1. Natya Sastra Gosh Vol 1 Manmohan Gosh Asiatic Society 1956 (Sanskrit Text)

THE NĀTYASASTRA GHARATA MUN( ASCRIBED TO BHARATA-MUNI

Vol. I (Chapters I-XXVII)

Some other works by the author,: Edited with an Introduction and Various Readings

The Abhinayadarpana of Nandikesvara, (edited with translation) Calcutta, Ist ed. 1934, 2nd ed. Calcutta 1957 (out of print) The Paniniya-siksa (edited with translation) Calcutta, 1938. The Karpūramanjarī of Rājaśekhara, 1st ed. Calcutta, 1938 ; 2nd ed. Calcutta, 1948 (out of print). BY The Prakrtakalpataru (edited with translation) of Ramasarman, MANOMOHAN GHOSH M.A., Ph. D. Kāvyatīrtha Calcutta, 1954. The Natyasastra (edition of the text), vol. II (XXVIII-XXXVI), Calcutta, 1956. The Natyasastra (translation), vol. II, Calcutta, 1961, The Nātyasāstra (translation) vol. I (IXXVII), Calcutta, 1967

manisha GRANTHALAYA PRIVATE LIMITED 4/3B. BANKIM CHATTERJEE STREET CALCUTTA-12 1967

PK293/ ,By27

Dedicated

to

THE HALLOWED MEMORY

OF

RABINDRANATH TAGORE,

The Poet, Philosopher and Patriot

Manomohan Ghosh Who was the first to encourage the editor's study of the ancient Indian Dramaturgy and Histrionics, that started as early as 1924 under the auspices of the VISVABHARATI at Santiniketan. The Editor

Printed by at the Metropolitan Printing and Publishing Co. Prvt. Ltd., 11, Chowringhee, Calcutta-7 (first 17 formes of the text), and at the Calcutta Oriental Press Pvt. Ltd., 9, Panchanan Ghose Lane, Calcutta-9. and Published by Chinmohan Sehanavis on behalf of the Manisha Granthalaya Pvt. Ltd. 4/3B, Bankim Chatterjee Street, Calcutta-12, India.

( iii )

that the offer being a very tempting one, it infuenced considerably PREFACE my future actions in this regard. Gradually I mustered courage and

With the publication of the volume I of the text, my labours thought that such an offer was worth taking additional pains by way

on the Natyasastra are practically complete. After making in 1924 of collating MSS. Hence I informed the Society that their much

my first serious entry into the work in connection with editing the valued offer might be accepted if they are ready to place at my

Abhinayadarpana, I kept on studying it with occasional interruptions, disposal the necessary materials for a critical study of the text. But

short and long, for about four decades. As this study during these as the Second World War was then still going on, the Society pleaded

years has been an intimate part of my life, I may look back to its inability to obtain MSS. from Europe, and suggested that I should

history with a degree of complacence which may be perdonable. But carry on the work with materials available in India, supplemented by

it being of more than personal interest I may be permitted to share it my notes made from the London MSS. consulted earlier in connection

with the kind readers. with the study of the Dhruvas mentioned before. Though this was

After the Chowkhamba edition of the Nātyasastra had been to reduce to some extent the value of the translation, I at last agreed

published in 1929, I studied the Prakrit Dhruvas in the chapter to complete a pioneer work only, and informed the Society that their

XXXII with the help of the London MSS. of the work, and published very kind offer could be accepted on the condition that they would

in 1933 a critical edition of them. A portion of the chapter XVIII, also publish the edited text in a companion volume. But printing

on the characteristics of Prakrit was also similarly treated at the same paper being then in short supply due to the war conditions, and the

time. All this naturally improved a little my acquaintance with Society's funds also being limited, the question of publishing the text

the entire work. And when the vol. II of the Baroda edition was could not be entertained, I then bowed to the circumstances, and

published in 1936, I gradually came to believe that undertaking a agreed to undertake the work of translation only. Possibly this was

new critical edition of the work might be justified. Grounds for such an act of indiscretion. But it is no good crying over the spilt milk.

an assumption have been stated in the Introduction. Towards the The actual work, however, could not be undertaken before 1947

end of 1942 I discussed the matter with some of my friends. As a when I had some leisure for it. But then began, most unfortunately

result, in 1943 a proposal came from the Asiatic Society, Calcutta for me, one of the most anxious and worried periods of my life, and

about my translating the Natyasastra. But knowing full well the the volume I of the translation (I-XXVII) published in 1951, bore

great difficulty of the undertaking, I could not at once entertain it, unmistakable marks of this. Still it pleased the scholars, and some Besides, the text of the work beyond the chapter XIX (XVIII of the of them very generously paid me high compliments for which I am Baroda ed.) still presented obscurities of varying degrees. Hence to deeply grateful to them, Three years later, i.e. in 1954 the volume avoid the laborious work of collating MSS. I waited for the next III of the Baroda edition saw the light of day. I could use this

volume of the Baroda edition. But it was still not in hand in the partially in preparing the volume II of the text (XXVIII-XXXVI) middle of 1944 when the Asiatic Society or rather the then General published by the Asiatic Society in 1956. 'A translation of this,

Secretary, the late Dr. Kalidas Nag had renewed the offer mentioned published also by, the Society, followed in 1961. About two years above, and had the backing of the Council. It must be confessed before this, the first volume of the translation mentioned befote, was already out of print. After some time I began to receive enquiries as

( iv )

to when a new edition of this was going to be published. But being SYMBOLS AND ABBREVIATIONS no longer a young man as I was sixteen years ago at the time of undertaking the translation, I did not feel much enthusiasm. For this # This indicates that the passage marked may be a later inter-

meant among other things that I should first revise the promised but polation.

unpublished volume I of the text on which the translation was based. ** This indicates that the passage marked is an interpolation.

As this demanded a great deal of patient and laborious work involving x* This indicates that the passage marked is an interpolation

the study of more MSS. I felt very hesitant about this. But being which found a place in the text in very early times.

repeatedly urged by some friends and publishers, I reconsidered the [ ] Words or syllables placed within such brackets are

whole question and thought that a revised edition based on easily emendations.

accessible materials might not be altogether valueless. And after B=Baroda edition of the Nātyaśāstra.

proceeding with the work I regretted no longer that it was not C=Chowkhamba (Benares) edition of the NS.

published in 1951. The wotk as reconstructed now, I may hope, G=Grosset's edition of the NS.

would be more useful to the readers than it might have been in its GOS=Gaekwad's Oriental Series.

original form. I should also add that to get the full benefit of this JDL=Journal of the Department of Letters, Calcutta University.

text the readers are to consult kindly, whenever necessary, the transla- JPASB=Journal and Proceedings of the Asiatic Society of Bengal.

tion issued in a separate volume which may help them to appreciate K=Kavyamala text (1st edition) of the NS.

properly the value of the readings adopted. It is in this way that they Kavi= Ramakrishna Kavi or the text edited by him.

may find the work useful. I shall feel amply rewarded if they would Mbh. =The Mahabharata

agree with me in this regard even in a very small degree. NL = The Nātakalaksana-ratnakośa,

In conclusion it is my cheerful duty to express my thanks to ODBL=Origin and Development of the Bengali Language.

all the friends who were directly or indirectly associated with my R=The Rāmāyaņa

editing the Natyasastra, especially Professor Dr. Suniti Kumar TSS= Trivandrum Sanskrit Series.

Chatterji (now a National Professor) who as previously took a lively N. B. The couplet no. 62 of the chapter IV stands cancelled. interest in this wotk, and Professor Dilip Kumar Bose, the Managing Hence the serial numbers of the couplets following it, are to be Director of the Manisha Granthalaya Private Limited, whose very reduced by one. kind interest in it has enabled me place this volume before the public.

May 30, 1967 The Editor CONTENTS Page Preface ... =: Symbols and Abbreviations ... ... ... V

मूलग्रन्थस्य विषयसूची ... ... ... xii

b

INTRODUCTION

I. THE TEXT xvii I. Its scope and importance, p. xvii; 2. Its style and method of treatment, p. xx; 3. History of the मूलग्रन्थस्य विषयसूची study of this work, p. xx; 4. Nature of the data for reconstruction, p. xxiv; 5. Condition of the प्रथमाध्याये नाट्यशास्त्रोत्पत्ति: transmitted text, p. xxv; 6. Its recensions, p. xxix; 7. Unity of the work, p. xxx; 8. Method of विषयः पृष्ठा reconstruction, p. xxxii. मुनीनां भरतं प्रति प्रश्नः भरतस्य उत्तरं च ... १ II. LITERATURE ON ANCIENT INDIAN DRAMA xxxvii मुनीनां नाट्ययोग्यत्वस्य वर्णनम् ... 1. Early writers p. xxxviii; 2. The original text of the ... Nātyasāstra, p. xl .; 3. Medieval writers on drama, भरतस्य पुत्नाणाम् अध्यापनं तेषां नामानि च ३ p. xl; 4. Late writing on drama, p. xliii; वृत्तित्रयविवरणम् ... ... ४ III. COMMENTARIES OF THE WORK xl नारदादीनां नाव्यप्रयोगे नियोजनं नाट्यप्रयोगारम्भक्ष ... y.

I. Early Commentators, p. xlv; Abhinavagupta, दैत्यानां क्षोभेण नाव्यविघ्नः ... p. xlvii. जर्जरसमुद्धवः नाट्यवेश्म निर्माणश्च ... ७ IV. DATE OF THE WORK xlix नाव्यस्वरूपकथनम् ... १० I. Early studies on the subject, p. xlix; 2. Sanskrit of रङ्गदवतपूजनस्य प्रयोजनीयता ... १२ the work, p. lii; 3. Languages of the stage, p. Ivi; 4. Metrical data: metres of Sanskrit, p. lxiv; 5. Prakrit metres, p. Ixvii; 6. Data of poeties, द्वितीयाध्याये प्रेक्षागृहलक्षणम् p. Ixix, 7. Data of ars amatoria, p. Ixix; 8. Data of the Arthasastra, p. Ixx; 9. Ethnological data, प्रत्तागृहाणं त्रिविधः सन्निवेशः .. १३ p. lxxi; 10. Data of music, p. Ixxili; 11. Mytho- भूमिविभाग: सूत्रप्रसारणादीनि च ... १५ Iogical data, p. Ixxiil 12. Geographical data, lxxviii; 13. The Natyasastra and Bhasa, p. Ixxx. रङ्गगृहविभाग: ... १६ दारुकर्म भित्तिकर्म चित्रकर्म च १६ नाट्यशास्त्रम् चतुरस््न-त्र्यस्गरहाणं लक्षणम् २०

आदितः एकादशाध्यायः ... १-१६३ तृतीयाध्याये रङ्गदेवतपूजनम् द्वादशाध्यायतः सप्तविंशाध्यायः ... १-२३३ Corrections for Chapters I-XI २३५ नाट्याचार्यस्य प्राथमिकं कतव्यम् ... २३

२३७ तेन देवतानां स्तुति: जर्जरपूजा च " XII-XXVII ... ... २३ Corrections for Vol. II (Chaprers XXVIII-XXXVI) २३६ पूजनविधि: ... २५ नाट्याचार्येण कुम्भभेदनं रङ्गदीपनं च ... ३०

( viii ) ( ix

चतुर्थाध्पाये ताण्डवलक्षणम् सप्तमाध्याये भावव्यञ्ञकः

विषयः पृष्ठा विषयः पष्ठा

आदिसमवकारस्य आदिडिमस्य च प्रयोग: ३२ भावविभावानुभावा: ... ह२

तराड्डप्रोक्का द्वाविंशदङ्गहाराः ३३ स्थायिभावाः ६३ ... ... ... ...

अष्टोत्तरशतकरणानां समुद्देशः प्रयोगप्रकारश्व व्यभिचारिभावा: ... ६७ ३४ ...

अङ्गहारायां प्रयोगप्रकार: ... ३७ सास्विकभावाः ... ... ... ११०

रेचकारना लक्षणम् ... ... ५२ भष्टमाध्याये उपाङ्गविधानम् पिराडीवन्धानां नामानि प्रयोगश्च ५३ ... नृत्तप्रयोजनम् मुनीनां प्रश्न' तस्योत्तरश्ष ११५ ... ... ५४

... ... ११५ नृत्तप्रयोगविधयः अभिनयस्य निरुक्तिस्तस्य चातुविध्यं च ... शिर:कर्मोणि ... ११६

पश्चमाध्याये पूर्वरङ्गविधि: दृष्टीनां लक्षयाम् ... ११८

मुनीनां प्रश्नः तस्य उत्तर्ष ६० स्थायिभावजा दृष्टयः ... ... ११६

पूर्वरङ्गलक्षयां तस्याङ्गानि च ... ६० संचारिभावजा दृष्टयः ... ... १२०

निर्गोतोत्पत्तिः प्रयोजनं च ... ६३ दर्शनप्रकारा: ... १२४ ... ...

ध्रवाविधि: ... ६४ तारापुटकर्मखां नामानि ... २6

पश्चमाध्यायपरिशिष्टम्-कोहलीयपूर्वरङ्गविधानम् ... ... ६५ भ्रवो कर्मणां नामानि ... १२५

पूर्वरङ्ग: त्र्यस्तरः ... ७२ नासाकर्मनामानि ... १२६

पूर्वरङ्गः चित्रः ... ७५ गराडमेदा: ... ... १२७

षष्ठाध्याये रसविकलप: आस्यजानि कर्मोणि ... १२८

मुनीनां प्रश्नः तस्य उत्तरश्ष ७६ मुखरागभेदा: ... १२६

अष्टी रसाः स्थायिभावाश्च ... श्रीवायाः कर्माणि ... ... १२६

व्यभिचारिभावाः सात्विकभावाश्च ...

द्विविधा धर्मी नवमाध्याये हस्ताभिनय: ... ...

वृत्तय: प्रृत्तयश्ष ... असंयुतहस्तनामानि १३१ ...

सिद्धि: सरः आतोदं गानश्च संयुतहस्ताः नृत्तहस्ताश्ष ... ... ... ... १३१

त्रिविधो रङ्ग: असंयुतहस्तानां चतुर्विशतिः ... ... ... १३ ...

नाट्यरसव्याख्यानम् ... ... ... क२ त्योदशः संयुतहस्ताः १४१ ...

( xi ) ( x ) विषय: पृष्ठा विषय: पृष्ठा गतिप्रचारविधयः ... ... हस्ताभिनयविधि: ... ... ... १४४ प्रकृतीनां गतिप्रचार: ... ... नृत्तसमाश्रया हस्ता: ... १४५ स्त्रीणां गतिप्रचार: ... ... २३ हस्तानां चतुविधं करणामू १४० ... आ्सनविधि: २६ ... ... दशविधो बाहुप्रकार: ... १४६

दशमाध्याये शारीराभिनयः चतुरदशाध्याये प्रवृत्तिधर्मीव्यक्षक:

पश्चविधमुरः १५० भारतवर्षे कक्षाविभाग: ... ... ३१

पश्चविधं पार्श्वम् चतुर्विधा: प्रवृत्तयः ३४ ... १५१ ... ...

कट्या: पश्चविधत्वम् प्रवृत्तीनां प्रयोगच्ेता: १५१ ... ३४

पश्चोरुकर्माणि प्रवृत्तीनां द्विविधा: प्रयोगा: ... १५२ .. ३७

पश्च जङ्गाकर्माणि १५२ द्विविधा धर्मी ... ... ... ३७

पश्चविधः पादः ... ... १५३ पश्चदशाध्याये वाचिकामिनये छन्दोविभागः

एकादशाध्याये चारीविधानम् वाचिकाभिनयः ... ... ४०

चारीलक्षयं चार्या प्रयोजनीयता च १५५ संस्कृतपाठ्य तदङ्गानि च ... ४०

भौमीचारीयां नामानि लक्षणानि च निबन्धसरूपवणानम् ४४ ... १५५ ... ...

आकाशकीचारीखां नामानि लक्षयानि च १५६ छन्दस्तस्य विभागश् ... ... ४४

षट् स्थानानि छन्दोगतः विधिः .. ... ... १५६ ... ... ४४

शत्रमोक्षणे चत्वारो न्यायाः ... ... १६१ प्रकीणका विधयः षोडशाध्याये वृत्तानि ... ..: १६१ वृत्तनामानि सलक्षणानि सोदाहरणानि च ... ५२

द्वादशाध्याये मण्डलविधानम् सप्तदशाध्याये वागभिनयः मराडलानां नामानि ... ... षट्तिंशत् काव्यलक्षणानि आकाशकीनां मराडलानां लक्षणानि ... ७५ ... चत्वारोऽलंकारा: सलक्णा: सोदाहरणाश्ष भौमीनां मएडलानां लक्षानि ... ... ... ... ४ काव्यदोषा: ... ८७

त्रयोदशाध्याये गतिप्रचार: काव्यगुणा: ... ... לב

उपवहनान्तरकृत्यप्रकार:

( xii ( xiii ) अष्टादशाध्याये भाषाविधानम्

विषय: पृष्ठा विषय: पृष्ठा

तस्य त्रयोदशाङ्गानि ... प्राकृतपाठ्यस्य लक्षयाम् ... १२१ ... ...

चतुर्विधा देशभाषा ६४ द्वादशलास्याङ्गानि ... ... १२४ ... ... ...

प्रकृतीनाम् अवस्थाभेदेन पाठ्यव्यवस्था ... एकविंशाध्याये सन्ध्यङ्गविकल्पः सप्तविधा भाषा ... ... ... इतिवृत्तस्य पञ्च सन्यः ... १२७

ऊनविंशाध्याये काकुस्वरव्यक्जकः तस्य द्वैविध्यम् १२७

नाव्य पात्राणा सम्भाषणविधि: तस्य पञ्चावस्था: १२७

पात्ारणां नामाभिधाने विधि: पश्च सञ्चय: ... १३०

पाठ्यगुणा: ... ... १०२ दशरूपकेषु सन्धिव्यवस्था १३१

रसभेदेवु सप्तखवराणां विनियोग: १०२ सन्धीनां अङ्गानि १३२

चत्वारो वर्णाः द्विविधो काकुश्च .. १०३ मुखे अङ्गानि १३३

रसभेदेषु षडलंकाराणं विनियोग: १०४ प्रतिमुखे अङ्गानि ... १३४

गर्भे अङ्गानि ... ... १३४ विंशाध्याये दशरूपविधानम् अवमर्शे अङ्गानि १३५

रूपकार्णां नामानि ... ११० संहारे अङ्गानि ... ... १३६

नाटकं तस्य अङ्गप्रवेशकादीनि १११ अर्धोपक्षेप कपच्चकम् ... २३६

प्रकरणम् ११५

नाटिका ११६ द्वाविंशाध्याये वृत्तिविकल्पः

समवकार: ... ११६ वृत्तीनां समुत्थानम् १४०

ईहामृग: भारती तस्याश्चतारो भेदाश्च ... ११८ ... १४२

डिम सात्वती .. १९८ "' >> ... १४३

व्यायोग: ... ... ११६ कैशिकी "' १४४ " ...

उत्सृष्टिकांक: आरभटी ... ... ... ११६ "' ... ... १४५

प्रहसनम् ... ... ... १२० त्रयोविंशाध्याये आहार्याभिनयः भाय: ... ... ... १२१

वीथीः १२१ आहार्याभिनयलक्षणम् १४६ ... ... नेपथ्यस्य चतुर्विधत्वम् ...

... १४६

C

( xiv ) ( xv )

विषयः पृष्ठा विषयः पृष्ठा त्रिविध: पुस्तः ... १४६ स्त्रीखं खभावजा अलंकारा: १७१ अलंकारा: पश्चविधं माल्यं च १४६ ... स्त्रीणाम् अयत्नजा अलंकारा: ... १७२ चतुर्विधमाभरणम् ... १४८ पौरुषा: सश्वभेदाः ... १७२ पुरुषाणां भूषणाविकल्पा: १४८ ... शारीरा अभिनयाः ... १७३ नारीणां भूषणविकल्पा: १४६ ... वागभिनयात्मिका अलंकारा: ... ... १७४

यथारसं भूषणानां प्रयोगा: १५१ सामान्याभिनय: ... १७६ दिव्याङ्गनानां भूषणाविधि: १५१ ... नाट्यम् आभ्यन्तरं बाह्यं च १७६ मानुषीणां भूषणविधि: ... १५२ शब्दस्पर्शादिपश्चकस्य अभिनयः १७७ ... वर्णाविधि: १५३ .. मनसस्त्रिविधो भाव: ... ... ... ... ... १७७ देवादीनामङ्गरचना १५५ ... कामभेदाः ... १७८ ... मनुष्याणां वर्णाविधि: १५६ स्त्रिया: एकविंशतिः शीलमेदाः ... ... १७६ श्मश्रकर्म १५७ कामोपचारद्वेविध्यम् १८३ वेषविधि: ... ९५८ राजोपभोगे उपचारविधि: मुकुटधारणविधि: कामसमुत्पत्तिः तस्य इङ्गितानि च ... ... १५६ १८४ प्रहरखानां विधि: ... १६२ कामस्य दशावस्थाः ... ...

जर्जरस्थापनविधि: ... १६३ प्रच्छन्नकामिनां बिप्रलम्भसमुद्गवा भावा: १८७

दराडकाष्ठलक्षणाम् ... ... १६४ राजोपचारस्य विधि: १८८

मुकुटप्रयोग: ... ... ... १६५ अष्ट नायिकाः

नाट्योपकरणानां नामानि ... ... १६६ एतासां योजना १८६

प्रहरयाविधि: ... १६६ अन्तःपुरसम्बन्ध श्रृङ्काररसः ... १ ६६

उपकरगौरमुकुट विधि: ... ... १६ नारीणं प्रियेषु वाच्यानि वचनानि १६७

उपकर एौराभर णविधि: १६८

नाट्य शस्त्रविधि पञ्चविंशाध्याये बाह्योपचार: ... १६६ दैशिक: २०१

चतुविशाध्याये सामान्याभिनयः दूतीलक्षएं दूतीकर्म च ... २०१

सत्वस्य प्राधान्यम् १७० नारीखां मदनावस्थाभेदाः ... २०२

नाट्याश्रया अलङ्गारा: १७० तेषां प्रति यथायोग्या व्यवहारा: ... १०३ ...

( xvi )

विषयः पृष्ठा नारीणां त्रिविधा प्रकृतिः २०४ INTRODUCTION

नारीखं चत्वारो यौवनलम्भा: ... २०५ 1. THE TEXT प्रयोगे पुरुषाणां पश्चविघत्वम् ... २०६

नारीषु पुंसां कामतन्त्रानुकूला प्रवृत्ति: 1. Its scope and importance २०७ I. Though the name Natyasastra gives a fair indication of its

षडविंशाध्याये चित्राभिनय: contents, yet a bird's-eye view of the whole work is needed before

चित्राभिनयः having some idea of its real importance. Hence a short summary of ... २०६ प्रभातादिविविधविषयाणणामभिनयाः its chapters1 is given below: २०६ I. Natyasastrotpatti. Mythical origin of the work. आकाशवचनादीनां नामानि २१६ II. Preksāgrbalaksaņa. Characteristics of the playhouse and जनान्तिकापवारितकयोरभिनयविधि: ... २१७ its different parts.

अभिनयस्य पात्रसवभावानुकूलत्वम् २२० III. Rangadevatāpūjana. Worship of the deities connected with ... ... the stage.

सप्तविंशाध्याये सिद्धिव्यक्ञक: IV. Tandavalaksana. Description of the Class-dance and its

सिद्धीनां लक्षणम् different aspects such as, 108 Karanas, 32 Angahāras, 4 Recakas, २२३ चतुर्विधा घाता: and Pindībandhas (group-dance). २२३ V. Pūrvarangavidbi. Preliminaries to the performance of a काव्यस्य घातस्थानानि ... २२४ play. Instrumental music, songs and dance in this connection. प्रेक्षकाणां गुणा: VI. Rasavikalpa. The definition of the 8 rasas, bhavas, vrttis, ... २२७

प्राश्निकानां भेदा: २२८ pravrttis etc. ... ... ...

तेषां प्रयोजनम् VII. Bhavavyanjaka. Description and classification of the २२६ ... ... ... bhavas and their subdivisions. पताकादानम् ... २३० VIII. Upangavidbana. Gestures of minor limbs such as, eyes, ... ...

नाव्यवारा: ... २३१ eyeballs, eyebrows, the nose, cheeks, the lower lip, the chin and

पात्रगतो नाव्यविधि: ... २३२ the mouth. :.. IX. Hastabbinaya. Gestures of hand, single and combined, and प्रयोग: २४२ dance-hands. समृद्धिः ... २३३

अलंकार: ... ... २३३ r Titles of some chapters are different in different sets of MSS. Sce Grosset, Introduction, pp. xxii-xxiii. Prof. Kane also briefly gives the contents of the NS. See Hist. of Skt, Poetics, 2nd. ed. pP. 27-37.

xviii NATYASASTRA INTRODUCTION xix

X. Sarirabbinaya. Gestures of other parts of the body: breasts, Classification of Heroines, and how the Hero is to deal with them sides, hips, thighs and feet. successfully. XI. Carividbana. Carī movements of two kinds: earthly and XXVI. Citrabhinaya. Representation of varied objects and aerial. different behaviours of women. XII. Mandalavidbana. Mandala movements of two kinds: XXVII. Siddhivyanjaka. Determination of Success in cases of earthly and aerial. contest among different troupes of actors. Time suitable for holding XIII. Gatipracara. Gaits of various characters under different a performance. conditions. XXVIII. Atodyavidbana. General theory of music. Stringed XIV. Pravrttidbarmavyañjaka. Stage Usages in different parts instruments, 7 Notes, intervals, Grāmas, Mūrchanās and Jātis. of India, and the convention about the Zonal division of the stage. XXIX. Tatatodyavidhāna. Stringed instruments. Jātis in rela- XV. Vacikabbinaya. Representation through speech. Recitation tion to Sentiments. Modes of playing stringed instruments. of Sanskrit. Nature of metres and cæsura (yati). XXX. Suşiratodyavidbāna. Hollow instruments. Flutes. XVI. Chandoviciti. Various metres with examples. Sama, XXXI. Talavyanjaka. Observation of time in songs, and playing Ardhasama and Visama Vrttas, and Aryas. of instruments. Characteristics of some minor types of play. XVII. Vagabhinaya. Diction of a play. Its good points and XXXII. Dhrūvāvidbana. Dhruva songs to be sung during the defects. performance of a play. Their definitions and examples. XVIII. Bhasavidbana. Use of languages in a play. Different XXXIII. Vadyadbyaya. Modes of Playing different kinds of characters to speak Sanskrit and Prakrit ; and different Prakrit Drums. dialects for different characters. XXXIV. Prakrtivicāra. Classification of characters in a play. XIX. Kakuvyanjaka. Intonation in recitation. Modes of Inmates of the royal harem. Men about the court. addressing different characters. Inflection of the voice in speaking. XXXV. Bhūmikavikalpa. Distribution of roles in a play. XX. Dasarūpavidbāna. Characteristics of two major types of Members of a typical troupe of actors. play. A morphological analysis of the play. Eight minor types XXXVI.ª Natyavatara. Mythical account of the descent of drama of play. on the earth. XXI. Sandbyangavikalpa. Structural analysis of a play. 2. From the above summary it will be evident that the NS. is Segments of a play and their different aspects. an encyclopedic work treating all possible subjects connected with the XXII. Vrttivikalpa. Classification of the Styles of Procedure. stage-craft including the construction of plays of different kind. The The Verbal (bharati), the Grand (sattvati), the Graceful (kaisiki), care for detail which the author displays is simply astonishing, and and Energetic (arabhatī) Styles. this shows clearly what a high level of perfection Indians reached XXIII. Aharyabhinaya. Costumes and Make-up. in presenting as well as constructing dramatic works. It also demon- XXIV. Sāmānyabhinaya. Representation of various psycho- physical conditions, and women's psychology. 2 Some MSS. e. g. Grosset's P. has 38 chapters and B. (ed. GOS.) has XXV. Vaisikādbyāya (or Bābyopacāra). Dealing with courtezans. 37 chapters. Sri J.S. Pade adds some notes on the different number of chapters of the NS. See B. vol. IV. preface. pp. ix-x,

xx NATYASASTRA INRODUCTION xxi

strates incidentally what serious attention they paid to the earthly as- rescuing it from oblivion. His attempts at editing it, however, had pects of their life, in spite of their occasional preoccupation with man's to be given up due to the corrupt nature of the MS.5 But his printing destiny in the other world or in successive rebitths. All this gives the chapters XVII-XX and XXXIV (our XX-XXII, XXXIV) as an a unique importance to the study of this work for an understanding appendix to his edition of the Dasarupa, drew the attention of scholars of ancient India's culture. to the value of this long lost work. This led afterwards to the dis-

2. Its style and method of treatment covery of similar MSS. in different libraries. As a result, W. Heymann, a German scholar published in 1874 on the basis of these, 3. In style the NS. differs very largely from all later works on a valuable article6 on the subjects discussed in the NS. This natur- drama, which profess adherence to it and formulated their rules in a ally induced a few competent scholars to study the work seriously. concise manner. They are sometimes so very brief that in a few Foremost among them was indeed the French Sanskritist Paul Regnaud places they are not easily intelligible without the help of a com- who published in 1880 a critical edition of the chapter XVII (our mentator. Though some passages of it remains obscure for various XVIII),' and this was followed in 1884 by his similar treatment of reasons,8 yet the NS. is written in a simple language. It is composed the chapter XV (in part) and XVI.8 One important aspect of mainly in verse, and a small number of its passages only are in prose. Regnaud's work was his pronouncement on the basis of rhetoric and One of the charges against it is that the work is diffuse, and this style of the examples cited as illustrations of metres, that the Natya- cannot be denied. The author took up individnal topics and con- sastra probably went back to the first contury before the Christian sidered them in every possible detail and sometimes found it necessary era9. This hypothesis, however, did not impress the scholars of his to repeat things for the clarification of the matter in hand. This has time, though recent researches showed that this was an underestimate. created diffuseness. And there may be also other reasons of this not Next followed his study of the chapters VI. and VII10 very commendable aspect. It is, however, to be admitted that what- 5. The excellent work of Regnaud was continued by his able ever be the reason or reasons of it, this has affected its clearness to some extent. But the difficulty which we the moderns feel in studying 5 Hall began to publish the incomplete MS. which he obtained. Grosset the work is considerably due to its discussing an art which has gone saw some proof-sheets and the copy of the work which was abandoned. Sce

out of vogue for quite a long time, There are, besides, other reasons his Introduction, p. iii.

of this difficulty. 6 Ober Bharata's Natyasāstra in Nachrichten von der Konigl. Gesselschaft der Wissenschaften und der G.A. Universität zu Göttingen, 1874. p. 90 (ref. 3. History of the study of this work Grosset).

4. Though discovered a century ago, a complete critical edition 7 Le Dix-septieme chapitre du Bharatiya-natya-castra. Guimet. Tome I, 1880, pp. 85. Annals du Musee

of the NS. had to encounter many difficulties and this progressed 8 Le métrique de Bharata, texte sanscrite de deux chapitre du Nātyaçāstra indeed very slowly. The credit of discovering the NS. in 1865 goes publie pour la première fois et suivi d'une interpretation française (Annals du to Fitz-Edward Hall,4 an American scholar who was instrumental in Musée Guimet, Tome II. 1884, pp. 65 ff.) 9 Grosset, Introduction, p. viii, note 3. 3 For these reasons see below §§ 11-12. 10 Rhetorique sanscrite, suivie des textes inedits du Bharatiya-nātya-çāstra, 4 He edited the Dasarupa (Bibliothece Indica), Calcutta 1861-1865, p. 37. publie pour la première fois et suivi d'une interpretation française. Paris 1884.

xxii NATYASASTRA INTRODUCTION xxiii

pupil, Joanny Grosset, another Frenchman who published in 1888 a after the appearence in 1926 of the volume I. (I-VII) of the Boroda critical edition of the chapter XXVIII. with a translation.11 It was at edition of the work under the editorship of M. Ramakrishna Kavi, once accepted favourably by the scholars, and this encouraged him to Though its publication including the commentary of Abhinavagupta plan a complete critical edition of the work, based on all available was an important event,15 yet for reasons to be discussed later, this materials. In the meantime two Indian scholars, Sivadatta and commentary does not appear to be much better than the average Kashinath Pandurang Parab also turned their attention to this work, works of this class. Three years later (1929) came out from and they published from Bombay the editio princeps ot the NS. in Benares16 another edition of the NS. Though not very care- 1894.12 Though, being based on two MSS. of the shorter recension fully done, this publication represented a very important MS. of the it was far from a critical edition, it did an excellent service in giving a longer recension, and laid before the Sanskritists some valuable mate- wider circle of readers an idea of the actual contents of the work. rials not easily accessible to them. Imposing character of the ancient Indian dramaturgy and histrionics 7. Ramakrishna Kavi took some more years to complete the was at once revealed before them. This stimulated the enthusiasm of volume II (VIII-XVIII) of the Baroda edition which appeared in 1936. J. Grosset who, as we have seen, was already at work in this regard. This delay of ten years shows clearly the difficulty of the work which Though his wotk was announced in 1890, and the first forme was involved studying the Abhinavabharati as well as the MSS. of the printed in 1892,13 the initial volume of his work appeared six years basic text, and he had to proceed very slowly. In the two volumes later in 1898.14 This shows clearly how cautiously he proceeded of his, Kavi rendered a valuable service to the study of the work by with his task. In every way Grosset's work was an excellent pro- duction. The present editor is very happy to admit that but for adding variants to the text which he reconstructed primarily with a view to the commentary in hand. These as well as the explanation studying this work he might not have made an attempt of editing the NS. Though he has not followed Grosset on all points, yet his of Abhinavagupta on a few passages, threw a new light on the work. Another valuable feature of Kavi's edition was that it cited when- his work has given the present editor valuable suggestions in handling ever available, references to later anthors who utilized the NS. in some important problems. It is very regrettable that Grosset's edition their writings on allied topics. These also provided in some cases was not completed. And it is equally unfortunate also that his con- useful help in studying the text critically. tribution received no serious attention for a long time. 8. In 1954 eighteen years after its predecessor, the volume III 6. The critical study of tht NS. received a fresh impetus (XIX-XXVII) of the Baroda edition was published. This also corrobo- rated once more the difficulty of the work, which caused so much II Contribution à l'étude de la musique hindou, (Bibliotheque de la delay. It was a pity that the present editer could not utilize this Faculté de Lettre de Lyon). Lyon, 1888. volume for his translation of the work vol. 1 (published in 1951). 12 Kāvyamala 42, Bombay, 1894. But he is very happy to acknowledge the valuable aid he received 13 Grosset, Introduction, p. i. 14 Bharatiya-nātya-çāstram: Traité de Bharata sur le théâtre. Texte 15 Natyaśāstra with the commentary of Abhinavagupta with a preface, sanscrite. Tome première, Paris-Lyon, 1898. This is the first part of the vol. appendix and index by M. Ramakrishna Kavi, vol. I. Baroda, 1926. I. The announced second part which was to contain the notes, remains un- 16 Bharata-muni-pranītam Nātyasāstram (Kashi Sanskrit Series), Benares, published. 1929.

xxiv NATYASASTRA INTRODUCTION xxv

from it, in editing a certain portion of the volume II of the NS. published in 1956. The volume IV (XXVIII-XXXVII) of the Baroda 10. Ancillary works. Various prakarana works on different

edition completing the wotk, reached the public in 1964.17 It is very topics come under this category. They include teatises on dramaturgy,

much to be regretted that the learned editor Ramakrishna Kavi had music, metrics and Prakrit grammar etc. But among them all, works on dramaturgya0 and musica1 naturally occupy an important place. passed away before this volume could be sent to the press. This has In a few cases they give valuable help in reconstructing the text. indeed been a great loss. For the promised introduction to the entire Baroda edition as well as a commentary on chapters VII and VIII18 5. Condition of the transmitted text

from his pen, which might have added greatly to our knowledge of 11. That a critical study of the text of the NS. advanced very

the subject, remains unachieved. slowly need not astonish any one who would look closely into the

4. Nature of the data for reconstruction historical condition through which it passed. Written most probably

5. Manuscripts. Manuscripts of the NS. come naturally in the more than two milleniums before our time, it could not retain its purity for the following reasons: front line of these materials. The most important1® among them (1) The author of the NS. was not the first writer on the subject. have been scrupulously described by Grosset, and yet more MSS., a There are reasons to believe that drama and allied arts had already great many of which are fragmentery, have been briefly described in existed in India for some time and had a number of treatises written the catalogues of different collections published during the last thirty on them, when the NS. was written. For evidence shows that some at years. As the circumstances did not permit, the present editor could least among the so-called one hundred sons22 of Bharata were the pre- not consult them, though this might have improved his wotk. But decessors of the author22a of this old work. He naturally depended on on a careful examination of the first fourteen chapters which were their writings which enjoyed a considerable vogue at his time. Ic very meticulously studied by Grosset and Kavi, the present editor has come to believe that very little improvement can be expec- appears from the nature of the text that he absorbed in it some mate- rials without much change. Except on this assumption, it cannot be ted from a collation of more MSS. For the really old MSS. of the explained why the NS. withholds definitions of some terms used in it. NŚ. are extremely rare, and the available ones, complete or frag- For example, in the chapter (IV) on the Tandava dance23 and in the mentary, seldom help us to solve the textual difficulties. Still the chapter on Dhruvās (XXXII)24 there are more than a dozen terms of íuture wotkers on the subject should not be discouraged. It is not altogether improbable that after a prolonged labour they might be 20 Daśarūpa, Nātyadarpaņa, Nātakalaksana-ratnakośa, and Sāhityadarpaņa.

rewarded in some rare cases. But, for reasons stated in the preface See below § 30, 21 Dattila, Brhaddeśi and Sangita-ratnākara. See the text vol. II (transla- the present editor could not consult them. tion) Introduction, pp. 22, 27, 28.

17 The vol. IV has been published under the supplementary editorship of 22 See I. 26-39. According to P. Regnaud the names of most of Bharata's

Sri J. S. Pade who is to be congratulated on the completion of the work started sons are directly or indirectly of Vedic origin. See his Preface to Grosset, p. VI.

by his great predecessor. See also the editor's Contribution to the History of Hindu Drama, Calcutta,

18 See the Preface to the vol. I (p. 11), and also the Preface to the vol. III. 1958, pp. 7-9.

19 Grosset, Introduction, pp. ix-xxiii. Ramakrishna Kavi also described 22a. He is really anonymous. See Grosset, Intro. p. v. note 3.

some MSS. See Preface to vol. II, pp. ix, xi, xii, xiv, xxii. 23 See notes on IV. 130, 160, 162-165, 1 7, 169, 170, 184-190. 24 See XXXII. 2. Rc, Gāthā and Pāņikā have no definition. Even if one 2

THE NATYASASTRA INTRODUCTION xxvii xxv

this kind. It is obvious that the terms in question being well-known IIa. It seems that the purpose of the author of the NS. was

to his contemporaries, the author did not care to define them. Though to write a handbook for the sutradbaras (stage-managers) from the

from the contents of the chapters named Samanyabhinaya25 (XXIV) existing treatises on different branches of the Sastra. Hence the

and Citrabhinaya26 (XXVI) it is possible to make an idea of what the work assumes at times the form of some Puranas drawing its mate-

author meant by these terms, yet want of a precise definition leaves rials from diverse sources. Thus in a way it seems to be a work of

his modern readers unsatisfied. The exact relation of the Sattvikabbi- many hands. The original work had also interpolators who were res-

naya27 with these two abhinayas, is also not clear. Besides, what is the ponsible for some later additions and alterations. Even after taking all

relation of these three with the angikabhinaya28 discussed in chapters these facts into consideration, there cannot be any doubt that the NS.

VIII-VIII ? The question becomes further complicated due to a cate- from the beginning was compiled as a unified work30. Probably to

gorical mention of four abhinayas (VI.23), which include the conceal its eclectic nature, the author in some cases made some

Sättvikabhinaya. The none too clever handling of the materials by the attempts at synthesis, which only created fresh difficulties for the later

anonymous writer of the NS. stands out in relief also when we students. For example, putting together terms like bija and bindu

observe the uncertain position of some of the topics treated by him.29 may be considered such a case. The term bija (Seed) belongs primarily

For example, different are the positions of the definitions of the to plant biology31, while bindu (Vital Drop. lit. semen)32 to animal

Lāsyangas (XX.134.148;B.XIX.119,137), the Bahyopacāra or Vaisikā- biology. It is very difficult to understand why two words of almost

dhyāya (XXVI; B. XXIII) and the Prakrtivicāra (XXXIV3; B. XXVI). the same category were brought together in analysing the plot (XXI.

It is very difficult to ascertain their original position. But it may, how- 20-21). It seems that the author here mixed up materials from two

ever, be provisionally accepted that the longer recension proving more different schools using almost similar terms. And to save his honour,

authentic in other respects, the positjon it assigns to these topics may we may take bija (Seed) as relating to the narrative aspect of the plot,

be correct. while bindu (Vital Drop,lit. semen) may be related to its psychological or spiritual content underlying the ideal which inspired the play-

may take the first two as singing passages from the Rgveda and the Sāmaveda wright in constructing the play. There cannot be any doubt that the

respectively, the third remains completely obscure. definitions of the two terms given in the NS. were only ad boc expla-

25 Grosset interpretes this as 'une mimique général. p. v. nations partially wide of the mark. There are also other cases like this. 26 Grosset interpretes this as 'une mimique supplémentaire ou des cas (ii) Interpolators, as is natural in a very old and at times widely particuliére ou divers appelée citra,' p.v. read work like this, occupied themselves with the various topics, and 27 Grosset thinks this is 'à l'aide des modifications ou signes intellectuels, these created further difficulties. But authors of some of the later addi- see p. iv. tions had probably their justification in some cases. It is likely that 28 Ag. while explaining VI. 10. enumerates five limbs of natya as the three abhinayas, gita and atodya (playing of instruments). It seems that he ignores 31 But see Gitā, VIl. 10. here the sattvika abhinaya. The same is the case with Visvanatha in SD. 34. 32 Bindu was not explained by Monier-Williams; but cf. his vindu-vasara 29 See Grosset, Table comparative des chapitres, pp. xxii-xxiii. (bindu-vasara), and Sabdakalpadruma which was his source. The proverb 3o Grosset (p. v) says, " ... on constate néanmoins entre ses diverses parties maranam bindu-patena jivanam bindudbaranat makes the meaning clear. Cf. une relation suivie, un ordre volou, que nous avons essayé de fair ressortir, et NL. trans. p. 159 note, qui en éclaire l'esprit." This seems to be a very, judicious statement.

xxviii THE NATYASASTRA INTRODUCTION xxix

they were afraid that the NS. would become obsolete and fall into followed the writing of the NS. the Indian history did not remain disuse, if later developments of some phases of the art were not in- stationary, and this left its inevitable marks on the art. Due to occas- corporated into it. For example, they added many passages relating to ional break of the tradition, our knowledge on a few points are likey to the use of Prakrit in all its dialects, when such came to be used on the to remain limited indefinitely. For example. it is not clear from the stage. They passed over in this regard an uncritical veneration for the text what exactly was the plan of a playhouse (Il), and what was mythical Bharata, and tacitly admitted his inadeqnacy for the practice exactly meant by the Pindibandhas (IV.256-264; 291-264). There is of their own times. And in an age when literary publicity was not little hope that all these points will ever be cleared up unless fresh so easy as at present, this was the only way in which sanction could data in the shape of some very old MSS. giving the desired information be given to practices introduced by some masters of later times. Be- come to light. The same thing may be said about the hopeless sides, there was also a different class of interpolation. The group textual corruptions as well. of seventeen couplets after XV.101 is a glaring example of this.32a (iii) Another fertile source of textual corruption was the process of copying and recopying through which the text was trasmitted to 6. Its two recensions

the posterity. The time which intervened between different stages, 13. The text-history of the NS. shows that already in the tenth affected its purity. When in particular cases the time was very long, century the work was available in two recensions. Dhanañjaya, the

the copyist naturally felt a difficulty in reading properly his model author of the Dasarupa quotes from the shorter recension while

written in an obsolete script. This resulted in many cases in the Bhoja who closely followed him38 utilized the longer one. Abhinava-

corruption of the text. If our conclusion about the antiquity of the NS. gupta, however, based his commentary on the shorter recension. It is correct, then it was originally written probably in the pre-Asokan is natural that during the time that passed after them, minor changes

Brahmi script, and some of the MSS. might have existed up to the time intentional as well as unitentional, crept into both these recensions.

when early Gupta script developed. In due course MSS. written in Hence the editor's task becomes more difficult still. But a careful

such a script were carried to the late Gupta period which in its turn examination of the rival recensions gives us some clue to their relative

gave birth to several local scripts of the Notth and the South. All value. Ramakrishna Kavi who examined no less than forty MSS. of

this naturally caused confusion in the MS. traditions. Though the NS. the text, was of opinion that the longer recension (which he called B.)

has been sometimes reterred to as the Natyaveda, its text was never was older, although it contained interpolations some of which

preserved with the same scrupulous care which was observed in case of (pointed out by him) went back to a time prior to Abhinavagupta.

the Vedic sambitās. Kavi, however, did not try to explain the origin of the shorter recen-

12. But these are not the only causes of the occasional obscurity sion which he called A. His view regarding the relative authenticity

of the text. To them should be added one more which arose from of the longer recension seems to be justified. Reasons supporting this

a considerable loss of traditional practices in later times, due to social are to be found in his tests differentiating the two recensions, which

and political reasons. During the twentyfour centuries that probably are as follows:

32a See § 47 below. 33 See B. vol. II, Preface viii-xxiii. cf. NL, trans, of 159 note.

xxx NATYASASTRA INTRODUCTION xxx (i) Chapters XIV and XV of the shorter recension treating of prosody introduce the later terminology of Pingala (re, ja, sa, na, ta, sastra) has been subjected to considerable rehandling in later times

ma, ya, ga, and la ganas)34 while the longer recesion uses terms before it assumed the present shape ...... ' The alleged indications

like laghu and guru (vowels) in giving the scheme of metres. may be summed up as follows:

(ii) The shorter recension in the chapter XV gives definitions (i) The colophon at the end of the KM. text of the work; (ii) of metres in upajati, while the corresponding chapter (XIV) of the the mention of Kohala as the future writer on certain topics in it

longer recension gives them in the sloka (anustup) form and in a differ- (XXXVI. 63); (iii) Bhavabhūti's reference to Bharata-muni, the so-

ent order. Considering the fact that the bulk of the NS. is written called author of the Sastra, as the Tauryatrika-sutrakāra; (iv) the

in the sloka metre, the longer recension it this case seems to be closer mention of the sūtra, the bhāsya and the kārika as constituent parts

to the original. of the work, along with the prose passages in it. As for the alleged

14. Though Kavi overlooked it, there is yet another point which first indication, Dr. S.K. De has tried to connect the colophon of the

may be said to differentiate the two recensions. The chapter dealing KM. text (samamptas-cayam Nandibharata-samgīta-pustakam) with the

with the natyagunas and alamkaras have forty slokas differently chapters on music only without any justification. He opines that the

worded in the two recensions. These slokas in the longer recension Nandibharata of this colophon indicates that the chapters on music

(XVII) are written in the simple language of the NS. while in the (XXVIII-XXXIII) are Bharata's original teaching on the subject as

shorter recension they betray a later polish. The opening stanzas of modified by the doctrine of Nandin. If we could accept the genuine-

the chapter XVI in the shorter recension are in the upajati metre, ness of the colophon, it would have been easy to believe in the com-

while in the longer recension they are in the sloka from. This again posite authorship of the NS. But this does not seem to be possible on

shows the original character of the latter recension. Now the shorter the following grounds:

recension which is less authentic, does not seem to be devoid of worth. (a) The colophon in question stands at the end of the two MSS.

It appears that this in certain cases has preserved what existed in the copied from the same original and is absent in the rest of the availa-

original, but are now missing in the longer recension. The cases in ble MSS.

which the shorter recension gives in a different language the corres- (b) The word samgita36 occurring rarely in the NS. includes,

ponding passages of the longer recension may be explained by according to Sarngadeva (c. 13th century) gīta (song). vādya (instru-

assuming that the passages in question were probably written from mental music) and nrtta or nrtya (dance). Hence it is not at all

memory and was altered in the prototype of the recension. necessary that the colophon in question should be taken with the chapters on music only. 7. Unity of the work (c) Nandin as a writer on music (samgita) has not been men- 15. Some scholars have entertained a doubt about the unity of tioned anywhere else. the NS.35 They think that there are indications that it (the Natya- As for the prediction (XXXVI. 69) that Kohala will treat certain topics not discussed in the NS. it may be said that there is nothing 34 On the strength of this criticism the definitions of metres of the Arya type have been suspected to be of later origin and hence marked with asterisks. 36 This word at one time meant something like 'a ballet'. It seems that 35 See note 30 above. the later inclusion of gita, vadya and nrtta into the sense of the word samgita came from this.

xxxii NATYASASTRA INTRODUCTION xxxiiɨ̀ to show that he was later than the author of this treatise. He was in all likelihood a predecessor of his36a. the whole (relevant topic) that has guided us in the choice of readings. 16. The most important of all the alleged indications of the Moreover we have not the chimerical ambition of reconstructing the plural authorship of the work might be the third one. But the idea original Bharata, separating it from all unauthentic additions. For that the work was orginally written in prose and was subsequently we have often admitted without any exclusiveness in our text all later turned into verse, arose most probably from a misunderstanding of developments (within square brackets) even when these have been the world sutra. In spite of the defintion as svalpaksaram asandigdham furnished by a unique MS. with the reservation that they did not sāravad visvato-mukbam etc., there is nothing to show that sūtra was constitute repetitions, pure and simple, or a duplicate without the always in prose. Indeed the Natyadarpana-sūtra is entirely in verse, least interest or that they are unintellgible or corrpupt. In the and the Saddharma-pundarīka-sūtra of the Mahayana Buddhists is latter cases we relegated these to the variants. We have scrupulously partly in verse and partly in prose. Abhinavagupta also refers to guarded against touching without any absolute necessity except in the the NS. at the beginning of his commentary, as the Bharata-sutra cases of sure alteration, the text as presented by the MSS. considering Thus, the theory of the supposed original prose version falls to the that in expunging or normalizing one falls into inexactitude and ground. The existence of the prose passages in the present text may arbitrariness. The emendation which we have ventured to make be ascribed to the predecessors of the NS. All this will remove were strictly necessary and were indicated in the variants, and expla- the difficulty of understanding the words of Bhavabhūti who men- ined in the notes."58

tioned Bharata as the sutrakara. The other ground on which the work But the present editor differs from Grosset in some minor details. may be suspected to have been the work of many authors have already. Instead of square brackets he has used asteriske, putting a single star been disposed of.37 before passages which appear to be of later origin or may be suspected as such. The passages, the adventitious character of which cannot be 8. Method of reconstruction doubted have, however, been preceded by twin stars, or a star preceded 17. General Principles. Peculiar nature of the MSS. materials by a cross.39 As for other additions which are useless repetitions and led Grosset to proceed with reconstruction of the text in an unorthodox do not materially add to our knowledge of the art, have been put manner. As the present editor is in general agreement with him, the among the variants. Even when they give along with this some new principles of reconstruction followed in this work cannot be set forth informations they have been treated in this manner. better than by quoting Grosset who said as follows: 18. Emendations. On one point the present editor has differed "Our text of the Bhāratīya-nātya-çāstra has a character largely from Grosset10 and Kavi41, Unlike his two predecessors he has not eclectic, because in establishing the text we did not teel compelled to avoided suggesting emendations when ever the readings presented give a necessarily preferential treatment to such and such a MS. by MSS. could not be considered satisfactory. But the emendations. sometimes the law about the majority of MSS. has been followed, and sometimes it was the reason of logic or sense and a consideration of 38 Grosset, Introduction, pp. xxv-xxvi. 39 Only in one case. 36a See below § 27 (vi). 40 Grosset, p. xxv. 37 See § IIa above. 41 Unlike Grosset he is silent on this point, But he scarcely makes an emendation. 3

INTRODUCTION xxxv .. xxiv NATYASASTRA

were suggested only after a great deal of deliberation. But whatever having at all been destroyed, the word sesa (the remaining ones) in the

might be his own idea about the validity of the emendations offered, two succeeding passages become meaningless. It did not take much

he has no right to impose them on the readers who may well have time to find out that sesa was merely a wrong reading for sersa47 which

their own emendation or no emendation at all, if the available is usually spelt as sersya. The probable stages in the development of the reading sesa were as follows: सेर्षा> सेषा> शेषा. But Ag. read the readings would warrant that. Hence they are requested before exercis- ing this freedom, to go very kindly through the detailed discussions relevant passages with sesa and tried to support this in an awkward

on some typical cases of emendation given below. manner.48

19. In chapter I of the NS. there is Sakra's (Indra's) killing of 20. According to the texts of Grosset and Kavi the NS. (XIV.

the Vighnas who were creating troubles over the production of a play 38, 43) includes Kalinga once into regions following the Daksinatya

on his victory over the Daityas and Danavas. According of the Pravrtti49 and again into that following the Odra-Magadhi Pravrtti.50

current text42 all the Vighnas were destroyed by Sakra with his They accepted this reading without any question. So did the pre-

Jarjara.4ª But from some succeeding passages we learn that there sent editor previously. But now he emends the second Kalinga occurr-

were remnant of enemies (i. e. the Vighnas) to do violence to the ing in connection with the Odra-Magadhi Pravrtti, into Ut-kalinga

actors;4 and a second passage also corroborates this.45 But how (one of the three Kalingas),5 probably the northern part of the

could there be any remnant of Vighnas when they all were already greater Kalinga, while Kalinga proper was a part of the Dāksiņātya.

destroyed by Sakra?, Grosset and Kavi did not care to think over It appears that the modern name Utkala is merely a shorter from of

this discrepancy. They, however, did nothing unusual. It must be Utkalinga52 and may be roughly identified with the present-day

confessed that the present editor also once unconsciously followed Orissa. It is almost certain that after the syllable ut- had been lost

in their footsteps. But a little before signing the print-order some interpolator added the syllable ca to remove the ensuing metrical

of the first forme of the text which contains the relevant story, he deficiency of the verse concerned. Our hypothesis regarding the loss

detected the error and made an attempt to solve the riddle. Luckily of the syllable ut- is also corroborated by the fact that the special features of the Pravrttis which were in vogue in the Odra-Magadhi he now found out that the passage giving the information about the killing of the Vighnas has in one MS. a different version4 47 irsa is an alternative spelling for irsya. which ultimately gave a clue to what can be considered the original 48 To explain शेषा: in B.I. 76, Ag. says, शेषा ज्जरीकृतशेषा अपीत्यर्थः. reading. According to this, the Viganas after being beaten by But a little later he adds जजरीकरणकाले एते चासन्निहिता अभूवनू. Sakra left the place along with thh Danavas. Now the Vighnas not 49 B.G. XIV. 40. 50 B.G. XIV. 45. 42 E. g. G. I. 62-74 and B. I. 64-76. 51 Ut-kalinga was one of three Kalingas, the others being Kalinga (proper) and Madhya-kalinga. Macco-kalinga was probably Majjha-kalinga (Madhya- 43 G.I. 68-69. निहृतेषु च सर्वेषु विघ्नेषु सह दानवैः kalinga) or the inner Kalinga of Roman geographers. See N. L. Dey's Geogra- 44 G.I. 72; B.I. 73. शेषा ये चैव हिंसार्थमुपयास्यन्ति हिंसका :. phical Dictionary. Kalinga seems to have replaced the earlier name Odra, G.I. 74; B.I. 76. त्रासं सज्जनयन्ति स्म विघ्नाः शेषास्तु नृत्तताम्. derived from audra which meant 'a watery or marshy' region, Hence Odra seems 45 to have meant the pre-historic littoral region and a part of its binterland. 46 गतेषु तेषु विध्नेषु सर्वेषु सह दानवैः. This is from the MS. na of B. (Sec 52 See note 51 above, note 43 above). G. records no variant.

xxxvi NATYASASTRA INTRODUCTION xxxvii

area are missing, while that of the Parvrttis used in areas assigned to should be emended into sakro. It seems that the names of planets the Avanti, Daksinatya and Pancali have remained intact. The present which follow in a later addition, caused this change. editor has made a conjectural restoration of the special features of the 23. Reading of the MSS. in the first hemistich of XXIV. 203 Odra-Magadhi Pravrttī after considering the nature of the Bengali was stryartham ajnakrtā guņāb (B) and striyo byājnākrto guņāb (C). Yatras and some folk-theatres of Orissa and Assam. which three were But these scarcely give any sense. Ag.'s explanation has no support undoubtedly connected with this. from any lexicon and ill agrees with the context, The passage as 21. The passage about the relation between the bija (Seed) and emended is striyo byajnakrto ganab (women constituate a group which the bindu (Vital Drop) also requires emendation. Here kavyacchedena does the bidding of kings), Here ajnakrto is the plural of ajnakrt; should be read as kavyacchede na.58 The support which Ag. gives to and this admirably suits the context of the passage. the reading kavyacchedena is not at all convincing. The commentator 24. Variants. It would have been ideal if we could give all the was evidently misled by the wrong reading of the next hemistich variants from different versions and MSS. But this could scarcely be which should now be read as with na bijasya sambarab instead of ca considered practical. Mostly such variants only have been recorded bijasya samharab.54 Here Ag.'s support of the reading is strange.55 as are needed to find out the relation between the present reconstruc- For sambara cannot have any other meaning than 'close' or 'conclusion', as we have it in the technical term kavya-samhara in chapter XXI. 67. tion and the texts as presented by the Baroda and the Choukhamba editions. In a few cases variants from other sources also have been Such a sambara can come only at the end of a play. For the bija (Seed) of a play is to continue to operate till its complete fruition in presented. In all these cases the mere verbal differences have been ignored for obvious reasons. But to make it easy for the readers to the last Act.56 Bindunam in the definition of the Pravesaka is evident- find out additional variants, whenever necessary, full references to the ly a wrong reading.53 For there can be only one bindu (Vital Drop) in a play.58 Hence sandbinam is most probably the original reading. Baroda, Paris or the Choukhamba editions have always been recorded.41

For there may be as many as five sandbis in a Nataka or a Prakarana.59 22. In view of the fact that Sakra (Indra) plays a very II. LITERATURE ON ANCIENT INDIAN DRAMA

prominent part in the legend relating to the origin of the Natya, 25. To appreciate properly the value of the NS, it is also absence of his name from the list of gods60 when colours have been necessary to have a glimpse of the activities of ancient Indian writers assigned to them, is astonishing. Hence sukro in the relevant passage in the field of dramaturgy and histrionics. Their activities surely began before Panini had composed his grammar some time about 600 53 XX. 15. B. C. Writers who followed the author of the NS. were quite nume- 54 XX. 16. 55 Ag. explains sambarah as sammilitatvena praptih (B. II. p. 417). rous. As a general knowledge about their wotks is indispensable for

56 XXI. 22. the understanding of our text, some of them have been referred to in

57 XX. 31. the notes whenever necessary. 58 XXI. 23. 59 XXI. 36-37. 61 In case of the first fourteen chapters only reference to Paris edition 60 XXIII. 91. G. and B. has been recorded.

xxxviii NATYASÅSTRA INTRODUCTION xxxix

I. Earby writers 26. Silalin and Krsasva. Pāņini (circa 600 B. C.)62 refers (IV. mentioned in the NS. (1.26).72 Abhinavagupta too quotes from

3. 110-III) to the Natasūtras of Silāiln and Krsāśva.63 As works of one Dattilacarya and it is likely that he is not other than this

these two authors seem to have perished beyond recovery we are not in Dattila. From these quotations it appears that he wrote on

a position to have any exact idea about their contents. But Lévi and histrionics and music. Sandilya"ª and and Vatsya74 mentioned in

Hillebrandt took them to be manuals for actors, though Weber the NS. (XXXV1.63) along with Dattila (Dhūrtila) are to us

and Konow considered these to have been sets of rules for dancers and nothing but mere names. It is possible that they were writers on

pantomimists. some aspects of drama and theatre. Visakhila, quoted several times

27. So-called sons of Bharata: After Silalin and Krsaśva come by Ag., was an old writer on dramaturgy and music.75

the writers whose names were included in the list of one hundred sons (ii). Asmakutta and Nakbakutta. These two writers probaly be- of Bharata, (1. 26-39), Among these Kohala,64 Dattila or Dantila longed to the same locality, and might have been contemporaries' (Dhūrtila),65 Sālikarņa®6 (Šātakarņa), Bādarāyana (Bādari)67, Nakhakuțta68 Sagaranandin and Visvanatha quote from Nakhakutta.76 and the and Asmakutta69 have been referred to and quoted by later writers as former only is known to have quoted from Asmakutta.77 From these authorities on dramaturgy and histrionics. Besides these, Vatsya70 and quotations it appears that Aśmakutta and Nakhakutta wrote on Sandilya71 have been named as authorities on drama by some writers. dramaturgy. Such references and quotations are our only source of knowledge of (iii). Bādarāyana (Bādarì). Sāgaranandin quotes from Bādarāyana them and their works. twice78 and probably names him once as Badari, and from the extracts (i). Dattila, Dattila seams to be identical with Dantila or Dhūrtila quoted it seems that this early writer discussed dramaturgy. (iv). Salikarna. Nothing more than his name is known, Though it

62 Prof. S. K. Belvalkar has discussed this question of Panini's date very thoroughly in his System of Sanskrit Grammar (pp. 15ff). See also H. Skold's Papers on Pāņini, and the author's Pāninīya-siksā (pp. li-liv). See also Paul 72 There is a work on music by Dattila in TSS. This was surely a pre-

Thieme, Panini and the Veda. pp. 80, 130. decessor of the NS.

63 It is rather strange that these two names do not occur in the NS. In 73 He was quoted by the author of the commentary "Tilaka" on the Rāmāyaņa. See Swami Prajnanananda, Samgita-o-samskrti (Bengali). pP. spite of this we may believe with Sten Konow that the Natasūtras of Krsaśva and Silalin were probably absorbed in the NS. See ID. p. I. 352-353.

64 See below note 81, 74 Nothing more is known of him. 75 He was mentioned in the work going by the name of Dattila, and by a 65 See below note 72. late writer, Cakrapāni-datta (c. 11th century) in his commentary on the Caraka- 66 See below § 27 (ii). samhita. See vol. II (translation), Introduction, p. 22. 67 See below note 78. 68 See below note 76. 76 NL. 2768-2769; 2904-2905 and SD. 294; also mentioned in Bahu- rupa's commentary on the Dasarupa. See the notes by Dr. V. Raghavan on 69 See below note 77. NL (translation). 70 See below note 74. 71 See below note 73. 77 NL. 83. 437, 2766-2767, 2774-2775. 78 NL. 1092-1094, 2770-2771.

x1 NATYASASTRA INTRODUCTION xli

is tempting to identify him with Satakarni, evidence in favout of such They make occasional reference to their views or actually quote from

an assumption is non-existent. them, and Carayana has once been quoted by Sagaranandin.84

(v). Samgrabakāra. Abhinavagupta once mentioned the Samgraha79 (ii). Sadāsiva, Padmabhū, Drauhiņī, Vyāsa and Anjaneya.

and once the Samgrahakara. In the NS. (VI. 3. 10) itself also one Abhinava, and Saradatanaya once refer to Sadasiva while some writers

Samgraha has been mentioned. It seems that the reference is to the on drama, such as Padmabhū,85 Drauhini,86 Vyāsa87 and Āñjaneya88

identical work. From these facts it appears that that the work might have been named, by Saradatanaya only. But we are not sure whether

have been a compendium treating of drmaturgy as well as histrionics. they were really old authors or these names have been attached to

(vi). Kohala. Among the writers on drama who appeared after some late treatises to give them an air of antiquity.

Silalin and Krsasva, Kohala seems to be the most impottant. In the (iii). " Katyayana, Rahula and Garga. These three writers, quoted

NS. (XXXVI. 63), it is given in the from of a prophecy that Kohala by Abhinavagupta and Sagaranandin may be counted among the

will discuss in a supplementary treatise all those topics on drama that medieval writers on drama. From the available extracts from his work

have not been touched by Bharata. From quotations of his works Kātyāyana seems to have been a writer on dramaturgy.89 Rāhula has

made by Abhinavagupta80 and Saradatanaya81 as well as from their been twice quoted in Abhinava's commentary,90 and Sagaranandin has once referred to his view.91 From these it appears that Rahula was a references to his opinion, it appears that Kohala wrote on dance and dramaturgy as well as histrionics and music. writer on dramaturgy as well as histrionics. Garga as an authority on drama has been mentioned by Sagaranadin92. In the absence of any 2. The original text of the Nātyasastra quotation from him we cannot say what exactly he wrote about. 28. The original text NS. was most probably written in the (iv). Šakaligarbba and Ghantaka. Abhinavagupta mentions among fifth century B.C. There are reasons to believe that the author others the names of Sakaligarbha93 ond Ghantaka.94 Of these two.

gathered materials from the works of his predecessors. But it cannot Ghantaka seems to be a contemporaty of Sankuka, and as for Sakali- be claimed that work has reached us in its original form. There are garbha, we have no definite idea about his time. From the reference in it quite a number interpolations of later date. All these points have to their views it appears that they wrote on dramaturgy. been discussed in detail later.81ª (v). Vārtikā-kāra Harsa. Abhinavagupta once quotes from the Vartikakrt95 and once from the Vartika96 and next time from the 3. Medieval writers on drama Harsavartika,93 and besides, he once refers to the views of the Vartika- 29. i. Nandī (Nandikeśvara), Tumburu, and Cārāyaņa. Besides the writers mentioned above, Abhinavagupta and Saradātanaya refer to 84 NL. 362-363. 85 NL. p. 47. 86 NL. p, 239. Nandi or Nandikeśvara82 and the former also names Tumburu83 87 NL. p. 225. 88 ibid. 89 NL. 1484-1485. and B. l1.

79 B. II. p. 436 line 6. 90 B.I. 115, 172. 91 NL. 3226. 92 NL, 3226. 80 B. vols. I-IV. 93 B. II. p. 452. Kavi thinks that he is identical with Udbhata. 81 BhP. pp. 204, 210, 236, 245, 251. 94 B. II. p. 436. 8ia See below §§ 35-66. 95 B. I. p. 172. This Värtika seems to have been an original work like 82 B.I. p. 171 mentions Nandi-matab This mame occurs also in B. IV. Kumārila's Šlokavārtika, 83 B.I. etc. 96 B. I. p. 174. 97 B. I. p. 207. 4

xlli NATYASASTRA INTRODUCTION xliii kārī.98. Sāgaranandin and Saradātanaya refer to one Harsavikrama99 4. Late Writings on Drama or Harsa,100 It seems to be possible that they all referred to the same 30. (i). The Dasarūpa. The Daśarūpa (Dasarūpaka) of Dhanańjaya person, and the author of the Vartika was Harsa or Harsa-vikrama. was composed in the last quarter of the 1oth contury A. C. This From these quotations and the references it appears that this Vartika work, as its name implies, treats of ten principal forms of dramatic was something like an original treatise on dramaturgy and histrionics. works (rupa) which constitute the subject-matter of chapter XX of the (vi). Matrgupta Matrgupta has been taken by Sylvain Lévy to NS., and it also brings in a few other relevant matters scattered over be a commentator of the NS.101 But from the metrical passages other parts of this comprehensive work. But Dhananjaya carried too quoted102 from his work, it appears that Matrgupta's commentary far the work of his abridgment and left out quite a number of impor- was as good as an original work on the subject. From the meagre tant matters. The special stress which he lays on the literary aspect information available about him, scholars have identified him with the of drama by his exclusion of its histrionics and other technical sides, poet of that name living during the reign of Harsavikramāditya of very clearly indicates the general decadence ot the study of the subject Kashmir who seems to have been the author of a work on drama call- at the time. But whatever be its limitation, the Dasarupa, and its ed Vartika. 103 This would roughly place his work at the end of the commentary Avaloka without which it was only half intelligible, 4th century A. C.104 From the quotation made from his work, it attained in course of time a wide popularity and gradually superseded appears that he wrote on dramaturgy and music, the NS. which seems to have become very rare with the passage (vii). Subandbu. Saradatanaya refers to one Subandhu who wrote of time. on dramaturgy. If it is possible to identify him with the famous (ii). The Natakalaksana-ratnakosa. Probably a little later than or author of the Vasavadatta, then he may be placed roughly in the 5th contemporaneous with the Dasarūpa is the Nātakalaksana-ratnakośa century A. C. (briefly Nāțakalaksana) of Sāgaranandin105. Just like Dhanañjaya, (viii). Compilers of the Agnipurana and the Visnudharmottara. Sagaranadin too discussed in his Nātakalaksana, dramaturgy in detail The Agnipurana treats of natya. nrtya, and rasa, but this treatment and mentioned only incidentally certain topics connected with histri. depends considerably on the NS. There is literal borrowing from this onics. But unlike the Dasarūpa the Nātakalaksana does not treat work as well as parapharses of some of its metrical passages in this exclusively of dramaturgy, but refers to histrionics whenever necessary. Purana. The Visnudharmottara too treats of nrtta, nātya and abhinaya Though the author professedly depends on no less than seven different and this treatment too is dependent on the NS. Dates of these two authorities his dependence on the NS. seems to be the greatest. Puranas are still to be determined. A large number of passages from it have actually been borrowed by him. Besides this, the actual extent of Sagaranandin's dependence on the NS. is apparent from his echoing of the numerous passages 98 B. I. p. 31. 99 NL. 3725. 100 BhP. p. 238. of the latter. 101 Le theatre indien, p. 15. 102 Raghavabhatta's comm, on the Sakuntala, pp. 7, 8, 9, 13 etc. and NL. 102, 314-316, 459-471, etc. and BhP. p. 234. 105 Date of Sagaranandin (Indian and Iranian Studies presented to Deni- 103 Keith, Skt. Drama. P. 291. s on Ross, 1939. pp. 198f.). Dr. V. Raghavan places him in the 13th century. 104 BhP. p. 238. Sce NL. translation, Introduction, p. 6.

NATYASASTRA INTRODUCTION xliv xlv

(iii). The Natyadarpana. The Natyadarpana of Ramacandra and Sentiments (rasa). Hence Saradatanaya begins his work with the Gunacandra is the next important work on dramaturgy. Of the two description of the Psychological States and everything connected with joint-authors of this text, who were Jains, Ramacandra lived probably them. Next he passes very naturally to the discussion of the between 1100 and 1117 A. C.106 and his collaborator Gunacandra, Sentiments. These being thoroughly discussed, he takes up the was a fellow-student of his. The Natyadarpana, written in verse Heroines of different classes who are the mainstay of Sentiments. is divided into four chapters and treats dramaturgy. But many The time-factor in the plot and the diction of the play which also of its passages cannot be fully understood unless one takes the help are means of developing Sentiments, are considered next. After- of the vrtti (gloss) written by the joint-authors. This work exploited wards he analyses the body of the play and its different parts. This the NS. very thoroughly, and whatever they could not accommodate brings him to the consideration of the ten major and twenty minor in the text, were added to in the prose vrtti which utilized also types of play (rūpa), and finally of other miscellaneous matters con- Abhinavagupta's commentary. Besides, the authors have occasional- nected with drama and theatre. It may be briefly said that Sarada- ly criticized the views of other writers among whom Dhanañjaya tanaya's treatment of the subject is in many respects more compre- figures prominently107. hensive than any of the works mentioned before. (iv). Ruyyaka's Nāțakamīmāmsā. Ruyyaka alias Rucaka, was (vi). The Sabityadarpana and the Nātakaparibhāsa. Viśvanātha a Kashmirian and lived probably in the 12th century,108 It was Kavirāja, (13th century) of Orissall1 treated in his Sāhityadarpana from his commentary on Mahima-bhatta's Vyaktiviveka that we all branches of the Sanskrit literature including drama. It was the learn of his Natakamīmamsa, which still remains untraced. sixth chapter of this work on drama on which the early Western (v). The Bhāvaprakāsana. Sāradātanaya, probably a Southerner writers on the ancient Indian drama mostly depended. Viśvanatha who lived in the 12th century, wrote the Bhavaprakasana10° which seems to have utilized besides NS. the works of almost all his dealt with dramaturgy in greater detail than either the Dasarūpa or predecessors. Singa-bhūpāla's Nāțakaparibhāsā is known only in name. the Natyadarpana. And his work acquires an additional authority But his Rasārnavasudhakara also treats of drama towards its end. from the fact that Saradatanaya had as his teacher one Divakara who It seams that no important treatise on drama was written after all was the Director of a theatre 110 and might have possessed the these works. traditional knowledge of the theory and practice of Indian drama. Though Saradatanaya depends much on earlier authors yet his III. COMMENTATORS OF THE WORK approach to the subject is to some extent original. As the name of his work implies, it deals with the "expression" (prakasa) of "Psycho- 31. Early Commentators. According to Sarngadeva (SR. I. I. 9.) the commentators who set themselves to the task of explaining logical States" (bhava, lit. feeling). Now the proper expression of or elucidating the NS. are Lollata, Udbhata, Sankuka, Abhinavagupta such States by the actors, according to the NS., gives rise to the and Kirtidhara. Abhinavagupta in his commentary refers in addition to

106 Ed. GOS. 1939. p. Introduction, p. 3. Bhatta Yantra and Bhatta Nayaka who may be taken as commentators of the NS., and he quotes also from of one Bhasya and one Vārtika. 107 ibid. 108 De, Skt. Poetics, pp. 109ff. 109 Ed. GOS. 1930. 110 BhP. Introduction, p. 6. 1II De, Skt. Poetics, vol. I, P. 233ff.

xlvi NATYASASTRA INRODUCTION xlvii

The Värtika, however, seems to be an independent treatise on drama Abhinava's commentary it appears that Bhatta Yantra was a commen- though the Bhasya was probably an old commentary. But in the tator of the NS. About him nothing more can be said except that absence of suitable data, our knowledge about the date of these he preceded the celebrated commentator. commentators and the nature as well as the value of their work, (vi). Ācārya Kīrtidbara, Abhinava has referred to Kīttidhara remain incomplete. We are, however, discussing below whatever only once. But from the respect shown him by the commentator meagre informations may he gathered about them. by calling him acarya, it appears that Kirtidhara was a senior con- (i). Bhatta Udbhata. Bhatta Udbhata's opinion has been thrice temporary of Abhinava, and as such he may be placed in the 9th or quoted by Abhinavagupta. As his views were controverted by Bhatta the 1oth century.116 Lollata who flourished in the 8th century, it is possible that Udbhata 32. Abhinavagupta. Among the commentators of the NS. was a person of the 7th century.112 Though it has been doubted whether Udbhata was really a commentator of the NS., from the Abhinavagupta or Abhinava is the most well-known. But his fame rests also on his commentary on the Dhvanyāloka as well as numerous reference to his work by Abhinavagupta we may be faitly certain in learned treatises on the Kashmir Saivism. From the concluding portion this matter. (ii). Bhatta Lollata. Bhatta Lollata has been referred to by of some of his books we learn a few facts of his family history, and on the strength of these he has been placed between the end of the Abhinava as many as eleven times. From these he appears to be a cemmentator of the NS .. As the rasa theory of Sankuka was known 10th and the begining of the rIth century.113 From the Abhinava- bharati we learn that his another name was Nrsimhagupta. to have been lavelled against Lollata's view on the same, this latter writer fourished probably in the middle of the 8th century.113 33. Although li e any other work of this class, it professes to

(iii). Śrī Šankuka. Abhinava referred to Śri Śankuka or Śankuka explain the text, Abhinava's commentary is not always an adequate

as many as fifteen times. About his time we seem to have some help for understanding the several difficult passages of the NS. This

definite information. For he is probably identical with the author drawback is indeed. considerably due to its defective text-tradition,118

of the poem Bhuvanabhyudaya written during the reign of the but a careful study of it will convince any one that all its weak points Kashmirian king Ajitapīda whose date is about 813 of 816 A. C.11! cannot be explained away on this assumption alone. There are

(iv). Bhatta Nāyaka. Bhatta Nāyaka has been referred to as instances of Abhinava's not being sure about the explanation many as six times by Abhinava. Besides explaining and elucidating offered. For example, the word kutapa is once explained as a

the NS., at least in part, he wrote on the Dhvani theory an indepen- group of singers and players of musical instruments11º and next

dent work named the Hrdayadarpana. He has been placed between as four kinds of musical instrument120 and then as 'four musical the end of the 9th and the beginning of the 1oth century.115 instruments.121 While explaining the dvibhūmib he gives four (v). Bhatta Yantra. From the single reference to him in different views and does not give special support to his own

II2 Skt. Poetics, pp. 75ff. 116 Skt. Poetics, p. 39. 113 Skt. Poetics, Pp. 38-39. 117 Skt. Poetics, pp. 117ff. 114 ibid. 118 B. I. Preface pp. 10-11. 115 Skt. Poetics, p. 39ff. 119 B. I. p. 65. 120 B. I. P. 73. 121 B. I. p. 186.

NATYASASTRA INTRODUCTION xlix *lviii

preference.122 Besides, his explanation in some cases seems to prove to be quite adequate for our need. It is probably because he

be fanciful. For example he explains khandana as 'as fanning by wrote the commentary with a view to help scholars of his time,

means of a fan made of palm-leaf.'123 This evidently is wrong, whose knowledge on many things relating to the Indian drama, for in the same context vyajanaka 'fanning' has been mentioned, theatre and general literature he could easily assume, his commentary

and khandana may better be interpreted as 'drawing patterns or sometimes falls short of our needs. designs'.124 But such instances are not many. That Abhinava had 34. But in spite of these limitations Abhinava's work has its as the basis of his commentary a defective text of the NS. is value. Whenever he has to explain any theory or problem con-

apparent; and his text was in places to some extent different from cerning the dramtic art or general aesthetics, he does it very any of the versions that have teached us. It is due this, that exhaustively by quoting all available views on the same and often sometimes particular passages of the commentary cannot be connec- cites examples from a vast number of dramatic and other works

ted with any portion of the text (given above the commentary) in the some of which have perished. Often he sums up the discussion

Baroda edition. For example, once Abhinava writes 'here are four ca- in a masterly fashion. That he was a voluminous writer on the

karas, 125 but in the corrupt text identified by the pratīka, two ca-kāras abstruse philosophical topics gave him some facility in handling such

only ate available 120. And curiously enough a patt of this text matters. But, for the purpose of reconstructing the theory and

quoted correctly in the commentary shows the correct nature of practice of the ancient Indian drama, such scholastic discussions are

the accepted reading of the text;121 but the number of ca is the often not of much value, though students of Indian poetics and

the same. In another place of Abhinava's commentary we have the aesthetics will surely be profited by their perusal. In spite of word alambhana explained, but we look in vain for it in the text.128 all this, it must be said of Abhinavagupta's commentary that it

The same is the case with avyatireka and agama occuring later in gives considerable help in understanding some difficult passages of the commentary.12g And some responsibility for its reduced the very old and obsolete text of NS. and for this we should be usefulness must be ascribed to the fact that Abhinava had his genuinely grateful to him. commentary based on considerably differnt text of the NS.13.0 There is still another reason due to which Abhinava's work does not IV. DATE OF THE WORK

I. Earlier studies on the subject 35. Since its discovery a century ago, the question of the 122 B. I. pp. 64-65. 123 B. II. p. 41. 124 Sce note on IX. 61-64. date of the NS. has always occupied the scholars. But in the

125 B. I. p. 166. 126 ibid. absense of anything like a critical edition of the work, they could 127 B. I. p. 203. play the part of pioneers only. Still it goes to their credit that 128 B. II. p. 34 (1. 3 of the comm.). It appears that alambhanam is one after another they advanced the study of the subject, and some merely a variant of the second part of rocanalabbanakam in IX, 32 (B). of them made important contributions. The researches of Regnaud 129 Avyatireka (B. II. p. 97); āgamam (B. II. p. 225). It seems that the in this connection have aready been briefly mentioned.131 But second word occurred as tayor-agamam instead of tayor-vi-bhagam in XIV. 5 (B). 130 See notes 127-129 above. 131 See § 4 and note 9 above. 5

1 NATYASASTRA INTRODUCTION li

considering the far-reaching results of his labours, it is necessary at least to the the fourth century before Jesus-Christ."135 But on the that the scholars should know a little more about the important basis of the poetical stanzas in chapters V and XVII (our XVIII) part he played at the beginning, for a critical study of this important of the NS. he concluded "It appears to me to be difficult to make text. At the commencement of his Preface to Grosset's work, he them ...... go down to a time below the beginning of the Christian describes the undertaking as "tempting and difficult at the same era."136 Another important contribution of Regnaud was indeed his time". It appears that on his recommendation, the University of very well-reasoned refutation of Windisch's fantastic theory about Lyon (France) agreed to bear the expenses of publishing the NS. to the Greek origin of Indian Natya.1I It is a pity that his work being

be critically edited by his pupil Grosset. The work announced in in French remained unknown to Indian Sanskritists for a long time. 1890 was undertaken in the following year ; and it was expected that Still in their own way they studied the work for ascertaining its

the planned three volumes would require three or four years for their date, and the result was not without value. On the basis of certain completion. But several circumstances standing in the way, the first historical data Haraprasad Shastri was of opinion that the NS. might volume of the NS. (I-XIV) could not he published before 1898.132 be placed in the second ceutury B. C.138 Mahamahopadhyaya (later After giving some idea about the difficulties in preparing and publish- Dr.) P. V. Kane, however, thought that the work could not have

ing the work, Regnaud raises the question, "Is the treatise ... worthy been written later than the third century.18º Considering the poor

of a critical edition which demands urgently such persistent zeal condition of the text, these views were astonishingly valid. For later

and laborious efforts ?" Afcer mentioning next, the great interest researches completely upheld these. In 1933 the present editor discuss- which the Indianists of the time showed in the researches on the NS. ed in detail some important data of the NS. and concluded that this

which preceded Grosset's undertaking, Regnaud gives a reply to this, work existed in 200 A. C. and might probably go back to 100 B.C.140

laying stress on the "necessity of honouring the work by a definitive This attracted the notice of Dr. Kane (now a National Professor) who

fixation of the complete text, which can be conceived only in the wrote in 1931 "Although I do not agree with several things he says, form of an edition of the European model."15a Next he discussess the date he arrives at cannot in my opinion, be far from truth.144 This

the question of date of the work and points out incidentally the peculiar condition of the text as follows: "One remark to be made 135 ibid. p. VII. fn. 4. 136 ibid. p, VIII.

at the beginning in this regard is that one would be misled in looking 137 ibid. p. IX-XI. A. B. Keith ignores this. See Skt. Drama, pp. 57ff. This question was, however, revived by, H. Reich in 1903. Winternitz dis- for one unique and fixed date tor it which like similar other works cussed this and said "The Indian drama, as we know it, has throughout such a in India, was undoubtedly amplified and modified in course of strong national Indian character that it stands against the hypothesis of any centuries following developments and changes of the art .... "14 In foreign influence on it". See Hist, of Ind. Lit. vol. III. pp. 193ff. spite of this theoretical apprehension which is to some extent justified, 138 JPASB, vol. V, (NS.) pp. 351ff. he wrote. "If the Natasutra which is mentioned by Panini, may 139 I. Ant. vol. XL. 1917, pp. 177ff.

be that of Bharata, the work may go back in its original form 140 JDL. vol. XXV. 1934. 141 P. V. Kane, Hist. of Skt. Poetics. 2nd ed. p. 40. The two points on

132 Grosset's ed. Preface p. II. which Dr. Kane differed cease to exist now. For the words maharastra and 133 ibid. pp. II-III. narasimha on which they were based, do not occur in all the MSS. and are

134 ibid. p. VII. evidently later interpolations in some of them.

lii NATYASASTRA INTRODUCTION liii view of Dr. Kane was encouraging indeed, and the present editor A. Words occuring, so far as is known, in the NS. only. still pursued the question as he proceeded with the critical edition of ullekbya (tatto mark) XXIII. 66. the volume II of the NS. (XXVIII-XXXVI). He was now convinced that the work might be as early as 200 B. C., and mentioned this wllukasana (standing of hairs on the end) VII. 76. in his introduction.143 But on completing the revision of the critical kathani (story-teller) XXV. 9.

edition of the volume I (I-XXVII) he felt that the time has definitely kamatantra (science of erotics, amorous manners)145 VI. 32; XXIV. 160, 150, 201; XXV. 38, 53, 65. come for ascertaining its date after making a more intensive study of kubaka (comic situation) XIII. 131. this encyclopedic work which, as we have seen, treats not only drama- kumārādbikrta (warden of princes) XXXIV. 83, 97. turgy and histrionics and the allied arts of dance and music (vocal and Probably the same as Kautilya's kumārādbyaksa.146 instrumental), but also other subjects more or less connected with kumbhīpadaka (a jar-shaped tatto) XXIII. 66. drama, such as metrics, poetics and even ars amatoria. The proper place of doctrines in the NS. for all the above arts in the history of citraghātaka (who kills most cruelly) XXXIV. 6. divaukasa (cloud) I. 84. Occurs in dictionaries, but not in this ancient Indian culture, as well as a consideration of all other data available in it, may severally be expected to throw light on its date. sense. See Ag. dbrsti (challenge) XXIII. 216. nistambha (unperturbed) XXV. 37. parsvāgata (coming from the Parsus) XXIII. 135.147 2, The Sanskrit of the work parsvamauli (a crown of the Parsus) XXIII. 137. 37. We shall begin the present discussion by studying the pratistri (a rival woman) XXV. 49. linguistic data which are of two kinds: (i) the language in which prayatnika (disciplined) XXIII. 120. See Ag. the NS. has been written and (ii) the languages it prescribes for the presanikā (handmaid) XIV. 16. stage. Though the NS. has been called the Natyaveda, it is manmana (soothing children) XIX. 45. See Ag, not written in the Vedic language. The word veda in this connec- rātryūpajīvī (a night-rover) XXIII. 148. tion does not mean anything more than the traditional lore, though lallana (soothing children) XIX. 55. See Ag. the verses of the NS. betray some affinity with the Vedic prosody, urttaka (a novice in affairs with women) XXV. 54, 62-63. the significance of which will be explained later.143 The study of śalyabuddhika (criminally disposed) XXXIV. 6. the linguistic data may begin with a consideration of some aspects sthaniya (local officer of the king) XXIII. 217; XIX. 22. of its vocabulary. The following classes of words144 deserve special mention: B. Words mentioned in the dictionaries, but their use scarcely known before. alpaka (mean) XXXIV. 7. 142 NŠ. (trans.) vol. II. Calcutta, 1961. p. 23. astamana (setting of the sun or of the moon) XXVI. 8. 143 See below § 49. 144 The lists given below are not exhaustive. 145 See below § 51. 146 See below § 52. 147 See below § 53.

liv NATYASASTRA INTRODUCTION lv

ayasa (iron) Il. 52. The words under the list 'A' shows how many words became obsolete āyasta (wide) III. 93. and disappeared altogether from the later literature, and one of them, avarana (defence, armour) XXXVI. 18. kumārādbikrta is to be compared with the kumaradbyaksa in Kautilya's kubara (pole of the chariot) XIII. 89. Arthasastra (300 B.C.). The same thing may be said about dvastha kutsita (despised) XXXVI. 66. under the list 'B.' and preksa under 'C'. Hence the vocabulary of gram yadbarma (sensual pleasure) I. 9. the NS. may be said to point to a period between 500 and 300 B. C. cakra (realm, state) II. 57. as its probable date. japya (muttering of mantras) I. 2. 38. Besides these, two other words, Dramila (XVI. 43) and devendra (Siva) XVI. 114. Pahrava (Pablava, XXI. 89) occur in the NS. They also seem to give doraka (string) XXIII. 23 some hints about its age. The word Dramila (read in K. and B. as dvastha (courtier) XXXIV. 73. Cf. Kautilya's dauvārika. Dravida) has a very interesting history. There are reasons to assume paribāra (apology) XIX. 8. that the word Tamil (Tamila) goes back to an old form Dramila as sapatha (abuse) XXIV. 284. the name of a well-known tribe. Jules Bloch is of opinion that sucaka (treacherous) XXXIV. 8. Cf. Pali sucake. Sam. the ancient Tamil just like the Old Indo-Aryan, tolerated initial con- N. (600 B. C.) junct consonants, and the prototype of the word Tamila had initially surabbi (friendly) XXV. 4-7. the combination of a dental sound with r, and words like Dramila, Dramida and Dravida are just older forms of Tamila. According to C. Words found mostly in the very early literature. this savant such a phonetic condition existed in Tamil before the beginning of the Christian era.150 The word Pablava (Pabrava) can ayukta (female overseer) XXXIV. 66. Available only in the masc. undoubtedly be connected with the Parthians who had a political foot- form in Asoka's edict.148 hold in North-West India about 200 B. C. This also may help us ista (worshipped) II. 94. in Vajasan. Sam., Satapatha Br. in determining the date of the NS.151 isvāsa (archer) XXVII. 64, 66. See mabesvāsāb and paramesvāsab 39. After a consideration of the different aspects of the vocabu- in Gītā (I. 4, 14). lary we may take up the question of grammar, There are a few odra (the ancient name of Orissa) XIV. 43. Manu.149 words the formation of which can scarcely be supported by the rules pīthaka (basket) II. 71. R. (in the form of pitaka). Cf. Pali of Panini. For example, forms like grbya (XXIV. 245) for grhītva, pitaka in Tipițaka. and chadya152 (XXIII. 83) for chadayitva are simply inadmissible preksa (theatrical show) II. 7 21 etc. Cf. Pali pekkba in the according to these rules, in the non-Vedic usage. It seems that such Sikkhāpadas (600 B. C.) mahattari (matron) XXXIV. 61. Available in masc. form only. 150 I Ant, 1919. pp. 191ff. also Peof, S. K. Chatterji, OBDL. p. 171. sabhastāra (courtier) XXXIV. 61 Mbh. 4. 1. 24. 151 On the basis of this word Haraprasad Shastri placed the NS. in 200 B. C. See note 138 above. 152 This word is a result of an emendation. It seems that many such 148 See below § 42a. 149 See below § 61. forms were regularized by the successive users of MSS.

İvi NATYASASTRA INTRODUCTION Ivii

forms, usually called arsa, often met with in the R. and Mbh. once न बर्बरकिरातान्ध्रा द्रमिलाद्यासु जातिषु। abounded in the text of the NS. and have been normalized by the नाट्यप्रयोगे कतव्यं पाठ्य भाषासमाश्रयम् ॥ different redactors. Similar other words are kancukīya and kancukin सर्वास्वेव हि जातिषु शुद्धासु द्विजसत्तमाः । including respectively the suffixes iya and in, which have no clear शौरसेनीं समाश्रित्य भाषां काव्येषु योजयेत।। support from Panini; and the same thing may be said about the suffix in the word dbarmi (VI. 24). The uncertainty about the अथवा च्छन्दतः कार्या देशभाषा प्रयोक्कृभिः । grammatical validity of these words, may well be explained by the नानादेशसमुत्थं हि काव्यं भवति नाटके।। assumption that the NS. was written at a time when Old Indo- मागध्यवन्तिजा प्राच्या शौरसेन्यधमागधी। Aryan was still a living language, and the writers did not shrink from वाहिका दाक्िात्या च सप्तभाषाः प्रकीतिताः ॥ using vibhāsās (dialectal forms) which for obvious reasons could not be exhaustively treated by the great grammarian. From this, it may not Here are the names of different tribes of people, such as the Bar- be wrong to assume that the chronological distance between the NS. baras,the Kiratas, the Andhras and the Dramilas to none of which their and the Astadhyayi of Panini153 was not great. Thus from a consi- native language (jatibhasa) is allowed on the stage, and Saurasenī is deration of the Sanskrit of the work, it may well be placed in 500 B.C. prescribed instead. Further complication arises when the NS. goes to consider the languages not from the standpoint of tribes, but from 3. Languages of the stage that of regions. It says that the producers of plays would be at 40. It is generally known that the languages used on the stage liberty to use local languages such as, Māgadhī, Āvanti, Prācyā, of ancient India were Sanskrit and Prakrit. But the NS. (XVIII. Šaurasenī, Ardhamāgadhī, Vāhlikā (Bāhlikā) and Dāksiņātyā. 25-26) treats the question quite in its own way. For according to it Suddenly a miniature Babel of languages comes in view. Instead of Prakrit which seems to have been the spoken form of Old Indo- भाषा चतुर्विधा ज्ेया दशरूपप्रयोगतः । Aryan (the so-called Sanskrit), no less than seven dialects of it make संस्कृतं प्राकृतं चव यत्र पाठ्य प्रयुज्यते॥ their appearance. But the NS. does not stop there. A little later अतिभाषार्यभाषा च जातिभाषा तथैव च। (XVIII. 52-54) it names Sākārī, Vānaukasī, Sābarī and Dramilī which तथा योन्यन्तरी चैव भाषा नाट्य प्रकीर्तिता।। evidently related to tribal languages. Next we find characteristics of From this we understand that the bhasa (language) to be used in a some languages related to areas described by the mention of well- known land-marks. play (rūpa) is of four kinds: atibhāsā, āryahhāsā, jātibhāsā and 41. What do all these things signify? How can we believe yonyantarībhāsa15*, and samskrta and prākrta meant respectively Sanskritic and Prakritic modes of speaking the parts of a play. The that the author of the NS. could have treated the subject in such a glaring disregard of logic and common sense? To explain this question becomes complicated when after discussing which characters anomaly, one can only have recourse to a hypothesis; the passages are to speak in which mode, the NS. (XVIII. 44-47) says: in question probably belonged to different periods of the history of Indian drama. And the oldest among these periods was indeed the 153 For Panini's date see the note 62 above. one which relates to the use of two modes of speaking the parts 154 See note on XVII. 27. 6

İviii NATYASASTRA INTRODUCTION lix

of a play, Sanskritic and Prakritic. It is most probable that this vague and incomplete description it appears that the intention of the period continued for some time till after Panini (who mentions the author of the NS.163 was not to give exhaustive rules based on proper Natasutra or the manual for natas (or actor-dancers) going probably generalization, but to give merely some suggestive hints.164 It was to 600 B. C. when Old Indo-Aryan just began developing, or to probably expected that these rules would be of help in giving Prak- use the vulgar expression, began to lose its purity. It is no wonder ritic recitation a local colour and popular flavour. Except on an that the stage-managers of the time, who knew the value of realism assumption of this kind, it becomes difficult to understand why no in this regard, felt some concern over the speech used on the stage. attempt was made to describe even superficially the seven bhāsās 41a. It is for these stage-managers that the NS. discusses first of (XVIII. 47). Will it not be right to assume that the Prakritic reci- all, broad points of difference between Sanskritic and Prakritic reci- tation in each of the bhasas meant Old Indo-Aryan pronounced in the tations.155 Briefly they are as follows: (i) In Prakritic recitation some manner prescribed, interspersed with some local (desi) words belonging Sanskrit words remain unaltered,156 and (ii) some get changed,157 to the relevant areas (Magadha and Avanti etc.)? An affirmative and besides, (iii) in Prakritic recitation, is to be used a group of words answer would probably suit best the available data. We must now known as deśi,158 which generally have no place in Sanskrit. The take up the passage on the four bhāsas, (XVIII. 25) which gives us NS. then describes how some Sanskrit words change some of their a glimpse of the linguistic condition of India of the time. Among sounds (mostly conjunct consonants) in Prakritic recitation.159 But this the four languages mentioned, the yonyantari bhasa belonged to ani- description can by no means be said to give a clear phonetic picture. mals introduced in a play. Hence it remains for us to find out what For example, while discussing the change of t into d, it says that such was meant by the three other bhāsās (atibhāsā, āryabbāsā, and jāti- a change did not occur in case of all intervocal t's, but only in case of bhāsa). Panini may be said to come here to our help. According to the a select number, probably in common use.160 Such a view should specialists, the grammarian treated in his work the language of the hold good in case of changes of au, c, t, th, p, s, and $.161 But in chandas, and the bhāsa of his time. The chandas has been taken by case of n, the rule is that it should always change into n.162 The NS., these authorities as 'the pre-classical Sanskrit',165 or 'the sacred litera- however, does not give any specimen of deśi words. Due to such a ture'166 which two expressions for practical purposes mean almost the same thing. Meaning of the bhasa treated by the grammarian is, 155 Some of the rules in XVIII are spurious. See notes 159, 161, 163 however, clear. There cannot be any doubt that it was Old Indo- 164, below. Aryan spoken by the people (of pure as well as of mixed Indo-Aryan 156 XVIII. 4. They are called tatsama by the grammarians of Pkt. 157 XVIIII. 5. They are called tadbbava by the grammarians of Pkt. origin), as opposed to the language used by the Brahmins during the 158 XVIII. 3. Words of non-Indo-Aryan origin. sacrificial sessions.163 This latter was evidently identical with the 159 XVIII. 19-23, Carrying repetitions, the rule 18 is evidently spurious. 160 XVIII. 11. 163 This seems to have invited successive interpolators when Middle Indo- 161 XVIII. 11. 12, 14, 16, S is twice dealt with under 10 and 11. Here Aryan continued to develop. there must be a case of interpolation. Rules under 6-9 written in Prakrit are 164 See 163 above.

also clearly interpolations. 165 This is the view of Liebich (Panini, pp. 28ff); Ref. Paul Thieme, 162 XVIII. 13. The word sarvatra (everywhere) not occurring in any Pānini and the Veda, p. 67. other rule is significant. 166 The view of Paul Thieme, op. cit. p. 68. 167 ibid. p. 67.

lx NATYASASTRA INTRODUCTION lxi atibhāsā prescribed by the NS. for the gods. Hence there may not drama, when gods in a play were assigned the atibhasa170 or Old be any objection against taking the āryabhāsa as roughly equivalent Indo-Aryan in its hieratic variety, and the kings the aryabhasa or Old to the classical Sanskrit used in the higher strata of the society.168 Indo-Aryan of everyday use.173 The latter was treated by Panini The term aryabbasa was probably related to the entire Aryavarta. If along with the language of the chandas which was meant principally these assumptions are valid, we may pass on to find out what was for the sacerdotal class172, and was prescribed by the NS. for the meant by the term jatibbasa. Was this the native speech of the divine characters in a play. common people? But it would not be difficult to answer this ques- 42. After discussing the meaning of the four bhasas, attention tion. Though we have no elear ethnographic picture of the society should be paid to the seven bhasas related to the regions of Magadha, of the time, it may be permissible to assume on the basis of the Avanti etc. Now arise the two very important questions: what available data, that the people who enjoyed then a drama or a drama- relationship they had with the aryabhasa and when they became tic spectacle were Indo-Aryans pure as well as mixed. But it is very important enough to claim a place on the stage. The first is not a much likely that the common people then included also numerous difficult question. For it is an admitted fact that Sauraseni, Magadhi non-Aryans who were more or less closely associated with the Aryan and Ardhamägadhi came out of Old Indo-Aryan, and there are society. It was for representing these elements which apeared as reasons to assume that the same was the case with Avanti, Pracya, minor characters in a play, that the stage-managers used what the NS. Bāhlikā (Vāhlikā) and Dākșiņātyā. But unfortunately for us we have calls jatibbasā which strictly speaking, meant the native speech of the no authentic specimens of Avanti and Prācya in the existing plays175 people. But, for obvious reasons it was impossible to bring in pure and Bāhlikā (Vāhlikā) and Dākșinatyā disappeared without leaving any tribal languages on the stage. Hence the NS. writes as follows: trace at all. What may be reason of this ? In the absence of विविधा जातिभाषा च प्रयोगे समुदाहृता। suitable data, no definite answer can be given. But there are, however, म्लेच्छशब्दोपचारा च भारतवर्षमाश्रिता। XVIII, 28 reasons to assume that in course of time Saurasenī and Māgadhī became serious rivals to the rest and displaced them completely. It "The jatibhasa prescribed for use (on the stage) has various forms. has to be admitted that the preponderating influence of Sauraseni It contains (some) words of Barbarian (mleccha) origin, and is spoken in was indeed due to its close association with the Indian midland where Bharatavarsa (only)". Hence we see that jatibhasa was the native drama in all livelihood had its original home. This influence was speech of various tribes which were represented on the stage through further strengthened by the fact that the area was also the unique seat Old Indo-Aryan spoken in the Prakritic mode and interespersed with of ancient Indian culture,174 Importance of Magadhi came from a sprinkling of tribal vocables.169 It was to some extent an Magadha probably during the period between 600 B. C. and 200 artificial speech. This new arrangement seems to have replaced the B. C. due to the advent of Buddha and the rise of the Mauryas and earlier practice in which pure Indo-Aryan spoken in the Prakritic mode was considered sufficient for the non-Aryan tribes. Such a situation 170 It was probably related to Panini's chandas, existed probably at the earliest stage in the evolution of Indian 171 This was probably the same as Panini's bbasa per excellece. 172 Paul Thieme, op. cit. p. 67. 168 ibid. pp. 67-68 173 See notes on XVIII. 47. 169 See above § 4Ia. 174 See Manu. 11. 20. etad-desa- etc.

