1. Natya Darpana of Ramachandra and Gunachandra Gajana Khusbu Srigondekar Lalchandra Bhagavandas Gandhi Vol 1 Baroda 48

Birla Central Library PILAN (Jaipur State) Class No: 582:01 V.I Book No: R1476G Accession No: 13581

Gaekwad's Oriental Series

Published under the authority of the

Government of His Highness the

Maharaja Gaekwad of Baroda.

General Editor:

B. BHATTACHARYYA, M.A.,Ph.D.

No. XLVIII.

नाटयदर्पणम् ।

प्रथमो भागः

5

NATYADARPANA

OF

RĀMACANDRA AND GUNACANDRA

WITH

THEIR OWN COMMENTARY

EDITED WITH AN INTRODUCTION IN ENGLISH AND INDEXES

BY

GAJANAN KUSHABA SHRIGONDEKAR, M. A.

Superintendent MSS Section, Oriental Institute, Baroda

AND

LALCHANDRA BHAGAWANDAS GANDHI

Jain Pandit, Oriental Institute, Barodu.

IN TWO VOLUMES

Vol. 1

1929

ORIENTAL INSTITUTE

BARODA.

Printed by G. L. Shah at the Anand Press, Station Road, Bhavnagar.

Published by Benoytosh Bhattacharyya at the Oriental Institute,

Baroda, on behalf of the Government of His Highness

the Maharaja Gaekwad of Baroda.

Price Rs. 4-8-0

PREFACE.

While the formes of the Nalavilāsa were passing through the press we came across a MS of the Kārikās of the present work. We intended publishing them as an appendix to the Nalavilāsa in order to give an idea of the rules of dramaturgy which Rāmacandra himself was likely to follow in the composition of his dramas including the Nalavilāsa. But unfortunately, all the copies we had the good fortune to secure being very incorrect the idea of including the Kārikās in the edition of the Nalavilāsa had to be abandoned.

Later on, however, we learnt that a copy of the Kārikās along with a commentary by the same authors—Rāmacandra and Gunacandra—was preserved in the collection of the MSS belonging to the late Ācārya Vijaya Dharma Sūri, now deposited in the Vijaya Lakṣmī Jñāna Bhāṇdāra at Agra. Accordingly an application was made to the Curator through whose courtesy a loan of the same MS was obtained. The authorities of the Oriental Institute were struck with the nature of the materials presented in the work for the study of the science of dramaturgy, and forthwith included the same in the programme of the Gaekwad's Oriental Series. This edition based on one single manuscript of the work as obtained from Agra is now presented to the public for the first time in original Sanskrit as No. XLVIII of the Gaekwad's Oriental Series.

The work is mentioned as the Nāṭyadarpaṇa in Aufrecht's Catalogue and Nāṭakadarpaṇa in Peterson's Report for the year 1892-95. The Nāṭyadarpaṇa is cited as an authority by Rānga-nātha in his commentary on the Vikramorvaśīya and by Bharata-mallikā in his commentary on the Bhatṭikāvya, but there are reasons to suppose that these Nāṭyadarpanas are different from the present work.

( 2 );

In his commentary Bharatamallikā quotes apparently a passage from the Nāṭyadarpaṇa which, however, does not appear in the present edition. The passage is:-गताश्रमयतī मध्यगुपिरा काहला मतोति नाट्यदर्पयो. ( sarga 14, stanza 3 )

The word Kāhāḷa contained in the passage refers to a musical instrument, and the passage itself gives the description of it. There is no occasion for the authors of the present Nāṭyadarpana to describe the different musical instruments because their obvious object is to write a work on dramaturgy and not on music. It, therefore, appears very probable that there was some other work with the same title Nāṭyadarpana which treated of music besides the science of dramaturgy.

Again, Rāgānātha in his commentary on the Vikramorvašīya has quoted a passage:-

तथा चोक्तं नाट्यदर्पण्यकर्ता । छत्र च समासोक्त्या पूर्वोक्तप्रकारेण काव्यार्थप्रकाशनात्

पत्रावलीसमावेष्ट्य नान्दी । यस्यां बीजस्य विन्यासो ह्यभिधेयस्य वस्तुनः । छेदेपा च समासोक्त्या नाम्ना पत्रावली तु सा ॥ ( p. 7 N. S. P. edition)

It may be noticed here that the passage deals with a variety of Nāndī which was known as Patrāvalī showing apparently that there were several varieties of Nāndī. But this passage also does not appear in the present work. In the present Nāṭyadarpana owing to a limited number of Kārikās, the treatment of the subject has been very simple, in fact, so simple that it cannot warrant a minute description of the different kinds of Nāndī. As the passage in question is not found in the present Nāṭyadarpaṇa it seems probable that there was some other work of the same name which treated of the Rūpakas and incidentally the different kinds of Nāndī too.

After Peterson the late Mr. C. D. Dalal referred to the

9

( 3 )

present work and actually quoted a number of Kārikās while defining the Yāyoga7 and the six Rūpakas2.

It was professor Sylvain Levi who for the first time brought the Kārikān and their commentary to the notice of the public in an article in the Journal Asiatique in 1923 A. D. where he gave copious extracts from the commentary3.

As much has been said already about the life of Rāmacandra in the introduction to the Nalavilāsa, it is not necessary to repeat them here. Suffice it to say, that he lived in the time of Siddharāja (1093–1143 A. D.), Kumarapāla (1143–1172 A. D.) and Ajayapāla (1172–1175 A. D.). This last king Ajayapāla is said to have been the cause of Rāmacandra's death. Rāmacandra was made under his order to stand on a burning piece of copper and was thus killed.

When asked by Siddharāja as to who should be the next successor ( Paṭṭadhara ), Hemacandra replied in favour of Rāmacandra. As Hemcandra got Ācāryapada in 1110 A. D. it is reasonable to assign to his disciple Rāmacandra a life period from 1100 to 1175 A. D. With regard to the place of Rāmacandra it is very probable that he was born and flourished in Guzerat.

Very little is known about Rāmacandru's confrere Gunacandra. All that we know about him is that he was a fellow-student of Rāmacandra and that both were the disciples of the great Hemacandra. (Gunacandra is not known as the author of any independent work, while Rāmacandra is reputed to be the author of at least a hundred independent works, (Prabandha-Śata-Kartā)

1 Vide Introduction page iii Gaekwad's Oriental Series No 4.

2 Vide Introduction page i Gaekwad's Oriental Series No. 8.

3 A copy of this paper was personally given to me by the learned professor when I had been to Paris on my way back from the 17th International Congress of Orientalists held at Oxford last year.

10

and no less than eleven of his dramas are quoted in the Nātyadarpana. Rāmacandra appears to be of a jovial temperament, which may be inferred from his having writt.n a large number of dramas where he introduces much h:mourrous obser- vations, and especially because of his composing the Sudhākalasā. His confrère Gunacandra seems to be of a more serious nature because he does not join Rāmacandra in composing dramas and other. works of light literature but only when he is engaged in writing on more serious subjects as are met with in the Dravyālankāraratti and Nātyadarpana.

The subject matter of the present work is the science of dramaturgy. It was first treated by Bharata in his Nātyaśāstra and afterwards in the Dasarūpaka, Bhāvaprakāśa, Sāhityadar- pana, Pratāparudrayasobhūsana, etc. In most of these works Rūpakas are divided into ten kinds. The eleventh kind, namely the Nāṭikā is also included by the first three authorities and both Bhāvaprakāśa and Sāhityadarpana mention Ratnāvalī as an example of this kind of Rūpaka. Rāmacandra does not give the names of dramas as examples of a particular Rūpaka.

The Dasarūpaka begins by saying that the Rūpaka is of ten kinds like the ten Avatāras of Viṣṇu, while Rāmacandra begins by declaring that the Rūpakas are of twelve varieties like the twelve kinds of speech made by the Jina.1 Although Dhananjaya divides the dramas into ten Rūpakas, he, nevertheless, mentions Nāṭikā as the eleventh variety and quotes extensively from the Ratnāvalī which is an example of Nāṭikā. But Rāmacandra divides dramas into twelve kinds, his eleventh being the same as Nāṭikā. His twelfth Rūpaka is Prakaraṇī which he defines in one short line. He does not give the name of a Prakaraṇī as an example. No quotation from a Prakaraṇī also is to be met with in the whole of the Nātyadarpana. Here he differs even from his preceptor Hemacandra who takes Saṭṭaka as the twelfth kind.

1. 1 स्वाराज्य, 2 सत्त्रकतार, 3 स्थानाज्ञ, 4 समवायाज्ञ, 5 भगवती, 6 ज्ञाताधर्मकथा, 7 उपासकदशा, 8 अन्तकृद्दराश, 9 अनुत्तररोपपाथिक, 10 प्रभव व्याकरण, 11 विपाक and 12 रष्टिवाद.

( 5 )

Nāṭyadarpana is divided into four chapters called Vivekas; the first Nātaka-nirnayaviveka gives a complete description of the Nāṭaka, the second Prakaranādyekādaśa-rūpanirnaya-viveka-describes the remaining eleven kinds of dramas; the third Vṛttirasābhivāhinayavicāra-describes the Vṛtti, Rasa, Bhāva and Abhinaya; the fourth Sarva-rūpakaṣādhāranalaksana-nirnaya -states the particulars common to all the Rūpakas The division is quite simple, the treatment of the subject is praiseworthy and its examples are more profuse than in the Dasarūpaka.

The authors themselves at the end of the commentary say " If the good wish to have a correct idea of the dramas let them read the faultless Nāṭyadarpana. " The Daśarūpaka, as the title indicates, treats of the ten Rūpakas though it refers to the Nāṭikā also in addition. Rāmacandra does not limit himself to ten, he can have as many kinds as possible. But he has selected only twelve, as they give pleasure to all, the varieties of aesthetic pleasure having been considered as of supreme importance. The other kinds of Rūpakas he considers insignificant because there is no special importance given to Rasas in them, and declares rather bluntly that the definer will define only as many as he has got reverence for. At the end in the commentary however he gives the names of and lefines the following Uparūpakas ( minor Rūpakas ) namely, Saṭṭaka. ṣrigadita, Dur-miilitā, Prasthāna, Goṣṭhī, Hallīṣaka, Nartanaka, Prekṣanaka, Kīṇaṣaka, Nāṭyārāsaka, kāvya, Bhāṇa and Bhānikā.

The Nāṭyadarpana follows the Daśarūpaka in many instances but nowhere in this book are to be found any references by name to either the Daśarūpaka or its author Dhananjaya or its

1 रपस्वलुं विशातुं यदीच्छत्त यथास्थितम् । सन्तस्तदानो रक्षितं निर्मितं नाट्यदर्पणाम् ॥

नाट्यदर्पण्या p. 216.

2 रसप्राधान्यान्यद्विलोकैरजकतया ।

नाट्यदर्पया p. 26 l. 2.

3 लछ्यीयबाहुर्थेडपि यत्लयेय लछ्यायितुः श्रद्धा तावानेव लछमते ।

नाट्यदर्पण्या p. 26 l. 1-2

12

commentator Dhanika. They are referred to as Anye, Apare, Kecit etc. It is not likely that a standard work on dramaturgy like the Daśarūpaka should be unknown to the authors of the present work. That they knew Daśarūpaka well is borne out by the fact that while stating the points where both Dhananjaya and our authors held identical views, the latter in some places give the exact wording of the Daśarūpaka as quotations.

There are at least 21 instances7 in the Nāṭyadarpaṇa where the authors agree with the opinions expressed in the Daśarūpaka of Dhananjaya. But he was not always followed by our distinguished authors, and there are at least two instances8 in the Nāt-yadarpana where they differed from Dhananjaya and criticised him.

1 pp. 62 अन्ये तु गूढभेदनम् ... ... ... ...

64 अन्ये तु भेदं प्रोत्साहनम् ... ... ...

65 अन्ये तु संहितानाम् ... ... ...

73 अन्ये तु वयोनानम् ... ... ...

74 अन्ये तु नरंजनाम् ... ... ...

83 अन्ये तु वाक्येते ... ... ...

86 अन्ये तु क्रमः ... ... ...

89 केचित्‌तेतदां न मन्यन्त इति... ... ...

95 अन्ये त्वस्य स्थाने ... ... ...

96 तर्जनोद्देशने श्रुति केचित्‌दिच्छन्ति ... ... ...

98 अन्ये तु खेदविरोधौ ... ... ...

100 एके तु विरोधप्रशमनम् ... ... ...

103 अन्ये तु 'व्यवसायः स्वशक्त्ययुक्तिः' ... ... ...

106 एके तु परिभाषा ... ... ...

137 केवित्स्वनोन्य ... ... ...

140 केवित्ससद्भूतेन ... ... ...

145 अन्ये तु बालोक्तविगततानाम्... ... ...

146 केचितु साकाङ्क्षस्य ... ... ...

146 केचित् तु रसहेतुत्वात् ... ... ...

150 अपरे तु प्रस्तुते ... ... ...

170 अन्यं च केचिद्वोक्तः ... ... ...

2 pp. 29 ये तु नाटकस्य नेतारम् ... ... ...

117 यस्तु भ्रमात्स्य ... ... ...

(7)

In one place the authors refer to an opinion of Bharata on the question of the Dhīrodātta hero. Here Rāmacandra and Gunacandra attack Dhananjaya because the latter takes Dhīrodātta only as the hero of a Nāṭaka, and opine that in this Dhananjaya committed a blunder as he did not understand Bharata.7 But it may be remembered that Bharata too takes Dhīrodātta as the hero of a Nāṭaka2 as it appears from the text of the Nāṭyasāstra as published in the Kāvyamālā edition. But as there are certain discrepancies between the readings in the printed edition and those referred to by our authors, it appears probable that the copy of our authors presented readings somewhat different from those in the printed edition.

Bharata is sometimes referred to in the present work as Muni,3 Keciṭ4 and as a Vṛddha.5

In another place in this work Bharata is referred to in connection with the definition and application of the Bhāratī Vṛtti.

Bharata says that the Bhāratī Vṛtti should be used in Bibhaṭsa and Karuṇa6. Bharata in another place while describing Bhāratī, has allowed it in Prarocanā, Āmukha, Vīthī, Prahasana, ( and indirectly in Bhāṇa which has got many points in common with

1 ये तु नाटकस्य नेतारं धीरोदात्तमेव प्रतिजानते न ते गुणिसमयाव्यवसायिनः ।

नाट्यदर्पण p. 29.

2 प्रकृत्यन्तं वस्त्वविषये प्रकृत्यत:ोदात्तनायकं चैव ।

राजर्षिवंशाच्चिरतं तथैव दिव्याश्रयोगपेतमपि ॥

नानाविभूति संयुतमृद्धौ विलासादिगुणैरपि चैव ।

श्रृङ्गारवेराकाव्यं भवति हि तत्सटंक नाम ॥

नाट्यशास्त्र ग्रं० 18-10-11

3 Supra 1

4 अभ्रान्तरे च केचित् ।

नाट्यदर्पण p. 116.

5 तज्ज इङ्गिताभिनयमुखगुणैरपि ।

नाट्यदर्पण p. 120.

6 रौद्रे भयानकेऽपि चैव विशेषयारभटी बुधे: ।

वीभत्से करुणे चैव भारती सम्प्रकीर्तिता ॥

नाट्यशास्त्र ग्रं० 20-84.

Vīthī and Prabhasana ) all of which are the divisions of Bhāratī.

Our authors know both these places and find fault with

that Bhāratī is chiefly used in Bībhatsa and Karuna, it is

certainly to be used in all Rūpakas because Bhāratī is nothing

but speech which is required on the stage. The Dasarūpaka,

which follows Bharata closely also mentions वृत्तिः सर्वत्र भारती, i.e

Bhāratī is allowed in all the Rasas.

In connection with Pūrvarañga it may be noticed that Bharat

is mentioned as the Pūrvācārya. Our authors are not in favour

of the nine Antarjavanika Bhedas, and ten Bahirjavanika Bhedas

as they think them to be quite useless. Bharata is mentioned again

on two other occasions. The number of Añgas of the five

sandhis in the Nātyadarpana is the same as in the Bharata

Nātyaśāstra.

Bharata describes the nature of the Rasas in the sixth chapter

and states that there are eight Rasas in a drama, which are duly

enumerated there. Again, in the last stanza of the same chapter

Bharata says that he has fully described the eight Rasas.

The G. O. S. edition also agrees with K. M. edition in

giving the number of Nātya-rasas in the same words. While

mentioning the Varnas and Adhidaivatas of these Rasas

only eight Rasas are given in both the editions. But in G. O. S.

1 वेदाख्यस्यास्तु विशिष्टयाख्ववारोप्रतवमागता: । प्ररोचना मुखं चैव वीथीप्रहसनं तथा ॥

नाट्यशास्त्र ग्रं. 20-47

2 Vide page 155.

3 Vide p. 192 तथा च... ...and p. 194 दृश्यसम्प्रदाय: ... ...the

latter is not clear from भरत. It seems to be the old custom. see भरत

32–31=322.

4 यथा बहुक्रव्युत्पंथ्यनैरंबुधियुंयतं । शास्त्रादयंत्ति भुजाना भर्तं भक्तविदो जना: ॥

भावाभिनयसम्पद्धान भावयन्ति रसानिमान् । शास्त्रादयंत्ति मनसा तस्मादव्यरसाः सृष्टा: ॥

नाट्यशास्त्र ग्रं. 6-33-34.

5 शृङ्गार हास्यकरौ रौद्रवीरभयानका: । बीभत्साद्भुतसंश्राबैरस्थाद्रौ रसा: स्मृता: । एते

षष्टे रसा: श्रोक्या दृविच्छेन महात्मना ॥

नाट्यशास्त्र. ग्रं. 6-15-16

( 9 . )

edition in the last line on page 3361 and in the first line on

page 3422. nine Rasas are referred to. The variant of the first

eight instead of`nine Rasas are described. Thus the variant gives

the same reading as in the K. M. edition.3

Thus it is probable that the passage from page 333 ( begin-

ing with the Sānta Rasa ) to the end of the chapter excepting

the last stanza is a clear interpolation made perhaps by the

commentator Abhinavagupta who comments on this portion.4

Bhāmaha does not even touch the subject of drama and con-

sequently the Rasas, saying, that they are treated at great length

by others.5 Udbhata says that there are nine Rasas in a drama

and he quotes the exact verse of Bharata with the number eight

changed to nine.6

Rudrata in one Āryā enumerates ten and adds that all

these are Rasas.7 The commentator Namisādhu explains the passage

in question by saying that the Sthāyibhāvāvas, Vyabhicāribhāvās

and the Sāttvikabbhāvas can also be classed as Rasas.8 Rudrata

1 एवं नव रसा दृष्टा नाटचैषुच्याभिनिता: ।

2 एषमेते रसा श्रेया नव लक्षयालक्षिताः ॥ G. U. S. edition.

3 एषमेते रसाश्रेयास्त्वश्री लचण्यालक्षिताः ॥ नाट्यशास्त्र 6-83 K. M. edition.

4 Abhinavagupta begins his commentary with the words

ये पुनर्नव रति पठित्त तन्मते शान्तस्वरूपमभिषीयते.

5 नाटकं त्रिप्रिशमन्यारासकस्कन्धकादि यत् । उक्तं तदभिनेयार्थमुक्तोऽन्येस्तस्य विस्तरः ॥

भामह 1–24.

6 शृङ्गारहास्यकरौद्रवीरभयानकाः: । वीभत्साद्भुतशान्ताश्च नव नाट्ये रसा: स्मृताः ॥

उद्भट 4–4.

7 शृङ्गारवीरकल्यान वीभत्सभयानकानुता हास्य: । रौद्र: शान्त: श्रेयानिति मन्तव्या रसाः

सर्वे ॥ ऋष्ट 12–3.

8 Com:—शृङ्गारेतिं । गतार्थ न वरम् । शृङ्गारस्य प्राधान्यस्यापनार्थ: प्रागुपन्यास: ।

इति शब्द एकप्रकारार्थ: । एकप्रकारा ग्रन्येऽपि भावा रतिनिर्वेदस्तम्भादय: संचारीडपि रसा भवम्या: ।

तत्र रस्यादयो स्थायिन: । निर्झेदादयो व्यभिचारिण: । स्तम्भादय: सात्त्विकाः ।

(10)

further on gives the etymology of the word Rasa and says that

all these i. e. Nirveda, etc. can be included amongst the Rasas7.

The commentator while commenting on this verse gives in

a nut-shell the intention of Rudrata in whose opinion there

cannot be a single Cittavṛtti which cannot become a Rasa when

further developed.2 Other writers like Dhananjaya and Mammata

hold that there are only eight Rasas in a drama3 because the

ninth or the Śānta cannot be well developed on the stage4,

but Mammata admitted all the nine Rasas for the purpose of a

Kāvya5. There are others like Udbhata who disbelieved in the

theory and declared that the ninth Śānta can also be developed

in a drama. Our authors belong to this class. The Saṅgīta-

ratnākara believed in nine Rasas in a drama and attacked others

vehemently for admitting only eight.6

Authors like Abhinavagupta7 and Dhananjaya8 take Śama

as the Sthāyibhāva of Śānta, while Mammata9, the author of

Saṅgītaratnākara10, etc., acknowledge Nirveda as the Sthāyibhāva

of Santa because while giving a list of Vyabhicāribhāvas, Bharata

mentions Nirveda (which is inauspicious) first. They seem to think

1 रसनाद्रसत्वमेषां मधुरादीनाभिव्यक्तमावाच्यैः । निर्वेदादिप्यपि तत्रिकाममस्तीति तेऽपि रसा: ॥ खंड 12–4.

2 Com:—शृयमाश्रयो मन्याकाररस्स-युक्त नास्ति स कडपि चित्तवृतिर्यो परिपोषं गता न रसीभवति । मम्मट 4–29.

3 श्रृङ्गारे नादृते रसा स्यात: ॥

4 पुष्टिनोऽप्येय नैतस्य ॥ द. रू. 4–35.

5 शान्तोऽपि नवमो रस: ॥ मम्मट 4–35.

6 Vide संगीत रत्नाकर 1310 to 1312 Stanzas.

7 Vide नाट्यशास्त्र Vol. I. Text and commentary from pp. 333 onwards G. O. S. edition.

8 शममपि केचित्प्राहुः । द. रू. 4–35.

9 निर्वेद: स्थायिभावोऽस्ति का. प्र. 4–35.

10 Vide stanza 1313 Anandashram Edition.

17

that the intention of Bharata in doing so was to show that it can be the Sthāyibhāva of the ninth Rasa i. e. Śānta, which though not applicable in a drama, may apply to a Kāvya ' Rāmacandra and Gunacandra are not in favour of taking Nirveda as the Sthāyibhāva but hold that it cannot be anything more than a Vyabhicaribhāva only. Interesting discussion is found in the Sangītaratnākara and its commentary by Simhabhūpāla on the question of taking Nirveda as the Sthīyibhāva of Śānta ( स. र. pp. 816 ).

The commentator Simhabhūpāla of the Sangītaratnākara explains certain terms of the text and remarks at the end that all these together form the Sthāyibhāva of Śānta. Mammata, although he takes Nirveda both as a Sthāyibhāva and a Vyabhicāribhāva, does not give two separate definitions. Bhānudatta in his Rasataranginī raises the question as to how Nirveda can be both Sthāyī and Vyabhicarī, and answers that Nirveda can both be Sthāyī and Vyabhicarī by the two different Upādhs ( distinguishing properties ) namely रसैक्यवृत्यादिभि: ( of remaining in the same emotional state etc. )

1 उद्विस्य स्थायिन: प्राप्ते समये व्यभिचारिश्यम् । श्रमदैनमपि हृते पूर्व निरीवंदमेव यत् ॥ 1315 ॥ सुनिमेंडस्य तन्नूलं स्थायिताव्यभिचारि ते । पूर्वोपरान्वयो हस्य मध्यस्थस्यानुप्रसक्त: ॥ 1316.

2 काव्यं च ( निर्वेद: ) रसेप्वनियतत्वात् कादाचित्कत्वाच्च व्यभिचारी न स्थायी । नादेयदर्पण pp 177.

3 Com:—शान्तस्य स्थायिभावविकल्पं मतभेदेन दर्शयितुं । जुगुप्सा स्थायिभावश्च तु शान्ते केचिद्भावशिरे । उत्साहमहदुनेऽन्ये शमं सर्वोपरि विदुः ॥ 1314 ॥

Com:—जुगुप्सासमाश्रयादि । सर्वोपरि विदुरिति । सर्वोपरि वेंदजुगुप्सोत्साहशमात् । शान्ते निर्वेद्य तावत्स्यादिमं जन्तुमनोज्ञेषु मोगेषु न च्छृङ्गति न तत्त्वबोधजितस्त्व आविश्ये-वस्यानुस्यूततलबूतूष्मण्यमू । जुगुप्सायास्तु स्थायित्वमनुभूयमानविषयद्वेषतदोऽनुस्यूतया दृश्यम् । उत्साहस्य तु स्थायित्वं साधनचतुष्टयसम्प्रत्यर्थं मानसप्रयत्नानुस्यूला दृश्यम् । रामस्यापि स्थायित्वं सर्वेन्द्रियव्यापारोपरतेऽरम्भावृत्तच्छ्यम् । एवं समवेतान्‌मपि निर्वेदादीनां शान्तं प्रति स्थायित्वं मघुसूदनेवम् ॥

( 12 )

till the Rasa is evoked ) and इतस्ततोगामितत्वं ( of wandering here and there ).

Kumārsvāmī in his commentary on the definition of Sama goes to the length of saying that Sama is a synonym of Nirveda.

Jagannātha in his Rasagangādhara gives the distinction between a Sthāyī and a Vyabhicārī Bhāva. These Bhāvas are changes of the mind and hence momentary; both of these live in the form of Vāsanās, and there is no permanency in them. When a Bhāva is recalled on a number of occasions, it is known as Sthāyī, and the Bhāva which appears only once like the flash of a lightning is called the Vyabhicārī.

Our authors too say that वासनात्मकया स्थितिं स्थायिनम्, etc. ( page 162–20 ) i. e. Sthāyī lives in the mind in the form of Vāsanās, etc.

Mammaṭa while treating of the Rasadoṣas gives an example and remarks that " here transitoriness, the Vibhāva of Śānta Rasa which is opposed to the sentiment of Śṛṅgāra and the Vyabhicārī of the former, namely, the Nirveda as suggested by the Vibhāva are indicated." Our authors remark that Mammaṭa contradicts himself by saying in one place that Nirveda is the Sthāyī of Śānta Rasa and in another place that Nirveda is the Vyabhicārī to the

1 रामं लक्षयति । राम इत्थं । अनादिरद्वैनेनेदृशरत्नप्रमोदसदृशमधिकं यद्यते । विकारा विषयाभिलाषादयः । तद्रहितचित्तस्त्वं वैराग्यादिजन्यनृशंसयाच्छ्याद्यापरपर्यायो निर्वेदाख्यो मनोऽविकार राम इत्यर्थः । प्रतापरुद्रयशोभूषण, pp. 236.

2 तत्राप्रबन्धं निष्ठरत्नादमीषां भावानां स्थायित्त्वम् । न च विसदृशस्निग्धतुल्याणामेषामाश्रु विनाशि-तैर्न स्फुरत्वं दुर्लभम्, वासनारूपतया निष्ठरत्नवं तु व्यभिचारिश्वलितप्रसक्तिमिति वाच्यम् । वासना-रूपायाममीषां नुढुरङ्गुरभिन्यक्कोरेव निष्ठरपदार्थत्वात् । व्यभिचारिणां तु नैव तद्व्यभिचारिकोरङ्गुरङ्गोत्प्रायत्वात् ।

रसगङ्गाधर pp. 30–31.

3 शत्रु शृङ्गारे प्रतिकूलस्य शान्तस्यैनिष्ठताप्रकारणरूपो विभावस्तत्काशितो निर्वेदाख्यो व्य-भिचार्युपपात्तः ।

का. प्र. 7.

4 Vide नाद्यर्पण pp. 177–14–16.

5 निर्वेद: स्थायिभावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमो रसः ।

का. प्र. 4 35.

19

same Śānta Rasa.7 How far they are correct in attacking Mamma.a

can be seen from the two different functions these two kinds of

Nirvedas have.to discharge. Mammata could have changed the

name of the Sthāyī of Śānta.Rasa but he did not do so out of

respect for Bharata who mentioned Nirveda.first in the list of the

Vyabhicārī Bhāvas, and for this reason he took Nirveda as the Sthāyī.

Nirveda or remorse is inauspicious and as such it should not

have been placed first in the list.2 This leads Mammata to suppose

that it can be taken as the Sthāyibhāva of Śānta which, however,

Bharata did not mention.

Rati, the Sthāyī of Śṛṅgāra, becomes Vyabhicārī

Rasas; in the same way every Sthāyī becomes Vyabhicārī in

different Rasas. These are named as Sthāyī or Vyabhicārī.accor-

ding as they are produced by many or a few Vibhāvas.3 In

the Saṅgītaratnākara it is stated that there is a danger of the

Śama becoming permanent; it may not become momentary when

required in developing other Rasas.4 Hence the Saṅgītaratnākara

takes Nirveda as the sthāyī of Śānta.

While treating of Rasadosas our authors sometimes agree

with Mammata and differ from him on other occasions. The

1 Vide foot-note 3 pp. 12.

2 निर्वेदस्यामंगलप्रायस्य प्रथममचुपदेऽलंघ्युपादानं व्यभिचारिलेडपि स्थायिताभिधानार्थम् ।

का. प्र. 4.

3 रत्यादय: स्थायिभावा: स्थूर्भेदैर्विभावजा: । लोकैरिभिर्विभावै:संपन्नास्त एव व्यभिचारिया: ।

रसान्तरेष्वपि तथैव यथायोगं भवन्ति ते ॥

सं. र. pp. 840.

4 यथा हि हास: शृङ्गारे रति: शान्ते च दृश्यते । बीभत्से कोधो भरं शोकौ च जुगुप्सा च

भयानके । उत्साहविस्मयो सर्वरतेषु व्यभिचारियो । शम: सर्वरतेष्वास्ति स्थैयेलेडव्यभिचार्यसी ॥

सं. र. pp. 840.

Com:—अथसो शमस्थ स्वतो विषयवैरस्यात्मक: संयुक्तस्त्वैर्यात् पुनर्विषयाभिलाष-

भावेन वासनाया: स्थिरत्वात् कदाचिदव्यभिचार्येव । शान्ते नित्यं स्थायित्ववत्पर्य: । यस्तु प्रथम-

मुत्पत्तावपि पुनरपि मनसो विषयाभिमुखतया निवर्तते स तुकारण: शम एव न भवति ।

किन्तु शमाभास एव । भिन्न स्वरूपसत एव रत्यादे: स्थायित्वं सभारितं च विभावैते न चाभा-

स्स्येति सङ्गमद्वातम् ।

सं. र. pp. 841.

20

( 14 )

Rasadoṣas with examples as given in the Kāvyaprakāśa and the Nāṭyadarpana are given below with a view to show more clearly the points of agreement and difference existing in the two works on the same question:7 The lengthy description of Hayagrīya in the Hayagrīvavadha, Kāvya is pointed out as an example of the fourth8 Rasadoṣa by Mammata. Our authors say that the Vīra is the chief Rasa in that poem and Hayagrīva the Pratināyaka should be described at full length with every possible detail. It is really a Guṇa, for there is greater skill in the hero if he kills such formidable enemies. Our authors are likely to be right in the case of Vīra but they would certainly mar the Śṛṅgāra Rasa if they allow the Pratināyaka to be described so highly.

The first among the Rasadoṣas given in Kāvyaprakāśa is that the Vyabhicārī, the Rasa and the Sthāyibhāva should not be expressed in words. This is a rule. But our authors differ from mammata and cite the example हरादुत्कण्ठकामगते etc. ( Nāṭyadaypana pp. 175 ) in support of their statement, and say that the Rasa is not marred in any way although the word Utsuka ( which is the same as श्रोत्सुक्य a Vyabhicārī ) is used.

1 Names of the Doṣas and their examples:–

काव्यप्रकाश

नाट्यदर्पण

उदाहरणानि

1 प्रतीकूलविभावादिम्रहः प्रतीकूलविभावादिनिबन्धः different.

2 प्रकरणे प्रणम् प्रकरणे प्रणम् the same.

3 प्रकरणे विच्छेदः प्रकरणे विच्छेदः the same.

4 अप्रस्तुत्यादितिस्तुति: अप्रस्तुत्यम् different. का. प्र. example criticised.

5 दीसि: पुन: पुन: रसस्य नैरन्तर्येण पुन: पुनकल्पित: the same.

6 श्रादिगानोऽनुसन्धानम् श्रादिगभित the same.

2 Supra 4.

3 व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दत्वाच्यता । का. प्र. 7

Now Mammata gives two examples7 as an exception to this rule, and declares that there is no Doṣa if at times the Sañcāri- bhāva ( i. e. Vyabhicāri-bhāva ) is expressed. The commentator explains that when the Anubhāvas of a Vyabhicāri are un- common the particular Vyabhicāri should not be expressed in words as Anubhāvas suggest the particular Vyabhicāri, but when these Anubhāvas are common to many other Vyabhicāris then only the particular Vyabhicāri should be expressed in words.2

Another point on which Rāmacandra differs not only from Mammata but also from his preceptor Hemacandra, is that the rasa has the power to produce the feelings of both pleasure and pain.3

He divides Rasas into two classes, namely, Sukhātmaka and Duhkhātmaka. Other scholars including his preceptor Hema- candra hold that all Rasas are capable of evoking pleasure only, and they describe the aesthetic pleasure derived from the Kāvya as equal to the pleasure originating from the realization of self or Brahmasvāda.4

To the question why do people go to witness the Duhkhātmaka

4 ( a ) श्रोषुकेन कृतत्वरा सहजुवा व्यावर्त्तमाना हिया तत्तत्स्थचूडभूषणस्य वचनेनैवातिमिमुखुयं पुनः । हस्त्राडेे वरमालासाङ्गरससा गौरी नवे सङ्गमे संरोहपुष्का हरेर्हसता निष्ठा शिवायास्तु वः ॥

अत्रोक्तख्यय शृङ्ग इव तदनुभावो न तथाप्रतीतौकृत् । अत एव "दुरादुत्कटम्"— इत्यादि श्रीडप्रेमाअनुभावानां विच्छेदितत्वादीनामिवोत्सुकतया नुभावत्व सहसा प्रेरणादिलुप्रसय तथा प्रतिपत्सिकारितल्वाभावादुत्कमिति कृतम् ।। का. प्र. 7.

1 येषां व्यभिचारिणां नासाधारणानुभावादिसम्भववस्तु एव स्वरह्यदेनोपादेया न केवल्येद पिति भावः ।।

2 सुखदुःखात्मकौ रसः । नाटयदर्पण pp. 158-159.

3 अत्रामनन्दाख्यावमिव्यञ्जनुभावनयन् का. प्र. 4. परमामृतास्वादसोदरः काम्यानुशासन प्र. 2 अमृतास्वादसहोदरः सा. दर्येया. 3.

( 16 )

dramas they reply that it is owing to the skill of the poet or the actor.

They do not believe in the theory that the actor cannot get the feeling of the different Rasas in his own mind while acting on the stage. They are of opinion that the actor also may feel the same pleasure in his own mind which he attempts to evoke in the mind of his audience, like a prostitute or a singer who while trying to please others may at time themselves get a great pleasure.2

While describing the Vilāsa ( page 70 ) our authors say that Duryodhana's Vilāsa with Bhānumatī is a Doṣa, but that is certainly no place for talking of Doṣas. It is a blemish which is called the Akāṃde Prathana ( want of propriety ) and as such it is again described along with other Doṣas on page 174 which is its proper place.

The Svapnavāsavadattā is the only work of Bhāsa which is referred to in this work under the name of Bhāsa. But the passage quoted here is not to be found in the printed editions of the Svapnavāsavadattā. Neither this work nor the Aṅga i. e. Anumāna which is illustrated by the passage is mentioned in the Daśarūpaka. The Daridra-Cārudattā is mentioned as the name of a drama which is most probably the Chārudattā of Bhāsa, published in the Trivundrum Sanskrit Series, but no passage from the drama is quoted in the Nāṭyadarpana.

There are three unknown dramas mentioned in the Nāṭyadarpana. The subject of these cannot be known from their titles, namely, the Māyāpuspaka, Vidhilikhita and Bālikā-vañcitaka, but

1 धनेनैव च सर्वाञ्जाह्लादकेन कवि-नटसङ्क्षिजन्यानां चमत्कारेया विप्रलब्धा: परमानन्द-स्वप्नावाप्तिसौख्येन कृतार्थाश्च प्रतिजानते । एतदास्वादनं श्रेष्ठं श्रीमदेतदु प्रवर्त्तते ॥

नाट्यदर्पण pp. 159.

2 परयोषितो ये धनलोभेन पररस्यर्थ रतादि विप्रलभ्यन्तः कवाचित्त स्वयमपि परां रति-मञ्जुमवाप्ति । गायनाक्षरं रञ्जयन्तः कवाचित्स्वयमपि रञ्जयन्ते ॥

नाट्यदर्पण pp. 160.

( 17 )

irom the passages taken from these dramus it appears that they deal with the lives of Rāma, Nala and Kansa respectivly. The author of the Kundumālā is mentioned here as Viranāga and not as Dinnāga which appears in the printed edition. There are six extensive quotations in this work from an interesting drama namely the Devīcandragupta now no longer extant. These along with passages from other works have been made use of in order to prove the existence of a king named Rā̄raguptā ( who preceded his brother Candragupta II who is supposed to have murlered him) and the marriage of Candragupta of the Gupta Dynasty with Dhruvadevī who is supposed to have been the wife of his brother Rāmagupta about whose existence and the marriage of his widow-queen with Candragupta II there is still room for controversy.

The managers of the Vijaya-Lakṣmī-Jñāna-Bhā̄ndāra at Agra deserve our warmest thanks for lending their excellent MS and for keeping it with us for a long time.

Baroda.

16th. May, 1929. G. K. Shrigondekar.

25

नाट्यदर्पण-विषयानुक्रमः १

नाट्यदर्पणम् ( मूलमात्रम् ) १-२१

विषयः

१ नाटकनिर्णयः

२ प्रकार्णयोःकादशरुपरिणणयः

पञे

१-९

विषयः

३ वृत्तान-रसभावाभिनयविचारः

४ सर्वेरुपकसाधारणलक्षणनिर्णयः

पञे

९९-९५

९६-२९

नाट्यदर्पणम् ( सविवरणम् ) २३-२९६

प्रथमे विवेके ।

नाटकनिर्णयः

नमस्कारादि

लक्षणविषयप्रतिज्ञा

लक्ष्यद्धादशरुपकनमानिदेशः

[ १ ] नाटक-लक्षणम्

नतुस्वरुपम्

चरितशब्दव्याघ्याद्या

ऋणभेदाः

ऋतवतैङ्ग्यगुणाः

ऋतुवन-ऋशिक्षा

अनिबन्धनंीयम्

अङ्कलक्षणम्

अङ्कुसइङ्गयापरिमाणम्

अङ्कानिबन्धनंीयम्

विष्कम्भकादिवर्णनंीयम्

विष्कम्भकलक्षणम्

प्रवेशक-लक्षणम्

अङ्कास्य-चूलिकालक्षणम्

अङ्कावतारलक्षणम्

विष्कम्भकादिविषयव्यवस्था

उपायनव्यारुढ्या

बीजम्

पताकानिस्पणम्

२३-९९६

२४-२५

२५

२६

२७

२८-२९

३०

३१

३२

३२

३३

३४-३५

३६

३७

३७-३८

३८-३९

३९-४०

४०-४१

४२

४३-४४

पताकास्थानक-लक्षण-भेदाः

प्रकरोलक्षणम्

बिन्दुलक्षणम्

कार्यविवरणम्

पताकास्थानक-मुख्यतत्वव्यवस्था

सानिस्पातनिरसनम्

दशामेदाः [ ९ ]

( १ ) आरम्भः

( २ ) प्रयत्नः

( ३ ) प्राप्याशा

( ४ ) नियताप्तिः

( ५ ) फलागमः

मनिधेभेदाः [ ९ ]

( १ ) मुखम्

( २ ) प्रतिमुखम्

( ३ ) गर्भः

( ४ ) अव(वि)मर्षः

( ५ ) निर्वहणसंघिः

मुखसन्ध्यङ्कानि [ १२ ]

( १ ) उपक्शेपः

( २ ) परिकरः

( ३ ) परिन्यासः

( ४ ) समाहितिः

४४-४६

४६

४६-४७

४७

४८

४९

५०

५१

५२

५२-५४

५४

५५

५६-५८

५९

६०

६०

६१

२६

( 20 )

विषय:

( ४ ) उद्भेद:

( ६ ) करणम्

( ७ ) विलोमनम्

( ८ ) मेदनम्

( ९ ) प्रापणम्

( १० ) युक्तिः

( ११ ) विधानम्

( १२ ) परिभावना

प्रतिमुखसन्ध्याख्यानि [१३]

( १ ) विलास:

( २ ) धुननम्

( ३ ) रोष:

( ४ ) सात्त्विकाहृति:

( ५ ) वर्णसंहार:

( ६ ) नर्म

( ७ ) नर्मयुक्ति:

( ८ ) ताप:

( ९ ) पुष्पम्

( १० ) प्रागमनम्

( ११ ) वज्रम्

( १२ ) उपन्यास:

( १३ ) अनुसर्पणम्

गर्भैसन्ध्याख्यानि [१३]

( १ ) सङ्घट्ट:

( २ ) रूपम्

( ३ ) अनुमार्ग्‌म्

( ४ ) प्रार्थना

( ५ ) उदाहृती:

( ६ ) क्रमः

( ७ ) उद्वेग:

( ८ ) चित्रप्रव:

( ९ ) आश्वास:

( १० ) अभिलाषम्

( ११ ) मार्ग:

परे

विषय:

परे

६२

( १२ ) असत्याहरणम्

९९

६३

( १३ ) तोटकम्

"

६४

आ(वि)मर्शसन्ध्याख्यानि [१३]

६५

( ९ ) द्वय:

"

६६

( २ ) प्रसङ्घ:

९३

६७

( ३ ) सम्फेट:

"

६८

( ४ ) अपवाद:

९४

( ५ ) छादनम्

९४

( ६ ) युक्ति:

९६

( ७ ) खेद:

"

( ८ ) विरोध:

९५-९६

( ९ ) संश्रम्भ:

९९

( १० ) शक्ति:

१००

( ११ ) प्ररोचना

१०१-१०२

( १२ ) आदानम्

१०३

( १३ ) व्यवसाय:

"

निर्वहणसन्ध्याख्यानि [१४]

"

( १ ) सन्धि:

१०४

( २ ) निरोध:

"

( ३ ) प्रथनम्

१०५

( ४ ) निर्णय:

"

( ५ ) परिभाषा

१०६

( ६ ) उपास्ति:

"

( ७ ) कृति:

१०७

( ८ ) आनन्द:

१०८

( ९ ) समय:

१०९

( १० ) परिग्रहणम्

"

( ११ ) भाषणम्

१११

( १२ ) पूर्वाभास:

११२

( १३ ) कार्यसिद्धार:

११३

( १४ ) प्रशस्ति:

११४

मतान्तरे सन्ध्यन्तराणि [२१]

११६

27

( 21 )

द्वितीये विवेके ।

विषय:

पत्रे.

[२] प्रकरण-लक्षणम्

प्रकरणभेदा:

अकल्यकस्वरूपम्

उत्सर्गातिदेश:

[३] नाटिका-लक्षणम्

नाटिकाकर्तृव्योपदेश:

कल्यान्तरम्

[४] प्रकरणी-लक्षणम्

[५] व्यायोग-लक्षणम्

[६] समवकार-लक्षणम्

कल्यान्तरोपदेश:

शृङ्गारादिव्यावृत्त्यनियम्

[७] भाण-लक्षणम्

नायकोपदेश:

[८] प्रहसन-लक्षणम्

हास्य-सङ्कीर्णमेतौ

[९] डिम-लक्षणम्

कल्यान्तर-नायकोपेक्षा:

विषय:

पत्रे.

[१०] उत्सृष्टिकाङ्क-लक्षणम्

शोककृत्योपदेश:

[११] ईहामृग-लक्षणम्

शोककृत्योपदेश:

[१२] वीथी-लक्षणम्

वीथ्यङ्गानि [१३]

( १ ) व्याहार:

( २ ) अधिबलम्

( ३ ) गण्ड:

( ४ ) प्रपञ्च:

( ५ ) त्रिगतम्

( ६ ) छलम्

( ७ ) असत्प्रलाप:

( ८ ) वाक्कैलि:

( ९ ) नालिका

(१०) श्रुतदूषणम्

(११) उद्धात्यकम्

(१२) अवलगितम्

(१३) अवस्पन्दितम्

रूपकान्नरे सामान्यानाटकलक्षणम्

तृतीये विवेके ।

वृत्तय: [४]

( १ ) भारती-लक्षणम्

आसुखम्

नाट्यसपात्रप्रवेशादिविधि:

प्ररोचना

( २ ) सात्त्वती-लक्षणम्

( ३ ) कैशिकी-लक्षणम्

( ४ ) आरभटी-लक्षणम्

रस-लक्षणम्

अङ्गभावादि-लक्षणम्

रस-भेदा: [५]

( १ ) शृङ्गार-निरूपणम्

शृङ्गारस्य विभावानुभावौ

( २ ) हास्य:

हास्यभेदा:

( ३ ) करुण:

( ४ ) रौद्र:

( ५ ) वीर:

( ६ ) भयानक:

( ७ ) वीभत्स:

( ८ ) अद्भुत:

( ९ ) शान्त:

रसानुबन्धोपदेश:

विकडरसाना विरोधे व्यवस्था

28

( 22 )

विषय:

पत्रे.

विषय:

पत्रे.

रस-दोष:

रसानां स्वाभावावा:

१९३-१९६

१९६

रसानां व्यभिचारिभावा: [३३] १९७

( १ ) निर्वेद:

"

( २ ) ग्लानि:

"

( ३ ) अपस्मार:

".

( ४ ) शङ्का

१९८

( ५ ) असूया

"

( ६ ) मद:

"

( ७ ) श्रम:

"

( ८ ) चिन्ता

१९९

( ९ ) चापलम्

"

( १० ) आवेग:

"

( ११ ) मति:

"

( १२ ) व्याधि:

१८०

( १३ ) स्मृति:

"

( १४ ) धृति:

"

( १५ ) अमर्ष:

"

( १६ ) मरणम्

१८१

( १७ ) मोह:

"

( १८ ) निद्रा

"

( १९ ) सुप्त

"

( २० ) औत्सुक्यम्

१८२

( २१ ) हर्ष:

"

( २२ ) विवाद:

"

( २३ ) उन्माद:

१८२

( २४ ) दैन्यम्

१८३

( २५ ) व्रीडा

"

( २६ ) त्रास:

"

( २७ ) तर्क:

"

( २८ ) गर्व:

१८४

( २९ ) औत्सुक्यम्

"

( ३० ) अवहिथ्यम्

"

( ३१ ) जाड्यम्

"

( ३२ ) आलस्यम्

१८५

( ३३ ) विवोध:

"

रसाादीनां कार्य-कारणता

रसाादिजातुभावा: [<]

१८६

( १ ) वेपथु:

"

( २ ) स्तम्भ:

"

( ३ ) रोमाञ्च:

१८७

( ४ ) स्वरभेद:

"

( ५ ) अश्रु

"

( ६ ) मुछेनम्

"

( ७ ) स्वेद:

"

( ८ ) वैवर्ण्यम्

अभिनयमेदा: [४]

१८८-१९९

( ९ ) वाचिक:

१८८

( १ ) आङ्गिक:

१८९.

( २ ) सात्विक:

१९०.

( ४ ) आहार्य:

१९१

चतुर्थे विवेके ।

नान्दी

१९२

नीनप्रकृतिको नायक:

१९६

ध्रुवा

१९३

मुख्यनायकलक्षणम्

१९५

नाट्यपात्राणां प्रकृतिभेदा: [३] १९५-१९६

मुख्यनायकगुणा: [<]

"

( १ ) उत्समप्रकृति: पुमान्

"

( २ ) मध्यमप्रकृति:

"

( ३ ) नीचप्रकृति:

"

( १ ) उत्तमा धी:

"

( २ ) मध्यमा "

"

( ३ ) नीचा "

"

( १ ) तेज:

"

( २ ) विलास:

"

( ३ ) माधुर्यम्

"

( ४ ) गांभा

"

( ५ ) स्थैयम्

१९६

( ६ ) गाम्भीर्यम्

"

29

( 23 )

पृष्ठे. विषय: पृष्ठे.

विषय:

( ७ ) आन्दार्यम्

( ८ ) ललितम्

गौणनायक:

प्रतिनायक:

विदूषकादीनां प्रकृति-लक्षणम्

धीरोदात्तादीनेतुर्णा विभिन्ना विदूषकाः,

धीरोदात्तादीनां सहायाः

शुद्धान्तस्त्रिता परिवार:

नायिका-लक्षणम्

नायिकानां विशेषः

नायिकानां त्रिविध्यम् [३]

( १ ) मुग्धा

( २ ) मध्या

( ३ ) प्रगल्भा

नायिकानां प्रभिद्भेदाः[८] २०२-२०३

( १ ) प्रोषितप्रिया

( २ ) विप्रलब्धा

( ३ ) खण्डिता

( ४ ) कलहान्तरिता

( ५ ) विरहोत्कण्ठिता

( ६ ) वासकसज्जा

( ७ ) स्वाधीनभर्तृका

( ८ ) अभिसारिका

स्त्रीनां यौवनस्था धर्मोः [८०]

अङ्गाः [३]

( १ ) भाव:

( २ ) हाव:

( ३ ) हेला

स्वभावाः [१०]

( १ ) विभ्रमः

( २ ) विलासः

( ३ ) विच्छित्तिः

( ४ ) लीला

( ५ ) विव्वोकः

( ६ ) विहृतम्

१९८ ( ७ ) ललितम्

( ८ ) कुट्टमितम्

( ९ ) मोहायितम्

( १० ) किलकिञ्चितम्

अयत्नजा : [७]

( १ ) शोभा

( २ ) कान्तिः

( ३ ) दीप्तिः

( ४ ) माधुर्यम्

( ५ ) औदार्यम्

( ६ ) धैय्यम्

( ७ ) प्रागल्भ्यम्

नायिकानां नायकेऽपि विनियोगविवेकः २०७

नायिकानां सहायान्यः

सामान्येन भाषाविधानम्

प्राकृतस्य पाक्त्यवम्

अपरो वाक्यप्रकारः

भाषाविरचनप्र्यायत्वमु

रूपकेऽपि नामव्यवहारः

कल्पनानाम्नां कल्पनाप्रकारः

अन्यानि रूपकाणि [१३] २१३-२१५

( १ ) सङ्कः

( २ ) श्रीगदितम्

( ३ ) दुमिलिता

( ४ ) प्रस्तानम्

( ५ ) गोष्ठी

( ६ ) हल्लीसकम्

( ७ ) नर्तनक

( ८ ) प्रेक्षणकम्

( ९ ) रासकम्

( १० ) नाट्यरासकः

२१०

( ११ ) क्रव्यम्

( १२ ) भाषकः

( १३ ) भाणिका

उपसंहारः २१४-२१६

30

31

चतुर्वर्गफलां नित्यं जैनीं वाचमुपास्महे । रूपैद्रादश्रिविश्रयं यया न्याय्ये धृतं पथि

अभिनेयस्य काव्यस्य भूरिभेदभृतः कियत् । कियतोऽपि प्रसिद्धस्य हस्तं लक्ष्म प्रचक्ष्महे

नाटकं प्रकरणं च नाटिका प्रकरणीयथ । व्यायोगः समवकारो भाणः प्रहसनं डिमे

अंकैर ईहामृगो वीथी चत्वारः सर्वश्रृतयः । त्रिवृत्तयः परे त्वष्टौ कैशिकीपरिवर्जनात्

ख्याताव्यराजचारितं धर्म-कामार्थसाफलम । साङ्गोपाय-दशा-सन्धि दिव्यादृशां तत्र नाटकम

उद्भतोदात्त-ललित-शान्ता धीरविशेषणाः । वीर्यः स्वभावोश्वतारो नेतॄणां मध्यमोत्तमाः

देवा धीरोद्धता धीरोदात्ता सैन्येश-मन्त्रिणः । धीरशान्ता वणिग्-विप्रा राजानस्तु चतुर्विधाः

धीरोरोद्रतचलच्छण्ठो दर्पी दम्भी विकथ्थनः ।

धीरोरोद्रोऽतिगम्भीरों न्यायी सत्त्वी धृमी स्थिरः ॥ < ॥

शृङ्गारी धीरललितः कलासक्तः सुखी मृदुः ।

धीरशान्तोऽनहङ्कारः कृपालुर्विनयी नयः ॥ ९ ॥

मुख्यमिध्यफलं वृत्तमर्हं प्रासङ्गिकं कचिद् ।

सूच्यं प्रयोज्यमभ्युद्यमुपेक्ष्यं तथतुर्विधम् ॥ १० ॥

नीरसातुचितं सूच्यं प्रयोज्यं तद्विपर्ययः ।

उदयं तद्विनाभूतमुपेक्ष्यं तु जुगुप्सितम् ॥ ११ ॥

प्रकारां ज्ञाप्यमन्येषां स्वगतं स्वहादि स्थितम् ।

पराधृत्य रहस्याख्याडन्यस्मै तदपवारितम् ॥ १२ ॥

त्रिपताकान्तरोडन्येन जल्पो यस्तजनान्तिकम् ।

आकाशोक्ति: स्वयम्भ्रप्रश्न-प्रकृतरमपत्क्रम् ॥ १३ ॥

स्वल्पपदं लघुगणं श्लिष्टार्थावान्तरं वस्तुकम् ।

सिद्धु-सूर्येन्दु-कालादि-वर्णनाधिक्यवर्जितम् ॥ १४ ॥

एकाङ्किरसमन्याख़्यान्तं रसोर्मिभिः ।

अलङ्कार-कथा-डौलैरगलद्रसम् ॥ १५ ॥

उक्त्वाद् वक्ष्यमाणत्वाद् भूयःकार्याद् यदुच्यते ।

तत् करणे श्रावयेद् येन न याति पुनरुक्तताम् ॥ १६ ॥

गोपुच्छवेष्टिताकल्पानि नाट्यवस्तूनि कल्पयेत् ।

उदात्तां रक्षति भावाः स्थापनार्थः पुरः पुरः ॥ १७ ॥

अयुक्तं व विरुद्धं च नायकस्य रसस्य वा ।

इस्तं यत् तत् परिव्राज्यं प्रकल्प्यमथ वा न्यधम् ॥ १८ ॥

नाटकनिर्णयः ।

अवस्याया: समासिर्यो छेदो वा कार्ययोग्यत: ।

अङ्गः: सबिन्दुरङ्ग्यार्थश्वतुर्यामो मुहूर्त्तत: ।

आवश्यकाविरोध्यर्थ: स्वल्पपात्र: सनिर्गम: ।

पञ्चसन्ध्यङ्योडपकर्षेण दशसन्ध्यङ्य: प्रकर्यात: ॥ २० ॥

अभिघात: प्रधानस्य नेत्रगन्ध्रन्यो न कुत्नचित् ।

बन्ध: पलायनं सन्धिर्योज्यो वा फललिप्सया ॥ २१ ॥

दूराध्वयानं पुरोधो राज्य-देशादिविभ्रट: ।

रतं म्रृत्यु: समीकादि वर्णं विष्कम्भकादिभि: ॥ २२ ॥

अज्ञानहस्त्य वृत्तस्य त्रिकालस्यानुरञ्जिना ।

साक्रिप्य संस्कृतेनोकिरिक्रादौ मध्यमैर्जने: ॥ २३ ॥

शुद्धो विष्कम्भकस्तत्र सङ्कीर्णों नीच-मध्यमै: ।

अङ्गैरसन्धियैक: स्याद्विसन्धानात्तिकालवान् ॥ २४ ॥

एवं प्रवेशको नीचै: परार्थे: प्राकृतादिना ।

पतौ प्रभूतकार्यत्वान्नाटकादिचतुष्टये

अङ्गास्यमन्तपात्रेण छिन्नाङ्गमुखयोजनम् ।

वस्तुन: सूचनं चूला . पात्रैरनेपथ्यसंस्थितै: ।

सूत्रधारवतारो यत् पात्रैरङ्गान्तरमसूचनम् ।

आख्यो सूच्ये बहावन्ये क्रमादल्पे तरे तमे ॥ २७ ॥

बीजं पताका प्रकारो बिन्दु: कार्यं यथारुचि ।

फलस्य हेतव: पञ्च चेतनाचेतनात्मका: ॥ २८ ॥

स्तोकोदित: फलप्रान्तो हेतुबीजं प्ररोहणात् ।

आविमर्शं पताका चेत् चेतन: स परार्थकृत् ॥ २९ ॥

नादस्यपेणे

चिन्तिताथोपरप्रासिद्धचे यत्रोपकारिणी ।

पताकास्थानकं तत् तु चतुर्थी मण्डनं क्वचित् ॥ ३० ॥

सहसेस्ट्रार्थलाभश्च श्लिष्टस्सातिशया च वाग् ।

व्यर्था चाशक्ते श्लिष्ट-स्पष्टप्रत्यभिधादपि च ॥ ३१ ॥

प्रकरी चेत् क्वचिद् भावी चेतनोडन्यप्रयोजनः ।

हेतोश्छेदेऽनुसन्धानं बहूनां बिन्दुराफलात् ॥ ३२ ॥

साध्ये बीजसहकारी कार्यं कार्येस్తు मुख्यता ।

पताकाया: प्रधानेनुसन्धि: सूचनाडदिभिः ॥ ३३ ॥

आरम्भ-यत्न-प्राप्त्याशा-नियतासि-फलगमा: ।

नेतृद्वये प्रधाने स्युः पञ्चावस्था ध्रुवं क्रमात् ॥ ३४ ॥

फलायोत्सुक्यमारम्भः प्रयत्नो व्याप्तितो स्वरा ।

फलसंभावना किञ्चित् प्राप्त्याशा हेतुमात्रतः ॥ ३५ ॥

नियतासिरपायानां साकल्यात् कार्यनिर्णयः ।

साक्षादिद्वार्थसम्भूतिर्नियोकस्य फलागमः ॥ ३६ ॥

मुखं प्रतिमुखं गर्भोऽमर् श्-निर्वहणान्यमी ।

सन्धयो मुख्यवृत्तांशा: पञ्चावस्थानुगाः क्रमात् ॥ ३७ ॥

मुखं प्रधनवृत्तांशो बीजोत्पत्ति-रसाश्रयः ।

प्रतिमुखं कियालक्ष्य-बीजोद्वाटसमन्वितः ॥ ३८ ॥

बीजस्यान्तमुख्ययवान् गर्भों लाभालाभवेषणे ।

उद्ग्रहस्थान-विस्तार-विमर्शो व्यसनादिभिः ॥ ३९ ॥

सबीजविकृतावस्था नाना भावा मुखादयः ।

फलसयोगिनो यस्मिस्तसौ निर्वहणं ध्रुवम् ॥ ४० ॥

35

नाटकनिर्णयः

उपक्षेपः परिकरः परिन्यासः समाहितिः |

उद्घेदः करणं चेतान्यत्रैवाथ विलोभनम्‌

भेदनं प्राप्तणं युक्तिविधानं परिभावना ।

सर्वैसन्धिष्वष्वर्थमुनि स्वर्दोदश्र्चैव मुखं शुभम्‌

बीजस्योतिरुपक्षेपः स्वल्पव्यासः परिक्रिया ।

विनिश्र्चयः परिन्यासः पुनर्न्यासः समाहितिः |

स्वल्पप्ररोह उद्घेदः करणं प्रस्तुतक्रिया ।

विलोभनं स्तुतिग्राध्यं भेदनं पात्रनिर्गमः |

प्राप्तणं सुखसम्प्राप्तियुक्तिः कृतविचारणा ।

विधानं सुख-दुःखासृविस्मयः परिभावना

विलासो धूननं रोधः सान्त्वनं वर्णसंहृति ।

नर्म नर्माश्रुतिस्तवः स्वुरुतानि यथार्थवत्‌

पुष्पं प्रगमनं वज्रसुपन्यासोपसर्पणम्‌ ।

पश्चावश्रयमपद्र्वानि प्रतिमुखे त्रयोदश

विलासो नृत्त्र्रियोरीहा धूननं साम्न्यनादरः ।

रोधोऽर्ति सान्त्वनं साम पात्रौधो वर्णसंहृतिः ।

कीडायै हसनं नर्म दोषाश्र्च तु तद्‌युतिः ।

अपायदर्शनं तापः पुष्पं वाक्यं विशेषवत्‌

प्रगमः प्रतिवाकू-श्रेणिवृजं प्रत्यक्षकारकशम्‌ ।

उपापचिस्थापनासो नट्टेभेदगुणश्रृणगाम्‌

सज्ज्ञहो रुपमनुमा प्रार्थनोदाह्हातिः कमः ।

उद्वेगो विद्रवश्चैतद् गुणतः कार्यमष्टकम्‌

॥ ४८ ॥

॥ ४९ ॥

॥ ५० ॥

॥ ५१ ॥

आक्षेपोऽधिबलं मार्गोऽसत्याहरण-तोटके । पञ्चेतानि प्रधानानि गर्भेऽङ्कुराणि प्रयोगेश

सङ्ग्रहः साम-दानादि रूपं नानार्थसंश्रयः । अनुमान निश्रयो लिङ्गीत प्रार्थना भाववाचकं

उदाहृतिः समुत्कर्षः क्रमो भावस्य निर्णयः । उद्वेगो भेदश्चः शङ्काऽऽक्षेपो बीजप्रकाशनं

आधिबलं बलाधिक्यं मार्गेसतत्त्वार्थशान्तनं । असत्याहरणं छद्म तोटकं गर्भितं वचः

द्रवः प्रसक्तः सम्फेटोऽपवादश्छादनं युतिः । क्षेदो निरोधः संरम्भो भवेयुरुणतो नव

शक्ति-प्ररोचनाऽऽड्‌दान-व्यवसायास्तु मुख्यतः । न्यायोदाहरणान्यास्मृतो द्रवः पूर्वव्यतिक्रमः

प्रसक्तो महतां कीर्तिः सम्फेटः क्रोधजं वचः । अपवादः परीवादश्छादनं मन्युमार्जनं

तिरस्कारो युतिः खेदः श्रमः काय-मनोभवः । निरोधः प्रस्तुतज्यानिः संरम्भः शक्तिकीतनं

कुत्सितप्रसादनं शक्तिभीविषिद्धिः प्ररोचना । फलसामग्रीमादानं व्यवसायोऽर्थहेतुयुक्

सन्दर्भनिर्णयो प्रथनं निर्णयः परिभाषणं । उपास्तिः ऋतिरानन्दः समयः परिग्रहः

भाषणं काव्यसंहार-पूर्वभाव-प्रशस्तयः । चतुर्दशाङ्घो निर्वाहः सनिर्बीज-फलागमः

प्रकरणायेकादशाख्यपनिर्‌णयः ।

निरोधः कार्यमीमांसा प्रथनं कार्यदर्शनम्‌ ।

निर्णयोडनुश्रयाति: परिभाषा स्वानिन्दनम्‌ ॥ ६३ ॥

सेवोपास्ति: कृति: क्षेमममानन्दो वाङ्‌निष्ठितागमः ।

समयो दुःखनिवार्सोडङ्‌गुताति: परिगृहनम्‌ ॥ ६४ ॥

भाषणं साम्‌-दानोक्ति: प्राग्भाव: कृत्स्पदर्शनम्‌ ।

ईप्सितं दाजुमभिलाष: प्रशास्ति: शुभशान्तनम्‌ ॥ ६५ ॥

इति रामचन्द्र-गुणचन्द्रविरचिते नाट्यदर्पणाख्ये नाटक-

निर्णयो नाम प्रथमो विवेकः ।

अथ द्वितीयो विवेकः ।

प्रकरणं वणिग्‌-विप्र-सचिव-स्वाम्यसङ्‌कात्‌ ।

मन्दोदरीनिन्द्यनाश्रितं मध्यवृत्तितम्‌ ॥ ६६ ॥

दास-श्रेष्ठि-विटैर्युक्तं क्लेशाढ्यं तस्य सन्धा ।

कल्प्येन फल-वस्तूनामेकद्रिविधानतः: ॥ ६७ ॥

कुलख्री यथवातां यां पण्यख्री तु विपर्यये ।

विटे पत्यौ द्वयं तस्मादेकविंशतिधाड्‌प्यद: ॥ ६८ ॥

अत्राकल्प्यं पुरा कल्प्तं यद्वाड्‌नार्षमसद्रुणम्‌ ।

शेषं नाटकवत्‌ सर्वं कैशिक्यपूर्णतां विना ॥ ६९ ॥

चतुरङ्‌गा बहुरङ्‌गोका नृपेशा श्री-महोफला ।

कल्प्यार्था काशिकामुख्यो पूर्वरूपद्रुयातिता ॥ ७० ॥

अङ्‌गयाति-रङ्‌गयातित: कन्या-देव्योर्मोटी चतुर्विधा ।

अत्र मुख्याकृतो योग: पर्यन्ते नेतुरन्यया ॥ ७१ ॥

प्रेमाद्रों वर्तते ऽन्यास्यां नेता मुख्याभिनिष्कितः । देवी दक्षाड्परा मुग्धा समा धर्मो द्वयोः पुनः ॥ ७२ ॥ क्रोध-प्रसाद-प्रत्यूह-रति-च्छद्मादि मूरिशाः । एवं प्रकरणी किन्तु नेता प्रकरणोदितः ॥ ७३ ॥

एकाहचरितेकाङ्के गर्भोऽङ्गाशो विवर्जितः । अभीनीनिमित्तसङ्घामो नियुद्ध-स्पर्धनोद्धतः ॥ ७४ ॥ शिल्पयोजितः ख्यातवस्तूद्भूतपात्राश्रयः । अदिव्यभूपतिख्यामी व्यायोगो नायिकां विना ॥ ७५ ॥

विज्ञेयः शमकारः ख्यातार्थो निर्विमर्शोकः । उदात्तदेव-दैत्येशो वीथ्यङ्गी वीर-रौद्रवान् ॥ ७६ ॥ अत्र द्वादश नेातारः फलं तेषां पृथक् पृथक् । अङ्काङ्क्रयखिलङ्कारैरधिकपटाशिवद्रवा ॥ ७७ ॥

पद्-युग्मेसुदूर्ता स्युनिर्द्धारितार्थाः स्वकार्यतः । महावाक्ये च सम्बद्धाः कमाद् ह्योकेकसन्धयः ॥ ७८ ॥ शृङ्गाररस्रिविधो धर्म-कामार्थफलहेतुकः । वञ्च्य-वृत्तक-दैवेश्यः सम्भवी कपटत्रिधा ॥ ७९ ॥

जीवाजीवयोर्योत्स्य स्यात् विद्रवखिरमिषु तु । प्रत्येकमद्वेषकेकः पर्य च रङ्गरादिकम् ॥ ८० ॥ भाणः प्रधानशृङ्गार-वीरो मुखनिरोहत्सान् । एकाङ्को दशालास्याङ्कः प्रायो लोकेनुरञ्जकः ॥ ८१ ॥

एको विटो वा धूर्तो वा वेश्याङ्गदे स्वस्य वा स्थितिम् । व्योमोक्त्या वर्णयेदत्र वृत्तिरमुख्यया च भारती ॥ ८२ ॥

वैमुर्यकार्य वీథ्यप्रि ख्यातकौलीन-दृङ्मवत् ।

हास्याद्भि भाष-संध्यद्रु-वृत्ति प्रहसनं दृिधा ॥ <३ ॥

निन्द्य-पाखण्ड-विप्रादेरश्लीलासभ्यवर्जितम् ।

परिहासवचःपथयं शुद्धमेकस्य चेष्टितम् ॥ <४ ॥

सक्कीर्णसूक्तताकल्पभाषाड्डचारपरिच्छदम् ।

बहूनां बन्धकी-चेट-वेइ्याश्रदीनां विचेष्टितम् ॥ <५ ॥

अशान्त-हास्य-शृङ्गार-विमर्शैख्यातवस्तुकः ।

रौद्रमुख्यश्रृङ्गारः: सेन्द्रजाल-रणो डिमः ॥ <६ ॥

अत्रोल्कापातनिर्घाताश्रनद्रसूर्योपरक्तयः ।

सुरासुरपिशाचाद्याः प्रायः षोडश नायकाः ॥ <७ ॥

उत्सृष्टिकाद्भि: पुंस्वामी ख्यातयुद्धोत्यृत्तवान् ।

भाणोऽकस्माद्-इतिहासो नायुक्तः करुणाभ्रकः ॥ <८ ॥

निर्वेदवाचो भून्नाडत्र योषितां परिदेवितम् ।

नरा निवृत्ततद्धामाश्रेष्ठाश्चित्रा विसंशयुलाः ॥ <९ ॥

ईहामृगः सवीथ्यङ्को दिव्येशो हप्तमानकः ।

एकाङ्कश्रृङ्गारो वा ख्याताख्यातेतिवृत्तवान् ॥ ९० ॥

दिव्यख्रीहेतुसङ्क्रामो निर्विश्वासः सबीडुरः ।

स्त्रीपहार-भेद-दण्डः प्रायो द्वादशनायकः ॥ ९१ ॥

व्याजेनात्र रणाभावो वधासत्रे शरीरिणि ।

स्यायोगोऽत्र रसः: सन्धि-वृत्तयोजनचित्ता रतिः ॥ ९२ ॥

सर्वस्वामिररसा वीथी स्वेकाङ्का द्वेकपात्रिका ।

मुखानिर्वाहसन्धिः स्यात् सर्वाङ्गोपयोगिनी ॥ ९३ ॥

व्याहारोऽधिबलं गण्डः प्रपञ्चस्विगतं छलम्।

असत्स्पलापो वाक्केली नालिका मृदवं मतम्

उद्घातकावलगिते अथावस्पन्दितं स्मृतम्।

भारतावृत्ततत्त्वेन वेध्यक्राने त्रयोदशो

अन्यार्थो भाविहष्टिर्या व्याहारो हास्यलेशागीः।

मिथो जप्ये स्वपक्षस्य स्थापनाधिबलं बलात्

गण्डोदकसादृ यदन्यार्थ प्रस्तुतानुगतं वचः।

प्रपञ्चः सस्तवं हास्यं मिथो मिथ्यैकलाभकृत्

त्रिगतं शब्दसाम्येन भिन्नस्यार्थस्य योजनम्।

वचोऽन्यार्थ छलं हास्य-वचना-रोषकारणम्

असत्स्पलापस्तत्त्वेन हितं यन्नावमन्यते।

अभ्योक्तृ नु वाक्केली हास्या वाकू प्रतिवामिति

हास्याय वचना नाली व्यत्ययो गुण-दोषयोः।

मृदवं परस्परं स्यात्प्रदुघात्यं गूढभाषणम्

तद्वावलगितं सिद्धिः कार्यस्यान्यामिषेण या।

स्वेच्छोक्तस्यान्यथाDडरुच्यां यदवस्पन्दितं तुतत्

स्वां स्वां वैशिकीं हित्वा सन्धि-वृत्यादिकां स्थितिम्।

सामान्या नाटकस्यान्या विज्ञेया रूपकान्तरे

इति श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्रविरचिते नाट्यदर्पणे प्रकरणाध्येकादशरुपनिर्णयो

नाम द्वितीयो विवेकः समाप्तः॥२॥

अथ तृतीयो विवेकः

भैरती सौलवती कैशिक्योरभटी च वृत्तयः ।

रसभावाभिनयाश्रितस्तयो नाट्यमातरः: ॥ १०३ ॥

सर्वरूपकगामिन्यासुखप्ररोचनोत्स्थिता ।

प्रायः संस्कृतनिःशेषरसाढ्या वाचि भैरती ॥ १०४ ॥

विदूषक-नटी-मार्थैः प्रस्तुताक्षेपि भाषणम् ।

सूत्रधारस्य वक्रोक्त-स्पष्टोक्तैरथ तदामुखम् ॥ १०५ ॥

वाक्यार्थसमयाहानैरभावोक्तैः पात्रसङ्घमः ।

पूर्वरङ्गे गुणवस्तुत्या सम्योन्मुख्यं प्ररोचना ॥ १०६ ॥

सात्वती सत्य-वाग्ज्ञामिलेयं कर्म मानसम्म् ।

सार्जवाधर्ष-सूद्ध-धैर्य-रोद्र-वीर-शमात्मकम् ॥ १०७ ॥

कैशिकी हाव्य-शृङ्गार-नाट्य-नर्मभिदात्मिका ।

आरम्भडयन्टं-इन्द्र-छद्म-दीप्तरसास्न्विता ॥ १०८ ॥

स्थायी भावः श्रितोत्कर्षो विभाव-व्यभिचारिभिः ।

स्पष्टानुभावानिर्देश्यः सुख-दुःखात्मको रसः ॥ १०९ ॥

कार्यहेतुः सचिवारी स्थाय्यादेः कायवस्तुनि ।

अनुभावो विभावश्व व्यभिचारी च कीर्त्यते ॥ ११० ॥

शृङ्गार-हास्य-करुण-रोद्रे-वीरे-अद्भुताकाः ।

श्रीभत्साद्भुत-शान्ताश्च रसाः सद्भिरन्वव स्मृताः ॥१११॥

सम्भोग-विप्रलम्भात्मा शृङ्गारः प्रथमो बहुः । मान-प्रकास-दापेच्छा-विरहे: पश्चादडपरः ।। ११२ ।। स्त्री-पुंस-काव्य-गीतत्व-माल्य-वेषैकलिजः । अभिनेयः स चोत्साह-चाढ-तापाश्रु-मन्युधिः ।। ११३ ।। विकृताचार-जल्पाकल्प-विस्मापनोक्त्रवः । हस्त्योऽस्याभिनयो नासास्पन्दाश्रु-जठरग्रहैः ।। ११४ ।। विहासश्रेपहासश्च मध्ये ज्येष्ठे स्मितं हसः । अपहासोऽतिहासश्च नीचे प्रायोडधमे रसः ।। ११५ ।। मृत्यु-बन्ध-धनभ्रंश-शाप-व्यसनसङ्भवः । करुणोऽभिनयस्तस्य बाष्प-वैवर्ण्य-निन्दनैः ।। ११६ ।। प्रहारासल्य-मात्सर्य-द्रोह-धर्षोपनीतिजः । रौद्रः स चाभिनेतव्यो घात-दन्ताछ्ठ-पोडनैः ।। ११७ ।। पराक्रम-बल-न्याय-यशस्तत्वविनिश्रये: । वीरोडभिनयनं तस्य धैर्य-रोमाञ्च-दानतः ।। ११८ ।। पताका-कीर्ति-रोद्राजि-शून्य-तस्करदोषजः । भयानकोऽभिनेतव्यः स्तम्भ-रोमाञ्च-कम्पनैः ।। ११९ ।। जुगुप्सनोऽरुपादि-परम्भाघासमुद्रवः । वीभत्सोऽभिनयश्वास्य निष्ठीवोडेग-निन्दनैः ।। १२० ।। दिव्येन्द्रजाल-रम्यार्थ-दर्शनाभीष्टसिद्धितः । अद्भुतः स चाभिनेतव्यो ह्लोभा-रोमाञ्च-हर्षतः ।। १२१ ।। संसारभय-वैराग्य-तत्त्व-शास्त्रविमर्शने: । शोन्तोऽभिनयनं तस्य क्षमा-ध्यान्नोकारतः ।। १२२ ।

वृत्ति-रस-भावाकिन्त्या-विचारः ।

अर्थ-शब्दचयुः काव्यं रसेः प्राणैरिवर्षपतिः । अक्जसा तेन सौहार्दं रसेषु कविमानिनामव् ॥ १२३ ॥

न तथाडर्थे-द्वब्ददोष्रेक्षा र्लाङ्ग्या: काव्ये यथा रसः । विपाककषायमप्यात्मसुधैर्जयाति नीरसः ॥ १२४ ॥

एकत्र सौरिणोस्तुल्यशक्ययोङ्गे विरुद्धता । दोषोऽनौचित्यमद्रिङ्गौषध्यमपोषोयुक्तिरद्भुत् ॥ १२५ ॥

रतिहासश्रृङ्गारशोकैकेश क्रोधोत्त्साहो भयं तथा । जुगुप्सा-विरमय-शमौ रसानां स्थायिनः क्रमात् ॥१२६॥

'निर्वेद-ग्लौन्यपस्समार-शङ्काडSसूया-मदे-श्रमौः । तिरन्ता चापलमाबेगौ मैत्रिवर्याधिः स्मृतिभृतिः ॥ १२७ ॥

औत्सुक्यो म्रेयरैणं मोहौ निद्रौ-शुस्त्यौघ्यौ-हर्षश्च । विषादोऽन్మाद-दैन्याद्यैर्नौ डौं त्रासो वितर्कणम्र् ॥ १२८ ॥

ग्लानौन्त्सुकैङ्यावहित्थ्यैःनि जाड्यालस्यै-विषोधनैर्मे । श्रथङ्गिरोश्राद यथायोगं रसानां व्यभिचारिणः ॥ १२९ ॥

'निर्वेदस्तत्त्वभी-क्रेशैरस्यं भास-तापकृत् । ग्लानिः पीडा जराड्यैसैरशक्तिः कार्य-कम्पभाक् ॥१३०॥

वैकल्यं ग्रहदोषेभ्योऽपस्मारो निन्यचेष्टितः । द्वेषा स्व-परदौैरात्म्याद दोलनं श्यामताडदियुक्त् ॥१३१॥

दैन्ये सदाुणाक्षन्तरसूया दोषदर्शनं । स्वदैन्ये मुमुक्षैव मध्यातो निद्रा-हस्त्यङ्कुशैः ॥ १३२ ॥

श्रमो रतादिभिः साधः स्वेदः श्वासादिकारणम्र् । आश्रयिष्यिन्द्रा प्रियानाप्तेः शून्यता-श्वास-कातर्योगयुक्त् ॥१३३॥

चापेलं साहसं राग-द्वेषादेः स्वैरिताड्‌दिमत् । आँवेगः सम्भ्रमोद्‌तकर्याद् विकर्ताड्‌-मनो-गिराम् ॥१३५॥ प्रतिभानं भैति: शास्त्र-तर्क-श्रान्तिच्छदादिकृत् । दोषाभ्योऽड्‌मनः-केशो द्वेयाधे: स्तनित-कम्पवान् ॥१३५॥ हस्ताभासः सङ्क्रितिस्‍तुल्यहस्‍तप्रयादेभ्रूभङ्गतिः क्रिया । धैर्यतिर्‍जानेष्टलाभादे: सन्तुष्टिर्‍दृढहृष्‍टिकृत् ॥ १३६ ॥ क्षेपादे: प्रतिकारेच्छा मेंरोंड्‌सिन् कम्पनादयः । व्याध्यादेर्‍मृत्‍युस्‍कूल्‍पो मरणं' विकलेन्द्रियम् ॥ १३७ ॥ अचैतन्यं प्रहारादेर्‍मोहो‌ट्राघूर्णनादयः । इन्द्रियाल्‍यप्‍रुतिर्‍निद्रा खेदादेर्‍मूर्छाकम्पिनी ॥ १३८ ॥ सुप्‍तं निद्रापकर्षो‌ड्‌त्र स्वप्‍नायित-खमोहने । दृष्‍टेऽपराधस्‍त्‍वग्रुण्यमध्य बन्ध-बन्धादिभः ॥ १३९ ॥ हैर्ष्य: प्रसत्तिरिष्‍यासे‌त्र स्वेदाश्‍रु-गद्गदाः । हर्ष विषादस्‍तन्‍त्रिष्‍ठस्यास्‍नेर्नि: श्वास-चिन्‍तने: ॥ १४० ॥ मनोविप्‍लुतिर्‍नैमादो ग्रह-दोषैर्‍युक्‍तकृत् । आपदः स्वान्‍तनीचैतन्यं दैन्यं काष्‍ण्यागुण्ठने: ॥ १४१ ॥ त्रीडाज्‍नुताप-गुर्वादेर्‍धर्षद्‌रयं गात्रगोपकम् । घोराद्‌भ्‍यकितता श्रोष: कायस्‍ड्‌कोच-कम्पितैः ॥ १४२ ॥ एकसन्‍भावनं तन्‍को वादादेर्‍जनर्‍तकः । आत्मन्‍भाविकचिन्तायां चित्तादेर्‍म्‍यराल्‍लयः ॥ १४३ ॥ इष्‍टाभिसुख्‍यमौत्सुक्‍यं स्मरणाद्‍यात् त्वराड्‌दिभिः । भास्‍त्रादेर्‍विक्रियारोधो‌ड्‌वांहिस्‍या‌ट्र क्रियान्‍तरम् ॥ १४४ ॥

जौ'ड्यमित्थादितः कार्याज्ञानं मौनानिमेषणेाः ।

कर्मानुत्साह आलस्यें श्रमाद्याजृम्भितादिभिः ॥ १४५ ॥

निद्राच्छेदो विबोधैैश् शब्दादेरडभद्रवान् ।

केशांचित् तु रसादीनामन्योन्यं हेतु-कार्यता ॥ १४६ ॥

वेपथु-स्तम्भ-रोमाञ्चाः स्वैरभेदोऽश्रु मुच্ছनेम् ।

स्वेदो वैर्वर्ण्यमित्याद्या अनुभावा रसादिजाः ॥ १४७ ॥

भयादेर् वेपथुगात्रस्पन्दो वागादिविक्रियः ।

यस्नेऽप्यज़ाक्रिया स्तैम्भो हर्षादेरहो ! विषादवान् ॥१४८॥

रोमाञ्चः प्रियहर्षस्थादे रोमहर्षोऽङ्गमार्जनेाः ।

स्वैरभेदः स्वरान्यत्वं मदादेर् हर्ष-हास्यकृत् ॥ १४९ ॥

अश्रू नेत्राम्बु शोकाद्यैर् नासास्पन्दाक्षिरुक्षणेाः ।

मूर्च्छनं घात-कोपाद्यैः खग्लानिर्मोन्मिपातकृत् ॥ १५० ॥

स्वेदो रोमजलल्लावः श्रमादेर् गर्जनग्रहैः ।

छायाविकारो वैर्वर्ण्य क्षेपादेर्दीग्निरीक्षणैः ॥ १५१ ॥

वाचिकोडभिनयो वाचां यथाभावमनुक्रिया ।

कर्मणो डङ्गै रुपैैश् साक्षाद् भावनमाङ्किकः ॥ १५२ ॥

सात्त्विकः स्वरभेदादेर् अनुभावस्य दर्शनम् ।

वर्णाङ्गनुक्रियाहार्यो बाध्रवस्तुनिमित्तकः ॥ १५३ ॥

इति श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्रदासेनामते नाट्यशास्त्रप्रवोधे दृष्टि-रस-भावाभिनय-विचारस्तृतीयो विवेकः ॥ ३ ॥

