसश्चारा उन्मार्गा दिगवलोकनवती च। सी(क्ञी)त-वर्षार्दितयोः कम्पमाना सम्पीडिताङ्गा। घर्मार्तस्य स्वेदापन- यना च्छायावलोकनवती। प्रहारार्त-स्थूलयोरङ्गाकर्षण-श्वासवती स्थिरा च। यतिनां नेत्राचापल्य-पुरतोयुगमात्रनिरीक्षणवती। उन्मत्त-मत्तयोर्विघूर्णि- तनेत्रा रखलिता च। विदूषकस्यासम्बद्वेक्षणवती। जले पादविकर्षवती, प्रतरणे जठर-शय-काया-बाहुभ्यां जलविपाटनवती च । जलहियमाणस्य तु विसंस्थुलान-केश-वसनवती। अन्धान्धकारगतयोराकष्यमाणमन्दपदा पुरःप्रसारितविलोलहस्ता च। आरोहणे ऊर्ध्वावलोकनपरा, विपरीता त्वव- रोहणे। आकाशे समाभ्यां पादाभ्यां वाहनैः पक्षाभ्यां वा। आकाशान्यतो विसंस्थुलाङ्गकेशांशुकेन्याद्यनेको गतिप्रकार इति। तथा रूपस्य शिरसि हस्तौ कृत्वा किश्चिदास्यचालनानिमिषप्रेक्षणाभ्याम्, शब्दस्य शिरसा पार्श्वनतेन, स्पर्शशेष(स्य) नेत्राकुश्चनेन, रस-गन्धयोश्चैकोच्छ्ासेनाभिनयः । सर्वोऽपि चाभिनय इष्टो मध्योऽनिष्टश्चेति त्रिप्रकार:। तत्रेष्टः सौमुख्य-प्र(पु)लकगात्र-नेत्र- विकासादिना क्रियते, मध्यो माध्यस्थ्येन, अनिष्टः शिर:परावर्तन-नेत्र-ना- साविकोणनादिति। चतुर्विधश्ात्र मुखरागः प्रसन्नः स्वाभाविको रक्त: श्यामश्रेति रसौचित्यानतिक्रमेण भवति। यदपि सर्वशरीरसाध्यं भूपातादिकं तद्प्याज्निक एव, अङ्गोपाङ्गरूपत्वाच्छरीरस्येति ॥ १५२॥

अथ साख्विक :-

सात्त्विक: स्वरभेदादेरनुभावस्य दर्शनम्। अवहितं मनः सच्वं तत् प्रयोजनं हेतुरस्येति साखवक:। मनोऽनवधाने हि न शक्यन्त एव स्वरभेदादयो नटेन दर्शयितुम् । आदिशब्दाद् वेपशु-

221

१९१

गात्रसंसन-हिक्कादेर्ग्रहः। नायमभिनयो वाचिक:, शब्दाननुकारात्। नाप्या- सिक, अश्गोपाङसाध्यस्पष्टचेष्टाया अभावादिति। स्वरभेदाद्यनुभावप्रद- र्शनं रसोच्तम-मध्यमाधमप्रकत्यादौ(घौ)चित्यानुसारतो द्रष्टव्यमिति॥ अथाहाय :-

वर्णाधनुक्रियाऽडहार्यो बाह्यवस्तुनिमित्तक: ॥ १५३॥ वर्णः श्वेतादिः, आदिशब्दाद् रसगन्धाकन्पायुध-वाहनाङ्गाधिक्य-

शरीरव्यतिरिक्तं भस्म-धातु-जतु-राग-हरिताल-मषी-मृतिका-वस्त्र-वेणु- दलादिकं निमित्तमस्येति। वाचिकादयस्तु शरीरनिमिचा इति भेद: ।

सारतो विधेय इति। यस्तु पञ्चमश्चित्राभिनयः प्रोक्तः सोऽप्यभ्गोपाङकर्म विशेषरूपत्वादाङ्गिक एवान्तर्भवति। अभिनयद्वय-त्रय-चतुष्टयसन्निपातरूपः। सामान्याभिनयः पुनर्वाचिकादिलक्षणेनैव चरितार्थ इति ॥१५३॥

इति श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्रविरचितायां स्वोपज्ञनाट्यदर्पणविवृतौ वृत्ति-रस-भावाभिनयविचारस्तृतीयो विवेक: ॥ ३।।

222

अथ चतुर्थो विवेकः।

अतः परं सर्वरूपकोपयोगि किश्चिदुच्यते-

देव-भूप-सभा-भर्तृमुख्यानां मङ्गलाभिघा। नित्या रूपमुखे नान्दी पदैः षड्भरथाष्टभिः ॥१५४॥।

मुखयग्रहणं सरस्वती-कविप्रभृतीनामुपलक्षणार्थम्। मङ्गलाभिधा सन्ूतगुणोत्कीर्तनमाशीर्वचनं वा। नित्यैवंविधरूपैव, अपरे्षां तु पाठ्याना- सुत्थापनादीनां पूर्वरभ्भाङ्गानां प्रयोगवशादन्यथात्वमपि भवति, अवश्यम्भा- बाबू वा नित्यत्वम्, शेषाणां हि रङ्गाक्ानां नावश्यम्भावः। अहरह :- प्रयोज्यत्वाद् वा नित्यत्वम् । यावद्धि रूपकस्याभिनयस्तावदेषा नान्दी प्र- योक्तव्यैव। रूपकस्य नाटकादेमुखे प्रारम्भे नान्दी प्रयोगस्थानकथनमेतत्। नान्दीत्वं च मङ्गलाभिधायाः प्रत्यूहापसारणेन समृद्धिजनकत्वात् । पदानि वाक्याङ्गानि। केचित् तु पूर्णवाक्यापेक्षयाऽवान्तरवाक्यानि पदानीत्याङ्कः। तथा च भरतमुनिर्नान्दीं पठाते [ नाद्यशास्त्रे अ० ५, ११०-११३ ]- "नमोऽस्तु सर्वदेवेभ्यो द्विजातिभ्यश्च वै मनः(नमः)। जितं सोमेन वै राज्ा शिवं गो-ब्राह्मणाय च।। ब्रह्मोत्तरं तथैवास्तु हता ब्रह्मद्विषस्तथा। प्रश्ञास्त्विमां महाराजः पृथिवीं च ससागराम्।। राष्ट्रं प्रवर्धतां चैव रक्स्याशा समृध्यतु। प्रेक्षाकर्तुर्महान् धर्मो भवतु त्रझ्मभाषितम्।। काव्यकर्तुर्यशश्चापि धर्मश्रापि प्रवर्धवाम्। इज्यया चानया नित्यं प्रीयन्वां देवता इति ॥"

223

सर्वर्पकसाधारणलक्षण निर्णयः।

अत्र द्वादशावान्तराशीर्वाकयानि। पड्भिरिति त्र्यस्त्रमष्टमिरिति चतु- रसं रभ्नापेक्ष्यमध्यमनान्धा निर्देशः । त्र्यस्तरन्गे चोषमा द्वादशभिरधमा त्रिभि: पदैर्नान्दी। चतुरसरसे पुनरुतमा षोडशभिरधमा चतुर्भिरिति। नान्दी च पूर्वरक्गाज्गानां द्वादशमअं सकलपूर्वरङ्गाभ्गोपालक्षिका, तेन नान्धन्ते सून्नधार इत्यस्य सकलपूर्वरङ्गाङ्गानि तु केषांचिल्लोकप्रसिद्धत्वात् केर्षाचिन्नि प्फल त्वात् केषांचिदनवश्यम्भावित्वाच्च न लक्ष्यन्ते । नान्दी त्ववश्यम्भा- वित्वान्मङ्गलाभिधानपूर्वकत्वाच्च शुभकृत्यारम्भस्येति लक्षिता। अत एव कवयो रूपकारम्मे 'नान्धन्ते सूत्रधारः' इति पठन्ति। यत्र तु कविकृता नान्दी न दश्यते तत्रापि रकसूत्रणाकर्तकृता द्रष्टव्या। नान्दीपाठकाश्च सूत्रधार-स्था- पक-पारिपार्धिका इति ॥ १५४ ॥

अथ ध्रुवा लक्ष्यते-

प्रवेश-निष्कमाक्षेप-प्रसादान्तरसङ्गतम् । चित्रार्थ रूपकं गेयं पश्चधा स्यात् कविध्रुवा ॥ १५५॥।

रूपकं कविधुवेति सम्बन्धः । प्रविशतः पात्रस्य रस-भाव-प्रकृत्यवस्था- Sडदिकं प्रवेशशब्देनोच्यते। तदनुसारेण क्षेष-समासोक्त्याद्यलडकृतं यद् रूपकं गीयते सा प्रवेशः प्रयोजनमस्या इतीकणि प्रावेशिकी।

यथा अनध्येराघये-

"' दिणयरकिरणुक्केरो पियायरो को वि जीवलोयस्स ।

इयं स्वाश्रमरक्षणार्थ रामाकर्षणाय आगच्छतो विश्वामित्रस्य आदि- त्योदयवर्णनाव्याजेन प्रवेशसूचिका। यथा वा देवीचन्द्रगुप्ते पश्चमेडङ्गे-

१ दिनकरकिरणोत्करः प्रियाकरः कोऽपि जीवलोकस्य। कमलमुकुलाङपालीकृत मधुकरकर्षणविदग्धः ॥ १५

224

१९४ सविवरणे नाव्मदर्पणे

"' एसो सियकरवित्थरपणासियासेसवेरितिमिरोहो। नियविह(हि)वरे(से)ण चंदो गयणं गह लंबिउं विसइ।।" इयं स्वापायशक्किनः कृतकोन्मत्तस्य कुमारथन्द्रगुप्तस्य चन्द्रोदयवर्ण- नेन प्रवेशप्रतिपादिकेति। अङ्कान्तेऽङ्कमध्ये वा सनिमित्तं रक्गात् पात्रस्य बहिर्निःसरणं निष्कमः, तत्प्रयोजना अनुशक्तिकादेराकृतिगणत्वादिकण्युभयपदवृद्धौ नैष्कामिकी। यथा देवीचन्द्रगुप्ते पश्चमाङ्कान्ते- "बेहुविहकअविसेसं अइगूढं निण्हवेइ मयणादो। निक्खलइ खुद्धचित्तउ रत्ताङुत्तं मणो रिउणो ।l" इति । इयं उन्मचस्य चन्द्रगुप्तस्य मदनविकारगोपनपरस्य मनाक् शत्रुभी- तस्य राजकुलगमनार्थ निष्क्मसूचिकति। प्रस्तुतरसोछङ्गनेन रसान्तरोन्द्ावनमाक्षेप:, तत्प्रयोजना आक्षेपिक यथोदात्तराघवे रामस्य प्रस्तुतशृङ्गारोल्लङ्नेन- "अरे रे तापस ! स्थिरीभव, क्वेदानीं गम्यते ? स्वसुर्मम पराभवप्रसव एकद्स्तव्यथ: खरप्रभृतिबान्धवोद्दलनवातसन्धुक्षितः। तवेह विदलीभवत्तनुससुच्छलच्छोणित- च्छटाच्छुरितवक्षसः प्रशममेतु कोपानलः ।।" इत्यादि नेपथ्यवाक्याकर्णनेन वीररसाक्षेप:। प्रस्तुतस्य रसस्य विभावोन्मीलनेन निर्मलीकरणं प्रसाद: । प्रविष्टपान्- स्यान्तर्गतचित्तप्रवृत्ते: सामाजिकान् प्रति प्रथनं वा प्रसादः। प्रसादप्रयोज ना प्रासादिकी। इयं च प्रवेशिक्याक्षेपिकानन्तरमवश्यं प्रयोज्येति वृद्धसम्प्रदायः।

१ एष सितकर विस्तरप्रणाशिताशेषवैरितिमिरौघः । निजविभावरेण (? विधिवशेन) चन्द्रो गगनंग्रहं लक्धिंतु विशति ॥ २ बहुविधकार्यविशेषमतिगूढं निह्नुते मदनात्। निष्कल (स्सर )ति क्षुब्धचितो रक्ताक्षिप्तं मनो रिपोः ।।

225

सर्वरूपकसाधारणलक्षणनिर्णयः। १९५

अन्तरं छिद्गं तत्र भवा आन्तरी अनुकर्तुर्यदा अनाशक्कित एव धनवि- घातादिना विघाव उद्धतप्रयोगश्रमाद् वा मूर्छा-भ्रमादिसम्भावना वस्राभर- णादेर्वा. प्रच्युतिस्तदा तत्संवरणावकाशदित्सयेयं गीयते। अस्यां च प्राक्तनं भावि वा र[स]स्य स्वरूपमनुवर्त्यम्। छिद्राच्छादनमात्रप्रयोजनत्वाच्चास्या न सार्थकपव(ठ)नासनमुपयोगीति शुष्काक्षराण्येवास्यां निबध्यन्ते। सङ्कतं प्रवेशाधयनुरूपार्थम् । चित्रो नानाप्रकार: सरः-काननादि-

रत्यादिकश्चार्थो यत्र। अर्थश् तथा निबन्धनीयो यथोपश्रुतिशकुनन्यायेन अत्ययेन प्रस्तुतोपयोगी भवति रूपकं नियतमात्राक्षरं छन्द:। गेयं स्वरता- लैर्गानाईम्। पश्चधा प्रवेशादिभिः पञ्चप्रकारा, उपयोगवाडु्यापेक्षं चैतत्। अपरे च ध्रुवाप्रकारा: सन्ति, अन्पोपयोगित्वात् तु न लक्षिता:।*कवि- ध्रुवेति' कवे: प्रबन्धकर्तुरियं पञ्चविधा घुवा। अनेन रङ्गमध्यवर्ततिनीनां ध्रुवाणां रङ्गविध्यनन्तरं नाद्याचार्यकन्पितानां गानध्रुवाणां च व्युदास इति ॥ १५५ ॥ अथ नाट्यपात्राणां प्रकृतिभेदानाह- उत्तमा मध्यमा नीचा प्रकृतिर्न-स्त्रियोस्त्रिधा। एकैकापि त्रिधा स्वस्वगुणानां तारतम्यतः ॥ १५६ ॥ उदित्यव्ययमत्कष्टेऽर्थे ततः प्रकृष्टार्थे तमप्युत्तमा। प्रकर्षेण क्रियन्ते बाह्या चेष्टा अस्या इति प्रकृतिर्जन्मसहभवं शुभाशुभं शीलम्। त्रिधेति तिस्नोऽपि प्रकतयः स्वस्थाने उत्तमा-मध्यमा-नीचा्रेति। गुणाः प्रत्येकं प्रकृतिषु वक्ष्यमाणाः। प्रकष्टस्य किश्चिदाधिक्य-बहुत्वभाविनोस्तरप्-तमप्प-