Ixii NATYASASTRA INTRODUCTION lxiii their close successors. The relative position of Sauraseni and Magadhi counterpart in the NS.17e which shows that the people of the time seems to make an interesting revelation. For in spite of Magadha had almost equal liking for ava as well as its development o. For being the seat of imperial power, Sauraseni due to closer connection in the NS. we have a Sanskrit doublet, wpavahana and upohana.180 with the ancient Indian culture could hold its own against Magadhi There can be no doubt that upohana is the Prakrit form of upavabana, which was alloted only to minor characters in plays. After the and as such a datum of Prakrit. This may be said to show that the foregoing discussions it becomes easy to answer the second question, NS. is earlier than Asoka's inscriptions which have always o for ava. that is, when the seven bhasas became important enough to claim The same inference also follows from the development of gh into h a place on the stage. From the place of Magadhi in this group of in an Asokan inscription. As the NS. is silent about the develop- seven bbāsās as seen above, it appears that these might have got their ment of intervocal aspirated consonants, it may be permissible to recognicion as early as 500 B. C. when Magadha came to occupy an assume that labuka from lagbuka in Asoka's Rock Edict 13, is a deve- important place in the social life of entire India.175 This assumption lopment of a later date. agrees well with the fact that in Asoka's inscriptions a dialectal 43. An examination of the linguistic data will not be complete division of Prakrits is already in evidence. without a discussion on the Prakrit of the Dhruvas (XXXII). But 42a. Now one may think of comparing the Prakrit of the NS. any estimate about their age has been rendered difficult by the with that of Asoka's inscriptions to see if any hint as to the date of fact that the two recensions of the work present them in considerably the former may be obtained. But an objection may be raised against different forms. In the shorter recension they have a form which such a procedure, because the latter represent various dialects while rhe induced Jacobi to place them in 300 A. C.181 Along with this should NS. speaks first of one only among these. 176 This is true. But, there be considered the Prakrit of Aśvaghosa (100 A. C.) which is still may still be no harm in admitting that Asoka's inscriptions give more archaic. Besides, the form of Dhruvas in the longer recension us a good picture of the general tendency of Middle Indo-Aryan of the would not permit us to place them before Kālidāsa (late fourth, or the time, and they may well be the basis of an inference as to in what early fifth century).182 From all these tacts also it is quite clear that the relationship they stood with the earliest Prakrit described in the NS. Prakrit related to the dramatic works was always in a state of fux.183 The most important relevant data which are met with in Asoka's It is sure that the Dhruvas whether in the shorter or in the longer edicts are two: (i) the development of ava into o,177 and (ii) of an recension have not retained their original orthography, which in all aspirated consonant like gb into b.178 As for the first, it has its probablity was not much different from that of Sanskrit. This hypo- 175 India of the time most probably included Vāhlika (Bāhlika). Hence thesis seems to suit exactly the early condition of speaking the parts the NS. had to recognize its language for the stage. See the map of Asoka's of plays in the Sanskritic and the Prakritic modes. Empire in V. A. Smith's 'The Oxford Students History of India', p, 71. 179 Upavahana in IV. 286; XIII. 2; XXXI. 283. 344. 363; Curiously enough this does not appear among the historical maps in the Oxford 180 Upohana in IV. 277; XXXI. 140-149, 248-249, 254, 255, 265 etc. School Atlas for India etc. (Calcutta, 1958) issued by the same publishers. 181 On the basis of these Jacobi placed the NS. in 300 A,D. 176 Of course in its earliest discussion on Prakrit, as in XVIII 3-5, 10-17, 182 See M. Ghosh, Prakrit Verses of the NS. IHQ. vol. VIII. 1932. 19-23 183 One typical example is the readings of southern MSS. of the Karpūra- 177 Labuka (lagbuka) P. E. 7. A. C. Sen, Asoka's Edicts p. 163. mañjari. See ed. M. Ghosh, Calcutta, 1948, p. 23. Besides, the three Dhruvās 178 The rule under XVIII. 9 is spurious. See note 161 above. in the beginning (XXXII. 50-52.) have retained their Sanskrit orthography.

lxiv NATYASASTRA INTRODUCTION 1xv 4. Metrical Data: metres of Sanskrit N. Vasantatilakā R. Mbh, Bhāsa Aśva defined in the work N. Asambādhā G. Mbh. ... ... 44. As Pingala's terminology has been considered to be later, N. Šarabhā ... Aśva ... and as he treats of much more metres than the NS. he was most N. Nāndīmukhī (Mālinī) R. Mbh. Bhasa Asva probably later than its author. Hence a comparison of metres used in N. Sikhariņī Bhāsa Aśva ... the Mbh. and the R. with that in the works of poets like Bhasa and N. Vrsabhacesțita (Hariņī) Bhāsa Aśva Aśvaghosa may throw some light on the subject. A table of N. Vilambitagati (Prthvi) ... Bhāsa ... comparison is given below.184 Symbols and abbreviations used there N. Citralekhā (Kusumitalatāvellitā) ... Aśva are as follows: N. Sārdūlavikrīidta Mbh. Bhāsa Asva ... N. Suvadanā Bhāsa Aśva N. has been prefixed to metres defined in the NS. When there N. Sragdhara Bhāsa Aśva ... are different names for the same metre the alternate name ... Aśva from Pingala has been put within brackets. N. Sundarī ...

Aśva. = Aśvaghosa. Udgatā Aśva ... ... G .= Gorresio's Rāmāyaņa. N. Puspitāgrā R. Mbh. Bhāsa Aśva

R. N. Āryā Mbh. N. Anustup Mbh. Bhasa Aśva ... Bhasa Asva Vaitālīya N. Indravajrā R. Mbh. Bhasa Asva R.

R. Mbh. Bhāsa Aupacchandasika R. ... Bhāsa .. N. Upendravajrā R. Mbh. Bhāsa N. Aparavaktra Mbh Upajāti ... Mbh. Mātrāsamaka Mbh. ... ... N. Rathoddhata ... Upasthitapracupitā ... Aśva ... ... N. Sālinī Bhāsa Aśva G. Mbh. Bhāsa Anonymous Aśva ... ... ... N. Candralekhā (Vaiśvadevī) N. Vamśastha Bhāsa Asva 45. According to the above table the R. contains no less than ... N. Harinapluta (Drutavilambitā) ... Mbh. Bhäsa six metres unknown to the NS. But among these only one occurs N. Aprameya (Bhujangaprayatā) ... Mbh. Bhäsa in Gorresio's edition. In the Mbh. we come across three metres not ...

N. Padminī (Sragvini) defined in the work. But none of them is to be found in the Poona ... ...

N. Praharșiņī R. Mbh. Bhāsa Asva edition of the great epic. Hence we may now form an idea as to Mrgendramukha R, what extent (i.e. how many times) the metres unknown to the NS. ... ... were used in the epics as well as in the works of Bhāsa and Aśvaghosa, The following is a tabular view of this: 184 This is based on the following: Hopkins, The Great Epic of India, ch. IV .; A. B, Keith, Skt. Drama, pp. 89ff .; 123ff., 166ff .; Hist, of Skt. Lit. Mbh. R. 1 pp. 64, 107ff., 115ff., 118, 130ff; Sukumar Sen, Asvaghoser Maha-kavya-traya ... I (Bengali) in Haraprasad Samvardhana-lekha-mālā, Calcutta, 1931; C. R. Bhāsa ... ... 2 Devadhara, Bhasa-nataka-cakra, Poona, 1937. P. 567. Aśva. 5

INTRODUCTION lxvii lxvi NATYASASTRA the aid of mathematics to show that all the possible metres were From the above table it may be permissible to assume that the within the purview of this old work. This was indeed very Mbh. not using any metre unknown to the NS. may be ingenious, but to our estimation, a bit clumsy. earlier than this work, while the R. using only one such metre may be posterior to it. As Bhäsa uses two such metres he may be still 5. Prakrit metres discussed in the work later, i. e. later than the R. while Asvaghosa using seven such metres 48. Besides the metres discussed above, the NS. gives the becomes the latest among the all. The chronological implication definition and example of more than one hundred Prakrit Dhruvas of this will be discussed later. (XXXII) composed mostly in samavrtta metres. The fact that they 46. An examination of metres occurring in verses quoted in are syllabic (aksaravrtta) and not moric (matravrtta) is striking in the Patanjali's Mahabhasya185 shows that the following metres occur extreme; for the Arya, the so-called Prakritic metre, is absent among there: Anustup (including Malatī), Vidyullekha (Pingala's Vidyun- them. The use of the same kind of metres for Prakrit as well as māla), Dodhaka, Indravajrā, Upendravajrā, Šālinī, Toțaka, Vamsastha, Sanskrit verses becomes another source of our astonishment.188 This (Pingala's Vamśathavila), Pramitākșarā, Praharsiņī, Vasantatilakā, astonishment increases further when it is found that the metres of Ārya, and Vaktra. All these have been treated in the NS. Considering Prakrit Dhruvas have only three names in common with that of the fact that Patanjali's quotations consist of more or less 300 verses, Sanskrit defined in the NS. though four are alike in construction, (a very small fraction of his work) this is quite remarkable, and we These names are given below. may conclude that the works which he utilized, conformed generally Tanumadhya XXXII. 77-78; XV. 2-3. to the metrical standard held up in the NS. Hence, if we may Makarakaśīrsā XXXII. 81-82; XV. 4-5. assume that Patanjali's sources were not later than 200 B. C., the date Vilambitā (Pramitāksarā) XXXII. 152-153; XV. 47-48. of the NS. cannot be later than 300 B. C. Rathoddhatā XXXII. 324-325; XV. 35-36. 47. While discussing the interpolations in the NS. it has been Our wonder grows still when we find that only half a dozen metres definitely stated that some passages of the chapter XV (40-79) are of the Dhruvas occur in the Prakrta-paingala which gives different spurious; 186 and they appear to be a scholastic additon. But to names for these. These are given below: assume that the interpolator wrote these simply to parade his Makarakaśīrsā (Cauramsā) XXXII. 81-82; Pr .- P. 11.47-49. knowledge of mathematics, would be taking a very simplified view Nalini (Dima) XXXII. 97-98; Pr .- P. 11.43-44. of this. He must have had more serious reasons for spending his Madhukaradțśā (Tunga) XXXII. 135-136; Pr .- P. 11.74-75. time to compose something without caring for fame. Now what was Śalabhavicalitā (Bimba) XXXII. 219-220; Pr .- P. 11.84-85. this? To meet this question we can only have a hypothesis. The Simhākrāntā (Pāïtta) XXXII. 223-224; Pr .- P. 11.80-81. interpolator probably found out that thete came into use in his time18I a number of metres not defined in the NS. He then invoked who is considered to be later than the fifth century. Cf. the notes of Dr. D. C, Sircar in the Indian Culture, vol. VI. pp. I1of and 274. 185 I Ant. XIV. 1885, pp. 326-327; XV. 1886, pp. 228; S. K, De, Hist 188 Because of this fact and also for their definitions being framed with of Skt. Lit. pp. 11-12. ganas, the Arya type metres seem to be late additions. See chapter XVI. 115- 186 See § 1I (ii) above. 171. But even then these seem to be very early additions. 187 He may not be posterior to Pingala, the author of the Chandah-sūtrā.

lxviii NATYASASTRA' INTRODUCTION Įxix These facts do not help us in determining the age of the NS, and Though the author of the Samhita-patha brought about the merely constitute a problem. It seems that the Dhruvas went out sandbi in case of (b) above for the removal of the hiatus, yet this was of fashion very early and hence have been ignored by the Prākrta- scarcely permissible while reciting the rk in rituals. For, this paińgala. would mean the loss of a syllable and would make it metrically 49. An examination of the metrical data may be concluded defective. Hence it may be said that the existence of hiatus in some with a discussion on the two peculiar aspects of the Anustup verses of the NS. probably indicates that it was written at a time verses of the NS. They are (i) lack of sandbi in places of internal when the tradition of the Vedic prosody was still going strong. yati and (ii) the consequent occurrence of hiatus. 18! The following This time may not be later than 500 B. C. are some of the typical examples: 199 (a) पुराड्रान्तं पुराड़नासं च असितं सितमेव च, I. 36 6. Data of Poetics (b) ततश्च करमावृत्य ऊरुपृष्ठ निपातयेत्, IV. 199 50. NS. (XVII) defines four alamkāras, ten gunas and ten dosas (c) आद्िको वाचिकश्चैव आहार्यः सार्विकस्तथा, VI. 23 of the literary body of plays. Among these, the last two items (d) अङ्गल्यो यस्य हृस्तस्य अन्योन्यान्तरनिःसृतः, IX. 132 disappear altogether from the works on the alamkara-sastra, which are all later, and do not help us much in very determining the date of (e) उद्धाहितं समं चैव उरः पश्चविधं स्मृतम्, X. I the NS. Hence we are to see if some other data may be utilized in the (f) पर्यायतश्च क्रियते एडकाकीडिता तु सा, XI. 20 present connection. From a study of the alamkāras used by (g) अत्यायतपदत्त्वाच्च अङ्रहास्यो भवेत् स तु, XIII. 140 Aśvaghosa who generally restricts himself to the use of those which These aspects of the Anustup verse may well be considered a have been defined in the NS. and introduces Utpreksa in a few continuation of the tradition of the Vedic prosody. Two examples cases only, one may be justified in assuming that the compiler of from the Rgveda are as follows: 191 the latter work was earlier than the poet. The same thing may also be said about his chronological relation with Bhasa who too uses (a) तिस्रो द्वाव: सवितुर्द्वा उपस्थाँ Utpreksā in addition to the four alamkaras in the NS. एका यमस्य भुवने विराषाट, 1. 35.6 (b) हिरराययेन सविता रथेन 7. Data of Ars Amatoria आ देवो याति भुवनानि पश्यन्, I. 35.2 51. The NS. mentions the Kamatantra as many as five times (XIV. 142; XXV. 38, 53, 65; XXXV. 46), and devotes one whole 189 As the yati (caesura) obstructs parab sannikarsab (Pānini, I. 4. 109), chapter (XXVI) on vaisika (Dealings with Courtezans). Besides, it this is only natural, Dr. Kunhan Raja (Study of Sanskrit Literature, pp. 14, 284) divides women into 24 classes (XXIV. 94-135), while Vatsyayana points out this Vedic tradition in metres. One wonders why the later writers in the KS. divides them into four classes. Besides, as author of the. on metrics ignored this fact, NS mentions the science of erotics as the Kamatantra and not as the 190 There are many more such instances. It seems that a number of hiatuses have been later interpolated with the verse-fillers (pādapūraka) like ca, Kāmasūtra or the Kāmasāstra, as it came to be called later, it seems that Vatsyayana's work was still not written or was unknown to him. All tu, and bi. 191 A. A. Macdonnel, A Vedic Reader, pp. 15 and 12, this, however, does not give us any definite idea about the date of

ꞌxx NATYASASTRA

the NS. But there there are still other data which may provide us INTRODUCTION Ixxi

with a good clue, about the date of the Kamasutra. Fortunately for seen that the NS. speaks of functionaries like dvastha (XXXIV. 73) us the KS. furnishes us some such data. About fhe linguistic usage and kumārādhikrta (XXXIV. 95-97) which correspond respectively to at the time of it says: dauvārika and kumārādhyaksa of Kauțilya's work. From this it seems नात्यन्तं संस्कृतेनव नात्यन्तं देशभाषया। that in treating his subject the author of the NS. has followed the

कथां गोष्ठीषु कथयल्लोके बहुमतो भवेत् ॥ I. 4.20 terminology of a different acarya, probably of Brhaspati whom he recognizes as his authority. Hence it may be assumed that he was Tr. One speaking in a club not completely in Sanskrit or in the either a predecessor or a contemporary (senior or junior) of the famous local language, becomes much esteemed by the people. It appears chancellor of Chandragupta Maurya. 194 from this that at the time of the Kamasūtra, Sanskrit was more or less in vogue along with the local languages (desa-bhasa). But none 9. Ethnological Data of these in a pure from was welcome to the people in general. It is very 53. The NS. mentions some tribes, sometimes with their much likely chat such a condition prevailed at the time when the jatibhasa, described in the NS., was used by many people. And this location. This may give us some clue about the date of its compila- tion. For example, we have a passage like the following: time was probably not much later than that of Panini. Such a time for the Kamasutra may be said to have support from Jacobi who put शकाश्च यवनाश्वैव पह्लवा वाह्लीकादयः ।

the upper limit to the date of this work in the second half of the प्रायेख गौरा कतव्या उत्तरां ये श्रितां दिशम्।(XXIII. 103)

fifth century B.C.192 From all this it may be permissible to assume Here we see that at the time of the NS. Sakas and Yavanas etc. were that the NS. was probably written near about such times.193 alrcady settled in the uttara dis of India. But this uttara dis was the

8. Data of the Arthasastra same as the udicya dis of the Brahmanas, which according to scholars was the Western Punjab.195 Thus it seems that the tribes in 52. The NS. (XXXIV. 84-98) gives definitions of the most question were settled in the North-West of India when the NS. was important functionaries of the state, and concludes that their quali- fications should be considered according to the views of Brhaspati. compiled. There cannot be any doubt that the Yavanas of the above list were the people mentioned in Panini. And it was not unlikely As the Arthasastra has been mentioned thrice in a passage, (XXXI. that some time before the invasion of Alexander there were Greeks 86, 90, 92) it is evident that this Brhaspati is none other than staying in the North-West of India and being a part of the society the famous acarya mentioned in the work of Kautilya and of Vātsya- they found a place in the plays written at that time for the local yana and in the Mbh. This seems to furnish us with a strong ground people. As for the Pahlavas, Haraprasad Shastri thinks that the word for assigning a high antiquity to the NS. Besides, we have already 'Pahlava' came from Parthaua the (Parthians), and this change occurred when the NS. was written. He says that on this ground the NS. 192 Sten Konow, Kautalya Studies, Oslo, p. 5. 193 Some scholars who place the Kamasutra in the 3rd or the 4th century, forget the fact that by that time Skt. already ceased, except in literary works, 194 On the date of Kautilya see the Introduction to the translation foot- to be a rival of desabbasās, which fact the passage quoted seems to assume. note 87. 195 S. K. Chatterji, ODBL. p. 44.

Ixxii NATYASASTRA INTRODUCTION İxxili

may be placed in the second century B.C.196 The Vahlikas also were 10. Data of Music connected very early with India. For the Maurya empire included Vahlika.197 Though we have no evidence to assume such a high 54. The N$. (XXVIII-XXXIV) treats of the vocal and instru-

antiquity for the Saka connection with India, there may not be any mental music in detail. But it differs in the treatment of the

serious bar against this. For the Sakas having a political foothold Mürchanās from the Nāradīya Siksā which may be placed in the

in India as early as 100 B.C., it may be assumed that quite a number 600 B.C.203 For the Nas. (1. 2. 6-7) mentions the three Gramas (Sadja, Madhyama and Gandhara) and allots the first to the bhūr-loka of them were settled in North-West India during the preceding centuries,108 and played an important role in the subsequent rise of (the earth), the second to the bhuvar-loka (the region just above the

the Saka power. Hence it is no wonder that they obtained a place in earth) and the third to the svarga-loka (the heaven), And according

the Indian natya during these times. Another important tribal name in to it the Murchanas of the Gandhara and the Madhyama Grāmas

the NS. relates to parsva occurring in the compounds parsvāgata and belong respectively to the devas (1. 2, 9) and to the pitrs (1. 2. 10), and the Mūrchanas of the Sadja Grāma, to the rsis (1. 2. 12-13). pārsvamaulī (XXIII. 135, 137). This is probably derived from Parsus who are associated with Yadus and Turvasas of the Rgveda.199 But names of five of the last (Uttaramandra, Abhirudgata Aśva-

That the NS. points here towards a very old historical tradition about kranta, Uttarayata and Rajani) occur amongst the Murchanas of the Sadjagrama in the NS., and two of them (Sauvirī and Hrsyaka) are the connection of at least a section of the Parsus with India, may be assumed. The word parsvamauli occurs as a proper name in the R. met with amongst those of the Madgyama Grama of our work. Besides,

Uttarā-kānda (chapter 15),200 and there is a story there explaining the the Nas. (1. 2. 8) gives the number of Tanas as fortynine whereas the NS, has as many as eightyfour of them. All this probably shows name in a fantastic manner. Besides, a son of Balarama belonging that the system followed in the NS. is later than 6o0 B.C. the to the Yadu clan (associated in the Rgveda with the Parśus) was named Pārsvānandī (Vāyupurāna).201 Hence there cannot be any probable date of the Nāradīya Siksā.

serious objection against connecting Parsus with the Parsvamauli and 11. Mythological Data

Pārśvāgata types of headgear.202 Can this be unrelated to the ques- 55. The NS. mentions numerous gods, goddesses and demigods. tion of the date of the NS .? Considering the important part they play in the religious history, these may throw some light on the date of the work. Let us first of all have a general view of these. Classified according to the system 196 There can be no serious objection against assuming that some of them adopted by Hipkins in his "Epic Mythology" the names of the gods, probably settled in North-West India much earlier. 197 See note 175 above. goddessess etc. are as follows: 193 Seistan (Sakasthana) being not far from India, this may be easily I. Lower Mythology assumed. Serpents, I. 10, 62, 87, 93, 95; III. 7, 26; IV. 261; 199 I. 36, 18; VI. 45. I; H. C. Raychaudhuri, Political History of Ancient V. 52; XXXIII. 221. India, p. 139. 200 Jīvanīkosa, sub voce. 203 NS. (translation) vol. II. Introduction p. 20. Cancel the penultimate 201 ibid. sentence in the paragraph on Nārada. The date of the Nas. is merely tenta- 202 See notes on XXIII. 135 note I. tive. It is a pity that this important work has not yet been critically edited. 8

INTRODUCTION lxxv İxxiv NATYASASTRA

Birds, III. 28. V. Divine Seers

Waters, I. 86; III. 7; IV. 260. Tumburu, III. 60. Brhaspati, III. 4; XXXIV. 98; XXXV. 56. II. Spirits Pitrs, III. 26; V. 52. Nārada, I. 50-52. 60; V. 38; XXXVI. 70, Bhütas, I. 86, 90; III. 30; IV. 1I. Viśvāvasu, III. 60-61 Rākșasas, I. 10, 62; III. 27; V. 48; XXXIII. 232. Svāti, I. 50-52. Pisācas, I. 90; III 26. VI. Earthly Rsis and other Personages Yaksas, I. 10, 62, 90; III. 29; XXXIII. 232. Bala-(deva), IV. 261. Guhyakas, I. 90; III. 29; V. 48. Nahușa, XXXVI. 52ff. Asuras, (Daitya, Danava) I. 10, 64, 120; V. 41, 47; XXII. Sanatkumāra, III. 31. 16; XXXIII. 232. III. The Eight great gods VII. The three Supreme deities Brahmā, I. 1, 60; III. 4, 23; IV. 1, 6, 8, 11, 16; V. 99, The Sun-god, I. 60, 84; III. 5, 24. The Moon-god, I. 83; III. 5, 24; V. 51, 108; XXXIII. 221. 101; XXII. 6, 8, 20; XXXIII. 223, 263. Vișnu, I. 60, 92; III. 4, 7, 24; IV. 259; V. 99, 100; The Wind-god, I. 60; III. 28. XXII. 2, 8, 9, 11, 16; XXXIII. 223, 263. The Fire-god, I. 84; III. 6. Siva, I. 47, 60; III. 4, 7, 23; IV. 5, 6, 10, 11, 258, 262; The god of death, I. 88; III. 6; IV. 260; V. 96. V. 99, 101, 102; XXXIII. 223, 263. Varuna and Ocean, I. 60, 84, 86; III. 7, 27, 63; IV. 261. V. 96. VIII. Lesser gods

Indra, I. 11, 21, 59; III. 4, 29; IV. 259; V. 95. XXXVI.43. Kārtikeya, I. 92; III. 4, 24; IV. 260.

Kuvera, I. 61; IV. 261; V. 97. Šankukarņa, XXXIII. 272. The World-protectors (The eight great gods collectively), Vajreksaņa, XXXIII. 272.

I. 83; III. 5; V. 51. Viśvakarmā. I. 7. Mahāgrāmaņī, XXXIII. 272. IV. The bost of spirits IX Goddesses Gandharvas, I. 10; III. 7; V. 46. Sarasvati, III. 5, 24. Apsarasas, I. 46, 86; V. 46. Laksmi, III. 5, 24; IV. 260. Kāma, IV. 259. Umā (Pārvatī, Caņdikā), IV. 258; V. 54. Aśvins, III. 5, 24. Siddhi, Medha, Smrti, Mati, III. 5, 24. Maruts, I. 83; III. 5. Niyati, I. 88; III. 6. Rudras, I. 85; III. 6, 25. 56. A comparison of the mythological elements of the NS. Viśvedevas, III. 25, 37. with that of the R. and Mbh. shows that these are almost similar. Ādityas, I. 85.

lxxv NATYASASTRA INTRODUCTION lxxvii

Considering the fact that the NS. is much smaller than each 57. So much about a general survey of the mythologieal data. of the epics, this similarity is very striking. Hence this may enable But a more detailed examination of some important ones among us to assume that the NS. which was written at a time when the them may give us an additional help in the present context. two epics were already in existence. But what might be the latest date Here the mangala-śloka (I. 1.) of the work mentioning Brahma of this ? Scholars are not at all unanimous on this point,20s but still (Pitamaha) and Siva (Maheśvara) attracts our attention first. So the assumptions and conclusions of some the most celebrated among far as our knowledge goes, Brahma scarcely received any honour them may give us some light in this regard. Let us first take up the in literature after the Vedic age, and in the field of religion also case of R. Jacobi put forward some strong arguments which enabled he was pushed in the background, yielding place to Siva and him to conclude the pre-Buddhistic origin of the epic.205 But Visnu. Hence it may not be wrong to assume that the NS. Winternitz does not approve of this and for their refutation he was compiled at a time when the Vedic age was already having advances counter-arguments which, however, do not appear to be its transition to what, in the absence of a better term, is called convincing.206 He opines that no Rama epic existed in the third the Puranic age, The NS. is probably the only work where century B.C. But this did not prevent him from concluding a little Brahma receives homage from the author, though the deity had to later that "It is probable that the R. was composed in the third share this honour with Siva, the oldest Indian god. century B.C."207 It appears that he was here accidentally on a surer 58. The position of Visnu in our work is very interesting. ground. For Patanjali in his great work, quoted a line which Though ignored in the mangala-sloka he was assigned a place in Kielhorn traced in the Yuddha-kanda of the R.208 If the epic existed the myth relating to the origin of the Vrttis (XXII). Here Visnu in Patañjali's time, it was probably not later than 300 B.C., and is said to have had a fight with two Asuras, which eventually gave might even be earlier still. As for the date of the Mbh. Winternitz rise to the Vrttis. This might in a way be a vindication of the concluded that the Bharata or the Mbh, as it was called in the begin- position of Krsna, an avatara of Visnu in the history of Indian ning, already existed in the fourth century B.C.209 Hence it may be drama. For it is an admitted fact that at a certain stage of this, assumed that the NS. sharing a common feature with them in its the Krsna-cult played some part. But curiously enough the name of mythology was written at a time near about 400 B.C209a. Krsna does not occur in the NS., though that of Bala-(tāma) unmistakably appears twice (IV. 261 ; XXXII. 320). It may, however,

204 See Winternitz, I. pp. 454ff. and 500ff. be assumed that Krsna's name was not unknown to the author of the

205 ibid. p. 510-511. NS. He did not mention it probably because at his time Vāsudeva210 206 ibid. p, 5I1. was much better known as the source of the cult. May this not be 207 ibid. p. 517. taken as an indication that the NS. was very old? :08 See the Bombay ed. ch. 128 (yuddha-kanda) P. 238 ; and ed. Gorresio, 59, The part Indra plays in the myth about the origin of vol. V. ch. 110 pP. 566 (ref. I Ant. 1874, p. 124). the natya may also be discussed with profit in the present connection. 209 Winternitz, I. p. 473- 209a It is significant that the NS. uses expressions like the following: 210 In the Bhagavadgita the Lord is "Vasudeva among the Vrsnis" (X. 37) vacanam abravīt I, 100, 104), vākyam ābub (I. 71) and pratyuvāca tato vākyam who probably were not other than the four heroes (of the clan) constituting (1. 6). See Gita, I, 2, 10; II, 1. Such forms are abundant in the epics. the vyuha of the Pafcarātras.

lxxviii NATYASASTRA INTRODUCTION lxxix The fact that in this work he is mostly called 'Sakra' is reminiscent of 'Sakka' of the Buddhist canonical works. That he occupies in But it being a fact that only the kings like Chandragupta and the legend of tha NS. a position inferior to that of Brahma and Asoka were masters of such a vast territory, the geographical data Siva211" may be said to indicate that the Vedic age which glorified of the NS. may permit us to assume that the work was probabiy Indra had already passed and the Puranic view of the gods came to compiled near about the the time of the Mauryas. The mention of be established.212 Such a condition may well been current about the names like Tosala, Mosala and Anga which vanish altogether from

fifth century before Christ. history in later times may lend strong support to such an assumption. 60. The mention of the eight great gods213, may also give some 62. The name Odra (XIV. 43-45 ; XVIII. 48 ; XXIII. 105- indication regarding the date of the work. So far as our knowledge 107) in the NS. may also be said to point to the same direction, goes, the Manusamhita is the earliest authority to give prominece It probably meant Orissa or at least the northern part of it whereas to these gods. For, according to it these gods, Indra, Anila (wind- Utkalinga214 mentioned side by side with this, was in all likelihood its god), Yama (god of justice), Arka (sun-god), Agni (fire-god), southern part. This is the only way to explain the juxtaposition of ..-- Varuna (water-god), Candra (moon-god) and Kuvera (god of wealth) these two names. But whatever might be the actual meaning of the jointly give the king his divine power to rule over the subjects. These two, it it almost certain that the name Odra was older and enjoyed may well be assigned to a time when the Puranic view of gods came a greater prestige.215 and for this reason shared the honour with

into vogue. Magadha in giving a name to the eastern Style of Procedure

12. Geograpbical Data (pravrtti) which was called Odra-Magadhi, Hence in view of the fact that the word Kalinga goes back to 300 B. C. Odra occurring 61. The NS. mentions in its chaprers XIV, XVIII and XXIII in the NS. may well be as old as 400 B. C. or earlier and this may quite a number of geographical names which relate to different be the relate to the date of the work. parts of India. From this it is evident that India as known to the author of the NS. comprised the vast territory stretching 63. We are now to consider together the results of all discussions

from the Himalayas in the north to the Southern Ocean, and from on the different data of the NS. Some of them show that the work

Sindhu, Sauvīra and Surastra in the west to Anga and Prāgjyotisa was written probably between 500 and 300 B. C. Some show that the date of its composition was probably 500 B. C. or 400 B. C. in the east, and included besides, Vahlīka (Bahlika) and at least a part of Nepala. Now, is this an area to be identified with a kingdom Only in two cases the testimony of the data is that the work is not

or an empire of the past ?. It is not very easy to answer this question, later than 200 or 100 B. C. Though taken individually the different data may not be considered strong enough to warrant any definite 211 Those who depicted Sakka (Sakra) as inferior to Buddha were probably conclusion regarding its date, the cumulative strength of all this one of the causes of his later degradation. evidence cannot be disregarded. Hence it may be permissible to 212 See above § 55 under its III. assume a very high antiquity for the NS. and to push it even as far 213 As the seven of the gods mentioned are the Vedic deties, Manusam- back as 500 B. C. But before finishing this discussion, we are again hita may be placed at the close of the Vedic age which cannot be later than 500 B. C, The mention of China in it cannot bring down the date of Manu. See Annals of the Bhandarkar Institute, 1961. vol. XLII. pp. 151ff. 214 See note 51 above. 215 ibid. Hieven Tsang mentions Odra only.

1xxx NATYASASTRA INTRODUCTION lxxxi to take up the question of Bhasa whose date as we have been before, use in a play of harsh-sounding words like cekrīdita (XVII. 120) which might have a very close connection with that of the NS. is actually met with in Bhasa.318 This being a fact we are left with no other alternative but to postulate here an interpolation. As the 13. The Nātyasāstra and Bhāsa216 passage in question is an echo of a similar rule219 and is com- 64. Not always adhering to the rules of the NS. on his part posed not in the usual śloka or arya mette but in the Vasanta- has been sometimes alleged as an evidence of the greater antiquity of tilaka which occurs twice in close proximity, one may be certain that Bhäsa, the argument being that he writing before the rules were for- this is a later insertion. Besides this, we should take into considcration mulated could not observe them. But such an inference is not quite Bhasa's mention of some technical. terms as well as his acquaintance safe. For it is easy to admit that the NS. was based on a generaliza- with some rules of the NS. These are as follows: tion of a pre-existing dramatic literature. Hence, if it is to be assumed (i) The technical terms are: sausthava, prastāvanā, sūtradbāra, that the NS. was written after Bhasa, then there is every reason to preksaka, cārī, gati, bhadramukha, hāva, bhāva, mārisa, nāțakīya, the expect that its rules would not go against the usages in his works. root patha (meaning to recite), and ranga. But we find that in no less than four cases Bhasa disregards the rules (ii) The hetaera in the Carudatta (I. 26. 38) says within hetself of the NS. These are as follows: "I am unworthy of being allowed entrance into the harem." This (i) The stradhara begins the plays21a, though according to seems to refer to NS. (XX. 54). The expression "by means of a the NS. (V. 167) the sthapaka should perform this function. Nāțaka suiting the time" (kālasamvādinā nātakena) also probably (ii) In contravention of the rule of the NS. (XX. 20) Bhasa points to the NS. (XXVII. 88ff.) allows death on the stage in Act I of the Abhiseka. (iii) The vocal skill of the hetaera referred to by the Sakara m (iii) In the Madhyama. and the Dutaghat. Bhasa does not give the Caru. may also be said to point to the rules regarding intonation the usual Bharata-vakya, and what he gives instead, is an innovation. (kaku) in the NS. (XIX. 37-38). (iv) Varuna in the Abhiseka. (IV. 15) is blue. But the NS. (iv) Besides, the expressions "the two feet made facile in dance (XXIII. 91) prescribes white colour for the god. due to training" (nrttopadesa-visada-caranau) and "she represents the 65. There are, however, good grounds to assume that Bhasa was words with all her limbs" (abbinayati vacāmsi sarvagātraib) in the acquainted with the NS.21I For example, he mentions in a humorous Caru. (1.9.0, 16. o) probably relate to the elaborate discussions on context the jester confounding the NS. with the Ramāyana (Avi. dance and the use of gestures in the NS. II.0.38-39) it. Hence it may be assumed that our work in its On the basis of all these, it may be concluded that Bhasa knew original form was referred to. But this assumption seems to lose its the NS. in its original form. force when it is found that a passage in the NS. strongly criticizes the 65. Even if the priority of the NS. to Bhasa is accepted we cannot immediately make any conclusion about the date of the former. 216 As scholars are agreed in placing Kalidasa after the NS. no discussion For a section of the scholars are still unduely hesitant about allowing to on this is made here. See Winternitz, III. p. 10. See also NS. (transl.) 1st the great dramatist the antiquity which Ganapapati Sastri claimed for ed. Introduction pp .. LXXXII-LXXXIII. 216a This was known to Bana. See Harsacarita, Introduction. 218 Avi. Act III. 18. 219 XVII, 118. 217 Winternitz, III. p. 10. 9

Ixxxii NATYASASTRA

him.220 Hence a few words need be said on the subject. After a very close study of the NS. and of Bhasa's works we are convinced that Ganapati Sastri gave sufficient arguments for establishing a date for the dramatist, and his conclusion has been very ably upheld by Dr, Pusalker in his excellent study.221 We are in perfect agreement with नाट्यशास्त्रम् him when he concludes : From the flowing tone of Bhasa's Sanskrit and the conversa- tional style of his dialogues which are short, easy, graceful and colloquial we are inclined to think that Sanskrit was a spoken language in Bhasa's time, and so we place him after Pānini, before प्रणम्य शिरसा देवौ पितामहमहेश्वरौ। the latter's grammar got a strong foothold, and possibly before नाट्यशासत्रं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यदुदाहृतम् ॥१। Kātyāyana (350 B.C.). 222 समाप्तजप्यं व्रतिनं स्वसुतैः परिवारितम्। But as the Prakrit of Bhasa's available texts point to the third or the fourth century A. C. some comments are needed. Ic was seen अनध्याये कदाचित्तु भरतं नाट्य कोविदम् ॥२।।

before that the Prakrit of dramas was always in a state of Aux.223 In मुनयः पर्युपास्यैनमात्रेयप्रमुखाः पुरा। the beginning, Prakrit was not considered a separate language, but पप्रच्छुस्ते महात्मानो नियतेन्द्रियबुद्धयः ॥३॥ merely a mode of speaking; and as it was probably near about this योडयं भगवता सभ्यग ग्रथितो वेदसंमितः । time that Bhasa wrote his plays, the orthography of his Prakrit did not नाट्यवेद: कथं , ब्रह्मन्नुत्पन्नः कस्य वा कृते ॥४।। differ much from that of Sanskrit. Hence the present form of Prakrit in his plays speaks for the date of the MS. tradition they follow rather कत्यंगः किंप्रमाणश्च प्रयोगश्चास्य कीदृशः ।

than the date of their composition. We may, therefore, place the सर्वमेतद्यथातत्वं भगवन् वक्तुमहसि ।।५।। NS. in about 500 B, C .; for Bhäsa probably wrote his plays between 450 and 350 B. C. This will exactly suit many other data as well as तेषां तद् वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः । his chronological relation with Kautilya (circa. 350 B. C.) who makes प्रत्युवाच ततो वाक्यं नाट्यवेदकथां प्रति ॥६।। a quotation from him.224 भवद्भिः शुचिभिभत्वा तथाऽवहितमानसैः। ्रयरतां नाट्यवेदस्य सम्भवो ब्रह्मनिर्मितः ॥७।। 220 Winternitz, III. pp. 203-205. 22I A.D. Pusalker, Bhasa; A Study, Lahore, 1940. पूर्व कृतयुगे विप्रा: वृत्ते स्वायंभुवेऽन्तरे। 222 ibid. p. 61. त्रेतायुगेऽथ संप्राप्ते मनोर्वेैवस्वतस्य च ।।८।। 223 See note above. 224 Some writers have tried to allege that the quotation (Pratijña. IV. 2) म्राम्यध्मप्रवृत्ते तु कामलोभवशं गते। was a floating verse taken by Kautilya. Had this been the case, it might have रईर्ष्याक्रोधाभिसंमूढे लोके सुखितदुःखिते ।।६।। been introduced as an anuvamsya śloka. Besi'es, it seems absurd that Bhāsa

play. who could write so many beautiful stanzas inserted a hackneyed śloka in his : (B.G. same) 2-5 (B.G, same) 6 (B.G. same) 7-9 (B.G same)

१. १०-२२ नाट्यशास्त्रम् ३ नाट्योत्पत्ति: १. २३-३३ देवदानवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगैः। जम्बूद्वीपे समाक्रान्ते लोकपालप्रतिष्ठिते ॥१०॥ य इमे वेदगुह्यज्ञा मुनयः संशितव्रताः ।

महेन्द्रप्रमुखैर्देवरुक्तः किल पितामहः। एतेऽस्य ग्रहणे शक्त्ता: प्रेयोगे धारणे तथा ॥२३॥

क्रीडनीयकमिच्छामो दृश्यं अ्र्यं च यद्गवेत् ।।११।। श्रुत्वा तु शक्र्वचनं मामाहाम्बुजसम्मवः। न वेदव्यवहारोडयं संश्राव्यः शूद्रजातिषु। त्वं पुत्रशतसंयुक्तः प्रयोक्ताडस्य भवानघ ।।२४।। तस्मात् सृजापरं वेद पश्चमं सार्ववर्णिकम् ॥१२।। आज्ञापितो विदित्वाऽहं नाट्यवेदं पितामहात्। एवमस्त्विति तानुत्तवा देवराजं विसृज्य च। पुत्रानध्यापयामास प्रयोगं चाडस्य तत्त्वतः ।२५॥। सस्मार चतुरो वेदान् योगमास्थाय तत्ववित् ॥१३।। शाण्डिल्यं चापि वात्स्यं च कोहलं 1दत्तिलं तथा। धर्म्यमथ्य यशस्यं च सोपदेशं ससंग्रहम्। जटिलाम्बष्ठकौ चैव 2तण्डुमग्निशिखं तथा ॥२६।। भविष्यतश्च लोकस्य सर्वकर्मानुदर्शकम् ॥१४॥ सैन्धवं सपुलोमानं 8 शाड्वलिं त्रिपुलं तथा। सर्वशास्त्रार्थसम्पन्नं सर्वशिल्पप्रदर्शकम्। कपिश्जलं वादरिं व यमधूम्रायणौ तथा॥२७॥। नाट्याख्यं पश्चमं वेदं सेतिहासं करोम्यहम् ॥१५॥ एवं1 संकल्प्य भगवान् सर्ववेदाननुस्मरन्। जम्बुध्वजं5 काकजद्गं स्वर्णकं तापसं तथा। केदारिं शालिकर्ण च दीर्घगान्रं च शालिकम् ॥२८॥ नाट्यवेदं ततश्चक्रे चतुर्वेदांगसम्भवम् ॥१६।। जग्राह पाठ्यमृ वेदात् सामभ्यो गीतमेव च। कौत्सं ताण्डायनिं चैव पिंगलं 6चित्रकं तथा।

यजुर्वेदादभिनयान् रसानाथर्वणादपि।१७॥। बन्धुलं 'भल्लकं चैव 8 मुष्टिकं सैन्धवायनम् ।२६ः।

वेदोपवेदैः संबद्धो नाट्यरेदो महात्मना। तैतिलं9 भार्गवं चैव शुर्चि बहुलमेव च।

एवं भगवता सृष्टो ब्रह्मणा सर्ववेदिना ।१८।। अबुधं बुधसेनं च पाण्डुकर्ण सकेरलम् ॥३०॥ उत्पाद्य नाट्यवेदं तु 'प्राह शक्रं पितामहः। ऋजुकं मण्डकं चैव शम्बरं वब्जुलं तथा। इतिहासो मया सृष्टः स सुरेषु नियुज्यताम् ॥१६।। मागधं 10सरलं चैव कर्त्तारं चोग्रमेव च ॥।३१।। कुशला ये विदग्धाश्च प्रगल्भाश्च जितश्रमाः । तुषारं1 पार्षदं चैव गौतमं बादरायणम्। तेष्वयं नाट्यसंज्ञो हि वेद: संक्राम्यतां त्वया ॥२०॥ विशालं।2 शब्रलं चैव सुनाभं मेषमेव च ।३२॥। तच्चृत्वा शवचनं शक्र्ो ब्रह्मणा यदुदाहतम्। कालियं13 भ्रमरं चैव तथा पीठमुखं मुनिम्। प्राञ्जलि: प्रणतो भूत्वा प्रत्युवाच पितामहम् ॥२१।। नखकुट्टाश्मकुट्टौ 4 च षट्पदं सोत्तमं तथा॥३३॥ प्रहणे धारणे ज्ञाने प्रयोगे चास्य सत्तम। अशक्ता भगवन् देवा 8न योग्या नाट्यकर्मसु।.२२।। 23-25 (B.G. same) 26-40 (B. same G. 26-39) ' G. धूर्तिलं 2 G. दएड' G. बालिकं. यम धौमायएं चैव कापिञ्जलमथापि वा G जम्ब कं कोकसुस्त च 10-13 (B.G. same) 1 G. सच्ा तु भगवानेवं सर्वान् वैदान् पितामहः 14-22 G. कबकं मलक' B. सु्ठिक G. तिन्तिलं 10 G. सारयां 11 G. (B.G. same) 1 B.C. ब्रग्मोवाच सुरैमरम्. 2 B.C. भगवान् 3 G. प्रयोग्या माम्यकर्मचि. पषमु .G.उदारि वारुणं रेव बारगिं हसमेव च 13G. कलियं. 14 C.तरुकुट्टाशमकुट्ट

१ ३४ ४३ नाट्य शास्त्रम् ४ नाट्योत्पत्ति: १.४४-५४

पादुकोपानहौ चैव श्रति चाषस्वरं तथा। दीयतां भगवन् द्रव्यं केशिक्या: संप्रयोजकम्। अग्निकुण्डाज्यकुण्डौ'6 च विताण्ड्य' ताण्ड्यमेव च ।३४।। मृद्ङ्गहारसंयुक्त रसभावक्रियात्मिका ॥४४॥ कर्तराक्षं"7 हिरण्याक्षं कुशलं दुःषहं तथा। दष्टा मया भगवतो नीलकण्ठस्य नृत्यतः । लाजं18 भयानकं चैव बीभत्सं सविचक्षणम्।३५।। कैशिकी श्लक्ष्णनैपथ्या शृङ्गाररससंभवा ॥४५॥। पुण्ड्राक्षं"9 पुण्डनासं च असितं सितमेव च। न शक्या पुरुषै: साधु प्रयोक्तुं स्त्रीजनाहते। विद्युज्जिह्वं महाजिह्वं शालङ्कायनमेव च ॥३६।। ततोऽसृजन् महातेजा मनसाडप्सरसो विभु: ॥४६॥ श्यामायनं माठरं च लोहिताङ्गं तर्थव च। नाट्यालङ्कारचतुराः प्रादान् महं प्रयोगतः । संवर्त्तकं पश्चशिखं त्रिशिखं शिखमेव च।।३७।। मञ्जुकेशों सुकेशीं च मिश्रकेशीं सुलोचनाम् ॥४७॥ शंखवर्णमुखं षण्डं शंकुकर्णमथापि च। सौदामिनीं देवदत्तां देवसेनां मनोरमाम् ।

शकरनेमिं गभस्ति चाप्यंशुमालिं शठं तथा ॥३८॥ सुदतीं सुन्दरीं चै विदग्धां विबुधां तथा॥४८।।

विद्दुतं शातजङ्गं च रौद्रं वीरमथापि च। सुमालां सन्तति चव सुनन्दां सुमुखीं तथा।

पितामहाज्ञयास्माभिर्लोकस्य च गुणेप्सया॥३६॥ मागधीमर्जुनी® चैव सरलां केरलां धृतिम् ॥४६॥

प्रयोजितं पुत्रशतं यथाभूमिविभागशः । नन्दां सपुष्कलां चैच कलभां चैव मे ददौ।

यो यस्मिन् कर्मणि यथा 20योग्यस्तस्मिन् स योजित: ।।४०।। स्त्रातिर्भाण्डनियुक्तस्तु सह शिष्यैः स्वयम्भुवा ॥५०॥ नारदाद्याश्च गन्धर्वा गानयोगे नियोजिताः ।

भारतीं सात्वतीं चैव वृत्तिमारभटीं तथा एवं नाट्यमिदं सम्यग् बुध्वा सर्वैः सुतैः सह ॥५१॥ समाश्रितः प्रयोगस्तु प्रयुक्त्तो वै मया द्विजाः ॥४१। स्वातिनारदसंयुक्तो वेदवेदाङ्गकारणम्। परिगृह्य प्रणम्याऽथ ब्रह्मा विज्ञापितो मया।1 उपस्थितोऽहं लोकेशं प्रयोगार्थ कृताश्जलिः ॥५२॥ अथाह मां सुरगुरुः कैशिकीमपि योजय ।।४२।। नाट्यस्य ग्रहणं प्राप्तं श्रूहि कि करवाण्यहम्। यच्च तस्या क्षमं द्रव्यं तद् ब्रूहि द्विजसत्तम। एतत्तु वचनं श्रृत्वा प्रत्युवाच पितामहः ॥५३। एवं तेनास्म्यभिहितः प्रत्युक्तश् मया प्रभुः ॥४३॥ महानयं प्रयोगस्य समयः समुपस्थितः । अयं छ्तरजमहः श्रीमान् महेन्द्रस्य प्रवर्तते ॥५४॥ 15 G. श्रुति च खरमेन 16 G. अग्रिकुमहाशमकुगडौ च 1 G. कैकरवं 18 C. Bn. जलं 19 G 36-39 reads किरीटियं च पाशं च तथा धन्विम नेत्र च। मिलापट्ट् स्वणांगु च िलाकगिलमेब च।। 43-45 (B. same ; G. 42b-44a) 1 B नृत्तार्. 46-47 (B. same; G-44b-45) अग्रिवेश्यं शिवं चैव ध्यानं जप्यंमदलम्। जैगीषयं कुटिलं च तथा कलशमेव च॥ श्यामायनं माठवं थ 47-50 (B. 47-50a; G. 46-48 ) 1 G. reads its 46-48 as follows : सोदामिनों देबदत्तां देवसेनां मनोवतीम्। सुरभि सुन्दरी चव विदगधां विवुधां तथा। नन्टां च पुष्कली चैव लोइताम' निकुगडकम्। रौद्र अ पाटलिं दव लोमशं शौमकं तथा॥ एबमादं पुगशर्त सागं भूमि-विभागभः। कपिलां सुमना तथा। मननुकैशों सुकेशी च मिश्रबरैमं तथ्व चः मागधोमारजुमे चव सरलं कैसर 1 G. योग्योडसी तब योजित: 41 (B. same; G 40) 42-43 (B. same; G. सुनन्दां सुसुवीं चव भषल्यां चव मे ददी॥ $1-53 (B. 51b-53a ; G. 50-51) G. ब्रह्मायां इत:म्। 50-51 (B 50b-51 a ; G. 49 ). 41-42a ) 1 G, om this hem, 53-55 (B-53b-55a; G. 52-53)

नाट्योत्पत्ति: १. ५५-६५ नाट्यशास्त्रम् १.६६-७६

अत्रेदानीमयं वेदो नाट्यसंज्ञ: प्रयुज्यताम्। ततस्तैरसुरैः सार्ध विध्ना मायामुपाश्रिताः।

ततस्तस्मिन् ध्वजमहे निहृतासुरदानवे ।।५५॥ वाचश्चेष्टां स्मृति चैव स्तंभयन्ति स्म नृत्यताम् ॥६६॥

प्रहृष्टामरसंकीणे महेन्द्रविजयोत्सवे। तथा विध्वंसनं दष्टवा तत्र तेषां स देवराद्। नान्दी कृता मया पूर्वमाशीर्वचनसंयुता ।५६।। कस्मात् प्रयोगवैषम्यमित्युक्त्वा ध्यानमाविशत् ।।६७।। अष्टाङ्गपदसंयुक्ता विचित्रा देवसंमता। । अथापश्यत् सदो विघ्नैः समन्तात् परिवारितम। तदन्तेऽनुकृतिर्बद्धा यथा दैत्याः सुरैर्जिताः ।५७। सहेतरैः सूत्रधारं नष्टसंज्ञं जडीकृतम् ।६८।।' संफेटविद्रवकृता छेद्यभेद्याहवात्मिका। उत्थाय त्वरितं शक्र: गृहीत्वा ध्त्रजमुत्तमम्। सर्वरत्नोज्वलतनुः कोपादुवृत्तलोचनः ।६६।। ततो ब्रह्मादयो देवा: प्रयोगपरितोषिताः ॥५८। रंगपीठगतान् विध्नानसुरांश्चैव देवराट्। प्रददुर्हृष्टमनसः सर्वोपकरणानि नः । जर्जरीकृतदेहांस्तानकरोज्जर्जरेण सः ॥७0॥ प्रीतस्तु प्रथमं शक्रो दत्तवान् स्वध्वजं शुभम् ।५६। गतेषु1 तेषु विघ्नेषु सर्वेषु सह दानवैः। ब्रह्मा कुटिलकं चैव भृङ्गारं वरुणस्तथा। संप्रहृष्य ततो वाक्यमाहुः सर्वे दिवौकसः ॥७१॥ सूर्यश्छत्रं शिवः सिद्धिं वायुर्व्यजनमेव च ।६०।। अहो प्रहरणं दिव्यमिदमासादितं त्वया। विष्णुः सिंहासनं चैव कुवेरो मुकुटं तथा। नाट्यविध्वंसिनः2 सर्वे येन ते जर्जरीकृताः ॥७२॥ *शरव्यत्वं प्रेक्षणीयस्य ददौ देवी सरस्वती ॥६१।। तस्माज् जर्जर इत्येव नामतोऽयं भविष्यति। शेषा ये देवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । [सेर्षा]3 ये चैव हिंसार्थमुपयास्यन्ति विन्नकाः ॥७३॥' तस्मिन् सदस्यतिप्रीता नानाजातिगुणाश्रयान् ।६२।। दष्ट्व जर्जरं तेऽपि गमिष्यन्त्येवमेव तु। अंशांशैर्भाषितान् भावान् रसान् रूपं क्रियाबलम्'। एवमेवास्त्विति ततः शक्रः प्रोवाच तान् सुरान्॥७४॥ दत्तदन्तः प्रहष्टास्ते मत्सुतेभ्यो दिवौकसः ॥६३॥ रक्षाभूतश्च सर्देषां भविष्यत्येष जर्जरः।

एवं प्रयोगे प्रारब्धे दैत्यदानवनाशने। प्रयोगे प्रस्तुते ह्येवं स्फीते शत्रमहे पुनः ॥७५॥ अभवन् क्षुभिताः सर्वे देत्या ये तत्र संगताः ॥६४। त्रासं सञ्जनयन्ति स्म बिघ्ना '[सेर्ा]स्तु नृत्यताम्।

विरूपाक्षपुरोगांस्तु विन्नान् प्रोत्साह्य तेऽब्रुवन्। दष्टा तेषां व्यवसितं 2मदर्थे विप्रकारजम् ॥७६॥

नेत्थमीक्षामहे नाट्यमेतदागम्यतामिति ।६५।। 66 ( B. same ; G. 64 ) 67-68 ( B. same ; G. 65-66 ) Bth तव तेषां, B.G. सूवधारर. 69-70 (B. same, G. 67-68) 71-73 (B.71-72, 73b; G. 69-70,71b) 55-58 (B. 55b-58a ; G. 54-56) 1' B वेदनिमिंता. 58-61 (B. 58b-61 ; G. 57-59) i B.G. निदृतेषु व सवेषु विघ्न षु 2 we with Bn ; for this B.G. जजरीकृतसर्वाङ्गा यनेते 62-53 (B. same; G. 60-61) 1 G. reads 63b as प्रददुमंत्सुतैभ्यन्न चिष्माभरणं बडु दानवाः कृतः यम्मादनेन ते विभ्वा : सासुरजर्जरिक्वता: ; we follow Bth. ' mss. शेषा. 73 75 (B. 74a-75 ; G. 72-73) 75-76(B.76;G 74) f mss. भेषास्तु. 2G. देत्यानां. 64-65 ( B. same ; G. 62-63) 1 B. नेध्यमिच्का(मोचा-त)मह G.न समिष्यामह,

१.७७-८८ नाट्यशास्त्रम् ना्योत्पत्ति: उपस्थितोऽहं ब्रह्माणं सुतैः सवेः समन्वितः । १. ८६-१००

निश्चिता भगतन् विध्ना नाट्यस्यास्य विनाशने।।७७।। पाश्वें तु रङ्गपीठस्य महेन्द्रः स्थितवान् स्वयम्।

अतो रक्षाविधिं सम्यगाज्ञापय सुरेश्वर। स्थापिता मत्तवारण्यां विद्युद् दैत्यनिषूदनी ।।८६।। ततः स विश्वकर्माणं ब्रह्मोवाच प्रयत्नतः ॥७८।। स्तंभेषु मत्तवारण्याः स्थापिता: परिपालने।

कुरु लक्षणसम्पन्नं नाट्यवेश्म महामते। भूता यक्षा: पिशाचाश्च गुह्यकाश्च महाबलाः॥६०॥। जर्जरे चैव निक्षिप्तं वजू दैत्यनिबर्हणम्'। कृत्वा यथोक्तमेवं तु गृहं पत्मोद्धवाज्ञया ।।७६।। प्रोक्तवान् द्रुहिणं गत्वा सभायां तु कृताञ्जलि:। तत्पर्वसु विनिक्षिप्ताः सुरेन्द्रा ह्यमितौजसः ॥६१॥ सज्जं नाट्यगृहं देव तदवेक्षितुमर्हसि॥८०॥ शिर:पर्वास्थितो ब्रह्मा द्वितीये शंकरस्तथा। तृतीये च स्थितो विष्णुश्चतुर्थे स्कन्द एव च ।।६२।। ततः सह महेन्द्रेण सुरैः सर्वैश्च सेतरैः। पञ्चमे च महानागा: शेषवासुकितक्षकाः । अगच्छत् त्वरितो द्रष्टुं द्रुह्टिणो नाट्यमण्डपम्।८१।। एवं विघ्नविनाशाय स्थापिता जर्जरे सुराः ॥६३॥। टष्ट्रा नाट्यगृहं ब्रह्मा प्राह सर्वान् सुरांस्ततः। रङ्गपीठस्य मध्ये तु स्वयं ब्रह्मा प्रतिष्ठितः । अंशभागैर्भवद्धिस्तु रक्ष्योऽयं नाट्यमण्डपः ।।८२।। इत्यर्थ1 रङ्गमध्ये तु क्रियते पुष्पमोक्षणम् ॥६४॥। रक्षणे मण्डपस्याथ विनियुक्तस्तु चन्द्रमा। पातालवासिनो ये च यक्षगुह्यकपन्नगाः । लोकपालास्तथा दिक्षु विदिक्ष्वरपि च मारुताः ।।८३।। अधस्ताद्रङ्गपीठस्य रक्षणे ते नियोजिताः ॥६५॥। नेपथ्यमूमौ मित्रस्तु निक्षिप्तो वरुणोडम्बरे। नायकं रक्षतीन्द्रस्तु नायिकां तु सरस्वती। वेदिकारक्षणे1 वह्निर्भाण्डे सर्वे दिवौकसः ॥८४॥ विदूषकमथोंकार: शेषास्तु प्रकृतीर्हरः ॥६६॥। वर्णाश्चत्वार एवाथ स्तंभेषु विनियोजिताः । यान्येतानि नियुक्तानि दैवतानीह रक्षणे। आदित्याश्चैव रुद्राश्च स्थिता: स्तंभान्तरेष्वथ ।।८५।। एतान्यैवाधिदैवानि भविष्यन्तीत्युवाच सः॥६७॥। धारणीषु स्थिता भूता: शालास्वप्सरसस्तथा। सर्ववेश्मसु यक्षिण्यो महीप्रष्ठे महोदधिः ॥८६॥ एतस्मिन्नन्तरे देवैः सर्वेरुक्तः पितामहः। साम्ना तावदिमे विघ्नाः स्थाप्यन्तां वचसा त्वया ॥६८।। द्वारशालानियुक्तस्तु कृतान्तः काल एव च। स्थापितौ द्वारपाश्वे तु नागमुख्यौ महाबलौ ॥८७॥। पूर्व साम प्रयोक्तव्यं द्वितीयं दानमेव च। तयोरुपरि भेदस्तु ततो दण्डः प्रयुज्यते ॥६६। देहल्यां यमदण्डस्तु शूलं चोपरि संस्थितम्। देवानां वचनं श्रत्वा श्रह्मा वचनमत्रवीत्। द्वारपालौ स्थितौ चोभौ नियतिमृ स्युरेव च ॥।८८॥ कस्माड़वन्तो नाट्यस्य विनाशाय समुत्थिताः॥१००।। 76-78 (B. 77-78 ; G. 75-76) 78-79 (B. 79; G. 77). 79-81 (B. 81-82; G. 79-80) 1 For 79b B.G. ततोऽचिरैय कलेन वि्वकर्मा महक्ूमन (गुमंमड्न)। 89-93 (B.89b-93a; G.87b-92a). 1 B. reads bet. 91a and 91b यच- भूवपिशाचाय्त सुरेन्द्रेषमितीजसा। वौरभद्रोऽय भगवान् गुद्यवास तथेव च. 93-94 (B,94-95a] स्वलक्षणसम्पननं नायवेशम चकार स. We with Bth. 82-88 (B. 83-89a; G. 81-87a). G.92b-93) 'B. ₹2lय. 95 (B. 95b-96a; G.94). 96 ( B.96b-97a; G.95). 1 Gg. वैदिकां पावकः पातु भाख,B. दारपावेषु C. नागराजो। 101a j G. 99). 97 (B. 97b-98a ; G.96). 98-99 (B.98b-100a; G.97-98). 100 (B.100b- २

११ नाट्योत्पत्ति: १. ११३-१२२ १. १०१-१११ नाट्यशास्त्रम् १० उत्तमाधममध्यानां नराणां कर्मसंश्रयम्। म्रह्मणो वचनं श्रत्वा विरूपाक्षोऽन्रवीद्वचः । हितोपदेशजननं धृतिकीडासुखादिकृत् ॥११२।। दैत्यैविघ्नगणैः सार्ध सामपूर्वमिदं ततः ॥१०१॥ *एतद्रसेषु भावेषु सर्वकमक्रियासु च। योऽयं भगवता सृष्टो नाट्यवेद: सुरेच्छया। *सर्वोपदेशजननं नाट्यभेतद्गविष्यति ।।११३।। प्रत्यादेशोऽयमस्माकं सुरार्थ भवता कृतः ॥१०२॥ दुःखार्तानां श्रमार्तानां शोकार्तानां तपस्विनाम्। तन्नैतदेवं कर्तव्यं त्वया लोकपितामह। विश्रामजननं लोके नाट्यमेतद्भविष्यति ।।११४।। यथा देवास्तथा दैत्यास्त्वत्तः सर्वे विनिर्गताः ॥१०३॥ धर्म्य यशस्यमायुष्यं हितं बुद्धिविवर्धनम्। लोकोपदेशजननं नाट्यमेतद्विष्यति ॥११५।। विरूपाक्षवचः' श्रुत्वा ब्रह्मा वचनमत्रवीत्। न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पं न सा विद्या न सा कला। अलं वो मन्युना दैत्या विपादं त्यजतानघाः ॥१०४॥ न स योगो न तत्कर्म नाट्येऽस्मिन् यन्न श्यते ॥११६॥ भवतां दैवतानां च शुभाशुभविकल्पकः। *सर्वशास्त्राणि शिल्पानि कर्माणि विविधानि च। कर्मभावान्वयापेक्षो नाट्यवेदो मया कृतः॥१०५॥ *अस्मिन्नाट्ये समेतानि तस्मादेतन्मया कृतम् ॥११७॥ नैकान्ततोऽत्र भवतां देवानां चात्र भावनम्। तन्नात्र मन्युः कर्तव्यो भवद्भिरमरान् प्रति । त्रैलोक्यस्यास्य सर्वस्य नाट्यं भावानुकीर्तनम् ॥१०६॥ सप्तद्वीपानुकरणं नाट्ये ह्यस्मित् प्रतिष्टितम्- ॥११८।। क्कचिद्वर्मः क्वचित्क्रीडा क्चिदर्थः क्वचिच्छमः । वेद विद्येतिहासानामाख्यानपरिकल्पनम्। क्चिद्धास्यं क्वचिद्युद्धं कचित्कामः कचिद्वध: ॥१०७।। *श्रु तिस्मृतिसदाचार परिशेषार्थकल्पनम्। ॥११६॥ धर्मोधर्मप्रवृत्तानां कामः कामोपसेविनाम्। विनोदजननं लोके नाट्यमेतद् भविष्यतति निग्रहो दुर्विनीतानां विनीतानां दमक्रिया॥१०८॥ देवतानामसुराणां1 राज्ञामथ कुटुम्बिनाम्2॥१२०॥ क्रीवानां धार्ष्टयकरणमुत्साहः शूरमानिनाम्। कृतानुकरणं लोके नाट्यमित्यभिधीयते। अबुधानां विबोधश्र वैदुष्यं विदुषामपि॥१०६॥ योऽयं स्वभावो लोकस्य सुखदुःखसमन्वितः ॥१२१।। ईश्वराणां विलासश्च स्थैर्य दुःखार्दितस्य च। सोडङ्गाद्यभिनयोपेतः नाट्यमित्यभिधीयते। अर्थोपजीविनामर्थो धृतिरुद्विप्नचेतसाम् ॥११०॥ एतस्मिन्नन्तरे देवान् सर्वानाह पितामहः ॥१२२॥ नानाभावोपसंपन्नं नानावस्थान्तरात्मकम्। लोकवृत्तानुकरणं नाट्यमेतन्मया कृतम् ॥१११॥ 112 (B.113b-114a; G.111). 113 ( B.114b-115a; G.112). 114-115 (B.115b-l17a; G.113-114). 116 (B.117b-118a; G.115). 117-118 (B. 101-103 (B.101b-104a;G.100-102). 104-105 (B.104b-106a; G.103-104). 118b-120a; C.116) 1 B. reads after this यैनानुकरणं नाव्यमेटत तद्यन्याकृतम्. 1B.विघ्नानां वचनं, 106 (B.106; G.105). 107 (B.106b-107a; G.106). 108-109(B. 119 ( B.123b-124a; G.119). 120 (B.123b,124b-121; G.117) G. 109b-11la ; G.107-108) B.G. धर्मो-5धम; we with Btb. 110(B.111b-112a; देवानामसुराणां च राज्ञा लोकस्य चैव हि. 2 B.G. ब्रह्मपोषां च विज्ञेयं नाव्यं वत्तान्तदर्शंकम, G.109). 111 (B.112b-113a; G.110). 121 (B.121b-122a, G.118). 122 (B.122b, 125a;G.120).

१.१२३.१२६ नाट्यशास्त्रम् १२

कुरुध्वमत्रविधिवद् यजनं नाट्यमण्डपे। बलिमदानैर्होमैश्च मन्त्रौषधिसमन्वितैः ॥१२३॥। जव्यैर्भक्ष्येश्र पानैश्च बलिः समुपकल्प्यताम्। मर्त्यलोकगतः'सर्वे शुभां पूजामवाप्स्यथ ॥१२४॥ द्वितीयोऽध्यायः अपूजयित्वा रङ्गं तु नैव प्रेक्षां प्रवतयेत्। अपूजयित्वा रङ्गं तु यः प्रेक्षां कल्पयिष्यति ॥१२५। भरतस्य वचः श्त्वा प्रत्यूचुमुनयस्ततः । तस्य तन्निष्फलं ज्ञानं तिर्यग्योनिं च यास्यति। भगवञ्छोतुमिच्छामो यजनं रङ्गसंश्रयम् ॥१।। यज्ञेन संमितं ह्येतद् रङ्गदेवतपूजनम् ॥१२६॥ अथवा या: क्रियास्तत्र लक्षणं यच्च पूजनम्। नर्तकोऽर्थपतिर्वापि यः पूजां न करिष्यति। भविष्यद्धिर्नरैः कार्य कथं तन्नाट्यवेश्मनि ॥२॥ न कारयिष्यन्त्यन्यैवा प्राप्स्यत्यपचयं तुसः ॥१२॥॥ इहादिर्नाट्ययोगस्य कीर्तितो नाट्यमण्डपः । यथाविधि यथादष्टं यस्तु पूजां करिष्यति। तस्मात्तस्यैव तावत् त्वं लक्षणं वक्तुमर्हसि ।।३। स लप्स्यते शुभानर्थान स्वर्गलोकं च यास्यति ॥१२८।। तेषां तु वचनं शत्वा मुनीनां भरतोऽब्रवीत्। एवमुत्तवा तु भगवान् द्रुहिणः सह दैवतैः। लक्षगं पूजनं चैव श्रुयतां नाट्यवेश्मनः।४। रङ्गपूजां कुरुष्वेति मामेवं समचोदयत् ॥१२६।। दिव्यानां मानसी सृष्टिगृ हेषूपवनेषु च। नराणां यत्नतः कार्या लक्षणाभिहिता: क्रियाः ॥५।। इति भारतीये नाट्यशास्त्रे नाट्योत्पत्तिर्नाम प्रथमोऽध्यायः । श्रुयतां तद्यथा यत्र कर्तव्यो नाट्यमण्डपः । तस्य वास्तु च पूजा च यथा योज्या प्रयत्नतः ॥६।। इह प्रेक्षागृहाणां तु धीमता विश्वकर्मणा। त्रिविध: सन्निवेशश्र शास्त्रतः परिकल्पितः ॥७॥ विकृष्टश्नतुरस्तश्च त्र्यस्रश्चैव हि मण्डपः । तेषां त्रीणि प्रमाणानि ज्येष्ठय मध्यं तथाडवरम्।।८।। प्रमाणमेषां निर्दिष्टं हस्तदण्डसमाश्रयम्। शतं चाष्टौ चतुःषष्टिर्द्वात्रिंशच्चेति निश्चितः ॥६।। अष्टाधिकं शतं ज्येष्ठय चतुःषष्टिस्तु मध्यमम्। कनीयस्तु तथा वेश्म हस्ता द्वात्रिंशदिष्यते ॥१०॥

123 (B.125b-126a; G.121). 124 (B.126b-127a; G.122). 'C. मत्यंलीकैष्वयं 1-2 (B.G. same). 3 ( B.G. same ). 4 (B.G same). 5-6 (BG. same). वेद: गभां पृजामवापस्यति. 125 (B.127b-128a; G 123). 126 (B.128b 129a; G.124). ' Bet. the hem. B.G. read भावाभिनिर्व्त्या: V. 1. यच भावा विनिष्पन्रा) सबें 127 (B.130;G.125). 128 (B.131;G.126). 129 (B.132;G,127) भावास्तु मानुषा :. 7-8 (B.G. same). 8-10 (B.G. same),

२. ११-२१ नाट्यशास्त्रम् १४

देवानां भवनं ज्येष्ठं नृपाणां मध्यमं भवेत्। १५ प्रेक्षागृहलक्षणम् २. २२-३२

शेषाणां प्रकृतीनां तु कनीयः संविधीयते ॥।११।। देवानां मानसी सृष्टिगृ हेषूपवनेषु च। प्रमाणं यञ्च निर्दिष्टं लक्षणं विश्वकर्मणा। यत्नभावादू विनिष्पन्नाः सर्वे भावा हि मानुषाः ॥२२॥ प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां तच्चैवं हि निबोधत ॥१२।। तस्माद्देवकृतैर्भावैर्न विस्पर्धेत मानुषः। अणू रजश्च बालश्च लिक्षा यूका यवस्तथा। मानुषस्य1 तु गेहस्य संप्रवक्ष्यामि लक्षणम् ॥२३।। अङ्गलं चैव हस्तश्र् दण्डश्चेव प्रकीर्तितः ॥१३। भूमेरविभागं पूर्व तु परीक्षेत 1 विचक्षणः । अणवोऽष्टौ रजः प्रोक्तं तान्यष्टौ बाल उच्यते। ततो वास्तुप्रमाणं च प्रारभेत 2शुभेच्छया ॥२४।। बालास्त्वष्टौ भवेलिलक्षा यूका लिक्षाष्टकं भवेत् ॥१४॥ समा स्थिरा च कठिना कृष्णाऽगौरी च या मवेत्। यूकास्त्वष्टौ यवो ज्ञेय: यवास्त्वष्टौ तथाङ्गलम्। भूमिस्तत्र तु कर्तव्यः कर्तृमिर्नाट्यमण्डपः ॥२५॥ अङ्गलानि तथा हस्तश्चतुर्विशतिरुत्यते ॥१५॥ प्रथमं शोधनं कृत्वा लाङ्गलेन समुत्कृषेत्। चतुर्हस्तो भवेद्दण्डो निर्दिष्टस्तु प्रमाणतः । अस्थिकीलकपालानि तृणगुल्मांश्च शोधयेत्॥२६॥ अनेनैव प्रमाणेन वक्ष्याम्येषां विनिर्णयम् ॥१६॥ शोधयित्वा वसुमतों प्रमाणं निर्दिशेत्ततः । चतुःषष्टि करान् कुर्याद् दीर्घत्वेन तु मण्डपम्। पुष्यनक्षत्रयोगे तु शुक्कं सूत्रं प्रसारयेत्1 ।।२७।। द्वात्रिशतं च विस्तारं मर्त्यानां योजयेदिह ॥१७ कार्पासं 2बाल्बजं चापि वाल्कलं मौञ्जमेव च। अत ऊर्ध्व न कर्तव्यः कतृ भिर्नाट्यमण्डपः। सूत्र बुधैस्तु कर्तव्यं यस्य च्छेदो न विद्यते ॥।२८।। यस्यादव्यक्तभावं हि तत्र नाट्य ब्रजेदिति ॥१८ अर्धच्छिन्ने मवेत् सूत्रे स्वामिनो मरणं ध्रुवम्। मण्डपे विप्रकृष्टे तु पाठ्यमुच्चरितस्वरम्। त्रिमागच्छिन्नया रज्वा राष्ट्रकोपो विधीयते ॥।२६।। अनिःसरणधर्मत्वाद्1 विस्वरत्वं भृशं व्रजेत् ॥१६॥। छिन्नायां तु चतुर्मागे प्रयोक्तुर्नाश उच्यते। यश्चाव्यास्यगतो' रागो भावसृष्टिरसाश्रयः। हस्तप्रभ्रष्टया वापि कश्चित्वपचयो भवेत् ॥३०। स2 हेशमनः प्रकृष्ठत्वाद् व्रजेदव्यक्ततां पराम् ॥२०॥ तस्मान्नित्यं प्रयत्नेन रज्जुग्रहणमिष्यते। प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां तस्मान्मध्यममिष्यते। कार्य चैव प्रयत्नेन मानं नाट्यगृहस्य तु॥३१॥ यस्मात्पाठय च गेयं च सुखं श्रव्यतरं भतेत् ॥२१।। *मुहूर्तेनानुकूलेन तिथ्या च करणेन च।

11-16 (B.11-15-19 ; G. same) ' B. repeats here 21 and two other ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा तु पुण्याहं वाचयेत्ततः ।३२।। couplets ; see note 1 on 21 below. 17 ( B. 20 ; G. same ) 18-19 ( B. 21-22; G. same) 1 C. बनमित्य क् वरणीत्वात्. 20 ( B. 23 ; G.20 ). 1 B. th, ch. 22-23 (B. 27-28 ; G. 24-25) C. मनुष्यस्य. 24 (B. 29; G, 26) I B. प्रथोजकः, यश्चाप्यास्यगतो रागो (रासो) भावसष्टि (टष्टि) रसाश्रय, B.G. -गतो भावी नामाटष्टिरसाश्रयः 2 B. यहच्कया. 25 (B. 30 ; G.27). 26 (B.31;G.28); 27a (B.32a, G.29a). * B. n. स तु वेश्म, B.ch, स च वेश्म. 21 (B. 24; G.21) ; 1 B.G. read 27-28 (B. 33b-31abis; G.30b-3]a). B.G. add the following: विन्धुत्तराषि after this प्रचाग्टहाणां सर्वेषां विप्रकारी विधि: सृत । विक्कष्टप्नतुरसत्न व्यसश्ेव प्रयोक्तृभिः ॥ सोम्यं च विशाखापि च रेवती। हस्तिष्यानुराधाश् प्रशस चनाव्यकर्मणि, C.बादरं 28-31 (B. कनीयसु सृतं चास चतुरस' व मव्यमम्। न्येश्ठ विक्ष्ट' विज्ञेयं ना्बश्म( रेद) प्रयोकृमि: See also note 1 on 11-16 above. 34b-37 ; G. 31b-34) 32-33 (B. 35-36a ; G. 35) 1 G. om. 33a.

२.३३ ४३ नाट्यशास्त्रम् १७ प्रेक्षागृहलक्षणम् २.४४-५५*

शान्तितोयन्ततो दत्वा तत्र सूत्रं प्रसारयेत्। भित्तिकर्मणि निर्वृत्ते स्तम्भानां स्थापनं ततः। चतुःषष्टिकरान् कृत्वा 2द्विधा कुर्यात् पुनश्च तान्।।३३।। तिथिनक्षत्रयोगेन शुभेन करणेन तु॥४४॥ पृष्टतो यो भवेद्धागो द्विधा भूतस्य तस्यं तु। स्तम्भानां स्थापनं कार्य रोहिण्या श्रवणेन वा। सममर्धविभागेन रङ्गशीर्ष प्रकल्पयेत् ॥३४।। आचार्येण सुयुक्तेन त्रिरात्रोपोषितेन च ॥४५।। पश्चिमे1तु पुनर्भागे नेपथ्यगृहमादिशेत्। स्तम्भानां स्थापनं कार्य प्राप्ते सूर्योदये शुभे1। विभज्य भागान् विधिवद्यथावदनुपूर्वशः ॥२५॥ प्रथमे ब्राह्मणस्तम्भे सर्पिःसर्षपसंस्कृतः ॥४६।। शुभे नक्षत्रयोगे तु मण्डपस्य निवेशनम्। सर्वशुक्ठो विधि: कार्यों दद्यात् पायसमेव तु। शंखदुन्दु मिनिर्घोषैमृ दङ्गपणवादिभिः ॥३६॥ ततश्च क्षत्रियस्तम्भे वस्त्रामाल्यानुलेपनम् ॥४७।। सर्वातोदयनिनादैश्च1 स्थापनं कार्यमेव च। सर्व रक्त प्रदातव्यं द्विजेभ्यश्च गुडौदनम्। उत्सार्याणि त्वनिष्टानि 2पाषण्डाश्रमिणस्तथा॥३७॥। वैश्यस्तम्भे विधि: कार्यो दिग्मागे पश्चिमोतरे ॥४८॥ काषायवसनाश्चैव विकलाश्चैव ये नराः । सर्व पीतं प्रदातव्यं द्विजेभ्यश्च घृतौदनम्। निशायां च बलिः कार्यो नानाभोजनसंयुतः ॥३८।। शूद्रस्तम्भे विधि: कार्यः सम्यक् पूर्वोत्तराश्रये ।।४६। गन्धपुष्पफलोपेतो दिशो दश समाश्रितः । नीलप्रायं प्रदातव्यं कृसरं च द्विजाशनम्। पूर्वेण शुक्कान्नयुतो नील: स्याद् दक्षिणेन च ॥३६॥ पूर्वे तु ब्राह्मणस्तम्भे शुक्कमाल्यानुलेपने।।५०। पश्चिमेन बलि: पीतो रक्तश्रवोत्तरेण तु। निक्षिपेत् कनकं मूले कर्णाभरणसंश्रयम्। यस्यां' यच्चाधिदैवं तु दिशि संपरिकीर्तितम् ॥४०।। ताम्रं चाध: प्रदातव्यं स्तम्भे क्षत्रियसंज्ञके ॥५१।। तादृशस्तत्र दातव्यो बलिर्मन्त्रपुरस्कृतः । वैश्यस्तम्भस्य मूले तु रजतं संप्रदापयेत्। स्थापने ब्राह्मणेभ्यश्च दातव्यं घृतपायसम्॥४१। शूद्रस्तम्भस्य मूले तु दद्यादायसमेव च ।५२।। मधूपर्कस्तथा राज्ञे कर्तृभ्यश्च गुडौदनम्। शेषेष्वपि च 1निक्षेप्यं स्तम्भमूलेषु काश्चनम्। नक्षत्रेण तु कर्तव्यं मूलेन स्थापनं बुधैः ॥४२॥ स्वस्तिपुण्याहघोषेण जयशब्देन चैव हि ॥५३॥ मुहूर्तेनानुकूलेन तिथ्या सुकरणेन च। स्तम्भानां स्थापनं कार्य 1 पर्णमालापुरस्कृतम्। एवं तु स्थापनं कृत्वा भित्तिकर्म प्रयोजयेत् ।।४३।। रत्नदानैः सगोदानैर्वस्त्रदानैरनल्पकैः ।।५४।। ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा तु स्तम्ममुत्थापयेत् ततः। 33-35 ( B. 36b-38a ; G. 36-37 ) ' B. ततः. B. दिधाभूतस्य तस्य तु. अचलं 2चाप्यकम्पं च तर्थवावलितं पुनः ॥५५॥ 35-37 ( B. 38b-40a ; G. 38-39 ) 1 B. च विभागेडथ. 37-38 (B. 40b-41a; G. 40). 1 B. सर्बातोदेः प्रणदितः,G. पावरडात्र्मिषः; 43-46 (B. 46b-52a ; G. 46-48 ). 46-50 (B. 52b-56a ; G, 50) 1 G and Bkh. add चन्दन तु भवेद ब्राह्म' चावं खादिरमेब च। धवाख्यं वैश्यवर्गी स्वाच्कूद्र' सवंद्रमे: वतम् Bi पाषस्थाश्रमिण: : G.g-श्रमर. 38-39 (B. 41b-42a; G. 41) 39-40 (B. 50-53 ( B.53b-56a; G.54-56) 1 B. निचिप्त 53-55 (B. 56b 58a; G. 57- 42b-40a ; G. 42-43). 41-42 ( B. 44b-45a ; G, 44 ) 1 B. वाह्टरं दिशि यर्स्ां 59a) 1 B. पुष्पमाला. 2 B. पकम्पा. तु देवतं परिकल्पितं, 42-43 (B. 45b-46a; G. 45).

२. ५६-६६ नाट्यशास्त्रम् १८ १६ प्रेक्षागृहलक्षणम २. ६s-३६

स्तम्भस्योत्थापने सम्यग दौषा ह्येते प्रकीर्तिताः । एवं विधिपुरस्कारैः कर्तव्या मत्तवारणी ।६७।। अवृष्टिरुक्ता चलने वलने 1मृतितो भयम् ॥५६॥ रङ्गपीठं ततः कार्य विधिदृष्टेन कर्मणा। कम्पने परचक्रात् तु भयं वदति दारुणम्। रङ्गशीर्ष तु कर्तव्यं षट्दारुकसमन्वितम् ॥।६८।। दोषैरेतैविहीनं तु स्तम्भमुत्थापयेच्छिवम् ॥५७॥। कार्य द्वारद्वयं चात्र नेपथ्यगृहकस्य तु। पवित्रे ब्राह्मणस्तम्भे दातव्या दक्षिणा च गौः। पूरणे मृत्तिका चात्र कृष्णा देया प्रयत्नतः॥६६।। शेषाणां स्थापने कार्य भोजनं कर्तृसंश्रयम् ॥५८। लाङ्गलेन समुत्कृष्य1निर्लोष्टतृणशर्करा। मन्त्रपूर्व3 च तद्देयं नाट्याचार्येण धीमता। लाङ़ले शुद्धवर्णौं तु घुर्यौ योज्यौ प्रयत्नतः ॥७0॥ पुरोहितं नृपं चैव भोजयेन् मधुपायसम् ॥५६॥ कर्तारः पुरुषाश्चत्र येऽङ्गदोषविवर्जिताः । कर्तृ नपि तथा सर्वान् कृसरं लवणोत्तरम्। अहीनाङ्गश्र वोढव्या मृत्तिका पीठकैर्नवैः॥७१॥ सर्वमेवं विधिं कृत्वा सर्वातोदैः प्रत्ादितैः ॥६०॥ एवंविधैश्र1 कर्तव्यं रङ्गशीर्ष प्रयत्नतः । अभिमन्त्र्य यथान्यायं स्तम्भमुत्थापयेच्छुचिः । कूर्मपृष्ठं न कर्तव्यं मत्स्यपृष्ठं तथैव च ॥७२।। यथाचलो गिरिमेरुर्हिमवांश्च 1यथाचलः ॥६१।। शुद्धादर्शतलाकारं 2रङ्गपीठं प्रशस्यते। जयावहो नरेन्द्रस्य तथा त्वमचलो भव। रत्नानि चात्र देयानि पूर्व वञ्र विचक्षणैः॥७३॥। स्तम्भद्वारं च भित्ति व नेपथ्यगृहमेव च ।।६२।। दैदूर्य8 दक्षिणे चव स्फटिकं पश्चिमे तथा। एवमुत्थापयेत् तज्ज्ञो विधिद्ष्टेन कर्मणा। प्रवालमुत्तरे चैव मध्ये तु कनकं भवेत्॥७४।। रङ्गपीठस्य पाशवें तु कर्तव्या मत्तवारणी ॥६३।। एवं रङ्गशिरः कृत्वा दारुकर्म प्रवर्तयेत्। चतुःस्तम्भसमायुक्ता रङ्गपीठप्रमाणतः । ऊहप्रत्यूहसंयुक्तं नानाशिल्पप्रयोजितम्॥७।। अध्यर्धहस्तोत्सेधेन कर्तव्या मत्तवारणी ॥।६४।। नानासश्चवनोपेतं वहुव्यालोपशोभितम्। उत्सेधेन तयोस्तुल्यं कर्तव्यं रङ्गमण्डपम्। भवेयुश्चात्र1 विन्यस्ता विविधाः सालभञ्जिका ॥७६।। तस्यां माल्यं च 1धूपं च गन्धं वस्रं तथैव च ।।६५।। निर्यहकुहरोपेतं2 नानाग्रथितवेदिकम्। नानावर्णानि देयानि तथा भूतप्रियो बलिः । नानाविन्याससंयुक्तं चित्रजालगवाक्षकम् ।।७७।। 2पायसं तत्र दातव्यं स्तम्भानां कुश[लाय तु] ॥६६॥। सुपीठधारणीयुत्तं कपोतालीसमाकुलम्।

भोजने 4कृसरं चैव दातव्यं ब्राह्मणाशनम्। नानाकुट्टिमविन्यस्तैः स्तम्भैश्चाप्युपशञोभितम् ।।७८।। एवं काष्ठविधिं कृत्वा भित्तिकर्म प्रवर्तयेत्। 56-57 (B.59-60; G.59b-61a) 1 B अ चलितम्. 2 C, मृत्युतो, 58-60 (B. 61-63a; स्तम्भं वा नागदन्तं वा वातायनमथापि वा॥७६॥। G.61b-63) 1 B. मन्त्रपूत. 60-63 (B. 63b-66a; G. 64-66) 1 B.C. महाबलः, we with Bn. 63-65 (B.66b-68a; G.67-68). 65-67 ( B. 68b-70a ; G. 69b-71a) 68-71 ( B. 71-74; G. 71b-75a) 1 B. -इृरथकंराम्. 72-74 (B. 75-77 ; 'C. माल्य' वस्त' च गन्वमाख् 2B.C. आयमं, see Bth. 3 mss. कुशलैरध :. B. G. 75b 78a) 1 B. एबं विध प्रकर्तव्यं, 2 B. ङशोष. 3 B. वेडूय 75-80 (B.78-81a ; G. 78b-83a). 1 C. भटटालभञ्जिकामिय समन्तात् मन्डुतम. 2B. निव्यू'ह, जासरां.

२. ८०-६० नाव्यशास्त्रम् २० २१ प्रेक्षागृहलक्षणम् २. ६१-१०२ कोणं वा सप्रतिद्वारं द्वारविद्धं न कारयेत्। इष्टकादारुभि: कार्य प्रेक्षकाणां निवेशनम्। कार्यः शैलगुहाकारो द्विभूमिर्नाट्यमण्डपः ।८० ।। हस्तप्रमाणैरुत्सेधैर्भ मिभागसमुत्थितैः ।।६१।। मन्दवातायनोपेतो निर्वातो धीरशब्दभाक। रङ्गपीठावलोक्यं च कुर्यादासनजं विधिम्। तस्मान्निवातः कर्तव्यः कतृभिर्नाट्यमण्डपः ॥८१। षडन्यान् अन्तरे चैव पुनः स्तम्भान् यथादिशम् ॥६२॥ गम्भीरस्वरता1 येन कुतपस्य भविष्यति। विधिना स्थापयेत् तज्ज्ञो दढान् मण्डपधारणे। भित्तिकर्मविधिं कृत्वा भित्तिलेपं प्रदापयेत् ।।८२।। अष्टौ स्तम्भान् पुनश्चैव तेषामुपरि कल्पयेत् ।६३।। सुधाकर्म तथैवास्य कुर्याद् बाह्यं प्रयत्नतः । संस्थाप्यं1 च पुनः पीठमष्टहस्तप्रमाणतः । भित्तिष्वथ च लिप्तासु परिमृष्ठासु सर्वतः ।८३।। तत्र स्तम्भा: प्रदातव्यास्तज्ज्ञैर्मण्डपधारणे ॥६४॥। समासु जातशोभासु चित्रकर्म प्रवर्तयेत्। धारणीधारितास्ते2 च शालस्त्रीमिरलंकृता। चित्रकर्मणि चालेख्या: पुरुषाः स्त्रीजनास्तथा ॥।८४।। नैपथ्यगृहकं चैव ततः कार्य प्रयोक्तभिः ॥६५॥ लताबन्धाश्च कर्तव्याश्चरितं आत्मभोगजम्। द्वारं चैकं भवेत् तस्य रङ्गपीठप्रवेशने। एवं विकृष्टं कर्तव्यं नाट्यवेश्म प्रयोक्तभिः ॥८५॥ जनप्रवेशनं 6चैवमाभिमुख्येन कारयेत् ॥६६।। रङ्गस्याभिमुखं कार्यं द्वितीयं द्वारमेव तु। अतः परं प्रवक्ष्यामि चतुरस्रस्य लक्षणम्। अष्टहस्तं तु कर्तव्यं रङ्गपीठं प्रमाणतः ।६७।। समन्ततस्तु कर्तव्या हस्ता द्वात्रिंशदेव तु ॥८६॥ चतुरस्त्ं समतलं वेदिकासमलंकृतम्। शुभभूमिविभागस्थो नाट्यज्ञैर्नाट्यमण्डपः । पूर्वप्रमाणनिर्दिष्टा कर्तव्या मत्तवारणी ।६८।। यो विधि: पूर्वमुक्तस्तु लक्षणं मङ्गलानि च ।८७।। चतुःस्तम्भसमायुक्ता वेदिकायास्तु पार्श्वतः । 2चतुरस्नस्य तान्येव कारयेन्नाट्यवेश्मनः। समुन्नतं समं चैव रङ्गपीठं तु कारयेत् ।।६६।। चतुरसं समं कृत्वा सूत्रेण प्रविभज्य च ।।८८।। विकष्टे8 तून्नतं कार्य चतुरस्रे समं तथा। बाह्यतः सर्वतः कार्या भित्ति: श्िष्टेष्टका हृढा। एवमेतेन विधिना चतुरस््रं गृहं भवेत् ॥१००।। तत्राभ्यन्तरतः कार्या 3रङ्गपीठे यथादिशम् ।८६॥ त्यस्रस्य1 मण्डपस्यापि संप्रवक्ष्यामि लक्षणम्। दश प्रयोक्तभिः स्तम्भा: शक्ता मण्डपधारणे। तयस्तरं त्रिकोणं कर्तव्यं नाट्यवेश्म प्रयोत्तभिः॥१०१॥ स्तम्भानां 4बाह्यतः श्रापि सोपानाकृति पीठकम् ॥६०।। मध्ये त्रिकोणभेवास्य रङ्गपीठं तु कारयेत्। द्वारमेकेन2 कोणेन कर्तव्यं तु प्रवेशने ।१०२।। 81-82 ( B. 84b-86a; G. 84-85) 1 After B. 87, 'repeats 19. 82-85 (B. 92-100 ( B.97b-105a; C. 96-104a) 1 B. बिद्धास्यमष्टहस्त' च पीठं तेषु ततो न्यसेत्. 87b-90; G. 86b-89a) * गान्भौय मुखरत्वं च कुतपस्य भवदिति. 86-92 (B. 90-96a ; 2 B. धारपौधारणा. 4 B. तत्र. 5 B. -प्रवेशनं. 16 B. चान्यदाभि- G. 89b-95). पुनरीबह्टि. 2 B. विक्ृष्टे तान्यशैषानि चतुरसपि कारयेत्. 3 B, रङ्रपीठो- ' B. रशीष. 8 C. विकछेडप्यननतं. 101-104 (B. 104-111; G.104b-108). I B. B. प्रयत्नत ..