अथ चतुर्थो विवेकः ।

देव-भूप-सभा-भर्त्सु ख्यानां मङ्गलासिधा ।

नित्या रूपसुखे नान्दीपदे: पद्धिरयाष्ठाभिः ॥ १५४ ॥

प्रवेश-निष्क्रमाक्षेप-प्रसादान्तरसंस्कृतम् ।

चित्रार्थ रूपकं गेयं पञ्चधा स्यात् कविङ्गुवा ॥ १५५ ॥

उत्तमा मध्यमा नीचैः प्रकृतितः-क्षियोभिधा ।

एकैकस्मिन् त्रिधा स्वस्वगुणानां तारतम्यतः ॥ १५६ ॥

शरण्यो दक्षणस्यागी लोकशास्त्राविचक्षणः ।

गाम्भीर्य-धैर्य-शौर्यैर्य-न्यायवानुत्तमः पुमान् ॥१५७॥

मध्ययो मध्यगुणो नीचः पापीयान् पिशुनोऽलसः ।

छतेभ्रः कलहो नित्यं शीलोलो लुकशवान् (गु) जडः ॥१५८॥

लज्जावती मृदुर्वी(धी)रा गरभीरा स्मितहासिनी ।

विनीताऽकुलजा दक्षा वत्सला योषिदुत्तमा ॥ १५९ ॥

नरवन्तमध्ये-नीचैः नीचोऽपीशः कथावशात् ।

प्रधानफलसंपत्तौऽप्यसौ मुख्यनायकः ॥ १६० ॥

'तेजो विलासो माधुर्यं शोभां संस्थेयं गभीरता ।

औदार्यं ललितं चाष्टौ गुणा नेतरि सत्त्वजा: ॥ १६१ ॥

क्षेपादेरसाहेष्युत्वं तेजः प्राणात्ययेपि च ।

विलासो वृत्तवद् यत्तुं धैर्यं हृदयं सौष्ठवं वचः ॥ १६२ ॥

माधुर्यं विग्रहः स्तुत्या क्षोभहेतो महत्यपि ।

शोभा चिह्नं घृणा-स्मृक्षा-दाक्ष्य-शौर्यादिमोक्षये ॥१६३॥

विम्बेऽन्यचलनं स्थेयं प्रारब्धादशुभादपि ।

गात्रमीयं सहजा मूर्तिः कोप-हर्षादिगोपनी ।

॥ ९६८ ॥

औदार्यं कानन-श्रियाञ्च प्राग्रतेऽप्यशुभप्रदः ।

शृङ्गारविचेष्टा स्थलिता निर्विकाराः स्वभावजाः ।

॥ ९६५ ॥

असुख्यो नायकः किन्तिद्वृत्तोऽध्ययनायकवत् ।

लोभी धीरोद्धतः पापी व्यसनी प्रतिनायकः ।

॥ ९६६ ॥

नीचा विदूषक-क्षीब-शकार-विट-किल्बिषाः ।

हास्यायायो नूपे इयालः शकारस्त्वेकविद् विटः ।

॥ ९६७ ॥

स्निग्धा धीरोद्धतादीनां यथोचित्यं वियोगिनाम् ।

शृङ्गारद्विजो राजजीवी शिष्याश्रैते विदूषकाः ।

॥ ९६८ ॥

युवराज-चमूनाथ-पुरोधः-सचिवादयः ।

सहाया एतदायत्तकर्मैव ललितः पुनः ।

॥ ९६९ ॥

शुद्धान्ते कारुको द्वास्थः कञ्चुकी शुभकर्मणि ।

वर्षवरस्तु रक्षायां निर्गुफः प्रेरणे क्रिया ।

॥ ९७० ॥

कार्यस्थ्याने प्रतीहारी रक्षा-स्वस्त्योमहत्तरः ।

पूर्वस्थितिविधो इदृशा चित्रादौ शिल्पकारिकां ।

॥ ९७१ ॥

नायिका कुलजा दिव्या क्षत्रिया पण्यकामिनी ।

अनिमा ललितोदारा पूर्वोदात्ता निधा परे ।

॥ ९७२ ॥

रागिण्येवाग्रहरणे रूपे दिव्ये च न प्रभौ ।

मणिका कापि दिव्या तु भवेदेश महीशुजः ।

॥ ९७३ ॥

मुग्धा मध्यैया प्रगैलभेति त्रिविधा: सुरिमा: पुन: । मुग्धा वामा रते स्वल्पमाना रोहद्रवय:-स्मरा ॥ १७४ ॥

मध्यैया मध्य-त्रय:-काम-माना मूर्छितस्मोहतरा । प्रगैलभेद-वयो-मन्यु-कामा स्पर्शेऽप्यचेतना ॥ १७५ ॥

कार्यत: प्रोशिते पत्यावभूषा प्रोशितप्रियै। विप्रलुग्धा ससृक्षेते प्रेश्य दूतीमवागते ॥ १७६ ॥

खण्डिता खण्डयत्यन्यासक्त्या वासकमीर्ष्यिता । ईर्ष्या-कलहनिष्कान्ते कलहान्तरिता डङर्तिभाक् ॥१७७॥

विलम्बयत्यदोषेऽपि विरहोत्कण्ठतस्तुका । दृष्टा वासकसज्जाsष्टमन्यालिङ्गतिपरेश्यति ॥ १७८ ॥

सुभगत्वनिनी वध्यासङ्ग्रे स्वाधीनभर्तृका । सरन्ती सारयन्ती वा रिरंसुरभिसारिका ॥ १७९ ॥

भावाढ्या यौवने झरीणामलङ्काराभिरोज्ज्जा: । दर्शा स्वाभाविकाश्रिते क्रियारूपाभिरोदरशा ॥ १८० ॥

सति भोगे गुणा: सतत यत्नजाश्र स्वभावजा: । नावश्यम्भाविनोदथैषा विंशति: दृष्टु मुख्यतः ॥ १८१ ॥

भावो वागादिवैशिष्ट्र्यं चिह्नं रक्त्युमत्त्वयोस् । नेत्रादिविकृतं हावः सृृङ्गाररसनर्तनम् ॥ १८२ ॥

तदेव सन्ततं हेला तारुण्योद्बोधशालिनी । रागादिन विपर्योस: क्रियाणामथ विग्रहः ॥ १८३ ॥

विलासः प्रियहष्यादौ चारुत्वं गात्र-कर्मणोः ।

वेषाल्पतैव विच्छित्तिः परां शोभां वितन्वती ॥ १८४ ॥

लीला दयितवागादेः स्वे न्यासो बहुमानतः ।

विव्वोकोऽनादरो मान-दर्पौ दिष्टेऽपि वस्तुनि ॥ १८५ ॥

विहृतं जल्पकालेsपि मौनं ह्री-लज्ज-मौढ्यतः ।

ललितं गात्रसंचारः सुकुमारो निरर्थकः ॥ १८६ ॥

कचौष्ठादिग्रहे कोपो मृषा कुहुमितं मुदि ।

मोहायितं प्रियेष्वादौ रागतो गात्रमोटनम् ॥ १८७ ॥

मुदुः स्मितताश्रु-कम्पादेः सकरः किलिकिलितम् ।

औज्ज्वल्यं यौवनादीनामथ शोभोपभोगतः ॥ १८८ ॥

सा कान्तिः पुण्संभोगा दीप्तिः कान्ते स्थैर्य विस्तारः ।

सौम्यं तापेऽपि माधुर्यमौदार्यसुचिताच्युतेः ॥ १८९ ॥

चेतोऽविकल्यनं धैर्यं प्रागल्भ्यं कौशलं रते ।

यथौचित्यं च नेत्रूणां नायिकाः कुलजादयः ॥ १९० ॥

सहायिन्यस्तु धात्रेयी-लक्ष्मीनी-प्रातिवेशिकाः ।

शिल्पिनी-चेटिका-सख्यो युक्ता दक्षाः श्रृङु-स्थिराः॥१९१॥

देवानीचानृणां पाठः संस्कृतेनाथ जातुचित्त एव ।

माहिषी-मन्त्रिणी-पण्यवणिजामलं नायिकानाम ॥१९२॥

वाल-षण्ढ-प्रहृष्ट-मत्त-स्त्रीरूप-योषिताम् ।

प्राकृतेनोचचमस्तापि दारिद्रेऽश्वर्यमोहिनः ॥ १९३ ॥

अत्यन्तमित-भूतादो पैशाची मागभी च पाइ ।

होइसेनी तु मीषस्य देशोदेशे स्वदेशागी: ॥ १९४ ॥

तिर्यग्-जात्यन्तरादीनामानुरूप्येण सुकथा ।

भाषा-प्रकृति-वृत्तादे: कार्येतः कापि लक्खणं ॥ १९५ ॥

आर्येति जायते पत्नी लिक्खिनी ब्राह्मणी द्विज:(जै:) ।

अम्बाडपि जमनी-वृद्धे पूज्या तु भवतीत्यपि ॥ १९६ ॥

आत्राडमजो डधमेर्मन्त्री नटी-सूत्रभृतो मिथ: ।

पुरोध:-सार्थवाहाभ्यां पत्नी पत्युर् जन्मन् पतिः ॥ १९७ ॥

महाराजो नृप: सर्वस्वार्यपुत्रोति यौवने ।

पुंसां भर्तेतिं भोक्तव्या प्रियेतिं दयिताडथवा ॥ १९८ ॥

पितापुत्राभिधायोगसुकुल्या देवयापि राजभिः ।

विदूषकेण भवती राज्ञी-चेदयोनृपश्रिय: ॥ १९९ ॥

भाद्दिनी स्वामिनी देवीथेवं सर्वा: परिच्छदे: ।

वेइयाडजुकेति वृद्धा तु साडत्तुल्या क्रिया हला ॥२००॥

हजे त्वनुत्तमा-प्रेष्ये भगवदिति देवता ।

तपःस्था चार्य-देवर्षि-बहुविद्या: सयोगिता: ॥ २०१ ॥

मान्यो नामान्तरे राजा लिक्खिनाड्य विदूषके: ।

वस्त्रयोधम्मेसम्म्री लोकेर्देवति पूजति: ॥ २०२ ॥

मित्राख्यामिरिंदू राज्ञा कुमारो भर्तृदारक: ।

मुनि-धाक्यो भदन्तेति सप्रसिद्धाडरो जती ॥ २०३ ॥

सूत्री भावोद्गेनासो तेन मार्षः समः स्वसा ।

शिष्यात्मजातुजः पुत्र-वत्सो तातो जरठपि ॥ २०४ ॥

सौम्यो भद्रसुखश्रेति नीचो हूण्डे तु पामरः ।

येन कर्मादिना यस्तु ख्यातः स तदुपाधिवकः ॥ २०५ ॥

श्वोरे विक्रमसंूचि कल्प्यं नामाथ वाणिजे ।

दत्तान्तं प्रायशो विप्रे गोत्र-कर्मानुरूप्यतः ॥ २०६ ॥

नृपपत्नियां शुभं दत्ता-सेनान्तं पणयोषिति ।

पुष्पादिवाचकं चेद्यां चेते मझूलकीर्तनम् ॥ २०७ ॥

इति श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्रनिर्मिते नाट्यदर्पणाख्ये सर्वश्रपकसाधारण

लक्षणनिर्‌णयो नाम चतुर्थो विवेकः समाप्तः ॥ ४ ॥

समाप्तं नाट्यदर्पणसूत्रम्

53

श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्ररचित-स्वोपज्ञविवरणविवृत्तिं

नाट्यदर्पणम्।

चतुर्वर्गफलं नित्यं जैनीं वाचमुपास्महे ।

रूपैद्रैन्द्रमिरिंद्रं यथा न्याये श्रुतं पदं ।

महाकविनिबद्धानि हृद्याणि रूपाणि भूरिशः ।

स्वयं च कृत्वा स्वोपज्ञं नाट्यखद्मं विविंवधे ॥ २ ॥

अलङ्कारमदः पन्थाः कवीनां मुखसारः ।

दुःसंस्मरस्त नाट्यस्य रसकल्लोलसागरः ॥ ३ ॥

न गीत-नाढ्य-नृत्यज्ञा लोकस्थितिविदो न ये ।

अभिनेता च कर्तृ च प्रबन्धांस्ते बहिःक्षिपेत् ।

स कवितस्य काश्येन मर्त्योऽपि सुधान्नरः ।

रसोर्मिघूनिता नाट्ये यस्य नृत्यति भारती ॥ ५ ॥

नानार्थशब्दलौक्येन पराङ्मुखो ये रसामृतात् ।

विद्वांसस्ते कवीन्‍द्राणामरैर्दैव न पुनः कथम्‍(शापम्‍)॥ ६ ॥

श्लेषालङ्कारमाजोगपि रसा निःस्पन्ददर्शकेशः ।

दुर्मेगा इव कामिन्यः प्रीणन्ति न मनो गिरः ॥ ७ ॥

आरङ्काव भूपतिं यावदौचतिं न विददन्ति ये ।

स्फुरणान्वित कवित्त्वाय खेलनं तं सुयेष्टसाधु ॥ ८ ॥

प्राणा: कवित्त्वं विद्यानां लाघण्यमिव योपिताम् ।

त्रैविषयेदिनोद्यस्मै ततो नित्यं कृतसृथाह ॥ ९ ॥

१ अध्य नमो वीलागाय । वर्ष ४० ।

नासिकान्ते द्रयं शिष्टं ह्यपोर्ध्वाधा रसकयोः ।

कुचामावः कुरङ्गाक्ष्याः काव्याभावो विपथितः ॥ १० ॥

अकवित्सं परस्वावत् कलकः पाठशालिनाम् ।

अन्यभावस्य कवित्सु कवितां न कलङ्कसङ्गति नुलिकाः ॥ ११ ॥

कवितवन्याः क्रियते सुफलार्थं जगति ये ।

नेत्रे निमील्य विद्रांससते ऽधिकरोहन्या पर्वतम् ॥ १२ ॥

अथ शिष्टतमपरिपालनाय प्रत्युत्कृष्टयोहोपग्रामानाय च सकलसन्दर्भथ्रस्तपनागर्मे सकृचिटेष्टाधिदैवतस्य स्रतकारौ नमस्कृतश्लोकं परामृशत्—चतुर्वर्गफलो नित्यं जेनैर्नि वाच्युपास्तहे ।

कवीन्द्रैर्देशभिविक्रान्तं यथा न्याय्ये भृतं पथि ॥ १३ ॥

'चतुर्वर्गो' इत्यादि । चतुर्वर्गो धर्मार्थ-काम-मोक्षा यथौचित्यं प्रधानं गौणं वा फलं यस्थाः । समुदाय-सङ्घाद्यभिनोरमेदोपपस्ति, तेन पुरुषमेदे-नैक-द्वि-त्रिपुरुषार्थफलत्वेऽपि चतुर्वर्गफलत्वं न विहन्यते । इष्टलक्षणत्वाच्च फलस्य यो यस्य पुरुषार्थोंऽमीष्ठः स तस्य प्राणान्मरो गौ[ण]:। 'नित्यं' इत्थेन आविष्कयं वा[चः] चतुर्वर्गे प्रति हेतुत्वमुख्यते । अर्थापेक्षया जिनानामियं 'जिनैः' जिनोपदिष्टं श्रेयमुपयो श्रद्धान्ति । 'वाच्यं' इति भारतेः 'उपास्महे' तदथौष्ठानेन समीवे चत्वामहे । समीचीनाथा च तदेकशरणत्वात्प्रतिमू । नित्यमित्यस्यपावा(त्रा)पि सम्भन्वादुपासनस्थावि-

धि(श्लि)ष्ठः स्यात्पिता । 'रूपाणि' अक्लान्त्यावारादेनि हृदयिनादपर्यन्तानि 'द्वादश' प्रसिद्धानि । सकृद्यानिर्देशेन चानियन्न्रिसकृत्याया जिनवाचः प्रस्तुतातुल्यत्वेन व्यवच्छेदः कथ्यते । 'विषयः' इति समुदायापेक्षमेकत्वम् । कर्मोभित्यादि प्राशान्त्यपि विवक्षया मुनुपलोकों वा विषयः । 'न्याय्ये' न्यायादनपेते 'धृतं' व्यवस्थापितम् । व्यवस्थानसु नैका न्येडप्यततीनिदेशोऽद्यापेक्षया वाच्योर्नादिस्वरूपनिरूपणाय । 'पथि' इति पुरुषार्थप्रेपणापायस्वादर्हिसा-त्यागादिकं कर्म लभ्यते ॥

( २ ) अध्यात्मिनेयवाक्परतया श्लोकोदयं चा[स्या]ग्रते । यचापि

नाटकनिर्णयः १

३५

साख्यायूर्धर्म-कामार्थफलान्वयेव नाटकादीनि, तथापि रामवद् वर्तितव्यं न रावणवदिति हेयोपादेय-हानोपादानपरतया धर्मेस्म च मोक्षहेतुतया मोक्षौडिपारम्प्येण फलम् । 'नित्यम्' इत्यनेन चतुर्वर्गिफलान्येव रूपकाणि नित्य-नैमित्तयानि इति ह्यायते । जिनानां रागादिजेतृणां लक्षणप्रणयनापेक्ष्येयं 'जिनो' । ने नाम सर्वत्रोपविष्ट लक्षणं ने । नवखण्डोर्वीचन्द्र: सद्देप-विस्स-राम्पों तव् कर्तुं प्रभवन्नित । 'वार्च' नाटकादीन् 'उपास्महे' परिशीलयामः । नित्यमित्यत्रापि सम्बध्यते । सततापरिशीलितामिनेव ( य )वाचो हि ऋतोनामौचित्यवेदिनो भवेयुः ? । हृद्यमन्ते अभिनीयान्ते इते रूपाणि नाटकादीनि । अनभिनेयायां रूपकदाप्रतीतः: सामान्यनिदेशेऽपि वाचोऽभिनेयत्वं लभ्यते । भूरिमेदत्ववेद्यभिनेयवाचो 'द्वादशभिः' इति प्रस्तुतग्रन्थणापेक्ष्म । 'विश्वम्' इति पूर्वैवत् समवकारादीनां देव-दैत्यचरितव्युत्पादक्त्वात् । 'पथि 'इति यशःसम्पादुपायत्वात् कृत्यं लक्ष्यति । नायक-प्रतिनायकयोर्हि नयानयफलोपदर्शनेन नाटकादिभिरुद्दान्तचेतसां न्यायादनिपते कुत्ये प्रष्टित्य्यव-स्थाप्यते । अव्रापि व्याख्यायाने श्रद्धापरत्वेन नमस्कारपरतैव श्लोकस्य । व्याख्यायनयोरेककर्तृकत्वस्यापनाथेऽयमेव श्लोको विवरणस्याप्यादर्शीत इति ॥ १ ॥

अथ लक्षणस्य विषयं प्रतिजानीते—

अभिनेयस्य काव्यस्य भूरिमेदभृतः कियत् । कियतोडपि प्रसिद्धस्य दृष्टं लक्‌ष्म प्रचक्ष्महे ॥ २ ॥

अभिनेयस्य वाचिकाङ्गिक-सात्त्विकाहार्यैरभिनयैः प्रत्यक्षीभावनयोग्यस्य । ध्वनकाराभिप्रायायेक्षं चैतत्, तेन रस-भाव-नायक-नायिकासदृलक्षणस्य अभिनेयं प्रति प्रत्येकस्य अनभिनेयस्यापि वेद्यपि न विरोधः । काव्यस्य वर्णनात्मकः शब्दार्थप्रत्थनस्य कविभ्यापारस्य । भूरिन् रसप्रधानान् नाटकादीन् अप्रधानरसाश्र दुर्यिंलिता-श्रीगदित-मार्गी-प्रस्थान-रासकादीन् मेदान् विभर्ति । कियदित्यनन्तरीयकस्य रक्‌ष-सन्ध्यन्तरालादिलक्षणस्य परिहारेण वक्ष्यमाणप्रबन्धद्वादशकप्रन्थननान्तरीयकं कतिपयं लक्‌ष्मेति योगः । कियतोडपि लक्षणविषयाभिप्रेतस्य, तेन कोऽहकप्रन्थतलक्‌ष्माणः साटकादयो

५६

न लश्यन्ते । लक्षणीयबाहुल्येऽपि हि यावत्येव भागे लक्षणं चित्तः श्रद्धा तावानेव लश्यते । कियतोऽपि च प्रसिद्धस्य रसप्राधान्यादखिललोकरञ्जकतया स्यास्त्य नाटकात् । । हृशं पूर्वस्मिन्प्रणीतनाट्यलक्षणपौर्वापर्यपरामर्शेन उपयुक्तया निधितम् । एवं च स्वमनीषिकानिरासेन लक्षणस्योपादेयत्वमुक्तम् । लक्षणत्याभिनेयादनभिनेयाच्च कियतोऽपि व्यवच्छिन्नचीति लक्षण(क्ष)णम् ( लक्षम्)।प्रचक्ष्महे सारासारोपादान-हानाभ्यां सङ्क्षेप-विस्तराभ्यां च प्रकरेण बूमहे । एवं चापरप्रणीतलक्षणोत्कर्षेण निष्प्रयोजनत्वमपास्यमिति ॥ २ ॥

नाटकं षैकरणं च नाटिका षैकरण्यथ । ठैयोगः सङ्घकारो भाणः प्रहसनं डिमे: ॥ ३ ॥ एकं वीथीमृगो "वीथी चत्वारः सर्वंकृतयः । त्रिवृतयः परे त्वष्टौ कैशिकीपरिवर्जनात् ॥ ४ ॥

चत्वारः सर्वगुरुपार्थकफलस्वेन महापुरुषोपदेशाईँचारितत्चेन च प्रवन्धेषु नाटक-प्रकरणयोः प्राधान्यमाह । अथग्रन्थो नाटकादिचतुष्टयादपूर्णसनिष्ठत्वेन विशिष्टकभक-प्रवेशकायोग्यत्वेनानुपदेशाईँचारितग्रायतत्वेन चोत्तरेपां पार्थक्यं ज्ञापयति । अर्ह इति उत्सृष्टिकाङ्को न पुनरवस्थासमास्यादिरूपः । अथर्वतां मध्ये पाठात् छन्दोज्ञुरोधाच्च एकदेशेनाभिधानम् । चत्वार इति प्रकारणन्ता व्यक्तिमेदाच । सर्वो गु(गौ)णप्रधानभावेन चत्वारोऽपि वृत्तयो भारती- सात्वती-आ(स्या)रभटी-कैशिक्यो वश्यमाणलक्षणा यत्र । तिस्रो भारती-सात्वत्यारभटशो वृत्ताः समस्ता वा वृत्तयो येषु । अत्र च येषु न्यायोग-संवकार-ई(रे)हामृग-डिमेषु एकस्या वृत्तेन लक्षणे प्राधान्यनिर्देशास्तेषु व्यक्तिमेदेन पृथक् पृथगेैक्सस्या वृत्तिः(चे:) कविस्वेच्छया प्राधान्यं निबध्यते । येषु तु मेदेषु भाण-प्रहसन-उ(नो)त्सृष्टिकाङ्क-वीथीषु यस्या वृत्तेः प्राधान्यनिर्देश-रस्तेषु प्रतिव्यक्तिक तस्या एव प्राधान्यमनपरयोगित्वमन्यत्वादमात्रो वा । कैशिक्या: पारः सोमस्थाने वज्रेण अभावः । यथापि समवकार शृङ्गार-त्वमस्ति, तथापि न तत्र कैशिकी । न खलु काममात्रं शृङ्गारः, किन्तु विलासोस्कर्षः । न चासौ रौद्रप्रकृतिनां नेत्रूणाम् । शृङ्गारहान्दश्व तत्र काम-मा᳢षर्यवसायीति ॥ ३—४ ॥

नाटकनिर्णयः

अथ यथोदेशं लक्षणमाह—

ख्याताङ्गसाजचरितं धर्मे-कामार्थेसत्फलम् ।

साध्वोपाय-दशा-सन्धि दिव्याङ्गं तत्र नाटकम् ॥ ९ ॥

ख्यातातङ्गारजस्य चारितं यत्रेत्यनुपद्यते । इदं ख्यातित्वं त्रिधा नाम्ना चेष्टितेन देशेन च । कौशाम्ब्यां चरितं वत्सराजेनेव रुञ्जकम् ।

चरितमपि वत्सराजस्य कौशाम्ब्या वासवदत्तालाभादिकं वत्सराजस्य कौशाम्ब्यामेव । चरितरुयात्वं च प्रधानचरित-

पेक्ष्या तत्सतद्रुयायीनि रञ्जकतवार्थ(अ)ख्यातान्वयि चरितानि क्रियन्ते ।

तेन बहुषु रामप्रबन्धेषु सीताहरणानयनोपायानां युद्धानां गौणपात्राणयपरेपां च भणितिविशेषादीनां मेदेऽपि न दोषः । आयोति पूर्वे; तेन वर्तमान-

भविष्यतोऽनिर्निरासः । कविना हि रुजनार्थं किञ्चित् सद्युपेक्ष्यते, किञ्चिद्‌दश-

दप्याद्रियते । वर्तमानेऽ च नेतरि तत्कालप्रसिद्धिबाधया रसहानि: स्यात्, पूर्वेमहापुरुषचरितेऽपि च अश्रद्दधानां स्याद् । भविष्यतस्तु दृश्यं चरितमपि

न भवति, चर्येतेऽ स्म चरितमित्यतीतानिर्देशात् । राजेति क्षत्रियमात्रस्य, न पुनर्-

भिषिक्त एव; राम-जीमूतवाहन-पार्थादीनामनभिषिक्तानामपि दर्शनेनात् ।

क्षत्रियो मर्त्य एव, तेन न देवनेतृकं नाटकमित्युक्तं भवति । नाटकं हि रामवध-

वसितङ्गयं न रावणवधित्युपदेशपरम् । देवतानां तु दुरुपपादस्याप्यर्थेस्येच्छा-

मात्रत एव सिद्धिरिति तत्रितमशक्यायानुग्रहनात्मकं मर्त्योना‌उपदेशयोग्यम्;

तेन ये दिव्यमपि नेतारं मन्यन्ते, न ते सम्मतगमंसतेति । नायिका तु दिव्याऽपि

भवति यथोवेशी, प्रधाने मर्त्यचरिते तत्रितान्तर्मावात् । उपदेशानर्हे-

प्रायऽद्रुतत्वेन दीर्घसत्वेनैव च समवकारादौ दिव्योऽपि नेता न विरुध्यते ।

चरितमित्याचरितत्व, न तु कविबुद्धिकल्पितम् । वाद्यलिङ्गापेक्षं चैतत्, तेनान्तं

किमपि रुजङ्कं कल्पितमपि न दोषायते । धर्मे-कामार्थी व्यस्त-समस्ताः सत्‌

प्रधानं फलं यत्र । मोक्षस्तु धर्मेकार्यत्वात् गौणं फलम् । सन्तोषचिरभावित्वाद्

वर्तमानो वा धर्मार्थ-कामाः फलं, तेन भाविचम-कामार्थफलत्वादानन्त्यं न

नाटकम् । तत्र धर्मेऽपि नाटके दया-दम-दान-न्यायपायं दृष्टफलमासुभिक-

फलं च राज्याद्यभावया नेतुश्रितं व्युत्पाद्यते, न पुनः सर्वेसङ्कपरित्यागं कृत्वा

वतमाचरितमित्यादि‌श्रिकफलमेव । साक्षादृष्टफलार्थी हि लोकः । कामफले च

दिव्यकुलजलीसयोग-संजीवन-कार्यारोपणविधायासम् । अर्थफले च शास्त्रच्छेद-सन्धि-विग्रहादिराज्यचिन्ताप्रायमिति । साक्षेति अज्ञोपायदश-सन्धिमिरवेक्ष्यमाणे: सह वर्त्तते । दिव्याङ्गमिति दिव्यं देवता अन्योऽपि चोत्तमः प्रधानस्य नेतरञ्ज्ञ सहाय: पताका-प्रकरी-नायकलक्षणो यत्र । दिव्यो हि नेतैव विरुष्यते, न पुनः सहाय: । अत्यन्तभक्तानामेवं नाम देवता: प्रसीदन्तीति देवतास्सड्राधणपुरःसरमुपायाच्छुन्नामाधेयमिति व्युत्पादनार्थ दिव्योऽप्यङ्गत्वेन कार्य: । तत्र देवता यथा-नागानन्दे गौरी । उत्तमप्रकृतिर्यथा-रामादिगिरिवनगेषु सुग्रीवादिरिति । यद्वा दिव्यानी अनङ्गच्यानी वश्यमाणानि उपक्षेपादीनि यत्र । तत्प्रेति निर्धारणार्थ: । अभिनेय-समुदायात् प्रधानपुरुषार्थप्रवृत्तविनेयराजादिव्युत्पादनगुणेन नाटकं निर्द्धार्यते । नाटकमिति नाटयति विचित्रं रञ्जनप्रवृत्तेन सम्यग्नाटयं हृदयं नर्त्तय-तीति नाटकम् । अभिनवगुप्तस्तु नमनार्थस्यापि नटेर्नाटकशब्दं व्युत्पा-दयति, तत्र तु घटादित्येन हेत्वभावाश्रित्य: । यद्यापि कथाSSदयोरपि श्रोतृहृदयं नाटयन्निति तथाऽप्यङ्गोपायादीनां वैचित्र्यहेतूनामभावात् न तथा रञ्जकत्वमिति न ते नाटकम् । यथा नाटकं प्रधानपुरुषार्थेन रञ्जकं तद्वज्ज्ञेयं नाटकं न तु नाटकम् । तथा बहूनां व्युत्पादकमिति कतिपयव्युत्पादकानि प्रकरणादीन्यपि न नाटक-मिति ॥ ५ ॥

अथ राजशब्दं व्याकुर्वातुं सामान्नेन नेत्तु: स्वरूपमाह—उदात्तोक्त-ललित-शान्ता धीरविशेषण: । वर्ण्य: स्वभावाश्रयवारो नेत्रूणां मध्यमोत्तम: ॥ ६ ॥

धीरौ धैर्य महाव्यसनेडप्यकातर्थ्य विशेषणं येषां उद्धतातीनां धीरोदात्त-धीरोल्लित-धीरशान्ता इत्यर्थे: । एवं नाम कविवर्णयति । जन्म-स्थिथास्स्थ स्वभावा नेत्रूणां यथा तथा वा सन्तु । नेत्रूणामिति बहुवचनात् प्राये-पौकैकस्मिन् धर्मिण्येकैक: स्वभाव:, कचिदेव तु चत्वार: । मध्यमोत्तमा इति । यद्यापि स्वस्वाने सर्वेऽपि उत्तम-मध्यमाधममेदेन त्रिधा, तथापि धीरोदत्ताद-दयं स्वभावा उत्तम-मध्यमभेदेनैव वर्णनीय: इति ॥ ६ ॥

अथ बहुवचनासम्भव विशेषमेव स्पष्टयति—

नाटकनिर्णयः १

देवा धीरोदात्ता धीरोदात्ताः सैन्येश-मन्त्रिणः ।

धीरोदात्ताः वणिग्-विप्रा राजानास्तु चतुर्विधाः ॥ ७ ॥

स्वभाव-स्वभावविनोरमेदात् सामान्याधिकारनिदेशः । राज्ञां चातु-

र्विंध्यमणनात् देवा धीरोदत्ता एवं सैन्येश-मन्रिणो धीरोदात्ता एवं, वणिग्-

विप्रा धीरशान्ताः एवं वर्णनीयाः इति स्वयोगव्यवस्थापकत्वेनैवावधार्यते,

नान्ययोगव्यवच्छेदेन । यः पुनः परशुरामस्यातिक्रूरत्वाद्युपनार्थों धीरो-

द्वात्तनिबन्धः स ‘भाषा-प्रकृति-वेषादेः कार्यतः क्रापि लङ्कानम्’ इतयपवा-

दविरुद्धः । अयं च नियमो देवानां मर्त्योपेक्षया, न स्वापेक्षया; शिवादीनां-

मुदात्तानां ऋष्यादीनां च शान्तानामपि दर्शनेन । राजान इति क्षत्रियजातिः ।

वदुवचनात् व्यक्तिमेदेन चतुःस्वभावो नाटकस्य नेता, न पुनरेकस्यां

व्यक्तौ । एकत्र प्राधान्येन स्वभावचतुष्टकस्य वर्णयितुमशक्यत्वादिति ।

प्रधाननायकस्य चार्यं नियमो गौणनेतॄणां तु स्वभावान्तरमपि पूर्वःस्वभाव-

त्यागेन निवध्यते । ये तु नाटकस्य नेतारं धीरोदात्तमेव प्रतिजानातवे, न ते

मुनिसमयाऽऽयवगाहिनः; नाटकेषु धीरललितादीनामपि नायकानां दर्शनेनात

कविसमयबाधकाश्व ॥ ७ ॥

अथ धीरोदात्तादीनां यथोद्देशमर्यथामह—

धीरोदत्तश्रुतश्रणडो दर्पी दम्भी विकत्थनः ।

धीरोदात्ततिगम्भीरों न्यायी सत्वी क्षमी स्थिरः ॥ < ॥

शृङ्गारी धीरललितः कलासक्तः सुखी मृदुः ।

धीरोद्धतोज्झहङ्कारः क्रपालुर्विनयी नयः ॥ ९ ॥

अकातरत्वं धीरशब्दस्यार्थः सर्वत्र समान एव । चलत्त्वादयः पुनरुक्त-

तादीनां शब्दानामर्थाः । चलोऽनवस्थितः । चण्डो रौद्रः । दर्पः गर्वादि-

मत् । दम्भः दर्पयोगः । विकत्थनः स्वप्रशंसी । अतिगम्भीरो दुरवबोष-

मदः । दम्भी क्रूरप्रकृति । सत्वी शोक-क्रोधादनभिभवनीयः । स्थिरो विमृश्यकारी । कला-

सक्तः गीतादिवल्त्परः । सुखी मन्त्रिन्यस्तराज्यचिन्तारत्न्वाभिराधिः । मृदुर्-

कूराचारः । अनहङ्कारः सर्वथाsड्यनवलेः । धीरोदात्तस्त्व विनयाद्यभावलेप

नादविवरणे नाट्यवर्पणि

इति मेदः। चिन्मयी गुरुजनाथनुज्ञाधीति। उपलब्धक्षणमार्गं चैतत्, तेनोक्तवतादीनां यथौचित्यमपेक्ष्य धर्मा दृष्टव्या इति ॥ ८-९ ॥

अथ चरितशब्दं व्याचष्टे—

मुख्यमिष्ठफलं वृत्तमजैः प्रासङ्गिकं कचित् । सूच्यं प्रयोज्यमभ्युपेत्य तच्चतुर्विषयं ॥ १० ॥

मुख्यं सर्वप्रधानत्वेनापित्ववात् प्रधानम् । इष्टं सर्वोत्तमकर्तृभिरेष्टं फलं यस्य । वृत्तं चरितम् । अथ चरितस्यायितवादवयवः । प्रासङ्गिकात् परकीययत्नादागलं प्रासङ्गिकम् । इह तावत् न निसर्गतः किञ्चित् चरितं मुख्यमर्हं वा, किन्तु बहुप्रायपि फलेऽपि कविर्यस्यात्यन्तमूर्तकर्तृभिरपेक्षते तत्फल-लभिष्यम् । अनेऽन च यत् फलवद् वृत्तं तदिह मुख्यम् । तदितरदङ्गत्वात् प्रासङ्गिकम् । रामप्रबन्धेषु हि सुप्रीवमैत्री-रणागतमथि भीषणरक्षण-रावणवध-सीताप्रत्यायननादिषु सीताप्रत्यायननस्यैव प्राधान्यं कविना प्रतिपादितम् । तत्सम्पादनाय तदितरेषु प्राधान्ये । अत एव तान्यङ्गानि । कविरपि न स्वेच्छया फलस्योत्कर्ष निबध्नुंमर्हति, किन्त्वौचित्येन । यस्य घीरोदातादेर्यदेव फलमुचितं तस्यैवोत्कर्षो निबन्धनीया । प्रासङ्गिकस्यापि च मुख्यवृत्तप्रयत्नेनैक निष्पत्तिरविधेया । प्रयत्नानन्तर हि तदपि मुख्यं(क्यं) स्थात् । तापसवल्सराजे हि वत्सराजस्य मुख्याय कौशाम्बीराज्यलाभाय प्रभृत्चेनैव योगन्धरायणेन्यापारेण प्रासङ्गिकं वासवदत्तासङ्गम-पद्मावतीप्राप्त्यादिकर्मापि साध्यते । कचिदिति यत्रैव मुख्यो नेता फलसिद्ध्यै सहायमपेक्षते ततैव प्रासङ्गिकम्, न सर्वत्र । यथा भट्टश्रीशबनुत्प्रूडादिविरचितायां कोष-लिखार्यो नाटिकायां कौशालिकप्राप्तिमधिकृत्य प्रासङ्गिकं वत्सराजस्य न प्रासङ्गिकम् । यथा वाडस्मदुपज्ञे सत्यहरिश्चन्द्र नाटके प्रतिविश्रानिर्वाहं प्रति प्रभृतस्य हि रत्नेश्वरद्रव्य । तच्चतुर्विषमिति तत् सामान्नेन वृत्तम् ॥ ९० ॥

अथ चातुर्विष्यमेव स्पष्टयति-

नीरसानुचितं सूच्यं प्रयोज्यं तदिहपर्यये: । ऊहयं तद्विनाभूतमुपेत्य द्वे जुगुप्सितम् ॥ ११ ॥

नाटकनिर्णयः ।

३५

नीरस[म]स्कम् । अनुचितं सरसमप्यनर्हम् आलिङ्गन-चुम्बनादि, तत् दृश्यं विष्कम्भकादिभिर्[ञ]ोप्यम् । तस्य नीरस[अ]नुचितस्य दृश्यस्य विपर्ययः: सरस[अ]नुचितं च प्रयुज्यते वाचिकादिभिरभिनयैः सामाजिकानां साक्षादिव क्रियत इति प्रयोज्यम् । तयोः दृश्य-प्रयोज्ययोरविनाभूतं देशान्तरप्राप्त्यादौ गमनादि[ङ]उद्भते स्वर्ये वितर्क्यत इति उद्भम् । न नाम देशान्तरप्राप्तिः पादविहरणादिकं चिना भवति । उपेक्ष्यते तु डीडड्डदिहेतुत्वादवगण्यते इत्युपेक्ष्यं योज्यम् । तयोः दृश्य-प्रयोज्ययोर्[ञ]गुण[अ]नियम् भोजन-स्नान-शयन-प्रसवणादि । यत् पुनरुत्तररामचरिते रामोत्सङ्ग-निषण्णाया: सीताया:, अस्मदुपकथो न[ऋ]दाखिलासे अरण्ये दमयन्त्याश्र[ऽ] शयनं प्रयुक्तं तत् प्रसृतो- पयोगित्वात् रुक्कत्वाच न दुष्टम् ॥ ११ ॥

अथ अन्यानपि हृदयमेदान् दर्शयति—

प्रकाशो[ऽ]ज्ञप्यमन्येषां स्वगतं स्वहृदि स्थितम् । परावृत्त्य रहस्याख्याडन्यस्मै तदपवारितम् ॥ १२ ॥

त्रिपताकान्तरोडन्येन जर्यो यस्त[ञ]नान्तिकम् । आकाशोक्तिः स्वयं प्रश्न-प्रत्युत्तरमपात्रम् ॥ १३ ॥

यदृ[च्]छ[अ]मगोप्यतया अन्येषामात्मव्यतिरिक्तानामपि ज्ञाप्यं तत् प्रकाशत इति प्रकार्शम् । यत् पुनरन्येषां गोप्यतया स्वहृदयेव स्थितं तत् स्वगतम् । परावृत्तस्य अज्ञावलनेनाश्रावयितव्येषः परावृत्तसुखी[या]न्यस्मै रहस्याख्या या तदपवारितम् । आयथायत इत्याख्या कर्म-साधनः, तेन हृदयपवारितम् । एवमुत्ततरत्र[अ]पि । जन्मपत इति जनपो हृदयमेव । ऊर्ज्यैः सर्वाड[ऽ]जुर्[इ]व कानामिकः कर[ऽ]षिपताकः सो[ऽ]न्तराश्र[अ]व्यं प्रति व्यवधानं यथ्रान्येन सह यत्पो जनानामेकस्यैव गोप्यत्वात् बहूनामन्तिकं श्राव्यतया निकटं जनान्तिके[ऽ]पि । इह यत् बहूने[ऽ]कस्यैव गोप्यं बहूनामगोप्यं त[ञ]नान्तिकम् । तद्विपरीतमपवारितम् । प्रकाशश्व प्रत्युत्तरं चेति समाहारः । अपात्रकं र[ङ]क्प्रविष्ट-द्वितीयपात्ररहितम् । र[ङ]क्प्रविष्टपात्रेण स्वयमात्मनैव यः प्रश्नो यथोत्तरं तदाकाशे पात्रामावात् श्र[न्]ये उक्तिः आकाशोक्तिः । उच्यत इति उक्तिः प्रश्नोत्तरविषयोः्थः ।

६३

समिवरणे नादस्वरपणि

कचित् स्वोचारार्थमितुभाषणच्छायया परकीयैः प्रशंसः, कचित् स्वप्रभास्याजुभाषणच्छायया परकीयैरुत्तरमितुभयमप्याकाशोक्तिरिति ॥ १२--१३ ॥

अथ वृत्तस्य कर्तव्यगुणानाह—

स्वल्पपदं लघुगदं क्रिय्टावान्तरवतुकमु । सिन्धु-सूर्येन्दु-कालादिवर्णनाधियवर्णितम् ॥ १४ ॥

एकाजिरसनन्याझझमधुतान्तं रसोर्मिभिः । अलङ्कितमलङ्कार-कथाडडैरङ्गलद्रवममु ॥ १५ ॥

सुज्ञु प्रसङ्गार्थ प्रसिद्धशब्दमयं परिमितं पदं यत्न । गद्येन द्वार्थे: कथमयमानः सुखावबोधो भवति । लघु ह्रयं परिमितं च गद्यं यत्न । कर्कशं बहुसमासं च गद्यं दुबोधत्वात् खेदमुपनयति । श्लोकानि तु पारम्पर्येण प्रधानफलसम्बद्धान्यव्यान्तराणि प्रस्तुतान्तरालवर्तिनी वसूनि यत्न । नादृशे हि वृत्तमयोदयं यत् पारम्पर्येण प्रधानफलसाधकम् । यथा रत्नवऽऽयां प्लङ्गसम्पातः सागरिकाड्डुरागबीजस्य फलकस्य सम्प्राप्तिहेतुः । यथा वाड्मयदर्पणे नलखिलास्मे कापालिक-विधिक्रियादयं राज्ञोड्डुरागमलस्य दमयन्तीप्रतिकृतिदर्शनेस्य हेतु । सिन्धुनन्दी समुद्रो वा सूर्येन्दुभ्यां तदुदयास्तौ गृह्णते । कालो वसन्तादिः प्रभातादिर्देश । आदिदेशादात् गिरि-मध्युपान-जल-कीडाड्डदि । सिन्ध्वादिकं हि काव्यकण्ठद्वशाकृष्टफलं न वर्णनीयम् । सफलमप्येकेन द्वाभ्यां वा वृत्ताभ्याम्, आधिक्यं तु रसमन्तरयतीति । एको न्याय-कौचित्येनानन्यतमोड्डरी प्रधानरसो यत्न । अनङ्गेड्डिरसादपरे रसा अज्ञौ गौणा यत्न । नाटकं हि सवारसं केवलमेकौड्क्री, तदपरे गौणाः । अद्भुत एव रसोज्ज्वते निर्वहणे यत्न । यतः श्रृङ्गार-वीर-रौद्रैः शृङ्गार-वीर-रौद्रैः स्थैर्यल-प्रश्रय-शङ्कुसमम्प्तिः । करुण-भयानक-वीभत्सैस्तथावृत्तिरितीर्यत कमेण लोकोचारासम्भाव्यफल-ग्रासौ भावितव्यमन्ते ड्डकुतेनैव । अपि च नाटकस्यासाधारणवस्तुलाभः फलत्वेन यद्यपि न कल्प्यते, तदान्त्री क्रियाया: फलमार्त्रे [न] किश्चिदस्त्येवेति किं तत्रोपायन्वयत्पादनकलेचन ? । रसोपिर्स्सी रसाधिक्येन किलितवपुषि्विलासम् । न नाम रसपरतया कथाशरीरमन्यरयेत् । अलङ्कारा: श्लेषोपमाड्डय: । कया वृत्तम् । अज्ञान्युपक्षेपादीनि अज्ञभूता रसाश्च तैरगलबटुटनू रसो यत्न । त एव श्लेषो-

पमाड्डदयो विधेया ये रसनिष्पचिप्रयत्नेनैव निष्पद्यन्ते । वृत्तान्ते अज्ञानी

नाटकनिर्णय: ।

३५

उपक्षेपादीनि च तथा निबन्धनीयानि यथा न रसमन्तरयन्ति । अज्ञभूताः रसाश्र तथा नियोज्याः यथा नाङ्गिनं रसं तिरोदध्वत् कृति ॥ १४-१५ ॥

अथ वृत्तवन्धशिक्षामाह—

उक्तत्वाद् वक्ष्यमाणत्वाद् भयः कार्यो न यदुच्यते ।

तत् करणे श्रावयेद् येन न याति पुनरुक्तताम् ॥ १६ ॥

गोपुच्छकेशकल्पनात् नाटचवस्तुनि कल्पयेत् ।

उदात्ता रज्जका भावा: स्थापनीयाः पुरः पुरः ॥ १७ ॥

उक्तं पूर्वं वक्ष्यमाणं पुरः प्रकाश्यमानं प्रयोजनवशाद् भयोडपि पद् वृत्तभुच्यते तत् पुनरुक्तताभियात् पात्रस्य करणे कविः श्रावयेत् । तथा च दरमते 'करणे एवमेव' । गोपुच्छकस्य च केशाः केचित् स्तोكمात्रयाधिनः केचित्मध्यावधयः केचिदन्तत्न्यापिनः । एवं प्रबन्धवस्तुन्यपि । यथा रत्नानां बल्यां प्रमोदोत्सवो मुखसन्धावेच निष्ठितः, मुखोपक्षिसो वाग्रुयादिवृत्तान्तश्र निर्वहणारम्मे, रत्नावलीप्रास्तादयश्र साररुपाः पदार्था अन्त इति । उदात्ता उत्तमप्रकृतियोग्या: । अनुदात्ता अपि ये रज्जका भावास्ते सकलस्यापि प्रबन्धस्य रसारोदार्थे पुरः पुरो निवेशनेया इति ॥ १६-१७ ॥

अथानिबन्धनियमाह—

अयुक्तं च विरुद्धं च नायकस्य रसस्य वा ।

वृत्तं यत् तत् परित्याज्यं प्रकार्यमथवाडन्यथा ॥ १८ ॥

अयुक्तमनुचितं विरुद्धं विपरीतं परित्याज्युपेक्षणीयम् । धीरललितस्य धानुचितं परहससम्भोगादि, विरुद्धं धीरोदात्त्वादि । शृङ्गारस्य प्रत्यक्ष-मालिङ्गन-चुम्बनाद्यनुचितम्, वीभत्सस्थ विरुद्धः । अन्यत्रेति औचित्येनादिरोधेन वा । यथा नलविलासे धीरललितस्य नायकस्य दोषं विनासन्धर्मचारिणीपरित्यागोऽनुचित इति कापालिकप्रयोगेण निबद्धः । एवमन्य-दूष्यादिमिति ॥ १८ ॥

धर्म-कार्येसत्फलमिति सुगमत्वादुपेक्ष्य सादृशोपाय-दशा-सन्धीत्प—

सादृशोपदं लक्ष्यति—

५

64

३५

सविचरणे नाट्यदर्पणे

अवस्थाया: समासिर्‍यो छेदो वा कार्येयोगत: ।

अङ्क: सबिन्दुर्द्र र्थश्रतुर्यामो मुहुर्त्तत: ॥ १५ ॥

अवस्था वक्ष्यमाणा: प्रारम्भादिका: पश्च । तत्रान्यतमस्या अव-

स्था उपक्रम-निष्पत्तिभ्या या समाप्‍ति: । असमाप्तियामप्यनस्थाया: कार्ये-

वशेन यो वा छेद: खण्डनं सोऽङ्क: । कार्यं द्वाराऽऽध्वगमनाऽऽधे काऽऽघटमानं

भूयस्त्वादेकाहास्याभिनयं वा, तद्द्र शादवस्थाया अन्तराले यच्छेद: क्रियते

सोडप्यङ्क इत्यर्थ: । एतावदङ्कलक्षणम् । सबिन्दुरिति सह बिन्दुना वर्तते ।

विच्छिन्नाविस्‍ततांथेसोचतारड्कस्याहुसन्धानात्मा वृत्तसङ्केप उत्तरत्र विस्तार्य-

माणत्वादुदके तैलविन्दुरिव विन्दु: । पूर्वोत्तरयोरङ्कयोरसम्बद्धार्थत्वं मा

भूदिति पूर्वोऽङ्कस्यान्ते विन्दुर्निर्वन्धनीय: । यथा ताणपसवत्सराजे—

" आदौ मानपरिग्रहेण गुरुणा दूरं समारोपितां

पश्चात्तापभरणे तानवकृता नीतां परं लाघवम् ।

उत्सङ्गान्तरतत्‍चिन्मेलनुगमात् सम्‍प्रेषितताझीकेमां

सवोङ्कप्रणयं प्रियामिव तरुरुह्छायां समालम्‍वते ॥ "

इति टल्लीयाॅइसमासादुतराइङ्कार्याज्‍जुसन्धानको बिन्दु: ।

यथा वा नलविलासे चतुर्थे स्वयंवराड़् नेपथ्ये बन्दी—

" विन्यास्याभिनवोदये श्रियमयं राज्ञि प्रतापोज्झतो

यूोत्स्य व्यसनीव धूसरकर: सन्‍तुष्टयदाशास्थिति: ।

निद्राॅदललोचनां कमलिनीं सन्‍त्यज्य मध्‍येवनं

क्रामत्यम्वरखण्डमात्रविभवो देशान्तरं गोपति: । " इति ।

इदं च पदमुपययोगापेक्षम् । तेन सर्वरूपकपर्यन्ताक्रैष्वेकाड़्केपु च

रूपकेऽपि समवकारादौ चोपपत्तिमादाय बिन्दुरनिबन्ध: ! दर्शयार्थ

इति दृश्‍या रसकत्‍वादू दर्शनीयार्था नाटकचरितोपयोगा यत्र ।

चरितासाक्षात्कारे हि प्रेक्षकाणामङ्गयुत्पत्ति: । सम्भोगासाक्षात्कारे च

किमनेन महाल्लेखेनeti वैरसयं स्यात् । शृङ्गारवसान-विवाहादयोऽपि

रङ्कत्वात् साक्षात्कार्योः । यथोर्वेश्या: शापोद्धवस्य लताभावस्य नाशः । दृश्यादिनाभिनेयौ सूच्यावृत्त्यावश्यर्थौ काचिद् भवतः । एतदृशस्य स्वरूपम् । चतुर्थी मो हृत्तृत इति मुहूर्तादारम्य यामचतुष्टयं यावत् । सर्वापकर्षण घटिकाद्वयाभिनेयः । सर्वोत्कर्षण त्रिराद्घटिकाभिनेयः । मुहूर्तादपकर्षे प्रयोगापरिपूर्णश्चेन, यामचतुष्टयादप्याधिक्ये आवश्यकरविविरोधेन च प्रेक्षक-प्रयोकृणां वैरसयं स्यात् । एतदृशयापकृष्ट-मध्यमोत्तृष्टं कालमानमिति । अमुना वृद्धसम्प्रदायायातेनालक्षणेन वक्ष्यमाणनीत्या डुकृस इडृग्या-परिमाणघुपपद्यते । ये तु वृद्धसम्प्रदायमवभूयाड्कमध्ये ड़ृग्यवस्थां समापयन्ति, तन्मतसङ्घहार्थमुत्तरार्थमेव लक्षणम् । अत्र पुनरङ्कसङ्घर्यानियमकरणम्

परमवेष्यभिति । ॥ ९९ ॥

अथाड्कस्य लक्षणशेषं सदृशयापरिमाणं चाह—

आवश्यकाविरोध्यर्थे: स्वल्पपात्रः सनिगर्मः । पञ्चसङ्घ्योऽपकर्षेण दशसङ्घ्यः प्रकर्षतः ॥ २० ॥

एकस्मिन्नङ्के तावद्वान्तराणि बहूनि कार्याणि न निवेश्यानि । यत्रापि निर्वन्धनं तत्नाप्यवसरयकस्य सन्ध्यावन्दन-भोजनादेरविरोधेन । सुष्टु कार्योपयोगिन्यल्पानि सङ्घरय्या पात्राणि यत्र । तत्रोत्कर्षेण दश, मध्यमगत्या अष्टौ, अपकर्षेण चत्वारि पञ्च वा पात्राणि । आधिक्ये तु पात्रसम्पदे नैवाभिनयचतुष्टयं प्रेक्षकाणामविभावनीयं स्यात् । प्रभूतपुरुषसाध्यं पर्वतोदरर्णादि न रङ्के दर्शनीयमिति युक्तं भवति । समवकारादौ तु बहुपात्रत्वेऽपि विशेषोपादानात्र दोषः । सनिगर्म इति निर्गमो रङ्गप्रविष्टपात्राणां स्वकायार्णि कृत्या निष्क्रमो जननिकया तिरोधानम् । पञ्चसङ्घ्य इति अत्यान्तस्तोक्ततयां पञ्चाद्धाः, सर्वोत्कर्षेण दश, मध्यम-वृत्त्या पञ्च सन्ति अशौ नतेयकसङ्घ्यत्वमध्यगा यथेष्टाः । यदैकैकस्यामवस्थायामेकै-कोडहुसतदा पञ्चाद्धाः । यदा तु कार्यवशेन कार्यस्थोपक्रमोपसंहाराभ्यां छिद्यते तदा पञ्च । एक उपक्रमाद्धः । एक उपसंहाराद्धः । अपरावस्थाचतुष्टयस्य तु चत्वारः । एवं कृत्वादष्टौ नव च । सर्वावस्थाभेदे तु दशोति ।

३९

सविग्रहणे नायबन्धपंने

यदाडपि कार्यबहुत्वात् कार्यप्रवस्था न्यक्का तदाडप्युत्कर्षतो दर्शनीयम् । एकस्या: कस्याश्चिदेकाङ्ककरणात् । एकस्या: चावस्थायां अङ्कत्रयं दृश्यते । यथा वेणीसंहारे गर्भसन्धौ प्रास्त्याशावस्थायां दृश्यते वृत्तीय-चतुर्थ-पञ्चमाङ्काः । न्यूनत्वे त्वङ्गानामेकाङ्कताडपि स्यात् । तथा च पक्षे सन्धयो नोपसंघ्रियेरन् । आधिक्ये पुनरनियतसङ्ख्यत्वं स्यादिति मध्यमाङ्गु श्रीयते । नाटिका-प्रकरण्योस्तु चतुरङ्गत्वं कस्याश्चिदवस्थाया अवस्थान्तरे मिश्रणादिति ॥२०॥

अथाङ्गानिबन्धनियमाह--

अभिघातः प्रधानस्य नेतरग्रहन्यो न कुत्नचित् ।

बन्धः पलायनं सन्धियोङ्गयो वा फललिप्सया ॥ २१ ॥

अभिघातः शोणितहेतुः प्रहारः । प्रधानस्य मुख्यस्य, तेन पताका-प्रकर-नायकादीनां ग्रहित एव । कुत्नचिदिति विष्कम्भकादावपि । सामान्यों-काव्याभिघातः परकृतः, तेन यदस्माभिः सत्यहरिश्चन्द्रे हरिश्चन्द्रेण देवतोपहारार्थं स्वमांसोक्तर्तृणां निबन्धं न तद् दोषाय । परेणापि विपक्षेण कृतो निषिद्ध्यते, तेन नागानन्दे गरुडकृताभिघातस्य जाम्बूवतवाहनेन साक्षात्करणं परोपकाराय सख्वाधिकयेन विशेषतो रसपुष्टिमावहाति । योडपि वास्माभी रघुविलासे शक्तिसकतवक्शसो लक्ष्मणस्य प्रवेशः कृतः सोऽपि न दोषाय, सीतास्नपनलक्षणफलसम्बन्धेन रामस्य मुख्यत्वात् । बन्ध इति परिग्रहणम् । यथा वासवदत्तानृतवारे वत्सराजस्य । पलायनमप-सरनम् । यदाहुः--' अशक्ये सर्वशक्त्यज्यापगच्छेत् । दृष्टा हि जीवतः पुनर-वृत्तिर्यथा सुयात्रोदयनयो:' इति । सन्धिः सन्धानम् । यदुक्तम्--

" प्रभृतचक्रेरणाक्रान्तो राज्ञा बलवताज्ञबलः । सन्धिंनोপনमेतु तूर्णं कोशदण्डातमभूमिभिः ॥ " इति ।

फललिप्सयति । बन्धनादीनि तावन्त्र योज्यानि, यदि च योज्यन्ते तदा पर्यन्ते विशिष्टं फलमवेक्ष्य, न पुनरेकमेवेति ॥ २१ ॥

अथ विष्कम्भकादीनां लक्षणकथनार्थमङ्गावर्णनीयं विष्कम्भकादिभि-

नाटकनिर्णय:।

दूराध्वयानं पूरोषो राज्य-देशादिविप्लवः ।

रतं मृत्युः समीकादि वर्ण्यं विप्लवभकादिमिः ॥ २२ ॥

दूराध्वयानमिति । मुहूर्तत्रिक-चतुष्कसाध्यं देशांतरगमनं शक्यत्वादेशूद्रोप देदयेत् । यत्र पुनराध्वककालसाध्यं तदशक्यत्वाद् विप्लवभकादि[भ]-रेव वर्ण्येऽपि, विश्रान्तिस्थान-शयन-पान-भोजनादीनां बहूनामरज्जकक्रियाणां प्रसक्तेः । समवकारदौ तु दूराध्वयानदर्शनेsपि न दोषः, दिव्यस्य गगन-क्रमणसामर्थ्यात् । नगररोभोsप्येवमेव, सेनाया: पटकुटी-यन्त्र-सुरङ्गाSSदि-दानव्यापाराणां च बाहुल्यात् । राज्य-देशादिभ्रंशोsपि पतन-मरणादिसम्भ-वात् तथैव । रतिमिति आलिङ्गन-चुम्बनादि स्त्रीडादायितवादेवमेव, तेन तदखण्डलानि रहःप्रवेश-चक्रव्यूयादीन्येऽपि दर्शयते । मृत्युः प्राणनिगर्हमेव । समीकं हतत-पादादिच्छेद एव, तेन नागानन्दे जीमूतवाहनस्य क्षणभङ्गभाविनाभिनिन्द्यवैकल्यादीनाम्, रघुविलासे च रावणस्य विभीषणं प्रति साटोपं चन्द्रहासग्रहणस्याश्रौष्यविरोधः । आदर्शदादपरमपि प्रभूत-काल-क्लेशसाध्यं त्रीडाsस्तकूटादयो च गृह्यते । आदर्शदेन प्रवेशकाद्वास्य-चूलिकाद्वताराणां ग्रहणमिति ॥ २२ ॥

अथ प्रथमं विप्लवभकं शुद्धाशुद्धमेदं लक्ष्यति—

अङ्कानहैस्य वृत्तस्य त्रिकालस्यानुरञ्जिना ।

सङ्कीच्य संस्कृतेनोक्किरणादौ मध्यमेऽपि स्नेहे: ॥ २३ ॥

शुद्धो विप्लवभकस्तत्र सङ्कीर्णों नीच-मध्यमेऽपि ।

अङ्कसन्धायकः शावयसन्धानातीतकालवान् ॥ २४ ॥

अरङ्कं च रङ्ककमपि एकदिनाश्रक्याभिनयं च प्रेक्षकैः साक्षादच-पलभ्यमानमईनहूप । त्रिकालस्य वृत्त-वत्स्येन्दु-वर्तमानकालस्य । अनुर-जिनेऽपि असमस्तेन अदृष्टसंमासेन च प्रसङ्गेन । सङ्कीर्ण्य विततमपि उत्तराङ्गसन्धानोपयोग्येव कृत्वा । संस्कृतेनेति शुद्धविप्लवभकापेक्षम् । सङ्कीर्णो तु संस्कृतेनासंस्कृतेनापि च, नीचपात्रस्यापि तत्र भावात् । अङ्कादाविति

३८

सविचरणे नाट्यदपिणे

प्रथमे डङ्क आसु(मु)खादूष्वेमध्ये(ऽये)घु पुनरारम्मे इति तावत् सर्वे समामन्नित । कोहल: पुनरेतं प्रथमाङ्कादावेवच्छाते । मध्यमैरित्यमात्य-सेनापति-वणिग्-विप्रादिभिर् पुनर्द्वे- कुमार-नायक-प्रतिनायकादिभिः । मध्यमतयं चैषां राजापेक्षया । राजपरिजनापेक्षया तु तेडपि प्रधानम् । जनैरिति पुष्टिभः स्त्रीभिः स्त्री-पुंसेव सामान्येनाचितवात् । बहुवचनमत्न तृमु, तेनैकेनापि स्वगतेनाकायोक्त्या च निबध्यते । जनैरिति सामान्यनिर्देशादेव च शुद्धविष्कम्भके क्थया अपि संस्कृतेनैव पातः(ठः) । शुद्धो नीचाप्रवेशात् । विष्कम्भनात्यचुसन्धानेन वृत्तमुपरम्भयतीति विष्कम्भकः । तत् तेनैव विष्कम्भ-कादिभु पश्रसु मध्यात् द्विमेदस्र्वेन विष्कम्भको निर्धार्यते । अथ सद्रीणां नीचस्यापि प्रवेशात् । नीचा दास-चेटादयः । अङ्कस्य अङ्कार्थेस्य सन्धायकः सङ्घुककः प्रथमाङ्कादावी । अङ्कुयोरङ्कार्थयोस् सन्धायकः सम्वन्धकः पुनरङ्कद्रयान्तरालमावी । याक्यं सन्धानमनुस्मरणं यस्यासौ शक्यसन्धानः स चासावतीतकालोऽतीतकालवृत्तोऽथेस्थद्रानविष्कम्भको भवति । इह तावत् पुरुषप्रज्ञापेक्षया विष्कम्भकार्थकालो निबध्यते । राम-शूद्रादिरित्थं हि विरतौत्पन्थ्यर्थमनुसन्धतेति स तथैव निबध्यते । ये तु प्राकृताः स्तोककालमेवार्थमनुसन्धते तदर्थेस्थैव निबन्धनीयः । कामफले तु नाटके वर्षैकवृत्तमेव निबध्यते, परन्तः संस्कारविच्छेदात्, वयोऽतिदृष्टेश्चेति ॥ २३-२४ ॥

अथ विष्कम्भकलक्षणानुवादेन प्रवेशकं लक्ष्ययति —

एवं प्रवेशको नोचेः परार्थे: प्राकृतादिना । एतेन प्रभूतकार्यत्वान्नाटकादिचित्तपुष्टये ॥ २५ ॥

एवमिति 'अङ्कान्तरहस्य' इत्यादि सर्वे विष्कम्भकलक्षणमात्रातिदिश्यते । कव[ल्]मसां नोचेरव पात्रे: परार्थेऽप्रकृतनायकादिकायेनिष्ठेन पुनः स्वकृत्यैक-तत्परैः । यथा 'आणत्त मि भड्ड(डि)दारियाए' इत्यादि । नीचप्रयुक्तत्वादेव

१ आकाराडसिम मरु(ङ्ग)दारीकया ।

च ग्राम्यार्थप्रायेण प्राकृतेन, आदिशब्दात् शृ(शौ)रसेन्यादिना प्रवेशको भवति । अप्रत्यक्षान् अर्थान् सामाजिकहृदये [ प्रवेश ]यतीति प्रवेशकः । केचित् प्रवेशकं प्रशमाङ्कस्यादौ नेच्छन्ति । एतावति विष्कम्भक-प्रवेशकौ । नाटकादिचतुष्टयं नाटक-प्रकरण-नाटिका-प्रकरण्यः। नाटकादौ हि परि-मितेनोपायेन बहुषु गुरुप्रायान्तकार्येषु नृपादीनां तत्सहायानां चामात्या-दीना व्युत्पत्ति: क्रियते इत्थंैव प्रभूतावान्तकार्यचुत्पादको विष्कम्भक-प्रवेशकौ, न व्पायोगादिपु एकाङ्कैषु तावद्नपतृत्स्वेनाल्पकार्यत्वात् । बहहृदृ-श्वपि समवकारस्य परस्परसमद्धादूवादपरेषां तु कतिपयदिनवृत्तत्वादिति । अङ्कास्यादीनि तु स्वल्पसूच्यत्वेन यथासम्भवं रूपकान्तरेष्वपि भवन्ति ॥२५॥

अथ अङ्कास्य-चूलिके लक्षणति- अङ्कास्यमन्तःपात्रेण छेद्यनाङ्मुख्योजनम् । वस्तुतः मूचर्नं चूला पात्रेणैव पथ्यसंस्थिताैः ॥ २६ ॥

अन्तपात्रेणति पूर्वेष्याङ्कस्यान्ते स्त्रीपुंसाडन्वितेरण पात्रेण छेद्यनस्य असम्बद्धस्य उत्तराङ्मुख्यस्य योजनं यत्र तत् अङ्कास्यमु अङ्गमुखम् । यथा वीरचरिते द्वितीयाङ्कान्ते- '' प्रविश्य सुमन्त्रः-भगवन्तौ वसिष्ठ-विश्वामित्रौ भवतः स भार्गवान् आहययते इति । इतरे तु-चक भगवन्तौ ? । सुमन्त्रः-महाराजदशरथस्यान्तिके । इतरे-तदुरोधात् तत्ैैव गच्छामः । इत्यङ्कूषमासौ । ततः प्रविशन्ति वसिष्ठ-विश्वामित्र-शतानन्द-जनक-परशुरामः । '' इत्यत्र पूर्वाङ्कान्त एव प्रविश्येन सुमन्त्रपात्रेण शतानन्द-जनककथार्थ-विनिर्देशे उत्तराङ्कमुखचिन्तनात् अङ्कास्यमिति । वस्तुन इति कस्यचिदर्थस्य सङ्चनमुपक्षेपः । पात्रैः स्त्री-पुंसैः नेपथ्य-संस्थितैैयम(व)निकान्तरदेशस्थायिभिः । सा चूडेैव चूलिका रङ्गाभिनेयार्थस्य नेपथ्यपात्रोक्ते: शिखाकल्पत्वात् । यथा उत्तरचरिते द्वितीयाङ्कस्यादौ—

सविवरणे नाट्यदर्पणे

"नेपथ्ये स्वागतं तपोऽनुष्पा: । ततः प्रविशाति तपोषना । "

अत्र नेपथ्यपात्रेण क्रिया वासन्तिकया आत्रेयी वस्वतुनः स्वचनात् चूलिका ।

यथा वा नलविलासे द्वितीया दृश्यादृश्याद-

"स्वागतं सपरिच्छदाय कलहंसाय । ततः प्रविशाति कलहंसो मकर-काप्रभृतिकश परिवारः । "

अत्र नेपथ्यपात्रेण पुंसा शेखरेण कलहंसादिवस्तुनः स्वचनात् चूलेति ।

यथा वा रत्नावलयाम्-

"अस्तापास्तसमस्तभासि नमसः पारं प्रयाते रवा-

वास्थानि समये समं नृपजनः सायन्तने सम्पतन् ।

सम्पत्त्येष सरोरहयुतिमुषः पादान्तवासेवितुं

प्रीतियुक्तकुसुमकता दशामुदयनस्पयन्दारिवीरोदोषिते ॥ "

इति नेपथ्यपात्रेण वन्दिनां काननस्थदयमोदनवस्तुनः सागरिकां प्रति स्वचनात् चूलिका ॥ २६ ॥

अथाऽऽकावातारं लक्ष्यितुमाह—

सोडकावातारो यतुं पात्रैररकान्तरमसूच्यनम् ।

पात्रान्तराभावेन यस्मैवाऽऽदृश्यस पात्रैरविच्छिन्नार्थेतया स्वचनायार्थ-

स्यभावात। प्रवेयाक-विष्कम्मक-स्वचनारहितमध्यान्तरं भवति । स द्वितीया-

कावतारणादकावतार:१ यथा मालती(वि)कारिभ्रमित्रे प्रथमेऽङ्के "विदूषक:-

तेण हि देवेऽपि देविएँ पेखागिहिं गडिय संगीदोचरणं गहिय तच्भवदो

दूदं विसजोेघ । अथवा मुदंगसद्दो ग्येव णं उत्थावइस्सदि "

१ तेन हि द्वारपि देव्या: प्रक्षालयं गत्वा सक्कीतोत्करणे यदृशीत्था तच्भवन्तौ कृतं विसर्जयेतामथवा

मृदङ्गशब्द एव ननृत्यापरिषयति ।

नाटकनिर्णय:।

इत्युपक्रमे यदृच्छाशब्दश्रवणादनन्तरं तान्येव सर्वाणि पात्राणि द्वितीयाकूभारमन्व इति।

अन्ये तु यत्राडृशे अन्यादृशानां बीजलक्षणोऽर्थोऽवतार्यते तमड्कावतार-

मामनन्ति। यथा रत्नावल्यां द्वितीयोऽङ्कः। तत्र हि—“ईदृशस्स

कथागारयणस्स ईदृशे मयैव वरे अहिलासेण मोदव्यं ” इत्यादिकोऽनुराग-

लक्षण: सर्वोऽङ्कानामर्थ इति। अयं च गर्भोऽङ्कोपयुक्तमते। यदाहुः—

“ अङ्कान्तरेव चाङ्को निपतति यस्मिन् प्रयोगमासाद्य ।

बीजार्थयुक्तियुक्तो गर्भोऽङ्को नाम विशेष्य: ॥ ” इति ॥

अथ विष्कम्भकादीनां विषयव्यवस्थामाह—

आध्ये सूच्ये बहावन्ये क्रमादलपे तरे तमे।

॥ २६ ॥

तर-तमप्रत्ययौ नान्तरीयकतया सप्रतिधानाचानुपशब्दं प्रकृतिमकार्षीत्;

तेनानुप्तरे अल्पतमे इत्यर्थ:। छन्दोऽनुरोधाच्च प्रत्ययानुकरणानिदेशः। अन्येष-

डस्य-चूलिका-डङ्कावतारा:। इति क्रमादिति लक्षणक्रमेण। बहौ बहुकाले च सूच्ये

आध्ये विष्कम्भक-प्रवेशको। अल्पे अल्पकाले चाङ्कास्यमे, अल्पतम(र)

[अल्प]तरकाले च चूलिकाऽनुप्तमे अल्पतमकाले चाङ्कावतार इति ॥ २७ ॥

अथाङ्कानन्तरोदिष्टस्युपायं न्याचष्टे—

बीजं पताका च प्रकरी विन्दु: कार्य यथारुचि ।

फलस्य हेतव: पञ्च चेतनाचेतनात्मका:॥

॥ २८ ॥

उपायस्वरूपपरिज्ञाने तद्विषयाणामारम्भादीनां [ स्वरूपपरिज्ञाना ]

सम्भव [इति उपायस्वरूपं] व्युत्पाद्यते। यथारुचीति नैषामौदे शिको निवन्धक्रम:

सर्वेषामवयवम्भावित्वं वा। फलस्य मुख्यसाधनस्य हेतव उपायाः। इह

हेतुद्रिधा अचेतनश्वेतनश्श्व। अचेतनोऽपि मुख्योऽमुख्यमेदाद् द्विधा। मुख्यो

बीजं, तन्मूलत्वादितरेषाम्। अमुख्यस्य कार्येऽपि। चेतनोऽपि द्विधा मुख्यो

उपकरणभूतश्श्व। मुख्ययो विन्दु: कायोंसुसन्धानरूपत्वात्। उपकरणभूतो

द्रिधा १ ईदृशस्य कन्यकारत्नस्येदृश एव चरेडभिक्षार्थण भवितव्यम् ।

६

॥ ६५ ॥

सवार्थसिद्धियुतः परार्थसिद्धिपरः । परार्थसिद्धिपरक्ष पूर्वः पताका, अन्यः प्रकार्थति । अथ चाचेतन-चेतनानां मध्ये बीज-बिन्द्वोःश्रलयत्वं सर्वव्यापित्वादिति ॥ २८ ॥

अथ बीजमाह—

आदौ गम्मीरत्वादनुपनिक्षिप्तो मूलकफलावसानश्र यो हेतुःश्रुल्यसाऽऽध्योपायः स धान्यबीजवदु बीजम्‌ । प्ररोहणादुचतरत्र शाखोपशाखाSSदिभिस्तरर्णात्‌ । इदं चाश्रुखाननंतरं निवध्यते । बीजं हि नाटकादीनामिति-, न्तार्थस्योपायः । आमुखं तु रूपकप्रस्तावनार्थ नटस्यैव वृत्तम्‌ । याः पुनस्त्र नाटकार्थेSपृश्रो नटोक्तयस्ताः प्रयोगातनिकार्थमेव । अत एवाश्रुखोक्ता अपि बीजोक्तयः प्रविष्टनाटकपात्रेण पुनरुच्यन्ते । तथा च रत्नावल्याम्‌—

" श्रीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिङ्मुखनयन्तात्‌ । आनरीय झटिति घटयति विधिरभिमतमथिभूूतः ॥ "

इत्याधामुखोक्तिः योगन्थरायणः पठति ।

यथा वा सत्यहरिश्रन्द्रे—

" सच्चेकतानुवृत्तीनां प्रतिज्ञातार्थकारणम्‌ । प्रभविष्णुर्न देवोऽपि किं पुनः प्राकृतो जनः ? ॥ "

इत्यामुखोक्तिं हरिश्रन्द्रः पठति ।

यथा वा अस्मदुपज्ञ एव यादृब्बालव्युदध्ये—

" उदध्याभिमुखम्राजां समप्स्रर्थं विपत्तधः पुंसाम्‌ । ज्वलितानले ग्रपातः कनकस्य हि तेजसो श्रृङ्गैः ॥ "

इति नाटकपात्रं शुश्रुमन्त्रः पठति ।

तथा बीजं कचित्‌ व्यापाररूपम्‌ । यथा रत्नावल्यां वत्सराजस्य रत्नावलीप्रासिभेदतरकुलदेवः सागरिकान्तःपुरनिषेधपतियोगन्थरायणस्य व्यापारः ।

कचित् तु व्यसननिदर्शचिफले रूपके व्यसनोपकथेपचरुपम् । तथा मायापुरुषपके शापः प्रविय्य वचनक्रमेणाह—

" कैकेयी क पतिब्रता भगवती कैकविंधं वाग्विश्रं ! धर्मोत्थया के रघूद्धृदः के गामितोऽयं सभार्धानुभः ! । क स्वच्छो भरतः कं वा पितृवधान्मात्राडधिके ददाते ! किं क्रुतेति क्रतो मया दशरथेऽवध्ये कुलस्य क्षयः ! !"

कचिदू व्यसनास्मृदयोरपद्येपचरुपम् । तथा तापसवत्सराजे माणवकः—

" अमच्छोए ( चो ) वि एवं सामिणा अप्पणो पडिकूलमासरंतेण दढं आयासिदो । पत्थुदं च णेएण रम्मणमिस्सेहिं सह संपधारिय सामिमजीए मदिविहवस्स य अणुरुवयं(वं)" इत्यादिति ।

कचिदू व्यसनोपनिपाते तत्रिदंश्रुपकमरूपम् । यथा खुत्राराक्षसे वाणक्यः—

" आः ! क एस मयि सिथते चन्द्रगुसममभिवतुमिच्छति ? नन्दकुलकालकुजर्गी कूपानलबहलनोलधूमलतामध्यापि बध्यमानां वच्यः को णेच्छति शिखां मे ? ।"

इत्यादि नायक-प्रतिनायकामात्यादाश्रयेण विचित्ररूपो बीजोपन्यास इति ।

अथ पताकां निरुपयति—

आविमर्शं पताका चेचेतनः स परार्थकृत ॥ २९ ॥

स्वार्थाय प्रधान्तो यो हेतुश्रेतनः परस्य प्रधानस्य प्रयोजनं सम्पादयति स प्रसिद्धि-प्राशस्त्यहेतुत्वात् पताकेत्थं पताका । सुप्रतिव-भविषणादिहि रामादिनोपक्रियसाणो रामादेरात्मनश्रोपकाराय भवन् रामादेः प्रसिद्धिः प्रा-

9 अमात्योडप्येनं स्वामिनाडट्मनः प्रतिकूलमाचरता द्रुमायासितः । प्रस्तुतं चानेन कुमारमणिथेः सह सम्प्रधार्ये स्वामिमकत्या मतिभिरवस्य नानुरुपम्

शास्त्र्यं च सम्पादयति । चेदिति यदि फलसाधने साहाय्यापेक्षाणां नायकानां वृत्तं निवेश्यते तदा पताकां भवति, न तु स्वपराक्रमबहुमानिनामिति । एवं प्रकारेणापि । आविमर्शमिति यदा मरणायामादः तदाSSस्मुखप्रतिमुखगर्भाणां, यदा पुनरतिविघ्नौ तदा विमर्शाभिव्याप्य विरमति । तावत्तयेव पताका नायकस्य स्वफलसिद्धिनिबन्ध्यते । निवेशणसन्धावपि तत्फले निवेश्यमाने तुल्यकालोपरकार्योपकारकत्वभावात् न तेन प्रधानस्योपकारः स्यात् । सिद्धफलस्त्वसौ प्रधानफल एव व्याप्तिमानो भूतपूर्वंगत्या पताकाशब्दवाच्य इति । ॥ २९ ॥

अथ पताकाप्रस्तावात् पताकास्थानकानां सामान्यलक्षणं भेदांश्वाह— चिन्तितार्थोपरप्रासिद्धेते यत्रोपकारिणि । पताकास्थानकं तत्तु तु चतुर्धा मण्डनं कचित् ॥ ३० ॥

अर्थ: कर्म—करणच्युतस्य प्रयोजनमुपायश्र । अध्यवसितात् प्रयोजनदुपायाच्चान्यस्य प्रयोजनस्योपायस्य च प्राप्तिर्यत्रेति वृत्ते उपकारिणी प्रधानफलोपकारिकाऽपि तादृशं वृत्तं पताकास्थानकम् । उपकारित्वमात्रसाम्यात् पताकास्थानस्य तुल्यं पताकास्थानकम्, न पुनः पताकास्थानमेव । अत एव तुशब्दः पताकारूपाद् व्यतिरेकं द्योतयति । मण्डनाभिति एकमपि पताकास्थानकं नाट्य—काव्यस्यालङ्करणम्, किं पुनर्द्वे त्रीणि चत्वारि वा ? एतद्रिहीनं रूपकं न कार्यमित्यर्थः । काचिदित्यनन्तरा, न तु पताकावधि-रन्तरम् । अत एव पताकातो भिद्यते ॥ ३० ॥

अथाङ्गभेदमाह— सहसैत्यकस्मिकत्वेन सभ्यानां चमत्कारहेतुत्वमाह । यथा रत्नाव- द्याम्र-सागारिकायां पाशावलम्बनप्रवृत्तायां वासवदत्ता मन्यमानो राजा पाशाद् विमोच्यते तदत्कृत्या सागरिकां प्रत्यभिज्ञायाह— " कथम् मे प्रिया सागरिका ? अलमलमतिमात्रेण । " इत्यादि । अत्रान्यत्र प्रयोजनं चिन्तितम्, वैचित्र्यकारि च प्रयोजनान्तरं सम्प्रवृत्तम् ।

नाटकनिर्णय: १

यथा च नलविलासे विदूषक-कापालिकनियुद्धनिवारणायोघतस्य राज्ञो दमयन्तीप्रतिक्रेतिलाभ इति ।

अन्यस्मिन्नुपाये चिन्तिते सहसोपायान्तरप्रासिर्यथ नागानन्दे जीविताधिकारस्थ यादृशोद्देशप्रतिवध्यपटस्य केनचिदुपायेन वासवदत्तोपणामति: ॥

अथ द्वितीयमाह—

श्लिष्टा प्रकृतसम्बद्धा सातिशयाद्यर्थकृतार्थो । यथा रामाभ्युदये द्वितीयेऽङ्के सीतां प्रति सुग्रीवस्य सन्देशोक्ति:—

" वह्नुनात्र किमुक्तेन ? पारेडपि जलधे: स्थिताम् । अचिरादेव देवी ! त्वामाहर्ष्पति राघव: ॥ "

अत्र पारेडपि जलधेरित्यपतिशयोक्तिरपि सीतां प्रति तथैव वृत्तत्वात् प्रकृतसम्बद्धा । अत्र चातिशयोक्तिमात्राच्चिन्तितात प्रयोजनादपरं तथैव श्रीतादर्शनं प्रभवति सम्प्रधारणमार्गेण ॥

अथ तृतीयमाह—

अर्थोऽर्थान्तरत अ सम्बध्यते । अर्थो श्लेषादिवशात् प्रस्तुततोपयोग्यर्थो— न्तरोपक्षेपिणी । यथा—" प्रीतिसुतर्कृतो दशाश्वमेधेनदोविगोदीक्षते " ।

अत्र हि सन्ध्यावर्णनप्रयोजनेन काव्यं प्रयुक्तं सागरिकां प्रत्युदयनाभिमुख-तिलक्षणं प्रयोजनान्तरं सम्पादयति । तथा च " सागरिका—

अयं सो राया उदयनो जस्स अहं तादेण दिल्ला " इति ॥

अथ चतुर्थमाह—

अपकरे श्लिष्ट-श्लिष्ट-प्रत्यनिघाडयपि च ॥ ३१ ॥

अपकटे प्रत्युत्तरकारकेणाविज्ञातेर्डे केनचिदुपक्निसे सति श्लिष्टमन्या-१ अयं घ राजींदमणो यस्मा अहं तातेन दत्ता ।

भिग्रायप्रयुक्तमपि प्रस्तुतसम्बद्धं स्पष्टं विशेषनिश्रयकारि यत् प्रत्यभिधानं प्रत्युत्तरं तद्रूपा च वाग्भति । यथा शुद्धाराक्षसे—

" चाणक्य:-अपि नाम दूरात्मा राक्षसो गृहेत ।"

एवमसूत्रेऽपि उपक्षेप्ये " (प्रतियुज) सिद्धार्थक:-अग्र्य ! गाहिदो "

इति प्रत्युत्तरं प्रस्तुताथेसम्बद्धं विशेषनिश्रयकारि च । अत एव पुनः

" चाणक्य:- ( सहर्येमा त्मगतम् ) हन्त ! गृहीतो दूरात्मा राक्षसः " इति ।

इदं प्रत्युत्तरं सन्देशग्रहण-ज्ञानप्रयोजनेऽन प्रयुक्तं चाणक्यस्य राक्षसग्रहं निश्रययतीति सामान्यलक्षणमिति ।

प्रत्येकं चकारशतुर्णोऽपि नाटकं प्रति प्राधान्यग्रहणापार्थ इति ॥३१॥

अथ प्रकरोल्लक्षणमाह—

प्रकरी चेत् कचिद् भावी चेतनोडन्यप्रयोजनः ।

कचिद् भावी वृत्तैकदेशोऽन्यापि अन्यस्य मुख्यनायकस्यैव प्रयोजनं यस्स स चेतनः सङ्कारी प्रकरण स्वार्थानपेक्षया करोतीति प्रकरी । ऊ(औ)णादिके

इप्रत्यये संज्ञाशब्दत्वेन स्वीत्वम् । यथा रामप्रवनभेषु जटायु: । चेदित्यनेन पताकावदनवशयम्भावितत्वमाह । कचिद्राविस्नात स्वार्थेनिरपेक्षत्वाच्च पताकावो भेद इति ।

अथ बिन्दुं लक्षयति—

हेतोःश्लेषे डणुसन्धानं बहूनां बिन्दुराफलात् ॥ ३२ ॥

उपायानुच्छनस्याविर्यकरत्वादिना न्यायाने सति नायक-प्रतिनायक-जात्यादीनां यदनुसन्धानं ज्ञानमसौ ज्ञानविचारणफललाभोपायत्वाद् बिन्दुः ।

सर्वव्यापित्वाद् वा जले तैलविन्दुरिव बिन्दुः । आरफलादिति बीजवत् समस्तेतिप्रेच्यन्यापकत्वमाह । केवलं बीजं मुख्यसन्धेरेक प्रबृत्ति निबध्यते,

बिन्दुस्तु तदनन्तरम्भति । इह तात्पार्यक-महायोग्यसम्भवा फलसिद्धिः ।

तत्र सर्वेषामपि स्वस्वन्यापारविन्छिन्नतावनुसन्धानात्या बिन्दुनिबध्यते । यथा च नायकेन प्रतिपक्षेतिदृशचमजुसन्धीयते, तथा प्रतिपक्षेणापि नायकस्येति-

१ आर्ये ! यथीतः ।

नाटकनिर्णयः १

वृत्तमनुसन्धीयते । अत एव बहुनाभित्स्युपात्तम् । नायकस्य चिन्दुर्था अस्मदुपकरे राघवाभ्युदये पक्ष्मेडके सुग्रीवचरितश्रवणेनातपि(पतિ)ते सीतापहारदुःखे सीतां स्मृत्वा रामः ----

"कलत्रमपि रक्षितं निजमशक्तमात्मान्वय-प्रकृतमभिरेक्ष्य मामहह् ! जातलक्षाज्वरः । प्रकाशयितुमक्षमं क्षणमपि स्वमास्यं जने प्रयाति चरमोदधौ पतितुमेष देवो रविः ॥"

इत्यनेन पुनः सीतापहारदुःखमनुसंहितमिति ।

यथा वा तापसवत्सराजे मृगयाड्डदिभिन्नैश्रामात्यव्यापारैरैवत्स-राजस्य विच्छिद्योडपि प्रियासमागमौत्सुक्यरूपे प्रयोजने द्वितीयेडके राजा वासवदत्तां दग्धाऽपभृत्याह--" रमणवा(व)नु ! मुज्ञ मुज्ञ ।

शुद्राभिरमृतोदपि भूमकलुषात् क्षिप्रस्थितेतेः सर्वेऽपि ज्वालाताण्डवकारिणः किमपरं भीतोऽसि भाग्यैरमम् ।

अन्तर्बहिःपदे न पर्येसी सखे ! शोकोत्कलन तन मा-मेवं वारयसि प्रियाज्जु(ञ्जु)शरणात् पापः करोम्यत्र किम् ? ॥"

इति वासवदत्तायामाग्रहविरोषात् तदेवाजुसंहितम् । एवमत्रोत्तरेषु पयड्रेषु नायकस्य बिन्दुनिबन्धोऽस्ति । एवं सहायोभयविपक्षाणामपि स्वध्या-पाराङुसन्धानात्मा विन्दुद्रष्टव्यः ॥ ३२ ॥

अथ कार्यं विवृणोति--

साध्ये बीजसहकारी कार्येम्

प्रधाननायक-पताकानायक-प्रकरोनायकैः साध्ये प्रधानफलत्बेनाभिप्रेते बीजस्य प्रारम्भावस्थो(ङ)क्ष्मभस्म प्रधानोपायस्य सहकारी सम्पूर्णेतादायी सन्ध्य-कोश-दुर्ग-सामाद्युपाय लक्षणी द्रव्य-गुण-क्रियोपभूतः सर्वोऽध्यवसितेनः कार्यते फलमिति कार्यम् । अन्यमत्रोपायानां निर्बन्धाद्द्वेपः साध्यायनपेक्षाणां नायकानां वृत्ते बीज-बिन्दु-कार्योणि त्रय एनोपायाः, सहायापेक्षाणां तु पताका-प्रकरीष्यामन्यतरया वा सह पञ्च चत्वारो वेति ॥

अथामिषां मुखयत्ववच्यवस्थायां हेतुमाह—

कार्येस्थ मुख्यता ।

कार्ये: फलं प्रत्युपकारविधोशै: पुनर्वीजादीनां मुखयता बाहुल्यं प्राधान्यकं वा निबन्धनान्तरयै: । तत्र बीज-निबन्धनोक्तवन्युक्तवस्तुसमवेत सर्वव्यापित्वात् । पताकाप्रकरीकार्याणां तु मुख्यफलं प्रत्युपयोगापेक्षया एकस्य द्वयोःखयाणां वा मुखयत्वमन्येषां चामुखयत्वम् । तत्र पताकाया मुखयत्वं यथा-श्रीशूद्रकविरचितायां मृच्छकटिकायां पूर्वोत्तरकारोपग्रहोत्कर्षार्थंस्ययैकस्य । प्रकृतो यथा-चीर नागनिबद्धायां कुन्तलमालायां सीतायास्तदपतययोगक्ष पालनसंयोजनाभ्यां स्वपकनिरपेक्षस्य वान्मीके: । उभयोर्था-रामप्रबन्धेऽपि शुचीव-विभीषणयोर्‌जेटायो-हनू मद्ददादीनां च । पताका-प्रकर्योरलपत्वेऽपि वा सर्वत्र कार्यस्य मुखयत्वमिति ॥

अथ पताकाया: प्रधानत्वे समार्थिते सन्निधप्रसङ्गं निरस्यति—

पताकाया: प्रधानत्वेऽनुसन्धिः सूचनाऽऽदिभिः ॥ ३३ ॥

पताकाऽऽदितस्य प्राधान्यान्निबन्धेऽपि अनुसन्ध्यते मुखयवृत्तसन्धय: सन्निधानार्थ: सन्निधिरित्यर्थ: । यद्यपि पताकाया: प्रधानत्वे मुखयेऽत्ति-वृत्तवत् सन्धय: सुस्तथापि तेऽनुसन्धयो मुखयसन्ध्युपयोगित्वेन गौणत्वात् । अपरथा पताकाऽऽदितस्य प्रासङ्गिकत्वं न स्यात् , सन्निधिसङ्कुल्यावृद्धिश् स्यात् । अत एव ते स्वचाऽऽदिदभिरेववanti । आदर्शदत्ते काचिदूषान्ते , लेखतो निवन्ध्यन्ते च , न च मुखयसन्धिभ्य: पृथग् गण्यन्ते । अनुसन्धारति एकवचनमविवक्षितम् , मुख-निर्वाहयोगरङ्गम्भावित्त्वात् ; तेन द्विगुणभृत्योज्ज्व-सन्धयो भवन्ति । यथा मायापुरुषके—

" दुर्गे भूमिरमास्य-भृत्य-सुहृदो दाराः शरीरं धनं मानो वैरिविमर्द-सौहार्दयममदर्प्रभृतयेण सङ्ख्योचाति: । यम्मात् सर्वमिदं प्रियाविरहितसस्याद्य शक्ता वयं न स्वेच्छासुलभै: पथोडपि घटने शैलामखण्डैरपि ॥ "

अत्र मुख्यादिसन्निबन्धनीयं रामेण सह मैत्र्यादिकमभ्युद्याश्रुपकल्प्य

नाटकनिर्णयः ।

सुग्रीववचनाद् रामशक्तिसम्पन्नाभ्युदयं निर्वहणस्यैव वृक्षोपनिषदाभिति ।

यथा वा राघवाभ्युदये—

"मित्रं दर्शनमात्रतोऽपि गाणितः किश्चित्कथंवागतय च

श्रुणा श्रद्धया च सुप्रभातिः च साहसगवित्सा सततारा मही ।

इत्थं तेन वितन्वता न विहितं देवेन रामेण किं ?