साविशयाधिक्यलक्षणावस्थात्रययोगित्वमिति ॥१५६ ॥ अथोत्तमप्रकृते: पुंसो गुणानाह- शरण्यो दक्षिणस्त्यागी लोकशास्त्रविचक्षणः । गाम्भीर्य-वैर्य-शौण्डीर्य-न्यायवानुत्तमः पुमान् ॥१९७॥ शरणमापद्गवत्राणं तत्र साधुः। दक्षिणोऽनुकूलः। लोकशब्देनात्र

226

सविनरणे नाठवर्पणे

लोकव्यवहार उच्यते, तत्र विचक्षणः। एवमाद्योऽ्येऽप्युतमपुरुषगुणा द्रष्टव्या इति॥ १५७॥ अथ मध्यमप्रकृति :- मध्यो मध्यगुणः मध्या नात्यु(प्यु)त्कष्टा नाप्यपकष्टा गुणा लोकव्यवहार-चातुर्य- कला-विचक्षणत्वादयो धर्मा अस्येति।। अथ नीचप्रकृति :- नीच: पापीयान् पिशुनोडलसः । कृतघ्रः कलही छीबः स्त्रीलोलो रूक्षवान्(गू) जडः ॥ १९८॥ पिशुन: कर्णेजपः । क्ीषो हीनसच्व इति॥ १५८ ॥ अथोचमां खियमाह- लज्जावती मृदुर्वी(धी)रा गम्भीरा स्मितहासिनी। विनीता कुलजा दक्षा वत्सला योषिदुत्तमा ।। ११९।। वत्सला स्नेहलेति।। १५९ ।। अथ मध्यमा-नीचे- नरवन्मध्यमा-नीचे मध्यम-नीचपुरुषवन्मध्यमा-नीचे स्ति्रयौ बोद्व्ये। एषा नृ-ख्रियो- स्त्रधा प्रकतिरतुरूपा विरूपा रूपानुरूपिणी चेति पुनस्त्रिप्रकारा। तत्रानुरूपा पुंसः पौस्न: स्त्रियास्तु स्नैणो वयोऽवस्थानुरूपो भाव:। विरूपा तु बालो- चितभावस्य स्थविरेण स्थविरोचितस्य तु बालेन दर्शनम्। रूपानुरूपिणी पुरुषोऽपि स्त्रीरूपेण भूत्वा स्त्रिया पुंरूपया स्त्री-पुंसभावदर्श्नमिति॥ अथ पवन्धेषु नीचप्रकृतिकमप नायकमाह- नीचोडपीश: कथावशात्। कथा वुतं तस्या वशः सामर्थ्य हसनीयत्वादि तस्माद् भाण-प्रह- सनयो: कस्यांचिद् वीथ्यां च नीचोऽपि नायकः । प्रथमविवेके मध्यमो- समयोर्नायकत्वमुक्तम्, तदपवादोऽयमिति ।।

227

सर्वरूपकसाधारणलक्षणनिर्गयः ।

अथ सर्वरूपकेषु मुख्यनायक लक्षयति- प्रधानफलसम्पन्नोऽव्यसनी मुख्यनायकः ॥ १६०॥। व्यसनं र्याद्यासक्ति्विपद् वा ॥१६० ॥ अथास्य गुणानुद्द्शति- तेजो विलासो माधुर्यं शोभा स्थैय गभीरता। औदार्य ललितं चाष्टी गुणा नेतरि सत्वजाः ॥१६१ ॥ अष्टावित्युक्तपरिगणनम्, नतु सङ््ख्यानियमोऽन्येषामपि सम्भवात्। सच्वं विपुलाशयत्वम् ॥ १६१॥ अथैषां प्रत्येकशो लक्षणम्- क्षेपादेरसहिष्णुत्वं तेजः प्राणात्ययेऽपि च । क्षेपस्तिरस्कारः । आदिशब्दाद् दैन्यावज्ञादिग्रहः। प्राणात्ययेऽरपि चेति प्राणात्ययमध्युगम्येत्यर्थः। तेनासहिष्णुत्वमक्षमा, न तु देशकाला- वस्थाद्यपेक्षया नीत्या(ता)वसहनपूर्वकं निर्यातनमिति। अथ विलास :- विलासो वृषवद यानं घीरा दृक सस्मितं वचः ॥ १६२॥ वृषो महोक्ष: । धीरत्वमुदात्तत्वमिति ॥ १६२ ॥ अथ माधुर्यम्- माधुर्य विकृतिः स्त्रु(स्तु)त्या क्षोभहेतौ महत्यपि। प्रस्तुताद् रूपाद् रूपान्तरं विकृतिः । स्रु(स्तु)त्या रोमाश्च-परिकर- बन्धश्मश्रुकशसमारचन-शस्त्रावलोकनादिकात । क्षोभः सत्वचलनमिति॥ अथ शोभा- शोभा चिह्नं घृणा-स्पर्द्धा-दाक्ष्य-शौर्योद्यमोन्नये ॥ १६३ ॥। चिद्वं घृणादे: सत्तानिश्चयहेतु शरीरविकारः। घृणा नीचार्थजुगुप्स- नम् । स्पर्द्धोऽधिकेन सह साम्याधिक्याभिलाषः। उद्यम उत्साहः । एषासुलय: सततानिश्चय इति॥ १६३॥

228

११८ सविवरणे नाइयदर्पणे

अथ स्थैर्यम्- विघ्नेऽप्यचलनं स्थैर्य भारळघादशुभादपि। विम्ः प्रत्यूहः। अचलनं दार्ढयम्। अशुभामेह-परलोकानुचितमिति ।। अथ गाम्भीर्यम्- गाम्भीर्य सहजा मूर्तिः कोप-हर्षादिगोपनी ।। १६४।। सहजा सुखराग-दृष्टिविकारादिरहिता। मूर्तिर्देहस्वभावः। आदि- शब्दाद् भयशोकादिग्रहः । गोपनी प्रच्छादिकेति ॥ १६४॥ अथौदार्यम्- औदार्य शत्रु-मित्राणां प्राणितेनाप्युपग्रहः । बहुवचनान्मध्यस्थानां ग्रहः। प्राणितशब्देन स्वजीवितव्यस्य दान- सच्यते। अपिशब्देन दान-प्रियभाषणादिग्रहः । उपग्रह उपकार इति ॥ अथ ललितम्-

शृङ्गारिचेष्टा ललितं निर्विकारा: स्वभावजाः ॥ १६५॥

शरीरसंस्कारादिकाः । निर्विकारा गर्हारहिताः । स्वभावजा अबुद्धिपूर्वका इति ॥ १६५ ॥ अथ मुख्यनेतारमुकत्वा गौणमाह- अमुख्यो नायकः किश्चिदूनवृत्तोऽम्यनायकातू।

अमुख्यत्वं प्रधानफलापेक्षयाऽवान्तरफलभाजनत्वात्। नायकत्वं बह- तरवृत्तव्यापकत्वान्मुख्यनेतृसहायभूतत्वाच्च। किश्िदूनं स्वन्पन्यूनं वृत्तं शौर्य-त्याग-बुख्यादिकं यस्य। अयं च पताका-प्रकरीरूपो नायको द्रष्टव्य इति॥ अथ प्रतिनायकमाह-

लोभी घीरोद्तः पापी व्यसनी प्रतिनायकः ॥ १६६॥

229

सर्वकूप कसाधारणलक्षणनिर्णयः ।

मुख्यनायकस्य प्रतिपन्थी नायकः प्रतिनायकः। यथा राम- युधिष्ठिरयो रावण-दुर्योधनवदिति ॥ १६६ ॥। अथ विदूषकादीनां प्रकृति केषांचिल्लक्षणं चाह- नीचा विदूषक-कीब-शकार-विट-किङ्कराः । हास्यायाद्यो नृपे श्याल: शकारस्त्वेकविद् विटः ॥१६७ ॥ कीबो नपुंसकः । एषां च नीचत्वं नैसर्गिकम् । स्वामिचिचानुरोधा- दौपाधिकं शु (तु) मध्यमत्वमाप। तत्राद्यो विदूषको हास्यनिमित्तं भवति। हास्यं चास्याङ्ग-नेपथ्य-वचोविकारात् त्रेधा। तत्राअदास्यं खलति- खञ्ञ-दन्तुर-विकृताननत्वादिना। नेपथ्यहास्यमत्यायताम्बरत्वोल्लोकित- विलोकितगमनादिना । वचोहास्यमसम्बद्धानर्थकाश्लीलभाषणादिना भव- ति । नृपे नृपस्य सम्बन्धी श्यालः पत्नीआ्राता । नीचत्वादेव चायं हीनजातिः। हास्यायेत्यत्रापि सम्बन्धान्न सर्वो राजपुत्रादिर्नृपश्याल: शकार:, किं तर्हि विकृतहास्यहेतुः परिचारक एव। एकं राजोपयोगि किंचिद् गीता- दिपु मध्ये वेत्तीत्येकविद् विटो ज्ञेय इति ॥ १६७ ॥ अथ धीरोद्धतादीनां नेतृणां प्रत्येकं विभिन्नान् विदूषकानाह- स्निग्धा धीरोद्धतादीनां यथौचित्यं वियोगिनाम्। लिङ्गी दिजो राजजीवी शिष्याश्रैते विदूषकाः ॥१६८॥ स्निग्धाः सुहृदः । आदिशब्दाद् धीरो[दा]त्त-धीरललित-धीरशान्ता गृद्यन्ते। एषां वियोगिनां विप्रलम्भशृङ्गारवतामौचित्यानतिक्रकमेण लिङ्ग्या- दयो यथासम्भवं सन्धि विग्रहेण विग्रहं सन्धिना च विशेषेण दूषयन्ति बिना- शयन्ति, विप्रलम्भं तु विनोददानेन विस्मारयन्तीति विदूषकाः । उचितथ् लिङ्गी देवतानाम्, ब्राह्मणस्य शिष्यः, राज्ञां तु शिष्यवर्जास्त्रयः, एवं वणिगादेरपीति॥ १६८।। अथैषामेव धीरोद्धतादीनां सहायानाह- युवराज-चमूनाथ-पुरोधः-सचिवादयः। सहाया एतदायत्तकर्मैव ललित: पुनः ॥१६९॥

230

२०० सविवरणे नाट्यवर्पणे

आदिशब्दादाटविक-सामन्ताद्यस्तापसादयक् गृद्न्ते । एते च केचिदर्थ-कामयोः सहायाः। केचिद् धर्मसहायाः। तथा सहायायत्तसिद्धिरेव धीरललित:। सहायव्यापारश्र नायकव्यापार एव, एतावद्रपत्वान्नायकस्य । धीरोद्धताद्यस्तु स्वान्योभयसिद्धय इति ॥ १६९ ॥

अथ शुद्धान्तोचितं परिवारमाह- शुद्धान्ते कारुको ह्वाःस्थ: कञ्चुकी शुभ कर्मणि। वर्षवरस्तु रक्षायां निर्मुण्ड: प्रेषणे स्त्रियाः ॥ १७० ॥ कार्याख्याने प्रतीहारी रक्षा-स्वस्त्योर्महत्तरा । पूर्वस्थितिविधौ वृद्धा चित्रादौ शिल्पकारिका ।। १७१ ॥।

शुद्धान्तमन्त:पुरं तस्मिभ्राचारवानार्यो हीनसत्व: पुमान् कारुक:। स द्वारपालो दक्षो नपुंसकः । कश्चुकी अदूष्यजातिः स्त्रीस्वभाव: । तुच्छसखवो विनीतश्र वर्षवरः। अतिनिःसस्वोऽकर्मकक्च निर्मुण्डः।स च स्त्रीणां दास्या- दीनां प्रेषणकारकः । रक्षा भृत्यादिकर्म। स्वस्तिर्मक्गलवाचनम् । चित्रं पत्रवम्ज्यादि। आदिशब्दाद् गन्ध-पुष्प-शिल्प-शय्याऽऽसन-च्छत्र-म- ण्डन-संवाहनाक्रीड-व्यजनादिग्रह इति ॥ १७०-१७१ ॥

अथ नायिकां लक्षयति- नायिका कुलजा दिव्या क्षत्रिया पण्यकामिनी। अन्तिमा ललितोदात्ता पूर्वोदात्ता त्रिघा परे ॥ १७२॥

कुलजा विप्र-वणिगादिकुलसम्भूता। अन्तिमेति पण्यकामिनी ललि- तोदात्ता रूपकेषु वर्णनीया, कामार्थप्रधानत्वाद्। पूर्वा कुलजा पुनरुदात्ता, नय-विनय-गुरुभीत्यादिवडुलत्वात् । परे द्वाभ्यामन्ये त्रिधा धैर्य- लालित्योदाचत्वेन त्रिप्रकारे, दिव्योत्तमजातित्वाभ्यां कामार्थनिष्ठत्वाच। शान्सत्वप्रकारस्तु भोगभूमिजत्वेन दिव्यानां दिव्यासाहचर्येणोपाचत्वाच क्षत्रियाणां नैव गुदते इति॥ १७२ ॥ अथासां विशेषमाह-