परिस्थितम्. 4 C. ब ह्यतः स्थाप्य. भतःपरं प्रवत्यामि त्यम्नगेहस्य लक्षगम, 2 B, द्वारं तेनेव,

२. १०३-१०४ नाट्यशास्त्रम् २२

द्वितोयं चैव कर्तव्यं रङ्गपीठस्य पृष्ठतः । विधिर्यश्चतुरस्त्रस्य भित्तिस्तम्भसमाश्रयः ॥१०३॥ स तु सर्वः प्रयोक्तव्यः त्यस्रस्यापि प्रयोक्तभिः। तृतोयोऽध्यायः एवमेतेन विधिना कार्य नाट्यगृहं बुघैः॥१०४॥ अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि पूजामेषां यथाविधि। सर्वलक्षणसम्पन्ने कृते नाट्यगृहे शुभे। इति भारतीये नाट्यशास्त्रे ग्रेक्षागृहलक्षणं नाम द्वितीयोऽध्यायः । गावो वसेयुः सप्ताहं सह जप्यपरैर्द्विजैः ॥१॥ ततोऽधिवासयेद् वेश्म रङ्गपीठं तथव च। मन्त्रपूतेन तोयेन प्रोक्षिताङ्गो निशागमे ॥२।। यथास्थानान्तरगतो दीक्षितः प्रयतः शुचिः । त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा1 नाट्याचार्योडताम्बरः ।।३।। नमस्कृत्य महादेवं सर्वलोकेश्वरं भवम्। पद्मयोनिं सुरगुरु' विष्णुमिन्द्र गुहं तथा।४।। सरस्वतीं च लक्ष्मीं च सिद्धिं मेधां स्मृर्ति मतिम्। सोमं सूर्य च मरुतो लोकपालांस्तथाश्चिनौ।।५।। मित्रमम्निं सुरान् रुद्रान् वर्णान् कालं कलिं तथा। मृत्यु च नियतिं चैव कालदण्डं तथैव च।।६।। विष्णुप्रहरणं चैव नागराजं च वासुकिम्। वञ्रविद्युत्समुद्रांश्च गन्धर्वाप्सरसो मुनीन्॥।। तथा नाट्यकुमारीश्च् महाग्रामण्यमेव च। यक्षांश्र गुह्यकांश्चैव भूतसंघांस्तथैव च ।।८।। एतांश्चान्यांश्च 1देवर्षीन् 2प्रणिपत्य कृताश्जलिः । यथास्थानस्थितान् देवान् निमन्त्र्यैतद्वचो वदेत्॥।६।। 3भवद्धिनो निशायां तु कर्तव्यः संपरिग्रहः। साहाय्यं चैव दातव्यमस्मिन्नाट्य सहानुगैः॥१०॥ 1-8 (B,1-7, 9; G. 1-7, 9) B. नायकोऽइतवस्वष्टक :. aC. सेन्टुं. Bth तथा ग्रामाषिदेवता :. B.G. read before. 9 भूतान् पिशचान् यचांश गुह्यकांश्च महोरगान्। पसुरान् नाव्यविघ्वांक्न तथान्यान्; देवराक्षसान्. 9-10 (B. 10-11; G.10-11) * राजर्धौन्, 2 B. प्रगम्य रचिताञ्जलि:, 8B. भगवद्िः निंशयां न :. 3 B. पूजासेवं,

३. ११-२१ नाट्यशास्त्रम् २४ २५ रङ्गदेवतापूजनम् ३२२-३३ संपूज्य1 देवताः सर्वाः कुतपं 2संप्र[पूज्य च। मध्ये चैवात्र कर्तव्ये द्वे रेखे तिर्यगूर्ध्वंगे। जर्जराय प्रयुश्जीत पूजां नाट्यप्रसिद्धये ।।११।। तयोः कक्ष्याविभागेन दैवतानि निवेशयेत् ॥२२।। त्वं महेन्द्रप्रहरणं सर्वदानवसूदनम्। पझ्मोपविष्ट ब्रह्माणं 1तस्य मध्ये निवेशयेत्। निर्मितं सर्वदेवैश्च 3सर्वविन्ननिबर्हणम् ॥।१२।। आदौ निवेश्यो भगवान् सार्ध भूतगणैर्भवः2 ॥२३।। नृपस्य1 विजयं शंस रिपूणां च पराजयम्। नारायणो महेन्द्रश्च 3स्कन्दार्कािश्चिनौ शशी। गोब्राह्मणशिवं चैव नाट्यस्य च विवर्धनम् ॥१३॥ सरस्वती च लक्ष्मीश्च श्रद्धा मेधा च पूर्वतः ॥२४॥ एवं कृत्वा यथान्यायमुषित्वा नाट्यमण्डपे। पूर्वदक्षिणतो वह्निर्निवेश्यः स्वाहया सह। निशायां च प्रभातायां पूजनं प्रक्रमेद् "इह॥।१४।। विश्वेदेवाश्च गन्धर्वा रुद्राश्च ऋषयस्तथा ॥२५॥ आर्द्रायां वा मधायां वा याम्ये पूर्वेषु वा त्रिषु। दक्षिणेन निवेश्यस्तु यमो मित्रस्तु सानुगः । आश्नेषामूलयोर्वापि कर्तव्यं रङ्गपूजनम् ॥१५॥ पितृन् पिशाचानुरगान् गुह्यकांश् निवेशयेत्॥२६।। आचार्येण सुयुक्त्तेन शुचिना दीक्षितेन च। नैऋत्यां राक्षसांश्चैव सर्वभूतान्निवेशयेत्। रङ्गस्योद्योतनं कार्य दैवतानां च पूजनम् ॥१६।। पश्चिमायां समुद्रांश्र वरुणं यादसां पतिम् ।।२७।। दिनान्ते दारुणे घोरे मुहूर्ते भूतदैवते। वायव्यां वै दिशि तथा सप्तवायून् निवेशयेत्। आचम्य च यथान्यायं दैवतानि निवेशयेत् ।।१७॥ निवेशयेच्च तत्रैव गरुडं पक्षिभिः सह ॥२८।। रक्ताः प्रतिसरास्तत्र रक्तगन्धाश्च पूजिताः । उत्तरस्यां दिशि तथा धनदं संनिवेशयेत्। रक्ता: सुमनसश्चैव यच्च रक्तं फलं भवेत् ॥१८।। नाट्यस्य मातृश्च तथा 6यक्षानथ सगुह्यकान् ।।२६।। यवैः सिद्धार्थकैर्लाजैरक्षतैः शालितण्डुलैः1 तथैवोत्तरपूर्वायां नन्दिनं च गणेश्वरान्। नागपुष्पस्य 2चूर्णेन वितुषाभिः प्रियङ्गभिः ॥१६॥ ब्रह्मर्षिभूतसंधाश्च यथाभागं निवेशयेत्।।३०।। एतैर्द्रव्यैरयुंतं कार्य दैवतानां निवेशनम्। स्तम्भे सनत्कुमारं तु दक्षिणे दक्षमेव च। आलिखेन् मण्डलं पूर्व यथास्थानं यथाविधि ॥२०।। ग्रामण्यं चोत्तरे स्तम्भे पश्चिमे स्कन्दमेव च ।३१।। समन्ततस्तु कर्तव्या हस्ता: षोडश मण्डले। अनेनैव विधानेन यथास्थानं यथाविधि। द्वाराणि चात्र कुर्वीत विधिना च चतुर्दिशम् ॥२१॥ 1वर्णरूपान्विताः सर्वा देवताः संनिवेशयेत् ॥३२॥ स्थाने स्थाने यथान्यायं विनिवेश्य तु देवताः। 11-13 (B.12-14;G. 12-14), Bth दवता: सर्वाः; B.G. सर्वान् एकन. 2 B.G. प्रकुर्वीत ततस्तासां पूजनं तु यथार्हतः ॥३३॥ F सम्प्रयुज्य. 3 C. सवंबिघ्ननिवारयम्. 3 C. नृपाय. 5 C. दहि. ' C, -ब्राह्मषहित 14-15 (B.G.15-16, G.15-16) B. उपास्य. C. बुध: 16 (B. 17; G.17). 22 (B.23; G.23). 23-30 (B.24-31 ; G.24-31) 1 C. रङ्रमध्ये. 2C. शिवः * B. स्कन्दः सूर्यों. 4 B. ततरैव विनिवेश्यस्तु गरुड', 17 (B.18; G.18). 18-20 (B.19-1la, G.19-21a). 20b (B.21b: G.21b BC. कुवेरं च सर्देरनुचनः सद, 8 C. यच्तानथ सहानुगान्. 31 (B.32; G.32) 32 (B.33; G. 33) 1 B. सुप्रसादानि, 21 (B.22 ; G.22) 1 B. मण्डलं, C मएडल :. 33 (B.34; G.34). ४

३.३४-४५ नाट्यशास्त्रम् २६ २७ रङ्गदेवतापूजनम् ३.४६५६

दैवतेभ्यस्तु दातव्यं सितं माल्यानुलेपनम्। देवदेव महाभाग पद्मयोने पितामह। वह्निगन्धर्वसूर्येभ्यो रक्तमाल्यानुलेपनम् ।३४। मन्त्रपूतमिमं सर्व बलिं देव गृहाण नः ॥४६॥ गन्धं माल्यं च धूपं च यथावदनुपूर्वशः । देवदेव महादेव गणेश त्रिपुरान्तक। दत्वा ततः प्रकुर्वीत बलिं पूजां यथाविधि।३५॥ प्रगृह्यतां बलिर्देव मन्त्रपूतो मयोद्यतः ॥४७।। द्रुहिणं मधुपर्केण पायसेन सरस्वतीम्। नारायणामितगते पद्मनाभ सुरोत्तम। शिवविष्णुमहेन्द्राद्याः संपूज्या मोदकैरथ ॥३६॥ प्रगृह्यतां बलिर्देव मन्त्रसंस्कारसंस्कृतः ।।४८।। घृतौदनेन वह्निश्च सोमार्कौ तु गुडौदनैः । पुरन्दरामरपते वञ्रपाणे शतक्रनो। विश्वेदेवाः सगन्धर्वा मुनयो मधुपायसैः ॥३७॥ प्रगृह्यतां बलिर्देव बलिमन्त्रपुरस्कृतः ॥।४६।। यममित्रौ समभ्यर्च्यौं अपूपैर्मोदकैस्तथा। देवसेनापते स्कन्द भगवन् शङ्करप्रिय। पितृन् पिशाचानुरगान् सर्पिःक्षीरेण तर्पयेत्।।३८।। बलि: प्रीतेन मनसा षण्मुख प्रतिगृद्यताम् ॥५०॥ पक्कामकेन मांसेन सुरासीघुफलासवैः। देवदेवि महाभागे सरखति हरिप्रिये। अर्चयेद् भूतसद्वांश्र चणकैः पयसाप्लुतैः॥३६॥ प्रगृह्य तां बलिर्मातर्मया भत्तया समर्पितः ॥५१। अनेनैव विधानेन संपूज्या मत्तवारणी। लक्ष्मीः सिद्धिर्मतिमेंधा सर्वलोकनमस्कृताः । पक्कामकेन मांसेन संपूज्या रक्षसां गणाः।४।।। मन्त्रपूतमिमं देव्यः प्रतिगृह्धन्तु मे बलिम् ॥५२॥ सुरामांसप्रदानेन दानवान् प्रतिपूजयेत्। सर्वभूतानुभावज्ञ लोकजीवन मारुत। शेषान् देवगणान् प्राज्ञः सापूपोत्कारिकौदनेः ।।४१।। प्रगृह्यतां बलिर्देव मन्त्रपूतो मयोद्यतः ॥५३।। मत्स्यैश्च पिष्टभस्यैश्र सागरान् सरितस्तथा। नानानिमित्तसंभूता: पौलस्त्याः सर्व एव तु। अभ्यर्च्य वरुणश्चापि दातव्यो घृतपायसः ॥४२।। राक्षसेन्द्रा महासत्त्वाः प्रतिगृह्धन्त्विमं बलिम्॥५४॥ नानामूलफलैश्रैव मुनीन् संप्रतिपूजयेत्। देववक्त्र सुरश्रेष्ठ धूमकेतो हुताशन। वायूंश्च पक्षिणश्चैव विविधैः भक्ष्यभोजनैः ॥४३॥ भत्तया समुद्यतो देव बलि: सम्प्रतिगृहताम् ।५५॥। नाट्यस्य च तथा मातृर्धनदं च सहानुगैः। सर्वग्रहाणां प्रवर तेजोराशे दिवाकर। अपूपैः 1लोचिताभिस्तैर्भक्ष्यभोज्यैः प्रयत्नतः ॥४४।। भत्तया मयोद्यतो देव बलि: सम्प्रतिगृद्यताम् ॥५६॥ एवमेषां बलि: कार्यो नानाभोजनसंश्रयः । पुनर्मन्त्रविधानेन बलिकर्म प्रवक्ष्यते ।।४५।। 46 (B.47; G.47) 47 (B.51 ; G.48) 48 (B,50; G.49). 1 B. reads after this दैवदैव महादैव गणेश तिपुरान्तक। प्रग्द्तां वलिदव मन्त्रपूतो मयोद्यतः ॥ दैव?ैव महायोगिन् देवदेव सुरोत्तम : संप्रग्टह्य बलिं दैव रव विघ्नात् सदोत्थितात (B.51-52). 49 (B.48; : 36-39 (B.37-40; G.37-40). 40-44 (B.41-45; G.41-45) 1 Gp .- लोचितानिश्रैः, G.50) 50 (B.49; G.51) 52 (B, 53; G.52) 52 (B.55; G.53) 53 (B.56; Gg. लोपिकामिते :. 45 (B.46 ; G.46). G.54) 54 (B.54; G.55) 55 (B.57; G.56) 56 (B.58; G.57).

. ५७-६८ नाट्यशास्त्रम् २८ २६ रङ्गदेवतापूजनम् ३. ६६-८० सर्वग्रहपते सोम द्विजराज जगत्प्रिय। मृत्युश्र नियतिश्चैव प्रतिगृह्ातु मे बलिम्। प्रगृद्यतामेष बलिर्मन्त्रपूतो मयोद्यतः ।॥५७।। याश्चास्यां मत्तवारण्यां संश्रिता वास्तुदेवता: ।६६।। महागणेश्वराः सर्वे नन्दीश्वरपुरोगमाः । मन्त्रपूतमिमं सम्यक् प्रतिगृह्नन्तु मे बलिम्। प्रतिगृह्दन्त्विमं भत्तया बलिं सम्यङ्मयोदितम् ।५८।। अन्ये ये देवगन्धर्वा दिशो दश समाश्रिताः।50। नमः पितृभ्यः सर्वेभ्यः प्रतिगृह्ृन्त्विमं बलिम्। दिव्यान्तरिक्षा भौमाश्च तेभ्यश्चायं बलिः कृतः । भूतेभ्यश्च नमो नित्यं तेषामेष बलि: प्रिय: ॥५६॥ कुम्भं सलिलपूर्ण च पर्णमालापुरस्कृतम् ॥७१॥ कामपाल नमो नित्यं यस्यायं ते बलि: कृतः । स्थापयेद् रङ्गमध्ये तु सुवर्ण चात्र दापयेत्। नारदस्तुम्बुरुश्च्ैव विश्वावसुपुरोगमाः॥६०॥। आतोद्यानि तु सर्वाणि कृत्वा वस्त्रोत्तराणि तु ॥७२॥। प्रतिगृह्न्तु मे सर्वे गन्धर्वा बलिमुद्यतम्। गन्धैर्माल्येश्च् धूपश्च भक्ष्यैर्भोज्यश्च पूजयेत्। यमो मित्रश्च भगवान् ईश्वरौ लोकपूजितौ ।६१॥ पूजयित्वा तु सर्वाणि दैवतानि यथाक्रमम् ।७३॥ इमं मे प्रतिगृह्लीतां बलिं मन्त्रपुरस्कृतम्। जर्जरः प्रतिसंप्ज्यः स्यात् ततोऽविन्नजर्जरः। रसातलचरेभ्यस्तु पन्नगेभ्यो नमो नमः ॥६२॥ श्वेतं शिरसि वस्त्रं स्यात् नीलं रौद्रे च पर्वणि।।७४।। दिशन्तु सिद्धिं नाट्यस्य पूजिता: पवनाशनाः। विष्णुपर्वणि स्यात् पीतं रक्तं स्कन्दस्य पर्वणि। सर्वाम्भसां पतिर्देवो वरुणो हंसवाहन: ॥६३॥ पूजितः प्रीतिमानस्तु ससमुद्रनदीनदः । मूलपर्वणि चित्रं तु देयं वसत्रं हितार्थिनाम्॥७५॥

वैनतेय महासत्व सर्वपक्षिपते प्रभो ॥६४॥ सदृशं च प्रदातव्यं माल्यधूपानुलेपनम्। सर्वमेव विधिं कृत्वा धूपमाल्यानुलेपनै: ॥७६॥। प्रगृह्यतां बलिर्देव मन्त्रपूतो मयोद्यतः । विघ्नजर्जरणार्थ तुजर्जरं चाभिमन्त्रयेत्। धनाध्यक्षो यक्षप्रतिर्लोकपालो धनेश्वरः ॥६५॥ विघ्नानां शमनार्थ हि देवैर्व्रह्मपुरोगमैः ॥७७॥ सगुद्यकश्च यक्षैश्च प्रतिगृह्धातु मे बलिम्। निर्मितस्त्वं महावीर्यो वञ्रसारो महातनुः। नमोस्तु नाट्यमातृभ्यो ब्राह्मयादिभ्यो नमो नमः ॥६६॥ शिरस्ते रक्षतु ब्रह्मा सर्वदेवगणैः सह॥७८॥ सुमुखीभि: प्रसन्नाभिर्बलि: रंप्रतिगृद्यताम्। द्वितीयं च हरः पर्व तृतीयं च जनार्दनः। रुद्रप्रहरणं चैव प्रतिगृह्धातु मे बलिम् ॥।६७।। चतुर्थ च कुमारश्च पश्चमं पत्रगोत्तम: ।।७६।। विष्णुप्रहरणं चैव विष्णुभत्तया मयोद्यतम्। नित्यं सर्वे हि पान्तु त्वां सुरास्त्वं च शिवो 1भव। तथा कृतान्तः कालश्र सर्वप्राणिवघेश्वरौ ।६८।। नक्षत्रेऽभिजिति श्रेष्ठे जातस्तं रिपुसूदनः ॥।८०।। 57 (B.59 ; G.58) 58 (B60 ; G.59) 50 (B.61 ; G.60) 60a (B.6Za; G60b) 60-61 (B.62b.63a ; G.61) 61 62 (B.63b-64a; G 62) 62-63 (B 64b 65a ; 68-69 (B.70b-7(a ; G.69). 69-70 (B.71b-72a ; G.70). 70-71 (B.72b-73a; G.71) 71-72 (B.73b-74a;G.72) 72-73 (B.74b-75a; G.76) 73-74 (B. G. (3) 63-64 (B. 65b-6(a; G. 64) 64-65 (B. 66b 67a ; G. 65) 65-65 75b-76a ; G.73) 74-76 (B.76b-78a ; G.74-75) IB. repeats here 72-73 (B 67b-68a ; G66) 66-67 (B,68b-69a ; G.67) 67-68 (B.69b-70a ; G 68) (B,74b-75a). 76-78 (B.79b-81a; G,76-77) 1 B. भव ;.

३. ८१-६० नाट्यशास्त्रम् ३० ३१ रङ्ग देवतापूजनम् ३. ६३-१०२

जयं चाभ्युदयं चैव पार्थिवाय प्रयच्छ नः । क्षतं प्रदीप्तमायस्तं निमित्तं सिद्धिलक्षणम्। जर्जरं पूजयित्वैवं बर्लिं सर्व निवेद च।।८१।। सम्यगिष्टस्तु रङ्गो वै स्वामिनः शुभमावहेत्॥६३।। अग्नौ होमं ततः कुर्यान्मन्त्राहुतिपुरस्कृतम्। पुरस्याबालवृद्दस्य तथा जनपदस्य च। हुत्वा स एव दोप्ताभिरुल्काभिः परिमार्जनम् ॥८२॥ दुरिष्ठस्तु तथा रङ्गो दैवतैदुरधिष्ठितः ॥६४।। नृपतेरनर्तकीनां च कुर्याद्दीप्त्यभिवर्धनम्। नाट्यविध्वंसनं कुर्यात् नृपस्य च तथाशुभम्। अभिद्योत्य सहातोद्वैनृ पति नर्तकीस्तथा ।८३।। यस्त्वेवं विधिमुत्सृज्य यथेष्टं संप्रयोजयेत् ।६५।। मन्त्रपूतेन तोयेन पुनरभ्युक्ष्य तान् वदेत्। प्राप्नोत्यपचयं शीघ्रं तिर्यग्योनिं च गच्छति। महाकुले प्रसूताश्च गुणौघंश्राप्यलङकृताः॥८४। यज्ञेन संमितं ह्येतत् रङ्गदैवतपूजनम् ॥६६।। यद्वो जन्मगुणोपेतं तद्वो भवतु नित्यशः । अपूजयित्वा रङ्गं तु नैव प्रेक्षां प्रयोजयेत्। . ......--.... - : एवमुत्तवा ततो वाक्यं नृपतेभनये बुधः ॥८५॥ पूजिता: पूजयन्त्येते मानिता मानयन्ति च ॥६७।। नाट्ययोगप्रसिध्यर्थमाशिषः संप्रयोजयेत्। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कर्तव्यं रङ्गपूजनम्। सरस्वती धृतिमेंधा हीःश्रीर्लक्ष्मीर्मतिः स्मृतिः ॥८६॥ न तथाशु दहत्यभिः प्रभञ्जनसमीरितः॥ह८।। पान्तु वो मातरः सर्वाः सिद्धिदाश्च भवन्तु वः । यथा ह्यपप्रयोगस्तु प्रयुक्तो दहति क्षणात्। होमं कृत्वा यथान्यायं हविर्मन्त्रपुरस्कृतम् ।।८७।। शास्त्रज्ञेन विनीतेन शुचिना दीक्षितेन च ॥१००।। भिद्यात् कुम्भं ततश्चैव नाट्याचार्यः प्रयन्नतः । नाट्याचार्येण शान्तेन कर्तव्यं रङ्गपूजनम्। अभिन्ने तु भतेत् कुम्भे स्वामिनः शत्रुतो भयम् ॥८८॥ स्थानभ्रष्टं तु यो दद्यात् बलिमुद्विग्नमानसः ॥१०१॥ भिन्ने चैव तु विज्ञेय: स्वामिनः शत्रसङक्षयः । मन्त्रहीनो यथा होता प्रायश्चित्ती भवेत् तु सः । भिन्ने कुम्भे ततश्चैव नाट्याचार्योऽप्यपेतभीः ॥८६॥। एवमेव विधिरद्टष्टो रङ्गदैवतपूजने। प्रगृह्य दीपिकां दीप्तां सरव रङ्गं प्रदीपयेत्। नवे नाट्यगृहे कार्य प्रेक्षायां तु प्रयोक्तृभिः ॥१०२। क्ष्वेडितैः स्फोटितैश्चैव वल्गितैश्च प्रधावितैः ।६०।। रङ्गमध्ये तु तां दीप्तां सशब्दां संप्रयोजयेत्। इति भारतीये नाट्यशास्त्रे रङ्गदेवतापूजनं नामतृतीयोऽव्यायः ।

शङ्गदुन्दु भिनिर्घोषमृ दङ्गपणवैस्तथा ॥६१।। सर्वातोदैः प्रणदितैः रङ्गे युद्धानि कारयेत्। तत्र भिन्नं च छ्विन्नं च दारितं च सशोणितम् ।।६२।।

78-80 (B.81b-82 ; G.79-80a). 80-81 (B. 83b-84a ; G.80b-81). 81-83 91-93 (B.94b-97a; G.92-94). 94-96 ( B.97b-99a; G.95-96) 96-98 (3 84b 86a ; G.82). 83-85 (B.86b-87a ; G.84-85). 85-88 (B.88b-90a; (B.99b-101a; G.97-98) 98-99 (B.101b-102a; G.99) 99-100 (B.102b-103a; G. 88). 87.88 (B. 90b-90a ; G.88-89). 89-91 (B,92b-94a; G.90-91) G.100) 100-101 (B.103b-105a; G.101-102)

ताण्डवलक्षणम् ४. १'-२३ अहो नाट्यमिदं सम्यक् त्वया सृष्टं महामते।

चतुर्थोऽध्यायः यशस्यं च शुभार्थ च पुण्यं बुद्धिविवर्धनम् ॥१२। मयापीदं स्मृतं नृत्तं सन्ध्याकालेषु नृत्यता। एवं तु पजनं कृत्वा मया प्रोक्त पितामहः। नानाकरणसंयुक्त्तर ङ्गहारेविभूषितम् ।।१३।। आज्ञापय प्रभो क्षिप्रं कः प्रयोग: प्रयुज्यताम् ॥१॥ पूर्वरङ्गविधावस्मिन् त्वया सम्यक् प्रयुज्यताम्। ततोऽस्म्युक्तो भगवता योजयामृतमन्थनम्। *वर्धमानकयोगेन गीतेष्वासारितेषु च ॥१४।। एतदुत्साहजननं सुरप्रीतिकरं महत्। २॥ महागीतेषु चैवार्थान् सम्यगेवाभिनेष्यसि। योडयं समवकारस्तु धर्मकामार्थसाधकः यश्चायं पूर्वरङ्गस्तु त्वया शुद्धः प्रयोजितः ॥१५॥ मया प्रग्रथितो विद्वन् स प्रयोग: प्रयुज्यताम् ॥३। एभिर्विमिश्रितश्चायं चित्रो नाम भविष्यति। तस्मिन् समवकारे तु प्रयुक्ते देवदानवाः। श्रुत्वा महेश्वरवचः प्रत्युक्तं च स्वयंभुवा ॥१६॥ हृष्टाः समभवन् सर्वे कर्मभावानुदर्शनात् ॥४।। प्रयोगमङ्गहाराणामाचक्ष्व सुरसत्तम।

कस्यचित्वथ कालस्य मामाहाम्बुजसम्भवः । ततस्तण्डुं समाहूय प्रोक्तवान् सुरसत्तमः ॥१७॥ नाट्यं सन्दर्शयामोऽय त्रिनेत्राय महात्मने ।।५।। प्रयोगमङ्गहाराणामाचक्ष्व भरताय वै।

ततः सार्ध सुरैगत्वा वृषभाङ्कनिवेशनम्। ततो वै तण्डुना प्रोक्तास्त्वङ्गहारा महात्मना ।।१८।। अभ्यर्च्य च शिवं पश्चादुवाचेदं पितामहः ॥६। नानाकरणसंयुक्तान् व्याख्यास्यामि सरेचकान्।

मया समवकारस्तु योडयं सृष्टः सुरोत्तम। स्थिरहस्तोऽङ्गहारस्तु तथा पर्यस्तकः स्मृतः ॥१६॥ श्रवणे दर्शने चास्य प्रसादं कतु मर्हसि॥७॥ सूचीविद्धस्तथा च स्यात् ह्यपविद्वरुतथैत्र च। पश्याम इति देवेशो द्रुहिणं वाक्यमत्रवीत्। आक्षिप्तकोऽथ विज्ञेयस्तथा चोद्घट्टितः स्मृतः ॥२०॥ ततो मामाह भगवान् सज्जो भव महामते ।।८।। विष्कम्भश्चैव संप्रोक्तस्तथा चैवापराजितः ।

ततो हिमवतः पृष्ठे नानानगसमावृते। विष्कम्भापसृतश्चैव मत्ताक्रीडस्तथैव च ।।२१।। बहुचूतद्रुमाकीर्णे रम्यकन्दरनिर्ज्ञरे ॥६॥। स्वस्तिको रेचितश्चैव पाश्वस्वस्तिक एव च। पूर्वरङ्गे कृते पूर्व तत्रायं द्विजसत्तमाः । वृश्चिकश्चैव संप्रोक्तो भ्रमरश्च तथापरः ॥२२॥ तथा त्रिपुरदाहश्च डिमसंज्ञः प्रयोजितः ॥१०॥ मत्तस्खलित कश्चैव मदाद्विलसितस्तथा। ततो भूतगणा हृष्टाः कर्मभावानुकीर्तनात्। गतिमण्डलोऽथ विज्ञेय: परिच्छिन्नस्तथैव च ॥२३॥ महादेवश्च सुप्रीतः पितामहमथाब्रवीत्॥ ११ ॥

1 (B.G. same) 2 (B.G. same) 3 (B.G. same) 4 (B.G. same) 12 (B.G. same).13-14 (B. same ; G.13-14a). 14-15 (B. same ; G.14bc). 5 (B.G. same) 6 (B.G. same) 7 (BG. same). 8 (B.G. same). 15-16 (B. same ; G.15). 15-17 (B, same ; G.16). 17-18 (B. same ; G. 17). C, 18). 18-19 (B. same ; G. 18). 9-10 (B.G. same). 11 (B.G. same).

४ २४-३५ नाट्यशास्त्रम् ३४ ३५ ताण्डवलक्षणम् ४. ३६४८

परिवृत्तरेचितः स्यात्तथा वैशाखरेचितः। तथैवार्धनिकुट्ट' च कटिच्छिन्नं तथव च। परावृत्तोऽथ विज्ञेयस्तथा चैवाप्यलातकः ॥२४॥ अर्धरेचितकं चैव वक्षःस्वस्तिकमेव च ॥३६॥। पाश्वच्छेदोऽथ संप्रोक्तो विद्यद्भ्रान्तस्तर्थव च। उन्मत्तं स्वस्तिकं चैव पृष्ठस्वस्तिकमेव च। ऊरूदूवृत्तस्तथा चैव स्यादालीढस्तथैव च ।।२५।। दिकस्वस्तिकमलातं च तथा चैव कटीसमम् ॥३७॥ रेचितश्चापि विज्ञेयस्तथवाच्छुरितः स्मृतः । आक्षिप्तरेचितं चैव विक्षिप्ताक्षिप्तकं तथा। आक्षिप्रेचितश्चैव संभ्रान्तश्च तथापरः ॥२६॥ अर्धस्वस्तिकमुद्दिष्टमश्चितं च तथापरम् ॥३८।। अपसर्पस्तु विज्ञेयस्तथा चार्धनिकुट्टकः। भुजङ्गत्रासितं प्रोक्तं ऊर्ध्वजानु तथव च। द्वात्रिशदेते संप्रोक्तास्त्वङ्गहारास्तु नामतः ॥२७।। निकुश्चितं च मत्तल्लि त्वर्धमत्तल्लि चैव हि॥३६॥। एषां चैव प्रवक्ष्यामि प्रयोगं करणाश्रितम्। स्याद्रेचकनिकुट्ट च तथा पादापविद्धकम्। हस्तपादप्रचारस्तु यथा योज्य: प्रयोक्तृभिः ॥२८॥ घूर्णितं चैव ललितं वलितं च तथापरम्॥४०।। अद्गहारेषु वक्ष्यामि तथाऽहं द्विजसत्तमाः । दण्डपक्षं तथा चैव भुजङ्गत्रस्तरेचितम्। सर्वेषामङ्गहाराणां निष्पत्तिः करणैर्भवेत् ।।२६। नूपुरं चैव संप्रोक्तं तथा वैशाखरेचितम् ।।४१।। सान्यहं संप्रवक्ष्यामि नामतः कर्मतस्तथा। भ्रमरं चतुरं चैव भुजद्गाश्चितमेव च। हस्तपादसमायोगो नृत्तस्य करणं भवेत ॥३०।। दण्डरेचितकं चैव तथा 1वृश्चिककुट्टितम् ।।४२।। द्वे नृत्तकरणे चैव भवतो नृत्तमातृका। कटिभ्रान्तं तथा चैव लतावृश्च्चिकमेव च। द्वाभ्यां त्रिभिश्चचतुर्भिर्वाप्यङ्गहारस्तु मातृभिः ॥३१।। छिन्नं च करणं प्रोक्तं तथा वृश्चिकरेचितम् ॥४३।। त्रिभि: 1कलापको क्ञेयः 2चतुर्भि: षण्डकस्तथा। वृष्िंकं व्यंसितं चैव तथा पाश्वनिकुट्टकम्। पञ्चैव करणानि स्यु: सङ्गातक इति स्मृतः ॥३२॥ ललाटतिलकं क्रान्तं कुश्चितं चक्रमण्डलम् ॥४४।। षड्भिर्वा सप्तभिर्वापि अष्टभिर्नवभिस्तथा। उरोमण्डलमाक्षिप्तं तथा तलविलासितम्। करणैरिह संयुक्ता अङ्गहारा: प्रकीर्तिताः ॥३३। अर्गलं चापि विक्षिप्रमावृत्तं दोलपादकम् ।४५॥। एतेषामिह वक्ष्यामि हस्तपादविकल्पनम्। विवृत्तं विनिवृतं च पारश्वक्रान्तं निशुम्भितम्। तलपुष्पपुटं चैव वर्तितं 2चलितोरु च ॥।३४।। विद्युद्भ्रान्तमतिक्रान्तं विवर्तितकमेव च ॥४६॥ अपविद्धं समनखं लीनं स्वस्तिकरेचितम्। गजक्रीडितकं चैव तलसंस्फोटितं तथा। मण्डलंस्वस्तिकं चैव निकुट्टकमथापि च॥३५॥ गरुडपृतकं चैव गण्डसूचि तथापरम् ॥४७॥ परिवृत्तं समुद्दिष्टं पार्श्वजानु तथैव च। 19-27 (B. same ; G.19-27a). 28-29 (B. same ; G.27b-28). 29-30 (B. same; गृद्दावलीनकं चैव सन्नतं सूच्यथापि च ॥।४८।। G.29-30a). 30-34 (B. same ; G.30a-33). B.कलापकं. 2 B.G. मण्ड़कं; We with Bk. 35-43 (B. same; G,34-35). 1 B.बलितोरु. 36-48 (B. same ; G.36-48), 1 ब्ा दनम्. ) 10

४. ४६-६० नाट्यशास्त्रम् ३६ ताण्डवलक्षणम् ४. ६१-७२ अर्धसूचीतिकरणं सूचिविद्वं तथैव च। हस्तपादप्रचारं तु कटिपार्श्वोरुसंयुतम्। अपक्रान्तं च संप्रोक्तं मयरललितं तथा ॥४६। उरःपृष्ठौदरोपेतं नृत्तमार्गे निबोधत ॥६१।। सर्पितं दण्डपादं च हरिणप्लुतमेव च। कटि जानु समं यत्र कूर्परांसशिरस्तथा। प्रेङ्डोलितं नितम्बं च स्खलितं करिहस्तकम् ॥५०॥ समुन्नतमुरश्चैव सौष्ठवं नाम तद्भवेत् ॥६२।। समर्पितं समुद्दिष्टं सिंहविक्रीडितं तथा। वामे पुष्पपुटं पाइ्वें पादोडग्रतलसश्वरः। सिंहाकर्षितमुद्दत्तं तथाऽपसृतमेव च ॥५१।। तथा च सन्नतं पारश्व तलपुष्पपुट भवेत्॥६३।। तलसंघट्टितं चैव जनितं चावहित्थकम्। कुश्चितौ मणिबन्धे तु व्यावृतपरिवर्तितौ। निवेशमेलकाक्रीडमूरूद्वत्तं तथव च ॥५२।। हस्तो निपतितौ चोर्वोर्वर्तितं करणं तु तत् ॥६४।। मदस्खलितकं चैव विष्णुकान्तं तथैव च। शुकतुण्डौ यदा हस्तौ व्यावृत्तपरिवर्तितौ। संभ्रान्तमथ विष्कम्भमुद्घट्टितमथापि च ॥५३॥ ऊरू च वलितौ यत्र वलितोरु तदुच्यते ।६५।। वृषभक्रीडितं चैव लोलितं च तथापरम्। आवृत्य शुकतुण्डाख्यं ऊरुपृष्टे निपातयेत्। नागापसर्पितं चैव शकटास्यं तथैव च ।।५४।। वक्षस्थो वामहस्तश्चाप्यपविद्वं तु तद्रवेत् ॥६६।। गङ्गावतरणं चैवेत्युक्तमष्टाधिकं शतम्। श्रििष्टौ समनखौ पादौ करौ चापि प्रलम्बितौ। नृत्ते युद्धे नियुद्धे च तथा गतिपरिक्रमे ॥५५।। देहः स्वाभाविको यत्र भवेत्समनखं तु तत्।६७।। यानि स्थानानि याश्चार्यो व्यायामे गदितानि तु। पताकाश्जलि वत्ःस्थं प्रसारितशिरोधरम्। पादप्रचारस्त्वेषां तु करणानामयं भवेत् ॥५६।। निकुश्चितांसकूटं च तल्लीन करणं स्मृतम् ॥६८।। ये चापि नृतहस्तास्तु गदिता नृत्तकर्मणि। स्वस्तिकौ रेचिताविद्धौ विश्िष्टौ कटिसंस्थितौ। तेषां समासतो योग: करणेषु विभाव्यते ॥५७।। यत्र तत्करणं ज्ञेयं बुघैः स्वस्तिकरेचितम्।६६।। चार्यश्चैव तु याः प्रोक्ता नृत्तहस्तास्तर्थव च। स्वस्तिकौ तु करौ कृत्वा प्राड मुखोर्धतलौ समौ। सा मातृकेति विज्ञेया तद्योगात् करणानि तु ॥५८॥ तथा च मण्डलं स्थानं मण्डलस्वस्तिकं तु तत्।।७।। गतिप्रचारे वक्ष्यामि युद्धचारीविकल्पनम्। निकुट्टितौ यदा हस्तौ स्वबाहुशिरसोऽन्तरे। यत्र तत्रापि संयौज्यमाचार्यैर्नाट्यशक्तितः ।५६।। पादौ निकुट्टितौ चेव ज्ञेयं तत्त निकुट्टकम् ॥७१॥ प्रायेण करणे कार्यो वामो वक्षःस्थितः करः। अश्चितौ बाहुशिरसी हस्तस्त्वभिमुखाङ्गुलिः । चरणस्यानुगश्चापि दक्िणस्तु भवेत् करः ॥६०॥ 1निकुट्टितश्च पादः स्यात् ज्ञेयमर्धनिकुट्टकम् ॥७२॥

62 B.61 ; G. 59). 63 (B. 62 ; G. 60). 64 (B.63; G. 61). 65 (B.64; 49-55 (B. same ; G.49-55). 56 (B.55b-55a; G.56b). 57 (B.56b ; 57a). G. 62). 66 (B. 65 ; G. 63). 67 (B. 66 ; G. 64) 68 (B. 67 ; G. 65). 58 (B. 57b-58a). 1 G. om. 59 (B. 58b-59a ; G.57) ; 60 (B. 59) 1 G. om. 69 B.68 ; G.66). 70 (B.69 ; G67). 71 (B,70; G.68) 1 G. 61 (B.60) 1 G. om, 72 (B. 71 ; G. 69). हृत, B. निकुद्क

४. ७३ ८४' ४. ८५-६६ नाट्यशास्त्रम् ताण्डवलक्षणम्

पर्यायशः कटिच्छिन्ना बाहू शिरसि पल्लवौ। व्यावृत्तपरिवृत्तस्तु स एव तु करो यदा। पुनः पुनश्च करणं कटिच्छिन्नं तु तद्गवेत्।७३।। अश्वितो नासिकाग्रे तु तदश्वितमुदाहृतम्।८५॥ अपविद्व: करः सूच्या पादश्चैव निकुट्टकः । कुश्चितं पादमुत्क्षिप्य त्र्यस्रमूरु निवर्तयेत्। सन्नतं यत्र पाश्व च तद्धवेदर्धरेचितम्॥७४॥ कटिजानू निवृत्तौ च भुजङ्गत्रासितं भवेत् ।८६।। स्वस्तिकौ चरणौ यत्र करौ वक्षसि रेचितौ। कुश्चितं पादमुत्क्षिप्य जानु हस्तं समं न्यसेत्। निकुश्चितं तथा वक्षो वत्तःस्वस्तिकमेव च ॥७५॥ प्रयोगवशगौ हस्तावूर्ध्वजानु प्रकीर्तितम् ।।८७।। अश्वितेन तु पादेन रेचितौ तु करौ यदा। करणं वृश्चिकं कृत्वा करं पाइवें निकुश्वयेत्। उन्मत्तं करणं तत्तु विज्ञेयं नृत्तकोविदे: ॥७६।। नासाग्रे दक्षिणं चैब ज्ञेयं तद्धि निकुश्चितम्॥८८॥ उभाभ्यां हस्तपादाभ्यां भवतः स्वस्तिकौ यदा। वामदक्षिणपादाभ्यां घूर्णमानोपसर्पणैः। तत्स्वस्तिकमिति प्रोक्तं करणं करणार्थिभि: ।७७। उद्वष्टितापविद्धैश्च हस्तैर्मल्ल्युदाहृतम्।८६।। विक्षिप्ताक्षिप्बाहुम्यां स्वस्तिकौ चरणौ यदा। स्खलितापसृतौ पादौ वामहस्तश्च रेचितः । अपक्रान्तार्धसूचिभ्यां तत् प्रष्ठस्वस्तिकं भवेत्।७८।। सव्यहस्तः कटिस्थः स्यादर्धमतल्लिमादिशेत् ॥।६०।। पारश्वयोरग्रतश्चैव यत्र श्लिष्टः गतो भवेत्। रेचितो दक्षिणो हस्तः पादः सव्यो निकुट्टितः । स्वस्तिको हस्तपादाभ्यां तद्दिक्स्त्रस्तिकमुच्यते॥७६।। दोला चैव भवेद्वामस्तद्रेच कनिकुट्टकम् ।।६१।। कार्यौ नाभितटे हस्तौ प्राङ्मुखौ कटकामुखौ। अलातं चरणं कृत्वा व्यंसयेद् दक्षिणं करम्। ऊर्ध्वजानुक्रमं चैव अलातकरणं भवेत्॥८०।। सूचीविद्धावपक्रान्तौ पादौ पादापविद्धके ।।६२।। स्वस्तिकापसृतः पादः करौ नाभिकटिसस्थितौ। अपविद्धो भवेद्धस्तः सूचीपादस्तथैव च। पारश्वमुद्वाहितं चैव करणं तत्कटीसमम् ॥८१॥ तथा त्रिकं विवृत्तं च वलितं नाम तद्गवेत् ।।६३।। वर्तितो घूर्णितः सव्यो हस्तो वामश्च दोलितः । हस्तो हृदि भवेद्वामः सव्यश्चाक्षिप्तेरचितः । रेचितश्चापविद्वश्च तत् स्यादाक्षिप्तरेचितम् ।८२। स्वस्तिकापसृतः पाद: करणं घूर्णितं तु तत् ॥६४।। विक्षिप्तं हस्तपादं तु तस्येवाक्षेपणं पुनः । करिहस्तो भवेद्वामो दत्तिणश्च विवर्तितः । बहुशः कुट्टितः पादो ज्ञेयं तल्ललितं बुधैः ॥६५॥ यत्र तत् करणं ज्ञेयं विक्षिप्ताक्षिप्तकं द्विजाः ।८३।। स्वस्तिकौ चरणौ कृत्वा करिहस्तं च दक्षिणम्। ऊर्ध्वजानु विधायाथ तस्योपरि लतां न्यसेत्। दण्डपक्ष तु तत् प्रोक्तं करणं नृत्तवेदिभि:॥६६।। वक्षःस्थाने तथा वाममर्धस्वस्तिकमादिशेत्॥८४।। 85 (B.85; G. 82) 1 B.G. विवर्तयेत, विव्वत्तम. 2 B विवर्ताच., 86 (B. 86; G. 83). 87 (B.87: G. 84) I B. G. वश्निक चरष. 88 (B. 88; G. 85). 73 (B.73 ;G. 70). B. G. निकुश्चितः, we with Bth. 74. (B.74; G. 71). 89 (B. 89 ; G. 86). 90 (B.90; G. 87) 91 (B.91; G.88). 92 (B. 92; G.87) 93 (B. 98 ; G.90). I B.G. बतिंत. 94 (B. 94; G. 91). 95 (B.95; 75 (B. 75 ; G. 72). 76 (B. 70; G.7 3). 77 (B. 77 (B. 77; G. 7.). 7 G. 92) 96 (B. 96 ; G. 93). (B.78 ; G.75). 79 (B.79; G. 78). 82-84 (B.82-84; G. 79-81).

४. ६७-१०८ नाट्यशास्त्रम् ४0 ताण्डवलक्षणम् ४. १०६-१२०

भुजङ्गत्रासितं कृत्वा यत्रोभावपि रेचितौ । बाहुशीर्षाश्वितौ हस्तौ पाद: पृष्ठाष्वितस्तथा। वामपारश्वस्थितौ हस्तौ भुजङ्गत्रस्तरेचितम् ।६७।। दूरसन्नतप्ृष्ठ च वृश्चिकं तत्पकीर्तितम् ॥१०६॥ त्रिकं सुवलितं कृत्वा लतारेचितकौ करौ। आलीढं स्थानकं यत्र करौ वक्षसि रेचितौ। नूपुरं च तथा पादं करणे नूपुरे न्यसेत्॥।६८।। ऊर्ध्वाधौ विप्रकीर्णौ च व्यंसितं तद्विदुब्धाः ॥११०॥ रेचितौ हस्तपादौ च कटिग्रीवौ च रेचितौ। हस्तौ तु स्वस्तिकौ पाश्वें तथा पादो निकुट्टितः । वैशाखस्थानकेनैतत् भवेद्वैशाखखरेचितम् ।६६॥। यत्र तत्करणं ज्ञेयं बुधेः पार्वनिकुट्टकम् ॥१११॥ आक्षिप्तः स्वस्तिकः पाद: करौ चोद्वेष्टितौ तथा। वृश्चिकं चरणं कृत्वा पादस्याङ्गुष्ठकेन तु। त्रिकस्य वलनाच्चैव ज्ञेयं भ्रमरकं तु तत्॥१००॥। ललाटे तिलकं कुर्याल्ललाटतिलकं च तत् ।।११२।। अश्चितः स्यात् करो वामः सव्यश्चतुर एव च। पृष्ठतः कुश्चितं कुर्यादतिक्रान्तं समन्ततः । दक्षिण: कुट्टितः पादः चतुरं तत् प्रकीर्तितम् ॥१०१॥ आक्षिप्तौ च करौ कार्यौ क्रान्तके करणे द्विजाः ॥११३।। भुजङ्गत्रासितः पादो रेचितो दक्षिणः करः । आद्य: पादोऽश्चितः कार्यः सव्यहस्तश्र कुच्चितः । लताख्यश्च करो वामो भुजङ्गाश्चितकं भवेत् ॥१०२। उत्तानो वामपाश्वश्च तत्कुश्ितमुदाहतम् ॥११४॥ विक्षिप्तं हस्तपादं तु समन्ताद् यत्र दण्डवत्। प्रलम्बिताभ्यां बाहुभ्यां यद् गात्रेणानतेन च। रेच्यते तद्धि करणं ज्ञेयं दण्डकरेचितम् ॥१०३॥ अस्यन्तरापविद्धः स्यात् तज्ज्ञेयं चक्रमण्डलम् ॥११५॥ वृश्चिकं करणं कृत्वा द्वावप्यथ निकुट्टितौ। स्वस्तिकापसृतौ पादावपविद्धक्रमौ यदा। विधातव्यौ करौ तद्धि ज्ञेयं वृश्िककुट्टितम् ॥१०४॥ उरोमण्डलिको हस्त उरोमण्डलकं तु तत् ॥११६।। सूचीं कृत्वापविद्धं च दक्षिणं चरणं न्यसेत्। आक्षिप्तहस्तपादं च क्रियते यत्र वेगतः। रेचिता च कटिर्यत्र कटिभ्रान्तं तबुच्यते।१०५॥ आक्षिप्तं करणं नाम तद्विज्ञेयं द्विजर्षभाः ॥११७॥ अश्चितः पृष्ठतः पाद: कुश्चितोर्ध्वतलाङ्गुलिः। ऊर्ध्वाङ्गलितल: पाद: पाश्वेणो्ध्व प्रसारितः ।

लताख्यश्च करो वामस्तल्लतावृश्चिकं भवेत् ॥१०६।। प्रकुर्यादश्चिततलौ हस्तौ तलविलासिते ।११८।। अलपद्मः कटीदेशे छिन्ना पर्यायशः कटी। पृष्ठतः प्रसृतः पादो द्वौ तालावर्धमेव च। वैशाखस्थानकेनेह तच्छिन्नं करणं भवेत्॥१०७।। तस्यैवानुगतो हस्तः पुरतस्त्वर्गलं तु तत् ॥११६।। वृश्चिकं चरणं कृत्वा स्वस्तिकौ च करावुभौ। विक्षिप्तं हस्तपादं तु पृष्ठतः पाश्वतोऽथवा। रेचितापसृतौ चैव कार्य वृश्िकरेचितम्॥१०८॥ एकमार्गगतं यत्र तद्विक्षिप्तमुदाहतम्॥१२०॥

109 (B.108; G.106). 110 (B.109; G.107). 111 (B.110; G.108). 97 (B, 97 ; G. 94). 98.(B. 98 ; G. 95) 99 (B, 99 ; G. 96). 100(B.100; 112 (B.111 ; G,109). 113 B,112;G.110). 114 (B.113; G.111). 115 (B.114; G.97) 101 (B.101; G.98). 102 (B. 102; G. 99) 103 (B.103; G. 100). (.112). 116 B.115; G.113): 117 (B.116; G,114). 118 (B.117 ; G.115). 104 (B.104; G. 101). 105 ; G. 102). 106 (B.106; G. 103). 107 (B.107; 119 (B.118 ; G. 116): 120 (B.119 , G.117). G, 104). 108 (B. 108 ; G. 105). ६

४. १२१-१३२ नाट्यशास्त्रम् ४२ ४३ ताण्डवलक्षणम् ४. १३३-१४४.

प्रसार्य कुच्बितं पादं पुनरावर्तयेद् द्रुतम्। सूचीपादोन्नतं पारश्व एको वक्षःस्थितः करः ।

प्रयौगवशगौ हस्तौ तदावृत्तमुदाहतम्॥१२१॥ द्वितीयश्चाश्चितो गण्डे गण्डसूचि तदुच्यते ॥१३३॥ कुश्चितं पादमुत्क्षिप्य पार्श्वात् पार्श्व तु दोलयेत्। ऊर्ध्वाववेष्टितौ हस्तौ सूचीपादो तरिवर्तितः। प्रयोगवशगौ हस्तौ दोलापादं प्रकीर्तितम् ॥१२२।। परिवृत्तत्रिकश्चैव परिवृत्तं तदुच्यते ॥१३४।। आक्षिप्तं हस्तपादं च त्रिकं चैव विवर्तितम्। एक: समस्थितः पाद ऊरुपारश्वे स्थितोऽपरः। रेचितौ च तथा हस्तौ विवृत्ते करणे द्विजाः ॥१२३॥ सुष्टिहस्तश्च वक्षःस्थः पाइर्वजानु तदुच्यते ॥१३५॥ सूचीविद्धं विधायाथ त्रिकं तु विनिवर्तयेत्। पृष्ठप्रसारितः पाद: किश्चिदश्चितजानुकः।

करौ तु रेचितौ कार्यौ विनिवृत्ते द्विजोत्तमाः ॥१२४॥ यत्र प्रसारितौ बाहू तत्स्यात् गृधावलीनकम् ॥१३६॥ पार्श्वक्रान्तक्रमं कृत्वा पुरस्तादथ पातयेत्। उत्प्लुत्य चरणौ कार्यावग्रतः स्वस्तिकस्थितौ।

प्रयोगवशगौ हस्तौ पार्श्वक्रान्तमुदाहृतम् ॥१२५॥ सन्नतौ च तथा हस्तौ सन्नतं तदुदाहृतम् ॥१३७॥ पृष्ठतः कुश्चितौ पादौ वक्षश्रैव समुन्नतम्। कुश्चितं पादमुत्क्षिप्य कुर्यादर्ग्रास्थितं भुवि। तिलके च कर: स्थाप्यस्तन्निशुम्भितमुच्यते ॥१२६॥ प्रयोगवशगौ हस्तौ तत्सूचि परिकीर्तितम् ॥१३८।। पृष्ठतो वलितं पादं शिरोघृष्टं प्रसारयेत्। अलपद्मः शिरोदेशे सूचीपादश्च दक्षिणः ।

हस्तौ च मण्डलाविद्धौ विद्युद्भ्रान्तं तदुच्यते ॥१२७॥ यत्र तत्करणं ज्ञेयमर्धसूचीति नामतः ॥१३६।।

अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा पुरस्तात् संप्रसारयेत्। पादसूच्या यदा पादौ द्वितीयस्तु प्रपीड्यते।

प्रयोगवशगौ हस्तौ अतिक्रान्ते प्रकीर्तितौ ॥१२८।। कटिवक्ष:स्थितौ हस्तौ सूचीविद्धं तदुच्यते ॥१४०।। आक्षिप्तं हस्तपादं च त्रिकं चैव विवर्तितम्। कृत्वोरुवलितं पादमपक्रान्तक्रमं न्यसेत्।

पुनश्च रेचयेद्धस्तं विवर्तिकमेव तन्॥।१२६॥ प्रयोगवशगौ हस्तावपक्रान्तं तदुच्यते ॥१४१।।

कर्णेडश्चितः करो वामो लताहस्तश्च दक्षिणः । वृश्चिकं करणं कृत्वा रेचितौ च तथा करौ।

दोलापादस्तदा चैव गजक्रीडितके भवेत् ॥१३०॥ तथा त्रिकं विवृत्तं च मयूरललितं भवेत् ॥१४२।।

द्रुतमुत्क्षिप्य चरणं पुरस्तादथ पातयेत्। अश्चितापसृतौ पादौ शिरश्च परिवाहितम्। तलसंस्फोटितौ हस्तौ तलसंस्फोटिते स्मृतौ ॥१३१॥ रेचितौ च करौ यत्र तत्सर्पितमुदाहृतम् ॥१४३॥ पृष्ठप्रसारितः पाद: लतारेचितकौ करौ। नूपुरं चरणं कृत्वा दण्डपादं प्रसारयेत्।

समुन्नतमुरश्रैव गरुडप्लुतके भवेत् ।।१३२।। क्षिप्रविद्धं करं चैव दण्डपादं तदुच्यते ॥१४४॥

121 (B. 120; G. 118). 122 (B.121; G.119). 122 (B.122 ; G.120). 133 (B.132; G.130). 134 (B.133; G.131).135 (B,134 ; G.132). 136 (B.135 ; G.133). 137 (B.136; G.134). 138 (B.137; G.135). 139 (B.]38 ;; . 124 (B.123 ; G.121). 125 (B.124 ; G.122). 126 (B.125 ; 123) 127 (B.126; G.136). 140 (B.139; G.137). 141 (B.140; G.138) 142 (B.141 G.139). G.124). 128 (B.127 ; G.125). 129 (B. 128; G.126).130 (B.129; 143 (B. 142; G.140). 144 (B.143; G.141). G.127). 131 (B.130;G.128). 132 (B.131;B.122).

४. १४५-१५६ मध्यशास्रम ४४ ताण्डवलक्षणम ४. १५७१६८ ३ अतिक्रान्तं क्रमं कृत्वा समुत्प्लत्य निवतयेत्। जनितं करणं कृत्वा हस्तौ चाभिमुखाङ्गुली।. जद्वा्चि तोपरिक्षिप्ता तद्विदाद्रिणप्लुतम् ॥१४५॥ शनैनिपातितौ चैव ज्ञेयं तदवहित्थकम् ॥१५७॥ दोलापादक्रमं कृत्वा समुत्प्लुत्य निपातयेत्। करौ वक्षःस्थितौ कार्यावुरो निर्भु भ्रमेव च। परिवृत्तं त्रिकं चतत् प्रेङ्गोलितकमुच्यते ॥१४६।। मण्डलं स्थानकं चैव निवेशं करणं तु तत् ।१५८। भुजावूध्वविनिष्कान्तौ हस्तौ चाभिमुखाङ्गुली। तलसश्चरपादाभ्यामुत्प्लुत्य पतनं तु यत्। बद्धाचारी तथा चैव नितम्बे करणे भवेत्॥१४७।। सन्नतं वलितं गात्रमेलकाक्रीडितं तु तत्।१५६।। दोलपादक्रमं कृत्वा हस्तौ तदनुगावुभौ। रेचितौ घूर्णितौं वापि स्खलितं करणं भवेत् ॥१४८। जद्घाश्चिता तथोद्वत्ता तदूरूद्वत्तमुच्यते ॥१६०॥ वामो वक्षःस्थितो हस्तः प्रोद्वेष्टिततलोऽपरः । करौ प्रलम्बितौ कार्यो शिरश्च परिवाहितम्। अश्चितश्वरणश्चैव प्रयोज्यः करिहस्तके ॥१४६॥ पादौ च वलिताविद्धौ मदस्खलितके द्विजाः ॥१६१॥ एकस्तु रेचितो हस्तो लताख्यश्च तथापरः । पुरः प्रसारितः पादः कुश्चितो गमनोन्मुखः । संसर्पिततलौ पादौ प्रसर्पितकमेव तत् ॥१५०।। करौ च रेचितौ यत्र विष्णुक्रान्तं तदुच्यते ॥१६२। अलातकं पुरः कृत्वा द्वितीयश्च द्रतक्रमम्। करमावर्तितं कृत्वा अरुपृष्ठे निकुश्चयेत्। हस्तौ पादानुगौ चापि सिंहविक्रीडिते स्मृतौ ॥१५१॥ ऊरुश्चैव तदा विद्धः सम्भ्रान्तं करणं तु तत् ॥१६३।। पृष्ठप्रसर्पितः पादः कुश्चितावर्तितौ करौ। अपविद्धंः करः सूच्या पादश्चैव निकुट्टितः । पुरस्तथव कर्तव्यौ सिंहाकर्पितके द्विजाः ॥१५२॥ वक्षस्थश्च करो वामो विष्कम्भे करणे भवेत्॥१६४।। पादावुद्घट्टितौ कार्यौ तलसङ्गद्वितौ करौ। उद्द त्तगात्रमित्येतदुद्वत्तं करणं स्मृतम् ॥।१५३।। नितम्बपाश्वें कर्तव्यौ बुधैरुदूघ टृते सदा ॥१६५।। आक्षिप्तश्चरणः कार्यो हस्तौ तस्यैव चानुगौ। प्रयुज्यालातकं पादं हस्तौ द्वावपि रेचितौ। आनतं च तथा गात्रं तथोपसृतकं स्मृतम् ॥१५४॥ कुश्चि तावच्चितौ चैव वृषभक्रीडिते स्मृतौ ॥१६६॥। दोलापादक्रमं कृत्वा तलसंघट्टितौ करौ। रेच्चितावश्चितौ हस्तौ लोलितं वर्तितं शिरः।, रेचयेच्च करं वामं तलसंघट्टिते तथा ॥१५५॥ उभयोः पारश्वयोर्यत्र ज्ञेयं लोलितकं बुधैः ॥१६७॥ एको वक्षःस्थितो हस्तो द्वितीयश्च प्रलम्बितः । स्खलितासपितौ पादौ तथा हस्तौ च रेचितौ। लताग्रसंस्थितः पादो जनिते करणे भवेत् ॥१५६॥ परिवाहितं शिरश्रैव कुर्यान्नागापसर्पिते ॥१६८॥

145 (B.144; G.142). 146 (B.145; G.143). 147 (B.146; G.144). 148. 157 (B:156; G.154). 158 (B.157 :; G.155): 159 :(B.158; G.156). 160 (B.147 ; G.145). 149 (B.148;"G,146). : 150 (B:149 ;; G.147). 151 (B.150 -; 4 (B.159 ; G.157). . 161 (B.160; G.158). 162 (B.161"; 159): 163 (B.162 ;:- G.148) 152 (B.151 . G.149). 153.(B.152; G.150). 154 (B.153; G.151), G.160): 164 (B.163; G.161). /165 (B.164; G.162). 166 (B.165 :; 5: 155 (B.154; 152). 156 (B.155;G.153). G,163). 167 (B.166;G.164). 168 (B.167; G.165).

४. १६६-१८० नाट्यश्षास्त्रम् ४६. ताण्डवलक्षणम् ४. १८१-१६२ निषण्णाङ्गस्तु चरणं प्रसार्य तलसश्बरम्। :- अपविद्धाङ्गदारस्तु विज्ञेयस्तत्प्रयोक्तभिः । उद्धाहितमुरः कृत्वा शकटास्यं प्रयोजयेत् ॥१६६।। करणं नूपुरं कृत्वा विक्षिप्तालातके पुनः ॥१८१। ऊर्ध्वाङ्गलितलौ पादौ त्रिपताकावधोमुखौ। पुनराक्षिप्तकं कुर्यादुरोमण्डलकं तथा। हस्तौ शिरः सन्नतं च गङ्गावतरणं च तत् ॥१७०।। नितम्बं करिहस्तश्च कटिच्छिन्नं तथैव च ।१८२।। अष्टोत्तरशतं ह्येतत् करणानां मयोदितम्। आक्षिप्तकस्तु विज्ञेयो ह्यङ्गहारः प्रयोक्तभिः । अतः परं प्रवक्ष्यामि ह्यङ्गहारविकल्पनम् ॥१७१॥ उद्वेष्ठितापविद्धस्तु करः पादो निकुट्टितः ॥१८३। प्रसार्थोत्क्षिण्य च करौ समपादं प्रयोजयेत्। पुनस्तेनैव योगेन वामपा्वे भवेदथ। व्यंसितापसृतं सव्यमूर्ध्व हस्तं प्रसारयेत् ॥१७२।। उरोमण्डलकौ हस्तौ नितम्बं करिहस्तकः ॥१८४॥ प्रत्यालीढं ततः कृत्वा तथैव च निकुट्टकम्। कर्तव्यः स कटिच्छेदो नृत्ते तृद्घट्टिते बुधैः। ऊरूद्वत्तं ततः कुर्यात् आक्षिपं स्वस्तिकं ततः ॥१७३। पर्यायोद्वेष्टितौ हस्तौ पादौ चैव निकुट्टितौ ।१८५॥ नितम्वं करिहस्तश्च कटिच्छिन्नं तथैव च। कुश्चितावश्चितौ च ऊरूद्वत्तं तथैव च। स्थिरहस्तो भवेदेष त्वङ्गहारो हरप्रियः ॥१७४॥ चतुरश्रं करं कृत्वा पादेन च निकुट्टकम् ॥१८६॥ तलपुष्पापविद्धे च वर्तितं संप्रसारयेत्। भुजङ्गत्रासकं चैव करं चोद्वेष्टितं पुनः। प्रत्यालीढं ततः कृत्वा तथैव च निकुट्टकम् ॥१७५॥ परिच्छिन्नं च कर्तव्यं त्रिकं भ्रमरकेण तु ॥१८७॥ ऊरूद्वत्तं तथाक्षिप्तमुरोमण्डलमेव च। करिहस्तं कटिच्छिन्नं विष्कम्भः परिकीर्तितः । नितम्बं करिहस्तं च कटिच्छिन्न तथैव च ।१७६।। दण्डपादं करं कैव विक्षिप्याक्षिव्य चैव हि॥१८८॥ एषः पर्यस्तको नाम त्वङ्गहारो हरोद्रवः । व्यंसितं वामहस्तं च सह पादेन सर्पयेत्। अलपह्वसूचीं च कृत्वा विक्षिप्तमेव च ॥१७७॥ चतुरश्रं करं कृत्वा पादेन च निकुट्टकम् ॥१८६॥ आवर्तितं ततः कुर्यात् तथैव च निकुट्टकम्। भुजङ्गत्रासितं चैव करं चोद्वेष्टितं पुनः । ऊरूदृवत्तं तथाक्षिप्तमुरोमण्डलकं तथा ॥१७८।। निकुट्टकद्वयं कार्यमाक्षिप्तं मण्डलोरसा ॥१६०।। करिहस्तं कटिच्छिन्नं सूचीविद्धो भवेदयम्। करिहस्तः कटिच्छेद: कर्तव्यस्त्वपराजिते। अपविद्वं तु करणं सूचीविद्धं पुनर्भवेत् ॥१७६॥ कुट्टितं करणे कृत्वा भुजङ्गत्रासितं तथा ॥१६१।। उद्वेष्टितेन हस्तेन त्रिकं तु परिवर्तयेत्। रेचितेन तु हस्तेन पताकाहस्तमादिशेत्। उरोमण्डलकौ हस्तौ कटिच्छिन्नं तथैव च ।१८०।। आक्षिप्तकं प्रयुश्जीत उरोमण्डलकं तथा ॥१६२।

169 (B.168; G.166). IFor B.169-173 (G.167-170)see: 56-61 aboye. 170 (B 169 ; G.171). 171-173 (B.174-176 ; G.172-174): : 174-176 : 184). 180-182 (B.183b-185a, G.181-182). 182-184 (B.185b-187a;G.183- (B.177-179a ; G 175-176). 1 G. om. 175b. 176-180 (B 179b-183a; 184-187 (B.187b-190a; G.185-187). 187-190 (B.190b.193a ; G.177-180). G.188-189). 1 G.om. 188b-189a. 190-192 (B.193b-195a; G.190-191).

४. १६३-२०४ नाटवशास्रम् ताण्डवलक्षणम् ४. २०५-२१६ लताख्यं सकटिच्छेदं विष्कम्भापसृते भवेतू। कटिच्छेद' ततश्चैव भ्रमरः स तु संज्ञितः । त्रिकं तु वलितं कृत्वा नूपुर चरणं तथा ।१६३। मतल्लिकरणं कृत्वा करमावृत्य दक्षिणम् ॥२०५॥ भुजङ्गत्रासितं सव्यं चरणं चैव रेचितम्। कपोलस्य प्रदेशे तु कर्तव्यं तु निकुश्चितम्। आक्षिप्तकं ततः कृत्वा परिच्छन्रं तथैव च ॥१६४।। अपविद्धं तथा चैव तलसंस्फोटितं तथा ॥२०६।। बाह्यभ्रमरकं कुर्यादुरोमण्डलमेव च। करिहस्तं कटिच्छेद मत्तस्खलितके भवेत्। नितम्बः करिहस्तं च कटिच्छेदं तथैव च ।१६५।। दोलैः करैः प्रचलितैः स्वस्तिकापसृतैः पदः ॥२०७॥ मत्ताक्रीडो भवेदेष अङ्गहारो भवप्रियः । अश्चितैर्व लितैर्हस्तैस्तल संघटटितैस्तथा। रेचितं हस्तपाद च कृत्वा वृश्चिकमेव च ॥१६६॥। निकुट्टितं च कर्तव्यमूरूद्दृत्तं तर्थव च ।।२०८।। पुनस्तेनैव योगेन कृत्वा वृश्चिकमेव तु। करिहस्तं कटिच्छिन्नं मदाद्विलसिते भवेत्। निकुट्टकं तथा चैव सव्यासव्यकृतंः क्रमैः॥१६७॥ मण्डलस्थानकं कृत्वा तथा हस्तौ च रेचितौ॥२०६।। लताख्य: सकटिच्छेदो भवेत् स्वस्तिकरेचिते। उद्धट्टितेन पादेन मतल्लिकरणं भवेत्। 1पाश्वें तु स्वस्तिकं बध्वा कार्य त्वर्धनिकुट्टकम ॥१६८॥ आक्षिप्तं करणं चैव उरोमण्डलकं तथा ॥२१०। द्वितीयस्य तु पारश्वस्य विधि: स्यादेष एव हि। कटिच्छेद' तथा चैव भवेत्त गतिमण्डले। ततश्च करमावृत्य ऊरुप्रृष्ठे निपातयेत्।१६६॥ समपाद प्रयुज्याथ परिच्छिन्नन्त्वनन्तरम् ॥२११। ऊरूद्वत्तं ततः कुर्यादाक्षिप्ं पुनरेव च। आविद्वेन तु पादेन बाह्यभ्रमरकं तथा। नितम्बं करिहस्तश्र कटिच्छेद तथैव च ॥२००।। वामं सूच्या त्वतिक्रान्तं भुजङ्गत्रासितं तथा ॥२१२।। पाश्वस्वस्तिक इत्येष ह्यङ्गहारः प्रकीर्तितः । करिहस्तं कटिच्छिन्नं परिच्छिन्न विधीयते। वृश्चिकं करणं कृत्वा लताख्यं हस्तमेव च ।२०१॥ शिरसस्तूपरि स्थाप्यौ स्त्रस्तिकौ विच्युतौ करौ ॥२१३॥ तमेव च करं भूयो नासाग्रे सन्निवेशयेत्। ततः सव्यं करं चापि गात्रमानम्य रेचयेत्। तमेवोद्वेष्टितं कृत्वा नितम्बमथ वर्तयेत्॥२०२॥ पुनरुत्थापयेत्तत्र गात्रमुन्नम्य रेचितम् ॥२१४।। करिहस्तं कटिच्छेदं वृश्चिकापसृते भवेत्। लताख्यौ च करौ कृत्वा वृश्चिकं संप्रयोजयेत्। कृत्वा नूपुरपाद तु तथाक्षिप्कमेव च ॥२०३।। रेचितं करिहस्तं च भुजङ्गत्रासितं तथा ॥२१५॥ 1कटिच्छिन्नं तु कर्तव्यं सूचीपादं तथेव च। आन्तिप्तकं प्रयुध्जीत स्वस्तिकं पादमेव च। नितम्बं करिहस्तं उरोमण्डलकं तथा ॥२०४।। पराऊमुखौ विधिभूय एवमेव भवेदिह ॥२१६।।

193-195 (B.195b-198a; G.192-194). 196-197 (B.198b-200a; G.195. 205-207 (B.208b-210a; G.204-205). 207-209 (B.210b-212a; G.206-207). :196), 197-200: (B 200b-203a; G.197-199). 200-202 (B.203b-205a ; 209-211 (B.212b-214a; G.208-209). @.200.201) 1. Bपाम्त खवस्तिकपादी 202-204 (B.205b-207a ;: G.202-203). 213-217; (8 216b 220a ; G.212-215) ... 211-213 (B.214b-216a; G.210-211). I Q.परिकििन. : 9

-४. २१७-२२८ नाट्यशास्म् ५० ५१ ताण्डवलक्षणम् ४. २ह-२४०.

करिहस्तं कटिच्छेद परिवृत्तकरेचिते। करौ पाइ्वें ततस्ताभ्यां विक्षिप्तं संप्रयोजयेत। रेचितौ सह गात्रेण ह्यपविद्वौ करौ तथा ॥२१७॥ ताभ्यां सूची तथा चैव त्रिकं तु परिवर्तयेत् ।।२२६।। पुनस्तेनैव देशेन गात्रमुन्नम्य रेचयेत्। लताख्यं सकटिच्छेद कुर्यादुद्वृत्तके सदा। कार्य नूपुरपाद च भुजङ्गत्रासितं तथा॥२१८।। आलीढव्यंसितौ हस्तौ बाहुशीर्षे निकुट्टयेत् ॥२३०॥ रेचितं मण्डलं चव बाहुशीर्ष निकुश्वयेत्। नूपुरश्चरणो वाम: तथालातश्च दक्षिणः । ऊरूद्वत्त तथाक्षिप्मुरोमण्डलमेव च ॥२१६॥ तेनवाक्षिप्तकं कुर्याट् उरोमण्डलकौ करौ ॥२३१॥ करिहस्तं कटिच्छेद' कुर्याद्वशाखरेचिते। करिहस्तं कटिच्छेदं त्वालीढे संप्रयोजयेत्। आद्यं तु जनितं कृत्वा पादमेकं प्रसारयेत् ॥२२० ।। हस्तं तु रेचितं कृत्वा पारश्वमानम्य रेचयेत्।।२३२।। तथैवालातकं कुर्यात् त्रिकं तु परिवर्तयेत्। पुनस्तेनैव योगेन गात्रमुन्नम्य रेचयेत्। अश्चितं वामहस्तं च गण्डदेशे निकुट्टयेत् ।।२२१॥। कार्य नूपुरपादं च भुजङ्गत्रासितं तथा ॥२३३॥ कटिच्छिन्नं तथा चैव परावृत्ते प्रयोजयेत्। रेचितं करणं कुर्यादुरोमण्डलमेव च। स्वस्तिकं करणं कृत्वा व्यंसितौ च करौ ततः ॥२२२।। कटिच्छेदन्तु कर्तव्यं ह्यङ्गह्वारे तु रेचिते ॥२३४।। अलातकं प्रयुञ्जीत ऊर्ध्वजानु निफुश्चितम्। नूपुरं करणं कृत्वा त्रिकं तु परिवतयेत्। अर्धसूचीव वित्िप्तमुद्वृत्ताक्षिप्के तथा ॥२२३॥ व्यंसितेन तु हस्तेन त्रिकं चैव विवर्तयेत्।२३५।। करिहस्तं कटिच्छेदमङ्गहारे त्वलातके। पाद' चालातकं कृत्वा सू्चीं तत्रैव योजयेत्। निकुख्य वक्षसि करावूरध्वजानु प्रयोजयेत् ॥२२४।। करिहस्तं कटिच्छेद कुर्यादाच्छुरिते सदा ॥२३६॥ आत्तिप्तं स्वस्तिकं कृत्वा त्रिकं तु परिवर्तयेत्। रेचितौ स्वस्तिकौ पादौ रेचितौ स्वस्तिकौ करौ। उरोमण्डलकौ हस्तौ नितम्बं करिहस्तकम् ॥२२५॥ कृत्वा विश्लेषमेवं तु तेनैव विधिना पुनः ॥२३४।। कटिच्छेदन्तथा चैव पाश्वच्छेदे विधीयते। पुनरुत्क्षेपणं चैव रेचितैरेव कारयेत। सूचीं वामपदं दद्यात् विद्युद्भ्रान्तं च दक्षिणम्॥२२६॥ उद्दत्ताक्षिप्तकं चैव उरोमण्डलमेव च ॥।२३८।। दक्षिणेन पुनः सूची विद्युद्भ्रान्तश्व वामतः । नितम्बं करिहस्तं च कटिच्छिन्न तथैव च। परिच्छिन्नं तथा चवं त्रिकं तु परिवर्तयेत् ॥२२७।। आक्षिप्तरेचिते त्वेष करणानां विधि: स्मृतः ॥२३६॥ लताख्यं सकटिच्छेदं विद्युदूभ्रान्तश्च स स्मृतः। विक्षिप्तं करणं कृत्वा हस्तपाद मुखानुगम्। कृत्वा नूपुरपाद तु सव्यवामौ प्रलम्बितौ ॥२२८।। वामसूचीकरं कृत्वा विक्षिपेद् वामकं करम् ॥२४०।

217-220 (B.220b-223a ; G.216-218). 220-222 (B.223b-225a ; G.219-220). 228-230 (B.231b-233a ; G.227-228). 230-232 (B.233b-235a ; G.229-230). 222-224 (B 225b-227a ; G.221-222). 224-226 (B.227b-229a ; G.223 224). 232-234 (B.235b-237 ; G.231-232). 1 C. om. 232b. 235-236 (B.238-239 226-228 (B.229b-231a; G.225-226). G.233-234). 237-239 (B.240-242 ; G. 235-237). G.238-240). 24C-242 (B.243-245;

४ .- २४१-२५२ नाथ्यशास्त्रम् ५२ ५३ ताण्ड वलक्षणम ४. २५३ २६४ वक्षःस्थं च भवेत्सव्यो वलितं त्रिकमेव च । : भ उद्धाहमं सन्नमनं तथा पाश्वस्य सन्नतिः । नपुराक्षिप्के चैव अर्धस्वस्तिकमेव च ॥२४१।। भ्रमणं चापि विज्ञेयो ग्रीवाया रेचको बुधैः ॥२५३॥ नितम्बं करिहस्तं च स्यादुरोमण्डलं तथा। रेचकेरंगहारैश्र नृत्यन्तं वीक्ष्य शंकरम्। कटिच्छेद च कर्तव्यं संभ्रान्ते नृत्तयोक्तृभिः ॥२४२।। 1सुकुमारप्रयोगेण नृत्यति स्म च पार्वती ।।२५४।। अपक्रान्तक्रमं कृत्वा व्यंसितं हस्तमेव च। मृदङ्गभेरोपटहैः 2झन्झाडिंडिमगोमुखैः। कुर्यादुद्वेष्टितं चैव अर्धसूची तथव च ॥२४३।। पणवैर्ददुराघैश्च नानातोदैः प्रवादितैः ।२५५।। विक्षिप्तं सकटिच्छेदमुद् वृत्तात्तिप्के तथा। दक्षयज्ञे विनिहते सन्ध्याकाले महेश्वरः। करिहस्तं कटिच्छिन्नं कर्तव्यमपसर्पिते॥२४४॥ नानाङ्गहारैः -प्रानृत्यल्लयतालवशानुगेः ॥२५६॥ कृत्वा नूपुरपादं च द्रुतमान्षिप्य च क्रमम्। पिण्डीवन्धांस्ततो छष्टा नन्दीभद्रमुखा गणाः। पादस्य चानुगौ हस्तौ त्रिकं तु परिवर्तयेत् ।।२४५।। चक्रुर्नामानि पिण्डीनां बन्धांश्चैव सलक्षणान् ।२५७।। निकुख्य करपाद चाप्युरोमण्डलकं पुनः। ऐश्वरी वृषपिण्डी च नन्दिनश्चापि 1पट्टिसी। करिहस्तं कटिच्छेद' कार्यमर्धनिकुट्टके ॥२४६॥ चण्डिकाया भवेत् पिण्डी तथा वै सिंहवाहिनी ॥२५८।। द्वात्रिंशदेते संप्रोक्तास्त्वङ्गहारा द्विजोत्तमाः । तार्क्ष्यपिण्डी भवेद्विष्णोः पद्मपिण्डी स्वयंभुवः। चतुरो रेचकांश्चैव गदतो मे निबोधत ॥२४७। शकस्यैरावती पिण्डी झषापिण्डी तु मान्मथी ।२५६।। पादरेचक एक: स्यात् द्वितीय: कटिरेचकः । शिखिपिण्डी कुमारस्य2 ऊलुपिण्डी भवेच्छ्रियः । कररेचकस्तृतीयस्तु चतुर्थः कण्ठरेचकः ॥२४८॥। धारापिण्डी च जाह्नव्या: पाशपिण्डी यमस्य तु॥२६०॥। रेचिताख्यः पृथग्भावे वलने चाभिधीयते। वारुणी च नदीपिण्डी याक्षी स्याद्वनदस्य च। उद्वाहनात् पृथग्भावाच्चलनाच्चापि रेचकः ॥२४६।। हलपिण्डो बलस्याथ सर्पपिण्डी तु भोगिनाम् ॥२६१।। पारश्वात् पाश्वें तु गमनं स्खलितैश्चलितैः पदैः 3गाणेश्वरी महापिण्डी दक्षयज्ञविमर्दिनी। विविधश्चैव पादस्य पादरेचक उच्यते ॥२५०॥ त्रिकस्योद्वर्तनं चैव कटीचलनमेव च। त्रिशूलाकृतिसंस्थाना रौद्री स्यादन्धकद्विषः ॥२६२।। एवमन्यस्वपि तथा देवतासु यथाक्रमम्। तथापसर्पणं चैव कटीरेचक उच्यते ॥२५१॥t ध्वजभूता: प्रयोक्तव्या: पिण्डीबन्धाः स्वचिह्निताः ॥२६३॥ उद्धर्तनः परिक्षेपो विक्षेपपरिवर्तनम्। रेचकाश्चाङ्गहाराश्र पिण्डीबन्धास्तथैव च। विसर्पणं च हस्तस्य हस्तरेचक उच्यते ॥२५२॥ सृष्टा भगवता दत्तास्तण्डवे मुनये तदा ॥२६४।।

253 (B.256; 251). 254-255 (B.257-258; G.252-253) .-. 1 B. सुकुमार- 243-244 (B.246-247 ; G 241-242) 245=246 (B.248-249 ; G.243-244). प्रयोगेय नृत्यन्तों व्षेत्र पार्वतीम् B.भञमा. Bp. ममा. 256 (B.259; G.254). 257 (B:260 247 (B.250; G.245). 248 (B.251; G.246). 249 (B.252; G.247). G.255) 258-263 (B. 261-266a; G.256-261) B. पदृसी *Bd, ऊर् (=ऊलु) 250 (B.253; G.248). 251 (B254; G.249) 252 (B.255; G,250). #B. om, 262. 263-264 (B.266b-267a; G. 262-263,.

४. २६५-२ १४ ना्यशास्त्रम् ५४ ताण्डवलक्षणम ४. २७५ २८६

तेनापि हि ततः सम्यग्गानभाण्डसमन्वितः ।: कलानां वृद्धिमासाद्य त्वक्षराणां च वर्धनात्।

नृत्तप्रयोग: सृष्टो यः स ताण्डव इति स्मृतः ॥२६५॥ लयस्य वर्धनाच्चापि वर्धमानकमुच्यते ।।२७५।।

[ऋषय ऊचुः ] कृत्वा कुतपविन्यासं यथावद्विजसत्तमाः ।

यदा प्राप्त्यर्थमर्थातां तज्ज्ञैरभिनयः कृतः। आसारितप्रयोगस्तु ततः कार्यः प्रयोक्तृभिः ॥२७६॥।

कस्मान्नृतं कृतं ह्येतत् कं स्वभावमपेक्षते ॥२६६।। तत्र चोपोहनं कृत्वा तन्त्रीभाण्डसमन्वितम्।

न गीतकार्थसम्बद्धं न वाच्यार्थस्य भावकम्। कार्यः प्रवेशो नर्तक्या भाण्डवाद्यसमन्वितः ॥२७७।।

कस्मान्नृत्तं कृतं होतत् गीतेष्वासारितेषु च ।२६७।। विशुद्धकरणायां तुजात्यां वार्दय प्रयोजयेत्।

[भरत उवाच] गत्या वाद्यानुसर्पिण्या ततश्चार्री प्रयोजयेत् ॥२७८।।

अत्रोष्यते न खल्वर्थ नृत्तं कच्चिदपेक्षते। वैशाखस्थानकेनेह सर्वरेचकचारिणी।

किन्तु शोभां जनयतीत्यतो नृत्त प्रवर्तितम् ॥२६८।। पुष्पा ज्जालधरा भूत्वा प्रविशेद्रङ्गमण्डपम् ।।२७६।।

प्रायेण सर्वलोकस्य नृत्तमिष्टं स्वभावतः। पुष्पाज्जलिं विसृज्याथ रङ्गपीठं परीत्य च।

मङ्गल्यमिति कृत्वा च नृत्तमेतत् प्रकीतितम् ॥२६६।। प्रणम्य देवताभ्यस्तु ततोऽभिनयमाचरेत् ॥२८०॥ यत्राभिनेयं गीतं स्यात् तत्र वादय न योजयेत्।

विनोदकरण चैव नृत्तमेतत प्रकीर्तितम् ॥२७०॥। अङ्गहारप्रयोगे तु भाण्डवाद्यं प्रयोजयेत् ॥२८१।।

अतश्चैव प्रतिक्षेपा: भूतसङ्गैः प्रकीर्तिताः । समं रक्तं विभक्त च स्फुट शुद्धप्रहारजम्।

ये गीतकादौ युज्यन्ते सम्यड् नृत्तविभावकाः ।।२७१।। नृत्ताङ्गग्राहि वाद्यज्ञैर्योज्यं वाद्यं तु ताण्डवे ॥२८२।।

देवेन वापि संप्रोक्तस्तण्डुस्ताण्डवपूर्वकम्। प्रयुज्य 1गीतमेवं तु निष्क्रामेन्नतकी ततः । अनेनैव विधानेन प्रविशन्त्यपराः पुनः ॥२८३॥ गीतप्रयोगमाश्रित्य नृत्तमेतत् प्रवर्त्यताम् ॥२७२।। अन्याश्र्ानुक्रमेणाथ पिण्डीं बघ्नन्ति ताः स्त्रियः । प्रायेण ताण्डवविधिर्देवस्तुत्याश्रयो भवेत्। तावत् पर्यस्तकः कार्यो यावत् पिण्डी न बध्यते ॥।२८४।। सुकुमारप्रयोगस्तु शृङ्गाररससंभवः ॥२७३॥ पिण्डीं बध्वा ततः सर्वा निष्क्रामेयुः स्त्रियस्तु ताः । तस्य तण्डुप्रयुक्तस्य ताण्डवस्य विधिक्रियाम्। पिण्डीबन्धे तु वार्द हि कतव्यमिह वादकेः ॥२८५॥ वर्धमानकमासाद्य संप्रवक्ष्यामि लक्षणम् ।२७४।। पर्यस्तकप्रमाणेन चित्रौधकरणान्वितम्। अथोपवहनं भूय: कार्यें पूर्ववदेव हि॥२८६॥ 275 (B.277b-278a; G.274).i B. वर्धनान्नतंकीनां. 276 (B. 278b-279a ; G.275). 277 (B.279b-280a ; G.276). 278 (B.280b-281a; G.277) 279 (B. 265 (B.267b-268a; G.264). 266 (B.268b-269a; G.265). 'B.C. तत्मान् 281b 282a ; G.278). 280 (B. 282b-283 ; G.279). 281 (B.283b-284a; G,280) 267 (B.269b-270a ; G.266). 268 (B.270b-271a; G.267). 269 (B.271b- - 282 (B.284b-285a ; G. 281). 283 (B.285b 286a ; G,282): 1 B. गौतवाद, G. 272a : G.268). 270 (B:272b-273a;G.269). 271 : (B.273b-274a; G.270) .. मृतवाढी; we with Bd. गौतमेनचं. 284 (B.286b-287; G,284a, 280) 1 B. G. प्रिम्होयमीघु 272(B.274b-275a); G:271. 1 Ag. सन्मोधपूर्वकम् Bg. तागउयपूर्वकम् 273 (B.275b- 285-287 (B.287-290a. 276a ; G.272) 274 (B 276b-277a ; G.273),

नाट्यशास्रम् ५६ ५७ ताण्डवलक्षणम् ४. २हह-३१० ततश्चासारितं भूयो गायनं तु प्रयोजयेत्। प्रथमं त्वभिनेयं तु गीतके सर्ववस्तु तत्। पूर्वेणव विधानेन प्रविशेच्चापि नर्तकी ॥२८७॥ तदेव च पुनर्वस्तु नृत्तेनापि प्रदर्शयेत् ।।२६६। गीतकार्थप्रयोजयेदू द्वितीयासारितस्य तु। यो विधि: पूर्वमुक्तस्तु नृत्ताभिनयवादिते। तदेव तु पुनर्वस्तु नृत्तेनापि प्रयोजयेत् ॥२८८।। आसारितविधौ स स्यात् गीतानां वस्तुकेष्वपि।३००॥ आसारितसमाप्तो च निष्क्रामेन्नर्तकी ततः। एष वस्तुनिबन्धानां गीतकार्ना विधि: स्मृतः । पूर्ववत् प्रविशेचान्या प्रयोग: स्यात् स एव तु ॥२८६॥ शृणुताङ्गनिवद्धानां गीतानामपि लक्षणम्॥३०१।। एवं पदे पदे कार्यो विघिरासारितस्य तु। य एव वस्तुषु विधिनृ त्ताभिनयवादिते। भाण्डवाद्यकृतश्चैव तथा गानकृतोऽपि च ।।२६०।। स सर्वं एव कर्तव्यश्छन्दकेषु प्रयोक्तृभिः ॥३०२॥ एकं तु प्रथमं कुर्यात् द्वे द्वितीयं तुवस्तुकम्। वादयं गुर्वक्षरकृतं तथाऽल्पाक्षरमेव च। तिस्रो वस्तु तृतीयं तु चतस्रस्तु चतुर्थकम् ॥२६१।। मुखे सोपोहने कुर्यादवर्णानां विप्रकर्षकः ॥३०३॥ पिण्डीनां विधयश्चेव चत्वारः सप्रकीर्तिताः । यदा गीतवशादङ्गं भूयो भूयो निवर्तते। पिण्डी शृङ्धलिका चैव लताबन्धोऽथ भेद्यक: ॥२६२॥ तत्राद्यमभिनेयं स्याच्छेषं नृत्तेन योजयेत्।।३०४।। पिण्डीवन्धस्तु पिण्डत्वात गुल्मः शृङ्गलिका भवेत्। यदा गीतवशादङ्गं भूयो भूयो निवर्तयेत्। जालोपनद्धा च लता सनृत्तो भेद्यकः स्मृतः ॥२६३॥ त्रिपाणिलयसयुक्तं तत्र वादयं प्रयोजयेत् ॥३०५॥ पिण्डीबन्धः कनिष्ठे तुशृङ्गला तु लयान्तरे। यथा लयस्तथा वाद्यं कर्तव्यं त्वङ्गसंश्रयम्। मध्यमे च लताबन्धो ज्येष्ठे चैवाथ भेद्यक: ॥२६४॥ तत्वं चानुगतं चापि ओघं च करणान्वितम्॥३० ६।। पिण्डीनां द्विविधा योनिर्यन्त्रं भद्रासनं तथा। 1स्थिते तत्वं प्रयोक्तव्यं मध्ये चानुगतं भवेत्। शिक्षा कार्या तथा चैव प्रयोक्तव्या प्रयोक्तृभिः॥२६५॥ द्रुते चौघः प्रयोक्तव्यस्त्वेष वाद्यगतो विधि: ॥३०७॥ एवं प्रयोग: कर्तव्यो वर्धमाने प्रयोक्तृभिः । छन्दोगीतकमासाद्य त्वङ्गानि परिवर्तयेत्। गीतारना छन्दकानां च भूयो वक्ष्याम्यहं विधिम् ॥२६६।। एष कार्यो विधिर्नित्यं नृत्ताभिनयवादिते ॥३०८॥ यानि वस्तूनि बद्धानि यानि चाङ्गकृतानि च। यानि वस्तूनि बद्धानि तेषामन्ते ग्रहो भवेत्। गीतानि तेषां वक्ष्यामि प्रयोगं नृत्तवाद्ययो: ॥।२६७।। अङ्गानां तु परावृत्ताबादावेवं ग्रहो मतः ॥३०६॥ तत्रावतरणं कार्य नर्तक्या सार्वभाण्डिकम्। एवमेष विधि: कार्यो गीतेष्वासारितेषु च। क्षेपप्रतिक्षेपकृतं तन्त्रीगानसमन्वितम् ।।२६ै८ ।। देवस्तुत्याश्रयं ह्येतत् सुकुमारं निबोधत ॥३१०॥ G.284b+286) 288 (B.290b-291a; G.287). 289 (B.291b-292a; G.288). 299 (B.301b-302a; G.297). 300 (B.302b-303a ; G.298). 301 (B.303b- 290 (B. 292b-293a ; G.289). 291 (B.293b-294a; G.290) 292 (B.294b 295a; 294 (B.296b-297a ; G.293). 304a ; G.299). 302 (B.304b-305a; G.300) 303 (B.305b-306a; G.301). E G.291). 293 (B.295b-296a; G.292). 304-305 (B.306b-308a ; G.302-303a) I B. om. 305a. 305-308 (B.308b-310; 2295 (B. 297b-298a;G.294), : 296-297 (B. 298b-300a; G.295-2963). G.303b-306). I B. स्थिर. 2भूयश्चौध. 309 (B.311; G.307) 310 (B.312;G,308). 298 (B.300b- 301a; G.297). V

४. ३११-३२२ नाट्यंशास्त्रिम्ं स्त्रीपुसयोस्तु संलापो यस्तु कामसमुद्रवः । ५ह ताण्डवलक्षणम् ४ ३२३-३२६ तज्ज्ञेयं सुकुमारं हि शरृङ्गाररससम्भवम् ॥३११॥ खश्जनकु टसंयुक्ता भवेद्या तु चतुष्पदा। यस्यां यस्यामवस्थायां नृत्तं योज्यं प्रयोक्तृभिः। पादान्ते सन्निपाते तु तस्यां भाण्डग्रहो भवेत् ॥३२३॥ सर्वगीतकसम्बन्धं तच्च भे शृगत द्विजाः ॥३१२।। या ध्रुवा छन्दसा युक्ता समपादा समाक्षरा। अङ्गवस्तुनिवृत्तौ च तथा वर्णनिवृत्तिषु। तस्याः पादावसाने तु प्रदेशिन्या ग्रहो भवेत् ॥३२४।। तथा चाभ्युदयस्थाने नृत्तं तज्ज्ञः प्रयोजयेत् ॥३१३॥ कृत्वैकं परिवर्त तु गानस्याभिनये पुनः । यत्र संदश्यते किश्चिद् दंपत्योर्मदनाश्रयम्। पुनः पादनिवृत्तौ तु भाण्डवाद्यं नियोजयेत्।३२५।। तत्र नृत्तं प्रयोक्तव्यं प्रहर्षार्थगुणोद्धवप्।।३१४।। अङ्गवस्तुनिवृत्तेन वर्णान्तरनिवृत्तिषु। यत्र सन्निहिते कान्ते ऋतुकालादिदर्शनम्। तथोपस्थापने चैव भाण्डवाद्यं प्रयोजयेत्।३२६।। गीतकार्थाभिसम्बन्धं नृत्तं तत्रापि चेष्यते ।३१५। येऽपि चान्तरमार्गा: स्युस्तन्त्र्या वाक्करणैः कृताः। खण्डिता विप्रलब्धा वा कलहान्तरितापि वा। तेषु सूची प्रयोक्तव्या भाण्डेन सह ताण्डवे ।।३२७।। यस्मिन्नङ्गे तु युवतिनृ त्तं तत्र न योजयेत् ॥।३१६।। महेश्वरस्य चरितं य इदं संप्रयोजयेत् । सखिप्रवृत्ते संलापे तथाऽसन्निहिते प्रिये। सर्वपापविशुद्धात्मा शिवलोकं स गच्छति ॥३२८। नहि नृत्तं प्रयोक्तव्यं यस्या वा प्रोषितः प्रियः ॥३१७। ऐवमेष विधि सृष्टस्ताण्डवस्य प्रयोगतः1। दूत्याश्रयं यदा तु स्यात् ऋतुकालादिदर्शनम्। भूयः किं कथ्यतां विप्रा नाट्ययोगविधिं प्रति ॥३२६॥ औत्सुक्यचिन्तासम्बन्धं नृत्तं तत्र न योजयेत् ॥३१८।। यस्मिन्नङ्ग प्रसादं तु गृह्लीयान्नायिका क्रमात्। इति भारतीये नाट्यशास्त्रे ताण्डवलक्षणं नाम चतुर्थोऽध्यायः । ततः प्रभृति नृतं तु शेषेष्वद्वेषु योजयेन्॥३१६॥ देवस्तुत्या श्रयगतं यदङ्ग तु भवेदिह। माहेश्वैररङ्गहारैरुद्धतैस्तत् प्रयोजयेत्॥३२०॥ यत्र शृङ्गारसंबद्धं गानं स्त्रीपुरुषाश्रयम्। देवीकृतैरङ्गहारैर्ललितैस्तत् प्रयोजयेत् ॥३२१॥ चतुष्पदा नक्ु टके खश्जके परिगीतके। विधानं सम्प्रवक्ष्यामि भाण्डवाद्यविधिं प्रति ॥३२२।। 311 (B.313; G.309) 312 (B.314; G.310) 313 (B.315; G.311) 314 (B 316 ; G.312). 1 B. यनु. 315 (B.317; G.313). 316(B. 318; G. 314). 317 (B. 319; G. 315). 318 (B. 320; G. 316). 319 (B. 321 ; G. 317). 320 (B. 322 ; G. 318). 321 (B. 323 ; G. 319). 322 (B. 324 ; G. 320). 323 (B. 325 ; G, 321). 324 (B. 326 ; G. 322). 325 (B. 327; G. 323), 326 (B. 328 ; G, 324). 1 B.G. भार्डनृम्. Ag. (p. 204) भारडना दा. 329 (B.331; G.327). 1 B. प्रथीत्ृभिः 327 (B. 329; G. 325). 328 (B. 330; G. 326)

६१ पूर्वरङ्गविधानम् ५.१२-२४ ततश्च सर्वकुतपर्यु क्तान्यन्यानि कारयेत्। विघास्य वै यवनिकां नृत्तपाठ्य कृतानि च ।१२।। पञ्चमोऽध्यायः गीतानां मद्रकादीनामेकं योज्यं तु गीतकम्। वर्धमानमथापीह ताण्डवं यत्र युज्यते ॥१३। भरतस्य ववः श्रुत्वा नाट्यसन्तानकारणम्। ततश्चोत्थापनं कार्यं परिवर्तनमैव च। पुनरेवाब्रुवन् वाक्यमृषयो हष्टमानसाः ।१।। नान्दी शुष्कापकृष्टा च रङुद्वारं तर्थेव च ।१४।। यथा नाट्यस्य वै जन्म जर्जरस्य च सम्भवः । वारी चैव ततः कार्या महाचारी तथैव च। विघ्नानां शमनं चैव देवतानां च पूजनम् ॥२॥ त्रिकं प्ररोचना वापि पूर्वरङ्गे भवन्ति हि॥१५॥ त्वत्तः श्रुतं गृहीतं च गृहीत्वा चावधारितम्। पतान्यङ्गानि कार्याणि पूर्वरङ्विधौ तुच। निखिलेन यथातत्वमिच्छामो वेदितुं पुनः ।३॥ पतेषां लक्षणमहं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वेशः ॥१६॥ पूर्वरङ्गं महातेजः सवलक्षणसंयुतम। कुतपस्य तु विन्यासः प्रत्याहार इति स्मृतः । यथा बुध्यामह्दे ब्रह्मंस्तथा व्याख्यातुमहसि॥४॥ यथावतरणं प्रोक्तं गायकानां निवेशनम् ॥१७।। तेषां तु बवनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः। परिगीतक्रियारम्भ आरम्भ इति कीर्तितः। प्रत्युवात्र पुनर्वाक्यं पूर्वरङ्गविधि प्रति।।५।। आतोद्यरञ्ञनार्थं तु भवेदाश्रावणा विधि:॥१८।। पूर्वरङ्गं महाभागा गगदतो मे निबोधत। वाद्यवृत्तिविभागार्थं यक्तपाणिर्विधीयते। पादभागा: कलाश्चैव परिवर्तस्तर्थैव च ॥६॥ तन्त्र्योज:करणार्थं तु भवेञ्च परिघट्टना ॥१६।। यस्मान्रङ्गप्रयोगोऽयं पूर्वमेव प्रयुज्यते। तथा पाणिविभागार्थं भवेत् संघोटनाविधिः। तस्मादयं पूर्वरङ्गो विज्ञेयोऽत्र द्विजोत्तमाः॥। तन्त्रीभाण्डसमायोगान् मार्गासारितमिष्यते ॥२०।। अस्याङ्गानि तु कार्याणि यथावदनुपूर्वशः । कलापातविभागार्थं भवेदासारितक्रिया। तन्त्रीभाण्डसमायोगैः पाठ्ययोगकृतस्तथा ॥5।। कीर्तनाहेवतानां च ज्ञेयो गीतविधिस्तथा ॥२१॥ प्रत्याहारोऽवतरणं तथा ह्यारम्भ एव च। अतः परं प्रवक्ष्यामि वोत्थापनविधिक्रियाम्। आश्रावणा वक्तूपाणिस्तथा च परिघट्टना ॥ह।। यस्मादुत्थापयन्त्यादौ प्रयोगं नान्दिपाठकाः ॥२२। संघोटना ततः कार्या मार्गासारितमेव च। पूर्वमेव तु रड्गेडस्मिन् तस्मादुत्थापनं स्मृतम्। ज्येष्ठमध्यकनिष्ठा च तर्थेवासारितक्रिया॥१०॥ यस्माच्च लोकपालानां परिवृत्य वतुर्दिशम् ॥२३।। पतानि च बहिर्गीतान्यन्तर्यवनिकागतैः। वन्दनानि प्रकुर्वन्ति तस्मान्तु परिवर्तनम्। प्रयोक्तभिः प्रयोज्यानि तन्त्रीभाण्डकृतानि तु॥११।। आशीर्वचनसंयुक्ता नित्यं यस्मात् प्रवर्तते ॥२४।।

1-11 (B.G. same), 1 -. 21 (B.G. same). 22-23(B.22-23a; G.21c-22). 23-24 (B.23b-24a;G.23).