तत् सत्यं मम तस्य कर्तुमुचितं प्राणैरपि प्रीणनम् ॥ "

अत्र मित्रमित्यादिना मुखं, कृष्णकृत्यादिना प्रतिमुखं, श्रुणोत्यादिना विमर्शः, दच्वा सतारा हीति निर्वहणं सुग्रीववचनात् प्रकाशितम् ।

उत्तरार्धेन तु मुखनायकानुयायित्वादर्शनाद् अनुसन्धित्वं ख्या-पितमिति ।

प्रकृत्सु प्राधान्येऽपि स्वल्पकृतत्वात् सन्ध्यनुसन्धाचेष्टतैव नास्तीति ॥ ३३ ॥

अथ उपायानन्तरमुपदिशां दशां लक्षयितुं तद्रूपानुदिशति—

आरम्भ-यत्न-प्रार्थाशा-नियतत्सि-फलागमा: ।

नेतृदृत्ते प्रधाने स्युः पञ्चावस्था भ्रुवं कमात् ॥ ३४ ॥

नेतृमुख्यफलं प्रति बीजाभुपायान् प्रयोकुरस्ता: प्रधानवृत्तविषये

कार-वाक्-मनसां व्यापाराः ।

ध्रुवमिति प्रधाने हृदये पञ्चानामवस्थ्यम्भाव-माद्, तेन प्रासङ्किके द्वादशाङ्गनुसन्धिवद् गौणाश्र भवन्ति ।

नाटकलक्षण-प्रस्तावावष्टके नाटकलक्षणानुसारिणु प्रकरण-नाटिका-प्रकरणीषु च आयं

नियमः । तेन च्ययोगादौ यथालक्षणं न्यूनावस्थत्वमपि न दोषाय ;

क्रमादिति उद्देशोक्तक्रमेणैव निबध्यन्ते, नोपायवत् क्रमाक्रमाभ्याम् ।

प्रेक्षापूर्वकारिणां हि प्रधानमारम्भसस्ततः प्रयत्नसस्ततः सम्भावना ततो निश्चयसस्ततः

फलप्राप्तिरित्ययमेव क्रम इति ॥ ३४ ॥

अधारम्भं व्युत्पादयति—

फलायोत्सुक्यमारम्भः

फलं मुख्यं साध्यं तदर्थमौत्सुक्याद् उपायविषयमननोपायेनैतत् सिध्यतीति

सचिवरणे नाय्यदपैणे

स्मरणोत्कण्ठाड्डिदकर्म तदनु गुणो न्यापारश्रोभयमारम्भः । उपायविषयमौ-

त्सुक्यमौत्सुक्याजुगुणो न्यापारश्वारम्भावस्थेत्यर्थः ।

यथा वेणीसंहारे प्रथमेऽङ्के सहदेवं प्रति—

" भीमः—अर्थ भगवान् कृष्णः कर्ण पणनः शुयोधनं प्रति सन्धिं

कर्तुं प्रहितः ?

सहदेवः—आर्ये ! नहं पश्यामिग्रोमे: । " इत्यादि ।

यथा वा नलविलासे प्रथमेऽङ्के—" नेपथ्ये तूर्यध्वानिः ।

कलहंसः—देव ! युगादिदेवदेवताय[त]नसंप्र्याबलिपटहध्वनिरयं ।

राजा--( स्वगतम् ) अहो ! परमं शङ्कुनम् । ( पुनर्विङ्गम्य ) प्रेष्याग्र्यमेतं

कलहसं दमयन्त्याः पार्श्वे । एपा च मकरिका विदर्भीभाषा-वेषाचारकुशला

सहैव यातु । " इत्यादिति ।

एतासु चावस्थासु नायक-सहाय-प्रतिपक्ष-द्वयापाराणामनयततस्य

द्रयोः कार्ययोः चतुणां चेष्टसां द्वयोसृष्टस्य चतसृष्ठु पश्रस्स्वपि च यथायथ-

मुन्मीलने वृत्तिः । फलयोगस्तु मुख्यनायकस्यैव । न च दैवात् कर्मणः

प्रारम्भाच्चुन्मीलने मानुषकर्माभावाद्वाटकस्यानुपतिहेतुत्वम् । दैव-मानुष-

व्यापारयोः परस्परपेक्षयैव शुभाशुभफलसाधकत्वात् । दैवादपर्थं पर्यन्तः

पुण्यपापच्चेतुं मानुषे कर्मणि प्रवर्त्तेरेन् । उपयोगाच क्षीयमाणमनुजूलं दैवं

प्रति विधितप्राणात्यया: प्रतीक्षेरपेक्षति सर्वत्र दैवस्य मानुषव्यापारापेक्षित्वाद्

दैवायत्तफलान्यपि रूपकाणि सामाजिकानां बुद्धिसंस्काराय निबन्धनायानि ।

यथा पुष्पदूषितकं मृच्छकाटिका चेति ।

अथ प्रयत्नमाह—

प्रयत्नो व्याप्तौ त्वरा ।

मुख्यफलोपायव्यापारणे स्वराडनेनोपायेन विना फलं न भवतीति

निश्वयेन परमौत्सुक्यं प्रकर्षेण यत्नः प्रयत्नः । औत्सुक्यमात्रमारम्भः, पर-

मौत्सुक्यं तु प्रयत्न इत्यर्थः । यथा रत्नावल्याम्—

नाटकनिर्णय:।

“ तहा कि नतिथ अक्खो दंसणोवाउ चि जहा तहा आलिहिय जधासमीहिदं करइस्सं । ” इत्यादि ।

यथा वा नलविलासे तृतीयेऽङ्के—

“राजा—(सत्परामृश्) मकारिके ! प्रभवसि राजपुत्रीमिह समानेतुम् ?मकारिका—ऐहं दाव पयतिस्सं । आगमणं उण दिव्वस्स आयत्तं ।राजा—तहिं यतस्व । ” इत्यादिति ॥

अथ प्रास्याशां विप्रलभयति—

फलसम्भावना किञ्चित् प्राप्याशा हेतुमात्रत: ॥३५॥

मात्रशब्देन फलान्तरयोग: प्रतिबन्धननिश्रयश् [ब्य]वच्छिद्यते । फलान्तरासम्बन्धादनिश्रितबाधकाभावाच्चोपायादेष्टं प्रधानफलस्य या सम्भावना न तु निश्रय: सा प्राप्से: प्रधानफललाभस्याञ्छा प्रास्याशा ।

यथा वेणीसंहारे तृतीयेऽङ्के भीम:—

कृष्णा येन शिरोरुहेषु पथुना पाश्वालराजात्मजा येनास्त्या: परिभवानमप्यपहतुं राज्ञां गुरूणां पुर: ।

यस्योर्स्थलशोणितासवमहं पाथं प्रतिज्ञातवान् सोऽयं महुजपङ्करान्तर्गत: संरक्ष्यतां कौरव:!॥”

इत्यत्र दु:शासनवधादशेषकौरवसंधसम्भावनेन युद्धोचितरसस्य राज्यप्राप्तिसम्भव: ।

यथा वा नलविलासे चतुर्थे स्वयम्बराङ्के—

“ नल:—कलहंस ! मकरिके ! फलित: स एष वां प्रयास: ।कलहंस:—देव ! नावयो: प्रयास:? किं तु देवस्य स्वप्र: ।

नल:—सम्भाविदानीं स्वमार्त्थप्रत्याशा । ” इति ॥ ३५ ॥

१ तथापि नास्त्यम्बो दर्शनेपाय इति यथा तथाऽऽडलिक्श्र्य यथासमीहितं करिश्ये ।२ अथ तावत् प्रयतिष्ये, आगमने पुनर्दैवस्यायत्तम् ।

अथ नियतासिं स्पष्टयति--

नियतासिरुपायां साकल्यात् कार्येनिण्णयः ।

प्रधानफलहेतूनां प्रतिबन्धकाभावेन सकलसहकारिसम्पन्नस्य कार्यस्य प्रधानफलस्य निर्णयो भविष्यत्वेति निःषयो नियता फलाग्न्याभिचारिण्यास्तिनियतासिः ।

यथा वेणीसंहारे—

कर्ता चूतच्छलानां जतुमयशरणोद्दीपनः सोऽभिमानी राजा कुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याझरासस्य मित्रं । कृष्णाकेशीचरस्य व्यपनयनपटुः प्राणधवा यस्य दासाः कास्ते दुर्योंधनोऽसौ कथयत न रुषा दृश्‌डमभ्यागतौ स्वः ॥ "

इत्यादिना भीमार्थननाम्यामेकोषधुर्योंधनान्वेषणाभियतासिदर्शिता ।

यथा वा राघवाभ्युदये पेष्टुके--

"शुग्रीवः-(जाम्बवतं प्रति) अमात्य ! भवतु याद्रशस्ता दश्रो वा स पारदारिको राक्षसस्थापि देवपादानां वध्यः । रामः—( स्मितादपहारं स्मृत्वा सर्गे-विषादरम् ) कपिराज ! प्रतिराजविक्रमयाभिनीतपनोदये भवति सहाये सति । निहत्य दशकन्धरं सह विपक्षरक्षःकथा-प्रथाभिरधिकसक्करं जनकजां ग्राह्हीष्ये भुवम् । शशाक न स रक्षितुं रघुपतिः परेभ्यः प्रिय-मयं तदपि सम्भवी चिरमकोत्कोलाहलः ॥ " इति ॥

अथ फलागमं निरूपयति--

साक्षाद्दृष्टार्थसम्भूतीनियतस्य फलागमः । ॥ ३५ ॥

साक्षात् समनन्तरं, न तु दानादिभ्यः स्वर्गादिफलमिव जन्मान्तरभाविनी इष्टस्याभिप्रेतस्य अर्थस्य प्रयोजनस्य सम्यक् पूणर्त्वेन भूतिरुत्पचिः। फलस्यागम

नाटकनिर्णयः ।

आगमारम्भो न पुनरागमतत्वम् । इह फलस्योत्पत्त्यावेशः पक्षसमवस्था । उत्पत्तिन-स्थ तु नायकेन यः सम्भोगस्ततः प्रभवन्धस्य मुख्यं साध्यम् । अत एव फले साध्ये नायकस्य पश्चावस्था: सङ्कुचन्ते । नायकस्येत्यनेन चावस्थान्तराणि सचिव-नायिका-विपक्ष-दैवादिग्यापारैरपि निवध्यन्ते इत्युचं भवति । तानि तु तथा निवद्धान्यपि फलतो नायक एव पर्यवस्यन्ति । अत एव रत्नावलीघ्याम्-“आरम्भे डस्मिन् स्वामिनो वृद्धिहेतोः” इत्यादि स्वामिगतत्वेनैव गौगन्वरायणेनोक्तम् । फलागमः पुनर्नायकस्यैव निवध्यते ।

यथा वेणीसंहारे षष्ठेऽङ्के—

भूमौ क्षिप्त्वा शरीरं निहितमिदमस्माकं चन्दनाब्जं मया(मा)ले लश्मीराजो निपुण्णा चतुरुदधिपयःसीमया सार्धेमुहुर्हो । मृत्या मित्राणि योधाः कुरुकुलमजुजा दग्धमेत्तद् रणाग्रे नामैकं यद् ब्रवीमि क्षितिप! तदधुना भार्त्तराष्ट्रस्य घोपम् ॥ ”

इत्थनेन दुर्योधनं हत्वा भीमसेनन युद्धिष्ठिराज्यसंपेणफलयोगो दर्शितः ।

यथा वा राघवाभ्युदये रामः—

“ वैदेही हुतवांसतदेश महत: सदृक्ष्ये विषादं क्रमां-श्रोक्त्पातितकन्थरो दशमुख: कीनाशदासीकृतः । प्राणान् यदिद्रहेप्यं विहृतवत्स्तेन त्रपासुन्दरं वस्त्रं दर्शयितुं तथापि न पुरस्तस्या विलक्ष: क्षमः ॥ ” इति ।

इह च तावत् पुरुषकारमात्राभिनिवेशिनां दैवमपाकुर्वेतां नास्तिकानां दैवबहुमानच्युत्पत्तये पुरुषकारोऽन्यफलस्तदभावोऽपि सफल इति दर्शनीय-यम् । ततः दैवायचफले दरिद्रचारुदत्तादिरूपके पुरुषचरितापारस्य गौणत्वात् कथम् प्रारम्भदयः सुः? । न, तत्रापि नायकस्य फलार्थित्वात्, फलस्य च प्रारम्भादिनान्तरीयकत्वात् । अनुमान्त्यपि हि सम्प्रति दृष्टिसे-काप्यायितायां श्रुति उच्‍छूनताङ्कुरोद्भेद—स्तम्भभवन—पुष्पोद्रमक्रमेणैव फलन्ति । यद्यपि हि सेवादिग्यशेपण्यापारविषमुखः पुरुषो न व्याय्रियते, तथापि

दैवप्रेरितो राजादिव्र्योऽभिमत एव । स च राजादिगतो व्यापारः पुरुषमत एव, तत्रापारसाध्यफलार्थित्वात् । अपरथा परतः प्राप्यमपि फलं नाक्‍ृ- कुर्योदिति ॥ ३६ ॥

अथ दैवाज्ञानतरसंधानव्याख्यातं सन्धीनिरूपणं— मुखं प्रतिमुखं गर्भोर्मिर्शो-निर्वहणान्यमी । सन्ध्यो मुख्यवृत्तांशा: पञ्चावस्थानुगा: क्रमात् ॥ ३७ ॥

मुख्यस्य वृत्ततन्रस्य महावाक्यार्थस्यांशा भागाः परस्परं स्वरूपेण चान्विते सन्धीयन्त इति सन्धयः अवस्थाभिः प्रारम्भादिभिरनुगता अवस्थासमासौ सम्पयन्त इत्यर्थः । अवस्थानां च भूभ्रावित्त्वात् सन्धयोऽपि नाटक-प्रकरण-नाटिका-प्रकरणीषु पञ्चावस्थाम्भाविनः । समवकारादौ तु विशेषोपादानादनतिवेधपि न दोषः । ऋमादिति मुख्यागुयुदेशक्रमेणावस्थाक्रमेण च निवेश्यन्ते । इह तावत् प्रभन्धनिबन्धनोयोर्‌स्थोऽवस्थाभेदन पञ्चाभिर्गैः परिकल्प्यते । एकैकश मागो द्वादश त्रयोदशेत्यादिरूपयाज्‌सङ्ख्यया विभज्यते । प्रासङ्किकदृत्तससन्धयस्तु मुख्यसन्धानुयायित्वादनुसन्धय एवेत्युक्तमेवेति ॥ ३७ ॥

अथ मुखं लक्ष्ययितुमाह— मुखं प्रधानवृत्तांशो बीजोत्पत्तिरसाश्रयः । प्रारम्भावस्थाभावित्त्वात् प्रधानवृतस्य भागो मुखमिव मुखम् । बीजोत्पत्तेश्चेमुखयोपक्षेपस्य रसानां च शृङ्‌गारादीनामाश्रयोडवतरणं यत्र । मुखसन्धारितव्यर्थः । यथा रत्नावल्यां प्रथमोडङ्कः । अत्र हि सागरिका-पश्चीमासाम्राज्यविग्रहविषयीकृतद्‌थराशौ अमात्ययौगन्धरायणस्य पत्सरत्नविभवः । मुखारः, पौरप्रमोदावलोकनादृतः, तत उद्यानगमनादारम्य पुनः शृङ्‌गार इति । यथा वा सत्यहरिश्चन्द्रे प्रथमोडङ्‌कः । तत्र हि कुलपतिप्रारम्भविषयीकते पृथिवीश्वरर्णदानाम्युपगमरूपेर्धैराशौ राज्ञः प्रथमं महाराहुदर्शनेज्झत:

नाटकनिर्णयः १

प्रहतहरिणीदर्शने कहणः; पुनराश्रमदर्शनेऽधुना; हरीणीवघभ्रवणकुदृस्य कुलपते रौद्रः, ततः पृथिवीसुवर्णदानाभ्युपगमे राज्ञो दानवीर इति । रसप्राणो नाद्यविधिरिति रसाश्रयत्वमुत्तरोत्तरसनिध्येऽपि दृश्य्यापेति ।

अथ प्रतिमुखं व्याख्यास्य—

प्रतिमुखं कियछलस्यबीजोद्घाटसमन्वितः ॥ ३८ ॥

प्रधानवृत्तांश इहोचरेतु च स्मर्यते । कियच्छलस्य मुखसन्धौ गम्भीरत्वेन न्यस्तत्वादीत्थंप्रकाराशस्य बीजस्य प्रधानोपायस्योद्घाटेन प्रबलप्रकाशनेन सम्यग्गलुगतः प्रयत्नावस्थापरिच्छेदो यः प्रधानवृत्तांशः स मुखस्याभिमुखीभूयेन वर्तते इति प्रतिबिम्बम् । 'दीपादनयस्मादपि' इत्यादिना द्वमात्येन सागरिकाचेष्टितरूपं बीजं मुखसन्धौ न्यस्तं वसन्तोत्सव-कामदेवपूजादिदिनातिरोधितत्वादीनाश्रयम् । तस्य च मुसज्ज्ञातरचितराज-सागरिकासमागमेन द्वितीयाङ्के उद्दाट इति ॥ ३८ ॥

अथ गर्भं व्याख्यास्यामः—

बीजस्योन्मुखयवान् गर्भो लाघालाभवेश्मणः ।

उत्पस्युदृद्धाटनदशाद्रवयाविष्टस्य बीजस्योन्मुखयं फलजननाभिमुखंय तत्दान । प्रास्याश्रया द्वितीयावस्थया परिच्छिन्नो लाघालाभवेश्मणः पुनः पुनर्भीष्णद्रिृश्युक्तः प्रधानवृत्तांशो गर्भसन्धिः। यथा वेणीसंहारे तृतीय-चतुर्थ-पञ्चमेषु दृश्येषु । नेपथ्ये फलसाधकानां पाण्डवानां वृत्ते भीमसेन 'कृथा येन शिरो हेषु पत्सुना'इत्यादिना प्रतिबिम्बानुवेधणोपक्रमात् विजयानुशयमालभेन बीजस्योन्मुख-रुपं दर्शितम् । तथा 'मगवदचलहिलकुम्भके' इत्यादिना राक्षसीमुख-व्यचिेन प्रधानयोधवधेन 'एषो णु (रु)हिड्डुणेणां केशेषु गिण्हिदो दोणे वावायीइंदि' इत्यादिना राक्षसमुखव्यचिेन च सेनापतिवधेन स्वबलक्षोमक-रणा करणान्तश्रान्तोः कुलहेत च दुर्योंभस्य विजयालाभक्ष्यां प्राणदपवृत्ते फलाचयुगं बीजस्योन्मुखं ( रूपम् ) तथा—'आः शमितरस्ति चृकोदरस्य

१ भगदत्तडहिरकुम्भकः ।

२ अथ वलू भृष्ठपुन्नेन केशेषु गृहीत्वा द्रोणो व्याकुल्यते ।

मथि जीवति वत्सस्य छायामप्याक्रमितुम् । इति योद्धुं निष्कान्तेन दुर्योधनेन विजयान्वेषणरूपं औन्मुख्यम् । तथा—

" राज्ञो मानधनस्य कार्यैकभृतो दुर्योधनस्याग्रतः: प्रतिभट् कुरूणां निधेस्वस्य मिथतः कर्णस्थ शल्यस्य च । पीतं तस्य मयाज्यं पाण्डववधूकेदाराम्बराकार्पिण: कोष्णं जीवत एव तीक्ष्णकरजशुङ्गादस्रृग् वक्षसः ॥ "

इत्यादिना भीमसेनेऽनु:शासनवधात् विजयलाभरूपमौन्मुख्यम् । एवं- मात्र पुनःपुनर्लाभभगवेष्णयाैर्ज्जस्यौन्मुख्यं दर्शितम् । अत एव फलप्राप्ति- सम्भावनारूपो गर्भसन्धिरुच्यते । एवं शृङ्गारादिप्रधानेष्वपि रूपकेषु लाभाला- भगवेष्णानि दर्शनीयानि । इह गर्भसन्धिप्राप्त्यंशः प्रधानं(न)फलसम्भाव- नाश्ट्मकत्वात्, अन्यथा फलनिश्चयात्मक एव स्यात् । अवमर्शसन्धौ तु प्राप्त्यंशः प्रधानं(न)फलनिश्चयात्मकत्वादिति विशेषः । इति ॥

अथावमर्शसन्धः—

. उद्दिच्चसाध्यविद्यातमा विमर्शो व्यसनादिमिः ॥ ३० ॥

बीजस्योत्पत्त्युद्भट-फलौन्मुख्यैःपुद्रिक्रं भवनाभिमुखं यत् साध्यं प्रभा- नफलं तद्विद्धनात्मात(प्र)त्युदाहेतुसम्पातातमा नियतार्षचतुथ्यवस्थापारिच्छन्नः: प्रधानदृतांशः । विमर्शाति वलवदन्तरायहेतुतसंपात(त)प्रत्यासत्त्रमपि साध्यं प्रति सन्दे(गे)हि नेताऽस्मिन्प्रति विमर्शः । नियतफलास्यावस्थया व्याप्तत्वेऽप्यस्य सन्धेः सम्भावनान्तरं सन्देहस्याप्राप्तावपि च फलं प्रति जनक-विधातृकयो- स्तुन्यबलत्वात् सन्देहात्मकत्वम् 'विग्रैरपि हन्यमानाश्र महात्मानो विशेषतो यतन्ते ' इति तत्सतो नियतफलासिरूपत्वम् । 'श्रेयांसि बहुविघ्नानि भव- न्ति ' इति विघ्नहेतुसम्पातेsपि प्रत्यासत्तवार्चिनि फलेऽपि निवर्त्तनीय- मिति च व्युत्पाद्यितुमवश्यमात्र सन्धौ विघ्नहेतवो निवन्धनीयाः । व्यसना- दिमिरिति आदिशब्दात् शापादिपरिग्रहः । तत्र व्यसनाद् विघ्नो यथा रामाभ्युदये पद्मवेष्टक् रामः---

"प्रत्यक्ष्यानुरूपः कृतं समुचितं क्रूरेण ते रक्षसा सोढं त्वया तथा त्वया कुलजनो धत्ते यथोचैः शिरः । व्यर्थं सम्प्रति विभ्रता धरुरिदं त्वदृश्यापदः साक्षिणा रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्णः प्रिये ! नोचितम् ॥ "

अत्र रावणेन यन्मायारूपसीताऽव्यापादनं तदृपेण व्यसनेन सीताप्राप्तिविध्नजो विमर्शः ।

"नाकीर्णा द्राक्नधरी पलायितां पत्युः शितैः पात्रीभि--दत्ता नापि दिर्भीषणाय सुहृदे लङ्काऽधिपत्यस्थितिः । वैदेही विरहाग्निमग्नमनसो नार्यस्य सन्दर्शिता जातं जन्म वृथा हहा ! रणघुराधौरेयदोष्णो मम ॥ "

अत्र लक्ष्मणस्य शक्तिभेदद्ग्यसनेन फलप्राप्तिविचित्रजन्मा विमर्शः । शापादृ यथा अभिज्ञानशकुन्तलेऽपि पञ्चमेऽङ्केऽपि तुर्वांसःशापविमोहितत्वेन त्यक्कायां शकुन्तलायामन्तर्हितायां च, पश्चात्तेऽपि अज्ञातीयकदर्शनेन सम्रुपजातस्मृतौ राजनी दुर्वांसःशापविध्नजो विमर्शः ।

"कञ्चुकी-हा ! धिक् तु कष्टं, नैवोळ्ळङ्घ्यः प्राक्तनः कर्मविपाकः । वार्ताऽपि नैव यदिहास्ति स राजचन्द्रः तेनोर्ज्जिता विधिविमोहितचेतनेन । देवा वने त्रिदशनाथविलासिनीभीः कर्तुं गता जगति सद्यमिति प्रवादः ॥ "

अत्र स्वदावरविलम्बिनि नले दैवत्यक्तदमयन्ती-राज्यप्राप्तिविध्नजो विमर्शः ।

क्रोधादृ यथा वेणीसंहारे पश्चादपि सिद्धकल్పेऽपि कार्ये क्रोधातिशया-दर्पयुषितां प्रतिज्ञामास्थितवति भीमसेनेऽपि दुर्योधने चान्तर्जलं निमग्ने यत्नान्वेषणैरप्यनुपलब्ध्ये युधिष्ठिरो निर्वेदादृ विमूर्श्राह—

"तीणं भीष्ममहोदधौ कथमपि द्रोणानले निर्ज्जते कर्णांशीविषभोगिनि प्रशमिते शस्त्रे च याते दिवम् । भीमेन प्रियसाहसेन रमसातं स्वल्पावशेषे जयै सर्वे जीवितसंशयं वयममी वाचा समारोपिता: ॥ "

एष भीमत्रोधात्कार्यविनिपाते सति जात इति क्रोधजप्रतिज्ञाविदग्धात्मा विमर्श: । एवमनुहेतुजो विमर्शसन्धि: ॥ ३९ ॥

अथ निर्वहणसन्धि निरूपयति—

सबीजविकृतावस्था नानाभावा सुखादय: । फलसंयोगिनो यस्मिस्तसौ निर्वहणं ध्रुवम् ॥ ४० ॥

बीजस्य विकृतं विकार उत्पद्युद्भट-फलगुरुत्वादिक: सह बीज-विकृतैरवस्थाभिश्र प्रारम्भादिभिरेवैन्ते । नानां विचित्रा भावाः स्थायि-ध्य-भिच्चारि-सात्विकका अथवा भावयन्ति फलं साधयन्ति भावाः उपायै विन्दु-पताका-प्रकरी-कार्याणि यत्न । सुखप्रासौ च फले रति-हासोत्साह-विस्मय-स्थायीभावबाहुल्ये श्रृति-गर्वात्सुक्य-मदादि-ध्यंभिच्चारिबाहुल्ये च मुखादीना । दुःखहाने तु फले क्रोध-शोक-भय-जुगुप्सा-स्थायिभाव-बाहुल्यमालस्यौघादि-व्यभिचारिबाहुल्यं च दुष्ट्यम् । मुखादयो मुख-प्रतिमुख-गर्भ-विमर्शौ । फलेन मुखसाध्येन नायक-प्रतिनायक-नायिका-डमात्यादिद्व्यापारै: सम्यगौचित्येन युज्यन्ते सम्भध्यन्ते यस्मिन् प्रधानश्रृत्तांशे स फलागमावस्था परिच्छिन्नो निर्वहणसन्धि: । ध्रुवमिति प्रारम्भस्य निर्वाहाविनाभिवात् सर्वरूपकेष्वस्यावश्यमभावमा । यथा रत्नावल्या-मैन्रजालिकप्रवेशात् प्रभृत्यस्यामासेरिति ।

केचित्तु मुखादय: सन्ध्योडवस्थाश्र यत्र पृथक् पृथक् सङ्क्षिप्त: पुनरु-ल्क्ष्यन्ते तं निर्वहणसन्धिमाहु: । यथा सत्यहरिश्चन्द्रे पण्डिते देव:—

"अहो ते ध्वनिकन्यका कुलवति: कीर्तिः शृङ्गोल्लसद्ध्वजा विचित्र म्लेच्छपरिग्रहणुष्यमरणं लम्बस्तनी मानित्रक: । उद्धतः पुरुषो वियच्चरवधूगोर्मायुनाद: कण्ठी सर्वे सत्त्वपरीक्षणोत्सुकरसैरसम्भिरेतव् ऋतम् ॥ "

नाटकनिर्णयः ।

आखेट इत्यादिना भृखसन्धिनिबद्धा:, कीर इत्यादिना प्रतिमुखसन्धिभाविन:; अध्वरगत्यादिना गर्भसन्धिग्रथिता:, मनुष्येत्यादिना च विमर्शसन्धिस्थितिता यथासङ्घयं प्रारम्भमाचवस्थानुगता: फलवन्तोडर्थो निर्वहणसन्धावेकवाक्यताडड्पादनार्थं सङ्घेपत: पुनरुपात्ता इति ॥ ४० ॥

अथ दिव्यादिमितयत्राझशब्दोपात्तानि उपक्षेपादीनि अज्ञानी विपक्ष्यचित्रं प्रथमं मुखसन्धिगतानुयुज्यति—

उपक्षेप: परिकर: परिन्यास: समाहिति: । उद्द्रेद: करणं चेतानन्यत्रैवाथ विलोभनम् ॥ ४१ ॥

भेदनं प्रापणं युक्तिविधानां परिभावना । सर्वसन्धिष्वभुमुनी स्युड्घोदशाझं मुखं ध्रुवम् ॥ ४२ ॥

अत्रैवेति उपक्षेपादीनि करणान्तानि मुखसन्धावेव भवन्ति । तत्रापि उपक्षेप-परिकर-परिन्यासानां यथोदेशक्रममादावेव, समाधनस्य तु रचनावशान्मध्यैवेदश एव, उद्द्रेद-करणयोस्तु उपान्त्ये निबन्ध: । उपक्षेपादीनि करणरहितानि युक्तिसहितानि पदं अत्रावशयं भवन्ति । विलोभनादीनि तु सर्वसन्धीष्वपि भवन्ति, संविधानकवशात् तद्रेश्यान्त्रयापि सम्भवात् । वाहुन्यानिबन्धापेक्षया त्वत्रोपादानम् । एवमन्यसनिध्यापि ज्ञेयम् । भेदस्तु सर्वसनिध्यवडान्ते प्रवेशक-विष्कम्भकान्ते च अवश्यं निबन्धनीय:, पात्रभेदरूपत्वात् तस्य । उपक्षेप-परिकर-परिन्याससेभ्योडपराण्यक्ज्ञानी वृत्ताचरुगुणा-द्देशक्रमातिक्रमेणापि निबन्ध्यन्ते । आमुखस्य च नटवृत्ततवेनैतदृृत्तानड्न्यज्ज्ञानी सन्धिरूपस्याझिनोडयवत्वेन निष्पादकत्वात् । अज्ञसहह्यानियमश्र सनिधान्तर्झानुप्रवेशे तु न सत्यानियम: । सद्दृश्या-सदृश्येपशाझ्ञानां परस्परान्तर्भावेन प्रतिसनिधसुकरोडपि प्राचीनैरृकृतत्वात् भणितिभङ्गिबाहुल्येन च चमत्कारकारित्लादिसम्भा ने हेतु: । गुरुभिरपि मुखसनिध: सर्वरूपकेष्वशयं भवति । निर्वहणमप्येवम् । आरम्भ-निर्वाहयो-रस्यम्मभावित्वात् । प्रतिमुखादयस्तु न्यायोगादिषु यथालक्षणं भवन्ति न भवन्ति च । अज्ञानी च दृश्यविस्तरकारित्वादवशयं निबन्धनीयानि ।

90

३· सविवरणे नाट्यदर्पणे

रामस्य पत्नी रावणेन वनान्तादपहूता रामेण च जटायु: समुपलभ्य सुग्रीवं सहायं वानराधिराज्यप्रतिपादनादधिगम्य समुद्धरतेतुवन्‍धमाघाय निहत्य च रावणं प्रत्यानीतेत्यत्र प्रारम्भाघवस्थानीवन्धनीयै: पञ्चाभिरपि सन्धिभिर्जाघुपयुक्‍कैर्निबन्धे रूपके वृत्तसङ्‍कल्प: स्यात्. तथा च न चमत्कार:। किश्च अरजकम्पि वृत्तमज्ञवैचित्र्येण निवध्यमानं परां रक्‍तिमावहत्, कार्यवशाच पुनरुच्यमानमपि वृत्तमज्ञभड्‌ठया निवद्धमपुनरुक्‍काभिव्यभाति। अय:शालाकल्पता चाङ्‌गसम्बद्धस्य वृत्तस्य न भवति। प्रत्येकश्रवाङ्‍ज्ञाना प्रयोजनं यथाद्वसरं लक्ष्‍णे दर्शयिष्याम:॥ ४१-४२ ॥

अथ सक्‍कलकाव्यार्थ:[थे] प्रधानरसलक्ष्‍णं प्रयोजनं च सक्‍कल्‍लेखपेणोपक्षिप्यत इति प्रथममध्युपक्‍क्‍षेपं लक्ष्‍यति—

बीजस्योत्रुपक्‍क्‍षेप:

विस्तारणं: काव्यार्थस्य मूलभूतो भागो बीजमिव बीजं तस्योक्तिरावामात्रग्रुपक्‍क्‍षेप:। यथा रत्नावल्‍यां नेपथ्ये—

" द्वीपादित्यसमादाप मध्यादपि जलनिधादेश्चिन्‍यान्तात् । आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूत: ॥ " इत्यादिना यौगन्धरायणेन वत्सराजस्य रत्नावलीप्रासिदेह्‌तु: स्वन्या-पारङ्‌कूलदैवो बीजग्रुसम्‌ ॥

अथ परिकर:—

स्वलप्‍ण्यास: परिक्रिया । उपक्‍क्षिप्यार्थस्य शुद्ध त्रिरोषवचननैरल्प्यं विस्तारणं परिकर:। यथा वेगिसंहारेभीमसेन: सहदेवमाह—

" प्रभृद्‌धं यदु वैरं मम खलु शिशोरेव क्रुधाभिनिर्न तत्रार्यों हेतुर्भवति न कीटि न च युयाम् । जरासन्धस्योर:स्थलमिव निरुढं पुनरपि कुषा भीम: सन्धिं विघटयति यूयं घटयत ॥ " इति ॥

माठकनिर्णयः ।

अथ परिन्यासः—

विनिश्रयः । परिन्यासः

उपाक्षिप्य विस्तारितस्यार्थस्य विशेषण निश्रयः । सिद्धतया हृदयेडवस्थापनं परितो न्यासं परिन्यासः । यथा राघवाभ्युदये—

मतिसागरः—देव ! मा शङ्किष्ठाः; । प्रलयेऽपि किं विपरीयन्नि मुनिभाषितानि ?

जनकः—तत् किं भुजखण्डविक्रमाक्रान्त भारतखण्डत्रयस्य तस्यापि पराजयः सम्भाव्यते ? ।

मतिसागरः—( स्वगतम् ) अहो ! दुरात्मनो राक्षसस्याऽऽज्ञेश्वर्ये बद्धं रहोऽपि देवस्तद्भिधानमुच्यते । विमेभति । ( प्रकाशम् ) देव ! सम्भाव्यत इति किन्तुच्यते सिद्ध एव किं नाभिधीयते देवेन ?" इति ।

यथा[वा] वेणीसंहारे—

" चूडामणिज्रमितचण्डगदोऽभिघात-सहस्र्णीतोरुयुगलस्य मुखोदनस्य ।

स्त्यानावनद्धघनशोणितशोणपाणि-रुत्तं भयिष्यति कचांस्तव देवि ! भीमः ॥ " इति ।

यथा वासमदुपञ्जे रोहिणीसृगाढाभिधाने प्रकरणे प्रथमेऽङ्के सृगाढां प्रति वसन्तः—" कुमार ! मा शङ्किष्ठाः ।

उन्मत्तप्रेमसंरम्भदारभन्ते यदज्ञना: ।

तत्र प्रयुक्तमहाधातुं ब्रह्माडपि खलु कातरः ॥ "

अनुपक्शित्स्वार्थी न विस्तार्यते, अविस्तारितस्व न निश्रीयते इति न्यायामन्येषामूदृढेराक्रमेणैव निवन्धः ॥

अथ समाहितिः—

पुनर्न्यासः समाहितिः ॥ ४३ ॥

साक्षिप्योपनिक्षिप्तस्य बीजस्य स्पष्टताप्रतिपादनार्थ पुनर्न्यासो भणित-

सचिवरणे नाय्यदपण्णे

वैचित्र्यं सम्यगासमन्ताद धानं पोषणं समाधित्ति: । यथा वेणीसंहारे-"(नेपथ्ये) मो मो दुपद-बिराट-वृष्णयन्धक-सहदेव-प्रभृतयोडस्मदक्षौ-हिणीपतय: ! कौरवच्चमूष्रधानाश्र योधा: ! श्रूयताम् ।

यत् सत्यव्रतभङ्गभीरुमनसा यत्नेन मन्त्राकूतं

यदू विस्मयँमपोदितं शमवता शान्तिं कुलस्येच्छता ।

तद् यूतारणिसम्भृतं नृपशुना केशाम्बराकर्षणै: क्रोधज्योतिरिदं महत् क्रुवनने यौधिष्ठिरं जृम्भते ॥" इति ।

'स्वस्था भवन्ति' इति यदू बीजं तदिदानिं प्रधाननायकगतत्वेन सम्पकू पोषणं नीतवितिं ॥ ४३ ॥

अथोद्रेद:

स्वल्पप्ररोह उद्रेद: ।

आमुखानन्तरमुस्य बीजस्य स्वल्पप्ररोह: । किश्चित्फललाञ्छनानुकू-ल्यप्रदर्शनं धान्यस्येच्छनतयोद्रेद: । बीजस्यादिवाटनानुरूपं, उद्रेद: पुनरङ्कुरकल्पादुद्भटनाद भूमिन्यासथान्यानोच्छनतेच प्राचीना वस्था इत्ययं मुखसन्धेरेवाङ्गम्, न पुनरुद्भाटरुपपत्तात् प्रतिमुखसन्धे: । यथा वेणीसंहारे-

"नाध पुणो वि तए आगच्छिअ अहं समासासइदण्वा ।"

इति द्रौपद्यार्द्रभितो भीम: प्रतियाद-

"अथि ! किमद्याप्यलीकाश्वासनाभि: ?

भूय: परिवचक्षान्तिलजावनिधुरिताननम् ।

अनिःश्वसितकौरव्यं न परयसि हृकोदरम् ॥"

इति कुरुनिधनारम्भरुपस्य बीजार्थस्यायमुद्रेद इति ।

अन्ये तु गूढभेदनमुद्रेदमामनान्ति । यथा रत्नावल्यां वत्सराजस्य

१ नाथ ! पुनरपि त्वया डग्गलयाद् समाश्वसितचया ।

कुसुमायुधव्यपदेशनीगूढस्य 'अस्तापास्त-' इत्यादिना वैतालिकवचसा सागरिकां प्रत्युद्द्रे:।

यथा वा राघवाभ्युदये-

"सीता—(समन्तादवलोक्य रामं च सविषादं निर्वर्ण्य स्वगतम्‌) कथमयमनञ्जोऽप्यड्गमास्थाय चापारोपणं दृढमायातः ! प्रसौद भगवन्‍न॥ प्रसौद तथा कुर्यो यथा राम एव चापारोपणाय प्रभवति ।

लवङ्गिका—(अञ्जुल्या रामं दर्शयन्‍ती ) 'जं भद्दिदारिया इत्तियं कालं मणोरहगोयरं कयवदी तं संपयं दिठ्ठिगोयरं करेदु ।

सीता—(ससम्भ्रमं स्वगतम्‌) कथमहं राममेव अनञ्जमज्ञासिषम्‌ ?" इत्थनञ्ज्र्रान्त्या निगूढस्स रामस्य लवङ्गिकावचसा उद्द्रे: ॥

अथ करणम्‌—

करणं प्रस्तुतक्रिया । अवसरानुगुणस्यार्थस्य प्रारम्भः करणम्‌ । यथा वेणीसंहारे—

"सहदेवः—आर्य ! गच्छामो वयं गुरुजनाञ्ज्ञाता विक्रमानुरूपमा-चरितुम्‌ ।

भीमः—हते च वयमुयता एवार्यस्याज्ञानमुनुदातम्‌ । " इत्थनेनान्तरा[ञ्ज्]प्रस्तूयमानसद्ध्वामारम्भणात्‌ करणम्‌ ।

यथा वा यादवाभ्युदये द्वितीयाङ्कोपान्त्ये--

कंसः—(सप्रसादम्‌) साध्वमात्य ! साधु अयमेव सद्द्वोपायो नान्यः ।

तत्‌ तहि ब्रज त्वं सामग्रीकरणाय ।" इत्थनेना[ञ्ज्]न्तरा[ञ्ज्]प्रस्तूयमानमल्लैरभिप्रामात्‌ करणमिति ।

अन्ये तु विपदां शमनं करणमाहुः, शमनं चाशीर्‌वादचयेनान्यथा वा ।

यथा वेणीसंहारे भीमं प्रति द्रौपदी—

९ यं भद्दिदारिका इयन्नं कालं मनोरथगोचरं कृतवती, तं शामप्रत दृष्टिगोचरं करोदु।

"जं असुरसमराभिमुखस्स हरिणो मञ्जलं तं तुम्हाणं मोदु ।" इति ।

अथ विलोभनस्स—

विलोभनं सुतेओसंधेयं सुतेओगुणवदितदिति स्वाघातः प्रस्तुतेऽ कृत्ये गाढ़्येमभिलाषस्स्थरीकरणं विलोभनम् । यथा वेणीसंहारे 'चञ्चलहुज-'इत्यादिक्लोकानंतरं द्रौपदी—

नाऽध ! किं दुक्करं तहै परिकुविएण ? तं अणुगिणहन्तु एदं ववसिदं देवदाउ । "

इत्थेन सुद्धोधनवधस्सय गुणवस्सरिय्यापनादु श्रीमस्सय गाढ़यापदं विलो-भनम् । इदं च परिण्यासानंतरमेव निवंध्यते । सन्ध्यानंतरसाधारण्णाय चोक्कमेणोदेसः ।

अथ भेदनस्स—

भेदनं पात्रनिर्गमः ।। ८४ ।।

रञ्झप्रविष्टानं पात्राणं निर्गमो रञ्झाणिसरणं येन तद भेदनं । पात्राणं यथास्वं प्रयोजनवशादित्थं इत्थं गन्तुमन्याॅर्थोणड्ढियभिग्राय उद्दमो वा रञ्झ-भिगेममापादयन् भेदनमुच्यते । यथा वेणीसंहारे श्रीमो द्रौपदी सग्घामापायराऽहिन्या शरीअनपेक्खे पराक्कमे निविद्धः प्रत्याह—" अधि सुक्खतिये !

अन्योन्यास्फालभिन्नद्विपुरुषिग्धर-वसासांद्रमस्स्थिकपक्खे मग्नानं स्यन्दननाद्युपरि कृतपदन्याससविभ्रान्तपच्चौ ।

स्फीतासुक्कयानगोठ्ठीरसदसिवसिविआतुरेयेन्तुयत्कबन्धे सद्घामेकार्णवांतःपयसि विचारितं पणिट्टताः पाण्डुपुत्राः ॥ " इति ।

एतेन हि सद्घामविचरणे पाण्डवानं पाण्डित्यख्यापनेण सद्घामावतरण-भिग्रायः सहदेवस्स चातुर्मस्स सद्घातभेदनार्थ एवोपदंस्रेत इति भेदोऽण्णम् ।

अन्यो तु भेदो भेदस्सहणमाहुः । यथा वेणीसंहारे—

१ यदघुरसमराभिमुखस्स हरिमञ्जलं तद युष्माकं भवतु ।

२ नाऽथ ! किं दुक्करं तहै परिकुपितेण ? तदस्सुग्गहणन्तु एतं वयवस्सितं देवता ।

वाठकनिर्णयः ।

९५

" [ द्रौपदी-] नाथ ! मा खु जणणसेणीपरिभवुद्धीविदकोवा अणोवक्खदसरीराइ परिकमिस्सह यदो अपमच्चरणीयाईं रिउबलाइं सुणीयंत्ति ।

भीर्‌मः—अथि मुख्सत्रिये ! अन्योन्यास्फालभियं-"

इत्यादिना विशण्णाया द्रौपद्या: क्रोधोत्साहवीजालुगुण्थेनेव प्रोत्साह-

नातं भेद इति ।

अन्ये तु संहतानां प्रतिपक्षाणां बीजफलोत्पत्तिनिरोधकानां विशेषकं भेदरूपपायं भेदनं मन्वते इति ॥ ४५ ॥

अथ प्रापणम्—

प्रापणं सुखसम्प्राप्तिः

सुखस्य सुखहेतोश्व समयगन्वेषणादासि: प्रापणम्। यथा वेणीसंहारे-पाण्डवपक्षपातामर्षितेन कुरुराजेन संयमयितुमारब्धः । ततः स महात्मा ददितविस्मयपत्रेज सम्भ्रान्तमोहितमन्वध्या कुरुराज्येनासकिलेगमनप्राप्तः ।

यतो देवः कुमारमविलम्बितं द्रष्टुमिच्छति ।"

अयं ब्थो भीमसेनस्य कुरुभिः सह सन्निधेमदापदयंश्रान्तः सुखय-

तीति । तथा भणितवैचित्र्यार्थमज्ञाने कवय एकस्मिन्नपि सन्धावावर्तयन्ति ।

यथा वेणीसंहारे इदमेवाकं पुनर्निबन्धद्रम् । तथाहि—

" चे(चेटी-(द्रौपदीसुतिद्रिस् सानन्दं ) मेदिणि ! परिक्खविदो विअ कुमारो लक्खीअलद्द ।

द्रौपदी-ऐवं ता अवधीरणा वि मे ण एसो समासासेदि । ता इह ध्येव उववसिअ सुणामो दाव नाहस्स ववसिदं ।

१ नाथ ! मा खु याक्खसेनीपरिभवोद्दीतकोपा अनपेक्षितशरीरा: परिकमिस्सय, यतोऽप्रमतत्संचरणी-

याति रिउबलाइं श्रृणुंत्ति ।

२ भीम ! परिकुपित इव कुमारो लक्ख्यते ।

३ एवं तावत्सधीरङ्गडपि मामेषा समारवासयति । तदत्रैवोपविष्टिय शृणुमस्तावद् नायस्य

व्यवस्थितम् ।

९

96

९९

भीमः—

मध्य्नामि कौरवशतं समरे न कोपाद् कुञ्जाशनस्य कविरं न पिवाम्युरस्तः ।

मधुपिङ्गामि हदयां न सुघोषनौक-

सन्धि करोतु भवतां नृपति: पणेन ॥

द्रौपदी—( सहर्षम् ) असूदपुर्वं ईदिसं वयणं ता पुणो वि ण । "

इति द्रौपद्या अभिप्रेतार्थप्रासिरिति ॥

अथ युक्तिः—

युक्तिः कृत्यविचारणा ।

विचारणा गुण-दोषविवेकः कार्यपर्यालोचनम् । यथोदात्तराघवे—

" लक्ष्मणः—

किं लोभेन विलोक्यते: से भरतां येनोदवं कृतं

मात्रा झीलगुंतां गता किमथवा मातैव मे मध्‍यमा ?

मिध्यैतन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यार्याजुष्टसौ गुरु-

माता तातकलत्रमिथ्यनुचितं मन्ये विधात्रा कृतम् ॥ "

इयं च युक्तिः: स्थानान्तरभाविन्यपि नापसवत्सराजे उपक्षेप-परि-

करणानन्तरं निबद्धा दृश्यते । राघवाभ्युदये तथैवासाभिग्रपीठिता । तत्र हि—

"मतिसागर:—यत् पुरा भट्टरकेन सागरददिना विभीषणाय कथितं

यथा-सीतानैमित्तिको दाशरथितो रावणवध इति । तस्यार्थस्य तदेतत्‌-

पारोपणं बीजमुपस्थितं [ कथितं ] च मे करइकणम्ना लड्डाघारिणा चरेण

यथा—भामण्डलस्थव रावणस्थापितसीताया: प्रभोस्तथैव, किन्तु दैवप्याधिका-

रोपणं नायातः । (विमृश्य) तन्नूनमसौ पश्चादपि सीतामपहरिष्यति । " इति ॥

१ वक्ष्यत्पूर्वमीदृशं वचनं , तत् पुनरपि भण ।

नावकनिर्णयः ।

अथ विधानम्—

विधानं सुख-दुःखास्वि:

इत्योः सुख-दुःखयोरेकत्रानेक्त्र वा पात्रे प्राप्तिरेकस्यैव वा सुखस्य दुःखस्य वा प्राप्तिसाधनत्वम् । एकत्र पात्रे सुख-दुःखयोः प्राप्तिस्यथा भान्तिर्नि-माधवे—“ माधवः—

यद् विस्मयस्तिमितमितमस्तमितानन्यभाव-

मानन्दमन्दमृतत्सवनादिवाभूत् ।

तत्सभिघौ तदघुना हृदयं मदीय—

मझारघुम्भितमिव व्यथमानमासते ॥ ”

इत्यनेन सानुरागमालत्यवलोकनान्माधवस्य सुख-दुःखास्वि: ।

अनेकत्र यथा तापसवलसराजे--काश्मनालया ज्ञातिगृद्वार्ताविशेष-

वापदेशात् वासवदत्ता वियोगदुःखेऽपहुते राजा स्मित्वाऽSह—

“ दृष्टे प्रेमभरलसां मधुरे मृदुविन्यस्य लज्जावती

कालस्याहमिहासहेत्यथिरतं प्रत्येकस्यन्ती मनः ।

जाता देवि ! तदा ममापनयने हेतुस्त्वमेवाधुना

कि सन्देशनवीभवत्कुलगृहोत्कर्णठाधिकं ताम्यसि ? ॥”

अत्र च वासवदत्ताया: प्रवासाभ्युपगमाद् दुःखम्, वत्सराजस्य च-

विदितविप्रवासवृत्तान्तस्य सुखम् ।

एकस्य सुखस्य प्राप्तिर्यथा रत्नावल्याम्—

“ कैंचणमाले ! पडहावेदि असोयमूले भयवंतं पज्जुब्जं ।” (इत्युपक्रमे )

राजा—“ कुसुमकुसुमारमूर्छिदर्धती नियमेन तदुत्तरं मध्यम् ।

आमार्तिं नकरकती । पार्थस्याः चापियोगितरव ॥”

इत्यारभ्य “ वासवदत्ता राजानं पूजयति ” इति यावत् ।

१ काश्मनाले ! प्रतिष्ठापयाशोकमूले भगवन्तं प्रयुन्नम् ।

३८

सविग्रहे नारकदर्शने

एकस्य दुःखस्य यथा अस्मदुपरो निर्भयभयिनाम्नि न्यायोगे—

भीमः—

" अन्यायैककुष्ठः शठव्रतपुषो येऽस्माकमत्र द्विष- स्ते नन्दन्ति मदं वहन्ति महतीं गच्छन्ति च श्वाघ्यताम् । ये तु न्यायपराः पराजितवधरास्ते पतयतांमी वयं नीचैःकर्मकृतः पराभवभृतस्तस्ताश्र वर्तोमहे ॥ "

सुखस्य सुखहेतौश्व अन्वेषणरूपा प्राप्तिः । सर्वभहितसुखात्मकं च एकपात्रगतसुखा[ त्मकं च वि ]ज्ञानमिति भेदः ॥

अथ परिभावना—

विस्मयः परिभावना ॥ ४५ ॥

जिज्ञासावतिशयेन किमेतदिति कौतुकाज्जुबन्धो विस्मयः परि[भावना] yथा नागानन्दे—" ( मलयवर्तीं दृष्ट्वा ) नायकः—

" स्वर्गलोका या त्वं कृतार्थतममना[न्मना]ःसहस्रह[स्त]- नो[ङ्ग]ी चेद रसावलं शशश्रुता श्रुण्यं स्खलेष्ट्या[ः] सति । जातिनः सकलाज्ज्यजातिजयिनी विद्याधरी चेदयं स्यात् सिद्धान्वयजा यदि त्रिशश्वने सिद्धाः प्रसिद्धास्ततः ॥ "

यथि[न] वा रोहिणीसुतगाढाभिधाने प्रकरणे प्रथमेडकृ[ट]— " तुगाढः—( सोत्कण्ठम् )

सा स्वर्गलोकललनाजनवर्णिका वा दिव्या पयोधिदुहितुः प्रतियातना वा । शिल्पाश्रयाथ विधे[ः] पद्मनन्ति[मं] वा विश्वत्रयी[न]यनस[ह]ट्टनाफलं वा ॥ "

इति ।

एतानि मुखसन्ध्ये[क्ष्यो]दयसाझ्ञानानिति ॥ ४६ ॥

स्वतः(अथ) प्रतिमुखस[न्ध्य]ज्ञानानि(न्यू)दिश्यति—

आवकविर्णनं १

विलासो ध्रुवमं रोष: सान्त्वनं वर्णसंश्रिति: । नर्मे नर्मोपस्थिताप: सुरेतानि यथारुचि ॥ ४६ ॥ पुष्पं प्रगमनं वश्योपन्यासोपसर्पणम् । पञ्चावश्यमवां(व्य)ज्ञानि प्रतिमुखे त्रयोदश ॥ ४७ ॥

यथारुचीति हेतुवैचित्र्याज्जातुरोधेनात्र मवन्ति न मवन्ति च । पुष्पादीनि पुन: पञ्चावश्यं प्रतिमुखसन्धौ भवन्त्येव । त्रयोदशाप्येतानि प्रतिमुख एव सुतरां निर्बन्धमरहन्ति । उद्देशक्रमेऽत्र निवन्धेऽपि नापेक्षणीय इति ॥ ४६-४७ ॥

अथ विलास:— विलासो नृ-स्त्रियोरिहा नृ-स्त्रियो: परस्परमीहा रत्यभिलाष: । यथा अभिज्ञानशाकूंतले मुखसन्ध्याजुपलग्नाभ्यां नायिकाभ्यां प्रतिमुखे तद्विशिष्टो राज्ञो विलास: । तत्र हि राजा आह—

" कामं प्रिया न सुलभा मनस्तु तद्नावदर्शनेनाश्वासि । अकूतार्थमपि मनसिजे रतिमुख्यभयाप्रार्थ्येन कुरुते ॥ " ( स्मितं कृत्वा ) एवमात्माभिप्रायसम्भावितेस्तज्जनचित्तवृत्ति: प्रार्थेयिता विप्रलब्धयते कृत: ?

स्निग्धं वीक्षिलमनयतोऽपि नयने यत्नं प्रेषयन्त्याडन्यया यातं यच्च नितम्बयोगेरुतया मन्ते विलासादिव । मा गा इत्युपरुद्धया यदपि तत् साध्वसयुक्ता सखी सर्वं तत् किल मत्परायणमहो ! काम:( मी ) स्वतां परयति ॥ "

यथा वा नलविलासे ततीयाङ्के— ( राजानमवलोक्य स्वगतम् ) कैदमेस सयं भयवं पञ्चबाणो ! अहवा वराइस्स अणंगस्स कुदो ईदिसो अंगसोहगप्पणभरो ? ता कदत्थो दूमयन्तीए अंगचंगिमा ।" इति ।

१ कथमेष स्वयं भगवान् पञ्चबाण: ! अथवा वराकस्याङ्गस्य कृत ईदृशोऽङ्गसौभाग्यप्राग्भार: ? तत् कतार्था बमयन्त्या अङ्गचेष्टा ।

अभिसरणे नाटकस्पनी

यथा वास्स्वतुपझे कौमुदीभिन्नाणन्दनाम्नि प्रकरणे तृतीयेऽङ्के—

"मित्राणन्दः-प्रिये !

वि(च)कतं शीतरुचिर्वचांसि च सुधा दृष्टिभि: कादम्बरी

बिम्बाध: पुनरेष कोस्तुभमणि: श्रीतेश लक्ष्मीस्तव ।

श्रद्धालुर्जुगुपदृ विलोकितुमयं स्वापत्यजातं विरा—

देक्ष्यं विरचच्य कुन्दरदने ! त्वार्मणेव: रतवान् ।""

प्रतिमुखस्य वादावेवेदमङ्गं निबन्धनीयम् । य एव मुखे रस उपक्षिप्यते

तस्यैव स्थायी भावानुभाव-व्यभिचारिभिः पोषणीयः । कामफले च

रूपके मुखसन्ध्यापकान्तः । शृङ्गारः प्रतिमुखे विलासेन स एव विस्तार्यंते ।

विलासप्रकाशकान्तयैव चेतराण्यज्ञानी निबन्धनीयानि । वीरादिरसप्रघाने—

स्वार्थफलेऽहु रूपेधु पुनरुक्तिसाहिदिसम्प्रदृष्टया (यो) नृ(त)लियोरीहाव्यापारो विलासः।

यस्तु वेणीसंहारेऽभावमस्या सह दुर्योधनस्य दर्शितो रत्यभिलाषरूपो

विलासः स नायकस्य तादृगेवसरेऽनुचितः । यदाह

"सन्धि-सन्ध्यज्ञघटनं रसबन्धव्यपेक्षया ।

न तु केवलशास्त्रार्थस्थितिसम्पादनेच्छया ॥" इति ॥

अथ धूननम्—

धूननं साम्न्यनादरः ।

साम्न्यचुने अनादरो मनागनादति: ‘नरोड्न्यार्थैत्वात्’ । यथा पार्थविजये चित्रसेन संयन्ते दुर्योधने सति युधिष्ठिरः—

"वत्स भीमसेन !

अयं सों कालः शूराणां शिखमानां यत्र चान्धुष ।

आभुगतपरित्राणनिरर्थकं तनुजघ्नुनचक्रमः ॥"

भीमसेनोऽपि दुर्योधनं प्रति युधिष्ठिरस्यालुननयमग्रुबबाह—

"कोऽ्यमनैकविषापकारकारणः कौरवाज्जुद्रथार्थस्यादृशभावः ?" इति ।

नाटकनिर्णयः १

कोचिद् धूननमरतिमाहुः, तं च रोषेणैव सङ्करीतयिति ॥

अथ रोषः—

रोषोद्यतिः

आर्तिः खेदो व्यसनमित्थरोषाद् रोषः । यथा तत्रीचन्द्रगुप्ते—

" राजा—( चन्द्रगुप्तस्साह )

त्वदुदुःखस्यापनेतं सा शतांशेनापि न धमा । "

भुवदेवी—(क्षत्रधारीमाह)

हंे ! इयं सा ईदिसी अज्जउत्तस्स करुणापराहीनदा ।

सूत्रधारी—देवि ! पडंत्ति चंदमंडलाऊ वि जुद्दलिऊ किं पत्थ(त्थ) करिस्स ?

राजा— त्वय्युपारोपितरेम्णा त्वद्रहे यथासा सह ।

परित्यक्का मया देवी जनोज्जयं जन एव मे ॥

भुवदेवी—" अहं पि जीविंदं पइंचियंति पढमयरिं त्ति एयं तुम्हं परिचइस्स । "

अत्र खीवेगनिहुते चन्द्रगुप्ते प्रियवचनेहि स्रीप्रत्ययात् भुवदेव्या गुरु-

मन्युसन्तापरुपस्य व्यसनस्य सम्प्राप्तिः ।

यथा वा सत्यहरिश्चन्द्रे—

राजा—देवि ! अवलम्बस्व मद्दचनं। अत्रैव तिष्ठ । अशिक्षितपादचारा

न रक्ष्यति भवती किमितुं दमोढरविहुराशु वनविधु(वसुन्ध)राशु ।

सुतारा—जो मोदि तं मोदु । आहं गमिस्सं ।

१ हंे ! इयं सा हेऊसी आयंपुवस्सु करुणापराधीनता ।

२ देविण ! पतत्तिउ चंदमउलवलदप्पल्क्काः किस्सु करं ?

३ आहंपि जीविंदे परिअंजन्ती प्रथममतरमेव त्वां परित्यज्यामि ।

४ यदु भवति तद् मवड । आहं गमिल्यामि ।

राजा—( कुलपति भ्रति ) भगवन् !

त्यजन् हेम्नो लक्ष्मी(क्षं) चतुरदधिकार्शीं च वसुधां

सुधाम्भोभिः स्नानादपि समाधिका प्र(प्री)तिमभजम् ।

सवत्सामित्रां तु प्रवसनपरां वीक्ष्य दयिता-

मिदानीन् मन्येऽहं ज्वलदनललीढं चपुरदः ॥" इति ॥

अथ सान्त्वनम्—

सान्त्वनं साम

कृदस्माकूलनम् । यथा रामाभ्युदये द्वितीयेऽह—

" मारीच:—नायमनु(णु)द्रष्टिवचसामवसरः । परिष्कुटं विजृम्भते ।

दाराणां व्रतिनां च रक्षणविधौ वीरोग्निज्व(यो)द्यतं च

वीराणां स्वर्‌—दूषण—त्रिशिरसामेको वर्णं यो न्यधात् ।

तस्याऽऽखण्डिततेजःः कुलजने न्यक्कारमाधत्त(धिक)नः

कुण्ठः सक्करदुमंदसय भवतः स्याच्चन्द्रहासोऽप्यसि: ॥

रामण:—आः प्रतिपक्षपक्षपातिन् ! शुद्र ! राक्षसापसद ! किं बहुना ?

तवैव कधिराम्युभिः क्षतकठोरकण्ठश्रुते

रिपुस्तुतिमवो मम प्रशममेतु कोपानलः ।

सुरद्विपशिरःस्थलीदलनदष्टमुक्ताफलः

स्वसुः परिभवोचितं पुनरसौ विधास्यत्यसि: ॥ "

( इति खग्भावकृति )

प्रहस्त:—(पादयोर्निपत्य) प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । नेदमनुरूपं

स्वामिनः ! देव !

लोकत्रयक्षोभोद्धुतप्रकोपाग्रेसरसस्य ते ।

ईदृशशत्रुह्रासस्य मृत्योष्णानुचितः क्रियः ॥

( पुनः क्रमादाह ) देव ! प्रसाद । प्रणयादतिक्रमोऽस्य न वामतया । "

इति मारीचं प्रति कुद्रष्य रावणस्य प्रहस्तविहितोऽ्यमनुनयः सान्त्वनम् । वज्ञमप्यत्र प्रसज्जात प्रयुक्तम् ' कुण्ठः सज्जरदुर्मदस्य भवतः स्याद्वनद्रुहासोऽप्यसि ' इत्यस्य प्रत्यक्षनिष्ठरत्वात ॥

अथ वर्णसंहारः—

पात्रौघो वर्णसंहारः । ॥ ४८ ॥

पृथक् स्थितानां पात्राणामोषः कार्यार्थं मिलनं वर्ण्यन्त इति वर्णा— [ : तेषां वर्णां ]नां नायक-प्रतिनायक-नायिका-सहायादिपात्राणां संहृति— रेकत्र करणम् । यथा रत्नावल्याम्—

" राजा—सुसज्जते ! कासौ कासौं ( इत्यत आरम्य ) श्रीरेषा पाणिरप्यास्या: पारिजातस्य पक्षवत् । कुतोऽयथा स्ववत्येष स्वेदच्छद्यामृतद्रवम् ॥ " इति यावत् ।

अत्र राज-सागरिकयोः विदूषक-खुद्रकान्तकनेत्रं मिलनम् ।

अन्ये तु वर्णानां ब्राणानादीनां यथासम्मतं द्वयोद्वययाणां चतुर्णां चैकत्र मिलनं वर्णसंहारमाचक्षते । यथा वीरचरिते तृतीयेऽङ्के—

" परिषदिमृषीणामेष इदृशो युधाजित् सह नृपतिभिरनैपैरोलंपादश इदृशः । अयमचिरतयज्ञो ब्रह्मवादी पुराणः प्रश्वरपि जनकानामद्रुहो याचकस्ते ॥ " इति ।

एके तु वर्णितार्थेतिरस्कारं वर्णसंहारमामनन्ति । उदाहरणन्त च यथा वेणीसंहारे कद्रुकिना रथकेतनपतने निवेदिते भानुमती—

" अंतरौयत ताव एतं समस्तवसंभ्राणां वेयज्ज्वणिमंगलरघोषेण । " इति ॥ ४८ ॥

१ अन्तरीयतां तावदेतत् समस्त(यं)ब्राह्मणानां वेदष्वनिमङ्कलोद्घोषेण ।

सविवरणे नाट्यार्पणे

अथ नर्म-

कीडायै हसनं नर्म

यथा रत्नावल्याम्-

"विदूषक:-(कर्णे दत्वा सम्भ्रमं राजानं हस्ते गृहीत्वा ) भो वयस्य ! पलायम्ह । एतसिन् लकुचपायवे किं पि महाभूदं परिवसदि । यदि मे न पत्तियसि, ता अग्गदो भविय सयं घ्येव आयारोहि ।

राजा—( आकर्ण्य ) वयस्य ! सारिकेयम् । " इति ।

तथा—

[विदूषक:-] " भो ! मा पंडिच्चगव्वमुब्बहह । इदं देअह वक्खाण-इस्तं जा एसां आलिहिदा सा कण्णगा दंसणिया य ।

राजा—वयस्य ! यचेवम् अवहित्थे: श्रोतव्यमस्त्यवकासो(श्रो) न: कतूहलस्य । "

तथा—

" सुसज्जता—सैहि ! जस्स कहे तुर्व आगदा, सो अयं पुरदो चिट्टदि । सागरिका—( साधयम् ) हुंसंगदे ! कस्स कहे अहं आगदा ?

सुसज्जता—ऐहि अप्पसंकिदे ! णं चित्तफलदयस्स, ता गिण्हु एदं । " इति ।

एता विदूषक-सुसज्जतयो राज-सागरिकाक्रीडार्थं हासोक्तिकय: । अत्थे-ल(नेक)शोध्येकमेवाज्ञां निवघ्यत इति त्रिशोध्यात्मकम् ।

१ भो वयस्य ! पलायमह्हे । एतसिन्न ल्कुचपादपे किंपि महाभूतं परिससति । यदि मां न प्रत्येधि, तदोऽपतो भूतो स्वमेवकार्यं ।

२ भो ! मा पाण्डित्यगर्वं । इदं देवाय न्याख्यास्यामि या एषाडलिखिता सा कन्यका हसनीयगा न ।

३ सखि ! यस्स कुते त्वमागता, सोऽयं पुरतस्स्थितष्ठति ।

४ सुसज्जते ! कस्स कुतेडहमागता ?

५ वयि ! आत्मशक्तिते ! ननु चित्तफलकलस्य, तद् गृहाणेनम् ।

नाटकनिर्णयः १

यथा वा नलविलासे—

"विदूषकः—(लम्बस्तनीं विलोक्य समयकम्पया) भो रायं ! अहं पेडाऊं डाणा उड्डुस्सं ।

राजा—कोअंत्ति ?

विदूषकः—जइ एसां घूलमहिसी कडिआडं नच्चावेंती ममोवरि पडेदि ता घुवं में मारेदि ।"

तथा—

"राजा—लम्बस्तनि ! इदमासनमास्यताम् ।

विदूषकः—भौदी ! लंवत्थाणिए दुव्वलं खु पदं आसणं । ता तुमप सावधाणाए उवविसिदव्वं ।"

तथा—

"विदूषकः—भोदी ! किं अहदुव्वला सि ?

लम्बस्तनी—मेग्गपरिस्समेण ।

विदूषकः—भो कलहंसा ! किच्चिदो हि गोणेदि घुडे हि एसां इड्ढि संपत्तां ?

(कलहंसो विहस्याधोमुखस्तिष्ठति ) इति ॥

अथ नर्मच्युति:—

दोषाद्वत्यै दोषाच्छादनाय यत् पुनरहसनं हास्यहेतुरुच्यते सा तस्य नर्मणो घोतनं नर्मच्युति: । यथा रत्नावल्याम्र—

"विदूषकः—भो ! अज्ज वि एसां चउन्बेउ(ई)विय बंभणो रियाउ पढिउं पयच्चा ।

१ भो राजन् ! अहं मेतस्मात् स्थानादुल्यास्यामि ।

२ यथा सा स्थूलमहिषी कणिट्टा नतेयान्ती ममोपरि पतति, तदा घुवं मो मारीएव् ।

३ भवति ! लम्बस्तनयै दुब्बले खल्वेतदासनम्, तत् त्वया सावधानयोपविष्टव्यम् ।

४ भवति ! किमतिदुव्वलासि ? । ५ मार्गपरिश्रमेण ।

६ भो: कलहंस ! कियद्भिःगोंभिरूतैरेकषाढ़

सम्प्राप्ता ? ।

० भोः अवतप्येषा चतुर्द्दशीव ब्राह्मण ऋतु: पठिउं पयत्ता ।

सविग्रहं नाट्यवदपंञे

राजा—वयस्य ! किमष्यन्यचेतसा मया नाट्यारितं, तव् किं नयोक्तं ?

विदूषकः—भो एदं एदाए पहिदं— दुरेहजणाइगुरुअल्ली लज्जा गरुइ परवसणा अप्पा । पियसहि ! विसमं पिम्मं मरणं सरणं नवरमेकं ॥

राजा—भो महामाहाण ! कोड़न्य एवं ऋचामहिझ्झ ? " इति ।

अथ(त्र) मौक्लयेदोणं छादधितुं यद् विदूषकेनोच्यते तद् राजो हास्य-हेतुत्वाभर्मयुक्तिः ।

अन्ये तु नर्मजो णृत्तिं नर्मयुतिमाद्रुः । यथा रत्नावलियाम्— " सुसज्जता—सेइ ! अदिक्खणा दाणि सि तुयं जा एवं मच्छिणो हत्यावलंबिआ कि कोवं न मुंचसि ।

सागरिक—( सद्धूभण्णमीसद्द् विहस्स्य ) सुसंगदे ! इयाणि पि न विरमसि ! " इति ।

एते च नर्म-नर्मयुती अज्ञे कामप्रधानेष्टेव रूपकेषु निवन्धमर्हीतः । कैशिकीप्राधान्येन तेषां हास्योचितत्वादिति ॥

अथ तापः—

आपायदर्शनं तापः

यथा पार्थविजये—

" कञ्चुकी—भो मो लोकपाला: ! परित्रायध्वम् । एपा वधू भरतराजकुलस्य साध्वी दुर्योधनस्य महिषी प्रियसख्रस्य ।

विस्मृत्या पाण्डु-धृतराष्ट्र-पितामहादीन् गन्धर्ववीरपञ्चुभिः परिपू(भू)यते स्म ॥

१ भो ! एतदेतया पठितम्— दुल्लंभजणासुरागो लज्जा गुरूणं परवशा आत्मा । प्रियसखि ! विषमे प्रेम मरणं शरणं केवल्मेकम् ॥

२ सखि ! अदाक्खिण्येहाणमीससि त्वम्, यदेवं भतूहंस्तावलस्सित्ताडपि कोपं न मुञ्चसि ।

३ सुसज्जते ! इदानींमपि न विरमसि ! ।

नाळकनिर्णयः।

युधिष्ठिरः—(श्रुत्वा कुरूष्धनान्तःपुर(रे) महातिमपायचक्रामविष्कुर्व-(माद)आह्य ! वत्स ! स्वगोत्रपरिभवाविष्कारनि॑ष्ठुरः शब्दः । अध्याप्यग्रान्त एवासि । कः कोडत्र ? चार्पं चापम् ( इति चापारोपणमभिनयनत् सम्भ्रमादुच्चिष्ठति ) " इति ।

केचित् तु स्थानेऽस्याजुनयारत्योग्रह-निग्रहरूपं श्रमं पठन्ति । यथा पार्थंविजये—

" भीमः—आः ! क एष मयि स्थिते भरतकुलं परिभवति ?, अतः परं न मर्षयामि । " इति ।

अत्र ‘आहि वत्स ! स्वगोत्र—’ इत्यादिपूर्वेद्धैतेन युधिष्ठिरसंरम्भेण भीमस्याजुनयग्रहणम् ।

"सखी—जेइ एवं ता कहेइहि जेण म्हे पडिढावयंतिऊ पसंसाे देवदाणं सक्कित्तणेण दत्ता(व्व)दिपरिग्गहेण पडिहणिस्सामो ।"

पुनः स्वावसरे--

" भालुमती—( अर्थपातं गृहीत्वा ध्येयोभिमुखं स्थित्वा ) भैयाें ! अंबरमहासरेकसहस्सवत्त ! दिसावहुमुखमंडणाकंकुमविसेसय ! सयलहूवण-रयणप्पईव ज इह सिविणयदंसणे जं किंचि अच्छाहिदं तं भयवदो पणामेण समादुणी अय्यउत्तस्स कुसलपरिणामें भोदुत्ति । "

अत्र दुःस्वपदर्शनोक्तुताया अरतेनिग्रह इति ॥

अथ पुष्पम्—

पुष्पं वाक्यं विशेषवत् ॥ ४९ ॥

पूर्व स्वयमव्येन वा केनचित् प्रयुक्तं वचनमपेक्ष्य यद् विशेषयुक्तं 9 यदि एवं तदा कथय येन वयं प्रतिष्ठापयन्त्यः प्रकाशस्या देवतानां सद्दीतिंनेन, दूइँडदिपरिग्गहेण पतिहि-व्यामः । २ भगवन्! अम्बरमक्खासरएकसहसपत्र ! दिठ्ठभूमुखमंडणककुमविसेषक ! सकल्भुवनरतनप्रदीप ! अयेइँ स्वप्रदर्शने यतं किंबि दत्थायहिं तदू भगवतः प्रणामेन सम्भादुरारायंपुत्तस्स कुआलप्परिणामें भवतु इति ।

वचनं प्रयुज्यते तेनान्येन वा तत् पूर्वस्माद् विशेषवत् । तत्र वाक्यं पुष्पमिव पुष्पम् । केशरचनायाः पुष्पमिव पूर्ववाक्यस्यालङ्कारित्वात् । यथा विकक्षतुर्योंघने——" भीष्मः——

एतत् ते हृदये सङ्क्षोभि यद् वा साध्वी तवैवात्मजः । सत्यमत्येव तु गोपत्रे यदभवत् तत् तावदाकर्ण्यताम् । ekः पूर्वैषुदैवैः स बहुमिरदृष्टस्ततोज्ज्वलनन्तं यावन्तो वयमाहवप्रणयिनस्तावन्त एवार्थिनः ॥ "

अत्रोत्तरार्थे विशेषवद् वाक्यम् । यथा वा सत्यहरिश्चन्द्रे——

" चसुब्भति:—— ( सरोणं राजानं [प्र]ति ) न नाम स्यः: स्वर्ण-क्षिति-श्रुत-कलत्राणि यतिनां तदस्मै यद् दत्तं तदिह निखिलं भस्मनि हुतम् । विधाय त्यामोहं विमूढ विमूढाधयापि नृपते ! तपोऽव्याजच्छलं किंपि नियतं देवतमिदम् ॥

कुलपति:—— ( सोपहासम् ) अरे मुखर ! सचिववापसद ! चिराद् यथार्थमभिहितवानसि । दुष्टपतपःकरकलितस्वर्गापवर्गेशर्मेणो मत्योऽपदेशेन दैवतान्येव घुनयः ।" अत्र वसुभूतिवाक्यादुत्तरवाक्यं समर्थैकत्वेन विशेषवदिति ॥ ४९ ॥

अथ प्रगमनम्—— प्रगमः प्रतिवाकुश्रेणिः प्रश्नप्रतिपन्यानां वाक् प्रतिवाक् तस्या: श्रेणिः । अपकर्षतो हि प्रति- वचने, उत्कर्षतो बहून्यपि । यथा वेणीसंहारे——

" भानुमती——अङ्ग्यउत्त ! अदिमित्तं मे सीका वाधदि । ता अणु- मणेउ मे अज्ज्उत्तो । १ आयेभुक ! अतिमानं मे यक्खा बाधते, तदनु मन्यतां मामाइपुत्रः ।

नाटकनिर्णयः।

" राजा——आयि देवी !

किं नो व्यासादेशां प्रकम्पितशुवामक्षौहिणीनां फलं ?

किं द्रोणेन किमज्जुनराजविशिखैरेंव यदि क्राम्यसि ।

भीरू ! भ्रातृवत्स्ये मे भुजवजनच्छेद्योऽसुखोपास्त्रिता

त्वं कुब्जणके(स)रेन्द्रग्रहिणी शङ्कास्पदं किं तव ? ॥

भाजुमती——अच्य्युत ! न हू मे किंचि सङ्का तुभ्देउ सञ्झिहिदेउ ।" इति ।

यथा वा नलबिलासे वृत्तीयेउडे——

राजा——कथमपराधकारी भुञ्ज्यते ?

दमयन्ती——किं एडिणा अवरद्धं ?

राजा——एतेन तत्त्वप्रतिपत्तिमालिख्याहमियति विरहावनले पातितः ।

दमयन्ती——(स्मित्वा) जइ एवं ता अहं पि [ते] पाणिणि गरिस्सं । तह

पाणिलिहिदेण पहेण अहं पि एडावत्थसरीरा जादा । " इति ॥

अथ वज्रम्——

वर्जं प्रत्यक्षकरकेशम् ।

यभ्रष्टुरत्वात् प्रत्यक्षरूख्वावाक्यं यच्च पूर्वप्रयुक्तस्यैकन्यास्यावाक्यस्यादु-

ध्यानस्य वा प्रध्वंसकं तदु वज्रमिव वज्रं । यथा वेणीसंहारे——

" अश्वत्थामा——( कर्णस्य म्रिय ) रे रे राधागर्मेभारभूत ! कतापसद !

कथमपि न निषिद्धो दुःखिना भीरुणा वा

द्रुपदतनयपाणिस्थेन पित्रा ममाघ ।

१ आर्यपुत्र ! न हि मे किञ्चित् शङ्का युष्मासु सम्भिदितेषु ।

२ यदि एवं मुहा मे पाणिमू । ३ किमेतेनापराधम् ?

४ यदि एवं तदाहमपि ते पाणि ग्रहीष्ये । तह पाणिविवाहिक्खेत्तेणाहमचेतवस्सग्गयरस्सरीरा च्चा ।

तथ शुजलदप्पोम्मायमानस्य वामः:

शिरसि चरण एष न्यस्यते वारयैनम् ॥ "

तथा कृत्यारावणे द्वितीयेऽड्‌रे—

" रावणः—विदेहराजपुत्रि !