23

सर्वरूपकसाधा रणलक्षणनिर्णयः। २०१

रागिण्येवापहसने नृपे दिव्ये च न प्रभौ । गणिका क्वापि दिव्या तु भवेदेषा महीभुजः ॥ १७३॥ प्रहसनवर्जिते रूपके गणिका नायिका रागिण्येव विधेया। यथा मच्छकटिकायां चारुदत्तस्य वसन्तसेना। प्रहसने तु हास्यनिमिचमर- क्तापि। नृप-दिव्यनायकयोश्च गणिका न नायिका निबन्धनीया। एषा गणिका यदि दिव्या भवति तदा राज: क्वापीति वृत्तानुरोधाआय(यि)कात्वेन भवति। यथोर्वशी पुरुगवसः । 'नृपे दिव्ये च न प्रभौ' इत्यस्यापवादोऽय- मिति ॥ १७३ ॥ अथासां त्रैविध्यमाह- मुग्धा मध्या प्रगल्भेति त्रिविधा: स्युरिमा: पुनः । इमा: कुलजादय इति ।। अथ मुग्धा- मुग्धा वामा रते स्वल्पमाना रोहद्वय :- स्मरा ॥ १७४॥ रतं सुरतं तत्र विपरीता अनभिज्ञत्वात्। अत एवेषदीर्ष्या-कोपा। रोहत् प्रवर्त(र्घ)मानं वयो यौवनं स्मरश्व यस्या इति ॥ १७४ ॥ अथ मध्या- मध्या मध्यवयः-काम-माना मूर्छान्तमोहना। मध्या अनधिरूढप्रौढवयः-काम-माना यस्या। मूर्च्छान्तमचैतन्यपर्य- वसायि मोहनं सुरतं किश्चिदभिज्ञत्वादस्याः। एषा च धीरा अधीरा धीराधीरा चेति त्रिधा। तत्र धीरा कतागसि प्रिये सोत्प्रासवक्रोक्तिपरा। अधीरा साश्रुपरुषभागि(षि)णी। धीराधीरा साश्रूत्प्रासं परुषवक्रोक्तिवादिनीति ।।

अथ प्रगल्भा- प्रगल्भेद्दवयो-मन्यु-कामा स्पर्शेऽप्यचेतना ॥ १७५॥

इद्धा दीपा वयो-मन्यु-कामा यस्याः। प्रियेण स्पृष्टाऽपि प्रकृष्टकामत्वा- देषा चैतन्यं मुश्चति। एषाऽंपि मध्यावत् त्रिप्रकारा। तत्र धीरा कृतागसि २६

232

२०२ सविवरणे नानवर्पणे

प्रिये सावहित्थादरा कृतौदासीन्या च रते। अधीरा सन्तर्जन-ताडनपरा। घीराधीरा सोत्प्रासवकोक्तिपरेति॥ १७५॥ अथ प्रकारान्तरेण नायिकानां प्रसिद्धान् भेदानाह- कार्यतः प्रोषिते पत्यावभूषा प्रोषितमिया। कार्य धनार्जन-राजप्रयोजनादि तस्माद् देशान्तरं गते प्रिये अभूषा केश सम्मार्जनादिभूपारहितेति॥ अथ विप्रलब्धा-

विपलब्घा ससङ्केते प्रेष्य दूतीमनागते ॥ १६॥ पत्याविति सर्वेषु स्त्रीमेदेपु स्मरणीयम्। तेन कार्यतः कतसङ्केते दूर्वी वा प्रेष्यानागते पत्यौ विप्रलव्धेति सम्बन्ध: ॥१७६।।

अथ खण्डिता- खण्डिता खण्डयत्यन्यासत्त्या वासकमीर्ष्यिता। अपरस्त्र्यभिष्वक्ञादुचितं वासकर्म कुर्वाणे प्रियेऽसयावती खण्डिता। विप्रलव्घायां नान्यखयासक्तिरित्यस्या भेद इति।। अथ कलहान्तरिता-

ईर्ष्यांकलहेन तत्समीपन्निष्कान्ते तत्स[विध]मनागच्छति प्रिये पीढावती कलहान्तरितेति। अत्रेर्ष्यया कलहपूर्वकं परस्परमसंयोगाभिलाष:। पूर्वत्र तु नायिका समागमार्थिनी कलहाभावात्, किन्तु अन्यास्िनि मिये ईर्ष्यामात्रवतीति विशेष इति ॥ १७७॥ अथ विरहोत्कण्ठिता- विलम्बव(य)त्यदोपेऽपि विरहोत्कण्ठितोत्सुका। अन्यनारीव्यास्गादिना प्रस्तुतस्त्रीकृतापराधाभावेऽपि तत्रागन्तुका-

233

२०३

मेऽपि विलम्बं कुर्वाणे पत्यो नायकोत्सुका सती विरहोत्कण्ठिता। अत्र प्रिया- गमनमचिरादवश्यम्भावि, परस्परं कलहथ् नास्तीति सर्वाभ्यो भिन्नेयमिति। अथ वासकसआ- हृष्ा वासकसज्जाSSत्मन्यलड्कृतिपरैष्यति ॥ १७८॥ प्रियेण सह रात्र्यादिवसनं वासकः, तत्रोचिते उद्यमपरा। एष्यति वि- वक्षितकालागमनवति प्रिये स्वमण्डनवती नायिका वासकसआा। पूर्वासु सर्वा- सु विप्रलम्भशृङ्गारोऽत्र तु सम्भोगशृझ्ार इति भेद: ॥ १८॥ अथ स्वाधीनभतृका- सुभगम्मानिनी वश्यासने स्वाधीनभर्तृका। सुभगमात्मानं मन्यते या नायिका सा वश्ये आसलेच पत्यावेतदीय- रूपयौवनाद्याक्षिपहृदयत्वात् स्वाधीनभर्तका। आसन्नवर्त्तिप्रियतमत्वेन पूर्व- स्याभिनेयमिति। अथाभिसारिका-

सरन्ती सारयन्ती वा रिरंसुरमिसारिका ॥ १७९॥

सरन्ती स्वयं तस्य पार्शे सारयन्ती वा तं भ्रियमात्मसमीपे रिरंसु: सुर- तार्थिनी नायिकाऽभिसारिका। अत्र नायिकाया: प्रियसन्निधौ गमनमिति भेद इति ॥ १७९ ॥ अभ स्री्णां यौवनस्थान् धर्मानाह- भावादा यौवने स्त्रीणामलक्कारास्त्रयोऽङ्गजाः । दश स्वाभाविकाश्रैने क्रियारूपास्त्रयोदश । १८०॥ सति भोगे गुणाः सप्तायत्मजाश्र स्वभावजाः । नावश्यम्भाविनोडथैषा विश्ञति: स्त्रीघु मुरुयतः ।। १८१ ॥। यौवने उत्तमप्रकृतीनां च वनिवानां च भाव-हावादयोऽलक्षारा: कटक -केयूरादिवद्वज(पु)विभूषाहेतवः प्रादुर्भवन्ति । बाज्येऽपि किश्िदुन्मीलन्ति। वार्षके तु आ्रयुर्वेण नश्पन्ति। एते य यौवने स्त्रीणां प्राधान्यवोऽलद्षारा:।

234

सविवरणे नाट्यवर्पणे पुंसां तूत्साहादयो मुख्यतोऽलङ्काराः। तेन नायकभेदेषूद्वतादिषु धीरत्वं वि- शेषणमुक्तम्। भावादयस्तु पुरुषाणामुत्साह्दाद्याच्छादिता एव भवन्तीति ते गौणाः। भावादीनां च विशतिसङ्यात्वमत्रोद्दिष्टभेदापेक्षया, अपरथा यौवने वनितालक्काराणामनन्तसह्गयात्वमेव। तत्र प्रथमे त्रयोऽङ्गाद् यौवनोद्धोधशा- लिन: प्रियदृष्टि-वस्त्र-माल्यादिबाह्यनिमित्तरहिताद् गात्रमात्राआयन्ते। तेभ्यः परे दश स्वस्माद् रतिलक्षणाद् भावात् प्रियोपभोगानुपयो(भौ)गयोर्जायन्ते। एते घ दशैकद्वित्र्यादिविकल्पेन भावान्नावश्यम्भाविनः । तथाऽङ्गजाः स्वाभा- विकाश क्रियारूपा: स्त्रीचेष्टात्मकाः । मिलिताश्च त्रयोदशसङ्र्याः। ततः परे सप् यत्नमन्त:परिस्पन्दं विना देहघर्मरूपा: पुरुषोपभोगे सति भवन्ति। पूर्वे तु चेष्टात्मकाः, इच्छातो यत्नस्ततो देहचेष्टेति यत्नजा इति॥१८०-१८१॥ अथ भावादीनां प्रत्येकशो लक्षणमाह- भावो वागादिवैशिष्टयं चिह्नं रत्युत्तमत्वयोः । वाचामादिशब्दात कर-पादादीनां वैशिष्टयं हद्यो विकारोऽन्तर्गतरति- भावस्य पामरनायिकावैलक्षण्येनोत्तमप्रकृतिकत्वस्य च निश्चयहेतुर्भाव:। भवति हि तथाभूतं वागादिवैचित्र्यमुपलम्योव्बुद्धोऽयमन्त: कामप्रदीपोऽस्या इत्यु- चमप्रकतिश्च नायिकेयमिति सहृदयस्य निश्चय इति ॥ अथ हाव :- नेत्रादिविकृतं हाव: सशङ्गारमसन्ततम् । १८२ ।। नेत्रयोरादिशब्दाद् भ्रू-चिबुक-ग्रीवाSडदेश्च सातिशयो विकार: शृ- झ्ारोचित उद्द्िद्योन्व्िद्य विश्रान्तिमखवेनासन्ततो हाव इति ॥१८२॥ अथ हेला- तदेव सन्ततं हेला तारुण्योद्दोघशालिनी। तदेव सातिशयं नेत्रादिविकृतं सन्ततं प्रसरणशीलं सशृक्गारं सम्ुचित- विभावविशेषोपग्रहविरहादनियतविषय प्रबुद्धरविभावसमन्वितं हेला। अस्यांच तारुण्यस्य प्रकर्षगमनम्। एते च त्रयोऽम्जा: परस्परसमुत्थिता अपि भवन्ति। तथा हि कुमारीशरीरे प्रौढतमक्मारगतभावहावहेलादर्शन-श्रवणा्म्यां भा-

235

२०५

वादयोऽजुरूपा विरूपाश् भवन्ति । किन्तूत्तरानपेक्ष एव भाव:। हावस्तु भावा- पेक्षः, हावापेक्षणी च हेला। पूर्वपूर्वोत्कर्षरूपत्वादनयोरिति ।। अथ स्वभावजेषु प्रथमं विभ्रममाह- रागादिना विपर्यासः क्रियाणामथ विभ्रमः ॥ १८३॥ अथेत्याङ्निकानन्तर्यार्थः। रागः प्रियतमं प्रत्येव बहुमान: । आदि- शब्दान्मद-हर्षादिग्रहः । मदो मद्यकृतश्चित्तोल्लासः । हर्षः सौभाग्यगर्वः । अन्यथा वक्तव्येन्यथा वचनम्, हस्तेनादातव्ये पादेनादानम्, कटीयोग्यस्य कण्ठे निवेशनमित्यादिकश्रेष्टाविपर्यासो विभ्रमः । विशिष्टविभावलाभे रति- प्रकर्षाव् देहविकारा: स्वाभाविकाः। अङ्गजास्तु विशिष्टविभावमन्तरेणेति विशेष: ॥। १८३।। अथ विलास :-

विलास: प्रियढष्टयादी चारुत्वं गात्र-कर्मणोः । आदिशब्दात् सम्भाषणादिग्रहः । चारुत्वं तात्कालिकः सातिशयो विशेष: । कर्म स्थानासन-गमन-निरीक्षणादिचेष्टेति।। अथ विच्छित्ति :- वेषाल्पतैव विच्छित्ति: परां शोभां वितन्वती ॥ १८४।। स्वल्पाप्याकन्परचना प्रकष्टसौभाग्यादिगुणयुक्तत्वात् परां शोभां स्रियां वितन्वती विच्छित्तिरिति॥ १८४।

अथ लीला- लीला दयितवागादेः स्वे न्यासो बहुमानतः । आदिशब्दाद् वेष-व्यापारादिग्रहः। प्रियतमप्रीत्यतिशयेन दयित- वागादेः सशृङ्गारं स्वस्मिन् न्यास: सम्यक् करणं लीलेति।। अथ विव्वोक :- बिव्वोकोऽनादरो मान-दर्पादिष्टेऽपि वस्तुनि ॥ १८५॥

236

२०६ सविविरणे नाव्यदर्पणे

अथ विहृतम्- विहृतं जल्पकालेऽपि मौनं ही-व्याज-मौग्ध्यतः । जन्पकालो भाषणस्योचितः समयः। मौनमभाषणम् । व्याज: छगर। उपलक्षणत्वादनायत्तत्व-बाल्यादयोऽपि गृह्यन्ते। आत्मनो हर्यादिप्रकाशन- निमिसं समयेऽप्यभाषणं विहृतमित्यर्थः । अथ ललितम्- ललितं गात्रसश्चारः सुकुमारो निरर्थक: ॥ १८६॥ गात्रस्य नेत्र-हस्तादे: सश्वारो व्यापारः सुकुमारोऽतिमनोहरो द्रष्टव्यं विना दृष्टिक्षेपो ग्राध्यमृते हव(स्ता)दिव्यापृतिरित्येवं निष्पयोजनो ललितम्। सप्रयोजनस्तु व्यापारो विलास इत्यनयोर्भेद इति ॥ १८६ ॥ अथ कुड्डुमितम्- कचौष्ठादिग्रहे कोपो मृषा कुट्ठुमितं मुदि॥ आदिशब्दात स्तन-करादिग्रहः। प्रियतमेन कचादिषु गृह्यमाणाया अन्तः प्रमोदेऽपि व्यलीककोपकरणं कुड्डुमितमिति॥ अथ मोट्टायितम्- मोट्टाथितं प्रियेक्षादी रागतो गात्रमोटनम् ॥१८७॥ त्रियस्य दर्शन-श्रवणानुकरणादिषु तन्द्रावभावनात्मकरागवशादङ्गम- र्दनपर्यन्तं योषित[:] चेष्टितिमिति॥ १८७ ॥