५.२५-३६ नाट्यशास्त्रम् ६२ ६३ पूर्वरङ्गविधानम् ५.३७-४८ देवद्विजनृपादीना तस्मान् नान्दीति संज्षिता। अत्र शुष्काक्षरैरे्व ह्यपकृष्टा ध्रुता यतः ॥२४। रुष्ाश्चापि ततो देवा: प्रत्यभाषन्त नारदम्।

तस्माच्छुष्कापकृष्टेव जजरक्षो कदर्शिता। एते तुष्यन्ति निर्गीते दानवाः सह राक्षसैः॥३७

यस्मादभिनयस्तत्र प्रथमं ह्यवतार्यते ॥२६ !! प्रणश्यतु प्रयोगोऽयं कथं वै मन्यते भवान्।

रदूद्वारमतो ज्ञेयं वागङ्गाभिनयात्मकम्। देवानां ववनं श्रुत्वा नारदो वाक्यमत्रवीत्॥३=॥।

शृङ्गारस्य प्रचरणाज्चारी संपरिकीर्िता ।२७। धातुवाद्याश्रयकृतं निर्गीतं मा प्रणश्यतु।

रौद्रप्रचरणाव्चापि महावारीति कीर्तिता। किन्तूपोहन संयुक्तं धातुवाद्यविभूषितम्॥३६।।

विदूषकः सूत्रधारस्तथा वै पारिपार्श्वकः ॥२॥ भविष्यतीदं निर्गीतं सप्तरूपविधानतः।

यत्र कुर्वन्ति सञ्जल्पं तत्रापि त्रिगतं स्मृतम्। निर्गीतेनावबद्धास्तु दैत्यदानवराक्षसा॥४०।।

उपचेपेण कार्यस्य हेतुयुक्तिसमाश्रया ॥२६। न क्षोभं न विघातं च करिष्यन्तीह तोषिताः ।

सिद्धेनामन्त्रणा या तु विज्ञेया सा पररोचना। एतन्निर्गीतमेवं तु दैत्योनां स्पर्धया द्विजाः ॥४१।।

अतः परं प्रवक्ष्यामि ह्याश्रावणविधिक्रियाम्॥३०॥ देवानां बहुमानेन बहिगी तमिदं स्मृतम्।

बहिर्गीतविधौ सम्यगुत्पत्ति कारणं तथा। धातुभिश्चित्रवीणायां गुरुलध्वक्तरान्वितम् ॥४२।।

वित्रदत्तिणवृत्तौ तु समरूपे प्रवतिते॥३१॥ वर्णालङ्गारसंयुक्तं प्रयोक्तव्यं बुधरथ।

सोपोहने सनिर्गीते देवस्तुत्यभिनन्दिते। निर्गीतं गीयते यस्मादपढं वर्णयोजनात् ॥४३।।

नारद।घेश्व गन्धर्वेः सभायां देवदानवाः ॥३२।। असूयया च देवानां बहिगींतमिदं स्मृतम्।

निर्गीतं भ्राविता सम्यक् लयतालसमन्वितम्। निर्गीतं यन्मया प्रोक्तं सप्तरूपसमन्वितम्॥।४४।।

तच्क त्वा तु शुभं गानं देवस्तुत्यभिनन्दितम्॥३३॥। उत्थापनादिकं यञ्च तस्य कारणमुच्यते।

अभवन् चुभिताः सर्वे मात्सर्याद्दैत्यराक्षसाः। प्रत्याहारे यातुधाना: प्रीयन्ते सह पन्नगैंः॥४५॥

संप्रधार्य च तेऽन्योन्यमित्यवोचन्नवस्थिताः॥३४॥ तुष्यन्त्यप्सरसस्तत्र कृतेऽवतरणे द्विजाः ।

निर्गीतं तु सवादित्रमिदं गृह्षीमह्दे वयम्। तुष्यन्त्यपि च गन्धर्वा आरम्भे सम्प्रयोजिते ।।४६ू।।

सप्तरूपेण सन्तुष्ट देवा: कर्मानुकीर्तनात् ।३५।। आश्रावणायां युक्तायां दैत्यास्तुप्यन्ति सर्वशः।

एवं गृह्लीम निगीत तुष्यामोऽत्रैव वै वयम्। वक्तृपाणौ कृते चैव नित्यं तुष्यन्ति दानवाः ।४७।।

ते तत्र तुष्ा दैत्यास्तु साधयन्ति पुनः पुनः ॥३६॥ परिघट्टनायां तुष्टा युक्तायां रक्षसां गणाः । संघोटनक्रियायां तु तुष्यन्त्यप च गुह्यकाः॥४5॥ 24-25 (B.24b-25a; G.24). B.G. read after this नान्दीपदानामन्तरेषु चित्रे पूर्वतकक वर्धमानं प्रयोज्यं प्रागुक्तलत्षणम। अन्येतु गीत प्रयोगादनन्तरं शुद्वेपि पूर्वरङ्ग वर्षमानप्रयोगकिक्कन्ति 25-26 (B.26; G. 25). 26-27 (27; G.26) 27-28 (B.28; C.27). 28-29 37-38 (B.37b-38a; G.36b-37). 38-41 (B.39-41 ; G.38-40) 41-42 (B.42; (B.29; G.28). 29-30 (B.30; G.29). 30-31 (B.31; G.30). 31-32 (B. 1 G om. 45a. G.41). 42-44 (B.43-44; G.42-43). 45-54 B.54b-55. 46-53; G.45-53). 32-33 ; G.31-32 :. 33-34 (B.34; G.33), 34-36 (B.35-37a; G.34-36a).

२५. ४६-६० नां्यशास्त्रम् ६४ ६५ पूर्वरङ्गविधानम् ५. ६१-७ मार्गासारितमासाद्य तुष्टा यक्षा भवन्ति हि। आदौ दे. च चतुर्थं चाप्यष्टमैकादशे तथा। गीतकेषु प्रयुक्तेषु देवास्तुष्यन्ति नित्यशः ।४६।। गुवक्षराणि जानीयात् पादे ह्येकादशाक्षरे।६१।। वर्द्धमाने प्रयुक्ते तु रुद्रस्तुष्यति सानुगः। चतुष्पदा भवेत् सा तु चतुरस्ना तथव व। तथा चोत्थापने युक्ते ब्रह्मा तुष्टो भवेदिह॥५०॥ चतुर्भिस्सन्निपातैश्च त्रिलया त्रियतिस्तथा ॥६२॥ तुष्यन्ति लोकपालाश्च प्रयुक्त परिवर्तने। परिवर्तास्तु चत्वार: पाणयस्त्रय एव च। नान्दीप्रयोगेऽथ कृते प्रीतो भवति चन्द्रमाः ॥५१।। जात्या चैव हि विश्लोकास्तांश्च तालेन योजयेत्।६३।। युक्तायामपकृष्टायां प्रीता नागा भवन्ति हि। शम्या तु द्विकला कार्या तालो द्विकल एव च। तथा शुष्कापकृष्टायां प्रीतः पितृगणो भवेत् ।५२। पुनश्चैककला शम्या सन्निपातः कलात्रयम् ॥६४॥ रङगद्वारे प्रयुक्ते तु विष्णुः प्रीतो भवेदिह। पवमष्टकल: कार्यः सन्निपातो विचक्षणैः। जर्जरस्य प्रयोगे तु तुष्टा विन्नविनायकाः॥५३। चत्वारः संनिपातास्तु परिवर्तस्य उच्यते॥६५।। तथा चार्या प्रयुक्तायामुमा तुषा भवेदिह। पूर्वः स्थितलयः कार्य: परिवर्तो विचत्णैः। महाचार्या प्रयुक्तायां तुष्टो भूतगणो भवेत् ॥५४॥। तृतीये सन्निपाते तु तस्य भाण्डम्रहो भवेत् ॥६६॥ प्रत्याहारादि चार्यन्तमेतद्दयतपूजनम्। पकस्मिन् परिवर्ते तु गते प्राप्ते द्वितीय के। पूर्वरङ्गे मया ख्यातं तथा वाङुविकल्पनम् ।५५।। कार्य मध्यलये तज्ज्ञैः सूत्रधारप्रवेशनम्।६७।। देवस्तुष्यति यो येन यस्य यन्मनसः प्रियम्। पुष्पाञ्ञलिं समादाय रत्षामङ्गलसंस्कृताः। तत्तथा पूर्वरङ्गे तु मया प्रोक्तं द्विजोत्तमाः ॥५ ६।। शुद्धवर्णाः सुमनसस्तथा चाद्भुतदृष्टयः ।६८॥ सर्वदैवतपूजाहं सर्वदैवतपूजनम्। स्थानं तु वैष्णवं कृत्या सौध्ठवाङ्गपुरस्कृतम्। धर्म्यं यशस्यमायुष्यं पूर्वरङ्गप्रवर्तनम् ।५७।। दीक्षिता: शुचयश्चैव प्रविशेयुः समं त्रयः ॥६६।। दैत्यदानवतुष्ट्यर्थ सर्वेषां व दिवौकसामू। भृङ्गारजर्जरधरौ भवेतां पारिपार्श्वकौ। निर्गीतानि सगीतानि पूर्वरङ्गकृतानि तु॥५5॥ मध्ये तु सूत्रधृक् ताभ्यां वृतः पञ्चपदीं व्रजेत् ।ॐ०॥। निर्गीतानां सगीतानां वर्धमानस्य चैव हि। पदानि पञ्च गच्छेयुव्र ह्णो यजनेच्छया। ध्रुवाविधाने वक्ष्यामि लक्षणं कर्म चैव हि ॥५६॥। पादानां चापि वित्षेषं व्याख्यास्यामि यथाक्रमम्।।७।।। प्रयुज्य गीतकविधि वर्धमानं तर्थव च। गीतकान्ते ततश्चापि कार्या ह्युत्थापनी ध्रुवा ।६०। पार्श्वोत्थानोत्थितश्चैव तन्मध्ये पातयेत् पुनः ॥७२॥

: 55 (B.56; G.54). 56 (B.57; G 55). 57-58 (B.58-59; G 56-57 59-60 (B.61-62; G. 59-60). 'B. reads before this या विद्या यानि शिल्पानि या 66 (B. 68 ; G. 66). 61-63 (B. 63-65 ; G. 61-63). 64 (B.66; G. 64). 65 (B. 67;G. 65). 67 (B. 69 ; G. 67). 68-69 (B. 70-71 ; G, 68-69). गतिय्व चैष्टितम्। लोकालोकस् जगतसद ६ब्राटकात्रये (B.60). 70 (B. 72 ; G.70). 71 (B.73a; G. 71). B. om. 71b. W

६७ पूर्वरङ्गविधानम् ५. ८५-६६ ५. ७३-८४ नाट्यशास्त्रम् घामवेधस्ततः कार्यो विन्षेपो दक्षिणेन तु। एवं 'पञ्चपदीं गत्वा सूत्रधारः सहेतरैः। ततः पश्चपदीं चैव गच्छेत् तु कुतपोनमुखः।८५॥ सूचीं वामपदं दद्यात् वित्षेपं दक्षिणेन तु॥७३॥। वामवेधस्तु तत्रापि विक्षेपो दक्षिणस्य च। पुष्पाअ्ल्यपवर्गश्च कार्यो ब्राह्म डथ मण्डले। जर्ज रम्रइणाद्योऽयं कुतपाभिमुखान्तगः॥य६॥ रङ्गपीठस्य मध्ये तु स्वयं ब्रह्मा प्रतिष्ठितः।।९४।। चतुर्थः परिवर्तस्तु विज्ञेयो वै द्रते लये। ततः सललितर्हस्तैरभिवन्द्यः पितामहः। करपादनिपातास्तु भवन्त्यत्र तु बोडश ।।८७।। अभिवादनानि कार्याणि त्रीणि हस्तेन भूतले।।७५।। 5रस्ें पाता हि द्वादश भवन्ति करपादजाः । कालप्रकषहेतोश्च पादानां प्रविभागतः। वन्दनान्यथ कार्याणि त्रीणि हस्तेन भूतले ॥८5॥ सूत्रधारप्रवेशादो वन्दनाभिनयान्तक: ।।७६।। आत्मप्रोक्षणमद्दिश्च त्रचस्र नैव विधीयते। द्वितीय: परिवर्तस्तु कार्यो मध्यलयाश्रयः। एवमुत्थापनं कार्य ततश्च परिवर्तनम् ॥८॥ अतः परं तृतीये तु मण्डलस्य प्रदत्तिणम्।।७3। चतुरस्न लये मध्ये सन्निपातैस्तथाष्टभिः। भवेदाचमनं चैव जर्जरग्रहणं तथा। यस्यां लघूनि सर्वाणि केवलं निधनं गुरु॥६०।। उत्थाय मण्डलात् तूर्ण दृक्षिणं पादमुद्धरेत्।७=।। भवेदतिजगत्यां तु सा ध्रुवा परिवर्तनी। तेनैव वेधं कुर्वी त विक्षेपं वामकेन व। वामकेन तु मार्गेण वाद्येनानुगतेन व ।ह।।। पुनश्च दक्षिण पादं पार्श्वसंस्थं समुद्धरेत्॥७६॥ ललितैः पादविन्यासैः वन्दयादु देवान् यथादिशम्। ततश्च वामवेधस्तु वित्षेपो दक्षिणस्य तु। द्विकलं पादपतन पादचार्या विधीयते ।।६२।। इत्यनेन विधानेन सम्यक् कृत्वा प्रदत्िणम् ॥0॥ एककस्यां दिशि तथा सन्निपातद्वय भवेत्1। भुङ्गारधारमाहय शौचं चापि समाचरेत्। वामपादेन वेधस्तु कर्तव्यो नृत्तयोक्तृभि॥६३॥ यथान्यायं तु कर्तव्या तेन ह्याचमनक्रिया॥८१॥ द्वितालान्तरविष्कम्भो विक्षेपो दत्िणस्य तु। आत्मप्रोक्षणमेवाद्भि: कर्तव्यं तु यथाक्रमम्। ततः पञ्चपर्दी गच्छेदतिक्रान्तैः पदैरथ ॥६४।। प्रयत्नकृतशौचेन सूत्रधारेण यत्नतः ।।5२।। ततोऽभिवादनं कुर्याद्देवतानां यथादिशम्। सन्निपातसमं ग्राह्यो जर्जरो विन्नजर्जरः। वन्देत प्रथमं पूर्वा दिशं शक्राधिदेवताम् ।६५।। प्रदक्षिणाद्यो विज्ञेयो जर्जरग्रहणान्तकः ॥८३॥। द्वितीयां दक्षिणामाशां वन्देत यमदेवताम्। तृतीय: परिवर्तस्तु विज्ञेयो वै दरते लये। वन्देत पश्चिमामाशां ततो वरुणदेवताम्॥६६॥ गृहीत्वा जर्जरं चाष्टौ कला जप्यं प्रयोजयेत्।।८४।। 84-87 (B. 86-88 ; G. 84-86) 1 B. कुतपी निगमान्तकः. 87-88 (B. 89 ; G.87) 88-89 (B. 90 ; G. 88) 89-90 (B.91; G.89) I B.G. चतुरसं. 90-91 (B. 72 (B. 74; G. 72). 73 (B. 75; G. 73). 1B. विष्णुपदी. 74 (B, 76; G.74), 92; G.90) 1 G. परिवर्तिनी 91-92 (B.93; G.91) 1 G. बन्दा देवा. 92-93 75-77 (B. 77-79a;G. 74c-76). 77-78 (B.79bc; G.77). 78-80 (B.80-81; (B.94a; G.92) 1 B. om. 93a. 93-94 (B.94b-95a; G. 93) 94-95 (B. G.78-79). 80-83 (B. 82-84 ; G.80-82). 83-84 (B.85; G.83). 95bc-96a ; G.94) 95-96 (B,96-97a; G.95-96a)

५. ६७-१०७ नाट्यशास्त्रम् ६८ ६६ पूर्वरङ्गविधानम् ५. १०८-११८ घतुर्थीमुप्तरामाशां वन्देत धनदाश्रयाम्। ततः पदैर्द्रादशभिरष्टाभिर्वाप्यलंकृताम्। दिशां तु वन्दनं कृत्वा वामवेधं प्रयोजयेत् ।६७।। नमोऽस्तु सर्वदेवेभ्यो द्विजातिभ्यः शुभं तथा ॥१०=॥ दत्तिणेन तु कर्तव्यं विक्षेपपरिवर्तनम् । जितं सोमेन वै राज्ञा 'आरोग्यं 2गोभ्य एव च। प्राङ्मुखस्तु ततः कुर्यात् पुरुषस्त्रीनपु सकैः ।।६5॥ ब्रह्मोत्तरं तर्थवास्तु हता ब्रह्मद्विषस्तथा ॥१०६।। त्रिपदैः सूत्रधृग रुद्रव्रह्मोपेन्द्राभिवन्दनम्। प्रशास्त्विमां महाराजः पृथिवीं व ससागराम्। दृक्षिणं तु पदं नणों वामं स्त्रीणां प्रकीर्तितम् ॥६६। राज्यं प्रवर्धतां चैव रङश्चायं समृध्यताम्॥११०।। दत्षिणं तु पदं ज्ञेयं नाभ्युत्तित्तं नपुं सकम्। प्रेत्ताकर्तु ्महान् धर्मो भवतु ब्रह्मभावितः। वन्देत पौद्षेणेशं स्त्रीपदेन जनार्दनम्॥१००।। काव्यक्तु र्यशश्ास्तु धर्मश्चापि प्रवर्धताम् ।१११।। नपु सकपदेनापि तथैवाम्बुजसम्भवम्। इज्यया चानया नित्यं प्रीयन्तां देवता इति। परिवर्तनमेवं स्थात् तस्यान्ते प्रविशेत् ततः॥१०१ नान्दीपदान्तरेष्वेषु ह्वेवमस्त्वति नित्यशः ॥११२।। 1चतुर्थकार: पुप्पाणि प्रगृह्य विधिपूर्वकम्। वन्देतां सम्यगुक्ताभिर्गीर्भिस्तौ पारिपार्श्वकौ। यथावत् तेन कर्तव्यं पूजनं जर्जरस्य तु॥१०२॥ एवं नान्दी विधातव्या यथोक्ता लक्षण मैया ॥११३।। कुतपस्य व सर्वस्य सूत्रधारस्य चैव हि। ततः शुष्कापकृष्टास्याजर्जरश्लोकदर्शिका। तस्य भाण्डगतः कार्य: तजर्गतिपरिक्रमः ॥१०३॥ नवगुर्वक्षराण्यादौ षट् लघूनि गुरुत्रयम्॥११४॥ न तत्र गानं कर्तव्यं तत्र स्तोभक्रिया भवेत्। कलाश्चाष्टौ प्रमाणेन पादैर्ह्यषादशात्तरैः । चतुर्थकार: पूजां तु निष्कामेत् सम्प्रदुज्य हि॥१०४॥ यथा-भण्डे भण्डे दिग्ले दिग्ले। ११५।। ततो गेयापकृष्टा तु चतुरस्त्रा स्थिता धवा। जम्बुक वलितक तेसेन्नाम्। गुरुप्ाया तुःसा कार्या तथा चैवावपाणिका।१८५॥। कृत्वा शुष्कापकृष्टं तु यथावद् द्विजसत्तमाः ॥११६॥ स्थायिवर्णाश्रयोपेतां कलाष्टकविनिर्मिताम्। ततः श्लोकं पठेदेकं गम्भीरस्वररुंयुतम्। चतुर्थं पश्चमं चैव सप्तमं चाष्ट्मं तथा ॥१० ६।। देवस्तोत्रं पुरस्कृत्य यस्य पूजा प्रवर्तते ॥११७॥ लधूनि पादे पङक्यान्तु सापकरष्टा ध्रुवा स्मृता। राजो भक्तिश्च यत्र स्यादथवा ब्रह्मणस्तवः । सूत्रधार: पठेन्नान्दीं मध्यमं स्वरमाश्रितः।१०७।। गदित्वा जर्जरथ्लोंकं रङ्ुद्वारे च यत् स्मृतम् ॥११=॥

97-98 (B.97-98; G.96b-97). 98-100 (B.S9-100; G.98-99) B. नाभ्युतच्त्िप्तम्. 106-107 (B.108) G. om. this. 107-108 (B 109 ;G.106). 109 (B. 110; 100-102 (B.101a, 102b; G.100) B. repeats 90-91 between the hemistichs. G.107). IC. आरोग्यं भोग एव च; B.G शिवं गोब्राह्मपाय च. 2Bn. गोभ्य एवं च. 109-110 101-102 (B.103; G.101). 102-103 (B.104; G.102). iC. चतुषप्रकार षुष्पाि. (B.111; G.108). 110-112 (B.112-113;G109-110). 112-113 (B.114; 103-104 (B 105; G.103). 104-105 (B.106; G,104) G. चतुथंकारपूर्जा, G.111). 113-114 (B.115; G-112). 114-115 (B.116; G.113). 115-116(B, C. चतुषप्रकारपूज. 105-106 (B.107; G.10.), 117a ; G.114). 116-118 (B.117b-119a; G.115-116).

५.११६-१२६ नाट्य शारर म् ७० ७२ पूर्वरङ्गबिधानम् ५.१३०-१४० पठेदन्यं पुनः श्लोकं जर्जरस्य 1विनामनम्। लघु शेषं 'ध्रुवायोगे त्रैध्टुभे चरणे यथा। जर्जरं 1नमयित्वा तु ततश्वारीं प्रयोजयेत् ॥११६।। पादतलाहतपातितशैलं क्षोभितभूतसमग्रसमुद्रम् ॥१३०॥ पारिपार्श्वकयोश्च स्यात् पश्चिमेनापसर्पणम्। ताण्डवनृत्तमिदं प्रलयान्ते पातु हरस्य सदा सुखदायि। अड्डिता चात्रकर्तव्या ध्रुवा मध्यलयान्विता ॥१२०॥ भाण्डोन्मुखेन कर्तव्यं पार्दवित्ेषणं ततः ॥१३१॥ चतुर्भिः सन्निपातैस्तु चतुरस्ना प्रमाणतः । सूर्ची कृत्वा पुनः कुर्याद् विन्ेपपरिघर्तनम्। आद्यमन्त्यं चतुर्थ च पश्चमं च तथा गुरु ॥१२१॥ अतिक्रान्त: सललित: पदैः द्रुतलयान्वितैः ॥१३२॥ यस्यां तु जागते पादे सा भवेदड्डिता ध्रुवा। त्रितालान्तरमुत्चेपे: गच्छेत् पश्चपदीं ततः। अस्या: प्रयोगं वक्ष्यामि यथा पूर्वं महेश्वरः ॥१२२। तत्रापि वामवेधस्तु वित्षेपो दत्िणस्य च ॥१३३॥ सहोमया क्रीडितवान नानाभावविचेषितैः। तैरेव व पदैः कार्य प्राड्मुखेनापसर्पणम्। कृत्वावहित्थं स्थानं तु वामं चाधोमुखं भुजम् ॥१२३॥ पुनः पदानि त्रीण्येव गच्छेत् प्राङ्मुख एव च ॥१३४।। नाभिप्रदेशे विन्यस्य जर्जरंच [त]लाधृतम्1। ततश्च वामवेधः स्यात् विच्षेपो दत्षिणस्य च। वामपल्लवहस्तेन पादैस्तालान्तरस्थितः ॥१२४। ततो रोद्ररसश्लोंकं पद्संहरणं पठेत् ॥१३५। गच्छेत पञ्चपदीं चैव सविलासाङ्गचेष्टितैः । तस्यान्ते तु त्रिपद्याऽथ व्याहरेत् पारिपार्श्वकौ। वामवेधस्तु कर्तव्यो विच्षेपो दक्षिणेन तु॥१२५॥ 1तयोरागमने कार्य गानं नर्कुटक वुधैः॥१३६॥ ततः शङ्गारसंयुक्त पठेक्क्रलोकं वित्क्षण: । तत्रापि वामवेधस्तु वित्षेपो दत्तिणस्य च2। चारीश्षोकं गदित्वा तु कृत्वा च परिवर्तनम् ॥१२६॥ तथा च भारतीभेदे त्रिगत सम्प्रयोजयेत् ॥१३७॥ तैरेव च पदः कार्य प्राङमुखेनापसर्पणम्। विदूषकस्त्वैकपदे सूत्रधारस्मितावहाम्। पारिपार्श्वकयोर्हस्ते न्यस्य जर्जरमुत्तमम् ॥१२॥॥ असम्बद्धकथाप्रायां कुर्यात् कथनिकां तथा॥१३5॥ महाचारीं ततश्चैव प्रयुक्जीत यथाविधि। वितण्डां 1 गण्डसंयुक्तां नालिकां2 च प्रयोजयेत्। चतुरस्न्रा ध्रुवा यत्र तथा द्रुतलयाश्रया॥१२८॥ कस्तिष्ठति जितं के नेत्यादि काव्यप्ररूपिणीम् ॥१३६॥ चतुर्भिः सन्निपातैश्च कलास्त्वष्टौ प्रमाणतः । *पारिपाश्विक सञ्जल्पो विदूषकविदूषितः। आद्यं चतुर्थमन्त्यं च समं दशमं गुरु ॥१२६॥ *स्थापितः सूत्रधारेण त्रिगते सम्प्रयुज्यते ॥१४०॥

118-119 (B.119b-120a; G.117). Gb. विनामनम्. 'G. विनामतः ; B. विनाशनम्. 119-120 (B.120b-121a; G.118) 1 Bd. Gg. मानयित्वा, BG. नमित्वा. 120-121 I B. छ् वापादी चतुविशति कै भवेत्. 130-133 (B.132-135a; G.129-132a). (B.121b-122a ; G.119) 121-122 (B.122b-123a, G.120). 122-123 (B.123b- 138-139 (B.140; G.137). 134-135 (B.135b-136; G.132b-133). 135-137 124a ; G.121). 123-125 (B.124b-125b, 126; G.122-123). 1 Mss. (B.137-138a; G.134-135a). 1 B. तयोरागमन * B.G. om. 137a; this is तुलाष्टतन. B. reads after 123a चतुःतसुरः कार्यमञ्चितश्वापि मखकः, 125-127 (B.127- read by C. 137-138 (B.138b-139; G.135b-136). 139 (B.140 G.137). 128; G.124-125). 127-128 (129-130; G.126) 128-130 (B.130-131; 'G. दरयुक्ता 2 G. नामका B. नालोकां, 140 (B.141; G. om). G.127-128).

५ १४१-१५१ नाट्यशास्त्रम् ॐ२ ७३ पूर्वरङ्गविधानम् ५. १५३-१६३

प्ररोचनाथ कर्तव्या सिद्धेनोपनिमन्त्रणा। आचार्यबुद्धया कर्तव्यस्त्रयस्रतालप्रमाणतः । रङ्गसिद्धौ पुनः कार्यं काव्यवस्तुनिरूपणम् ॥१४१॥ तस्मान्न लक्षणं प्रोक्तं पुनरुक्तं भवेद्यतः ॥१५३।। सर्वमेवं विधिं कृत्वा सूचीवेधकृतैरथ। एवमेष प्रयोक्तव्य: पूर्वरङ्गो द्विजोत्तमाः। पादैरनाविद्धगतैर्निष्क्रामेयुः समं त्रयः ॥१४२।। 5यस्त्नश्च चतुरस्श्च शुद्धो भारत्युपाश्रय:।१५४।। एवमेव प्रयोक्तव्य: पूर्वरङ्गो यथाविधि। एवं तावदयं शुद्धः पूर्वरङ्गो मयोदितः । त्तुरस्नो द्विजश्रेष्ठास्त्यस्श्चापि निबोधत ॥१४३।। चित्रत्वमस्य वक्ष्यामि यथाकार्य प्रयोक्तृभिः ॥१४५॥ अयमेव प्रयोग: स्यादङ्गान्येतानि चैव हि। वृत्ते ह्युत्थापने विप्रा: कृते च परिवर्तने। तालप्रलाणं संत्षिप्तं केवलं तु विशेषकृत् ॥१४४।। उदात्तगानैर्गान्धर्दैः परिगतैः प्रमाणतः॥१५ ६॥ शम्या तु द्विकला कार्या ताल एककलस्तथा। चतुर्थकारदत्ताभि: सुमनोभिरलङ्कृते। पुनश्चैककला शम्या सन्निपातः कलाद्वयम ॥१४५। देबदुन्दुभयश्चैव निनदेयुर्भृशं ततः ।१५७।। अनेन हि प्रमाणेन कलाताललयान्वितः। शुद्धा: कुसुममालाभिरविकिरेयुः समन्ततः। कर्त व्यः पूर्वरङ्गस्तु 15यस्त्र उत्प्युथापनादिकः ॥१४६॥। अङ्गहारैश्च देव्यश्च उपनृत्येयुरग्रतः ॥१५८॥। आद्यं चतुर्थ दशममष्टमं नैधनं गुरु। यस्ताण्डवविधि: प्रोक्तो नृत्तं पिण्डी समस्वितः । यस्यास्तु जागते पादे सा डयस्रोत्थापनी ध्रुवा ।१४७।। रैचकैरङ्गहारैश्र न्यासोपन्याससंयुतः ।१५।। वाद्यं गतिपचारश्च ध्रुवा तालस्तर्थैव च। नान्दीपदानां मध्ये तु एकैकस्मिन् पृथक् पृथक्। संतिप्तान्येव कार्याणि त्र्यस्त्रे नृत्तप्रवेदिभिः ॥१४८॥ प्रयोक्तव्यो विधि: सम्यक् चित्रभावमभीपसुभि: ॥१६०॥ वाद्यगीतप्रमाणेन कुर्याद गतिविचेष्टितम्। एवं कृत्वा यथान्यायं शुद्धं चित्रं प्रयत्नतः1। विस्तीर्णमथ संचषितं द्विप्रमाणविनिर्मितम् ॥१४६।। ततस्त्वन्तहिता: सर्वा भवेयुदि व्ययोषितः ॥१ ६१।। हस्तपादप्रचारस्तु द्विकल: परिकीर्तितः। निष्क्रान्तासु च सर्वासु नतेकीषु ततः परम्। चतुरस्ने परिकरान्ते पाताः स्यु बोडशैव हि ॥१५०॥ पूर्वरङ्गे प्रयोक्तव्यमङ्गजातमतः परम् ॥१६२॥ वयस्त्रे तु द्वादशपाता भवन्ति करपादजाः। एवं शुद्धो भवेञ्चित्र: पूर्वरङ्गविधानतः । एतत् प्रमाणं निदिष्टमुभयो: पूर्वरङ्गयोः॥१५१।। कार्यो नातिप्रसङ्गोऽत्र गीतनृत्तविधिं प्रति ॥१ ६३। केवलं परिवर्ते तु गमने त्रिपदी भवेत्। दिग्वन्दने पञ्चपदी चतुरस्ने विधीयते ॥१५२॥ 141 (B.142; G.138). I B.G. सिद्वनीपनिमन्त्रगम्. 142-144 (B.143-145; 153 (B.154; G.150). 154 (B.155; G.151). 156-157 (B.157-158; 155 (B.156; 152). G.139-141). 145-146 (B.146-147; G.142-143). B.Iश्र डप्यथापनादिकः, G.153-154). 1 B.G. read the 156b after 157a. 147 (B.148; G.144). 148 (B.149; G,145). 158 (B.159; G.155. 159-160 B.160-161; G.156-157). 161 (B.162a, 149 (B.150; G,146). 150-151 (B.151-152a G.147-148a). 151-152 (B- 163a ; G.158). i B. .reads after 161a ततः परं प्रयुञ्जीति नाटकं लच्षणान्वितम् 152b-153 ; G.148b-149). 1 B. वाश्रशुङ्दैः 162 (B.163b-164a ; G.159). 163 (B.164b-165a; G.160). १०

५.१६४-१७३ नाट्यशास्त्रम् ७५ पूर्वरङ्गविधानम् ५.१७४-१७६ गीते वाद्ये च नृत्ते च प्रवृत्तेऽतिप्रसङ्गतः। प्रहताव्यैवं तु निष्क्रामेत् काव्यप्रस्तावकस्ततः । खेदो भवेत् प्रयोक्तृणां प्रेक्षकाणां तरथव च ॥१६४।। एवमेष प्रयोक्तव्य: पूर्वरङ्गो यथाबिधि ॥१७४।। खिन्नानां रसभावेषु स्पष्टता नोपजायते। य इमं पूर्वरङ्गं तु विधिनैव प्रयोजयेत्। ततः शेषप्रयोगस्तु न रागजनको भवेत् ॥१६५॥ नाशुभं प्राप्तुयात् किश्चित स्वर्गलोकं च गच्छति ।१७x।। शर्यस्त्रं वा चतुरत्ं वा शुद्धं चित्रमथापि वा। यश्चैमं विधिमुत्सृज्य यथेष्टं संप्रयोजयेत्। प्रयुज्य रङ्गान्निष्क्रामेत् सूत्रधारः सहानुग:1 ॥१६६॥ प्राप्नोत्यपचयं घोरं तिर्थग्योनि च गच्छति॥१७६।। प्रयुज्य विधिनैवं तु पूर्वरङ्गं प्रयोगतः। न तथागि: प्रदहति प्रभञ्जनसमीरितः। स्थापकः प्रविशेत तत्र सुत्रधारगुणाकृतिः ॥१६७॥ यथा ह्यपप्रयोगस्तु प्रयुक्तो दहति क्षणात् ॥१७७।। स्थानं तु वैष्णवं कृत्वा सौष्ठवाङ्गपुरस्कृतम्। प्रविश्य रङ्गं तैरेव सूत्रधारपदैव जेत् ॥१६८॥ स्थापकस्य प्रवेशे तु कर्तव्यार्थानुगा ध्रुवा। कर्तव्यः पूर्वरङ्गस्तु द्विप्रमाणविनिर्भितः ॥१७5॥

चतुरस्न्नाथवा जयस्रा तत्न मध्यलयाश्रिता ॥१६६।। एष वः कथितो विप्रा: पूर्वरङ्गाश्रितो विधिः।

कुर्यादनन्तरचारीं देवब्राह्मणशंसिनीम्। भूय किं कथ्यतां सम्यङ् नाट्यवेदविधिं प्रति॥१७६॥।

सुवाक्यमधुरैः क्रोकैर्नानाभावरसान्वितैः ।१७०।। इति भारतीये नाट्यशास्त्रे पूर्वरङ्गविधानं नाम पञ्चमोऽ्यायः॥ प्रसाद रङ्गं विधिवत् कवेर्नामानुकीर्तयेत्। प्रस्तावनां ततः कुर्यात् काव्यप्रख्यापनाश्रयाम्।।१७१।। दि्यो दिव्याश्रयैभू त्वा मानुषो मानुषाश्रयैः। दिव्यमानुषसंयोगो दिव्यो वा मानुषोऽपि वा ॥१७२।। मुखबीजानुसद्ृशं नानामार्गसमाश्रयम्। नानाविधैरुपक्षेषै: काव्योपक्षेपणं भवेत्।१७३।।

164 (B.165b-166a; G.161). 165 (B.166b-167a; G.162). 1 B. reads after this लक्षरोन बिना बाह्यलक्षणादिस्तुतं भवेत्। लोकशस्त्रानुसरिया तक्ान्ना्यं प्रवर्तते, 166 (B.168b-169a; G.169) 1. B. adds after this देवपार्थिंवा ज्ानामाशैवंचन- रुंयुताम्॥ कवरनाम गुणोपेतां वसूपन्तेपरुविकाम्। लघुवर्सपदोपेतां वत्तैश्निवरलंक्रताम्। अन्तर्यवनिका संस्थ: कुर्यादाश्रावणं ततः। आाम्रावणवसाने च नान्दों कत्वा स सूवष्टत्॥ पुनः प्रविश्य रङ्ग' तु कर्यात् प्रस्ताबनां तत :. 167 (B.172b-173a; G.164). 168 (B.173b-174a; G.165). 174 (B.180; G.171). 175 (B.181; G.172). 176(B.182;177a; G.168) 169 (174b-175a; G.166). 170 (B.175b-176a; G.167). 171 (B.176b- G.173). 177 (B.183; G.174). 178 (B.184; G.175). 179(B.185; G.176a). 1 G. om. 179b. The text from here does not occur in all G.169-170). 1 B. adds after this उद्घातकादि कर्त्तत्ये काव्योपचेपणश्रयम्. 172-173 (B.178-1791 the mss. According to MM. Ramakrishna Kavi this may from an author of Kohala's school, We give it below as an Appendix to Ch, V.

पूर्वरङ्गविधानम् ५प. १०-२२ यदा मिश्रस्तु योक्तव्य: पूर्वरङ्गे भवेदिह। मिश्रे संभाविता कार्या 1तदा वार्तिकमाश्रिता ॥११।। पश्चमाध्याय-परिशिष्टम् शुद्धे व पृथुला कार्या दक्षिणं मार्गमाश्रिता। अतः परं प्रवक्ष्यामि गुरुलध्वक्षरक्रियाम्॥१२॥ पुनश्चित्रे तथा मिश्रे शुद्धे चैव व्रवीम्यहम्। उपोहनक्रियायां तु यथा योज्या प्रयोक्तृभिः। यथा योज्या ध्रुवाः पञ्च तथा वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥१। दिग्ले दिग्ले पुनः कार्यमन्ते भण्डु' सदा बुधैः ॥१३॥ 1आदावुत्थापनी कार्या परिवर्तास्तथा भवेत्। मध्ये लध्वक्षराणि स्युः षोडशैव तु नित्यशः। अपकृष्टाड्डिता चैव वित्ित्ता चैव पञ्चमी.॥२।। एवं ह्युपोहनं कृत्वा तथा वस्तु समाचरेत् ॥१४।। एवं पञ्च ध्रुदा जैया उपोहनसमन्विताः। उत्थापन्यां प्रयोगोऽस्ति कलाकालसमन्वितः । कर्तव्यास्तु प्रयत्नेन पूर्वरङ्के प्रयोक्तृभिः॥३॥ अक्षराणां कलायास्तु गुरुलाघवमेव च॥१५।। अतः पर प्रवक्ष्यामि उपोहनविधिक्रियाम्। पूर्व तु कथितं यस्यात् तस्मान्नाभिहितं पुनः । उत्थापनस्याष्टकलं परिवर्तस्य षट्कलम्॥४॥ अपकृष्टं पुनः कार्य कलाभि: पश्चभिर्युतम्। यथा-देवं विभु त्रिमुवनाधिपति कैलासपर्वतगुहाभिरतम्॥१६॥

घ्रुवायामड्डितायां च चतुष्कलमथापि वा ॥४। शैलेन्द्रराजतनयादयितं मूर्धा नतोऽस्मि त्रिपुरान्तकरम्।

वित्तिप्तं चैव विज्ञेयं कलात्रयसमन्वितम्। एवं ह्युपोहनानां तु प्रमाणं समुदाहतम् ।।६।। 2ववमुत्थापनी कार्या पूर्वरङ्गे प्रयोक्तभि: ॥१७। अतोऽन्यत् परिवर्ताया लक्षणं संविधीयते। गुरुलाघवसंयुक्तं कलाकालसमन्वितम्। अस्यास्तूपोहनं कार्य षट्कलं परिसंख्यया ॥१5।। पूर्वरङ्गे सदा ज्ञेयं चित्रमार्गे हयुपोहनम् ॥७॥ आदौ दिग्ले त्रिरुक्तिस्तु अन्ते भण्डु सदां भवेत्। चित्रे चैत्रा कला जया मिश्रे वार्तिकमाश्रिताः। मध्ये लध्वक्षराण्येव द्वादशैव प्रयोजयेत्।१६।। शुद्धे दक्षिणमार्गेण प्रयोक्तव्या प्रयोक्तृभिः ॥5॥ वस्तुनोऽत्र प्रवक्ष्यामि गुरुलध्वक्षरक्रमम्। चतस्रो गीतयः कार्या मागधी हधमागधी। द्वौ चादौ च चतुर्थ च अष्टमं दशमं तथा॥२०॥ संभाविता तथा चैव पृथुला च प्रकीर्तिता ।।६।। चतुदंशं पश्चदशं पादे गुर्वक्षराणि तु। मागधी 1अथ कर्तव्या 2अथवा त्वर्धमागधी। सा ध्रुवा परिवर्ताख्या त्रिलया त्रियतिस्तथा ॥२१॥ पूर्वरङ्गे भवेश्चित्र चित्रमार्गे च मागधी ॥१०॥ परिवर्तास्तु चत्वारः पाणयस्त्रय एव व। चतुर्भिः सन्निपातैस्तु द्वात्रिशत्क लिकान्विताः ॥२२।। 1-2 (B.186-187 ; G.176b-178a). 1 GC. उत्थापनी यथा (तथा), 3-5 (B.188-190; G,178b-182a). 6-7 (B.191-192; G.181b-182). 8-10 (B.193-195; G.183-185); 11-17 (B.196-202; G.186-192). 1 B. यथा. 2C. एवमुक्ता परौकार्या. 18-22 I G. तथा * G, यथा बा, (B.203-212; G.193-202).

पूर्वरङ्गविधानम् ५प. ३०-३६ ५प. २३-२६ नाट्चशारू म् ७८ तत्राप्युपीहनं कार्यं चतुष्कलसमन्वितम्। पूर्वरङ्गे प्रयोक्तव्य: परिवर्त्तः प्रयोक्तृभिः । अड्डिताया प्रयोगज्ञैरन्ते भण्डुविभूषितम्॥३०॥ यथा- दिग्ले दिग्ले ततश्चैव 8कार्यमन्ते सदा बुधैः। चन्द्रार्धभूषणजटं वरं वृषभकेतु चत्वार्येव तु कार्याणि मध्यलब्बक्षराणि तु ॥३१॥। कैलासपर्वतनिवासिनं सुरवरिष्ठम्। यथा- शैलेन्द्रराजतनयाप्रियं प्रमथनाथं प्रवर वरदं 10 प्रमथगणपति गजचर्मपटं 11मुनिजनमहितम्॥ मूर्ध्ना नतोऽस्मि त्रिपुरान्तकं परमयोनिम्2 ॥२३॥ उमया सहितं12भुजगवलयितं प्रणतोऽस्मि शिवं 19 त्रिभुवनमहितम्॥३२।

अपकृष्टामिदानीं तु कथ्यमानां निबोधत। प्रयोज्या ह्यडता त्वेवं पूर्वरङ्गे यथार्थतः । अस्यास्तूपोहन कार्यं कलाभि: पश्चभियुतम्॥२४॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि 1वितिप्तायास्तु लक्षणम् ॥३३।। दिग्ले दिग्ले पुनश्चायं झण्डुमस्य प्रयोजयेत्। तृतीयं चैव षष्ठ' च नवमं दशमं तथा। अष्टावेव तु कार्याणि मध्ये लघ्वक्षराणि तु।२५॥ गुर्वक्षराणि पादे तु यस्यां विकिप्तका तु सा ।।३४।। तृतीयश्चैव षष्ठं तुनवमैकादशे तथा। दिग्लैस्त्रिभिगु णैयु क्ता: पादास्तस्या भवन्ति हि। पादे 4पश्चदशं चैव षोडशं च भवेद गुरु ॥२६।। त्रिकलं चापि निर्दिष्टमुपोहनमतः परम्॥३५॥ अष्टषष्ठगणे 5पादैरपकृष्टां विदुबु घाः। दिग्ले दिग्ले पुनः कार्यमन्ते भण्डु प्रयोक्तृभिः । चतुर्भिः सन्निपातैश्च पाणिभिस्त्रिभिरेव च ।।२७।। लव्वक्षरैविहीनं तु वित्तिप्तोपोहनं भवेत ॥३६।। यथा-वरदं 1सगणं त्रिपुरान्तकरं वृषभकेतु यथा- गजचर्मपटं 2 विषमेक्षणं 3 त्रिभुवननाथम्। 2 त्रिपुरान्तकरं 3बहुलीलं उमया सहितं बहुरूपम्। 4भुजङ्गाभरणं जगतां 5महितं भुवनयोनिं भुजगाभरणं त्रिपुरान्तं प्रणमामि सदा परमीशम् ॥३७।। प्रणतोऽस्मि 6भवन्तमुमाधिपतिमसितकण्ठम् ॥।२८।। एवं सर्वा ध्रुवा कार्या युग्मौजकृतगीतिका। तृतीयं चैव षष्ठं च गुरु पादे त्रयोदशम्। आचार्यबुद्धया कर्तव्या पूर्वरक्के यथाविधि॥३८॥ 8 चतुर्गणसमायुक्ता सा कार्या त्वडडिता ध्रुवा ॥२६।। एवं यः कथितः सम्यक् पूर्वरङ्गस्त्रिधा मया। किमन्यत् संप्रवक्ष्यामि यद्वामीष्टं द्विजोत्तमाः ॥३६।। इति भारतीये नाट्यशास्त्रे कौहलीयं पूर्वरङ्गविधानं नाम पश्चमाध्याय-परिशिष्टम्। 23-27 ( B.206-212; G. 196-202 ). B. पलाधिराज- 2 B. परमयोगिम, 3 G. नवमं द्वादशं, G. सप्नदश. 5 B.G. -रवक्ृष्टाविधिवुं घा: Bn. -रवक्लष्टां विटु-, 28-32 8 B- कार्यमन्ते, 9C. मध्य, 10 B. प्रथामाम सततं, G. प्रगमत सततं r1B. G. सुनिजन (गप) (B.213-217 ; G.203-207) G. सगगां चिपुरान्ताकरं 2G. वृषमच््षां, 3 B. भुवननाथम् सहितम् 12 B. वलयितं. T9 B.G. विभुवन सहितम्, Bd, -नमितम् 33-39 (B.218- 43, भुजगा. B. हित, G. सहितं, 6G. सुमाधिपति 'G. पदे. C, पाद, 224; G.08-214) 1 G: विचितायां, 2G.बिपुरान्त हरा. 3G. बहुलौलां.

८१ रसविकल्पः ६.१२-२३ नानानामाश्रयोत्पन्नं निघण्टु निगमान्वितम्। षष्ठोऽध्यायः घात्वर्थहेतुसंयुक्तं नानासिद्धान्तसाधितम् ॥।१२।। स्थापितोऽर्थो भवेद्यत्र समासेनार्थसूचकः। पूर्वरङ्गविधिं श्रुत्वा पुनराहुर्महत्तमाः । धात्वर्थवचनेनेह निरुक्त तत् प्रचक्षते ॥१३॥। मुनयो भरतं सर्वे प्रश्नान् पश्च 'ब्रवीहि नः ।।१॥। संग्रहो यो मया प्रोक्त: समासेन द्विजोत्तमाः । ये रसा इति पठ्यन्ते नाठ्ये नाट्यविचक्षणैः। विस्तरं तस्य वक्ष्यामि सनिरुक्त सकारिकम् ॥१४॥ रसत्वं केन वा तेषां एतदाख्यातुमर्हसि ॥२॥ शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः । भावाश्चैव कथं प्रोक्ता किं वा ते 2भावयन्ति हि। बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसा: स्मृताः ॥१५॥ संग्रहं कारिकां चैव निरुक्तं चैव तत्वतः ॥३।। एते ह्यष्टौ रसाः प्रोक्ता द्रुहिणेन महात्मना। तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः। पुनश्च भावान् वक्ष्यामि स्थायिसश्वारिसत्वजान्॥१६।। प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं रसभावविकल्पनम् ॥४।। रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा। अहं वः कथयिष्यामि निखिलेन तपोधनाः । जुगुप्सा विस्मयश्च्वेति स्यायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥१७।। संग्रहं कारिकां चैव निरुक्तं च यथाक्रमम् ।।५।। निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामदश्रमाः । न शक्यमिह नाट्यस्य गन्तुमन्तं कथश्चन। आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिधृ तिः ॥१८।। कस्माद् बहुत्वाद् ज्ञानानां शिल्पानां चाप्यनन्ततः ॥६।। व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा। एकस्यापि न वै शक्यमन्तं ज्ञानार्णवस्य हि। गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥१६॥ गन्तु 3 किमुत सर्वेषां ज्ञानानामर्थतत्त्वतः।।७I। 4किन्त्वल्पसूत्रगूढार्थमनुमानप्रसाधकम्। मतिर्व्याधिरथोन्मादस्तथा मरणमेव च ।।२०।। नाट्यस्यास्य प्रवक्ष्यामि रसभावादिसंग्रहम् ॥८। त्रासश्चैव वितर्कश्र विज्ञया व्यभिचारिण: । विस्तरेणोपदिष्टानामर्थानां सूत्रभाष्ययोः । त्रयस्त्रिशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः ॥२१॥ निबन्धो यः समासेन संग्रहं तं विदुबुधाः ॥६।। स्तम्भ: स्वेदोऽथ रोमाश्चः स्वरसादोऽथ वेपथुः । रसा भावा ह्यभिनया धर्मीवृत्तिप्रवृत्तयः । वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्विका: स्मृताः ॥२२॥ सिद्धिस्वरास्तथातोदयं गानं रङ्गश्च संग्रहः॥१०।। आङ्गिको वाचिकश्चैव आहार्यः सान्विकस्तथा। अल्पाभिधानेनार्थो यः समासेनोच्यते बुधैः। चत्वारोडभिनया ह्येते विज्ञ या नाट्यसंश्रयाः ।२३। सूत्रतः सा तु' विज्ञया कारिकार्ऽर्थप्रदर्शिनी॥११॥ लोकधर्मी नाट्यधर्मी धर्मी तु द्विविध: स्मृतः । भारती सात्वती चैव कैशिक्यारभटी तथा ॥२४॥। 1-9 (B.G. same). 1 B. अभिधतस, 2 B. भावयन्तापि. 8G. किं पुनः सव्षा 1 5 Bd.C. सूगूढ़ा- B.G. सूतग्रन्था- 10 (B.G. same). 1 B, reads after this 12-13 (B. 13-14; G.12-13). 19-24 ; G.18-23). 24 (B.25-26a; G.24-25). 14-17 (B.15-18; G.14-17. 18-23 (B. उपचारसथा विप्रा म्डपाशनति सवेशः। धयोदभविषी न्वेष झाटिष्टो नाय्-रग्रढः. 11 (B.12 ;- G.11). 1 G. मन्तत्या. ११

६. २५-३१ नाट्यशास्त्रम् ८२ ८३ रसविकल्प: ६.३ -३८ चतस्रो वृत्तयो ह्येता यासु नाट्यं प्रतिष्ठितम्। व्यधिगच्छन्ति, तथा नानाभावाभिनयव्यञ्जितान् वागङ्गसत्वोपेतान् स्थायिभावानास्वा- आवन्ती दाक्षिणात्या च तथा चैवोड्मागधी॥२५॥ दयन्ति सुमनसः प्रेक्षका हर्षादीश्चाधिगच्छन्ति। 'तस्मान् नाट्यरसाः' इति पाश्चाली मध्यमा चैव ज्ञेया नाट्यपवृत्तय: । व्याख्याताः। अत्रानुवंश्यौ श्लोकौ भवतः- दैविकी मानुषी चैव सिद्धि: स्याद्विविधैव च ।।२६।। यथा बहुद्रव्ययुतैर्व्य ज्जनैर्बहुभियु तम्। शारीरा वैणवाश्चैव सप्त षड्जादयः स्वराः1। आस्वादयन्ति भुख्जाना भक्तं भक्तविदो जनाः ॥३२॥ ततं चैवावनद्धं च घनं सुषिरमेव च ॥२७।। भावाभिनयसंयुक्ता: स्थायिभावांस्तथा बुधाः । चतुर्विधं च विज्ञेयमातोदं लक्षणान्वितम्। आस्वादयन्ति मनसा तस्मान्नाट्यरसाः स्मृताः॥३३॥ ततं तन्त्रीगतं ज्ञेयमवनद्धं तु पौष्करम् ॥२८॥ घनस्तु तालो विज्ञेय: सुषिरो वंश एव च। अत्राह-किं रसेभ्यो भावानामभिनिर्वृत्तिरुताहो भावेभ्यो रसानामिति ? प्रवेशाक्षेपनिष्कामप्रासादिकमथान्तरम्- ॥।२६॥। अत्र केषाश्चित्मतं परस्परसम्बन्धादेषामभिनिरषृत्तिरिति। तन्न। कस्मात् ? दृश्यते हि गानं पञ्चविर्धं ज्ञेयं ध्रुवायोगसमन्वितम्। भावेभ्यो रसानामभिनिर्वृत्तिरिति, न तु रसेभ्यो भावानामभिनिर्वृत्तिरिति। भवन्ति चतुरस्रो विकृष्टश्च रङ्गस्त्र्यस्रश्र कीतितः ।।३०।। चात्र श्लोका :- एवमेषोऽल्पसूत्रार्थो व्यादिष्टो नाट्यसडग्रह्यः। नानाभिनयसम्बन्धान् भावयन्ति रसानिमान्।

अतः परं प्रवक्ष्यामि सूत्रग्रन्थविकल्पनम् ॥३१॥ यस्मात्तस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तृभिः ।३४॥ नानाद्रव्यैबहुविधैव्य जजनं भाव्यते यथा। तत्र रसानेव तावदादावभिधास्यामः। न हि रसाहते कश्चिदप्यर्थः प्रवर्तते। एवं भावा भावयन्ति रसानभिनयेः सह॥३५॥ तत्र विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः। को वा द्ष्टान्त इति चेत्- न भावहीनोऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः । उच्यते यथा नानाव्यञ्ञनौषधिद्रव्यसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः1, तथा नानाभावोपगमाद्रस- परस्परकृता सिद्धिस्तयोरभिनये भवेत् ॥३६॥ निष्पत्तिः। यथा हि गुडादिभिर्द्रव्यैर्व्यञजनैरोषधीभिश्च षड् रसा निर्वर्त्यन्ते, एवं 1व्य ्जनौषधिसंयोगो यथान्नं स्वादुतां नयेत्। नानाभावोपहिता अपि स्थायिनो भावा रसत्वमाप्नुवन्ति। 2अत्राह-रस इति एवं भावा रसाश्चैव भावयन्ति परस्परम्॥३७॥ कः पदार्थ: ? उच्यते आस्वाद्यत्वात्। कथमास्वाद्यते रसः? अत्रोच्यते- यथा बीजादू भवेद् वृक्षो वृक्षात् पुष्पं फलं यथा। यथाहि नानाव्यञ्जनसंस्कृतमन्नं भुख्ाना रसानास्त्रादयन्ति सुमनसः पुरुषा हर्षादीश्चा- तथा मूलं रसा: सर्वे ततो भावा व्यवस्थिताः ॥३८।। तदेषां रसानामुत्पत्तिवर्णदैवतनिदर्शनान्यभिव्याख्यास्यामः। तेषामुत्पत्तिहेत- 25-26 (B.26b-27 ; G.26-27a). 27-29 (B.28a; 29-30, G.27b-29, 30a). वश्चत्वारो रसाः। तद्यथा शृद्गारो रौद्रो वीरो बीभत्स इति। I B. adds after 27a निषादषंभ गान्वारमध्यमपस्तमधेत्ता: 29-30 (B.31, 33a; G.30b-31a). B. adds after 29 उत्तमाधम मध्यमा च प्रर्वात-सत्रिपिधा सुता। 32-33 (B.35-37 ; G.32-33 prose). 34-35 (B.38-39; G.34-35). 36 (B.40; वाच्याभ्यन्तरसम्मृतसुपचारइयं भवेत्. 31 (B.33b-34 prose; G.31 and prose). G.36). 37 (B.41 ; G.37). 1 G. संयोगादू. 38 (B.42 and prose 43; G.38 and 1 G. adds after this तथा नाना भावोपगमाद्रपनिर्षातः, but B. om. this. * G. ऋषय prose) 1 B. adds after 38 (sloka) एवमेते स्थायिभावा रहसंभ्ाः प्रत्यवगन्सव्या: and ऊचु: for मवाह, G. बाखाधो, before the prose. 39 (B.44; G.39). 40-41 (B.45 46 ; G,40-41).

८५ ६.६७-१०७ नाट्यशास्त्रम् ८४ रसविकल्प: ६.४६-४८ एवमेष आचारसिद्धो हृय्योज्जलवेषात्मकत्वाच्छङ्गारो रसः। सच स्त्रीपुंसहेतुक अत्र- शृङ्गाराद्दि भवेद्धास्यो रौद्रात्तु करुणो रसः । उत्तमयुवप्रकृतिः ।

वीराचैवाद्भुतोत्पत्तिर्बीभत्साच्च भयानक: ।३६॥। तस्य द्वे अधिष्ठाने सम्भोगो विप्रलम्भश्च। तत्र सम्भोगस्तावद् ऋतुमाल्या- शृङ्गारानुकृतिर्या तुस हास्य इति संज्ञितः । रौद्रस्यापि च यत् कर्म स ज्ञेयो करुणो रसः॥४0।। विभावैरुत्पद्यते। तस्य नयनचातुर्यभ्रविक्षेपकटाक्षस चारललितमधुराङ्गहारवाक्यादि वीरस्यापि च यत् कर्म सोऽद्भुतः परिकीर्तितः । भिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । व्यभिचारिणस्त्रासालस्यौस्यजुगुप्सावर्जाः। विप्र- बीभत्सदर्शनं यच्च भवेत् स तु भयानक: ॥४१।। अथ वर्णा :- पस्मारजाड्यमोहमरणादिभिरनुभावैरभिनेतव्यः। अत्राह- यद्ययं रतिप्रभवः

श्यामो भवेत्तुशृङ्गारः सितो हास्यः प्रकीर्तितः । शृङ्गारः कथमस्य करुणाश्रयिणो भावा भवन्ति ? अत्रोच्यते-पूर्वमेव्राभिहितं कपोतः करुणश्चैव रक्तो रौद्र: प्रकीर्तितः ॥४२।। सम्भोगविप्रलम्भकृतः शृङ्गार इति। 2वैशिकशास्त्रेश्च दशावस्थोऽभिहितः। ताश्च

गौरो वीरस्तु विज्ञेयः कृष्णश्चापि भयानकः । सामान्याभिनये वक्ष्यामः ।

नीलवर्णस्तु बीभत्सः पीतश्चैवाद्भुतः स्मृतः ॥४३॥ अथ दैवतानि- पेक्षभाव औत्सुक्यचिन्तासमुत्थः सापेक्षभावो विप्रलम्भकृतः । एवमन्यः करुणः

शृङ्गारो विष्णुदैवतो हास्यः प्रमथदैवतः । अन्यश्च विप्रलम्भः। ऐवमेष सर्वभावसंयुक्त: शृङ्गारो भवति। अपि च-

रौद्रो रुद्राधिदेवश्च करुणो यमदैवतः।४४।। सुखप्रायेष्टसम्पन्न ऋतुमाल्यादिसेवकः।

बीभत्सस्य महाकाल: कालदेवो भयानकः । पुरुषाप्रमदायुक्त: शरृङ्गार इति संज्ञित: ॥४६।।

वीरो महेन्द्रदेवः स्यादद्भुतो ब्रह्मदैवतः ।४५।। अपि चात्र सूत्रानुबद्धे आर्यें भवतः- ऋतुमाल्यालङ्कारैः प्रियजनगान्धर्वकाव्यसेवाभिः। एवमेतेषामुत्पत्तिवर्णदैवतान्यभिव्याख्यातानि। ददानीं विभावानुभावव्य- उपवनगमनविहारः शृङ्गाररसः समुद्धवति ॥४७॥। भिचारिसंयुक्तानां लक्षणनिदर्शनान्यभिव्याख्यास्यामः। स्थायिभावांश्र 1रसत्व- नयनवदनप्रसादैः स्मितमधुरवचोधृतिप्रमोदैश्च।

मुपनेष्यामः । मधुरेश्चाङ्विकारैस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥४८।।

तत्र शृङ्गारो नाम रतस्थायिभावप्रभव उज्ज्वलवेषात्मकः यथा-यत्किश्चिल्लोके अथ हास्यो नाम हासस्थायिभावात्मकः। स च विकृतवेषालङ्कारधा्ष्टर्यलौल्य- शुचि मेध्यं दर्शनीयं वा तच्छङ्गारेणोपमीयते। यस्तावदुज्ज्वलवेषः स शृङ्गारवानित्यु- कुहकासत्प्रलापव्यङ्गदर्शनदोषोदाहरणादिरभिविभावैत्पद्यते। 2 तस्यौष्ठदंशननासाकपोल च्यते। यथा च गोत्रकुलाचारोत्पन्नान्याप्तोपदेशसिद्धानि पुंसां नामानि भवन्ति तथैवैषां रसानां भावानां च नाट्याश्रितानां चार्थानामाचारोत्पन्नान्याप्ोपदेशसिद्धानि नामानि 2 BG. बंशिकशास्तकार: 3 B.G. विनिपतितेर्ा. 46 (B.52; G.46). 47-48 (B. 42-43 (B.47-48; G-42-43). 44-45 (49-50 and prose : G.44-45 54-55 and prose 56-57 ; G.47-48 and prose) 1 C. कल for कुहक. 2 C. and prose), 1 B, रसानामनुक्रमिष्याम द्वत. तस्वौष्ठदंशननासा 48 (B. 58 ; G.49) 50 (B,

६ ४६-५६ नाट्यशास्त्रम् ८६ ८७ रसबिकल्पः ६.५८-६३ व्यभिचारिणश्चास्य आलस्यावहित्थातन्द्रानिद्रास्वप्नप्रबोधासूयादयः । द्विविधश्चाय- अधमानाप्- मात्मस्थः परस्थश्च। यदा स्वयं हसति तदात्मस्थः । यदापरं हासयति तदा परस्थः । अस्थानहसितं यत्र सास्रनेत्रं तथैव च। उत्कम्पितांसकशिरस्तच्चापहसितं भवेत् ॥५८।। अन्नानुवंश्ये आर्ये भवतः- संरब्धसास्त्रनेत्रं च विक्रुष्टस्वरमुद्धतम्। विपरीतालङ्कारैर्विकृताचाराभिधानवेषश्र। करोपगूढपाश्व च तच्चातिहसितं भवेत् ।५६॥। विकृतैरङ्गविकारैर्हसतीति रसः स्मृतो हास्यः ।४६।। हासस्थानि यानि स्युः कार्योत्पन्नानि नाटके। 1 विकृताकारैर्वाक्यैरङ्गविकारैर्विकृतवेषैश्च। उत्तमाधममध्यानामेवं तानि प्रयोजयेत् ।६०।। हासयति जनं यस्मात् तस्माद् ज्ञेयो रसो हास्य: ॥५०॥ एवमात्मसमुत्थं च तथा परसमुत्थितम्। स्त्रीनीचप्रकृतावेष भूयिष्ठं दृश्यते रसः । द्विविधस्त्रिप्रकृतिकः षड्भेदोऽथ रसः स्मृतः ॥६१॥ षड् भेदाश्चास्य विज्ञेयास्तांश्र वक्ष्याम्यहं पुनः ॥५१।। अथ करुणो नाम शोकस्थायिभावप्रभवः। स च शापक्लेशविनिपातेष्टजनविप्रयोग- स्मितमथ हसितं विहुसितमुपहसितश्वापहसितमतिहसितम्। विभवनाशवधबन्धविद्रवोपधातव्यसनसंयोगादिभिर्विभावैः समुपजायते। तस्य चाश्रु- द्वौ द्वौ भेदौ स्यातामुत्तममध्यमाधमप्रकृतौ ।५२।। स्मितहसिते ज्येष्ठानां मध्यानां विहसितोपहसिते च। प्रयोक्तव्यः। व्यभिचारिणश्चास्य निर्वेदग्लानिचिन्तौत्सुक्यावेगमोहश्रमभयविषाद- अधमानामपहसितं ह्यतिहसितं चापि विज्ञेयम् ॥५३॥ अत्र श्रोका: - [उत्तमानाम्- अत्रार्ये भवतः- ईंषद्विकसितैर्गण्ड: कटाक्षैः सौष्ठवान्वितैः । इष्टवधदर्शनाद्वा विप्रियवचनस्य संश्रवाद्वापि। अलक्षितद्विजं धीरमुत्तमानां स्मितं भवेत् ।।"४।। एभिर्भावविशषैः करुणरसो नाम संभवति ॥६२।। उत्फुल्लानननेत्रैस्तु गण्डैरविकसितैरथ। सस्वनरुदितैर्मोहागमैश्च परिदेवितैर्विलपितैश्च। किश्चिलृत्षितदन्तं च हसितं तद्विधीयते ।५५॥ अभिनेयः करुणरसो देहायासाभिघातैश्र ।६३।। अथ मध्यानाम्- अथ रौद्रो नाम क्रोधस्थायिभावात्मकः रक्षोदानवोद्धतमनुष्यप्रभवः1 सङ्ग्राम- आकुश्चिताक्षिगण्डं यत् सस्वरं मधुरं तथा। कालागतं सास्यरागं तद्वे विह्सितं भवेत् ॥५६॥। भावेरुत्पद्यते। तस्य च ताडनपाटनपीडन3 छेदनभेदनप्रहरणाहरणशस्त्रसंपात- उत्फुल्लनासिकं यच्च 1जिह्यदृष्टिनिरीक्षतम्। 2 निहश्चि तांसकशिरस्तच्चोपहसितं भवेत् ॥५७॥ G. 59). 60 (B.73 ; G.60). 61 (B.74 and prose; G.61 and prose). 1 B.G. reads this as द्वत्येष समुत्थस्तथा परससुत्थितश्न विद्यः। द्विपिधांस्त्रिप्रक्कतिगतस्त्रावस्थमाबो रसो हास: ; we with C. 62 (B.76; G.62). 63 (B.77 and prose 78; G.63 and 59 ; G.50) 1 B. विक्लताकानै :. 51 (B.60; G.51). 52 (B.61 ; G.52). 53 (B. prose). 1 B.G.प्रम्ृति: 2 B.G.बचनोपघातबाकपारुष्या भिद्रोह, 3 G.केष्यभेद्य for केदन- मेदन। 62 ; G.53). 1 G. तथातिहसित न. 54 (B.65 ; G.54). 1 C. ईषदिहसित 55 (B.66; before मेंद. 4 B.करणवट्टभदन्ती, G.करपदन्तौ, 5 C.Gg. व्यभिचारिणया. 6 B. adds गव G.55). 1 C. गएडे हसितेरथ. 56 (B. 63 ; G.56). 57 (B.69; 57). 1 C, निरीच्यम 7,B.C. निकुस्ितांसबं 58 (B.70; G,58). 59 (B,72 ;

६. ६४-६८ नाट्यशास्त्रम् ८८ रह रसविकल्पः ६.६६-७३ संप्रहाररुधिराकर्षणाद्यानि कर्माणि। पुनश्च रक्तनयनभ्रुकुटीकरणावष्टम्भदन्तौष्ठ- अथ भयानको नाम भयस्थायिभावात्मकः। सच विकृतरवसत्वदर्शन- पोडनगण्डस्फुरणहस्ताग्र निष्पेषादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः। 5भावाश्चास्य सम्मोहोत्साहवेगामर्षचपलतौग्रय 6-स्वेदवेपथुरोमाश्गदूगदादयः। अत्राह-यदमिहितं राक्षसदानवदीना रौद्रो रसः, क्िमन्येषां नास्तीत्युच्यते। अस्त्यन्येषामषि रौद्रः। रभिनयः प्रयोक्तव्यः। 2वयभिचारिभावाश्चास्य स्तम्भस्त्रेदगद्गरोमाश्चवेपथुस्वरभेद- किश्चाधिकारोऽत्र गृह्यते। ते हि स्वमावत एव रौद्राः। कस्मात्-बहुबाहवो बहुमुखाः प्रोद्धतविकीर्णपिङ्गलशिरोजाः रक्तोद्वत्तविलोचना भीमासितरूपिणश्चैव। यच्च किश्चित्समारभन्ते स्वभावचेष्टितं वागङ्गादिकं वा तत्स्वं रौद्रमेवेति। शृङ्गारश्च तैः अत्रानुवंश्या आर्या भवन्ति- प्रायशः प्रसभं सेव्यते। तेषां चानुकारिणो ये पुरुषास्तेषामपि संग्रामसंप्रहारकृतो विकृतरवसत्त्वदर्शनसंग्रामारण्यशून्यगृहगमनात्। रौद्ररसोनुमन्तव्यः। अत्रानुवंश्ये आये भवतः- गुरुनृपयोरपराधात् कृतकश्च भयानको ज्ञेय: ॥६६॥। युद्धप्रहारघातनविकृतच्छेदनविदारणैश्चैव। गात्रमुखदृष्टिभेदैरूरुस्तम्भाभिवीक्ष गोद्वेगैः1। संग्रामसंभ्रमादयैरेभिः संजायते रौद्र: ।६४।। सन्नमुखशोषहृदयस्पन्दनरोमोद्गम्श्च भयम्॥७०॥ नानाप्रहरणमोक्षैः शिरःकबन्धभुजकर्तनैश्चैव। एतत् स्वभावर्ज स्यात् सत्त्वसमुत्थं तथैव कर्तव्यम्। एभिश्चार्थविशेष्स्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥६५॥। पुनरेभिरेव भावैः कृतकं मृदुचेष्टितैः कार्यम् ॥७१॥ इति रौद्ररसो दष्टो रौद्रवागङ्गचेष्टितः । करचरणवेपथुस्तम्भगात्रसङ्कोचहृदयप्रकम्पेन । शस्त्रप्रहारभूयिष्ट उग्रकर्मक्रियात्मकः ॥६६॥ शुष्कौष्ठतालुकण्ठैर्भयानको नित्यमभिनेयः ॥७२॥ अथ वीरो नाम उत्तमप्रकृतिरुत्साहात्मकः। स च असंमोहाध्यवसायनय- विनयबलपराक्रमशक्तिप्रतापप्रभावादिभिर्विभावैरुत्पद्यते। तस्य स्थैर्यशौर्यधैर्यत्याग- अथ बीभत्सो नाम जुगुप्सास्थायिभावात्मकः। स चाहृययाप्रिया-1चोक्षा- वैशारद्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तयः। सश्वारिभावाश्चास्य धृतिमतिगर्ववे- निष्टश्रवणदर्शनपरिकीर्तनादिभिर्विभवैरुत्पद्यते। तस्य सर्वाङ्गसंहार मुखनेत्रविकूणनो- गौग्रयामर्षस्मृतिरोमाश्चादयः । ल्लेखननिष्ठीवनोद्वेजनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तयः। व्यभिचारिभावा श्र्ास्याप- अत्रार्य भवतः- स्मारावेगमोहव्याधिमरणादयः । उत्साहाध्यवसायादविषादित्वाद विस्मयामोहातू। विविधादर्थविशेषाद्वीररसो नाम सम्भवति ॥६७॥। अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः- स्थितिधैर्यवीर्यगवैरुत्साहपराक्रम प्रभावैश्र। अनभिमतदर्शनेन च रसगन्धस्पर्शशब्ददोषैश्च। वाक्येश्चाक्षेपक्ृतैर्वीररसः सम्यगभिनेयः ॥६८॥ उद्वेजनैश्र बहुभिर्बीभत्सरसः समुद्भवति ॥७३॥ 64 (B.79 ; G.65). 65 (B.80; G.66). 66 (B.81 ; G.67), 66 (B.81 and 82 prose; G.68 and prose). 1 Gg. सच्चारिभा॥: C. व्याभिचारिभावा. 1 See p. 88. * B. om. व्वभिचारि. See p. 88 note 2. 69 (B.86; G.70). 67 (B.83; G.68). 68 (B.84, 85 prose ; G.69 and prose) 1 G. -न्यगमतस्मरणा, G. 70 (B.87 ; G.71). 1 G. -सम्मातिवौचणोहेगे: 71 (B.88 ; G. 72). 72 (B.89-90 मरण for अग्ण 2G. चपलतावास, prose). 1G.वचानिष्टश्रवणदर्शनवरिकीर्तना- B .- इशनोदेजनपरिकीतना. 73 (B.92; G.74), १२

६. ७४-८१ नाट्यशास्त्रम् ६१ रसविकल्पः ६.८२-८३ मुखनेत्रविक्ूणनया नासाप्रच्छादनावनमितास्येः । दिव्यश्चानन्दजश्रैव द्विधा ख्यातोऽदूभुतो रसः। अव्यक्तपादपतनै-2र्बीभत्सः सम्यगभिनेयः॥७४॥ दिव्यदर्शनजो दिव्यो हर्षादानन्दजः स्मृतः ॥८२। अथाद्भुतो नाम विस्मयस्थायिभावात्मकः। स च दिव्यदर्शनेप्सितमनोरथावा- एवमेते रसा ज्ञेयास्त्वष्टौ लक्षणलक्षिताः। अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि भावानामपि लक्षणम् ।।८३।।

चेलाङ्गलिभ्रमणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः। व्यभिचारिभावाश्चास्य अश्रु- इति भारतीये नाट्यशास्त्रे रसविकल्पो नाम षष्ठोऽध्यायः ।

अन्रानुवंश्ये आर्ये भवतः- यत्वतिशयार्थयुक्त वाक्यं 1शीलं च कर्म रूपं च। 2एभिस्त्वर्थविशेषै रसोऽदूभूतो नाम विज्ञेय:॥७५॥ 1स्पर्शप्रहोल्लुकसनैरह्ाहाकारैश्र साधुवादेश्च। वेपथुगद्गदवचनैः स्वेदादैर भिनयस्तस्य।।७६।।

शृङ्गारं त्रिविधं विद्याद् वाङनेपथ्यक्रियात्मकम्। अङ्गनेपथ्यवाक्यैश्च हास्यरौद्रौ त्रिधा स्मृतौ ।७७॥। धर्मोपघात जश्र्वैव तथा त्वपचयोद्धवः । तथा शोककृतश्चैव करुणस्त्रिविध: स्मृतः ।।७८।। दानवीरं धर्मवीरं युद्धवीरं तथैव च। रसं वीरमपि प्राहुस्तज्ज्ञास्त्रिविधमेव हि॥७६।। व्याजाच्चैवापराधाच्च वित्रासितकमेव च। पुनर्भयानकं चापि विद्यात् त्रिविधमेव च।८०। बोभत्सः क्षोभजः शुद्ध उद्रेगी स्यात् तृतीयकः। विष्टाकृमिभिरुद्वेगी क्षोभजो रुधिरादिज: ।८१।। 74 (B.93-94 prose ; G.75 and prose). I C .- 77विघूर्ांननयननास :- 'C. सम्यगभिमयः प्रयोक्तनय :. 3B.G.मापवनदेव- 4 B. -जालसम्भावना, BG. हाहाकारकरचरणाङ्ग- लिखमण. 6B. om. this. 75 (B.95; G.76). B.G. शिल्य. * B.G. read. 83 (G.84) 1 B. reads here a discourse on शान्तरस (an interpolation) तत्सवमह तर से विभावरूपं हि विशयम् 76 (B 96; G. 77). 1 G. स्पशंग्रहोत्यकथनेः and ends the chapter with a variant of 83 as follows: एवमेने रसा ज़ेषा C. स्प्ष्यहोत्कइसमै: 77-82 (B. 97-102; G. 78-83) न लक्षसलच्तिता, अतऊ्ध्व etc.

६३ भावव्यश्जक: ७. ६-८ 2एतेषां विभावानुभावसंयुक्तानां लक्षणनिदर्शनान्यभिव्याख्यास्यामः। तन्र विभावानुभावौ लोकप्रसिद्धावेव। लोकस्वभावोपगतत्व्राच्चैषां लक्षणं नोच्यते। सप्तमोऽध्यायः अतिप्रसङ्गनिवृत्यर्थश्च। भवति चात्र श्लोकः भावानिदानी वक्ष्यामः । अत्राह-भावा इति कस्मात, किं भावयन्तीति भावा? लोकस्त्रभावसंसिद्धा लोकयात्रानुगामिनः । उच्यते-वागङ्गसत्वोपेतान् काव्यार्थान् भावयन्तीतिभावाः । 2भाव इति करणसाधनं- अनुभावविभावाश्च ज्ञयास्त्वभिनयबु धै: ॥६॥ यथा भावितः वासितः कृत इत्यनर्थान्तरम्। लोकेऽपि सिद्धम् अहो ह्यन्योन्यगन्घेन तत्राष्टौ भावा: स्थायिनः, त्रयस्त्रिशद् व्यभिचारिणः, अष्टौ सात्विका इति रसेन वा सर्वमेव भावितम्। अपि च व्याप्त्यर्थ, श्रोकाश्चात्र भवन्ति- भेदा:1 एवमेते काव्यरसाभिव्यक्तिहेतव एकोनपश्चाशद् भावाः 2प्रत्यवगन्तव्याः। विभावैराहतो योऽर्थस्त्वनुभावेन गम्यते। एभ्यश्च सामान्यगुणयोगेन रसा निष्पद्यन्ते। भवति चात्र श्लोक :- वागङ्गसत्वाभिनयैः स भाव इति संज्ञितः ॥१।। योऽर्थो हृदयसंवादी सस्य भावो रसोद्वः । वागङ्गमुखरागैश्च सतत्वेनाभिनयेन च। शरीरं व्याप्यते तेन शुष्कं काष्ठमिवाग्निना॥७।। कवेरन्तर्गतं भावं भावयन् भाव उच्यते ॥।२॥। नानाभिनयसम्बन्धान् भावयन्ति रसानिमान्। न्यगुणयोगेनाभिनिष्पद्यन्ते रसास्तत् कथं स्थायिन एव भावा रसत्वमाप्नुवन्ति ? यस्मात्तस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तृभिः ।।३।। उच्यते-यथा हि समानलक्षणास्तुल्यपाणिपादोदरशरीराः समानप्रत्यया अपि पुरुषा: अथ विभाव इति कस्मादुच्यते। विभावो 1विज्ञानार्थः। विभावः कारणं कुलशील विद्या कर्म शिल्पविचक्षणत्वाद् राजत्वमाप्नुवन्ति तत्रैव चान्येऽल्पबुद्धयस्तेषामेवा- निमित्तं हेतुरिति पर्यायाः। विभाव्यन्तेऽनेन वागङ्गसत्त्वाभिनया इति विभावः । यथा नुचरा भवन्ति, तथा विभावानुभावव्यभिचारिणः स्यायिभावानुपाश्रिता भवन्ति[।] विभावितं 2 विज्ञातमित्यनर्थान्तरम्। आश्रयत्वात् स्वामिभूताश्च स्थायिनो भावाः । तद्वत् 1स्थायिनि वपुषि गुणीभूता अन्ये अन्न श्रोक :- भावा: तान् गुणवत्तयाऽडश्रयन्ते। [ते ]परिजनभूता व्यभिचारिणो भावाः । बहवोर्डर्था विभाव्यन्ते वागङ्गाभिनयाश्रिताः । 2को दृष्टान्त इति ? यथा नरेन्द्रो बहुजनपरिवारोऽपि सन् स एव नाम लभते, नान्यः अनेन यस्मात्तेनायं विभाव इति संज्ञितः ।।४।। सुमहानपि पुरुषः, तथा विभावानुभावव्यभिचारिपरिवृतः स्यायी भावो रसनाम अथानुभाव इति कस्माद् उच्यते। अनुभाव्यतेऽनेन वागङ्गसत्वैः कृतोडभिनय लभते4।

इति। अत्र श्लोक :- भवति चात्र श्लोक :-

वागङ्गाभिनयेनेह यतस्त्वर्थोऽनुभाव्यते। यथा नराणां नृपतिः शिष्याणां च यथा गुरुः 1वागङ्गोपाङ्गसंयुक्तस्त्वनुभावस्ततः स्मृतः ।५।। एवं हि सर्वभावानां भाव: स्थायी महानिह॥८।।

2 B.G. read befor ethis एवं (ए) ते विभावानुभावसंयुत्ता भावा दूति बभिमन्तव्या: 1 (B. 1-2; G. same). I B.G. किं भवन्तैति भावा किंवा भावयन्तीति भावा :. 2 B.G. (व्याख्याताः)। अरतश्नेषां (अतो द्वेषां) सिद्धिरभव्रति (all this om. by Ga.p) तम्मात्. भ्र रति कररे धातुसथा व भावित वासित कतमित्यर्थान्तरम्, Bt भाव इति व्याप्तमर्थान्तरम. 6 (B.9; G.6). B. बिमेदा :. 7 (B.10-11; G.7) 1 B.G. स्थानीयपुरुषगुणभूता. 2 B.G. 2 ,(B.3 ; G.2). 3 (B.4-5; G.3). 1 B.G. add नाम after this. 2 C .- मित्यर्थान्तरम् add before this अaाg. 3 G.C. adds तथा च ब हुषु गच्कत्त कश्षित् क्वचित् पृक्कति कोऽयम् 4 (B.6 ; G.4). 5 (B,7-8 and prose). 1 B. शावाङ्गोप'ङ्ग. दति। सतमु आइरजित्येव 4G.C. add नरन्द्रवत्। 8 (B. 12-13; G.8 and prose)

७.६-१३ नाट्यशास्त्रम् ह४ भावव्य ज्जक: ७. १४- १

लक्षणं खलु पूर्वमभिहितमेतेषां रससंज्ञकानाम। इदानीं तु भावसामान्य- भवति श्लोक :- लक्षणमभिधास्यामः । तत्रादौ स्थायिभावान् व्याख्यास्यामः। तत्र रतिर्नाम स्त्रीनीचप्रकृतिः ह्येष शोको व्यसनसंभवः । आमोदात्मको भावः 1ऋतुमाल्यानुलेपनाभरणप्रियजनवरभवनानुभवनाप्रतिफूल्यादि- धैर्येणोत्तममध्यानां नीचानां रुदितेन च ।।१४।। भिर्विभावैः समुत्पद्यते। तामभिनयेत् 2स्मितमधुरवचनभ्रक्षेपकटाक्षादिभिरनुभावैः। क्रोधो नाम आघर्षणाक्रष्टकलह विवादप्र,तकूलादिभिर्विभावैरुत्पद्यते1। 2तमभि- भवति चात्र श्लोक :- इष्टार्थविषयप्राप्त्या रतिः समुपजायते। रिपुजो गुरुजश्चैव प्रणयिप्रभवस्तथा। सौम्यत्वादभिनेया सा वाङ्माधर्याङ्गचेष्टितैः ॥६।। भृत्यजः कृतकश्चेति क्रोध: पञ्चविधः स्मृतः ॥१५॥ अथ हासो नाम 1 पर चेष्टानुकरणासंबद्ध प्रलाप पौरोभाग्य मौर्ख्र्या दि भिर्विभा वै - अन्नार्या भवन्ति-

रुत्पद्यते। तमभिनयेत् पूर्वोत्तरहसितादिभिः। भवति चात्र श्लोक :- भ्रुकुटिकुटिलोत्कटमुखसन्दष्टौष्ठः स्पृशन् करेण करम्।

पर चेष्टानुकरणाद्वास: समुपजायते। 1धृष्टभुजशिखरवक्षाः 2शत्रोर्विनियन्त्रणं कुप्येत् ॥१६॥

स्मितहासातिहसितैर भिनेयः स पण्डितैः ॥१०॥ अव्यक्तोल्वणचेष्टो 1गुरोर्विनियन्त्रणं रुष्येत् ।१७।। अल्पतरप्रविचारो विकिरन्नश्रण्यपाङ्गविक्षेपैः ।

तजडतोन्मादमोहमरणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोत्तव्यः। रुदितम् अत्र त्रिविधम्। सभ्रुकुटीस्फुरदौष्ठः 2 प्रणयाभिगतां प्रियां रुष्येत् ।।१८।।

आनन्दजमार्ति जमीर्ष्यासमुत्थं चेति। यः परिजने तु रोषस्तर्जननिर्भत्सनाक्षिविस्तारैः। विप्रेक्षणैश्च विविघस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्य: ॥१६॥। तत्रार्या :- 1हर्षोत्फुल्लकपोलं सानुस्मरणं च वागनिभृतास्त्रम्। कारणमपेक्षमाणः प्रायेणायासलिङ्गसंयुक्त: ।

रोमाध्चाश्चितगात्रं रोदनमानन्दजं भवति॥११।। उभयरसान्तरचारी कार्यः कृतको 2भवेद्रोषः ॥२०।।

पर्याप्त विमुक्तासत्रं सस्वनमस्वस्थगात्रगतिचेष्टम्। उत्साहो नाम उत्तमप्रकृतिः। स चाविषादशक्तिधैर्य-शौर्यादिभिर्विभावैरु- र्पद्यते। तस्य *स्यैर्यत्यागारम्भवैशारद्यादिभिरतुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । 1भूमिनिपातितचेष्टित विलपित मित्यार्तिजं भवति ॥१२॥ अत्र श्लोक :- प्रस्फुरितौष्ठकपोलं सशिरःकम्पं तथा सनिश्वासम्। असम्मोहादिभिर्व्यक्तो व्यवसायनयात्मकः । भ्रुकुटीकटाक्षकुटिलं स्त्रीणामीर्ष्याकृतं भवति॥१३।। उत्साहस्त्वभिनेयोऽसावप्रमादक्रि यादिभिः-॥२१॥

14 (B.22-23; G.14 and prose). 1 B. ममुतपद्यते. *B. अ्स्य विक्लष्टनासापुटो 1 B.G. -भरगभोजाए। 2 B. म्मितत्रदनमधुरकथनम्. 9 (B.14-15; G. 9 इत्तनयनसन्दष्टाष्ठ भवैरभिनयः प्रयोत्तव्य :. 15 (B.24-25. G. om). 16 (B.2 ; G.15) and prose) 1 B. -करगकुहकासम्बद्ा. 10 (B.16-17; G.10 and prose) 1.B.G. क्र ड: धृष:). सवुजप्रेन्रो. C. -भुजशिरवचाः 2 B. भवौ निर्य न्तणं. 17 (B.27; G.16) 1,G inserts here व वेष्टित. 11 (B.19; G.11) 1 B. reads before this आ्रतन्दर्ष्याति I B. गुरी विनययन्व्रितो, 18 (B.28 : G.17), 1 B.G. स्फ रितोष्ठ. 2 B.G. प्रगायोपगतात्र्र्रयं. कत वितिधं रुदित सदाबुवे सैयम् तस् त्वभिनययोगान् विभावगतितः प्रवत्त्याभि. 12 (B.20; 19 (B.29; G.18). 1 B.G. बभिनेयः क्रूरतारहित: 20 (B.30-31; G.19 and prose). G.12) G. भूमिनातशिवति त, B. भूमिनिपात नवर्ति त. 13 (B.21; G.13) G. दिरसान्वरसस्तारी, 2G. भवति रीष:, B. भवति कोप:, 3 G. शौयत्यागादि.G. 1 C. adds हर्पमपेवनाथ: प्रायेधापासलिङ्गसंयुक्त:। वीररसान्तरचारी सार्यः कतकः कोप: घ: त्यागा: 21 (B.32-33 G,20 and prose). 1 B.G .- दप्रमादीत्थितादिमि;

७ २९-२६ नाट्यशास्त्रम् ६७ भावव्य ्जकः ७. २७-३० भयं नाम स्त्रीनोचप्रकृतिकं गुरुराजापराधशून्यागाराटवीपर्वतदर्शन2 निर्भत्सन- अत्र श्रोक :- तस्य प्रवेपित- कर्मातिशयनिर्धृत्तो विस्मयो हर्षसम्भवः । सिद्धिस्थाने त्वसौ साध्यो प्रहर्षपुलकादिभिः ॥२७॥ त्कुष्टादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । 1एबमेते स्थायिभावाः प्रत्यवगन्तव्याः । अत्र श्रोका :- व्यभिचारिण इदानीं 2वक्ष्यामः- अत्राह् व्यभिचारिण इति कस्मादू गुरुराजापराधेन रौद्राणाश्वापि दर्शनात्। शरवणादृपि घोराणां भयं मोहेन जायते ॥२२॥ उच्यते ? वि अभि इत्येतावुपसगौ। चर गतौ धातुः। 3विविधभिमुखेन रसेषु4 1गात्रादिकम्पवित्रासैः वक्त्रशोषणसम्भ्रमैः । चरन्तीति व्यभिचारिणः। चरन्ति नयन्तीत्यर्थः । कथं नयन्ति ? उच्यते-यथा विस्फारितेक्षणैः कार्यमभिनेयं क्रियागुणैः ॥२३॥ सूर्य इदं नक्षत्रममु वासरं नयतीति। न च तेन बाहुम्यां स्कन्धेन वा नीयते।

सत्त्ववित्रासनोद्भूतं भयमुत्पद्यते नृणाम् । किं तु लोकप्रसिद्धमेतत्। यथायं सूर्यों नक्षत्रं दिनं वा नयतीति एवमेते व्यभिचारिण स्रस्ताङ्गाक्षिनिमेषैश्चाप्यभिनेयत्तु नर्तकेः ॥२४॥ इत्यवगन्तव्याः। 6इमे एवं गृहीतास्त्रयस्त्रिशद्धाबाः। तान् वर्णयिष्यामः ।

अत्रार्या- तत्र निर्वेदो नाम दारिद्रयोपगमाधिक्षेपाक्रुष्टक्रोधताडनेष्टजनवियोगतत्वज्ञानादि करचरणहृदयकम्पैः 1स्तम्भनजिह्वोपलेह मुखशोषैः। भिर्विभावैरुत्पद्यते। स्त्रीनीचप्रकृतीनां तमभिनयेत् रुदितविनिश्वसितोच्छवसितसंप्र- 2 स्रस्तसुविषण्णगात्रैरस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥२५।। धारणादिभिरनुभावै :- जुगुप्सा नाम स्त्रीनीचप्रकृतिका। सा *चाहृय्यश्रवणदर्शनादिभिर्विभावै- भवति चात्र श्लोक :- रुत्पद्यते। दारिद्यू ष्टवियोगैश्च निर्वेदो नाम जायते प्रयोक्तव्यः । संप्रधारणनिःश्वासैस्तस्य त्वभिनयो भवेत् ॥।२८।। ................. भवत्यत्र फ्रलोक :- अत्रानुवंश्ये आर्यें भवतः- नासाप्रच्छादनेनेह गात्रेसङ्कोचनेन च। इष्टजनविप्रयोगादू दारिद्याद् व्याधितस्तथा दुःखातू। उद्वेजनैः सहल्लेखैजु गुप्सामभिनिर्दिशेत् ॥२६।। परवृद्धिं वा दृष्ट्ा निर्वेदो ताम संभवति ॥२६।। विस्मयो नाम मायेन्द्रजालमानुषकर्मातिशयविद्याचित्रपुस्तच्छिल्पातिशयादे- बाष्पपरिप्लुतनयनः पुनश्च निःश्वासदीनमुखनेत्रः । योगीव 2ध्यानपरो भवति हि निर्वेदवान् पुरुषः ॥३०।। भावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । 27 (B. 42-43; G.26 and prose). 1 G. एवमप्येते; B. एवमेते स्थायिनी भावा रससंघ्ञा: प्र०. 2 B. व्याख्यास्याम: 9 C.धात्वर्थं वागङ्गसत्त्वीपेतान् विविधम्4G. रसान्. 5 B. adds बागङ्र B.G. निभंत्सनकाम्तारद -. 3 B .- वेपशवासपरिचाया -. 22 ( B.34 ; G.21 ). सत्वोपेतान् प्रयोगे रसान् नयन्नीति व्यभिचारियः प्धाह कर्थ नयन्तौति. B. त दृह संगहाभिहिता- 23 (B.35; G.22). 1 B.G. गाधकम्पनविचास :. 24 (B.36; G.23). 25 (B.37 स्वसित्रिंशद्मभिचारियो भावा तान्वतयिष्याम :- G.त दमे संग्रहाभिहितास्वयस्त्रिंशद्ावा तान्, and prose ; G.24 and prose). 1 B. म्वशोषपवदनलैहनसम:, 2 B. सम्भावदनवैपधु C.प्रति व्यभिचारिणसे इमे एवं ग्वहीतास्वयस्त्रिंशद्भावाः तान्. B.G. दाविदिा व्याध्यवमानाधि- सन्तरासक्कतेर मिनयोऽस्य. G. सवितास:4 B. अवणपरिकीत न- 26 (B.40-41; G.25 चेपाक्रुष्टक्रोधताडने. 28 (B.44; G.27). 29 (B.45-46 ; G.28). and prose'. i B. -रोमहशयशिर:कम्प- दद्. 30 (B.47-48; G.29). 1 G.पुनः पुनः श्वास. i B. का परस्य 2 G. ध्यानरतो. १३

७.३१-३५ नाट्यशास्त्रम भावव्यश्जक: ७. ३६-४४'

ग्लानिर्नाम तस्याश्र परिषदि दोषप्रख्यापनं 2गुणोपघातेर्ष्याचक्षुःप्रदानाधोमुखम्रुकुटिक्रियावज्ञान- तिव्यायामाध्वगमनक्षुतपिपासानिद्राच्छेदादिभिर्विभावेः समुत्पद्यते। तस्याः क्षामवाक्य- कुत्सनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्ये भवत :-

अत्रार्ये भवतः- परसौभाग्येश्वरतामेधालीलासमुच्छयं टुष्ट्रा। वान्तविरिक्तव्याधिषु तपसा जरसा च जायते ग्लानिः। उत्पद्यते ह्यसूया कृतापराधो भवेद्यश्र ॥३६।। काश्येन साभिनेया 1 मन्दक्रमणानुकम्पैन ।३१।। भ्रुकुटिकुटिलोत्कटमुखैः सेर्ष्याक्रोधपरिवृत्तवक्ताधै:'।

ER. गदितैः क्षामक्षामैनेंत्रविकारैश्र दीनसध्चारैः। गुणनाशनविद्वेषैरस्याभिनयः प्रयोक्तव्य: ॥३७॥ 1शथभावाच्चाङ्गानां मुहुमुद्ुनिर्दिशेद् ग्लानिम् ॥३२॥ अथ मद्ो नाम मद्योपयोगादुत्पद्यते। स च त्रिविध: पञ्जविधभावश्च। शङ्का नाम 2सन्देहात्मिका स्त्रीनीचानां चौर्याद्यभिग्रहणनृपापराधपापकर्म- अत्रार्या भवन्ति- करणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। सा च मुहुमुहुरवलोकनावकुण्ठितमुखशोषणजिह्वापरि- त्रिविधस्तु मदः कायस्तरुणो मध्यस्तथावकृष्टश्च। लेहन मुख वै वर्ण्यवेपनशुष्कोष्ठकण्ठावसादादिभिरनुभावैरभिनीयते। अत्र श्रोक :- करणं पश्चविधं स्यात् 1तस्याभिनये प्रयोक्तव्यम् ।।३८।। चौर्यादिजनिता शङ्का प्रायः कार्या भयानके। कश्चिन् मत्तो गायति रोदिति कश्चित्तथा हसति कश्चित्। प्रियव्यलीकजनिता तथा शृङ्गारिणी मता ॥३३॥ परुषवचनाभिधायी कश्चित् कश्चित् तथा स्वपिति ।।३६।।

अत्राकारसंवरणमपि 1केचिदिच्छन्ति। तच्च फुशलैरुपाधिभिरिङ्गितैश्चोपलक्ष्यम्। उत्तमसत्वः शेते हसति च गायति च मध्यमप्रकृतिः ।

अत्रार्ये भवतः- परुषवचनाभिधायी रोदित्यपि चाधमप्रकृतिः ।।४०।।

द्विविधा शङ्का कार्या ह्यात्मसमुत्था च परसमुत्था च। स्मितवदनमधुररागो हृष्टतनुः किश्चिदाफुलितवाक्यः ।

या तत्रात्मसमुत्था सा ज्ञेया दृष्टिचेष्टाभिः ॥३४।। सुकुमाराविद्धगतिस्तरुणमदस्तूत्तमप्रकृतिः ।।४१।।

किंचित् 1प्रवेपिताङ्गो 2 तथोन्मुखो वीक्षते च पार्श्वानि। स्खलिताघूर्णितनयन: रुस्तव्याकुलितबाहुविक्षेपः ।

गुरुसज्जमानजिह्नः श्यावास्यः शङ्गितः पुरुषः ॥३५॥ कुटिलव्याविद्धगतिर्मध्यमदो मध्यमप्रकृतिः ।।४२।। नष्टस्मृतिर्हतगतिश्छर्दितहिक्काकफेः सुबीभत्सः। गुरुसज्जमानजिह्वो निष्ठीवति चाधमप्रकृतिः ।४३।। रङ्गे पिबतः कार्या मदवृद्धिर्नाट्ययोगमासाद्य। B -मनस्तपातिशयमदनमद्यसेवना तिव्यायामा. 31 (B.49; G.30-31. 1 B.G. मन्दभरमरोन कार्यो मदक्षयो वै यः खलु पीत्वा प्रविष्ठः स्यात् ॥४४॥:१08) कम्पन. 32 (B.50-51: G.31) 1 B.G. प्नथभावेनाङ्गानां. 2G. om. सन्देहात्मिक्ा स्तोनीचानासू, G .- स्त्रोनोचप्रभवा. 3G .- नावगुएहन, B .- नावकुरठन ... वरणंतस्रभेदवेपयुशुष्कोष्ठकएठायास साधर्म्यादि- 2 C. -वातनाचनु. 36 (B.57; G.35), 1 G. चभिनेतव्याम्या. 37 (B.58-59 रनुभारवभिनयः प्रयोक्रव्य. 33 (B.52-53; G.32 and prose) 1 B.इच्छन्नीति कैचित्. G.36 and prose). 1 G. परिवर्त नेश्िचे :. B.परिवृत्तनेवैष. 38 (B.60; B.37). 1 B.C. 34 (B.54; G.33). 35 (B.55-56; G.34 and prose). 1 B .- ताङ्गस्वधीमुखो'. तस्याभिनय: प्रयोक्तव्य :- 39 (B.61 ; B.38). 40 (B.6z; G 39). 41 (B.63; G.40). 2 C. मुड्मुंहुर्बीचते. 42 (B.64 ; G. 41). 1 B. -गतिभंवति मदो. 43 (B.65 ; G.42). 44 (B.66 ; G.43)

७,४५-४६ नाट्यशास्त्रम् 00 १०१ भावव्य ्जकः ७.५०-५४

सन्त्रासाच्छोकाद्वा भयप्रकर्षाच्च कारणोपगतः। चिन्ता नाम ऐश्वर्यभ्रंशेष्टद्रव्यापहारदारिद्रियादिभिर्विभावैरुत्पद्यते। तामभिनयेन् 1उत्क्रम्यापि हि कार्यो 2 मदप्रणाशस्तथा तज्ज्ञैः ॥४५। एभिर्भावविशेषै मंदो द्रुतं संप्रणाशमुपयाति। अत्रार्ये भवतः- अभ्युदयसुखैर्वाक्येस्तथैव शोक: क्षयं याति ॥४६॥ ऐश्वर्येष्टद्रव्यापहारजनिता बहुप्रकारा तु।

श्रमो नाम 1 अध्तगतिव्यायामसेवादिभिर्विभावैरुत्पद्यते। तस्य 2गात्रसंवा- हृदयौत्सुक्योपगता चिन्ता तु नृणां समुज्धवति।।५०।। सोच्छवासैनिश्वसितैः सन्तापैश्रैव हृदयशून्यतया।

भावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अभिनेतव्या चिन्ता मृजाविहीनैरघृत्या च ।।५१।।

अत्रार्या- मोहो नाम दैवोपघातव्यसनव्याधिभयावेगपूर्ववरस्मरणादि भिर्विभावरुत्पद्यते। 1अध्वगतिव्यायामैर्नरस्य सश्जायते श्रमो नाम। तस्य2 निश्चेष्टिताङ्गभ्रमणपतनघूर्णनादर्शनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । निःश्वासखेदगमनैस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्य: ।४७।। अत्र श्रोक :-

आलस्यं नाम स्वभावखेदव्याधिसौहित्यगर्भादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते स्त्रीनी- अस्थाने तस्करान् दृष्ट्रा त्रासनैर्वा पृथग्विधः ।

चानाम्। तदभिनयेत् सर्वकर्मप्रद्वेषशयनासनतन्द्रानिद्रासेवनादिभिरनुभावैः। तत्प्रतीकारशून्यस्य मोहः समुपजायते ॥५२।।

अत्र आर्या- अत्रार्या- आलस्यं त्वभिनेयं खेदव्याधिस्वभावजं वापि। व्यसनाभिघातभयपूर्ववैरसंस्मरणजो भवति मोहः।

आहारवर्जितानमारम्भाणामनारम्भात्।।४८।। 2सर्वेन्द्रियसम्मोहादस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥५३।।

दन्यं नाम दौर्गत्यमनस्तापादिभिर्विभावैरुत्पद्यते। 1तस्याघृतिशिरोरोगगात्र- स्मृतिर्नाम सुखदुःखकृतानां भावानामनुस्मरणम्। सा च स्वास्थ्यजघन्यरात्रि-

स्तम्भमृजापरिवर्जनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । निद्राच्छेदसमानदर्शनोदाहरणचिन्ताभ्यासादिभिर्विभावैरुत्पद्यते। तामभिनयेत् शिरः- कम्पनावलोकनभ्रू समुन्नमनादिभिरनुभावैः। अत्रार्या- चिन्तौत्सुक्यसमुत्था दुःखाद्वा दीनता भवेत् पुंसाम्। अत्र श्लोकार्य भवतः-

सर्वमृजापरिहारैविविघोडभिनयो भवेत्तस्य ।४६।। सुखदुःखमतिक्रान्तं तथा मतिविभावितम्। विस्मृतं च यथावृत्तं स्मरेद् यः स्मृतिमानसौ ॥५४।

45 (B.67; G. 44). 1 C. उद्य म्यापि. G. उत्क्रान्ताापि. 2 B .- णाशः क्रमात्तज्जै :- 46 (B.68-69; G.45 and prose). 1 B.G.पध्वव्यायाम- 2 B.गापपरिमर्दन मिःपशित- 1 G.निःस्नसितसन्ताप- 50 (B.76 ; G,49). 1 B.G. हृदयदितर्कोपगता. 51 (B.77-78। विजन्भित.चेपपानयनवदनविकूयनसौत्कारादिभि- 47 (B.70-71; G. 46 and prose). B. G.50 and prose). B.G. देवोषघातव्यएनाभिघात. 2 B.G. निश्वेतन्यभमणपतनो- 52 (B.79; G.51). 1 B.घासनेर्तरि विधरषि. 53 (B.80-81; G.52 and prose). : B .- मंसमरपरोगजो, 48 (B.72-73; G.47 and prose). 1 G, 2 B. -मोहात्तस्या-, G. -मोहात्वसया -. 54 (B.82; G.53). 1 B.G. सुखदुःसमतिक्रान्तं तथा तस्यावत्तशिरो-माचगौरवसृजा-, B. गावगौरवान्यमनस्कतामजा -. 49 (B.74-75 ; G,48 and prose) मसिविभावितं यथाइत्तम्। चिरविस्मृत' सरति यः व्पतिमानिति वेदितव्योऽसौ,

७. ५५-६० नाट्यशास्त्रम् १०२ १०३ भावव्य ज्कः ७. ६१-६४ स्वास्थ्याभ्याससमुत्था श्रतिदर्शनसंभवा स्मृतिर्निपुणैः । हर्षो नाम 2मनोरथलाभेष्टजनसमागममनःपरितोषदेवगुरुराजभर्तृप्रसादभोजना- शिरउद्वाहनकम्पैभ्रविक्षेपैः साभिनेतव्या ।५५।। च्छादनधनलाभोपभोगादिभिर्विभावैरुत्पद्यते। तमभिनयेत् 8नयनवदनप्रसादप्रिय- भाषणालिङ्गन3 कण्टकितास्रस्वेदादिभिरनुभावैः । विभावैरुत्पद्यते। तामभिनयेत् प्राप्तानां विषयाणामुपभोगाद् अप्राप्तातीतोपहतविनष्टा- अन्नार्ये भवतः नामननुशोचनादिभिरनुभावैः। 1प्राप्ये वा प्राप्ये वा लब्धेऽर्थे प्रियसमागमे वापि। अत्रार्ये- हृदयमनोरथलाभे हर्षः संजायते पुंसाम् ॥६१॥ विज्ञानशौच विभवश्रतिशक्तिसमुद्धवा धृतिः सद्भिः। नयनवदनप्रसादप्रियभाषालिङ्गनैश्र्व रोमाश्वैः। भयशोकतरिषादादै रहिता तु सदा प्रयोक्तव्या ।५६।। ललितैश्राङ्गविहारैः स्वेदादरभिनयस्तस्य ।६२।। प्राप्तानामुपभोग: शव्दस्पर्शरसरूपगन्धानाम्। 1अप्राप्तौ नहि शोको यस्यां हि भवेद् धृतिः सा तु ॥५७॥ व्रीडा नाम अकार्यकरणात्मिका 2गुरुव्यतिक्रमणावज्ञानप्रतिज्ञानिर्वहणकृत· दिभिर्विभावेरुत्पद्यते। तत्रोत्पातकृतो नाम विद्युदुल्कानिर्घातप्रपतनचन्द्रसूर्योपराग- 2 पश्चात्तापादिभिर्विभावैरुत्पद्यते। तां 3निगूढ वदनाधोमुखचिन्तनोर्वीलेखनवस्त्राङ्गुलीयक- केतुदर्शनादिभिर्विभावैरुत्पद्यते। तमभिनयेत् 1सर्वाङ्गस्त्रस्ततावैमनस्यमुखवैवर्ण्य- संस्पर्शनखनिकृन्तनादिभिरनुभावैरभिनयेत्। विस्मयादिभिः। वातकृतं 2पुनरवगुण्ठनाक्षिमर्दनवस्त्रसंग्रह्नत्वरितगमनादिभिरनुभावैः। वर्षकृतं नाम 3सर्वाङ्गसंपिण्डनप्रधावनच्छन्नाश्रयणादिभिः। अग्निकृतं तु 4धूमाकुल- अन्रार्ये भवतः- किश्चिदकार्य 1कुर्वन् यो हि नरो दृश्यते शुचिभिरन्यैः । नेत्र संकोचनाङ्गसंवेगतिक्रान्तपादादिभिः। कुञ्जरोद्भ्रमणकृतमपि त्वरितापसर्पणचपल पश्चात्तापेन युतो व्रीडित इति वेदितव्योऽसौ ॥५८॥ गमनभयस्तम्भवेपथुपश्चादवलोकनविस्मयादिभिः। प्रियश्रवणकृतं तु अभ्युत्थानालिङ्ग- लज्जानिगूढवदनो भूर्मि विलिखन् 1नखांश्च बिनिकृन्तन्। नवस्राभरणप्रदानाश्रपुलकादिभिः । अप्रियश्रवणकृतं 5भूमिपतनपरिदेवित विषम- वस्त्ाङ्गलीयकानां संस्पश व्रीडितः कुर्यात्।५ह परिवर्तितपरिधावितविलापरुदितादिभिः। "व्यसनाभिधातकृतं तु सहसापक्रमण- चपलता नाम रागद्वेषमात्सर्यामर्षे ष्र्याप्रतिकूलादिभिर्विभावैरुत्पद्यते। तस्याश्च शस्त्रवर्मधारणगजतुरगरथारोहणसम्प्ररणादिभिरभिनयेत्। वाक्यारुष्यनिभर्त्सनसम्प्रहारवघबन्ध2ताडनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । इत्येषोऽष्टविधो ज्ञेय आवेगः संभ्रमात्मकः । अत्रार्या- स्थैर्येणोत्तममध्यानां नीचानां चापसर्पणात् ।।६३।। अविमृश्य तुयः कार्य पुरुषो 1वधताडनं समारभते। 2 G. -लाभेस्ीतवापोट्टजन. 3 IB.G. -कसटरकितपुलकितस- 61 (B.93; G.60). अविनिश्चितकारित्वात् स तु खलु चपलो वुध्ज्ञेयः ॥६०॥ I. C. प्राप्त. B. अप्राप्ये प्राप्ये. 62 (B.94-95; G.61 and prose). 1 C .- सरसविष पायावैमनस्य. B.G. वैवरय विषाद विस्था- : 55 (B.83-84; G.54 and prose) 1 B.G -धिकननोरथा थंलाभ- C .- लाभविविधक्रोड़ा. G.C.च्घाश्रय ग्ादिभि :. 2 B. -रवकुराठना-, G. -वस्त्रसंगूहन -. B. सर्वाङ्ग मम्पोडन.