विक्रमेण मया लोकास्त्वया रूपेण निर्जिता: ।

सज्जनैश्चारिणमतो भजमानं भजस्व माम् ॥

सीता—हा दास ! अप्पा दाव तए न निज्जिदो, का गणणा लोण्णहु ? "

अनেন प्रत्यक्षकरकशेन वाक्येन रावणवचनं प्रध्वस्तम् ।

यथा [वा] रघुविलासे—

" रामः—( विराधवेषं रावणं प्रति साक्षेपम्‌ )

युद्धश्राद्धभयं सकुड्‌डिमटटीघाणानिशाताश्रयो(?) या )

देवोऽप्यनलमवि विष्णाव इमे त्रातुं पृथक्ता यदि ।

मद्‌वक्त्र: पथुरुहवत्‌ पततैर्‌दंशिमद्‌वाजि(?)याभ्यां

निर्भिद्यते कथमिद्‌रकीकृत(?)घनानां पौलस्त्यकण्ठाटवीम्‌ ? ॥ "

यथा वाड्‌त्रैव—

वैनतेय:—( रामं प्रति ) अजितेन्द्रिय: खलु दुरात्मा रावणो न

क्षाम्यति कलितसौभाग्यसाराणां परदाराणाम्‌, तदियमार्या वैदेही कचिदपि

गोपयितुं शुचिता ।

लक्ष्मण:—अजितेन्द्रिय: खलु दुरात्मा वर्‌सहासो न क्षाम्यति पापीयसां

पुंसाम्‌, तदियमार्या वैदेही न कचिदपि गोपयितुं शुचिता । " इति ।

अनन वैनतेयवचनं प्रध्वस्तमिति ॥

अथोपन्यास:—

उपन्यासप्रस्तावना

कश्चिदर्थं विभातं योपपत्तियुक्त्या वक्ति: स उपन्यास: ! यथा कृत्यारावणे—

१ हताश ! आत्मा तावत्‌ त्वया न निर्जित:, का गणना खोकेहु ?

नाटकनिर्णय: १

८९

रावण:—सीते ! आरुह्यतां पुष्पकम् ।

सीता—हंतास ! अवि मरिस्सं न पुण आराहिस्सं ।

रावण:—आ: ! किं बहुना ? यावत् करेण हतपीडितमृषियंत्रनिगृथितख्वाय चन्द्रोकरणयुग्मचन्द्रहासेन त्वत्पुरा वडालोयर:कमलापहार आरुय्यंत, सम्भ- थिरोह शिवाय तावत् ।

सीता—वैहं अचण्णो सीरीरस्स अच्छाहिदं, न उण तचोभणानं । इयं अधिरुहामि मंदभाइणी । हा अजपुत्त ! ( इति रुदती आरोहं नाटयति )" इति ।

यथा वा रघुविलासे—

" विराधवेयो रावण:—(रामं प्रति) आगन्तवो ऊयमु, अहं पुनराक- लितविपिनकुहरो वनेचरदेसियल; प्रभूंतान्तरयं सम्परायं च रावणप्रभुखेेम्यो रक्खोम्य: सम्भावियामि भवताम्। बघूवागुरानियंत्रितमनसश्र कुत एय योधुमलम्भविष्णाव: ? तदियमार्यो वैदेही किंपि वनकुहरमलड्कुरुता॥ "

इथमपहारेण रावणेन सीतामिक्केन्तो कडू पेक्खिदेसिआ । इति ॥

अथाजुसर्पणम्—

नट्ठेहेउसर्पणम् ॥ ९० ॥

पुव्वम्हुपलग्घस्स पुनरन्तरितस्सयेतियत्तवसादभिलस्सितस्सयार्थस्सेहाँन्वेष- णमनुसर्पेणम् । यथा पार्थविजये दितीयेडंके द्रोपदी युधिच्छिरमुदिरियाह—

" मेहाराय ! इमाहिं ग्येव दिवसपरिच्चणगणणाहिं किंणीदुपरि- भयुच्चेयदुक्खस्स मे हिययस्स पम्हुट्टो वि(चि)य अण्णदुस्सासणेण अच्छणो केसग्गहावमाणखुंतो । "

१ हताहा ! अभि मविस्सामि न पनारोच्यामि । २ वरमासत्त: शरीरस्सात्थाहिमं न पडसक्- पोधनानाम् । इयमअधिरोहामि मन्तभागिणी । हा आयपुत्त !

३ महाराज ! इमाभिरेव दिवसपरिवत्तणगणणाभि: किंणीदुपरिभोदविय:खल्स्य मे हत्थस्स प्रस्सुत एक्तनायेदुःखाक्खेण आलस्सण: केसरहप्पमाणबुतान्तः ।

११

अन्न प्रागुज्भवादू दृश्यं निष्प्रतीकारकालहरणात् प्रसृतं नष्टमिति जुवती पुनस्तमजुस्मरतीति ॥ ५० ॥

एतस्मिन् प्रतिमुखसन्धेरज्ञानि त्रयोदशेति ।

अथ गर्भसन्धेरज्ञानि न्यायार्यातुमुखीहाति—

सदृशो रूपमनुस्मा प्रार्थनोदाहृतिः क्रमः । उद्देगो विद्वद्वश्रीतद् गुणतः कार्यमष्टक्रम ॥ ९१ ॥

आक्षेपोडधिबलं मार्गोऽडसत्याहरण—तोटके i पचेताने प्रधानानि गर्भेडज्ञानि त्रयोदश ॥ ९२ ॥

गुणत इति गुणभावेन गुणसमुपकारमपेक्ष्य वा । तेन फलोद्रेदर्शनार्थं सदृशोडवकयं निबन्धनीयं ।। आक्षेपादीनि तु मुख्यानि॥ ५१-५२ ॥

अथ सदृशः—

साम—दाने भेद-दण्डयोरुपलक्षणम् । आदिशब्देन मायेन्त्रजालादिसदृशः । यथा रत्नावल्याम—

" राजा- वयस्य ! न खलु किश्चित् त्वयि न सम्भाव्यते ।" इति साम । सद्देतादिवाक्यं शुत्वा कटकवितरणं तु दानम् । तथा रघुविलासे पश्चमेडङ्के क्रमात् पवनवेशो राक्षस: प्राह—" प्रसीदतु देव: ।

रावण:—गृहाण प्रसादम् । ( पुनः प्रतीहारं प्रति ) वराहतुण्ड ! समादिश कुमारं कुमारकर्ण यथा— पवनं किष्किन्धाराज्ये त्वरितमभिषिश्र ।"

एष तु(दौ)त्यार्थमागतवतो बालितनयस्य क्षोभार्थं कृतको हनूमत्पितुः स्तग्रीवादू भेदः प्रयुक्तः ।

यथा वाडत्रेव चतुर्थे[ङ्के]----" रावण:——

यायावरेṇ किमनेन वनेचरेण ? मां स्थावरं वरमुपास्स्व कुरुक्ककाक्षि ! । कि वा स्तुवे तव पुरश्तुरास्थितीनां वैदग्ध्यसौरभवती भवती प्रकाण्डयम् ॥

नाटकनिर्णय: १

सीता—किमो वि(वा) जाजावरो को वि(वा) थावहरु चि विवेगं लक्ख-

णनारायपद्धड़इ वांछि[करि]सड़इ ।

रावण:——( सरोषं चन्द्रहासं परामृश्य )

ब्रेमिविन्द्रहृदय: सखि लङ्केश; मुद्रति ? सोढि ।

सोढा न चन्द्रहास: पुनरयमुन्लूण्ठच्युतानाश् ॥

एष सीताक्षोभार्थे रावणेन दण्ड: प्रयुक्त: । मायाप्रयोगश्वात्रैव

कृतकलक्षण-शुग्रीवानयन-रावण-सीताघटनादिको निबद्ध इति ॥

अथ रूपं—

रूपं नानार्थसंघय: ।

नानारूपाणामर्थानां संश्रयोदनवधारणं रूपामिति रूपम् । अनियतो

व्याकारो रूपमुख्यते । मुख्यसन्धपज्ञादि युक्ते: कृत्यविचाररूपत्पेन नियता-

काराया अस्य भेद: । यथा कृत्यारावणे रामो जटायुणमप्रत्यभिज्ञानकाह—

" गिरिरयममरेंद्रेणाऽऽ निर्दलनपक्ष:

कतरपुरसुरेधै: शान्तितो वैनतेय: ।

अपरमिह मनो मे य: पितु: प्राणभूत:

किमुत वत स एप गते(पे?)ति तायुर्‌जेटायु: ॥" इति ।

अन्ये त्वर्थीयते— ' रूपं वितर्कवद् वाक्यम्' इति । यथा रत्नावलियां

राजा ऋमादाह—

" प्रणयविहार्दा दृष्टि वक्त्रे ददाति न शाङ्कितां

घटयति घनं कण्ठाश्लेषे रसाच्च पयोधरौ ।

वदति बहुशो गच्छामिति प्रयत्नधृटाड्म्यहो !

रमयतिवरां सड्ङेतस्था तथापि हि कामिनी ॥

कथम् चिरयति वसन्तक:? किं न खुलु विदितं: स्वादयं वञ्चान्तो देव्या:?"

इत्यनेन रत्नावलीसामागमप्राप्त्यालुण्येनैव देवीशकुया वितर्कोद्‌ रूपामिति ।

१ कोडपि(वा) यावार: कोडपि(वा) स्थावर इति विवेकं लक्षणनाराचपद‌तिरीं विल्करिस्यति ।

अन्ये तु 'चित्रार्थ रूपकं वचः' इति पठन्ति । यथा बेणीसंहारे सुन्दरकेण चित्रास्रावर्णनामिति ॥

अथानुमानम्—

अनुमा निश्र्रया लिख्यते । लिख्यादेतैरन्नन्तरीयकस्थलिलिङ्गिनो निश्र्रयोडनुमानम् । निश्र्रयरूप-

त्वादेव चोहरु पाया युक्तेरभिध्यते । यथा भासकृते स्वप्नवासवदत्ते—

"पादाक्रान्तानि पुष्पाणि सोस्म चेदं शिलातलम् । नतुं काचिदिहासिना मां हष्ठा सहसा न( ग )ता ॥"

पूर्वोक्तं लिख्युक्तचार्थेभनुमानम् ।

यथा वा यादवाभ्युदये पष्ठे गर्भान्ते(ड्ङ)रुकिमण्णीमवलोक्य कृष्णः—

"आस्यां सुगीदृशि दशोरमृतच्छटायां देवः स्मरार्द्रपि नियन्तु विततामिलोभः ।

एतत्समागममहोत्सववद्धतृष्ण—

माहान्ति मामपरथा विशिखैः कथं सः ? ॥" इति ॥

अथ प्रार्थना—

प्रार्थना भावयाचनम् ॥ ९३ ॥

भावानां साध्यफलोचितानां रति-हर्षोत्सवादीनां याचनं प्रार्थना ।

यथा देवीचन्द्रगुप्ते चतुर्थेऽङ्के चन्द्रगुप्तः—

"विये( धिये) माधवसेने ! त्वमिदानीं मे वन्धमाज्ञापय ।

कण्ठे किञ्चरकाण्ठ ! वादुलतिकापाशः समासज्यतां

दारस्ते स्तनवान्धवो मम बलादू बन्धनात् पाणिउत्सम् ।

त्वदघनस्थलप्रणयिनी सन्दानयेनमेखला

पूर्वं त्वद्गुणबद्धमेव हृदयं बन्धं पुनर्नोद्घेति ॥"

नाटकनिर्णयः ।

अत्र रते प्रार्थेना ।

तथा कृत्यारावणे चतुर्थेडड्के सीताहरण-भातृदुःखाच्च दु:खितो विफलान्वेषणो लक्ष्मणः—

" तदाप नोभियमस्मद्वीर्योत्साहप्रतिक्षणप्रौढचापीमदनौतिककन्येवन-भाजोडम्युदयावसानः संदाहरो नाटकस्येव भवेत् । "

अत्राम्युदयात्मक उत्सवो लक्ष्मणेनार्थितः ।

केचिदम्यर्थनामात्रं प्रार्थनामाद्रु: । यथा रघुविलासे कतकहनस्त्रितृवेषो राक्षः—( रावणं प्रति )

" यद् भयं विपिनं धनुर्वरकरलादक्षो यदक्षो हत: यद् शिक्षां लद्वयत: क्षपाचरपतिर्यन्मूर्छित दत्सं पदम् ।

यद् केशवानी परःशतानि शिघ्रुना शुण्डालिनि कापेयत-स्तत्त् क्षणत्वयमशेषमेष पुरतस्ते वद्धोद्वालि: ॥ " इति ।

केचित् तु प्रकृतनिमित्तं चापुं न मन्यन्ते ॥ ५३ ॥

अयोधाहति:—

उदाहति: समुत्कर्षः

लोकप्रसिद्धवस्त्वपेक्षया यः समुत्कर्षः समुत्कृष्टोऽर्थः स उत्कर्षाहरण-द्दाहति: । यथा रत्नावल्याम—" राजा—अहो ! महदाश्चर्यम् !

मनः प्रकृत्यैव चलं दुरलक्ष्यं च तथापि मे ।

कामेनेधं कथं विद्धं संम सर्वे: शिलीमुखै: ? ॥ "

अत्रेतरथानिस्पयो मन्मथस्य युगपत् सर्वे: शरै: स्वभावचपलदुलक्ष्मनोवेधेन सद्युत्कर्ष: ॥

अथ क्रम:—

क्रमो भावस्य निर्णयः ।

भावस्य पराभिप्रायस्याथवा भाव्यमानस्यार्थस्योह-प्रतिभाSSदिव-

शाश्वर्णयो यथावस्थितरुपनिर्णयः क्रमः । बुद्धिसत्त्व क्रमते न प्रतिहन्यत इत्यर्थः । यथा देवी चन्द्रगुप्ते—

"चन्द्रगुप्तः— (ध्रुवदेव्याः दृष्टा स्वगतमाह)इयमपि देवी तिष्ठति यैषा—

रम्या चारुतिकारिणी च करुणा शोभे नीतिविद्‌शो

तत्कालोपगतेन राहुशिरसा गुप्ते चान्द्री कला ।

पत्युः क्रीडजनोचितेन चारितेनानेन पुंसः सतः

लज्जा-कोप-विपाद-भीरुयातिभिः क्षेत्रैंकृता ताम्यति ॥ "

अत्र ध्रुवदेव्यभिप्रायस्य चन्द्रगुप्तेन निश्चयः ।

तथा रत्नावलद्याम्—

" द्रिया सर्वस्यासौ हरति विदिताड्‌स्मीति वदनं

द्रयोद्रे(द्रे)प्यड्‌(षड्‌)ललांपं कलयति कथामारमचिपयाम् ।

सखीषु स्मेरासु प्रकटयति वैलक्ष्यमधिकं

प्रिया प्रायेणास्मे हृदयमनिशं ताडयन्ति दृशौ (तम्) ॥ "

अत्र राज्ञा भाव्यमाना या: सागरिकाया: स्वरूपावस्थानिर्णयः कृतः ।

अन्ये तु ' क्रमः सखीन्त्यमानास्ति:' इत्याहुः । यथा रत्नावल्यां

चतसराजस्य सागरिकासमागममभिलषतो चित्रूपकरणोपवने योजनम् ।

अन्ये तु भविष्पदर्थतचोपलब्धिं क्रममिच्छन्ति । यथा वेणीसंहार—

" कृपः—राजन् दुर्योंधन ! महान् खलु द्रोणपुत्रेण वोद्धुमध्यवसितः

समरभारः । भवता च कृतपरिकरोड्‌यमुच्येते चं लोकत्रयमपि समर्थेः कि

पुनरेतद् गुथिष्यि(द्धि)रक्षतम् ? " इति ।

अथोद्रेगः—

उद्ग्रेगो भी:

चौर-नृपारि-नाथिकादिष्यो भयमुद्रेगः । यथा अमात्यशुक्कविरचि(चिते)

चित्रोत्पलावलम्भितके प्रकरणे पञ्चमेऽङ्के नेपालध्ये सचीत्कारम्—

"'गि‌ण्‌डेघ ले! गि‌ण्‌डेघ! वेढेघ ले! वेढेघ! (सर्वे समयमवलोकयन्ति )

स्थविर:—हा ! धिकू कष्टं दस्यव: सम्पतन्ति । किमत्र शरणं प्रपद्येमहि? "

अत्र नाथिका-सखी-स्थविरादीनां राजगृहमध्ये न विचित्रतानां दस्यु-भयो भयम्।

तथा मृत्च्छकट्यां सार्थवाहचारुदत्तस्य चौर्याभिशापजं नृपाद् भयम्।

तथा वेणीसंहारे पश्चमेऽङ्के नेपाल्ये कलकलानन्तरम्—

"भो भो दुर्योधनानुजीचिन: कौरवभटा: ! क्रिमिदमस्मन्नद्रयाद-यथायथं सस्रान्ति भवन्त: ?

धृतराष्ट्र:—( साआइङ्मु ) सज्जय ! ज्ञायतां किमेतदिति ।

सज्जय:—( उत्थाय नेपाल्याभिमुखमवलोक्य ) तात महाराज ! आक्रन्दितकतराहु़ड़ा गृच्छन्ति । त्वामवलोकित: ।

सर्वे—( साआइङ्मु ) कष्ट कष्ट ?

सज्जय:—स कर्णारि: स च क्रूरो ध्विकर्मो धृकोदर: ॥

गान्धारी—जैाद ! किं सम्पदं अवलम्ब्रणं ? " इति ।

एतदरिभयम्।

तथा रत्नावल्याम्—

"सागरिका—चेरं दाणि अहं सयं ग्येन अत्यणं उव्वन्धेय उवम(र)दा ।

न उण जाणिदसङ्केतकुसुचंताे देवीए रुसङ्गदा विय परिभूद म्हि । ता जाव

इध्ं असोए गदुअ जहासमीहिदं करिस्सं ।"

१ गृह्णीत रे गृह्णीत वेष्टध्वं रे वेष्टष्वम्। २ जात ! किं साम्प्रतमवलम्बनम् ? ।

३ वरमिदानीमं स्वनयेवात्मानमुदवब्ध्योपम(र)ता । न पुनर्ज्जातिसकृदुत्पन्नतया देव्या धुसङ्गदेव परिभूता-डस्मि, तद् यावद्ब्राह्मणके गत्वा यथास्मीहिं तं करिळ्ये ।

सविग्रहे गाथाप्रपंचे

अग्र नाधिकातो भयम् ।

अथ चिद्रवः-

द्रवः शब्दः

भय-ग्रासकारिणो वस्तुनो या शब्दादपायकारकत्वसम्भावना सा द्रवति हृदयेभवति हृदयमनयेतिति द्रवः। उपनतं भयमुद्धरेत्‌, तत्सम्भावना तु विद्रवः। यथा कुत्यारावणे पञ्चेन्द्रशान्तिगृहस्थे रावणे नेपध्ये—

हो अज्जउत्त ! परिच्चायाहि परिच्चायाहि ।

प्रतीहारी—( श्रुत्वा ससभ्रममात्मगतम् ) अम्हो ! भद्रिणी वि(च)अंकंददि । ( प्रकाशम् ) भड्ढा ! अंतेउरे महंतो कलयलो सुणीयदि ।

रावणः—ज्ञायते किं मे तद् ? इति ।

अत्र रावणस्य शब्दः।

ये त्वत्र शूराां त्रासरूपं ससभ्रममजुरुमिआहि:, तदु विद्रवोद्धेगाभ्यां गता र्थमिति ।

अथाख्येपः—

आक्षेपो बीजप्रकाशनम् ॥ ९४ ॥

प्रास्त्याशावस्थानिबद्धस्य बीजस्य मुखकायोंपायस्य प्रकाशनं प्रकर्षेण-विर्भावनमाख्येपः। यथा वेणीसंहारे ' सूत्रः—

दत्वा द्रोणेन पार्थादभयमपि न संरक्षितः सिन्धुराजः

कुरूं दुःशासनेऽस्मिन् हरिण इव ऋतां भीमसेनेन कर्त्रे ।

दुःसांचामप्यररीणां लघुमिव समरे पूरयित्वा प्रतिज्ञां

नाहं मन्ये स कामं कुरुकुलविग्रहं देवमेतावतापि ।। '

अत्र पाण्डवानां राज्यप्राप्तिरूपकार्योपायस्यां सूत्र्याविष्करणं कृतम् ।

१ हा ! भार्येपुत्र ! परित्रायस्व परित्रायस्व । २ अक्खो ! भर्ही एवाकंदति । भतेः !

अन्तःपुरे महान् कलकलः भवंति ।

नाटकनिर्णय: १

<९

अथवा नीजस्य हृदयभूमिनिगृहीतत्वादभिप्रायस्य बहिष्करणमाख्येप: । यथा रत्नावलयां वासवदत्तायामेव सागरिकेति राज्ञा विदूषकेन च परिगृहीतायां तदुक्तिषु--" प्रिये सागरिके ! शीतार्तिगृहीतस्युत्पलं तव दृष्ट्या प्रभानुकारी करे रम्भागर्भनिनं तथो(वो)रुगलं बाहू मृणालोपमौ । इत्याहारकराखिलाक्षि ! रभसा नि:शङ्कमालिङ्ग्गय मा-मज्ञानी त्वमनज्ञतापविधुरा ण्ये(नये)हि निर्वापय ॥ "

इत्यादिषु राज्ञा स्वाभिप्रायबहिष्करणम् । केचित्‌देतदङ्गं न मन्यन्त इति ॥ ५४ ॥

अथाधिबलम्‌--

अधिबलं छ(व)लाधिक्यम्‌

परस्परवाक्‌प्रवृत्त्ययोग्यस्य बुद्धिसहायादिबलाधिक्येन यत्कर्मे(र्मो)ंतरवति सन्धातुं समर्थे तत्तु कर्म छ(व)लविषये अधिकबलयोगादधिबलम्‌। यथा रत्नावल्याम्‌--

" किं पदस्य हृयं न हन्ति नयनानन्दं विषते न वा ? वृद्धिं वा झषकेतनस्य कुरुते नालोकमात्रेण किम्‌ ? । वक्त्रेन्दौ तव सत्ययं यदपर: शीताङ्गुरभ्युद्रतो दर्प: स्यादमृतेन चेदिह तदप्यस्त्येव बिम्बाधरे ॥ "

इति पाठानन्तरं राज्ञा वासवदत्ताया मुखोदघाटने प्रत्यभिज्ञानम्‌ । अत्र सागरिकावेशं धारयन्ती विदूषकसुत्तिद्दौबलेन्या(ल्य)ाद् वासवदत्ता राजानमभिसन्धचे ।

कपटस्थान्यथाभावमन्ये अधिकबलमाढु: । यथा रत्नावल्याम्‌--

" रज्जा--देवापि प्रत्यक्षदृष्टण्णलोक: किंचिद् विनाप्यापि । आताम्रतामपनयानि(मि) विलक्ष एष लक्षणाकृतां चरणयोस्व देवि ! मुध्ना(ब्धौ) ।

१२

१२०

कोपोपरागजनितां तु मुखेन्दुदूषिम्बे

हतं क्षमा यदि परं करुणा मयि स्यात् ॥ " इति ।

अथ वासवदत्तां प्रति राज्ञो वच्वनं विफलं जातम् ।

एकेऽ तु सोपलम्भं वाक्यमधिवलमिच्छन्ति । यथा वेणिसंहारे

पञ्चमेऽङ्के द्रतराष्ट्रसदृशि भीमसेन:-" अलमिदानीं मन्युन ।

क्षत्रा केशेषु कृण्णा नृपसदसि वधूः पाण्डवानां नृपैः:

सर्वे ते क्रोधवशा: कुशलभकुलावज्झया येन दग्धा: ।

आततस्वां श्रावयेऽहं न खलु भुजबलक्षाघया नापि दरपात्

पुत्रै: पौत्रैश्च कर्मण्यतिगुरुणि कुते तात ! साक्षी भव त्वम् ॥" इति ॥

अथ मार्गे:---

मार्गस्तववार्थेऽपिसनम् ।

परमार्थस्य वचनं सामान्येनोच्यमानं प्रकृतार्थेन यत्‌ सम्वध्यते तन्मार्गे ।

यथा मुद्राराक्षसे-" राजा-( प्रतिज्ञिय स्वगतमाह )

राज्यं हि नाम राजधर्मैरुज्झितद्:खितस्य नुपतेर्मे हृदप्रीतिस्थानम् । कुत: ?

परार्थीह्याने जड़यति नृपं स्वार्थपरतां

परार्थे: परित्यकस्वार्थी नियतमयार्थे: क्षितिपतिः ।

परार्थेऽपि स्वार्थीादभिमततरो हन्त ! परवान्

परार्थच: प्रीतेः कथमिव रसं वेत्ति पुरुष: ? ॥

अपि च दुराराधा लक्ष्मीरातमवद्री राजभिः । कुत: ?

तित्तादुद्विजते मूढ़ौ परिभवत्नासाद सन्त्रस्ते

मूर्खे डष्टि न गच्छति प्रणयितामत्यन्तविधृत्सु च ।

शूरेभ्योऽप्यधिकं ( भयादधिकं ) जिने( ये )प्युपहस्तव्यकोपनभास्क( र )ो !

श्रीलङ्घनप्रसरेव वेष्टवनिता दु:खोपचर्य्या श्रियं ॥" इति ।

यथा वा रघुविलासे चतुर्थेऽङ्के-" रावण:-( सविशादय: )

नाटकनिर्णयः १

लक्ष्मीशे त्रिदशदर्पहरे विरागो

रागस्तु काननचरे जनकात्मजायाः ।

सौन्दर्य-विक्रम-कला-विभवान्पेक्षः

प्रेम्णां विचारविमुखः खलु कोऽपि पन्थाः ॥ ”

एतत् तत्त्वार्थकथनं सामान्येनोक्तमपि प्रकृतेः सम्बन्ध्यत इति ।

अथासत्याहरणं

यथा मालति(वि)काग्रिमित्रे यज्ञोपवीतद्वयाकृष्टो विदूषकः—

( प्रविश्य ससम्भ्रममाह ) पैरिच्छायडु परित्तायडु मवं ।

राजा—किमेतत्त् ?

विदूषकः—भो ! सर्पेण म्ह दड्ढो ।

( सर्वे विदूषकं दृष्ट्वा विष्णणाः )

राजा—कष्टं क भवान् परिभ्रान्तः ?

विदूषकः—देवं पेक्खहसं ति आचारपुष्टस्स कारणा पमदवणं गदु म्ह । तहिं च असोयस्थवगस्स पसारिदे अग्गिहत्ये कोण्डरविणिग्गदेण सपरूवेण कालेण म्ह लंविदो । इमाणी दुके दादाचणाणि । ”

अत्र राजप्रसादपरीक्षार्थं विदूषकेन केतकीकण्टकक्षतस्यासत्या सर्प-दंशता प्रकाशितेति ॥

अथ तोटकम्—

तोटकं गर्भितं वचः ॥ ३९ ॥

क्रोध-हर्षादिसम्भूतावेगगर्भितं वचनं तोटयति भिन्नच्चि हृदयमिति तोटकम् । यथा रामाभ्युदये चतुर्थेऽङ्के—

१ परित्रायता परित्रायता भवान् । २ भोः ! सर्पणास्मि द्रष्टः ।

३ देवं पेक्षिल्ले इत्याचारपुष्टपसस्य कारणात् पमदवणं गतोस्सिम । तहि चाशोकस्तबकस्य प्रसारिदे हस्सामे कोटरविनिर्गतेन सर्पपपेण कालेणास्मि लक्धः । इमो दोऊ दंस्रानहो ।

"इन्द्रजित्—तात ! किमिदमनुचितमारङ्गं तातेन ? यदयमकाण्ड एव कुम्भकर्ण: प्रतिबोध्यते । किमत्र न कश्चित् शृणोत्यापसोपमद्रोय सम्भा-

रधोपीर हतेः—प्रतिहतकुम्भदलरथकाण्डकुसुमत्रयाणां । दोर्दण्डहाकाण्डकुसुम्नविपमुनिकषणप्रयासि(त्रासि)तत्स्माधरेन्द्रा: । याता: कामं न नाम स्मृतिपथमपस्थि(स)तेन्द्राजुसारी

स्ववीररिस्कृतिरष्टच: कथमहमपि ते विस्तृतो मेघनाद: ! ॥ " एतत् क्रोधाद्वेगवचनम् ।

" रावण:— वक्त्राणि हे ! हसति गायत तारणं(तारतारं) नेत्राणि ! झुम्बति विहस्य च कर्णपाली[मृ]। दोर्वज्रय: ! कुरुत ताण्डवडम्बरं च श्रीरावणं नमु विदेहसुता रिरंसु: ॥ "

इदं हशदाविवगेमभे वच: ॥ ९५ ॥

एतानी गर्भेसनखेदयोधश्राङ्कानि । अथात [आ]मर्षेसन्धे(ध्ये)रक्षानि व्याधुयातुमृदिशति—

द्रव: प्रसृक्‍व: सम्फेटोटपवादरक्षादनं युधिते: । खेदो निरोध: संरम्भो भयेऽगुणतो नव ॥ ९६ ॥

शक्ति-प्ररोचना-दान-व्यवसायास्तु मुख्यत: । त्रयोदशाङ्कान्यामर्षे

द्रवादीनि नव प्रयोजनमपेक्ष्य गौणतया बध्यन्ते, शक्त्यादीनि चत्वारि पुन: प्राथान्यान्‍यन ।

अथ द्रव:—

द्रव: पुष्पवद्रक्तम् ।। ९७ ।।

व्यतिक्रमो मार्गोबलनम् । यथा रत्नावलिर्गां सभ्भिहितं भतारिमच-

गणच्य विदूषकस्य सागरिकायाश्र वासवदत्तया वच्‍‌घनमिति ॥ ९८ ॥

नाटकनिर्णयः

अथ प्रसङ्गः—

. प्रसङ्गो महतां कीर्तिः

कीर्तिः संद्ब्दनमू। यथा वेणीसंहारे पञ्चेऽङ्के—

" युधिष्ठिर:—( गुरून् प्रक्षाल्योपस्पृश्य च ) एष हि नावझलाझलिगण्डूषीयाय गुरवे प्रपितामहाय शान्तनवे। अयमपि पितामहाय विचित्रवीर्योऽयम् । ( सास्नाम् ) तातस्याभुनाद्वसरः। अयमपि तत्भवे स्वर्गस्थिताय गुरवे युधिष्ठिरतनाम्ने पित्रे देवाय पाण्डवे ।" इत्यादि ।

केचिद्ग्रसङ्गार्थवचनं प्रसङ्गमिच्छन्ति। यथा वेणीसंहारे पञ्चेऽङ्के

" युधिष्ठिर:—( द्रौपद्य् प्रति )

स कीचकनिषूदनो बक-हिडिम्ब-किमीरहा मदान्धमगाधाभिपद्विरदसनिःस(र्)स्माशनिः ।

गदापरिघशोभिना भ्राजयुगेन तेनान्वितः

भ्रियस्तव ममानुजोऽर्जुनगुरूर्गतोऽस्तं किल ! ॥

अत्र मायात्पसिवना राक्षसेन व्यलीकभीमवधकथनात् युधिष्ठिर-

स्याप्रस्तुतः शोकः ॥

अथ सम्प्रेTः—

सम्प्रेTः क्रोधजन् वचः ।

परस्परं क्रोधजनमोत्तरप्रत्युत्तररूपः संलापः सम्प्रेTः। यथा वेणी-

संहारे—

" भोः कैरवराज ! कृतं बन्धुनाशादर्शनमन्यथा । मैवं विषादं कुर्या:

पाण्डवा: समरायाहमसहाय इति ।

पश्वानन् मन्यरो(से)डस्माकं यं सुयोधं सुयोधन ! ।

दैनितस्यापि चेत[स्]तेन वेष्टन्तु रणोत्कत्स(ल्)स(न्)ः ॥ "

इतर्थ श्रुत्वाऽस्त( स्त् )यास्तिमका(कां) निधिप्य कुमार(रे) दृष्ट(डष्टि)मुक्तवान्

भारतराष्ट्रः—

सङ्किरणे नाट्यवर्पणे

' कर्ण-दुःशासनवधात् तुल्यावेव युवां मम ।

अभियोडपि प्रियो योदुं त(त्व)मेव प्रियसाहसः ॥ '

इत्येतद् भीम-दुर्योधनयोरन्योन्यं रोषभाषणम् ।

यथा वा यादवाभ्युदये समयेsडके—

" बलभद्र:—( स्वगतम् ) कथयुपहसतति नारद: ? भवतु । ( प्रकाशम् )

वृद्धोक्षस्य नृपस्य तस्य नियतं को नाम मख्खो युधि?

व्याघ्राच्चे किल यस्य विक्रमचणः पदं श्वनिन्द्रद: ।

कंसच्छ्वंसृतश्रमौ मधुरिपोर्वाच्च तथाड्यप्याहवे

क्षामस्थामलवाजिरुपमचिरादाधास्यत: किम्वन ॥

नारद:—( सरोषमिव )

कंसांसभिच्चिमदमर्दनकेलिच्छवौशोक्रसकुलिकज्ज्वलणसक्रियज्ञचाहु: ।

सम्पूरयिष्यति हरेरपि गाढरुढसज्ज्रामदोहमसौ मगधाधिनाथ: ॥ " इति ।

अथापवाद:

अपवाद: परिवाद:

स्वपरदोषोद्धडनम् । यथा पुरुषदूषितके पश्वमेडके—

" त्राह्मण:—मार्जिता हि त्राह्मणस्य मुखमभदुर: कालपाश्र: । तथाहि—

हत: पुत्रो हतो भ्राता हतो मार्जितया पिता ।

तथाप्येतां स्वगोत्रं निन्दामिव पिवामि च ॥ " इति ।

अत्र स्वदोषोद्धडनम् ।

तथा रघुविलासे समयेऽडके रावणं प्रति मारीच:—

" खलु खलदयि नियोजितोऽसि शूर ! कौलीनदूषनस्थ ।

अनीति-धूर्मरी हन्ति यशश्च्चूताग्रमङ्करी: ।

अत्र परदोषोद्ध[इ]नमिति ॥

नाटकनिर्णयः ।

अथ छादनम्—

छादनं मन्युमार्जनम् ॥ ९८ ॥

मन्युरपमानो येन मार्ज्यते तत् छादनम् । यथा रहनावलद्याम्—

" सागरिका-दिदिड्डिया पण्णलिदो भयवं हु[या]सणो अज्ज करिस्सदि मे सयलदुक्खावसाणं ति । "

अन्ये तु कार्योर्थमसद्वास्याप्यर्थस्य सहनं छादनमामनन्ति । यथा श्रीशुक्तिवासकुमारविरचिते न[ऴ]सेनाहिरिन्दनि प्रकरणे नवमेऽङ्के राजपुत्रचन्द्रकेतुना दत्तं कर्णोलूकायुगलं नाथिकया साध्वच्या नायकस्य प्रेषितम् । नायकेन हरिनन्दिना पुष्पलकनामा[न्] ब्राह्मणं राजवनधनान्मोच-

यितुं तन्मात्रेऽतिमृष्म् । तत् प्रत्यभिज्ञाय च स ब्राह्मणः पौरे[ष]ु प्रकाशित-चौर्यो[ं] राज[1]ज्ञया वध्यस्थाने नेतुमारुढः । तन्मात्रा चागत्य हरिनन्दिने निवेदितम् । हरिनन्दिना च ब्राह्मणरक्षार्थं चौर्यमात्मनो[ऽ]ङ्गीकृत्याय[शो] विसोढमिति ।

अन्ये त्वस्थ स्थाने छलनमवमानेनरूपमादधुः । यथा रामाभ्युदये सीताया: परित्यागेनावमानेनं छलनम् ।

अपरे तु छलनं सम्मोहमिच्छन्ति । यथा वेणीसंहारे षष्ठेऽङ्के—

" युधिष्ठिर:---( अश्रूणि मुञ्चन् चार्वोकमाह )

क(स)वैथा कथय ब्राह्मन् ! सङ्क्लेपाद् विस्तरेण वा ।

नत्सस्म्य किमपि श्रोतुमेतद् दत्तम्यारो मया ॥

राक्षस:——श्रूयताम् ।

तस्मिन् कौरव-पार्थयोगगुरुगदाघोरदर्शनौ सङ्गगे ।

द्रौपदी——( लज्जासञ्जा ) अथि ! तदो किम् ?

१ दृष्ट्वा प्रज्वल्तिो भगवान् हुताशनो[ऽ]य करिष्यति मे सकलदुःखावसानमिति ।

२ अथि ! ततः किम् ?

राक्षस:——( आत्मगतम् ) कथं पुनरप्यनया लब्धा संज्ञा ? अयमपहराम्यस्या: प्राणान् । ( प्रकाशम् )

श्री(सी)री तत्क्षणमागताधिरमभूत् तस्याग्रतः सङ्कुर: ॥

कञ्चुक:-नूनं तत्त्वतोज्ञत्र कश्चिदपचारो भविष्यति ।

राक्षस:-

आलम्भ्य प्रियशिष्यतां तु हलिना संज्ञा रह: सा कृता । यामास्य कुरुतम: प्रतिकृतं दुःशासनारौ गतः ॥ " इति । अत्र तापसेन न्यामोह(:) कृत: ॥ ५८ ॥

अथ धृति:-

तिरस्कारो धृति:

यथा कुल्यारावणे मन्दोदरी प्रति अकूज:

" मा गास्तिष्ठ पुनर्व्रज क्षणमितो गत्वा पुन: स्थीयतां यत्रास्ते भुजवीर्यदर्पितमदो विद्रावणो रावण: । मद्धाद्रिद्रयपड्वारान्तर्गतता मूढे ! किमाकन्दसि ? सिंहस्यार्कपगाताभिव सुरगिं कस्त्वां पित्रास्यते ? ॥ "

तर्जनोद्रेजने युक्ति केष्विदिच्छन्ति । अपरे तु तर्जनाघर्षणे पुर्ति मन्यन्ते । तदेतन्मतडयमप्यर्थोभेदात् सब्रह्महीतं । एवमन्यदपि साक्षात् पारम्पर्येण वा न्यकारपरं वाक्यं युतिरीव ॥

अथ खेद:-

खेद: श्रम: काय--मनोभव: ।

यथा विक्रमोर्वशयो पुरूरवा:-

" अहो ! श्रान्तोऽस्मि । मवतु । आस्यास्ताबदू गिरिनघास्तीरेऽवतस्तरङ्गवातं सेविप्ये ।" इत्यादि । अत्र कायिक: ।

माटकनिर्णय: १

तथा रघुविलासे सममेढक्के रावण:—( सखेदम् )

" हूँ शक्र: स जितो जितो धृतधृत्त् कैलासचौलोस्थ(प्य)रे ! क्रान्तं क्रान्तभिदं जगद् प्रतिभता(ट)[प्रस्ता]सिकैवोधुभि: । यास्सरमं(?) प्रति वन्यवन्धनकथा लुञ्जापतेर्जीवितं कर्णेषु प्रथते चिमेकमल(न)या पीत (नीतं) न विस्कूर्जित[मू] ! ॥ "

अत्र मानस: ।

तथा कृत्यारावणे लक्षण:—

" मार्गो कण्टकिन: प्रतमसिकतापांशू[क्श(ट्क्)]रा लड्ढिता: क्रान्ता: गृ[इ]हवतां निकामपरुषा: स्थूलोपला भूमय: । भ्रातं(न्तं) चप्तमुगेन्द्रनादजनितत्रासै: समं दनितभि: पीतं च द्विपदानराजिकलुषव्न्यासङ्घटिकर्तं पय: ॥" अत्रोभयज: ।

यद्यपि श्रमोदेग-वितर्कादयो व्यभिचारिमध्ये लक्षण्यन्ते, तथापि रसविशेषपुष्ट्यर्थं सन्ध्यङ्गावसरेऽपि लक्षण्यन्त इति ॥

अथ विरोध:—

विरोध: प्रस्तुतज्य||नि:

प्रस्तुतस्य कार्यस्य जा(ज्या) निरत्ययो विरोध इव विरोध: । यथा कृत्यारावणे सममेढक्के—

" कञ्चुक--( लक्षण-बि[भ्र?]ी[प]णौ प्रति ) कुमार ! एतत् । उभौ—चिमू ? कञ्चुक--आ: ! इदमू । उभौ—आर्य ! कथय कथय । कञ्चुक--का गति: ! श्रूयताम् । आयो खलु सीता रावणाज्ञया किङ्करोपनतं भरतुमोयाशिरोऽवलोक्य सखीभिराश्वास्यमानोऽपि निःश्वसन्नप्रयो-

बना ‘नाह्मात्मानं क्षेय्यामि' इत्युक्त्वा ।

सर्वे—किं कुतवती ?

कञ्चुकी—यथा शक्यते वस्तुम् ।

राशिन इव कला दिनावसाने कमलवनोदरमृत्सुकेश इंसी ।

पतिमरणसेन राजपुत्री स्फुरितकरालशिखं विवेश वदितुम्॥"

अत्र सीताप्रत्यानयनस्य प्रस्तुतस्य विरोधः ।

अन्ये तु भेद-विरोधौ न मन्यन्ते, चित्रद्रव-विचलने तु पठन्ति ।

तत्र चित्रद्रवो बन्ध-बन्धव्यवसा[या]दि: ।

यथा छलितरामे—

" येनादृत्य मुखानि साम पठतमत्स्यान्तमायासितं

वान्यादृ येन हुताशक्षतत्रवयप्रत्यर्पणैः कीडितम् ।

युष्माकं हृदयं स एष विधिवशैरापूर्तिं[स]स्थलो

मच्छोघरतमःप्रवेशविवशो बद्ध्वा लवोनीयते ॥" इति ।

बधा ष्यवसायस्तु मुच्छकटिकायां चारुदत्तविषयः ।

तथा रत्नावल्याम्—" पुनर्वांसवदत्ता—अज्ञउत्त ! णं तु अत्तणो

कारणा भणामि एसो मए णिग्घिणहिआए संपदा सागरिआ विवज्जदि !" इति ।

अत्र सागरिकाया बन्ध-बन्धाभ्रिभविन्द्रवः ।

तथा वेणीसंहारे—" युधिष्ठिरः—कः कोडत्र ? सनिषक्जं धनु-

रूपनीयताम् । कथम् न कश्चित् परिजनः ! भवतु वा । बाहुयुद्धसम्भावना-

विद्वस्तमेनं दुरात्मानं गाढमालिङ्ग्य ज्वलितं ज्वलनमभिपतामि ।" इति ।

अत्र सम्भ्रमात्मको चित्रद्रव इति ।

शौर्य-कुल-विद्या-रूप-सौभाग्यादिसम्भ्रमवमाथविकलथनं तु विचल-

नम् ।

तथा वेणीसंहारे पद्ममेखले—" तात ! अमुं !

१ आर्यपुत्र ! ननु खल्वात्स्नः कारणाद् भणाम्येषा मम निग्ढणहुअयाः सम्पत् सागरिक

विच्यते ।

नाटकनिर्णयः ।

सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतेस्ते

रणशिरि तृणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोकः ।

रणशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य

प्रणमतिं चरणयोः वां मध्यमः पाण्डवेयः ॥

अपि च । तात !

चूर्णिताशेषकौरवस्य: क्षीरोदु:शासनासृजा ।

भद्रस्त्वं सुयोधनस्योरू भीमोज्ज्वयं शिरसादचैति ॥" इति ।

अत्र स्वगुणाविष्करणाद् विचलनमिति ॥

अथ संरम्भः—

संरम्भः शक्तिकीतनम् ॥ ९९ ॥

संरम्भानुतरप्रत्युत्तरेणातत्मशक्तिभाषणं संत्रम्भः । यथा वेग्णी-संहारे दुर्योधनं प्रति क्रमाद् " भीमः—अन्यच मूढः(ढ !)

शोकेन कीर्त्यतिथयेनमिलिलैैर्यात परित्याजितोऽसि

भ्रातृवैक्शःस्थलविघटनने यत् साक्षी कृतोऽसि ।

आसीलदतत् तव कुप्रतते: कारणं जीवितस्य

कृदृशे युष्मत्कुलकमलिनीकुज्जरे भीमसेने ॥

राजा—दुरात्मन् ! भरतकुलापसद ! पाण्डवपशो ! नाहं भवानिव

विकत्थनाप्रगल्भश । किन्तु—

दृश्यादित न चिरात् खुयं बान्धवास्त्वां रणार्णणे ।

मद्रदामिभटवक्षोऽस्थिचेणीका भीमभूषणम् ॥" इत्यादीति ।

असंरम्भस्यापि दृश्यते । यथा वेग्णीसंहारे—" युधिष्ठिरः—

ननं तेनाच वीरेण प्रतिज्ञाभङ्गभीरुणा ।

वध्यतां कर्णपाशस्ते चोऽस्याकर्षणक्षमः ॥" इति ।

सम्प्रेते क्रोधेन भाषणमात्रं, संत्रम्भे तु बलकृतानमित्थनयोमेंद

इति ॥ ५९ ॥

२००

सविबरणं नाटकसर्पणि

अथ शक्तिः---

कुण्डलप्रसादनं शक्तिः

[ कुण्डस्य ] प्रसादनमनुकूलतु(नं) बुद्धि-विभवादिशक्तिकार्यत्बेन सा शक्तिः। यदि वा। कुण्डस्य द्रष्टा। प्रकर्षेण साधनं विनाशानं शक्तिः। यथा रत्नावल्याम---“राजा---

सच्याजेन( जैः श्रो)पथैः प्रियेण वचसा चित्तानुवृत्त्या सृशं वैलक्ष्येण परेण पादपतनेर्(नैर्)कैः सखीनां श्रद्धुः। प्रत्याप(स)चित्तुपागता मम तथा देवी रुद्रत्या यथा प्रक्षाल्ये च(व) तयैव वाष्पसलिलैः कोपोद्पनीतः स्वयम्‌॥" इति।

तथा कृत्याराबणे सम्भाझ्झस्य पूर्वोक्ते---“ कष्टं भोः ! कष्टम्‌ । रामेण प्रलयेनैव महास्वेन लीलया । पातितोडयं दशशिराः शृङ्गवानिव पर्वतः ॥" इति ।

अत्र विरोधिनो रावणस्य विनाशनमिति । एके तु विरोधप्रशमनं शक्तिमामनन्ति। यथाच्चरिते---“ लवः---

विरोधो विश्रान्तःः प्रसरति रसो निर्झृ(ति)तिषण-स्तदौद्रस्य(द्वितयं) क्रापि ब्रजति विनया(यः) प्रह्हृयति माम्‌ । ऋगित्यावि(बि)मन्‌ ऋट(ह)टे किमपि परवानसि(स्म) यदि वा महार्ह(घ)स्तीर्थानामिह हि महतां को(कौ)प्यतिशयः ! ॥" इति ।

एतदप्यैवात्नर्भूतं, प्रसादने प्रसतेरपि भावात्‌ । अस्ति चात्र लवस्य ऋ(कु)द्रस्य मनःप्रसत्तिरिति ।

प्रकृताभिप्रायविरुद्धाचरणहेतुरभिग्रयो भावान्तरमज्ञात्वान्त(न्ये) मन्यन्ते । यथा तापसवत्सराजे पञ्चे(प्टे)ड(ङ्)के योगन्धरायणस्य वासवदत्तां मरणाङ्घ्य-

वसायाभिवर्तेतिं तु भावः । तद्रित्रु(द्वि)द्धा चरि(चि)ताविरचनक्रियाडभिग्रयान्तरात्‌ कृतात्वे भावान्तिरम्‌ । तत्र हि “ योगन्धरायणः---मित्रं विनीतकं ! रचय चिताम्‌ ।" इति ।

अन्ये तु शक्तेः स्थाने आज्ञां पठन्ति । युक्तायुक्तमविचार्य क्रोषाद्

गाठकनिर्णयः १

१०९

यदाझ्ञापनं सड्झया । यथा कृत्यारावणे त्रिजटया दारुणिकाऽभिष्चाना राक्षसी पुष्टा—“दारुणिके ! किं तुमं णासि ?

दारुणिका—अज्जे तियडे ! अविण नाम अप्पणिहदा आणा मम सरीरे निवडेस्सइ । ने उण इदंअक्खं करेस्स ।

त्रिजटा—तैहा वि तुमं दारुणिअ चि झुत्तसि !

पुनः कमाऽपध्वे—

“हा तियडे ! एसो दे पियसही सीदा मजुणो मायासिरदंसगुप्पइ-मरणनिच्छया आउण पविसिउकामा ।

त्रिजटा—हो हदम्मि मंदमाइणी मा दाणी दिव्वेण मजुणो आणा संवा(पा)दीयदिं । ”

एतस्मादवसीयते सीताऽऽयापादनाय क्रोधाद् रावणेन दारुणिकाया आज्ञा दुचेइ ।

सर्वसन्निपत्य मतान्तराणि बुद्धोक्तत्वाद् मणितिम्बंदो दै(मेदाद् वै)चित्र्यस्य रज्जनकत्वाच प्रमाणान्येव । अत एव सर्वसन्निपत्यज्ञासक्खा-करणयुदाहरणपरं दृष्टान्त्यमिति ॥

अथ प्ररोचना—

भाविसिसिड: प्ररोचना ।

निर्वहणसन्धौ भाविनोऽर्थस्य सिद्धिः सिद्धत्वेनोपक्रमणं प्रकर्षेण

१ दारुणिके ! किं त्वं णासि ?

२ भण्णे त्रिजडे ! अप्पि नामाऽप्रतिहताऽड्झक्क मम शरीरे णिपतिष्यति, न पुनरुदरामकार्य करिस्ये ।

३ तथाऽपि त्वं दारुणिकेत्युच्यसे !

४ हा ! त्रिजटे ! एसो त्रियसक्खी सीता भहुअम्हिआआशिरोदंसणोल्पसिस्मरणणित्थियाड्झण्णि प्रवेेष्टुकामा ।

४ हा ! हताऽसिम मंदभागिणी मा इदानीं दैवेन भहुअराक्खा संवा(पा)थते ।

132

१०२

प्रविष्टे नाटकेऽपि

रोच्यते दीप्यतेनया रूपकार्य इति प्ररोचना । यथा वेणीसंहारे—

" पात्रालक:—( ‘अहं च देवेन चक्रपाणिना'इत्युपक्रम्य ) कृतं सन्देहेन ।

पूर्वान्तं लिलेन रत्नकलशा राज्याभिषेकाय ते

कुण्डाङ्गार्यनन्तचिरोज्ज्वलिते च कबरীবन्धे करोतु क्षणमू ।

रामे शालकुठारभासुरकरे क्षत्रत्रयोमोच्लेदिनि

क्रोधान्धे च भृकोदरे परिपतत्याजौ कुलः संशयः ? ॥ "

अत्र युद्धिष्ठिराज्याभिषेकस्य द्रौपदीके शरसंयमनस्प च भाविनोऽपि

सिद्धत्वेन कल्पनम् ।

यथा वा राघवाभ्युदये सप्तमेऽङ्के—

" सीताया वदनं विकाशमयतां रामस्य शोकानलः

शान्ति यातु संगीतयशःश्रुतिजैरूृत्यन्तु शाखामृगाः ।

सन्धानाय विभीषणः प्रयततां लक्ष्मीधिपत्याभ्रियः

सुग्रीवोऽपि कुलंकुलं कथमिवापि कालः क्षरान्तकृत् ॥ " इति ।

अन्ये तु सत्कारादेशनं प्ररोचनामाहुः । यथा वेणीसंहारे—

" युधिष्ठिर:—( पुरुषमवलोक्य ) भद्र ! उच्चयतां सहदेवः कुतस्य

भृकोदरस्यापरुषितां दारुणां प्रतिज्ञामुपलभ्य प्राणेभ्यो मानिनः कौरव-

नाथस्य पदवीमवशित्वमातनिपुणमतयस्तेषु स्याने षु परात्मवेदिनश्वारा

मन्त्रिणः सचिवाश्र भक्तिमन्तः पदपटहव्यक्तघोषणा: शुचोघनसङ्घार-

वेदिनः प्रतिश्रुतधन-पुजा-प्रत्युपक्रिया: सशर्रनु समन्तपञ्चकामिति ।

धनपुजाप्रतिश्रवणप्रचोदिता: प्रत्युपकारे वर्तिष्यन्ते दुर्योधनप्रतिलम्भ-

वार्त्तोयै । " इति ।

अन्ये त्वस्य स्थानेऽपि युक्तिं पठान्ति । युक्तिश्र सविच्छेदोक्तिः । यथा

युद्धपदूषणतक—" सञ्जयद्र प.—

भर्त्ता तवाहमिति कठदशाविरुद्धं पुत्रस्ततवैश कृत इत्यनुकृतारतैषा ।

शय्यां पुरः पतति किं करवाणि हन्त ! व्यकृतं विरौमि यदि साम्युपपत्स्यते माङ्गम् ॥" इति ।

गाठकनिर्णयः।

अथादानसू—

फलसामीप्यमादानम्

मुख्यफलस्य दर्शनमादानम्। यथा नागानन्दे— नायकस्येह्रिय

गरुडः—

"नागानां रक्षिता माति गुरुष यथा मम।

तथा सर्पाशनाकाक्षा न्यायमध्यापनेप्यति।" इति।

अत्र नागरक्षालक्षणस्य मुख्यफलस्य सामीप्यानिबन्ध इति ॥

अथ व्यवसायः—

व्यवसायोऽध्येहेतुतुक् ॥ ६० ॥

‘युगिति ’ योजनं युक्। अर्थेनोयफलस्य हेतुस्तद्योगो व्यवसायः।

यथा रत्नावल्याम्—ऐन्द्रजालिकप्रवेशादारभ्य ‘ऐको उण खेडओ तए

अवस्सं पेखिदवो ’ इति यावत्। अत्र हि योजनभङ्रायेण यदृजीकृतं

तभिप्पादकहेतुतस्मागः।

अन्ये तु— ‘व्यवसायः स्वशक्तियुक्तिः’ इति पठन्ति । यथा वेणीसंहारे—

"नयं तेनाद्य वीरेण प्रतिज्ञाभङभीरुणा।

बध्यते केयपाश्यास्ते स चास्याकर्षणक्षयः॥" इति।

एतच्च ‘संरम्भः शक्तिकीर्तनम्’ इत्यतनेनैव सदग्रहोतभिति ।

केचिदन्यतमाझ्ञानज्ञकारेण द्वादशाझ्ञमेवैतत् सन्धिमिच्छन्ति, एवं

गर्भसन्धिमपोति । एतान्‍यवमर्‌शीसन्धौषयोधशाझ्ञानि ॥ ६० ॥

अथ निर्वहणसन्धेरझ्ञानी लक्ष्यतिरुपदिशति—

सन्धिनिरोधो ग्रन्थानां निर्णयः परिभाषणम् ।

उपास्तिः रतिरानन्दः समयः परिगृहणम् ॥ ६१ ॥

भाषणं काव्यसंहार—पूर्वभाव—प्रशस्त्यः ।

चतुर्देशाझ्नो निर्वोधः

१ रसः पुष्टो रसकलसयादिभिः प्रेक्षितव्यः।

विशेषाच्चुपादानात् सर्वाण्येवतानि प्रधानानि ॥ ६१ ॥

अथ सन्धिः —

सन्धिर्वीज-फलागमः ॥ ६२ ॥

मुखसन्धौ न्यस्तस्य प्रारम्भभावस्थाविषयीकृतस्य वीजस्योद्भूघाटोन्मुख-व्यापारैककारे: फले फलागमावस्थायामागमनं ढौंकनं सन्धिः । यथा रत्नावल्याम्—

" वसुभूति:—( अभिविद्रवावन्तरं स्वागरिकां निर्वर्ण्य ) बाह्रव्य ! सुसदृशीयं राजपुत्र्या: । बाह्रव्यभ—समाप्येवमेव मनसि । " इति ।

अत्र मुखे यदुसं वीजं तत्रिकटीभूतमिति । इदमझयमवयवं निबन्धनीयरम् ॥६२॥

अथ निरोध:—

निरोध: कार्यैर्मिमांसा नष्टस्य कार्यस्य युक्तये यदन्वेषणं तदिरुद्रवस्तुविपयत्वाभिरोधः । यथा छलितरागे लक्ष्मणेन बद्धूष्वाड्नीतो लवो यज्ञार्थं सीताप्रतिकृति-मुपकल्पितां रामसदसि दृष्ट्वा स्वगतमाह—

" अये ! कथमियममा राजद्वारमागता ! ( उत्थाय सहसोपग-स्त्याज्जलि बद्ध्वा ) अम्ब ! अभिवादये (निरूप्य) कथमियं काश्चनमयी ! ( अपसृत्योपविशति, सर्वे परस्परमवलोकयन्ति ) राम:—( दृष्ट्वा ) वत्स ! किमियं तव माता ? लव:—रजनुं ! झायते सैवेयमस्मझननी, किन्त्वेशा देवी भूषणोज्ज्वला । ( राम: सबाष्पं हस्ते गृहीत्वा समीपे उपवेशयति ) लक्ष्मण:—( साश्रुं ) आयुष्मन् ! किनामेया सा देवानाम्रिययस्य जननी ? लव:—वां कळ मातामहोडस्माकमभिष्षे सीवेति ।

लक्ष्मणः——( सवाष्पं रामस्य पादयोरनिपत्य ) आये ! दृष्ट्या वर्षसे ! सपुत्रा जीवत्यार्या । "

अत्र नष्टस्य सीताजोवनकार्यस्य युक्त्या मीमांसेति ॥

अर्थ ग्रंथनम्——

प्रथनं कार्योदर्शनम् । कार्यं मुख्यफलम् । प्रथ्यते सम्बध्यते वा व्यापारेण मुख्यफलमनेनेति प्रथनम् । यथा वेणीसंहारे——

" भीमसेनः——पाञ्चाली ! न खलु मथि जीवति संहृतेऽव्या धुःख-संचिल्ललिता वेणीरात्पाणिना । तिष्ठत्तु तिष्ठत्तु स्वनमेवाहं संहरामि । " इति ।

अत्र द्रौपदीकेशसंयमनकार्यस्य व्यापारेण प्रथनमिति ॥

अथ निर्णयः——

निर्णयोडनुभावस्याति:

ज्ञेयेsर्थे सन्निधानमप्रतिपद्यमानं वा प्रति यदुभवस्याजुभूतस्यार्थस्य निर्णयार्थं कथनं त[त्] ज्ञेयार्थनिर्णयार्थमभिप्रणीतः । यथा यादवाभ्युदये-सद्युद्रविजयं प्रति वसुदेवः——( समप्रणम्य ) " देव ! मया कंसप्रति-मथेन कृष्णं गोकुले गोपयता यो महान् क्रेयोsभूतत्स्तस्य फलमिदानीम-भूत् । किन्तु लोकपरिज्ञानभयेन यन्मया देवपादानामपि न विज्ञसं तत्

देवेन क्षन्तव्यम् ।"

अत्र वसुदेवेन स्वात्मभूतं कृष्णगोपनकृतेशं सद्युद्रविजयो बोद्धितः ।

यथा वा पुष्पदूषितके प्रकरणे——' किन्रामनक्षत्रोदयं बालकः ? ' इति सद्युद्रदत्तेन पृष्टः सेनापति:——' विशाखानक्षत्रोदयं बालकः ' इत्याह । सद्युद्रदतः श्रुत्वा पूर्वोक्तभूतं नन्ददयन्तीसमागमं स्मरति——" तदा किल नन्ददयन्त्या दृष्टेन मया कथितं यथा——

एतौ तौ प्रतिदृश्येते चारुचन्द्रसमप्रभौ ।

क्यातौ कम्प्याणनामानाभुमौ तिष्ठा(व्य)-पुनर्वसु ॥ " इति ।

तदाधानादू दशरं जन्मनक्षत्रामिति ज्योतिःशास्त्रसमयविदो यद् ब्रुवन्ते तदुपपत्तिमेव इति ॥

अथ परिभाषा—

परिभाषा स्वनिन्दनम् ॥ ६३ ॥

स्वापराधोऽपि निन्दकं परिभाषा । यथा तापसवत्सराजे वासवदत्तां प्रति राजा—( सम्भ्रमात् ) " देवी ! किं क्रवीषि ?

यथा तथा हृद्राणं निःस्नेहं निरपत्रपम् । आनन्दामृतवर्षिण्या दृष्ट्रा(श्रुया)प्यनुगृहाण माम् ॥ "

" न प्रेम निहितं चित्ते न वाचारः सतां स्मृतः । त्यजता त्वां वने देवी ! मया दारुणमादितम् ॥ "

यथा वा राघवाभ्युदये रामः—( स्वगतम् )

"वैदेहीं हतवांस्तद्‌देशे महत्‌ः सङ्गल(ङ्गल)्ये विषह्य क्लमां-

श्रकोपाटितिक(कण्ठो दाशरथि: कीनाशदासीकृतः । प्राणान् यद्विरहे(ह)ड्य्यहं विश्वत(त्र)स्तेन त्रपापांसुरं वक्त्रं दर्शयितुं तथापि न पुरस्तस्थौ विलक्षः क्षमः ॥ "

एपु वत्सराज-नल-रामभद्राणां स्वापराधोऽपि निन्दनमिति । पतदज्ञं रञ्जकत्वादत्रावश्यं निबन्धनियमम् ।

एके तु ' परिभाषा मिथो जल्पः ।' इति पठन्ति । अत्रापीदमेवो-

दाहरणमिति ॥ ६३ ॥

अथोपास्तिः—

सेवोपास्तिः

सेवा परप्रसादहेतुतु(तु)न्योपारः । यथा वैणीसंहारे—

" भीमः—( द्रौपदीमुपसृत्य ) देवी ! पश्यालतनये ! दृष्ट्या वर्षसे रिपुकुलक्षयेण । "

नाटकनिर्णयः

१

अनेन भीमेन द्रौपद्या: प्रसादिततत्त्वात् पर्युपास्तः।

यथा वा रसविलासे—“ रामः—( सविनयं सीतां प्रति )

प्राणान् यद्विरहे डप्यहं विधृतवान् देवि ! त्रियप्राणित-

स्तवं कृतवत्यमृतपोम समयः स्मरामि ! नैक कुगाम्।

सौमित्रे: कपिभर्तुरक्ष च मनःप्रीतये तदेहि प्रिये !

हस्तिकन्धमलकादुरुषु नहु ते पूर्ण: प्रतिभाज्ज्वलि: ॥ ”

अत्र रामस्य सीताप्रसक्तिहेतोर्द्व्योपारः।

अन्ये त्वस्य स्थाने प्रियहिताचरणजनितां प्रसक्तिं प्रसादमयं मन्यन्ते ।

यथा तापसवत्सराजे गुहीतपक्षालाधिपति रमणवन्तं यौगन्धरायणं च प्रति राजा—“ साधु सचिवाग्रेसर ! साधु ।

स्वाध्या भीष्मिषणस्य रावणवशं यातः सुराणां पतिः

सर्वं वेधुना रसातलमहाकालान्धकारे चलिः ।

इत्यस्माननपेक्ष्य वैरिविजयप्राग्भावसौजसो: के वयं स्तोतारः स्वयमेव वेधु युवयो:लीन(स्त)योमावान्तरम् ॥ ”

अत्र वत्सराजस्यामात्याभ्यां प्रियहिताचरणजनिता प्रसक्तिरिति ।

अथ कृति:

रतिः क्षेमम्

लग्धस्य परिपालनं क्षेम ।

यथा रत्नावल्याम्—

“ वासवदत्ता— एघ्यउत्त ! दूरे से णादिउलं । ता तधा करेसि जधा वंधुअणं न घुमरोदे । ”

अनेन लग्नाया रत्नावल्याः स्थिरीकरणम् ।

अन्ये पुनरस्मिन् स्थाने प्राप्तस्य प्राप्तिकूल्यश्रवणमात्रादुः ।

यथा मुद्राराक्षसे—

१ आर्जपुन । दोषस्या ज्ञातिकुलम्, तत् तथा कुयां यथा बन्धूजनं न स्मरति ।

" वाणक्यः--अमात्य राक्षस ! अपीष्यते चन्दनदासस्य जीवितम् ?

राक्षसः—बो विष्णुगुप्त ! कुतः सन्देहः ?

चाणक्यः—अग्रहीतशस्त्रेण भवता नालुगृकृते वृषल इत्यतः सन्देहः ।

तदू यदि सत्यमेव चन्दनदासस्य जीवितमिष्ठते गृहीतासिं शस्त्रम् ।

राक्षसः—विष्णुगुप्त ! मा मैवमयोग्या वयमस्य, विशेषतस्तस्यया गृहीतस्य ग्रहणे ।

पुनर्वेधु प्रहस्य राक्षसं वाणक्य आह—किमनेन ? भवतः शस्त्रप्रहरणमन्तरेṇ चन्दनदासस्य जीवितमस्ति ।

राक्षसः—नमः सर्वकार्यप्रतिपचिहेतवे सुख|अ(त्स्ने)हाय । का गतिरेष गृखामि । "

एतच्छ्रुत्वास्य राक्षसस्य साचिव्यग्रहणवामताप्रशमनादू शुति: ।

अपरे तु क्रोधावेशे प्राप्तस्य श्रमनेर् शुति(ति)माननन्ति । यथा वेणीसंहारे—

" भीमसेनः—राजपुत्रि ! अलं मावेवमवलोक्य त्रासेन ।

कृथा येनासि राज्ञां सदसि नृपस्युना तेन तु: शासनेन स्थानान्वेतानि तस्य स्फुर्‌ष मम करयोः पीतव्रेषाण्यसृजि ।

कान्ते ! राज्ञः कुरूणामतिसरसमीदं मद्रुगदाचूर्णितारो—

रक्षेर्क्षेडसुग निपिक्तं तब परिभवज्यालस्यास्तु शान्त्यै ॥"

अत्र भीम-द्रौपद्याः क्रोधोपशमः ।

तथा रत्नावल्याम—

" देव ! श्रूयताम् । इयं हि सिंहलेश्वरदुहिता सिद्धेनादिष्टा । योडस्या: पाणि ग्रहीष्यति स साक्षेपौमो राज्ञा( जा ) भविष्यति । " इत्यादेरारम्य

" परिज्ञाताया: स्वभङ्गिन्या: सम्प्रतिकरणीये देवी प्रमाणम् । " इति यावत् ।

अनेन स्वजन्यावगमात् वासवदत्ताया: सङ्गरिका प्रतीष्यो—कोपस्य शमनमिति ॥

अथाननदः—

आनन्दो वान्छितागमः ।

वाठकनिर्णयः ।

प्रकारशतेर्वाच्छिततस्यार्थिततस्य सामस्त्येन आगमः प्राप्तिरानन्दहेतुत्वादानन्दः । यथा रसनावद्यायम्—

" वासवदत्ता—( राजानकपेत्य ) अत्रउत्त ! पच्छिल्ल एडं । राजा—( हस्से पसारिअ ) को देस्सः ? पसादं ण वड्डु मञ्जत्ते ? विदूषकः—हो ! जयदु भवं । णं पुहवी इदाणि हत्ये भूद णेव पियवयस्सस्स । " इति ॥

अथ समयः—

समयो दुःखनिर्वासः

कालः समयः । यथा मुच्छकट्ठियं शारदतं पालकस्स राण्ण आज्जियाद व्यथ्थत्थेण चाण्डालगोचरगतं तत्क्षणप्राप्तमराज्यसार्थकस्याज्जिया शार्वालिक आह—" अपयातापयात जान्मः ! ( दट्ठा सहरिस्सं ) ध्रियते बालदत्तः सह वसन्तसेनया । सम्पूर्णः खल्वस्सस्वामिनो मनोरथः॥

दिट्ठा मो ! णयणमहाह्णवदगाधा-

दुत्तीर्णं गुणवत्तया सुशीलवत्या ।

त्वामेव प्रियतमया युतं समीक्षे

ज्योत्स्नाडिाढ्यं शशिनमिवोपरागमुक्तमू ॥ "

अत्र शारुदत्तस्य दुःखापगम इति ॥

अथ परिग्रहणम्—

अदशुतादि: परिग्रहणम् । ॥ ६४ ॥

विस्मय—स्वापियभावात्मकस्याद्भुतरसस्य प्राप्तिरुपग्रहणम् । यथा रामाभ्युदये रामेण प्रत्याख्यायता सीता ज्वलनं प्रविस्ठा । तदनन्तरं नेपथ्ये कलकलः—

" भूमिभागे वितानोत्तमुपरिसिखादीभिरभिलेखाग्रे-

विंश्रद्रु आगिष्णु रत्नं तत्स्वरसि तथा चमे चामरदं च ।

१ आर्यपुत्र ! प्रतीच्छेताम् । २ ही ही भोः ! जयतु भवान् । ननु पुष्पवाटीहि हत्थे भूदोच पियवयस्सस्स ।

भूयस्तेजःप्रतानेविरहरभालिनतां क्षालयत्कटूभाजो

देव्या: सस्पर्धिराविर्मचवति विफलमनु वाच्छिततान्तकस्य ॥

ततः प्रविराति पटाध्वेपेण सीतामादाय वाचि: । सर्वे दृष्टा ससम्भ्रम-मृत्याय-'आश्र्याश्र्यं नमो भगवते हनूमानाय' इति प्रणमन्ति । "

अत्राग्निनप्रविष्ट्सीताप्रत्युज्ज्जीवनादधुतप्राप्तः: ।

यथा वा रघुविलासे—

" मच्येऽञ्जमोषि बहुधा विनिघातितशुजं रक्षो दशास्यं पुन-

स्तत्व पाताल-मही-निविष्टपभटांशकारम् दोर्विक्रमे: ।

मर्त्यस्तस्य पुनर्मृणालतुलया चिच्छेद कण्ठटर्वी

वैराग्यस्य च विस्मयस्य च पदं रामायणं वर्तते ॥ "

पुष्पदूषितके तु निर्णयवर्जितानि सन्ध्यादीन्यक्कानि परिगृहानन्ता-न्येकस्मैव श्लोके दूष्यन्ते । तथाहि---

" समुद्धरदचः--स्वमोदयम् ।

सेनापतिः--न हि ।

समुद्धरदचः--विप्रमो नु मनसः । सन्धिः १ ।

' सेनापतिः--शान्तम् ।

समुद्धरदचः--वदे श्व त्रा ।' निरोधः २ ।

' सेनापतिः--जाग्या ते ।' ग्रथनम् ३ ।

' समुद्धरदचः--कथमङ्ङालतनया ।' परिभाषणम् ४ ।

' सेनापतिः--पुत्रस्तवायस् ।

समुद्धरदचः--मृषा ।' श्लुति: ५ ।

' सेनापति:--आलम्ब्याय न एष वेत्ति नियतं सम्बन्धमेतद्वृत्तवतस् ।'

प्रसादः ६ ।

नावकनिर्णयः ।

' समुद्रदत्तः—केनैतदू घटितं विस्मयः ?' 'आानन्दः ३ ।

' सेनापतिः—विधिना ।' समयः < ।

' समुद्रदत्तः—(सुतरूपं दृष्ट्वा ) सर्वे समायुञ्जयते ।' परिगृह्य-

निति ९ । १८ २ ॥

अथ भाषणमू—

भाषणं साम-दानोक्तिः

ताम्रो वचनं ददतक्ष वचनमू । आभ्यांप्रुपलक्षणपरत्वात् प्रियं हितं च गृह्यते । यथा मृच्छकटिकेऽप्यार्यकराज्ञ्या शार्विलकश्शारुदत्तमाह—

" त्वदुपयानं यत् समारुढ गतस्ते शरणं पुरा ।

पशुवद् वितते यज्ञे हतस्तेनाथ प[ञ]लकः ॥

चारुदत्तः—शार्विलिक ! किं योत्स्ये राज्ञा वा(पा)लकेन घोषादानीय

निष्कारणं कूटागारे बद्धञ्चने बद्ध आर्यकनामा त्वया मोचितः ?

शार्विलिकः—अनुयम् । सिंहावलोकितोहिर्दे अनधिगतसाध्ये छलेन तु मद्वा

राज्ञा आर्यके णोऽथिनिन्यां च वेलातटे तुम्हे राज्यमतिसृष्टम् । तत् प्रतिमान्यतां प्रथमः सुहृदणयः । (पुनर्वसन्तसेनामाह—) आर्ये वसन्तसेने ! राजा

तवोपरि तुष्टो भविष्यी वधूशब्देनालुग्रहाति ।

वसन्तसेना—अहो सख्वलिय ! कयत्थ म्ह ।

( पुनःशारुदत्तमाह—) आर्य ! किमस्य भिक्षोः क्रियताम् ?

चारुदत्तः—भिक्षो ! किं तव बहु मतम् ?

भिक्षुः—अणिष्टत्तनं पेक्खिय पञ्जा(आ)बहुमाणे संदृशे ।

चारुदत्तः—सखे ! हढोज्जस्य निश्रयः । तत् पृथिव्यां सर्वविहारेपु

कुलपतिः किमताम् ।

शार्विलिकः—एवमेतत् ।

१ आर्ये शार्विलिक ! कृतार्थोंडस्मि । २ अनित्यत्वं प्रेक्ष्य प्रमाद्यामबहुमानः सन्तः ।

बारुदत्तः--प्रियं नः ।

वसन्तसेना--संपदं जीवित म्हि ।

शार्वलिकः--स्थावरकस्य किं क्रियताम् ?

बारुदत्तः--सभृत्योऽयमदासोस्स्त ।

शार्वलिकः--एवं यथाऽऽढचर्यः ।

अत्र साम्ना दानेनान्यैश् प्रियहितैरृक्ति: । अन्यो: पृथग्युक्तिनिबंध्यत एव । इदमप्यन्रुमवश्यं निवन्धनीयमवेति ॥

अथ पूर्वभावः--

प्राग्भावः कुतदर्शनम् ।

यथा रत्नावल्याम्--

"योगन्धरायणः--एवं विज्ञाय भगिन्या: सम्प्रतिकरणीये देवी प्रमाणम् ।

वासवदत्ता--किं डं खेव किं मणासि पडिवाहेदि ( पडि ) से रयणमालं ति ।"

अत्र ' वत्सराजाय रत्नावली दीयताम्' इति कार्यस्य यौगन्धरायणाभिप्रायाज्जुप्रविष्टस्य वासवदत्तया दर्शनम् ।

यथा वा यादवाभ्युदये--

"युधिष्ठिरः--देव ! कृष्णोदयं भरतार्धचक्रवर्त्ती नवमो वासुदेव इति मुनयः शंसन्ति ।

समुद्रविजयः--जाने भरतार्धेराज्ये कृष्णामिषेक्तुं मामूत्साहयति महाराजः ।

युधिष्ठिरः--ऐतदेव देवस्य जरासन्धवधप्रयासफलम् ।" इति ।

अत्र युधिष्ठिराभिमतं कृष्णार्ज्याभिषेककार्य समुद्रविजयेन दर्शितम् ।

१ सम्प्रति जीवितालम् । २ ल्कुटुंमेव कि न मणासि प्रतिपाद्यतामे रत्नमाला( र्तनावली )मिति ।

नाटकनिर्णयः ।

११३

मुखसन्ध्यायुक्तवाक्यसहदशवाक्यदर्शनेन पूर्ववाक्यमझमस्य स्थाने कोचिदामनन्ति । यथा चन्द्राराक्षसे—

" चाणक्यः—( पुरुपं प्रति ) इदं च वक्तव्यो विजयो दुर्गपालः ।

अमात्यराक्षसदर्शनेप्रीतो देवशन्द्रगुप्तः समाझापयति । बिना हस्ताभ्यां क्रियतां सर्वबन्धनमोक्ष इति । अथवा अमात्यराक्षसे नेतरी किं हस्तिभिः प्रयोजनम् ?

विना वाहन-पोताभ्यां गृच्यतां सर्वबन्धनम् ।

पूर्णप्रतिज्ञेन मया केवलं बध्यते शिक्ष ।"

अत्र मुखे यदुपकथितम्—‘ वध्यः को नेच्छति द्राक्षां मे’ इति तदेव भ-रङ्ग्यन्तरेपोपनयस्तभिति । उद्देष्टोक्तसंज्ञातः संज्ञानतरेण यल्लक्षणविधानं सर्वत्र तत् छन्दोऽनुरुन्धादिति ॥

अथ काव्यसंहारः—

[ वरित्सा काव्यसंहारः ]

श्लोकस्तु द्रुतविलम्बितो वेगल्ला । तत्रोक्तिनो ‘श्रूयः किं ते विषादकरोति’ इति प्रश्न इत्यर्थः । स च ग्रहीतव्यप्रतीच्छति प्रतीच्छति च सम्पादयितुर्भूयसी-मिच्छां दर्शयितुं निवेश्यते । तत्र सति सर्वस्मिन्नेवपिसते सम्पन्ने प्रस्तुतं काव्यमेव सन्द्रितय इति काव्यसंहारः ।

यथा कृत्यारावणे सीतारक्षणे रामस्य प्रिये हिते च महाति कर्मणि कृतेप्यसन्तुष्ट्यनागिराह—‘वत्स ! उच्चयतां कि ते भूयः प्रियमजु करोमि’ इति ।

"रामः—भगवतः परमपि प्रियमस्मि ? " इति ।

यथा वा यादवाभ्युदये—

" मुषिद्दिषिः—देव ! किमतः परं प्रार्थ्यमेवे यद्दनास् ?

सहदेवविजयः—( साश्र्रथनम् ) किमतः परमपि प्रार्थनीयमस्ति ?

त्रातो घोषश्रुवां विधृत्य मधुजित् कंसः क्षयं लम्भत्

सम्प्रत्येव विनिर्मितं मगधभूभर्तुः कवनन्धे वपुः ।

१५

144

१९४

सचिवरणे नाट्यदर्पणे

पादाक्रान्तमजायताद्रेभरतं तद् बूूहि नः किं परं ?

श्रेयोऽस्मादपि पाण्डवेश ! पुन[र]प्याश्रस्महे यद् वयम् ॥

अनयोरप्रतिगृहीते वरे काव्यसंहारः ।

तथा इनहुलेखायां नाटिकायां राज्ञी नायिकामिन्दुलेखामाह—

'ईदिसिए तुह इमाए कुलाणुसारिसिए सीलसंपच्चिए समुहोअदस्स मे

हिदयस्स उववण्रो ग्येव समुचित्तिआए पडिवच्चिए अयण अवसरो ता मम ग्येव

पियं करिंती वरेसु जं ते समोहिदं ।

नायिका—ईदिसस्स देवीपासायस्स न दाव अधियं सरिसं किं पि

अविस्सादि जं वरिस्सं । तधा वि को देवीए पसादाणं पज्जत्तकामो ? ता

पियदंसणं मे पसादीकरेदु देवी ।

राझी—बाहुं पडिवादिदा ।

नायिका—म्हैंतो पसादो ( स्वगतम् ) संपदं पमञ्ञिय भुञ्जिस्सभावं

पियदंसणाए इच्छा—कुलण—नेहस्स अणसरिस्सिं वच्छरिस्सं ।

अग्र वरस्य प्रतिग्रह इति ।

इदमञ्ञमवकयं निवन्धनीयं प्रशस्तिनान्तरी[य]कत्वादिति ॥

अथ प्रशस्तिः —

प्रशस्तिः शुभशंसा ॥ ६९ ॥

जगतः कल्याणशंसना प्रशस्तिः । तच्च नायकस्तदन्यो वा पठति ।

यथा कृत्यारावणे 'रामः—तथापीदमस्तु—

१ ईदरया तवानया कुलानुदसया सीलसम्पया समुहोअणतस्य मे हदयल्ज्जोपपण्ण एव समुचित्तया

प्रतिपघाडियमवसरस्तत् । ममैव प्रियं कुर्हन्ती ग्यभुण्ह यत् ते समोहिदं ।

२ ईदहस्स्य देविपसादस्स न तावदीअक सद्दस्स किंपि मोहिस्सति यद् वारिस्सामि । तथापि को

देव्या: प्रसादानां पर्यन्तकामः ?, तव् भियदरसीणां मे प्रसादीकरोहु देवी ।

३ बाहुं प्रतिपादिता । ४ महान् प्रसादः । साम्प्रतं पमाज्ज्झ भुञ्ज्ज्भावं प्रियदरसीणाया इच्छा—

गौरव-स्नेहस्यानुसहं कयवहरिस्से ।

145

नाटकनिर्णयः

१

१३५

यथाडयं मम सम्पूर्णेऽर्थिन्तितार्थो मनोरथः ।

एवमर्थागतो रक्षः सर्वपापैः प्रमुच्यताम् ॥

अपि च—

निरातिथिः प्रजाः सन्तु सन्तः सन्तु निरायुधः ।

प्रथन्तां कवयः काव्यैः सम्यग् नन्दन्तु मातरः ॥ ”

यथा वा यादवाभ्युदये " युधिष्ठिर:-तथापि किमपि ब्रूमो

जयम्—

कल्याणं भूयैवःस्व[:] प्रसतु विपदः प्रकर्षयं यान्तु सर्वे:

सन्तः श्लाघां भजन्तामपचयमयतां दुर्मतिदुर्जनानाम् ।

धर्मः पुष्टातु इहृदृत्ति सकलयदुमनःकैरवारामचन्द्रः

प्राप्य स्वान्तर्गतलक्ष्मीं(ल्मीं) मुदमथ वहतां शाश्वतीं यादवेन्द्रः ॥ ”

इयं चादयं निबन्धनीय।

तथेतिवृत्तान्तर्भूता चेयं, तेनास्या: प्र(पृ)थग्-गणेने चतुःपञ्चिरध्यायैरसदृश्या भवति ।

सन्धि-निरोध-ग्रन्थन-पूर्वभाव-काव्य-सन्धि:-प्रशस्तिमध्ये निबन्धनं च निबन्धः ।

अत्रोपरि च स्वेच्छया नियमः ।

एतस्मिन् निर्वहणसन्धावशेषतुरद्‌राकाझानि ।

सर्वेषन्धीनां चाझ्ञानीनितितत्त्वाथिच्छेदैरथे ग्रादीयान्ते ।

इतितृत्तस्म्याविच्छेदश् रसपुष्ट्यर्थे:,

विच्छेदे हि स्थायिदेशेऽपचितितथ्वात् कुतस्त्यो रसास्वादः ?