अथ किलि(ल)किश्चितम्- मुहुः स्मिताश्रुकम्पादेः स्करः किलि(ल)किश्चितम्।

आदिशब्दाद् भय-हसित-श्रम-रोष-गर्व-दुःखाभिलावादिग्रहः ।

237

सर्वरूपकसाधारणलक्षण निर्णयः। गर्वाद् वारं बारं स्मितादीना सक्कीर्णतया योषिता यत् करणं तद् किलि(ल)- किश्चितम्। एते दश स्वाभाविका भुक्तायामभुक्तायां च मोविति रति- भावोद्बोधादू भवन्तीति॥। अथायत्नजेषु सप्तसु शोभा प्रथमं लक्ष्यते- औज्ज्वल्यं यौवनादीनामथ शोभोपभोगतः ॥१८८॥। यौधनस्यादिशब्दादू रूप-लावण्यादीनां च पुरुषेणोपभुज्यमानानां यदौज्ज्वन्यं छायाविशेष: सा शोभा । अथेति स्वाभाविकानन्तर्यार्थ इति ॥। १८८ ॥ अथ कान्ति-दीप्ती- सा कान्तिः पूर्णसम्भोगा दीप्ति: कान्तेस्तु विस्तरः । शोभैव रागावतारघना कान्तिः । कान्तिरेव चातिविस्तीर्णा दीसिः । यौवनादीनामौज्ज्वल्यस्य मन्द-मध्य-तीव्रावस्था: क्रमेण शोभा-कान्ति- दीप्य इत्यर्थ इति॥ अथ माधुर्यौदार्ये- सौम्यं तापेऽपि माधुर्यमौदार्यमुचिताच्युतिः ॥१८९॥ शोक-कोध-भयामर्षेर्ष्यादिजः सन्तापस्तापः । अपिशब्दाद् व्रीडा- रत्यादिजेऽस्वास्थ्येऽपीति। तापेऽपि सत्युचितस्य विनयादिकस्याच्युतिरपरि- त्यजनमौदार्यम्, माधुर्यमाक[1]राविकृतिरित्यनयोर्विशेष इति ॥१८९। अथ धैर्य-प्रागन्भ्ये- चेतोऽविकत्थनं वैर्य प्रागल्भ्यं कौशलं रते। अविकत्थनमात्मश्लाघा-चापलाभ्यां रहित चेतो धैर्यमिति। कौशलं वैस्ञारचं रते सुरतक्रियायां यत् तत् प्रागन्भ्यम्। एते यत्नमन्तरेण पुरुषो- पभोगनिष्पना: स्त्रीणां सप्त गुणा इति ॥ अथैवंविधालङ्गारवतीनां स्त्रीणां नायकेषु विनियोगमाह- यथौचित्यं च नेतृणां नायिका: कुलजाऽडदयः ॥१९०॥

238

२०८ सविवरणे नाटयवपजे

औचित्यं प्रकृत्यवस्थाऽडचार-देश-कालाद्यविरोधः। तदनतिक्रमेण धीरोद्धतादानां नायकानां कुलजाऽऽदयो नायिका नाटकादिषु निबन्धनीया इति ॥ १९० ॥ अथासां नायिकानां सहायिन्य उच्यन्ते- सहायिन्यस्तु घात्रेयी-लिङ्गिनी-प्रातिवेशिकाः । शिल्पिनी-चेटिका-सख्यो गुप्ता दक्षा मृदु-स्थिराः ॥१९१॥ धात्रेयी स्व(स्त)न्यदायिनी। लिङ्गिनी परिव्ाजिकादिलिङ्गवती। प्राति- वेशिका निकटावसथा। शिन्पिनी चित्रादिशिल्पकारिका। चेटिका दासी। सखी समानगुणा मैत्र्यमुपगता। एवमादिका: प्रियघटने सहायिन्यः। एताश् गुप्ता रहस्यधारणसमर्थाः।दक्षा देश-काल-समयादिविदः। मृद्वयोऽनहंकृताः। स्थिराश्ापलवर्जिताः । एवमय(न्येऽ)पि गुणा द्रष्टव्या इति॥ १९१॥

अथ सामान्येन भाषाविधानमच्यते-

देवानीचनृणां पाठः संस्कृतेनाथ जातुचित् । महिषी-मन्त्रिजा-पण्यस्त्रीणामव्याजलिङ्गिनाम् ॥ १९२॥

देवशब्देन सुरा: सुर्यश्चैकशेषाद् गृह्यन्ते । एपां च नीचवर्जिताना- मुत्तम-मध्यमनराणां च स्त्रीणां प्राकृतस्यैव विधानात् पुंरूपाणामेव संस्कृता भाषा। कदाचित् पुनः कार्यवशतः कताभिषेकाया राज्या मन्त्रिजा-पण्य- स्तरियोर्लिकिनां चैकशेषेण पुंसत्रीरूपाणां परिव्राण्मुनि-शाक्य-श्रोत्रियादीनां संस्कृतं द्रष्टव्यम्। लिङ्रिनश्च दम्भ विना ये गृहीतव्रतास्तेषां संस्कृतम्, सामर्थ्याच्च व्याजलिज्िनां प्राकृतमिति लभ्यते। स्वगोपनार्थमेतैर्भाषान्यथा- त्वस्य का(क)रणात् । तत्र महिष्या: सन्धि-विग्रहचिन्तनादिना, मन्त्रिजाया न्यायप्रवृच्यादिना, वेश्याया वैदग्ध्यादिना, लिङ्गिनां च सर्वविद्याकौशल- रयापनादिना कार्येण संस्कृतमन्यत्र तु प्राकृतमवगन्तव्यम्। 'योषिताम्' इति महिष्यादीनां प्राकतस्यैव प्राप्ती 'देवानीचनृणाम्' इति च लिख्विनां संस्कृतस्यैव प्रसक्े जातुचिदित्यप्राप्यर्थ प्राप्तनिषेधार्थ चोपात्तम्, तेन लिज्ञिनां बाहुन्येन प्राकृतं भवतीति॥ १९२ ॥

239

सर्वरूपकसाधारणलक्षणनिर्णयः ।

अथ प्राकृतं पाव्यमाह-

बाल-षण्ढ-ग्रहग्रस्त-मत्त-स्त्रीरूपयोषिताम्। प्राकृतेनोत्तमस्यापि दारिद्यैश्वर्यमोहिनः ॥ १९३।। ग्रहैः शनैश्ररादिभि: कदाग्रहैर्वा ग्रस्ता दूषिता ग्रहग्रस्ताः । स्त्रीरूपाः स्त्रीप्रकृतयः पुरुषाः। बालादीनामजत्व-नीचप्रकृतिक[त्व]-तुच्छस्वभावत्वादेः प्राकृतेन पाठः । तमो(थो)त्तमप्रकते[र]पि धीरोदात्तादेदारिचैश्वर्याभ्यामुप- लक्षणाद् धनभ्रंशादिना च मूढमनसः प्राकृतपाठ इति ॥१९३ ॥ अपरमपि वाकप्रकारमाह- अत्यन्तनीच-भूतादौ पि(पै)शाची मागधी च वाकू। शौरसेनी तु नीचस्य देशोद्देशे स्वदेशगीः ॥ १९४ ॥ अत्यन्तनीचः प्रकषाधमप्रकृतिः । आदिशब्दाव् पिशाचादिग्रहः। एषु पैशाची मागधी च साङ्कर्येण भाषा भवति। नीचमात्रप्रकृते: पुनः शौर- सेनी। देशस्य कुरु-मगधादेरुद्देशः प्रकृतत्वं तस्मिन् सति स्वस्वदेशसम्ब- न्घिनी भाषा निबन्धनीयेति॥ १९४ ॥ प्रकारान्तरमप्याह- तिर्यग्जात्यन्तरादीनामानुरूप्येण सङ्कथा । तिर्यश्रः पशवः पक्षिणश्च। जात्यन्तराणि वणिग्-वित्र-चण्डालादीनि। एतानि चैकस्मिनपि देशे भवन्ति। आदिशब्दाद् ग्राम्य-नागरकारण्य- विट-देवकुलिकादिग्रहः। एवंविधपात्राणामानुरूप्येण यस्य तिर्यगादेर्या या भणितिरीति: प्रसिद्धा सा सा तस्य सम्यग् वर्णनीया, येन स एवायं विर्यगादिरिति ताद्रूप्यावगमो भवति। इयं च देशगीश्र प्रायोऽपभ्रंशे निप- [व]तीति॥। अथ भाषादेरन्यथात्वमपि भवतीत्याह- भाषा प्रकृति-वृत्तादेः कार्यतः क्वापि लङ्गनम् ॥ १९९॥ भाषाया: संस्कृत-प्राकृतादेवाच: प्रकृतेरुत्तम-मध्यमाधमरूपाया वृ- १५

240

२१० सविवरणे नाट्यदर्पणे स्याचारस्येतिवृत्तस्य वा आदिशब्दात् धीरोद्धतत्वादिघर्माणां नेपथ्यादेवा केनचित् प्रयोजनेन लङ्नमिति कमो विधेयः । एतच् यथायथं क्चित् कि- श्वित् प्रदर्शितमेव स्वयं वाऽ्म्यूह्यमिति ॥ १९५॥ अथ रूपकेषु यो येन नाम्ना व्यवहर्तव्यस्तस्य तदाह- आर्येति शव्यते पत्नी लिङ्गिनी बाह्मणी द्विजः । अम्बाऽपि जननी-वृद्धे पूज्या तु भवतीत्यपि ॥ १९६ ।। आ्रात्राऽग्रजोऽधमैर्भैन्त्री नटी-सूत्रभृतौ मिथः । पुरोध :- सार्थवाहाभ्यां पत्नी पत्न्या जरन् पतिः ॥ १९७॥ आर्यशब्द इत्यन्तोऽविवक्षितलिङ्ग-सह्या-कारकः शक्तिस्वरूपमात्रेण ग्रहणार्थमुपात्तः । तेन नानालिङ्ग-सङ्गया-कारकेषु प्रयुज्यते । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । पत्नी सधर्मचारिणी! 'अम्बाजपीति' न केवलमार्याशब्देन किन्त्वम्बाशन्देनापि जननी-वृद्धे उच्येते। पूज्या मान्या। सा चात्रेषद्षृद्धा सती भवतीति शब्देनार्याशब्देन च वाच्या। भ्रात्राऽनुजेनाग्रजो ज्येष्ठो भ्राता- डधमैर्हीनैर्मन्त्री राज: सचिवो नव(टी)-सूत्रधारौ मिथः परस्परं न्या सूत्रधार, सूत्रधारेण च नटी, पुरोध :- सार्थवाहाभ्यां कर्तृभ्यां पत्नी पत्न्या च कर्त्र्या वृद्ध: पतिरार्येति शब्द्ते इति सम्बन्धः । 'आर्येति शब्द्यते पत्नी' इत्यनेनैव सिद्धेऽपि 'पुरोध :- सार्थवाहाभ्यां पत्नी' इति यौवनेऽप्यार्येति वेति निय मार्थम् ॥ १९६-१९७॥ अन्यदप्याह- महाराजो नृपः सर्वस्त्वार्यपुत्रेति यौवने। पुंसा भद्रेति भोक्तव्या प्रियेति दयिताऽथवा॥ १९८॥ पितापुत्राभिधायोगैर्मुख्या देव्यपि राजभिः । विदूषकेण भवती राज्ञी-चेव्यौ नृपस्त्रियः ॥१९९॥ भट्टिनी स्वामिनी देवीत्येवं सर्वा: परिच्छदैः । वेश्याऽज्जुकेति वृद्धा तु साडत्ता तुल्या स्त्रिया हला ॥ २०० ॥ पत्न्येति जरतिति चानुवर्तते। [ते]न पत्न्या जरन्नृपो महाराजेति। सर्वस्तु नृपोऽन्यथ पतिर्यौवने वर्तमान आर्यपुत्रेति पत्न्या कीर्त्यते।, आर्यपुत्रेति हि

241

सर्वरूपकसाधारणलक्षणनिर्गयः। २११ श्वशुरेण व्यपदेशो यौवनस्य शृङ्गारोचितत्वख्यापनार्थः। यौवनादन्यत्र त्वा- र्येत्येवं कीर्त्यते। भोक्तव्या भोक्तुमभिलषिता प्रथमपरिचये पुरुषेण स्त्री भद्रेति, दयिता भार्या पुनर्यौवने प्रियेति कीर्त्यते। अथवा दयिता पिता-पुत्रयार्यद- भिधानं तद्योगैस्तेन युज्यमानैः शब्दैर्माठरपुत्रि सोमशर्मजननी्येवमादिभि: पुरुषेणाभाष्या। सुख्या कताभिषेका दयिता पुनर्देवीति अपिशब्दात् मि- येति च राजभिर्बहुवचनादन्यैश्च पुम्भिः। तथा विदूषकेण गज्ञी राजपत्नी चेटी च भवतीति वाच्या। तथा सर्वा अपि नृपस्त्रियो राजपत्न्य: परिजनेन भट्टिनी स्वामिनी देवीति शब्दैः शब्दन्ते । वेश्या पण्यस्त्री यौवनवती द्रष्ट- व्या, वृद्धाया नामान्तरविधानात्, परिजनेनाज्जुकेति सेति वेश्या। षृद्धा पुनर- त्ेति। तुल्या समानकुल-शील-वयो-Sवस्थाSऽदिका वनिता च समानया स्त्रिया हलेति वाच्या इति॥ १९८-२०० ॥ अन्यदप्याह- हंजे त्वनुत्तमा-प्रेष्ये भगवदिति देवता। तपःस्था चार्च्य-देवर्षि-बहुविद्याः सयोषितः ॥२०१॥ मान्यो नामान्तरे राजा लिङ्रिनाऽथ विदूषकैः । वयस्योऽप्यघरमैर्भट्टी लोकैर्देवेति भूपतिः ॥२०२॥। उत्तमप्रकृतिरहिता युवतिरप्रेषणीया सत्यनुत्तमा सा प्रेष्या च हंजेशब्देन कीर्त्यते। देवता सरस्वत्यादिका। तपःस्था व्रतविशेषवती। एते च स्वतन्त्रे, न तु कञ्चनापि पतिमाश्रिते । अर्च्याः पूज्यतमाः। बहुविदया बहुस्यु(श्रु)ता एते अर्च्यादय: स्व(स)योषितौ भार्याऽप्येतदीयाभगवच्छब्देनोच्यत इत्यर्थः। तथा मान्य: प्रसिद्धनामपरिहारेण नामान्तरैः प्रशंसासूचिभिरमात्य! श्रेष्ठिन्! वत्सराज ! सोमवंशमौक्तिकमणे ! इत्यादिभिराभाषणीयः । प्रायिकं चैतत्, तेन चाटुकारादी 'उदयने महीं शासति को विपदामवकाशः १' इति स्व- नाम्नाप्याभाष्यः । मान्यादन्यस्तु मध्यमः स्वनामभिर्वाच्यः । नीचस्य स- म्भाषणं तु वक्ष्याम इति लिङ्गिना च राजन्शब्देन शब्द्ते भूपतिरित्युत्तरेण सम्बन्धः। उपलक्षणात् कौरव्येत्याद्यपत्यप्रत्ययान्तैरपि। विदूपकैः पुनर्भूपतिर्व- यस्यशब्देनापिशब्दात् राजन्शब्देन च। अधमैश्र नीचप्रकृतिभिर्भूपतिर्भट्टिन्- शब्देन लोकैश्चोत्तम-मध्यमाधमप्रकृतिभिर्जनैर्भृपतिर्देवशब्देन शब्धत इति। २०१-२०२।।