56 (B.85 ; G.55). 57 (B.86-87; G.56 and prose) 1 C.अपराप्ते, B.अप्राप्तेश्व विधू ननातिक्रान्तापक्रान्ता-, 2.C.प्रत्यादिष्ट before पथ्यात्रापा-, 8 G. चित्तनः विलेखन. 58 (B.88 G.57) 1 G.कुर्बाणो 6 B. प्रक्ृतिर रुनकतं नाम B. सहसापसपण- एव यो B. कुर्वद्रेवं यो. 59 (B.89-90 ; G.58). 1 C नखेश्. 2 C.G. -ताड़नज्जापमादि-, शस्तचर्मव ...... सम्प्रधारणादि. G .- वमंधारपास्फ रप वेपयुगज- C. सम्प्रहरणांदिभि: 63 (B.96- 60 (B.91 ; G.59). : C.वधनाडनादिबं. 97; G.62 and prose). . B. एवमष्टविकल्पोऽयम्.

७, ६५-६६ नाट्यशास्त्रम् १०४ १०५ भावव्य ्जक: ७ ६६-७३ अन्नार्य भवतः- वैचित्योपायचिन्ताभ्यां कार्यमुत्तममध्ययोः । अप्रियनिवेदनादिश्रवणादवधीरितवचनस्य। निद्रानिःश्वसितध्यानैरधमानां तु दर्शयेत्।।६६।। शस्त्रक्षेपत्रासादावेगो नाम सम्भवति ॥६४।। औत्सुक्यं नाम इष्टजनवियोगानुस्मरणोद्यानदर्शनादिभिर्विभावैरुत्पय्यते। तस्य अप्रियनिवेदनाद्यो विषादभावाश्रयो जनुभावोडस्य। 1सहसारिदर्शनं चेत् 2प्रहरणपरिघट्टनं कार्यम् ॥६५॥ अत्रार्या- जडता नाम सर्वकार्याप्रतिपत्तिः इष्टानिष्टश्रवणदर्शनव्याध्यादिभिर्विभावैरुत्पद्यते। 1इष्टजनादिवियोगादौत्सुक्यं जायते ह्यनुस्मृत्या।

अत्रार्या- इष्टं वानिष्टं वा सुखदुःखं वा न वेत्ति यो मोहात्। तामभिनयेदू 3वदनगौरवगात्रपरिलोडननेत्र विघूर्णन जम्भणगात्रविमर्दोच्छवसितनि:इव - तूष्णीकः परवशगः स भवति जडसंज्ञकः पुरुषः ॥६६।। सितसन्नगात्रताक्षिनिमीलनसम्मोहादिभिरनुभावैः। तस्या- अत्रार्य भवतः- वज्ञाघर्षणानुत्तरदानासंभाषणांसावलोकन विभ्रमापहसनपारुष्यगुर्वतिक्रमाणाधिक्षेपादिभि- आलस्याद् दौवल्यात्कमाच्छमाचिन्तनात् स्वभा वाब रनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः। रात्रौ जागरणादपि निद्रा पुरुषस्य संभवति ॥७१॥ अत्रार्या- तां 2मुखगौरवगात्रपरिलोडननयननिमीलन जडत्वैः। 1विद्यावापे रूपादैश्वर्यादथ धनागमाद्वापि। जम्भणगात्रविमर्दैरतुभावैरभिनयेत् 3प्राज्ञः ॥७२।। गर्वः खलु नीचार्ना दृष्टयाङ्गविचारणैः कार्यः ॥६७॥ अपस्मारो नाम 4देवनागयक्षराक्षसपिशाचादीनां 5ग्रहणादनुस्मरणादू विषादो नाम 2कार्यारम्भानिस्तरणदैवव्यापत्तिसमुत्थः । तमभिनयेत् सहा- यान्वेषणोपायचिन्तनोत्साहविघातवेमनस्यनिःश्वसितादि भिरनुभावेरुत्तममध्यमानाम्। स्फुरितकम्पितनिःश्वसितधावनपतन- स्वेदवदनफेनहिक काजिह्वापरिलेहनादिभिरनु- अधमानां तु 3परिधावनावलोकनमुखशोषणसृकव परिळेहननिद्राश्वसितध्यानादिभिरनु- भावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः। अत्रार्ये भवतः- भावैः।

..---. - अत्रार्या श्रोकश्र- भूत पिशाच ग्रहणानुस्मरणोच्छिष्टशून्यगृहगमनातू। कार्यानिस्तरणकृतश्चौर्यादिग्रहणराजदोषाद्यैः कालान्तरातिपातादशुचेश्च भवेद् अपस्मारः।७३।।

दैवादिष्टो योऽर्थस्तदसंप्राप्तौ विषाद: स्यात् ॥६८।। 69 (B.106-107; G.68 and prose). I Bc. चिश्ीपाय: C. विचिघोपाय -. 2 G. व्ययनाशनतन्द्रीग्यसनादिभि. 70 (B.108-109; G.69 and pr.) 3 B.G. टट्टजनस्य. १ C. 64 (B.98; G.63). 1 B.निवेदनाद्या सहसा ्वमिधारितारिवचनैन, G. निवेदनाद्या मवणाद नवममदालस्य 3G.गौरवशरीरलोलननेवरघर्णन ......... निमीलनसबंक्रियासम्मोहादि ; B. -गौरव- अ्वधारितारतिवचनस्य. 65 (B.99-100; G.64 and prose). B.G. -दर्शनाज्जेत्. 2 B शरीरावलोकननेeघूर्गानगाच विजञअ मान्दोच् सितमन्रगापतातिमिमीलनादि- 71 (B.110; G. 70). परिघट्टनैः का ६: 3 C. -नयेत् कथनाभागणतूष्णीभभावा प्रतिभनिमेष -. 66 (B.101-102; G.65 72 (B.111-112; G.71 and prose). 1 C. तस्या. 2 B. गा प्रतिलीलन-नयननिमोलनजडत्वैः and prose) .. I C. वाकपारुष्य for पारुष्य. 67 (B.103-104; G.66 and prose). 8 Bd. प्रयोगन्: B.G. -यवनागोब्रह्मरान्स-, 5 B.G. गहणानुम्मरण-, 6B. -कालान्तरा 1 विद्या वनरुपा- 2B. कार्यानिन्तरण. B.C. -धावनालीकन. 68 (B.105; G.67). परिपतनव्याध्यादिभि-B.G. खेदरभ्भबतन- 73 (B.113; G.72). १४

नांट्यशास्त्रम १०६ १०७ भावव्य जक: ७. ७६-८२

सहसा भूमौ पतनं प्रकम्पनं वदनफेनमोक्षश्र । उत्साहाध्यवसायाभ्यामधोमुख विचिन्तनैः ।

1निःसंज्ञस्योत्थानं रूपाण्येता यपस्मारे॥।७४।। सुप्रं नाम 2 निद्रासमुत्थम्। 3 निद्राभिभवेन्द्रिय विषयोपगमनमोहनक्षितितलशयन- अवहित्थं नाम आकारप्रच्छादानत्मकम्। तच्च 2लजाभयापजयगौरव-

प्रसारणानुत्कर्षणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते। तदुच्छ्वसितनि श्वसितसन्नगात्राक्षिनि- 3 तस्यान्यथाकथनाविलोकितकथाभङ्गकृतकधैर्यादिभि- रनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्र श्रोक :- धाष्टर्यजैहम्यादिसंभूतमवहित्थं भयात्मकम्। अत्रार्ये- निद्राभिभवेन्द्रियोपगमनमोहनैर्भवेत् सुप्तम्। तच्चागणनया कार्य 1नातिचोत्तर भाषणात् ।।८० ।।

अक्षिनिमीलोच्छसनैः स्वप्नायितजल्पितेः कार्यः ॥७५॥ सोच्छवासैर्निःश्वासै्मन्दा क्षिनिमीलनेन निश्चेष्टः । वधबन्धनताडन निर्भत्सनादिभिरनुभावैरभिनयेत्।

सर्वेन्द्रियसंमोहात्सुप्तं 1खप्नः प्रयुश्जीत ॥७६।। अत्रार्या-

विबोधो नाम 2 निद्राच्छेदाहार विपरिणामदुःस्वप्नतीव्रशब्दस्पर्शादिभिर्विभावै 1चौर्याभिग्रहयोगान्नृपापराधात्तथोग्रता2 भवति।

रुत्पद्यते। तं 3जुम्भणाक्षिमर्दनशयनमोक्षादिभिरनुभावैरभिनयेत्। वधबन्धताडनादिभिरनुभावैरभिनयस्तस्याः ।।८१।। मतिर्नाम नानाशास्त्रार्थचिन्तनोहापोहादिभिर्विभावैरुत्पद्यते। तामभिनयेच्छिष्यो- अत्रार्या- आहार विपरिणामाच्छन्दस्पर्शादिभिश्च सम्भूतः । प्रतिबोधस्त्वभिनेयो जुम्भणवदनाक्षिपरिमदैः ॥७७॥। अत्र श्रोक :- नानाशास्त्रविनिष्पत्रा मतिः संजायते नृणाम्। शिष्योपदेशार्थकृतस्तस्यास्त्वभिनयो भवेत ।।८२।।

नयेत्। व्याधिर्नाम वातपित्तकफसंनिपातप्रभवः। तस्य जवरादयो विशेषाः । जत्रस्तु खलु द्विविधः सशीतः सदाहश्च। 2सशीतस्तावत् 3प्रवेपितसर्वाङ्गोत्कमपनकुश्चित- अत्र श्रीक :- आक्षिपानां सभामध्ये विद्यैश्वर्यबलाधिकैः। नृणामुत्साहसंपन्नो ह्यमर्षो नाम जायते ।।७८।। 79 B.122-123; G.77 and prose', 1 B.G. पणिडनः, 2 G. om, अपजय. 74 (B.114-115; G.73 and prose). 1 C. नि.रंज्ाभ्टूत्थानं. 2 B.G. om. 3 G.C. om- 8 B .- कथनावलोकत-, C .- कथाभङ्गक्वतेरनुभाबै .. 80 (B.124-125; G.78 and prose). till समुत्पदयने. 75 (B.116; C.G. om) 76 (B.117-118; G.74 and prose). I B. 1 C. तनि for नाति. 2 B. उग्रत. : B.C .- ग्रहण- for -ग्र -. 81 B. सप्नैन्न यु्जीत. 2B .- आहारपरिणामनिद्र क खप्रान्ततीव्रशवदस्पपयणदिभि 3C.G. मोच(प) 126-127; G.79 and prose'. 1 C. चौयंग्रहपनिर धान् B. चौर्याभिग्हपवशान्. 2 B. द् द (ल) नभुजावच्ेपना (भृजविच्ेपा) - इ निवोटनादि- 77 (B119-120; G.75 and prose). -राधादयोग्रता. 82 B12-129; G.80 and prose). 1G, नानाशास्त्राथंनिष्पन्रा. B ना नाशास्वायंबोघैन. 2 B.G. adds तब before this. 3 G. -चलनाम्य विकूनन ... रं मान्चासत- 78 (B. 121 ; G.76). 1 G .- संपम्रादमर्षो. परिदेविता, C.नाना बवूर्बन.रोमावास नेकपरिदेवनादि 4 P. सदाहो नाम, C. सदाहः पुम

७. ८३-८६ ना्यशास्त्रम् १०८ १०६ भावव्यश्जकः ७. ८७-६१ ये चान्येऽपि व्याधयः तेऽपि खलु मुखविघूर्णनगात्रस्तम्भनिःश्वसनस्तनितोव्रृष्- अभिघातजे तु नानाप्रकाराभिनयविशेषाः। यथा 2शस्त्रक्षते तावत् 3सहसा- वेपनादिभिरनुभावैरभिनेयाः। भूमिपतनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्य। 4अहिदष्टे तु विषपीते वा विषवेगा, यथा अत्र श्लोक: - काश्यवे पथुदाह हिक्काफेनस्कन्धभङ्ग जडतामरणानीत्यष्टो विषवेगाः। सामान्यनस्तु व्याधीनां कर्तव्योऽभिनयो बुधः । स्रस्ताङ्गगात्रविक्षेप रुजा 1मुखविघूर्णनैः ।८३।। अत्रानुवंश्यौ श्रोकौ भवतः-

उन्मादो नाम इष्टजनवियोगविभवनाशव्यसनाभिघातवात पित्तश्लेष्मप्रकोपादिभि- कारश्य तु प्रथमे देगे द्वितीये 1वेपथुस्तथा। रविभावैरुत्पद्यते। तमनिमित्तह सितरुदितोत्क्रुष्टासम्बद्व-2प्रलापशयितोपविष्टोत्थितप्रधा- दाहं तृतीये हिक्कां तु चतुर्थे संप्रयोजयेत् ।८७।। फेनं तु पश्चमे कुर्यात् षष्टे तु स्कन्धभञ्जनम्। पभोगैरन्यैश्चानवस्थित चेष्टाकरणादिभिरनुभावेरभिनयेत्। जडतां सप्तमे कुर्यादध्टमे मरणं तथा ।।८८।।

अत्रार्ये भवतः अत्रार्या भवति इष्टजन विभवनाशादभिघाताद्वातपित्तक फकोपात्। श्वापद्गज-1तुरगरथोद्भ्वं तु पशुयानपतनज चापि। विविधाच्चित्तविकारादुन्मादो नाम संभवति।८४।। शस्त्रक्षतवत् कुर्यादनपेत्ितगात्रसध्वारम् ।८६।। अनिमित्तह सितरुदितोपविष्वगतिप्रधावितोत्क्रुष्टैः । इत्येवं मरणं ज्ञेयं नानावस्थान्तरात्मकम् अन्येश्च विकारकृतैरुन्मादं संप्रयुञ्जीत ।।८१।। प्रयोक्तव्यं बुधैः सम्यग यथावागङ्गचेष्टितेः ।६।। मरणं नाम व्याधिजमभिघातजं च। तन्न यदान्त्रयकृच्छलदोषवेषम्यगण्ड- पिण्डकाज्वर विषचिकादिभिर्विभावरुत्पद्यते तद्वयाधिप्रभवम्। अभिघातज तु शस्त्रा हिदंश विषपानश्वापद्गजतुरगरथ2-यानपातविनाशप्रभवम्। एतयोरिदानीमभिनय- भावरुत्पय्यते ।

विशेषं वक्ष्यामि। तत्र व्याधिज 3विषण्णगात्रं व्यायताङ्गविचेष्टितं निमीलितनयनं नयेत्।

*हिक्काश्वासोपेतमनवेक्षितपरि जनमव्यक्ताक्षर कथनादिभिरनुभावैरभिनयेत। अत्र श्रोक :-

अत्र श्लोक :- महाभैरवनादाद्दैस्रासः समुपजायने।

व्याधीनामेकभावो हि मरणाभिनयः स्मृतः । स्रस्ताङ्गाधनिमेषाद्दैस्तस्य त्वभिनयो भवेत् ।।६१।।

विषण्णगात्रैर्निश्चेष्टैरिन्द्रियैश्च विवर्जितः ।।८६।। वितर्को नाम1सन्देहविशर्शविप्रत्ययादिभिर्विभावैरुत्पद्यते। तमभिनयेद् विविध-

G. विचित डकर-, B. परि हैवनमु व्श षत्क्रुष्टदिरनुभारै: B. -वेपनपरिदैबमादि. 83 (B. विषपोतग जादि नतितशवापदद्ता 2B. तब पस्तरव्षने तावन. 3G. -पतनविकम्पनस्फ रण. B. 130 131; G.81 and pruse). I B.मुखविकूपने: 2C .- प्रल पशयनोपविष्टो- 3C, घटभरावा. • पतनवेपनस्फ रणा- 4 B. महिदष्टविषपीतयीविषवेगः. G. अरहिदष्टविषपीते वा नानाविषवेग :. 84 (B.132; G.82) 85 (B.132-133; G.83 and prose). 1 B. तनःन्वयकष्कन्र .. 87 (B.137; G.85) 1 G.C. वे थं तथा. 88 (B.138; G.86) 1 B.G. सकन्वस्य भञ्जनम. यद्तुप्रद्ये 2C. -जानपतनविनाश 3C .- गा=्मप्याटत, 4C. हिक्कायासस्पतनमनपोसिन 89 (B.139; G.87) 1 C. -: दृबपप्यान -. 90 (B.140-141; G.88) 1 C. परिजन, 86 (B.134 135 ; G.84 and pros) 1 B. adds before घथा-सस्तचता हहैदश वश्व दश न सत्दर्शनपश्वाराशदि, 91 (B.142-143; G.89). 1 B, -बिकः विपरतिपस्यादि-

७.६२-६३ नाव्यशास्त्रम् ११० १११ भावव्य ्जकः ७. ६४-१०३ स्तम्भ: स्वेदोथ रोमाश्चः स्वरसादोऽथ वेपथुः । अत्र श्रोक :- वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ साच्त्रिकाः 1स्मृताः ॥६४॥ विचारणादिसंभूत: 1संदेहजननात्मकः । तन्न

2 वितर्कस्त्वभिनेयः स्याच्छिरोभ्रपक्ष्मकम्पनैः ।६२ ॥। क्रोधभयहर्षलज्जादुःखश्रमरोगतापघातेभ्यः।

एवमेते त्रयस्त्रिंशद व्यभिचारिणो 3भावा देशकालावस्थानुगतमध्यमाधमोत्तमैः व्धायामक्कमधर्मात् स्वेद: संपीडनाच्चैव ।।६५।।

4स्त्रीपुंसैः प्रयोगवशादुत्पाद्या इति। हर्षभयरोगविस्मयविषादमदरोषसंभवः स्तम्भः । शीतभयहर्षरोषस्पर्शजरासम्भवः कम्पः ॥६६।।

अत्र श्रोक :- आनन्दामष भ्यां घमाख्वानजम्भणादू भयाच।

त्रयस्त्रिंशदिमे भावा 1 विज्ञेया व्यभिचारिणः । 1शोका निमिषप्रेक्षणशीता द्रोगाद् भवेदस्रम् ।।६७।।

सास्त्रिकांस्तु पुनर्भावान् व्याख्यास्याम्यनुपूर्दशः ।।६३।। शीतक्रोधभयश्रमरोगक्लमतापज® च वैवर्ण्यम्। स्पर्शभयशोतहर्षात् क्रोधाद्रोगाच्च रोमाश्चः।६८।। अत्राह किमन्ये भावाः सत्तेन 2 विनाभिनीयन्ते 3यत एते सान्त्रिका इत्युच्यन्ते ? स्वरसादो भयहर्ष क्रोधज्वर रोगमद्जनितः । 4अत्रोच्यते इह सत्व नाम मनप्रभवम्। तब्न समाहितमनस्त्व्ादू 5उत्पद्यते। श्रममूर्च्छामदनिद्राभिघातमोहादिभिः प्रलयः ॥६६॥। मनःसमाधानाच्च सत्वनिष्पत्तिरभवति। तस्य च योऽसौ स्वभावः 6रोमाश्वारुरवर्ण्या दिको गन शक्यतेऽन्यमनसा कतेम् इति लोकस्वभावानुकरणत्वाच्च 8नाक.स्य एवमेते बुघर्ज्ञेया भावा ह्यष्टौ तु सान्विकाः । कर्म चैषां प्रवक्ष्यामि ह्यनु भावानुभावकम् ॥१००।। सत्तरमीप्सितम्। को दष्टान्त इति चे ।, अत्रोच्यते इह हि नाट्यधर्मीवृत्ता: सुखदुःखकृता भावा: 3तथा सन्त्रविशुद्धाः कार्याः यथा स्वरूपा भवन्ति। तत्र दुःखं नाम 1 निश्चेष्टो निष्प्रकम्पश्च 2 स्थितः शून्यजडाकृतिः ।

रोदनात्मकम्। तत्कथमदुःखितेन, सुखं प्रहर्षात्मक 13असुखितेनाभिनंतुं शक्यते इति 3निःसंज्ञः स्तब्धगात्रश्च स्तम्भं त्वभिनयेद् बुधः ॥१०१॥

सन्त्रसमीन्सितमिति कृत्वा सास्त्रिको नाम इति भावः। एतदेवास्य 11सत्त्वं व्यजनग्रहणाच्चापि स्वेदापनयनेन च। 12यदू दुःखितेन सुखितेन वा अपुरोमाच्चौ दशयितव्याविति 18वयाख्यातम्। इमे स्वेदस्याभिनयो योज्यस्तथा वाताभिलाषतः ॥१०२।। मुहुः कण्टकितत्वेन तथोल्लुकसनेन च ॥१०३। 2 C. -मन्त्रसंगू नादि- 92 (B.144-145 ; G.90 and prose). 1 B. सन्देह्ातिशयात्मक, 2 रोमाश्वस्त्व्रभिनेयोडसौ गात्रसंस्पर्शनेन च ।१०३।। 2 Bतिक: सोडमिनेयस् 9 C. विभाषा. 4 G. स्त्रीनपु सकपुरुषप्रयोमवशत्. 93(B. 146-147; G.91 and prose). 1 G. संविज्ञ .: प्रयोत् भिः. 2 G. ना for बिना. 3 B. यस्म दुयन्ते एने सात्विका दूति. 4 B. अवोच्यने एवमेतन कम्मात्। दवद् हि. 94 (B.148; G.92) 1 B.G. मनt :. 95-97 (B.149-151; G.93-95). 1 B.G. पनिमेष- G. अनोचत दह हि. 5 B. उच्यते मनसः समाधी सत्त्वनिष्पन्तिर्भवति, 6C.reads before प्ेथपतः शोतादू रोगद. 98 (B.152; G.96). 99 (B.153 ; G,97). 1 B.G. खग्भेद. this रुममखेद. 7C, दृश्यते मनसा कर्तुम्. 8 C. नान्यस्. 6C. तथा सत्त्वविश्ु्धाधि ष्ठतः 1 B.C. मत्त्व B.[रुवं]. 100 (B.154; G.98). 101 (B.155;G.100). 1 B. निःसंज्ञो. 2 C.मित- ; G, स्टिर :. क सौ ययास्वरपो भवति 10G. अ्रमिनेयम्. B. अभिनयेत. 8B. खन्नगावतया चेत्र. 102 (B.156; G,99). 1 G.C. व्यञ्जन. 103 (B. 157; 12 B. दुखितेन प्रहष्टेन. 43 B.G. कृत्वा सात्विका भावा इत्यभिव्याख्याता: for व्र्याख्यातम् G.102). 1 G. पुलकेन च रोमाखं गावरसंस्पर्शनेन च B.पुलकैन ब, रोमाख गावस्प्शॅन दशयेत्.

भावव्यश्जक: ७११४-१२३ नाट्यशास्त्रम् ११२ ११३ ७.१०४-११३ रोमाध्वः प्रतिबोधश्च क्रोधासूये धृतिस्तथा। 1स्वरभेदं तथा चैव 2 भिन्नगद्गदविस्वरैः। गर्वश्चैत्र वितर्कश्च वीरे भावा भवन्ति हि ॥११४॥ वेपनात् स्फुरणात् कम्पादू वेपथु संप्रयोजयेत्3॥१०४॥ 1स्वेदश्च वेपथश्चैव रोमाध्चो गद्गदस्तथा। मुखवर्णपरावृत्त्या नाडीपीडनयोगतः । त्रासश्च मरणं चैव दैवर्ण्य च भयानके ॥११५॥। वैवर्ण्यमभिनेतव्यं प्रयत्नादङ्गसंश्नयम् ।१०५॥। अपस्मारस्तथोन्मादो विषादो मद एव च। नेत्रसंमार्जनैर्वाडपैरसं त्वभिनयेद् बुधः। मृत्युर्व्याधिभयं चैव भावा 1बोभत्ससंश्रिताः ॥११६॥ 2निश्चेष्टो निष्प्रकम्पत्वादव्यक्तश्वसितादपि। स्तम्भ: स्वेदश्च मोहश्च रोमाध्चो विस्मयस्तथा। 3मेदिनीपतनाच्चापि प्रलयाभिनयो भवेत् ॥१०६।। आवेगो जडता हषों मूर्छा चैवाद्भुताश्रयाः॥११७॥ एकोनपश्चाशदिमे यथावद् भावास्त्र्यवस्था 1गदिता मया वः । 1ये त्वेते साच्विका भावा नानाभिनयसंश्रिताः 2 येषां च ये यत्र रसे नियोज्यास्तान् श्रोतुमर्हन्ति च विप्रमुख्याः॥१०७ रसेष्वेतेषु सर्वेषु विज्ञ या नाट्य योक्तृभिः॥११८।। ग्लानि: शङ्का ह्यसूया च श्रमश्चपलता तथा। न होकरसज काव्यं किश्बिदस्ति प्रयोगतः । सुप्तं निद्रावहित्थं च शृङ्गारे वेपथुस्तथा ॥१०८। भावो वापि रसो वापि प्रवृत्तिर्वृत्तिरेव वा ॥११६।। आलस्यौग्रयजुगुप्पाभिर्भवविस्तु परिवर्जिताः । 1सर्वेषां समवेतानां रूपं यस्य भवेद् बहु। उद्रावयन्ति शृङ्गारं सर्वे भावा: स्वसंज्ञया ॥१०६॥। स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषा सध्वारिणो मताः2॥१२०॥ ग्लानि: शङ्का ह्यसूया च श्रमश्चपलता तथा। विभावानुभावयुतो ह्यङ्गवस्तुसमाश्रयः । सुप्तनिद्रावहित्थञ्च हास्ये भावा: प्रकीर्तिताः2॥११०॥ संचारिभिस्तु संयुक्तः स्थाय्येव तु रसो भवेत् ॥१२१।। निर्वेदश्चैव चिन्ता च दैन्यग्लान्यस्रमेव च। स्थायी सत्वातिरेकेण प्रयोक्तव्यः प्रयोक्तृभिः । जडता मरणं चैव व्याघिश्च करुणे रसे ॥१११।। सभ्चार्याकारमात्रेण स्थायी यस्माद् व्यवस्थितः॥१२२।। गर्वोडसूया तथोत्साह आवेगो मद एव च। 1चित्राणि न विरज्यन्ते लोके चित्रं हि दुर्लभम्। क्रोधश्चपलता हर्षो रौद्रे तूमरत्वमेव च ॥११२।। 2विमर्दो रागमायाति :प्रयु [क्तो]हि प्रयत्नतः4 ॥१२३। असम्मोहस्तथोत्साह: आवेगोऽमष एव च। मतिश्चैव तथोग्रत्वं हरष उन्माद एव च ॥११३।। 114-115 (B.175-176; G.112-113). 1 B. वेषशुः खरमेदस्. B. सम्भय. 116 (B.177; G.114). 1 B. बीभत्स संश्रया :. 117-118 (B.178-179; G.115-116). B. ये चान्ये. 119 (B.180; G.117). 120 (B.181; G.118). 1 B. बङूनां. 104 (B.158; G.101). 1 B. खरभेझेडमिनेतय्यो. 2.B.C. -गदनिःखनै :. 2 B. सम्प्र दशवेत्. B. adds दीपयन्त: प्रवत्तन्ते ये पुनः स्थायिनं रसम्। ते तु सज्चारिणो नयासते हि 105 (B.159; G.103b-104a) 1 B. प्रयतात्तद्वि दुश्ककरम्. 106 (B.160; G.103a, स्थायित्वमागता :. 121 (B.183; G.119). 122 (B.184; G.120). * B.185 104) 1 B. वाष्पाम्ुपुतनेघत्वान्रेवसम्म्रार्जनेन च। मुहुरत्रुक्षणापातैरस्' त्वभिनयेदुष: (100). 2 C. practically repeats 118. 123 (B.186; G.121). 1 B. reads 123a as नहेकरसजं काव्यं नेकभ।वैकव्ृततिक म्. 2 B. विमदें. om this hem. 3 B.G. महौनिपतनाच्ापि: 107 (B.162; 104) 1 B. हुदिता. B. प्रयुत्नं हि प्रयततः, C.प्रयुक्नमपि. B. adds G. एषां घ ये, B. भूयन ये. 8 B. (163-168) has the five more couplets: यावा वाषि रसा वावि प्रवत्तिह्वततिरेव वा बोभत्साइवशान्तानां वेविध्यं नाम कथ्यते॥ षयूण रसानां 108-109 (B.169; G.106-107) 1 Bd. reads 108 in B.p.383 f.n.7. 2 B, adds वैविध्यं नानाभावरसान्वितम्। सत्वमयोजितो हथः प्रथोगोडव विराजते॥ विदित्वा द्ि विराजने लोके चितरं हि दुलंभम् after this वथावसरेमेने हि स्थायिसन्जारि-सत्जाः। उद्ौपयसति शद्षारं रसमासाद्य संभ्तितम् 110-113 (B.171-174; G.108-111). १५

७.१२४-१२५ नाट्यशास्रम् ११४

नानार्थभावनिष्पन्ना 2स्थायिसत्त्वविचारिण: । 3पुंसानुकीर्णा: कर्तव्याः 4काव्येषु हि रसाश्रयाः ॥१२४।। पवं 1रसाश्च भावाश्र व्यवस्था नाटके स्मृताः । अष्टमोऽध्यायः य एवमेतान् जानाति स गच्छेत् सिद्धिमुत्तमाम् ।।१२५।। भावानां च रसानां च समुत्थानं यथाक्रमम्।

इति भारतीये नाट्यशास्त्रे भावव्यश्जको नाम सप्तमोऽध्यायः । त्वत्प्रसादाच्छातं सर्वममिच्छामो वेदितु पुनः।१॥ नाट्ये कतिविध: कार्यस्तज्ज्ञैरभिनयक्रमः । कथं वाभिनयो ह्येष कतिभेदस्तु कीर्तितः ॥।२।। सर्वमेतद्यथातत्त्वं भगवन् वक्तुमहेसि। यो यथाभिनयो यस्मिन् योक्तव्य: सिद्धिमिच्छता ।।३।। तेषां तु वचनं श्रत्वा मुनीनां भरतो मुनिः। प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं चतुरोऽभिनयान् प्रति ॥४॥ अहं वः कथयिष्यामि निखिलेन तपोधनाः। यस्मादभिनयो ह्येष विधिवत् समुदाहृतः ॥५॥।

यदुक्त चत्वारोडभिनया इति तान् 1वर्णयिष्यामः। अन्नाह-अभिनय इति कस्मात्। अत्रोच्यते-अभीत्युपसर्गः णीवू प्रापणार्थो धातुः। अस्याभीनीत्येवं व्यवस्थि- तस्य अच्प्रत्ययान्तस्याभिनय इति रूपं सिद्धम्। एतच्च घात्वनुवचनेनावधार्यम्। भवति चात्र श्लोक :- अभिपूर्वस्तु णीनधातुराभिमुख्यार्थनिर्णये। 1यस्मात् प्रयोगं नयति तस्मादभिनयः स्मृतः ॥६॥।

विभावयति यस्माच्च नानार्थान् हि प्रयोगतः। शाखाङ्गोपाङ्गसंयुक्तस्तस्मादभिनयः स्मृतः ॥७॥ 1चतुर्विधश्चैष भवेन्नाट्यस्याभिनयो द्विजाः । 2अनेकभेदबहुलं नाट्यं ह्यस्मिन् प्रतिष्ठितम्।।८।। ₹124 ( .B:189b-190a; G.122). 1 B.G. नानाभावार्थनिष्पम्रा. B. स्थायिमस्वा- भिचारिय: G. स्थायिभावा विचारिण:B.G. पुष्पावकौर्ण.C. काव्ये रुत्वरसा- अये: B.G. काव्येषु ि रसा वुछेः, 125 (B.190bc; G. 123). 1 B. एवं रसामां .,1-2 (B G. same). 3 (B.G. same). 4 (B.G. same). 5 (B. 5-6'; G.5). भार्वानां. 2 C. व्यवस्था. B, ्यवस्थानमिह कतम. 6 (B.7; G.6). 1 C. वसयिष्य:मः, 2 C.नरसात् पदार्थान्रयति, 7 (B.8; G,7). 8 (B.9; G.8). T C. चतुर्बि धवेव. 2C, भेदवाहुल्यम्,

८ .- १६ नाट्यशास्त्रम् ११६ ११७ उपाङ्गविधानम् ८. २०-३१

आङ्गिको वाचिकश्रैव आहार्यः सास्वििकस्तथा। संज्ञोपदेशप्रृच्छास स्वभावाभाषणे तथा। ज्ञेयस्त्वभिनयो विप्राश्चतुर्धा परिकल्पितः ॥६।। निर्देशावाहने चैव भवेदाकम्पितं शिरः ॥२०॥ सात्विकः पूर्वमुक्तस्तु भावश्र सहितो मया। रोषे वितकें विज्ञाने प्रतिज्ञानेऽथ तजने 1अङ्गाभिनयमेवादौ गदतो मे निबोधत ॥१०। व्याध्यमर्षणयोश्चैव शिर: कम्पितमिष्यते ।।२१।। त्रिविधस्त्वाङ्गिको दृष्टः शारीरो मुखजस्तथा। शिरसो रेचनं यत्तु शनैस्तद् घुतमिष्यते। तथा चेष्टाकृतश्चैव शाखाङ्गोपाङ्गसंयुतः ॥११।। द्रतमारेचनादेतद्विधुतं तु भवेच्छिरः ॥२२।। शिरोहस्तकटीवक्षः पारश्वपादसमन्वितः । अनीप्सिते विषादे च विस्मये प्रत्यये तथा। अङ्गप्रत्यङ्गसंयुक्त: षडङ्गो नाट्यसङ्गहः ।।१२।। पारशर्वावलोकने शून्ये प्रतिषेधे धुतं शिरः ॥२३॥ तस्य शिरोहस्तोर:पारश्वकटीपादतः षडङ्गानि। शीतग्रस्ते भयारते च त्रासिते ज्वरिते तथा। नेत्रभ्रूनासाधरकपोलचिबुकान्युपाङ्गानि ॥१३। पीतमात्रे तथा मद्ये विधतं तु भवेच्छिरः ॥२४। 1अस्य शाखा च नृत्तं च तर्थवाङ्कर एव च। पर्यायशः पारश्वगतं शिर: स्यात परिवाहितम्। वस्तून्यभिनयस्येह् विज्ञेयानि प्रयोक्तृभिः ॥१४॥ सकृदुद्वाहितं चो्ध्वमुद्वाहितमिति स्मृतम ।।२५। आङ्गिकस्तु भवेच्छाखा अङ्करः सूचना भवेत्। साधने विस्मये हषें 1स्मृते चामर्षिते तथा। अङ्गहारविनिष्पन्नं नृत तु करणाश्रयम्।।१५।। विचारे2 विहृते चैव लीलायां परिवाहितम ॥२६॥ मुखजेडभिनये विप्रा नानाभावसमाश्रये। गर्वेच्छादर्शने चेव तथा चोर्ध्वनिरीक्षणे। शिरसः प्रथमं कर्म गदतो मे निबोधत ॥१६।। उद्राहितं तु कर्तव्यमात्मसम्भावनादिषु ॥२७॥ तदध: सकृदाक्षिप्तमवधुतं तु तच्छिरः । आकम्पितं कम्पितं च धुतं विधुतमेव च। सन्देशावाहनालापसंज्ञादिषु तदिष्यते ।।२८।। परिवाहितोद्वाहितकमवधुतं तथाश्चवितम् ॥१७।। किश्चित्पार्श्वानतग्रीवं शिरो विज्ञयमश्वितम। निहश्चितं परावृत्तमुत्क्षिप्तं चाप्यधोगतम्। व्याधिते मूर्छिते मत्ते सचिन्ते दुःखिते भवेत् ॥२६।। लोलितं चैव विज्ञयं त्रयोदशविधं शिरः ॥१८। उत्क्षिप्तबाहुशिखरं तथाश्चितशिरोधरम। शनैशकम्पनादूर्ध्वमधश्चाकम्पितं भवेत। निहश्चितं तु विज्ञयं स्त्रीणामेतत् प्रयोजयेत ॥३०॥ द्रूतं तदेव बहुशः कम्पितं कम्पितं शिरः ॥१६॥ गर्वे विलासे ललिते बिव्तोके किलकिश्चिते। मोट्टायिते कुट्टमिते 2स्तम्भे माने निहश्चितम् ॥३१॥ 20 (B.21; G.20). ' B. reads after this one couplet. 21-23 (B.23-25; 9 (B. 10; G.9). :10 (B.11; G.10 1 C. -मैवातो. 11 (B.12 ; G.11). G.21-23). 24 (B.26; G.24). 25 (B.27 ; G.25). 1 G. reads between the two 12 (B.13; G. 12). 13 (B.14; G.13). 14 (B.15; G.14). 1 B. तस्य, hemistichs मणड नभ्रमणाचारि परिवाहितमिष्यते. 26 (B.28; G.26). 1 G. म्ने. C. 15 (B. 16; G.15). 16 (B.17; G.16. 17-18 (B.18-19: G.17-18). स्थि ने. 2 Ckh निङ्रते 27 (B.29 : G.28). 29 (B.31 ; G.29), 30-31 (B.32-33; 19 (B.20; G.19). G.30-31). 'C. उतचिषाहुशिग सथा. 2C. समामाने,

८. ३२-४३ नाट्यशास्त्रम् ११८ १६ उपाङ्गविधानम् ८.४४-५0

परावृत्तानुकरणात् परावृत्तं शिर: स्मृतम् । हर्षप्रसादजनिता कान्तात्यर्थ समन्मथा। तत् स्यान्मुखापहरणे पृष्ठतः प्रेक्षणादिषु ॥३२॥ सभ्रूक्षेपकटाक्षा च शृङ्गारे दृष्टिरिष्यते ॥४४॥ उत्क्षिप्तं चापि विज्ञ यमुन्मुखावस्थितं शिरः। प्रोद्वत्तनिष्टब्धपुटा 1स्फुरदुद्वत्ततारका। प्रांशुदिव्यास्त्रयोगेषु स्यादुत्क्षिप्तं प्रयोगतः ॥३३।। दृष्टिर्भयानकात्थर्थ भीता ज्ञेया भयानके ।४५।। 1अधोमुखं स्थितं चापि शिरः प्राहुरधोगतम्। क्रमादाकुश्जितपुटा 1सविभ्रान्ताल्पतारका। लज्जायां च प्रणामे च दुःखे चाधोगतं भवेत ॥३४।। हास्या दृष्टिस्तु कर्तव्या कुहकाभिनयं प्रति ॥४६।। सवतो लोलनाच्चापि शिर: स्यात् परिलोलितिम। पतितोध्वपुटा सास्रा मन्युमन्थरतारका। नासाग्रानुगता दृष्टिः करुणा करुणे रसे ।।४७।। एभ्योऽन्ये बहवो भेदा लोकाभिनयसं्रयाः। या त्वाकुश्चितपक्ष्माग्रा सार्श्चर्योद्धततारका। ते च लोकस्वभावेन प्रयोक्तव्याः प्रयोक्तृभिः ॥३६॥ सौम्या विकसितान्ता च साद्मुता दृष्टिरद्भुते ॥४८॥ त्रयोदशविधं ह्यतच्छिरःकर्म मयोदितम्। क्रूरा रूक्षारुणोद्व त्तनिष्टब्धपुटतारका। अतः पर प्रवक्ष्यामि दृष्टीनामिह लक्षणम् ।३७।। भ्रुकुटीकुटिला दृष्टी रौद्री रौद्ररसे स्मृता ॥४६॥।

कान्ता भयानका हास्या करुणा चाद्भुता तथा। दीप्ता विकसिता क्षुब्धा गम्भीरा समतारका।

रौद्री वीरा च बीभत्सा विज्ञेया रसदृष्टयः ॥३८। उत्फुल्लमध्या दृष्टिस्तु वीरा वीररसाश्रया॥५०॥

स्निग्धा हृष्टा च दीना च क्रुद्धा द्दपा भयान्विता। निकुश्चितपुटापाङ्गा घृणोपप्लुततारका।

जुगुप्सिता विस्मिता च स्थायिभावेषु दृष्टयः ॥३६॥। 1संश्लिष्टस्थितपक्ष्मा च बीभत्सा दृष्टिरि्यते2 ॥५१॥

शून्या च मलिना चैव श्रान्ता लज्जान्विता तथा। रसजा दृष्टयो होता विज्ञेया लक्षणान्विता।

ग्लाना च शङ्किता चैव विषण्णा मुकुला तथा ॥४०।। अतः परं 1लक्षयिष्ये स्थायिभावसमाश्रयाः ॥५२॥

कुश्चिता चाभितप्ता च जिह्मा सललिता तथा। व्याकोशमध्या मधुरा 1 स्थिरताराभिलाषिणी। वितर कितार्धमुकुला विभ्रान्ता विप्लुता तथा॥४१। सानन्दाश्रुकृता दृष्टिः स्निग्धेयं रतिभावजा ॥५३॥ आकेकरा विकोशा च त्रस्ताथ मदिरा तथा। चला हसितगर्भा च विशत्तारानिमेषिणी। षट्त्रिशद् दृष्टयो ह्येता नामतोऽभिहिता मया ॥४२।। किञ्चिदाकुश्चिता हष्टा दष्टिहासे प्रकीर्तिता।।५४।। अस्य दृष्टिविधानस्य नानाभावरसाश्रयम्। लक्षणं संप्रवक्ष्यामि यथाकर्मप्रयोगतः ।।४३।। 44 (B.47; G.44). 45 (B.48; G.45). C. प्रस्फूरह त्ततारका. 46 (B.49; G.46). 1 C. विसान्ताकुलतारका. 47 (B.50; G.47. 48 B.51 ; G.48. 49 (B.52; G.49. 1 C .- कुटिला दृष्टिः रौद्र रोट्रो-रसा बुता. 50 (B.53; G.50). 51 (B.54; G.51). 32 (B 34; G.32). 33 (B.35; G.33). 34 (B.36; G.34). 1 C. आधीमुखं 'स्थतं'. C. संश्निष्टस्तित- 2 B.G. adds after this: नामाग्रसकानिमिषा तथाधोभागचारियो। 35 (B.37 ; G.35). I C. -मदावेगग्. 2 B. reads after this one couplet. भाकिकर पुटा चैव शांज्ता इष्टिसंवेदसी, 52 (B.56; G.53). 1 G. लचयामि. 53 (B,57; :36 37 (B.39-40 ; G.36-37). 38 (B.41; G.38). 39 (B,42; G.39). 40-42 G.54). 1 C. स्ित, B.रेब. 54 (p.8. B.55; G.55). 1 C.विश्रतारा- ब C.दष्टि: हृष्टा हासी, (B.43-45 ; G.40-42). 43 (B.46; G.43).

८. ५५.६५. नाट्यशास्त्रम् १२०

ईषत्स्रस्तोत्तरपुटा किश्चित्संरब्धतारका। १२ उपाङ्गविधानम् ८. ६६-७६

मन्दसश्चारिणी दीना सा शोके दृष्टिरिष्यते।५५॥ 1लानभ्रपुटपक्ष्मा या शिथिला मन्दचारिणी। रूक्षा 1 स्थितोद्वत्तपुटा 2 निष्टव्घोद्वत्ततारका। कुमप्रविष्टतारा च ग्लाना दवष्टिस्तु सा स्मृता ॥६६।। कुटिला भ्रुकुटिरद्वष्टिः क्रद्वा क्रोधे विधीयते ॥५६॥ किश्चिचचला स्थिरा किश्चिदुन्नता किश्बिदायता। संस्थिते तारके यस्याः 1स्थिता विकसिता तथा। गूढा चकिततारा च शङ्डिता दवृष्टिरिष्यते ॥६७॥ सत्वमुद्विरती द्दप्ा दृष्टिरुत्साहसम्भवा ॥५७॥ विषादविस्तीर्णपुटा पर्यस्तान्ता निमेषिणी। विष्फारितोभयपुटा भयकम्पिततारका। किश्चिन्निष्टब्धतारा च कार्या दृष्टिर्विषादिनी ॥६८।। निष्कान्तमध्या दृष्टिस्तु भयभावे भयान्विता ॥५८।। स्फुरिताश्लिष्टपक्ष्मार्धा मुकुलोर्ध्वपुटाश्चिता। संकोचितपुटन्यासा दष्टिर्मीलिततारका। सुखोन्मीलिततारा च मुकुला दवृष्टिरिष्यते ॥६६।। पक्ष्मोद्द शात् समुद्विग्ना जुगुप्सायां जुगुप्सिता ।५६।। 1आनिकुश्चितपक्ष्माप्रा पुटैराकुश्चितैस्तथा। भृशमुद्वृत्ततारा च 2स्तब्घोभयपुटान्विता। सन्ना कुश्चिततारा च कुश्चिता दृष्टिरुच्यते॥७०॥। समा विकसिता दृष्टिर्विस्मिता विस्मये स्मृता ॥६०॥। मन्दायमानतारा या पुटैः प्रचलितैस्तथा। स्थायिभावाश्रया ह्येता लक्षिता दष्टयो मया। 1सन्तापोपप्लुता द्वृष्टिरभितप्ता तु सव्यथा॥७१॥ संचारिणीनां दृष्टीनां संप्रवक्ष्यामि लक्षणम् ॥६१।। 1लम्बिता कुश्चितपुटा 2शनैस्तिर्यङुनिरीक्षिणी। 3 निगूढा गूढतारा च जिह्मा दृष्टिरुदाहता ॥७२॥ समतारा समपुटा निष्कम्पा शून्यदर्शना। मधुरा कुश्चितान्ता च सभ्रूक्षेपाऽथ सस्मिता। बाह्यार्थग्राहिणी क्षामा शून्या दृष्टिः प्रकीर्तिता ॥६२।। समन्मथविकारा च दृष्टिः सा ललिता स्मृता ॥७३।। प्रस्पन्दमानपक्ष्मान्ता नात्यर्थमुकुले: पुटैः। बितर्कोदूर्तितपुटा तथैवोत्फुलतारका। मलिनान्ता च मलिना 1दष्टिर्विहततारका ॥६३।। अधोगतविचारा च दष्टिरिष्टा वितर्किता ॥७४॥ श्रमप्रम्लापितपुटा क्षामान्ताश्चितलोचना। अर्धव्याकोशतारा च ह्रादार्धमुकुलै: पुटैः। सन्ना पतिततारा च आ्रान्ना दृष्टि: प्रकीर्तिता ॥६४॥ 2स्मृतार्धमुकुला दृष्टिः किञ्चिल्लुलिततारका ॥७५॥ किश्चिदश्चितपक्ष्माग्रा पतितोध्वपुटा हिया। विभ्रान्ततारका या तु विभ्रान्तपुटदर्शना। त्रपाधोमुखतारा च दष्टिलज्जान्विता तु सा ॥६५॥ विस्तीर्णोत्फुल्लमध्या च विभ्रान्ता दृष्टिरुच्यते ।७६।।

55 (p.9.B.56; G.56). 56 (p.9. B.57; G.57). - C. ्थिरोह त्तपुटा. हC. निटबेद्ोद्दततारका. 57 p.9, B.58, G.58 .. 1 B. खिथिरा. 58 (B.59 ; G,59. 59 (B.60; G.60). 60 (B.61 ; G.61). C. विमलोद्धततार, 2 C. हष्टोभय -. 61 (B,62: 66-67 (B.67-68; G.67-68). 1 B. म्ञान- 68 B.69; G.69). 69 (B.70; G.62. 62 (B.63; G.63); 63 (B. (B64; G.64). G.70). 70 (B.71; G.71). 1 G. या निकुश्चित- 71 (B.72 ; G.72). 72 (B.73; 64 (B.65; G.65), 65 (B.66; G.66), G.73). 1 G. मधुर सुचित- 2G. निरोक्षपः, 3 G. निगूढगूढ -. 73 (B.74 ; G.74). 74 (B.75; G.75). 75 (B.76; G.76 1 G. व्य कोश पत्मा. -C.म्मट -. 16 (B.77; G.77). 1 G. reads 76a as अनवस्थित नेशा या तथा विभ्रान्ततारका. १६

नाट्यशास्त्रम् १२२ १२३ उषाङ्गविधानम्

पुटौ प्रस्फुरितौ यस्य निष्टब्धौ पतितौ पुनः। शङ्कायां शङ्किता ज्ञेया विषादार्थे विषादिती। विप्लुतोद्वृत्ततारा च दृष्टिरेषा तु विप्लुता।७७। निद्रास्वप्रसुखार्थेषु मुकुला दृषविरिष्यते।।८८।। आकुश्चिपुटापाङ्गा सङ्गतार्धनिमेषिणी। मुहुर्व्यावृत्ततारा च दृष्टिराकेकरा स्मृता ॥७८।। अभितप्ता च निर्वेर्दे ह्यभिधाताभितापयोः ॥८६॥। विकोशितोभयपुटा प्रोत्फुला चानिमेषिणी। जिह्मा दृष्टिरसूयायां जडतालस्ययोस्तथा। अनवस्थिततारा च विकोशा दृष्टिरुच्यते।७।। धृतौ हर्षे सललिता स्मृतौ तर्के च तर्किता ॥६०। त्रासोद्वृत्तपुटा या तु त्रासोत्कम्पिततारका। *सत्रासोत्फुल्लमध्या च त्रस्ता दृष्टिरुदाहता।८०। विभ्रान्ता दृष्टिरावेगे सम्भ्रमे विभ्रमे तथा ॥६१।। व्याघूर्णमानमध्या या क्षामान्ताश्चितलोचना। विप्लुता चापलोन्माददुःखार्तिमरणादिषु। दृष्टिर्विकसितापाङ्गा मदिरा तरुणे मदे ॥८१॥। आकेकरा दुरालोके 2 विच्छेद प्रेक्षितेषु च ।।६२।। किश्चिदाकुश्चितपुटा ह्यनवस्थिततारका। 3 विबोधामर्षगर्वौध्यमतिषु स्याद्विकोशिता। तथा 2चलितपक्ष्मा च दृष्टिमध्यमदे भवेत् ।८२।। त्रस्ता त्रासे भवेद्वष्टिर्मदिरा च मदेष्विति ।६३।। सनिमेषानिमेषा च किश्चिद् दर्शिततारका। षट्त्रिंशद् दृष्टयो ह्येता यथावत् प्रतिपादिताः। अघोभागचरी दृष्टिरधमे तु मदे स्मृता ।८३।। रसजानां तु दृष्टीनां भावजानां तर्थेव च ॥।६४।। तारापुटभ्रुवां कर्म गदतो मे निबोधत। इत्येवं लक्षिता ह्यषा षट्त्रिंशद् दृष्टयो मया। रसजा भावजाश्चासां विनियोगं निबोधत।।८४।। भ्रमणं वलनं पातश्चलनं संप्रवेशनम् ॥६५॥ रसजास्तु रसेष्वेव स्थायिषु स्थायिद्ृष्टयः । 1विवर्तनं समुद्दृत्तं निष्क्रामः प्राकृतं तथा2। 1शृणुध्वं व्यभिचारिण्यः सश्चारिषु यथा हि ताः ॥८५॥ पर्यस्तं मण्डलावृत्तिस्तारयोर्भ्रमणं स्मृतम् ॥६६॥। शून्या दृष्टिस्तु चिन्तायां स्तम्भे चापि प्रकीर्तिता। 2 वलनं गमनं त्र्यस्त्रं पातनं स्रस्तता तथा। निर्वेदे चापि मलिना वैवर्ण्ये च विधीयते ।।८६।। चलनं कम्पनं ज्ञेयं प्रवेशोऽन्तःप्रवेशनम् ॥६७॥। आ्रन्ता श्रमातौ स्वेदे च लज्जायां लज्जिता तथा। विवर्तनं कटाक्षस्तु समुद्दतं समुन्नतिः । अपस्मारे तथा व्याधौ ग्लाने ग्लाना विधीयते ।।८७।। निष्क्रामो निर्गमः प्रोक्तः प्राकृतं तु स्व्रभावजम् ॥६८।। 1तथैषां रसभावेषु विनियोग निबोधत। भ्रमणं चलनोद्वते निष्क्रामो वीररौद्रयोः॥६६॥ 77 (B.78; G.78). 78 (B.79; G.79). 79 (B.80; G.80). 80 (B.81; 88-95 (B 95-96; G.89-95. 1 G. कुश्चिता सूचिता. 2 म्रेचिनेषु. 95-96 (B.96b- 'G.81). 1 G. संचासो -. 81 (B.82; 82). 82 (B.83; G.83). I B. कि ख्वत्लूलित- 97a; G.96). I C. निवतनं, 2 B.97. adds एतानि नबकर्माषि ताराकर्म द्विजात्तमाः। 83 (B.84 ; G.84). 84 (B.85; G.85). 85-87 (B.86-88 पणुध्व लवगं तावत् साम्प्रतं प्रोतित: सफुटम. 96-99 (B.98b-102a; G.98 102a) 'G.86-88). 1 B.G. परत. 86-98 (B.87-94); G.87-94 .. G. पुटान्तमरडलावत्ति-, 2 G. चलनं,

८. १००-११० नाट्यशास्त्रम् १२४ १२५ उपाङ्गविधानम् ८. १११-१२१ निष्क्रामणं संवलनं कर्तव्यं हि भयानके। विवर्तितं समुद्धत्तं स्फुरितं स्पन्दितं तथा। हास्यबीभत्सयोश्चापि प्रवेशनमिहेष्यते ॥१००॥ 1स्थगितं पिहितं प्रोक्तमाहतं तु 2 विताडितम् ॥।१११।। पातनं करुणे कार्य निष्क्रामणमथाद्भते। अथैषां रसभावेषु विनियोगं निबोधत। प्राकृतं शेषभावेषु शृङ्गारे च विवर्तितम् ।।१०१।। क्रोधे विवर्तितः कार्यः निमेषोन्मेषणेः सह ॥११२॥ स्वभावसिद्धमेवैतत् कर्म लोकक्रियाश्र्यम्। विस्मयार्थे च हर्षे च वीयें चैव प्रसारितम्। एवं सर्वेषु भावेषु ताराकम नियोजयेत् ।१०२।। अनिष्टदर्शने गन्धे रसे स्पर्शे च कुश्चितम् ॥११३॥ शृङ्गारे च समं कार्यमीर्ष्यासु स्फुरितं भवेत्। अथात्रैव प्रवक्ष्यामः प्रकारं दर्शनस्य तु। सुप्रमूर्च्छित वातोष्णधूमवर्षा ज्जनार्तिषु॥११४।। समं साच्यनुवृत्ते तु आलोकित विलोकिते ॥१०३।। नेत्ररोगे च पिहितमभिघाते विताडितम्। प्रलोकितोल्लोकिते चाप्यवलोकितमेव च। इत्येवं रसभावेषु तारकापुटयोविधि: ।११५।। समतारं च सौम्यं च यद् दष्टं तत् समं स्मृतम् ॥१०४॥ पक्ष्मान्तर्गततारं च त्यस्त्रं साचीकृतं तु तत्। कार्यानुगतमस्यैव भ्रवोः कर्म निबोधत। 1रूपनिर्वर्णनायुक्तमनुवृत्तमिति स्फुटम् ॥१०५॥ उत्क्षेपः पातनं चैव भ्रुकुटी चतुरं भ्रुवोः॥११६॥ सहसा दर्शनं यत् स्यात्तदालोकितमुच्यते। कुश्चितं रेचितं चैव सहजं चेति सप्तधा। विलोकितं पृष्ठतस्तु पार्श्वाभ्यां तु प्रलोकितम् ॥१०६॥ भ्रुवोरुन्नतिरुत्क्षेपः सममेकैकशोऽपि वा ॥११७।। ऊर्ध्वमुल्लोकितं ज्ञेयमवलोकितमप्यधः। एकस्य वा द्वयोर्वापि पातनं स्यादघोमुखम। इत्येष दर्शनविधि: सर्वभावरसाश्रयः ।१०७।। भ्रुवोमलसमुत्क्षेपात् भ्रुकुटी परिकीर्तिता॥११८।। चतुरं किश्चिदुच्छ्वासान्मधुरायतयोभ्रुवोः। ताराकृतोऽस्यानुगतं पुटकर्म निबोधत। एकस्या उभयोर्वापि मृदु भङ्गेन कुश्धितम् ॥११६।। उन्मेषश्च निमेषश्च प्रसृतं कुश्चितं समम् ॥१०८॥ एकस्या एत ललितादुत्क्षेपाद्रेचितं1 भ्रुवः । विवर्तितं प्रस्फुरितं पिहितं 1सविताडितम्। सहजातं तु सहजं कर्म खाभाविकं स्मृतम् ॥१२०॥ विश्लेष: पुटयोर्यस्तु स तून्मेषः प्रकीर्तितः ॥१०६। समागतो निमेष: स्यादायामस्तु प्रसारितम्। अथेषां संप्रवक्ष्यामि रसभावप्रयोजनम्। आकुश्चितं कुश्चितं स्यात् सम स्वाभाविकं स्मृतम् ॥११०॥ कोपे वितरके हेलायां लीलादौ सहजे तथा॥१२१॥ दर्शने श्रवणे चैव भ्रुवमेकां समुत्क्षिपेत्। उत्क्षेपो विस्मये हर्षे रोषे चैव द्वयोरपि॥१२२॥ 100-101 (B.100b-103a; G.102b-104a). 102 (B.I04b-105a). 103-107 (B.105b-110a, G.104b-109a). 1 G. रूपनिर्वा रण्ण -. 108-111 (B.110b-113a; 112-115 (B.114b-118a; G.113b-117a). 116-120 (B.118b-123; G.109b-113a). 1 G. स्थापितं. 2 G.C. वितालितं. G.118-122a). 121-122 (B,123b-125a; G.122b-124a).

८. १२३ १३३ नाट्यशास्त्रम् १२६ १२७ उपाङ्गविधानम् ८. १३४-१४४ असूयिते जुगुप्सायां हासे घाणे च पातनम्। क्रोधस्थानेषु दीप्नेषु योजयेद् भ्रूकुटी बुधः ॥१२३॥ उन्नतं 1पूर्णमत्रोक्तं कम्पितं स्फुरितं भवेत्।

शृङ्गारे ललिते सोम्ये स्पर्शे च चतुरं भवेत् । स्यात् कुश्चितं संकुश्चितं समं प्राकृतमुच्यते ॥१३४॥ गण्डयोर्लक्षणं प्रोक्तं विनियोगं निबोधत। मोट्टायिते कुट्टमिते विलासे किलिकिश्चिते ॥१२४॥ क्षामं दुःखेषु कर्तव्यं प्रहरष फुल्लमिष्यते ।।१३५।। विकुश्चितं तु कर्तव्यं नृत्ते योज्यं तु रेचितम्। पूर्णमुत्साहगर्वेषु रोषहर्षेषु कम्पितम्। अनाविद्वेषु भावेषु विद्यात् स्वाभाविकं बुधः ।१२५। कुश्चितं च सरोमाश्वस्पर्श शीते भये ज्वरे ॥१३६।। 1इत्येवं तु भ्रुवः प्रोक्त नासाकर्म निबोधत। प्राकृतं शेषभावेषु गण्डकर्म भवेदिति।

नता मन्दा विकृष्टा च सोच्छवासा च विक्रूणिता ॥१२६।। विवर्तनं कम्पनं च विसरगो विनिगूहनम् ॥१३७॥ स्वाभाविकी चेति बुधैः षड्विधा नासिका स्मृता। सन्दष्टकं समुद्रश्च षट् कर्माण्यधरस्य तु। नता मुहुःष्लिष्टपुटा मन्दा तु निभृता स्मृता ॥१२७॥ विकूणनं विवर्तस्तु वेपनं कम्पनं स्मृतम् ॥१३८। विकृशेत्फुल्लितपुटा सोच्छवासाकृष्टमारुता। विनिष्क्रामो विसर्गस्तु प्रवेशो विनिगूह्नम्। विकूणिता संकुचिता समा खाभाविकी स्मृता ॥१२८। सन्दष्टकं द्विजैरदष्टः समुद्रः 1सहिता गतिः ॥१३६।। नासिकालक्षणं होतत् विनियोगं निबोधत। विच्छिन्नमन्दरुदिते सोच्छवासे च नता स्मृता ॥१२६॥ इत्योष्ठलक्षणं प्रोक्तं विनियोगं निबोधत।

निर्वेदौत्सुक्यचिन्तासु मन्दा शोके तु कोतिंता। असूयावेदनावज्ञालस्यादिषु विवर्तनम् ॥१४०॥

विष्टा 2तीश्रगन्धे श्वासरोषभयार्तिषु॥१३०॥ कम्पनं वेदनाशीतज्वररोषजा प]दिषु। स्त्रीणां विलासे विब्बोके विसर्गे रज्जने तथा ॥१४१॥ सोच्छवासा मधुरे गन्धे दीर्घोच्छवासकृतेषु च। विनिगूहनमायासे सन्दष्ट क्रोधकर्मणि। विकूणितोक्ता हास्येषु जुगुप्सायामसूयिते ॥१३१॥ समुद्रस्त्वनुकम्पायां चुम्बने चाभिनन्दने ।।१४२।। स्वाभाविकी शेषभावेष्वित्येवं नासिका स्मृता।

क्षामं फुलं च पूर्ण च कम्पितं कुश्चितं समम् ॥१३२। इत्योष्टकर्माण्युक्तानि चिबुकस्य निबोधत।

षड्विधं गण्डमुद्दिष्टं तस्य लक्षणमुच्यते। कुट्टनं खण्डनं छिन्नं 1चुक्षितं लेहनं समम् ॥१४३॥

क्षामं त्ववनतं ज्ञेयं पुल्वं विकसितं भवेत् ॥१३३।। दष्ट च दन्तक्रियया चिबुकं त्विह लक्ष्यते। कुट्टनं दन्तसंघर्षः संस्फोट: खण्डनं मुहुः ॥१४४॥

123-125 (B.125b-129a; G,124b-127a). 1 B. reads after this an additional couplet. 126-128 .B.129b-132a ; G. 127b-130a). 1 G. इत्येता भ कुघयः प्रोक्त :. 129-132 (B.132b, 134-136a; G.130b-133). 'Instead of 129b 1 G. पूर्ष मुहिष्टं. 135-139 (B.139-143; G.136b.148a). 1 B. सहनोनति. B. reads मदोत्क पममायुशी नारीषामनुरोधने। नि.वासे च नता कर्या नामिका नाव्ययोकृभिः .. 140-144 (B.144-148; G.141b-145a'. 1 Gp. वज्ञालस्ा. G. -वग्हाम्या, 2 C. तोव्रगन्व श्ाम- 132-134 (B.136b-138; G.134-136a). C .- लज्वावस्या. 2C. वेपनं.रोषजयादिषु (B. अवारदिषु). 1 G.चिछ्कितं (V. 1. भुचितं),

८. १४५-१५५ नाट्यशास्त्रम् १२८ १२६ उपाङ्गविधानम ८. १५६-१६६

छिन्नं तु गाढसंश्लेषश्चुक्षितं दूरविच्युतिः । एवं नामेतिकार्य च कोपश्ाक्ये विचक्षणैः । लेहनं जिह्वया लेहः किश्चिच्छे लषः समं भवेत् ॥१४५॥ समं साचीकृताद्युक्ता यच्च दृष्टिविकल्पितम्॥१५६।। दन्तैर्दष्टऽधरे दष्टम् इत्येषां विनियोजनम्। तज्ज्ञैस्तेनानुसारेण कार्य तदनुगं मुखम्। भयशीतजराव्याधिग्रस्तानां कुट्टनं भवेत् ॥१४६।। अथातो मुखरागश्च चतुर्धा परिकीतितः ।१५७।। जप्याध्ययनसंलापभक्षयोगे च खण्डनम्। स्वाभाविकः प्रसन्नश्च रक्तः श्यामोऽर्थसंश्रयः । 2छिन्नं व्याधौ भये शीते व्यायामे 3रुषितेक्षिते ॥१४७।। स्वाभाविकस्तु कर्तव्यः स्वभावाभिनयाश्रयः ॥१५८। जम्भणे 4चुक्षितं कार्य तथा लौल्ये च लेहनम्। मध्यस्थादिषु भावेषु मुखरागः प्रयोकतृभिः। समं स्वभावभावेषु सन्दष्टः क्रोधकरमसु ॥१४८॥ प्रसन्नस्त्वद्भुते कार्यो हास्यशृङ्गारयोस्तथा ॥१५६॥ इति दन्तोष्ठजिह्वानां करणाच्िबुकक्रिया। वीररौद्रमदादयेषु रक्तः स्यान करुणे तथा। भयानके सबीभत्से श्यामं संजायते मुखम् ॥१६०॥ विधुतं विनिवृत्तं च निभु ग्नं मुग्नमेव च ॥। १४६।। एवं भावरसार्थेषु मुखरागं प्रयोजयेत्। 1विवृत्तं च तथोद्वाहि कर्माण्यत्रास्यजानि तु। शाखाङ्गोपाङ्गसंयुक्त: कृतोऽण्यभिनयः शुभः ॥१६१॥ व्यावृत्तं विनिवृत्तं स्याद्विधुतं तिर्यगायतम् ।१५०।। मुखरागविहीनस्तु नैव शोभान्वितो भवेत्। अवाङ्मुखं च निर्भुग्नं व्याभुग्नं कि श्वदायतम्। शरीराभिनयोऽल्पोऽपि मुखरागसमन्वितः ।१६२।। विश्िष्टोष्ठं च 2 विवृत्तमुद्वाह्यत्क्षिप्मेव च ॥१५१।। द्विगुणां लभते शोभां रात्राविव निशाकरः । विनिवृत्तमसूयायाम् ईर्व्याक्रोधकृतेन च। नयनाभिनयोऽपि स्यान्नानाभावरसान्वितः ॥१६३।। अवज्ञाविहृतादौ च स्त्रीणां कार्य प्रयोक्तृभिः॥१५२॥ विधुतं वारणे चैव नैवमित्येवमादिषु। मुखरागान्वितो यस्मान्नाट्यमत्र प्रतिष्ठितम्। यथा नेत्रं प्रसर्पेत मुखभ्रूदृदष्टिसंयुतम् ॥१६४॥ निर्भुग्नं चापि विज्ञेयं गम्भीरालोकनादिषु ॥१५३॥ तथा भावरसोपेतं मुखरागं प्रयोजयेत्। भुग्नं लज्जान्विते योज्यं 3यतीनां तु स्वभावजम्। 1इत्येष: मुखरागस्तु प्रोक्तो भावरसाश्रयः ॥१६५।। निर्वेदौत्सुक्यचिन्तासु तथा च विनिमन्त्रणे ॥१५४।। विवृत्तं चापि विज्ञेयं हास्यशोकभयादिषु। अतः परं प्रवक्ष्यामि ग्रीवाकर्माणि वै द्विजाः ।

स्त्रीणामुद्वाहि लीलायां गर्वे गच्छत्यनादरे।१५५।। समा नतोन्नता त्र्यस्रा रेचिता कुश्विताश्चिचिता॥१६६।।

156-157 (B.160b-161a; G.158). 157-158 B.161b-162a; G.159. 145-146 (B.149-150a-G.145b-147). 146-149 (B.150b-153a; G.148- 158-160 (B.162b-164; G.160-162a). 161-162 (B.165-166a; G.162b-163). 150a). 1C. भय शौतज्वर. 2 G. reads one additional hem, before this: 162-163 164-165 (B.166b-167a; G.164). 163-164 (B.167b-168a; G.165). रोवामषेष रौद्रषु तथोगषेषु तत् वृतम्। G. रुदिते मृते.G. चिक्चिनं. "C. लेह्े: G.167b-168al, B.168b-169 ; G.166-167a). 1 C. इ त्येवं. 166. (B.170; 149-156 (B.153b 160a; G.150b-157). 1 C. निव्टत्तं. 2 C. विवतमुद्दास्तुत चत्रम्. 9 G. वादिनाम्. १७

८. १६७-१७३ नाट्यशास्त्र में १३०

वलिता च निवृत्ता च ग्रीवा नवविधार्थतः । समा स्वाभाविकी ध्यानस्वभावजपकर्मसु ॥१६७॥ नवमोऽध्यायः

नता नतास्याऽलङ्कारबन्धे कण्ठावलम्बने। उन्नताभ्युन्नतमुखी 1ग्रैवेयेऽध्वादिदर्शने ॥१६८।। एवमेतच्छिरोनेत्रभ्रू ना सोष्ठक पोलजम्। त््यस्ना पारश्वगता चैव स्कन्धभारेऽथ दुःखिते। कर्म लक्षणसंयुक्तमुपाङ्गानां मयोदितम् ॥१।। रेचिता विधुता भ्रान्ता हावे मथननृत्तयोः ॥१६६।। हस्तोर: पारश्वजठर कटीजङ्गोरुपादतः । 3कुश्चिताऽकुश्चिता मूर्ध्नि भारिते गलरक्षणे। लक्षणं संप्रवक्ष्यामि विनियोगं च तत्वतः ॥२। हस्तानां तु प्रवक्ष्यामि कर्म नाट्यप्रयोगजम्। पाश्वोन्मुखी स्याद्वलिता त्रोवाभङ्गे च वीक्षिते। यथा येनाभिनेयं च तन् मे निगद्तः शृणु ॥३॥ निवृत्ताभिमुखीभूता स्वस्थानाभिमुखादिषु ॥१७१॥ पताकस्त्रिपताकश्च तथा वै कर्तरीमुखः । इत्यादिलोकभावार्था ग्रीवा भङ्गरनेकधा । अर्धचन्द्रो ह्यरालश्च शुकतुण्डस्तथैव च ।।४।। ग्रीवाकर्माणि सर्वाणि शिरःकर्मानुगानि च ॥१७२॥ मुष्टिश्व शिखराख्यश्च कपित्थः कटकामुखः1। शिरस: कर्मणा कर्म ग्रीवायाः संप्रवर्तते। सूच्यास्यः पद्मकोशश्च 2तथा वै सर्पशीर्षकः ॥५॥ इत्येतल्वक्षणं प्रोक्तं शीर्षोपाङ्गसमाश्रयम्। 3मृगशीर्ष: परो ज्ञेयो हस्ताभिनययोक्तृभिः। अङ्गकर्माणि शेषाणि गदतो मे निबोधत ॥१७३॥। 4 काड्गूलोऽलपद्मश्च चतुरो भ्रमरस्तथाः ॥६॥ हंसास्यो हंसपक्षश्र सन्दंशो मुकुलस्तथा। इति भारतीये नाट्यशास्त्रे उपाङ्गविधानं नाम अष्टमोऽध्यायः । असंयुता संयुताश्च गदतो मे निबोधत। अश्जलिश्च कपोतश्च कर्कटः स्वस्तिकस्तथा ॥८। 1कटका चर्धमानश्च उत्संगो निषधस्तथा। दोल: पुष्पपुटश्चैव तथा मकर एव च ।।६।। एते तु संयुता हस्ता मया प्रोक्तास्तयोदश। नृत्तहस्तानतश्चोर्ध्व गदतो मे मे निबोधत ॥१०।।

1-3 (B.1,3,2; G. same). 4-7 (B.G. 4-7a). 1 G. खटवामुख :. BG. सपशगः गशोष : 3. B.G. om. this hem, 'C. काइलोत्पलपग्य. 8-10 (B.G. 7b-10), । B.G. खटकावधंमान- 167-171 (B.171 175; G.168b-173a). 1 B. गीबा चोर्ध्वादिदश ने, We with Bp. 3 G. कुचिताकुचि : 172-173 (B.176 177; G. 173b.175).

ह. ११-२२ नाट्यशास्त्रम् १३२ १३३ हस्ताभिनयः ह. २३-३४ चतुरसौ तथोद्व त्तौ तथा तलमुखौ स्मृतौ। अस्येव चाङुलीभिस्त्वधोमुखप्रस्थितोत्थितचलाभिः। स्वस्तिकौ विप्रकीर्णौ चाप्यरालकटकामुखौ।।११।। 1वायूर्भिवेगवेलाक्षोभश्चोदश्च कर्तव्यः ।।२३।। आविद्ध वक्रौ सूच्यास्यौ रचितावर्धरेचितौ। उत्साहन 2बहु तथा महाजनं प्रांशुपुष्करप्रहतम्। उत्तानावश्चितो वापि पह्लशौ च तथा करौ ॥१२॥ पक्षोत्क्षेपाभिनयं रेचककरणः प्रयुश्जोत ।२४।। नितम्बौ चापि विज्ञेयौ केशबन्धौ तथैव च। परिघृष्टतलस्थेन तु धोतं मृदितं प्रमृष्टपिष्टे च। : 2 सम्प्रोक्तौ चैव लताख्यौ करिहस्तौ तथैव च ॥१३।। पुनरेव शैलधारणमुद्घाटनमेव चाभिनयेत् ॥।२५।। पक्षवश्चित कौ चैव पक्षप्रद्योतकौ तथा। एवमेष प्रयोक्तव्य: स्त्रीपु साभिनये करः। ज्ञयौ गरुडपक्षौ च हंसपक्षौ तथैव च ॥१४।। अतः परं प्रवक्ष्यामि त्रिपताकस्य लक्षणम् ॥२६।। " ऊर्ध्वमण्डलिनौ चैव पारश्वमण्डलिनौ तथा। पताके तु यदा वक्राऽनामिका त्वङ्गलिर्भवेत्। उरोमण्डलिनौ चैव उरःपाइर्वार्धमण्डलौ ।।१५।। त्रिपताकः स विज्ञेय: कर्म चास्य निबोधत ॥२७॥ मुष्टिकस्वस्तिका चापि नलिनीपद्मकोशकौ। 2अलपल्लवोल्बणौ च ललितौ वलितौ तथा ॥१६॥। आवाह्नमवतरणं विसर्जन वारणं प्रवेशश्च। उन्नामनं प्रणामो निदर्शनं विविधवचनं च ॥२८।। चतुष्षष्टिकरा ह्येते नामतोऽभिहिता मया। माङ्गल्यद्रव्याणां स्पर्शः शिरसोऽथ सन्निवेशश्र। अथ लक्षणमेतेषां कर्माणि च निबोधत :।१७॥। उष्णोषमुकुटधारणनासास्यश्रोत्रसंवरणम् ।।२६।। प्रसारिताग्राः सहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि। अस्येव चाङ्गू लीभ्यामधोमुखप्रस्थितोत्थितचलाभ्याम्। कुश्चितश्र तथाङ्गष्ठः स पताक इति स्मृतः ॥१८। 1लघुखगपतनस्रोतोभुजगभ्रमरादिकान् कुर्यात्।३०।। एष प्रहारपाते प्रतापने नोदने प्रहर्षे च। अश्रप्रमार्जनतिलकविरचनरोचनालभनकं च। गर्वव्यहमिति तज्ज्ञैर्ललाटदेशोत्थितः कार्यः ॥१६॥ त्रिपताकानामिकया 2स्पर्शनमलकस्य कार्यश्च ॥३१॥ एषोडग्रिवर्षधारानिरूपणे पुष्पव्ृष्टिपतने च। संयुतकरण: कार्यः प्रविरलचलिताङ्गुलिर्हस्तः ॥२०॥ स्वस्तिकत्रिपताकौ [तौ] गुरुणां पादवन्दने। परस्पर अ्रसंश्लिशौ कार्यावुद्वाहृदर्शने ।।३२।। स्वस्तिकविच्युतिकरणात् पल्वलपुष्पोपहारशष्पाणि। विच्युतौ [तौ] ललाटस्थौ कर्तव्यौ नृपदर्शने। विरचितमुर्वीसंस्थं यद् द्रव्यं तच्च निर्देश्यम् ॥२१।। निर्यक स्वस्तिकसम्बद्धौ स्यातां तौ1ग्रहदर्शने ॥३३॥ स्त्रस्ति कविच्युतिकरणान् पुनरेवाधोमुखेन कर्तव्यम्। तपस्विदर्शने कार्यावूर्ध्वावुत्तानसम्मुखौ2। संवृतविवृत्तं पाल्यं छन्नं निबिडं च गोप्यं च ।।२२।। परस्पराभिमुखौ च कर्तव्यौ द्वारदर्शने॥४॥ 23-26 (B.24-25, 27a ; G. 24-25, 27a) B. बहु तथा B-तोभाम पय, G. बहुमतं, B.G. add after is दशाख्यश् शताख्यन्न सहसी्यस्येवन। पताकाभ्यां त् इसाभ्यामिनेयं 11-17 (B.G.11-17a). 1 G .- उटकामुख. B. र पामंससल, G, अलपल्लवा. प्रशकम. 2631 (B.G.27b-32.) 'C., नघु चटपवन ..... भुजगतभमप्ादिकान्,B.C, दर्शन- 17-22 (B.18-23, ; G 18-23). मलक न्य 32-34 (B.G.33-35). 1 G, गहदशने, 2 K. कार्या शोध्वों चापि पराङ्मुखी,

६. ३५.४६ नाट्यशास्त्रम् १३४

उत्तानाधोमुखौ 1कार्यावश्रे वक्तस्य संस्थितौ। १३५ हस्ताभिनयः ह8७-५८

वडवानलसंग्रामे मकराणां च दर्शने ॥३५॥ एतेन पुनः स्त्रीणां केशानां संग्रहस्तथोत्कर्षौः । अभिनेयस्त्वनेनैव वानरप्लवनोर्मयः । सर्वाङ्गिकं तथैव च निर्वर्णनमात्मनः कार्यम् ॥४७॥। 2पवनश्च स्त्रियश्चैव नाट्ये नाट्यविचक्षणैः॥३६॥ कौ तुकविवाहयोगं प्रदक्षिणेनैव संप्रयोगं च।

संमुखप्रसृताङ्गुष्ठः कार्यो बालेन्दुदर्शने। 1अङ्गल्यग्रस्वस्तिकयोगात् कुर्यात् परिमण्डलेनैव ।।४८।। पराङ्मुखस्तु कर्तव्यो याने नृणां प्रयोक्तृभि: ।३७॥ प्रादक्षिण्यं परिमण्डलं च कुर्यान् महाजनं चैव। त्रिपताके यदा हस्ते भवेत् प्रष्ठावलोकिनी। यश्च महीतलरचितं द्रव्यं तच्चाभिनेयं स्यात् ।४६।। तर्जनी मध्यमायाश्च तदासौ कर्तरीमुखः॥३८॥ 2आवाहने निवापे निन्दाक्षेपादयनेकवचने च। स्वेदस्य चाभिनयने गन्धाघ्राणे शुभे चैव ।५०।। ऊर्ध्वमुखेन तु कुर्याद् दष्टं शरृङ्ग च लेख्यं च।।३६।। त्रिपताकहस्तजानि हि पूर्व यान्यभिहितानि कर्माणि। पतनमरणव्यतिक्रमपरिवृत्तवितकितं तथा न्यस्तम्। तानि त्वरालयोगात् स्त्रीभि: सम्यक् प्रयोज्यानि।५१।।

भिन्नवलितेन कुर्यात् 1 कर्तर्यास्याङ्गलिमुखेन ॥४०॥। अरालस्य यदा वक्राऽनामिकात्वङ्गु लिर्भवेत्।

संयुतकरणो वा स्यादसंयुतो वा प्रयुज्यते तज्ज्ञः। शुकतुण्डस्तु स करः कर्म चास्य निबोधत ।५२।।

रुरुचमरमहिषसुरगजवृषगोपुरशलशिखरेषु ।४१।। एतेन त्वभिनेयं नाहं न त्वं न कृत्यमिति चार्थे।

यस्याङ्गल्यस्तु विनता: सहाङ्गष्टेन चापवत्। आवाहने विसर्गे धिगितिवचने च सावज्ञम् ॥५३॥

सोऽर्धचन्द्रो हि विज्ञेय: करः कर्मास्य वक्ष्यते ॥४२॥ अङ्गल्यो यस्य हस्तस्य तलमध्येऽप्रसंस्थिताः ।

एतेन बालतरवः शशिलेखाकम्बुकलशवलयानि। तासामुपरि चाङ्ष्टः स मुष्टिरिति संज्ञितः ।।५४।।

निर्धाटनमायस्तं मध्यौपम्यं च पीनं च।।४३।। एष प्रहारे व्यायाभे निर्गमे स्तनपीडने।

4 रशनाजघन कटीनामाननतालपत्रकुण्डलादीनाम्। संवाहनेऽसियष्टीनां कुन्तदण्डग्रहे तथा॥५५॥

कर्तव्यो नारीणामभिनययोगोऽर्धचन्द्रेण॥४४।। अस्यैव तु यदा मुष्टेरूर्ध्वोङ्गष्ठः प्रयुज्यते।

आद्या धनुर्लता कार्या कुश्चितोङ्गष्ठकस्तथा हस्तः स शिखरो नाम तदा ज्ञेय: प्रयोक्तृभिः ॥५६।।

शेषा भिन्नोर्ध्ववलिता हरालाङ्कलयः स्मृगः॥४५॥ 1रश्मिकशाङ्कशधनुषां तोमरशक्तिप्रमोक्षणं चैव।

एतेन सत्वशौण्डीर्यवीर्यधृतिकान्तिदिव्यगाम्मीर्यम्। अधरोष्टपादर जजनमलकस्योत्क्षेपणं चैव ।५७।।

आशीर्वादाश्च तथा भावा आहितसंजञका कार्याः ॥४६।। अस्यैव शिस्वराख्यस्य [ह्य]ङुष्ठकनिपीडिता। यदा प्रदेशिनी वक्रा स कपित्थस्तदा स्मृतः ॥५८।। ............. 35-38 (B.G. 36-39) 1 G. अगर अधषत्तस्व संश्थी, K .- ये कृश्य च संस्थिमी, 47-51 (B,47-51G. 48-53) 1 C. बङ्ग ल्यगसस्तिकयागात्. G भावाहने व तरसे 2 K. पतरष्र. 39-40 (B.G.40 42). 1 C .- र्पाम्योग्र. लोययुगलैन. 41 (B.G.43). निर्मोसे चाष्यनेकवचने च. 52-53 (B.G.53-54; G.54-55). 54.55 (B .- 55-56; 42-41 (B.G.44-15), 1 G,- तिलपन-45-46 (B.G.46-47), 1 C,भावाभिनयसंग्नका, G.6061). G.56-57). 56-57 (B.57-58; G.58-59). 1,G. रश्मिकुश -. 58-59 (B.59-60;

ह. ५ह-७० नाट्यशास्त्रम् १३६ १३७ हस्ताभिनयः ९. ७१-८३ असिचापचक्रतोमर कुन्तगदाशक्तित ञ्रबाणानि। कार्या प्रकम्पिता रोषदर्शने 'स्वेदरूपणे चैव। शस्त्राण्यभिनेयानि तु कार्य सत्यं च पथ्यं च ॥५६।। उत्क्षिप्रवक्रा तु यदानामिका सकनीयसी। गर्वेऽहमिति ललाटे रिपुनि्देशे तथैव च क्रोधे। अस्यैव तु कपित्थस्य तदासौ कटकामुखः ॥६०॥l कोऽसाविति निर्देशेऽथ कर्णकण्डूयने चैव।७३।। होत्रं हव्यं छत्रं प्रहपरिकर्षणं च व्यजनकम्। संयुक्ता संयोगे कार्या विश्लेषिता वियोगे च। आदर्शधारणं खण्डनं तथा पेषणं चैव ॥६१।। कलहे स्वस्तिकयुक्ता परस्परोत्पीडिता बन्धे।।७४।। आयतदण्डप्रहणं मुक्ताप्रालम्तसंग्रहं चैव। द्वाभ्यां तु वामपाश्वें दक्षिणतो दिननिशावसानानि। स्त्रग्दामधारणं खलु वस्त्रान्तालम्बनं चैव ॥।६२।। अभिमुखपराङ्मुखाभ्यां विश्िष्टाभ्यां प्रयुजीत॥७॥ मन्थनशरावकर्षणपुष्पावचयप्रतोद कार्याणि। पुनरपि च भ्रमिताग्रा रूपशीलावर्तयन्त्रशैलेषु। अङ्गशरज्वाकर्षणस्त्रीदर्शनमेव कार्यं च।।६३।। परिवेषणे तथैव हि कार्या चाधोमुखी नित्यम् ॥७६।। कटकाख्ये यदा हस्ते तजनी संप्रसारिता। श्िष्टा ललाटपट्टेष्वधोमुखी शम्भुरूपणे कार्या। हस्तः सूचीमुखो नाम तदा केयः प्रयोक्तृभिः॥६४॥ शक्रस्याभ्युत्थानात् तज्जैस्तिर्यकुस्थिता कार्या॥७9।। अस्य विविधान् प्रयोगान् वक्ष्यामि समासतः प्रदेशिन्याः । द्वाभ्यां सन्दशयेन्नित्यं सम्पूर्ण चन्द्रमण्डलम्। ऊर्ध्वनतलोलकम्पित विजुम्भितोद्वाहितचलायाः ॥६५॥ ्िष्टा ललाटे शक्रस्य कार्याभ्युत्थानसंश्रिता॥७८।। चक्रं तडित्पताकामश्जर्यः कर्णचूलिकाश्चैव। परिमण्डलभ्रमितया 5मण्डलमार्दर्शयेच्च चन्द्रस्य। - कुटिलगतयश्च सर्वे निर्देश्याः साधुवादाश्च ॥६६॥। हरनयने च ललाटे शकरस्य च तिर्यगुत्ताना॥७९।। बालोरगपल्लवधूपदीप वल्लीलताशिखण्डाश्च। यस्याङ्गुल्यस्तु विरला: सहाङ्गुष्ठेन कुश्चिताः। परिपतनवक्रमण्डलमभिनेयं चोर्ध्वलोलितया ॥६७॥। ऊर्ध्वा 6असंगताग्राश्च स भवेत् पद्मकोशकः॥८०।। भूयश्चोर्ध्वविरचिता ताराघोणैकइण्डयधिषु च। बिल्वकपित्थफलानां ग्रहणं कुचदर्शनं च नारीणाम्। विनता च पुनः कार्या दंष्टिषु तथास्ययोगेन ॥६८।। ग्रहणे ह्यामिषलाभे भवन्ति ता: कुश्चिताग्रास्तु।८१॥ पुनरपि मण्डलगतया सर्वग्रहणं तथैव लोकस्य। देवार्चनवलिहरणे 'संहूते चाग्रपिण्डदाने च। प्रणतीकृता च 2कार्याऽध्याये दीर्घे च दिवसे च ।।६६।। कार्यः पुष्पप्रकरश्च पद्मकोशेन हस्तेन।।८२।। वदनाभ्यासे वक्रा विजम्भणे वाक्यरूपणे च मुखे। मणिवन्धाश्िष्टाभ्यां प्रविरलच्तलिताङ्गलीयुतकराभ्याम्। मेति वदेति च योज्या प्रसारितोत्कम्पितोत्ताना ।।७।। कार्यो विवर्तिताभ्यां विकसितकमलोत्पलाभिनयः।८३।।

59.63 (p.41, B.59-63 ; G.61-65). 64-71 B.64-70a ; G.66-72). 2G. 71-83 (B. 71b-82; G. 73-84. 1 G. स्वेदमाजने. 2 C. वामगमनं. प्रपातोन्नता. 2C. कार्याङ्वावेदय. 3 C. includes a variant of 70a as follows: 3 G. रुपशिलापत्त. 4 C. नित्या. 5 C. मरडलयो. 6G. त्यसंगता. 7 B. बदनाभ्यासे कुश्ित विजम्भिता वाक्यरपरी कार्या, after 79. adds a hem. 8 G. समुद्रके; B. समुद्रहे. १८ A

९. ८४-९५ १३९ ९. ९६-१०७ नाट्यशास्त्रम् १३८ हस्ताभिनयः

अङ्गल्यः संहता: सर्वा सहाङ्गष्ठेन यस्य च। लीलां रतिं रुचिं च स्मृतिबुद्धिविभावना: क्षमां पुष्टिं च।

तथा निम्नतलश्चैव स तु सर्पशिरा: कर॥८४॥ संज्ञामाशां प्रणयं विचारण सङ्गतं शौचम् ॥९६।।

एष सलिलप्रदाने भुजङ्गगतौ तोयसेचने चैव। चातुयं माधुर्यं दाक्षिण्यं मार्दवं सुख शीलम्।

आस्फोटने च योज्य: करिकुम्भास्फालनाद्येषु।८५॥ प्रश्न वार्तायुक्तिं वेषं मृदुशाड्वलं स्तोकम् ॥९७॥

अधोमुखीनां सर्वासामङ्गलीनां समागमः। विभवाविभवौ सुरतं गुणागुणौ यौवनं गृहं दारान्।

कनिष्टाङ्गुष्ठकावूर्ध्वो स भवेन मृगशीर्षकः ॥८६।। नानावर्णा श्च तथा चतुरेणैवं प्रयु्ीत ॥९८।।

इह सांप्रतमस्त्यद्य शक्तेश्रोल्लासनेऽक्षपाते च। सितमूर्ध्वेन तु कुर्याद्रक्तं पीत च मण्डलकृतेन।

स्वेदापमार्जनेषु च कुट्टमिते प्रचलितस्तु भवेत्॥८७॥ परिमृदितेन तु नीलं वर्णांश्चतुरेण हस्तेन ।।९९।।

त्रेताग्निसंस्थिता मध्या तर्जन्यङ्गुष्ठकास्तथा। मध्यमाङ्गष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी।

काङ्गुलेSनामिका वक्रा तथा चोर्ध्वा कनीयसी॥८८॥ ऊर्ध्चमन्ये प्रकीर्णे च अङ्गल्यौ भ्रमरे करे ॥१००॥

एतेन तरुणफलाणि नानाविधानि च लघूनि कार्याणि। पद्मोत्पलकुमुदानामन्येर्षां चैव दीर्घवृन्तानाम्।

कार्याणि रोषजानि स्त्रीवचनान्यङ्गुलिक्षेपैः ॥८९॥ पुष्पाणां ग्रहणविधि: कर्तव्यः कर्णपूरश्च ॥१०१।

आवर्तिन्यः करतले यस्याङुल्यो भवन्ति हि। विच्युतश्च सशब्दश्च कार्यो निर्भत्सनादिषु।

पारश्वगता विकीर्णाश्च स भवेदलपझ्मकः ॥९०।। बलावलेपे शीघ्रे च ताले विश्वासने तथा॥१०२।

प्रतिषेधकृते योज्यः कस्य त्वन्नास्ति शून्यवचनेषु। तर्जनीमध्यमाङ्गष्ठास्त्रेताग्निस्था निरन्तराः।

पुनरात्मोपन्यासः स्त्रीणामेतेन कर्तव्यः।।९१।। भवेयुहंसवक्तस्य शेषे द्वे सम्प्रसारिते ॥१०३॥

तिस्रः प्रसारिता यत्र तथा चोर्ध्वा कनीयसी। श्रक्ष्णाल्पशिथिललाघवनिस्सारार्थे मृदुतत्त्वयोगेषु।

तासां मध्यस्थिताङ्गष्ठः स करश्चतुरः स्मृतः ।९२।। कार्योऽभिनयविशेष: किश्चित्प्रस्पन्दिताग्रेण॥१०४॥

नयविनयनियमसुनिपुणबालातुरशाठ्यकैतवार्थेषु। समा: प्रसारितास्तिस्रस्तथा चोर्ध्वा कनीयसी।

वाक्ये युक्ते पथ्ये सत्ये 2प्रशमे च विनियोज्यः॥९३। अङ्गष्ठः कुश्चितश्चैव हंसपक्ष इति स्मृतः ॥१०५॥

एकेन द्ाभ्यां वा किश्चिन्मण्डलकृतेन हस्तदण्डेन। 2एष च निवापसलिले दातव्ये गन्धसंश्रये चैव।

विवृतविचारितचरितं 'वितकिंतं लजिजतं चैव ॥९४।। कार्यः 'प्रतिग्रहाचमनभोजनार्थेषु विप्राणाम् ॥१०६॥

नयनौपम्यं पद्मदलरूपणं हरिणकर्णनिर्देशः। आलिङ्गने महास्तम्भनिदर्शने रोमहर्षणे चैव।

संयुतकरणेनैव चतुरेणैतानि कुर्वत ।।९५।। स्पर्शेऽनुलेपनार्थे योज्य: संवाहने चैव ।१०७॥।

84-95 (B. 84-96 ; G. 85-96). I B. adds: मरकतवैदूर्यादेः प्रदशनं कार्यम्. (सुमनर्सा च कर्तव्यम्)। आ्रह्यं विडालपदमिति चैव प्रयोगेषु; C. •वैदुर्यादीनां 96-107 (B. 97-109 ; G. 97-109 ). I B.C. बालालापे. 2C. एष निदर्शनम्. 2 C. प्रथमे. 3 C. विभृतविचरित. 4 C. विवर्जितं. विधि :. 3 G. गंजसंश्रये(?) B. गराडसंश्रये. 4 C. प्रतिग्रह्ावमान.