ततो रसविधानै-

कतानचेतसः कवे: प्रयत्नानन्तरानुपेक्षं यदझमुज्जृम्भते तदेवोपनिषदं सह-

दयानां हृदयमानन्दयति ।

अज्ञाननि च स्थायी-विभावानुभाव-व्यभिचारि-

रूपाणि दृश्यगानि ।

अमीषां च स्वसन्धौ सन्ध्यन्तरे च योजनया

निबन्धः ।

योग्यतां च रसनिवेदैकल्ययसायिनः प्रवन्धकवयो विददन्, न

पुनः शब्दार्थग्रन्थनवैचित्र्यमात्रोनमदिष्णयो मुक्तककवयः ।

तेनैकमप्यझं रस-

पोषकत्वादेकस्मरपि सन्धौ द्विष्यो निबध्यते ।

यथा वेङीसंहारे

सम्प्रे(केट्‌-विद्रवौ पुनः पुनर्दे(शि)तौ वीर-रोद्रसारुह्यप्यतेः ।

रत्नावलक्या च

विलासः पुनः पुनरुक्तः शृङ्गारमुख्खासयति ।

अतः परमपि निबन्धस्तु वैर-

स्यमावहतीति ।

तथाझद्रयेन सापा(घ्यं?) यद्‌केनैव सिध्यति तद्‌केमेव निबध्यते।

यथा श्रीभीमदेवकृतो(वं)शुनागस्य कृतौ प्रतिमानु(नि)कु(द्धे परिकरार्थस्यो-

146

११५

सविग्रणे नाटकदर्पणे

पक्षेपेणैव गतत्वान्न तद्विबन्धः । एवमङ्कत्रयेणापि । यथा भेदालविरचिते राधाविप्रलम्भे रासकाख्ये परिकर-परिन्यासयोरुपक्षेपेणैव गतत्वान्न तद्वि-बन्धः । एवं परस्परान्तर्भावे चतुरङ्गोडपि क्रियते सन्ध्यर्भावति ।

अत्रान्तरे च कोशदकार्थश्लोके:(ति) सन्ध्यन्तराणि स्मरान्त—

" सामं मे देदस्तथा दैण्टो दैनं च व बन्ध एव च ।

प्रत्युत्पन्नमतित्वं च गोत्रस्खालितमेव च ।

साहसंच भयं चैवं द्वी(भी)मार्गी क्रोध एव च ।

उ('औ)जः संवेगेणां ओजान्तस्तथा हेतुवृद्धारणम् ॥

दूंतो लेखेष्टथा स्त्रैणमिश्रैरं मेन्द इति स्मृतः । " इति ।

एषु च केपांचित् सामादीनां स्वयमङ्गरूपत्वात् केपांचिन्नतयादीनां व्यभिचारिरूपत्वात् दूत-लेखादीनामितिवृत्तरूपत्वादन्येषामुपक्षेपाद्यन्तर्भा-वाच न पृथक् लक्षणं(णं) प्रयासः । तथाहि गर्भसन्धौ साम-दानादिरूपसदृक्रो-डङ्कम् । मत्यादयो व्यभिचारिषु लक्षणद्यन्ते । दूत-लेखादीनाभितिवृत्तरूपता हसनते । तथोदात्तरागवधे हेतुप्रकाशनादौ उपदेशः । पतिमानमिकृत्य क्रोध-रूपः । रामाभ्युदये भयात्मा । वेणीसंहारे क्रोधात्मा । एवंन्येषवप्यझे-षवन्तर्भावः कीर्तनीय इति ॥ ६५ ॥

इति रामचन्द्र-गुणचन्द्रविरचितायां स्वोपज्ञाटद्गदर्पणविदृद्धतौ नाटकनिर्णयः प्रथमो विवेकः ॥ ९ ॥

अथ द्वितीयो विवेकः

अथ 'नाटकं प्रकरणं च' इत्यतो नाटकं लाक्षणिकत्वा प्रकरणं लक्‌ष्यते—प्रकरणं वणिग्-विप्र-सचिव-स्वाम्यसंक्रात । मन्त्रिगोत्राणां दिव्यानाश्रितं मध्यमचेष्टितम् ॥ ६६ ॥

दास-श्रेष्ठि-विटेष्टयुकं शेषलाक्ष्यं तच् च सप्तधा । कल्प्येन(त) फल-वस्तुनामेक-हि-त्रिविधानत: ॥ ६७ ॥

प्रकर्षेण क्रियते कल्प्यते नेता फलं वस्तु वा न्यस्त-समस्ततया|द्रेति प्रकरणं प्रसिद्धत्वात् लक्ष्यमनूद्य लक्षणं विधीयते । वाणिजः क्रय-विक्रयकृतः । विप्र: पट्टकर्मोण: । सचिवो राज्यचिन्तकः । अयं वणिग्-विप्रयोर्‌मेध्यपात्यपि धीरोदात्त-धीप्रशान्तौ प्रकरणे नेतारौ भवत: [इति प्रतिपादनार्थं पृथगुपात्तः] यस्त्वमात्र्यं नेतारमस्युपगम्य धीरप्रशान्तनायककामिति प्रकरणं विशोषयति स वृद्धसम्प्रदाय-वच्‍न: । यदाहुः—'सेनापतिर्‌मात्यश्र धीरोदात्तौ प्रकृतिंतौ ' इति । असकृरादिति व्यक्तिभेदेन वणिगादयो नेतार:, न पुनरेकस्यामेव प्रकरणचयक्तौ समवकारादिचत् त्रयोडपि । मन्त्रिगोत्रा मन्तकुलाड्‌झना नायिका यत्र । यद्वा मन्त्रा मन्तद्वत्ता रो(गो )त्राझ्ना यत्र । अत एवात्र नायिकौचित्येन नायकोडपि मन्त्रिगोत्र एव । एवं च पुष्टप्रकृतित केड्‌शोकदत्तादि-शब्दाकरणेन सुनिश्चितस्य नन्दनयन्त्यां या नयलीकशृङ्गोपनिबद्धा सा न दोषाय । परपुरुषसम्भावनाया निर्वहणं यावद्‌दोपयोगित्वात् । अपरथोत्तमप्रकृतीनां स्वसु( श्वसु )रेण वध्रा[:] पुत्रे दूरस्थिते निर्वासनं निर्वोसिततायाश्र शबरसेनापतिगृहेsवस्थानमचुचितमेव । उत्तमप्रकृतीनां राज्ञां तु कुलक्रियां वयलीकसम्भावना दुर्जन्धनस्येव भाजनुमत्यमात्रचैतैव । वणिगमात्र्य-विप्राश्र स्वर्गापेक्षयैवोच्यतेमा:, न राजापेक्षया । एतदर्थमेव च मन्त्रशब्देन गोत्रं विशो-षितम् । प्रकरणे हि नायको व्युत्पाद्यश्र मध्यमप्रकृतिरेव । 'दिव्यानाश्रितम्' इति दिव्यैर्‌नाश्रितम् । नाटके ह्यज्ञात्वेन दिव्यो भवति, प्रकरणे तु तथाभावोऽपि नेष्ट: । तस्य सुखाद्‌हुल्येनाल्पदु:खत्वाद्, अपरथा दिव्यत्वमेव हीयते ।

148

११८

सविग्रहणे नादस्स्वरपे

मध्ये सर्वोत्तम-हीनप्रकृतियोग्यं चेष्टितं विहार-व्याहार-वेष-सम्भोगादिको व्यापारो यत्र। तेन कल्पितद्रुतत्वलघुड्ड्यस्य न राजोचितोSन्तःपुरादिसम्भोगः, कञ्चुकिप्रभृतिभृत्यवर्गो वा न चाधमपात्रसम्भोगादिवो निवन्धनीयः। तथा च वेत्याल्यो नायिकाल्या विनयरहिततयाSपि चेष्टितं निवेश्यते। यथा विशाखदेवकृते देवीचन्द्रद्रगुमे माधवसेनां समुद्दिश्य कुमारचन्द्रगुरुस्स्योक्तिः—

"आनन्दराश्रुजलं सितोत्पलरुचोरावण्णता नेत्रयोः प्रत्यग्रेषु वरानने ! पुलकितघु स्वेदं समातन्वता। कुर्वाणेन नितम्बयोरुपचयं सम्पूर्णयोरप्यसौ केनाप्यस्पृहणीयताडप्यधोनिवसनप्रान्थिस्तवोच्च्वासितः ॥" इति।

न्युत्पाद्योSपि च प्रकरणे मध्यमप्रकृतिरेव, नेत्रचरितस्यापि तथाभूतत्वादिति। 'दास-श्रेष्ठि-विटैक्युक्तं' इति। दासो जीवितावधि वेतनक्रीतो बाल्यात् प्रभृति पोषितो वा। श्रेष्ठी वणिक्प्रधानः। विटो धूर्तः। तत्र कञ्चुकिस्थाने दासः। अमात्यस्थाने श्रेष्ठः। विदूषकस्थाने विटः। उपलक्षणं चैतत्, तेनापरमपि चाडुकार-सहायादिके वणिपात्रेSपि चितये)न निवन्धनीयम्। 'क्लेशाघ(द्रय)मू' इति। दुःखदं हि सम्भोगानन्तरिफलत्वादिति एताव[ह्]क्षणम्। तच्चैति उत्तलक्षणं प्रकरणं सम्भेदम्। इनो नायकः। फलं मुख्यकसाध्यम्। वस्तुफलसाधका उपायाः। एतेषामेक-द्वि-त्रिविधानेन सप्तभेदं प्रकरणम्। तत्र नेतुः प्रकल्पने तदितरयोषित्कल्पने एको भेदः। एवं फल-वस्तुनोरपि। एतद्वेमेककल्पाविधानेन त्रयो भङ्गाः। तथा नायक-फलयोर्नोयक-वस्तुनोः फल-वस्तुनोः कलपने न्योपस्यैकस्य चाकलपने त्रयो द्विकभङ्गकाः। नायक-फल-वस्तूनां त्रयानां समुद्दितानामपि कल्पने एको भङ्गः। एवं सर्वेमीलनेन सप्तधा प्रकरणमिति। ६६-६७ ॥

अथ नाटिकास्वो(ङ्ग)द्रहरणं मदनसर्वस्वख्यात(म्)मन्थान—

कुलस्त्री गृहवातायां पणप्रस्त्री हु विपर्यये। त्रिटे पट्यौ हयं तस्मादेकविशातिषाड्‌ड्यनंः ॥ ६८ ॥

149

प्रकरणैकादशारूपनिर्णयः ।

११९

गृहवात्तार्यों गाहस्थ्योचितपुरुषार्थसाधके वृत्ते कुलजैव स्री नायिका-त्वेन वणिगादीनां निबन्धनीया यथा पुष्टपदूषितके । विपर्यये तु गाहस्थ्यधर्मोचितपुरुषार्थीर्णवणे वेढयैव नायिकास्वेन निबन्धनीया यथा तरुणदत्ते । उभययोगस्य चिट एवं विधानादनयोरप्यवधारणम् । चिटे गीत-नृत्य-वाध्यविचक्षणे यूत-पान-वेढयास्सदिपु प्रसक्ते कलाकुशले मूलदेवादौ पत्यौ नायकत्वेन विवक्ष(क्षि)ते । कुलस्री चेति द्वयं तदुचितगाहस्थ्यपुरुषार्थोपेक्षया निबन्धनीयम् । अस्य तु चिटत्वादेव पण्यस्री प्रधानम् । कुलस्री तु पित्र-पितामहानुरोधाद्रू गुण:(गौणम्) । चिटस्य पतिस्वानुवादाद् वणिग्घनन्थ्रूयतोडपि प्रकरणे चिटो नेता लभ्यते । वेढया-कुलजाभ्यां सङ्कीर्णत्वादयं भेदोडशुद्धः । पूर्वं तु शुद्धौ खीसङ्कराभावात् । शुद्धमेदयोरपि चिटः सहायक एकः । सङ्कीर्णे तु बहवः । केचित्तु तु वणिग्नेतृकमपि भूतेऽसकृतवानमृच्छक-

कतिकास्सदिकं सङ्कीर्ण मन्स्यन्ते । एप च भेदेऽपि नायकच्नुरूप एवं व्युत्पाद्यः । अत्र हि वणिग्मातृ-विप्रायुक्तिता त्रिवर्गप्राप्तिसतदर्शने स्थैर्य-धैर्यादि, क्यापदि मूढता, कुलस्वित्त्यं वेढयासुसम्मोगचातुर्यं चिट-नूतयोः स्वरूपं नायिकाया रागापरागोल्लसनिहिताहृदयप्रहणप्रत्युपायस्थ नायकवोपायिकरणेन चतुरोत्तम-मध्यमप्रकृतिनोऽयकस्योत्तम-मध्यमाधमप्रकृतिनोऽयिकायाश्र स्वरूपं सामाङ्गुपायप्रयोगश्र व्युत्पाद्यनुपदिश्यते ' तस्मादिति ' यतः शुद्धसङ्कीर्णभेदत्रयात्मकं सप्तभेदं प्रकरणम्, तस्मादेकविशातिधाडन्यद एतत् प्रकरणम् । चतुर्देश शुद्धाः, सप्त सङ्कीर्णाः प्रकरणभेदाः । नायिकाया: कान्पिताकल्पिततत्के-डन्येडपि भेदाः सम्भवन्ति, परमदृष्ट्वादुपेक्षिता: ॥ ६८ ॥

अथाकल्प(ल्प)स्वरूपं निरूपयति—

अत्र प्रकरणेडकल्प्यमनुत्पाद्याघं यत् तत् पूर्वकविकृतकाव्यादौ कृतं सत् सदृशदर्श प्रतिपादितं ग्राह्यम् । अथवा सदृशाकल्प्यं तद् पूर्वकविःपणीकृतश्लाघ्य-व्यतिरिक्तक्व्हत्कथास्सगुपनिबद्धं मूलदेवतच्चरितादिकुपादेयम् । 'असद्गुण-मू' इति । यदत्राकल्प्यं पूर्वकविकल्पितं वृहत्कथास्सगुपनिबद्धं वा चरितमपि तदसद्गुणम् । पूर्वकविकल्प्ये वृहत्कथास्सदौ चासत्तो गुणा रसपुष्टिहेतवो

150

१२०

सचिवरणे नाट्यवर्णने

भणितिविशेषादयो यत्र। यदप्यत्र प्राप्तं निबध्यते, तत्रापि कविना रसपुष्टिहेतुरधिकावापो विधेय इत्यर्थः। अत एवार्थस्य वर्जनम्। तत्र द्वैभूतगुणा वापे श्राद्धलोकस्य जुगुप्सा स्यादिति॥

अनुवादभूतं कृतयुगाद्वोत्सर्गमतिदर्शिति—

शेषं नाटकवत् संज्ञं कैशिकोपूर्णतां विना॥ ६९॥

उत्तमो वाणिग्विप्रसचिवस्वाम्यादिकालकृतक्षणाच्छेदमपरमभिनेयप्रबन्धोचितं फलालोपायदशासन्धिसन्धिज्ञानप्रवेशविष्कम्भकाङ्कावतारारात्क्रमुखचूलिकावृत्यभेदरसादिकं यथा नाटके लक्ष्यितं तथाड्न्रापि सर्वैमौचित्यनतिक्रमेणायोज्यम्‌। क्वेश्रप्राचुर्येण शृङ्गारहास्योरलपत्वात्। यथा मृच्छकटीपुष्पदूषितकतरङ्गवस्तादि। यत्पुनर्भवेसूतिनामालतीमाधवे कैशिकीबाहुल्येऽपुनिबद्धम्, तत्र(त्र) वृत्ताभिप्रायमनुरणद्धिति। तदयं सक्लेपो यस्य पूर्वप्रसिद्ध एवार्थे कुतूहलमसौ मुनिप्रणीतशास्त्रप्रसिद्धचरितेन नाटकेन राजादिरत्नप्रकाशदुर्लोभतां पालयते, यस्य पुनरुत्पाद्येऽर्थे कुतूहलमसौ वणिगादिर्मनोध्यामप्रकृति: प्रकरणेति। दुःखेधसा(सां) हि न्याय्ये वस्मोति वृत्त्यर्थः क्वयोडभिनेयप्रबन्धान् ग्रथ्नन्तीति॥ ६९॥

अथ प्रकरणानन्तरोदिष्टां नाटिकां लक्ष्यितुमाह—

चतुरङ्का बहुरूपिका नृपेशा स्त्रीमहीफला।

कल्यानिर्थी कैशिकीमुख्या पूर्वैरूर्पदयोस्थिताः॥ ७०॥

अभ्याति-व्यातितः कन्या-देव्योर्नोटी चतुर्विधा।

'चतुरङ्केति' अवस्थात्रयसमासिपरिच्छिन्नाश्रया योऽङ्कः कस्याश्चिदवस्थाया या: प्रभूततरसेनवस्थान्तरे समावेशेन युगपदवस्थाद्वयसमास्याड्कविच्छेदे च त्वारोद्रुका:। अल्पं हि वृत्तं नाटिकायामतो ह्रस्वाक्षेपार्थमवस्थाया: समावेश:। भृङ्खलोकृतां नु कैशिक्यादिरसवृत्तिभाजां याति। अत एव ललिताभिनयात्मिका: स्वियश्र देवीदूतीसखीसचेटीकन्यकाSSदय:। नृप: कैशिकीप्रधानत्वा[द्‌] धीरललितो राजा ईशो नेता यस्याम्। अत एवात्र प्रकरणोक्तवत््वेऽपि सर्वे राजोचितो व्यवहार:, नायकाङ्गुसारित्वात् सर्वेऽन्य—

वहारस्य। ' श्री-महीफला' इति श्रीलाभपुर:सरराज्यप्रासिफला। 'कल््यार्थो'

इति कर्म-करणच्युत्पत्तिभ्यामर्थे[:] फलप्रुपायाश्र । तेन द्वावप्यत्रोत्पाद्यौ।

कैशिकी वृत्त्यभाणलक्षणा सा मुख्यया प्रधानं यस्यां गृहीत्वं च शेषवृत्त्यपेक्षया बाहुल्यम्।

तत् एवं गीत-नृत्य-वाद्य-हास्यादीनां शृङ्गारादीनां ग्राह्यम् ।

पूवेरुपद्रयं नाटकं प्रकरणं च तस्मादुःस्थितमूलस्थानं यस्यां कैशिक्रीप्राधान्याच्च

यत् श्रीभारयं कामफलं नाटकं प्रकरणं च किञ्चित् तदिह ग्राह्यम्। अन्येपामनुरुपत्वाभावात् ।

एतदूद्रद्रयोस्थिततत्वेन चावस्था-सन्धि-सन्ध्यङ्ग-बीज-विन्दु-पताका-प्रकरी-पताकास्थानकादिप्रवेशक-विष्कम्भके तिदृशतवेमदादीनियुभयभेदसाधारणानि लभ्यन्ते ।

तत्र 'नृपेश' इति नाटकधर्मस्तत् एव नायकोडकल्पितः 'कल््यार्था' इति प्रकरणधर्मः।

एतदवबोधनक्षमू ॥७०॥ 'अरुम्याति-र्यातितः'

इति । इह नाटिकायां नायिकाया द्वयं कन्या देवी च युगपत् ।

अपरिणीता कन्या । अन्तःपुरसज्जीकृतकनेभिक्षा परिणीता तु देवी।

तयोः प्रत्येकं प्रसिद्धप्रसिद्धिभ्यां चतुर्भेदत्वाभाटिकादपि चतुर्विधा ।

तत्र देव्यच(प्र)सिद्धा, कन्या प्रसिद्धेत्त्येकः । देव्य प्रसिद्धा कन्यास्यप्रसिद्धेति द्वितीयः।

देवी अप्रसिद्धा, कन्या त्वप्रसिद्धेति तृतीयः । देवी प्रसिद्धा कन्यादिप्रासिद्धाति चतुथः ।

उभयोः प्रासिद्धत्वेऽपि च कल्पितार्थत्वं नाटिकाया;, अन्यथा संविधानकरचनात् ।

नाटयति नर्त्यति व्युत्पाद्यमानौसीत्यच्च गौरादेराकृतिगणत्वाच्च दृश्यां नाटी ।

अनपश्रुत-त्वादन्यायें कपि नाटिकेत्यपिीति ।

श्रीप्रधानत्वात् सुकुमारातिन( श )यत्वाच्च श्रीलिङ्गसंज्ञानिर्देशः ।

एवं प्रकरण्यामपीति ॥

अथ नाय(टि)कागतं कर्तन्यसमुपदिशति—

अत्र मुख्यारुतो योगः पर्येन्ते नेतुरुण्यया ॥ ७१ ॥

प्रेमाद्रों वर्तते डन्यस्यां नेता मुख्याभिनिश्रितः।

अत्र नाटिकायां मुख्यया नृपवंशजातत्व-गम्भीरत्व-परिणीतत्वादिभिः

प्रधानं नायिका तद्रशादनन्तःपुरसज्जींकृतकन्यासम्बन्धेन श्रुति-दर्शने श्रायामासन्न-

याड्न्यया कन्यया योगः सम्बन्धो नायकस्य पर्येन्ते निर्वहणसन्धौ दर्श्यि-

तद्यः ॥७१ ॥ नेता च तल्लाभादर्रोकू प्रर्धमानाचुरागो मुख्यातशकितहृदयः

कन्यायाश्रुपवनादृष्ट सद्देतस्स्थाने डप सद्कटते ॥

कृत्यान्तरमपि दर्शयति—

देवी दक्षाडपरा मुग्धा समा धर्मो हृयो: पुनः ॥१७२॥

क्रोध-प्रसाद-प्रत्यूह-रति-च्छद्मादि भूरिशः ।

देवी दक्षा चतुरा निबन्धनीया । अपरा तु कन्या मुग्धा चातुर्व-

र्जिता । धर्मो: पुनः क्षत्रियवंशजातव-नय-विनय-लज्जा-महत्त्व-गाम्भी-

र्यादयस्तुल्या हृयो: देवी-कन्ययोर्निबन्धनीया ॥७२॥ तथा कन्यानुरागपरि-

ज्ञाने देव्यां राज्ञि क्रोधः । राज्ञा च तस्या: प्रसादनम् । देव्यां च राज्ञ:

कन्यासमागमे रतिः । राज-कन्ययो: परस्परं रतिः । सर्वेषामन्योन्यं

वञ्चनम् । आदिबन्धादन्यदपि शृङ्गारादि भूयो भूयो निबन्धनीयमिति ॥

अथ नाटिकालक्षणातिदेशेन प्रकरणी लक्षणयति—

पवं नाटिकोक्चतरङ्गाद्यदिलक्षणमस्मारेण प्रकरणी यथान्तीया,

किन्तु नेता प्रकरणोक्तो वणिगादि: । तेन वणिगादियुचित एवं वेष-सम्भोगादि: सर्वोऽप्यत्र व्यवहार: । हृयपि तज्जात्यनुरूपैव । फलमपि

महीलाभस्य वणिगादेरेच्चितत्वात् श्रीप्रासिपुरसरं दृश्यला[मा]दिकं

दृश्यस्म । कैशिकीबधुलत्वं च नाटकधर्म:, प्रकरणस्थाप्यकैशि-

कीत्वात् । कल्प्यार्थत्वं वणिगादिनायकत्वं च प्रकरणधर्म: । तथा नाटक-

प्रकरणोदिततत्त्वेऽपि नाटिका-पकरणिकयोर्नोक्तनाय(यि)काव्यपदेश: । नायकानुसारित्वात् सर्वेष्यवहाराणाम् । प्रकर्षेण क्रियते

कल्प्यते अस्यामर्थ इति प्रकरणी । अन्यार्थे कपि प्रकरणिका । ऐते च द्वे

अपि मुख्यरूपकदयसङ्करनिष्पत्त्या[ त ] सङ्कीर्णिभेदरूपे । एवमन्येऽपि

सङ्करमेदा रूपकद्र-त्रयादिसाझ्येण सम्भवन्ति । परमदृष्ट्वादरङ्कत्वाच्च

न ते लध्वन्ते हि वेति । नाटिकाया च राज्ञा प्रकरणिकया तु वाणिगादीनां

विलासप्रधानं धर्मार्थाविरोधि वृत्तं नाटक-पकरणयोरिव व्युत्पाद्यम् ॥७३॥

अथ पूर्णदृशा-सन्धीनी रूपकाणि लक्षणयित्वा न्यूनदृशा-सन्धीनी

प्रकरणैकादशाल्पनिर्णय:।

निरूप्यन्ते।तत्रापि मनुष्यनायकप्रत्यासस्यां प्रथमं व्यायोगं लक्षणति—

एकाहेचरितैकाङ्को गर्भोऽङ्गशो विवर्जित:।

अस्मीन्मित्तसङ्घ्रामो नियुद्धस्पर्धेनोद्भत:॥७४॥

स्वल्पयोगिज्जनै: श्लाघ्यतवधूद्वीरसाश्रय:।

अदित्यश्रुपतिस्वामी व्यायोगो नाटिकां विना॥७५॥

एकदिवसनिवर्तनीयकार्ये एक एवाङ्को यत्र।एकाहचरितत्वाच्चैकाङ्कत्वमस्य।दीसरस-नायकयुक्तत्वाद् गर्भोऽङ्गशो विवर्जनमू।दीसरसो हि कालक्शेप-

सहिष्णुतया विनिपातानां शङ्कया च प्रारम्भ-प्रयत्नानन्तरं फलागम एव यतते।एवमीहामृगनाय(य)का अपि।डिम-समवकारनायकास्तु बहुत्तरफल-

र्थिन्वेन प्राप्त्याश्रायुक्ता दीसरसत्वेन च विनिपातानाशङ्किनो निर्विमर्शका:।माण-प्रहसनयोर्नियकस्याश्रमतवादुक्तसृष्टिकादृशो शोकार्थत्वाद्वीरष्यां चासह-

यत्वात् सर्वेषामनुप्रृक्तत्वाच्च प्रारम्भानन्तरं फलागमनिबन्ध:।नाटकादिनायक-कस्य तु प्रेक्षापूर्वकारितत्वेनार्थिसहत्वाद्वितवधूफलकृतेऽध्यारम्भवितवेन विनि-

पातप्रत्ययापाकरणाच्च सर्वावस्थासम्भवेन पश्चाङ्कापि सन्ध्यो भवन्त्येव।अत्र च गर्भोऽङ्गशेसन्धिप्रतिषेधे पतत्सन्धिपरिच्छेदिके प्राप्त्याशा- नियततासी

अवस्थे अपि प्रतिपिद्ध एव।एवश्रुतेव(मपेरेव)पि रूपकेषु तत्सन्धि-अस्मीन्मित्तसङ्घ्रामसंयुक्तश्व यथा जामदग्न्यजये परशुरामेण सहसार्जुनवध:कृत:।नियुद्धं नाहुयुद्धम्।स्पर्धनं शौर्य-विद्या-कुल-धन-रूपादिकृत:सं-

हर्ष:।ताम्यामुदितो दीप्त:।स्वनपक्षीपातत्रवं च कैशिकीरहितत्वात्।एतेन पुरुषपात्रवाचुल्यं लभ्यते।ख्यातां प्रसिद्धं वस्तु नायकोपायलक्षणं यस्य।दी-

मानां वीर-रोद्रादीनां रसानामाश्रय:।अत एवात्र गद्यं पद्यं चौजोगुण-युक्तम्।तथा दिव्यभूपतिवर्जितं सेनापत्यमात्यादिदीसरस-नायकसम्पक्रम्।

कोविदस्य द्वादशनायकत्वोक्तिमन्नुसन्धु:।विप्रषण ओ समन्ताद् युद्धयन्ते कार्य-

थे संरमन्तेऽत्रेति व्यायोग:।नायिकां विनेत्यनेन नायिकायास्तदुचितस्य च वृत्त्यादे:परिजनस्य निषेध:।तेन नायकपरिच्छदभूताश्रेदशादयो भवन्त्येव।अत्र च मन्त्रि-सेनापत्यादीनां युद्धादिबहुलं वचं व्युत्पाद्यमिति॥७४-७५॥

अथ क्रमप्राप्तं समवकारं लक्षयति—

विज्ञेयः समवकारः ख्यातार्थो निर्विमर्शकः । उदात्तदेव-दैत्येशो वीर-रोद्रवान् ॥ ७६ ॥

सङ्गतैरवरकथैरर्थैः त्रिवर्गोपपायैः पूर्वप्रसिद्धैरेव क्रियते निवन्ध्यते इति समवकारः । 'ख्यातार्थे' इति । ख्यातकथास्सिदिप्रसिद्धनायकोपाय-त्रिवर्गफलो विमर्शसन्धिविवर्जितस्त्रिश । 'उदात्त' इति । उदात्तत्वं महत्त्व-गाम्भीर्यौन्दि । देव-दैत्यानां हि धीरोदात्तत्वं मर्त्योपेक्ष्यशैव, स्वजात्यपेक्षया तु धीरो- दात्तत्वमपि । अत्र व तत्तदेव-दैत्यभक्तानामिष्टदेवताद्दि-कर्मप्रभावादि-कीर्तनात् महती प्रतीतिर्यात्राजागरादि-प्रेक्षण-तदनुचित्तितोपायादित्यु प्रहृष्ट- विश्व भवति । देव-दैत्यौ नेतारौ । एवमन्येष्वप्यमुष्यनेतृकेषु वाच्यम् । वीर- थ्यज्ञानि व्याहारादीनि वक्ष्यमाणानि तद्वान् वीर-रोद्रवानित्यतिशायने मतः । तेन त्रिशृङ्गारत्वेऽपि वीरौ (रौ) रौद्रो (द्रौ) प्रधनानम् । देव-दैत्यानाभ्रद्ध- तत्त्वेन शृङ्गारस्य छायामात्रत्वेन निवन्धादिति ॥ ७६ ॥

अथ कृत्यान्तरमुपदिशति—

अत्र द्वादश नेतारः फलं तेषां एषक् एषक् । अङ्गास्वाद्यस्रिणुज्ज्ञारास्त्रिकपटास्त्रिविधाश्रवा: ॥ ७७ ॥ गढ़-युजेमेकमुर्हुर्तः । सुनिश्चितितार्थाः । स्वकार्यतः । महावाक्ये च सम्बद्धाः क्रमाद् हृद्येककसन्थयः ॥ ७८ ॥

अत्र समवकारे नायका द्वादश । तत्र प्रत्येकं द्वादश । यदि वा प्रत्यङ्गं नायक-प्रतिनायकौ तत्तदायौ चेति चलत्वाररुत्वारस्ततः सर्वसङ्क्रयया द्वादश द्वादशेति मध्यमा वृत्ति:, तेन क्वचिन्न्यूनाधिकत्वेऽपि न दोषः । 'तेषां' इति द्वादशानां नायकानां मध्यमत्वात् फलानि लभ्यन्ते । यथा पयोधिमथने हरि-वलिप्रभृतिनां लक्ष्म्यादिललाभाः । अत्र एव सहायापि सुग्रीवादिवन्मायाकतवेन व्यपदिश्यन्ते । त्रय इति त्रयोदशा भवन्ति शृङ्गारत्रयादिविशिष्टा न त्वेकस्मिन्नैकेकभावादिति ।

प्रकर्यैकादशकरपनिर्नयः।

१३५

मुद्रतों घटिकाद्रयम् । तत्र षण्मुद्रत: प्रथमः । द्वितीयो द्रिर्मुद्रतः । तृतीय एकद्वहर्तः । एतन्मानकालनिष्पाद्यार्थोऽत्र इत्यर्थः । एके उ .प्रत्यकं यथोदिताद्रिगुणं कालमानाद्रु । निष्ठितार्थोऽद्रार्थसाध्यफलस्याऽऽज्ञान्तरा-थोसम्बद्धत्वेन स्वसिद्धयेव परिसमाप्तार्थः। महावाक्ये च परिपर्णप्रबन्धार्थ-साधये फले सम्बद्धा: । सकलप्रबन्धसाध्यफलोपायभूतार्थाख्ययोगद्रु इत्यर्थः। ईह तावदामुखानन्तरं सङ्क्षेपणाद्रुत्रयार्थोपक्षेपकं बीजं निवन्धनीयमू । तदनन्तरमद्रद्रयमवान्तरबाक्यार्थेन परस्परविरिच्छेदमायोज्यमू । तृतीयस्त्व-कुसत्या निवन्धनीयो यथाऽवान्तरबाक्यार्थोविच्छेदः सर्वाऽऽद्रार्थसम्बन्ध-थेक्षु भवति । एवं हि पूर्वापरानुसन्धानावघेयधियो व्यवहिता-थोऽनुसन्धानावहितबुद्धयपेक्ष त्रिवर्गसिद्ध्युपाययुक्त्याSनुगृहीता भवन्ति । अद्रान्तरार्थानुसन्धायी च परस्परासम्बद्धाकृतवाद्रु न विन्दुनिवन्ध्यते । 'क्रमाद्रु' इति प्रथम-द्वितीय-तृतीयक्रमेणाऽऽत्रैकैकसन्धयः । तत्र प्रथमेऽद्रे मुखे ( ख- ) प्रतिमुखे, द्वितीये गर्भेः, तृतीये निर्वहणमिति ॥७७-७८॥

अथ शब्दारादीनि व्याख्याम्यतामह—

शब्दार्थविधो धर्मे-कामार्थेफलहेतुकः ।

वाच्य-वाचक-दैवेम्यः सम्भवी कपटस्थिषा ॥ ७९॥

जीवाजीवौ प्रयोज्यः स्यात् विद्रवस्किरमीपु तु ।

प्रत्येकमेकैककेकः पदं च स्त्रगधरादिकम् ॥ ८० ॥

धर्म-कामार्थः फलं हेतवश्र यस्य तत्र पत्नीसंयोगरूपस्य श्रृङ्गारस्य परदारवर्जनादिको धर्मः फलम्, दानादिकस्तु धर्मः हेतादिलाभस्य हेतुः। काम-श्रृङ्गारशब्दाभ्यां स्त्री-पुंसयो रतिस्थद्रुतुश्र स्त्री-पुंसादिरूपश्रृङ्गारस्य रतिरूपः कामः फलम् । रतिरूपस्य श्रृङ्गारस्य स्त्री-पुंसादिरूपः कामो हेतुः। अत्र च कामश्रृङ्गारे स्त्री परकीया कन्या च ग्राह्या, न पुनः स्वदाराः केया वा। यथा शकस्य्याहल्या। स्वदारासड्डदोषो हि धर्मेस्याप्य-चुपवेशेन केवलस्यैव कामस्य फल-हेतुमात्रो न स्यात् । अर्थो राज्य-सुवर्ण-धन-धान्य-बल्लादिः। तत्र पण्यादियोषितां केशांचित् शुभगानां पुंसां चार्थ-

156

१५९

सचिवरणे नतव्यपर्पणे

फलः शृण्वारः । वेश्यार्डदिष्टु च पुंसामर्थहेतुकः शृण्वारः । देवादीनामपि गन्धर्व-यक्षादिरूपाणां राज्यार्थसमीहा भवत्येव । तदाराधकानां चार्य-प्रासिः । अन्य च पक्षे कारणे कार्योपचाराद् देवानामर्थशृण्वारो दृष्टक्यः । अथ-वाडर्थोऽर्थनियम् परोपकार-प्रतिज्ञानिर्वाहादिकं तथा देवादीनामपि भवत्येवेति ।

मिथ्या प्रकल्पितः सत्यानुकारी प्रपञ्चः कपटः । स च यत्र वञ्चनीयः साप-राधः स वञ्च्योत्यो वञ्चकस्य वञ्चनेच्छयां सत्यां कपटः । वञ्चकाविनाभाव्येव । अत एवोभयजशस्तुर्थो न भवति । यत्र तु वञ्च्यापराधं विना वञ्चकदृष्टैव केवलया कपटो भवति स वञ्चकसम्मवी । यत्र तु द्वयोस्तु-न्यफलाभिधानवतः काकतालीयन्यायेनैक उपचीरते डपरोडपचीयते स वञ्च्याप-राधाभावेन वञ्चकस्य च वञ्चनाद्यनुयोगेन च द्वैवसम्भवीति । विद्रवान्ति जना अस्मादिति विद्रवोऽर्थः । ‘त्रि:' इति प्रकारेऽर्थयुक्तः । तत् जीवोत्यो हस्त्यादिजः । अजीवोत्यः शस्त्रादिजः । जीवाजीवोत्यो नगरोरो-षजः । तत्र हस्त्यादेः शस्त्रादेश व्याघारादिति । ‘अमीषु तु' इति शृण्वार-कपट-चिद्रवाणां त्रिषु मध्ये एकैको मेऽडोऽन्यतरस्य पुष्टगु निवन्धनीयः ।

तत्र प्रथमेऽडन्यतमः कपट उपार(ये), विद्रवो व्यापार्तिसम्भावनायाम्, शृण्वारः फलांशे । पर्व द्वितीये वृत्तीये च । प्रथमे चाङ्के शृण्वारः कामशृण्वार एव, रञ्जनायां साधकतम(अ)स्य प्रथमसम्पादानात् । अत एवं महासौष्पात्र निवर्त्यत इति । पद्यं च सङ्गरादिकम्, आदिशब्दाद् बहुकथं शृङ्गाराध्योजोगुणयुक्तं गुप्ते, न पुनरावर्त्यादि । तेन हि बह्वर्थाभिधाने क्रियते । स्थातु । केचित् पुन-र्लपाक्षरं गायत्रादिकर्मसम्-विषमादिकं छात्र पद्यं मन्यन्ते । अननेन च गध्यसात्र न निषेधः, पद्यवैशिष्ट्याविधानार्थत्वादिति । समवकारे च सदृक्ष्मः सहास्त्यः शृण्वारः कपटो विद्रवो देवारुरवैरिनिमित्तं सम्रहारादिकं च दिव्य-प्रभावसाध्यं लौकिकाभिरुपपचिभिरहिं इति मायेन्त्रजाल—प्लुतलङ्घनोच्छ्वेध-पुस्तावपातादिबडुल्यार्डरभाज्ञा वृक्षा सर्वेऽपि प्रहसन-कपट-विद्रवादि कुर्वहलिनां पूर्वा नाटिमत्पादितं कृत्स्नपाति । पदाकु—

" धरासु वीर-रौद्रेषु नियुद्धेष्वाहवेषु च । बाला मूर्खो ह्रियैव हास्य-शोक-भयादिषु ॥ "

परितुष्ट्यन्तीति वाक्यशेष इति ॥ ७९-८० ॥

अथ माणस्य क्रमप्रासो लक्षणावसरः—

माणः प्रधानशृङ्गार—वीरो मुख-निर्वोढवान् ।

एकाङ्को दशलास्याङ्कः प्रायो लोकोत्तरङ्कः ॥ ८१ ॥

मण्यते व्योमोक्या नायकेन स्वपरकृतं प्रकाशयते᳚ड्ग्रेति माणः । शौर्य-सौभाग्यवर्णनावाडम्बन्येनात्र वीर-शृङ्गारयोः प्राधान्यम् । शृङ्गाराज्ज्ञात्वाद हास्योद्भयत्राज्ञतया वर्णनीयः । तथा मुख-निर्वोढणसन्धिसम्पूर्णे एकाहनिवर्त्तनीयत्वादेकाङ्कः । दश चात्र लास्याङ्कानि निबध्यन्ते । तानि चैतानी यथा च—

" गेयपदं स्थितं पादयमासीनं पुष्पगण्ढका । प्रच्छेदक(कं) त्रिमूढं च सैन्धवाख्यं डिममूढकम् ॥ उत्तमोत्तमकं चैवमुक्त-प्रत्युक्तमेव च । " इति ।

प्रायेण लोकस्य पथरजनस्य विट-वेश्यादिद्वितीयात्मकरूपाद् रज्जनात्मकः । विट-धूर्त-कूच(टि)न्यादिचेष्टितं राजपुत्रादीनामपि चातुर्योर्थे क्षेममेवोति प्रायोग्रहणमिति ॥ ८१ ॥

अथ कत्थन्योपदेशेन नायकसुदर्शनति—

एको विटो वा धूर्तो वा वेश्याड्डदे: स्वस्य वा स्थितिम् । व्योमोक्या वर्णयेदत्र वृत्तिमुख्यलया च भारती ॥ ८२ ॥

एको द्वितीयपात्रहितः: रितः( विटः) पञ्चकृत्, धूर्तेश्चैव-घूतकारादि: वेश्याड्डदे: पण्यस्त्री-कुलटा-शम्भल्या: स्वस्यात्मनो वा स्थितिं चरितं व्योमोक्या रज्जाप्रविष्टद्वितीयपात्रसम्भनिध्वचनाज्ज्ञावादेन वर्णयेदज्ञविकारै: सामाजिकवर्गमयेदत्र माणे । भारती चात्र वृत्ति: प्रभूततया प्रधनम् । वीर-शृङ्गारयो: प्राधान्येऽपि न्यायोक्या वाचिकै र्वात्राभिनयै न सात्त्विकी कैशिकी वा प्रधनम् । अत्र विटादीनां परवशानात्मकं वृतं प्रेक्षकाणामवशनीयत्वापादनार्थे व्युत्पाद्यत इति । अत्र केचित् कल्पितं वृतं नायकं च विटमेव मन्यन्ते ॥ ८२ ॥

अथ प्रहसनस्य समयः--

वैमुख्यकार्ये वीथ्यङ्गि ख्यातकौतुकं भवत् । हास्यादि भाषासन्ध्यादृक्-चेष्टि प्रहसनं दिषा ॥ <३ ॥

वैमुख्यं बहुमानाभावः कार्ये प्रयोजनं यस्य । प्रहसनेन हि पाखण्डिप्रभु-तीनां चरितं विझाय विझुखः पुरुषो न भूयस्तान् वेधकानुपसर्पति । वीथ्य-ङ्गैर्व्योहारादिभिर्येथायोगं संयुक्तं च विधेयम्। कौतुकं जनवादः तत् ख्यातं प्रसिद्धं दम्भाश्रातमन्त्यतथास्यतवारोपणरूपः रुचिरोद्र विघेयः । यथा शाकव्यानां खीसपको(कीं) गर्हणीयो न चौर्यम् । एवं दम्भोदपि । हास्यो रसोज्झनी मूलयोद्र । भाषवच सन्धी मुख-निर्वेहणे । एकोद्दूः भारती दृश्याश्र निबन्धनीया । हास्यरसप्राधान्येऽप्यन्र न कैशिकी वृत्तिः । निन्द्यपाखण्ड-प्रभृतीनां शृङ्गारस्थानीयत्वेनाभावात् केवलहास्यविषयस्त्वमेव । अत एव लास्याङ्गान्यश्रान्पान्येवेति । 'दृशा ' इति द्विप्रकारं शुद्धं सङ्कीर्णं चेति ॥<३॥

तत्र नाट्यकथनद्वारेण शुद्धमाह—

निन्द्यः शीलादिना गर्हणीयः;, पाखण्डिनः शाक्य-भगवत्तापसादयः;, विप्रा जातिमात्रोपजीविनो द्विजन्मानः;, आदिशूद्रादन्यास्याप्ये वंविववास्य दुष्टस्पैकस्यैव कस्यचिद्वेष्टितं वृत्तमश्रीलेन ग्राम्येण च असा(असम्ये) न च व्रीडाकारिणा रहितम् । परिहासप्रधानवचनबद्धुलं चैतदभिधायि रूपकमपि चोपचार( रात) तु(चु)द्रं प्रहसनम् । द्वितीयवेश्या-पिचार(दिचारी)तथाङ्ग्य्ररहितत्वादिति ॥ ८४ ॥

अथ सङ्कीर्णम्—

सङ्कीर्णमुद्भताकल्प--भाषाSSचार--परिच्छदम् । वहूनां बन्धनी(की)-चेष्ट-वेद्याSSद्दीनां विचेष्टितम् ॥ <९ ॥

प्रकरणाथेकादशारास्पनिर्‌णयः ।

बहूनां चरितैः सङ्‌कीर्णत्वात् सङ्‌कीर्णम् । अत्युन्नतणवेष-वयाहाराचार-परिजनम् । उद्दततत्वं च सतामनुचिततत्वाद् बन्धककी स्वैरिणी चेटो दासः वेश्या पण्यस्त्री आदिगण्बदातृ श्रम्भली-धूर्त-बुद्ध-पण्ढ-पाखण्ड-विप्र-भ्रजग-चार-भटा-दयो विकृतवेष-वाशा-SSचारा गृह्यन्ते । विगर्हणीयं हास्यजनकं चेष्टितमनु-छानम् । एकस्य बन्धक्यादेः कस्यचिद् द्वारेण यत्नेन चैवंबिध एव प्रकार्षण हस्यते तत् सङ्‌कीर्णचरितविषयत्वात् सङ्‌कीर्णम् । शुदे तु पाखण्ड्यादेरेकस्यैव चरितं प्रहस्यत इति पूर्वरसाद् मेव । अन्ये तु-' स्वभावशुद्ध-पाखण्ड्यादे-श्रारितं प्रहस्यते तत् सङ्‌कीर्णचरितविषयत्वात् सङ्‌कीर्णमेवेत्याहुः । सङ्‌कीर्णमनेकाक्षं केचिदनुस्मरन्ति । अत्र च प्रथमेन श्लोकेन सामान्यलक्षणं, द्वितीयेन शुद्रस्य, तृतीयेन च सङ्‌कीर्णस्य लक्षणम् । उभयत्र तु चेट-चेट्यादेः परिजनस्य भूयस्त्वमिति । प्रहसनेन च वाल-स्त्री-मूर्खाणां हास्यप्रदर्शनन नाट्ये प्ररोचना क्रियते । ततः सज्जनानादयुरुच्यः शेषरूपकैरधर्मार्थ-कामेपु न्युत्पाद्यन्ते । तथा वृतच्युतस्य पाखण्डिप्रसृतदेवं शुद्रम्, बन्धक्यादेश भूतोन्दिसङ्‌कुलं सङ्‌कीर्ण वृतं त्याज्यतया न्युत्पाद्यात् इति ॥ ८१ ॥

अथ हिमस्य लक्षणम्:- अशान्त-हास्य-शृङ्‌गार-विमर्शः स्यातवस्तुकः । रौद्रमुखस्य शत्रुरुढः सेन्द्रजाल-रणो डिमः ॥ ८२ ॥

शान्त-हास्य-शृङ्‌गारारुपरसतप्रयेगा विमर्शाश्रयचतुर्थसन्धिना च रहित-त्वाच्छेषरसैरन्यासनिर्भरिश्र युक्तः । शान्तस्य करुणाहेतुकत्वेनोपालक्षणत्वात् करुणोदपि निपिध्यते दुःखप्रकर्षोत्कतत्वात् । इह च करुण-रौद्र-भयानक-वीभत्साश्रयतवारो रसः दु:खात्मा: । शृङ्‌गार-हास्य-वीराद्भुत-शान्ता: पुष्ट सुखात्मकाः । दिग्यनां च सुखबाहुल्येनाल्पदःखत्वाद् दिव्यत्वमेव न स्यादित्येषां तत्वभावाजुगृहितानमन्येषां च दु:खात्मानो रसाः अप्रयोज्या एव । समवकाराद् तु यदू रौद्रादिवर्णनं तद् दिव्यहेतुकस्वाभाविकसुख-बाधकत्वादुष्टमेव । मृत्योSञ्ज्ञपवज्ञाड्‌दिसमुत्थो हि रौद्रः, स्वाधिकारोधादि-सम्भवो भयानकः, मृत्योSञ्ज्ञयुचिशरीराद्यवलोकनाद् वीभत्सश्र दिव्यानामागन्तुक एव, करुणा: पुनरिष्टवियोगप्रभवशोकप्रकर्षरूपत्वात् स्वाभाविकसुख-परिपन्थी सर्वदैशामवर्णनीय एव, शान्तोSपि विषयासक्तिमच्छादसम्भवयेत् ।

१३०

सविग्रहणे नाट्यप्रेणे

अत्र च डिमे हास्य-शृङ्गारवर्जनादिन्द्रजालादिबहुलतादुचितमेवेति । रूप्यते पूर्वप्रसिद्धं वस्त्वतिद्रुतं नायकोपायफललक्षणमत्र । रौद्रो मूलयोज्योडत्र यत्र । शेषा रसा: पुनरन्येति । अवस्थाचतुष्टयविशिष्ट: चतुःसन्धितवेन च चतुरङ्गवान् । अङ्गावताररूपाश्रयत्रिधेया: । चूलिका-डिम्मुख्यत्वेन युद्धादिवर्णने निबन्धो भवत्येव । 'सेन्द्र-'इति सहेन्द्र-जाल-रणाभ्यां वलते । विद्यामानता चात्र सहाये । इन्द्रजालमसता: शब्द-रूपादीनां प्रकाशनम्, अन्यथापादनं वा । रण: सङ्ग्राम: बाहुयुद्ध-बलात्कार-पराभवादिरूप: । डिमो डिम्बो विश्व इत्यर्थ:, तद्योगादयं डिम: डिमे: सङ्ग्रातार्थे त्वादिति ॥ ८६ ॥

अथ कृत्यान्तरं नायकं चोपदिशति—

अत्रोत्कापातनिर्घाताशनद्रमयूखोपरकृत: । सुरासुरपिशाचाच्च: प्राय: षोडश नायकाः ॥ ८७ ॥

अत्र डिमे उल्कापातनिर्घातचन्द्रसूर्योपरिवेषा उपलब्धणपरत्वाच्चास्य लेप्यकिलिङ्गचर्मवस्त्रकाष्ठकुतानि रूपाणि च प्रदर्श्यन्ते । 'सुरासुर-'इति आद्यशब्दादू यक्षराक्षसभुजगेन्द्रादिग्रह: । प्रयोयोग्रहणात् न्यायाधिक्त्वेऽपि न दोष: । दिव्यानामयुद्धतत्वाद् धीरोदात्ता एते दृश्यन्ते । स्वजात्यपेक्षया तु धीरोदात्त्वमपि न विरुध्यते । एषां च परस्परविभिन्ना भावाः स्थायिचर्यविचारोदयो वर्णनीयाः । समरकारवत् तत्तदेवताभक्तिप्रीतिकार्थेत्वाद् दिव्यनायककर्तृ दिव्यचरितानुच्ठानव्युत्पत्तिश्व दृष्टव्या । एवमीदृशमङ्गेडपि ॥ ८७ ॥

अथ क्रमप्राप्तसृष्टिकाऽऽदिं निरूपयति—

उत्सृष्टिकाऽऽदृ: पुंस्वामी र्याद्युदोत्यथ तद्वान् । आनोक्तसृष्टिकथाश्रयो वागूर्ज: करुणाधिक: ॥ ८८ ॥

उत्क्रमणोन्मुखा सृष्टिजीविचितं यासां ता उत्सृष्टिका: शोचन्त्य: स्वस्ताभिरक्षितवादुत्सृष्टिकाऽऽदृ: । पुंसांसो मर्त्या अत्र स्वामिनो न दिव्या

प्रकरणापेक्षादशरूपनिर्णय:।

दुःखात्मकस्य करुणरसस्यात्र प्राधान्यात् । दिव्यानां च सुखशालुल्येन तत्सम्बन्धयोगात् । र्यातंतं भारतादौ प्रसिद्धं यद् वा युत्तं तत् सम्भवि करुणरस-चधुलं यद् वृत्तं तत् स्वयं प्रसिद्धं वा [s] सदत्त्र निवन्धनीयम् । माणप्रतिपादितं शृङ्ख-निवेरणार्थं सानिध्द्रयमू । परिदेवितबाहुल्यान्न्याय्य भानती वृत्तिरेकाह-निवर्तनीयचरितत्वादेकाईश्वात्र कर्तव्य: । शौर्यादिमदाचलिसानां परस्परं दोषोवृंहणं वाग्यूदं तद्वबहुल: । मत्सरथ्ययेनो भूम्नात्र विषानानात् । वाग्युद्धं चानुशोचनपरायणानामिति रौद्राप्रवेशन न करणस्याङ्किस्वव्याघात: । करुणो रसोड्क्री प्रधानं बाहुल्यनिवन्धादत्त्र विशेष: । रूपातयुद्ध्रोत्थद्वने वध-वन्धादिसदृभावेनेष्टवियोगादिप्राचुर्योदिति ॥ ८८ ॥

अथ कृत्यशेषमुपपादयिति—

निवेंदवाचो भूम्नादत्त्र योषितां परिदेवितमू ।

नरा निवृत्तसद्ग्रामाश्रेष्ठाश्चित्रा विसंशयुला: ॥ ८९ ॥

अत्रोत्त्सृष्टिकाद्दे यासु श्रुतासु निर्वेदो जायते, ता निवेंदवाचो बाहुल्येन निबन्धनीया: । देवापालम्भोत्तरोत्पत्तिमानिन्दादेरपुलशोचनात्मकं परिदेवितं च योषितां बहुधा वर्णनीयमू । पुरोमश्र्कोपरतोद्यतप्रहार-वध-वन्ध-ताड-नादिरूपसङ्ग्रामा: प्राप्तत्र्चैन नियोज्याः । भूमिनिपात-विरतिंतौर:-शिरस्स्थ-डन-स्वकेशग्रोटनादिका नानाप्रकाराश्रेष्ठा विसंशयुला दर्शनीयाः । अत्र चोत्सृष्टिकाद्दे उत्तमानां मध्यमानां च बहुविषयसनापातेन वैरसप्यार्दितानां महाविपघ्यप्रयविषादेनां सिथराणां च पुनरुनतिद्रेसेनय इत्थविषादं चित्तस्थैयैं च विधातुं स्त्रीपरिदेवितबहुलं वृत्सं नुपपादयत इति ॥ ८९ ॥

अथेहामृगस्य लक्षणप्रपञ्चे पर्याय:—

ईहामृग: सर्वीध्यज्ञो दिव्येशो डसमानव: ।

एकादशरत्नको वा र्यातातुर्यांतेधितृववान् ॥ ९० ॥

दिव्यप्सरीहेतुसकामो निर्विश्वास: सविदूर् ।

स्थानप्रहार-मेद-दण्ड: प्रायो द्वादशनायक: ॥ ९१ ॥

ईहा चेष्टा मृगस्येव स्त्रीमात्रार्थात्रेतीहामृग: । सदृ वीर्यज्ञैर्न्योहारादि-

३३२

सविबरणे नायिकापणे

भिरव्चिंते । दिव्येशो दिव्यनायकः । हसा उद्धता मानवो मर्त्यपुरुषपात्राणयन्त्र । एकाङ्कश्रुतरङ्गो वेति । अत्र च वृत्तसङ्क्षेप-विस्तरानुरोधिनी कविस्वेच्छा प्रमाणम् । एकाङ्कत्वे एकाहनिरवर्त्यमेव चरितम् । चतुरङ्कत्वे तु चतुर्दिननिर्वर्त्यम् । ख्यातारङ्गयातं प्रसिद्धाप्रसिद्धं यदितिहासं तद्वान् । प्रशंसायां च मतुस्तेन च- तुरङ्कत्वे परस्पराङ्गसंबद्धमिति तच्च समकारवदसम्बद्धम् । दिव्यखी- हेतुः सद्ग्रामो यत्र । अत्र हि दिव्यां नायकक्षियमनिच्छन्तीं प्रतिनायकोडपहरति । तत्त्वस्थिभित्तको नायक-प्रतिनायकयोः सद्ग्रामो निवन्धनीयः । निर्गतो विश्वासः परास्मिन् प्रत्ययो यस्मात् । आवेगानर्थ-परस्परसंधौडदयो विद्दूरस्थयुक्तः । रूक्षी निमित्तमपहार-मेद-दण्डा यत्र । ते च यथासम्भवं स्त्रीविचया अन्यविषया वा । मेपः साम-दानादिना विश्वेशापादनम् । दण्डो बन्ध-दि: । प्रायोग्रहणं नायिकान्यूनाधिकत्वव्यपानार्थम् । ९०-९१ ।

अथ रत्यश्रेषूपदिशति—

व्याजेनात्र रणाभावो बघासने शरीरणि । व्यायोगोक्ता रसाः सन्धिः-वृत्ययोः श्रुति(ता) रतिः ॥ ९२ ॥

वघासने सम[रा]नन्तरं भाविवधयोग्ये शरीरणि व्याजेन पलायन-दिना रणाभावो विधेयः । आस्तां साक्षादपभ्येडपि वघो न वर्णनीयः । रसा वीर-रौद्रौ च दीक्षाः । सन्धयो गर्भावमार्शेर्जिनाक्षयाः । वृत्तयश्र कैशिकी-नास्तित्व एव । 'सन्धिः-वृत्योः' इतरेतरयुगो द्रन्द्वः । अनुचिता रतिः रत्याभासः स च प्रतिनायकस्य निष्पेमदृशविषयत्वादिति ॥ ९२ ॥

अथ क्रमप्रासां वीथीं लक्ष्ययति—

सरस्वामिरसा वीथी त्वेकाङ्का हृद्येकपात्रिका । मुख-निर्बन्धसंधिः स्यात् सर्वैरुपयोगिनी ॥ ९३ ॥

नाटकादिसर्वरूपकाणामेतदुक्तं वक्रोक्तिमार्गेण गमनाद् वीथीव वीथी । सर्वे स्वामिनं उत्तमा-मध्यमाधमभाजः । सर्वे रताद्य भ्रूभङ्गादयः परकीयोपातविधातव्या: । यदाह कोहल:—

" उत्तमाधम-मध्याभिर्युक्ता प्रकृतिभिद्रिधा । एकहार्यो द्विहार्यो वा सा वीथीति(त्यभि)संक्षिता ॥ " इति ।

प्रकरणैकदेशरक्षणनिर्णयः।

१३१

शब्दकसत्वध्वमप्रकृतेर्नैयकत्वमनिच्छन् प्रहसन-विटादेनर्नैयकत्वं भ्रतिपादयन् कथग्रुपादेयः स्यादिति । एकाक्षरत्यनेनेकदिवसमप्रयोज्याभिनिवृत्तमत्रोति दर्शयति । द्वाम्यां पात्राभ्यां युक्ति-प्रत्युक्ति-वैचि-त्यविशिष्टाभ्यामेकेन वा पात्रेणाकाशभाषितसमन्वितेन युक्ता वीथी कविभो स्वच्छया विधेया । मुख-निरवोहारयोः सन्धी यस्याम् । सर्वेषां रूपकाणां नाटकादीनां वक्रोक्त्यादिसकूलत्रयोदशश्रप्रवेशोनुपयोगिनी वैचित्र्यकारिका । अत एवान्ते लक्षिता । वक्रोक्तिसहस्रसकुलत्वेन शृङ्गार-हास्ययोः स्वचना-मात्रत्वात् कैशिकीवृत्तिहीनत्वम् । अत्र च बहुविधा वक्रोक्तिविशेषा उत्तम-मध्यमाधमनायकानां व्युत्पादन्त इति ॥ ९३ ॥

अथास्या अङ्गानन्यभिधीयन्ते—

व्याहारोदधिबलं गण्डः प्रपञ्चवस्तिगतमं छलम् । असत्प्रलापो वाक्केलि नालिका मुद्रं च मतम् ॥ ९४ ॥

उदूष्यात्मकावलगिते अथावस्पनिदतं स्मृतम् । भारतीवृत्तिवर्त्तिनी वीथ्यज्ञाने त्रयोदश ॥ ९५ ॥

एतानि त्रयोदश वीथ्यज्ञाने विविधवक्रोक्त्यादिरूपत्ववाद भारत्यौ वृत्तौ वर्तमानश्रीलानि । अत एव वीथ्यपेक्षामज्ञानामजिञ्भूता भारतीदृश्येकद(के)शाः ॥ ९४-९५ ॥

तत्र प्रथमं व्याहारः—

अन्यार्थो भावितद्रिर्थो व्याहारो हास्यलेसगीः । अन्योऽर्थे प्रयोजनं यस्या भाविनी वा भवितव्यन्ती दृश्रिदृंशितविशेष-योड्यो यस्या: सह हास्ये लेहप्रशाना गीर्वाणी । विशेषोऽर्थे आप्रेयते डनयेतिन्याहारः । तत्रान्यार्थो यथा मालती(वि)कार्निनिमित्ते लास्यप्रयोगावसाने मालती(विका) निर्गन्तुमिच्छति । विदूषक:-“ भोदी ! चिह्नु दाव, विषु-मदिरं खु वो किंचिदे ताव पुच्छिस्सं ।

१ मदति ! तिहि तावत, विसूणें खलु वः किञ्चिद् तत् तावत् प्रक्ष्यामि ।

164

गणदास—वत्ते ! तिट्ठ तावउपदेशविहिओ गामिझ्झति ।

( मालवि(वि)का स्थितिा )

घारणी—गोदमवयणं पि अज्जो तियप प्रमाणीकरण !

गणदास:—देविओ ! मा मैवमू । देवप्रत्ययादो वि सम्भाव्यते । ऋषिमदर्शी

गौतमः । पश्य—

मन्दोउप्पमन्दताओ याति संसगेण वि पत्थितो ।

पण्डिच्छद: फलस्सेव निकरगेवाभिले पय: ॥

( विदूषकं विलोक्य ) किं विवक्षितमार्त्तस्य ?

विदूषक:—पंढरं दाव पेक्खंघे पुच्छ । पच्छा जो मए कम्मेओ

लक्खिदो, तं मणिस्स ।

गणदास:—भगवति ! गुणो वा दोसो वा यथात्थमभिखीयताम् ।

परित्राजिका—तथा मे दर्शने तथा सर्वमनवद्यं ।

गणदास:—देव: कुयं मत्वते !

राजा—वयमपि स्वपथं प्रति स्थिरिलाभिमान: सन्च्चा: ।

गणदास:—देव ! अथ नर्वयिताडस्मि ।

घारणी—दिट्ठिया पेक्खगाराघणगेव ! ( गणदासमवलोक्य ) अज्जो

वड(दू)दि ।

गणदास:—देवोपिरदो मे वद्धिहेउं । ( विदूषकं विलोक्य ) वदे-

दानी मणू ते मण: करेति ।

विदूषक:—पंढरमोवदेसदंसणे पहमं बंभणस्स पुसा इच्छिदव्वा, सा

वय लंघिदा ।

१ गोतमवचनस्य आयों हृदये प्रमाणीकरण !

२ प्रथमं तावत् प्रेषकारं गृह्ण, पच्छादो जो मया (कम्म)कम्मेदो वक्खिअत्ते अभिख्खामि ।

३ विदूषकेण मेलकरणं ? आयों वच्चति ।

४ प्रयमोयपवेसारोहे पथमं मालवणस्स पूजिअव्वा, सा तहा कथिता ।

प्रकरणमेकदेशसाकल्यनिर्णयः १

परिव्राजिका—आहो ! प्रभोयोग्यमनुत्तरः प्रभः ।

( सर्वे प्रहसन्ति, मालती स्मितं करोति ) "

इत्थयं नायकस्य विभागधनायिकादर्शनार्थं प्रयुक्तो हास्यलेककारित्वाद्‌व्याहार इति ।

भाविदर्थयथा रत्नावल्यां द्वितीयेऽङ्के राजा—

" उदारमुक्तकलिका विपाण्डुरालकाः प्रारब्धजुम्भान् मृणाल-

दारयसं भसनोद्भैरविरहेढरातनवर्तीमतमनः ।

अध्यासलनताभिमान् समदनां नारोभिवान्त्या ध्रुवं

पर्यन्तं कोपविभाटललित मुखं देह्या: करिष्याम्य्यहंम् ॥ "

अत्र राजा वासवदत्ता प्रति हास्यदर्शनेन हास्येनोक्कमिति ।

अन्ये तु वर्तमानप्रस्तुतार्थवाचकं हास्यलेककरं बच्चो व्यवहारमिच्छ-

न्ति । यथा मृच्छकटक्यां विदूषको गणिकाया वसन्तसेनाया गुहं प्रविशन्

वसन्तसेनाया मातरं हस्रा पृच्छति—" का एसा बंधुला ?

[ बेटी—] ऐसां अज्जुआए जण्णि अपिया ।

विदूषकः—जइद मरे त्ता सीयल्सहस्सस्स पण्णविका । अथ कि पदं

पणि(ते)सिय दुसारसोदा निम्मविदा ? आदु उक्खंदाव(द्रवे)ण पवेसिदा ?

बेटी—अहं ! मा एतियं अभेक्खइ । अतिका चाउत्थपण वा(वा)-

घीयदि ।

विदूषकः—" भयवं चाउत्थय ! में पि बंमणं अनुकेपेइ । " इति ।

यथा नलविलासे लम्बस्तनीकापालिकां प्रति विदूषकः—

" एकं दाव मे संसयं भंजेहि । मह बंमणिए माया मू(भू)लकडुणि जा

पाडलिपुत्ते वसादि, सा किं तुम्हं ? आदु अम्हां का वि ? " इत्यादिः ।

१ का एवा कन्या(रा) ? १ २ एअडुकजुआए जण्णी अतिका । ३ जदि म्रियेत, तहा मुणालस्स-

हलण्ण पयासिआ । जथा किर एत्थो प्रवेशो द्वारसोभण निम्मवित्ता ? अब्भवड्ढल्कडेण प्रवेशिता ?

४ आर्य ! मातृवल्लभस्व । अतिका वादपथिकेन वाग्यते ।

५ भगवन् वादीयिक ! साम्प्रतं प्रहेलणमनुकम्पस्स ।

६ एकं तावत्‍ने एसयं भणुच्च । मम माआरूयण्या माता स्थूलेकुहिनी या पाडलिपुत्ते वसंत, सा

किं त्वस्सुतान्या कडपि ?

अथाभिलष्यम्—

मिथो जल्पे स्वपक्षस्य स्थापनाडधिवलं बलात् ॥ ९६ ॥

मिथः परस्परं जन्मे उक्तिप्रत्युक्तिक्रमे क्रियाणे स्वपक्षस्य स्वाश्रय-

पक्षमस्य परस्परप्रतिप्रोज्जीवनवलात् स्थापनासुद्धौतत्स्व क्रियते यत्र तदधिक-

बलसम्बन्धादिवलम् ।

यथा कृत्यारावणे प्रथमेऽङ्के सीतावेशधारिणा ख(घू)पेणखया सह संवादे ( नेपथ्ये )—

" हा आतरलक्ष्मण ! परित्रायस्व मां परित्रायस्व ।

( इति श्रुत्वा ख(घू)पेणखा मोहमुपगता )

तस्मां च मूढायां लक्ष्मणः—आर्ये ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।

सू(घू)पेणखा—(अक्षिणी उन्मील्य सक्रोधं सक(ह)सा च ) आः अणञ ! अज्ज वि तुम्हं चिट्टिसि व्येव । अहो ! दाणि सि तुम्हं निस्संसो

णिग्घिणो य ! चिट्ठिदु दाव भादुअसिणेहो, कष णाम इक्कहाउकुलसंभवे

महाक्खलियेण भाविय एवं तहे बवासियं ? णं भणामि, एवंकेदतों सच्चं वि

न उव(बे)क्खीयदि, किं पुण अज्जउच्चो ?

लक्ष्मणः—आर्ये ! ननु त्वदर्थ एवायेण स्थापितोऽस्मि ।

सू(घू)पेणखा—कुमार ! एवं मन(स) अत्यो कदो होदि । एवं च

अहं परिरक्षितदा होमि । ता सद्धाह अज्जं धेव दे अणिउं अभिप्पायं

उक्खेविअ । " इत्यादि ।

यथा वा रघुविलासे—

" मयः—देव ! सीतापहरणमवितरां झुपुप्सते लक्खालोकः ।

१ आ ! अनावी ! अययापि त्वं तिट्ठल्से(ल्सेव) ! अहो ! इत्थानिमसि त्वं क्रूरंसो मिर्लिङ्गणस्स ! तिट्ठ तु

तावद् आातुलोहः, करुणं णाहे(हि)क्खाउकुलसम्भवेण महाक्खलियेण भूतेऽव त्वया ण्यवसितं ? ननु भणामि

एवमाकन्दनं णाउरूव णिपत्स्यते, किं पुनरायुप्तः ?

२ कुमार ! एवं ममाथः कुतो भवति । एवं चाहं परिक्षिता भवामि । तत् सवैया(वैया)ड्न्यमेव

हेतुनियमप्रान्चं कक्खणाहि ।

प्रकरणाणैकदेशाक्षेपस्‍निर्‌णीयः।

रावणः—( साक्षेपम्‍ ) आर्ये ! सीतापहारमतितरां जिघृप्सते लङ्‌कालोकः!

मयः—( सभयम्‍ ) अथ किम्‍।

रावणः—( सावहेतकम्‍ )

अविततपथः प्रेम्णा बाणोऽतुरागर( रु ) ज्जां जडो

वदति दयितामैत्रीवन्‍‌ष्यो यथाप्रतिमं जनः।

मम पुनरियम्‍ सीता राज्यं सुखं विभवः प्रियः

हरयमसौ मित्रं मन्त्री रतिर्‌द्रृतिर्‌ऋत्सवः।

( पुनः सखेदम्‍ ) आर्य ! किमेकमस्य पारमप्राप्‍तेलङ्‌कालोकस्य विचा-

रचातुरीवैशारद्यमूढभावयामि ?

अस्यां प्रेम ममेव वाच्‌छ-मनसयोरुत्तर्णनम्‌नस्य चेतः

वैदेह्यां नयनैकलेशालवणप्रारोहभूमौ भवेत् ।

कापेयं परिणम्र स प्रकटयन्‌ सुलुङ्‌घणभूयं हताहतं

कवित्त्वं कामितमादचीत कृतवान्‌ वेधास्तु मां रावणम्‍ ॥

अपरस्‍था पुनरार्ये !

अहं सुनीकराप्रणीरवरवणग्‍नस्य धर्माग्रिलां

प्रसद्ध यदि जानकीमभिरमेत लङ्‌कापतिः ।

असुखं ननु रोदसीविजयनिर्णयदोष्णः समि-

न्मृगव्यररसिकस्तदा क इव नाम वैतथि( र ) कः ! ॥

मयः—( अपवार्ये मन्दोदरी प्रति ) वत्से ! यथावस्थितमभिधाने

लङ्‌कापतौ किमलः परं विज्ञापयामि ?" इति ।

कोचित् त्वन्योंन्वयाक्याधिययुक्तिः स्‍पर्शयाद्‌धिवलं भवेदिति पठन्ति ।

एतद्‌व्यर्थोर्मेदावनेन सङ्‌ग्रहीतमतिति ॥ ९६ ॥

अथ गण्डः—

गण्डोदकसाद्र. यदन्यार्थं प्रसुततानुगतं वचः ।

१८८

सविवरणे नाट्यदर्पणे

अन्यान्याभिप्रायेणाकस्मात् प्रत्युक्तं प्रतिवचनतया ह्यनुचितमपि प्रति-

वचनरूपतया प्रकान्तेन यत् सम्बद्धं वचनं तद् दुष्टार्थगर्भत्वाद् दुष्टशोणित-

गर्भगण्ड इव गण्डः । यथोत्तरचरिते—

"रामः—( श्रीरामालोकेषु )

हयं गेहे लक्ष्मीरियमयमृतवर्त्मनिर्नियनयो-

रसावस्या: स्फुरितों वपुषि बहुलक्ष्मीन्द्रनरस: ।

अयं कण्ठे वादुः शिथिरमसुङो मौक्तिकसरः

किमस्या न प्रेयो यदि परमसखासुत् विरहः ॥

(प्रविश्य) प्रतीहारी—‘देव ! उत्थितदो ।

रामः—आर्य ! कः ?

प्रतीहारी—‘देवस्स आसन्नपरिचारओ तुम्वहो ।’ इति ।

अत्राकस्मात् प्रतीहारीवचनमन्याभिप्रायप्रयुक्तं प्रस्थुत्तरामवचसा

संयुक्तमत्वात् गण्डः ।

यथा वा बालिकावधूतके—“कंसः—

रिष्टस्तावदुदग्रगृण्णीयवेष्टः शैलेन्द्रकल्पो डिप्रः

सदृीपसदृशस्य दृप्तस्य पयसः शोषष्मा पयोनिधौ ।

केशी वाजितनुः खुरैरविषटयेदपांगानमेदीनीं

सां च बन्धुमिरेवभूरिजन्मतले कः कंसमास्कन्दति ? ॥

(नेपथ्ये)

जो अनओ पदओ अञ्चेण य वद्धिओ महुप्पहवो ।

कण्हो सो परउद्दो मारेद्र न कोइ धारेइ ॥"

इदं रक्ष्यमप्रविष्टपात्रप्रविष्टितेन वचसा नेपथ्यपठितमनिष्टार्थबोधकं

संयुक्तमात्रं चुलिका गण्डः ।

१ देव ! उपविशत । २ देवस्यासन्नपरिचारक्रो दुर्युः ।

२ योज्यत अयतोऽन्येन वचोऽर्थितो मध्यमप्रभः । कुणः स परुषोथे मारयति न कोऽपि भारयति ॥

प्रकरणायोऽद्वादशाखरनिर्‌णयः १

३३९

यथा वा सत्यहरिभान्द्रे—

"राजा—कपिञ्जल ! पुरो गत्वा विलोक्य, आश्रमः कियति पूरेः ?

( ' यदादिशति देवः ' इत्यभिधाय कपिञ्जलो निष्क्रान्तः । )

राजा—(सखेदम्‌)

धिग् मां भूनविभातिनं सकलकुष्ठधिग्जीवितं मेऽखिल—

ख्वोनीलोककरोपतापजनिता धिग् शिव ममैता: श्रीयः ।

पुण्यास्ते करणान्त्र्यादृइमनसो ये नाम वाच्यंमा

हस्तारोपितधर्माणि प्रतिकलं इत्था: शुभे कर्माणि ॥

कुन्तल ! वयमिलान्त्री सर्वस्वपरित्यागमीहामहे ।

( प्रविश्य ) कपिञ्जलः—देव ! प्रत्यासन्नं पयः ।

राजा—कि सर्वस्वपरित्यागम्‌?

कपिञ्जलः—नहि, धनिनामाश्रमम्‌।" इति ॥

अथ प्रपञ्चः—

प्रपञ्चः सस्तवं द्वास्यं मिओ मिद्धियेकलाभरल्‌ ॥ ३७ ॥

यथा रत्नावल्या राजा कललीगृहे चित्रगतां सागरिकां पत्न्यं

सुसज्ञताया दर्शने फलदयं प्रच्छाद्य तामाह—" सुसज्ञते ! कथमिहस्थो

भवत्या ज्ञातः ?

सुसज्ञता—'भद्र ! न केवलं त्वं, समं चित्रकलपेण सव्वो झुरंतो

मए जाणिदो, ता गड़िय देवेसं निवेदइस्सं ।

वसन्तकः—( अपवार्य ) 'मो ! सव्वं सम्भवीयादि । मुखरा खु

एसां गर्भदासी । ता किंपि दहय परिदोसेहि णं ।

राबा—( सुसज्ञतावाया अलकाणं प्रभाजनं ) सुसज्ञते ! कीडाभात्रिक—

१ मद्दे: ! न केवलं तवम्‌, समं चित्रकलकेन सव्वो हत्थन्त्रो मया ज्ञातः; तह् गत्था देउये

निवेदयिष्यामि ।

२ मो: ! सव्वं सम्भाव्यते । मुखरा खल्वेवा गर्भदासी, तह् किंविद्दू दिस्वा परितोषयैनाम्‌ ।

170

१७०

सविचारे नाट्यसंपने

मेवैतत्, तथापि नाकारणे त्वया देवी खेदचिततन्या । इदं च ते पारितोषिकं ।" ( इति कर्णाभरणं ददाति )

स्तुस्नता—( प्रणम्य सस्मितमु ) 'भद्र ! ग्र(प)सादो मे कर्णाभरणेण ।" इत्यादि ।

अत्र राग-सुस्नतयोर्मिथो देव्यै निवेदयिष्यामि इति हास्यम् । 'भद्र पसादो' इति स्तवसहितमेकस्य राञ्ञः सागरिकास्न्नमलाभकरणं प्रपश्योस्स्नतत्वात् । सुस्नताकर्णाभरणालाभस्तु मुखव्यसाधग्नं प्रत्यग्रुपयोगित्वाम्न विवक्षितः । केचितत् त्वस्ननूतन पारदार्यादिनेष्टण्यादिना योजन्योग्न्यस्तवो हास्यहेतुत्वं प्रपश्योभादुः । यथा—

"'रेंडा चंडा दिख्खदा धम्मदारा मज्झं मंसं खादिअ पिज्झए वा । भिक्खा मोडं चम्मखंडं च सेज्जा कोलो धम्मो कस्स नो भादि रम्मो ? ।""

अन्थे तु द्वयोर्योर्मिन्ना विध्यारूपं हास्यं सस्तवयुक्तं प्रपश्यस्वेन मन्यन्ते । यथा प्रयोगाभ्युदये—

"तरक्नदचकचेटी—अम्हो ! अरयं सु एसो संचारिमेण उदहासपडुउणं अज्जभंडीरवो हदो ण्येवागच्छादि ।

विदूषक—( उपसृत्य ) मोदि ! सागरं ते ।

चेटी—( स्वगतम् ) परिहासहस्सं दाव ण । [ प्रकाशाम् ] को दाणि एसो अम्हाणं पेसणयारओ चेडउ वि ।

विदूषक—आहं घडदासीणं सामिगो ।

१ मते ! प्रहादो मे कर्णाभरणेन ।

२ रंडाचंडा दीक्षिता धर्मदारा मथ्य मां सं खादयते पीयते वा । भिक्षा मो ज्जय धर्मक्खंडं व शय्या कौ लो धर्मे: कस्य नो भाति रम्यः ? ।।

३ अहो ! जय खल्वय संप्रति रिख्खूहम्हि सपेसणम्हि य मेलणदारव इति एवंगिल्लहति ।

४ भवति ! स्वागंत ते ।

५ परिहासविण्यामि तावदेनं । क इदानी मेओडस्स मार्क प्रेषणकारक्खे टेक इति ।

६ अहं घटदासीनां स्वामी ।

प्रकरणयेकार्थसङघनिर्णयः।

चेटी—'कि चेडउ जि भणिदे कविदो तुर्म ?

विदूषकः—किं दाणि विसेसो घडदासीणं कुंभदासीणं च ?

चेटी—मा कुप्प, मड्ढउसो जि भणिस्सं।

विदूषकः—मोदी ! तुवं पि मा कुप्प, अज्जा इति भणिस्सं ।

चेटी—अहो ! मड्ढउत्थस्स ग(म)दी ।

विदूषकः—अहो ! अदिरुआ अज्जया ।" इति ।

॥ ९७ ॥

अथ त्रिगतं--

त्रिगतं शब्दसाम्येन भिन्नस्यार्थस्य योजनम् ।

भिन्नस्य प्रस्तुतादन्यस्य । त्रिगतमनेकार्थगतं 'शब्दस्थानेकार्थत्वात्'

तेन द्व्यर्थमपि । यथा देवीनन्दनगुप्ते द्वितीयेऽङ्के प्रकृतिनामाश्वासनाय

राक्षसः भुवदेवीसम्प्रदाने अभ्युपगते राज्ञा रामगुप्तेनारिवधार्थं यियासुः

प्रतिपन्नभुवदेवीनेपथ्यः कुमारचन्द्रगुप्तोऽपि विज्ञप्तमनुच्यते । यथा—

"प्रस्थि(ति)गोऽक्ति न खल्वहं त्वां परित्यक्तुं त्सहे ।

प्रत्यग्रयौवनविभूषणमणिमेतदव

रूपश्रियं च तव यौवनयोग्यरूपम् ।

सक्तिं च मद्गतुपमामतुरुष्यमाने

देवीं त्यजामि बलवात्स्वपि मेsनुरागः ॥

अन्यलीलया भुवदेवी—यदि भर्त्ति अवेक्खसि तदो मे मंदभागिणि

परिट्ठयसि !

राजा—आपि च, त्यजामि देवीं त्रणवत् त्वदनुत्तरे ।

१ किं चेडक इति भणिते कवितास्तच्चम्?

२ क हदानीं विशियो घडदासीणां कुंभदासीणां च ?

३ मा कुण्ण, ' भद्दमुत्तः:' इति भणिअमि ।

४ अवति ! त्वमपि मा कुप्य, 'आप्ति' इति भणिअमि ।

५ अहो ! भद्दपुत्तो मति: ।

६ अहो ! अतिक्कमाड्डया ।

७ यति(तो) भत्तिमपेक्खे, ततो मां मंदभागिणीं परिट्ठयक्खि !

१७३

लक्ष्मरणे वात्सल्ये

भुव०——एहं पि जीविंदं परिट्ठयंती अज्जाउयं पडमयं ग्येव परिट्ठइस्सं ।

राआ——त्थया विना राज्यमिदं हि निष्फलम् ।

भुवदेवी——ममावि संपदं निप्फलो जीवलोओ सुहपरिट्ठयणिओ भविस्सदि ।

राआ——उढेतिं देवीओ प्रति मे दयालुत्ता ।

भुवदेवी——हं अज्जउत्त ! इंदिसी दयालुत्ता ! जं अणवरद्धो जणो असुहगदो पवं परिट्ठईयदिं ।

राआ——त्थिं स्थितं स्नेेहनिबंधनं मनः ।

भुवदेवी——एदो ग्येव मंदभागा परिट्ठयामि !

राआ——त्थ्युपारोपितप्रेम्णा त्वदर्थे यत्स्सह ।

भुवदेवी——हं ज्जे ! इयं सा अज्जउत्तस्स करुणत्ता ! परित्यक्का मया देवी जनोग्घयं जन एवं मे ॥

सूत्रधारि——देवि ! पडंति चंदमंडलाड [वि] डुड्डलीओ, किं पत्त्थ करीयदि ?

राआ——देवीवियोगदुःखार्त्तस्त्वमस्मान् रमयिष्यसि ।

भुवदेवी——वियोगदुक्खं पि दे अकुरणस्स अत्थि ग्येव !

राआ——सव्वु:खस्यापनंतुं सा शांतोंनापि न क्षमा । " इति ।

एतत् खीएविशेषणद्रुगुसंपोषणार्त्थममिदतमपि विशेषणा(ण)साम्नेन

१ अहहमपि जीविदे परित्यजंती आर्यपुत्ते प्रथमतरमेव परित्यक्ष्यामि ।

२ ममापि साम्प्रतं निफ्फलो जीवलोक: सुखपरिट्ठयणीयो भविस्सति ।

३ इयमायेसु ! हं दयालुत्ता ! यदणवरद्धो जनोग्घयुगत एवं पविलस्सयते ।

४ अत एव मंत्तिस्संगा परिट्ठयस्से ।

५ हुज्जे ! इयं सरड्ढयंपुलस्स्य करणता !

६ देविण ! पतनित चंद्रमंडलादणयुल्का:, किं तं क्रियते ?

७ वियोगदुःखमपि टेड्करणस्यास्त्थेव !

173

प्रकरणैकावसराकूष्मिण्णयः ।

देव्या स्त्रीविषयं प्रतिपद्यामिति मिश्रार्थयोजकम् । एवं व्यर्थमपि श्रेषादिवच्यादुदाहार्यम् ।

अथवा श्रुतिसारूप्येणैकस्यैव प्रश्नरूपत्वया सतः प्रतिवचनतया भिन्न-श्रेष्य योजनम् । यथा विक्रमोर्वशीयम्--

" सर्वविधिवृतां नाथ ! दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी ।

रामा रम्ये वनान्तेऽस्मिस्त्वया विरहिता मया ॥ "

अत्र प्रश्ने महावृतः प्रतिशब्देनैतदेवोच्यते--

यद्वा शब्दोद्ययर्क ध्वनिमात्रं तत्साम्प्रनेकार्थयोजनं त्रिगतम् । यथेन्तुलेह्वायां वीर्यायाम्--" राजा--वयस्य !

किं तु कलहंसनादो मधुरो मधुपायिनां तु सङ्गारः ।

हृदयग्राहदेवतायास्तस्या तु सनुपुरशरण इति ॥ "

अथ छलमू--

वचोऽन्वयार्थे छले हेतु-वचना-रोषकारणम् ॥ ८७ ॥

प्रयोजनान्तरेण प्रयुक्तं यद् वचनमन्यस्यान्यास्प हास्य-वचना-रोषकारणम्, तदू वचनाहेतुत्वाच्छलम् । यथा--

" केत्सु व न होइ रोसो दड्ढूण पियाए सव्वणं अहरं ? ।

सव्वमल(अमर)पउम्गाइरि वारियवामे ! सहसु इण्ह ॥ "

अत्रवचः सङ्गया भव्वुप्रत्यानयनप्रयोजनेऽनोक्क विदग्धजनस्य हास्यं

स्वसु( स्वशु )रावेरवचनां सपल्न्या रोहं जनयतीति ॥ ९८ ॥

अथासत्प्रलापः--

असत्प्रलापस्तत्त्वेन हितं यन्नाभगम्यते ।

परमार्थतो हितमुपकारपर्यवसायि यद् वचनमविवेचकत्व-मूर्ख्याभ्यां

१ कस्य व न भवति रोषो हसद्धवा प्रियाया: समरणमभवम् ।

सव्वमल(अमर)मग्गाइणि वारित्तलामे ! सहस्सपेदाणीसू

३४३

सविग्रहो नायवदपपे

तस्मै न हितत्वेन नैवावबुध्यतेsविवेचकैर्मूर्खैस्तत् सौ प्रत्नसतोज्साधुभूतस्य प्रलपनमसत्यमलापः ।

वस्त्राविवेचकं प्रति यथा रामाभ्युदये द्वितीयेऽङ्के—

" रावणः-- प्रातःशोः भूतमव भवावशयेथा कलत्रमात्रसाधनोज्सो ताप-सस्तदपहार एव तावत्सरुप्यतामू । न च कलत्रापहारणाब्दू ऋते पुरुषस्यापरं परिभवस्थानमस्ति । तत्र मारीचेन साहायकं क्रियमाणमिच्छ्लामि ।

मारीचः--स्वामिन् ! जीवतो रामस्य परिभव इत्यशक्यमेतत् । न खलु तापस इति तमवज्ञातुमहैसि(ति) देवः। अन्यदेव वस्त्वन्तरं किमपि तत्।

रावणः-- (सक्रोधम्) आः ! किं नाम वस्त्वन्तरं तत् ? मूढ !