242

२१२ सनिवरणे माट्यदर्पण

किश्- मित्राख्याभिर्विदू राज्ञा कुमारो भर्तृदारकः । मुनि-शाक्यौ भदन्तेति स्वप्रसिद्धयाऽपरो व्रती ।२०३॥ सन्नी भावोऽनुगेनासौ तेन मार्ष: समः सखा। शिष्यात्मजानुजाः पुत्र-वत्सौ तातो जरन्नपि ।। २०४।। सौम्यो भद्रमुखश्रेति नीचो हंडे तु पामरैः । येन कर्मादिना यस्तु ख्यातः स तदुपाधिकः ॥ २०१॥ वयस्य-सखीत्यादयो मित्राख्या: ताभिरविदूषको राज्ा सम्भाष्य:। सूत्रत्वाच्च विदू इत्येकदेशनिर्देशो न विरोधी । कुमारो युवराज: कौमारे वयसि वर्तमानोऽन्यो वा एष भर्तृदारक इति, भर्तृदारको वा कुमार इत्यभिधातव्य:। एवं कुमार्यपि द्रष्टव्या। मुनिर्निर्ग्रन्थः शाक्य: सौगतः एता भदंतेति । अपर: पाशुपतादिव्रती स्वसमयप्रसिद्धनामभिर्वाच्यः। यथा पाशुपतस्य भापूर्व भासर्वज्ञ इत्यादिसम्भाषणम्। तथा सूत्री सूत्रधारोऽनुगेनानुचरेण कर्त्ता भावशब्देन सम्भाष्यः । असावित्यनुगः सूत्रधारात् किंचिव न्यूनगुणस्तेन सूत्रधारेण मार्ष इत्यभिधातव्यः । तथा समो वयोऽवस्था-गुणादिना तुन्यः समेनैव सखेति वाच्यः मित्राभिधायिना शब्देन सम्भाष्य इत्यर्थः। अनेन च विधानेन समस्य प्रसिद्धस्वनाम्ना सम्भाषणं न निषिध्यते। असम्भवायो- गयोरव्यवच्छेद फलत्वात् सर्वस्यापि नामविधानस्य तेन आर्यादिनामविधाने- डपि नान्यशब्देन कीर्त्तननिषेध:। 'शिष्यात्मजानुजाः' इति। शिष्यो दीक्षितो- उध्यापितो वा। आत्मजः पुत्रः । अनुजो लघीयान् भ्राता। एते गुरु- जनक-ज्येष्वभ्रातृभिर्यथासङ्ख्यं पुत्रशब्देन वत्सशब्देन वा सम्भाष्या:। तातशब्देन पुनर्जरन्नपिशब्दात् शिष्यात्मजानुजाश्च कीर्तनीया: । तथा नीचप्रकृतिर्मध्यमोत्तमाभ्यां सौम्य इति भद्रमुख इति च शब्द्ते। पामरैनीचैः पुनर्नीच एव हंडेशब्देनोपलक्षणादरे ! हंहो ! इत्यादिना च वाच्यः । येनेति कर्म वाणिज्य-कृषि-पाशुपाल्य-गीत-नृत्त-वाद्यवा- दन-चित्र-राजसेवा-शस्त्रश्रमादिव्यापारः । आदिशब्दाआति-कुलादिग्रहः। येन केनचित् कर्मादिना य: कश्रित् प्रसिद्धः, स तेन कर्मादिनोपाधिना शब्द- प्रवृत्तिनिमित्तेन सङ्कीर्तनीयः । यथा गान्धिक:, ताम्बूलिक:, कृषीबलः,

243

शुपालो गोपालो गान्धर्वश्चित्रकर: सेवक: वैद्य: क्षत्रियो ग्ाकण इत्यादि। तथा स्वयं वा यत् क्प्यते तदपि कर्माद्यानुरूपे(प्ये)गैवेति॥ २०३-२०५॥ अथ कन्पनीयनाम्नां कन्पनाप्रकारमाह- शूरे विक्रमसंसूचि कक्प्यं नामाथ वाणिजे। दत्तान्तं प्रायश्ो विप्रे गोत्रकर्मानुरूप्यतः ॥२०६॥। नृपस्त्रियां शुभं दत्ता-सेनान्तं पणयोषिति। पुष्पादिवाचकं चेट्यां चेटे मङ्गलक्ीर्तनम्॥ २०७॥ शूरे सच्वप्रधाने पुरुषे विक्रमस्य शौर्यस्य संसूचकं नाम कन्पनीयम्। यथा भीमपराक्रमोऽरिमर्दन इत्यादि। वाणिजे पुनः प्रायशो बाहुल्येन दच- शब्दान्तं नाम विधेयम्। यथा समुद्रदत्त: सागरदत्त इत्यादि। प्रायोवचनाद् धनपतिरित्याद्यपि। विश्रे तु गोत्र-कर्मणोरानुरूप्येण नाम कन्पनीयम्। यथा शाण्डिन्यो गार्ग्यायण इत्यादि, आथर्वणिक: सामको अभ्रिहोत्रिय इत्यादि। प्रायोवचनादभिशर्मा सोमव(श) र्मेत्यपि। तथा नृपस्त्रियां शुभं शुभसंसूचकं नाम कर्तव्यम्। यथा सुलक्षणा विजयवतीत्यादि। पणयोषिति वेश्यायां पुनर्दच- शब्दान्तं सेनाशब्दान्तं च नाम करणीयम्। यथा देवदत्ता, वसन्तसेना। प्रायो- ग्रहणादू विदग्धमित्रा वसन्तश्रीरित्याद्यपि । तथा चेद्यां प्रेष्यायां योषिति मालिनी मल्लिकेत्यादीनि पुष्पवाचकान्यादिशब्दाच्चूतलतिका त्रियङ्गमअ्जरी त्यादीनि च नामानि कल्पनीयानि। चेटे प्रेषणीयपुरुषे पुनर्मङगलं मङ्गलकारणं वस्तु कीर्त्यते शब्द्यते येन नाम्ना तव् सिद्धार्थकेत्यादि सिद्धि नेयम्। एवमन्य दप्यत्रो त्तममध्यमाधमपात्राणां प्रयोजनानुसारतो नाम रूपकेषु की र्तनीयमिति। २०६-२०७।। तदेवं नाटकादीनि वीध्यन्तानि द्वादश रूपाणि सप्रपश्चं लक्षितानि।

अन्यान्यपि च रूपकाणि दृश्यन्ते। यदाङु :- "विष्कम्भक-प्रवेशकरहितो यस्त्वेकभाषया भवति। अप्राकृत-संस्कृतया स सटको नाटिकाप्रतिमः ॥१॥ तत्र श्रीरिव दानवशत्रोर्यस्मिन कुलाङ्गना पत्यु:। वर्णयति शौर्य-वैर्यप्रभृतिगुणानग्रतः सख्या: ॥

244

सनिवरणे नाव्यदर्पणे

पत्या च विप्रलब्धा गातव्ये तं कमादुपालभते। श्रीगदितमिति मनीषिभिरुदाहतोऽसौ पदाभिनयः ।२ ।। चौर्यरतप्रतिभेदं यूनोरनुरागवर्णनं चापि। यत्र ग्राम्यकथाभिः कुरुते किल दूतिका रहसि॥ मन्त्रयति च तद्विषयं न्यग्जातित्वेन याचते च वसु। लब्ध्वापि लब्धुमिच्छत दुर्मिलिता नाम साभवति ॥३॥ प्रथमानुरागमानप्रवासशृङ्गारसंश्रयं यत् स्यात्। प्रावृद्-वसन्तवर्णनपरमन्यद् वापि सोत्कण्ठम्।। अन्ते वीररसादैर्निबद्धमेतचतुर्भिरपसारैः । प्रस्थानमिति ब्रुवते प्रवासमुपलक्षयत् सुधियः । नृत्यच्छिभ्ानि खण्डान्यपसारा: 11 8 1 गोष्ठे यत्र विहरतश्रेष्टितमिह कैटभद्विष: किश्ित। रिष्टासुरप्रमथनप्रभृति तदिच्छन्ति गोष्ठीति ।५॥ यन्मण्डलेन नृतं स्त्रीणां हल्लीसकं तु तत् प्राह्ुः। तत्रैको नेता स्याद् गोपस्त्रीणामिव मुरारिः ॥६॥ यस्य पदार्थाभिनयं ललितलयं सदसि नर्तकी कुरुते। तन्नर्तनकं शम्या-लास्य-च्छलित-द्विपद्यादि ॥७॥ किरविषयं लास्यं नृत्तं शम्या। शृङ्गाररसप्रधानं लास्यम्। शृङ्गार- वीर-रौद्रादिप्रधानं छलितम्। द्विपद्यादय: छन्दोभेदाः ॥ रथ्या-समाज-चत्वर-सुरालयादौ प्रवर्त्यते बहुभिः। पात्रविशेषैर्यत् तत् प्रेक्षणकं कामदहनादि ॥८॥ षोडश द्वादशाष्टी वा यस्मिन् नृत्यन्ति नाय(यि)काः। पिण्डीबन्धादिविन्यासै रासकं तदुदाह्टतम्। पिण्डनात् तु भवेत पिण्डी गुम्फनाच्छृङखला भवेत्। भेदनादू भेधको जातो लताजालापनोदतः ॥ ९॥

245

सर्वरूपकसाधारणलक्षणनिर्णय:। २१५ कामिनीभिर्भुवो भर्तुश्रेष्टितं यत् तु (त्र) नृत्यते । रागाद् वसन्तमासाद्य स ज्ञेयो नाट्यरासक: ॥ १०॥

पद्धतिका छर्दनिका यत्र स्युस्तदिह काव्यमिति । ११ ।। हरि-हर-भानु-भवानी-स्कन्द-प्रमथाधिपस्तुतिनिबद्धः। तद्दत (उद्व) करणप्रायः स्त्रीवर्जो वर्णनायुक्त:।। यदि चैव शुद्धवाचा शुद्धः सक्कीर्णया च सङ्कीर्णः। = अयमुद्धतोऽथ ललितो भाणो ललितोद्धवश्च सम्भवति। = यद् दुष्करमभिनेयं चित्रं वाऽत्युद्भटं च सम्भवति। तद् भाणकेऽरभिनेयं युतमनुतालैर्वितालैश्।। प्रायो हरिचरितयुतः स्त्रीकृतगाथादिवर्णमात्रस्य(इच)। सुकुमारतः प्रयोगाद् भाणोऽपि हि भाणिका भवति।१३।।" इत्यादीनि। एतानि च स्वन्पमात्ररञ्जनानिमित्तत्वाद् वृद्धैरनभिहितित्वाच्च वृचा- वेव कीर्तिवानीति॥।

शब्द-प्रमाण-साहित्य-छन्दोलक्ष्मविधायिनाम् । श्रीहेमचन्द्रपादानां प्रसादाय नमो नमः ॥ १ ॥ परोपनीतशब्दार्थाः स्वनाम्ना कतकीर्तयः। निवद्धारोऽघुना तेन को नौ छेशमवेष्यति ?॥ २ ॥ न सूत्र-वृतत्योराधिक्यं न हीित्वं न कुण्ठता। यावदर्था गिरः सन्ति स्वयं सन्तो विवेचताम् ॥ ३ ॥ शब्दलक्ष्म-प्रमालक्ष्म-काव्यलक्ष्मकतश्रम:। वाग्विलासस्त्रमार्गो नौ प्रवाह इव जाहुजः ।। ४॥

246

२१६ सनिवरणं नाट्पदपेणम्।

रूपस्वरूपं विज्ञातुं यदच्छत यथास्थितम्। सन्तस्तदानीं गृव्लीत निर्मलं नाद्यदर्पणम् ।५॥ श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्रविरचितायां स्वोपज्ञनाट्यदर्पणविवृतौ सर्वरूपकसाधारणलक्षणनिर्णयो नाम चतुर्थो विवेक: ॥ ४ ॥X

x संवत् १७०२ वर्षे अश्व(आश्वि)न सुदि ५ ॥छ।। शुभं भवतु ॥ कल्यागं त्रु(भू)याव ॥ श्री स्तु ॥छ॥ उ॥छ ॥ श्री श्री ॥ यदक्षरं पदभ्रष्ट स्वरव्यंजनवर्जितम्। तत्सर्व क्षमतां देवी परसि(प्रसी)द परमेश्वरि ॥।१॥ नू (न्यू)नाक्षरं वाऽण्यचिकाक्षरं वा देवीप्रसादात् परिपूर्णमस्तु ॥छ।।।। छ ॥

247

परिशिष्टम्।

( १ ) नाव्यदर्पणोदाहृतपययसूची।

पधपारम्भः पष्ठे पस्के प्राप्तिस्थलम्. अङ्कान्तरेव चाड्को ४१ ७ [नाट्यशास्त्रे अ. १९, ११० ] अन्यत्र ब्रजतीति १६५ [काव्यप्रकाशे उदृतम् ४,१३ ] अन्यायेकजुष: ६८ निर्भयभीमव्यायोगे ६ ४ १७ वेणीसंहारे अयं स काल: २१ पार्थविजये अयं स रस(श)नोत्कर्षी १७२ २२ [महाभारते स्त्रीपर्वणि अ. २४,१९] ~ V अरण्ये मां त्यक्त्वा रघुविकासे अविदितपथः ... १३७ 8 " अस्तापास्तसमस्तभासि ४ ० रत्नावल्याम् अस्त्येव राघवमहीन- १२ अभिनवराधवे अस्यां प्रेम १० अस्यां मृगीढशि १३७ रघुविलासे ८४ १२ यादवाभ्युदये अ. ६ अह्युनिकराग्रणी -.. १३७ रघुविलासे आखेटो मुनिकन्यका ... २४ सत्यहरिश्रन्द्रे भ. ६ आताम्रतामपनयाभि .. ८९ २४ रत्नावल्याम् आदी मानपरिमहेण ... ३४ ११ तापसवस्सराजे आनन्दाश्रुजलं ... ११८ ७ देवीचन्द्रगुप्ते आळम्ब्य पियशिष्यतां १६ ६ वेणीसंहारे अ. ६ आसादितपरकटनिर्मल- १९४ २० छलितरामे आस्यं हास्यकरं 20 ... १७१ इयं गेहे लक्ष्मीः १३८ उत्तरचरिते उत्तमाधममध्याभिः .. उत्तमोत्तमकं चैव १३२ २६ कोहलस्य १२७ १२ [नाव्यशाखत्रे भ. १८,१७९ ] २८

248

२१८ परिशिष्ठम् (१)

पद्यपारम्भ: पृष्ठे पडौ प्राप्तिस्थलम्.