-- ९. १०८-११९ नाट्यशास्त्रम् १४० हस्ताभिनयः ९. १२०-१३१

पुनरेव च नारीणां स्तनान्तरस्थेन विभ्रमविशेषा: । शिर:कण्डूयने चैव कुष्ठव्याधिनिरूपणे। कार्या यथारसं स्युर्दुःखे हनुधारणे चैव ॥१०८। सिंहव्याघाद्यभिनये प्रस्तरग्रहणे तथा ॥१२०॥ तर्जन्यङ्ग ष्सन्दंशो ह्यरालस्य यथा भवेत्। मध्यमाङ्गष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी। आभुग्नतलमध्यश्च स सन्दंश इति स्मृतः ॥१०९। शेषे तलस्थे कर्तव्ये ताम्रचूडे करेऽङ्ली ॥१२१। सन्दंशास्त्रिविधा ज्ञेया 'अग्रतो 2मुख [त]स्तथा। विच्युतश्च सशब्दश्च कार्यो निर्भत्सनादिषु। तथा पार्श्वगतश्चैव रसभावोपबृहितः ॥११०॥ ताले विश्वासने चैव शीघरार्थे संश्षितेषु च ॥१२२। पुष्पावचय ग्रथने ग्रहणे तृणपर्ण केशसूत्राणाम्। तथा कलासु काष्ठासु निमेषे तु 'क्षणे तथा। शल्यावयवग्रहणापकर्षणे चाग्रसन्दंशः ।।१११। एष एव करः कार्यो 2बालालाप निमन्त्रणे ॥१२३। वृन्तात् पुष्पोद्धरणं वर्तिशलाकादिपूरणं चैव। अङ्गल्यः 3सहिता वक्रा उपर्यङ्गष्ठपीडिताः। धिगिति च वचनं रोषात्* मुखसन्दंशस्य कर्माणि॥११२।। प्रसारिता कनिष्ठा च तामचूड: कर: स्मृतः ॥१२४। यज्ञोपवीतनि [धा]नवेधनगुणसूक्ष्मबाणलक्ष्येषु। शतं सहस्र लक्षं च कनकं चापि दशयेत्। 6योगे ध्याने स्तोके संयुतकरस्तु कर्तव्यः॥११३। क्षिप्रमुक्ताङगुलीभिस्तु स्फुलिङ्गान् विप्रुषस्तथा ॥१२५॥ पेशलकुत्सासूयासदोषवचने च वामहस्तेन। असंयुक्ता: करा ह्येते मया प्रोक्ता द्विजोतमाः। किश्चिद् विवर्तिताग्रः प्रयुज्यते पाश्वसन्दंशः ॥११४॥ पुनश्च संयुतान् हस्तान् गदतो मे निबोधत ॥१२६॥

निष्पीडितं तथालक्तकस्य कार्यं च नारीभि: ॥११५॥। पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां संश्लेषादञ्जलि: स्मृतः। --- 8समा नताग्रा: सहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि। देवतानां गुरूणां च मित्राणां चाभिवादने ।१२७॥

ऊर्ध्वा हंसमुखस्यैव भवेन्मुकुलकः करः॥११६॥ देवतानां शिरःस्थस्तु गुरुणामास्यसंस्थितः।

देवार्चनबलिकरणे पद्मोत्पलमुकुलरूपणे चैव। वक्षःस्थश्चैव मित्राणां शेषे त्वनियमो भवेत् ॥१२८।

विटचुम्बने च कार्यो विकुत्सिते विप्रकीणश्च ।११७। उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामन्योऽन्यं पारश्वसंग्रहात्।

भोजनहिरण्यगणनामुखसंकोचप्रदानशोघेषु। हस्तः कपोतको नाम कर्म चास्य निबोघत ॥१२९॥।

मुकुलितकुसुमेषु तथा तज्ज्ञैरेष प्रयोक्तव्यः।।११८।। 1एष विनयाभ्युपगमे प्रणामकरणे गुरोश्च सम्भाषे।

पद्मकोशस्य हस्तस्य अङ्गल्य: कुश्चिता यदा। शीते भये च कार्यो वक्षःस्थः कम्पितः स्त्रीभिः ॥१३०॥

ऊर्णनाभः स विज्ञेषः केशचौर्य ग्रहादिषु ॥११९॥ अयमेवाङ्गलिपरिघृष्यमाणमुक्तस्तु खिन्नवाकयेषु। पतावदिति च कार्यो नेदानी कृत्यमिति चार्थे ॥१३१॥ 108-119 (B. 110-120 ; G. 110-120 ). I B. स्त्वग्रजो. 2 mss. 120 131 (B. 121-133a ; G. 121-132). I G. करो. 2 C. बलालाप. मुखन. 3 C. शल्याकर्ष-प्रहणापकर्षसे. 4 BG. रोष. 5 BgC. ०पवीतनिधन- 3 G. संयुक्का. 4 C. करेरोकेन. 5 B. adds after this स्थानान्यस्य पुनत्त्रीणि BG. पवीतधारण. 6 C. योगेऽध्ययने. 7 G.B. पेलवकुत्सा. 8 G,B- समागताप्ा. बक्षो वकतं शिरस्तथा.

९. १३२-१४० (ख) नाट्यशास्त्रम् १४२ १४३ हस्ताभिनयः ९. १४०(ग)-१५० अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य अन्योन्यान्तरनिःस्मृताः। स कर्कट इति ज्ञेयः कर: कर्म च वक्ष्यते ॥१३२॥ पतेन धैर्यमद्गवसौष्ठवौत्सुक्यविकमाटोपा। अभिमानावष्टम्भ: स्तम्भस्थैर्यादयः कार्याः ॥१४०(ग)।। एष मदनाङ्गमर्दे सुप्तोत्थविजम्भणे 'बृहद्देहे। अंसौ प्रशिथिलौ मुक्तौ पताकौ प्रविलम्बितौ। हनुधारणे च योज्यः शङ्ग्रहणे च तत्त्वजञैः ॥१३३। मणिबन्धनविन्यस्तावरालौ स्त्रीप्रयोजितौ2। यदा भवेतां करणे स दोल इति संज्ञितः ॥१४१।।

उत्तानौ वामपारश्वस्थौ खवस्तिक: परिकीर्तितः ॥१३४।। संभ्रमविषादमूर्च्छितमदाभिघाते तथैव चावेगे।

स्वस्तिक विच्युतिकरणाद् दिशो घना खं वनं समुद्रश्च। व्याधिप्लुते च 'शस्त्रक्षते च कार्योऽभिनययोगः ॥१४२॥

ऋतवो मही तथान्यद् विस्तीर्णं चाभिनेयं स्यात्॥१३५॥ यस्तु सर्पशिरा: प्रोक्तस्तस्याङ्गुलिनिरन्तरः। द्वितीय: पार्श्वसंश्लिष्टः स तु पुष्पपुट: स्मृतः॥१४३।। कटकः कटके न्यस्तः कटकावर्धमानक:। शङ्गारार्थे प्रयोक्तव्यः प्रमाणकरणे तथा ॥१३५।। 'धान्यफलपुष्पभक्ष्याण्यनेन नानाविधानि युक्तानि।

अरालौ तु विपर्यस्तावुत्तानावूर्ध्वमानतौ। ग्राह्याण्युपनेयानि तोयानयनापनयने च ॥१४४।।

उत्सङ्ग इति विज्ञेयः स्पर्शस्य ग्रहणे करः ॥१३७॥ पताकौ तु यदा हस्तावूर्ध्वाङ्गुष्ठावधोमुखौ

सनिष्पेषकरश्चैव रोषेऽमर्षेऽपि च स्मृतः । उपर्युपरि विन्यस्तौ तदा स मकरः करः ॥१४५॥ *सिंहव्यालद्वीपिप्रदर्शनं नक्रमकरमत्स्यानाम्। निष्पीडितः पुनश्चैव स्त्रीणामीर्ष्याकृते भवेत् ॥१३८।। ये चान्ये क्रव्यादा 'ह्यभिनेयास्तेरऽर्थयोगेन ॥१४६॥ मुकुलं च यदा हस्तं कपित्थः परिवेष्टयेत्। कूर्परांसाश्चितौ हस्तौ यदास्तां सर्पशीर्षकौ। स मन्तव्यस्तदा हस्तो निषधो नाम नामतः।१३९।। संग्रहपरिग्रहो धारणं च समयश्च सत्यवचनं च। गजदन्तः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत ॥१४७॥

संक्षेपः संक्षिप्तं निपीडितेनाभिनेतव्यम् ॥१४०॥ 'एष च वरयानवधूग्रह्णे चातिभारयोगे च। स्तम्भे ग्रहणे च तथा शैलशिलोत्पाटने चैव ॥१४८॥ 5गृहीत्वा वामहस्तेन कूर्पराभ्यन्तरे भुजम्। शुकतुण्डौ करौ कृत्वा वक्षस्यभिमुखाश्चितौ। दक्षिणं चापि वामस्य कूर्पराभ्यन्तरं न्यसेत् ॥१४०(क)।। शनैरधोमुखाविद्धौ सोऽवहित्थ इति स्मृतः ॥१४९॥ स चापि दक्षिणो हस्तः सम्यङ मुष्टीकृतो भवेत्। दौर्बल्ये निःश्वसिते गात्राणां दर्शने तनुत्वे च। इत्येष निषधो हस्तः कर्म चास्य निबोधत ॥१४०(ख)।। उत्कष्ठिते च तज्ज्ञैरभिनययोगस्तु कर्तव्यः॥१५०॥ 132-140kha ( B. 133b-145; G. 133-141 ). I C. व्रह्द्वहे. 2 C. 140g-150 ( B. 146-157 ; G. 142-151 ). I C. शतक्षते. वर्ममान कौ. 3 C. शङ्गारार्थेदु योक्व्यः 4 G.B. add अन्ये कमुदोत्यचवन्तेष 2 C. धान्यफल, पुष्पान्यनेक. C. धान्यजलं. 3C. हस्तौ मूर्धाङ्ष्ठा- 4C, कर्तव्यच्छचधारणु 5 B.C. and Gg, read these as 140 ka-ga given above सिंहन्यान्नहिपद-, 5 C. ह्यभिनेयास्तेन हस्तेन. 6G. भूधर-धवराणासुहाबहने, C. एष

and also add अथवा, ज्ञेयो वै निषधो नाम हंसपक्षौ पराङ्मुखौ। जालवातायना- च वधूवराणामुद्वाहे. 7 C. Go. add after this मुकुलस्तु यदा हस्तः कपित्थ- परिवेष्टितः। वर्धमानः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत ॥ संग्रहपरिग्रहौ धारणं च समयश्च सत्यवचनं च। संच्षेपतस्त संत्तिप्तनिपीड़ितेनाभिनेतव्यम्।

९. १५१-१६२ नाट्यशास्त्रम् १४४ १४५ हस्ताभिनयः ९. १६३-१७३

विज्ञेयो वर्धमानस्तु हंसपक्षौ पराङमुखौ। करणं कर्म स्थानं प्रचारयुक्तिं क्रियां च संप्रेक्ष्य।

जालवातायनादीनां प्रयोक्तव्यो विघाटने ॥१५१॥ हस्ताभिनयः कार्यस्तज्ज्ैरलोकोपचारेण ॥१६३।।

उक्ता ह्येते द्विविधा ह्यसंयुता: संयुताश्च संक्षेपात्। उत्तमानां करा: कार्या ललाटक्षेत्रचारिणः । अभिनयकरा ये त्विह ते ह्यन्यत्राप्यर्थतः साध्याः ॥१५२॥ वक्ष:स्थाश्चैव मध्यानामधमानामधोगता:।१६४। 'आकृत्या चेष्टया चिह्नैर्जात्या विज्ञाय तत्पुनः। ज्येष्ठे स्वल्पप्रचारा: स्युर्मव्ये 'मध्यविचारिणः । स्वयं 2वितरकर्य कर्तव्यं हस्ताभिनयनं बुधैः॥१५३॥ अधमेषु प्रकीर्णास्तु हस्ता: कार्या प्रयोक्तृभिः ॥१६५॥ नास्ति कश्चित्तथाऽहृस्तो नाठ्यार्थाभिनयं प्रति। लक्षणव्यञ्जिता हस्ता: कार्यास्तूत्तममध्यमैः । यस्य यद् दृश्यते रूपं बहुशस्तन्मयोदितम् ॥१५४॥ लोकक्रियास्वभावेन नीचैरप्यर्थसंश्रयाः॥१६६॥ अन्ये चाप्यर्थसंयुक्ता लौकिका ये करास्त्विह। अथवान्यादृशं प्राप्य प्रयोगं कालमेव च। छन्दतस्ते नियोक्तव्या रसभावविचेष्टितैः ॥१५५॥ विपरीताश्रया हस्ताः प्रयोक्तव्या 'बुधैनैरैः॥१६७॥ देशं कालं प्रयोगं च अर्थयुक्तिमवेक्ष्य च। विषण्णे मूर्च्छिते 'हीते जुगुप्साशोकपीडिते। हस्ता ह्येते प्रयोक्तव्या: स्त्रीणां नृणां विशेषतः ॥१५६। ग्लाने सुप्ते विहस्ते च निश्चेष्टे तन्द्रिते जडे ॥१६८॥ सर्वेषामेव हस्तानां यानि कर्माणि सन्ति हि। व्याधिग्रस्ते ज्वरातें च भयारते शीतविप्लुते। तान्यहं संप्रवक्ष्यामि रसभावकृतानि तु।।१५७॥ मत्ते प्रमत्ते चोन्मत्ते चिन्तायां तपसि स्थिते॥१६९॥ उत्कर्षणं विकर्षणं तथा चैवापकर्षणम्*। 4हिमवर्षगते बन्धे 'हारिणपवसंश्रिते। परिग्रहो निग्रहश्च आह्वानं नोदनं तथा ॥१५८। स्वप्नायिते च संभ्रान्ते 'नखसंस्फोटने तथा॥१७०॥ संश्लेषश्च वियोगश्च रक्षणं मोक्षणं तथा। 'न हस्ताभिनयः कार्यः कार्यः 'सत्वस्य संग्रहः। विक्षेपधूनने चैव 5विसर्गस्तर्जनं तथा ॥१५९॥ * तथा काकुविशेषश्च नानाभावरसान्वितः॥१७१। छेदनं भेदनं चैव स्फोटनं 'मोटनं तथा। यत्र व्यग्रावुभौ हस्तौ 1तत्र दृष्टिविलोकितैः। ताडनं चेति विज्ञेयं तज्जैः कर्म करान् प्रति ॥१६०॥ वाचिकाभिनयं कुर्याद्विरामैरर्थदर्शकैः1॥१७२॥ उत्तान: पार्श्वर्गश्चैव तथाधोमुख एव च। एवं ज्ञेया करा ह्ेते नानाभिनयसंश्रिताः । हस्तप्रचारस्त्रिविधो ना्यनृत्तसमाश्रय: ॥१६१। अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि 12हस्तान् नृत्तसमाश्रयान् ॥१७३।। सर्वे हस्तप्रचाराश्च प्रयोगेषु यथाविधि। नेत्रभ्रूमुखरागैश्च कर्तव्या व्यञ्िता बुधैः॥१६२॥ 163-173 (B. 171-183 ; G. 165-176). I B. मध्ये कुर्वीत मध्यमैः 2 B. बुधर्नवा. 3 C. भीते. 4 B. हिमवर्षहते बद्ध. 5 C. हरिणा०, B, 151-162 (B. 158-170; G, 152-162). I G. प्रक्ृत्या 2 C. वितर्कात्. वारिणा. 6 G. नतसंस्फोटने. 7 C. तथा हस्ताभिनयः 8 G. सत्त्त्वस्य सम्भवः, 3 B.G. चाप्यर्थ'. 4 G. आक्शाषिएं पुनः. 5 C. विसर्गस्तदनस्तरम्. 6C. मोहनं. B. सर्वसमाश्रय: 9 G. •रसान्वितः, B. नानार्थरसभावक :. 10 B. तत्तदृष्टिविलोकनः, 7 G. om. this couplet. C. यत्रदृष्टि०. II G.B. add two more sl. I2 B. करान्. १८-B

९.१७४-१८५ नाट्यशास्त्रम् १४६ १४ हस्ताभिनयः ९. १८६-१९७ वक्षसोऽष्टाङ्गुलस्थौ तु प्राङमुखौ कटकामुखौ। समानकूर्परांसौ तु चतुरश्रौ प्रकीर्तितौ ॥१७४। तिर्यक प्रसारितौ चैव पार्श्वसंस्थौ तथैव च।

हंसपक्षकृतौ हस्ती व्यावृत्तौ तालवृन्तवत्। लताख्यौ च करौ ज्ञेयौ नृत्ताभिनयनं प्रति ॥१८६।।

उद्धताविति विज्ञेयावथवा तालवृन्तकौ ।१७५॥ समुन्नतो लताहस्तः पारश्वात्पारश्वविलोलितः।

चतुरश्रस्थितौ हस्तौ हंसपक्षकृतौ तथा। त्रिपताकोऽपरः कर्णे 'करिहस्तौ प्रकीर्तितौ ॥१८७।

तिर्यकस्थितौ चाभिमुखौ ज्ञेयौ तलमुखाविति॥१७६॥ कटिशीर्ष निविष्टाग्रौ त्रिपताकौ यदा करौ।

तावेव मणिबन्धान्ते खवस्तिकाकृतिसंस्थितौ। पक्षवश्चितकौ हस्तौ तदा ज्ञेयौ प्रयोक्तभिः ॥१८८॥

स्वस्तिकाविति विख्यातौ विच्युतौ विप्रकीर्णकौ ॥१७७॥ तावेव तु परावृत्तौ पक्षप्रद्योतकौ स्मृतौ।

अलपल्लवसंस्थानावुर्ध्वास्यौ पद्मकोशकौ। अधोमुखतलाविद्धौ ज्ञेयौ गरुडपक्षकौ ॥१८९।। हंसपक्षकृतौ हस्तौ व्यावृत्तपरिवर्तितौ। अरालकटकाख्यौ वा अरालकटकामुखौ॥१७८॥ भुजांसकूर्पराग्रैस्तु कुटिलावर्तितौ करौ। तथा2 प्रसारितभुजौ दण्डपक्षाविति स्मृतौ ॥१९०॥

पराङमुखतलाविद्धौ ज्ञेयावाविद्धवक्तूकौ ॥१७९।। ऊर्ध्वमण्डलिनौ हस्तावूर्ध्वदेशविवर्तनात्।

हस्तौ तु सर्पशिरसौ मध्यस्थाङ्गुष्टकौ यदा। तावेव पारश्वविन्यस्तौ पार्श्वमण्डलिनौ स्मृतौ ॥१९१।।

तिर्यक् प्रसारितास्यौ च तदा सूचीमुखौ स्मृतौ॥१८०॥ उद्वेष्टितो भवेदेको *द्वितीयश्चापवेष्टितः।

रेचितौचापि विज्ञेयौ 'हंसपक्षौ द्रुतभ्रमौ। भ्रमितावुरस: स्थाने उरोमण्डलिनौ स्मृतौ ॥१९२॥

प्रसारितोत्तानतलौ रेचितावेव *संजञितौ ॥१८१॥। अलपल्लवाकारालावुरोऽर्ध्वभ्रमणक्रमात्। 'पाइरवार्धतश्च विज्ञेयावुरःपाइर्वार्धमण्डलौ ।१९३।। चतुरश्रो भवेद्वामः सव्यहस्तश्च रेचितः। विज्ञेयौ नृत्ततत्वज्ञैरर्ध रेचितसंज्ञकौ॥१८२॥ हस्तौ तु मणिवन्धान्ते कुश्चितावश्चितौ यदा।

अश्चितौ कूर्परांसौ तु त्रिपताकाकृतौ करौ। 5कटकास्यौ कृतौ स्यातां मुष्टिकस्वस्तिकौ तदा ॥१९४। पद्मकौशौ यदा हस्तौ 'व्यावृत्तपरिवर्तितौ।

मणिबन्धनमुक्तौ तु पताकौ पल्लवौ स्मृतौ। नलिनीपद्मकौशौ तु तदा ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिः ॥१९५॥

बाहुशोर्षादिनिष्क्ान्तौ नितम्बाविति कीर्तितौ॥१८४॥ करावुद्वेष्टिताग्रौ तु प्रविधायालपल्लवौ।

केशदेशाद्विनिष्क्रान्तौ 'परिपारश्वस्थितौ यदा ऊर्ध्वप्रसारिताविद्धौ विज्ञेयावुल्बणाविति ॥१९६।।

विज्ञेयौ केशबन्धाख्यौ करावाचार्यसम्मतौ॥१८५॥ पल्लवौ च शिरोदेशे संप्रात्तौ ललितौ स्मृतौ। कूर्परस्वस्तिकगतौ लताख्यौ वलिताविति ॥१९७॥ 174-185 (B. 184-197 ; G. 177-190). I C. पराड्मुखतया०. 186-197 (B. 198-209; G. 191-202). I B.G. करिहस्तो प्रकीर्तितः. 2 G. वापि. 3 C. हंसपक्षोद्मृतभ्रमौ. 4 C. संस्थितौ. 5. B. G. संजञितौ. 2 C. तथा. 3 C. द्वितीयश्च विवेष्टितः. 4 BC. पार्श्वार्वतश्र, 5 G. खटकाख्यौ 6 B. परिपार्श्वोत्थितौ तथा. कृतौ, G. खटकास्यकृतौ, C. कटकाख्यौ तु तौ. 6 C. व्यावर्त०.

९. १९८-२०८ नाट्यशास्त्रम् १४८ १४९ हस्ताभिनयः ९. २०९-२१०

करणे तु प्रयोक्तव्या नृत्तहस्ता विशेषतः। अश्चितः कुश्चितश्चैव पृष्ठगश्चेति चोदितः। तथार्थाभिनये चैव पताकाद्याः प्रयोक्तृभिः ॥१९८॥ बाहुप्रकारो दशधा नाट्यनृत्तप्रयोक्तृभिः ॥२०९॥ सङ्करोऽपि भवेत्तेषां प्रयोगेरऽर्थवशात् पुनः। हस्तानां करणविधिर्मया समासेन निगदितो विप्राः। प्राधान्येन पुनः संज्ञा नाट्ये नृत्ते करेष्विह ॥१९९। अत ऊध्वं व्याख्यास्ये हृदयोदरपार्इ्वकर्माणि2॥२१०। वियुता: संयुताश्चैव नृत्तहस्ताः प्रकीर्तिताः। अतःपरं प्रवक्ष्यामि करणं 'हस्तसंश्रयम् ॥।२००।। इति भारतीये नाट्यशास्त्रे हस्ताभिनयो नाम

सर्वेषामेव हस्तानां 2नाट्यहस्तप्रवेदिभिः। नवमोऽध्यायः॥

विज्ञातव्यं प्रयत्नेन करणं तु चतुर्विधम् ॥२०१॥ अथावेष्टितमेकं स्यादुद्वेष्टितमथापरम्। व्यावर्तितं तृतीयं तु चतुर्थ' परिवर्तितम् ॥२०२।। आवेष्ठ्यन्ते यदाड्गुल्यस्तर्जन्याद्या यथाक्रमम्। अभ्यन्तरेण करणं तदावेष्टितमुच्यते॥२०३। उद्धेष्ट्यन्ते यदाङ्गुल्यस्तर्जन्याद्या बहिर्मुखाः। क्रमशः करणं विप्रास्तदुद्वेष्टितमुच्यते॥२०४॥। आवर्त्यन्ते कनिष्ठाद्या ह्ङ्गल्योऽभ्यन्तरेण तु। यत्त क्रमेण करणं तद्वरावर्तितमुच्यते॥२०५॥ उद्व्त्यन्ते कनिष्ठाद्या बाह्यतः क्रमशो यदा। अङ्गुल्यः करणं विप्रास्तदुक्तं परिवर्तितम् ॥२०६।। नृत्तेऽ्भिनययोगे वा पाणिभिर्वर्तनाश्रयैः। मुखभ्रूनेत्रयुक्तानि करणानि प्रयोजयेत् ।।२०७।। 4तिर्यगूर्ध्वगतं चैव तथाधोमुख एव च। आविद्धश्चापविद्धश्च मण्डलखवस्तिकस्तथा ॥२०८॥

1 B.G. read 209 as 198-208 (B. 210-220; G. 203-213). I G. करणां कर०, B. करानू उद्वेष्टितः प्रसारित इत्येते वै स्मृता: प्रकारास्तु। करसासंश्रयान्. 2G. नाट्यहस्त प्रवेदिभि :- 3 G. अपवेष्टितम्. 4 B.G. read 208 बाह्नोरिति करणगता विज्ञेया नर्तकैर्नित्यम्।। मराडलगतिस्तथा स्वस्तिकश्च पृष्ठानु- 2 B. does not stop and treats the chapter X as the parr of the सारी च. present chapter.

शारीराभिनयः १०. ११-२२ नतं समुन्नतं चैव प्रसारितविवर्तिते।

दशमोऽध्यायः 'तथापसृतमेव तु पाश्वयो: कर्म पञ्चधा॥११।। 2कटी भवेत्तु व्याभुन्ना पारश्वमाभुग्नमेव च। आभुग्नमथ निर्भुग्न तथा चैव प्रकम्पितम्। तथैवापसृतांसं च किश्चित् पाश्वं नतं स्मृतम् ॥१२।। उद्धाहितं समं चैव उरः पश्चविधं स्मृतम् ॥१।। नतस्थैवापरं पाइ्वं विपरीतं तु युक्तितः । निस्न्मुन्नतपृष्ठ' च व्याभुग्नांसं क्षथं क्वचित्। आभुग्न तदुरो ज्ञेयं कर्म चास्य निबोधत ॥२॥ आयामनादुभयतः पाश्वयोः स्यात्प्रसारितम्। संभ्रमविषादमूर्छाशोकभयव्याधिहृदयशल्येषु। *परिवर्ते त्रिकस्यापि विवर्तितमिहेष्यते ॥१४। कार्यं शीतस्पर्शे वर्षे 'लज्ान्वितेरऽर्थवशात्॥३॥ विवर्तितापनयनाद् भवेदपसृतं पुनः। स्तब्धं च निम्नपृष्ठ च निर्भुआ्नांसं समुन्नतम्। पारशर्वलक्षणमित्युक्तं विनियोगं निबोधत ।१५।। उरो निर्भुग्रमेतद्धि कर्म चास्य निबोधत॥४। उपसर्पें नतं कार्यमुन्नतं चापसर्पणे स्तम्भे मानग्रहणे विस्मयदृष्टे च सत्यवचने च। प्रसारितं प्रहर्षादौ 'परिवृत्ते विवर्तितम् ॥१६॥ अहमिति च दर्पवचने 2गर्वोत्सेके च कर्तव्यम्॥५।। विनिवृत्ते त्वपसृतं पार्श्वमर्थवशाङ्ग्वेत्। ऊर्ध्चक्षेपैरुरो 'यत्र निरन्तरकृतैः कृतम्। पतानि पार्श्वकर्माणि जठरस्य निबोधत १७। प्रकम्पितं तु विज्ञेयमुरो नाट्यप्रयोक्तृभिः ॥६। क्षामं खब्वं च पूर्ण च संप्रोक्तमुदरं त्रिधा। 5हसितरुदितेषु कार्यं श्रमे भये श्वासकासयोश्चैव। तनु क्षामं नतं खल्वं पूर्णमाध्मातमुच्यते ।१८।। 6हिक्के दुःखे च तथा नाट्यज्ञैरर्थयोगेन।।७।। क्षामं 'हासे व रुदिते निःश्वासे जुम्भणे भवेत्। उद्धाहितमूर्ध्वगतमुरो ज्ञेयं प्रयोगतः। व्याधिते तपसि श्रान्ते क्षुधार्ते खल्वमिष्यते ॥१९।। दीर्घोच्छासोन्नतालोके जृम्भणादिषु चेष्यते।८। पूर्णमुच्छसिते स्थूले 'व्याधितात्यशनादिषु'। 'सवे रेवाङ्गविन्यासैश्चतुरश्रकृतैः कृतम्। इत्येतदुदरस्योक्तं कर्म कठ्या निबोधत ॥२०।। उरः समं तु विज्ञेयं स्वस्थ सौष्ठवसंयुतम् ॥९॥ छिन्ना चैव निवृत्ता च रेचिता कम्पिता तथा। एतदुक्तं मया सम्यगुरसस्तु विकल्पनम्। उद्धाहिता चेति कटी नाट्ये नृत्ते च पञ्चधा॥२१।। अत 8ऊध्वं प्रवक्ष्यामि पार्श्वयोरिह लक्षणम् ॥१०॥ कटीमध्यस्य चलनाच्छिन्ना संपरिकीर्तिता। पराङ्मुखस्याभिमुखी निवृत्ता स्यान्निवर्तिता ॥२२।। 1-10 (B. IX. 223-233; G. I-11). I C. लज्जायिते. 2 C. सर्वोत् II-22 (B. IX. 234-246a; G. 12-23). I C. तथा प्रसृतमेतत्त, 2 C. साहे. 3 G.B. add one sl. 4 C. यत्तु. 5 C. हसितरुदितादिसंभ्रमभयश्रमव्याधि- कटिभवेत्. 3 B. •भुजांसेश्वाभ्युन्नतै०. 4 B. परिवर्तात्, G. परिवर्त, C. परिवर्ति०. पीडितार्थेषु. 6C. नानाभावोपगतं कार्यमुरोर्नाव्ययोगेषु. 7 C.सर्वेः ससोष्ठवैरङ्गः०. 5 G. विवर्तनाप०, B. निवर्तनाप०, 6 C. परिवर्तौ. 7 B.G. हास्ये. 8 G. 8 B.G. परं. व्याधिताध्यशना०, C. .व्याधितन्द्राशना०. 9 B.G. add a hem.

१०. २३-३४ नाट्यशास्त्रेम् १५२ १५३ शारीराभिनयः १०. ३५-४५ सर्वतो भ्रमणाच्चापि विज्ञेया रेचिता कटी। वामो दक्षिणपारश्वेन 'दक्षिणश्चापि वामतः। तिर्यग्गतागता क्षिप्र कटी ज्ञेया प्रकम्पिता ॥२३। पादो यत्र व्रजेद्विप्रास्तदावर्तितमुच्यते॥३५॥ जानुनः कुश्चनाच्चैव नतं ज्ञेयं प्रयोक्तृभिः। 2कटीकर्म मया प्रोक्तं विनियोगं निबोधत ॥२४।। 'विक्षेपाच्चैव जङ्गायाः क्षिप्तमित्यभिधीयते ॥३६॥ छिन्ना व्यायामसंभ्रान्तव्यावृत्तप्रेक्षणादिषु। उद्धाहितं च विज्ञेयमूर्ध्वमुद्धाहनादपि। निवृत्ता वर्तने चैव रेचिता भ्रमणेषु च॥२५॥ प्रतीपनयनं 'यत्तु परिवृत्तं तदुच्यते॥३७॥ कुब्जवामननीचानां गती कार्या प्रकम्पिता। आवर्तितं प्रयोक्तव्यं 'विदूषकपरिक्रमे। स्थूलेषूद्राहिता योज्या स्त्रीणां लीलागतेषु च ॥२६।। नतं चापि हि कर्तव्यं स्थानासनगतादिषु॥३८॥ कम्पनं वलनं चैव स्तम्भनोद्वर्तने तथा। क्षिप्तं व्यायामयोगेषु ताण्डवे च प्रयुज्यते। निवर्तनं च पञ्चैतान्यूरुकर्माणि कारयेत् ॥२७।। तथा चोद्धाहितं 'कार्यमाविद्धगमनादिषु ॥३९॥ नमनोन्नमनात् पार्ष्णर्महु: स्यादूरुकम्पनम्। ताण्डवादौ प्रयोक्तव्यं परिवृत्तं प्रयोक्तभिः । गच्छेदभ्यन्तर जानु 'यत्र तद्वलनं स्मृतम् ॥२८।। इत्येतजङ्गयो: कर्म पादयोस्तु निबोधत॥४०॥ स्तम्भनं चात्र विज्ञेयम् अपवृत्तक्रियात्मकम्। उद्धट्टितः समश्चैव तथाग्रतलसश्चरः। वलिताविद्धकरणादूर्वोरुद्वर्तनं स्मृतम् ।।२९।। अश्चितः 'कुश्चितश्चैव पादः पश्चविधः स्मृतः ॥४१।। पार्ष्णिरभ्यन्तरं गच्छेद्यत्र 'तत्तु निवर्तनम्। स्थित्वा पादतलाग्रेण पार्ष्णिर्भूमौ निपात्यते। गतिष्वधमपात्नाणां भवेच्चापि हि कम्पनम्॥३०। यस्य पादस्य करणे भवेदुद्धट्टितस्तु सः॥४२।। वलनं चैव कर्तव्यं स्त्रीणां स्वैरपरिक्रमे। साध्वसे च विषादे च स्तम्भनं तु प्रयोजयेद्॥३१॥ अयमुद्धट्टितकरणेष्वनुकरणार्थ प्रयोगमासाद्य। द्रु तमध्यमप्रचारः सकृदसकृद्वा प्रयोक्तव्यः ।४३। व्यायामे ताण्डवे चैव कार्यमुद्धर्तनं बुधैः। स्वभावरचितो भूमौ समस्थानञ्च यो भवेत्। निवर्तनं तु कर्तव्यं संभ्रमादिपरिक्रमे ॥३२।। समपाद: स विज्ञेय: स्वभावाभिनयाश्रयः1॥४४॥ "यथादर्शनमन्यच्च लोकाद् प्राह्यं प्रयोक्तृभिः। स्थिरस्वभावाभिनये नानाकरणसंश्रये। इत्यूर्बोर्लक्षणं प्रोक्तं जङ्गयोश्च निबोधत ॥३३।। वलितश्च पुनः कार्यो विधिज्ञैः पादरेचिते॥४५॥ आवर्तितं नतं क्षिप्तमुद्वाहितमथापि वा। परिवृत्तं यथा चैव जङ्गाकर्माणि पञ्चधा॥३४॥ 35-45 (B. IX. 258b-270a; G. 36-49). I B. दक्षिणाच्चापि. 2 G. 23-34 (B. IX. 246b-258a ; G. 24-35). I C. गतागताचिप्त'. जानुतः 3 C. कुश्चनं वापि. 4 C. वित्े 5 C. यत्तत्. 6 C. सम्भ्रमातिपरिक्रमे. 2 B.G. read differently. 3 B. विवर्तनं. 4 B. यत्त. 5 B. अपविद्ध०. 7 C. कुर्यात्. 8 G. कुश्चितः सूची पाद: षोढा. 9 C. हृतमध्य०. 10 G. adds one 5 C. तब्. 6 C. तथा. śl. II B. adds 3 couplets. १८C

१०. ४६-५४ नाट्येशास्त्रम् १५४

उतक्षित्ा तु भवेत् 'पार्ण्णिरश्चितोऽङ्गष्ठकस्तथा। अङ्गल्यश्चाश्चिताः सर्वाः पादेऽग्रतलसश्चरे ॥४६॥ 2नोदननिकुट्टिते स्थितनिशुम्भिते भूमिताडने भ्रमणे। एकादशोऽध्यायः

विक्षेपविविधरेचक®पार्ष्णिक्षतगमनमेतेन।४७।। * एवं पादस्य जङ्गाया ऊरो: कठ्यास्तथैव च। *पाष्णिर्यस्य स्थिता भूमा-5वूर्ध्वमग्रतलं तथा। * 'समानकरणाच्चेष्टा चारीति परिकीर्तिता॥१।। अङ्ग ल्यश्चाश्चिता: सर्वाः स पादस्त्वश्चितः स्मृतः॥४८।। विधानोपगताश्चार्यो व्ययच्छन्ते परस्परम्। पादाग्रक्षतसश्चारे वतितोद्वर्तिते तथा। यस्मादङ्गसमायुक्तस्तस्माद् व्यायाम उच्यते।।२।। एष पादाहते कार्यो नानाभ्रमरकेषु च ॥४९॥ एकपादप्रचारो यः सा चारीत्यभिसंजञिता। उतक्षिप्ता यस्य पार्ष्णिः स्यादङ्ग ल्यः कुश्चितास्तथा। द्विपादक्रमणं यत्तु करणं नाम तद् भवेत् ॥३॥ तथाकुश्चितमध्यश्च स पाद: कुश्चितः स्मृतः॥५०॥ करणानां समायोग: खण्ड इत्यभिधीयते। उदात्तगमने चैव वतितोद्वतिते तथा। खण्डैस्त्रिभिश्चतुर्मिर्वा *संयुक्तं मण्डलं भवेत्॥४। अतिकान्तक्रमे चैव प्रयोगस्तस्य कीर्त्यते ॥५१॥ चारीभि: प्रस्तुतं नृतं चारीभिश्चेष्टितं तथा। पादजङ्गोरुकरणं समं कार्यं प्रयोक्तृभिः। चारीभि: शस्त्रमोक्षश्च चार्यो युद्धे च कीर्तिताः।५।। पादस्य करणे सर्वं जङ्गोरुकृत्यमिष्यते॥५२॥ यदेतत् प्रस्तुतं नाट्य तच्चारीष्वेव 'संस्थितम्। यथा पाद: प्रवर्तेत तथैवूरुः प्रवर्तते। न हि चार्या विना किश्चिन्नाट्ये ह्यङ़गं प्रवर्तते ॥६॥ अनयोः समानकरणात् पादचारीं प्रयोजयेत् ॥५३॥ तस्माच्चारीविधानस्य संप्रवक्ष्यामि लक्षणम्। इत्येदङ्गजं प्रोक्तं लक्षणं कर्म चैव हि। या यस्मिस्तु 'यथा योज्या नृत्त युद्धे गती तथा ॥७।। अतःपरं प्रवक्ष्यामि चारीव्यायामलक्षणम्॥५४॥ समपादा स्थितावर्ता शकटास्या तथैव च।

इति भारतीये नाट्यशास्त्र शारीराभिनयो नाम अध्यर्धिका चाषगतिर्विच्यवा च तथापरा ॥८॥

दशमोऽध्यायः । एडकाक्रीडिता बद्धा ऊरूद्वत्ता तथाडिता। 6उत्स्यन्दिता च जनिता स्यन्दिता चापस्यन्दिता ॥९॥ समोत्सारितमत्तल्ली मत्तली चेति षोडश। पता भौम्यः स्मृताश्चार्यः 'शृणुताकाशकीः पुनः॥१०॥

46-54 (B.IX. 273b-283; G. 50-58). I B. पा्ष्णि: प्रसतोऽङ्गष्ठकस्तथा. 2 B. तोदननिकुट्ठने स्थितनिशुम्भने, G. ताडननिकट्टनस्थितनिशुम्भने. 3 B. पार्ष्णि- 1-10 (B.X. I-10 ; G. I-10). I B. समानकररो, Bch. समानकरणा. 2 B. संयुक्कै :. 3 B. प्रसतं. 4 C. संज्ञितम्. 5 C. प्रयोक्कव्या. 6 B.G. कृताग्र०. 4C.पाष्सितयस्याश्चिता. 5 C. ऊर्ध्वाग्रतलम्, B. पादमग्रतलं, 6 B.G. उत्स्पन्दिता. 7 C. शृणुताकाशकी, B.G. आरकाशिकी. add one sl. and a half. 7 B.G. तयोः-

११.११-२२ नाट्यशास्त्र १५६ १५७ चारीविधानम् ११. २३-३३

अतिक्रान्ता ह्यपक्रान्ता पार्श्वक्रान्ता तथैव च। अग्रतः पृष्ठतो वापि पादोऽग्रतलसञ्चरः। ऊर्ध्वजानुश्च सूची च तथा नू पुरपादिका ॥११॥ द्वितीयपादनिर्धृष्टो 'यत्रस्यादडिता तु सा ॥२३।। दोलपादा तथाक्षिप्ता 'आविद्धोद्धत्तसंजञिते। शनैः पादो निबर्तेत बाह्येनाभ्यन्तरेण च। विद्यन्भ्रान्ता ह्यलाता च भुजङ्गत्रासिता तथा ॥१२। यद्रेचकानुसारेण सा चार्युत्स्यन्दिता स्मृता ॥२४॥ मृगप्लुता च दण्डा च भ्रमरी चेति षोडश। मुष्टिहस्तश्च वक्ष:स्थः करोऽन्यश्च प्रवर्तितः। आकाशक्यः स्मृता ह्येता लक्षणं च निबोधत ॥१३। पादैर्निरन्तरकृतैस्तथा समनखैरपि। तलसश्चरपाद्श्च जनिता चार्युदाहता ॥२५॥ पञ्चतालान्तरं पादं प्रसार्य स्यन्दितां न्यसेत। समपादा तुसा चारी विज्ञेया स्थानसंश्रया॥१४॥ भूमिधृष्टेन पादेन कृत्वाभ्यन्तरमण्डलम्। द्वितीयेन तु पादेन 'तथापस्यन्दितामपि ॥२६।। तलसश्चरपादाभ्यां घूर्णमानोपसपँणः5। 2पुनरुत्सारयेदन्यं स्थितावर्ता तु सा स्मृता॥१५॥ समोत्सरितमत्तल्ली व्यायामे समुदाहता ॥२७॥। निषण्णाङ्गस्तु चरणं प्रसार्य तलसश्चरम्। उद्धाहितमुरः कृत्वा शकटास्यां प्रयोजयेत् ॥१६॥ उभाभ्यामपि पादाभ्यां घूर्णमानोपसर्पणैः। उद्धेष्टितापविद्धैश्च हस्तर्मत्तल््युदाहता ॥२८।। सव्यस्य पृष्ठतो वामश्चरणस्तु यदा भवेत्। 'तस्योपसर्पणं चैव ज्ञेया साध्यार्िका बुधैः॥१७॥ पता भौम्यः स्मृताश्चारयो 'नियुद्धकरणाश्रया। आकाशकीनां चारीणां संप्रवक्ष्यामि लक्षणम्।।२९।। पाद: प्रसारितः सव्यः पुनश्चैवोपसर्पितः। कुश्चितं पादमुत्क्षिप्य पुरतः संप्रसारयेत्। वामः सव्यापसर्पी च चाषगत्यां विधीयते ।१८। 5विच्यवात् समपादाया 'विच्यवां संप्रयोजयेत्। उत्क्षिप्य पातयेच्चनमतिक्रान्ता तु सा स्मृता॥३०॥

निकुट्टयंस्तलाग्रेण' पादस्य धरणीतलम् ॥१९।। ऊरुभ्यां वलनं कृत्वा कुश्चितं पादमुद्धरेत्। पारश्वे विनिक्षिपेच्चैनमपक्रान्ता तु सा स्मृता॥३१॥ तलसश्चारपादाभ्यामुत्प्लुत्य पतनं तुयत्। कुश्चितं पादमुत्क्षिप्य जानु स्तनसमं न्यसेत्। 8पर्यायशश्च क्रियते एडकाक्रीडिता तु सा ॥२०॥ उद्धट्टितेन पादेन पारश्वक्रान्ता विधीयते॥३२॥ अन्योन्यजङ्गासंवेधात् कृत्वा तु खवस्तिकं ततः । कुश्चितं पादमुत्क्षिप्य जानु स्तनममं न्यसेत्। ऊरुभ्यां वलनं यस्मात् सा बद्धा चार्युदाहता॥२१॥ द्वितीयं 'च क्रमः स्तब्ध ऊर्ध्वजानुः प्रकीर्तिता ॥३३।। तलसञ्चरपादस्य पाष्णिर्वाह्योन्मुखी यदा। जङ्गाश्चिता तथोद्दत्ता ऊरूद्व्तति सा स्मृता ॥।२२।। 23-33 (B.X. 23-33 ; G. 23-33). I G. यस्या:, B. यस्यां. 2 B.G. 11-22 (B.X. 11-22 ; G. 11-22). I C. व्याविद्धोद्धत० 2 C. पुनरुत्- चार्युतूस्पन्दिता. 3 B.G. स्यन्दितां. 4 B.G. तथापस्यन्दितामपि 5 C.माना- सादयेदन्यं. 4 C. तस्योपसर्पणं. 5 C. वीच्यवाक. 6 C. विश्लेषं. 7 C. पसर्परो: 6 C. नियुक्क. 7. BG. आकाशिकीनां, see note 7 in p. 156. ·स्थाग्रेण. 8 C. पर्यायतश्च. 8 C. विनित्िपेच्चवम्. 9 B. च क्रमस्त्धम्, C. च क्रमात् स्तब्धम्.

११. ३४-४५ नाट्यशास्त्रम् १५८ १५९ चारीविधानम् ११.४६-५६ कुश्चितं पादमुत्क्षिप्य जानूध्वं संप्रसारयेत्। पातयेच्चाग्रयोगेन सा सूची परिकीतिता ॥३४।। आकाशक्य: स्मृता ह्ोता ललिताङ्गक्रियात्मिकाः ।

पृष्ठतो ह्यश्चितं कृत्वा पादमग्रतलेन तु। धनुर्वज्रादिशस्त्राणं प्रयोक्तव्यास्तु मोक्षणे ॥४६।।

द्रुतं निपातयेद्द्रमौ चारी नू पुरपादिका ॥३५ अग्रगौ समगौ वापि अनुगौ वापि योगतः।

कुश्चितं पादमुत्क्षिप्य पार्श्वात् पार्श्वन्तु दोलयेत्। पादयोस्तु द्विजा हस्तौ कर्तव्यौ नाठ्ययोक्तृभिः॥४।

पातयेदश्चितं चैव दोलपादा प्रकीर्तिता ॥३६॥ यतः पादस्ततो हस्तो यतो हस्तस्ततस्त्रिक्रम्।

कुश्चितं पादमुत्क्षिप्य आक्षिप्य त्वश्चितं न्यसेत्। पादस्य निर्गमं कृत्वा तथोपाङ्गानि योजयेत् ॥४८॥

जङ्गास्वस्तिकसंयुक्ता 'चाक्षिप्ता नाम सा स्मृता ॥३७॥ पादचार्या यदा पादो धरणीमेव गच्छति। एवं हस्तश्चरित्वा तु कटीदेशं समाश्रयेद्॥४९।। स्वस्तिकस्याग्रतः पाद: कुश्चितश्च प्रसारितः। निपतेदश्चिताविद्धमाविद्धा नाम सा स्मृता ॥३८॥ पताश्चार्यो मया प्रोक्ता ललिताङ्गक्रियात्मिकाः।

पादमाविद्धमावेष्ठ्य समुत्प्लुत्य निपातयेत्। स्थानान्यासां प्रवक्ष्यामि सर्वशस्त्रविमोक्षणे ।।५०।।

परिवृत्य द्वितीयं च सोद्वत्ता चार्युदाहता॥३९॥ वैष्णवं समपादं च वैशाखं मण्डलं तथा।

पृष्ठतो वलितं पादं शिरोघृष्टं प्रसारयेत्। प्रत्यालीढं तथालीढं स्थानान्येतानि षण्णुणाम्।।५१॥

सर्वतो मण्डलाविद्धं विद्युद्धान्ता तु सा स्मृता॥४0। द्वो तालावर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत्।

पृष्ठप्रसारितः पादो वलिताभ्यन्तरीकृतः। तयोः 5समुत्थितस्त्वेकस्त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः॥५२॥

पा्ष्णि प्रपतितश्चैव ह्यलाता सा प्रकीर्तिता ।४१। किंचिद्श्चितजङ्ग च सौष्ठवाङ्गपुरस्कृतम्। वैष्णवस्थानमेतद्धि विष्णुरत्ाधिदैवतम्॥५३॥ कुश्चितं पादमुत्क्षिप्य त्र्यश्रमूरु विवर्तयेत्। कटीजानुविवर्ताच्च भुजङ्गत्ासिता भवेत् ।४२।। स्थानेनानेन कर्तव्यः संलापस्तु स्वभावजः।

अतिक्रान्तकमं कृत्वा चोत्प्लुत्य विनिपातयेत्। नानाकार्यान्तरोपेतैनृ भिरुत्तममध्यमैः॥।५४॥

'जङ्घाश्चिता परिक्षिप्ा सा ज्ञेया हरिणप्लुता॥४३॥ * चक्रस्य मोक्षणे चैव धारणे धनुषस्तथा। * 6धैर्योदात्ताङ्गलीलासु तथा क्रोधे प्रयोजयेत्॥५५ नूपुरं चरणं कृत्वा पुरतः संप्रसारयेत्। 'क्षिप्रमाविद्धकरणं दण्डपादा तु सा स्मृता॥४४॥ इदमेव विपर्यस्तं प्रणयक्रोध इष्यते। उपालम्भकृते चैव 'प्रणयोद्वगयोस्तथा ॥५६॥ अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा त्रिकं तु परिवर्तयेत्। द्वितीयपादभ्रमणात्तलेन भ्रमरी स्मृता ।४५।। 46-56 (B. X. 46-56; G. 46-56). I B. धनुर्वज्रासि शस्त्राणां. 2 B. प्रयोक्चव्या विमोक्षरो, C. प्रयोक्कव्या प्रयोक्कृभिः. 3 B. अग्रगौ पृष्ठगौ. 4C 34-45 ( B.X. 34-45; G. 34-45 ). I C. उत्क्िप्ता. 2 G संप्रकीर्तिता. हस्त. 5 C. समस्थित०. 6 C. धैर्यदानाङ्०. 7 C. प्रकर्षाधिबलस्तथा, G. 3 G. जद्वाश्चितोपरिचिप्ता. 4 G. •माविद्चरणं. प्रहर्षोद्वगयोस्तथा.

११. ५७-६८ नाट्यशास्त्रम् १६० १६१ चारीविधानम् ११. ६९-८०

शङ्कासूयोग्रताचिन्तामतिस्मृतिषु चैव हि। उत्तरोत्तरसंजल्पो रोषामर्षकृतश्च यः । दैन्ये चपलातायां च 'गर्वाभीष्टेषु शक्तिषु ॥५७ मल्लानां चैव 'संफेटः शत्रूणां च निरूपणम् ॥६९।। तथाभिद्रवणं चैव शस्त्राणां चैव मोक्षणम्। समपादे समौ पादौ तालमात्रान्तरस्थितौ॥५८॥ कुश्चितं दक्षिणं कृत्वा वामपादं प्रसार्य च ।७०। स्वभावसौष्ठवोपेतौ ब्रह्मा चाताधिदैवतम्। आलीढपरिवर्तस्तु प्रत्यालीढमिति स्मृतम्। अनेन कार्यं स्थानेन 2विप्रमङ्गलधारणम् ॥५९॥ आलीढसहितं शस्त्र प्रत्यालीढेन मोक्षयेत्॥७१।। रूपणं पक्षिणां चैव वरं कौतुकमेव च। नानाशस्त्रविमोक्षो हि कार्योऽनेन प्रयोक्तभिः। खस्थानां स्यन्दनस्थानां विमानस्थायिनामपि।६०॥ न्यायाश्चैवात विज्ञेयाश्चत्वार: शस्त्रमोक्षणे॥७२।। लिङ्गस्थानां व्रतस्थानां स्थानमेतत्तु कारयेत्। भारतः सात्वतश्चैव वार्षगण्योऽय कैशिक: । तालास्त्रयोऽर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत् ॥६१।। भारते तु कटिच्छेद्यं पादच्छेद्यं तु सात्वते॥७३।। तालांस्त्रीनर्धतालं च निषण्णोरुं प्रकल्पयेत्। वक्षसो वार्षगण्ये तु शिरच्छेद्यं तु कैशिके। तयश्रौ *पक्षस्थितौ चैव तत्र पादौ प्रयोजयेत् ॥६२।। एभिः प्रयोत्तृभिर्न्यायैर्नानाचारीसमुत्थितैः॥४॥ वैशाखस्थानमेतद्धि स्कन्दश्ात्राधिदैवतम्। प्रविचारा: प्रयोक्तव्या नानाशस्त्रविमोक्षणे। स्थानेनानेन कर्तव्यमश्वानां वाहनं बुधैः॥६३॥ न्यायं श्रितैरङ्गहारैर्न्यायाच्चैव समुत्थितैः॥५॥ व्यायामो निर्गमश्चैव स्थूलपक्षिनिरूपणम्। यस्माद्युद्धानि 'नीयते तस्मान्न्यायाः प्रवर्तिताः। शरासनसमुत्कर्षव्यायामकृतमेव च ।६४।। वामहस्ते विनिक्षिप्य खेटकं दक्षिणेन च ॥७६॥ रेचकेषु च कर्तव्यमिदमेव प्रयोक्तृभिः। शस्त्रमादाय हस्तेन प्रविचारमथाचरेत्। पन्द्रे तु मण्डले पादौ चतुस्तालान्तरस्थितौ॥।६५॥ प्रसार्य च करौ सम्यक पुनराक्षिप्य चैव हि।७S॥ त्रयस्त्रौ पक्षस्थिती चैच कटीजानू समौ तथा। खेटकं भ्रमयेत् पश्चात् पार्श्वात् पार्श्वमथापि च। धनुर्वज्रादिशस्त्राणि मण्डलेन प्रयोजयेत् ॥६६।। शिर:परिगमश्चापि कार्यः शस्त्रेण योक्तृभिः॥।७८।। 6वाहनं कुञ्जराणां तु स्थूलपक्षिनिरूपणम्। ·कपोलांसान्तरे वापि 'शस्त्रस्योद्वट्टनं तथा। अस्यैव दक्षिणं पादं पञ्चतालान् प्रसार्य तु ॥६७॥ पुनश्च खड्गहस्तेन ललितोद्वेष्टितेन च॥७२॥ आलीढं स्थानकं कुर्याद् रुद्रश्चास्याधिदवतम्। खेटकेन च कर्तव्य: शिर:परिगभो बुधैः। अनेन कार्यं स्थानेन वीररौद्रकृतं तु यत् ।।६८।। एवं विचार: कर्तव्यो भारते शस्त्रमोक्षणे॥।८०।

57-68 (B. X. 57-68 ; G. 57-68a ). I G. गर्वाधिक्येषु. 2 G. 69-80 (B.X. 69-80; G. 69b-8oa). I G. संस्फोटः 2 G.B. •मङ्गलकारणम् 3 G. वरकौतुकम्, B. वरं कौतुकम्. 4 C. वतःस्थितौ. 5C. न्याया०. 3 CGg. नीयन्ते, B.G. वर्तन्ते. 4 C. वामहस्तेन नित्िप्य. 5 B. शराणां च समुत्क्षेपं. 6 B. धनुर्वज्राशि. कपोलस्यान्तरे. 6G. शस्त्रस्योद्वेष्टनं. १८D

११. ८१-९१ नाट्यशास्त्रम् १६२ १६३ चारीविधानम् ११. ९२-१०१

सात्वते च प्रवक्ष्यामि प्रविचारं यथाविधि। समुन्नतमुरश्चैव सौष्ठवं नाम तद् भवेत्'। स एवं प्रविचारस्तु शस्त्रखेटकयोः स्मृतः।८१।। कटीनाभिचरौ हस्तौ वक्षश्चैव समुन्नतम्॥९२। केवलं पृष्ठतः 'शस्त्र' कर्तव्यं खलु सात्वते वैष्णवं स्थानमित्यङ्गं चतुरश्रमुदाहतम्। गतिश्च वार्षगण्येऽपि सात्वतेन क्रमेण तु॥८२। परिमार्जनमादानं सन्धानं मोक्षणं भवेत् ॥९३। शस्त्रखेटकयोश्चापि भ्रमणं संविधीयते। धनुषस्तु प्रयोक्तव्यं करणं तु चतुविधम्। 2शिरः परिगमस्तद्वच्छस्त्रस्येह भवेत्तथा॥८३।। शप्रमार्जनं परामर्श आदानं ग्रहणक्रिया॥९४॥ उरस्युद्वेष्टनं कार्यं शस्त्रस्यांसेऽथवा पुनः। सन्धानं शरविन्यासो विक्षेपो मोक्षणं तथा। भारते प्रविचारो यः कर्तव्यः स तु कैशिके॥८४॥ तैलाभ्यक्तन गात्रेण यवागूमृदितेन च ।९५॥ विभ्रमय्य तथा शस्त्र केवलं मूर््नि पातयेत। व्यायामं कारयेद्धीमान् भित्तावाकाशके तथा। प्रविचारा: प्रयोक्तव्या ह्वेवमेतेऽङ्गलीलया।८५ योग्यायां मातृका भित्तिस्तस्माद्भित्तिं समाश्रयेत्॥९६॥ धनुर्वज्रादिशस्त्राणां प्रयोक्तव्या विमोक्षणे। भित्तौ प्रसारिताङ़ग तुव्यायामं कारयेन्नरम्। न भेद्य नापि च छेद्यं न चापि रुधिरस्त्रतिः॥८६॥ बलार्थं च निषेवेत नस्य 5वस्तिविधिं तथा ॥१७।। रङ्गे प्रहरणे कार्यं न चापि व्यक्तघातनम्। 6स्त्निग्धान्यन्नानि च तथा रसकं पानकं तथा। संज्ञामात्रेण कर्तव्यं शस्त्राणां मोक्षणं बुधैः॥८॥ 'आहारेऽधिष्ठिताः प्राणाः प्राणे योग्याः प्रतिष्ठिताः॥९८।। अथवाभिनयोपेतं कुर्याच्छेद्य विधानतः। तस्माद्योग्याप्रसिद्धार्थमाहारे यत्नवान् भवेत्। अशुद्धकायं प्रक्कान्तमतीवक्षुत्पिपासितम् ॥९९।। व्यायामं कारयेत् सम्यग लयतालसमन्वितम्। अतिपीतं तथा भुक्तं व्यायामं नैव कारयेत्। 'सौष्ठवे हि प्रयत्नस्तु कार्यो 'व्यायामसेविभिः॥८९। 8अचेलैर्मधुरै गात्रश्चतुरश्रेण वक्षसा। न हि सौष्ठवहीनाङ्ग: शोभते नाट्यनृत्तयोः। व्यायामं कारयेद्धीमान नरमङ्गक्रियाथिनम्॥१००॥ अचश्चलमकुज्ज® 8च सन्नगात्ं तथैव च ।९०॥। एवं व्यायामसंयोगे कार्यश्चारीकृतो विधि:। नात्युच्च चलपादं च सौष्ठवाङ्गं प्रयोजयेत्। अत ऊध्वं प्रवक्ष्यामि मण्डलानां विकल्पनम्।१०१। कटी कर्णसमा यत्र "कूर्परांसशिरस्तथा॥९१। इति भारतीये नाट्यशास्त्रे चारीविधानं नाम एकादशोऽध्यायः। 80-91 (B.X. 81-92; G. 8ob-92a). I B.d. खड़गं, C. शक्ं. 2 G.C. 92-101 (B. X. 93-103 ; G. 91b-103), I B.G. add a couplet. शिरः परिगमादस्मिस्स्य (G. स्तत). 3C. शस्रस्याङ्गन. 4B. धनुर्वज्रासि०. 5 C. 2 G.C. संमार्जनं. 3 C. प्रसारिताङ्गस्तु. 4 C. कारयेद्ुधः 5 C. च त्रिविधं. सौष्ठवेन तु यत्नस्तु. 6 B. व्यायामवेदिभिः 7 B.G. add a couplet. 6 C. om. this hem. 7 B.G. आहृाराधिष्ठिताः 8 MSS. अचलैः- 8 C.G. चासन्नगात. 9 G. सौष्ठवे चैव योजयेत्. 10 C. कूर्परोंऽसस्थितस्तथा. 9 C. अङ्ग क्रियात्मकम्-

द्वादशोऽध्यायः एताश्चार्यो मया प्रोक्ता यथावच्छस्त्रमोक्षणे। चारीसंयोगजानीह मण्डलानि निबोधत॥१। अतिक्रान्तं विचित्रं च तथा ललितसश्चरम्। सूचीविद्धं दण्डपादं विहृतालातके यथा ॥२। वामविद्धं सललितं क्रान्तश्चाकाशगानि च2। भ्रमरास्कन्दिते स्यातामावत च यथाऽपरम् ॥३। समोत्सरितमप्याहुरेडकाक्रीडितं तथा। अड्डितं शकटास्यं च तथाऽध्यर्धकमेव च॥४॥ पिष्टकुट्ट च विज्ञेयं तथा चाषगतं पुनः। भूमिका मण्डला ह्ोते लक्षणं च निबोधत2॥५॥ आद्य पादं तु जनितं कृत्वोद्वाहितमाचरेत्।

FF अलातं वामकं चैव पार्श्वक्रान्तं च दक्षिणम् ॥६।। सूचीं वामपदं दद्यादपक्रान्तं च दक्षिणम्'। सूचीं वामं पुनश्चैव त्रिकं च परिवर्तयेत्।।।। तथा 2दक्षिणमुद्द तमलातं चैव वामकम्। परिच्छिन्न' तु कर्तव्यं बाह्मभ्रमरक्रेण हि॥८॥ अतिक्रान्तं पुनर्वामं दण्डपादश्च दक्षिणम्। विज्ञेयमेतद् व्यायामे त्वतिक्रान्तन्तु मण्डलम् ॥९॥

I-3 (B,XI, I-3 ; G. 1-3). I C. वामबन्धं. 2 B. adds here मरडलानि द्विजश्रेष्ठा भूमिगानि निबोधत. 3-5 ( B.XI. 4-7 ; G. 3-5 ). I Mss. sometimes wrongly आस्पन्दित, cf. note I on trans. of XI. 7-8. 2 B. reads 5b differently. 6-9 (B.XI. 7, 8b-1ra ; G. 6-9). I C. om. 7a, 9b. 2 C.

१२. १०-२० नाट्यशास्त्रम् मण्डलविधातम् १२. २१.३१ 3

आद्यं तु जनितं कृत्वा तेनैव च निकुट्टनम्। उद्धत्तो दक्षिणश्च स्यादलातश्चैव वामकः। आस्कन्दितं तु वामेन पार्श्वक्रान्तं च दक्षिणम् ॥१०। पारश्वक्रान्तः पुनश्चाद्ः भुजङ्गतासितस्तथा ॥२१॥ भुजङ्गत्वासितं वाममतिक्रान्तं च दक्षिणम्। अतिक्रान्तः पुनर्वामो दण्डपादश्च दक्षिणः । उद्दृत्तं दक्षिणं चैव अलातं चैव वामकम् ॥११। वामसूची त्रिकावर्तो दण्डपादेतु मण्डले ॥२२॥ पाश्वक्रान्तं पुनः सव्यं सूचीवामकमं यथा। विक्षेपो दक्षिणस्य स्यादपक्रान्तं च वामकम् ॥१२। आद्यं तु जनितं कृत्वा तेनैव च निकुट्टनम्।

बाह्मभ्रमरकं चैव विक्षेपं चैव योजयेत्। आस्कन्दितं च वामेन उद्धक्तं दक्षिणेन च ॥२३।।

विज्ञेयमेतद्वरायामे विचित्रं नाम मण्डलम् ॥१३॥ अलातं वामकं पादं सूचीं दद्यात्तु दक्षिणम्। पारश्वक्रातः पुनर्वाम आक्षिप्तो दक्षिणस्तथा ॥२४। कृत्वोर्ध्वजानुचरणमाद्यं सूर्ची प्रयोजयेत्। परिवृत्य त्रिकं चैव दण्डपादं प्रसारयेत्। अपक्रान्तः पुनर्वाम आद्यः पारश्वगतो भवेत् ॥१४॥ सूचीं वामपदं दद्यात् त्रिकं तु परिवर्तयेत् ॥।२५। वामं सूचीं पुनर्दद्यात् त्रिकश्च परिवर्तयेत्। भुजङ्गत्रासितश्चाद्यो वामोऽतिक्रान्त एव च। पारश्वक्रान्तं पुनश्चाद्मतिक्रान्तञ्च वामकम् ॥१५॥ एष चारीप्रयोगस्तु विहते मण्डले भवेत् ॥२६॥ 2सूचीमाद्यं पुनः कृत्वा ह्यपकान्तञ्च वामकम्। पाशर्वक्रान्तं पुनश्चाद्मतिक्रान्तं च वामकम् ॥१६। सूचीमाद्यकमं कृत्वा चाऽपक्रान्तं च वामकम्।

परिच्छिन्न' च कर्तव्यं बाह्यभ्रमणकेण हि। पारश्वक्रान्तस्ततश्चाद्ोऽप्यलातश्चैव वामकः ॥२७॥

एष चारीप्रयोगस्तु कार्यो ललितसश्चरे ॥१७।। भ्रान्ता चारीभिरेताभि: पर्यायेणाथ मण्डलम्। षट्संख्यं पश्चसंख्यं वा ललितैः पादविक्रमैः- ॥२८॥ सूचीं वामपदं दद्यात् त्रिकं च परिवर्तयेत्। अपक्रान्तः पुनश्चादो वामेऽतिक्रान्त एव च। पाशर्वक्रान्तः पुनश्चान्यो वामोऽतिकान्त एव च ॥१८।। पादभ्रमरकश्च स्यादलाते खलु मण्डले ॥२९॥ सूचीमाद्यं पुनर्दद्ादतिक्रान्तश्च वामकम्। पारश्वकान्तं पुनश्चाद् सूचीविद्धे तु मण्डले ॥१९।। सूचीमाद्यकमं कृत्वा ह्यपक्रान्तं च वामकम्। आद्यो दण्डक्रमश्चैव सूचीपादस्तु वामकः॥३०॥ आद्यस्तु जनितो भूत्वा स च दण्डक्रमो भवेत्। कार्यस्त्रिकविवर्तश्च पार्श्वक्रान्तश्च दक्षिणः। वामसूचीं पुनर्देद्यात् त्रिकश्च परिवर्तयेत् ॥२०॥ आक्षिप्त' वामकं कुर्याददण्डपादं च दक्षिणम्॥३१॥

10-13 (B.XI. I1b-I2a, 13a-15 ; G. 10-13). 1 B. adds here 21-22 (B.XI- 23-24; G. 22-23). 23-26 (B.XI. 25-28 ; a hem and C. om. Io and IIa. 14-17 (B.XI. 16-17, 19 ; G. 24-27). I B. समवर्त्य. 27-29 (B.XI. 29-30 ; 3ib-32a ; G. 14-16, 18). I C. कृत्वोर्ध्ववामचरण०. 2 C. सूचीवामकमं. 3 C.पुनश्चान्यो. G. 28-30). B. षट्संख्यं सप्तसंख्यं वा. 2 B. adds a hem. 18-19 (B.XI. 20-21 ; G. 19-20). 20 (B.XI. 22 ; G. 21). 30-31 (B.XI. 32b-34a ; G. 31-32).

१२. ३२-४२ नाट्यशास्त्रम् ५ मण्डलविधातम् १२. ३३-५३

ऊरूद्वत्तं च तेनैव कर्तव्यं दक्षिणेन तु। आद्यो भ्रमरकः कार्यस्त्रिकञ्च परिवर्तयेत्। सूचीवामक्रमश्चैव त्रिकं च परिवर्तयेत् ॥३२।। आस्कन्दितः पुनर्वामः शकटास्यश्च दक्षिणः ॥४३। अलातश्च भवेद्रामः पाश्वक्रान्तश्च दक्षिण:। वामः पृष्ठापसर्पी च दद्याद् भ्रमरकं तथा। अतिक्रान्तः पुनर्वामो वामविद्धे तु मण्डले ॥३३। स पवास्कन्दितः कार्यस्त्वेतद् भ्रमरमण्डलम् ॥४४॥

सूचीमाद्यक्मं कृत्वा अपक्रान्त च वामकम्। आद्यो भ्रमरकः कार्यो वामश्चैवाडितो भवेत्। पारश्वक्रान्तः पुनश्चाद्ो भुजङ्गत्रासितस्तथा ॥३४॥ कार्यस्त्रिकविवर्तश्र शकटास्यश्च दक्षिण: ।४५। अतिक्रान्तः पुनर्वाम आक्षिप्तो दक्षिणस्तथा। ऊरूद्दत्त: स एव स्याद् वामश्चैवापसर्पितः। अतिक्रान्तः पुनर्वाम ऊरूद्वत्तस्तथैव च' ॥३५॥ कार्यस्त्रिकविवर्तश्र दक्षिण: स्कन्दितो भवेत् ॥४६।। अलातश्च पुनर्वाम: पारश्वक्रान्तश्च दक्षिणः। शाकटास्यो भवेद्दामस्तदेवास्फोटनं भवेत्। सूचीवामं पुनर्दद्यादपक्रान्तश्च दक्षिण:2॥३६। एतदास्कन्दितं नाम व्यायामे युद्धमण्डलम्॥४७॥ अतिक्रान्तः पुनर्वामः 'आक्षिप्तो दक्षिणे तथा। एष पादप्रसारस्तु ललिते मण्डले भवेत्॥३७।। आद्यन्तु जनितं कृत्वा वामश्चैव निकुट्टनम्। शकटास्य: पुनश्चाद्य ऊरूद्वत्तः स एव च ॥४८। सूचीमाद्यक्रमं कृत्वा ह्यपक्रान्तञ्च वामकम्। पृष्ठापसर्पी वामश्च स च चाषगतिभवेत। पारश्वक्रान्तं पुनश्चान्यं वामं पार्श्वक्रमं तथा॥३८॥ आस्कन्दितः पुनः 'सव्यः शकटास्यश्च वामकः ॥४९॥। भ्रान्त्वा चारीभिरेताभि: पर्यायेणाथ मण्डलम्। आद्यो भ्रमरकश्चैव त्रिकश्च परिवर्तयेत्। वामसूचीं ततो दद्यादपकान्तं च दक्षिणम्॥३९।। पृष्ठापसर्पो वामश्चेत्यावर्ते मण्डले भवेत् ॥५०॥ स्वभावगमने ह्येतन्मण्डल संविधीयते। क्रान्तमेतत्तु विज्ञेयं नामतो नाट्ययोक्तृमिः ।४०॥। समपादं बुधः कृत्वा स्थानं हस्तौ प्रसारयेत्।

एतान्याकाशगानीह ज्ञेयान्येवं दशैव तु। निरन्तरावूर्ध्व तलावावेष्य्योद्वेष्ठ्य चैव हि॥५१॥ कटीतटे विनिक्षिप्य आद्यमावतयेत् क्रमम्। अतः परं प्रवक्ष्यामि भौमानामिह लक्षणम्॥४१। तथा क्रमं पुनर्वाममावर्तेन प्रसारयेत् ॥५२॥ आद्यन्तु जनितः कार्यो वामश्चास्कन्दितो भवेत्। चार्या चानया भ्रान्त्वा तु पर्यायेणाथ मण्डलम् शकटास्यः पुनश्चाद्ो वामश्चापि प्रसारितः ।४२।। समोत्सारितमेतत्तु कार्य व्यायाममण्डलम् ॥५३॥

32-33 ( B.XI. 34b-36a ; G. 33-34 ). 34-37 (B.XI. 43-44 ( B.XI. 44b-47a ; G. 43-44 ). 47 b-5oa ; G. 45-47). I C. om. 45b-47a. 45-47 (B.XI. 36b-37a ; 38-40a ; G. 35-37). I G. om. this hem. 2 G. om. 48-50 (B.XI, this hem. 3 C. कार्यो ललितसंज्ञकः. 38-40 (B.XI. 40b-43a ; G. 38-40). 50b-53a ; G. 48-50). I C. सौख्यं. 51-53 (B.XI.53a-56a ; 41-42 (B.XI. 43b-45a ; G. 41-42). G. 51-53).

१२.५४-६४ नाट्यशास्त्रम् मण्डलविथानम् १२. ६५-६८

पादैस्तु भूमिसंयुक्तै: सूचीविद्धैस्तथैव च। सर्वै श्चाषगतैः पादैः परिभ्राम्य तु मण्डलम्। एडकाक्रीडितश्चैव तूर्णै स्त्रिकविवर्तितैः ॥५४॥ एतच्चाषगतं विद्यान्नियुद्धे चारिमण्डलम् ॥६५॥ सूचीविद्धापविद्धैश्च क्रमेणावृत्य मण्डलम् एडकाक्रीडितं विद्यात् खण्डमण्डलसंजितम्॥५५॥ नानाचारीसमुत्थानि मण्डलानि समासतः। उक्तान्यतः परं चैव समचारीं नियोजयेत् ॥६६॥। सव्यमुद्घट्टितं कृत्वा तेनैवावर्तमाचरेत्। समचारीप्रयोगो यस्तत्समं नाम मण्डलम्। तेनैवास्कन्दितः कार्यः शकटास्यश्च वामकः ॥५६॥ आचार्यबुद्धा तानीह कर्तव्यानि प्रयोक्तृभिः ॥६७।। आद्यः पृष्ठापसर्पी च सच चाषगतिर्भवेत्। पतानि खण्डानि समण्डलानि अड्डितश्च पुनर्वाम आद्यश्चैवापसर्पितः ।।५७।। युद्धे नियुद्धे च परिक्रमे च। वामो भ्रमरकः कार्य आद्यश्चास्कन्दितो भवेत्। लीलाङ्गमाधुर्यपुरस्कृतानि तेनैवास्फोटनं कुर्यादेतदड्ितमण्डलम् ।५८॥ कार्याणि वाद्यानुगतानि तज्जैः ।६८।

आद्यं तु जनितं कृत्वा तेनैव च निकुट्टनम्। इति भारतीये नाट्यशास्त्रे मण्डलविधानं नाम स एव शकटास्यश्च वामश्चास्कन्दितो भवेत् ॥५९॥ पादैश्च शकटास्यस्यैः पर्यायेणाथ मण्डलम्। द्वादशोऽध्यायः।

विज्ञेयं शकटास्यश्च तुव्यायामे युद्धमण्डलम् ॥६०॥

आद्यस्तु जनितो भूत्वा स पवास्कन्दितो भवेत्। अपसर्पी पुनर्वाम: शकटास्यश्च दक्षिणः ।६१। भ्रान्त्वा चारीभिरेताभि: पर्यायेणाथ मण्डलम्। अध्यर्धमेतद्विज्ञेयं नियुद्धे चारिमण्डलम् ॥६२।

सूचीमाद्यक्रमं कृत्वा ह्यपक्रान्तश्च वामकम्। भुजङ्गत्वासिश्चाद्य एष एव तु वामकः ॥६३।। भुजङ्गत्नासितैरभ्रान्त्वा चारैरपि च मण्डलम्। पिष्टकुट्टन्तु विज्ञेयं नियुद्धे चारिमण्डलम् ॥६४॥

54-55 ( B.XI. 56b-58a ; G. 54-55 ). 56-58 (B.XI. 65 (B.XI. 67b-68a ; G. 65). 66 G. 66). (B.XI. 68b-69a ; 58b-61a; G. 56-58). 59-60 (B.XI. 61b-63a ; G. 59-60). 61-62 (B.XI. 63b-65a ; G. 61-62). 63-64 (B.XI. 65b-67a ;63-64 ). 67 (B.XI. 69b-7oa ; G. 67). 68 (B.XI. 7ob-71a ; G. 68).

गतिप्रचार: १३. ११-२०

चतुष्कलो ह्य त्तमानां मध्यानां द्विकलो भवेत्। तथा चैककलः पातो नीचानां संप्रकीर्तितः ।११। त्रयोदशोऽध्यायः स्थितं मध्यं द्रुतं चव समवेक्ष्य लयत्रयम्।

ऐवं व्यायामसंयोगे कार्य मण्डलकल्पनम्। यथाप्रकृति नाट्यज्ञो गतिमेवं प्रयोजयेत् ॥१२।। अतः परं प्रवक्ष्यामि गतीस्तु प्रकृतिस्थिताः ॥१॥ धैर्योपपन्ना गतिरुत्तमानां

तत्नोपवहनं कृत्वा भाण्डवाद्यपुरस्कृतम्। मध्या गतिर्मध्यमसंमतानाम्।

'यथामार्गकलोपेतं प्रकृतीनां 2प्रवेशनम् ॥२॥ द्रता गतिश्च प्रचुराधमानां ध्र वायां संप्रयुक्तायां पटे चैवापकर्षिते। लयत्रयं सत्त्ववशेन योज्यम्॥१३॥

कार्यः प्रवेशः पात्राणां नानार्थरससम्भवः ।३। एष एव भुवि ज्ञेय: कलाताललये विधि:। स्थानं तु वैष्णव कृत्वा ह्युत्तमे मध्यमे यथा'। पुनर्गतिप्रचारस्य प्रयोगं शृणुतानघाः।।१४। समुन्नतं समं चैव चतुरस्रमुरस्तथा।४।। स्वभावे तूत्तमगतौ कार्य 1जानु कटीसमम्। बाहुशीर्षे प्रसन्ने च नात्युत्क्षिप्ते च कारयेत्। युद्धचारीप्रयोगेषु 'पुनः स्तनसमं भवेत् ॥१५। ग्रीवाप्रदेश: कर्तव्यो मयूराश्चितमस्तकः ॥५॥ पाश्वक्रान्तैः सललितैः पादैर्वाद्यान्वितैरथ। कर्णादष्टाङ्गलिस्थे च बाहुशीर्षे प्रयोजयेत्। रङ्गकोणोन्मुखो गच्छेत् सम्यक् पश्चपदानि तु ॥१६॥ उरसश्चापि चिबुकं चतुरङ्गुलसंस्थितम् ॥६।। वामवेधं तत कुर्याद्विक्षेपं दक्षिणेन तु। हस्तौ तथैव कर्तव्यौ कटीनाभितटस्थितौ। परिवृत्य द्वितीयं तु गच्छेत् कोणं ततः परम् ॥१७॥ दक्षिणो नाभिसंस्थस्तु वाम: कटितटस्थितः ॥७।। तत्रापि वामवेधस्तु विक्षेपो दक्षिणेन च। पादयोरन्तरं कार्य द्वौ तालावर्धमेव च। ततो भा्डोन्मुखो गच्छेत् तान्येव तु पदानि च ।१८॥ पादोत्क्षेपस्तु कर्तव्यः स्वप्रमाणविनिर्मितः।।८।। एवं गतागतैः कृत्वा पदानामेकविंशतिम्। चतुस्तालो द्वितालश्च एकतालस्तथव च। वामवेधं ततः कुर्यात् विक्षेप दक्षिणस्य च ॥१९॥ चतुस्तालस्तु देवानां पार्थिवानां तथैव च ॥९। रङ्गे विकृष्टे भरतेन कार्यो द्वित्रालश्चेव मध्यानां ताल: स्त्रीनीचलिद्गिनाम्। गतागतैः पादगतिप्रचार:। चतुष्कलोऽथ द्विकलस्तथा ह्येककलः पुनः ॥१०॥ =यस्रस्त्रिकोणे चतुरस्रङ्गे गतिप्रचारश्चतुरस्त्र एव ॥२०।

II-20 (B.XII. 11-20; G. 11-20). I G. जानुकटीसमम्. 2 C. 1-10 (B.XII. I-10). I Ag. (v. I. ) क्लोपेतं, B.G. रसोपेतं, जानु स्तनसमं. 3 G. त्र्यक् त्रिकोरो. 2 B. प्रवेशने. 3 C. यथा. 4 G. •सज्िनाम्. २

१३. २१-३१ नाट्यशास्त्रम् १० गतिप्रचार: १३. ३२.४१

यः समैः सहितो गच्छेत्तत्र कार्यो लयाश्रयः। ज्येष्ठे 'चतुष्कलं यत्र 2द्विकलं मध्यमे ततः। चतुष्कलोऽथ द्विकल [अथ]वैककल: पुनः ।।२१। द्विकलं चोत्तमे यत्र मध्ये त्वेककलं भवेत्॥३२।। अथ मध्यमनीचस्तु गच्छेद्य: परिवारितः। कलिकं मध्यमे यत्र नीचेष्वर्धकल भवेत्।* चतुष्कलमथार्ध्वं च तथा चैककलं पुनः ॥२२।। एवमर्धार्धहानिं तु 'कलानां संप्रयोजयेत् ॥३३॥ देवदानवयक्षाणां नृपपन्नगरक्षसाम्। उत्तमानां गतिर्या तुन तां मध्येषु योजयेत्। चतुस्तालप्रमाणेन कर्तव्याथ गतिर्बुधैः ॥।२३॥ मध्यमानां गतिर्या तुन तां नीचेषु योजयेत्॥३४।। दिवौकसां तु शेषाणां मध्यमा गतिरिष्यते। ज्वरार्तें च क्षुधारतें च तपःश्रान्ते भयान्विते। तत्नापि 'चोद्धता ये तु तेषां देवैः समा गतिः ॥२४॥ 'विस्मये चावहित्थे च तथौत्सुक्यसमन्विते॥३५॥

ऋषय ऊचु :- शृङ्गारे चैव शोके च स्वच्छन्दगमने तथा। यदा मनुष्या राजानस्तेषां देवगतिः कथम्। *गतिः स्थितलया कार्याधिकलान्तरपातिता2॥३६॥ अतोच्यते कथ नैषा गती राजां भविष्यति ॥२५॥ पुनश्चिन्तान्विते चैव गतिः कार्या चतुष्कला1। इह प्रकृतयो दिव्या तथा च दिव्यमानुषी। अस्वस्थे कामिते चैव भये वित्रासिते तथा॥३७॥ मानुषी चेति विज्ञेया नाट्यनृत्तक्रियां प्रति ॥२६।। आवेगे चैव हर्षे च कार्ये यञ्च त्वरान्वितम्। देवा हि प्रकृतिर्दिव्या राजानो दिव्यमानुषी। अनिष्टश्रवणे चैव 'क्षेपे चाद्भुतदर्शने ॥३८॥ या त्वन्या लोकविदिता मानुषी सा प्रकीर्तिता ॥२७। अपि चात्ययिके कार्ये 'तथैव शत मार्गणे। देवांशजास्तु राजानो वेदाध्यात्मसु कीर्तिताः। अपराद्धानुसरणे श्वापदानुगतौ तथा॥३९॥। एवं देवानुकरणे दोषो ह्यत्र न विद्यते॥२८।। एतेष्वेवं गति प्राज्ञो 'द्विकलां संप्रयोजयेत्। अयं विधिस्तु कर्तव्यः स्वच्छन्दगमनं प्रति। गतिः शृङ्गारिणी कार्या स्वस्थकामितसंभवा ॥४०॥ संभ्रमोत्पातरोषेषु प्रमाणं न विधीयते॥२९। दूतीदर्शितमार्गस्तु प्रविशेद्रङ्गमण्डलम्। *सर्वासां प्रकृतीनां तु अवस्थान्तरसंश्रया। सूचया चाप्यभिनयं कुर्यादर्थसमाश्रयम्॥४१॥ *उत्तमाधममध्यानां गतिः कार्या प्रयोक्तृभिः।३०। चतुर्द्वेकल वा स्यात् तथार्धकलमेव च। 32-33 (B. XII. 29-33 ; G. 29-33). I G. चतुष्कला. 2 G. द्विकला. अवस्थान्तरमासाद्य कुर्याद् गतिविचेष्टितम् ॥३१॥ 3 G. read this hem. as यच्चोत्तमस्य द्विकला मध्यमस्यैककला तथा. 4 G. this hem. as मध्यमस्यैककला यत्र नीचस्याधकला ततः 34 ( B XII. 39b-40a ; G. 34). 5 B. जडानां. 21-24 (B.XII. 21-24; G. 21-24 ). I Bd. मथोध. 2 BG. दव्यदानव. 3 BC. सर्वेषां, Bp. शेषाणं. 4C. चोर्ध्ववा. G. 35.36). I G, विक्षते. 2 G. om. his hem. 35-36 (B.XII. 34-35a; 37-40 (B.XII. 25-28 (B.XII. 25-28 ; G. 25-28). I C. देवात्वाजास्तु. 8 (I 36b-39a ; G. 37-29). I G. om. 37a. 2 C. कोपेर्ष्याद्गुत०. 3 B.C. दुःखिते. 29-31 (B.XII. 29-33 ; G. 29-33)) 40-41 (B.XII. 40b-44 ; G. 40b-44a). I B. विकलां.

१३.४२-५२ नाट्यशास्त्रम् १२ १३ गतिप्रचार: १३. ५३-६२

हृदैर्गन्धैस्तथा वस्त्ररलङ्काशश्च भूषितः। 'रूक्षो निर्भत्सनपरो रौद्रः सोऽथ स्वभावजः। नानापुष्पसुगन्धाभिर्मालाभि: समलंकृतः।।४२।। चतुस्तालान्तरोत्क्षिप्तैः पादैस्रन्तरपातितैः2 ॥५३॥ गच्छेत् सललितैः पादरतिक्रान्तैः स्थितैस्तथा। गतिरेवं प्रकर्तव्या तेषां ये चापि तद्विधाः। तथा सौष्ठवसंयुक्तैर्लयतालसमन्वितैः ।४३।। अहृद्या प्र मही यत्र इमशानरणकश्मला ॥५४॥ पादयोरनुगौ हस्तौ नित्यं कार्यो प्रयोक्तृभिः। गतिं तत्न प्रयुश्जीत बीभत्साभिनयं प्रति। उत्क्षिप्य 'सह पादेन 2पादयोश्च विपर्ययः॥४४। क्कतिदासन्नपतितैः विकृष्टपतितैः क्वचित्॥५५॥ प्रच्छन्नकामिते चैव गतिं भूयो निबोधत। एडकाक्रीडितैः पादैरुपर्युपरिपातितैः। विसर्जितजनस्तत्र तथा दूतीसहायवान् ॥४५॥ तेषामेवानुगैहस्तैर्बीभित्से गतिरिष्यते ॥५६॥ निर्वाणदीपो नात्यर्थ भूषणेश्च विभूषितः। अथ वीरे प्रकर्तव्या पादविक्षेपसंयुता। वेलासदृशवस्त्रश्च सह दूत्या शनैस्तथा ॥४६॥ द्रुता प्रहरणाविद्धा नानाचारीसमाकुला॥५॥ व्रजेत् प्रच्छन्नकामैस्तु पादैर्निशब्दमन्दगैः। 'शब्दशंक्युत्सुकश्च स्यादवलोकनतत्परः॥४७॥ कलाकालगतैः पादैरावेगे योजयेद् गतिम् ॥५८॥ वेपमानशरीरश्च शङ्कितः प्रस्खलन् मुहुः। उत्तमानामयं प्रायः प्रोक्तो गतिपरिक्रमः । रसे रोद्रे तु वक्ष्यामि दैत्यरक्षोगणान् प्रति ॥४८॥ मध्यानामधमानां च गति वक्ष्याम्यहं पुनः ।५९।। एक एव रसस्तेयां स्थायी रौद्रो द्विजोत्तमा:। चिस्मये चैव हर्षे च 'विक्षिप्तपद्विक्रमा। नैपथ्यरौद्रो विज्ञेयस्त्वङ्गरौद्रस्तथैव च ॥४९॥ आसाद्य तु रसं हास्यमेताश्चान्याश्च योजयेत् ।६०। तथा स्वभावजश्चैव त्रिधा रौद्र: प्रकीर्तितः। पुनश्च करुणे कार्या गतिः स्थिरपदैरथ। रुधिरह्किन्नदेहो यो रुधिराद्र मुखस्तथा॥५0॥ वाष्पाम्बुरुद्नयनः सन्नगात्स्तथैव च।।६१। 'तथा पिशितहस्तश्च रौद्रो नेपथ्यजस्तु सः। उत्क्षिप्तपातितकरस्तथा ससनरोदनः। बहुबाहुर्बहुमुखो नानाप्रहरणाकुलः॥५१। गच्छेत्तथाध्यधिकया 2प्रत्यग्राहितसंश्रये ॥६२।। स्थूलकायस्तथा प्रांशुरङ्गरौद्र: प्रकीर्तितः। रक्ताक्ष: पिङ्गकेशश्च असितो विकृतस्वरः ॥५२॥ 53-54 ( B.XII. 53-55a ; G. 52-53 ). I C. रूक्े. 2 B. °स्त्वन्तरे- पातितेः. 54-56 (B.XII. 55-57a ; G. 54-55). 57 (B.XII. 57b-58a, p. 145; G. 56). I G. द्रुतप्रचरणाविद्धा. B. प्रचाराधिष्ठाना. 42:44 ( B.XII. 40b-44 ; G. 40b-49a ). I B. हस्त पातेन ; 58 ( B.XII. 57b. 58a ; G. 57). I G.B. पार्श्वक्रान्तैः द्रुताविद्धैः 2 C. पतनेन ; 3 B. विपर्यात्. G.om. 44b. 45-48. (B.XII. 2 G. कालाकालागतैः. 59-60 (B.XII. 58b-6oa; G.58-59). 45-48a; G. 44b-47). I C. शब्दशक्त्यत्सुकश्र. 48-52 (B.XII. I C. विच्िप्य. 61-63 (B.XII. 6ob-62a; G. 60-6ra ). 48b-52; G. 4852). I C. तथापि शिरहस्तश्च. I C. गच्छेत्तथाविद्धकाय: 2 C.G. प्रत्यग्रगतिसंश्रये. Gp. प्रत्यग्रहतसंश्रये.

१३.६३-७३ नाट्यशास्त्रम् १४ १५ गतिप्रचार: १३. ७४-८४

पषा स्त्रीणां प्रयोक्तव्या नीचसत्वे तथैव च। पषा स्त्रीणां प्रकर्तव्या नृणाञ्चाक्षिप्तविक्रमा। उत्तमानां तु कर्तव्या सधैर्य वाष्पसंगता ॥६३।। क्वचिदासन्नपतितैर्विकृष्टपतितः क्वचित्।।७।। निश्चासैरायतोत्कृष्टैस्तथैवोर्ध्वनिरीक्षितैः। एडकाक्रीडितैः पादैरुपर्युपरिपातितैः। न तत्र सौष्ठव कार्य न प्रमाणं तथाविधम् ॥६४॥ एषामेवानुगैर्हस्तैर्गति भीतेषु योजयेत् ।७५।। मध्यानामपि सत्त्वज्ञैर्गतिर्योज्या विधानतः । वणिजां सचिवानां च गतिः कार्या स्वभावजा। उरःपातगतोत्साह: शोकव्यामूढचेतनः। नात्युत्क्षिप्तैः पदैर्गच्छेद् इष्टवन्धुनिपातने॥६५॥ अतिक्रान्तैः पदैर्विप्रा द्वितालान्तरगामिभिः ॥७६॥

गाढप्रहारे कार्या च शिथिलांसभुजाश्रया। कृत्वा नाभितटे हस्तमुत्तानं'कटकामुखम्'।

विघूर्णितशरीरा च गतिश्चूर्णपदैरथ ॥६६।। आद्यं चारालमुत्तानं कुर्यात्पाश्व 2तदन्तरे।।७9।।

शीतेन चाभिभूतस्य वर्षेणाभिहृतस्य च। न निषष्णं न च स्तब्धं न चापि परिवाहितम्।

गतिः प्रयोक्तृभिः कार्या स्रीनीचप्रकृतावथ ।६७।। कृत्वा गात्रं तथा गच्छेत्तेन चैव क्रमेण तु॥७८॥ यतीनां श्रमणानां च ये चान्ये तपसि स्थिता:। पिण्डीकृत्य तु गात्नाणि तेषां चैव प्रकम्पनम् । करौ वक्षसि निक्षिप्य कुब्जीभूतस्तथैव च ॥६८।। तेषां कार्या गतिर्विप्रा नेष्ठिकं व्रतमाश्रिता।७९।।

दन्तोष्ठस्फुरणं चैव चिबुकस्य तु कम्पनम्। अलोलचक्षुश्च भवेद्युगमात्ननिरीक्षणः ।

कार्य शनैश्च गन्तव्यं शीताभिनयने गतौ॥६९॥ उपस्थितस्मृतिश्चैव गात्र® सर्व विधाय च॥८०॥

तथा भयानके चैव गतिः कार्या विचक्षणैः। अचश्चलमनाश्चैव 'तथा लिङ्ग' समाश्रितः।

स्त्रीणां कापुरुषाणां च ये चान्ये सत्ववर्जिताः॥७0।। विनीतवेषश्च भवेत् कषायवसनस्तथा॥८१।

विस्फारिते चले नेत्रे विधुतं च शिरस्तथा। प्रथमं समपादेन कृत्वा स्थानेन वै बुध:। हस्त च चतुर कृत्वा तथा चैकं 2प्रसारयेत्।८२।। भयसंयुक्तया दृष्ठ्या पारश्वयोश्च विलोकनैः।७१।। द्रुतैश्चूणपदैश्चैव बद्धा हस्त कपोतकम्। प्रसन्नं वदनं कृत्वा प्रयोगस्य वशानुगः। अनिषण्णेन गात्रेण गतिं *गच्छेदतिक्रमात् ॥८३॥ प्रवेपितशरीरश्च शुष्कोष्टस्खलितं व्रजेत् ॥७२॥ उत्तमानां भवेदेषा लिङ्गिनां ये महाव्रताः । एषानुकरणे कार्या तर्जने तासने तथा। सत्त्वं च विकृतं दृष्ट्रा श्रुत्वा च विकृतं सवरम्॥७३॥ एभिरेव विपर्यस्तर्गुणरन्येषु योजयेत्।।८४।।

63-66 ( B.XII. 62b-66a ; G. 61b-65 ). I C. om. this hem. 74-75 (B.XII.70-75 ; G. 69-74). 76-78 (B.XII. 76-78 ;

but G.p. मध्यमानामपि तजज्ञा गति द्योदा विधानतः 2 G.C. शिथिलाङ्ग- G. 75-77). I C. मुक्काङ्गकटका. 2 G. तथान्तरे, B. स्तनान्तरे. 79-84 (B.XII.

भुजाश्रया. 67-69 ( B.XII. 67-69 ; G. 66-68 ). 70-73 79-86; G. 78-85). I G. यथावल्निङ्गमाश्रिता. 2 C. प्रयोजनम्.

( B.XII. 70-75 ; G. 69-74). I B. एषानुकररो. 3 G. गच्छेद्यतिकमात्, B. गच्छेद्यतिक्रमात्.