युक्त्यैव धात्रवन्योः परिभवसमयं जीवतः कर्तुमिच्छ्लनू मायासाहायके त्वं निपुणतर इति प्रार्थ्ये नासमर्थे ।

यच्चान्यत् तत् त्वञ्ज्ञग्रहणतिमसुणितस्फारकेयूरभाजः सज्जाकीलोक्यलक्ष्मीर्हटधरणसहा बाहुबो रावणस्य ॥ "

अत्र मारीचवचनं परमार्थतो हितमपि रावणेन नावगतम्।

मूर्खं प्रति यथा भीमटविरचिरे मनोरमावत्सराजे वत्सराजाभ्युदयदयाध्वंसि कमवन्वान् पार्श्वालमृच्छेदशुकामस्तस्य छतकसृत्यतां श्रितो विश्वासोत्पादनार्थं वत्सराजान्तःपुरमादिश्य यौगन्धरायणप्रयुक्तानाह—

" कौशाम्बी मम हस्त एव परया शक्या मया स्वीकृतः पाश्वालाधिपतिः पृथुः स मवतां न ज्ञायते काधुना ? ।

नन्वादिप्त एव मोहितपरानीकेन लावणको देवी सम्पत्ति रक्ष्यतामयमहं प्राप्स्यो कमवन्वान् स्वयम् ॥ "

एतच्च परमार्थतः पार्श्वालोच्छेदपरं यौगन्धरायणेनावबुद्धम्, यासव-दत्तया सम्बन्धमकनामा यौगन्धरायणालुचरण च मौखर्याश्चावगतं ।

मथा वा व्यसनिना राजपुत्रण कि शुचिनाव इष्टे प्रतिपत्तिरेष्यते—

" सर्वदा योद्धृविजयी सुरासेवनतत्परः ।

वस्त्रार्थीन्हि सुकानन् च संय्यदि करगामिनी ॥ "

प्रथमपञ्चविंशतितमस्सर्गः ।

२०४

एतदपि भ्रूभङ्ग्यात्र भ्रियाङ्गे पाञ्चकविजय-मतपानरूपे गृहते, न तु-न्द्रियजय-देवताराधनरूपे हितांष इति ।

अन्ये तु बालोत्कण्ठादीनामसम्यक्कथाभिः सम्भ्रमलापमिच्छन्ति ।

यथा—

" एकं त्रीणि नवाष्ट सप्त पडिति न व्यालुमसदृशव्याक्रमा वाचः क्रौञ्चरिपोः शिशुत्वविकला: श्रेयांसि पुष्णान्तु वः । "

यथा वा रघुविलासे सीताविरहितो रामः—

" अरण्ये मां त्यक्व्वा हरिण ! हरिणाक्षी कव तु गता ? पराभूतो राक्षा कथयसि न चेन्तमा स्म कथयः । अरे कीडाकीर ! त्वमपि वहसे कामपि हृशं यदेवं तृष्णीकामनुसरसि वाचंयम इव ॥ " इति ॥

अथ वाकेली—

प्रश्नोत्तरं तु वाकेली हास्यैर्वाकैः प्रतिबिम्बितैरिव ।

प्रहसस्य प्रश्नयोः प्रश्नानां वोत्तरं प्रश्रोत्तरम् । सहासा छेकोक्तिप्रत्युक्तिरिव । द्वयमप्येतद् वचनक्रीडारूपत्वाद् वाकेली । यथा—

" नदीनां मेघविगमे का शोभा प्रतिभासते ? वामान्तरा विजेतव्या के नाम कृतिनाऽऽत्रयः ? "

अत्रारय इत्येकत्र रसाभावोऽपरत्र श्लेषव इत्येकं प्रतिबचनम् । एवं वहूनामपि दृष्टान्त्यम् । एतद् प्रश्रोत्तरम् ॥

छेकोक्ति-प्रत्युक्तिरथा—

कौटिल्यं द्वारि हरिः प्रयागुपवनं शाखामृगस्यात्र किं ? कृष्णाग्रे दयिते ! निःश्वासि सुवारा कृष्णात् उपवनराव् । मुग्धेऽहं मधुदनो बाण लतां तामेव तन्वीमलं मिथ्या यतयसीत्सुपेत्य घनिकां प्रीतो हरिः पातु वः ॥ "

१९

१७६

केचित् उ साकालस्य वाक्यस्य विनिवर्तनं काकलीमधीयते । यथो-

तरचरिते—

" त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरनन्दुत त्वमख्रि ।

इत्यादिमिः प्रियशतरुहृदयस्य मुग्धा तामेव शान्तमतध्वा किमत: परेण ? ॥ "

॥ ९९ ॥

अथ नालिका—

हास्याय वध्नना नाली

परविप्रतारणकारि यदुत्तरं हास्याय हास्यनिमित्तं निगूढार्थस्त्वाद्

भवति सा नाली व्याजरूपा प्रणालिका । यथा रत्नावकश्यां सागरिका

चित्रफलककार्यमागता कदलीगृहे वत्सराजं हृद्या वहिः स्थिततां सुस्न्-

तयोच्यते—

" सेधि ! जस्स कण्ह तुवं एत्थ आगव सो एत्थ धयेय चित्तदि ।

सागरिका—( सकोपमिव ) सेधि ! कण्ह ?

सुस्नता—( सहासमू ) ऐथि अप्पसंकिदे ! पं पउत्तमहूसचे

चित्रफलकयस्त । "

केचित् तु हास्यहेतुनोपेतां(ता) निगूढार्थरूपां प्रहेलिकां नालीं

मन्यन्ते । यथा शालिकावशितके पारिपार्श्वक:-

" तपनीयोत्क(ज्ज्व)लकरकं कुवलयारुचि भासमानमाकाझे ।

तेजोमयं दिनकरादितीयमाचक्ष्य मे भूतसू ॥ "

अत्र निगूढो नारदलक्षणोर्ध्व: यथोत्तरेणास्मिंशेव श्लोके द्वितीय-

भेनं द्विनि पश्येति चतुर्थेपादान्त्याकरणेन न्यास्यात इति ।

१ सखि ! वस्य कते त्वमनागता सोडग्रैन तिष्ठति । २ सखि ! कण्ह ?

३ नअि आत्मराक्षिते । ननु प्रवातमापुः(हो)स्त्वने चित्रफकलकम्स्य ।

मदनरत्नाकराख्यनिर्णयः ।

३२०

अथ मुदवम्—

व्यत्मयो गुणदोषयोः । मुदवम्

गुणानां दोषत्वं दोषाणां च गुणत्वं येनोच्यते ण व्यत्ययो विपर्य्यासः । किचित् इन्दुदत्तं परदत्तमददत् स्वपद्मवाति रखतीवति मृदवम् । गुणस्त्व दोष-करणं यथा वेणीसंहारे तृतीयेऽङ्के—

"जयद्रथमाता—जाद ! ते खलु बन्धुवधामरिसूद्विदकोवा समरे ण-वेकिञ्चयसरीरा परिकमिस्सन्ति ।

राजा—( सोपहासम् ) एवमेतत् । सर्वजनप्रसिद्धमेवामर्षितं पाण्ड-वानाम् । परुष ।

इस्ताकृष्टविलोकेशवसना तुःशासनेनाक्ष्वया पाश्र्वाली मम राजकपुरतो गौर्गौरिति व्याहता ।

तस्मिन्नपि ! स किं न का(गा)णिधव(ध)रो नासीन् प्रथानन्द्नो यूनः क्षत्रियवंशजस्य कतिनः क्रोधास्पर्द्धि किं न तव् ? ॥ "

अत्र चरित्रतवादश्या गुणा दोषीकृताः ।

यथा नलविलासे—

" राजा—देवि ! उपालम्भ्यसेऽभ्यनन्तरपरिज्ञानापराधेन ।

वमयन्ती—किं विय ?

राजा—वकत्रेन्दुः सिसृतमतनोदशिगते दृष्टि विकासश्रियं वाहु(हू) कण्टककरकाण्यविश्रुतां प्राप्ता गिरो गौरवम् ।

किं नाञ्ञानि तवाविशेषमसूजन् स्व्स्तापतेयोचितं सम्मार्ग मधि नैतदुज्झति कुचद्रु(न्)द्र पुनः स्वछ्यता(म्) ॥ "

अत्र स्त्रीत्वता स्तनगु(गु)णो दोषीकृतः ।

उपि च । यथाss्मकुपक्षे शुभाफलङ्को—

१ जात । ये खलु बन्धुवधामर्षीषकोपाः समरेsनपेक्षितसरीरा(रा): परिकमिस्सन्ति । २ कथमिव ?

" लच्छी गिहीण झूसा अपच्चविझाण सा पुणो गरइ । वच्चो पढेउ विज्जं आजम्मजुघंकरं सक्कमो ॥ "

अत्र निर्हेताद् विषुधैर्विद्या गुणोडपि दोषीकृतः । दोषिस्थं गुणाकरेण येधा वेएीसहओ कहेसुत्तो सह विवाओ—

" कुर्योधन:-हक्तमिदं कस्म्यापि । गुस्स: साक्षान् महानल्पः स्वयमन्येन वा इणत: । करोति महत्तीं प्रीतिमपकारोऽपकारिणाम् ॥

येनासु द्रोण-कर्ण-जयद्रथादिनिहततममिमनुयुत्तपसुतवेद(भुत्योचक्क्)-सितमिद(व) न्थेतसा । "

अत्र क्षत्रधर्मे त्यक्त्वाडभिमन्युर्निहत इत्ययं दोषः स्वप्रीतिद्वेष्टुत्वेन गुणीकृतः ।

यथा वा नलभिलासे—

" सवेंसामपि पुण्णि वेउस्स कयः कालत्थो करीसो ? न्यायार्थी परदारविमुवकरे राजा जणं बाधते । आज्ञा कारितवाणु प्रजापतिमपि स्वों पडिवाणस्तत: कामार्त्त: क जनेो वजेद परहिता: पण्याज्जणा: स्वर्ण चेव ॥ "

अत्र पण्यलीत्त्वं दोषः शृङ्गारपुष्टयर्थ गुणीकृतः ।

अपि च । यथा सुभाषितरसो—

" तैण णमो निगुणसेढ़राण गुणिसलहिउज्जमाणं । णिअगुणविहलुत्तमव्वा सिविणे वि ण जाण अरेहिउ ॥ "

अत्र निर्देताद् गुणिभिरनिगुप्यत्वं दोषोऽपि गुणीकृतः ॥

१ लक्खीग्गिहिणी भुआडिप्राप्तविवाहानां स पुनर्युज्जी । तत्थ पढेउ वियामओअण्महुअस्सकारो सक्कण्हे: ॥

२ तेस्स्यो णमो णिगुणणोहेवेस्सो गुणिशलाअच्चमाणजणमस्स: । णिजगुणविफलत्तव्वा: स्रोएडपि ण येभामरतय: ॥

प्रकरणाप्रस्तावनताकथनम् ।

उपसंहार

" सन्तः सङ्करितोदयस्यसनिनः प्रादुर्भेवेधनत्रणा: सर्वत्रैव जनापवादचकितास्लितष्ठन्ति दुःखं सदा । अत्युत्प्रेक्षामति: कतेन न मता नैवास्तता क्याकुले युक्तायुक्तविचेकान्न्यहृदयो धन्यो जनः प्राकृतः ॥ "

अत्र सर्वं गुणोदयि दोषीकृतः, प्राकृतत्वं तु दोषेष्वपि गुणीकृत इति ।

अथोवृत्तात्मकम्—

परस्परं स्यादुत्प्रेक्षात्यं गूढभावणम् ॥ १०० ॥

पृच्छक-प्रतिवक्त्रोरन्रयोर्न्यं गूढार्थप्रसक्तिं-प्रत्युक्तात्मकं भाषणं, उद्गाते प्रश्नात्मकके साधुवृत्तात्मकस्य । यदा प्रश्ने विवक्षितोत्तरदानसामर्थ्य:, किन्तु यन्ममाभिप्रेतं तदु युक्तमयुक्तं वेत्यभिसन्धाय पृच्छति, प्रतिवक्ता चोचिवमविषचे तदोक्तवृत्तमपि तद्वद्ये: ।

यथा पाण्डवानन्दे द्रुतचार-पारिपार्श्विकमोदकि-प्रत्युक्ती—

" का भूषा बलिनां श्वमा परिभवः को यः स्वकुल्यैः कृतः किं दुःखं परसंशयो जगति कः श्लाघ्यो य इषा(आ)ध्रीयते । को मृत्युभयेन न गुञ्चं जहति के यैनिजिता: शत्रवः कैर्विज्ञातमिदं विराटनगरच्छन्नास्थितैः पाण्डवैः ॥" इति ॥१००॥

अथावलगितम्—

तच्चावलगितं सिध्दि: कार्यस्यान्यमिषेण या ।

विवक्षितप्रयोजनस्यान्यकार्यकरणेन्याजेन सम्प्रतर्थ्य तदन्यकार्यावलगनादवलगीतय् । यथोत्तरशरिरते सम्युक्तप्रहवविधारदोदहदाया: सीताया दोहदकार्यमिषेण जनापवादादरण्ये त्यागः ।

केचित तु पात्रान्तरे स्वव्यापारं निधिम्ब यतु कार्यान्तरकरणं तदव-लगितमित्याहुः । यथा कुल्यारावणस्याश्रुढे—

" सुत्रधारः-( नि:श्वस्य ) आहो ! नमु नवीमभि ।

वाक्यप्रकाशेकसारेण निर्विशेषानुप्रविशना ।

स्वाभिनेव नटि(ट)त्वेन निर्विण्णा: सर्वेषा वयम् ॥

तद् गच्छत्व भवती पुत्रं मित्रं वा कमपि पुरुषं क्र मागताभिमां कुडिनिकांमहुवतीवत्सु ।

" परित्रातुमग्रादोषाद् गृहसंसारसागरात् ।

बन्धुस्त्रीद्रव्यहार्तोविदद्रव्यपरीयं गम्यते ॥ "

अत्र स्वजीविकां दारेष निक्षिप्य परलोकदेतुकार्थकरणं स्वयमाश्रितय् ।

अपरे तु—" प्रस्तुतेऽन्यस्मिन् कार्ये यदन्यत् स्वयमेव सिष्यति

तदबलगितम् । यथा छलितरामे-

" राम-लक्ष्मण ! तातवियुक्तामयोध्यां विमानस्थो नाहं प्रवेश्यं

रक्षोभि, तदवशीर्ये गच्छाभि ।

कोऽपि सिंहासनस्थाढ: स्थित: पादुकयो: पुर: ।

नटापितमहिषया चामरी च विराजते ॥ "

अत्र भरतदर्शनकार्यान्तरस्यैवमेव सिद्धिरिति ।

अथावस्पन्दितत्वसू—

स्वेच्छोकथ्यान्यथाडडृश्यं यदवस्पन्दितं तु तत् ॥ १०१ ॥

स्वेच्छया वर्णनाभिप्रायमात्रेणोक्तस्यान्यथाSSडृश्यमानन्यार्थकथनरूपं

वत् तदवस्पन्दितं नटचःस्पन्दनादिवदनन्तर्गतयथचनीयसम्भवात । यथा

वेषिसंधारे—

" सत्पथा मज्जरगिर: प्रसाचिताशा मदोद्वतारम्भः ।

निपतन्ति धार्तराष्ट्राः कालवशान्मेदिनीदृशे ॥ "

अत्र स्वेच्छया शरीरनाट्यं इष्यते दृष्टान्तरुपकथं । तदवत् पार-

र्थिकेन धुत्रराष्ट्रस्वतान् दुर्योंधनादीनामञ्जलार्थकथनेनान्यथाSSडृश्यातय् ।

यथा वा छलितरामे—

प्रकरणार्थेकदेशरुपकनिर्म्मं: ।

३५१

"सीता-जोए ! पम्हाए तुम्हेइ अउण्णाएव मंतव्वं । सो अ राया विणएण पणमिअव्वो ।

लव:-आव्म ! किमावयाम्मां राजोपजीवकाम्मां भास्सयम् ?

सीता-हे णु तुम्हाणं पिता ।

लव:-किमावयो रघुपति: पिता ?

सीता-( सासिज्जइ ) णै णु तुम्हाणं, सयलाइ ज्जेव पुहवीए । "इति ।

एतस्मिन् प्रभु त्रयोदशवीध्यज्ञानी सर्वरुपकारणात् सर्वसनि्षपु निवन्ध-

नीयानि । सर्वसनि्षसाधारणयादास्खेएपि भावाच्च सन्ध्यज्रेग्र्य: पृथगुक्ता-

नीति ॥ १०१ ॥

अथ न्यायोगादौ रुपकान्तरे सामान्यनाटकलक्षणाविदेशमाह—

स्वां स्वां वैशेषिकीं हित्वा सनि्ष-वृत्त्यादिकां स्थितिम् ।

सामान्या नाटकस्यान्या विशेषेया रुपकान्तरे ॥ १०२ ॥

वैशेषिकीसाधारणी ' सनि्ष-वृत्त्यादिकाम् 'इति आदिशब्दादकूपरि-

माण-रस-नायकादिपरिग्रह: । 'अन्या'इति पात्रोचितवैचित्र्यादोपाय-दशा-

सन्ध्यज्रोलक्षणनायकादिप्रकृत्यौचित्यादिका स्थितिम्योगादौ रुपकान्तरे नाटकप्रतिपादिता ज्ञातव्या । प्रकरणे तु नाटकसामानत्वमुक्तमेव । नाटिका-

प्रकरण्यो: पुनर्नाटक-प्रकरणान्तर्भूतत्वाम किंचित् पृथग् वाच्यमिति सर्वं

समझसयम् ॥ १०२ ॥

इति श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्रविरचितायां स्वोपज्ञनाट्यदर्पण-

विमृत्तौ द्वितीय: प्रकरणाच्चादशरुपाणिणेयो विवेक: समाप्त: ॥ २ ॥

१ जात ! प्रभाते युवाम्यामयोध्यायां गन्तव्ययम् । स च राजा किन्चेन प्रणन्तव्य: ।

२ स खलु युवयो: पिता । ३ न खलु युवयो:, सक्ककाया एव पृथ्व्या: ।

182

अथ तृतीयो विवेकः

अथ हृदयकैङ्कर्यलोकोद्भवः काव्यप्रतिभा वृत्तिः । प्रविभक्तभिन्न-

भारती सात्वती कैशिक्यरभटी च वृत्तयः । रसभावाभिनयागरश्रतल्लो नाटचमातरः ॥ १०७ ॥

पुरुषार्थसाधको विचित्रो व्यापारो हृच्छः । रस-भावाभिनयस्य वाक्यमात्र-

पास्तास्तान्मयतयेन गच्छति । रस-भावाभिनयसिद्धको हि सर्वो नाटच

व्यापारः । ' चतुर्थः ' इति चतुर्थमेदत्वमन्यतमतमेकतांग्राधान्याभिवक्षया,

अपरथाडनेकव्यापारसंवलिततमेकमेव हृचिता्वच्यम् । न नाम प्रवन्धे चु व्यापा-

रान्तरासंवलितः कोडप्येकाकी काव्यिको वाचिको मानसो वा व्यापारो ल-

क्ष्यते । काव्यिको हि व्यापारुत्सो मन्सैर्वाचैकेकं व्यापारैः सम्भिद्यघान्ते ।

शब्देक्षिक्षितं मनःप्रत्य[यं] विना रककस्य काव्यव्यापारपरिस्पन्ददस्या-

भावात् । वाचिकस्य मानसप्रश्रथ कायपरिस्पन्दाविनाभाविन्य एव, तन्न्या-

दिग्यापाराभावे वचनानुसन्धानात, प्राणादिरूपकायरिस्पन्दाभावे मनोग्या-

वश्यनुपलब्धेराच्च । महःशून्यश्रथ व्यापारः काविको वाचिको वाड्‌डाकत्सा-

दनिसन्वघनीय एव । विदग्धकोटिप च हास्यार्थ बुद्धिप्रकर्षमेव विसंसृलुं चि-

वेष्टते । अतः सजीवर्णत्वेऽप्यग्राधान्या[पे]क्षया हृदयत्वतः । नाटचस्पाभि-

नेयकाव्यस्य मातर इव मातरः । आभयो हि वर्णनीयत्वेन कविहृदये व्यव-

स्थितास्प्यः काव्यमूत्यपद्यते । ' नाट्य-' इति च प्रस्तावापेक्षया, तेनाभिनेयेऽपि

काव्ये हृत्चयो भवत्येव; न हि व्यापारशून्यं किश्चित् वर्णनीयमस्ति । रक्ञान-

न्तरं च नाट्याभिनिते रक्जस्य व्यापारशून्यतैवेनात्रचितेऽपि न कविचन्दु दोषः ।

मूर्छादौ तु व्यापाराभावेन हृश्यभावेऽपि न नाटचस्य हृत्चिमत्यहानिः,

वादुन्या[पे]क्षया हृचिमयत्वादिति ॥ १०८ ॥

तत्र भारत्या लक्षणम्—

सर्वकपकेश्रामिन्याभासमूल-प्ररोचनोत्सिता ।

प्रायः संस्कृतनिःशेषरसादृया वाचि भारती ॥ १०८ ॥

सर्वकपकेश्रामिने[चा]नभिनेयेचु गमनशीलादिग्रामस्थेमयस्तादृ वर्णनाया

नृति-रस-भावाभिनयविचारः ।

आगमुख-प्ररोचनयोरुचितः सम्भवो यतः प्रयोक्ता वाचकुबेन संस्कृतेन सर्वरसेप दीक्षां । प्ररोचयां(ना)मुख्योरण्यत्रापि च रूपकैकदेशे प्राकृतादिपाठेन भार-तीदर्शनात् प्रयोक्तॄणामर्थवत् । सर्वरूपकभावितवाद् रसानां च वागजन्यत्वात् सर्वरसात्मकत्वं । ये तु भारत्यां वीभत्स-करुणौ ग्रपास्ते; सर्वरसवीधी-प्रधानगुजारवीररसा-प्रधानदास्यप्रहसनानि स्वयमेव भारत्यामेव वृत्तौ निय-नित्रानि नावेक्षितानि । 'वाचि' वाग्यापारविषये वाग्यापारात्मकेत्यर्थः । भारती वागव्यापारविषय एवेत्ययोगव्यवच्छेदः । तेन वाचिकाभिनयात्मक सात्त्वत्यपि मतते । वृत्त्यन्तराणि तु सर्वेऽप्यभिनयविषयाणि । भारतीरूप-त्वादृ व्यापारस्य भारततीति ॥ १०४ ॥

अथ भर्तृसम्मभावमाश्रित्यं लक्ष्यति—

विदूषक-नटी-माल्ये: प्रस्तुतताक्षेपि भाषणम् । सुत्नधारस्य वक्रोक्त-स्पष्टोक्त्यैचर्यत् तदामुष्यम् ॥ १०५ ॥

पारिपाश्विक एव विदूषकवेषधारी विदूषकः । मार्षे: पारिपाश्विकः । विदूषक-नटी-माल्यै:स्यै: समस्तैर्योग सह खनुत्रधारस्य रक्खदर्शनाकर्तः: सुत्न-धारगुणानुकारस्य वा नादार्थस्थापककर्तः: स्थापकस्य प्रस्तुतस्य कार्यार्थ-स्याक्षेपि उपस्थितकं भाषणं वक्रोक्तै: साक्षादू विचक्षितार्थस्याप्रतिपादकैः; स्पष्टोक्तैश्च: साक्षाद् विचक्षितार्थस्य प्रतिपादकैश्च यत् स वस्वाभिप्रायोक्तीतेनं तदा-मुखं । 'आद्र मयोदयायां' तेन मुखसन्धि: सम्प्राप्तो निवर्तते । 'ईदृशेर्ला ' तत्त ईपन्मुखं मुखसन्धिक्षुचकत्वादारम्भः । प्रस्तुतानुरोधेनाद्येतदुकुयते । इदं तावदामुखं नाव्यावात् पृथग्भूतम् । तत्र कदाचिदृ रक्खध्र्यित एवामुखार्थ-मतुतिष्ठति । तथा च दृश्यते—नान्धन्त इत्यवयवे समुद्धा-योपचारात् पूर्वं(र्वे)रज्जुना(न्वे)रक्षस्यक्कम् । अन्र च पञ्चे आख्यार्थेभ्य: खनुधारविषयत्वान्मुखसन्चेः प्रभृति कवेभ्योपचारः । कदाचित् तु सनान्दींक रज्जुमुखद्वाय विग्रान्ते खनुधारे तचुल्यगुणाकृति: स्थापक आगमुखयुतिष्ठति । तथा चानन्वयतां नाटिकायां दृश्यते—'पूर्वे-रज्जान्ते स्थापकः' । अन्र च पञ्चे आगमुखादुच्हानेऽपि कवेभ्योपचारः; स्थापकस्य खनुधारानुकारिणो रामानुकारिणो नटस्येव कविनैव प्रवेशात् । 'वक्रोक्त-' इति

१५७

सविषये नाट्यदर्पणे

च वीथ्यज्ञानाभिनवविधरुपाणि व्याहारादीनां सद्भावमाहेति । स्पष्टोक्तिसत्त्वे च यथा- ' नागानन्वे नाटयितस्ये किमित्यकरणमेव कचते?' इति ॥ १०५ ॥

अथाऽऽख्यायिकासूतं नाट्यपात्रप्रवेशाविधिमाह—

वाक्यार्थे-समयादानैनो वाक्ये: पात्रसङ्क्रम: ।

समय: काल: । आदानानं संज्ञा । एततै: क्षत्रधार-स्थापकाभ्यामयुक्तकैर्हेतुभूतै:

पात्रस्य मुख्यनायकादेभूमिकाधारिणो नटादिलोकस्य सङ्क्रम: प्रवेश: । वाक्यार्थयोर्ननूद्यमानतया पात्रप्रवेशहेतुत्वं, समयादानयोगस्थ हृचकत्वेनैति ।

वाक्येन यथा सत्यहरिशचन्द्रे—

"सत्यवैकतनयावृत्तीनां प्रतिज्ञातार्थकारिणाम् । प्रभविष्णुर्न देवोऽपि किं पुन: प्राकृतो जन:? ॥"

एतदेव पठन् हरिशचन्द्र: प्रविशति ।

अर्थेन यथा वेणीसंहारे—

"निवर्हणविरदहनता: प्रशमादरेणाङ्ग

नन्दन्तु पाण्डुतनया: सह माधवेन । रक्तप्रसाधितध्वज: क्षतविग्रहाश्र

स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्या: ॥"

इत्यस्य वाक्यस्य छन्दसा अरथितस्य चतुर्थपादेन 'स्वस्था भवन्ति मथि जीवति धार्तराष्ट्र:' इत्यनेनार्थ ऋृहीतया भीम: ।

समयेन यथा छलितरामे—

"आसादितप्रकटनिमेषलचन्द्रहास:

प्राप्तः शरत्समय एव विशुद्धकान्ति: ।

उत्क्षिप्य गाढतमसं घनकालस्ययं

रामो दशास्यमिव सम्मृतवन्धुजीवै: ॥"

अत्र समानविशेषणे रामशब्दकीर्तनाच्च रामप्रवेशसूचना । आदानेन यथा अभिज्ञानशाकुन्तले—

वस्ति-रस-आश्राभिनयविचारः ।

" तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसर्म हुतः ।

एष राजेव कुषक(ष्य)न्तः सारङ्क्षेणातिरंहसा ॥ "

अत्र नाट्याभिनययोः सम्बन्धनार्थं कविना भावप्रवेशस्य पात्रस्य युक्त्या नामग्रहणं । पात्रे तु समानविशेषणबलाद्(ग)भावितत्पनयौविशेष इति ।

एषां च नाट्यपात्रप्रवेशेषु प्रकाराणामनन्यतम एवैकश्रुत्ककारकौ निवन्धनीः । अन्यथा पात्रप्रवेशग्रन्थवाडुल्येन प्रस्तुतार्थविधातः स्यादिति । शब्दव्यापारवादुल्याच्च भारत्यंशभूतत्वमस्य । एवं प्ररोचयाः पूर्वरङ्काझूताया अपीति । पात्रप्रवेशस्य पूर्वो भाग आमुखं, उत्तरः पुननोङ्याभिति ।

अथ प्ररोचनां व्याचष्टे—

पूर्वैरङ्के गुणस्तुत्या संयौनमुख्यं प्ररोचना ॥ १०६ ॥

पूर्वं नाटकात् प्रथमं गीत-ताल-वाद्य-नृत्यादिकं च पात्रं व्यवस्तं समस्तं च प्रयुज्यते यत्न रक्षे रञ्जनाहेतौ नाट्यशालायां स पूर्वरङ्कः । अस्य च पूर्वरङ्कस्य प्रयुक्तहारादिन्यासारितान्तान्ति नानाविधवानिकं गतिकादिकं प्ररोचनान्तानि च दश बहिर्जेवनिकमज्ञानि प्रयोज्यानि पूर्वोक्तचार्यैलेक्षितानि । अस्माभिस्तु स्वतो लोकप्रसिद्धत्वात् तन्न्यासक्रममस्य निष्फलत्वाद् विविधदेशतापरितोषहरूपस्स्य तत्फलसमस्य च श्रद्धालुप्रतारणमात्रत्वादुपेक्षितानि । प्ररोचना तु पूर्वरङ्काझ्भूतापि नाट्ये प्रधृतचौ प्रधानमज्ञमिति लक्ष्यते । तत् तु पूर्वैरङ्के गुणस्तुत्या प्रस्तुतमबन्धार्थेस्य प्रीत्यादिहेतुत्वप्रशंसनेन सामाजिकानां श्रवणावलोकनोत्साहोत्पादनं प्रकृतोद्देशे: प्रकर्षण रोच्यते उपदेयतया ध्रियतेड नयति प्ररोचना । यथा क्षीरस्वामिभिरचितेऽभिनवराघवे—

" स्थापकः—( सहर्षं ) आर्ये ! चिरस्य स्वतम् ।

अस्त्येव राघवमहीनकथापवित्रं

काव्यं प्रभन्धवटने(ण)प्रायैरपि यत्नः ।

महेन्दुराजचरणार्जमधुव्रतस्य

क्षीरस्य नाटकममनन्यसमासारम् ॥ "

यथा वा रघुविलासे—

"सीतां कामनतो जहार विहितमध्याजः पुरा रावण-

स्तं ब्यापाद रणेन तं पुनरथो रामः समानीतवान् ।

एतस्मै कविशक्तिमौक्तिकमणिस्वातंत्र्येऽपि भूरिदवः-

स्वर्ण्योमोहनकार्मणे नाय शुकथारत्नाय नित्यं नमः ॥ "

यथा वा नलविलासे—

"कविः काव्ये रामः सरसवचसामेकवसति-

त्रैलोक्येऽपि हृयं किंपि चरितं धीरलालितम् ।

समादिष्टो नाट्यो निखिलनटमुद्रापदरहं

प्रस्तुतः सम्प्यां कटति! भगवानघ स विधिः ॥ " इति ॥

इयं परोचना पूर्वेरज्ञातं प्रयमं पश्याच्च निबध्यते । निवन्धे चास्या नावश्य-

म्मावनियम हति ॥ १०६ ॥

अथोहेग्रमालां सात्वतीं लक्ष्यति—

सात्वती सत्त्व-वाग्ज्ञाभिनयं कर्म मानसच्य ।

सर्जनेवार्ष-मुद्र-धैर्य-रोद्र-वीर-शृंगारसुतम् ॥ १०७ ॥

सत् सच्चं प्रकारस्तद् यत्रास्ति तत् सत्त्वनमस्तत्र भवा सात्वती

संज्ञाशब्दतयैव बाहुलकात् स्वित्वम् । सच्च-वाग्ज्ञाभिनयं सच्च-वाग्ज्ञाभिनयैः

हृद्यम् । सच्चाभिनय-वाग्भिनयार्ज्ञाभिनययुक्तं मानसं कर्म सात्वतीतयार्थे ।

अभिनयत्र्याभिधानेपि मानसस्यापारस्य सच्चप्रधानत्वाच्च सच्चाभिनय

एवात्र प्रधानमितरौ गौणौ । अत एव सच्चशब्दः प्रथममुपपातः । आर्जवम्-

कौटिल्यम् । आधर्ष्यो वाचा न्यकारः । श्रृदु हर्षे । धैर्ये व्यसनेऽन्यकार्तव्यम् ।

एतै रौद्रादिमिश्र सह वर्चमानो मनोऽस्यापारः सात्वती । आर्जवस्योपादाना-

दत्त्र कपटाभावः । आधर्षर्यल्यपना-दुष्टतत्पुरखसदृशभावः । धृतिप्रतिपादनाच्छोक-

करण-निर्वेदाभावः । धैर्याभिषानात् स्थादिसकलशृङ्ग्यभावश्चाभिहितो

भवति । रौद्रसयोगेऽपि केऽपि चित्त सच्चं प्रकाररूपं दृश्यत एति रौद्रोपादा-

नमः । वीररसाश्रयाः शृद्ध-दैन-दयापीरादिरूपः सच्चत्वादुक्त्याद् गृह्यते । 'शम'-इति

नृत्ति-रत्न-मालाभिनयविभागः ।

व श्रमः स्थायिभावः शान्तो रसो दृश्यश्य; अरिपूर्वजयस्य सत्त्वैकनिव-न्थनत्वात् । अत्युतो डप्यान्यसम्भावलोकनात् साक्षिकानां हृदयत एवति । इदं च मानसं कर्म विचित्राभिर्यन्म्भीरोक्तिभिः प्रारब्धकार्योपरित्यागात्, कार्यो-त्तरपरिग्रहणं सदृशोभयेन परोत्साहनं सामाद्रियोगे-द्दानिनो आरसकृत-भेदजननेनान्यैश्वर्य बहुभिः प्रकटैरेलेख्यत इति ॥ १०७ ॥

अथ कैशिकी—

कैशिकी हास्य-शृङ्गार-नाटच-नर्ममिदात्तिका ।

अतिशायिनः केशाः सन्यासाभिति केशिका; खियः 'स्तनकेशवतीर्त्व हि स्त्रीणां लक्षणम्' तत्त्वभनात्वात् तासामयं कैशिकी । हास्य-शृङ्गाराभ्यां स्त्री-नादुन्य-विचित्रप्रकारणेपध्य-कामव्यवहाराणां सद्भावमाद । नाट्यं नृत्य-गीत-वादित्राणि । अग्राम्य इष्टजनावर्जनरुपो वाग्-वेष-चेष्टाभिः परिहासो नर्म ।

वाचा यथा—

" पत्स्यः शिरशचन्द्रकलामनेन स्पृहयेऽति सख्या परिहासपूर्वकम् । सा रडयित्वा चरणौ कृताशीरमोद्येन तां निषेचनं जधान ॥ "

यथा वा सत्यहरिश्चन्द्रे—

" राजा-( विहस्य ) विदूषकराज ! निःशेषवेद्याचक्रवर्तिनीमेनां लम्वस्तनींषपलोकय ।

शुकः—पुण्यप्राग्लस्सलम्भ्याय वेध्यापण्याय मझलम् । यत्र प्रतिपाः शाखास्य कामादर्शप्रखतयः ॥ "

वेधेण यथा नागाननदे विदूषक-शेखरकस्यति करे । चेष्टानर्म यथा मालति(थि)कारिभिमित्रे—" निपुणिका विदूषकस्यो-परि सर्पविग्रहकारि दण्डकाछं पातयति । " इति ।

एतच्च क्वचिन्नानात् क्वचिद् हास्यात् क्वचित्

भयहास्यात् क्वचित् सापराधम्रियप्रतिभेदनात् क्वचित् पूर्वेनादिकामतिभया-दित्याधनकथा दृष्टव्यम् ।

अत्र शृङ्गाररसेन रत्याखथो मनसो हास्येन नर्ममेदेश वाचिको नाट्येन कायिकश्र व्यापारः सद्गृहीत इति न्यापारत्रयसङ्गरातिसमकेयमिति ॥

अथारभटी—

आरभट्यनृत-हस्त-छाया-दीतरसाऽन्विता ॥ १०८ ॥

आरेण प्रतोदकेन तुल्या भटा उद्दताः पुरुषा आरभटास्ते सन्त्यस्या-मिति 'ज्योत्स्नादित्यवादणो' आरभटी अनुतमस्त्यमू । इन्द्रायुधयुद्धमनेक-प्रकारमू। छाया वश्नाहेतुः प्रयोगः, अनेनेन्द्रजाल-पुस्तप्रयोग-च्छेद्य-मेध्यादि-ग्रहः । द्वीसा रसौ रौद्रादयः औद्दात्यवैगादिहेतवः । अथानुतादिभिः विचित्रने-पथ्य-किलिञ्जहस्तप्रयोग-मायाशिरोदर्शनादिकमू । भय-हर्षोत्कषयाकुलित-पातप्रवेशः । पूर्वनायकावस्थाया: परित्यागेन नायकावस्थान्तरग्रहणोद्वसक-न्दामन्यादिकृतत्वादिकं विविधस्थायी-व्यभिचारिभावयुक्तं प्रसङ्गागतकार्यो-दिकं वातायुुद्ध-ग्रामप्रहारादिकं च सकृद्गृहीते । आत एवयं सर्वोभिनयात्मकाः सर्वव्यापारातिमकाः च । तत्र विचित्रं नेपथ्यं वेषसङ्कहारे अश्वत्था-म्रः । उद्भयनचरिते किलिञ्जहस्तप्रयोगः । मायाशिरोदर्शनं रामाभ्युदये । वलीमुखभयेन पातप्रवेशो रत्नावल्याम् । हर्षणं वामनचेष्टया: प्रवेशः सत्यहरिश्चन्द्र । वामनेतृत्वागेन च सुग्रीवनेत्रनिग्रहणमू । परशुराम-स्पोद्वत्यावस्थाया: शान्तावस्थान्तरग्रहणमू । विचित्रभावे कायोत्तर-कारावणे । तथाऽहि अज्ञदेनाभिद्रुममाणाया मनोदययो भयमू, अज्ञ-दस्योत्साहोद्दसैव रावणदर्शनेन 'पतेनापि सुराजिता' इत्यादि वदतो हासः, 'यस्तातेन निगृद्य बालक इव प्रकृष्ट्य कक्षान्तरे' इति च जनपतो जुगुप्सा-हास-विस्मया: रावणस्य रति-क्रोधौ । नियुद्धादि तु रामायणीयेष्विन्त्रजिदक्ष-क्ष्मणयोरिति ॥ १०८ ॥

अथ 'रस-भावाभिनयाः' इत्यतो वृत्तिलक्षणात् प्रथमं रसानाचष्टे—

स्थायी भावः श्रृङ्गारादि विभाव-व्यभिचारिभिः । स्पष्टतुमावनिश्रेयः स्थूल-दुःस्थातमको रसः ॥ १०९ ॥

प्रतिक्षणं युदय-व्ययधर्मकेशु बहुश्रुति न्यायविचारिष्वनुभयायितयाडवश्यं तिष्ठति ति स्थायी । यद्यो तत्रोभव एवं भावितः, अभिनव वा भावितः रत्यादि-व्यभिचारिणं ग्लान्यादिकं प्रत्यवस्यं स्थायी । उपचयं प्राप्य रसरूपेण रत्या दिभिःवतीति भावः । विभावैर्ललनोच्यानादिभिरालम्बनोदीपनरूपैवोभयहेतुभिः

नृत्य-रस-भावाभिनयविचारः।

२८९

सत एवाविभोचादू, व्यभिचारिभिग्रलोऽन्यादिभी रसिकमनः-शरीरवर्तिभिः परिपोषणाच्च श्रियोत्कर्षः। स्वीकृतसाक्षात्कारित्वाद्‌ रस्यानावस्थो यथा-सम्भवं सुख-दुःखस्वभावो रस्यते आस्वाद्यत इति रसः। तत्रेष्टविभावाद्रि-प्रथितस्वरूपसम्पत्तयः शृङ्गार-हास्य-वीराद्‌भुत-ज्ञान्ता; पश्चाद् रसखात्मानोड्‌ परे पुनरनिष्टविभावाद्युपनीतात्मानः करुण-रौद्र-भीत्स-भयानकाख्रस्वारो दुःखात्मानः। यत् पुनः सर्वैरसानां सुखात्मकत्वमुख्यते, तत्र प्रतीतबाधितमू। आस्तां नाम मुख्यविभावोपचितः कार्याभिनयोपनीतविभावोपचितोऽपि भयानको बीभत्सः करुणो रौद्रो वा रसास्वादवतामनायथेयां कामपि क्रेधदशा-मुपनयति। अत एव भयानकादिभिरद्रिज्यते समाजः। न नाम सुखास्वादा-दुद्रेगो घटते। यत् पुनरेभिरपि चमत्कारो हरयते स रसास्वादविरामे सति यथावस्थितवस्तुप्रदर्शकेन कवि-नटशक्तिरौशलैन। विस्मयन्ते हि शिर-श्छेदकारिणास्पि प्रहारकुशलेन वैरिणा शोण्डीरमाणिनः। अनेनैव च सर्वज्ञाहादकेन कवि-नटशक्तिजनननां चमत्कारेण विग्रलद्धा: परमानन्दरुपतां दुःखात्मकेष्वपि करुणादि(रु)सुमेधसः प्रतिजानते। एतदास्वादलौल्येन प्रेक्षकाऽपि एतदु(द्रु)मर्षन्ति। कवयस्तु सुख-दुःखात्मकसमागतानुरोधेन रसादि-चरितं निवन्ध्नन्ति: सुख-दुःखात्मकसाच्चिविद्यमेव ग्रथ्नन्ति। पानकमाधुर्येऽपि च तीक्ष्णास्वादेन दुःखास्वादेन सुतरां सुखानि स्वदनेऽति इति। अपि च सीताया हरणं, द्रौपद्या: कचाम्बराकर्षणं, हरिशचन्द्रस्य चाण्डालदास्यं, रोहितार्षस्य मरणस्, लक्ष्मणस्य शक्तिभेदनमू, मालत्या वधापदनारम्भणमित्यादि-भिन्नीयमानं पश्यतां सहृदयानां को नाम सुखास्वादः?! तथाड्‌शुकाव्येऽताश्र करुणादयः परिदेवितानि(दु)कार्येत्वात् तावद् दुःखात्मका एव। यदि चानु-करणे सुखात्मकः स्युनः(ना) समयगकुरणं स्यात्, विपरीतत्वेन भासनादिति। योड्‌पीठादिविनाशदु:खवतः करणे वर्ण्यमानेऽभिनीयमाने वा सुखास्वादः सोऽपि परमार्थतो दुःखास्वाद एव। दुःखी हि दुःखित्वार्तया सुखमभिमन्यते, प्रबोधवार्तया तु ताम्यतीति करुणादयो दुःखात्मक एवोति। विप्रलम्भशृङ्गा-रस्तु दाहादिकवित्वाद्‌ दुःखात्मक इति मस्सोक्तं नात्रम्योच्यते। रसस्थ मुख्यलोकगतः प्रेक्षकगतः काव्यस्य श्रोतृजन्तृन्धायकद्रयगतो वेति। 'स्पष्टा' इति स्पष्टा: सम्यग् निर्णीताः। असन्दिग्र्ध हि लिङ्गं भवति।

३३०

वङ्किले वाद्यसङ्गी

यान्ति परस्यापि रसानवबोधयन्तीस्तद्गुणानुभावा: स्तम्भ-स्वेदाश्रु-रोमाञ्च-भूखे-पादयस्तैरैवेधासम्भवं सच्चर्या निभेष: । इह तावत् स्वेलोकसिद्धा परस्यस्य रसस्य प्रतिपत्तिर्ह । सा च न प्रत्यक्षा चेतोर्माणामतीन्द्रियत्वात् । तस्मात् परोक्षैव । परोक्षा च प्रतिपत्तिरविनाभूताद् वस्तुन्तरात् । अत्र च रसे अन्यस्य वस्तुन्तरस्यानुसम्भवात् कार्यमेवाविनाभूतं परगतविभावाद्यनुकार्यत्नुक्रिया-यां च परकृतानर्थप्रबुद्धस्य नटस्य रसाभिव्यक्ती स्तम्भ-स्वेदादयो भवन्ती-ति । नैषां रसान्तरीयकत्वमाशङ्कनीयम् । तेषां परगतरसजनकत्वेनाकार्य-स्वात् । नटगताव हि स्तम्भादय: प्रेक्षकगतरसानां कारणं, प्रेक्षकगतात्स्थ कार्योणि । परोक्षं चार्थं बुद्ध्वत्सुना परोक्षार्थेनान्तरीयके लिङ्गस्वरूपे निपुणेन प्रतिपत्त्रा भाव्यम् । नटेऽपि च रसं गमयन्न्यैव यदा रसकार्यो भवन्ति, न च नटस्य रसो न भवतीत्येकान्त: । पण्यझ्झलियो हि घनलोभेन पररत्यर्थ रथादि विपण्यान्त्य: कदाचित् स्वयमपि परां रतिमचुभवन्ति । गायनाश्र परं रञ्जयन्त: कदाचित् स्वयमपि रजयन्ते । एवं नटोऽपि रामादिगतं विप्रलम्भ-यथुकर्वाण: कदाचित् स्वयमपि तन्मयीभावमुपयात्येति । तद्वृत्ते अपि राघव-रामादिस्थै रसे गमययुरेव । अत्र च 'स्पष्टशुभुभं-' इत्युक्तम् । रामाभिषे-दयश ये की-पुंस-नट-काव्यस्थास्ते परेषां रसजनकत्वात् विभावमध्येवर्तिन: । प्रेक्षक-श्रोतृनुสนात्रादिस्थितास्तु रसस्य कार्योणि सन्तो व्यवस्थापका: ।

तत्र विभावा: परमार्थेन सन्त: प्रतिनियतविषयमेव स्थायिनं रसतन्मापाद-यन्ति । तत्र नियतविषयोऽलेख्य रसास्वादप्रत्यय: । युवा हि रागवतीं युवति-मवलम्भ्य तद्विषयामेव रतिं शृङ्गारतयाSSस्वादयति । यत्र तु पराङ्मुखी वनीतामवलम्भ्य सामान्यविषया रतिरुपचयमुपैति, तत्र न नियतविषय: शृङ्गाररसास्वाद:; विभावानां सामान्यविषये स्थायिनाविभाविकत्वात् । बन्धु-शोकार्तां च हतदत्तीं विमलवलोक्य सामान्यविषय एव करुणरासस्वाद: । पशुमनुयेष्वापि रसेपु विशेष-सामान्यविषयत्वेन द्वैधस्य । ये पुन:परमार्थेसन्तोऽपि कार्याभिनयाभ्यां सन्त इवोपनीता विभावास्ते श्रोतृनुसन्थात्-प्रेक्षककार्णा सामान्यविषयमेव स्थायिनं रसतन्मापादयन्ति । अत्र च विषयविभागानपेक्षी रसास्वादप्रत्यय: । न हि रामस्य सीतायां शृङ्गारेऽनुत्रियमाणे सामाजिकस्य सीताविषय: शृङ्गार: सम्भवसति, अपि तु सामान्यशृङ्गारविषय: । नियतविषय-

स्मरणादिना स्थायिन: प्रतिनियतविषयतायां तु प्रतिनियतविषय एव रसास्वाद: । तथा परमार्थसत्तामभिनयकाव्यार्पितानां च विभावानां बहुसाधारणीकरणेनैकस्य रसास्वाद: सोऽन्या[न्‌] प्रति क्षेत्रपातमेत्ययोग्यवच्छेदेन न पुनरन्ययोग्यवच्छेदेन । एवं च लोके काव्ये वा सर्वेरसिकसाधारणो रसास्वादो न पुनः सर्वेऽप्याधारानवलेखी । आधाराल्लेखानिरपेक्षया-

श्विततटुचे: कस्याश्चिदुपलक्षणात् । चित्तवृत्तिविशेषश्र रस: । अत्र च रत्यादिविभावैरविभूतस्य पोषकारिणो व्यभिचारिणो रसिकगता एव प्राधान्यं यदा हि विभावै: क्यादिभि: काव्यनटगतैरौचित्यस्य रत्यादयो रसोन्मुखत्वेनोन्मील्यन्ते, तदा यथायोगं व्यभिचारिणोडपि तत्र प्रादुःपन्ति, नहि स्थायादिचिन्तां श्रृङ्गारो हृत्ति हास्यो विषादं करुणोऽमर्य रौद्रो हर्ष वीररसः शङ्कां भीतेः औत्सुक्यमदुतो निर्वेदं शान्तः सहचारिणं विनाऽऽप्रादुर्भवति । अन्यगतचेतसो विरक्तचेतसो वा वाक्यार्थी वबोधे वनितादिदर्शनेपि वा चिन्ताद्यभावे रसाभावात् । सौक्ष्म्यादिगुणभावाच्च कवितदुपलक्षणेपि न दोषः । प्रादुर्भूताश्च व्यभिचारिणो रसोन्मुखं स्थायिनं पोषयन्तो रसत्वमापादयन्ति । अत एव रसत्वोन्मुखानां स्थायिनां व्यभिचारिणः

सहचारिणो विभावास्तु प्राग्भाविनः । ये पुनः स्थायिभगता: काव्याभिनयोपदर्शिताश्च व्यभिचारिणोऽनुभावा वा ते परस्मिन् रसोन्मुखत्वेन स्थायिन्मुख्यलयेन्ते विभावा एव जनकत्वात् । व्यभिचार्योऽनुभाववचुपदेशः पुनरेतां स्थायादिपेक्षया वर्णनीयानुकार्योऽपेक्षया च । यदप्युच्यते ' विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद् रसनिष्पत्तिः ' इति । तत्राप्यनुभावा व्यभिचारिणश्च स्थायादिवर्णननीयानुकार्योऽपेक्षयैव दृश्यते । तदेवं स्व-परयोः प्रत्यक्ष-परोक्षाभ्यां गमः सुख-दुःखात्मा लोकस्य नटस्य काव्यश्रोतृसन्वात्रोः श्रावकस्य च रसः । केत्रलं मुख्यस्थायी-गुणस्योः स्फुट्टनेनैव रूपेण रसो विभावानां परमार्थसच्वादत एव व्यभिचारिणोऽनुभावाश्र रसजन्याः; तत्र स्पष्टरूपा । अन्यश्न तु श्रावकादौ ध्यामलेनैव रूपेण विभावानामपरार्थसत्तामेव काव्यादिना दर्शयितुम् । अत एव व्यभिचारिणोऽनुभावाश्र रसानुसंधानौद्धा

एव । अत एव श्रावकादिगतों रसो लोकोत्तर इत्युच्यते । काव्यस्य च रसाधिभावकविभाववश्वाद् सरसत्वम्, न पुनः काव्यमेव रसः, काव्ये

वाङ्मयारे रसः। श्रितोऽकार्शो हि चेतोऽचिरूपः स्थायी भावो रसः। स चाचेतनस्य काव्यस्यात्माधेयो वा कर्थं स्यात्?। ततः काव्यार्थप्रतिपत्तेरनन्तरं प्रतिपत्तृणां रसाविर्भावः। प्रतिपत्तारश्श्रात्मस्थं सुखमिव रसाम्वादयन्ति, न पुनर्वेधि:स्थं रसं मोदकमिव प्रतियन्ति। अन्यो हि मोदकरसस्वादोऽन्यश्र प्रत्ययो [रसस्य] नहि रधिह:स्थितस्य रसस्य प्रत्ययमात्रेण रसास्वादश्शर्वणा-त्मकः सङ्कुचछते। भयानक-करुणविभावाद्र्र काव्यार्थात् प्रतिपत्तुःचेतोधर्मीतया स्थितौ भय-शोकौ भयानक-करुणतया परिणमते। यदि च प्रतिपत्तुः स्याथ्येव न रसत्वया भवति तदा रधिह:स्थस्य रसस्य प्रत्ययोऽपि न प्रामोति। काघ्ये नटेऽनयत्र वा रसस्यासंवात्, असतिरचापि प्रत्ययेऽप्युदयस्यापि प्रतीति: स्यात्। ततो विभावप्रतिपादककाव्यप्रतिपत्तेरनन्तरं प्रतिपत्तुरेव स्थायी रसो भवति, तद्वेतुत्वाच्च काव्यं रसवदिति ॥ १०९ ॥

अथ रसभेदकथनावसरेऽपि प्रस्तावागतानामनुभावादिसंञ्ज्ञानां विषयंं लक्षणाति—

कार्येहेतुसहचारिरास्ते काव्यवर्त्मन्यभिनेयाभिनेयमेदभिश्रो यथासङ्क्रथमनु-भाव-विभाव-व्यभिचारिसंञ्ज्ञाभिः कीर्त्यन्ते काव्यसंस्कारतिरसकृतात्मभि: कदाचिल्लोकेऽप्येवं न्यवहरन्ते। तत्रानु लिङ्गनिश्रयात् पश्वा[दु भावो]ऽन्ति गमयन्ति लिङ्गिनं रसमित्यनुभावाः स्तम्भादयः। वासनात्मतया स्थितं स्थायिनं रसत्वेन भवन्तं विभावयन्त्याविर्भावनविग्रेषेण प्रयोजयन्तीत्यालम्बनोद्दपनरूपा ललनोद्दानादयो विभावाः। रसोन्मुखं स्थायिनं प्रति विशिष्टेनाभिमुख्येन चरन्ति वर्चन्त इति व्यभिचारिणः। आभिमुख्यं च पोषकत्वं यद्वा व्यभिचरन्ति स्थायिनि सततंपि केडपि कदाचिद् भवन्तीति व्यभिचारिणः स्वविभावव्यभिचारिणः भावे भावात्, अभावेऽभावात्। रसायनमुपयुक्तवतो हि ग्लान्यालस्य-श्रमप्रसृतयो न भवन्त्येव। तत्र स्थायिनो रत्यादः संविदात्मकत्वादजडा एवं।

दीनां चानुभावानां वनितादीनां पर्वतादीनां च विभावानां निर्वेदादीनां व्याध्यादीनां च व्याभिचारिणां यथासङ्ख्यं संविभाग्यतत्त्व-शरीरधर्मेत्वादिनाजडाजडात्मकत्वम्। एते चानुभावादयः स्थायिनं प्रति कार्ये कारणसहचारिरूप-त्वादेवाप्रधानत्वम्। स्थायी तु प्रकार्यप्राग्यैशः प्रच्छादकत्वात् प्रधनम्। तथा न्यायादेरविभावत्वं क्रोध-भयादिविभावकत्वाच्छृङ्गार-चिन्तादेशे व्यभिचारिणो भयोत्साहादिपोषकत्वात् स्तम्भ-वैपथु-स्वेदादेशानुभावत्वं शृङ्गार-भयान-

कारदिजत्वात् कविवदपि न पार्थक्ये नियमः। सामग्र्येपतितत्वय तु नियम इति सामग्र्येपैशामविभाविका पोषिका ज्ञेयिका चेति॥१९०॥

अथ प्रस्तुतानेव रसभेदानाह—

शृङ्गार-हास्य-करुणा रौद्र-वीर-भयानकाः। बीभत्साद्भुत-शान्ताश्र रसाः। सद्द्र्विनैव स्मृताः॥१९१॥

तत्र कामस्थ सर्वजातिसुलभभतयास्त्यान्तपरिचिततया च सर्वोऽन प्रति हृद्यतेऽति पूर्वं शृङ्गारः। ततः शृङ्गारानुगमित्त्वाद हास्यः। तततो हास्यतिरो-चित्त्वात् करुणा। कामस्थ योऽर्थेर्जात्वात् ततोऽर्थप्रधानो वीरः। कामार्थयोश्र धर्मेर्जन्यत्वात् ततो धर्मप्रधानो वीरः। अस्य च भीताभयप्रदानसारत्वात् ततो भयानकः। भीतस्य च साध्विकैरङ्गगुप्तनादित्वात् ततो बीभत्सः। बीभत्सस्य च विरम्येनापनायमानत्वात् ततोऽद्भुतम्। एते शृङ्गारादयो नवैव रसा रञ्जनविशेषेण पुरुषार्थोपयो-

दन्ते रत्नमिति। एते शृङ्गारादयो नवैव रसा रञ्जनविशेषेण पुरुषार्थोपयो-दन्ते रस्नमिति। एते शृङ्गारादयो नवैव रसा रञ्जनविशेषेण पुरुषार्थोपयो-गाधिक्येन च सन्धिः पूर्वोचार्यैरुपदिष्टः। सम्भवन्ति त्वपरेदपि यथा गद्येस्थायी लौक्यः, आद्रेतास्थायी स्नेहः, आसक्तिस्थायी व्यसनम्रति-स्थायी दुःखं, सन्तोषस्थायी सुखमित्यादि। केविदेशां पूर्वैरप्येवान्तर्भाव-

मादुरिति॥१९१॥

अथ सम्भेदं शृङ्गारं निरूपयति—

सम्भोग-विप्रलम्भात्मा शृङ्गारः प्रथमो रसः।

मति-प्रहास-शृङ्गार-विरहः पञ्चघाद्यते॥१९२॥

विलासिनोर्न्योन्यालिङ्गनकूलवर्तिनोः प्रेमपर्योढं दर्शन-स्पर्शनादिः स सम्भोगः। परस्परानुरक्तयोरेपि विलासिनोः पारतन्त्र्यादेरष्टनं विच्छ-

१८९

अथिस्ने नामव्यपन

विशेषो वा विशेषम्भः । एतौ द्वावप्यवस्थाविशेषावात्मा स्वभावो यस्मा-वस्थातुर्देशाद्र्याजुगुप्सित आस्यान्धात्मकरतिप्रकर्षरूपस्स शृङ्गारस्स तेन शृङ्गारस्य नेमौ भेदौ गोत्रस्येव शावलेय-बाहुलेयावपि तु सम्भोगेऽपि विशेषलम्भसम्भावनासद्रावाद्वा विशेषलम्भेऽपि मनसा सम्भोगाल्लवेधादुभय-संवलितस्वभावः शृङ्गारः । उत्कटत्बाच्चैकदेशेऽपि सम्भोगशृङ्गारो विशेषलम्भ-शृङ्गार इति चोभयारेणोच्यते । अवस्थाद्यमीलननिबन्धने च सातिशयश्र-मत्कारः । यथा—

" एकस्मिन्न् शयने पराङ्मुखतया वीतोत्सरं ताम्यतो-रन्योंन् हृदयस्थिते डप्यथुनये संरक्षतोगौःरतम् ।

दम्पत्योः शनकैः पाक्ष्वलनामिश्रीभवच्चक्षुषो-र्भेग्नो मानकलिः सहासरभसव्यावृत्तकण्ठग्रह्म् ॥ "

अत्रेष्यांविप्रलम्भसम्भोगयोर्भभावादिक्तता सातिशया चमत्कृतिः । प्रथमः सम्भोगाश्रयो बहु; परस्परावलोकन-चुम्बन-विचित्रवक्रोक्त्यादिमे-द्वितीयेऽनन्तप्रकारः । यथा—

" किमपि किमपि मन्दं मन्दमासक्तियोग-द्विरलितकपोलं जन्यतोरकमेण ।

अथिथिलपरिरम्भव्याप्तैकदोष्णो-रविदितगतमा रात्रिरेव न्यरंसत ॥ " इति ।

अपरों विशेषलम्भः । ईर्ष्याप्रणयमज्ञास्या वैमनस्यं मानः । यथा—

" याते द्वारवतीं वदा मधुरियो तत्त्वत्क्षामान्तां

कालिन्दीतटरुढवचःशूलतामालिङ्गय सोत्कण्ठया ।

तब् गीतं गुरुष्पगद्गदगलचारस्वरं राधया

नेमान्तर्जेलचारिभिर्जेलचरैरम्प्यक्तमूर्छाजितम् ॥ "

सभिहितदेवस्यापि रूपान्तरापादनं झापः । यथा कामसूत्र्यां महा-श्वेतया वैशम्पायनस्य शृङ्गारुपपादनम् । मातापित्रादिपारतन्त्र्यादू भावि-नवसक्रमयोः सक्र्माभिलाष इच्छा । यथा—

वृष्टि-रथ-भामिनिवर्णनविचारः

३३५

" उदस्त्थे पियइ जलं जहँ जहँ विरलंगुली चिरं पहिओ । पावालिआँ वि तहँ तहँ धारं तणुओँ पि तणुप्पइँ ॥ " यथा वाड्स्थानं सुधाकलशो—

" रंत्थाइ संचरंतं नियच्छिउँ पाडिवेसियजुयाइँ । कम्मयरिकम्मं पि हु घणवइधूसुआँ सरइँ क्रणइँ ॥ " सम्भूतभोगयोरमृताद्भभावेऽपि कार्यान्तरस्याप्यततयाज्जनुसर्पणं विरहः । यथा—

" अन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा नाप्यस्य ताडक् सुहृद् यो मां नेच्छति नागतस्थ सह हाँ ! कोऽयं विधे: प्रक्रमः । इत्यन्ये तरकल्पनाकवलितस्वान्ता निशान्तान्तरे वाळा द्वचिवर्तनव्यतिकरा नामोति निद्रा निशि ॥ " इति ॥ ११२ ॥

अथोभयात्मकनोदपि शृङ्गारस्य विभावाज्जनुभावौ प्रतिपादयति—

स्त्री-पुंस-काव्य-गीतहुँ- माल्य-वेशेष्ट-केलिजः । अमिनेयः स चोत्साह-चाटु-तापाश्रु-मन्युधिः ॥ ११३ ॥

इह शृङ्गारे स्त्री-पुंसौ परस्परं मुख्यौ विभावावौ । तयोश्शृङ्गारमप्रकृतिकयो-रुपयोगी काव्यादिः । काव्यं च सरसमभिनेयानभिनेयमभेदाभिमयम् । गीतेन वाध-नृत्यादपि गृह्यते । ऋतवो वसन्ताद्या: । माल्येन विलेपन-चाम्बूल-विशिष्टभवनादि लक्ष्यते । वेशो विशिष्टवस्त्राभरणादि नेपथ्यम् । इष्टो विदूषक-चन्द्रोदय-चक्रवाक-ईहांलेह्यादिः । यद्वा नयन-वदनप्रसाद-स्मित-मनोज्ञाक्षरचिकार-चक्रोक्यादयो ग्लानि-आलस्य-श्रमाद्यशेषा: । एवंविधा हि विकारा: परस्परं स्त्री-पुंसयोर्ष्टा भवन्ति । केलय: पुंषांवचचयोपवनगमन-

१ कम्मट्ठिया: विवत्ती जले.यथा यथा विरलाढ़सुधिलिदरेहि पहिचक: । प्रपातकलिङ्गडपि तथा तथा धारं तनुकामपि तनयति ॥

२ रत्थाइँ सब्बरन्ते हत्थत्था प्राप्तिवेधिमकयुसानम् । कम्मकरिकम्मंपि सलु घणपतिढु हित्ता स्वय्म् क्रुते ॥

196

जलक्रिडाड्ययवेष्टाविशेष:। एवमन्येडप्युपलक्षणादेवंविधा विभावा दृष्ट-क्या:। एभ्यो स्थायोगम्रुभयात्मापि जायते। रतिस्थायी शृङ्गार:। स च गुत्तारो लब्धसच्वाक: सत्त्वभिनेयो वाचिक-सात्विकाङ्गिकाहार्याभिनयैर्ॲन्वितेन सामाजिकानां साक्षाद्‌वर्णनागोचर उत्साहादिभि: कर्तव्य:। उत्साहो नयन-वदनप्रसादकारी चित्तो‌ल्कास:। अयं च स्थाय्यापि वीरस्यात्रागनुकतवादद्भाव:। एवं रसान्तरं प्रति व्यभिचारित्वमपि स्थायिनां सहचारितया भवत्येव। अस्म च स्थान[य]ुभयावभिनयद्वारेणात्राभिनयहेतुत्वम्। एवं रत्यादि-वपि वाच्यम्। तापोड्भिमतताप्रसे: काय-मन:पीडा। मन्युरीदृश्या-प्रणाम-मज्जाम्यां चित्तोद्रेग:। उत्साह-चाडुम्यां नयनचारुत्व-श्रृङ्गेप[प]रस्यान्तविकारादि: सम्भोगशृङ्गारस्यानुभाव: ध्वचित:। तापाश्रु-मन्यु[भि] पुन: परिदेव-नादिविंप्रलम्भशृङ्गारस्यानुभावो लक्षित:। तत्र सम्भोगे सुखमया धृत्यादयो व्यभिचारिण:, विप्रलम्भे त्वालस्यौग्र(म्रय)-जुगुप्साद्यो निर्वेदादयो दु:ख-ग्राया इति॥११३॥

अथ हास्य:— विकृताचार-जल्पादि‌कल्प(स्य)-विस्मापनोद्रव:। हास्योद्स्याभिनयो नासास्पन्दनाद्यृ-जठरम्रह:॥११४॥ विकृत: प्रकृति-देश-काल-वयोग्वस्थादिविपरीत:। अज्ञसस्य च विकतत्वं विरुपो व्यापार:; खञ्ज-कुण्टत्वादि वा। उपलक्षणाच्च धार्ष्य-लौन्या-दीनामनुचितानां मर्मोद्घटनान्ययहसनाबलोकनादेश ग्रह:। विस्मापनं कक्ष्या-नासावादन-ग्रीवा-कर्ण-चूड-धूनन-परभाषाघुकरणादिकं विटचेष्टितम्। एम्य: स्वपरस्थेम्यो हासस्थायी हास्यरस: प्रादुरस्ति। नासया गण्डौष्ठादयो डिम्भणा वाड्वशनप्रसारणादयो नेत्रविकारा जठरग्रहेण पार्श्वग्रह-कताडन-मुखरागादय: सरुच्यन्ते। व्यभिचारिणश्र्चास्यावहित्थ-हर्षोत्साह-विस्मया-दय इति॥११४॥

अथास्य मेदाचुपदिशति— विद्रासश्रॉपहासश्र मघ्ये ज्येष्ठे स्मितं हस:। अपहासो‌ऽतिद्वासश्र नीचै: प्रयोड्यमे रस:॥११५॥

रस-भावाभिनयविचारः

१९०

तत्र हास्यं मध्यरसवं सांस्यराग-समयप्राप्तं च द्विविधस्थितम् । सांसधिर-कम्पकृपहसितम् । एतौ भेदौ मध्यमप्रकृतौ । अलक्षितदृशे स्मितस्य । किंचिद्-स्पन्दनं हसितस्य । इमौ भेदौ मृदुमध्यमप्रकृतौ । अननसरप्राप्तं साश्रुनेत्रं रक्तक्षिप्तानन-शिरःशापडसितम् । करुणोपगृदपार्श्वं विकृष्टस्वरमुद्रुतं चातिहसितम् । अमू भेदा-वघमप्रकृतौ । एवं षडते हास्यभेदाः । अरयं च हास्यो रसः प्रायो बाहुल्येनाघमप्रकृतौ पामरगाये भवति । स्वर्गपेक्षया च लघिया प्राधान्येऽपि पुष्टया-पेशलयाड्घमतैवति तस्यामपि । एवं करुण-भयानक-वीभत्साद्रुता अप्यष्ठम-प्रकृतौ भूयस्त्वमभुवान्ति । पामरप्रायः सर्वेऽपि प्रकर्येण हसति शोचति विभेति परनिन्दामाद्रियते, स्वनपेनापि सुभाषितेन सर्वत्र विस्मयते इति ॥ ११५ ॥

अथ करुणः—

मृत्यु-बन्ध-घनभंश-स्वाप-व्यसनसम्भवः । करुणोदभिनयस्तस्य वाष्प-वैवर्ण्ये-निन्दने ॥ ११६ ॥

शापोद्भयतयोगहेतुर्दैन्यप्रभाववतः आक्रोशः । व्यसनमनर्थः । अनेन देशोद्धाटनेर्जितं त्रिभुजातं सज्जते । एमोः विभागेऽस्य शोकस्थायी करुणो रसः सम्भवति । वाष्प-वैवर्ण्योऽस्याः नि:श्वास-श्रुखरोष-स्मृति-लोप-स्तम्भगात्रताऽऽसद्योऽनुभावः स्वचिता । निन्दनमात्तमनो दैवस्यान्य-स्थ स्वोपालम्भः । अनेन रुदित-प्रलपितोरस्ताडनादि गृह्यते । व्यभिचारिण-स्तस्य निर्वेद-ग्लानि-चिन्तातुरुक्य-मोह-श्रम-भय-विषाद-दैन्य-वा-(व्य)धि-जडतोन्मादापस्मारालस्य-मरण-स्तम्भ-चेष्ट-चैवण्योष्णु-स्वरभेदादय इति ॥ ११६ ॥

अथ रौद्रः—

प्रहारास्तस्य-मान्त्सर्य-द्रोहाद्र्धोपनीतिजः । रौद्रः स जामिनेतव्यो घात-दन्तौष्ठपीडने ॥ ११७ ॥

परमविदारयतो विदारयतश्च शस्त्रादिन्यापारणं प्रहारः । अनेन गृदृश्यायुपमर्दनस्य ग्रहः । असत्येन वध-बन्धाद्यभिघाय[कु]वाक्य-रुप्यस्य [ग्रहः] । गुणेष्वक्षया मात्सर्येमू । द्रोहो जिघांसां । दारादि-खलीकार-विद्याकर्मदेषजात्यादिनिन्दा-राज्यसर्वस्वाहरणादिरौषर्षे । अन्या—

१३८

संविभागे नाट्यवर्गेभे

योङ्पनोति:। अननेनोद्रतयं रुचितम्। एतेस्यो विभावेस्म्यः क्रोध-स्थायी रौद्रो रसो जायते। घातेन छेदन-मेदन-हबिराकर्षणादिरहु-भावो गृह्यते। दन्तौष्ठपीडनेन गण्डोष्टकुरण-हस्ताग्रनिप्पेषादनुभावचन्द्रं रुच्यते। व्यभिचारिणःशास्य मोहोत्साहावेगामर्ष-चापलौष्य-स्वेद-चेष्ट-रोमाञ्चादय इति। स्थायिनोडपि चोत्साहादयो रसान्तरं प्रति व्यभिचा-रितां स्वीकुर्वन्ति। स्तम्भ-स्वेदादयश्र न रसकार्या व्यभिचारितः(णः), किन्तु स्थायिकार्या इति॥ ११७ ॥

अथ वीरः—

पराक्रम-बल-न्याय-यशस्तस्वविनि:श्रेयः। वीरोद्भिनयनं तस्य भैर्यः-रोमाञ्च-दानत्॥ ११८॥

प[राक्रमः प]रकीयमण्डलाद्याक्रमणसामर्थ्यम्। बलं हस्त्यप्व-रथ-पदाति-धन-धान्य-मन्त्र्यादिसम्पत्, शारीरकी शक्तिर्या। न्यायः सामादीनां सम्यक््रयोगः। अननेन्द्रियन्त्रयजयो गृह्यते। यशः सार्वत्रिकी शोभोदिगुणरुयातिः। अननेन शत्रुविप्रये सन्तापकलहप्रसिद्धिरूपः प्रतापो गृह्यते। तस्यं याथात्म्यं तस्य विनि:श्रयः। एवमादिभिरिभिर्मावैचैत्साहस्थायी वीररसः सम्भवति। स चानेकधा युद्ध-धर्म-दान-गुण-प्रतापार्जनादुपा-धिमेदात्। धैर्य महत्यापि परसैन्ये विपदि वाड्कातर्येऽपि। अननेन सैन्योत्सेचन-व्यभिचारिणःशास्य दृप्ति-मति-गर्वोद्धेगौघ्यामर्ष-स्वृति-रोमाञ्चादयः। वीररसे च युद्धादिभावेऽपि न रौद्रत्वम्, उत्साह-न्यायप्रधानात्। रौद्रे तु मोहाद्दारापन्यायप्राप्त्यमित्यनयोर्‌मित्यनयोः साङ्कर्यमिति॥ ११८॥

अथ भयानकः—

पताक-कीर्ति-नौद्राजि-शून्य-तस्करदोषजः। भयानकोड्भिनेतव्यः स्तम्भ-रोमाञ्च-कम्पनैः॥ ११९॥

रौद्राः स्वराकारवैकृत्येन भीषणाः पिशाचोद्दकादयः। आजिः शस्त्रा-वास्तः, अथ चोपलक्षण वध-मन्धयोः। शून्यं निर्जनं मेहनादि। तौ स्मो

वृत्ति-रक्ष-आचारभेदविचारः । ३२९

गुरूपादेरपराषः । एस्स्यो दृष्ट-श्रुतेभ्योऽधिन्त्यमानेभ्यो वा विभावेस्स्यो मय-स्थायी भयानको रसो जायते । गात्रस्थ्याचलनं स्तम्भः । कम्पनं कर-चरणादीनां प्रवेपनम् । एविगोत्र-श्रुख-दृष्टिविकार-गलशोष-वैवर्ण्ये-मूर्छोद्दयोसुभावा: सइङ्गुब्बन्ते । व्यभिचारिणश्वास्य शङ्का-मोह-दैन्यावेग-चपलता-ग्रासापस्मार-मरण-स्तम्भ--स्वेद-रोमाश्व-वेपथु--स्वरभेद--वैव-ण्यादय इति ।। १२९ ।।

अथ वीभत्सः—

जुगुप्सनीयरूपादौ--परक्लाघासमुद्भवः । वीभत्सोद्भिनयश्वास्य निष्ठेवनिग-निद्दैनैः ॥ १३० ॥

जुगुप्सनीयो मालिन्य-कृथितत्त्व-दुर्गन्धित्व-करकशत्वादिभिरमनोज्ञा रूपादयो रूप-रस-गन्ध-स्पर्श-शब्दलक्षणा विषयाः । परस्य विप्रकृष्टस्य श्वाघा स्तुतिः । परस्य श्वाघायां हि विशेषतो दोषदर्शनेन जुगुप्सते । निष्ठेवनिगः कफनिस्सनम् । उद्वेगेन गात्रभूननम् । निन्दनं दोषोद्घटनम् । एविगोत्र-सङ्कोचन-श्रुखाविकृनन-नासा-कर्णप्रच्छादन-हृल्लेखादिरसुभावः सञ्जायते । व्यभिचारिणश्वास्य व्याधि-मोहावेगापस्मार-मरणादय इति ।। १३० ।।

अथाहृतः—

दिव्येन्त्रमाल-सम्प्यर्थ-दर्शना भीष्टसिद्धितः । अद्भुतः सोऽभिनेतव्यः श्वाघा-रोमाञ्च-हर्षश्च ॥ १३१ ॥

दिव्याः शकादयः । इन्द्रजालं मन्त्र-द्रव्य-हस्तयुक्त्यादिनाऽसम्भवदू-वस्तुप्रदर्शनम् । रम्यः सातिशयत्वेन हृद्योदथः शिल्पकर्म-रूप-चाक्य-गन्ध-रस-स्पर्श-गुण-गीतातिदक्षतस्य दर्शनेन साक्षात्कारः। अननेन स्वयंकृ तेनं श्रवणं च गृह्यते । अभीष्टमत्यन्तमीप्सितस्य । तस्य सिद्धिः प्राप्तिनिष्पत्तिर्या । एवमा-दिव्यो विभावेस्स्यो विस्मयस्थाय्यङ्कुतो रसो भवति । हर्षेण स्त्यानुभावा: सञ्जयन्ते । एविगोत्रनिविस्तार-गात्रोल्लुकसनानिमिषप्रेक्षण-चेलाकुलिल्भ्रमण-गद्गदवचन-वेपथु-स्वेदादेरसुभावस्म प्रहः । व्यभिचारिणश्वास्यावेग-जडता-सम्भ्रम-स्तम्भाश्रु-हद्रद-रोमाश्वादय इति ।। १३१ ।।

अथ ध्यान्तः—

संसरारमय-वैराग्य-तत्त्व-शास्त्रविमर्शने: । शान्तोऽभिनयनं तस्य क्षमा-ध्यानोपकारत: ॥ १२२ ॥

दृश्-मनःस्थैर्य-नारिकेल-तिलपुङ्गवबहुबा पारम्परेण संसारः तन्मोक्षाय भवामः । वैराग्यं विषयच्युस्थल्यम् । तत्त्वस्य जीवाजीव-पुण्य-पापादिरूपस्य, शास्त्रस्य मोक्षहेतुप्रतिपादकस्य विमर्शने पुनः पुनरेथसि निसनंनम् । एवमादिदिविर्भावैः काम-क्रोध-लोभ-मान-मायासड्यतुपरक्तपरोन्मुखताविवर्जिताक्रिष्टचेतोरुपशमस्थायी शान्तो रसो भवति । तर्जन-बध-बन्धादिसहनं क्षमा । ध्यानं जीवाजीवदितस्य भावनम् । अनेन स्वानुभावा निश्शलदृष्टितादयः शुचिताः । उपकारेण मैत्री-प्रमोद-कारुण्य-माध्यस्थ्योदनुभावा गृह्यन्ते । व्यभिचारिणश्रास्य निर्वेद-मति-स्मृति-धृत्यादयः । अयं च काव्येषु कोकः, तेषां सकलकेशभिमोक्षलक्षणमोक्षपुरुषार्थपराङ्मुखत्ववेच दूषणमिति ॥१२२॥

अथ काव्येषु रसनिबन्धेर्देवहितैरभ्यमित्युपदिश्यति—

अर्थशृङ्गारपुः काव्यं रसे: प्राणेरिवर्षप्ति । अससा तेन सौहार्दं रहेधु कविमानिनाम् ॥ १२३ ॥

शब्दार्थावभिनेयानभिनेयभेदेऽपि काव्यस्य वधूः शरीरम् । रसा: पुनः प्राणा: तैर्विभावादिरनोभोर्नोत्तैः सहृदयहृदयेपु काव्यं विसर्पति । तेन हेतुना कविम्मन्यानामझसा मुखतो रसेधु सौहार्दं प्रीतिः । रसाभिमौचिना प्रयत्नेनैवोपनीतस्यालङ्कारस्यापि निवन्धः स चेतश्श्रमत्करोत्येवेत्यङ्गसेत्सुक्कम् । यथा—

" कपोले पत्राली करतलनिरोधेन म्रदिता निपीतो निःश्वासेरियममृतहृदयौषधरसः । श्रुधु: कण्ठे लग्नस्तरलयति वाष्पः स्तनतटं तत् प्रियो मन्युर्योतस्तव निरकुरोधे न तु वयम् । "

यथा राघवाभ्युदये—

" तत्स्वावण्यमनन्यश्रुतिवचसां तत् कौशलं पेशलं तत् सौभाग्यमभाग्यमतिभाग्यविमुखं तत् यौवनं पावनम् । "

ध्वनि-रस-भावाभिनयविचारः ।

१९३

एकेन त्रियसख्मेन मनसो विश्रामघाम्ना विना रूपर्थं सा हृदि सर्वमेव मञ्जुते व्यालोलनेत्रोत्पलाला ॥ "

यथा वास्मदुपज्ञो मक्षिकामकरन्दे प्रकरणे मकरन्दः—

" आस्यं हासकरं शङ्काघयघ्नं विम्बाधरः सोदरः ।

पीयूषस्य वचांसि मन्त्रमथमहाराजस्य तेजांसि च ।

हृष्टिविश्वपचन्द्रिका स्तनतटी लश्‍मीनीटनिःस्वभू—

रौचिल्याचरणं विलासकरणं तस्या: प्रथस्यावघे: ॥ "

यथा वास्मदुपज्ञाभ्यां वनमालाभ्यां नाटिकायाम्—

" राजा-( दमयन्तीं प्रति )

" दृष्टि: कथं जरठपाटलपाटलेयं

कम्प: किमेष पदमोक्षदले वचन्ध ? ।

नारकृरहरणप्रवणः प्रियेऽस्य

वक्त्रस्य कडकुमतेऽङ्गनाग्रिमा कुरुष्यम् ? ॥ "

एषु रसप्रचले नैव शब्दार्थालङ्कारलाभ इति ॥ १२३ ॥

अथुनेवार्थ दृढयति—

न तथार्थशब्ददोत्पेक्षा र्लाघ्या काव्ये यथा रसः ।

विपाकक्रमप्याम्रमुखेज्जयति नीरसन् ॥ १२४ ॥

न हि नवनवार्थच्युतपदनशब्दग्रथनमनेव काव्यं, तर्के-व्याकरणंयो—

रपि तथाभावप्रसङ्गात्; किन्तु विचित्ररसपवित्रशब्दार्थनिवेद्र: ।

विपाककमनायामपि सहकारफलं विरसपुग्वेद्गमावहत ।

अतः शब्दार्थमात्रशरणा:

शुष्ककवयो यमक-श्लेषादिनामेव निबन्धर्महन्ति, न तु रसैकशरणस्य

नाट्यस्मृति ॥ १२४ ॥

उथ विरुद्वद्रसानां विरोधे व्यवस्थामाह—

एकत्र सैरिणोस्तुल्यशक्त्ययोंगे विरुद्धता ।

२०३

अथ विवरणं सत्नायारस्य

एकस्मिन्नाश्रये नायकादौ तस्मिन्नेव प्रकमे परस्परविरुद्धयो रसयो-

विरुद्धता, न तु भिन्ने । यथाऽऽद्युनचरिते—

"समुत्थिते धनुर्ज्जानौ भयावहे कीटिटिन् ।

महानादप्नुबोधभवत् परे परन्दराद्विषाम् ॥ "

अत्र नायकस्य वीरः, प्रतिपक्षाणां तु भयानकः ।

यथा वा—

"दन्तच्छदानि करजेश विपाटितानि

प्रोद्यत्क्ष्मासान्द्रपुलके भवतः शरीरे ।

दत्तानि रक्तमनसा सुगराजवच्चा

जातस्यृडहैःऽनिभृतं पयलोकितानि ॥ "

अत्र तस्मिन्नेव प्रकमे मुनि-कामुकयोर्भिन्नयोर्न शृङ्गार-शान्तौ

विरुद्धाविति ।

तथा स्वैरिणोः स्वातन्त्र्योः सतोर्विरुद्धयो रसायोर्विरुद्धता, न तु पर-

तन्त्र-स्वतन्त्रयोर्भिन्नस्यस्यायत्तयोर्योः । यथा—

"कुरङ्क ! कुचाघातक्रीडा-सुखेन वियुज्यसे

बकुलविटपिन् ! स्मरतस्म्यं ते मुखासव-सेचनम् ।

चरणघटनाजूनो याक्षस्यशोक ! सशोकता-

मिति निजपुरत्याङ्गे यस्य दृष्टिं जघदुः क्षियः ॥ "

अत्रोदीपनविभावैवैः कुरङ्कादिभिरुद्दीप्यमानः शृङ्गारो विशेषतः करणं

स्वतन्त्रमङ्गिनं द्विपत्नीनां पोषयति ।

यथा वा—

"अयं सु रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः ।

नाम्बूर-जघनस्पर्शी नीवीबन्ध( ल स )नः करः ॥ "

अत्र भूरिश्रवसः समररतु पतितबाहुदर्शननेन तन्त्रयार्णां शृङ्गारः स्म-

रमाणः कुरङ्कां पोषयति ।

मुख्यस्यायत्तौ यथा—

"स्थितसो हस्तावलम्बन् प्रसभमभिहतो व्याददानोंड्गुकान्तं

गृबन् केशेष्वपास्ताश्रणनिपतितो नेक्षितः सम्भ्रमेण ।

श्रुति-रस-भावाभिनवविचारः।

३७३

आलिङ्गनं योजभूतलिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रप्लाभिः

कामीवाद्रूपराधः स दहतु दुरितं शम्भवो वः शराग्निः ॥ "

अत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य करुण-शृङ्गारयोर्भूतौ । परस्परविरोधि-

वेष्टवि चान्यपुष्टिम्रेक्षितपारतनुङ्गदुःखाभिषातेन स्वात्मप्रतिष्ठिमलभमानयोगौत्रे-

पसमीपस्थितताततायिद्रयवत् कृतः करुण-शृङ्गारयोगस्य-घातकभाव इति ।

तथैकाश्रययोगापि तुल्यबलयोगविरोधो न तु हीनाधिकबलयोः । यथा

पुरूरवा: प्राह—

" काकार्यं श्वालक्षणः क च कुलं भूयोडपि हर्येत सा !

दोषाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो ! कोपेऽपि कान्तं मुखम् ।

कि वक्ष्यन्त्यपकन्वषा: कृतधियः स्वमेऽपि सा दुर्लभा

चेतः ! स्वास्थ्यमुपैहि कः खलु युवा धन्योडव(ध)रं धास्यति ? ॥ "

अत्र शृङ्गार-शान्तयोः परस्परमज्ञाने(णि)भावोःपोष्य-पोषकत्वात् ।

तत्मीयस्याभावाद्वभावोऽपि नास्ति, किन्तु स्वतन्त्रौ, तथापि न विरोधः

शान्तस्यागन्तुकतेनान्यपबलत्वात् । अत एवात्र पर्यन्ते शृङ्गारे विश्रान्तिः ।

एवमन्येष्वप्युदाहरेत् ।

तथैकाश्रययोः स्वैरिणोस्तुल्यशक्तियोगविरुद्धयोयोगे नैरन्तर्यें विरोधो

न त्वविरुद्धेन रसान्तरेण व्यवधाने । यथा नागानन्दे—

" रागास्पदमित्यवैमि न हि मे घृंसीते न प्रयतः ।

इत्यादिनोक्त्वेप्यपात प्रभृति शान्तो रसस्तस्य विरुद्धो मल्यवतीविषय-

शृङ्गारः । 'अहो ! गीतमहो ! वादित्रम्' इत्यादिना(ड)श्रुतमनन्तरे कृतवा निसन्धिः।

एवमन्येष्वप्युदाहर्यमिति । विभावाद्यविचारिणां तु रसाजुरोधेन विरोधः परि-

हारक्ष दृष्टान्त्य ।

अथ रसदोषानाह—

दोषोऽनौचित्यममपोष्यपोषकत्वाद्युक्तिर(ङ्क)षिमित् ॥ १२९ ॥

सहदशानां चिकित्साहेतु कर्मानौचित्यं तु तद्वनेकषा । तत्र कचित्

प्रतिकूलविमावनिबन्धो यथा—

" त्वजत मानमलं वत विप्रहैर्न पुनरेति गतं चतुरं वयः ।

परश्रुताभिरितीव निवेदिते स्मरमते रमते स्म वधूजनः ॥ "

अत्र मृृङ्गारप्रतिकूलस्य शान्तस्यैनित्यताप्रकारारूपो विभावो निषद्धः! कचिदकाण्डे प्रथनम्। यथा वेणीसंहार धीरोरद्रतप्रकृतिरपि शुर्यो-धनस्य भीष्मप्रमुखमहावीरलक्ष्यकारिणि प्रवृत्ते समरसंतरम्भे ज्ञातुमती प्रति मृृङ्गारवर्णनम्।

कचिदकाण्डे विच्छेदो यथा वीरचरिते राघव-मार्गवयोर्धोरो राधि-रुढे वीररसे 'कृणमोचनाय गच्छामि' इति राधवस्योक्ति:।

कचिदुत्तमाधम-मध्यममानों प्रकृतिनामन्यथा वर्णनम्। यथोत्तममानां हास्य-वीभत्स-करुण-भयानकादृतप्रकर्षः, मध्यमाधममानां त्वग्राम्यः शृङ्गार-रः, वीर-रौद्र-शान्तप्रकर्षश्च। उच्तमेष्वपि दिग्वधेषु सम्भोगशृङ्गारवर्णनं पित्रोः सम्भोगवर्णनसमं यथा कुमारसम्भवे उमा-महेश्वरयोः। अदिङ्ग्येषूत्कमे-ष्वपि सङ्घःफलदर्कोध-स्वः-पातालगमन-समुद्रलङ्घनाद्युत्साहवर्णनम्। धीरोदात्त-धीरोरद्रत-धीरललित-धीरशान्तेषूत्कमेषु वीर-रौद्र-शृङ्गार-शान्तानामवर्णनं विपरीतरसवर्णनं वा। मध्यमाधमेषु त्वेषु वीरादिरसप्रकर्षवर्णनमप्।

कचिदू वर्णः-समासानन्थाप्रथनम्। तत्र दीक्षेषु रसेपु संयुत्कैर्मूर्द्धन्यैर्नैयैर्वर्णैः समासदैर्येण च प्रायः प्रसन्नो मसृणशृङ्गारः। अदीनेषु तु शृङ्गार-हास्य-करुण-शान्तेषु मूर्द्धस्त्वरगपेक्ष मैत्रीश्वैव वर्णैरसमासेन मध्यसमासेन च प्रायः प्रसन्नो वन्थः। सर्वेषु च प्रसिद्धैरधिकृतैरग्राम्यैः पुष्टार्थैः पादैर्नैर्यासः।

कचिदुत्समयोत्तमनीयिकायां व्यलीकसम्भावना। कचिदभायिकापाद-प्रहारादिना नायकस्य कोपः। कचिद् वयो-वेश-देश-कालावस्था-व्यवहारादीनामन्यथा वर्णनम्। एवमन्यदपि यमक-श्लेष-चित्रादिकमृतु-समुद्रादि-चन्द्राकोदयास्तादिप्रकर्षवर्णनं च रसानझमनौचित्यं द्रष्टव्यमिति।

अथाक्रोंङ्ग्यम्। अङ्गस्य शृङ्गारसपोषकतया अवयवभूतस्यौदयं विस्तरे णोक्तत्वं दोषः। यथा कृत्यारावणे जटायुर्गघ-लक्ष्मणशक्तिभेद-सीताविप्रचितिशृङ्गञु रामस्य महुथृश्रुः करुणाधिक्यम्। अङ्गभूतो हि रसो न धाराधिरोहमर्हति, अन्यथाङ्गिनं वीररसं तिरोदधिति। केचिदत्र हृदयप्रि-वर्णनमुदाहरनित। स पुनरहिचदोषो द्रवणायकस्यानुपवर्णनात्।

द्रष्टि-रस-भावादिन्यायविचार: ।

२७९

तत्र हि वीरोरस: स विशेषतो वध्यस्य शौर्य-विभूत्यतिशयवर्णनैरनुष्यत इति ।

' अपोष: ' इति धाराधिरोहणमपोषो दोष: । यथा—

" वीरत्सा विषया जुगुप्सिततमः कायो वयो गत्वरं प्रायो बन्युधुमिरध्वनीव पथिककैयोंगो वियोगावह: । हातव्योद्यमसम्भवाय विरस: संसार इत्यदिकं सर्वस्यापि हि वाचि [ चे ]तसि पुन: कस्यापि पुण्यात्मन: ॥ "

अत्र कविना वाचीतुपनिबद्धता विपयवीमत्सत्वादीनां शान्तिजननं प्रति मन्तदत्वयुक्तम् । अन्यथा सर्वस्य चेतस्यापि स्यात् । अपोषश्रृङ्गिनोडकानि-(क्वि)भाववृजितस्य वा मुक्तकोपात्तस्य अज्ञश्रुतस्यापोष: पुनरदोष एवेति ।

' प्र(अ)त्युक्तिरिति ' धाराधिरुढस्यापि रसस्य नैरनन्तर्येण पुन: पुनरुदीरितोऽपि यथा कुमारसंभवे रतिप्रलापेऽपि । लब्धपरिपोषो हि रस: पुन: पुन: परामृश्यमाने मालतीमाल्यमिव म्लायति । अत एव प्रकरप्रास-रसविशिष्टानां कवीनामनुपीयानेव वाङ्मिलास इति ।

' अक्झिभिदिति ' बहुरसे प्रवन्धे अवयवभूतरसापेक्षयाSङ्गिनोडवयवि-भूतस्य रसस्य विन्दनजुसन्धानं दोष: । अनुसन्धिहि सर्वस्यं रसपोषस्य, स्वल्यभाने पुनरपोष एव । यथा रत्नावलल्या चतुर्थेऽङ्के वासवद्यागमनात् सागरिकाविस्मयितरिति ।

अज्ञौदय्यादश्र दोष: परमार्थतोऽनौचित्यान्त:पातिनोडपि सहृदया-नमनौचित्ययुक्त्युपदानार्थमुदाहरणत्वेनोपाच्च । केचित्तु त्यभिचारिरसस्थ-थिनां स्वशब्दवाच्यत्वं रसदोषमाहुसतदयुक्तम्, व्यभिचार्योदीनां स्ववाचक-पदप्रयोगेऽपि विभावपुष्टे ।

" दरादत्सुकरागते निव(च)लितं सम्भाषणि स्कारितं संश्रिष्यतयरणं गृहीतवसने किं वाड्म्रशितभूततम् । मानिन्याश्ररणानतिङ्गयतिकरे बाष्पाम्बुपूर्णेक्षणं चक्षुर्जातमहो ! प्रपश्यच्चतुरं जातागसि श्रेयसि ॥ "

206

१७६

शविरणे नादवर्णने

इत्यादौ रसोत्पचेरदोष एवायं तस्मादच्युतपक्रोक्तिवाद क्रोक्तिरेवेयम् । एवमुभयससाधारणविमावपदानां कष्टेन नियतविमावाभिधायित्वा-धिगमोडपि सन्धिग्धत्वलक्षणो वाक्यदोष एव । यथा—

"परिहरति रति मरति लुनिते स्वललितरां परिवर्तते च भूयः । इति वत विषमा दशा स्वदेहं परिभवति प्रसमें किमत्र कुत्रे? ॥"

अत्र मतिपरिषयारादीनां विभावानां करुणादवपि सम्भवात् शृङ्गारं प्रति भावत्वसन्देह इति ॥ १२५ ॥

अथ वृत्तिलक्षणे रसानन्तरसदृष्टानां भावानामवसरसस्तत्रापि रसानु-रोधेन प्रथमं स्थायिन उच्यन्ते—

रतिहासश्र शोकश्र क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा-विस्मय-शामा रसानां स्थायिनः कमात् ॥ १२६ ॥

स्त्री-पुंसयोगरास्त्वानन्धापरपर्योयोऽन्योऽन्यमभिप्रज्ञो रति: । एषा च कामापस्थानुविभया अमिलापितामनसरा तयाभिज्ञायिता देवनापि च मनोहरवस्तुषु च प्रीतिरुपायाश्र रतेर्विलक्षणैव । रज्यनोन्मादजुविप्रद्रविच्चास्य विकासो ह्वास: । निर्वेदाजुविदुः दुःखं शोक: । अपचिकीर्षा-जुगुप्साहेतु: परितापवेश: क्रोध: । धर्म-दान-युदादिकर्मण्यनस्योत्साह: । वैक्लव्यं भयम् । कुत्सितत्वाद्यवसायो जुगुप्सा । उत्कृष्टत्वावसायो विस्मय: । निःस्पृहत्वं शमः । रसानां शृङ्गारादीनां स्थायिनः परिणाभिकारणानि 'क्रमादिति' रसोदेशक्रमेण, तेनामी रसानन्तराणां व्यभिचारिणोडनुभावाश्र भवन्ति, तत्प्रसागनुत्कर्षेन स्थायित्वाभावात् । सहभावित्वेन पोषकत्वे व्यभिचारिता । कार्यत्वे त्वनुभावता । तथैषां विभावा चानुभावाश्र ये शृङ्गारादि-

दृष्टु रसेभृक्तास्तु एषेत न पृथगुच्यन्ते ॥ १२६ ॥

'निर्वेद-ग्लानि-नैश्र्त्तमार-शङ्का-सदस्या-चिन्ता-चापलमादेगो मतिव्योधि: स्मृतिःश्रुति: ॥ १२७ ॥

अस्यों मरणं मोहो निद्रा-गुस्टौच्य-हष्टया ।

विमोदोन्माद-दैन्यादनि श्रीडां त्रैसो विंवेकणम् ॥ १२८ ॥

वृति-स्थ-भावाभिनयविचारः।

२७०

‘गवौस्त्रैलोक्यवैँहित्यैानि जारैरैयालैसैः-विवोषैनैमू।

त्रयस्त्रिशद् यथायोगं रसानां व्यभिचारिणः ॥ १२९ ॥

त्रयस्त्रिशदति इन्द्राद्युवादभात्रमन्येऽपि पुनः सम्भवन्ति यथा क्षुत-वष्णा-मैत्री-मदिता-श्रद्धा-दयोपेक्षा-रति-सन्तोष-धृमा-मादर्तादयः तथा स्थायिनोऽनुभावाश्रयेऽति। ‘यथायोगमिति’ रसौचित्यानुरूप-क्रमेण। तेन केचित्व साधारणाः, केचित् पुनरसाधारणाः। एतच्च यथारसं नि-र्णीतमेवेति ॥ १२९ ॥

अथैषां प्रत्यकेषु: स्वरूपप्रतिपादकं लक्षणमुख्यते—

निर्वेदस्तत्वस्वरूपं कैरैरैरैसैः श्वास-तापकृत् ।

क्लेशा दारिद्र्य-व्याध्युपमानेऽर्था-भ्रमाक्रोश-ताडनेष्टवियो[ग]-परवि-भूतिदर्शनादयः। तत्स्वज्ञानादिभिरिविँभावैरैवैदु वैरस्यं स निर्वेदः, स च नि-श्वास-सन्तापयोगलक्षणस्त्वादन्येषां च चिन्ताडश्रु-वैवर्ण्यं-दैन्यादीनामनु-भावानां कारक इति। अर्थं च रसेष्वनियतत्वात् कादाचित्कत्वाच्च व्यभि-चारी न स्थायी। एतदन्येऽपि वाच्यमू। सम्मत्ततस्तु व्यभिचारिकथनप्र-स्तावे निर्वेदस्य शान्तरसंस प्रति स्थायितां प्रतिकूलविमावादिग्रह इत्यत्र तु तमेव प्रति व्यभिचारितां च भुवाणः स्ववचनविरोधेन प्रतिहत इति ।

अथ ग्लानिः—

ग्लानिः पीडा जराड्यैसैरशक्ति: कार्यै-कम्पभाक् ॥ १३० ॥

पीडा व्याधि-वमन-विरेक-क्षुत्-पिपासादि[मि]रनेकधा काय-मनो-दुःखम्। आयासो व्यायामाद्यगति-सुरतादिभिः कायक्लेश-पीडा-जरार-ड्यादिसैकरलक्षणादनयैः निद्रोच्छेद-मन्स्तापादिभिरिवैभावैरैः शक्ति: साम-श्र्यभावः स ग्लानिः। सा च कायर्यं कायक्षमता। कायै-कम्पाद्युपलक्षणत्वात् श्वासवाक्य-मन्दादोत्क्षेपै-वैवर्ण्यमूर्छोत्साहादीनां श्रालुभावान् भजत इति ॥१३०॥

अथापस्मारः—

वैकल्यं ग्रहदोषेभ्योदपस्मारो निन्यचेष्टितः ।

ग्रदा: पच्रमहणशीला: पिशाचाध्या:। धातुवैषम्यं दोष:।

१७८

सविरथं नाट्यरथे

दुच्छछ्र-धून्यस्थानसेवनाग्रुचिसम्पर्कादेर्ध्वं वैकल्प्यं कृत्याकृत्याविवेचकत्वे सोऽपस्मारः । निन्द्यं विगर्हितं सहसा भूमिपात-फेनमोक्ष-निःश्वसन-चात्व-वन-प्रवेशन-स्तम्भ-स्वेदादिकं चेष्टितमत्रेति ॥

अथ दोलन—

शङ्का स्व-पददौरात्म्याद् दोलनं ह्यामत्ताड्डिदियुक्‌ ॥ १३१ ॥

दौरात्म्यमकार्यकरणम्‌। उपलक्षणत्वाच्चास्य साध्वादयोडपि विमावा ग्राद्या: । दोलनं क्षोभ-सन्देहाभ्यामनवस्थितत्वं चेतसः । आदिग्रहद्वयाद्रव-लोकनावगुण्ठन-मुखौष्ठ-कण्ठोष्ठ-जिह्वापरिलेहन-नेपथ्य--चलदृष्टित्वा-दयोऽनुभावा गृह्यन्ते इति ॥ १३१ ॥

आद्याद्या—

हेषादे: सद्गुणाक्षान्तरसूया दोषदर्शनी ।

आदर्शदादपराध-गर्व-परसौभाग्यैष्यर्य-विद्या-लीलादर्शनादिग्रहः । सद्गुणाज्ञानक्रियादयो विशिष्टधर्मा: । एषा च दोषान् वश्रीकृत्यवादीनसद्‌-सतो वा दर्शयति । उपलक्षणाद् भूम्भावज्ञान-गुणनिद्रव-मन्यु-क्रोधादयो-ऽनुभावा गृह्यन्त्व इति ॥

अथ मदः—

ज्येष्ठावौ मुन्यवादौ मध्याद् निद्रा-हास्याश्रुतं मतः ॥ १३२ ॥

ज्येष्ठ उत्कृष्टः । आदिग्रहद्वयमध्यमाधमौ गृह्यते । निद्रया स्मित-मधुरा-स्वरराग-रोमहर्षैवुच्चैःकुलवचन-सुकुमारगतयादय:, हास्येन स्वकलन-घूर्णन-चादुसंसन-कुटिलगमनादय:, ऋश्रुणा च निष्ठीवन-जिह्वास्खलन-स्वेदिनाश-गतिप्रेश-छर्दित-दिका-कफादयो गृह्यन्ते । ‘क्रमादिति’ उत्क्रमादौ यथा-सदृश्यं निद्रादयोऽनुभावा: । नाथे च रञ्जनानिमित्तमापानमपि क्रचिदभ-नीयन्ते । तत्र च मदो व्यभिचारी सम्भवति । यत्‌ पुनः पानं पीतमध्यमेव प्रव-शति, तस्य नायादिना मदोदपनेयोऽन्यथा कार्यव्यापारात् स्पादिति ॥१३२॥

अथ श्रमः—

श्रमो रताविभि: साध: स्वेद: श्वासादिकारणम् ।

भूमि-रस-भावाभिनयविचारः ।

१०९

आदिश्रृङ्गारद्भृङ्गाति-क्यायामादेर्विआवस्य ग्रहः । सादोज्ज्वादीनां शोषः । दृष्टीयादिश्रृङ्गादनुबन्धविकूणन-विजृम्भणाकूर्दन-मन्थपदोत्क्षेपादे-रतुभावस्य ग्रह इति ।

अथ चिन्ता—

आधिश्रिन्ता भयानासे: शून्यता-श्वास-कायर्ययुक्त । । १३३ । ।

आधिमोन्सी पीडा । भियस्येष्टस्याप्रासिरिभप्रासिवो भियानासि: । शून्यता विकलेन्द्रियता उपलब्धत्वादेकाग्रदशितव-स्मृत्यादयोऽप्यनुभावा इति । । १३३ । ।

अथ चापलमू—

चापलं साहसं राग-हेषादे: स्वैरिताड्डिमत् ।

साहसमनिमित्ककारिता । आदिश्रृङ्गादाज्जाद्यादेर्ग्रहः । स्वैरितं स्वच्छन्दता-वारः । आदिश्रृङ्गाद् वाक्पारुष्य-ताडन-वध-चन्दादेरतुभावस्य ग्रह इति ।

अथावेगः—

आवेगः सम्भ्रमोदत्कमोद् विकत्थनं-मनो-गिराम् । । १३४ । ।

सम्भ्रमः सक्खोभः । अतर्क्यमचिन्तितोपनतमिथस्तनिष्ठं च । तत्रेष्टं देवता-गुरु-मान्य-वत्स्रभ-सम्पच्त्स्ख्वण-रक्ष्यादि । अनिष्टमग्निन्-भूकम्पाद्युत्पात-वात-वर्षे-कुष्टार-चौर-सर्पोमनोज्ञश्रवण-दर्शनादि । तत्राभ्युत्थान-पुलका-लिङ्गन-वन्दादिप्रदानादयः प्रियाः, सर्वीक्षणसस्तता-मुखवैवर्ण्ये-पिण्डीभाव-प्रधानवाकुलनेत्रता-स्वरितापसरण —पादादचलन-…श्रृङ्गादिग्रहणोर्वी पतन-कम्प-स्वेद-स्तम्भादयोऽप्रियाश्रावणिका: । हर्ष-विस्मयादयः प्रियाः, शङ्का-विषाद-भयादयोग्र्रियाश्र मांसः । स्तुति-चाड्कारशंसावाक्यादयः प्रियाः, निन्दा-परिदेवना-सम्भ्रमादवचनादयश्श्राप्रिया वाचिका विकारा यथायोगं क्रियाभ्रियात्कर्म्यवस्तुगावेगस्यादनुभावा: । सर्वेऽप्येते विकाराः उत्तमस्य स्थैय्रो-नुविदा:, नीचस्य तु चापलानुविदा इति । । १३४ । ।

अथ मति:—

प्रतिभानं मति: शास्त्रतर्कोद् भान्तिचिह्नादिवित्त ।

210

नवनवोन्मेषशालिनी प्रज्ञा प्रतिभानम् । शास्त्रं शास्त्रार्थविषयं चिन्तनम् । तकों विशिष्ट-निश्चितविषयौ सम्भावनाप्रत्ययावल्न्वय-व्यतिरेकप्रत्ययौ वा । भ्रान्तिः संशयो विपर्ययो वा । आदिशाब्दादुपदेशादिग्राह इति ॥

अथ व्याधिः—

दोषेष्वोदक्नु-मनःश्रेषो व्याधिः: स्तनित-कम्पवान् ॥ १३५ ॥

दोषा: कफ-वात-पित्त-सन्निपातादयः । स्तनितमार्तस्वरः । उपलब्ध-णानुयक्षोष-दन्तचीणावादन-शीतामिलाषविषमसंज्ञाला । सन्तापाद्योद्य-नुभावा गुदान्त इति ॥ १३५ ॥

अथ स्मृतिः—

दृष्टाभासः स्मृतिस्तुल्यदृष्टादेशेऽनुभवात्कृतिः । पूर्वं दृष्टमिति ज्ञानम् । तुन्न्यदृष्टिः सदृशदर्शनम् । आदिशब्दात् सदृशश्रवण-चिन्तन-संसकार-रात्रिप्रशादिभानिद्रोच्छेद-प्रणिधान-पुनःपुनःपरिशीलनपूर्व दर्शनपाठादेविंभावस्य ग्रहः । ऋषतेश्वव उष्णी श्वास्योपलक्षणाच्छेदः:कम्पनावलोकनादेशानुभावस्य क्रियानिष्पत्तियेस्या: सा तथेति ॥

अथ श्रुतिः—

धृतिरज्ञाननेष्टलाभादेः सन्तुष्टिदेर्हपुष्टिरुचिः ॥ १३६ ॥

ज्ञानं विवेकज्ञानं वाऽज्ञानसुत्यं वा । इष्टसोप्सितस्य लाभः प्राप्तिः । आदिशब्दाच्छौचाचरण-कीर्तिः-देवतादिमक्ति-विशिष्टशक्त्यादेविंभावस्य ग्रहः। देहपुष्टिरुपलक्षणं गतानुशोचनादीनामनुभावानामिति ॥ १३६ ॥

अथामर्ष:—

क्षेपादेः प्रतिकारेच्छाजन्मोदसिन्त् कम्पनादयः । श्रेप्सितरस्कारः, आदिशब्दादपमानादेविंभावस्य ग्रहः । अपकारिणि स्वयमपकरणाभिलाषः । प्रतिकारेेच्छा परस्यापकारावेशडपि परार्थकरणाभिम्रायूपः क्रोध इत्यनयोर्मेदः । अस्माभ्यरर्षे आदिशब्दादघोष्युखचिन्तन-प्रस्वेदोत्साह-ध्यानोपायान्वेषण-तर्जन-ताडनादीनामलुभावानां ग्रह इति ॥

वृत्ति-रख-प्राणनिलयविचारः ।

अथ मरणसू—

ठ्याघ्रादेर्यृत्त्युसड्कुल्यो मरणं विकलेन्द्रियं ।। १३७ ।।

व्याघ्रयो वात-पित्त-श्लेष्मवैषम्य-ज्वर-विचर्चिका-पिटकादयः । आदिशब्दाच्छल्जाभिषवत्-विषपानाहिदंश-स्थापद-गज-तुरगाद्याक्रमण-वाहनोष्ठ-स्थानपतनादेर्विषवस्य ग्रहः । मृत्युसङ्कुल्यो दुष्टप्रतिकारोऽयमनर्थस्तस्माद्-

वश्यं मरिष्यामील्यध्यवसायः । विकलानि स्वविषयग्रहणं प्रत्यसमर्थानि नीन्द्र-

याणि यास्मिन् । उपलब्धणाब्द विह्वलचेष्टित-दिका-नि:श्वास-परिज्ञानवेधणा-

व्यक्ताक्षरभाषण-वदनदैन्य-सहसाभूमिपतन-कम्पन--स्कुरण-कार्य-फेन-

जाद्य-ह[स्त]-स्कन्धभङ्गानपेक्षितगात्रतस्स्वारादयो।डुभावा गृह्यन्ते । प्राण-

निरोधरूयं तु मरणं न नादृये प्रयोज्यमिति । न तस्य विभावादुतभावस्वरूपाणि

प्रतिपाद्यन्त इति ।। १३७ ।।

अथ मोहः—

अचैतन्यं प्रहारादिमोहेनोक्त्राघूर्णनादयः ।

अचैतन्यं प्रकृति-निवृत्तिज्ञानाभावो न तु मृर्छा । गतचेतनत्वं ।

प्रहारो ममेण्यभिघातः आदिशब्दात् तीव्रवेदनाड्.डशक्यप्रतीकारचौर-राजाहि-

व्याघ्राद्याक्रमण--देवादिस्ववाग्नियुदकादुपघात--चैरीदर्शन--श्रवणादेर्विमावस्य

ग्रहः । अत्र मोहे आदिशब्दात् भ्रमण-पतनेन्द्रियन्यापारादेरनुभावस्य ग्रहः ।

अथ निद्रा—

इन्द्रियाव्याप्रतिनिद्रा खेदादेरूर्ध्वेकभिननी ।। १३८ ।।

इन्द्रियाणि स्पर्शनादीनि, न तु मनस्तस्य निद्रायामपि व्यापारात् ।

अनपेक्षितविषयग्रहणोपरतिः । आदिशब्दादालस्य-दौर्बल्य-रात्रिजागरण-

त्याहार-मद-श्रम-क्लम-चिन्ता--शयालुताद्.डदेविंभावस्य ग्रहः । मूर्छदेकम्पनेन

जृम्भण-वदनविकार-नि:श्वास-नेत्रपृथग्नानिमेषोन्मोलन-सर्वेक्रियासम्मो-

हादयोऽनुभावा उपलक्ष्यन्त इति ।। १३८ ।।

अथ सुप्तम्—

सुप्तं निद्रापकर्षोऽन्त्र स्वप्नायित-स्मोहरे ।

प्रकर्षो गाढतमावस्थां स्वप्नस्य वात्कालिकविषयज्ञानस्य आधितं प्रतीतिर्येतस्तत् स्वप्नाशितं प्रलपितम्‌। खानां मनःप्रधानामिन्द्रियाणां मोहनमति-

श्रयेन विषयवैमुख्येन निद्रायां मनसोज्झधानमस्ति, अत्र तु तदपि मनागुपरुध्यत इति मेवः। विश्रान्तु निद्रागता प्रज्ञात्र गायाः॥

अथौघयः--

दुष्टेष्टपराधालैरेघ्रण्यमौष्यं वन्ध-बन्धादिभिः॥१३९॥

दुष्टे द्रव्यादिनृतवादित्व-वचकत्वादियुक्ते अपराधादकार्यंकारित्वाद्‌ दौर्बल्य-चौर्यादिरूपाद्‌ विभावाद्‌ यद्‌ राजादेनैर्घ्रण्यं निर्दीयते तदौघयं तथाऽपि

वन्ध-बन्धा ङ्यामादिरान्बदात्त ताडन-निर्मात्स्सन्‌-स्वेद-शिरःकम्पादि[मि]-रतुभावैरभिनेतव्यमिति॥१३९॥

अथ हर्षः--

हर्षः प्रसक्तिरिष्टत्सतेन स्वेदाद्रु-गद्गदः। इष्टं प्रियसंयोगाम्रियसंयोगनिवृत्तिदेव-गुरु-

राज-भद्रप्रसाद-मोजकाच्छादन-धन-पुत्रादिलाभ-पुत्रादिगतहर्षविषयोप-भोगोत्सवादि। गद्गदो वाचस्परुद्धकण्ठस्य वाक्‌। उपलक्षणात्‌ पुलक-प्रिय-

भावण-नेत्राम्रुखप्रसादेरकुभावस्य ग्रह इति॥

अथ विषादः--

विषादस्तान्तरुत्साहाक्रान्तश्चिसन्तापः। इष्टं प्रारब्धनिर्वैहण-दैवाप्रति-

कूलत्वादि तस्याङ्ङिरलाभो विपरीतलाभो वा चिन्तनश्रुपायानाम्‌। वचु-वचनात्‌ सह्यायान्वेषण-बैमनस्यादिभिर्मनश्चयोमगतेःश्वबुयोष-निद्रा-ध्यान-

जिह्वापारिलेहादिभिस्तद्भमगतेरचुभावैरभिनीयत इति॥१४०॥

अथोन्मादः--

मनोविप्लुतिरुन्मादो ग्राह-दोषैरयुक्तरुत्व।

विप्लुतिविसंस्जुलता स्वाचिदम्प्याविश्रान्तिरिति यावत्‌। ग्राह-दोषाच-

वस्ति-रस-प्राधान्यविचारः।

१४८.

पस्मारे व्याख्यातः। अयुक्तमनुचितं गीत-नृत्य-पठितोस्थित-स्थित-प्रज्ञा-चित्त-रुदिताकुशासम्बद्धप्रलापनानिमित्तहसित-हस्स-हास्यस्वधूर्तेन-निर्माल्य-वीरशटवकत्र-श्रावाभरणोपभोगादि। अयं चोचचमस्य विप्रलम्भेऽघमस्य करुणे व्यभिचारी। अपस्मारस्तु वीभत्स-भयानकयोः। स च मनोवैकल्यमयं तु मनोडनवस्थितिरिति मेद इति॥

अथ दैन्यम्—

आपदः स्वान्तनीचत्वं दैन्यं काष्ण्ययोगुण्ठनम्॥ १४९ ॥

आपदो दौर्गत्य-न्यक्कारादे। स्वान्तनीचत्वं मनःकैङ्यम्। काष्ण्यं बदनरुय्यामता। अवगुण्ठनं शिरो-गात्रावरणम्। बहुवचनाच्छरीरासंस्कार-गौरवपरिहार-वस्त्रमालिन्यादेशानुभावैरभिनेतव्यामिति॥ १४९ ॥

अथ श्रीडा—

श्रीडाजनुलतापगर्वोदैरराश्चैर्य गात्रगोपकम्॥

अकृत्यकरुणादनु पश्चात् तापो मानसो विवेकः। गुरुमोता-पित्रादि। आदिशब्दात् प्रतिज्ञातानिर्वहण-गुरुरुत्क्रमवादिज्ञानासक्तवादेविभावस्य ग्राहः। अधाष्टेयमवैय्यात्म्यम्। गात्रगोपनेनोपलक्षणादघृष्युखभिन्तन-नख्खनिस्तोदन-भुविलेखन-वस्त्राकुलीय-स्पर्शनादेरनुभावस्य ग्राह इति॥

अथ त्रासः—

घोराच्चकित[ता] त्रासः कायसङ्कोच-कम्पिते॥ १५० ॥

घोरं भीषणं निर्घाताशनिपात-महामैरवनाद-महारौद्रसच्छब्ददर्शना-ददि। चकिततोद्रेकारी चमत्कारः। अनर्थसम्भावनातः सच्च्वश्रंसेो भयभिस्थनयोर्मेदः। बहुवचनात् स्तम्भ-रोमाञ्च-मूर्छा-गद्गदवचनादिमिश्रायं नुभावैरभिनीयत इति॥ १५२ ॥

अथ तर्कः—

एकसम्भावनं तर्को वादादेरऽनन्तकः॥

वादो विप्रतिपत्तिस्थादिग्रहणात् सन्देह साधकबलेन हेतुपस्थान्त-

समिचरणे नाडीचक्रंपने

रामाचज्ञानविशेषम्रतीत्याभिलाषादेर्विंभावादृ यथैकस्य पक्षस्य सम्भावनं मधितष्पमननेति प्रतिपयः स तर्कः । अकस्म ऋू-शिरोज्ञुयादेरनेक इति ।

अथ गर्भः—

आत्मन्यानभिकयसींगेवां विवाड्डेरनयरेऽपि । ॥ १४३ ॥

आधिकार्यधीः परजुगुप्साकान्तः स्वास्मिन् बहुमानः । आदिशब्दाज्जातिकुल-लाभ-शुद्धि-वाञ्छभ्यो-जौवनेैश्वर्यादेर्विंभावस्य ग्रहः । रीढा'वज्ञा तथा उपलक्षणात् पारुष्याद्य-धर्षणानुत्तरदानाझलोलकानोपहसनालङ्कार-व्यत्पासादिभिर्मानुभावैरभिनेतञ्य इति ॥ १४३ ॥

अथौत्सुक्यम्—

इष्टाभिमुख्यमौत्सुक्यं स्मरणाद्यात् स्वाराड्‌दिभिः । इष्टाभिमुख्यमौत्सुक्यं स्मरणमिष्टस्य । आधाशब्दान्मनोऽनिद्रदक्षाद्मिश्रवझ्लोभादेर्विंभावस्य ग्रहः । त्वरा मनो-वाकू-काय-दृष्टिचापलम् । आदि-शब्दात् कृत्यविस्मरण-दीर्घेनिःश्वाससम्भ्रदवचन-स्वेद-हस्तापादेरचुमा-वस्त्र ग्रह इति ।

अथावहित्थ्यम्—

धाष्टर्यादेर्विक्रियारोषोड्वहित्थ्याद्र कियान्तरम् ॥ १४४ ॥

धाष्टर्यं प्रागल्भ्यम्‌मूलं । आदिशब्दाद् भय-लज्जा-गौरव-कुटिलाशयत्वादेर्विंभावस्य ग्रहः । सर्वानुगतत्वरुपयापनार्थं धाष्टर्यं प्रभममुपाचमू । समयादिरुपि द्वप्रगल्भो न शक्नोत्याकारं संवरितुम् । विक्रिया भूविकार-शृङ्खरागादिका तस्य रोघः संवरमम् । रोधकारकत्वेनोपचारादिच्छेपोडपि रोघः, न बहिःस्या चित्तश्व च्छिरिति पृथोदरादित्वादवहित्थ्या । आत्रावहित्थ्यां प्रस्तुतक्रियातोऽन्य कथनालोचनकथाभझकुतकस्थैयोदिकं क्रियान्तरमिति ॥ १४४ ॥

अथ जाड्यम्—

जाड्यचभिष्टादितः कार्योज्ञानं मौनानिमेषणे: । इह् प्रियं तस्य दर्शन-श्रवणे अपिष्टे । आदिशब्दादनिष्टदर्शन-श्रवण-शकण-व्याः

वृत्ति-रह-भावाश्रित्यविचारः।

श्रादेरविमावस्य ग्रहः । कार्यज्ञतां नेत्राम्यां पश्यत्तोडपि श्रोत्राभ्यां श्रुण्वत्तोडपि चेदान्ति किं कृत्यमित्यनिश्रयः । नेदं बैकल्याच्चेतनपस्सभावविमत्यपस्मार-मोहाम्यां मिश्राप्र । मौनं तूष्णीम्भावः । अनिमेषणं अनिमेषनिरेक्षणम् । बद्धुवचनात् परवशत्वादिरतुभ्रमातैरभिनेतव्याभिति ॥

अथालस्यम्—

कर्मानुत्साह आलस्यं श्रमादाजृम्भतातिभिः ॥ १४५ ॥

आदिशब्दात् सौहित्य-स्नभाव-व्याधि-गर्वादिमिर्याविभावैः स्त्री-नीचा-नामधुयमरूपमालस्यं भवति । श्रमस्य व्यभिचारित्वेऽप्यन्वयलव्यभिचारिणं प्रति विभावत्वे न दोषः। व्यभिचारिता तु परस्परं व्यभिचारिणां स्थायित्वप्रसङ्गाद् दुष्टैव । एवं व्यभिचारिणामनुभावत्वापि भवत्येव । जृम्भतेनादिशब्दादासि-तेनाहारवर्जितपुरवार्थोनारम्भादिमिश्रानुभावैस्तदभिनेतव्यम् । अलसोडपि हि ( था ) वद्यमाहारे करोत्येवेति ॥ १४५ ॥

अथ विवोधः—

निद्राच्छेदो विवोधश्र शब्दादेरझङ्कवान् ।

आदिशब्दात् स्पर्श-स्नमान्ताहारपरिणामादेरविभावस्य ग्रहः । उपलक्ष्य-नाव जृम्भाक्षविमर्दन-शयन-मोक्षण-भ्रूक्षेपाकुलितनेत्रादिरनुभावो दृश्यः । पर्यन्ते चकारः सर्वव्यभिचारिसमुच्चयार्थ इति ॥

अथैषां रसादीनां मध्ये केषाश्चित् परस्परं कार्यकारणतामाह—

केषाचित् तु रसादीनामन्योन्यं हेतुकार्यता ॥ १४६ ॥

आदिशब्दाद् व्यभिचारिणां यथा वीरादिरहुतः । महापुरुषोत्तसाहो हि जगद्विस्मयें फलं साक्षादचुसन्धचे । तथा द्रौपदीस्वयंबरदौ वीराच्चुक्कोऽपि रौद्राश्र वघबन्धादिफलानन्तरं करुण-भयानकौ । तथा सर्वरसेम्योऽनन्तरं सर्वे सजातीयाः रसा भवन्ति । यथा शृङ्गारिणं हस्सा ग्रुझारः, हसन्तं द्वेषा हास्य इत्येवं सर्वविरुद्ध हेतुफलमाच्छो बाध्यः । सर्वरसानां चामासा अनौचित्य-प्रकटत्वाद् हास्यरसस्य कारणम् । रावणस्य द्वाविषयप्रचत्वात् शृङ्गाराभासः सलां हास्यमुपजनयति । हास्याभासादपि हास्यो भवति । यथा—

"लोकोपराणि चरितानि न लोक येष सन्मान्यते यदि किमझ ! वदामि नाम ? । यत् त्वत्र हास्यमुखरत्नभू(ष)्य तेन पार्श्वोपपीडितमहः को न विजिहासिति ? ।"

[ वामनगुस्स्यैतदित्यभिनवगुप्तः नाट्यशास्त्रस्य । अ. ६, ४५ ] व्यभिचारिणामप्युत्पाद्योत्पादकभावो यथा व्याधेर्निर्वेंदः, चिन्ता-विरोधाभ्या स्मृतितः, श्रामादालस्यमित्यादि । व्यभिचार्योभासादप्यनौचित्य-प्रयुक्तात् हास्यो भवतीति ॥ १४६ ॥

अथ रसानां स्थायिनां व्यभिचारिणमनुभावानां च कार्यभूतानलब-भावान् प्रतिपादयति—

वेपथु-स्तम्भ-रोमाञ्चाः स्वरमेदोद्रव मुर्छेनम् । स्तेदो वैवर्ण्येमित्याधा अनुवावा रसादिजाः ॥ १४७ ॥

आध्यशब्दात् प्रसादोच्छ्वास-निःश्वास-क्नन्दन-परिदेविच्छुष्कसन-भूमिबिचलेक्षण-चिवतोनोदर्शन-नखनिस्तोदन-श्रुकुटिकुट्टाक्ष-तिर्यगधोमुख-निरेक्षण-प्रशंसन-हसन-दान-चाटूकारास्यरागादयः कचित् स्थायिनो सहससकूया अनुभावा इति ॥ १४७ ॥

अथ ते प्रत्येकशो लक्ष्यन्ते । तत्र वेपथुः— भयादेरपथ्युग्वात्रस्पन्दो वागादिविक्रियः ।

आदिशब्दाद् रोग-हर्ष-शीत-रोष-प्रियास्पर्शादेविंभावस्य ग्रहः । स्पन्दः किश्रिच्चलनम् । वागादेरादिशब्दाद् गतिचेष्टादेर्‌विक्रिया यस्मादित्यनुभाव-कथनमिति ॥

अथ स्तम्भः— यत्नेनड्यप्रक्रिया स्तम्भ हर्षादिहः । विशादवान् ॥ १४८ ॥

अज्ञानां हस्त-पादादीनामन्तःपरिस्पन्दे ड्यप्रक्रिया चलनाभाषः स्तम्भ्यः । आदिशब्दाद् विस्मय-भयं-मद-रोगादेविंभावस्य ग्रह इति ॥ १४८ ॥

वस्ति-रह-भावाभिनयविस्तारः ।

अथ रोमाञ्चः—

रोमाञ्चः प्रियदर्शनादे रोमहर्षोऽङ्कुरो मैने: ।

आदिशब्दाद् व्याधि-शीत-क्रोध-संस्पर्शादेविंभावस्य ग्राहः । बहुवचनाद् बहुवचनाद्

दैन्यमेधुर-प्रेम्रुख-नेत्रविकार-दन्तवीणावादनादिभिरभिनेतव्यः ॥

अथ स्वरमेदः—

स्वरमेदः स्वरान्यत्वं मदादेर्हर्षे हास्त्यरुत् ॥ १४९ ॥

अन्यत्वश्रृणचापचयाम्यां मेदः । आदिशब्दाद् भय-जरा-हर्ष-क्रोध-

राग-रौष्यादेविंभावस्य ग्राहः । उपलब्धणाद् व्रीडा-निर्वेदादयोऽप्यनुभावा

दृष्टव्या इति ॥ १४९ ॥

अथ अश्रु—

अश्रु नेत्राम्भु शोकार्थैरौषास्पन्दादाक्षिरुक्शणे: ।

आदिशब्दादनिमेषप्रेक्षणान(म)न्दादार्ष-धूमाञ्जन-जृम्भण-भय-पीडाहास्यादेविंभावस्य ग्राहः । नासाया: स्पन्दः श्लेष्मस्रवणम् । बहुवचनादिभिः—

वन-गद्गदस्वरादेरनुभावस्य ग्राह इति ॥

अथ मूर्छेनम्—

मूर्छेनं घात-कोपादेः सङ्गानिर्भूमिपातरुत् ॥ १५० ॥

आदिशब्दाद् मदादेरविंभावस्य ग्राहः । खङ्गलानिरिन्द्रियाणामभिभवः ।

उपलक्षणात् स्वेद-श्वासादयोऽप्यनुभावा दृष्टव्या इति ॥ १५० ॥

अथ स्वेदः—

स्वेदो रोम-जलस्त्रावः श्रमादेर्व्यजनग्रहेः ।

आदिशब्दाद् भय-हर्ष-लज्जा-रोग-ताप-ग्रह-दुःख-श्रम-व्याया-

मादेरविंभावस्य ग्राहः । बहुवचनाद् वाताभिलाष-स्वेदापनयनादिभिरन्यभिनेतव्य इति ॥

अथ वैवर्ण्यम्—

क्षायाविकारो वैवर्ण्यं क्षेपादेरद्गानिरीक्षणे: ॥ १५१ ॥

छाया शोभा तस्या विकारो विरूपत्वम् । श्वोपस्तरस्कारः । आदि-शब्दात् सन्ताप-भय-क्रोध-व्याधि-शीत-श्रम-तीक्ष्णाशुकरादेर्निर्भावस्य ग्राहः । बहुवचनादभिनिस्तोदन-ग्रीडाISŚSदिभिरप्यभिनेतव्यस्य ग्रहणाति ॥ १५१ ॥

अथ रस-भावान्तरोदितस्याभिनयस्यावसरः । स च वाचिकाङ्गिक-सात्त्विकाहार्यैर्भेदैर्द्विधा । तत्र प्रथमं वाचिकं लक्ष्ययते—

वाचिकोडभिनयो वाचां यथाभावानुक्रियया । वागनुकार्यो प्रयोजनं हेतुरस्येति “प्रयोजनम्” [हैम० ६।४।११७] इत्येकाणि वाचिकः । सामाजिकानामाभिमुख्येन साक्षात्कारेण नीयते प्राप्यते अर्थोऽनेनetyभिनयः । वाचां संस्कृत-प्राकृतादीनां सार्थिकानामर्थकानां वा यथाभावं क्रोधादि[न्‍]रजुगुप्सोत्साह-विस्मय-हास-रति-भय-शोक-सुख-दुःख-मोह-लोभ-मायाद्यैरडSŚSदीनां वेपथु-स्तम्भ-रोमाञ्च-मूर्छो-वैवर्ण्ये-प्रसादादीनां वा भावानामननतिक्रमेण । तथा च कवयः सक्रोधे सावेगित्यादिन्यनुकार्येभावप्र-काशकानि क्रियाविशेषाणान्युपनिबध्नन्ति । तेनैकेनोक्तमपरस्याथाभावमहुस-हतोडनुवाद एव न वाचिकोडभिनय इति । अनक्रिया च वागादीनां तद्‌गच्यव-सायवशात् पुनर्वस्तुतः । रामादेरनुकार्यस्य नटेन श्रेष्ठकैर्वा स्वयंमदृष्टत्वात् । अनुकतो ऽनुकार्येमदृष्टा नाझुकर्तुंमलम् । प्रेक्षकॉडपि चादृष्टानुकार्यो नाझुकर्ते—रत्करदेत्वमऩुमन्यते । तदयं नटो रामादेशरितं कविनिबद्धमधीत्यात्यान्ताम्या-सर्वशतः स्वयम् अन्यमानोऽनुकरोमिति गध्यवस्यति । परमार्थतस्तु लोकस्य-वहारमेवानुसर्त्तते । प्रहृष्टेऽपि हि रामेण हस्दिते रोदिति, न तु हसति । विषण्णेऽपि च हसति, न तु रोदि[ती]त्यादि । प्रेक्षकाऽपि रामादिशब्द-सङ्केतश्रवणादितिहाससङ्ज्ञीकाहितवैचस्र्याश्च स्वरूप-देश-कालमेदेनातथाभूते-ष्वप्यभिनेयचतुष्याच्छादनात् तथाभूतेष्व न ते(टे)षु रामादीनध्यवस्यति । अत एव तासु तासु सुख-दुःखरूपासु रामाद्यवस्थासु तन्मयीभवति । अपरे तेषु तु नामसङ्केत-सङ्ज्ञीतिकाभिनयेषु रामाद्यगध्यवसायहेतूपदेशपरमेतदिति मन्य-माना देयोपादेय-हानोपादानैकतानचेतसो जायन्ते । अथवा इह तावद्-त्यमाकृतिरित्थं गतिरित्थं जन्तुभित्यं क्रोधादिलसिताभित्येवमग्रेषमपि निति । तत्र चार्थे ननिज्ञानविम्वासासक्तस्य साक्षात्कारो दर्शनेप । अपि च

रति-रस-भावाभिनयविचार: १९९

कदाचिन्नाससदृशो वस्तुस्वरूपे ग्राह्यन्ति न पुनर्ज्ञानदृश: । तत्र मुनिज्ञान-दर्शितमर्यादर्शनावप्यधिकतरमवगतं वस्तुत एवाडSलुकवणो दुर्विदग्धसुबुद्धिभि: करणकारमपाक्रियते वराको नट: ? प्रेक्षकाणां तु सत्यसति च स्वदर्शने नटेऽपि रसाद्यभावसाय एव, अन्यथा तु क्रत्रिमसेतदिति ज्ञान्तो न रामादिसदृश-दुःखेषु तन्मयीभावेयुः । उन्मपन्ति च आन्तरपि शृङ्गारादयः । कामिनी-कैरी-चौरादीनचिन्तामपिपश्यत: पुंस: कथमपरथा रसमप्ररोहरोदिणस्तत्र स्तम्भादयोग्नुभावा: प्रादुर्भवेगुरिति ॥

अथाङ्गिक:-

कर्मणोऽङ्गैरपाडैश्र साक्षाद भावनमाङ्गिक: ॥ १९२ ॥

कर्मणोड्नुकार्यचेष्टाया अज्ञै: शिरो-हस्त-वक्षः-कटी-पार्श्व-पादादिभिरुपाडैश्र नेत्र-भ्रू-पक्ष्माधर-कपोल-चिबुकादिभि: साक्षाद्र भावनं परोक्षस्यापि सामाजिकेन्य्य: साक्षादिव करणमाङ्गिक: । अज्ञानि प्रयोक्तॄन् हेत्वङ्गस्याङ्गिक: । यथाभावमिल्यत्रापि स्मयते, तेन रामा-दर्शकुरङ्गस्यैव क्रोशतोत्कोश-निमेषादि-वैवधवासैरङ्ग-मुख-नेत्रादेश्चेष्टाविमिश्रा भावास्तैरच हृदुस्युत्सस्य करण: साक्षाद्र भावनं न तु केवलस्येति । तत्रोक्तमाङ्गस्याकम्पित-कम्पितादयलङ्गयोधा । दृष्टे: कान्तामयानि(न कामय: पदत्रिश्रयत् । नेत्रतारकयोश्श्रेमण-वलनादयो बहव: क्रियामेदा: समासाम्या-[सा]दयो दर्शनेप्रकाराश्च । अक्षिपुटयोरुन्मेष-निमेषादयो बहव: । भ्रुवोः कुलथे-पतनादय: सस । नासिकाया नता-मन्दादय: पद । गण्डयो: क्षाम-फुल्लादय: पद । अधरस्य विवर्तेन-कम्पादय: पद । चिबुकस्य कुट्टन-खण्डनादयो बहव: । ग्रीवाय: समा-नतादयो नव । हस्तयो: पताक-त्रिपताकादयस्स-तुःषष्टि: । वक्षरत आश्रय-निराश्रयादय: पद्म । पार्श्वयोर्नत-समुन्नतादय: पद । उदरस्य क्षाम-खात्त-पूर्यलक्षण(श्व)पा: त्रय: । कदशनिश्छाननिद्रादय: पद । ऊरू: कम्पन-वलनादय: पद । जङ्घयोरावर्तित-नतादय: पद । पादयोः कम्पन-चलनादय: पद । तथैषामप्यङ्गचारूपा: समपादा-निस्वाद-तिरिकादयो मौन्या: श्लाघ्या, अतिक्रान्तापक्रान्तादय: श्लाघ्याकाशिक्यस्स-

प्यरस्त-पर्यस्तकादयोग्नुहारा द्वात्रिशल । । तलुप्पुटवर्तिता-

दीनि करणान्यष्टोत्तरं शतमित्यादि: सर्वोंडपि वेष्टाविपयोजक्रोपाक्रम-भवत्यादाज्ञिक एवंाभिनय: । गतयोडप्येवस् । तत्रोत्तम-मध्यम-नीचानां क्रमेण धीरा मध्यमा द्रुता च सामान्येन गति: । चिरोपस्थ इड्‌-व्याचित-अधित-आन्त-तप:ज्ञान्त-क्षुभित-सावहितस्थ-शोक-यत्नान्वित-स्वच्छन्दादीनां मन्थरा । हर्षादिवेगादिकृतहुल-भयोत्सुक्यादिमतो त्वरिता । प्रच्छन्नकास्मुक-वैरि-चौर-रौद्रसत्त्वादिशब्दितादीनां निःशब्दपदसञ्चारा उन्मार्गदिगवलोकनवती च । सी(श्री)त-वर्षादितयो: कम्पमाना सम्पीडिताज्ञा । धर्मोक्तस्य स्वेदापन-यना छायावालोकनवती । प्रहारार्थं-स्थूलयोरज्ञाकरषण-श्वासवती स्थिरा च । यतिनां नेत्राचापन्य-पुरतोऽनुगमात्रनिरীক্ষणवती । उन्मत्त-मत्तयोरविच्छृङ्खलितनेष्ट्रा स्कालिताञ् च । विदूषकस्यासम्भद्रेक्षणवती । जले पादविकर्षेवती, प्रतरणे जठर-शय-काया-बाहुब्यां जलविपाटनवती च । जलद्रियमाणस्य तु विसंसुलाज्ञ-केश-वसनवती । अन्धान्धकारगतोराक्रूष्यमाणमन्दपदा पुरःप्रसारितविलोलहस्ता च । आरोहणे ऊर्ध्वावलोकनपरा, विपरीता त्वरोरोहणे । आकाशे समास्यां पादाभ्यां वाहने: पक्षाभ्यां वा । आकाशान्यतो विसंसुलज्ज्ञकेशहुकुन-याथे नको गतिप्रकार इति । तथा रूपस्य शिरसि हस्तौ कृत्वा किश्चिदास्यचलनानिमिप्रेक्षणाभ्याम्, शब्दस्य शिरसा पार्श्वनेन, स्पर्शग्रोप(रप्) नेत्राकुक्षनेन, रस-गन्धयो:धैकौञ्चकूसेनाभिनय: । सर्वोंडपि चाभिनय इष्टो मध्योऽनिष्टेति त्रिप्रकार: । तत्रेष्ट: सौम्यस्य-मृ(पु)लकगात्र-नेत्र-विकासादिना त्रिप्रकते, मध्यो माध्यस्थ्येन, अनिष्ट: शिर:परावर्तन-नेत्र-ना-साविकोणनादिते । चतुर्विधश्वात्र मुखराग: प्रसन्न: स्वाभाविको रक्त इयामम्भेति रसौचित्यानतिक्रमेण भवति । यदपि सर्वे:शरीरसाध्यं भू:पातादिकं तदप्याज्ञिक एवं, अज्ञोपारूढरुपतावाच्छरीरसेयति ॥ १५२ ॥

अथ सात्त्विक:— सात्त्विक: स्वरमेदादेशनुभावस्य दर्शनेनम् । अचादितं मनः सत्त्वं तत् प्रयोजनं हेतुरस्स्येति सात्त्विक: । मनोज्ञवषाने हि न शुष्यन्त पर्व स्वरमेदादयो नटेन दर्शोयितुम् । आदिशब्दाद् वेपथु-स्तम्भ-रोमाञ्च-मूर्छन-स्वेद-वैवर्ण्याश्रु-नि:श्वासोच्छ्वास-सन्ताप-शैत्य-जृ—

वृत्ति-रस-भावाभिनयविचारः।

मभा-कारस्य(स्थे)मेदुरत्वोन्मुखसनावहित्थ-सावधानता-लालालेकमोष्ठ-गात्रसंघटन-हावद्रेगैः। नायमभिनयो वाचिकः, शब्दानुरागात्। नाप्याङ्किकः, अज्ञोपायसाध्यस्पष्टचेष्टाथा अभावादिति। स्वरमेदाच्चानुभावप्रद-केनं रसोष्य-नध्यात्मप्रकृत्यादौ(द्रौ) चित्यानुसारतो दृश्यव्यस्मृति॥

अथाहार्यः—

वर्णोत्क्रियांSSह्रयां बाह्यवस्तुनिमित्तकः॥ ९३ ॥

वर्णः श्वेतादिः, आदिशब्दाद्रौ रसगन्धाकल्पायुष्ठ-वाहनाद्रचिक्य-केश-नदी-नगर-वन-पक्षि-द्विपद-चतुष्पदापद-प्रासाद-पर्वताद्रेगैः। वाच्यं शरीरचयतिरिक्तं भस्म-धातु-जतु-राग-हरिताल-मृत्तिका-काष्ठ-वेणु-दलादिकं निमित्तमस्येति। वाचिकादयस्तु शरीरनिमित्ता इति मेवदः। अयं च देश-काल-कुल-प्रकृति-दशा-शीलत्व-पुस्तक-पण्डितवादौचित्यानुसारतो विधेय इति। यस्तु पश्वमाश्रितोभिनयः प्रोक्तः सोऽप्यज्ञोपायङ्कर्म-विशेषरुपत्वादधिकैवान्तर्भवति। अभिनयद्रय-त्रय-चतुष्टयसचिपातरुपः। सामान्याभिनयः पूर्वोक्तिलक्षणैनेव चरितार्थ इति॥ ९३ ॥

इति श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्रविरचितायां स्वोपज्ञाट्ट्यघदर्पणविद्वतो वृत्ति-रस-भावाभिनयविचारस्तृतीयो विवेकः॥ ३ ॥

अथ चतुर्थो विवेकः ।

अतः परं सर्वरूपकोपयोगि किश्चित् हि दृश्यते—

देव-भूप-सम्रा-भर्तृकुल्यानां मङ्गलाभिधा ।

निस्यारूपमुले नान्दी पदैः पदिमरथाष्ठभिः ॥ १९४ ॥

मुख्यग्रहणं सरस्वती-कविप्रभृतितीनां यथोपलक्षणार्थम् । मङ्गलाभिधा सन्नूतगुणोत्कीर्तनमाश्रीवचर्नं वा । नित्यैव विविधरूपैः, अपरेषां तु पाख्यानामूल्यापनादीनां पूर्वैः परैर्वा ज्ञेयानां प्रयोगवशादनन्थयथावमपि भवति, अवकयम्भावाद् वा नित्यललम्, येषां हि रक्षणानां नाचार्यम्भावः । अहरहः—प्रयोजनाद् वा नित्यत्वम् । यावद् विशिष्टरूपकस्याभिनयस्तावद् देशा नान्दी प्रयोग्यैव । रूपकस्य नाटकादेःशेषुले प्रारम्मे नान्दी प्रयोगस्थानकथनमेतत् । नान्दीत्वं च मङ्गलाभिधया: प्रत्यहापसारणेन समृद्धिजनकत्वात् । पदैरनि वाक्मात्राणि । केचित् तु पूर्ववाक्यापेक्षयाडनन्तरवार्त्यानि पदानीत्याहुः । तथा च भरतमुनिर्नान्दीं पठति [ नादयशास्त्रे अ० ५, ११०-११३ ]—

" नमोऽस्तु सर्वदेवेभ्यो द्विजातिभ्यश्च वै मनः (नमः) ।

जितं सोमेन वै राज्ञा शिवं गो-गणनाय च ॥

ग्रामोऽयं तद्विवास्तु हता नक्षत्रदिपस्थया ।

प्रहास्तिवर्मणा महाराजः पृथिवीं च ससागराम् ॥

राष्ट्रं प्रवर्धतां चैव रक्षस्याश्च समुद्यतः ।

प्रशास्तितुमहद्भिर्धर्मा भवतु शास्त्रभाषितः ॥

कार्यकरत्वेनशश्वापि धर्मेश्वापि प्रवर्धताम् ।

इज्यया चानया नित्यं प्रीयन्तां देवता इवि ॥ "

सर्वकलासाधारणलक्षणनिर्णयः।

अत्र द्वादशांशावान्तराशीर्योक्ष्यति। पदैरिरिति त्रसरजैर चोचमा द्वादशभिररमा त्रिभिः पदैरेन्दै। चतुरस्ररके पुनरुचमा पोङ्गाभिररमा चतुरभिरिति। नान्दी च पूरैरज्जुनाभ्या द्वादशाभिः सकलपूरणरङ्गाश्रयलक्षिका, तेन नान्येन स्वरङ्गार इत्यस्य सकलपूर्वरङ्काझानि तु केशांचिच्छोक्रमिसिद्धत्वात केशांचिच्छि-फलत्वात केशांचिदनवरङ्गम्भावित्वाच न लक्ष्यन्ते। नान्दी स्ववङ्यम्भा-वितान्मङ्कलाभिवानपूर्वकोकत्वाच धुम्रकुत्यारम्भस्येति लक्षिता। अत एव कवयो रूपकारमे 'नान्धनते स्वरङ्गारः' इति पठन्ति। यत्र तु कविक्रता नान्दी न दृश्यते तत्रापि रङ्कद्वयणाकलैकता दृश्यते। नान्दीपाठकाश्र सूत्रधार-स्था-पक-पारिपाश्विका इति।

अथ नान्दी लक्षणते—

प्रवेश-निष्कमाक्षेप-प्रसादान्तरसङ्कतम्।

चित्रार्थे रुपकं गेयं पद्याघा स्यात कविभुवा।

रुपकं कविभुवेति सम्बन्धः। प्रविशतः पात्रस्य रस-भाव-प्रकृत्यवस्था-स्थितिकं प्रवेशशब्देनोच्यते। तदनुसारेण श्रेष्ठ-समासोक्त्यादिललितं यदृ रुपकं गीयते सा प्रवेशः प्रयोजनमस्य इतीकणि प्रावेशिकी।

यथा अनर्घराघवे—

' ' दिनकरकिरणुकेरो पियारो को चि जीवलोयस्सः कमलमउलंकवालीकयहमुहरुंकडणवियडो। '

इयं स्वाश्रमारक्षणार्थ रामाकरवर्णाय आगच्छतो विश्वामित्रस्य आदि-त्योदयवर्णनाब्याजेन प्रवेशश्च्चिका।

यथा वा देवीचन्द्रगुप्ते पद्मगेऽडके—

9 दिनकरकिरणोत्तकरः प्रियकरः कोऽपि जीव लोकस्य। कमलमुकुलाहूयपालीकृतमहुकरकरषणविदरघः।

" ' पसो सियकरवित्थारपणासियासेसवेरितिमिरोहो । निबविह(हि)वरे(से)ण चंदो गयणे गह लंचिउं विसह ॥ "

इयं स्वापायशायिनः कृतकोनमत्तस्य कुमारचन्द्रगुप्तस्य चन्द्रोदयवर्ण-नेन प्रवेशप्रतिपादिकेति ।

अज्ञान्तेषु हि मध्ये वा सनिमित्तं रक्तात् पात्रस्य बहिनिःसरणं निष्क्रमः, तत्प्रयोजना अत्युत्तिक्कोदेराकूतिगणत्वादिकण्युभयपदद्वदौ नैष्कामिकी ।

यथा देवीनचन्द्रगुप्ते पश्चमाझ्ञान्ते—

" वेढुविहकज्जविसेसं आइगूढं निण्हवेढ मयणादो । निक्कलइ खुद्धचित्तउ रत्तादुत्तं मणो रिउणो ॥" इति ।

इयं उन्मत्तस्य चन्द्रगुप्तस्य मदनविकारगोपनपरस्य मनाक् शत्रुभी-तस्य राजकुलगमनार्थं निष्क्रममधिकोतेति ।

प्रस्तुतरसोल्लद्धनेन रसान्तरोद्रेकावनमाश्लेषः, तत्प्रयोजना आक्षेपिकी ।

यथोदाहृताघवे रामस्य प्रस्तुतस्यारोक्कहनेन—

" अरे रे रावण ! स्थिररोम, कवदाणा गम्प्पले ? स्वदुर्मीम पराभवप्रसव एकदत्तवयथः

खरप्रहितुबाणवचोदलनवातसनुभूति्तः । तवेह विदलीभवचतुसमुच्छलच्छोणित-

छटाच्छुरितवक्षः: प्रशममेतु कोपानलः ॥ "

इत्यादि नेपध्यव्याक्याकर्णनेन वीररसाश्लेषः ।

प्रस्तुतस्य रसस्य विभावोन्मीलनेन निर्मलीकरणं प्रसादः । प्रविट्टपात्र-

स्यान्तर्गतचिंचाश्रुचे: सामाजिका प्रति प्रथनं वा प्रसादः । प्रसादप्रयोज ना प्रासादिकी ।

इयं च प्रानेधिक्यारोपिकानन्तरमवसर्यं प्रयोज्येति इदंसम्प्रदायः ।

१ एवं सित्रकरविस्तरप्रणणाश्रितशोभवै रितिमिरौच ।

निजविभावारेण ( ? विधिविशेष ) चन्द्रो गगनमप्राइ लब्भचिंतु विशति ॥

२ बहुविचकार्थविशेषमतिगं निहूलुते मदनात्त ।

निक्कला ( स्सर ) ति खुद्धचित्तो रक्खणाकिप्तं मनो रिपो: ॥

अन्तरं छिद्रं तत्र भवा आन्तरी अनुकर्त्तव्येन्दा अनाश्रित एव घनाविघातादिना विषात उद्भूतप्रयोगश्रमाद्रु वा मूर्छो-्रमादिसम्मावना वञ्जामर-णादेवो. प्रश्युतिस्तदा तत्त्वसंवरणावकाशादित्सयेयं गीयते । अस्यां च प्राप्तकं भावि वा र[स]स्य स्वरूपमनुवर्त्तयेम् । छिद्राच्छादनमात्रप्रयोजनत्वाच्चास्या न सार्थकपव(ठ)नासनपुपयोगीति शुष्काक्षराण्येवास्यां निवध्यन्ते ।

सज्जतं प्रवेशाघनुरुपार्थेम् । चित्रो नानामकारः सरः-काननादिदिवस--रात्रि-सन्ध्याSSदिरुत्कम-मध्यमाधमप्रकृतिगर्ज-वाजि-सिंहादिर्मीवो रत्यादिकश्वार्थो यत्र । अर्थश तथा निवन्धनीयो पथोश्रुतिशकुनल्न्यायेन प्रत्ययेन प्रस्तुतोपयोगी भवति रूपकं नियतमात्राक्षरे छन्दः । गेयं स्वरतालैरगोनाहेम् । पश्वाद्ध प्रवेशादिभिः पश्वप्रकारा, उपयोगादुप्यपेक्षं चैतद् । अपरे च ध्रुवापकाराः सन्ति, अन्योपयोगित्वाद् तु न लक्षिता: । ‘ कविघुवेति ’ कवेः प्रबन्धकर्त्तुरियं पश्वविधा धुवा । अनेन रक्झामध्यवर्त्तिनीना धुवार्णा रक्झविषयनन्तरं नादयाचार्यकम्पितानां गानधुवार्णा च क्युदास इति ॥ १५५ ॥

अथ नादयपात्राणां प्रकृतिभेदानह—

उत्तमा मध्यमा नीचा प्रकृतितः-लयोस्रिषा । एकैकापि त्रिधा स्वस्वगुणानां तारतम्यतः ॥ १५६ ॥

उदित्यचयमुक्तश्रेष्ठे तत्तः प्रकृष्टार्थे तमप्युक्तमा । प्रकर्षेण क्रियन्ते वाचा चेष्टा अस्या इति प्रकृतिजन्मसहमवं शीलम् । त्रिष्वेति त्रिषोदपि प्रकृतयः स्वस्वस्थाने उत्तमा-मध्यमा-नीचाश्रयेः । गुणाः प्रत्येकं प्रकृष्टिपु वश्यमाणाः । प्रकृष्टस्य किश्विदाधिक्य-बहुत्वभाविनोSस्तरपु-तमप्र-त्ययोरकृतिस्तर-तमावृति तयोर्भावितारतम्यं सामान्य-किश्विदाधिक्य-सातिशयाधिकलक्षणावस्थात्रययोगित्वमिति ॥ १५७ ॥

अथोचचमप्रकृतेः पुंसो गुणानाह—

शरण्यो दक्षिणस्त्यागी लोकशास्त्रविचक्षणः । गाम्भीर्ये-धैर्ये-शोण्डीर्ये-न्यायवानुत्तमः पुमान् ॥ १५७ ॥

शरणमापकृदवत्राणं तत्र साधुः । दक्षिणोऽनुकूलः । लोकशब्देनात्र

लोकस्यवहार उन्पते, तत्र विचक्षणः । एवमाद्योन्बेडप्यस्तमपुरुषगुणा दृष्ट्या इति ॥ १५७ ॥

अथ मध्यमप्रकृति:-

मध्यो मध्यगुण: मध्य्या नात्यु(प्यु)त्कृष्टा नाप्यपकृष्टा गुणा लोकस्यवहार-चातुर्थ-कला-विचक्षणतवादयो धर्मोऽस्मेति ॥

अथ नीचप्रकृति:

नीचः पापीयान् पिशुनोऽल्पस: । रुतग्रः कलही ऋजीलोलो रक्षवान्(गु.) मढः ॥ १५८ ॥

पिशुनः कर्रेंजपः । क्लीशो हीनसत्व इति ॥ १५८ ॥

अथोष्णमा त्रयमाह—

लज्जाकती मृदुर्वी(भी)रा गभीरा स्मितहासिनी । विनीता कुलजा दक्ष्षा वत्सला योषिदुत्तमा ॥ १५९ ॥

वत्सला स्नेहलेति ॥ १५९ ॥

अथ मध्यमा-नीचे—

नरन्वमध्यमा-नीचे

मध्यम--नीचपुरुषवनमध्यमा-नीचे । कियौ बोद्धव्ये । एषा नृ-कियो-स्विथा प्रकृतिरुपा विरुपा रुपानुरुपिणी चेति पुनस्त्रप्रकारा । तन्रानुरुपा पुंसः पौंस्नः क्रियास्तु हैनो वयोऽवस्थानुरुपो भावः । विरुपा तु बालो-चितभावस्य स्तविरेण स्तविरोचितस्तस्य तु बालेन दर्शनेनमू । रुपानुरुपिणी पुरुषोऽपि स्त्रीरूपेण भूत्वा स्त्रिया पुंरूपया स्त्री-पुंशभावदर्शनेमिति ॥

अथ प्रबनेष्टु नीचप्रकृतिमपि नायकमा—

नीचोऽपि: कथावशात् ।

कया वृत्तं तस्य वा वशः सामर्थ्य इसनीयत्वादि तस्माद् भाण-प्रह-सनयोः कस्यांचिद् वीर्य्यां च नीचोऽपि नायकः । प्रथमाविवेके मध्यमो-नायकोनायकत्वमुक्तमू, तदपवादोऽ्यमिति ॥

अथ सर्वाल्पकेऽपि मुख्यनायकं लक्षयति

प्रधानफलसम्पत्तौडवृयसनो मुख्यनायकः ॥ १६० ॥

व्यसनं रूपायासाक्तिरिप्सितुं वा ॥ १६० ॥

अथास्य गुणानुदिशति—

तेजो विलासो माधुर्यं शोभा स्त्रैयं गभीरता ।

औदार्यं लकितं चाछ्रो गुणा नेतरी सञ्च्छना: ॥ १६१ ॥

अष्टावित्युक्तपरिगणनमु, न तु सद्भिरनियमोऽन्येषामपि सम्भवात् ।

सत्त्वं विपुलाधयत्वम् ॥ १६१ ॥

अथैषां प्रत्येको लक्श्यणम्—

क्षेपादेरसहिष्णुत्वं तैमः प्राणात्ययेपि च ।

क्षेपस्तिरस्कारः । आदिशब्दाद् दैन्यवर्जनादिरहः । प्राणात्ययेपि चैति प्राणात्ययेपि चेत्यर्थः । तेनासहिष्णुत्वमक्षमा, न तु देशकाला-

वस्त्याधपेक्षया नीत्या(ता)वसहनपूर्वकं नियोजनामिति ॥

अथ विलासः—

विलासो वृषवद् यानं धीरा दृश् स्मितं वचः ॥ १६२ ॥

धृतो महोदयः । धीरत्वश्रयादात्मभति ॥ १६२ ॥

अथ माधुर्यम्—

माधुर्य विलकति: तु(स्तु)त्या क्षोमहेतोर महत्वपि ।

प्रस्तुताद् रूपाद् रूपान्तरं विकृति: । तु(स्तु)त्या रोमाञ्च-परिकर-

बन्धसमश्रुकेशसममार्चन-श्वासावलोकनादिकात् । क्षोम: सञ्च्चलनमिति ॥

अथ शोभा—

शोभा चिह्नं घृणा-स्मित-दाक्ष्य-शौर्योषोमये ॥ १६३ ॥

चिह्नं ध्रुवादे: मत्वानिश्रयहेतुं धीरविचारः । घृणा नीचार्यधिजुष्ठ-

नम् । स्पद्ध्रोऽधिकेन सह साम्याधिक्याभिलाष: । उद्यम उत्साह: । प्रयास: उद्योग: सञ्चानिश्रय इति ॥ १६३ ॥

सकिवरेण नाटकवपणि

अथ स्थैर्यम्—

विघ्नेऽप्यचलनं स्थैर्यं प्रारंभादशुभादपि ।

विघ्नः प्रत्ययः । अचलनं दृढ़यम् । अशुभादि-परलोकानुचितामति ॥

अथ गाम्भीर्यम्—

गाम्भीर्ये सहजा मूर्ति: कोप-हर्षादिगोपनी ॥ १६४ ॥

सहजा मुखराग-दृष्टिविकारादिरहिता । मृतविंदेहस्वभावः । आदि-

शब्दादू मयशोकादिग्रहः । गोपनी प्रच्छादिकेति ॥ १६४ ॥

अथौदार्यम्—

औदार्यं शत्रु-मित्राणां प्राणितेनाप्युपग्रहः ।

बहुवचनान्मध्यस्थानां ग्रहः । प्राणितशब्देन स्वजीवितव्यस्य दान-

मुख्यते । आपिशब्देन दान-प्रियभाषणादिग्रहः । उपग्रह उपकार इति ॥

अथ ललितम्—

मृद्वारिचेष्टा ललितं निर्विकाराः स्वभावजाः ॥ १६५ ॥

मृद्वारिण्यः मृद्वाररसजनिताश्वेष्टासितर्यगिलोकन-चक्रोक्तिभाषण-

शरीरसंस्कारादिकाः । निर्विकाराः गहरहिताः । स्वभावजाः अभुद्यपूर्वका

इति ॥ १६५ ॥

अथ मुख्यनेतारमुक्त्वा गौणमाह—

अमुख्यो नायकः किचिद्दूनवृत्तोद्यमनायकात् ।

अमुख्यत्वं प्रधानफलापेक्षयद्वान्तरफलभाजनत्वात् । नायकत्वं बहु-

तरितचव्यापकत्वान्मुख्यनेतृसहायभूतत्वाच्च । किचिद्दूनं स्वनप्यनुं वृत्तं

शौर्य-त्याग-धैर्यादिकं यस्म । अयं च पताका-प्रकरीरूपो नायको

प्रतिबन्ध इति ॥

अथ प्रतिनायकमाह—

लोभी धीरोद्धत: पापी व्यसनी प्रतिनायक: ॥ १६६ ॥

सर्वङ्कसाधारणलक्षणनिर्णयः।

१९९

मुख्यनायकस्य प्रतिपन्धी नायकः प्रतिनायकः। यथा राम-युधिष्ठिरयो रावण-दुर्योधनवदिति॥१६६॥

अथ विदूषकादीनां प्रकृति केषांचिल्लक्षणं चाह—नीचा विदूषक-शकार-विट-किड्डुराः। हास्यायाधो नृपे स्युः। शकारस्वकेविदूषकं विटः॥१६७॥

क्रीबो नपुंसकः। एषां च नीचत्वं नैसर्गिकमू। स्वाभिप्रचिातुरोषा-दौपाधिकं शु (तु) मध्यमतवमापि। तत्रायो विदूषको हास्यनिमित्तं भवति। हास्यं चास्याक्ष-नेपथ्य-वचोविचारात् त्रिधा। तत्राक्षहास्यं खलति-खञ्ज-दन्तुर-विकृताननत्वादिना। नेपथ्यहास्यमत्यताम्ररत्नोज्ज्वलोकित-विलोकितगमनादिना। वचोहास्यसमसम्बद्धानर्थकाश्लीलभाषणादिना भव-ति। नृपे नृपस्य सम्बन्धी स्यालः पल्नीभ्राता। नीचत्वादेव चार्यं हीनजातिः। हास्यायेत्यत्रापि सम्बन्धादृष्ट सर्वो राजपुत्रादिचेन्नपस्यालः शकारः, किं तर्हि विकृतहास्यहेतुः परिचारक एव। एकं राजोपयोगि किंचिद् गीता-दिषु मध्ये वेधितव्येविदू विटो श्रेय इति॥१६७॥

अथ धीरोदात्तादीनां नेतृत्वां प्रत्येकं विभिन्न विदूषकानाद-स्निग्धा धीरोदात्तादीनां यथोचित्यं वियोगिनाम॥१६८॥

लिङ्गी हि तज्जो राजधी शिष्याश्रेते विदूषकः।

स्निग्धाः मुद्राः। आदिशब्दाद् धीरो[दा]त-वीरल्लित-धीरशान्ता गृह्यन्ते। एषां चियोगिनां विप्रलम्भशृङ्गारवतमौचित्यानतिक्रमेण लिङ्ग्यद-दयो यथासम्भवं सन्निहित विग्रहेण विग्रह सन्निहिता च विशेषेण दूष्यन्ति विनाश्यन्ति, विप्रलम्भं तु विनोदादाननेन विस्मारयन्तीति विदूषकः। उचितस्थ लिङ्गी देवानां, ज्ञाताज्ञानस्य शिष्यः, राज्ञां तु शिष्यवर्गोऽखिलः, एवं वणिगादेरपीति

अथेषामेव धीरोदात्तादीनां सहायानां—युवराज-चमूनाथ-पुरोधा:-सचिवादयः।

सहाया एतदायत्तकर्मैव कचित्। पुनः॥१६९॥

॥

सखिसङ्गे नायिकाप्रपञ्चे

आदिशब्दादाटनिक-सामन्तादगस्तापसादयक्ष-गृहन्ते । एते च केचिदर्थ-कामयोः सद्दायाः। केचित् धर्मसहायाः। तथा सद्दायायचसिद्धिरेव शरीरोल्लिताः । सातत्येनापचारो नायिकव्यापार एव, पतिव्रतादूपत्वाच्छ्रेयस्कला । शरीरोद्भवादपस्तु स्वान्त्योभयसिद्धय इति ॥ १६९ ॥

अथ शुचान्तोचितं परिवारमाह—

शुचान्ते कारुको हा:स्थ: कञ्चुकिक शुभकर्मेणि । वर्षवस्तु रक्षायां निर्युण्ट: प्रेषणे क्रियाः ॥ १७० ॥

कार्यालये प्रतीहारी रक्षा-स्वस्त्यर्थमिहत्तरा । पूर्वस्थितिवधू: वृद्धा चित्रादौ शिल्पकारिका ॥ १७१ ॥

शुचान्तमन्त:पुरं तस्मादाचारवानार्यो हीनसत्त्व: पुमान् कारुक: । स द्वारपालो दक्षो नपुंसक: । कञ्चुकी अदू:स्यजाति: शुचिस्वभाव: । तुच्छसक्तो विनीतश्र वर्षवरण: । आतिनि:सचूडकर्मकक्ष निर्गुण्ट: । स च क्षीणो दास्या-दीना: प्रेषणकारक: । रक्षा भूत्यादिकर्मे । स्वस्तिमेङ्गलवाचनम् । चित्रे पत्रवच्यादि । आदेशबद्धाव् गन्ध-पुष्प-धूप-शय्यासड्सन-च्छत्र-म-पडन-संवाहनाकीड-व्यजनादिग्रह इति ॥ १७०—१७१ ॥

अथ नायिकां लक्षयति—

नायिका कुलजा दिव्या क्षत्रिया पण्यकामिनी । अन्तिमा ललितोदात्ता पुबोंदात्ता तृषा परे ॥ १७२ ॥

कुलजा विप्र-वणिगादिकुलसम्भूता । अन्तिमेति पण्यकामिनी ललितोदात्ता रूपकोषु वर्णनीया, कामार्थेप्रधानत्वात् । परे कुलजा पुनर्दात्ता, नपुंस-विनय-गुरुभीत्यादिवशुलत्वात् । परे द्वास्मान्यो त्रिषा द्रेयो-लालित्योदाचत्वेन त्रिपकारे, दिव्योच्चमजातित्वात्त्वन्यां कामार्थेनिष्ठत्वाच । शान्तत्वप्रकारस्तु भोगभूमिजत्वेन दिव्यानां दिव्यासाहचर्येणोपचत्वाच क्षत्रियाणों नैव गुषते इति ॥ १७२ ॥

अथासां विशेषमाह—

सर्वैककसाधारणलक्षणनिर्णयः।

रागिण्येवाप्रहसने रूपे दिव्ये च न प्रभौ । गणिका कापि दिव्या तु भवेदेशा महीभुजः ॥ १७३ ॥

प्रहसनवर्जिते रूपके गणिका नायिका रागिण्येव विधेया । यथा मृदुलकान्तिकार्यां हारुतनस्या वसन्तमालिका । प्रहसने तु हास्यनिमित्तमात्र-कापि । नृप-दिव्यनायकयोरेषा गणिका न नायिका निवन्धनीया । एषा गणिका यदि दिव्या भवति तदा राग्णः कापीति इत्याहुरोधाश्राय(यि)कात्वेन भवति । यथोर्वशी पुरुरवसः । ‘नृपे दिव्ये च न प्रभौ’ इत्यस्यापवादोऽय-मिति ॥ १७३ ॥

अथासां त्रिविध्यमाह—

मुग्धा मध्यां प्रगल्भेति त्रिविधा: सुरिमाः पुनः । इमाः कुलजादय इति ॥

अथ मुग्धा—

मुग्धा कामा रते स्वल्पमानारोहद्रवयः- स्मरा ॥ १७४ ॥ रतं कुरुत नात्र विपरीता अनभिज्ञात्वात् । अन्-एतद्विधा-कोपात् । रोहत् प्रवर्त(धे)मानं वयो यौवनं स्मारक्ष यस्या इति ॥ १७४ ॥

अथ मध्यां—

मध्या मद्यतरा :- काम-माना मूर्छो(ह्ला)न्तमोहना । वसायि मोहनं सुरतं किञ्चिदमिज्ञात्वादस्या: । एषा च धीरा अधीरा धीराधीरा चेष्टा । तत्र धीरा कृतागासी प्रिये सोत्प्रासवच्रोक्तिपरा । अधीरा साश्रुपरुषाभिगि(धि)णी । धीराधीरा साश्रूत्प्रासं परुषवक्रोक्तिवादिनीय़ि ॥

अथ प्रगल्भा—

प्रगल्भेऽवयो- मन्यु-कामा स्फुरेएडप्यचेतना ॥ १७९ ॥ हृदा दीप्रा वयो- मन्यु-कामा यस्या: । प्रियेण स्पृष्टाडपि प्रकृष्टकामत्वा-देषा चैतन्यं मुष्णति । पेषाडपि मध्यावत् त्रिप्रकारा । तत्र धीरा कृतागसि

३९

232

२०२

सविभ्रमे नायिकापक्षे

प्रिये साचहिल्थादरं कृतोदासीन्या च रते । अचिरा सन्तर्षन-ताडनपरा । पीराधीरा सोत्प्रासवक्रोक्तिपरेऽति ॥ १७५ ॥

अथ प्रकारान्तरेण नायिकानां प्रसिद्धानं भेदानाम्—

कार्यं धनार्जन-राजप्रयोजनादि तस्माद् देशान्तरं गते प्रिये अभूषा केशसम्भार्जनादेः प्रकारहितेति ॥

अथ विप्रलब्धा—

विप्रलब्धा ससकेते प्रेष्यं दूतीमवागते ॥ १७६ ॥

पत्याविति सर्वेऽपि स्त्रीमेदेऽपि स्मरणीयम् । तेन कार्यतः कृतसकेते दूती वा प्रेष्यानागते पत्या विप्रलब्धेति सम्बन्धः ॥ १७६ ॥

अथ खण्डिता—

खण्डिता सङ्केतमन्यस्याः प्राप्तकामासु सा स्थिता ।

अपरसङ्क्रान्तमन्यस्यादुष्टितं वासकर्म कुर्वाणे प्रियेऽप्यसावती खण्डिता । विप्रलब्धायां नायकऽयासक्तिरित्यस्या भेद इति ॥

अथ कलहान्तरिता—

ईर्ष्योःकलहे निप्स्कान्ते कलहान्तरिताऽऽस्ति तिभावः ॥ १७७ ॥

ईर्ष्योःकलहेऽन तत्समीपाप्राप्तिकान्ते तत्स[विध]मनागच्छति प्रिये पीडावती कलहान्तरितेति । अत्रेऽप्येऽया कलहपूर्वकं परस्परमसंयोगाभिलाषः । पूर्वत्र तु नायिका समागमार्थिनी कलहान्तरिता, चिन्त्त अन्यासक्तिनि प्रिये ईर्ष्यामात्रवतीति विशेष इति ॥ १७७ ॥

अथ विरहोत्कण्ठिता—

विलम्ब(ब)स्योदोषेऽपि विरहोत्कण्ठितोत्सुका ।

अन्यानुरागादिना प्रस्तुतस्रीकृतापराष्ठभावेऽपि तन्नाग्न्युकात

सर्वाङ्गपकसाधारणलक्षणनिर्णयः।

२०९

मेऽपि विलम्बं झर्वाणे पत्त्यौ नायकोत्सुकासती विरहोस्कण्ठिता। अथ श्रिवागमनमधिरादवचयम्भावि, परस्परं कलहदश नास्तीति सर्वाङ्ग्यो भिनोऽपभिति ।

अथ वासकसज्जा—

हृद्या वासकसज्जाSSडSस्मन्यकलहकृतिपरैष्यति ॥ १७८ ॥

प्रियेण सह रात्र्यादिवसं वासक'; तद्रोषिते उद्धमपरा । पश्यति विवक्षितकालागमनवति प्रियेऽ स्वमण्डनवती नायिका वासकसज्जा । पूर्वोक्तः सर्वोऽ- सु विप्रलम्भभृङ्गारोदयस्तु सम्भोगगुणकार इति मेद: ॥ १७८ ॥

अथ स्वाधीनभर्तृका—

सुभगम्भानिनी वध्यासने स्वाधीनभर्तृका ।

सुभगमालिनं मन्यते या नायिका सा वध्वे चासम्भे च पत्यावेतदीयरूपयौवनाद्याधिक्श्रहदयत्वाद् स्वाधीनभर्तृका । आसक्तावश्विन्त्रियतमत्वेन पूर्व- स्पाभिप्रेषभिति

॥ अथाभिसारिका—

सरन्ती सारयन्ती वा रिरंसुरभिसारिका ॥ १७९ ॥

सरन्ती स्वयं तस्म पार्श्वे सारयन्ती वा तं प्रियमात्मसममीपे रिरंसुः सुर- तार्थिनी नायिकाडभिसारिका । अत्र नायिकाया: प्रियसन्निधौ गमनभिति मेद इति ॥ १७९ ॥

अथ श्रीणां यौवनस्थानं धर्मोनाह—

भावाभ्या यौवने स्त्रीणामलककाकाक्षारत्नयोजकृतः । दश स्वभावविकारश्रेणी क्रियारूपतयाSSन्वयेषु ॥ ८० ॥

सति ये गुणाः । सततावस्मनाश्र स्वभावभङ्गाः । नावश्यम्भाविनोडङ्गेषु विन्च्छतिः स्त्रीणां मुल्यतः ॥ १८१ ॥

यौवने उपमप्रकृतित्वात् व विलासानां च भाव-दार्ढ्यादौपलकृतारः कटक- केयूरादिवद्धज(पु)र्विभूषाहेतवः प्रादुर्भवन्ति । वाम्येडपि किश्रिदुदन्मीलन्ति । वार्धके तु प्राशुर्वेण नश्यन्ति । अते च यौवने स्त्रीणां प्राधान्यमौपलकृतारः ।

234

२०८

सविकरणे नायसर्पणे

पुंसां तुत्साहादयो मुख्यतयोडलङ्काराः । तेन नायकमेदेऽप्युद्भततादिवु धीरत्वं वि-शेषणमुक्तम् । भावादयस्तु पुरुषाणांमुत्साहाद्याच्छादिता एव भवन्तीत तेऽपि गौणाः । भावादीनां च विशिष्टसहृदयात्मनोऽपेक्षया, अपरथा यौवने वनितालङ्काराणमनन्तसहृदयात्स्वमेव । तत्र प्रथमे त्रयोडलङ्कारौ यौवनोद्दोघघा-लिनः प्रियदृष्टि-वच-मान्यादिप्रदानिमित्तरहिताद् गात्रमात्राज्ञापन्ते । तेम्यः परे दश स्वस्माद् रतिलक्षणाद् भावात् प्रियोपमोङ्गयुपयो(भो)ग्योर्जायन्ते । एते च दैशैकद्वित्र्यादिविकलपेन भावाभावयम्भाविनः । तथाडङ्कजा: स्वाभा-विकाश्र्व क्रियास्पदः स्त्रीचेष्टात्मकाः । मिलिताश्र्व त्रयोदशङ्करुक्या: । ततः परे सप्त यत्नमन्तः परिस्पन्दं विना देहधर्मरूपाः पुरुषोपभोगे सति भवन्ति । पूर्वं तु चेष्टात्मकाः; इच्छातो यत्नस्ततो देहचेष्टेति यत्नजा इति ॥१८०—१८१॥

अथ भावादीनां प्रत्येकशो लक्षणमाह—

भावो वागादिवैशिष्ट्यं चिह्नं रत्युत्कटतयोः । वाचामवधारणाद् कर-पादादीनां वैशिष्ट्यं ह्युद् विकारोऽन्तर्गतरति-भावस्य पारमर्शनीयत्वेनोज्ज्वलप्रकटिकृतस्य च निष्पयहेतुर्भावः । भवति हि तथाभूतं वागादिवैचित्र्यमुपलम्भयोवृद्धोदयमन्यः कामप्रदीपोऽपोदस्य इत्यु-चमप्रकृतिषु नायिकेयमिति सहृदयस्य निश्चय इति ॥

अथ हावः—

नेत्रादिविकृतं हावः सशृङ्गारमसन्ततम् ॥ १८२ ॥

नेत्रयोराविद्याद् भू-चिबुक-ग्रीवाड्डेश सातिशययो विकारः भू-क्षारोचित उद्भ्रिद्र चान्तिमप्येनसन्ततो हाव इति ॥ १८२ ॥

अथ हेला—

तदेव सन्ततं हेला तारुण्योद्दोषशालिनो । उदेव सातिशयां नेत्रादिविकारं सन्ततं प्रसरङ्गशीलं सङ्कोचवि-भावविशेषोपग्रहविरहादनियतविषय प्रबुद्धरतिभावसमन्वर्तं हेला । अस्यां च तारुण्यस्य प्रकारममनस् । एते च त्रयोऽलङ्कजा: परस्परसम्बन्धिता अपि भवन्ति । तथा हि कुमारिकारीरे प्रौढतमकुमारगतभावहावहेलादर्शन-भ्रवणाभ्यां भा-

सर्वशृङ्गारचारणलक्षणनिर्णयः

वादयोडनुरूपा विरूपाश्र्च भवन्ति । किन्तुस्त्रीरानुपेक्ष्य एव भाषः । हावस्तु भाव-पेश्वः, हावापेक्षणी च हेला । पूर्वपूर्वोंत्तररूपत्पादनयोगिरिति ॥

अथ स्वभावजेषु प्रथमं विभ्रममाह—

रागादिना विपर्ययोस: क्रियांणामथ विभ्रमः ॥ १८३ ॥

अथेत्याक्रियांनन्तरार्थः । रागः प्रियतमं प्रत्येकं बहुमानः । आदिशब्दान्मद-हर्षोदिग्रहः । मदो मधुरतादिविच्चोच्ह्वासः । हर्षः सौभाग्यगर्वः । अन्यथा वक्त्रक्येडन्यथा वचनमू, हस्तेनादातव्ये पादेनादानमू, कटीयोग्यस्य कण्ठे निवेशानमित्यादिक्रेष्टादिविपर्योसो विभ्रमः । विशिष्टविभावलामे रतिप्रकर्षादु देहाविकारः स्वाभाविकः । अज्ञजास्तु विशिष्टविभावमन्तरेपि विशेषः ॥ १८३ ॥

अथ विलासः—

विलासः प्रियदृष्ट्यादौ चारुत्वं गात्र-करणोः । आदिशब्दात् सम्भाषणादिग्रहः । चारुत्वं तात्कालिकः सातिशयो विशेषः । कर्म स्थानासन-गमन-निरेक्षणादि चेष्टेति ॥

अथ विच्छित्तिः—

वेषाद्यपेक्षैव विच्छित्तिः: परां शोभां वितन्वती ॥ १८४ ॥

स्वन्पाप्यादिकंरचना प्रकृष्टसौभाग्यादिगुणयुक्तत्वात् परां शोभां क्रियां वितन्वती विच्छित्तिरिति ॥ १८४ ॥

अथ लीला—

लीला दयितवागादेः स्ने न्यासो बहुमानतः । आदिशब्दाद् वेष-व्यापारादिग्रहः । प्रियतमप्रीत्यातिशयेन दायितवागादेः सधुक्कारं स्वास्मिन् न्यासः: सम्यक् करणं लीलति ॥

अथ विभ्रमः—

विल्वोकनादनावरौ मान-दर्पाविष्टेडपि वस्तुनि ॥ १८९ ॥

मानभित्तससुज्नातिदर्पे: सौभाग्यगर्वे। इष्टं वशमान्यपालज्जारावीनमि ॥१८५॥

अथ विहृतम्—

विहृतं जल्पकथालेडपि मौनं स्त्री-व्याज-मौग्ध्यात् । जन्मकालो भापणस्योचितः समयः । मौनमभापणं । व्याजः छद्म । उपलक्षणत्वादनायत्तत्व-वान्यादियोजयपि गृह्यन्ते । आत्मनो हर्षोदयप्रकाशन- निमित्तं समयेडप्यभापणं विहृतमित्यर्थः ॥

अथ ललितम्—

ललितं गात्रसंचारः शुुकुमारो निरर्येकः ॥ १८६ ॥

गात्रस्य नेत्र-हस्तादेः सञ्चारो व्यापारः सुवुमारोडतिमनोहरो दृष्टिस्यं विना दृष्टिक्षेपो ग्राह्यामृते हृ(स्ता)दिव्यापरतिरित्येवं निष्प्रयोजनो ललितम् । सप्रयोजनस्तु व्यापारो विलास इत्यनयोर्मेद इति ॥

अथ कुरूुमितम्—

कचौष्ठादिग्रहे कोपो मूषा रु(द्दू)कुमितं मुदे ॥

आदिशब्दात् स्तन-करादिग्रहः । प्रियतमेन कचादिदुष्टु गृह्यमाणाया अन्तः प्रमोदेऽपि नपलीककोपकरणं कु(द्दू)कुमितमिति ॥

अथ मोद्रायितम्—

मोद्रायितं प्रियेश्वादौ रागतो गात्रमोटनम् ॥ १८७ ॥

प्रियस्य दर्शन-श्रवणानुकरणादिदुष्टु तन्वावभावानात्मकरागवशादज्झम- दैनपर्यन्तं योषित[:] चेष्टितमिति ॥

अथ किलि(ल)किञ्चितम्—

मुहुः स्मिताभुकम्पादेः सक्कुरः किलि(ल)किञ्चितम् ।

आदिशब्दात् भय-हसित-श्रम-रोष-गर्व-दुःखाभिलापादिग्रहः ।

सर्वकषायसाधारणलक्षणनिर्णयः ।

गर्वाद्ध वारं वारं स्मितादीनां सदृशीर्णतया योपिता मद् करणं तत् किल(ल)-किश्रितम् । एते दश स्वाभाविका हावायामहुकायां च योपिति रति-भावोदयोधात् भवन्तीति ॥

अभिनयाल्लोके सप्तषु शोभा मध्या लभ्यते—औज्ज्वल्यस्य यौवनादीनामस्थ शोभोभोगतः ॥ १८८ ॥

यौवनस्यादिशब्दाद् रूप-लावण्यादीनां च पुरुषेणोपष्टृज्यमानानां यदौज्ज्वलन्यं ह्लादायविशेषः सा शोभा । अथेति स्वाभाविकानन्तरयार्थ इति ॥ १८८ ॥

अथ कान्ति-दीप्ती—

सा कान्तिः पूर्वसम्भोगा दीप्तिः कान्तेस्तु विस्तारः । शोभैव रागावतारघना कान्तिः । कान्तिरेव वातिविस्तीर्णा दीप्तिः । यौवनादीनामौज्ज्वल्यस्य मन्द-मध्या-तीव्रावस्था: क्रमेण शोभा-कान्ति-दीप्तय इत्यर्थ इति ॥

अथ माधुर्यौदार्ये—

सौष्ठवं तापेऽपि माधुर्यमौदार्यमुचिताच्युति: ॥ १८९ ॥

शोक-क्रोध-भयामर्षाद्यौद्रिजः सन्तापस्तापः । अपिशब्दाद् ग्रीडा-रत्यादिजेष्टस्वास्थ्येप्सिति । तापेऽपि सत्युचितस्म्य विनयादिकस्याच्युतिरपरि-त्यजनमौदार्येऽपि, माधुर्येमाक[ृ]राविकृतिरित्यानयोविंशेष इति ॥ १८९ ॥

अथ धैर्ये—प्रागल्भ्ये—

चेतोऽविकत्थनं धैर्यं प्रागल्भ्यं कौशलं रते । अविकत्थनमात्मश्लाघा-चापलाभ्यां रहितं चेτο धैर्येभिति । कौशलं वैशारद्यं रते सुरतक्रियासु यत् तत् प्रागल्भ्यम् । एते यत्नमनन्तरेण पुरुषो-पभोगमिष्यन्तः क्षीणाः सप्त गुणा इति ॥

अथैषांविधालङ्कारवतीनां क्षीणां नायकेषु विनियोगमाह—

यथौचित्यं च नेत्रुणां नायिका: कुलमाड्डयः ॥ १९० ॥

ललिपणे माटपणें .