उदयाभिमुख्यभाजां .. ... ४२ २० यादवाम्युद्ये उद्दामोत्कलिकां १३५ ६ रत्नावल्याम् अ. २ उद्धच्छो पियड १६५ १ [गाथासप्तशत्याम् २,६१] उन्मत्तप्रेमसंरम्भा -... ६१ १९ रोहिणीमृगाड्के अ. १ एकस्मिन् शयने पराङ्मुखतया .. १६४ < [ अमरुशतके २३ ] एकं त्रीणि ('अर्चिष्मन्ति' .. ) .. १४५ (दशरूपकावलो के प्र. ३ उद्धतम्] एतत् ते हृदयं स्पशामि ७८ ४ विलक्षदुर्योधने एतेनापि सुरा जिता १९८ १७ कत्यारावणे एती तौ प्रतिदश्येते १०५ २४ पुष्पदूषितके एषा वधू भरतराज- ७६ २० पार्थविजये एसो सियकरवित्थर- १९४ १ देवीचन्द्रगुप्ते कंसांसभित्तिमदमर्दन- ९४ ११ यादवाम्युदये अ. ७ कण्ठे किन्नर कण्ठि ८४ २१ देवीचन्द्रगुप्ते अ. ४ कथमपि न निषिद्धो ७९ १९ वेणीसंहारे कपोले पत्राली १७० २ ? [अमरुशतके <१ ] कर्णदुःशासनवधात् ९४ १ वेणीसंहारे कर्ता द्यूतच्छलानां ५२ " करुत्रमपि रक्षितुं राघवाभ्युदये अ. ५ 50 कल्याणं भूर्भुवः स्व: ११५ ७ यादवाम्युदये कवि: काव्ये राम :... १९६ ७ नलविलासे कस्स व न होइ १४३ १६ [ ध्वन्यालोके उ. १ उदतम् ] का भूषा बलिनां कामं प्रिया न सुलभा १४९ १४ पाण्डवानन्दे ६९ १३ अभिज्ञानशाकुन्तले कि लोमेन विलद्धितः ६६ १२ उदात्तराघवे कि नु कलहसनादो .... कि नो व्याप्तदिशां .... १४३ १० इन्दुलेखायाम् ७९ २ वेणीसंहारे किमपि किमपि मन्दं १६४ १५ उत्तररामचरिते रकिं पद्मस्य रुचं ८९ १५ रत्नावल्याम् कुरबक! कुचाघात- १७२ १५ [काव्यमीमांसायां ष्ट. ७३ उद्ृतम ] कुसुमसुकुमारमूर्ति- ... ६७ २१ रत्नावल्याम्

249

नाव्यदपणोदाहृतपथसूची । २१९

पद्यपारम्भ: पष्ठे प्राप्तिस्थलम्,

कष्टा केशेषु कृष्णा .९०-६ ६ वेणीसंहारे भ. १ कष्टा येन शिरोरुहेषु ... ... ९१,५१ १३,१८ अ. ३ कृष्टा येनासि राज्ञां .... १०८ १४ " कैकेयी क्व पतिव्रता ३ मायापुष्पके कोऽपि सिंहासनस्याधः १५० १२ छलितरामे कोडयं द्वारि हरिः .... १४९ २१ [शृङ्गारप्रकाशे १२ उद्ृतम् ] कौशाम्बी मम हस्त एव १४४. १८ मनोरमावत्सराजे क्वाकार्य शशलक्ष्मण: V १७२ [विक्रमोर्वश्याम् ] क्षिप्तो हस्तावलग्नः ... १७२ २७ [अमरुशतके २] ४७ १२ तापसवत्सराजे अ. २ खण्डय न्यायतेनोभि: ९४ २१ रघुविलासे अ. ७ गिरिरयममरेन्द्रेणाद्य .. १३ कृत्यारावणे गुप्तः साक्षान्महानल्प: १४८ ६ वेणीसंहारे गेयपदं स्थितपाठाम १२७ ९ [वाव्यशास्त्रे अ. १८,१७० ] ६१ १३ वेणीसंहारे चूर्णिताशेषकौरव्यः .. ६ म. ५ जो अन्नओ १३८ २० बालिकावश्चितके "

तपनीयोज्ज्वलकरकं १४६ १९ तष्लावण्यमनन्यवृत्ति १७० २६ राघवाभ्युदये तवास्मि गीतरागेण .. अभिज्ञानशाकुन्तले तवैव रुधिराम्बुभि :... १२ १९ तस्मिन् कौरव-पार्थयो: रामाभ्युदये अ. २ ९१ २१ वेणीसंहारे अ. ६ ताण नमो निग्गुण- १४८ १९ तिक्तादुदविजते मृदौ सुधाकलशे ९० तीर्णे भीष्ममहोदधौ २०९ मुद्राराक्षसे १८ १ वेणीसंहारे अ. ६ त्यजत मानमलं १७३ २७ [रघुवंशे ९, ४७ ] स्यजन् हेम्नो लक्षं ७२ २ त्रातो घोषभुवां सत्यहरिश्रन्द्रे .... ११३ २४ त्वं जीवितं त्वमसति मे यादवाभ्युदये १४६ ३ उत्तरचरिते त्वद्दुःखस्यापनेतुं .... ... ७१ ६ देवीचन्द्रगुप्ते

250

११०. परिशिषम् ( १).

पथपारम्भ: पष्ठे. प्राप्तिस्थलम्.

त्वद्यानं य: १११ मृच्छकट्याम् ७१, १४२ १०,१० देवीचन्द्रगुप्ते अ. २ दत्त्वा द्रोणेन १७ वेणीसंहारे ... 9 दन्वक्षतानि .... १७२ [ध्वन्यालोके उ. ३ उदृतम् ] दाराणां वतिनां च ... ७२ १० रामाभ्युदये अ. २ दिणयरकिरणुक्केरो १९३ १८ अनर्ध्यराघवे दिष्ट्या भो १०९ मृच्छकट्याम् दुर्ग भूमिरमात्य- २२ मायापुष्पके दुल्लहजणाणुराओो .... ७६ रत्नावल्याम् दूतो लेखस्तथा स्वप्न: ११६ [ नाट्यशास्त्रे अ. १९, १०२] दूरादुन्सुकमागते १७१ २२ [अमरुशतके ४९ ] टष्टि प्रेमभरालसां ६७ तापसवत्सराजे दष्टिः कथं जरठ- १७१ १० वनमालायाम् द्रक््यन्ति न िरात् ... ... ९९ १९ वेणीसंहारे द्वीपादन्यस्मादपि ४२, ६० १२, १४ रत्नावल्याम् षिगू मां भ्रूणविधातिनं १३९ सत्यहरिश्रन्द्रे धूमब्रातं वितानी -.. १०९ २३ रामाभ्युदये ... नदीनां मेघविगमे १६ न नाम स्यु: स्वर्ण- ७८ ११ सत्यहरिश्रन्द्रे न प्रेम निहितं चित्ते १०६ १० नलविलासे नमोऽस्तु सर्वदेवेभ्यो १९२ १४ [नाट्यशास्त्रे अ. ९, ११०-११३] नाकीर्णा दशकन्घरी रघुविलासे अ. ६ V ... नागानां रक्षिता भाति १०३ नागानन्दे पच्चानां मन्यसेऽस्माकं २२ वेणीसंहारे पत्यु: शिरश्रन्द्रकलामनेन १५७ १३ [कुमारसम्भवे ७, १९ ] परार्थानुष्ठाने जडयति ... ९० मुद्राराक्षसे

... १९० कृत्यारावणे परिषदियमृषीणामेष ६ वीरचरिते अ. ३ परिहरति रति मति लुनीते ... १७६ [ काव्यप्रकाशे उदृतम ७, ३२६ ] पावाकान्तानि पुष्पाणि ... ८४ < स्वप्नवासवदन्े

25

पधपारम्भ: प्राप्तिस्थलम्.

१९७ १८ सत्यहरिश्रन्द्र पूर्यन्तां सलिलेन १०२ ३ प्रणयविशदां ढष्टि वेणीसंहारे १९ रत्नावल्याम् प्रत्यग्रयौवनविभूषण- १४१ १४ देवीचन्द्रगुप्ते अ. २ प्रत्याख्यानरुष: १७ प्रवृत्तचक्रेणाक्रान्तो रामाभ्युदये अ. १ ३६ २१ [कौटिलीयेडर्यशारतरे अधि.७ अ.३] प्रवृद्धं यद् वैरं ६० २२ वेणीसंहारे प्राणान् यहिरहे १०७ रघुविलासे प्रेमावनद्धहृदयः " बहुनाऽत्र किमुक्तेन रामाम्युदये अ. २ बहुविहकज्जविसेसं १९४ देवीचन्द्रगुप्ते अ. १ बीभत्सा विषया १७९ 8 भर्ता तवाहमिति १०२ २३ भूमी क्षिप्त्वा शरीरं पुष्पदूषितके १२ वेणीसंहारे भ. ६ भूय: परिभवक्षान्ति- ६१ १९ " मथ्नामि कौरवशतं. ६६ २ मध्येऽम्भोधि बभूव .. " ११० रघुविलासे मनः प्रकृत्यैव चलं .. १८ रत्नावल्याम् मन्दोऽप्यमन्दतां याति १३४ ६ मालविकाग्निमित्रे मा गास्तिष्ठ पुनर्तज ९६ १२ कृत्यारावणे मार्गा: कण्टकिन: V ... मित्रं दर्शनमात्रतोऽपि " ४९ राघवाम्युदये ६२ 8 वेणीसंहारे यथा तथा धृतप्राणं १०६ तापसवत्सराजे यथाऽयं मम सम्पूर्ण: ११ कृत्यारावणे यदू भग्नं विपिनं .... ९ रघुविलासे यद विस्मयस्तिमित- ६७ ६ माळतीमाधवे यस्तातेन निगृह बालक इव .... १८ कृत्यारावणे बाते द्वारवतीं तदा ... ... १६४ २० [वक्रोक्तिजीविते २,६९ उन्ृतम्] यायावरेण किमनेन .... २२ रघुविलासे थ. ४

252

परिकिष्टम् (१)

पद्यपारम्भ: पष्टे प्राप्तिस्थलम्. युक्त्येव क्षत्रबन्घोः १४४ १० रामाम्युदये अ. २ युद्धश्राद्धभयं ८० ११ रघुविलासे येनावृत्य मुखानि ९८ < रक्षोवीरा ढढोर: छलितरामे ९२ ४ रामाम्युदये अ. ४ रंडा चंडा दिक्खिदा १०४ १० [ कर्पूरमअर्याम् ] रत्थाइ संचरंतं १६१ ४ सुधाकलशे रम्यां चारतिकारिणी ८६ 8 देवीचन्द्रगुप्ते रागस्यास्पदमित्यवैमि १७३ १८ नागानन्दे राज्ो मानधनस्य भेणीसंहारे रामेण प्रलयेनेव .. १०० कृत्यारावणे अ. ७ रिष्टस्तावदुदग्र- १३८ बालिकावच्चितके लङ्टेश्वरे त्रिदशदर्पहरे ९१ १ रघुविलासे अ. ४ लच्छी गिहीण भूसा ... १४८ १ लोकत्रयक्षयोद्वृत्त- सुधाकलशे ७२ २२ लोकोत्तराणि चरितानि रामाम्युदये अ. २ १८६ १ [नाव्यशास्त्रव्या. अ. ६,४५ उदृतं वामनगुप्तस्य ] वक्त्रं शीतरुचि ७० कौमुदीमित्राणन्दे अ. २ RY वक्त्राणि ! हे हसत ९२ रघुविलासे अ. ४ 0 वक्त्रेन्दु: स्मितमातनो- १४७ १९ नलविलासे वाक्प्पञ्चैकसारेण १५० वार्ताऽपि नैव यदिहास्ति १ कृत्यारावणे १७ १८ विधिविलसिते अ. ५ विक्रमेण मया लोका: ८० विना वाहन-पोताम्यां कृत्यारावणे अ. २ ११३ ७ मुद्राराक्षसे विन्यस्याभिनवोदये .. ३४ १७ विरोषो विश्रान्त: नलविलासे १०० उत्तरचरिते वृद्धोक्षस्य नृपस्य ९४ वैदेही हतवांस्तदेष ... ६ याइवाम्युदये अ. ७ ५३,१०६ १५,१३ राघवाभ्युदये शिन इव कला .... ... ९८ शीतांशुमुखमुत्पले ... कृत्यारावणे अ. ७ ... ८९ ४ शूरास्तु वीररौद्रेषु .... रत्नावल्याम् .... १२६ २७ [ हैमकाव्यानुशासनविवेके अ. <, ३२६ उद्ृसम् ]