१३. ८५-९५ नाट्यशास्त्रम् १६ गतिप्रचार: १३. ९६-१०६

तथा वतानुगा च स्यादन्येषां लिङ्गिनां गतिः। प्रासाद द्रुमशैलेषु नदीनिम्नोन्नतेषु च। विभ्रान्ता वाप्युदात्ता वा विभ्रान्ता निभृतापि वा ॥८५॥ आरोहणावतरणं कार्यमर्थवशाद् बुधैः ॥९६॥ शकटास्यस्थितैः पादैरतिक्रान्ततैस्तथैव च। प्रासादारोहणं कार्यमतिक्रान्तैः पदैरथ। कार्या पाशुपतानां च गतिरुद्भ्रान्तगामिनी॥८६।। उद्धाह्य गात्र पादश्च 'सोपाने निक्षिपेन्नरः ॥९७॥ 'अन्धकारेऽथ याने च गतिः कार्या प्रयोक्तृभिः। तथावतरणं चैव गात्रमानम्य रेचयेत्। भूमौ विसर्पितैः पादैर्हस्तैर्मागप्रदर्शितैः।८७॥ अतिक्रान्तेन पादेन द्वितीयेनाश्चितेन च।।९८।। रथस्थस्यापि कर्तव्या गतिश्चूर्णपदैरथ। प्रासादरोहणं यत्तु तदेवाद्रिषु कारयेत्। समपादं तथा स्थानं कृत्वा रथगतिं व्रजेत्॥८८॥ केवलमूर्ध्व निक्षेपमद्रिष्वङ्गे भवेदथ ।।९९।। धनुर्गृहीत्वा चैकेन तथा चैकेन कूबरम्। द्रुमे चारोहणं 'कार्यमतिकान्तैः स्थितैः पदैः। सूतश्चास्य भवेदेव प्रतोदप्रग्रहाकुलः ।८९॥ सूचीविद्वैरपक्रान्तैः पाशर्वकान्तैस्तथैव च ॥१००॥। वाहनानि विचित्राणि कर्तव्यानि विभागशः। एतदेवावतरणं सरित्स्वपि नियोजयेत्। द्रुतैश्चूर्णपदैश्चैव गन्तव्यं रङ्गमण्डले ।९०।। प्रासादे यन्मया 'प्रोक्ता प्रतारे केवलं भवेत् ॥१०१।। विमानस्थस्य कर्तव्या एषैव स्यन्दनी गतिः। जलप्रमाणापेक्षा तु जलमध्ये गतिर्भवेत्। आरोदुमुद्हेद् गात्र किश्चित् स्याटुन्मुखस्थितम्।९१।। तोयेऽल्पे 2वसनोत्क्षेः प्राज्ये पाणिविकर्षणैः ॥१०२॥ अस्यव वैपरीत्येन कुर्याच्चाप्यवरोहणम्। किश्चिन्नताग्रकाया तु प्रतारे गतिरिष्यते। अधोऽवलोकनैश्च्चैव मण्डलावर्तनेन च ॥९२। प्रसार्य बाहुमेकैकं मुहुर्वारिविकर्षणैः ॥१०३॥

आकाशगमने चैव कर्तव्या नाट्ययोक्तृभिः। तिर्यक प्रसारिता चैव हियमाणस्य वारिणा।

स्थानेन समपादेन तथा चूर्णपदैरपि ।९३।। *अशेषाङ्गाकुलापूरदना द्रुतैरिष्यते ॥१०४

व्योम्नश्चावतरेद्यस्तु तस्यैतां कारयेद्रतिम्। नौस्थस्यापि प्रयोक्तव्या 'गतिश्चूर्णपदैर्गतैः।

ऋज्वायतोन्नतानतैः कुटिलावर्तितैरथ ॥९४। अनेनैव विधानेन कर्तव्यं गतिचेष्टितम् ॥१०५।।

भ्रश्यतश्च तथाकाशादपविद्धभुजा गतिः। संज्ञामात्रेण कर्तव्यान्येतानि विधिपूर्वकम्।

विकीर्णवसना चैव तथा भूगतलोचना॥९५॥ कस्मान् मृत इति प्रोक्ते किं मर्तव्यं प्रयोक्तृभिः ॥१०६॥।

96-98 ( B.XII. 96-98a ; G. 95-97 ). I B.G. न्यसेत्सोपानपंक्किषु.

85-86 (B.XII. 79-86 ; 78-85). 87 (B. XII. 87 ; G. 86). 99-100 (B.XII. 103-104 ; G.103-104 ). I C. °मतिक्रान्तोत्थितः.

2 C. अन्धकारेऽन्धयाने. 88-92 ( B.XII. 88-92 ; G. 87-91 ). 101-104 (B. XII. 105a, 98b-101; G. 98-101). I B.G. प्रोक्ल:

I C. आरूढमु०. 92-95 ( B.XII. 93-95 ; G. 92-94 ). प्रतार: केवल :. 2 B.G. वसनोत्कर्षः. 3 G. •कुलाधुतवदना.

I C. om. this hem. 105-106 (B. XII. 102a, 105b ; G. 102b, 105a-106). ३

१३.१०७-११६ नाट्यशास्त्रम् १८ गतिप्रचार: १३.११७-१२६

अङ्कशग्रहणान्नागं खलीनग्रहणाद्धयम्। शनैरुत्क्षेपणं चैव कर्तव्यं हस्तपादयोः। कम्पनं चैव गात्राणां क्लेशनं च तथैव च ।।११७।। अश्वयाने गतिः कार्या वैशाखस्थानकेन तु। दूराध्वानं गतस्यापि गतिर्मन्दपदकमा। यथा चूर्णपदैश्चित्रुपर्युपरिपातितैः ॥१०८॥ विकूणनं च गात्रस्य जानुनोश्च विमर्दनम् ॥११८। पन्नगानां गतिः कार्या पादैः 'सवस्तिकसंश्षितै। स्थूलस्यापि तु कर्तव्या गतिर्देहानुकर्षिणी। पारश्वक्रान्तं पदं कुर्यात् सवस्तिकं रेचयेदिह ।१०९।। समुद्धद्दनभूथिष्ठा मन्दोत्क्षिप्तपदक्रमा ॥१ १९।। विटस्यापि तु कर्तव्या गतिर्ललितविक्रमा। विष्कम्भगामी च भवेन्निश्वासबहुलास्तथा। पादैराकुश्चितैः किश्चित् तालाभ्यन्तरपातितैः ॥११०॥ श्रमस्वेदाभिभूतश्च व्रजेच्चूर्णपदैस्तथा। स्वसौष्ठवसमायुक्तो तथा हस्तौ पदानुगौ। मत्तानां तुगतिः कार्या मदे तरुणमध्यमे ॥१२०। कटकावर्धमानौ तु कृत्वा विटगति व्रजेत् ॥१११॥ वामदक्षिणपादाभ्यां घूर्णमानाऽपसर्पणैः। 'काञ्चुकीयस्य कर्तव्या वयोऽवस्थाविशेषतः। अपकृष्टे मदे चैव ह्यनवस्थितपादिका। १२१। अवृद्धस्य प्रयोगक्षो गतिमेवं प्रयोजयेत् ।११२।। विघूर्णितशरीरा च पदैः प्रस्खलितैरथ। अर्धतालोत्थितैः पादैर्विष्कम्भैः ऋजुभिस्तथा। उन्मत्तस्यापि कर्तव्या गतिश्चानियतक्रमा ।।१२२।। समुद्धहंस्तथाङ्गानि पङ्कलग्न इव व्रजेत् ॥११३॥ बहुचारीसमायुक्ता लोकानुकरणाश्रया। अथ वृद्धस्य कर्तव्या गतिः कम्पितदेहिका। रूक्षस्फुटित केशश्च रजोध्वस्ततनुस्तथा ॥१२३। विष्कम्भनकृतप्राणा मन्दोत्क्षिप्तपदक्रमा ॥११४।। अनिमित्तप्रकथनो बहुभाषी विकारवान्। कृशस्याप्यभिनेया वै गतिर्मन्दपदक्रमा। गायत्यकस्माद्धसति सङ्गे चापि न सजते ॥१२४॥ व्याधिग्रस्तस्य तथा च तपःश्रान्तस्य चैव हि ॥११५॥ नृत्यत्यपि च संहृष्टो वादयत्यपि वा पुनः । विष्कम्भनकृतप्राणः कृशः क्षामोदरस्तथा। कदाचिद्धावति जवात् कदाचिद्वतिष्ठते ॥१२५॥ 2क्षामस्वरइ्चैव भवेद् दीननेत्रस्तथैव च ॥११६॥ कदाचिदुपविष्टस्तु 1शयानः स्यात् कदाचन।

107 (B.XII. 107 ; G. 106 ). 108 (B.XII. 108; नानाचीरधरश्चैव रथ्यास्वनियतालयः ॥१२६।

G. 107). 109 ( B.XII. 109 ; G. 108 ). I B.G. सवस्तिक- संयुतैः 110 (B. XII. 110 ; G. 109 ). I B.G. ललितविभ्रमा. 117-118 (B.XII. 117-118; G. 116-117 ). 119 ( B. III (B. XII. III ; G. 110). 112-113 (B. XII. 112-113; XII. 119 ; G. 118). 120 (B.XII. 120 ; G. 119 ). G.1II-112). I B.G. कश्चुकीयस्य. 114 (B. XII. 114 ; G. 113). I C. 121 (B.XII. 121 ; G. 120 ). 122 (B.XII. 122; विष्कम्मेन. 115-116 (B. XII. 115-116; G. 114-115). I B.G.C. G.121). I C. नियतक्रमा. 123-126 (B. XII. 123-126; व्यधिग्रस्ते जरार्ते च.तुधान्विते. We with Bd. 2 B.G.C. च्रामख्वरकपोलक्ष. G. 122=125). I C. शयितः

१३. १२४-१३८ नाठ्यशास्त्रम् २० २१ गतिप्रचार: १३. १३८-१४१

उन्मत्तो भवति ह्येष तस्यैतां कारयेद् गतिम्। य ईदृशः प्रवेशः स्यादङ्गहास्यं तु तद्भवेत्। स्थित्वा नू पुरपादेन दण्डपादं प्रसारयेत् ॥१२७।। यदा तु खगवद् गच्छेदुल्लोकित विलोकितैः ।१३१।। बध्वा चारी तथा चैव कृत्वा स्वस्तिकमेव च। अत्यायतपदत्वाच्च अङ्गहास्यो भवेत्स तु। अनेन चारीयोगेन परिक्रम्य चतुर्दिशम् ॥१२८॥ वाक्यहास्यं तु विज्ञेममसंबद्धप्रभाषणात्॥१४०। बाह्यभ्रमरकं चैव रङ्गकोणे प्रसारयेत् ॥१२९।। अनर्थकैर्बहुविधस्तथा चाश्ीलभाषितैः । त्रिक सुवलितं कृत्वा लताख्यं हस्तमेव च। चीरचर्ममषीमस्मगैरिकाद्यैस्तु मण्डितः ।१४१।। विपर्ययगतैर्हस्तैः पद्धगं सह गतिर्भवेत्।१३०॥ यस्तादृशो भवेद्विप्रा हास्यो नेपथ्यजस्तु सः। त्रिविधा तु गतिः कार्या खञ्जपङ्रकवामनैः। तस्मात्तु प्रकृतिं ज्ञात्वा 2भावः कार्यस्तु तत्त्वतः ॥१४२। विकलाङ्गप्रयोगेण कुहकाभिनयं प्रति ॥१३१। गतिप्रचारं विभजेत् नानावस्थान्तरात्मकम् । एक: खञ्जगतौ नित्यं स्तब्धो वै चरणो भवेत्। स्वभावजायां विन्यस्य कुटिलं वामके करे ॥१४३॥ तथा द्वितीयः कार्यस्तु पादोऽग्रतलसञ्चरः॥१३२।। तथा दक्षिणहस्ते च कुर्याच्चतुरकं ततः। स्तब्धेनोत्थापनं कार्यमङ्गस्य चरणेन तु। पारश्वमेकं शिरश्चैव हस्तोऽथ चरणस्तथा ॥१४४॥ गमनेन निषण्ण: स्यादन्येन चरणेन तु'।१३३। पर्यायतः सन्नमेत लयतालवशानुगः। इतरेण निषीदेच्च क्रमेणानेन वे व्रजेत्। स्वभावजा तु तस्यैषा गतिरन्या विकारजा ॥१४५॥ एषा खञ्जगतिः कार्या 'तलशल्यक्षतेषु च ॥१३४॥ अलभ्यलाभाद् भुक्तस्य स्तब्धा तस्य गतिर्भवेत्। पादेनाग्रतलस्थेन अश्चितेन व्रजेत्तथा। *कार्या चेव हि नीचानां चेटादीनामनुक्रमात्॥१४६॥ निषण्णदेहा पङ्गोस्तु नतजङ्गा तर्थैव च ॥१३५॥ अधमा इति ये ख्याता नानाशीलाश्च ते पुनः। सर्वसंकुचिताङ्गा च वामने गतिरिष्यते। पारश्चमेकं शिरश्चैव करः सचरणस्तथा ॥१४७। न तस्य विक्रम: कार्यो विक्षेषश्चरणस्य वा ॥१:६॥ गती नमेत चेटानां दृष्टिश्चार्थविचारिणी। सोद्ाहिता चूर्णपदा सा कार्या कुहकात्मिका। विदूषकस्यापि गतिर्हास्यत्रयसमन्विता ॥१३७। अङ्गवाक्यकृतं हास्यं हास्यं नेपथ्यजं तथा। गर्विता चूर्णपदा च शकारस्य गतिर्भैवेत् ॥१४९।। दन्तुरः खलतिः कुब्जः खञ्जश्च विकृताननः ॥१३८।। 139-142 (B. XII. 139b-142a ; G. 137-141a). I B. G. काव्यहास्यं. 2 B.G. भाव कार्य तु. G. 141b-144). I Gg. भक्कस्य, C. भच्त्यस्य. 143 146 ( B.XII. 143-146a ; 127-136 (B.XII. 127-136 ; G. 130-135a). 1 G. om. this hem. 137-138 (B.XII. 137-138; 146b-147 ; G. 145-146). I B.G. add here a hem. 146-148 (B. XII. 2 C. तालशल्य. 3 G. निषराणदेहो. G. 135b-136). I B.G. अङ्गकाव्यकृतं. XII. 149-150a ; G. 147). 1 G. om. but Gg. has it. 148-149 (B.

१३. १५०-१५८ नाट्यशास्त्रम् २२ २३ गतिप्रचार: १३. १५९-१६६

*जात्या नीचेषु योक्तव्या विलोकनपरा गतिः। अतः परं प्रवक्ष्यामि स्त्रीणां गतिविचेष्टितम्। *असंस्पर्शाच्च' लोकस्य स्वाङ्गानि विनिगूह्य च ॥१५०॥ स्त्रीणां स्थानानि कार्याणि गतिष्वाभाषणेषु च ॥१५९।। म्लेच्छानां जातयो यास्तु पुलिन्दशबरादयः। आयतं चावहित्थं च अश्वक्रान्तमथापि च। । तेषां देशानुरूपेण कार्यं गतिविचेष्टितम् ॥१५१॥ दक्षिणस्तु समः पश्चात् तर्यस्त्ः पक्षस्थितोऽपरः ॥१६०॥ पक्षिणां श्वापदानां च पशूनां च द्विजोत्तमाः। वामः समुन्नतकटिश्चायते स्थानके भवेत्। स्वस्वजातिसमुत्थेन 'स्वभावेन गतिर्भवेत् ॥१५२। आवाहने विसर्गे च तथा निर्वणेनेषु च ॥१६३॥ सिंहर्क्षवानराणां च गतिः कार्या प्रयोक्तृभिः। चिन्तायां चावहित्थे च स्थानमेतत्प्रयोजयेत्। या 'पुरा च कृता सम्यग विष्णुना प्रभविष्णुना ॥१५३। रङ्गावतरणारभ्भ: पुष्पाञ्जलिविसर्जनम् ॥१६२। आलीढं स्थानकं कृत्वा गात्र तस्यैव चानुगम्। मन्मथर्ष्योद्वं कोपं तर्जन्याङ्गुलिमोटनम्। जानूपरि करं चैकमपरं वक्षसि स्थितम् ॥१५४॥ निषेधगर्वगाम्भीर्यमौनं मानावलम्बनम् ॥१६३। अवलोक्य दिशः 'कृत्वा चिबुकं बाहुमस्तके। स्थानेऽस्मिन् संविधातव्य दिगन्तरनिरूपणम्। गन्तव्यं विक्रमैर्विप्रा पञ्चतालान्तरोत्थितैः॥५५।। समो यत्र स्थितो वामस्त्र्यस्रः पक्षस्थितोऽपरः॥१६४॥ *नियुद्धसमये चैव रङ्गावतरणे तथा। समुन्नतकटिर्वामस्त्ववह्ित्थन्तु तद्भवेत्'। *सिंहादीनां प्रयोक्तव्या गतिरेषा प्रयोक्तृभिः॥१५६॥ खीणामेतत् स्मृत स्थानं संलापे तु स्वभावजे ॥१६५॥ शेषाणामर्थयोगेन गतिं स्थानं च योजयेत्। निश्चये परितोषे च वितर्के चिन्तने तथा। वाहनार्थप्रयोगेषु रङ्गावतरणेषु च ॥१५७॥ 2विलासलीलालावण्ये शृङ्गारादिनिरुपणे ॥१६६॥ एवमेता: प्रयोक्तव्या नराणां गतयो बुधः। नोक्ताश्च या मया ह्यत् ग्राह्यास्ता अपि' लोकतः ।१५८।

159-160 (B.XII. 159b-161a; G. 156c-157). I B adds स्थानान्येतानि नारोणामथ लक्षणमुच्यते वामः खभावतो यत्र पादो विरचितः समः ॥ ताल- 150 (B.XII. 150b-15ra; G. 148). I G. असंस्पर्शाच्च. मातान्तरे न्यस्तस्त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः। प्रसन्नमाननमुरः समं यत्र समुन्नतम् ॥ लतानि- 151 (B.XII. 151b-152a; G. 149). I C. गतिविचारेण. तम्बगौहस्तौ स्थानं ज्ञेयं तदायतम्. 160-164 (B.XII. 163b-167a; 152-3 (B.XII. 152b-154a ; G. 151). I G. भावेन प्रतिपादयेत्. G. 158-161) 164-166 (B.XII. 167b-172a ; G. 162-166). 2 B.G. या कृता नरसिंहेन, We with Bbh. 154-155 (B.XII. I B.G. add after this: पुरो विचलितत्न्रयस्त्रस्तदन्योऽपसृतः समः। पाद- 154b-1561; G. 152-153). I B. सर्वा: 156 (B. स्तलान्तरन्यस्तस्त्रिकमीषत् समुन्नतम्। पाशिलताख्यो यदैकस्तदन्यस्तु नितम्बगः । XII. 156b-157a ; G. 154). 157-158 (B.XII. 157.b-159a ; अवहित्थं समाख्यातं स्थानमागमभूषणैः and also C. almost the same. G.156). I B. स्ताक्ष. 2 C. विवाहलीला.

१३.१६७-१७६ नाट्यशास्त्रम २४ २५ गतिप्रचार: १३. १७७.१८६

स्थानमेतत्प्रयोक्तव्यं 1तथा मार्गावलोकने। स एव प्रमदानां वै कर्तव्यो नाठ्ययोक्तृभिः। पाद: समुत्थितश्चैक पकश्चाग्रतलाश्चित: ॥१६७।। षट्कलं तुन कर्तव्यं तथाष्टकलमेव च ॥१७॥ सूचीविद्धमविद्धं वा तदश्वक्रान्तमुच्यते2। पादस्य पतनं तज्जैः खेदनं तद्भवेत्स्त्रयाः। शाखावलमबने कार्यं स्तबकग्रहणे तथा ॥१६८॥ सयौवनानां नारीणामेवं कार्या गतिर्बुधैः॥१७८॥ विश्रामेष्वथ' नीचानां नराणाञ्चार्थयोगतः। 'स्थवीयसीनामेतासां संप्रवक्ष्याम्यहं गतिम्। स्थानकं तावदेव स्याद् यावच्चेष्टा प्रवर्तते ॥१६९॥ कृत्वावहित्थं स्थानन्तु वामं न्यस्य कटीतटे ॥१७९।। भग्नं च स्थानकं नृत्ते चारी चेत् समुपस्थिता। 2आद्यं चारालमुत्तानं कुर्यान्नाभिस्तनान्तरे। एवं स्थानविधि: कार्यः स्त्रीणां नृणामथापि च॥१७०॥ न निषण्णं न च स्तब्धं न चापि परिवाहितम् ॥१८०॥l पुनश्च संप्रवक्ष्यामि गति प्रकृतिसंस्थिताम्। कृत्वा गात्र ततो गच्छेत्तेनैवेह क्रमेण तु। कृत्वाऽवहित्थं स्थानन्तु वामश्चाधोमुखं करम् ॥१७१॥ प्रेष्याणामपि कर्तव्या गतिरुद्धान्तगामिनी ॥१८१। नाभिप्रदेशे विन्यस्य सव्यश्च कटकामुखम्। ततः सललित पार्द तालमात्रसमुत्थितम् ॥१७२॥ स्थानं कृत्वाऽवहित्थञ्च वामश्चाधोमुखं भुजम् ॥१८२। दक्षिणं वामपादस्य बाह्यपारश्वे विनिक्षिपेत्। नाभिप्रदेशे विन्यस्य सव्यश्च कटकामुखम्। तेनैव समकालश्च लताख्यं वामकं भुजम् ॥१७३। अर्धनारीगतिः कार्या स्त्रीपुंसाभ्यां विमिश्रिता ॥१८३॥ दक्षिणं विनमेत्पाश्व न्यसेन्नाभितटे ततः। उदात्तललितैर्गातैः पादैर्लीलासमन्वितैः। नितम्बे दक्षिणं कृत्वा हस्तश्चोद्वेष्ठ्य वामकम् ॥१७४। या पूर्वमेवाभिहिता ह्यत्तमानां गतिर्मया ॥१८४॥ ततो वामपदं दद्याल्लताहस्त' च दक्षिणम्। स्त्रीणां कापुरुषाणाञ्च ततोऽर्धाधंश्च योजयेत्। लीलयोद्वाहितेनाथ शिरसोऽनुगतेन च ॥१७५॥ मध्यमोत्तमनीचानां नृणां यद् गतिचेष्टितम्॥१८५॥ किश्चिन्नतेन गात्रेण गच्छेत् पञ्चपदीं ततः। स्त्रीणां तदेव कर्तव्यं ललितैः पद्विकमैः। यो विधि: पुरुषाणां तु रङ्गपीठपरिक्रमे ॥१७६॥ बालानामपि कर्तव्या स्वच्छन्दगतिविक्रमा ॥१८६॥

167-168 (B.XII. 172b-173a; G. 167). 1 B. भर्त्त- 2 B. adds. स्खलितं घूर्णितं चैव गलिताम्बरधारणम्॥ कुसुमस्तबकादानं परिरत्षबृमेव च। 177-179 (B. XII. 184b-186a ; G. 177-178). : G. स्थानीया याः वित्ासनं सललितं तरुशाखावलम्बनम्॥ स्थानेऽस्मिन् संविधानीयं स्त्रीणामेतत् प्रयोक्कृभिः स्तिियस्तासाम्. 179-181 (B.XII. 186b-188a; G. 179-180). 168-169 (B.XII. 175b-176a; G, 168). I C. देवाणां दाराणां. I C. कृत्वापविद्ं. 2 C. आद्यश्चारालमुक्कानां. 181-183 (B.XII.

169-171 (B. XII. 176b-178a ; G. 169-170). 171-176 (B.XII. 188b-190a; G. 181-182). I C. क्वचिदुन्नमि० 2 B. oभुजविक्रमा.

178b-183a; G. 171-175). 176-177 (B.XII. 183b-184a ; 183-184 (B.XII. 190b-191a ; G. 183). 184-186 (B.XII.

G. 176). 191b-193a ; G. 184-185). ४

१३. १८७-१ ६ नाट्यशास्त्रम् २६ २७ गतिप्रचार: १३. १९७-२०६ न तस्याः सौष्ठवं कार्य प्रमाणं न प्रयोक्तृभिः । हस्तौ कट्यूरुविन्यस्तौ स्वस्थे स्यादुपवेशने। *तृतीया प्रकृतिः कार्या नाम्ना चैव नपुंसकम् ॥१८७। पाद: प्रसारितः किश्चिदेकश्चैवासनाश्रयः॥१९७॥ *नरस्वभावावमुत्सृज्य स्त्रीगति तत्र योजयेत्। शिरः पार्श्वगतं चैव सचिन्त उपवेशने। विपर्ययः प्रयोक्तव्यः पुरुषस्त्रीनपुंसके ।।१८८।। चिबुकोपाश्रितौ हस्ती बाहुशीर्षाश्रितं शिरः॥४९८।। स्वभावमात्मनस्त्यक्ता तद्भावगमनादिह। संप्रणष्टेन्द्रियमना: शोकौत्सुक्योपवेशने। व्याजेन 'सेवया वाऽपि तथा भूयश्च वश्चनात् ॥१८९।। प्रसार्य बाहू शिथिलौ तथा1चोपाश्रयाश्रितः ।१९९।। स्त्री पुंसः प्रकृति कुर्यात् स्त्रीभावं पुरुषोऽपि वा। मोहमृर्च्छामदग्लानिविषा देषूपवेशयेत्। धैर्योदारेण सत्त्वेन बुद्ध्या तद्वच्च कर्मणा ॥१९०॥ सर्वपिण्डीकृताङ्गस्तु संयुक्त: पादजानुभि:॥२००॥। स्त्री पुमांसं त्वभिनयेद् वेषवाक्यविचेष्टितैः । व्याधिव्रीडितनिद्रासु ध्याने चोपविशेनरः। स्त्रीवेषभाषितैर्युक्त प्रेक्षिता प्रेक्षितैस्तथा ॥ १ ९ १।। तथा 'चोत्कटिक स्थानं स्फिक्पार्ष्णीनां समागमः ॥।२०१। मृदुमन्दगतिश्चैव पुमान् स्त्रीभावमाचरेत्। पितये निवापे जप्ये च सन्ध्यास्वाचमनेऽपि च। विजातीयास्तु या नार्ये: पुलिन्दशवराङ्गनाः॥१९२। विष्कम्भित पुनश्चैव जानु भूमौ निपातयेत्॥२०२। याश्चापि तासां कर्तव्या तज्जातिसदृशी गतिः। प्रियाप्रसादने कार्य होमादिकरणेषु च। व्रतस्थानां तपःस्थानां लिङ्गस्थानां तथैव च ॥१९३॥ महीगताभ्यां जानुभ्यामधोमुखमवस्थितम्।।२०३।। स्वस्थानाश्चैव नारीणां समपादं प्रयोजयेत्। देवाभिगमने चैव रुषितानां 'च सान्त्वने। उद्धता येऽङ्गहाराः स्युर्याश्चार्यो मण्डलानि च ॥१९४॥ शोके चाकन्दने तीवे मृतानां चैव दर्शने ॥२०३॥ तानि नाट्यप्रयोगज्ञैर्न कर्तव्यानि योषिताम्। तासने च कुसत्वानां नीचानाश्चैव याचने। अथासनविधि: कार्यो नुणां स्त्रीणां विशेषतः ॥१९५। होमयज्ञक्रियायाञ्च प्रेष्याणाञ्चैव कारयेत्।२०५।। नानाभावसमायुक्तस्तथा च शयनाश्रयः। मुनीनां नियमेष्वेष भवेदासनजो विधि:। विष्कम्भेनाश्चितौ पादौ त्रिकं किश्चित्समुन्नतम् ॥१९६॥ अथासनविधि: कार्यो विविधो नाटकाश्रयः॥२०६॥

195-196 (B.XII. 202b-203a ; G. 195). 196-197 (B.XII. 186-187 (B.XII. 193b-194a ; G. 186). 187-188 (B. 203b-204a ; G. 196). 197-198. (B.XII. 204b-205a; G. XII. 1946-195a ; G. 187). 188-189 (B.XII. 195b-196a ; 197). 198-199 (B.XII. 205b-206a ; G. 198). I B. चापाश्र०. G. 188). 189-192 (B.XII. 196b-199a; G. 189-191 ). 199-200 (B.XII. 206b-207a ; G. 199). 200-201 (B.XII. I G. क्रीडया. 2 C. प्रषिताप्रेषितैः- 3 BG. मृदुसन्नगति. 192-193 207b-208a ; G. 200). 201-202 (B.XII. 208b 209a ; G. (B.XII. 199b-200a ; G. 192). 193-194 (B.XII. 200b-201a; 201). I G. चोत्कुटकं स्थानम्. 202-203 (B.XII. 209b-210a ; G. 202). G. 193). 194-195 (B.XII. 201b-202a ; G. 194). 203-206 (B. XII. 210a-213a ; G. 203-205). I BC. प्रसादने.

१३. २०७-२१७ नाट्यशास्त्रम् २८ २९ गतिप्रचार: १३.२१८-२२७

स्त्रीणाञ्च पुरुषाणाश्च बाह्मश्चाभ्यन्तरस्तथा। समे समासनं दद्यान्मध्ये मध्यममासनम्। *आभ्यन्तरस्तु नृपतेर्बाह्यो बाह्यगतस्य च ॥२०७। अतिरिक्तेऽतिरिक्तञ्च हीने भूम्यासनं भवेत् ॥२१८॥ देवानां नृपतीनाञ्च दद्यात् सिंहासनं द्विजाः। उपाध्यायस्य नृपतेर्गुरूणामग्रतो बुधैः। पुरोधसाममात्यानां भवेद्वेत्रासनं तथा॥२०८॥ भूम्यासनन्तथा कार्यमथवा काष्ठमासनम्॥२१९।। मुण्डासनश्च दातव्यं सेनानीयुवराजयोः। नौनागरथयानेषु तथा1 काष्ठासनेषु च। 'मुण्डासनं द्विजातीनां 'कुमाराणां कुथासनम्॥२०९।। सहासनं न दुष्येत गुरूपाध्यायपार्थिवैः॥२२०॥ एवं राजसभां प्राप्य कार्यस्त्वासनजो विधि: । आकुश्चितं समं चैव प्रसारितविवर्तने। स्त्रीणाञ्चाप्यासनविधिं संप्रवक्ष्याम्यहं पुनः॥।२१०। उद्धाहित समश्चैव शयने कर्म कीर्त्यते ॥२२१॥ सिंहासनन्तु राजीनां देवीनां मुण्डमासनम्। स्वैरमाकुश्चितरङरैः शल्याविद्धे तु जानुनी। पुरोधोऽमात्यपत्नीनां दद्याद् वेतासनं तथा॥२११। स्थानमाकुश्चित नाम शीतार्तानां प्रयोजयेत् ॥२२२।। भोगिनीनां तथा चैव वस्त्रं चर्म कुथापि वा। उत्तानितमुखं चैव 'स्नस्तमुक्तकरं तथा। *ब्राह्मणीनां यतीनाञ्च पट्टासनमथापि च.।।२१२।। समं नाम तु सुप्तस्य स्थानकं संविधीयते ॥२२३ वैश्यानाञ्च प्रदातव्यमासनश्च 'मसूरकम्। एकं भुजमुपाधाय संप्रसारितजानुकम्। शेषाणां प्रमदानान्तु भवेद्दूम्यासनं द्विजाः ।।२१३।। स्थानं प्रसारितं नाम 1खलु सुप्स्य कारयेत् ॥२२४।। एवमाभ्यन्तरो ज्ञेयो बाह्यश्चासनजो विधि:। अधोमुखस्थितश्चैव विवर्तितमिति स्मृतम्। तथा स्वगृहवार्तासु छन्देनासनमिष्यते ॥२१४।। शस्त्रक्षतमृतोतक्षिप्तमत्तोन्मत्तेषु कारयेत्।।२२५।। नियमस्थो मुनीनां च भवेदासनजो विधि:। अंसोपरि शिर: कृत्वा कूर्परक्षोभमेव च। लिङ्रिनामासनविधि: कार्यो व्रतसमाश्रयः।।२१५।। उद्धाहितन्तु विज्ञेयं लीलायां वचने प्रभोः ॥२२६॥। 'दण्डमुण्डवृषीप्रायं वेत्ासनमथापि वा। ईषत्पसारिते जंधे यत्र 'स्रस्तौ करावभो। होमे यज्ञक्रियायाञ्च पित्र्यर्थे च प्रयोजयेत् ॥१२६।। आलस्यश्रमखेदेषु नतं स्थानं विधीयते ॥२२७। स्थानीया ये च पुरुषा: कुलविद्यासमन्विताः। तेषामासनसत्कार: कर्तव्य इह पार्थिवैः ॥२१७।। 218 (B.XII. 225 ; G. 218). 219 (B.XII. 226 ; G. 219). 220 (B.XII. 227 ; G. 220). I B. भूमि०. 221 (B. 206-207 (B.XII. 213b-214a ; G. 206). 201-210 (B.XII. XII. 228; G. 221), 222 (B.XII. 229; G, 222). 214b-217a; G. 207-210a). I C. कुजा (मुजा ?) सनं, B. काष्ठासनं ब्राह्मणानां. I B. सर्वै०. 223 (B.XII. 230 ; G. 223). I B. प्रत्यङ् मुक्क०, 2 C. कुमारीणां. 210-214 (B.XII. 217b-221 ; G. 210b-214). 224 (B.XII. 231 ; G. 224). I B. सुख०. 225 (B.XII. 232 ; 215 (B.XII. 222 ; G. 215). 216 (B.XII- 223 ; G. 216). G. 225). 226 (B.XII. 233 ; G. 226). 227 (B.XII. 234 ; : B. व्र सीमुडासनप्रायं. 217 (B.XII. 224; G. 217). G. 227). I G. सृष्टौ.

१३. २२८ नाट्यशास्त्रम् ३०

गतिप्रचारस्तु मयोदितोऽयं नोक्तश्च यः सोर्ऽर्थवशेन साध्यः। अतः परं रङ्गपरिक्रमस्य1 चतुदशोऽध्यायः

वक्ष्यामि कक्षां प्रविभागयुक्ताम्॥२२८॥ ये तु पूर्व मया प्रोक्तास्त्रयो वै नाट्यमण्डपा:।

इति भारतीये नाट्यशास्त्रे गतिप्रचारो नाम तेषां विभागं विज्ञाय ततः 'कक्षां प्रयोजयेत् ॥१॥

त्रयोदशोऽध्यायः। ये नेपथ्यगृहद्वारे मया पूर्व प्रकीर्तिते। तयोर्भाण्डस्य विन्यासो मध्ये कार्यः प्रयोक्तृभिः ॥२॥ कक्षाविभागो निर्देश्यो रङ्गपीठपरिक्रमात्। परिक्रमेण रङ्गस्य कक्षा ह्यन्या विधीयते॥३॥ कक्षाविभागे ज्ञेयानि गृहाणि नगराणि च। 'उद्यानारामसरित आश्रमा अटवी तथा॥४। पृथिवी सागराश्चैव त्ैलोक्यं सचराचरम्। वर्षाणि सप्त द्वीपा्च पर्वता विविधास्तथा ॥५॥ अलोकश्चैव लोकश्च रसातलमथापि च। दैत्यनागालयश्चैव गृहाणि 'च वनानि च ॥६।। 'नगरे वा वने वापि वर्षे वा पर्वतेऽपि वा यत्र वार्ता प्रवर्तेत तत्न कक्षां प्रवर्तयेत्।॥ बाह्य वा मध्यमं वापि तथैवाभ्यन्तरं पुनः। दूरं वा सन्निकृष्ट वा देशं तु परिकल्पयेत्॥८। पूर्व® प्रविष्टा ये रङ्गे ज्ञेयास्तेऽभ्यन्तरा® बुधैः। पश्चात्प्रविष्टा विज्ञेया: कक्षाभागे तु बाह्यतः ॥९॥ तेषां तु दर्शनेच्छुर्यः प्रविशेद्रङ्गमण्डलम्। दक्षिणाभिमुखं सोऽथ कुर्यादात्मनिवेदनम्॥१०॥

1-10 (B.XIII. 1-12 ; G. I-12). I BC. always कक्ष्या. 2 C.

228 (B.XII. 235 ; G. 228). I C. रङ्गविधिक्रमस्य. 2 B. कच्यान्तर- उद्ानारामसहितो देशो ग्रामो. 3 BC. आलोकश्च०. 4 G. भुवनानि च. 5 C.

संविधानम्. तथा सप्त समुद्राश्च वर्षा चै पर्वतास्तथा. 6 BC. अभ्यन्तरे.

१४. ११-२० नाट्यशास्त्रम् ३२ ३३ प्रवृत्तिधर्मीव्यक्षक: १४. २१-३१

यतो मुखं भवेद् भाण्डं द्वारं नेपथ्यकस्य च। दिव्यानां छन्दगमनं 1सर्ववर्षेषु कारयेत्। सा मन्तव्या तु दिक् पूर्वा नाट्ययोगेन नित्यशः ॥११।। भारते मानुषाणाञ्च गमनं संविधीयते ॥२१। निक्रामेच्चापि यस्तत्र नरः कार्येण केनचित्। 2गच्छेद्यदि विक्ृष्टं तु देशं कार्यवशान्नरः। स निष्क्रमेत्तु तेनैव कृतं येन 2निवेशनम् ।१२।। अङ्कच्छेदेन चान्यस्मिन् निर्दिशेद्धि प्रवेशके॥२२।। निष्क्रान्तोरऽर्थवशाञ्चापि प्रविशेदयदि तद् गृहम्। अध्वप्रमाणं गत्वा तु कार्यलाभं विनिर्दिशेत्। यतः प्राप्तः स पुरुषस्तेन मार्गेण निष्कामेत् ॥१३। 'तथाऽलाभे तु कार्येऽस्य अङ्गच्छेदो विधीयते ॥२३॥

अथवार्थवशाच्ापि तेनैव सह गच्छति। क्षणो मुहर्तो यामो वा दिवसो वापि नाटके।

तथैव प्रविशेद् गेहमेकाकी सहितोऽपि वा ॥१४॥ एकाङ्के संविधातव्यो बीजस्यार्थवशानुगः ॥२४॥ तयोश्चापि प्रविशतोः कक्षामन्यां विनिरदिशेत्। अङ्कच्छेदे 'पुनर्वृत्तं मासं वा वर्षमेव वा।

परिक्रमेण रङ्गस्य त्वन्या कक्षा विधीयते ॥६५॥ नोध्व वर्षात्तु कर्तव्यं कार्यमङ्कसमाश्रयम् ॥२५॥ समश्च सहितो गच्छेन्नीचैश्च परिवारितः। एवं तु भारते वर्षे कक्षा कार्या प्रयोगतः। अथ प्रेक्षणिकाश्चापि विज्ञेया ह्यग्रतो गतौ ॥१६॥ मानुषाणां 8गतिर्या तु दिव्यानां तां निबोधत ॥२६।। सैव भूमिस्तु बहुभिर्विकृष्टा स्यात्परिक्रमैः। हिमवत्पृष्ठसंस्थे तु कैलासे पर्वतोत्तमे।

मध्या वा सन्निकृष्टा वा तेषामेवं 'विकल्पयेत् ।।१७।। यक्षाश्च गुह्यकाश्चैव धनदानुचराश्च ये॥२७॥ नगरे वा वने वापि सागरे पर्वतेऽपि वा। रक्ष:पिशाचभूताश्च सर्वे हैमवताः स्मृताः। दिव्यानां गमनं कार्य® द्वीपे वर्षेऽपि वा पुनः ॥१८।। हेमकूटे च गन्धर्वा विज्ञेयाः साप्सरोगणाः॥२८।।

आकाशेन विमानेन माययाप्यथ वा पुनः। सर्वे नागाश्च निषधे शेषवासुकितक्षकाः। विविधाभिः क्रियाभिर्वा नानार्थाभि: प्रयोगतः ।१९। महामेरौ त्रयस्त्रिंशद् ज्ञेया देवगणास्तथा॥२९॥ नाटकेच्छन्नवेषाणां दिव्यानां भूमिसश्चरः। नीले तु वैडूर्यमये 'सिद्धा ब्रह्मर्षयस्तथा। मानुषैः कारणादेषां यथा भवति दर्शनम्*॥२०।। दैत्यानां दानवानाञ्च श्वेतपर्वत इष्यते॥३०। पितरश्चापि विज्ञेया शृङ्गवन्तं समाश्रिताः। इत्येते पर्वता: श्रेष्ठा दिव्यावासाः प्रकीर्तिताः॥३१।

11-12 (B.XIII. 11-13; G, 11-13). 1 C. has it after 61. 2 BG. निवेदनम्. 3 B. read the couplet differently. 4 Mss. निष्कमेतू. 21-26 (B. XIII. 22-27 ; G. 22-27). I G. वर्षेष्वेतेषु. 2 BG. विक्कष्ट' 14-20 (B.XIII. 14-20; G. 14-20). I BC. कच््याम्. 2 G. विकल्पनात. यस्तु गच्छेद्धि. 3 G. देशकालवशान्तर :. 4 G. विप्रवेशिके, C. प्रविवेशके. 5 G. 3 G. द्वीपवर्षेष. 4 GB. add भारते त्वथ हमे (हिमे ) वा हरिवर्ष इलावृते। श्रङ्क (B. अह्र) प्रमाणं. 6 BG. तथा लाभे. 7 BG. तु निर्वृत्तं. 8 C. गतौ येषां.

रम्ये किम्पुरुषे वापि कुरुषूत्तरकेषु वा. 27-31 (B.XIII. 28-32 ; G. 28-32). I C. सिद्धब्रह्मर्षयस्तथा. ५

१४. ३२-३७ नाट्यशास्त्रम् ३५ १४. ३४ ४६

तेषां कक्षाविभागश्च जम्बूद्वीपे भवेदयम्। कोसलास्तोसलाइचैव कलिङ्गा 'एव मोसलाः। तेषां तु चेष्टितं कार्य स्वैः स्वैः कर्मपराक्रमैः ॥३२॥ 2द्रमिडान्ध्रमहावैण्णा ये चैव वानवासिकाः ॥३८। परिच्छेदविशेषस्तु तेषां मानुषलोकवत्। दक्षिणस्य समुद्रस्य तथा विन्ध्यस्य चान्तरे। तेषान्त्वनिमिषत्व यत्तन्न कार्य प्रयोक्तृभिः। ये देशा: संश्रितास्तेषु दाक्षिणात्या तु नित्यशः॥३९॥ इह भावा रसाश्चैव द्ृष्टावेव प्रतिष्ठिताः ॥३४। आवन्तिका वैदिशिका: सौराष्ट्रा मालवास्तथा। दृष्ट्या हि सूचितो भावः पुनरद्गर्विभाव्यते। सैन्धवास्त्वथ सौवीरा आनर्ताः सार्बुदेयकाः॥४०॥ एवं कक्षाविभागस्तु मया प्रोक्ता द्विजोत्तमा: ।३५।। दाशार्णास्त्रैपुराश्चैव तथा वै मार्तिकावताः। पुनश्चैव प्रवक्ष्यामि प्रवृत्तीनां तु लक्षणम्। कुर्वन्त्यावन्तिकीमेते प्रवृत्तिं नित्यमेव तु॥४१ ॥ चतुर्विधा प्रवृत्तिश्च प्रोक्ता नाठ्यप्रयोगतः।। सात्वतीं कैशिकीं चैव वृत्तिमेते समाश्रिताः। आवन्ती दाक्षिणात्या च पाश्चाली चौडमागधी ॥३६॥ भवेत् प्रयोगो 'नान्यत्र स च कार्यः प्रयोक्तृभिः ॥४२॥

अत्ाह-प्रवृत्तिरिति कस्मादिति। उच्यते-पृथिव्यां नानादेशवेषभाषा- अङ्गा वङ्गा '[उत् ]-कलिङ्गा वत्साइचैवौडमागधाः।

चारा वार्ताः 'प्रख्यापयन्तीति प्रवृत्तिः। वृत्तिश्च निवेदने। अत्राह-यथा पौण्ड्ा 2नेपालकाश्चैव अन्तर्गिरिबहिर्गिराः॥४३।

पृथिव्यां बहवो देशा: सन्ति, कथमासाश्चतुविधत्वमुपपन्नं, समानलक्षणश्चासां तथा प्रवङ्गमाहेन्द्रमलदामलवर्तकाः।

प्रयोगः। उच्यते-सत्यमेतत् समानलक्षणः प्रयोग: किन्तु नाना देशवेष- ब्रह्मोत्तरप्रभृतयो भार्गवा मार्गवास्तथा ॥४४।

भाषाचारो लोक इति कृत्वा 2लोकानुमतेन वृत्तिसंश्रितस्य नाट्यस्य मया प्रागज्योतिषाः पुलिन्दाश्च वैदेहास्ताम्रलिपकाः।

चतुविधत्वमभिहितम् [I] भारती-सात्वती-कैशिक्यारभटी-वृत्ति-संश्रितेषु *प्राङ्गप्रभृतयश्चैव युअ्जन्ति चौड्रमागधीम् ॥४५॥

प्रयोगेषु अभिरता देशा, यतः 'प्रवृत्तिचतुष्टयमभिनिवृत्तं, प्रयोगश्चोत्पादितः। अन्येऽपि देशाः प्राच्या ये पुराणे संप्रकीर्तिताः।

तत्न दाक्षिणात्यास्तावत् बहुनृत्तगीतवाद्या कैशिकीप्रायाः चतुरमधुर- तेषु प्रयुज्यते त्वेषा प्रवृत्तिश्चौड्रमागधी।

ललिताङ्गाभिनयाश्च। तद्यथा- [भारतीं कैशिकीं चैव वृत्तिमेषा समाश्रिता।]।४६।

महेन्द्रो मलयः सह्यो 'मेकलः 2कालपख्रः। 38-39 (B.XIII. 40-41 ; G. 40-41). I Bc. एव मोसला:, Gp. एव एतेषु ये श्रिता देशा: स ज्ञेयो दक्षिणापथः।३७।। मोशलाः, G. यवनोशला: 2 Gp. महावेष्णा, C. महाराष्ट्रावेष्णा, B. महाराष्ट्र वैराणा. 40-41 (B.XI. 42-43 ; G. 42-43). I G. आवर्तका. 32-36 (B.XIII. 33-38 ; G. 33-38 ). I Bd. प्रख्यापयति, BC. 2C. आवर्ता. 3 G. वर्तिकावता. 42 (B.XIII. 44 ; G. 44). I Bd. ख्यापयति. 2. C. लोकानुमतेऽनुवृत्ति. 3 BG. वृत्तिसंश्रितैश्व प्रयोगैरभिहिताः, नाट्ये च. 2 G. नैपालिका :. 43-45 (B.XIII. 45-47 ; G. 45-47). I Mss. कलिङ्गाश्च. Bd. Gg. वृत्तिसंश्रितेषु प्रयोगेषु, Bd.C. add अमीषु प्रयोगेषु. 3 G. प्रवङ्गमाग्नेया, Gp. वङ्गसमा ज्ञेया. 4 G. प्राच्य प्रभृतयः, C. 37 ( B.XIII. 39 ; G. 39). I C. मेखकः. 2 C. कालपज्जरः ; प्रांशुप्रवृत्तयः- 46 (B.XIII. 48 ; G. 48). 1 For the justification G. पालपिज्जरः, B. पालमज्जरः. of this restoration see Introduction to the text.

१४. ४७-५४ नाट्यशास्त्रम् ३६ ३७ प्रवृत्तिधर्मीव्यक्षक: १४. ५५-६१

पाञ्चाला सौरसेनाश्च काश्मीरा हास्तिनापुराः। प्रयोगो द्विविधश्चैव विज्ञेयो नाटकाश्रयः। बाह्लीका 'शा[ल्व-]का-श्चैव मद्रकौशीनरास्तथा ॥४७। सुकुमारस्तथाSSविद्धो नाट्ययुक्तिसमाश्रयः ॥५५॥ हिमवत्संश्रिता ये तु गङ्गायाश्चोत्तरां दिशम्। सत्वाविद्धाङ्गहारन्तु छेद्यभेद्याह्वात्मकम्। ये श्रिता वै जनपदास्तेषु पाश्चालमध्यमा2॥४८। मायेन्द्रजालबहुलं *पुस्तनेपथ्यसंयुतम् ॥५६॥ पाश्चालमध्यमायां तु सात्वत्यारभटी 'स्मृता। पुरुषैबं हुभिर्युक्तमल्पस्त्रीकं तथैव च। प्रयोगस्त्वल्पगीतार्थ आविद्धगतिविक्रमः ॥४९।। सात्त्वत्यारभटीप्राथं नाट्यमाविद्धसंज्ञितम् ॥५७॥ द्विधा करिया भवत्यासां रङ्गपीठपरिक्रमे। डिमः समवकारश्च व्यायोगेहामृगौ तथा। प्रदक्षिणप्रवेशा च तथा चाप्यप्रदक्षिणा॥५०॥ एतान्याविद्धसंज्ञानि विज्ञेयानि प्रयोक्तृभिः॥५८॥ आवन्ती दाक्षिणात्या च प्रदक्षिणपरिक्रमे। एषां प्रयोग: कर्तव्यो 1दैत्यदानवराक्षसैः। अपसव्यप्रवेशा तु पाञ्चाली चौड्रूमागधी॥५१॥ उद्धता ये च पुरुषा: शौर्यवीर्यबलान्विताः॥५९॥। आवन्त्यां दाक्षिणात्यायां 'योज्यं द्वारमथोत्तरम्। नाटकं सप्रकरणं भाणो वीथ्यङ्कनाटिके। पाञचाल्यामौड्रूमागध्यां योज्यं द्वारन्तु दक्षिणम् ॥५२॥ सुकुमारप्रयोगाणि मानुषेष्वाश्रितानि तु॥६०॥ एकीभूता: पुनश्चैताः प्रयोक्तव्याः प्रयोक्तृभिः। धर्मी या द्विविधा प्रोक्ता मया पूर्वं द्विजोत्तमाः । 1पर्षदं देशं कालञ्चाप्यर्थयुक्तिमवेक्ष्य च ॥५३।। लौकिकी नाट्यधर्मी च तयोर्वक्ष्यामि लक्षणम्।६१।। येषु देशेषु या पूर्व प्रवृत्ति: परिकीर्तिता। तद्गत्तिकानि रूपाणि तेषु तज्ज्ञः प्रयोजयेत्2॥५४॥

55 (B,XIII. 59 ; G. 59). 56-57 (B.XIII. 60-61; G.60-61). 47-48 (B.XIII. 49-50 ; G. 50-51). I C. शल्यकाश्चेव, Gd. I G.B. यशवाविद्धा०, तत्नाविद्धा०. 2 C. पुंसोनेपथ्य०, 3 C. •भटीयुक्कं. 58 (B. शाकलाश्चव, G. शाकुनस्तथा, Bd. शाल्यका,C. मध्यमा :. 49 (B.XIII. XIII. 62 ; G. 62). I B. देव .. 59 (B.XIII. 63 ; G. 63). 60 (B. 51; G. 49). I C. श्रिता :. 50 (B.XIII. 52 ; G. 52 ). XIII. 64 ; G. 64). I B. repeats here r1, and B.G. add अथ बाह्यप्रयोगे 51 ( B.XIII. 53; G. 53). 52 (B.XIII. 54 ; G. 54). तु प्रैक्षागृहविवर्जिते। विदिद्वपि भवेद्रङ्गं कदाचिद् भर्तुराज्ञया। पृष्ठे कृत्वास्य कुतपं I B. पाश्वद्वार०. 53 (B.XIII, 55 ; G. 55). IC. वर्षश्च नाट्य युडक्ले यतो मुखं भरतः। सा पूर्वा मन्तव्या प्रयोगकाले तु नाट्यज्ञैः ॥ द्वाराखि देशश्चाप्यययुक्तिं कालमवेच्य, G. पार्षदं देशकालौ चाप्यर्थ. 54 ( B.XIII. षट् चव मवन्ति चास्य रङ्गस्य दिगभागविनिश्चितानि। नाट्य-प्रयोगेन खलु प्रवेशे 56; G. 56). I G.B. येषु देशेषु च या कार्या प्रवृत्तिः, 2 BC.G. add प्राच्यां प्रतोच्यां च दिशि प्रवेशः। विधान्यमुत्कम्य यथात रङ्ग विना प्रमाणाद्विदिशः एकीभूता: पुनस्त्वेता नाटकादौ (C. गानकादौ) भवन्ति हि। अवेच्य वृत्तिबाहुल्यं तत्तत्क प्रयोगे। द्वारन्तु यस्मात् समृदङ्गभाएडं प्राचीं दिशं तां मनसाऽध्यवस्येत्। र्मसमाचरेत्॥ सार्थे बाहुल्यमेकस्य शेषाणामथ बुद्धिमान्। येषामन्यस्य बाहुल्य वयोऽनुरूपः प्रथमं तु वेषो वेषानुरूपश्च गतिप्रचारः। गतिप्रचारानुगतं च पाठ्य प्रवृत्तिं पूरयेत्तदा. पाठ्यानुरूपोऽभिनयश्च कार्यः 61 (B.XIII. 70; G. 65).

१४. ६२-७० नाट्यशास्त्रम् ३८ ३९ १४. ७१-७७

स्वभावभावोपगतं शुद्धं त्वविकृतं तथा। लोकवार्ताक्रियोपेतमङ्गलीलाविवर्जितम्॥६२। नृत्यते गम्यते यञ्च नाट्यधर्मी तु सा स्मृता ।७१।। स्वभावाभिनयोपेतं नानास्त्रीपुरुषाश्रयम्। योऽयं स्वभावो लोकस्य सुखदुःखक्रियात्मकः। यदीदशं भवेन्नाट्य लोकधर्मो तुसा स्मृता ॥६३॥ सोऽङ्गाभिनयसंयुक्तो नाट्यधर्मी तु सा स्मृता।७२।। अतिवाक्यक्रियोपेतमतिसत्वातिभाषितम्। यश्च कक्षाविभागोऽयं नानाविधिसमाश्रितः। लीलाङ्गहाराभिनयं नाट्यलक्षणलक्षितम् ।६४।। रङ्गपीठगतः प्रोक्तो नाट्यधर्मी तु सा भवेत्॥ऽ३।। स्वरालङ्कारसंयुक्त [स्व:]-स्वर्भूपुरुषाश्रयम्2। नाट्यधर्मीप्रवृत्तं हि सदा नाट्यं प्रयोजयेत्। यदीदशं भवेन्नाट्य नाट्यधर्मी तु सा स्मृता ॥६५॥ न ह्यङ्गाभिनयात् किश्चिदृते 'रागः प्रवर्तते ॥७४॥ लोके प्रसिद्ध द्रव्यन्तु यदा नाट्ये प्रयुज्यते। सर्वस्य सहजो भावः सर्वो 'ह्यभिनयार्थजः। मूर्तिमत् 'साभिलाषं च नाट्यधर्मो तु सा स्मृता ॥६६।। 2अङ्गालङ्कारचेष्टा तु नाट्यधर्मी प्रकीतिता ॥७s॥ आसन्नोक्तंतु यद्वाक्यं न शृण्वन्ति परस्परम्। एवं कक्षाविभागस्तु धधर्मी युक्तय एव च। अनुक्तं श्रूयते वाक्यं नाट्यधर्मी तु सा स्मृता ॥६७॥ विज्ञेया नाट्यतत्वज्ञैः प्रयोक्तव्याश्च तत्वतः॥७६।। शैलयानविमानानि चर्मवर्मायुधध्वजाः। उक्तो 'मयाऽ्ङ्गाभिनया यथाव मूर्तिमन्तः प्रयुज्यन्ते नाट्यधर्मी तु सा स्मृता ॥६८॥ 2चछाखाकृतो 'यश्च 'कृतोऽङ्गहारः। य एकां भूमिकां कृत्वा कुर्वीतकान्तरेऽपराम्। पुनश्च वाक्याभिनयं यथावद् कौशल्यादेककत्वाद्वा नाट्यधर्मीति सा स्तृता ॥६९॥ वक्ष्ये स्वरव्यअ्ञनवणयुक्तम्।७७। याऽ्गम्या प्रमदा भूत्वा गम्याभूमिषु युज्यते। गम्याभूमिष्वगम्या वा नाट्यधर्मी तु सा स्मृता ॥७0॥ इति भारतीये नाट्यशास्त्रे प्रवृत्तिधर्मीव्यक्ञको नाम चतुर्देशोऽध्यायः।

62-63 ( B.XIII. 71-72 ; G. 66-67 ). 64-66 (B.XIII. 71 (B.XIII. 80 ; G. 73). 72 (B.XIII. 81 ; G. 74). 73-75; G. 68-70). I C. अतिसश्व०; Ckh. अतिवाक्यं. 2C. •मखवर्भपु- I B. add यश्चेतिहासवेदार्थो ब्रह्मण समुदाहृतः। दिव्यमानुषरत्यर्थ नाव्यधर्मी तु रुषाश्रयम्. G. अश्वस्थपुरुषाश्रयम्. 3 C. लोकप्रसिद्धं, B. लोके यदभियोज्यं च सा स्मृता. 73 (B.XIII. 83 ; G. 75). 4 (B.XIII. पदमेवोपयुज्यते, G. लोके यदभियोज्यं तु भद्रमत्नोपयुज्यते. 4 C. वृत्तिमत्. 5 Gp. 84; G. 76). I C. नाट्य'. 75 (B.XIII. 85 ; G. 77). I G. साभिलापं, GC. साभिलाषञ्च. 67 (B.XIII. 76 ; G. 71). I G. अभिनयोत्थितः. 2 C. अङ्गालक्कार चेष्टाभिर्नाव्य 3 C. धर्मयुक्काः प्रकीर्तिता:

अत्नोक्नं चैव. 68 (B.XIII. 77 ; G. 72). 69 (B.XIII. 76 (B.XII. 86 ; G. 78). 77 (B.XIII. 87 ; G. 79. 1 B. 78 ; G. om.). 70 (B.XIII. 79 ; G. om.). मयेहाभिनयो. 2 G. शाखाकृतो. 3 B. यस्तु. 4 B. कृतोऽद्वहारैः, C. कृताङ्गहारैः

४१ वाचिकाभिनयः १५. ९-१६

पञ्चदशोऽध्यायः तत्र स्वराश्चतुदेश6 -- अ आइ ई उऊऋ,क लृ लए ऐओ औ इति स्वरा जञेयाः॥ यो वागभिनयः प्रोक्तो मया पूर्वं द्विजोत्तमाः। व्यश्जनानि यथा-क ख गघऊचछ जझ ञ ट ठ ड ढ ण लक्षणं तस्य वक्ष्याभि स्वरव्यञ्जनसंभवम् ॥१॥ तथदधनपफ बभ म यर लव श ष स ह इति व्यञ्ञनवर्गाः॥ वाचि यत्नस्तु कर्तव्यो 'नाट्यस्येषा तनुः स्मृता। वर्गे वर्गे समाख्यातौ द्वौ वर्णो प्रागवस्थितौ। 2अङ्गनेपथ्यसत्वानि वाक्यार्थ व्यञ्जयन्ति हि॥२।। अघोषा इति ये त्वन्ये सघोषा संग्रकीर्तिता ॥।९॥। वाङ्मयानीह शास्त्राणि वाङनिष्ठानि तर्थव च। एते घोषाऽघोषाः 'कन्ठ्योष्ठादन्त्यजिव्ह्यानुनासिकाः। तस्माद्वाचः परं नास्ति वाग्घि सर्वस्य कारणम् ॥३॥ ऊष्माणस्तालव्या विसर्जेनीयाश्च बोद्धव्याः ॥१०।। नामाख्यातनिपातैरुपस् समासतद्धितर्थुक्त: । गघड-जझञ-डढण-दधन-बभमस्तथैव यरलवहा घोषाः। *सन्धिविभक्तिषु युक्तो विज्ञेयो वाचिकाभिनयः॥।४।। कख-वछ-टठ-तथ-पफ-'शषसा इति वर्गेष्वघोषा: स्युः ॥११॥ द्विविधं हि स्मृतं पाठ्य संस्कृतं प्राकृतं तथा। कखगघडा कण्ठस्थास्तालुस्थानास्तु चछजझञाः। तयोर्विभागं वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥।५॥ टठडढणा मूर्धन्यास्तथदधनाश्चैव दन्तस्था: ॥१२। व्यञ्जनानि स्वराश्चैव सन्धयोऽथ विभक्तयः। पफबभमास्त्वोष्ट्या: स्युर्दन्त्या ललसा अहौ च कण्ठस्थौ। नामाख्यातोपसर्गाश्च निपातस्तद्धितास्तथा ॥६। तालव्या [हि] इचुयशा स्युः ऋदुरषा मूर्धि स्थिता ज्याः ॥१३॥ पतैरङ्गविधानैस्तुः नानाधातुसमाश्रयम्। 'ओऔ कण्ठोष्ठ्यौ[वै] एऐकारौ च कण्ठतालव्यौ। विज्ञेयं संस्कृतं पाठ्य तद्वक्ष्यामि समासतः॥७।। कण्ठ्यो विसर्जनीयो जिह्वामूलोद्भ्वःक:पयोः।१४।। अकाराद्या: खरा ज्ञेया औकारान्ताश्चतुर्देशः। पफयोरोष्ठः स्थानं 'भवेदुकारस्तथा सवरोऽविवृतः। हकारान्तानि कादीनि व्यञ्जनानि विदुर्बुधाः5॥८। स्पृष्टाः काद्या मान्ता: शषसहकारास्तथा विवृताः ॥१५॥।

1-8 (B.XIV. 1-8 ; C. 1-8). I C. नाव्यस्येयं 2B. अङ्गनैपथ्य. अन्तःस्थाः 'संवृता [हि] ङञ्णनमा नासिकोद्भवा ज्ञेयाः ।

3B. -निपातोपसग .... तद्धितैर्युक्कः 4B. सन्धिविभक्किनियुक्को 5. This couplet ऊष्माणश्च शषसहा यरलववर्णास्तथैव चान्तःस्थाः।१६।।

comes after इति व्यञ्जनवगः 6. B. adds कादीनि व्यञ्जनानि. 7. B. om 19 (B.XIV. 12, C.9). I C. places this just after 8. 10 (B.XIV. व्यञ्ञनानि यथा. 8. B. adds: अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कराठः शिरस्तथा। 13; 10). I BC. कराठ्यो प्रदन्तजिवह्यानुनासिक्यः (B. जिह्वनासिक्याः). जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च ताल च॥ अकुहविसर्जनीयाना कराठ्याः, Ii(B.XIV. 14;C.II). I C. om. शषसा :. 12 (B XIV, 15 p. 228 इचुयशा स्तालव्ताः; ऋटुरषा मूर्धन्याः, लृतुलसा दन्त्या: उपूपमनीया श्र््ष्ट्याः C. 12). I C. xxxx कराठस्तालुस्थाना मतास्तु. 13 (B.XIV. 15; C. 13). * इत्युपध्मानीयः, * इतिजिह्वामूलीयः एऐ कराठतालव्यौ श कराट्योष्ठौ, वकारो दन्तोष्ठः 14 (B.XIV. 16; C. 14). I B. लृलृदत्यौ before this. डजरानमा अनुनासिका: विसजनीयस्यौरस्य इत्येके। सर्वमुखस्थानमवर्णामित्यपरे। द्वौ द्वौ 15 (B .XIV. 17 ; C. I5). I C. भद्रेन्द्रकारखराविद्धः. 16 (B.XIV. 18 ; C. 16). वर्णौं तु वर्गादयौ शषसाश् तयोऽपरे। अघोषा घोषवन्तस्तु ततोऽन्ये परिकोर्तिता: I B. संवृतजा. ६

१५. १७-२४ नाट्यशास्त्रम् ४२ ४३ वाचिकाभिनयः १५. २५-३२

जिह्वामूलीय:कःप उपध्मानीयसंज्ञया शेयः। संप्रत्यतीतकालक्रियादिसंयोजित प्रथितसाध्यम्।

कचटतपा: खरिताः1 स्युः खछठथफा स्युः सदा कण्ठ्याः।१७।। 'वचनानां यतियुक्त® 'पुरुषविभक्त' तदाख्यातम् ॥२५॥। *कण्ठ्योरस्यान् विद्याद् 'गजडदबान् 'पाठ्ययोगे तु। * पञ्चशतधातुयुक्त पञ्चगुणं पञ्चविधमिदं ज्ञेयम्1। वेद्यो विसर्जनीयो 'जिह्वास्थाने स्थितो वर्णः ॥१८॥। आख्यातं पाठ्यकृतं ज्षेयं नानार्थाश्रयविशेषम् ॥२६। एते व्यञ्जनवर्गाः समासतः संज्ञया मया कथिताः। 'प्रातिपदिकार्थयुक्ता 'धात्वर्थान्युपसृजन्ति ये स्वाथः। शब्दप्रयोगविषये स्वरांस्तु भूय: प्रवक्ष्यामि2॥१९॥। *उपसर्गा ह्यपदिष्टास्तस्मात् 'संस्कारशास्त्रेऽस्मिन् ॥२७।। य इमे स्वराश्चतुदर्श निर्दिष्टास्तत्र वै दश समानाः। प्रातिपदिकार्थयोगाद्धातुच्छन्दोनिरुक्तयुक्त्या च। पूर्वो हस्वस्तेषां परश्च दीर्घो विधातव्यः॥।२०।। यस्मान्निपतन्ति पदे तस्मात्प्रोक्ता निपातास्तु॥२८॥ एभिर्व्यञ्जनयुक्तर्नामा ख्यातोपसर्गनिपातैः। प्रत्ययविभागजनितान्' प्रकर्षसंयोगस्ववचनैश्च। तद्धितसन्धिविभक्तिभिरधिष्ठितः शब्द इत्युक्तः ।।२१।। यस्मात्पूरयतेऽर्थान् प्रत्यय उक्तस्ततस्तस्मात् ॥२९।। पूर्वाचार्यरुक्तं शब्दानां लक्षणन्तु विस्तरशः। पुनरेव संहतार्थ लक्षणतः संप्रवक्ष्यामि' ॥२२॥ तांस्तान् 'पूरयतेऽर्थान् द्वितान् यतस्तद्धितस्तस्मात्।।३० ।। स्वाद्याद्यधिकारगुणैरर्थ विशेषैविभूषितन्यासम्। एकस्य बहुनां वा धातोलिङ्गस्य वा पदानां वा। प्रातिपदिकार्थलिङ्गयुक्त" पञ्चविघं नाम शेयम् ॥२३। विभजन्त्यर्थान् यस्मात् विभक्तयस्तेन ताः प्रोक्ताः ॥३१॥ तत्प्ाहुः सप्तविधं 'षटकारकसंयुतं प्रथितसाध्यम्। विश्िष्टाश्च' खरा यत्र व्यञ्ञनं वापि योगतः। निर्देशसम्प्रदानापादानप्रभृतिसंक्ाभिः ।।२४।। सन्धीयते पदे यस्मात् तस्मात् सन्धिः प्रकीर्तितः।।

17-18 (B.XIV. 20-21 ; C. 17-18). I C. om. खवरिता. 2C. 25 (B.XIV. 26b-27a ; C. 24). I C. ·कालयोजितः क्रियादि- करव्यन रसान्. 3 C. घमरूढधभान्. 4 B. पाठ्यसंप्रयोगे तु. 5C विद्यास्थान संयाग: B. क्रियादिसंयोजितं प्रथित-साध्यम्. 2 B. वचनं नागतयुक्कं, 3 B.C. for जिह्वास्थाने. 19 (B.XIV. 22 ; C. 19). I C. शब्दविषयेप्रयोगे, सुसदृदश (C. सदृश) संयोजनविभक्कम्. 26 (B.XIV. 27b, 29a; C. 262). 2 B. adds after this यस्मिन् स्थानेषु समो विज्ञेयो यः सवर्णसंज्ञोऽसौ. 20 (B. I C. om. this hem. 2 C. नानार्थाश्रयविशेषम्, B. नानाश्रयविशेषम्. XIV. 22b-23a ; C. 20). 21 (B,XIV. f.n. 4 p. 231 ; C. 21). 27 (B.XIV. 30; C. 26bc). I B. प्रातिपदिकार्थयुक्का. 2 C. धात्वर्थानु- IB. इत्थं व्यञ्जनयोगैः खरैश्व साख्यातनामपदविहितः। काव्य-निवन्धाश्व स्युर्धात- तसृजन्ति. 3 उपसर्गाद्युपदिष्टा 4 B. संस्कारतस्तस्मिन् 28 (B.XIV. निपातोपसगस्तु. (23b-24a). 22 (B.XIV, f.n. 5 p.231 ; 31; C. 27 ). 29 ( B.XIV. 32 ; C. 28 ). I Mss .- जनिता: C. 22). I B. (24b-25a) उदिष्ट' शब्दानां लक्षणमेतत् समासयोगेन। प्रकरणवशाद्धि 30 (B.XIV. 33 ; C. 29 ). I B. लोके प्रकृति०. 2 B. •वचनेषु. 3 C. तस्मात् , तदहं विस्तरतः संप्रवक्षामि. 23 ( B.XIV. 28; C. 25 ). I C. B. ता स्तान् पूर्यन्ते. 4 Bn. ·र्थान् हितो यतो, C. ·र्थास्ततो यतस्त, B. ·र्थास्तेषु स्वाद्यत्यधि ...... ... भूषितन्यासा 2 B .......... लिङ्गरयुंक्रम्. 24 (B.XIV. हि. 3t (B.XIV. 34; C. 30). I B. यस्माद्विभजन्त्यर्थान् विभक्कयः कीर्ति- 25b-26a; C. 23) I C. पदकारक संयुतं. तास्तस्मातू. 32 (B.XIV. 35). I Mss, विशिष्टाश्च. 2 C. om this couplet.

१५. ३३-४० नाट्यशास्त्रम् ४५ वाचिकाभिनयः १५. ४१-५० वर्णक्रमसम्बन्धः1 पदैकयोगाच्च वर्णयोगाच्च। सन्धीयते च यस्मात्तस्मात् 'सन्धिः समुददिषः॥।३३॥। 'छन्दोयुक्त समासेन2निबद्धं वृत्तमिष्यते।

लुप्विभक्तिर्नाम्नामेकार्थ 1संहरत् समासोऽपि। नानावृत्तविनिष्पन्नं शब्दमूलं तु तत्स्मृतम् ।।४१।।

तत्पुरुषादिकस्तज्जैरनिर्दिष्ट: षड्विधः सोऽपि ।३४। छन्दोहीनो न शब्दोऽस्ति नच्छन्दः शब्दवर्जितः। तस्मान्तूभये संयुक्ते 2नाट्यस्योद्योतके स्मृते ॥४२॥

पदबन्धा: कर्तव्या वृत्तनिबन्धास्तु चूर्णा वा ॥३५॥। एकाक्षरं भवेदुक्तम् अत्युक्त दरक्षरं भवेत्। मध्यं डयक्षरमित्याहुः प्रतिष्ठा चतुरक्षरा॥४३ विभक्त्यन्तं2 पदं ज्ञेयं2निबद्धं चूर्णमेव च। सुप्रतिष्ठा भवेत् पञ्च गायत्री षड् भवेदिह। तत्र चूर्णपदस्येह 'बहिर्बोधत लक्षणम्॥३६।। सप्ताक्षरा भवेदुष्णिर अष्टौ चानुष्टुबुच्यते ॥।४।।। 'अनिबद्ध पदवृन्दं तथा चानियताक्षरम्। नवाक्षरा तु बृहती पडक्तिश्चैव दशाक्षरा। अर्थापेक्षाक्षरयुतं2 ज्ञेयं चूर्णपदं बुधैः॥३७॥ एकादशाक्षरा त्रिष्टुब् जगती द्वादशाक्षरा॥४५। निबद्धाक्षरसंयुक्त 'यतिच्छेदसमन्वितम्। त्रयोदशाSतिजगती शक्करी तु चतुर्दश। निबद्ध तु पदं ज्ञेयं 'प्रमाणनियताक्षरम्।।३८।। अतिशक्करी पञ्चदश षोडशाष्टिः प्रकीर्तिता॥४६।। एवं नानार्थसंयुक्त: 'पादैर्वर्णविभूषितैः । 4अत्यष्टिः स्यात्सप्रदश धृतिरष्टादशाक्षरा। चतुर्भिस्तु भवेदुक्त छन्दो वृत्ताभिधानवत् ॥३१।। एकोनविंशातिधृतिः कृतिविंशतिरेव च ।।४७।। षड्विंशतिः 'स्मृतानीह 2पादैः छन्दांसि संख्यया। प्रकृतिश्चैकविंशत्या द्वाविशत्याकृतिस्तथा। समश्चार्धसमञ्चैव तथा विषममेव च ॥४०॥। विकृतिश्च त्रयोविंशा चतुर्विशा च संकृतिः॥४८॥ पश्चविंशत्यतिकृतिः' षड्वि शत्युत्कृतिभवेत्'। अतोऽधिकाक्षरं 'यत्तु मालावृत्तं तदिष्यते ॥४९। 33 (B.XIV. 36; C. 31). i B. वणपदक्रमसम्बन्धः 2 C. छन्दसां तु भेवेदेषां भेदोऽनेकविधः पृथक्। पदैकयोगोऽन्यवणा० 3 B. उपदिश्यते सन्धिः 34. (B.XIV. 37; C. 32). असंख्यपरिमाणानि वृत्तान्याहुरतो बुधाः ॥।५०॥। I C. संहरन्ति संक्षेपात्. 35 ( B. XIV. 38 ; C. 33 ). I C. 41 (B.XIV. 44; C. 39). I B. छन्दो ज्ञेयं. 2 B. त्रिविधं. 3 B.C. व्यञ्जनात्व, B. व्यञ्जनार्थ०, 2 B. निबद्धबन्धास्तु. 36 (B.XIV. 39 ; नानावृत्तिविनिष्पन्ना शब्दस्यैषा तनुः स्मृताः, We with Bm. C.34). I C. विभज्यैक्यं., 2 C. निबन्धं. 3. B. संविबोधत. 37 (B. XIV. 45-52 ; C. 40-47 ). I B. एवं तूभयसंयोगो, C. उभयसंयुक्क. 42-49 (B.

XIV. 40; C. 35). I B. अनिवद्धपदं छन्द० 2. B. अर्थापेद्यक्षरस्यूतं. 2 B. नाटस्योदेतक: स्मृतः, G नाट्यस्योदतके, 3 B. दशपश्चातिशक्कर्या 4 B. तथा 38 (B.XIV. 41 ; C. 36). I C. पदच्छेद०. 2 B. प्रमाखनियतात्मकम्· सप्दशात्यष्टि, 5 B. ०विंशत्यभिकृतिः, 6 B. षड्विंशत्यक्षरोत्कृति, 7 B. छन्दो 39 (B. XIV. 42 ; C, 37). I C. पदैः, 2 C. भवेद्ृत्तं. 40. (B.XIV. मालावृत्तामिति स्मृतम् .. 43; C.38). I B. स्मृतान्येभिः, 2C. पादेः. ह्येते भेदाः प्रस्तारयोगतः, 50 ( B.XIV. 53; C. 58b-59a ). I B. तथा

१५. ५१-६१ नाट्यशास्त्रम् ४६ ४७ वाचिकाभिनयः १५. ६२-७३

गायत्रीप्रभृतित्वेषां प्रमाणं 2संविधीयते। x# द्विषष्टिश्च सहस्राणि चत्वारि शच्च योगतः। -- प्रयोगजानि सर्वाणि 'प्रायस्तानि भवन्ति [न]।५१॥ x# चत्वारि चैव वृत्तानि 'समसंख्यानि यानि तु ॥६२।। x* 'वृत्तानां हि चतुष्पष्टिर्गायत्री परिकीर्तिता। x* अतिधृत्यां सहस्राणि चतुर्विशतिरेव च।

x* शतं विशतिरष्टौ च वृत्तान्युष्णिगथोच्यते ।५२।। x* तथा शतसहस्राणि पञ्च वृत्तशतद्यम् ।६३।।

x षट्पंचाशच्छतं चैव वृत्तानामप्यनुष्टुभः। x# अष्टाशीतिश्च वृत्तानि वृत्तज्ञैः कथितानि च।

x* शतानि पश्चवृत्तानां बृहृत्यां द्वादशैव च ॥५३।। x# कृती शतसहस्राणि दश प्रोक्तानि संख्यया ॥६४।। x* पंक्ते: सहस्त्रं वृत्तानां चतुरविशतिरेव च। x# चत्वारि शत्तथा घाष्टी सहस्राणि शतानि च।

x* 'त्रिष्टुभो 'द्े सहस्रे च चत्वारि शत्तथाष्ट च ।५४।। x* पञ्चषट्सप्ततिश्चैव वृत्तानां परिमाणतः ।६५।।

x* सहस्राण्यपि चत्वारि नवती च षडुत्तरा। x# तथा शतसहस्राणां प्रकृतौ वि शतिर्भवेत्। x# जगत्याः 'समवर्णानां वृत्तानामिह सर्वशः॥।५५॥ x# सप्त वे गदितं ह्यन्र नवतिश्चैव संख्यया ।६६।।

x# शतमष्टो सहस्राणि द्वाधिका नवतिः पुनः। x* सहस्राणि *शतञ्चकं 'द्वौ पञ्चाशत्तदन्तरम्। x# जगत्यामतिपूर्वायां वृत्तानां परिमाणतः ।।५६।। ** वृत्तानि परिमाणेन वृत्तज्ञैगदितानि तु ।६७।।

x# शतानि त्रीण्यशीतिश्च सहस्राण्यपि षोडश। x# चत्वारि शत्तर्थकं च सहश्राणां शतानि तु।

X* वृत्तानि चैव चत्वारि शक्कर्याः परिसंख्यया॥६७।। ** तथा चेह सदस्नाणि नवतिश्चतुरुत्तरा ॥६८।। x* द्वात्रि शच सहस्राणि सप्त चैव शतानि च। x# शतत्रयं समाख्यातं ह्याकृत्यां चतुरुत्तरम्। x* अष्टौ षष्टिश्च वृत्तानि ह्याश्रयन्त्यतिशक्करीम्॥५८॥ X* ज्ञेया शतसहस्त्राणामशीतिस्त्र्यधिका बुधैः ॥६९॥।

x पञ्चषष्टिसहस्त्राणि सहस्राधं तु संख्यया। x# अष्टाशीति सहस्राणि वृत्तानां षट्छतानि च। x# षट्त्रि शच्चैव 8वृत्तानां अष्टौ निगदितानि च ॥५९।। x# अष्टी चव तु वृत्तानि विकृत्यां गदितानि तु॥७०॥ x# एकत्रि शत्सहस्राणि वृत्तानां च द्विसप्ततिः। x# तथा शतसहस्राणि सप्तषष्रिश्च सप्ततिः।

x# तथा शतसहस्रश्च छन्दस्यत्यष्टिसंझिते॥६०।। x# सप्त चैव सहस्राणि षोडश द्वे शते तथा॥७१ x# धृत्यामपि च पिण्डेन शवृत्तमाकलितं मया। x* कोटिश्चैवेह वृत्तानि संकृती कथितानि वै। x# तथा शतसद्दस्रे द्वे शतमेकं तथैव च ।६१।। x# तथा शतसहस्राणि पंचत्रि शच्च संख्यया ॥७२।। x# तिस्न: कोट्यः सहस्राणि चतुःपञ्चाशदेव च। x* शतानि चत्वारि तथा द्वात्रि शत् प्रविभागतः।।७३।। 51-61 (B.XIV. 54-64; C. 59b-7oa). I B. संप्रवच््यन्ते. 2 B. प्रायशो न भवन्ति हि. 3 B. वृत्तानि च, 4 B. पडक्रयां, 5 B. तष्टमे, 6 द्वे सहस् C. त्रिसहस, 62-73 (B.XIV. 65-76 ; C. 70b-77a). I C. शतसंख्यानि यानि, 7 C. समपादानां 8B. वृत्तानि तथाष्ट्यां, 9 B. वृत्तान्याकल्पितानि तु, B. समयसंख्याश्रयाणि. 2 C. शतश्ैव. 3 B. द्विपश्चाशत्तचैव च.

१५. ७३-८१ नाट्यशास्त्रम् ४९ वाचिकाभिनयः १५. ८२-९२ x* वृत्तान्यतिकृतौ चैव छन्दोज्नैः कथितानि वै। x# त्रीण्यक्षराणि विज्ञेयस्त्रिकोंऽशः परिकल्पितः। x# षटकोट्यस्तु सहस्राणां शतानि ह्येकसप्ततिः॥।७४॥। x* गुरुलध्वक्षरकृतः सर्ववृत्तेषु नित्यशः ॥८२। x* अष्टो चव सहस्राणि शतान्यष्टौ तथैव च। x* गुरुपूर्वों भकार: स्यान्मकारस्य गुरुत्रिकम्। x# चतुःषष्टिस्तु वृत्तानि ह्युत्कृत्यावपि संख्यया॥७५।। x# जकारो गुरुमध्यस्थः सकारोऽन्तगुरुस्तथा ॥८३॥ x* उक्तान्युत्कृतिजातानि वृत्तसंख्या विचक्षणैः। x# लघुमध्यस्थितो रेफस्तकारोऽन्तलघुः परः। x# एतेन च विकल्पेन वृत्तान्येतानि निर्दिशेत्॥७६॥ x* लघुपूर्वो यकारस्तु नकारस्तु लघुत्यम्। x#2सर्वेषां छन्दसां पिण्डं कोटयोऽत्र त्रयोदश। x* एते ह्यष्टौ त्रिका प्राज्ञैविज्ञेया ब्रह्मसम्भवाः ।८४। X शतानि सप्त सप्तैव सहस्राणि दशैव च ।।७9।। x# लाघवार्थ पुनरमी छन्दोमानमवेक्ष्य च। x तथा शतसहस्राणां द्विचत्वारि शदत्र हि। x# अस्वराः सस्वराश्चैव प्रोच्यन्ते वृत्तलक्षणे।।८५।। x# षड्वि शतिश्च वृत्तानामित्थ चान्यत् समुच्यते ॥७८॥। x* गुर्वेकं गिति विज्ञेयं तथा लघु लिति स्मृतम्। x# समानि गणनायुक्तिमाश्रित्य कथितानि वै।3 x# नियतः पद्विच्छेदो यतिरित्यभिधीयते।८६। x# सर्वेषां छन्दसामेवं वृत्तांशं कथितं मया॥७९॥ x* गुरुर्दोर्घ प्लुतश्चैव संयोगपरमेव च। x एतेषान्तु पुनर्ज्ञेयं त्रिकरवृत्तप्रवर्तनम्। x# सानुस्वारविसर्गश्च तथान्यच्च लघु क्वचित्2॥८७। x# एकं वा विशतिर्वापि सहस्रं कोटिमेव च०।।८०॥ x* संपद्विरामपादश्च दैवतस्थानमक्षरम्। x# सर्वेषां छन्दसामेषां 'त्रिकर्वृत्तं प्रयोजयेत्। x*'वर्णः स्वरोऽधिकं वृत्तमिति छन्दोगतो विधिः ॥८८। x# 'जेयाश्चाष्टी त्रिकास्तत्र संज्ञाभिः स्थानमक्षरम्।।८१।। x* नैवातिरिक्त हीनं वा यत्र संपद्यते क्रमः । 74-81 ( B.XIV. 77-83 ; C. 79b-82b 83a ). I C. lost many x* विधानाच्छन्दसामेषां संपदित्यभिसंज्ञिता॥८९।। couplets and gives the rem. ones as: चत्वारिंशत्तथकश्च लक्षाणणामथ संख्यया ॥ x* यत्रार्थस्य समाप्ति: स्यात् स विराम इति स्मृतः । विज्ञेयाष्टसहस्राणां नवतिश्र षड्डत्तरा। शतत्यं समाख्यातं संकृत्या परिमाणतः॥ x# पादश्च पद्यते धातोश्चतुर्भाग द्दति स्मृतः ॥९0॥ x* अग्न्यादि दैवतं प्रोक्त स्थानं द्विविधमुच्यते। कोटितयञ्चाभिकृत्यां पञ्चविंशद्िरन्वितः। पञ्चाशद्भिः सहश्रेश्र चतुर्भिरधिकैस्तथा॥ चतुष्टयं शतानाश् द्वातिशद्गि: समन्वितः। षटकोटयस्तयोत् कृत्यां लक्षाणामेक- x# शरीराश्रयसंभूतं 2दिगाश्रयमथापि च ।९१॥ सप्तभि: ॥ चतुःषष्टिशतान्यष्टौ सहस्रारायष्ट एव च. 2 B. सर्व्वेषां छन्दासामेवं वृत्तानि x# शारीरं मन्त्रसंभूतं छन्दोगायत्रसंज्ञितम्। कथितानि वै। तिस्रः कोट्यो दश तथा सहस्राणां शतानि तु॥ चत्वारिंशत्तथा x* क्रुष्टे मध्यंदिनं प्रोक्त त्रैष्टभं परिकीर्त्यते ॥९२॥ द्वे च सहस्राणि दशव तु। सप्तभिः सहितान्येव सप्त चव शतानि च॥ षडविंश- 82-88 (B.XIV.84-90 ; G. 8ob-8ra; 102a). I B. नाम्रा. 2 B.adds रिहान्यानि व्याख्यातानि समासतः. 3 C. om. this hem. 4 B. om.80. after this eleven couplets which are spurious. See Introduction. 5 C. वृत्तानां वा द्विजोत्तमाः 6 B. ज्ञेयाह्यष्टौ स्तिकाराडत संज्ञाभिः स्थान- 89-92 ( B.XIV. 102b-106; C. 48-52). I B. वर्णाः खरा विधिर्वृत्तम्. मच्तयम् 2 C. जिह्वाश्रयम्. ७

१५. ९३-१०३ नाट्यशास्त्रम् ५० ५१ वाचिकाभिनयः १५. १०४

x तृतीयसवनश्चापि शीर्षण्यं जागतं हि यत्। x# इति छन्दांसि 'यानीह मयोक्तानि द्विजोत्तमाः। x*'हृस्वदीर्घप्लुतैश्चैव त्रिविधञचाक्षरं स्मृतम् ॥९३। x* 'वृत्तान्ये [तानि] नाट्येऽस्मिन् प्रयोज्यानि निबोधत ।१०४।। X# इवेतादयस्तथा वर्णा विज्ञेयाश्छन्दसामिह। x# तारश्चव हि मन्द्रश्च मध्यमस्त्रिविध: स्वरः॥९५॥ इति भारतीये नाट्यशास्त्र वाचिकाभिनये च्छन्दोविभागो नाम

x ध्रवाविधाने चैवास्य संप्रवक्ष्यामि लक्षणम्। पञ्चदशोऽध्यायः।

x#2विधि: कालकृतश्चैव तथैवार्थकृतो भवेत् ॥९६॥ xवृत्तमर्धसमं चैव विषमं सममेव च। x# "छन्दसो यस्य 'पादः स्याद्धीनो वाऽधिक एव वा ॥९७॥। x 'वृत्तं निवृदिति प्रोक्त 'भूरुक चेति द्विजोत्तमाः । x अक्षराभ्यां यदा द्वाभ्यामधिकं हीनमेव वा ॥९८। x* तच्छन्दो नामतो ज्ञेयं स्वराडिति विराडपि। x* सर्वेषामेव वृत्तानां तज्जैर्ज्ैया गणास्त्रय।।९९।। x* दिव्यो दिव्येतरश्चैव दिव्यमानुष एव च। x* गायत्र्युष्णिगनुष्टप् च बृहती पंक्तिरेव च॥१००।। x# त्रिष्टुप च जगती चैव दिव्योऽयं प्रथमो गणः। x# तथातिजगती वैव शक्करी चातिशक्करी॥१०१।। x* अष्विरत्यष्टिरपि च धृतिश्चातिधृतिर्गणः। X* कृतिश्च प्रकृतिश्चैव ह्याकृतिर्विकृतिस्तथा ॥१०२।। x# संकृत्यभिकृती चैव उत्कृतिर्दिव्यमानुषः।2 x# गुरुलध्वक्षराणीह सर्चछन्दस्सु दर्शयेत् ॥१०३॥

93-99 (B.XIV. 107-112; C. 53-58a ; 91b) I C. ह्रखवदीर्घस्तुतै० 2 C. विधिकाल०, B. विधिगणाकृत०. 3 C. वृत्तमधवृत. 4 C. छन्दसी यस्य. 5 B. पादे स्याद्धीनं वाधिकमेव वा. 6 C. अक्षरं तन्निवृत् प्रोक्नं. 7 B. भुरुक चेति द्विजातिभिः, C. गुरू कैश्चित् द्विजोत्तमा: 100-103 (B XIV. 113-116a; C. 92-95a). I B. स्त्रिका :. 2 C. adds 22 and a half slokas (95b-117); Corresponding passages in B. are 92-97a and 116b-132. These 104 (B. XIV. 133 ; C. 118-119). I C. जातानि. 2 C. are spurious. See Introdution. ध वान्येतेषु B. वृत्तान्येतेषु.

५३ छन्दोविचितिः १६. १०-१८

यथा-'दन्तघातकृताङ्कं व्याकुलालकशोभम्।

षोडशोऽध्यायः शंसतीव तवास्यं निर्भरं रतयुद्धम् ॥१०। आदौ द्वे निधने चैव गुरुणी यत्र वै सदा।

आद्ये पुनरन्त्ये द्वे द्वे गुरुणी चेत्। पादे सप्ताक्षरे ज्ञेया सा तु भ्रमरमालिका ॥११॥ .. ..................... वृत्तं तनुमध्या गायत्रसमुत्था ।।१।। यथा-नानाकुसमचित्रे प्राप्ते सुरभिमासे।

यथा-2सन्त्यक्तविभूषा भ्रष्टाअ्ननेत्रा। एषा भ्रमति 'पुष्पे मत्ता भ्रमरमाला ॥१२॥

हस्तार्पितगण्डा किं त्वं तनुमध्या ॥२।। आद्य तृतीयमन्त्यं च पञ्चमं तथा।

लघुगण *आद्यो भवति चतुष्के। गुरूण्यष्टाक्षरे पादे 'सिंहलीलेति सा स्मृता ॥१३॥

गुरुयुगमन्ते मकरकशीर्षा।।३।। यथा-यत्त्वया ह्यनेकभावाच्चेष्टितं रतं सुगात्रि।

यथा-स्वयमुपयान्तं भजसि न कान्तम्। तन्मनो मम प्रविष्ट वृत्तमत्न 2सिंहलीलम् ॥१४। भयकरि कि त्व' मकरकशीर्षा ॥४।। चतुर्थ च द्वितीयं च षष्ठमष्टममेव च। षडक्षरकृते पादे लघु यत्र द्वितीयकम्। गुरुण्यष्टाक्षरे पादे 'वदन्ति मत्तचेष्टितम् ॥१५॥। शेषाणि तु गुरूणि स्यु: मालिनी सा मता थथा।।५।। यथा-मदावघूर्णितेक्षणं विलम्बितालकाकुलम्। असंस्थितैः पदैः प्रिया करोति मत्तचेष्टितम्॥१६॥ व्यक्तमेवैषा त्वं मालिनी प्रख्याता ॥६।। अष्टाक्षरकृते पादे सर्वाण्येव भवन्ति हि।

• द्वितीयं पश्चमं चैव लघु यत्र प्रतिष्ठितम्। गुरूणि यस्मिन् सा नाम्ना 'विद्युल्लेखेति संज्ञिता ॥१७।। * शेषाणि च गुरुणि स्युर्मालती नाम सा यथा॥श।। यथा-'सान्द्राम्भोभिर्नानाम्भोदैः श्यामाकारैर्व्याप्ते व्योम्ति।

यथा- शोभते बद्धया षट्पदाविद्धया। आदित्यांशुस्पर्धिन्येषा दिक्षु भ्रान्ता 'विद्युल्लेखा ॥१८।। * मालतीमालया मानिनी लीलया।८।

द्वितीयं च चतुर्थ® च पञ्चमं च यदा लघु। यस्या: सप्ताक्षरे पादे सा ज्ञेया तूद्धता यथा ।।९।। 10 (B.XV. I1, 13 ; C, 8-9). 2 Ckh. युद्धमुद्धत-वेशम्। II-12 (B.

1-4 (B.XV. 2-5 ; C. 2-5). I B. C. practically repeat before XV. 14, 16 ; C. 10-II ). I B. मत्ता कान्ते. 13.14 (B.XV. 17-19 ; this the last couplet of XV. 2 C. सन्त्यक्ल भूषण. 3 C. हस्तार्पितवक्का किश्चित्तनु- C. 12-13). I B. सिंहलेखेति. 2 B. सिंहलेखम्म्. 15-16 (B.XV. 20,

मध्या. 4B. आदौ. 5-6 (B.XV. 7-8; C. 6-7). I B. स्नानगन्धाधिक्यः. 22 ; G. 14-15). I C. यत्रतत्. 2 B. चरावघूशितेक्षणं, 17-18 (B. 7-8 (B.XV. 9-10). I C. om. 7-8. 9-10 (B.XV. 11, 13 ; C. 8-9). XV. 93, 25 ; C. 16-17). I B. विद्युन्मालेति कीर्तिता, 2 B. साम्भो-

I B. कुन्तकृताङ्गं. भारैरानर्दद्भिः श्यामाम्भोदैः 3B. विद्युन्माला.

५३ छन्दोविचितिः १६. १०-१८

यथा-'दन्तघातकृताङ्कं व्याकुलालकशोभम्।

षोडशोऽध्यायः शंसतीव तवास्यंनिर्भरं रतयुद्धम् ॥१०॥ आदौ द्वे निधने चैव गुरुणी यत्र वै सदा।

आद्ये पुनरन्त्ये द्वे द्वे गुरुणी चेत्। पादे सप्ताक्षरे ज्ञेया सा तु भ्रमरमालिका ॥११॥

वृत्तं तनुमध्या गायत्रसमुत्था ॥१।। यथा-नानाकुसमचित्रे प्राप्ते सुरभिमासे। एषा भ्रमति 'पुष्पे मत्ता भ्रमरमाला ॥१२।।

हस्तार्पितगण्डा किं त्वं तनुमध्या ॥।२।। आद्य तृतीयमन्त्यं च पञ्चमं तथा।

लघुगण 'आद्यो भवति चतुष्के। गुरुण्यष्टाक्षरे पादे 'सिंहलीलेति सा स्मृता ॥१३॥

गुरुयुगमन्ते मकरकशीर्षा।३। यथा-यत्त्वया ह्यनेकभावाच्चेष्टितं रतं सुगात्रि।

यथा-स्वयमुपयान्तं भजसि न कान्तम्। तन्मनो मम प्रविष्ट वृत्तमत्र 2सिंहलीलम् ॥१४।। भयकरि कि त्व मकरकशीर्षा॥४।। चतुर्थ च द्वितीयं च षष्ठमष्टममेव च। षडक्षरकृते पादे लघु यत्र द्वितीयकम्। गुरुण्यष्टाक्षरे पादे 'वदन्ति मत्तचेष्टितम् ॥१५। शेषाणि तु गुरूणि स्युः मालिनी सा मता यथा1 ।।५।। यथा-मदावघूर्णितेक्षणं विलम्बितालकाकुलम्। असंस्थितैः पदैः प्रिया करोति मत्तचेष्टितम्॥१६॥ व्यक्तमेवैषा त्वं मालिनी प्रख्याता ॥६।। अष्टाक्षरकृते पादे सर्वाण्येव भवन्ति हि। क द्वितीयं पञ्चमं चैव लघु यत्र प्रतिष्ठितम्। गुरूणि यस्मिन् सा नाम्ना 'विद्युल्लेखेति संज्ञिता ॥१७।। * शेषाणि च गुरुणि स्युर्मालती नाम सा यथा।।3।। यथा-2सान्द्राम्भोभिर्नानाम्भोदैः श्यामाकारैर्व्याप्ते व्योम्नि।

यथा- शोभते बद्धया षट्पदाविद्धया। आदित्यांशुस्पधिन्येषा दिक्षु भ्रान्ता विद्युल्लेखा ॥१८।। * मालतीमालया मानिनी लीलया।८॥

द्वितीयं च चतुर्थ® च पञ्चमं च यदा लघु। यस्या: सप्ताक्षरे पादे सा ज्ञेया तूद्धता यथा ॥।९।। 10 (B.XV. I1, 13 ; C, 8-9). 2 Ckh. युद्धमुद्धत-वेशम्। II-12 (B.

1-4 (B.XV. 2-5 ; C. 2-5). 1 B. C. practically repeat before XV. 14, 16 ; C. 10-II). I B. मत्ता कान्ते. 13-14 (B.XV. 17-19 ;

this the last couplet of XV. 2 C. सन्त्यक्क भूषण. 3 C. हस्तार्पितवक्का किश्चित्तनु- C. 12-13). I B. सिंहलेखेति. 2 B. सिंहलेखम्म्. 15-16 (B.XV. 20,

मध्या. 4B. आदौ. 5-6 (B.XV. 7-8; C. 6-7). I B. स्नानगन्धाधिक्यः. 22 ; G. 14-15). I C. यत्रतत्. 2 B. चरावघूणितेक्षणं, 17-18 (B. 7-8 (B.XV. 9-10). I C. om. 7-8. 9-10 (B.XV. 11, 13 ; C. 8-9). XV. 93, 25 ; C. 16-17). I B. विद्युन्मालेति कीतिता, 2 B. साम्भो-

I B. कुन्तकृताङ्गं. भारैरानर्दद्भि: श्यामाम्भोदैः. 3B. विद्युन्माला.