औचित्यं प्रकृत्यवस्थाऽSचार-देश-कालाधिविरोधः । तदनतिक्रमेण धीरोदात्तादीनां नायकानां कुलजाSद्‌दयोनायिका नाटकादिषु निबन्धनीया इति ॥ १९० ॥

अथासां नायिकानां सङ्गतिन्य उच्च्यन्ते—

सङ्गतिन्यस्तु धात्रीयी-लिङ्गिनी-प्रातिवेशिका : । शिल्पिनी-चेटिका-सख्यो गुप्ता दक्षा मृदु-स्थिरा: ॥ १९१ ॥

धात्रीयी स्व(स्त)न्वदायिनी । लिङ्गिनी परिज्ञायिकादिलिङ्गवती । प्रातिवेशिका निकटवसत्या । शिल्पिनी चित्रादिशिल्पकारिका । चेटिका दासी । सद्भी सम्पानगुणा मैत्र्यमुपगता । एवमादिकाः प्रियषटने सहायिन्यः । पताम्बर गुसा रहस्यधारणसमर्थः । दक्षा देश-काल-समयादिवेद । मृद्रच्योऽनहंकृता । स्थिराश्रापलबर्हिणता । एवमय(यै)पि गुणा दृश्यन्ते इति ॥ १९१ ॥

अथ सामान्येन भाषाविधानमुच्यते—

देवानुचरणां पाठः संस्कृतेनाथ ज्ञातचित् । महिषी-मन्त्रिणी-पण्यस्त्रीनामध्याजलिङ्गिनाम् ॥ १९२ ॥

देवशब्देन सुराः सुप्रभेदैरपोषाद् गृह्यन्ते । एषां च नीचवाजिताना-मृत्तम-मध्यममरणानां च द्वेधा प्राकृतस्यैव विधानात् पुंरूपाणामेव संस्कृता माषा । कदाचित् पुनः कार्यवशात् कृताभिपेकाया राष्ट्रिया मन्त्रिजा-पण्यलिङ्गिनीनां चैकशोभेण पुंस्त्रीरूपाणां परिणामो भवति । संस्कृतं दृश्यते यत्र । लिङ्गिनश्च दम्भं विना ये गृहीतव्रतातस्तेषां संस्कृतम्, सामध्य्योऽच धातुलिङ्गिनीनां प्राकृतमिति लभ्यते । स्वगोपरार्थमेतैर्मोषानन्यथा-त्वस्य का(क)रणात् । तत्र महिष्याः सन्धि-विग्रहाचिन्तनादिना, मन्त्रिजाया न्यायप्रवृत्त्यादिना, वेश्याया वैदगध्यादिना, लिङ्गिनां च सर्वविद्याकौशल-स्वापनादिना कार्येण संस्कृतमन्यथा तु प्राकृतमवगन्तव्यम् । ‘योगपितास्’ इति महिष्यादीनां प्रत्येकतश्च प्राप्तौ ‘नेदृशं’ हि लिङ्गिनां संस्कृतस्यैव प्रसङ्गे जातुचितद्यमास्यर्थं प्राप्तनिषेधार्थं चोपात्तम्, तेन लिङ्गिनां वाच्येन प्राकृतं भवतीति ॥ १९२ ॥

सर्वप्रकृतसाधारणलक्षणनिर्णयः

अथ प्राकृतं पठ्यमाह—

बाल–षण्ठ–महाग्रस्त–मत्त–स्वरूपपयोपविताम् ।

प्राकृतनोत्तमस्यापि द्वारिदैश्वर्यमोहिनः ॥ ९९३ ॥

प्रदेशे शौरसेरादिभिः कदाग्रहैर्वा ग्रस्ता दुषिता ग्राहग्रस्ता: । स्त्रीरूपाः स्त्रीप्रकृतयः पुरुषाः । बालादीनामज्ञत्व–नीचप्रकृतिक[लव]–तुच्छस्वभावत्वादे: प्राकृतेन पाठः । तमो(थो)तमप्रकृतेः[र]पि धीरोदात्तादेर्दारिद्र्यैश्वर्याद्युपलक्षणाद् घनभ्रंशादिना च मूढमनसः प्राकृतपाठ इति ॥ ९९३ ॥

अपरमपि वाकूप्रकारमाह—

अत्यान्तनीच–भूतादौ पि (वै)शाची मागधी च वाक् ।

शौरसेनी तु नीचस्य देशोदेशे स्वदेशागी: ॥ ९९४ ॥

अत्यान्तनीचः प्रकृष्टाशमप्रकृति: । आदिशब्दात् पिशाचादिग्रहः ।

एधु पैशाची मागधी च सादृश्येण भाषा भवति । नीचमानुषप्रकृते: पुनः शौर–सेनी । देशस्य कुरुमगधादिरुदेषः प्रकृतत्वं तस्मिन् सति स्वस्वदेशसम्भ–निष्पन्नी भाषा निवन्धनिष्यति ॥ ९९४ ॥

प्रकारान्तरमप्याह—

तिर्यग्जात्यन्तरादीनामानुरूप्येण सदृक्षा ।

एतानि चैकस्मिन्नपि देशे भवन्ति । आदिशब्दाद् ग्राम्य–नागरकादीन् विट–देवकुलिकादिग्रहः ।

एवंविधपात्राणामानुरूप्येण यस्म् तिर्यगादेर्या भणितिरिति: प्रसिद्धा सा सा तस्य सम्यगू वर्णनीया, येन स एवंविध–

तिर्यगादिरिति तादृश्यावगमो भवति । इयं च देशगीर्ष प्रायोऽपभ्रंशे निप–[व]तीति ॥

अथ भाषादेरन्यथाप्यमि भवतीत्याह—

भाषा प्राकृत–वृत्तादि: कार्यत: पृथापि लक्षणे: ॥ ९९५ ॥

भाषाया: संस्कृत–प्राकृतादेर्याच: प्रकृतिरुत्तम–मध्यमाधमलूपाया दृश्य–

स्पाचारस्पेतिहास्य वा आदिशब्दात् घीरोरुद्वतत्स्वादिगर्माणां नेपथ्यादेर्वा केनचित् प्रयोजनैन लड्घनमिति कर्मो विधेयः। एतच यथायर्थं कचित् कित् प्रदर्शितमेव स्वयं वाड्मूयाभिति।। १९५ ।।

अथ स्पष्केऽपि यो येन नाम्ना ब्यवहारहृश्यस्तस्य तदाह—

आर्येंति शब्धते पत्नी लिड्गिनी वाऽऽह्माणी हि तः। अम्बाडपि नन-नी-बृद्धे पूज्या तु भवतीत्यपि।। १९६ ।।

आत्राड्यनोजधर्मैर्मेन्त्री नटी-सूत्रभृतौ मिथः। पुरोधः-सार्थवाहाभ्यां पत्नी पत्न्या जरन् पति:।। १९७ ।।

आर्यशब्दद इत्यान्तोद्विवराक्षितलिङ्ग--सहूच्चया-कारक: शक्तिस्वरूपमात्रेण ग्राहणार्घमुपाचत्तः। तेन नानालिङ्ग--सहूच्चया-कारकेऽपि प्रयुज्यते। एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम्। पत्नी सधर्मचारिणी ! ' अम्बाडपिति ' न केवलमार्याशब्देन किन्त्वम्बावाशब्देनापि जननी-बृद्धे उच्येते। पूज्या मान्या। सा चात्रैषवृद्धा सती भवतीति शब्देनाऽऽर्या शब्देन च वाच्या। आत्रानुजेनाऽग्रजो ज्येष्ठो भ्राता-

उद्भौहोत्रेर्मेन्त्री राज्ञः। सार्थवाहो नट(टी)-सूत्रधारौ मिथः। परस्पर मध्ययो द्वैवार्त्र:, सूत्रधारेण च नट्टी, पुरोधः-सार्थवाहाभ्यां कर्तृभ्यां पत्नी पत्न्या च कर्त्रा द्वद्र: पतिर्येंति शब्धते इति सम्बन्धः। ' आर्येंति शब्धते पत्नी ' इत्यनेनैव सिद्धेडपि ' पुरोधः-सार्थवाहाभ्यां पत्नी ' इति यौवनेड्यायंरति वेति निय-

मार्थम्।। १९६-१९७ ।।

अन्यदप्याह—

महाराजो नृपः सर्वस्वस्वार्यपुत्रेति यौवने। पुंसा भन्देति मोक्तव्या प्रियेति दयिताडथवा।। १९८ ।।

पितापुत्राभिधायोगेऽपि मुल्यो देवयपि राजभिः। विदुष्केण भवती राज्ञी-चेट्यौ नृपपक्ष्रियौ।। १९९ ।।

भद्रिण्यौ स्वामिनौ देवतीयेवं सर्वाः परिस्च्छदैः। वैश्याडाङ्कुरेति वृद्धा तु सादत्ता तुल्या स्विया हला।। २०० ।।

पत्न्येति जरभिति चाऽऽतुर्वचते। [ते]न पत्न्या जरन्नृपो महाराजेति। सर्वस्थ नुपोऽन्यै: पतिरीवन वर्तमान आर्यपुत्रेति पत्न्या कीर्त्यंते।, आर्यपुत्रेति हि

सर्वाङ्गसाधारणलक्षणनिर्णयः।

स्वगुरेण व्यापदेशो यौवनस्य शृङ्गारोचितस्वरूपापनाथः। यौवनादनयन्त्र त्व-

येत्येवं कीर्त्यते। मोक्तव्या मोक्तुममिलापिता। प्रथमपरिचये पुरुषेण स्त्री भद्रेति,

दयिता भार्या पुनर्यैवने प्रियेत कीर्त्यते। अथवा दयिता पिता-पुत्रयोर्धेद-

मिच्छन् तद्धितोचिते युज्यतेहः श्रोत्रियभार्गवपुत्रौ समीक्ष्य जननात्ययेऽपि तौः

पुरुषेणामाष्या। मुख्यया कताभिषेका दयिता पुनर्दीयते अपिशब्ददात् प्रि-

येतिं च राजमिहितवचनादन्यैरैश पुंभः। तथा विदूषकेण राङ्क्षी राजपत्नी

चेटी च भवतीति वाच्य। तथा सर्वोऽपि नृपस्रियौ राजपत्न्यः परिजनेन

भद्दिनि स्वामिनी देविति शब्दैः शब्द्यते। वेश्या पण्यक्ष्री यौवनवती दृष्ट-

व्या, वृद्धाया नामान्तरविधानात्, परिजनेनाज्ञुकृति सेति वेश्या। वृद्धा पुनर्-

तेति। तुन्ज्या समानकुल-शील-वयो-स्वस्थ्यादिदका वनिता च समानया

क्ष्रिया हलेति वाच्य। इति ॥ १९८—२०० ॥

अन्यदप्याह—

हंसे वत्सुतमा-प्रेश्ये भगवदिति देवता ।

तपःस्था वाच्यः-देवर्षि-बहुविद्या: सयोजितः।।

मान्यो नामास्त्र रामा किष्किन्धाधिप विदूषकः।

वयस्यान्तर्घमेष्टी लोकेर्देवतेति भूपतिः।। २०२ ।।

उत्तमप्रकृतिरहिता युवतिरपेक्षणीया सत्यसूचमा सा प्रेश्या च हंसेशब्देन

कीर्त्यते। देवता सरस्वत्यादिका। तपःस्था व्रतविधेश्वती। एते च स्वस्तन्रे,

न तु कश्चनापि पतिमात्रश्रिते। अचर्योः पूज्यतमः। बहुविद्या वहुस्य(सु)ता

एते अचर्योदयः स्व(स)योचितौ आर्थोड्येतदीयंभगवच्छब्देनोच्यत इत्थयेः।

तथा मान्यः प्रशिदनामपरिहारेण नामान्तरैः प्रंशसास्विचिरमात्यः ! श्रेष्ठिनु !

वत्सराज ! सोमवंशमौक्तिकमणे ! इत्यादिभिराभाषणीयः। प्राधिर्कं चैतत्त्,

तेन चाड्कारादौ 'उदयनः मही शास्ति को विपदामकाशः ? ' इति स्व-

नाम्नाभ्यामाष्यः। मान्यादनस्यु मध्यमः स्वनामभिरोच्यः। नीचस्य स-

म्भाषणं तु वक्ष्याम इति लिख्यिना च राजनुशब्देन श्रुच्यते भूपतिरित्युत्तरण

सम्बन्धः। उपलक्षणात् कौरण्येत्याधयस्यप्रत्ययान्तैरपि। विदूषकैः पुनर्भूपतिवें-

यस्यशब्देनापिशब्दात् राजनुशब्देन च। अधमैश नीचप्रकृतिभिरूपपतिरभिडिन-

शब्देन लोकेश्चोत्तम-मध्यमाधमप्रकृतिभिरिजनेपि भूपतिदंशब्देन शब्द्यत इति ।।

२०१—२०२ ।।

मित्राल्याभिविंदू राज्ञा कुमारो भर्तृदारकः ।

मुनिशाक्यौ भदन्तेति स्वप्रसिद्धयाडपरौ व्रती ॥ २०३ ॥

क्षत्री मानोडनुगेनासो तेन मार्षे: समः सखा ।

शिष्यात्मजानुजा: पुत्रवत्सौ तातो जरन्मपि ॥ २०४ ॥

सौम्यो मद्रसुखश्रेती नीचो हुंडे तु पामरेः ।

येन कर्मोदिना यस्तु क्यातः स तदुपाधि:क ॥ २०९ ॥

वयस्यसखीत्यादयो मित्राख्या: ताभिविदूषको राज्ञा सम्भाष्यः ।

शस्त्रत्वाद् विदू इत्येकदेशनिर्देशो न विरोधी : कुमारो युवराज: कौमारो वयसि

वर्तमानोऽन्यो वा एप भर्तृदारक इति, भर्तृदारकको वा कुमार इत्यमिधातव्यः ।

एवं कुमार्यपि दृश्य्या । मुनिनिर्देश्य: शाक्य: सौगत: एतौ भदन्तेति ।

अपरं पाशुपतादिवती स्वसमयप्रसिद्धानामभिवाच्यः ।

यथा पाशुपतस्य भापूर्व-

मासर्वज्ञ इत्यादिसम्भाषणम् तथा क्षत्री क्षत्रशार्ड्गनुगनुचरण कच्चो

भावशब्देन सम्भाष्यः । असावित्यनुग: क्षत्रधारात् किंचित् न्यूनगुणस्तेन

क्षत्रधारण माषे इत्यमिधातव्यः । तथा समो वयोज्यस्था-गुणादिना तुल्य:

समेनेनैव सखेति वाच्य: मित्रामिधायिना शब्देन सम्भाष्य इत्यर्थ: ।

अनेन च विधानेन समस्त्य प्रसिद्धस्वनाम्ना सम्भाषणं न निषिध्यते ।

असम्भवायो-

गयोऽव्येवच्छेदकत्वात् सर्वेष्यापि नामविधानस्य तेन आर्योदिनामविधाने-

डपि नान्यशब्देन कीचैनिर्निपेष: । ' शिष्यात्मजानुजा: ' इति ।

शिष्यो दीक्षितो-

उद्यापितो वा । आत्मज: पुत्रः । अनुजो लघीयान आता ।

एते गुरु-

जनक-ज्येष्ठाभ्यांथ्ससादृश्यं पुत्रशब्देन वत्सरब्देन वा सम्भाष्या: ।

तातशब्देन पुनर्जन्मपितृभक्तात् शिष्यात्मजानुजाश कीर्तनीया: ।

तथा नीचप्रकृतिमध्यमोचमाम्यां सौम्य इति मद्रसुख इति च शब्धते ।

पामरैरैनैच: पुनर्नैच एवं हुंडेशब्देनोपलक्षणादरे ! हुंडो ! इत्यादिना

च वाच्य: । येनैति कर्म वाणिज्य-कृषि-पाशुपाल्य-गीत-नृत्य-वाध्यवा-

दन-चित्र-राजसेवा-शिल्पश्रमादिच्यापार: । आदिबिन्दाज्जाति-कुलादिग्रह: ।

येन केनचित् कर्मोदिना य: कश्चित् प्रसिद्धः, स तेन कर्मोदिनोपाधिना शब्द-

प्रकृतिनिमिच्चेन सक्कीर्तनीयः । यथा गान्धिक:, ताम्बूलिक:, कपीबल:,

ध्वन्यकल्काश्रयार्णवकल्कननिर्णयः

शुपालो गोपालो गान्धर्वविशित्रकरः सेवकः वैचः क्षत्रियो माखण इत्यादि । तथा स्वयं वा यत् कल्प्यते तदपि कर्माथालुरुपे(ये)णैवेतिं ॥ २०३-२०५ ॥

अथ कल्पनीयानां कल्पनाप्रकारमाह—

श्रेष्ठे विक्रमसंयुक्तं केश्रयं नामोचि वाच्यं । दत्तान्तं प्रायक्षो विर्मे गोत्रकर्मानुरुप्यतः ॥ २०६ ॥

नृपक्षियान् शुरं दत्ता-सेनान्तं पणयोपिति । पुष्पादिवाचकं चेटद्यां चेटे मझ्झकीर्तिनम् ॥ २०७ ॥

श्रेष्ठे सच्चव्रघाने पुऱषे विक्रमस्य शौर्यस्य संधचकं नाम कल्पनीयम् । यथा भीमपराक्रमोऽरिमर्दन इत्यादि । वाणिजे पुनः प्रायोशो बाहुल्येन दत्त-शब्दान्तं नाम विधेयसू । यथा सद्दुद्रदत्तः सागरदत्त इत्यादि । प्रायोवचनाद्वा धनपतिरित्यादिपे । विम्रे तु गोत्र-कर्मेणोराधुरुप्येण नाम कल्पनीयम् । यथा शाण्डिल्यो गांग्यायण इत्यादि, आर्थवणिकः सामको अभिहोत्रिय इत्यादि । प्रायोवचनादभिशर्मी सोमव(वा)मेल्यपि । तथा नृपक्षियात् शुरं शुरसंधचकं नाम कर्तव्यम् । यथा सुलक्षणा विजयवतीत्यादि । पणयोपिति वेक्यायां पुनर्दच-शब्दान्ते सेनावाचकं च नाम कल्प्यायम् । यथा दशदेवता, वसन्तसेना । प्रायो-ग्रहणाद् विदग्भमित्रा वसन्तश्रिरित्यादिपि । तथा चेटद्यां प्रेष्यायां योपिति मालिनी मध्क्केत्यादिनी पुष्पनाचकान्यादिसुबदाच्चुतलतिका प्रियकुमझरी-त्यादीनि च नामानि कल्पनीयानी । चेटे प्रेषणीयपुरुषे पुनर्मेझलं मझ्झकारणं वस्तु कीर्त्यते येन नाम्ना तत् सिद्दार्थंकेत्यादि सिद्धि नेपमू । एवमन्य-दप्यन्रोततममध्ये यथामाषपात्राणां प्रयोजनानुसारतो नाम रुपकेषु कीर्चनीयामिति ॥ २०६-२०७ ॥

तदेवं नाटकादिनीं वीध्यन्तानी द्वादश रुपाणि समप्रस्थं लक्षितानि ॥

अन्यान्यपि च रुपकाणि हृश्यान्ते । यदाहुः—

" विशिष्टकक-प्रवेशकरहितो यस्त्वेकभाषया भवति । अप्राकृत-संस्कृतया स ह्रको नाटिकाप्रतिमः ॥ ९ ॥

तत्र श्रीरिव दानवशत्रोर्योस्मिन् कुलाङ्कना पत्युः । वर्णयति शौर्य-धैर्येप्रमृतिगुणानप्रतः सक्ल्पाः ॥

पत्या व विप्रलब्धा गातवये तं क्रमादुपालमते । श्रीगदितामिते मनीषिभिरुदाहृतोऽसौ पदाभिनयः ॥ २ ॥ चौर्यसत्रप्रतिमेदं यनोरनुरागवर्णनं चापि । यत्र ग्राम्यकथाभिः कुर्वते किल दृप्तिका रहसि ॥

मनःप्रहृति च तादृशयं न्यग्जातित्वेन याचते च वसु । लड्वक्यापि लड्युमिच्छति दुर्बलिता नाम सा भवति ॥ ३ ॥

प्रथमारागमानप्रवाससङ्घारसंश्रयं यत् स्वयात् । प्रावृट्-कसनतर्वर्णनपरमन्यद् वापि सोत्कण्ठम् ॥

अन्ते वीररसादैर्निबद्धदृतेमवचतुभिरपसरे: । प्रस्थानमिति तद्वते प्रवाससमुपलक्ष्यत सुधियः ॥ नृत्यपच्छिन्नानि खण्डानयपसारः ॥ ४ ॥

गोष्ठे यत्र विहरतमोऽष्टिमिह कैतभद्विषः किष्किन्ध् । ऋषिशुरप्रमथनप्रसृति तदिच्छान्ति गोष्ठीति ॥ ५ ॥

यन्त्रमडलेन नृत्यं श्रीणां हस्तहासकं तु तत् प्राहुः । तत्रैको नेता स्याद् गोपस्वीणामिव मुरारेः ॥ ६ ॥

यस्य पदार्थाभिनयं ललितलयं सदसि नर्तकी कुर्वते । तत्रैनकं शम्या-लास्य-छलित-द्रिपद्यादि ॥ ७ ॥

किसरविशयं लास्यं नृत्यं शम्या । शृङ्गारसप्रधानं लास्यम् । शृङ्गार-वीर-रौद्रादिप्रधानं छलितम् । द्विपद्यादयः छन्दोभेदाः ॥

रथ्या-समाज-वत्सर-सुरालयादौ प्रवर्त्यंते बहुभिः । पात्राविशेषैर्यात् तु प्रेक्षणकं कामदहनादि ॥ ८ ॥

घोडशा द्वादशाश्रौ वा यस्मिन् नृत्यन्ति नाय(थि)काः । पिण्डीबन्धविलसितमपि रासकं तदुदाहृतम् ॥

पिण्डीभवात् तु भवेत् पिण्डी गुम्फनाच्चूडखला भवेत् । मेदनाद् मेढको जातो लताजालापनोदतः ॥ ९ ॥

सर्वरुपसाधारण्यलक्षणनिर्णयः ।

कामिनीमिश्रीवो भर्तृवेश्रितं यत् तु (श्र) तृप्ते ।

रागाद् वसन्थमासाच स श्रेयो नादेयरासकः ॥ ९० ॥

आधिस्थिकाद्य वर्णो मात्राधुवकोडप्यमग्नतालस्य ।

पद्धतिको छेदनिका यत्र स्खुस्विदेह काव्यामति ॥ ९९ ॥

हरि-हर-भानु-भवानी-स्कन्द-प्रमथाधिपस्तुतिनिबद्धः ।

तद्वत (उद्र) करणप्रायः श्रीवर्जों वर्णनायुक्तः ॥

यदि चैव श्रुतद्वाचा श्रुतः सद्दीर्यया च सद्दीर्यः ।

सर्वाभिरोशामिश्रैवश्चित्रष्टैश्चित्रः ॥

अयमुद्धतोडथ ललितो भाणो ललितोद्भततश्च सम्भवति ।

अर्थानामौदात्याल्लिलितादुभयस्स्वाच ॥

यद् दुष्करमिनेयं चित्रं वाड्युद्भटं च सम्भवति ।

तद् भाणकोभिनेयं युतमभुतालैर्वितालैश ॥

प्रायो हरितिरेतयुतः द्वीचतुगाथादिवर्णनमात्रस्य(इव) ।

सुकुमारः प्रयोगाद् भाणोडपि हि भाणिका भवति ॥ ९३ ॥" इत्यादीनि ।

एततनि च स्वनमात्ररञ्जनानिमित्तत्वाद् इदैरानभिदिततत्वाच दृश्य-वेश कीर्तिवानिनोति ॥

शब्द-प्रमाण-साहित्य-छन्दोलस्मविधायिनाम् ।

श्रीहेमचन्द्रपादानां प्रसादाय नमो नमः ॥ ९ ॥

परोपनीतशब्दार्थाः स्वनाम्ना कृतकीर्तयः ।

निबद्धारोग्यना तेन को नु श्रेयोभिवेष्यति ? ॥ २ ॥

न क्षत्र-कुसोराधिक्यं न हीनत्वं न कुण्ठता ।

यावदर्थी गिरः सन्ति स्वयं सन्तो विचार्यताम् ॥ ३ ॥

शब्दलस्म-प्रमालस्म-काव्यलस्मकृतश्रमः ।

वाग्विलासकिमार्गो नु प्रवाह इव जाह्नवः ॥ ४ ॥

२४९

वविभ्रयं नादयपेनम्र।

रूपस्वरूपं विश्राथं यदीच्छछत यथास्थितमू।

सन्तस्तदानीं गृभीत निर्मेलं नादयदर्पणम्।। ५।।

श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्रविरचितायां स्वोपज्ञनाट्यदर्पणविषृतौ

सर्वरूपकसाधारण्याख्यानिर्णयो नाम चतुर्थो विवेकः।। ४।।

× संवत् १७२२ वर्ये अष(आष)ढे शुदि ५।।छा।। ध्रुमं भवतु।। कल्याणं भू(भू)यात्।। श्री·स्तु

।। छ।।छ।।छ।। श्री श्री ।।

यत्क्षरं परमप्रेष्ठ स्वकव्यजनवर्धितम्। तत्सर्वं क्षमितां देवी परसि(प्रसी)दृ ध पवमेश्रि ! ।। ९ ।।

नु(न्य)नाक्षरं वाड्म्यधिकाक्षरं वा देवीम्रसादात परिपूर्णमस्तु।। छ।।।। छ।।

परिशिष्टम्।

( ९ )

नाट्यदर्पणोद्धृतनाट्यप्रसङ्गची

पद्यप्रारम्भः

पृष्ठे

पङ्क्तौ

प्रस्तुतस्थलम्।

अङ्कान्तरेप वाक्यो .... .... ४९ ७ [ नाट्यशास्त्रे म. १९, ११० ]

अन्यत्र ब्रमतीति .... .... १६९ < [ काव्यप्रकाशेऽपि उद्दृतम् ४,१३ ]

अन्यायेकयुथः: .... .... ६८ ३ निरमेयभीमव्यायोगे

अन्योऽन्यास्फालमिलषिप- .... .... ६४ १७ वेणीसंहारे

अयं स कालः .... .... ७० २१ पार्थपराजये

भयं स रस(श्व)नोत्कर्षी .... .... १७२ २२ [महाभारते स्त्रीपर्वणि अ. २४,१९.]

अरण्ये मां त्यक्त्वा .... .... १४९ < रघुविलासे

अविदितपथः: .... .... १३७ ४ "

अस्तावाप्तसमस्तभार्गाहि .... .... ८० ९ रत्नावल्याम्

अस्स्येव राघवमहीन- .... .... १९९ १३ अभिनवराघवे

अस्यां प्रेम .... .... १३७ १० रघुविलासे

अस्यां मृगगीडशि .... .... <8 १२ यादवाभ्युदये अ. ६

अहंयुनिराग्रपणि- .... .... १३७ १९ रघुविलासे

आक्लेटो मुणिकन्यका.... .... ९८ २४ सत्यहरिशचन्द्रे म. ६

आतामृतामपनयाभि .... .... <9 २४ रत्नावल्याम्

आदौ मानपरिग्रहे... .... .... ३४ १९ तपस्वसरराजे

आनन्दाश्रुजलं .... .... ११८ ७ देवीचन्द्रगुप्ते

आलम्ब्य प्रियशिष्यतां .... .... १६ ६ वेणीसंहारे अ. ६

आसादितप्रकटनिर्मल- .... .... १९४ २० छलितरामे

आत्मयं हास्यकरं .... .... १७१ ४ मध्यकामकरण्डे

इयं गेहे लक्ष्मी: .... .... १३८ ५ उत्तरररिते

उत्तमाधममध्याभिः .... .... १३२ २६ कोहलस्य

उत्तमोत्तमकं चैव .... .... १२० १२ [ नाट्यशास्त्रे म. १८,१२० ]

९८

२१८

परिशिष्टम् ( १ )

पञ्चामारम्भः

ग्रन्थे

पद्कौ

प्रातिस्थलम्

उदयाभिमुखस्यभानां ... .... ४२ २० यादवाभ्युदये

उदयामलकलिकां ... .... १३५ ६ रत्नावल्याम् अ. २

उदयच्छो पियइ ... ... १६५ ९ [ गामासप्तशत्याम् २,६१ ]

उन्मत्तभेमेसंरंभ- ... .... ६१ १९ रोहिणीशगाढे अ. ९

एकस्मिन् कयने पराहमुसतया.. १६४ <

[ अमरभारतके २३ ]

एकं त्रीणि ('अर्चिष्मत्'..).. १४९ ९ (दशरूपकावलोके प्र. ३ उत्तमम्)

एतत् ते हृदयं स्वप्‍शामि ... ७८ ८ विलक्षादुरोघने

एतेनापि खुगा भिता ... १९८ १७ कुस्यारावणे

एतौ तौ पतितद्रयेथे .... १०९ २४ पुष्पदूषितके

एषा बधू भरतार्ज- ... ७६ २० पार्थिविजये

एसो सियकरवित्थार- ... .... १९८ ९ देवीचन्द्रगुप्ते

कंसांसभित्तिमदमर्दन- ... .... ९८ १९ यादवाभ्युदये अ. ९

कण्ठे किअरक्कण्ठ ... .... <

२१ देवीचन्द्रगुप्ते अ. ४

कथमपि न निषिद्धो ... .... ७९ १९ वैणीसिंहारे

कपोलेऽपत्ताली ... .... १७० २१ [ अमरशतके ९१ ]

करणदुःशासनवधात् ... .... ९८ ९ वैणीसिंहारे

कर्ता यूतच्छलानां ... .... ९२ ७ ''

ककत्रमपि रक्षितुं ... .... ८६ ८ यादवाभ्युदये अ. ९

कस्याणं भूरूवः स्वः ... .... ११९ ९ यादवाभ्युदये

कविः काल्ये रामः ... .... १९६ ९ नलविलासे

कस्स व न होइ ... ... १४३ १६ [ ध्वन्यालोके उ. ९ उत्तमम् ]

का भूसा वलिनां ... .... १४९ १८ पाण्डवाभ्युदये

कामं म्रिया न सुहभा ... ... ६९ १३ अभिज्ञानशाकुन्तले

कि लोभेण विलक्षितं ... .... ६६ १२ उदात्तराघवे

कि तु कलहंसनावो... ... १४३ १० इन्दुलेखायाम्

कि नो व्यामदिशां... .... .... ७९ २ वैणीसिंहारे

किन्तु किंकिं मन्दे ... .... १५० १५ उदयनराजचरिते

कि पद्मास्व रुचं ... .... <

१५ रत्नावल्याम्

कुरवक ! कुचाघात- ... .... १७२ १९ [काव्यप्रकाशेमाांसायां प्र. ७३ उत्तमम् ]

कुचुबकुचुमारमूर्ति- ... .... ६७ २१ रत्नावल्याम्

नाट्यवरप्रमोदावृतपञ्चख्ची

पञ्चप्रारम्भ:

प्रथे

पङ्क्तौ

प्रातिस्थलम्

कृष्णा केशेपु कृष्णा .... ९०-६ ६ वेणीसंहारे अ. ९

कृष्णा येन शिरोल्हेपु... .... ९१,९९ १३,१८ ,, अ. ३

कृष्णा येनासि राज्ञां... .... १०८ १८ ,, अ. ३

कैकेयी कव पतिब्रता .... ४३ ३ मायापुष्पके

कोडपि सिंहासनस्थ्याध: ... १५० १२ छलितरामे

कोडयं द्वारी हरि: .... .... १४९ २१ [ शृङ्गारमकाशो १२ उद्दतम् ]

कौशाम्बी मम हस्त पव .... १४८ १८ मनोरमावत्सराजे

काकार्य शशलक्षण: .... .... १७३ < [ विक्रमोर्वशीयाम् ]

क्षितो हस्तावलग्न:... .... १७२ २७ [ अमरुशतके २ ]

सुद्रामनेरमुनेतोडपि .... ४७ १२ तापसवत्सराजे अ. २

खण्डय न्वायतेभोभि: .... ९४ २१ रघुविलासे अ. ७

गिरिरममरेणद्रेणाष .... <३ १३ कल्याणरावणे

गुप्त: साक्षान्महाल्यप: .... १४८ ६ वेणीसंहारे

गेयपदं स्थितपाठकम .... १३७ ९ [ नाट्यशास्त्रे अ. १८, १७० ]

चक्रवद्धभ्रमित- .... .... ६१ १३ वेणीसंहारे

चूर्णिता|शेषकौरवय: .... ९९ ६ ,, अ. ९

जो अन्यओ .... .... १३८ २० वाक्पिकावधितके

तपनोयोज्ज्वलकरकं .... १४२ १९

तटावण्यमननन्यवृत्ति .... १७० २६ राघवाम्युदये

तवास्मि गीतरागेण .... १९९ १ अमितज्ञानशाकुन्तले

तवैव रधिराम्भुमि: .... .... ७२ १९ रामाभ्युदये अ. २

तस्मिन् कौतक-पार्थेयो: .... ९५ २१ वेणीसंहारे अ. ६

ताण नमो निगुण- .... .... १४८ १९ सुप्तकलशो

तिकादुदिज्ञाते मृत्यौ .... ९० २० शुद्रकाक्षसे

तीर्थे भीष्ममहोदधौ .... १८ ९ वेणीसंबारे अ. ६

त्यजमत मानमलं .... .... १७३ २७ [ रघुवंशो ९, ४७ ]

स्थिरमन्तु मुनो लक्म .... ७२ २ सत्यहरिश्रन्द्रे

त्रातो घोषयुभां .... .... ११३ २४ यादवाम्युदये

त्वं जीवितं त्वमसि मे .... १४६ ३ उत्तसचरिते

त्वदृदुःखस्यापनेष्टुं .... ७१ ६ दैवीचन्द्रगुप्ते

पञ्चमपराम्भः

स्वदृद्वानं यः ……. ११९

स्वस्युपारोधितप्रेम्णा….. ७१, १४९ १०,१० देवीचन्द्रगुप्ते अ. २

हृद्या दोपेन ……. << १७ वेणीसंहारे

वन्तकक्षतानी….. …. १७२ ७ [ ध्वन्यालोके उ. ३ उद्धतम् ]

दाराणां व्रतिनां….. …. ७२ १० रामाभ्युदये अ. २

विनयरफिरशुकेऽरो …. …. १९३ १८ अनर्घराघवे

विष्णुचा मो …. …. १०९ १९ मृच्छकटिकयाम्

दुरगे भूमिरमात्य- …. …. ८८ २२ मायापुष्पके

दुद्धदजनाणुराभो …. …. ७६ ४ रत्नावल्याम्

दूतो द्रक्ष्यस्थथा स्वप्नः …. …. १७९ २१ [ अमरुशतके ४९ ]

दूरादुस्सुकमागते …. …. ६७ १३ तापसवत्सराजे

हृदृष्टि प्रेमभरल्सु …. …. १७१ १० वनमालाव्याम्

हृदृष्टिः कर्म जरठ- …. …. ९ १९ वेणीसंहारे

हृक्ष्मन्ति न शिरात- …. …. ९९ १७ रत्नावल्याम्

हीपदिन्यासमादपी …. …. ४३, ६० १३,१५ सत्यहरिश्रन्द्रे

हिगु मां भ्रूणविवातिनं …. …. १३९ २३ रामाभ्युदये

भूम्नातं वितानी-…. …. १०९ १६

नवीनां मेघविमे …. …. ८९ ११ सत्यहरिश्रन्द्रे

न नाम स्तुः स्वर्ण- …. …. ७८ १० नलविलासे

न प्रेम निहितं चित्ते …. …. १०५ १८ [नाट्यशास्त्रे अ.९, ११०-११६]

नमोज्ञ्तु सर्वदेेेश्यो …. …. १९२ < रघुविलासे अ. ६

नाकीर्णा दशकन्धरी …. …. ९७ ४ नामानन्दे

नागानां रक्षिता भात्ते …. …. १०३ २२ वेणीसंहारे

पद्यानां मन्यसेेेड्स्मार्कं …. …. ९३ १३ [ कुमारसम्भवे ७, १९ ]

पस्त्युः शिरश्रन्द्रकलामनेन …. १९७ १९ मुद्राराक्षसे

परार्थानुष्टाने यद्विमाति …. …. ९० ९ कत्थारावणे

परितपोत्तम्र्रीणामेच …. …. ७३ १५ वीरचरिते अ. ३

परिहरति रति मर्ति लमनीते …. १७६ ४ [ ध्वन्यप्रकाशे उद्धतम ७, १२६ ]

पावाकान्तानि पुष्पाणि …. << < स्वप्नवासवदत्ते

मात्रासर्पणोच्वासपदसंज्ञा ।

पञ्चपारम्भः

पुष्ठे

पक्‍कौ

प्रतिष्ठाकम्‌।

पुण्यप्राग्भाव्यलम्याय .... ९७०

१< सत्यहरिश्रन्दे

पूर्वेन्तां सलिलेन .... ९०२

३ वेणीसंहारे

प्रणयविशदां दृष्टिं .... <३

१९ रत्नावल्याम्‌

प्रत्यम्रजोवनेविभूषण-प्रत्यावल्यानुरूपः .... ९७

९ रामाभ्युदये ष. ९

प्रघस्तचक्‍रणाकान्तो .... ३६

२१ [कौतलीयेऽर्थशास्त्रेऽधি. ७ श्ल. ३ ]

प्रवृद्धं यद् वैरं .... ६०

२२ वेणीसंहारे

प्राणान् यदिरष्टे .... ९.०७

३ रघुविलासे

प्रेमावनद्धहृदयः .... <९

४ "

बहुनाडत्र किमुक्तेन .... ८९

९ रामाभ्युदये ष. २

बहुविह्नकण्ठविसें .... ९९८

< दैवीचन्द्रगुप्ते ष. ९

वीभत्सा विषय .... ७९

४ "

भर्ता तवाहमिति .... ९०२

२३ पुष्पदूषितके

भृङ्गः क्षिप्त्वा शरीरं .... ९३

९ वेणीसंहारे ष. ३

मुखः परिस्खलितानि- .... ५३

१९ "

मद्नाभि कौतवशतं .... ८३

२ "

मध्येऽड्भोधि बभूव .... ९९

३ रघुविलासे

मनः प्रकृत्यैव चलं .... <९

१< रत्नावल्याम्‌

मन्दो डप्यमनदतां याति .... ९३८

६ मालविकाग्निमित्रे

मा गास्तिष्ठ पुनर्र्रेज .... ९६

१२ कुन्यारावणे

मार्गः कण्टकिनः .... ९७

< "

मित्रं दर्शनमात्रतोऽपि .... ८९

३ राघवाभ्युदये

यत्सत्यभ्रतभयभीरु- .... ६२

४ वेणीसंहारे

यथा तथा हृतमार्ज .... ९०६

७ तपस्वत्सराजे

यथाडयं मम सम्पूर्णः .... ९९९

१ कुन्यारावणे

यद् भग्नं विपिने .... <९

९ रघुविलासे

यद् विस्मयोत्पादनित- .... ९७

५ मालतीमाधवे

यस्तातेन निगृह्य बालक इव .... ९९८

१< रत्नारावणे

याते द्वारवती तदा .... .... ९६८

२० [बकोक्तिभीषिते २, ९९ उदृृतम्‌]

यायावरेषु किमनेन .... <२

२१ रघुविलासे ष. ४

९९९

परिच्छेद ( १ )

पञ्चमारम्मः

युत्त्येव क्षत्रवल्यो: ... ... १४८

युद्धभाडभयं ... .... <0

येनावृत्य सुष्ठानि ... .... ९<

रक्षोवोरा हृडोरः ... .... ९२

रंडा चंडा दिशि्वदाः ... .... १०४

रस्थाइ संचारंतं ... .... १६९

सम्यां चारतिकारिणी ... .... <६

रागस्थास्पदमित्यवेभि ... .... १७३

राज्ञो मानधनस्य ... .... ९६

रामेण प्रलयेनेब ... .... १००

ऋषिसत्तमबुद्दद्र- ... .... १३८

लक्ष्मेधरे त्रिदशवरपहरे ... .... ९१

लक्खी गिळीण भूस ... .... १४८

लोकत्रायकषयोदध्रुत- ... .... ७२

लोकोत्तराणि चरितानि ... .... १८६

उद्भूतं वामनगुप्तस्य ]

वक्त्रं शीतलचि ... .... ९०

वक्त्राणि ! हे हसत ... .... ९२

वक्त्रेन्दुः शिमतमातनो- ... .... १४७

वाक्मपदैरेकसारेण ... .... ९५०

वार्तोडपि नैव यविहस्ति ... .... ९७

विक्रमेण मया लोका: ... .... <0

विना वाहन-पोसाम्यां ... .... ११३

विन्यस्याभिनवोदये ... .... ३८

विरोधो विर्रान्तः ... .... १००

वृद्धोक्षस्म नृपस्म ... .... ९८

वैदेही हतवात्सदेव ... .... ९२,१०६

शाशिन इव कलाः ... .... ९८

शीतांशुर्योत्सलमुप्टले ... .... <९

घुरास्त्रु वीर-रौद्रेषु ... .... १२६

३२६ उद्भुतम्.]

253

नाम्यादपंङ्गोदाहृतपञ्चसच्ची १

पञ्चमारम्भः

पङ्के

पङ्क्ती

प्रासिस्थकम्।

शोणं स्त्रीवलनयनसभ्रिले: .... ९९ १ ३ वेणीसंहारे

श्रीरिषा पाणिरप्यास्या: .... ७३ १ ९ रत्नावल्याम्

श्रद्धया धीरिषणस्य .... १ ० ७ १ १ तापसवत्सराजे

सकलरिपुज्याशा .... .... ९९ ९ वेणीसंहारे अ. ९

स कीचकनिधूदनो .... .... ९३ १ ० , अ. ६

सर्वैक्तानवतीनां .... ४२, १९४ १६, ९ सत्यहरिश्रन्दे

सन्तः सचरितोदय- .... १४९ २ [ दशरूपकाव. उ. प्र. ३ उद्दृतम् ]

सन्धि-सन्ध्यङ्गटनं .... ७ ० १ ४ [ ध्वन्यालोके उ. ३, १ २ ]

सत्पक्षा मधुरङ्गिरः .... .... १ ९ ० २० वेणीसंहारे

समुत्थिते धनुर्ध्वनौ .... १ ७ २ ३ अर्जुनचरिते

सर्वेक्षितिहृतां नाथ.... १ ८ ३ ५ विक्रमोर्वेश्याम्

सर्वेधा कथम् ब्रह्मन् ! .... ९ ५ १ < वेणीसंहारे अ. ६

सर्वदा यौडक्षविजयी .... १ ८ ४ २ ५ मनोरमावत्सराजे

सर्वेषामपि सन्ति .... ... १ ८ < १ ३ नलविलासे

सत्याजेन प्रपञ्चे: .... १ ९ ० ६ उत्तमवतीशाम्

साम मेवस्तथा दण्डेडे .... १ १ ६ ९ [ नाटचशास्त्रे अ. १९, १ ० १ ]

सा स्वर्गेलोकललना .... .... ६ < १ ९ रोहिणीमुगाढे अ. ५

साहसं च भयं चैव .... १ १ ६ ७ [ नाटचशास्त्रे अ. १९, १ ० २ ]

सीतां काननतो .... .... १ ५ ६ ८ रघुविलासे

सीताया बदनं .... .... १ ० २ ९ राघवाभ्युदये अ. ७

सिनगं वीरक्षितमन्यतोऽपि .... ६ ९ १ ९ अभिज्ञानशाकुन्तले

स्वप्नोडयं नहि विभ्रमः .... १ १ ० १ ३ पुष्पदूषितके

स्वर्गेस्री यदि तत् .... .... ६ < १ ३ नागानन्दे

स्वसुरुमे पराभव .... .... १ ९ ४ १ ५ उदात्तराघवे

हतः पुत्रो हतो भ्राता .... ९ ८ १ ७ पुष्पदूषितके अ. ९

हस्ताकुष्टविलोल .... .... १ ८ ७ १ ० वेणीसंहारे अ. २

हु शोकः स मिता .... .... ६ ७ २ रघुविलासे अ. ७

ह्रिया सर्वस्वासौ .... .... < ९ १ ० रस्नावल्याम्

254

( २ )

नाट्यदर्पणनिर्दिष्टमन्थकृन्मनामसूची ।

अभिनवगुप्त: [ नाट्यशास्त्रस्याभिनवभारतीवृत्तिकार: ] .... .... २<

इन्दुराजभट्ट: ( क्षीरस्वामिगुरुः ) .... .... १९९

कोहलः ( सदुक्तिकर्णामृतेता ) .... २९, ३<, १३२

क्षीरस्वामी ( मेदिन्दुराजशिष्योऽभिनवराघवकृतो )

भरतमुनि: [ नाट्यशास्त्रनिर्माता ] .... .... १९२

भवभूतिचूडाभट्टः ( कोरालिकानाटिकाकारः ) .... .... २०

भवभूति: ( मालतीमाधवकर्त्ता ) .... .... ५६

भास: ( स्वप्नवासवदत्ताकर्त्ता ) .... .... <८

भीमट: ( मनोरमावत्सराजकर्त्ता ) .... .... १८८

भीमदेव: ( वडुनाागजनकः ) .... .... १९४

भेज्जल: ( रघुविलासभङ्कर्ता ).... .... १९६

मम्मट: [ कायप्रकाशकार: ] .... .... १९०

वडुनाग: ( भीमदेवसुतः प्रतिमानिर्मात्कर्ता ) .... .... ९९९

विशाखदेव: ( देवीचन्द्रगुप्तकर्त्ता ) .... .... ०९

वीरनाग: ( कुन्दमालाकर्ता ).... .... ८<

राघव: .... .... .... १३२

" अमात्य: ( चित्रोत्पलावलम्बितकप्रकरणकार: ) .... .... <६

श्रीधिराजकुमार: ( अनङ्कसेना-हरिनन्दिप्रकरणकार: ) .... .... ९९

शार्दक: ( मृत्युञ्जयटिकाकार: ) .... .... ८<

हेमचन्द्र: (शब्द–प्रमाण–साहित्य–छन्दोऽलङ्कारविधाता नाट्यदर्पणकृत्सूत्र:) २१९

( ३ )

नाट्यपदपण्णानिदृष्टनाटयप्रबंधादिनामसूची ।

नाटकाविनाम पृष्ठे

१ *धनञ्जयी नाटिका .... .... .... १९३

२ *अनङसेना-हरिनन्दि प्रकरणम् । युक्तिवासकुमारविरचितम् .... ९९

३ अनघ्यराचवम् [ मुरारिरचितं नाटकम् ].... .... .... १९३

४ अभिज्ञानकुन्तलम् [ कालिदासकृतं नाटकम् ] .... ९७, ९८, १९८

५ *अभिनवराघवम् [नाटकम्] भट्टरनुराजक्षिप्यक्षीरसामिरचितम् .... १९९

६ *अर्जुनचरितम् [ आनन्दवर्धनरचितं महाकाव्यम् ] .... .... १७२

७ आचार्यकम् [ तैथेकुरङ्गणचरमपिथतं सूत्रम् ] .... .... ७८

< *हंनुकेला नाटिका .... .... .... १९८

८ * " वीथी .... .... .... .... ९८३

९ *उत्तरचरितम् } [ भवभूतिरचितं नाटकम् ] ९८,९९, १००, १३<,

उत्तरारामचरितम् } ९८५, ९८८.

१० *उदयनचरितम् .... .... .... १९९<

११ *उदात्तराघवम् [ मायुराजविरचितं नाटकम् ] ९९, १९९, १९८.

१२ कादम्बरी [ बाप्पभट्टप्रणीता कथा ] .... .... ९९८

१३ कुन्दमाला [ नाटकम् ] वीरनागनिबद्धा.... .... ८<

१४ कुमारसम्भवम् [ कालिदासकृतं महाकाव्यम् ] .... १०८, १०९

१५ *कुत्यारावणम् [ नाटकम् ] .... .... <0, <३, <९, <<,

९६, ९७, १००, १०१, ११३, ११८, १३३, १३८, १९८, १९९, १०८

१७ *कोशलिका नाटिका । भट्ट श्रीभवतुन्तचूडारिवरचिता .... ९५०

• एताहकविभिःतनाददयादिप्रबन्धा यावज्जातमध्यास्यिि सुव्रणाविना डप्रसिद्धा: ।

१९

२५६

२५९

परिशिष्टम् ( ३ )

नाट्यादिनाम

१८ कौमुदी-मित्राणन्दे प्रकरणम् । स्वोपज्ञम् .... .... .... .... ७०

१९ *चित्रोत्पलावलम्भितकं प्रकरणम् । अमात्यश्रीकविरचितम् .... .... ८३

२० *छलितरामम् [ नाटकम् ] .... .... ९८, १०८, १९०, १९८

२१ *नामदग्न्यजय: [ व्यायोग: ].... .... .... .... १२३

२२ *तरङ्गदसम् [ प्रकरणम् ] .... .... .... ११९, १२૦

२३ तापसवत्सराजम् [ नरेंद्रवर्धनसुतानझर्षोपरिनामश्रीमाज्ञाराजचितं नाटकम् ]

३०, ३४, ४३, ४७, ६६, ६७, १००, १०६, १०७.

२४ दरिद्रचारुदत्तं रूपकम् [ भासरचितम् ] .... .... .... ९३

२५ *डाक्षिवाद: [ तीर्थैकडगणधरप्रहित: सिद्धान्त: ] .... .... .... २४

२६ *देवीचन्द्रगुप्तमम् [ नाटकम् ] विशालदेवकृतम् .... ७१, ८७, ८९,

२७ द्रौपदीस्वयंवरम् .... .... .... ११८, १४१, १५२, १५८.

२८ नलविलासम् [ नाटकम् ] स्वोपज्ञम् ३१, ३२, ३३, ३४, ४०, ८५,

९०, ९१, ६८, ७५, ७९, १०६, १३९, १४७, १४८, १५६.

२९ नागानन्दम् [ श्रीहर्षनिमित्तं नाटकम् ] .... २८, ३६, ३७, ८९, ६८,

१०३, १५८, १५७, १७३.

३० निर्भयभीमव्यायोग:। स्वोपज्ञ: .... .... .... .... ६८

३१ *पयोथिमथनम् .... .... .... .... १२८

३२ *पाण्डवाभ्युदयम् .... .... .... .... १४९

३३ *पार्थविजयम् [ त्रिलोचनकृतं नाटकम् ] .... ७०, ७६, ७७, ८१.

३४ *पुष्पदूषितकं प्रकरणम् .... .... ९०, ९८, १०२,

१०९, ११०, ११७, ११९, १२०.

३५ *मतिमार्दनिरुद्धम् [ नाटकम् ] भीमदेवसुतनुभसुनागकृतम् ११९, ११६.

३६ *प्रयोगामृतमुदयम् ... .... .... .... १४०

३७ *वालिकावधितकं [ नाटकम् ] .... .... .... १३८, १४६.

३८ *वृहत्कथा [ गुणाढ्यरचिता ] .... .... .... १९२

३९ भारतम् [ व्याससमग्रहितं काव्यम् ] .... .... .... १३१

४० *मनोरमा-वत्सराजम् [ नाटकम् ] भीमटविरचितम् .... .... १८८

२५७

नाट्यादपेणनिदर्शनाभ्यामप्रचक्नाथिनामद्वयी

२५७

नाट्यादिनाम

पृष्ठे

४१ *मल्लिका-मकरनं प्रकरणम् । स्वोपज्ञम् .... .... .... ... १७१

४२ *मायापुष्पकम् [ नाटकम् ] .... .... .... ४३, ४८

४३ मालती-माधवम् [ प्रकरणम् ] भवभूतिनिर्मितम् ६५, १२०

४४ मालति(वि)कामिनिमित्तम् [ कालिदाससचिहितं नाटकम् ] ८०,८९, १३२, ९५०

४५ मुद्राराक्षसम् [ विशाखदेवविनिर्मितं नाटकम् ] ४३, ४६, ९०, १०९, ११२.

४६ मुच्छकटिका शूद्रकविरचिता [ प्रकरणम् ] ४८, ९०,८९,८८, १०८, १११, ११९, १२०, १३९, २०१.

४७ *यादवाभ्युदयम् । नाटकम् ] स्वोपज्ञम् ४२, ६३, ८८, ९८, १०९, ११२, ११३, ११९.

४८ *रघुविलासम् [ नाटकम् ] स्वोपज्ञम् ३६, ३७, ९७,८०,८१,८२,८९, ९०, ९२, ९४, ९७, १०७, ११०, १३६, १८९, १९६.

४९ रत्नावली [ श्रीहर्षविरचिता नाटिका ] ३२, ३३, ८०, ८१, ८२, ८८, ८९, ९०, ९२, ९४, ९८, ९०, ६२, ६७, ७२. ७८, ७९, ७६, ८२, ८३,८९, ८६, ८७,८९, ९२, ९५, ९८, १००, १०३, १०४, १०७, १०८, १०९, ११२, ११९, १३९, १३८, १८६, १९४, १९९.

४० *राघवाभ्युदयम् [ नाटकम् ] स्वोपज्ञम् ४७, ४९, ९७, ९३,८९, ८१, ८३, ८६, १०२, १०६, १९०.

५१ *राघवप्रतिभम् । रासकाख्यं मेघल्लविरचितं रूपकम् ... .... ९८६

५२ *रामाभ्युदयम् [ यशोवर्मेरचितं नाटकम् ] ४९, ९५, ९७,८९, ९९, १०९, १९६, १८८, १९८

५३ *रोहिणी-मृगांकं प्रकरणम् । स्वोपज्ञम् .... .... ६९, ६८.

५४ *वनमाला नाटिका । स्वोपज्ञा .... .... .... १०१

५५ विक्रमोर्वशी [ कालिदाससृष्टं नाटकम् ] .... .... ८६, १८३.

५६ *विधिविलसितम् [ नाटकम् ] .... .... .... ९५

५७ *विलक्षणदुर्योंपनम् [ नाटकम् ] .... .... .... ८८

२५८

१३८

परिशिष्टम् ( ३ )

नाट्याविनाम

पृष्ठे

९८ वीरचरितं नाटकम् [ भवभूतिरचितम् ] .... .... ३९, ७३.

९९ वेणीसंहारम् [ भट्टनारायणनिमितं नाटकम् ] ३६, ९०, ९१, ९२, ९३,

९५, ९७, ६०, ६१, ६२, ६३, ६४, ६५, ७०, ७३, ७७, ७<,

१०३, १०६, १०८, ११९, १४७, १४<, १९०, १९८,

१९<, १०८.

६० सत्यहरिश्चन्द्रं नाटकम्। स्वोपज्ञम ३०, ३६, ४२, ९८, ९<, ७९, १३९, १९८, १५७, १५<.

६१ *शुषाकलशः। स्वोपज्ञः .... .... १४७, १४<, १५९.

६२ स्वप्नवासवदत्तम् [ नाटकम् ] भासकृतम् .... .... <8

६३ *हयग्रीववधम् [ भर्तृमेढ विरचितं महाकाव्यम् ] .... .... १७८

259

शुद्धिपत्रकम्

पत्रे

पङ्क्तौ

अशुद्धम्

शुद्धम्

३

५

प्रन्ध्यो

प्रन्ध्या(ध्यो)

७

४

ईहसितं दातुमभिलाष:

वरेन्छा काल्यंहार:

२३

१५

रसा नि:-

रसानि:-

२६

५-६

लक्ष्म (श्र)णम (लक्ष्म)

लक्ष्म [लक्ष्]णम

-प्रन्ध्यो

-प्रन्ध्या(ध्यो)

३६

४

७६

२०

वधू भ-

वधू(धू)र्ण-

११३

४

ताम्नो

साम्नो

११७

६

कल्प्येन (त)

कल्पयेन (कल्पने)

१२८

१२

प्रत्येक

प्रत्य(त्य)क

१२९

१०

स्थितं पा-

स्थितपा-

११

त्रिमूढं द्विमूढकम

त्रि(गू)मू(गू)ढकम

१५५

२२

काल्यं प्रबन्ध-

काल्यप्रबन्ध-

१५६

११

प्ररोचना

प्ररोचना

१५८

१७

सुराजिता

सुरा जिता

१५९

१

उदात्यो

उदच्छो

१५९

९

सह हाँ !

स हहा !

२३

ऊर्ध्वस्थ:

ऊर्ध्वाक्ष:

१६०

२६

-वृत्तिवचसां

-वृत्ति वचसां

१६५

६

मतिप-

म(र)तिप-

२३०

पत्रे

पङ्को

शुभिपत्रकम्

१७८

१२३

भयुदम्

शुभम्

-गुणाङ्कान-

-गुणा ज्ञान-

१८०

१८

-मता । स-

-मता-स-

१<<

२२

-ध्यवस्यति

-ध्यवस्यति(न्ति)

,

२३

-भवति

-भवति(न्ति)

१९१

११

-दौचित्या-

--दौ(यौ)चित्या--

२०५

९

हृयोंदि-

हृयादि-

२०९

१८-१९

-न्य-विट-

न्यविट (ण्याटविक ? )

२८८

२०

-योपितो

-योपितो

,

,

-दौयाभग-

--दौया भग--

२८२

१

शुपालो

पञुपालो

२८९

६

तदुत ( उद्द ) क-

तद्र ( उद्द ) तक-

२८२

२८

त्यजामि देवो१४१ २०

देवीचन्द्रगुप्ते अ. २.

261

Gaekwad's Oriental Series.

Critical editions of unprinted and original works of Oriental Literature, edited by competent scholars, and published by the Oriental Institute, Baroda.

I. BOOKS PUBLISHED.

1. Kāvyamīmāṃsā : a work on poetics, by Rājaśekhara (880–920 A.D.) : edited by C. D. Dalal, and R. Ananta-krishna Sastry, 1916. Re-issue. 1924 .. .. 2–4

This book has been set as a text-book by the Bombay and Patna Universities.

2. Naranārāyaṇānanda : a poem on the Paurāṇic story of Arjuna and Kṛṣṇa's rambles on Mount Girnar, by Vasuṭāla, Minister of King Vīradhavala of Dholka, composed between Samvat 1277 and 1287, i.e., A.D. 1221 and 1231 : edited by C. D. Dalal and R. Anantakrṣṇa Sastry, 1916 .. .. out of print.

3. Tarkasaṅgraha : a work on Philosophy (refutation of Vaiśeṣika theory of atomic creation) by Annandajñāna or Ananlagiri, the famous commentators on Śaṅkarā-cārya's Bhāṣyas, who flourished in the latter half of the 13th century : edited by T. M. Tripathi, 1917 .. 2–0

4. Pārthaparākrama : a drama describing Arjuna's recovery of the cows of King Virāṭa, by Prahlādānadeva, the founder of Pālanpur and the younger brother of the Paramāra king of Chandrāvatī (a state in Mārwār), and a feudatory of the kings of Guzerat, who was Yuvarāja in Samvat 1220 or A.D. 1164 : edited by C. D. Dalal, 1917 .. .. 0–6

5. Rāṣṭraudhavamśa : an historical poem (Mahākāvya) describing the history of the Bāgulas of Mayūragiri, from Rāṣṭraudha, king of Kanauj and the originator of the dynasty, to Nārāyaṇa Shāh of Mayūragīrī Rudra Kavi, composed in Ś'aka 1518 or A.D. 1596 : edited by Pandit Embar Krishnamacharya with Introduction by C. D. Dalal, 1917 .. .. 1–12

6. Liṅgānuśāsana : on Grammar, by Vāmana, who lived between the last quarter of the 8th century and the first quarter of the 9th century : edited by C. D. Dalal, 1918 .. .. .. 0–8

7. Vasantavilāsa : an historical poem (Mahākāvya) describing the life of Vastupāla and the history of

Guzerat, by Bālachandrasūri (from Modheraka or Modhera in Kadi Prant, Baroda State), contemporary

of Vastupāla, composed after his death for his son in Samvat 1296 (A.D. 1240) : edited by C. D. Dalal, 1917

8. Rūpakaṭkam : six dramas by Vatsarāja, minister of

Paramardideva of Kalinṭara, who lived between the

2nd half of the 12th and the 1st quarter of 13th cen-

tury : edited by C. D. Dalal, 1918 . . 2–4

9. Mohaparājaya : an allegorical drama describing the

overcoming of King Moha (Temptation), or the conver-

sion of Kumarapāla, the Chalukya King of Guzerat,

to Jainism, by Yaśaḥpāla, an officer of King Ajaya-

deva, son of Kumārpāla, who reigned from A.D. 1229

to 1232 : edited by Muni Chaturvijayaji with Introduc-

tion and Appendices by C. D. Dalal, 1918 . . 2–0

10. Hammīramadamardana : a drama glorifying the two

brothers Vastupala and Tejaḥpāla and their King Vīra-

dhvala of Dhōlka, by Jayasiṃhasūri, pupil of Vīra-

sūri, and an Ācārya of the temple of Munisuvrata

at Broach, composed between Samvat 1276 and 1286

or A.D. 1220 and 1239 : edited by C. D. Dalal, 1920.

11. Udayasundarīkathā : a romance (Campū, in prose and

poetry) by Soḍḍhala, a contemporary of and patronised

by the three brother: Chchittarāja, Nāgarjuna, and

Mummuṇirāja, successive rulers of Konkan, composed

between A.D.) 1026 and 1050 : edited by C. D. Dalal

and Pandit Embar Krishnamacharya, 1920 . . 2–4

12. Mahāvidyāviḍambana : a work on Nyāya Philosophy,

by Bhaṭṭa Vādindra who lived about A.D. 1210 to

1274 : edited by M. R. Telang, 1920 . . 2–8

13. Prācīnagurjarakāvysañgraha : a collection of old

Guzerati poems dating from 12th to 15th centuries

A.D.: edited by C. D. Dalal, 1920 . . 2–4

14. Kumārapālapratibodha : a biographical work in

Prākṛta, by Somaprabhāchārya, composed in Samvat

1241 or A.D. 1195 : edited by Muni Jinavijayaji, 1920

15 Gaṇakārikā : a work on Philosophy (Pāśupata School)

by Bhāsarvajña who lived in the 2nd half of the 10th

century : edited by C. D. Dalal, 1921 . . 1–4

16. Saṅgītamakaranda : a work on Music by Nārada :

edited by M. R. Telang, 1920 . . 2–0

17. Kavīndracārya List : list of Sanskrit works in the

collection of Kavīndracārya, a Benares Pandit (1656

A.D.) : edited by R. Anantakrisna Shastry, with a

foreword by Dr. Ganganatha Jha, 1921 . . 0–12

18. Vārāhagṛhyasūtra : Vedic ritual (domestic) of the

Yajurveda : edited by Dr. R. Shamasastry, 1920 . . 0–10

19. Lekhapaddhati : a collection of models of state and

private documents, dating from 8th to 15th centuries

3

A.D. : edited by C. D. Dalal and G. K. Shrigondekar, 1925

20. Bhāvisayattakahā or Pañcamīkahā : a romance in Apabhramśa language by Dhanapāla (circa 12th century) : edited by C. D. Dalal, and Dr. P. D. Gune, 1923

21. A Descriptive Catalogue of the Palm-leaf and Im-portant Paper MSS. in the Bhandars at Jessel-mere, compiled by C. D. Dalal, and edited by Pandit L. B. Gandhi, 1923

22. Paraśurāmakalpasūtra : a work on Tantra, with commentary by Rāmeśvara : edited by A. Mahadeva Sastry, B.A., 1923

23. Nityotsava : a supplement to the Paraśurāmakalpasūtra by Umanandanātha : edited by A. Mahadeva Sastry, B.A., 1923

24. Tantrāhasya : a work on the Prābhākara School of Pūrvamīmāṃsā, by Rāmānujaācārya : edited by Dr. R. Shamasastry, 1923

25, 32. Sanarañjana : a work on architecture, town-planning and engineering, by king Bhoja of Dhara (11th century) : edited by Mahāmahopādhyāya T. Gaṇapati Sastri, Ph.D., 2 vols., 1924-1925

26, 41. Sādhanamālā : a Buddhist Tantric text of rituals, dated 1165 A.D. consisting of 312 small works, composed by distinguished writers : edited by Benoytosh Bhattacharyya, M.A., Ph.D., 2 vols., 1925-1928

27. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Central Library, Baroda : Vol. 1 (Veda, Vedākṣara and Upaniṣads), compiled by G. K. Shrigondekar, M.A. and K. S. Ramaswami Shastri, with a Preface by B. Bhattacharyya, Ph.D., 1925

28. Mānasollāsa or Abhilaṣitārthacintāmaṇi : an encyclopædic work divided into one hundred chapters, treating of one hundred different topics by Someśvaradeva, a Chalukya king of the 12th century : edited by G. K. Shrigondekar, M.A., 3 vols., vol. I. 1925

29. Nalavilāsa : a drama by Rāmachandrasūri, pupil of Hemachandrasūri, describing the Paurāṇika story of Nala and Damayanti : edited by G. K. Shrigondekar and L. B. Gandhi, 1926

30, 31. Tattvasaṅgraha : a Buddhist philosophical work of the 8th century by Śāntarakṣita, a Professor at Nālandā with Pañjikā (commentary) by his disciple Kamalaśīla, also a Professor at Nālanda : edited by Pandit Embar Krishnamāchārya with a Foreword in English by B. Bhattacharyya, M.A., Ph.D., 2 vols. 1926

264

33, 34. Mirat-i-Ahmadi : By Ali Mahammad Khan, the last Moghul Dewan of Gujarat : edited in the original Persian by Syed Nawabali, Professor of Persian, Baroda College, 2 vols., 1926–1928

19-8

35. Mānavaṛhyasūtra : a work on Vedic ritual (domestic) of the Yajurveda with the Bhāṣya of Āstāvakra: edited with an introduction in Sànskrit by Pandit Rāmakrishna Harshaji Śāstrī, with a Preface by Prof. B. C. Lele, 1926

5-0

36. Nātyāśāstra : of Bharata with the commentary of Abhinavagupta of Kashmir : edited by M. Ramakrishna Kavi, M.A., 4 vols., vol. I, illustrated, 1926

6-0

37. Apabhraṁśakāvyatrayī : consisting of three works, the Carcari, Upadeśarasāyana and Kālasvarūpakulaka, by Jinadatta Sūri (12th century) with commentaries: edited with an elaborate introduction in Sanskrit by L. B. Gandhi, 1927

4-0

38. Nyāyapraveśa, Part I (Sanskrit Text): on Buddhist Logic of Diṅnāga, with commentaries of Haribhadra Sūri and Pārśvadeva : edited by Principal A. B. Dhruva, M.A., LL.B., Pro-Vice-Chancellor, Hindu University, Benares

Shortly.

39. Nyāyapraveśa, Part II (Tibetan Text): edited with introduction, notes, appendices, etc., by Pandit Vidhu-sekhara Bhattacharyya, Principal, Visvabharati, 1927

1-8

40. Advayavajrasaṅgraha : consisting of twenty short works on Buddhist philosophy by Advayavajra, a Buddhist savant belonging to the 11th century A.D., edited by Mahāmahopādhyāya Dr. Haraprasad Sastri, M.A., C.I.E., Hon. D. Litt., 1927

2-0

42. Kalpadrukośa : standard work on Sanskrit Lexicography by Keśava : edited with an elaborate introduction and indexes by Pandit Ramavatara Sarma, M.A., Sahityacharya of Patna. In two volumes, vol. I, 1928

10-0

43. Mirat-i-Ahmadi Supplement : by Ali Muhammad Khan. Translated into English from the original Persian by Mr. C. N. Seddon, I.C.S. (retired) and Prof. Syed Nawab Ali, M.A. Corrected Re-issue 1928

6-8

44. Two Vajrayāna Works : comprising Prajñopāyaviniscayasiddhi of Anañgavajra and Jñānasiddhi of Indrabhūti: two important works belonging to the little known Tantra school of Buddhism (8th century A.D.): edited by B. Bhattacharyya, Ph.D. 1929

3-0

45. Bhāvaprakāśana : of Śāradātanaya, a comprehensive work on Dramaturgy and Rasa, belonging to A.D. 1175–50 ; edited by His Holiness Yadugiri Yatiraja Swami, Melkot and K. S. Ramaswami Sastri, Oriental Institute, Baroda 1929

7-0

265

46. Rāmacarita : of Abhinanda, Court poet of Hāravarṣa (cir. 9th century A.D.) : edited by K. S. Ramaswami Sastri 1929

7–8

47. Najjarājayaśobhūṣaṇa : by Nṛsiṃhakavi alias Abhinava Kālidāsa, a work on Sanskrit Poetics and relates to the glorification of Nanjarāja, son of Virabhipa of Mysore : edited by Pandit E. Krishnamacharya 1929

5-0

48. Nāṭyadarpaṇa : on dramaturgy by Rāmacandra Sūri with his own commentary : edited by Pandit L. B. Gandhi and G. K. Shrigondekar, M.A. 1929

5-0

II. BOOKS IN THE PRESS.

1. Nātyaśāstra: Vol. II. edited by M. Ramakrishna Kavi.

2. Jayākhyasaṃhitā : an authoritative Pāñcarātra work : edited by Pandit E. Krishnamacharya of Vadtal.

3. Buddhist works on Logic : containing reconstructed texts from Chinese, Tibetan texts and English translation of Chinese texts of ancient authors like Nāgārjuna Vasubandhu, etc., by Prof. Giuseppe Tucci.

4 Mānasollāsa or Abhilasitārthacintāmaṇi, vol. II. edited by G. K. Shrigondekar, M.A.

5 A Descriptive Catalogue of MSS. in the Oriental Institute, Baroda, vol. II (S'rāuta, Dharma and GrhyaSūtras) compiled by the Library staff.

6. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Jain Bhandars at Pattan : edited from the notes of the late Mr. C. D. Dalal, by L. B. Gandhi, 2 vols.

7. Siddhāntabindu : on Vedānta philosophy by Madhusūdana Sarasvatī with commentary of Purusottama : edited by P. C. Divanji, M.A., LL.M.

8. Tathāgatuguhyaka or Guhyasamāja : the earliest and the most authoritative work of the Tantra School of the Buddhists : edited by B. Bhattacharya, Ph.D.

9. Portuguese Vocables in the Asiatic Languages : Translated into English from Portuguese by Prof. A. X. Soares, M.A., Baroda College, Baroda.

10 Ahsan-ul-Tawarikh : history of the Safvi Period of Persian History, 15th and 16th centuries, by Ahsan Ramlū : edited by C. N. Seddon, I.C.S. (retired), Reader in Persian and Marathi, University of Oxford.

11. Abhisamayālankārāloka : a lucid commentary on the Prajñāpāramitā, a Buddhist philosophical work, by Simhanādra : edited by Prof. Giuseppe Tucci.

12. Mirat-i-Ahmadi Supplement of Ali Muhammad Khan : Persian text giving a history of Guzerat : edited by Syed Nawab Ali, M A., Principal, Bahauddin College, Junagad

13. Kalpadruḳośa, Vol. II : indexes and vocabulary :

edited by the late Mahamahopadhyaya Pandit Ramāvatara Sarma Sahityācārya of Patna.

14. Padmānanda Mahākāvya : giving the life history of Riṣabhadeva, the first Tīrthaṅkara of the Jainas by Amarachandra Kavi of the 13th century : edited by H. R Kapadia, M.A.

15. Daṇḍaviveka; a comprehensive Penal Code of the ancient Hindus by Vardhamana of the 12th century A.D. : edited by Mahamahopadhyaya Kamala Krishna Smrititirtha.

16. Nityotsava : a supplement to the Paraśūrāmakalpaśūtra by Umānandanātha : second edition by Swami Trivi-krama Tirtha.

17. Saktisaṅgama Tantra : a voluminous compendium of the Hindu Tantra comprising four books on Tārā, Kāli, Sundarī and Chinnamastā : edited by B. Bhattacharyya, Ph.D,

18. Pārānanda Sūtra : an ancient Tantric work of the Hindus in Sutra form giving details of many practices and rites : edited by Swami Trivikrama Tirtha.

19. Udbhatālaṅkāravivṛti : an ancient commentary on Udbhata's Kavyalaṅkārasārasaṅgraha generally attributed to Mukula Bhatta (10th century A.D.) : edited by K. S. Ramaswami Sastri.

Write to-

The Director,

The Oriental Institute,

Baroda

268

DATE

OF

ISSUE

This

book

must

be

returned

within

3,

7,

14

days

of

its

issue.

A

fine

of

ONE

ANNA

per

day

will

be

charged

if

the

book

is

overdue.

269

S82.01 R14N0I V.I

Ramacandra

Natya Darpana

13581