253

२२३

पद्यपारम्भ: एष्ठे प्राप्तिस्थळम् शोकं स्त्रीवन्नयनसलिलै: ९९ १३ वेणीसंहारे श्रीरेषा पाणिरप्यस्याः ७३ ११ रत्नावल्याम् ऋा्या धीर्षिषणस्य १०७ ११ तापसवत्सराजे ९९ १ वेणीसंहारे अ. ५ स कीचकनिषूदनो ... ९३ १० अ. ६ सत्वैकतानवृत्तीनां ४२, १५४ १६, ९ सत्यहरिश्रन्द्रे सन्तः सचरितोदय- १४९ २ [दशरूपकाव.उ.प्र.३ उदृतम्] सन्धि-सन्ध्य ङघटनं ७० १ ४ [ध्वन्यालोके उ. ३, १२ ] सत्पक्षा मधुरगिरः .. १५० २० वेणीसंहारे समुत्थिते धनुर्ध्वनौ १७२ अर्जुनचरिते सर्वक्षितिभृतां नाथ .... १४३ ५ विक्रमोर्वश्याम् सर्वथा कथय ब्रह्मन् ! ९५ १८ वेणीसंहारे अ. ६ सर्वदा योऽक्षविजयी १४४ २५ मनोरमावत्सराजे सर्वेषामपि सन्ति १४८ १३ नलविलासे सव्याजेन शपथैः १०० ६ रत्नावल्याम् साम भेदस्तथा दण्डो ११६ [नाट्यशास्त्रे अ. १९, १ ०१ ] सा स्वर्ग लोकललना ६८ १९ रोहिणीमृगाड्के अ. ५ साहसं च भयं चैव ११६ ७ [नाट्यशाखत्रे अ. १९, १०२] सीतां काननतो १५६ रघुविलासे सीताया वदनं १०२ राघवाम्युदये अ. ७ स्निग्घं वीक्षितमन्यतोऽपि ६९ १७ अभिज्ञानशाकुन्तले स्वप्नोऽयं नहि विभ्रम: ११० १३ स्वर्गस्त्री यदि तत् . पुष्पदूषितके ६८ १३ नागानन्दे स्वसुर्मम पराभव -.... १९४ १५ उदात्तराघवे हतः पुत्रो हतो भ्राता ९४ १७ पुष्पदूषितके अ. 4 हस्ताकृष्टविलोल- १४७ १० वेणीसंहारे अ. २ हुं शकरः स जितो ९७ २ रघुविलासे अ. ७ हिया सर्वस्यासौ ८६ १० रत्नावल्याम्

254

( २ )

अभिनवगुप्त: [ नाट्यशास्त्रस्याभिनवभारतीवृत्तिकार: ] ... २८ इन्दुराजभट्टः (क्षीरस्वामिगुढः) १५९ कोहल: ( सट्टकादिलक्ष्मप्रणेता ) २१, ३८, १३२ क्षीरस्वामी ( भट्टेन्दुराजशिष्योऽभिनवराघवकर्ता) १५५ भरतमुनि: [ नाट्यशास्त्रनिर्माता ] १९२ भवनुतचूडा भट्टः (कोशलिकानाटिकाकार:) ३०

भवभूति: (मालतीमाधवकर्ता) ६७ भास: (स्वप्नवासवदत्ताक्तो) .... भीमटः ( मनोरमावत्सराजकर्ता) १४४ भीमदेव: (वसुनागजनकः) ११९ भेजल: (गधाविप्रलम्भकर्ता) .... ... ११६ मम्मटः [ काव्यप्रकाशकार:] .... ... १७७ वसुनाग: (भीमदेवस्तुः प्रतिमानिरुद्धकर्ता ११५ विशाखदेव: (देवीचन्द्रगुप्तकर्ता ) ७१ वीरनागः (कुन्दमालाकतो) ४८ राफक: .... १३३ अमात्यः ( चित्रोत्पलावलम्बितकप्रकरणकारः) ८६ शुच्तिवासक्कुमार: (अनङ्गसेना-हरिनन्दिप्रकरणकारः) शूद्रक: (मृच्छकटिकाकारः ) ... ... ४< हेमचन्द्रः (शब्द-प्रमाण-साहित्य-छन्दोलक्ष्मविधाता नाव्यदर्पणकद्गुरुः) २१५

255

( ३ )

नाट्यादिनाम एष्ठे

१ अनभवती नाटिका १५२ २अनङ्गसेना-हरिनन्दि प्रकरणम्। शुक्तिवासकुमारविरचितम् ९५ २ अनर्ध्यराघवम् [मुरारिरचितं नाटकम् ] .... १९३ अभिज्ञानशकुन्तलम् [ कालिदासकतं नाटकम् ] ९७, ६९, १५४ *अभिनवराघवम् [नाटकम् ] भट्टेन्दुराजश्षिष्यक्षीरस्वामिरचितम् १९ ६ *अर्जुनचरितम् [आनन्दवर्धनरचितं महाकाव्यम्] १७२ आचाराङ्गम [तीर्थकद्गणधरग्रथितं सूत्रम् ] २४

< *इन्दुलेखा नाटिका ११४ ९ * " वीथी १४३ उत्तरचरितम् ३१, ३९, १००, १३८, उत्तररामचरितम् [ भवभूतिरचितं नाटकम् ] १४६, १४९. ११ *उद्यनचरितम् .... १६८ १२ *उदात्तराघवम् [मायुराजविरचितं नाटकम् ] ६६, ११६, १९४. १३ कादम्बरी [ बापभट्टप्रणीता कथा ] १६४

१४ कुन्दमाला [ नाटकम् ] वीरनागनिबद्धा .. oC कुमारसम्भवम् [ कालिदासकृतं महाकाव्यम् ] १७४, १७५ १६ *कृत्यांरावणम् ( नाटकम् ] <o, <३, <4, << , ९६,९७, १००, १०१, ११३,११४,१३६,१४९, १९८, १७४ १७ *कौशलिका नाटिका। भट्टश्रीभवनुतचूडाविरचिता ... .... ३०

• एताहक्चिह्नाक्कितिनादयादिप्रबन्धा यावज्जातमद्यावधि मुद्रणादिनाSप्रसिद्धाः । २९

256

२२६ परिशिष्टम् (३)

नाट्यादिनाम पृष्ठे

१८ कौमुदी-मित्राणन्दं प्रकरणम् । स्वोपज्ञम .... ... .... ७० १९ *चित्रोत्पलावलम्बितकं प्रकरणम्। अमात्यशङ्ककविरचितम् .... ८६ २० छलितरामम् [ नाटकम् ] .... ९८, १०४, १५०, १५४ २१जामदग्न्यजयः [ व्यायोगः ] .... ... १२३ २२ *तरब्रदत्तम् [ प्रकरणम् ] ११९, १२० २३ तापसवत्सराजम् [ नरेन्द्रवर्घेनसुतानङ्गहर्षापरनामश्रीमात्रराजरचितं नाटकम् ] ३०, ३४, ४३, ४७, ६६, ६७, १००, १०६, १०७. २४ दरिद्रचारुदत्तं रूपक्रम् [ भासरचितम् ] ५३ २९ *ढष्टिवादः [ तीर्थकृद्गणधरग्रथितः सिद्धान्तः ] २४ २६ *देवीचन्द्रगुप्तम् [नाटकम्] विशाखदेवकतम् ७१, <४, <६,

द्रौपदीस्वयंवरम् ... ११८, १४१, १९३, १९४. २७ १८९ .... २< नलविलासम् [ नाटकम् ] स्वोपज्ञम् ३१, ३२, ३३, ३४, ४०, ४६, १०, ११, ६९, ७९, ७९, १०६, १३९, १४७, १४८, १९६- २९ नागानन्दम् [श्रीहर्षनिर्मितं नाटकम् ] २८, ३६, ३७, ४१, ६८, १०३, १५४, १९७, १७२. ३० निर्भयभीमव्यायोगः। स्वोपज्ञः ... ६८ ३१ *पयोधिमथनम् १२४ ३२ *पाण्डवानन्दम् १४९ ३३ *पार्थविजयम् [ त्रिलोचनकृतं नाटकम् ] ७०, ७६, ७७, ८१. ३४ *पुष्पदूषितकं प्रकरणम् ... ५०, ९४, १०२, १०१, ११०, ११७, ११९, १२०. ३९ *प्रतिमाऽनिरुद्धम् [नाटकम् ] भीमदेवसूनुवसुनागकृतम् ११९, ११६. ३६ *प्रयोगाम्युदयम् ... .... १४० ३७ *बालिकावश्चितकम् [नाटकम् ] १३८, १४६. २८ *बृहत्कथा [गुणाद्यरचिता ] ... ११९ ३९ भारतम् [ व्यासग्रथितं काव्यम् ] १३१ ४० *मनोरमा-वत्सराजम् [ नाटकम् ] भीमटविरचितम् .... १४४

257

नाव्यदर्पण निर्दिश्नाव्यप्रबन्धादिनामसूची। २२७

नाट्यादिनाम पृष्ठे

४ *मछ्िका-मकरन्दं प्रकरणम्। स्वोपज्ञम् ... १७१ ४२ *मायापुष्पकम् [ नाटकम् ] ... ४३, 20

४३ मालती-माधवम [प्रकरणम् ] भवभूतिनिर्मितम् ६७, १२०

४४ मालति(वि) काग्निमित्रम् [कालिदासविहितं नाटकम् ] ४०, ९१, १३३, १५७ ४५ मुद्राराक्षसम् [विशाखदेवविनिर्मितं नाटकम् ] ४३, ४६, ९०, १०७, ११३. ४६ मृच्छकटिका शूद्रकविरचिता [प्रकरणम ] ४८, ९०,८७,९८, १०९, १११, ११९, १२०, १३१, २०१. ४७ यादवाभ्युदयम् : नाटकम् ] स्वोपज्ञम् ४२, ६३, ८४, ९४, १०५, ११२, ११३, ११९. ४८ रघुविलासम् [ नाटकम् ] स्वोपज्ञम् ३६, ३७, १७, ८०, ८१, ८२, ८५, ९०, ९२, ९४, ९७, १०७, ११०, १३६, १४९, १५६. ४ ९ रत्नावली [श्रीहर्षरचिता नाटिका ] ३२, ३३, ४०, ४१, ४२, ४४, ४९, ९०, ३, १४, ९८, ६०, ६२, ६७, ७३, ७४, ७९, ७६, <२, <३, <५, ८६, ८७, <९, ९२, ९१, ९८, १००, १०३, १०४, १०७, १०८, १०९, ११२, ११५, १३५, १३९, १४६, १९८, १७५. ५०राघवाभ्युदयम् [ नाटकम् ] स्वोपज्ञम् ४७, ४९, ९२, १३, ६१, ६३, ६६, १०२, १०६, १७०. ५१राधाविप्रलम्भम्। रासकाङं भेज्जलविरचितं रूपक्रम् ... ... ११६ ९२ रामाभ्युदयम् [ यशोवर्मरचितं नाटकम् ] ४५, १६, ७२, ९१, ९९, १०९, ११६, १४४, १९८ ५३रोहिणी-मृगाङ्कं प्रकरणम । स्वोपज्ञम् ६१, ६८- १४वनमाला नाटिका। स्वोपज्ञा .... १७१ विकरमोर्वशी [कालिदाससृष्टं नाटकम् ] ९६, १४३. ५६ *विधिविलसितम् [ नाटकम् ] ... १७ १७ *विलक्षदुर्योषनम् [ नाटकम् ] .... ७८

258

२२८ परिशिष्ठम् (२)

नाट्यादिनाम पुष्ठे ९८ वीरचरितं नाटकम् [ भवभूतिरचितम् ] .... ३९, ७३. ६९ पेणीसंहारम् [ भट्टनारायणनिर्मितं नाटकम् ] ३६, १०, ११, १२, ९३, ९९, ९७, ६०, ६१, ६२, ६२, ६४, ६९, ७०, ७३,७७, ७<, १०२, १०६, १०८, १११, १४७, १४८, ११०, १९४, १९८, १७४. ६० सत्यहरिश्चन्द्रं नाटकम। स्वोपज्ञम २०, ३६, ४२, १४, १८, ७१, ७८, १३९, १९४, १५७, १९८. ६१ *सुधाकलशः। स्वोपज्ञः ... १४७, १४८, १६५. ६२ स्वप्नवासवदत्तम् [ नाटकम् ] भासकतम् ... ८४ ६२ *हयग्रीववधम् [ भर्तृमेण्ठविरचितं महाकाव्यम् ] .... १७४

259

शुद्धिपत्रकम्।

पत्रे अशुद्धम् शुद्धम

३ अ्रन्थ्यो म्रन्थ्यो(थ्यो)

७ ६ ईप्सितं दातुमभिलाष: वरेच्छा काव्यमहारः

२३ १५ रसा निः- रसानि :-

२६ ५-६ लक्ष्म (क्र)णम (लक्ष्म) लक्ष्म [लक्ष ]णम -य्रन्थ्यो -रप्रन्थ्यो(थ्यो) V ३६

७६ २० वधू भ- वधूर्भ-

१११ ताम्नो साम्नो 9

११७ कल्प्येन (त) कल्प्येन (कल्पने)

१२४ १९ प्रत्येकं प्रत्ये(त्यं)कं

१२७ स्थितं पा- स्थितपा-

" ११ त्रिमूढं द्विमूढकम त्रिमू (गू) ढं द्विमू (गू)ढकम

२३ काव्यं प्रबन्ध- काव्यप्रबन्ध-

१९६ ११ परोचना प्ररोचना

१५८ १७ सुराजिता सुरा जिता

१६९ १ उद्धत्था उद्धच्छो

१६५ सह हा! स हहा!

२३ ऊर्ध्वस्थः ऊर्ध्वाक्ष: ",

१७० २६ -वृत्तिवचसां वृत्ति वचसां

१७६ ६ मतिप- म(र)तिप-

260

२३० शुद्धिपत्रकम ।

पत्रे पड्को अशुद्धम् शुदम् १७८ १३ -गुणाज्ञान- -गुणा ज्ञान-

१८० ता। स- -कता-स- 9

१८८ २२ -ध्यवस्यति -ध्यवस्यति(न्ति)

" २३ -भवति -भवति(न्ति) २९१ ११ -दौचित्या- -दो(घौ)चित्या २०६ हर्यादि- हयादि- २०९ १८-१९ -ण्य-विट- ण्यविट (ण्याटविक?) २११ २० -योषितौ -योषितो

"1 -दीयाभग- " -- दीया भग- २१३ १ शुपालो पशुपालो

२१९ ६ तद्वत (उद्व ) क- तद्व (उद्ध) तक- २१९ २९ त्यजामि देवी १४१ २० देवीचन्द्रगुप्ते अ. २.

26

GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES.

Critical editions of unprinted and original works of Oriental Literature, edited by competent scholars, and published by the Oriental Institute, Baroda.

I. BOOKS PUBLISHED. Rs. A. 1. Kāvyamīmāmsā : a work on poetics, by Rājasekhara (880-920 A.D.): edited by C. D. Dalal, and R. Ananta- krishna Sastry, 1916. Re-issue. 1924 2-4

This book has been set as a text-book by the Bombay and Patna Universities. 2. Naranārāyaņānanda : a poem on the Pauranic story of Arjuna and Krsna's rambles on Mount Girnar, by Vas- tupala, Minister of King Viradhavala of Dholka, com- posed between Samvat 1277 and 1287, i.e., A.D. 1221 and 1231 : edited by C. D. Dalal and R. Anantakrishna Sastry, 1916 out of print. 3. Tarkasangraha: a work on Philosophy (refutation of Vaisesika theory of atomic creation) by Anandajñana or Anandagiri, the famous commentators on S'ankara- carya's Bhasyas, who flourished in the latter half of the 13th century : edited by T. M. Tripathi, 1917 2-0 4. Parthaparākrama: a drama describing Arjuna's re- covery of the cows of King Virata, by Prahladanadeva, the founder of Palanpur and the younger brother of the Paramara king of Chandravati (a state in Marwar), and a feudatory of the kings of Guzerat, who was a Yuvaraja in Samvat 1220 or A.D. 1164: edited by C. D. Dalal, 1917 0-6 5. Rastraudhavamsa: an historical poem (Mahakavya) describing the history of the Bagulas of Mayuragiri, from Rastraudha, king of Kanauj and the originator of the dynasty, to Narayana Shah of Mayuragiri by Rudra Kavi, composed in S'aka 1518 or A.D. 1596: edited by Pandit Embar Krishnamacharya with Intro- duction by C. D. Dalal, 1917 . 1-12 6. Linganusasana: on Grammar, by Vamana, who lived ..

between the last quarter of the 8th century and the first quarter of the 9th century: edited by C. D. Dalal, 1918 0-8 Vasantavilāsa : an historical poem (Mahākāvya) des- .. .. 7. cribing the life of Vastupala and the history of

262

2

Guzerat, by Bālachandrasūri (from Modheraka or Rs. A.

Modhera in Kadi Prant, Baroda State), contemporary of Vastupala, composed after his death for his son in Samvat 1296 (A.D. 1240) : edited by C. D. Dalal, 1917 1-8 8. Rūpakaşațkam : six dramas by Vatsarāja, minister of Paramardideva of Kalinjara, who lived between the 2nd half of the 12th and the lst quarter of 13th cen- tury : edited by C. D. Dalal, 1918 .. 2-4 9. Mohaparājaya: an allegorical drama describing the overcoming of King Moha (Temptation), or the conver- sion of Kumarapala, the Chalukya King of Guzerat, to Jainism, by Yasahpala, an officer of King Ajaya- deva, son of Kumarapala, who reigned from A.D. 1229 to 1232: edited by Muni Chaturvijayaji with Introduc- tion and Appendices by C. D. Dalal, 1918 .. 2-0 10. Hammiramadamardana : a drama glorifying the two brothers Vastupala and Tejahpala and their King Vira- dhavala of Dholka, by Jayasimhasuri, pupil of Vira- suri, and an Acarya of the temple of Munisuvrata at Broach, composed between Samvat 1276 and 1286 or A.D. 1220 and 1239 : edited by C. D. Dalal, 1920. 2-( 11. Udayasundarikatha : a romance (Campn, in prose and poetry) by Soddhala, a contemporary of and patronised by the three brothers Chehittaraja, Nagarjuna, and Mummuniraja, successive rulers of Konkan, composed between A.D. 1026 and 1050: edited by C. D. Dalal and Pandit Embar Krishnamacharya, 1920 2-4 12. Mahavidyavidambana: a work on Nyaya Philosophy, by Bhatta Vadindra who lived about A.D. 1210 to 1274: edited by M. R. Telang, 1920 2-8 13. Pracinagurjarakavysangraha: a collection of old Guzerati poems dating from 12th to 15th centuries A.D .: edited by C. D. Dalal, 1920 2-4 14. Kumarapalapratibodha: a biographical work in Prakrta, by Somaprabhacharya, composed in Samvat 1241 or A.D. 1195: edited by Muni Jinavijayaji, 1920 7-8 15 Gaņakarika : a work on Philosophy (Pasupata School) by Bhasarvajna who lived in the 2nd half of the 10th century : edited by C. D. Dalal, 1921 1-4 16. Sangitamakaranda: a work on Musie by Narada: edited by M. R. Telang, 1920 .. 2-0 17. Kavīndracarya List: list of Sanskrit works in the collection of Kavindracarya, a Benares Pandit (1656 A.D.): edited by R. Anantakrishna Shastry, with a foreword by Dr. Ganganatha Jha, 1921 . 0-12 18. Varahagrhyasutra: Vedic ritual (domestic) of the Yajurveda: edited by Dr. R. Shamasastry, 1920 0-10 19. Lekhapaddhati: a collection of models of state and private documents, dating from 8th to 15th centuries

263

3

A.D .: edited by C. D. Dalal and G. K. Shrigondekai, Rs. A:

1925 2-0

20. Bhavişayattakahā or Pañcamīkahā: a romance in Apabhramsa language by Dhanapala (circa 12th cen- tury) : edited by C. D. Dalal, and Dr. P. D. Gune, 1923 6-0

21. A Descriptive Catalogue of the Palm-leaf and Im- portant Paper MSS. in the Bhandars at Jessal- mere, compiled by C. D. Dalal, and edited by Pandit L. B. Gandhi, 1923 .. 3-4

22. Parasuramakalpsutra : a work on Tantra, with com- mentary by Ramesvara: edited by A. Mahadeva Sastry, B.A., 1923 .. out of print. 23. Nityotsava : a supplement to the Parasuramakalpasutra by Umanandanatha: edited by A. Mahadeva Sastry, B.A., 1923 out of print. 24. Tantrarahasya: a work on the Prabhakara School of Purvamimamsa, by Ramanujacarya : edited by Dr. R. Shamasastry, 1923 1-8 25, 32. Samarangana: a work on architecture, town- planning and engineering, by king Bhoja of Dhara (1Ith century): edited by Mahamahopadhyaya T. Ganapati Shastri, Ph.D., 2 vols., 1924-1925 10-0 26, 41. Sadhanamala : a Buddhist Tantric text of rituals, dated 1165 A.D. consisting of 312 small works, cem- posed by distinguished writers : edited by Benoytosh Bhattacharyya, M.A., Ph.D., 2 vols., 1925-1928 14-0

23. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Central Library, Baroda : Vol. 1 (Veda, Vedalaksana and Upanisads), compiled by G. K. Shrigondekar, M.A. and K. S. Ramaswami Shastri, B. Bhattacharyya, Ph.D., 1925 with a Preface by 6-0 28. Manasollasa or Abhilasitarthacintamani: an ency- clopædic work divided into one hundred chapters, treating of one hundred different topies by Someśvarade- va, a Chalukya king of the 12th century: edited by G. K. Shrigondekar, M.A., 3 vols., vol. I. 1925 2-12 29. Nalavilasa: a drama by Ramchandrasūri, pupil of Hemachandrasuri, deseribing the Pauranika story of Nala and Damayanti: edited by G. K. Shrigondekar and L. B. Gandhi, 1926 2-4 30, 31. Tattvasangraha: a Buddhist philosophical work of the 8th century by S'antaraksita, a Professor at Nālanda with Paňjika (commentary) by his disciple Kamalasila, also a Professor at Nalanda: edited by Pandit Embar Krishnamacharya with a Foreword in English by B. Bhattacharyya, M.A., Ph.D., 2 vols. 1926 24-0

264

33, 34. Mirat-i-Ahmadi: By Ali Mahammad Khan, the Rs. A.

last Moghul Dewan of Gujarat : edited in the original Persian by Syed Nawabali, Professor of Persian, Baroda College, 2 vols., 1926-1928 19-8 35. Manavagrhyasūtra : a work on Vedic ritual (domostio) of the Yajurveda with the Bhasya of Astavakra: edited with an introduction in Sanskrit by Pandit Ramakrishna Harshaji S'astri, with a Prefaco by Prof. B. C. Lele, 1926 .. 5-0 36. Natyasastra: of Bharata with the commentary of Abhinavagupta of Kashmir: edited by M. Ramakrish- na Kavi, M.A., 4 vols, vol. I, illustrated, 1926 6-0 37. Apabhrams'akavyatrayi : consisting of three works, the Carcari, Upadesarasayana and Kalasvarupakulaka, by Jinadatta Suri (12th century) with commentaries: edited with an elaborate introduction in Sanskrit by L. B. Gandhi, 1927 4-0 38. Nyayapravesa, Part I (Sanskrit Text): on Buddhist Logic of Dinnaga, with commentaries of Haribhadra Suri and Parsvadeva: edited by Principal A. B. Dhru- va, M.A., LL.B., Pro-Vice-Chancellor, Hindu Univer- sity, Benares Shortly. 39. Nyayapravesa, Part, II (Tibetan Text): edited with introduction, notes, appendices, etc., by Pandit Vidhu- sekhara Bhattacharyya, Principal, Vidyabhavana, Vis- vabharati, 1927 1-8 40. Advayavajrasangraha: consisting of twenty short works on Buddhist philosophy by Advayavajra, a Bud- dhist savant belonging to the 11th century A.D., edited by Mahamahopadhyaya Dr. Haraprasad Sastri, M.A., C.I.E., Hon. D. LITT., 1927 2-0 42. Kalpadrukosa: standard work on Sanskrit Lexico- graphy by Kesava: edited with an elaborate introduc- tion and indexes by Pandit Ramavatara Sarma, M.A., Sahityacharya of Patna. In two volumes, vol. I, 1928 10-0 43. Mirat-i-Ahmadi Supplement: by Ali Muhammad Khan. Translated into English from the original Persian by Mr. C. N. Seddon, I.C.S. (retired) and Prof. Syed Nawab Ali, M.A. Corrected Re-issue 1928 3-8 44. Two Vajrayana Works : comprising Prajnopayavinis- cayasiddhi of Anangavajra and Jñanasiddhi of Indra- bhuti: two important works belonging to the little known Tantraschool of Buddhism (8th century A.D.): edited by B. Bhattacharyya, Ph.D. 1929 3-0 45. Bhavaprakasana : of S'aradatanaya, a comprehensive work on Dramaturgy and Rasa, belonging to 1.D .- 1175-50; edited by His Holiness Yadugiri Yatiraja Swami, Melkot and K. S. Ramaswami Sastri, Oriental Institute, Baroda 1929 .. 7-0

265

5

46. Ramacarita: of Abhinanda, Court poet of Haravarsa Rs. A.

(cir. 9th century A.D.): edited by K. S. Ramaswami Sastri 1929 .. .. 7-8 47. Nañjarājayasobhūşaņa: by Nrsimhakavi alias Abhi- nava Kalidasa, a work on Sanskrit Poetics and relates to the glorification of Nañjaraja, son of Virabhupa of Mysore : edited by Pandit E. Krishnamacharya 1929 .. 5-0 48. Natyadarpana: on dramaturgy by Ramacandra Suri with his own commentary : edited by Pandit L. B. Gandhi and G. K. Shrigondekar, M.A. 1929 5-0

II. BOOKS IN THE PRESS.

1. Natyasastra: Vol. II. edited by M. Ramakrishna Kavi. 2. Jayākhyasamhitā : an authoritative Pāňchartra work : edited by Pandit E. Krishnamacharyya of Vadtal. 3. Buddhist works on Logic containing reconstructed texts from Chineso, Tibetan texts and English transla- tion of Chinese texts of ancient authors like Nāgārjuna Vasubandhu, etc., by Prof. Giuseppe Tucci. 4 Manasollāsa or Abhilasitārthacīntāmani, vol. II. edited by G. K. Shrigondekar, M.A. 5 A Descriptive Catalogue of MSS. in the Oriental Institute, Baroda, vol. II (S'rauta, Dharma and Grhya Sitras) compiled by the Library staff. 6. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Jain Bhan- dars at Pattan : edited from the notes of the late Mr. C. D. Dalal, by L. B. Gandhi, 2 vols. 7. Siddhantabindu : on Vedanta philosophy by Madhusū- dana Sarasvati with commentary of Purusottama : edited by P. C. Divanji, M.A., LL.M. 8 Tathāgataguhyaka or Guhyasamāja: the earliest and the most authoritative work of the Tantra School of the Buddhists : edited by B. Bhattacharya, Ph.D. 9. Portuguese Vocables in the Asiatic Languages: Translated into English from Portuguese by Prof. A. X. Soares, M.A., Baroda College, Baroda. 10 Ahsan-ul-Tawarikh: history of the Safvi Period of Persian History, 15th and 16th centuries, by Ahsan Ramlu : edited by C. N. Seddon, I.C.S. (retired), Reader in Persian and Marathi, University of Oxford. 11. Abhisamayālankārāloka : a lucid commentary on the Prajuapāramita, a Buddhist philosophical work, by Simhabhadra : edited by Prof. Giuseppe Tucci. 12. Mirat-i-Ahmadi Supplement of Ali Muhammad Khan: Persian text giving a history of Guzerat : edited by Syed Nawab Ali, M A., Principal, Bahauddin College, Junagadh

266

6

A. 13. Kalpadrukosa, Vol. II: indexes and vocabulary: Rs.

edited by the late Mahamahopadhyaya Pandit Ramavatara Sarma Sahityacarya of Patna. 14. Padmananda Mahakavya: giving the life history of Risabhadeva, the first Tirthankara of the Jainas by Amarachandia Kavi of the 13th century: edited by H. R Kapadia, M.A. 15. Dandaviveka; a comprehensive Penal Codo of the ancient Hindus by Vardhamana of the 12th century A.D .: edited by Mahamahopadhyaya Kamala Krishna Smrititirtha. 16. Nityotsava : a supplement to the Parasurāmakalpasūtra by Umanandanatha : second edition by Swami Trivi- krama Tirtha. 17. Saktisangama Tantra: a voluminous compendium of the Hindu Tantra comprising four books on Tara, Kāli, Sundarī B. Bhattacharyya, Ph.D. and Chhinnamasta : edited by

18. Parananda Sutra: an ancient Tantric work of the Hindus in Sutra form giving details of many practices and rites: edited by Swami Trivikrama Tirtha. 19. Udbhațalankaravivrti: an anciont commentary on Udbhata's Kavyalankārasārasangraha generally attri- buted to Mukula Bhatta (10th century A.D.): edited by K. S. Ramaswami Sastri.

Write to- THE DIRECTOR, Oriental Institute, Baroda

267

268

DATE OF ISSUE Thix book most he inttaaed within 3, 7, 14 days of ilv isnhe. A fiee of O2L ANNA per dny will be phergud if th tmok is ovordno.

269

S82.01

Ramacandrs Natya Lerhana

13581

270

271