१६. १९-२७ नाट्यशास्त्रम् ५४ छन्दोविचितिः १६. २८-३६

*1पञ्चमं सप्तमं चान्त्य' गुरु पादेऽष्टके तथा। यथा-प्रस्खलिताग्रपदप्रविचारं मत्तविघूर्णितगात्नविनामम्। * छन्दोजैर्ज्चैयमेतत्तु वृत्तं चित्तविलासितम् ॥१९। पश्य विलासिनि कुञ्जरमेनं 8दोधकवृत्तमयं प्रकरोति ॥२८।। यथा- स्मितवशविप्रकाशैर्दशनपदैरमीभिः। आदौ द्वे पंचमं चैवाप्यष्टमं नैधनं तथा। * वरतनु पूर्णचन्द्रं तव मुखमावृणोति॥२०॥ गुरूण्येकादशे पादे यत्र तन्मोटकं यथा ।२९।। नवाक्षरकृते पादे त्रीणि स्युनेधनानि तु। यथा-एषोऽम्बुदनिःसवनतुल्यरवः क्षीवः स्खलमानविडम्बगतिः। गुरूणि यस्यां सा नाम्ना 'भवेन्मधुकरी यथा ॥२१॥ श्रत्वा घनगर्जितमद्रितटे वृक्षान् प्रति मोटयति द्विरदः॥३०॥ यथा-कुसुमितमभिपश्यन्ती विविधतरुगणैश्छन्नम्। वनमनिलसुगन्धाढ्य भ्रमति मधुकरी हष्टा ॥२२॥ नवमं सप्मं षष्ठ तृतीयं च 'भवेलघु। थयत्नैकादशके पादे इन्द्रवज्रेति सा यथा ॥३१॥ दशाक्षरकृते पादे त्रीण्यादौ त्रीणि नैधने। यथा-त्वं दुणिरीक्ष्या दुरितस्वभावा दुःखैकसाध्या कठिनैकभावा। यस्या गुरुणि सा ज्ञेया पङक्तिरुत्पलमालिनी॥२३॥ सर्वास्ववस्थासु च कामतन्त्रे योग्यासि किं वा बहुनेन्द्रवज्रे॥३२॥ यथा-अस्मिंस्ते भ्रमरनिभे कान्ते नानारत्रचितभूषाढये। शोभामावहति शुभा मूध्नि प्रोत्फल्ला कुवलयमालेयम्।।२४।। एभिरेव तु संयुक्ता लघुभिस्त्रेष्डभी यदा। उपेन्द्रवज्रा विज्ञेया लध्वादाविह केवलम् ।३३॥ द्वितीयं च चतुर्थ च षष्ठमष्टममेव च। यथा-'श्रिया च वर्णेन विशेषणेन स्मितेन कान्त्या सुकुमारभावात्। हस्वं दशाक्षरे पादे यत्र सा शिखिसारिणी॥२५॥ अमी गुणा रूपगणानुरूपा भवन्ति ते किं त्वमुपेन्द्रवज्रा॥३४।। यथा-नैव तेऽस्ति सङ्गमो मनुष्यै र्नास्ति कामभोगचिह्वमन्यत्। गर्भिणीव दृश्यसे ह्यनार्ये किं मयूरसारिणी 2त्वमेव ॥२६।। आद्यं तृतीयमन्त्यञ्च सप्तमं नवमं तथा। गुरूण्येकादशे पादे यत्र सा तु रथोद्धता ।३५।। 'प्रथमं च चतुर्थ' च सप्तमं दशमं गुरु। यथा-किन्त्वया सुभट '[धुर्य]-वर्जितं नात्मनो न सुहदां प्रियं कृतम्। 2अन्त्यं च त्रैष्टुभे पादे यत्र स्याद् दोधकं तु तत् ।।२७।। यत्पलायनपरायणस्य ते याति धूलिरधुना रथोद्धता॥३६॥।

" 28 (B.XV. 87, 39; G. 24-25). 3 C. वृत्तगतिं. Mss. कुज्जरमेनं. 19-20 (B.XV. 26-28). I C. om. the two. 21-22 (B.XV. 29-30 (B.XV. 40, 41 ; G. 26-27). I C. क्षराः. 31-32 (B.XV. 29, 31 ; C, 18-19). I B. ज्ञेया. 2 C. नवनलिनसुगन्धाढ्य', B. वनमति- 42, 43 ; G. 28-29). I C. लघून्यथ. 2 B. एकादशाक्रे. 3 C. चन्द्र' शयगन्धा्य we with Bd. 23-24 (B.XV. 31, 33 ; 20-22). 1 B. निरीच्या. 4 B. दुरतिप्रसादा. 33-34 (B. XV. 44, 45 ; C. 30-31). उत्पलमालिका. 2 B. अस्मिंस्ते शिरसि तदा कान्ते वेडूय-स्फटिक-सुवर्णाढये। I B. प्रिये श्रिया वर्ण०. 35-36 (B.XV. 46-47 ; G. 32-33). I B. शोभां सां न वहति तां बद्धा सुश्लिष्टा कुवलयमालेयम् 25-26 (B.XV. 34, C. वर्जितं नात्मनो, Bb. वर्जितात्मना,. 2 B. adds another example किं त्वया 36 ; G. 22-23). I B. नापि. 2 B. त्वमेवं. 27-28 (B.XV. 37, 39 ; कुमतिसङ्गया सदा नाजयेव सुहृदां प्रियं कृतम्।यद्गृहाद्वचनरोषकम्पिता याति तुामबला G. 24-25). I B. आद्य' चतुर्थमन्त्य'. 2 B. गुरुणि. रथोद्वता.

१६. ३७-४४ नाट्यशास्त्रम् ५६ ५७ छन्दोविचितिः १६. ४५-५१

आद्यं तृतीयमन्त्यश्च सप्तमं 'तथा। द्वादशक्षरके पादे सप्तमं दशमं लघु। 2गुरूणि त्रैष्टे पादे यत्र सा स्वागता यथा ।३७। आदौ 'पश्चाक्षरे छेदश्रन्द्रलेखेति सा यथा॥४५। यथा-अद्य मे स फलमायतनेत्रे जीवितं मदनसंश्रितभावम्। वक्त्र सौम्यं ते पद्मपत्नायताक्षं आगतासिसदनं मम यस्मात् स्वागतं तव वरोरु निषीद।३८॥ 2कामस्यावासं ®सुभ्रुवोश्चावभासम्।

षछञ्च नवमं चैव 'लघु स्यात् त्रैष्टभे यदि। कामस्यापीदं काममाहर्तुकामं

2चतुर्भिराद्यैर्विच्छेद: सा ज्ञेया शालिनी यथा॥३९॥ कान्त्या त्वं कान्ते चन्द्रलेखेव भासि॥४६॥

यथा-शीलभ्रष्टे निर्गुणे याऽप्रकोपा तृतीयमन्त्य नवमं पञ्चमञ्च यदा गुरु। लोके धैर्यादप्रिय न ब्रवीषि। द्वादशाक्षरके पादे 'तदा स्यात् प्रमिताक्षरा॥४७॥ 4आर्य शीलं साध्वि हे तेऽनुवृत्तं यथा-स्मितभाषिणी ह्यपलाऽपरुषा

'माधुर्याढ्या सर्वदा शालिनी त्वम् ॥४०।। निभृतापवादविमुखी सततम्।

षष्ठ तृतीयं नवमं गुरुण्यन्त्यमथापि वा। यदि कस्यचिद्युवतिरस्ति सुखा

यत्र तु द्वादशे पादे तज् ज्ञेयं तोटकं बुधैः॥४१॥ प्रमिताक्षरा स हि पुमाञ्जयति॥४८।।

यथा-किमिदं कपटाश्रयदुर्विषहं 1बहुशाट्यमथोत्बणरूक्षकथम्। द्वितीयमन्त्य दशमं चतुर्थ पञ्चमाष्टमे। स्वजनप्रियसज्नभेदकरं ननु तोटकवृत्तमिदं कुरुषे ॥४२।। गुरूणि द्वादशे पादे वंशस्थं जगती तु सा।४९॥।

आद्य तृतीयमन्त्यं च पञ्चमं पष्ठमेव च। यथा-न मे प्रिया 'यद् बहुमानवर्जिता

तथोपान्त्यं जगत्यां च गुरु चेतु कुमुदप्रभा॥४३।। कृताप्रिया तैः परुषाभिभाषणैः।

यथा-कुमुदनिभा त्वं कामबाणविद्धा किमसि नतभ्रूः शीतवातदग्धा। तथा च पश्याम्यहमद्य 'सा ध्रुवं

2मृ दुनलिनीवापाण्डुवक्त्रशोभा १कथमसि जाता अग्रतः सखीनाम्॥४४। "क्षणेन वंशस्थगति करिष्यति॥५०॥

37-38 (B.XV. 49-50 ; G. 34-35). I B. गुरु. 2 B. यस्यास्तु. 3 B. भवनं. चतुर्थमन्त्यं दशमं सप्तमश्च यदा गुरु।

39-40 (B.XV. 51-52 ; G. 36-37). I B. लघूनी. 2 B. गुरूरायन्यानि पादे. भवेद्धि जागते पादे तदा स्याद्धरिणप्लुता।५१॥

3 B. दुःशीलं वा निर्गुएं चापरं वा. 4 B. तस्माच्छीलं साधुहेतोः संवृतं. 5 B.C. माधुय्यात् स्यात् सर्वथा; we with Bd. 41-42 (B.XV. 53, 55; C.38-39). 45-46 (B.XV. 61-62; C. 42-43). I B. पश्चात्तरच्छेद. 2 C. कामस्याभासं. I C. बहुगर्जमिवोद् गरा. 43-44 (B.XV. 56, 60 ; C. 40-41). I C. 3 B. सुभ्रुनोच्चप्रहासम्. 4 B. कान्ते कान्त्या त्वं. 47-48 (B. XV. 63-64 ; C. 40-41). I C. gives the def. with triads only. B. gives an add. 44-45). I B. यत्र सा. 2 C. स्मितहासिनी. 3 B अपि. 49-51 (B.XV. 65, ex. मन्मथेन विद्वा सललितभावा नृत्तगीतयोगा प्रविकशिताक्षी। निन्धमद्य किं त्वं 67-68 ; C. 46-48). I B. त्वं बहुमानवजितं. 2 C, कृता प्रिये ते, B. प्रियं

विगलितशोभा चन्द्रपादयुक्का कुमुदवती च. प्रिया ते. 3 Bbh. सा ध्रवं, B. विग्रहं, C. विक्रमं. 4 Bbh. क्षरोन, B.C. ध्र वं हि.

१६. ५२-५७ नाट्यशास्त्रम् ५८ ५९ छन्दोविचितिः १६. ५८-६४ यथा-परुषवाक्यकशाभिहता त्वया भयविलोकनपार्श्वनिरीक्षणा। 2केशपत्रच्छदा चक्रवाकस्तनी

वरतनुः प्रततप्लुतसर्पणै- पझ्मिनीव प्रिये भासि मे सर्वदा ॥५८॥

रनुकरोति गतैहरिणप्लुतम् ॥५२॥ आदौ षट् दशमं चैव पादे यत्र लघून्यथ। शेषाणि तु गुरूणि स्युर्जागते 1पटुसंजञिता ॥५९।। सप्तमं नवमश्चान्त्यमुपान्त्य च यदा गुरु। द्वादशाक्षरके पादे 'कामदत्तेति सा स्मृता ॥५३॥ यथा-उपवनसलिलानां बालपदै :- भ्रमरपरभृतानां कण्ठनादैः । यथा-करजपद्विभूषिता थथा त्वं सुदति दशनविक्षताधरा च। समदगतिविलासैः कामिनीनां

गतिरपि चरणावलग्रमन्दा कथयति 'पटुवृत्तं पुष्पमासः ॥६०॥

त्वमसि 2मृगगमाक्षि 3कामदत्ता ।।५४।। द्वितीयान्त्ये चतुर्थश्च नवमैकादशे गुरु।

आद्य चतुर्थ दशमं सप्तमं च यदा लघु। विच्छेदोऽतिजगत्याञ्च चतुर्भिः सा प्रभावती ॥६१।

द्वादशाक्षरके पादे अप्रमेया तथाहि सा॥५५॥ यथा-कथन्त्विमं कमलविशाललोचने

यथा-न ते काविदन्या समा दृश्यते स्त्री गृहं घनैः पिहितकरे 2निशाकरे।

2गुणैर्या द्वितीया तृतीयापि चास्मिन्। अचिन्तयन्त्यभिनववर्षविद्युत-

ममेयं मतिलोकमालोक्य सर्वं स्तुमागता सुतनु यथा प्रभावती ।६२।।

जगत्यप्रमेयासि 'सृष्टा विधात्रा ॥५६।। त्रीण्यादावष्टमोपान्त्ये दशमं 'नैधने तथा।

द्वितीयं पञ्चमं चैव अष्टमैकादशं तथा। गुरूण्यतिजगत्यां तु त्रिभिश्च्छेदैः 2प्रहर्षणी ॥६३।।

पादे यत्र लघूनि स्युः पझ्मिनी नाम सा यथा ॥५॥ यथा-भावस्थैर्मधुरकथैः सुभाषितैस्त्व

देहतोयाशया वक्त्रपद्मोज्जवला साटोपस्खलितविलम्बितैर्ग तैश्च।

नेत्रभृङ्गाकुला दन्तहंसैः 'स्मिता। नानांगैर्हरसि मनांसि कामुकानां सुव्यक्तं ह्यसि जगति 'प्रहर्षणीव ॥६४॥।

2 C. केशपाशच्छदा, see B. 77. 3 B. adds a variant of this (B. 77). 52 (B.XV. 69 ; C, 49). 53-54 (B.XV. 70-71 ; C. 50-51). 58 (B.XV. 74-76; C, 54-55 ). 59-60 (B.XV. 78, 80 ; C. I C. काममत्ता. 2 B. सृगनिभाति. 3 C. काममत्ता. 55-56 (B.XV. 56-57). I BC. पुट. 2 B. मदनमदविलास 3 BC. पुट. 8I-82; C. 58-59). I C. द्वितीयश्च. 2 B. दिवाकरे. 6I-62 (B.XV. 72-73 ; G. 52-53). I B. पादे तु जागते. 2 B. नृलोके विशिष्टा गुणारद्वितीयः 57-58 (B.XV. 74, 63-64 (B.XV. 3 B. त्रिलोक्यां गुणाग्यान् समाहृत्य सर्वान्. 4 B. दृष्टा. 83-34; C. 6061). I C. नैधनं, B. नैधनद्वयम्. 2 B. प्रहर्षिणी. 3 B, शोभाव्यः, '76 ; C. 54-55). I B. दन्तहंसस्मिता, C. दन्तहंसे: स्थिता. B. ह्यतिजगति. 4 B. प्रहर्हिणी.

१६. ६५-७१ नाट्यशास्त्रम् ६० ६१ छन्दोविचितिः १६. ७२-७७

षष्ठश्च सप्तमञ्चैव दशमैकादशं लघु। एषा कान्ता व्रजति 'ललितं वेपमाना त्रयोदशाक्षरे पादे ज्ञेयं मत्तमयूरकम्॥६५॥ 2गुल्मैश्छन्न® वनमुरुनगैः संप्रविद्धम्। यथा-विद्युन्नद्धा सेन्द्रधनुर्द्योतितदेहा1 हा हा कष्ट किमिदमिति नो वेझि मूढो वातोद्धूता श्वेतबलाकाकृतशोभाः। व्यक्तं 'क्रोधाच्छरभललितं कर्तुकामा॥७२॥ पते मेघा गजितनादोज्जुलचिह्राः प्रावृटकालं मत्तमयूरं कथयन्ति ॥६६।। आदौ षट् दशमं चैव लघूनि स्युस्त्रयोदश। यत्नातिशाकरे पादे ज्ञेया नान्दीमुखी तुसा॥७३।। आदौ द्वे च चतुर्थञ्चाप्यष्टमैकादशे गुरु। यथा-न खलु तव कदाचित्कोधताम्रायताक्षं अन्त्योपान्त्ये च 'शक्कर्या वसन्ततिलका यथा ॥६७॥। भ्रुकुटिवलितभङ्गं द्ृष्टपूर्व मयास्यम्। चित्रैर्वेसन्तकुसुमै: कृतकेशहस्ता किमिह बहुभिरुक्तर्या ममेच्छा हृदिस्था स्रग्दाममाल्यरचना सुविभूषिताङ्गी। त्वमसि मधुरवाक्या देवि नान्दीमुखीव।७॥ 2नागावतंसकविभूषितकर्णपाली साक्षाद्वसन्ततिलकेव विभाति नारी ॥६८॥। आद्यं षष्ठ चतुर्थ च नैधनं च गुरुण्यथ। षोडशाक्षरके पादे गजविलसितं तु तत् ।७५।। पंचादौ शक्करीपादे गुरूणि त्रीणि चान्ततः। यथा-'तोयधरः सुधीरघनपट्पटहरवः पंचाक्षरादौ च यतिरसंबाधा तु सा स्मृता ॥६९।। *सर्ज कदम्बनीपकुटजकुसुमसुरभिम्।

यथा-'मानी लोकज्ञः श्रुतबलकुलशीलाढ्यो कन्दलसेन्द्रगोपकरचितमवनितलं यस्मिन् सम्मानं न सदृशमनुपश्येद्धि। वीक्ष्य करोत्यसौ वृषभगजविलसितकम् ॥७६।

गच्छेत्तं त्यक्त्वा द्रुतगतिरपर देशं कीर्णा नानार्थेरवनिरियमसंबाधा॥०|। आद्यात् पराणि पञ्चैव द्वादशं सत्नयोदशम्। अन्त्ये द्वे यत्र दीर्घाणि प्रवर ललितं हि तत्।७७।। आदौ चतुर्गु रूणि स्युर्दशमैकादशे तथा। यथा-नखालीढं गात्ं दशनविहतं चोष्ठगण्डं अन्त्योपान्त्ये तु शक्कर्याः पादे तु शरभा यथा॥७१॥ शिरः पुष्पोन्मिश्रं प्रविलुलितकेशालकान्तम्।

65-66 (B.XV. 85-86 ; C. 62-63). I B. ·धनूरज्जितदेहा. 2 C. मत्त- 72 (B.XV. 92'; C. 69 ). I C. ललिता. 2 C. गुल्मच्छन्न'.

मयूरा :- 67-68 (B. XV. 87-88 ; C. 64-65 ). I B. शकर्कर्यां 3 B. वनमभिनवैः- 4 B. कान्ते शरभललितात्वं करोषि. 73-74 (B.XV. 93-94;

2 B. नानावतंसविभूषितकर्णापाशा, C. ·भूषितगराडपाली. 69-70 (B.XV. C. 70-71). I C. यत्न पश्चदशे. 75-76 (B.XV. 95,:97 ; C. 42-73), 89-90; C. 66-67). I C. मानालोकज्ञः सुतबल०. 71 (B.XV. 91; I B. तोयधरैः- 2 B. पटुषटहरवैः. 3 Mss. सुरभिः. 77-78 (B XV. 98,100 ;

C.68). I B. चत्वार्यादौ. C. 74-75). I C. दशननिहितं, B. दशनखचितं, Bdh दशनविहतं.

१६. ७८-८३ नाट्यशास्त्रम् छन्दोविचितिः १६. ८४-९० ६२ ६३

गतिः खिन्ना चैवं वद्नमपि संभ्रान्तनेत्र- नानारत्नै: 3कनकखचितैरङ्गसम्भोगसंस्थ-

महो श्राध्यं वृत्तं प्रवरललितं 3कामचेष्टम्॥S८I वर्यक्त कान्ते कमलनिलया 'श्रीधरेवातिभासि ॥८४॥

आद्यात्पराणि पञ्चैव द्वादशं सत्रयोदशम्। आद्यं चतुर्थ षष्ठ च दशमं नैधनं गुरु।

अन्त्यं सप्तदशे पादे शिखरिण्यां गुरुणि च॥७९॥ तद्वंशपत्रपतितं दशभिः सप्तभिर्यतिः॥८५॥

यथा-महानद्याभोगे' पुलिनमिव ते भाति जघनं यथा-एष गजोऽद्रिमस्तकतटे कलभपरिवृतः

तथास्यं नेत्राभ्यां भ्रमरसहितं पङ्कजमिव। क्रीडति वृक्षगुल्मगहने कुसुमभरनते।

2तनुस्पशंश्चायं सुतनु सुकुमारो न परुष: मेघरवं निशम्य 'मुदितः पवनजवसमः

स्तनाभ्यां तुङ्गाभ्यां शिखरिणिनिभा भासि दयिते॥८०॥ सुन्दरि वंशपत्रपतितं पुनरपि कुरुते॥८६।।

यत्र पञ्च लघून्यादौ त्रयोदशचतुर्देशे। द्वितीयमन्त्यं षष्ठं चाप्यप्टम द्वादशं तथा

षोडशैकादशे चैव तत्स्यात् वृषभचेष्टितम् ।८१। चतुर्दशं पश्चदशं पाद सप्तदशाक्षरे।

यथा-'जलजनिनदं श्रुत्वा गर्जन्मदोच्चयदर्पितो भवन्ति यत्र दीर्घाणि शेषाणि च लघून्यथ

विलिखति महीं ृङ्गाक्षेपैर्मृगः प्रतिनर्द्य च। विलम्बितगतिः सा तु विज्ञेया नामतो यथा॥८9।

स्वयुवतिवृतो गोष्ठाद् गोष्ठ प्रयाति च निर्भयो विघूर्णितविलोचना 'पृथुविघूर्णहारा पुनः

वृषभललितं चित्र वृत्तं करोति च शाड्वले ।८२।। प्रलम्बरसना चलत्स्खलितपादमन्दक्रमा2। न मे प्रियमिदं जनस्य बहुमानरागेण यन्- चत्वार्यादौ च दशमं गुरु यत्र त्रयोदशम्। चतुर्दशं तथान्त्ये द्वे चेकादशमथापि च।। मदेन विवशा विलम्बितगतिः कृता त्वं प्रिये ॥८८॥

यदा सप्तदशे पादे शेषाणि च लघून्यथ। पश्चादौ पञ्चदशकं द्वादशकादशे गुरु।

भवन्ति यस्मिन् सा ज्ञेया श्रीधरा नामतो यथा-।।८३।। चतुर्दशं यथाऽन्त्ये द्वे चित्रलेखा 'बुधैः स्मृता ॥८९॥

स्नानैश्चूण: सुखसुरभिभिर्गण्डलेपैश्च धूपैः2 यथा-नानारत्नाठ्यैबहुभिरधिकं भूषणैरङ्गसंस्थै-

पुष्पैश्चान्यैः शिरसि रचितैर्वस्त्रयोगैश्च तैस्तैः। केशैः सानादैः कुसुमरचितैर्वक्त्ररागैश्च तैस्तैः कान्ते संक्षेपात् किमिह बहुना चित्रलेखेव भासि।।९०॥। 2 C. गतिर्मन्दा. 3 C. कामबेषम्. 78 (B.XV. 98, 100 ; C. 74-75). 79-80 (B.XV. 101, 103 ; C. 76-77). I B. भोगं. 2 B. •स्पर्शश्छायं. 3 C. कनकरचितै० 4 Bb. श्रीधरा त्वं विभासि, Bp. श्रीधरेवावभासि. 3 B. वनिते. 81-82 (B. XV. 104, 106 ; C. 78-79). I B. जलधररवं. 85-86 (B.XV. 11I-112; C. 82-93). I C. पवनजववशात्. 87-88 (B.

2 B. श्रुत्वा मदोच्छय. 3 B. शद्वैर्वृयः, C, शत्रैर्महुः. 83-84 (B.XV. XV. 113-114, 116 ; C. 84-85). I C. पृथुविघूराहारा. 2 B. मन्दक्कमा. 107-108,110; C.80-81). I C.om. this def. 2 B. गन्धवासैश्व धूपैः- 89-90 (B.XV. 117-119 ; C. 87-87). I B. धृतौ. 2 B. स्ानाढ्यः-

१६. ९१-९८ नाट्यशास्त्रम् छन्दोविचिति: १६. ९९-१०५

अन्त्यं सप्तदशं चैव षोडशं च चतुर्दशम्। यथा-चूताशोकारविन्दैः कुरवकतिलकैः कर्णिकारैः शिरीषै: द्वादशं सानुगं चैव षष्ठमष्टममेव च ॥९१॥ पुन्नागै: पारिजातैर्वकुलकुवलयैः किंशुकैः सातिमुक्तः। त्रीण्यादौ च गुरुणि स्युर्यस्मिंस्त्वेकोनविंशके। पतैर्नानाप्रकारैरधिकसुरभिभिर्विप्रकीणश्च तैस्तै- पादे लघूनि शेषाणि 2शार्दूलक्रीडितं तु तत्2 ॥९२। र्वासन्तैः पुष्पवृन्दैर्नरवर वसुधा स्रग्धरेवाद्य भाति।।९९।। यथा-नानाशस्त्रशतध्नितोमरहताः प्रभ्रष्टसर्वायुधाः निर्भिन्नोदरबाहुवक्त्रनयना 'निर्भत्सिता: शत्रवः। चतुर्थमाद्यं षष्ठं च दशमं द्वादशं तथा। पोडशाष्टरादशे चैव नैधनं च गुरुण्यथ ॥१००।

र्वृत्तं ते रिपुघाति भाति समरे शार्दूलविकीडितम्॥९३॥ द्वाविशत्यक्षरे पादे शेषाणि तु लघूनि च। भवन्ति यत्र तज्ज्ञेयं मद्रकं नामतो थथा ॥१०१।। चत्वार्यादौ च षष्ठ च सप्तमं सचतुर्दशम्। 'उदतमेकहस्तचरणं 2द्वितीयकररेचकं ुविनितं तथा पश्चदशं चैव षोडशं नैधनं तथा।९४।। वंशमृदङ्गवाद्यमधुरं 'विचित्रकरणान्वितं बहुविधम्। एतानि तु गुरुणि स्यु: शेषाणि तु लघून्यथ। मद्रकमेतदद्य 'सुभगे विदग्धगतिचेष्टितैः सललितै- पादे यत्र कृतौ जञेया नाम्ना सुवदना तु सा॥९५॥ रनृत्यसि विभ्रमाकुलपदं 'वरोरु ललितक्रियं समरसम् ॥१०२॥ यथा-नेत्र 'लीलालसे ते कमलद्लनिभे 2भ्रचापनिहिते गण्डोष्ठ पीनमध्यं समसहितधना स्निग्धाश्च दशनाः। 1एकादशं सप्तदशं सप्तमं सत्रयोदशम्।

*कर्णावंसप्रलम्बौ चिबुकमपि 'नतं घोणा सुरुचिरा 2अन्त्यमेकोनचिंशं च पञ्चमं च गुरुण्यर्थ ।१०३।।

'सर्वस्मिन् मर्त्यलौके वरतनु 'विहितास्येका सुवदना॥९६॥ शेषाणि तु लघूनि स्युर्विकृतौ चरणेषु च। वृत्तं तदश्वललितं विज्ञेयं नामतो यथा ॥१०४॥ चत्वार्यादौ च षष्ठ च सप्तमं च चतुर्देशम्। रथहृय नागयौधपुरुषैः सुसंकुलमलं बलं समुदितं अष्टादशं सप्तदशं तथा पञ्चदशं पुनः।।९७।। शरशतशक्तिकुन्तपरिघासियष्टिविवृतं1 बहुपरहरणम्। अन्त्योपान्त्ये गुरुण्यत्र लघून्यन्यानि सर्वदा। 'रिपुशतमुक्तशस्त्ररवभीतशङ्गितभटं भयाकुलदिशं एकचिंशतिके पादे स्रग्धरा नाम सा थथा ॥९८। कृतमभिवीक्ष्य संयुगमुखे 'समीप्सितगुणं 'त्वयाश्वललितम् ॥१०५॥

91-93 (B.XV. 119-120, 122 ; C. 88-89). I B. त्रयोदशं द्वादशं, 99 (B.XV. 128-29, 131 ; C. 94-96). 100-102 (B.XV. C. द्वादशं सानुगं. 2 C. तच्छार्दलविकीडितं. 3 B. निर्भिन्नोदरपादबाहुवदना. 4 B. 132-133, 135 ; C. 97-99). 1 B. उत्प्लुत. 2 B. ०कररेचितं. 3 C. सललितं. निणाशिता: 5 B. adds another def. 94-96 (B.XV. 124-125, 127 ; 4 B. विचित्रकरणानुगं. 5 B. सुभगे. 6 B. विविक्करसभावितं शशिमुखि. C. 90-93). I B. लीलालसान्ते. 2 B. भ्र चापविनते. 3 C. सममहितघनं. 4C. कर्णौ 103-105 (B.XV. 136-137, 139 ; C. 100-102). I B. transposes the पार्श्वावलम्बौ. 5 C. नतौ. 6 B. व्यक्नं त्व, 7 C. विदितास्येका. 97-99 (B.XV. two hem. 2 Ibid. 3 B. विविधतुरङ्गनागरथयौध०. 4 B. •यष्टिविततं. 5 C. •रव- 128-229, 131 ; C. 94-96). शङ्गितभटं भिन्नहतशत्र नाशि भयाकुलमिदं. 6 B. समर्पितगुरां. 7C. तदश्व०.

१६. १०६-११३ नाट्यशास्त्रम् ६६ ६७ छन्दोविचितिः १६. ११४-१२१

षडादावष्टमं चैव 'एकादशचतुरदेशे। रूपोपेतां देवैः 'सृष्टां समदगजविलसितगति निरीक्ष्य तिलोत्तमां विंशं सप्तदशं चैव त्रयोविंशं तथैव च ॥१०६।। प्रादक्षिण्यात् 'प्राप्तां दृष्ट' बहुवदनमचलनयनं 'शिरः कृतवान् 'हरः। एतानि तु लघूनि स्युः शेषाणि च गुरुण्यथ ॥१०७॥ दीर्घं निःश्वस्यान्तर्गूदं 8स्तनवदनजघनरुचिरां निरीक्ष्य तथा पुनः चतुर्विशाक्षरे पादे मेघमालेति सा यथा ॥१०७॥ 8पृष्ठे न्यस्त देवेन्द्रेण 10प्रवरमणिगणकवलयं भुजङ्गविजृम्भितम्।११४।। पवनबलसमाहृता 'तीव्रगम्भीरनादा 'बलाकावलीमेखला क्षितिधरसदशोच्चरूपा महानीलघूमायमानाम्बुगर्भोद्वहा। * पतानि समवृत्तानि मयोक्तानि द्विजोत्तमा: ।

सुरपतिधनुरुज्वलाबद्धकक्ष्या तडिद्द्योतसन्नाहपट्टोज्वला * विषमार्धसमानां तु पुनर्वक्ष्यामि लक्षणम्॥११५।

गगनतलविसारिणी 'प्रावृषेण्योन्नता मेघमालाधिकं शोभते ॥१०८॥ * यत्र पादास्तु विषमा नानावृत्तसमुद्धवाः । * ग्रथिताः पादयोगेन तद्दत्तं विषमं स्मृतम् ॥११६॥ आद्य चतुर्थ च तथा पश्चमं षष्ठमेव च। * द्वौ समौ द्वौ च विषमौ वृत्तऽर्धविषमे तथा। नवमं दशमं चैव अन्त्यं चैव गुरुण्यथ ।।१०९। *सर्वपादैस्तु विषमर्वृत्तं विषममुच्यते ॥११७॥ 'लघून्यन्यानि शेषाणि पादे स्युः पश्चविंशके। * हस्वाद्यमथ दीर्घाद्य दीर्घ हस्वमथापि वा। वृत्तज्ञैः सा तु विज्ञेया क्रौश्चपादीति नामतः2॥११०॥ * युग्मौजविषमैः पादैर्वृत्तमर्धसमं स्मृतम् ॥११८।। या किल दाक्षं विद्रुतसोमं क्रतुवरमचमसमपगतकलशं * पादे सिद्धे समं सिद्धं विषमं सार्वपादिकम्। पातितयूपं क्षिप्त षालं विचयनमसमिधमपशुकमचरुकम्। * द्वयोरर्धसमं विद्यादेष छेदस्तु पादश:2 ॥११९॥ कार्मुकमुक्तेनाशु चकार व्यपगतसुरगणपितृगणमिषुणा *'छेदतस्तु मया 'प्रोक्त' समवृत्तविकल्पनम्। नित्यमसौ ते दैत्यगणारि: प्रदहृतु मखमिव रिपुगणमखिलम् ॥१११॥ * त्रिकैर्विषमवृत्तानां संप्रवक्ष्यामि लक्षणम्॥१२०॥ अष्टावादौ गुरूणि स्युस्तथा चैकोनवि' शकं। *सौ गौ च प्रथमे पादे स्त्रौ बगौ चापि द्वितीयके। एकविंशं 'तथा चैव चतुविशं सनैधनम् ॥११२। *5एवं युग्मौजकौ ज्ञेयौ पथ्यावृत्ते त्रिकौ यथा ॥१२१। पतानि 2गुरुसंज्ञानि पादे षड्विंशकाक्षरे। यत्र नाम्ना तथा ज्ञेयं तद् भुजङ्गविजुम्भितम् ॥११३। 114 ( B.XV. 149-150, 152; C. 109-110 ). 4 C. स्पृष्टां. 5 C. प्राप्तां द्रष्टुं बहुवदननयनसहितं. 6 C. तिरस्तुतवान् 7 B. हरि :. 8 C. •जघन 106-108 (B.XV, 140-141, 143 ; C, 103-105). I B. ह्येकादश. कलितां 9 C. पृष्ठन्यस्तां. 10 B. •मशिकनकवलयं. I1 B. C. add two couplets 2 B. चतुर्विशतिके. 3 C. ·समाहता. 4 C. तीव्रनादा. 5 C. • मेखलाशोभिता. which are spurious ; see R. Kavi's note on B. XV. 153-154. 6 B. गर्भोद्ध वा. 7 B. प्रावृषेराया दृढं. 109-11I(B.XV. 144-145, 147; 115 .- 119 (B. XV. 155-159 ; C. 114-118 ). I C. भेदस्तु. 2 C. C, 106-107). I B. पश्चविंशतिके० पादे शेषाणि च लघून्यय. 2 C's ex. is adds पादद्यस्य संसिद्धौ सिद्धमर्धसमं पुनः. spurious ; see Ag. II. p.279 f.n. 3 C. om. this ex. 112-113 (B. 120-121 (B. XV. 160-162 ; C.119-120). I C. छेदास्तु ये. 2 C. प्रोक्चाः समवृत्तविकल्पिताः 3 B. युग्मेऽर्ष- XV. 149-150, 152 ; C. 109-110). I B. च विज्ञेयं. 2 B. गुरुसंख्यानि. विषमे पादे ज्ञेया पथ्या दु सा त्रिकैः,

१६. १०६-११३ नाट्यशास्त्रम् ६६ ६७ छन्दोविचितिः १६. ११४-१२१

षडादावष्टमं चैव 'एकादशचतुर्देशे। रूपोपेतां देवैः 'सृष्टां समदगजविलसितगति निरीक्ष्य तिलोत्तमां विंशं सप्तदशं चैव त्रयोविंशं तथैव च ॥१०६॥ प्रादक्षिण्यात् 'प्राप्तां दृष्टु' बहुवदनमचलनयनं 'शिरः कृतवान् 'हरः। एतानि तु लघूनि स्युः शेषाणि च गुरूण्यथ।१०७।। दीर्घ निःश्वस्यान्तर्गूदं 8स्तनवदनजघनरुचिरां निरीक्ष्य तथा पुनः चतुर्विशाक्षरे पादे मेघमालेति सा यथा ॥१०७॥। 9पृष्ठे न्यस्त' देवेन्द्रेण 1प्रवरमणिगणकवलयं भुजङ्गविजृम्भितम्॥११४। पवनबलसमाहृता 'तीव्रगम्भीरनादा 'बलाकावलीमेखला * एतानि समवृत्तानि मयोक्तानि द्विजोत्तमा: । * विषमार्धसमानां तु पुनर्वक्ष्यामि लक्षणम्॥११५। सुरपतिधनुरुज्वलाबद्धकक्ष्या तडिद्द्योतसन्नाद्दपट्टोज्वला गगनतलविसारिणी 'प्रावृषेण्योन्नता मेघमालाधिकं शोभते ॥१०८॥ * यत्र पादास्तु विषमा नानावृत्तसमुद्धवाः । * ग्रथिता: पादयोगेन तद्त्तं विषमं स्मृतम् ॥११६।। आद्य चतुर्थ च तथा पश्चमं षष्ठमेव च। * द्वो समौ द्वौ च विषमौ वृत्तऽर्धविषमे तथा। नवमं दशमं चैव अन्त्यं चैव गुरुण्यथ ।१०९।। *सर्वपादैस्तु विषमैर्वृत्तं विषममुच्यते ॥११७॥ 'लघून्यन्यानि शेषाणि पादे स्युः पश्चविंशके। * हस्वाद्यमथ दीर्घाद्य दीरघ हस्वमथापि वा। वृत्तज्ञैः सा तु विज्ञेया क्रौञ्चपादीति नामतः2 ॥११०॥ * युग्मौजविषमैः पादैर्वृत्तमर्धसमं स्मृतम् ॥११८। या किल दाक्षं विद्रुतसोमं क्रतुवरमचमसमपगतकलशं पादे सिद्धे समं सिद्धं विषमं सार्वपादिकम्। पातितयूपं क्षिप्त षालं विचयनमसमिधमपशुकमचरुकम्। * द्वयोरर्धसमं विद्यादेष छेदस्तु पादश:2 ॥११९॥ कार्मुकमुक्तेनाशु चकार व्यपगतसुरगणपितृगणमिषुणा *'छेदतस्तु मया 'प्रोक्त' समवृत्तविकल्पनम्। नित्यमसौ ते दैत्यगणारि: प्रदहतु मखमिव रिपुगणमखिलम् ॥१११॥ * त्रिकैर्विषमवृत्तानां संप्रवक्ष्यामि लक्षणम् ॥१२०।

अष्टावादौ गुरूणि स्युस्तथा चैकोनवि' शकं। * सौ गौ च प्रथमे पादे स्त्रौ ल्गौ चापि द्वितीयके।

एकविंशं 'तथा चैव चतुर्विशं सनैधनम् ॥११२। ** एवं युग्मौजकौ ज्ञेयौ पथ्यावृत्ते त्रिकौ यथा ॥१२१।

एतानि 2गुरुसंज्ञानि पादे षड्विशकाक्षरे। यत्र नाम्ना तथा ज्ञेयं तद् भुजङ्गविजुम्भितम्॥११३। 114 ( B.XV. 149-150, 152; C. 109-110 ). 4 C. स्पृष्टां. 5 C. प्राप्तां द्रष्टुं बहुवदननयनसहितं 6 C. तिरस्तुतवान्. 7 B. हरि: 8 C. •जघन 106-108 (B.XV, 140-141, 143 ; C, 103-105). I B. ह्येकादश. कलितां 9 C. पृष्ठन्यस्तां. 10 B. •मणिकनकवलयं. II B. C. add two couplets 2 B. चतुर्विशतिके. 3 C. ·समाहता. 4 C. तीव्रनादा. 5 C. • मेखलाशोभिता. which are spurious ; see R. Kavi's note on B. XV. 153-154. 6 B. •गर्भोद्ध वा. 7 B. प्रावृषेराया दृढं. 109-111 (B.XV. 144-145, 147; 115-119 (B. XV. 155-159; C. 114-118 ). I C. भेदस्तु. 2 C. C, 106-107). I B. पश्चविंशतिके० पादे शेषाणि च लघून्यय. 2 C's ex. is adds पादद्यस्य संसिद्धौ सिद्धमर्धसमं पुनः. 120-121 (B.XV. 160-162 ; spurious ; see Ag. II. p.279 f.n. 3 C. om. this ex. 112-113 (B. C.119-120). I C. छेदास्तु ये. 2 C. प्रोक्लाः समवृत्तविकल्पिताः 3 B. युग्मेऽर्ष- XV. 149-150, 152 ; C. 109-110). I B. च विज्ञेयं. 2 B. गुरुसंख्यानि. विषमे पादे ज्ञेया पथ्या तु सा लिकैः.

१६. १०६-११३ नाट्यशास्त्रम् ६६ ६७ छन्दोविचितिः १६. ११४-१२१ षडादावष्टमं चैव 'एकादशचतुर्देशे। रूपोपेतां देवैः 'सृष्टां समदगजविलसितगति निरीक्ष्य तिलोत्तमां विंशं सप्तदशं चैव त्रयोविंशं तथैव च ॥१०६।। प्रादक्षिण्यात् 'प्राप्तां दृष्ट' बहुवदनमचलनयनं 'शिरः कृतवान् 'हरः। एतानि तु लघूनि स्यु: शेषाणि च गुरुण्यथ।।१०७।। दीर्घ निःश्वस्यान्तर्गूदं 8स्तनवदनजघनरुचिरां निरीक्ष्य तथा पुनः चतुर्विशाक्षरे पादे मेघमालेति सा यथा॥१०७। 8पृष्ठे न्यस्त देवेन्द्रेण 10प्रवरमणिगणकवलयं भुजङ्गविजृम्भितम्11 ।११४।। पवनबलसमाहृता 'तीवगम्भीरनादा 'बलाकावलीमेखला क्षितिधरसदशोच्चरूपा महानीलघूमायमानाम्बुगर्भोद्हा। * पतानि समवृत्तानि मयोक्तानि द्विजोत्तमाः।

सुरपतिधनुरुज्वलाबद्धकक्ष्या तडिद्द्योतसन्नाहपट्टोज्वला * विषमार्धसमानां तु पुनर्वक्ष्यामि लक्षणम्॥११५।।

गगनतलविसारिणी 'प्रावृषेण्योन्नता मेघमालाधिकं शोभते॥१०८॥ * यत्र पादास्तु विषमा नानावृत्तसमुद्धवाः। * ग्रथिता: पादयोगेन तद्वत्तं विषमं स्मृतम् ॥११६॥ आद्य चतुर्थ च तथा पञ्चमं षष्ठमेव च। * द्वौ समौ द्वो च विषमौ वृत्तऽर्धविषमे तथा। नवमं दशमं चैव अन्त्यं चैव गुरुण्यथ ।१०९।। * सर्वपादैस्तु विषमरवृत्तं विषममुच्यते॥११७॥ 'लघून्यन्यानि शेषाणि पादे स्युः पश्चचिंशके। *हस्वाद्यमथ दीर्घाद्य दीर्घं हस्वमथापि वा। वृत्तज्ञैः सा तु विज्ञेया क्रौश्चपादीति नामतः2 ॥११०॥ * युग्मौजविषमैः पादैर्वृत्तमर्धसमं स्मृतम् ॥११८।। या किल दाक्षं विद्रुतसोमं क्रतुवरमचमसमपगतकलशं * पादे सिद्धे समं सिद्धं विषमं सार्वपादिकम्। पातितयूपं क्षिप्त षालं विचयनमसमिधमपशुकमचरुकम्। * द्वयोरर्धसमं विद्यादेष 1छेदस्तु पादशः2 ॥११९॥ कार्मुकमुक्तेनाशु चकार व्यपगतसुरगणपितृगणमिषुणा * 'छेदतस्तु मया 'प्रोक्त समवृत्तविकल्पनम्। नित्यमसौ ते दैत्यगणारि: प्रदहतु मखमिव रिपुगणमखिलम् ॥११।। * त्रिकविषमवृत्तानां संप्रवक्ष्यामि लक्षणम् ॥१२०।। अष्टावादौ गुरूणि स्युस्तथा चैकोनविशकं। * सौ गौ च प्रथमे पादे स्त्रौ बगौ चापि द्वितीयके। एकविंशं 'तथा चैव चतुर्विशं सनैधनम्॥११२।। * 5एवं युग्मौजकौ ज्ञेयौ पथ्यावृत्ते त्रिकौ यथा ॥१२१। पतानि 2गुरुसंज्ञानि पादे षड्विशकाक्षरे। यत्र नाम्ना तथा ज्ञेयँ तद् भुजङ्गविजुम्भितम् ॥११३। 114 ( B.XV. 149-150, 152; C. 109-110 ). 4 C. स्पृष्टां. 5 C. प्राप्तां द्रष्टुं बहुवदननयनसहितं. 6 C. तिरस्तुतवान्. 7 B. हरि :. 8 C. •जघन 106-108 (B.XV, 140-141, 143 ; C, 103-105). I B. ह्येकादश- कलितां 9 C. पृष्ठन्यस्तां. 10 B. मशिकनकवलयं. I1 B.C. add two couplets 2 B. चतुर्विशतिके. 3 C. समाहता. 4 C. तीव्रनादा. 5 C. • मेखलाशोभिता. which are spurious ; see R. Kavi's note on B. XV. 153-154. 6 B. गर्भोद्ध वा. 7 B. प्रावृषेराया दृढं. 109-111 (B.XV. 144-145, 147; 115.119 (B. XV. 155-159 ; C. 114-118 ). I C. भेदस्तु. 2 C. C, 106-107). I B. पश्चविंशतिके० पादे शेषाणि च लघून्यय. 2 C's ex. is adds पादद्वयस्य संसिद्धौ सिद्धमर्धसमं पुनः. 112-113 (B. 120-121 (B. XV. 160-162 ; spurious ; see Ag. II. p.279 f.n. 3 C. om. this ex. C.119-120). I C. छेदास्तु ये. 2 C. प्रोक्चाः समवृत्तविकल्पिताः- 3 B. युग्मेऽ्र्व- XV. 149-150, 152 ; C. 109-110). I B. च विज्ञेयं. 2 B. गुरुसंख्यानि. विषमे पाढे ज्ञेया पथ्या तु सा त्रिकेः,

१६. १२२-१२९ नाट्यशास्त्रम् ६८ ६९ छन्दोविचितिः १६. १३०-१३८ * प्रियदैवतमित्रासि प्रियसंबन्धिबान्धवा। * यथा-संक्षिप्ता 'वज्रमध्ये हे हेमकुम्भनिभस्तनी। *2प्रियदानरता पथ्या दयिते त्वं प्रियासि मे ॥१२२॥ * विपुलासि प्रिये श्रोण्यां पूर्णचद्रनिभानने ॥१३०॥ * म्रौ गौ च प्रथमे पादे यसौ ग्लौ चापि द्वितीयके। * यथा वा-गङ्गेव मेघोपगमे आप्ठावितवसुन्धरा। * रभौ लगो तृतीये च चतुर्थे तु 'तसौ लगौ' ॥१२३। म कूलवृक्षानारूजन्ती1 स्रवन्ती 5विपुलाचलात् ॥१३१।। यथा-'नैवाचारो न ते मित्र' न सम्बन्धिगुणक्रिया। * एवं विविधयोगास्तु पथ्यापादा भवन्ति हि। * सर्वथा सर्वविषमा पथ्या न भवसि प्रिये॥१२४॥ * 2युग्मौजविषमैरथ: पादैः शेषैरन्यैस्त्रिकैस्तथा॥१३२।। *अयुजोर्लक्षणं ह्येतद् विपरीतन्तु यत्र तु। * गुर्वन्तकः सर्वलघुस्त्रिको नित्यं हि नेष्यते। पथ्या हि विपरीता सा विज्ञेया नामतो बुधैः॥१२५॥ प्रथमादक्रायन * प्रथमादक्षराद्यत् चतुर्थात् प्राग्लघु स्मृतम् ॥ ३३॥ * यथा-कृते[च] 'रमणस्य किं 'सखि 'रोषेन तेऽप्यर्थम्। पथ्यापादं समास्थाप्य तीण्यन्ते तु गुरूण्यथ। * विपरीता° न पथ्यासि 'त्व' जडे केन मोहिता ॥१२६॥ * भवन्ति पादे सततं यत्र तद्वक्त्रमिष्यते ॥१३४॥ * चतुर्थादक्षराद्यत्र त्रिलघुस्यादयुक्ततः । * यथा-दन्तक्षताधरं सुभ्र जागरग्लाननेत्रं च। * 'अनुष्टुब् विपुला सा तु विज्ञेया नामतो यथा ॥१२७॥ * 'प्रातः सम्भोगखिन्न' ते 'दर्शनीयतमं वक्त्रम् ॥१३५॥ * न खल्वस्याःप्रियतमः श्रोतव्यं व्याहतं सख्या। * इत्येषा सर्वविषमा नामतोऽनुष्टबुच्यते। * नारदस्य प्रतिकृतिः 'श्रूयते विपुला हीयम् ॥१२८। *तद्विदां मतवैषम्यं त्रिकादक्षरतस्तथा ॥१३६॥ * विपुला वा युजि शञेया लघुत्वात् सप्तमस्य तु। * रजौ स्गौ च प्रथमे पादे यथा चैव तृतीयके। *सर्वत्र 1सप्तमस्यैव केषाश्चिद् विपुला तु सा ॥१२९।। * केतुमत्यां गणा: प्रोक्ता भ्रौन्गौगश्च सदा बुधे:॥१३७॥ * यथा-स्फुरिताधरं 'चलितनेत्र' रक्तकपोलमम्बुजदलाक्षम्। 122 (B. XV. 163; C 121). I C. प्रियदवत. 2 C. ७दानवरा. * किमिदं रुषापहृतशोभं 'केतुमतीसमं वद मुखं ते ॥१३८॥ 3 C. यद्यपि. 123-124 (B. XV. 165-65 ; C. 133-134). 1 This is spurious. 2 lbid. See Introduction. 125-126 (B. XV. 165-167; 130-131 ( B.XV. 170-172; C. 126-121 ). 2 B. वज्रव=मध्ये. C. 122-123). I C. युग्मयोर्लक्षणं. 2 C. मरणं यस्य. 3 C. रोषेरोतेत्य, B. रोषेण 3 C. कट्यां शरच्चन्द्र. 4 C. •रुजती. 5 C. विपुला वनात्, B. adds another तेऽप्यर्थ. 4 C. चरितानपन्न्यासि, C. this in 4th foot. 5 C. अलेकौ मोहितापि, ex. 132-135 ( B. XV. 174-177 ; C. 129-132 ). I C. विपुल- C. this in 3rd foot. 127-128 ( B.XV. 168-169; C. 124-125 ). योगास्तु पथ्यापादे. 2 B. सगुर्वन्तः 3 B. म्नाननेत्नान्तं. 4 B. रतिसंभोग. 1 B. अनुष्टप् चपला. 2 C. प्रियतमे. 3 C. सदा. 4 B. कथ्यते चपला हीयम्। 5 B. दर्शनायतरं. 136-138 (B. XV. 181, 182 ; C. 139-141 ). 129-131 (B.XV. 170-172 ; C. 126-121 ). I C. सप्तमस्यव केषाश्चित I C. द्विधा मतं हि. 2 C. त्रिकादतरस्तथा. 3 B. चकित, C. कलित; we with विपुला तु सा यथा, Bd. 4 C. केतुमतिमुखाकृति.

१६. १३९-१४६ नाठ्यशास्त्रम् ७० ७१ छन्दोविचितिः १६. १४७-१५५

• रजावादौ च तथा स्लौ च नसजा गश्च युग्मके। * पादे षोडश 'मात्रा: स्युर्गाथांशकविकल्पिताः ।

• भ्नी ज्लौ तृतीये स्युः र्जौ रजौ गश्च तुरीयके। * चतुर्भिरंशकैर्ज्ैया वृत्तज्ञैर्वानवासिका ॥१४७॥

• एते त्रिकाः क्रमप्राप्ता उद्गतायां प्रकीर्तिता:॥१३९। *यथा-असंस्थितपदा सुविह्वलाङ्गी मदस्खलितचेष्टितैर्मनोज्ा।

• यथा-तव रोमराजिरतिभाति सुतनु मदनस्य मख्जरीम्। * क्व यास्यसि वरोरु सुरतकाले विषमा किं वानवासिका त्वम् ॥१४८।।

• नाभिकमलविवरोत्पतिता भ्रमरावलीव 'कुसुमात् समुद्रता ॥१४०॥ * एवमेतानि वृत्तानि समानि विषमाणि च।

• स्जौ 'सलौ च ललिता 2पादे न्सौ जो गश्च द्वितीयके। * नाटकादिषु काव्येषु प्रयोक्तव्यानि सूरिभि: ॥१४९।।

है नौ सौ चैव तृतीये तु द्वि: र्जौ गश्च चतुर्थके ॥१४१॥ * सन्त्यन्यान्यपि वृत्तानि यान्युक्तानीह 'पण्डितैः। * न च तानि प्रयोज्यानि 2न शोभां जनयन्ति यत् ॥१५०। * यथा-'ललिताकुलभ्रमितचारुवसनकरपल्लवा 'हि मे। * प्रविकसितकमलकान्तमुखी प्रतिभासि देवि सुरतश्रमातुरा ॥१४२।। * यान्यतः परमत्र स्युर्गीतकस्तानि योजयेत्। * 'ध्र वाविधाने व्याख्यास्ये 'तेषाञ्चैव विकल्पनम् ॥१५१॥ *प्रथमे च तृतीये' च नौ रेफः लगौ च कीर्तिताः। * 'वृत्तलक्षणमेतत्तु समासेन मयोदितम्। * गणाश्चापरवक्त्रे तुनजौ ज्रौ द्विचतुर्थयोः ॥१४३॥ * अत ऊ्ध्व प्रवक्ष्यामि 'आर्याणामपि लक्षणम् ॥१५२॥ * यथा-सुतनु 2जलदपरीतलोचनं जलदनिरुद्धमिवेन्दुमण्डलम्। * किमिदमपरवक्त्रमेव ते 'मम तु तथापि मनोहरं मुखम् ॥१४४॥ * पथ्या च विपुला चैव चपला मुखतोऽपरा। * जघने चपला चैव आर्याः 8पश्चविधाः स्मृताः ॥१५३॥ * नोर्यो तु प्रथमे पादे नजौ ज्रौ गस्तथापरे। *'आसाश्चैव प्रवक्ष्यामि यतिमात्राविकल्पनम्। # पादे 1 पुष्पिताग्राया यथैतावपरौ तथा ॥१४५॥ *2लक्षणैर्नियतांशैश्च विकल्पान् गणसंश्रितान्॥१५४॥

*यथा-'पवनरयविधूतचारुशाखं प्रमुदितकोकिलकण्ठनादरम्यम्। * यतिच्छेद्श्च 'विज्ञेयञ्चतुर्मात्नो गणस्तथा।

*मधुकररवगीयमानवृक्षं वरतनु पश्य वनं सुपुष्पिताग्रम् ।१४६।। * द्वितीयान्त्यौ युजौ पादौ शेषौ चैवायुजौ स्मृतौ ॥१५५॥

139-140 (B.XV. 188-189; C. 135-136). I B. सूजौ सूलौ चादौ यथा नूसौ जगौ भूनौ जलौ गश्च तथा पुनः। सजौ स्जौ गश्च तिका ह्येते उद्गतायाः 147-148 (B.XV. 179-180 ; C. 146-147). I C. मात्रा: स्युस्ति- प्रकीर्तिता: 2 C. कुसुमे. 141-142 (B.XV. 190-191 ; C. 137-138). कांशकविकल्पित्ताः, Bbh.यस्यां नित्य भवन्ति हि. 2 C. विह्वलाङ्गी. 149-153 ( B. IC. जश्च. 2 C. पादे. 3 B. rewrites this def. 4 C. ·भ्रमिवाहवसन०, B. .करचारु XV. 192-196 ; C. 148-152). I B. पिराडशः. 2 B. Ag. हतशोभानि तानि

पल्लवा. 5 B. om. हि मे, 143-144 (B.XV. 184-185 ; C. 142-143). हि. 3 B. यान्यत् प्रतिषिद्धानि. 4 B. ध्रव यौगे तु वच्यामि. 5 B. तेषामेव. I B. नौ रलौ गश्च प्रकीर्तितः, C. रेफः ग्लाश्व कीर्तिता: 2 C. लोचने. 3 C. जलम- 5 B. लक्षणामेवं. 7 B. ह्यार्याणामपि. 8 B. पश्च प्रकीतिताः

निरुद्ध 4 B. शशिवदनेऽय मुखं पराङ्मुखम्. 145-146 (B.XV. 186-187 ; XV. 197-199 ; C. 153-155). I B. आसां तु संप्रवच्यामि. 2 B. लक्षणां 154-156 (B.

C. 144-145). I B. तु पुष्पिताग्राया शेषं तु पूर्ववत्. 2 B. पवन बलविधूव० नियर' चैव विकल्पगुणासंश्रयम्. 3 B. यतिश्छेदस्तु. 4C. •श्रतुर्मोत्ागणास्तथा,

3 B. मधुकरपरिर्गीयमानशब्दं. B. मात्रो गणः स्मृतः

१६. १५६-१६१ नाट्यशास्त्रम् ७२ ७३ छन्दोविचितिः १६. १६२-१७० * गुरुमध्यविहीनस्तु 'चतुर्गणसमन्वितः। * अयुग्गणो विधातव्यो 'युग्गणस्तु यथेप्मितः ॥१५६।। * प्रथमतृतीयौ पादौ द्वादशमात्रौ भवेत्तु सा पथ्या।

• अर्धाष्टमगणार्धा च सरवर्वार्या प्रकीर्तिता'। * विपुलान्या खलु गदिता पूर्वोदितलक्षणोपेता ॥१६२।

• षछ्श्च द्विविकल्पस्तु नैधने ह्यकसंश्रिते। * विपुला यथा-विपुलजघनवदनस्तननयनैस्ताम्राधरोष्ठकरचरणैः।

*पश्चार्धे यो गणः पष्ठ एकमात्र: स उच्यते ॥१५5॥ * आयतनासागण्डैर्ललाटकणे: शुभा कन्या।१६३।

• द्विविकल्पस्तु'षष्ठोऽत्र गुरुमध्यो भवेत्तु सः । # अयुजः सर्वगुरवो गुरुमध्यागणा युजः।

*'तथा सर्वलघुश्चैव 'यतिः संख्यासमाश्रिता ॥१५८ * यस्यास्युः पादयोगे तु विज्ञेया चपला हि सा॥१६४॥

• 'सा द्वितीया द्विलघूका 2सप्मे सप्तमाद्यतिः। * द्वितीयश्च चतुर्थश्च 'जकारौ गुरुमध्यगौ। *प्रथमादि तथान्ते च पंचमे तु विधीयते ॥१५९॥ *यस्या स्यात्पादयोगे तु विज्ञेया चपला 'च सा ॥१६५॥।

• गणेषु त्रिषु 1पादे तु यस्या: पथ्या तु सा भवेत्। * मुखेऽस्य मुखचपला स्यादन्यत्न जघने तथा1 । * अतश्च विपुलान्या तु विज्ञेयाऽयतिलक्षणा2।१६०।। * उभयोरधयोरेतल्लक्षणं दृश्यते यदि। * यथा-'रक्तमृदुपझ्मनेत्रासितदीध बहुलमृदु[कुश्चित]-केशी?। * वृत्तज्ञेः सा तु विज्ञेया सर्वतश्चपला तथा॥१६६॥

• कस्य तु पृथुमृदुजघनातनुबाह सोदराऽपथ्या॥१६१। *मुखचपला यथा-'आर्या मुखे तु चपला तथापि चार्या न मे यतः सा तु। * दक्षा गृहकृत्येषु तथा दुःखे भवति दुःखार्ता ॥१६७।। 156 (B .. XV. 197-199 ; C. 153-155 ). 5 B. चतुर्गुएसमन्वितः. *जघनचपला यथा-'वरमृगनयने चपलासि वरोरु शशाङ्कदर्पणनिभास्ये। 6 C. युगगर, पश्च चैव हि. 157 (B.XV. 208, 209a, 200 ; C. 156). * कामस्य सारभूतेन [T]-पूर्वमदचारुजघनेन ।।१६८।। I C.om. this hem. 2 B. षष्ठश्च द्विविकल्पस्तु नैधने एकसंस्थितः, षष्ठो वै द्विविकल्पस्तु *[सर्वतश्चपला]-'उद्भ[र्तृ]-गामिनी परुषभाषिणी कामचिह्नकृतवेषा। नैधनो ह्येकसंस्थितः, C. नैधने ह्येकसंश्रितः 3 B. पश्चाद्वा, पश्चादर्थे, Ag. पश्चादर्घे. * या नातिमांसयुक्ता सुराप्रिया सर्वतश्चपला ॥१६९॥ 158 (B.XV. 209b-210a, 201 ; C. 157). I B. य. षष्ठो, षष्ठो यो. * कार्यो द्वादशमात्रौ न पादावाद्यौ तृतीयकौ। 2 B. यथा. 3 B. यतिसंख्या, B. यतिसंज्ञा, C. यतिः संज्ञाः समाश्रितः * अष्टादशं द्वितीयं च तथा पञ्चदशोत्तमाः॥१७०।। 159 (B.XV. 210b, 202 ; C. 158). I C. सा द्वितीया द्विलघूनि, B. साद्वितीया-द्विलघुका, द्वितीयादिलघुर्ज्ञेयः, Bdh. स द्वितीया द्विलघुनी. 2 Bdl. 162-163 (B.XV. 212, 214). 164 (B.XV. 204) 1 B. चपला, सप्तमे सप्तमाद्यदिः, C. सप्तमे प्रथमाद्यतिः, B. सप्तमे प्रथमे (सप्तमे ) यतिः, Bbh. सप्तमे Bd. विपुला. 2 B. om. this. 165 (B.XV. 215 ; C. 161 ). वा यतिस्तथा. 3 B. प्रथमादिरथान्त्ये च,C. प्रथमादि तथान्त्ये च. 160 (B. I B. गुरुमध्यगतो भवेत्. 2 B. उभयोरधयोर्यत्र. 3 C. विपुला च सा. 4 B. तथा. XV. 203 ; C. 159). I B. पादस्य, C. पादेषु ; we with Bn. 2 Bn. 166 (B.XV. 220 ; C. 162-163a). 1 B. (217) reads for this b, dh. and c. प्रथमे च द्वितीये च सा त्वार्या (त्वन्या) विपुला मता. पूर्वार्धे लक्षणां ह्येतदस्याः सा च मुखेन तु। पश्िमार्धे तु चपला यस्याः सा जघनेन तु. 161 ( B. XV. 113; C. 160). 1 Before 161 B. reads 162. 167 (B.XV. 218). I C. om. this. .168 (B.XV. 219). I C. 2 C. बहुलमृदुकेशी. 3 B.C. तनुबाह्व सोदरी पथ्या. om. this. 169 (B.XV. 216), I C. om. this. 170 (B.XV. 221 १०

१६. १७१-१७२ नाट्यशास्त्रम्

*'त्रि शन्मात्ास्तु पूर्वार्धे विशतिः सप्त चापरे। * उभयोरर्धयोर्जेयो मात्रापिण्डो विभागशः ।१७१।। सप्तदशाऽध्यायः वृत्तैरेवं तु विविधैर्नानाच्छन्दःसमुद्भवः। काव्यबन्धास्तु कर्तव्या: षट्तिशलक्षणान्विताः ॥१७२।। भूषणाक्षरसङ्गातौ शोभोदाहरणे तथा। हेतुसंशयद्ृष्टान्ताः प्राप्त्यभिप्राय एव च ॥१॥ इति भारतीये नाट्यशास्त्रे छन्दोविचितिर्नाम निदर्शनं निरुक्त च सिद्धिश्चाथ विशेषणम्। षोडशोऽध्यायः॥ गुणातिपातातिशयौ तुल्यतर्कः पदोच्चयः ॥२। 'दिष्टं चैवोपदिष्टं च 2विचारस्तद्विपर्ययः। भ्रंशश्चानुनयो माला दाक्षिण्यं गर्हणं तथा॥३॥ अर्थापत्तिः प्रसिद्धिश्च पृच्छा सारूप्यमेव च। मनोरथश्च लेशश्च संक्षोभो गुणकीर्तनम् ॥४॥ जेया ह्यनुक्तसिद्धिश्च प्रियं वचनमेव च। षट्त्रिशंललक्षणान्येवं काव्यबन्धेषु निर्दिशेत्॥५॥

अलङ्कारैर्गुणश्चैव 'बहुभि: समलङ्कृतम्। भूषणैरिव 'विन्यस्तैस्तद् भूषणमिति स्मृतम् ॥६।।

8तमप्यक्षरसङ्गातं विद्यालक्षणसंज्ञितम् ॥श।। सिद्धैररथेः समं कृत्वा ह्यसिद्धोऽर्थः१प्रयुज्यते। यत्र 1श्िष्टविशिष्ट्यर्थ' सा शोभेत्यभिधीयते॥८॥ यत्र 12तुल्यार्थयुक्तेन वाक्येनाभिप्रदर्शनात्। साध्यन्ते निपुणैरर्थास्तदुदाहरणं स्मृतम्॥।२।।

NB. For XVI. see pP. 348 ff of B.II. I-9 (B.XVI. same; C. I-9). I B. दिष्ट'. 2 B. विचारोऽथ :. 3 C. चोभोऽथ. 171 (B.XV. 206; C. 163b-164a). 1 B. reads this विंशत्तस्याश्र यदि 4 B. ज्ञेयाभ्यनुक्क 5 Ag. बहुर्यदलंकृतम्. 6 Ag. विन्यस्त. B.C. चित्राथैंः स्युरेतानि द्विगुणानि तु। तिरायक्षराशि चान्यानि न्यस्य संख्याविभागशः. 2 This 7 Ag. ०मुपवर्णानम्. 8 B. तमप्य. 9 B. प्रसाध्यते. 10 C. छ्लिष्ट' विशिष्ट्यर्थ'. is followed in C. by 42 couplets which are spurious ; see the Bp. क्रलिष्टा विचित्रार्था. Ag. B, श्लदणा विचित्रार्था. I1 Ag. भिसंजञिता, B. Introduction. 172 (B.XV. 227b-228a ; C. 168-169). शोभेति विधोयते. 12 C. त्वल्पार्थ.

१७. १०-२० नाट्यशास्त्रम् ७६ ७७ वागभिनयः १७. २१-३०

यत् प्रयोजनसामर्थ्याद् वाक्यमिष्टार्थसाधकम् । 1रूपकैरुपमानैर्वा तल्यार्थाभिः 'प्रयोजितः । समासोक्तं मनोग्राहि स हेतुरिति संज्ञितः॥१०। अप्रत्ययार्थसंस्पर्शस्तुल्यतर्कः प्रकीर्तितः ॥२१। अपरिज्ञाततत्वार्थ वाक्यं यत्र समाप्यते। बहूनां च प्रयुक्तानां 'पदानां बहुभिः पदैः। अनेकत्वाद्विचाराणां स संशय इति स्मृतः ।११।। उच्चय: सदशार्थो यः स विज्ञेयः पदोच्चयः ॥२२। सर्वलोकमनोग्राहि 2यस्तु पक्षार्थसाधकः। यथादेशं यथाकालं यथारूपं च वर्ण्यते। हेतोर्निंदर्शनकृतः स दृष्टान्त इति स्मृतः ॥१२। यत्प्रत्यअं परोक्षं वा दिष्टं तद्वर्णतोऽपि वा ॥२३॥ दृष्ट्वैवावयवान् कांश्चिद् भावो यत्रानुमीयते॥ परिगृह्य च शास्त्रार्थं यद्वाक्यमभिधीयते। प्राप्ति 'तामपि जानीयाल्लक्षणं नाटकाश्रयम् ॥१३। विद्न्मनोहरं स्वन्तमुपदिष्टं तदुच्यते॥२४। अभूतपूर्वो 2योऽप्यर्थः सादृश्यात्परिकल्पितः। पूर्वाशयसमानाथरप्रत्यक्षार्थसाधनैः । लोकस्य हृदयग्राही सोऽभिप्राय इति स्मृतः ॥१॥॥ अनेकापोहसंयुक्तो' विचार: परिकीतितः ॥२५। यत्रार्थानां प्रसिद्धानां क्रियते परिकीर्तनम। विचारस्यान्यथाभावस्तथा दष्टोपयोगतः। परापेक्षाव्युदासार्थ तन्निदर्शनमुच्यते॥१५॥ सन्देहात्कल्प्यते' यस्तु 'स विज्ञेयो विपर्ययः ॥२६॥ निरवद्यस्य वाक्यस्य 'पूर्वोक्त-[स्य] प्रसिद्धये। वाच्यमर्थ® परित्यज्य १द[प्त]-दिभिरनेकधा। यदुच्यते तु वचनं निरुक्तं तदुदाहतम् ॥१६॥ अन्यस्मिन्नेव पतनादिह भ्रंशः स इष्यते ॥२७॥ बहूनां च 'प्रयुक्तानां नाम यत्राभिकीर्त्यते। अभिप्रतार्थसिद्धार्थ' सा सिद्धिरभिधीयते ॥१७ अर्थस्य साधकश्चैव विज्ञेयोऽनुनयो बुधैः ॥२८॥ सिद्धान् बहून् प्रधानार्थान् 'उक्ता यत्र प्रयुज्यते। "ई प्सितार्थप्रसिध्यर्थ' कीर्त्यन्ते यत्र सूरिभिः। विशेषयुक्त वचनं विज्ञेयं तद्विशेषणम् ॥१८। प्रयोजनान्यनेकानि सा मालेत्यभिसंजिता॥२०।। गुणाभिधानैविविधैर्विपरीतार्थयोजितैः8। 5हृष्टैः प्रसन्नवदनैर्यत्परस्यानुवर्तनम्। गुणातिपातो १मधुरोऽनिष्ठरार्थो भवेदथ1॥ क्रियते 'वाक्यचेष्टाभिस्तद्दा-'क्षिण्यमिति स्मृतम्॥३०॥ बहून् गुणान् कीतेयित्वा सामान्यजनसम्भवान्। विशेष: कीर्त्यते"यस्तु ज्ञेयः सोऽतिशयो बुधैः॥२०॥ B.XVI. 21-27 ; C. 21-27) I Ag. ·रूपमाभिवा. 2 Ag. प्रयोजितः, C. प्रयोक्कृभिः. 3 B.Ag. अप्रत्यक्षार्थ०. 4 C. पनानां, Ag. gives a v.l. पादोभाग: 10-12 (B.XV, ssme ; C. 10-12). I Ag. ०साधनम् 2 C.पक्ष०. 5 B. अनेकोपाधिसंयुक्का. 6 B. दृष्टोपदिष्टयोः, Ag. दष्टोपदष्टयोः 7 B. संदेहाजायते 13-20 (B.XVI. same ; C. 13-20). I B. तामभि. 2 B. यो हार्थः, यत्र. 8 Ag. सविच्ेपो. 9 B.C. दृष्टा, Ag. दृष्ट्या. 28-41 (B.XVI. Ag. हर्थो यः 3 B. इतीरितः 4 Ag. पूर्वोक्कार्थ०. C. पूर्वोक्का तु. 5 B. 28-30; C. 28-30). I C. प्रीतिजननोर्वि० 2 Ag. विरुद्धाविनिवेशयो: 3 Ag. प्रधानानां. 6. B. एकार्थसाधनकृतं, 7 Ag. त्यक्का 8 Ag. विविधार्थप्रयोजितैः अर्थः प्रसादजनको ज्ञेयस्त्वनुनयः 4 B. अभिप्रेतार्थसिद्ध्यर्थ. 5 Ag. हितैः 9 B.Ag. मधु रैर्निष्ठराथे(•निष्डरर्वा). 10 Ag. भवेदिद, B. भवेदयथा. II Ag. यत. प्रसन्नवचनैः- 6 C. वान्यचेष्टाभि: 7 Ag. दातिरायमुदाहृतम्

१७. ३१-४० नाट्यशास्त्रम् वागभिनयः १७. ४१-४२ङ१ यत्र संकीतयन् दोषं गुणमर्थेन1 दर्शयेत्। यत्प्रसन्नेन मनसा १पूज्यं पूजयितुं वचः। गुणातिपाताद्2 दोषाद्वा गर्हणं नाम तद्भवेत् ॥३१।। हर्षप्रकाशनार्थ तुसा प्रियोक्तिरुदाहता॥४१।। अर्थान्तरस्य कथने यत्रान्योरऽर्थः प्रतीयते। पतानि च 'काव्यस्य लक्षणानि षटविंशदुद्देश्यनिदर्शनानि। वाक्यं माधुर्यसंयुक्त' सार्थापत्तिरुदाहता॥३२। 2प्रबन्धशोभाकराणि तज्ज्ञैःसम्यक् प्रयोज्यानि 'यथारसानि॥४२॥ वाक्यैः 'सातिशयैरुक्ता वाक्यार्थस्य प्रसाधकैः। लोकप्रसिद्धैर्वहुभि: प्रसिद्धिरिति कीर्तिता।३३।। ** विभूषणं चाक्षरसंहतिश्च च शोभाभिमानौ गुणकीर्तनं च।

·यत्राकारोद्भवैर्वाक्यैरात्मानमथवा परम्। ** प्रोत्साहनोदाहरणे निरुक्त गुणानुवादोऽतिशयश्च हेतुः ॥४२क॥। "पृच्छ [ति] 'चाभिधत्तऽर्थ' सा पृच्छेत्यभिसंज्ञिता॥३४।।

सादृश्य क्षोभजननं 1सारूप्यमिति संज्ञितम्॥३५। * आशीः प्रियोक्ति: कपटं क्षमा च प्राप्तिश्च पश्चात्तपनं तथैव।

हृदयस्थस्य" वाक्यस्य गूढार्थस्य विभावकम्। ** अर्थानुवृत्तिर्ह्य पपत्तियुक्ती कार्यानुनीती परिदेवनं च ॥४२ग।।

अन्यापदेशैः कथनं मनोरथ इति स्मृतः ॥३६॥ ** षट्त्रिंशदेतानि हि लक्षणानि प्रोक्तानि वै भूषणसंमितानि।

यद्वाक्यं 2वादकुशलरुपायेनाभिधीयते। ** कावयेषु भावार्थगतानि तज्ज्ञैः सम्यक् प्रयोज्यानि यथारसं तु॥४२घ।। सदशार्थाभिनिष्पन्न 'स लेश इति कीर्तितः ॥२७।। [अलङ्कारैर्गुणैश्चैव बहुभिः समलंकृतम्। परदोषैर्विचित्राथर्यत्नात्मा परिकीर्त्यते। भूषणैरिव विन्यस्तैस्तद् भूषणमिति स्मृतम् ॥४२घ१।। 'अदुष्टोऽन्योऽपि वा कश्चित् स संक्षोभ' इति स्मृतः॥३८॥ यत्रात्पैरक्षरैः श्िष्टैरविचित्रमुपवर्ण्यते। लोके गुणातिरिक्तानां 'गुणानां यत्र नामभिः। तमप्यक्षरसङ्गातं विद्याल्लक्षणसंज्ञितम् ॥४२घ२।। 'एकोऽपि शब्द्ते तन्तु विज्ञेयं गुणकीर्तनम्॥३९॥। सिद्धैरथः समं कृत्वा ह्यसिद्धोरऽर्थः प्रसाध्यते। प्रस्तावेनैव शेषोरऽर्थः कृत्स्ो यत्र प्रतीयते। यत्र श्रक्ष्णा विचित्रार्था सा शोभेत्यभिसंशिता ॥४२घ३।। ] वचनेन 'विना जातु सिद्धि: सा परिकीर्तिता ॥४०।। ** धार्यमाणस्तु वहुभिर्वचनैः कार्ययुक्तिभिः। ** न यः पर्यवतिष्ठेत सोऽभिमानस्तु संज्ञितः॥४२ङ। B.XVI. 31-40; C. 31-40). I Ag. योजयेत्। 2 Ag. दोषं वा. 3 C. ** कीर्त्यमानैर्गुणैयत्र विविधार्थसमुद्धवैः। वाक्यमाधुयसंयुक्क. B. माधुयसमूपत्रा. 4 Ag. रिति स्मृता. 5 B.C. सातिश- [ लोके गुणातिरिक्तानां बहूनां यत्र नामभिः। यैरुक्का, Ag. सातिशयर्युक्का. 6C. आकरो. 7 C. पृच्छयते, B. पृच्छन्निवाभि०. एकोऽभिशब्द्यते यस्तु विज्ञेयं गुणकीर्तेनम्॥४२ङ१॥] 8 B. वाभिधत्ते, C. चाभिधत्ते. 9 C. ०कथनाभिः. 10 C. सादृश्यक्षमजनितं. II C. हृदयार्थस्य. 2 B.Ag. वाक्यकुशल: 3 Ag. ०भिनिष्पत्या, C. ०विनिष्पत्रः 9 Ag. पूज्यान्. 10 For another version of the Laksanas see 4 Ag. अनुक्को, B. अदृष्टो, C. अदष्टा, 5 B.Ag. तु चोभः C. तु दोष. 6 Ag. बहुनां, below 42 ka-42sa. 42 (B.XVI. 42. p. 364; C. 42). I C. 7 B. Ag. हि. 8 Ag. विना जातु, C. विजानातु, B. विनानुक्लसिद्धिः. वा काव्यविभूषणानि. 2 C. काव्येषु सोदाहरणानि. 3 C. बलानुरूपम्.

१७. ४शच-४२थ नाट्यशास्त्रम् ८१ वागभिनयः १७. ४२-४२ध

** उत्साहजननैः स्पष्टैरर्थेरौपम्यसंश्रयैः। [यत्राकारोद्भवैर्वाक्यरात्मानमथवा परम्। ** प्रसिद्धैरुपगूढं च ज्ञेयं प्रोत्साहनं बुधः॥४२च॥ पृछन्नि्वाभिधत्तेऽर्थ' सा पृच्छेत्यभिसं्ञिता॥४२थ१॥] ** यत्रकस्यापि शब्दस्य दर्शनात्सुबहून्यपि। ** सिद्धं पूर्वोपलब्धौ यत्समत्वमुपपाद्येत्। ** यान्ति सिद्धिमनुक्तादि तदुदाहरणं स्मृतम् ॥४२छ।। ** निदर्शनकृतस्तज्ज्ञैः स दष्टान्त इति स्मृतः ॥४२द्॥ ** निरुक्तं द्विविधं प्रोक्त' तथ्यं वाऽतथ्यमेव वा। ** अनेकयुक्ति यद्वाक्यमनेकार्थप्रसाधकम्। ** सिद्धिप्रसाधितं तथ्यमतथ्यं चाप्रसाधितम्॥४२ज॥। ** अनेकवाक्यसंयुक्तं भासनं नाम, तद्भवेत्।४२ध।। ** गुणानुवादो हीनानामुत्तमैरुपमाकृतः । [अपरिज्ञाततत्वार्थ' यत्र वाक्यं समाप्यते। * उत्तमार्थाद्विशिष्टो यः स चाप्यतिशयः स्मृतः ॥४२भ॥। अनेकत्वाद्विचाराणां संशयः परिकीर्तितः ॥४२ध१।।] ** बहूनां भाष्यमाणानामनेकार्थविनिर्णयात्। ** यत्र शास्त्रार्थसम्पन्नां मनोरथसमुद्धवाम्। ** सिद्धौ समानवचनं हेतुरित्यभिसंज्ञितः ।४२ञ॥ ** अप्रार्थनीयामन्यां वा विदुस्तामाशिषं बुधाः॥४२न॥ ** अपदेशस्तु परोक्षो यस्मादुत्पद्यतेऽनुकरणेन। ** आदौ यत् क्रोधजननमन्ते हर्षप्रवर्धनम्। ** लक्षणसमानकरणात् सारुप्यं तत्तु निर्देश्यम्॥४२८॥ ** तत् प्रियं वचनं ज्ञेयमाशीर्वादसमन्वितम्॥४२प।। ** अभूतपूर्वे यत्रार्थे तुल्यस्यार्थस्य निर्णयः। ** अदिव्यं दिव्यमपि वा कृत्वा रूपविपर्ययम्। ** स मिथ्याध्यवसायस्तु प्रोच्यते काव्यलक्षणे ॥४२ठ।। ** अविद्वान् वंच्यते येन कपटं तदुद्धाहृतम् ॥४२फ॥ [ बहूनां तु प्रधानानां मध्ये यन्नाम कीर्त्यते। है दुर्जनोदाहतै रूक्षैः सभामध्येऽभिताडितः। एकार्थसाधनकृतं सा सिद्धिरिति कीर्त्यते ॥४२४१॥] * अक्रोधः क्रोधजननैर्वाक्यैर्यः सा क्षमा भवेत् ॥४२ब॥ ** गुणर्वहुभिरेकार्थः पदैर्यः संप्रशस्यते। ** दृष्टैर्वावयवैः कश्चिद्भावो यत्रानुमीयते। ** पदोच्चयं तु तं विद्यान्नानर्थकथनात्मकम्॥४२ड।। ** प्रात्ति' तामभिजानीयाल्लक्षणं नाटकाश्रयम्।४२हभ। ** आत्मभावमुपन्यस्य परसादृश्ययुक्तिभिः। * * अकार्य' सहसा कृत्वाऽकृत्वा कार्यमथापि वा। ** तीवरार्थभाषणं यत् स्यादाकन्दः स तु कीर्तितः ॥४२८॥। ** सन्तापो मनसो यस्तु पश्चात्तापः प्रकीर्तितः॥४२म।। [ हृदयस्थस्य भावस्य सुस्पष्टार्थप्रदर्शनम्। ** प्रश्रयेणार्थसंयुक्तं यत्परस्यानुवर्तनम्। अन्यापदेशकथनैर्मनोरथ इति स्मृतः ॥४२ढ१॥] ैी स्नेहाद्दाक्षिण्ययोगाद्वा सानुवृत्तिस्तु संज्ञिता॥४२य।। ** अपृष्टैरथवा पृष्टैनिर्णयः क्रियते तु यः। शी * प्राप्तानां यत्र दोषाणां क्रियते शमनं पुनः। ** आख्यानमिति तज्ञेयं लक्षणं नाटकाश्रयम्॥४२ण।। ** सा ज्ञेया ह्यपपत्तिस्तु लक्षणं नाटकाश्रयम् ॥४२य। ** आदौ यत् क्रोधजननमन्ते हर्षप्रवर्धनम्। ** साध्यते योरऽर्थसम्बन्धो महद्भि: समवायतः। ** यत्त प्रियं पुनर्वाक्यं सा याञ्चा परिकीर्तिता ॥४२त॥। ** परस्परानुकूल्येन सा युक्ति: परिकीर्तिता॥४२ल।। श* कार्येषु विपरीतेषु यदि कश्चित् प्रवर्तते। कै क यत्रापसारयन् दोषं गुणमर्थेन योजयेत्। *ै * निवार्यते च कार्यजैः प्रतिषेधः प्रकीर्तितः॥४२थ॥ ** गुणातिवादं दोषाद्वा कार्य तदिह संज्ञितम्॥४२व॥। ११

१७. ४२श-५० नाट्यशास्त्रम् ८२ ८३ वागभिनयः १७. ५१.५९.

** अपूर्वक्रोधजनितमपराधं प्रमृज्य थत्। निन्दा यथा-सा तं सर्वगुणैर्हीनं सखजे कर्कशच्छविम्। ** सेवार्थ मधुरं वाक्यमनुनीतिः प्रकीर्तिता ॥४२श।। वने कण्टकिनं वल्ली दावदग्धमिव द्रुमम्॥५१॥ ** य दोषैरन्यनामोक्तैः प्रसिद्धाथः प्रयोजितम्। कल्पिता यथा-क्षरन्तो दानसलिलं लीलामन्थरगामिनः। ** अन्यत्रार्थेन सम्बद्धं ज्ञेयं तत्परिदेवनम् ॥४२ष॥ मतङ्गजा विराजन्ते जङ्गमा इव पर्वताः॥५२।

उपमा दीपक चैव रूपकं यमकं तथा। सदृशी यथा-यत्त्वयाऽ्द्य कृतं कर्म परचित्तातुरोधिना।

2काव्यस्यैते ह्यलंकाराश्चत्वारः परिकीर्तिता।४३।। सदृशं तत्तवैव स्यादतिमानुषकर्मणः ॥५३।।

यत्किश्चित् काव्यबन्धेषु सादृश्येनोपमीयते। किश्चित्सदशी-संपूर्ण चन्द्रवदना नीलोत्पलदलेक्षणा।

उपमा नाम विज्ञेया गुणाकृतिसमाश्रया॥४४॥ मत्तमातङ्गगमना संप्राप्तेयं सखी मम ॥५४॥

एकस्यैकेन सा कार्यानेकेनाप्यथवा पुनः। उपमाया बुधैरेते 'भेदा ज्ेया: समासतः।

अनेकस्य तथकेन बहूनां बहुभिस्तथा॥४५॥ शेषा ये लक्षणर्नोक्ताः संसाध्यास्तेऽपि लोकतः ॥५५॥ तुल्यं ते 'शशिना वक्तूमिति ह्येककृता भवेत्"। स्वविकल्पेन रचितं तुल्यावयवलक्षणम्। शशाङ्कवत् प्रकाशन्ते ज्योतिंषीति भवेत्तु या ॥४६॥ किश्चित्सादृश्यसंपन्न' यद्रूपं रूपकं तु तत्॥५६॥ ['अनेकस्यै]-कविषया सोपमा परिकीर्तिता। यथा-पद्माननास्ता: कुमुदप्रहासा विकासिनीलोत्पलचारुनेत्ना। इयेनबर्हिणभासानां 'तुल्याक्ष इति या भवेत्॥४७। एकस्य बहुभिः सा स्यादुपमा नाटकाश्रया। बहूनां बहुभिशेया घना इव गजा इति॥४८॥ 'नानाधिकरणस्थानां शब्दानां 'संप्रदीपनः ।

प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदशी तथा। एकवाक्येन संयोगो 'यस्तदीपकमुच्यते ॥५८॥

किश्चिच्च सदशी ज्ञेया ह्युपमा पश्चधा 'बुधैः ॥४९॥ यथा-सरांसि हंसेः कुसुमैश्च वृक्षा मत्तैद्विरेफेश्च सरोर्हवाणि।

प्रशंसा यथा-दृष्टवा तुतां विशालाक्षीं तुतोष मनुजाधिपः। गोष्ठीभिरुद्यानवनानि चैव तस्मिन्नशून्यानि सदा क्रियन्ते ॥५९॥

मुनिभि: साधितां कृच्छरात् सिद्धि मूर्तिमतीमिव॥५०॥ 2 C. कराठगतं. 3 B. स्यादितिमानुष०. 4 B. ज्ञेया भेदा: 5 B. ते ग्राह्या 43-45 (B.XVI. 40-42 ; C. 43-45). I C. उपमा रूपकं चैव. 2 C. लोककाव्यतः, C. ते ग्राह्य काव्यलोकतः Bd. संग्राह्यास्तेऽपि लोकतः. 56-59 (B. अलक्कारास्तु विज्ञेया चत्वारो नाटकाश्रया: 3 B. कार्या ह्यनेकेनाथवा. 46-47 (B. XVI. 53-54, 56, 58 ; C. 58-61). I C. 57 and B. 57 give XVI. 43-44 ; C. 46-48a). I B. शशिन वक्कमित्येकेनैक संश्रया. 2 The another def. नानाद्रव्यानुरागाद्येर्यदौपम्यगुणाश्रयम्। रूपनिर्वणानायुक्कं तद्रूपक- next hem. in C.is redundant. 3 B.C. एकस्यानेकंविषया, B. bh. एकानेक, मिति स्मृतम्. 2 B. कुमुदप्रभासा. 3 B. कुलैःखनद्धिः 4 B. ०न्यमिहालपन्त्यः, Bd. एकेन सा त्वनेकेषामु० 4 B.C. तुल्याक्ष. 48 (B.XVI. 45 ; C. B.p. इवालपन्त्य: 5 B. करणार्थानां. 6 B. संप्रदीपकम्. 7 B. तद्दीपकमिहोच्यते. 48b-49). I Next hem in C. is redundant. 49-55 (B.XVI. 46-49 ; 8 B.gives one additional def. प्रसतं मधुरं चापि गुरौः सर्वेरलंकृतम्। काव्ये C. 50-53). I B. पुनः यन्नाटके विप्रास्तद्दीपकमिति स्मृतम्.

१७. ६०-६९ नाट्यशास्त्रम् ८५ वागभिनयः 1ம. மி0-ம9் शब्दाभ्यासस्तु यमकं पादादिषु विकल्पितम्। एकैकं पादमुत्कम्य द्वौ पादौ सदशौ 'यदि। विशेषदर्शनश्चास्य गदतो मे निबोधत ॥६०।। विक्रान्तयमकं नाम 2तद्विज्ञेयमिदं यथा॥७0॥ पादान्तयमकं चैव काश्चीयमकमेव च। स पूर्वं 'वारणो भूत्वा द्विशङ्ग इव पर्वतःः। समुद्रयमकं चैव विक्रान्तयमकं तथा ॥द१॥ अभवद्दन्तवैकल्याद् 'विशङ्ग इव पर्वतः॥७१॥ यमकं चक्रवालं च सन्दष्टयमकं तथा। पादादियमकश्चैव1 आम्रेडितमथापि च ॥६२।। पूर्वस्यान्तेन पादस्य परस्यादिर्यदा समः।

चतुर्व्यवसितञ्चैव मालायमकमेव च। चक्रवच्चकवालं 'तु विज्ञेयं नामतो यथा॥७२।

पतदशविधं ज्ञेयं यमकं नाटकाश्रयम्॥६३।। "[शरै]-रयंथा शत्रुभिराह्ृता हता हताश्च 'बाणैरनुपुंखगैः खगैः। चतुर्णा यत्र पादानामन्ते स्यात्सममक्षरम्। खगैश्च सवर्युधि 'सश्चिताश्चिता- तद्वै पादान्तयमकं विज्ञेयं नामतो यथा ॥६४॥ श्विताधिरूढा 1हि हतास्तलैस्तलैः॥७३॥ दिनक्षयात् संहतरश्मिमण्डलं दिवीव लग्नं तपनीयमण्डलम्। विभाति ताम्र दिवि सूर्यमण्डलं यथा तरुण्या: स्तनभारमण्डलम्॥६५॥ आदौ द्वौ यत्र'पादै तु भवेतामक्षरे समे। सन्दष्टयमकं नाम विज्ञेयं 2तद् बुधैर्यथा।७४। पादस्यान्ते यथा चादौ स्यातां 'यत्र समे पदे। पश्य पश्य रमणस्य मे गुणान् तत्काश्चीयमकं चेव विज्ञेयं सूरिभिर्यथा ॥६६।। येन येन वशगां करोति माम्। 2यामायामाश्चन्द्रवतीनां द्रवतीनां येन येन हि 'ममैति दर्शनं व्यक्ताव्यक्ता सारजनीनां रजनीनाम्। तेन तेन वशगां करोति माम्॥७५॥ फुल्ले फुल्ले सभ्रमरे वाभ्रमेरे वा रामा रामा विस्मयते च स्मयते च।६७।। आदौ पादस्य यत्र स्यात् समावेशः समाक्षरः। पादादियमक नाम तद्विज्ञेयं बुधैर्यथा॥७६॥ अर्थेनैकेन यद्रत्तं सर्वमेव समाप्यते। विष्णुः सृजति भूतानि विष्णुः संहरति प्रजाः। समुद्रयमकं नाम तज्ज्ञेयं पण्डितैर्यथा॥६८॥ विणुः प्रसूते तैलोक्यं विष्णुर्लोकाधिदैवतम् ।७।। 'केतकीमुकुलपाण्डरदन्तः शोभते प्रवरकाननहस्ती। केतकीमुकुलपाण्डरदन्तः शोभते प्रवरकाननहस्ती॥६९।। 70-73 (B.XVI. 70-74; C. 72-75). I B. यदा. 2 B. विज्ञेयं 60-64 (B.VI. 59-63 ; C. 62-66). I B. तथाम्रेडितमेव च. 2 B. नामतो यथा. 3 C. वानरो. 4 C. द्विशक्ग. 5 B. तत्. 6 B. adds another adds another ex. 65-69 (B.XVI. 64, 66-69 ; C. 67-71). I B. def. 7 B. शैलास्तथा, C. शैला यथा. 8C. •रतुपुङखपुङ्खैः 9 C. सश्विताश्चिता. पादस्यादौ तथान्ते च यत् स्यातां पाद समे. 2 C. तत. 3 B. यामं यामं, I0 C. हि हता हता नराः. पादो तु भवेतामक्तरैः समो. 74-77 (B.XVI. 75-78; C. 76-78). I C. माया माया. 3 B. नामतो यथा. 4 B. केतकी कुसुमपाराडर. 5 B. ibid. 2 B. नामतो यथा. 3 C. यस्य यस्य. 4 C. समैति,

१७.७८-८४ नाट्यशास्त्रम् ८६ वागभिनय: १७. ८५-९४ २

पादस्यान्तं पदं 'यच्च द्विद्विरेकमिहोच्यते। स पुष्कराक्ष: क्षतजोक्षिताक्ष: पादन्त्वाम्रेडितं नाम 2विज्ञेयं निपुणैर्यथा॥७८।। क्षरत् क्षतेव्य: क्षतजं दुरीक्षम्। विजुम्भितं निःश्वसितं मुहुर्मुहुः क्षतैर्गवाक्षैरिव संवृत्ताक्ष: यथाभिधानं स्मरणं पदे पदे। साक्षात् सहस्राक्ष इवावभाति॥।८५।। यथा च ते ध्यानमिदं पुनः पुनः एभिरर्थक्रियापेक्षैः 'कार्य काव्यं तु लक्षणैः। 'तथा गता 'तां] रजनी विना विना॥७। अत ऊर्ध्व तु वक्ष्यामि काव्यदोषांस्तथाविधान्2।८६॥।

सर्वे पादा: समा यत्र भवन्ति नियताक्षराः। *गूढार्थमर्थान्तरमर्थहीनं भिन्नार्थमेकार्थमभिप्लुर्ताथम्। चतुर्व्यवसितं नाम तद्विज्ञेयं बुधैर्यथा।८०॥ न्यायादपेतं विषमं विसन्धि शब्दच्युतं वै दश काव्यदोषा:।।८७।।

2वारणानमयमेव काल: पर्यायशब्दाभिहितं 'गूढार्थमभिसंज्ञितम्।

वारणानामयमेव कालः। अवण्य वर्ण्यते यत्र तदर्थान्तरमिष्यते ॥८८।

वारणानामयमेव काल: अर्थहीनं त्वसम्बद्धं 5सावशेषार्थमेव च।

वा रणानामयमेव कालः ।८१। भिन्नार्थमभिविज्ञेयमसभ्यं ग्राम्यमेव च ।।८९।।

नानारूप: स्वरैर्युक्तं यत्नैकं व्यञ्जनं भवेत्। विवक्षितोऽन्य एवार्थो यत्रान्यार्थेन 'भिद्यते।

तन्मालायमकं नाम विज्ञेयं पण्डितैर्यथा।८२। भिन्नार्थ तदपि प्राहुः काव्यं काव्यविचक्षणाः।९०॥

हली बली 'हली माली 'शूली 'खेली 'लली जली। 7एकार्थस्याभिधानं यत् तदेकार्थमिति स्मृतम्।

बलो बलोच्चलोलाक्षो मुसली त्वाभिरक्षतु॥८३॥ अभिप्लुतार्थ' विज्ञेयं यत् 'पादेन समस्यते ॥९१॥ न्यायादपेतं विज्ञेयं प्रमाणपरिवर्जितम्। असौ हि रामारतिविग्रहप्रिया वृत्तभेदो भवेद्यत्र विषमं नाम तद्भवेत् ॥९२। रहःप्रगल्भा रमणं रहोगतम्। शअनुपश्िष्टशब्दं यत् तद्विसन्धीति 1काशितम्। रतेन 'रात्रि' [ग]मयेत् परेण वा शब्दच्युतं च 12विज्ञेयम [प]शब्दस्य योजनात्॥९३।। न चेदुदेष्यत्यरुणः पुरो रिपुः।।८४।। एते दोषा हि काव्यस्य मया सम्यक् प्रकीर्तिताः। गुणा विपर्ययादेषां माधुर्यौदार्यलक्षणाः॥४॥

78-80 (B.XVI. 79-80 ; C. 79-80 ). I B, यत्. 2 B. यमकं तत्तु सूरिभिः. 3 B. कथं विधयस्मरणं. 4 B. ध्रव गता. 5 mss. ते. 81-84 (B. 85-94 ( B.XVI. 87-95 ; C. 97-95). I B. काव्यं कुर्यात्तु. 2 B. गुणां-

XVI, 81-85 ; C. 81-85). I C. चतुन्यवसितं. 2 B. all the feet स्तथा. 3 C. अगूढमर्था. 4 B. गूढार्थमिति संज्ञितम् 5 C.सा त्वशेषा. 6 B. विद्यते. 7 B. अविशेषाभिधानं. as सावारणानामसमेव. 3 B. काव्यकोविद: 4 C. लली. 5 B. खेली माली. 8 B. पदेन. 9 C. अनुप्रतिष्ठा. 10 B. क्रीर्तितम्. II C. शब्दहीनं. 12 C. विज्ञेयमशब्द; B. विज्ञेयमवर्णास्वरयेजनात्. 6 B. सली. 7 C. विग्रहः प्रिया. 8 C. रात्रि रमयेत्, B. रात्रौ रमयेतू.

१७. ९५-१०२ नाट्यशास्त्रम् ८८ ८९ वागभिनयः १७. १०३-१११

श्लेष: प्रसाद: समता समाधिर्माधुर्यमोजः पदसौकुमार्यम्। यस्यार्थोऽनुप्रवेशेन मनसः परिकल्प्यते। अर्थस्य च व्यक्तिरुदारता च कान्तिश्च काव्यस्य गुणा दशैते।९५॥ अनन्तरं प्रयोगस्य सार्ऽर्थव्यक्तिरुदाहता॥१०३।। ईप्सितेनार्थजातेन सम्बद्धानां परस्परम्। अनेकार्थविशेषैर्यत् सूक्तैः सौष्ठवसंयुतैः। श्षिष्टता या पदानां हि श्लेष, इत्यभिधीयते ।९६।। उपेतमतिचित्राथे 'रुदात्तं तच्व कीर्त्यते ॥१०४॥ अप्यनुक्तो बुधैर्यत्र शब्दोर्ऽर्थो वा प्रतीयते। यो मनःश्रोत्रविषयः प्रसादजनको भवेत्। सुखशब्दार्थसम्बोधात् प्रसाद: 2परिकीत्यते ।९७॥। शब्दबन्धो प्रयोगेण स कान्त इति भण्यते ॥१०५॥ अन्योन्यसदृशा यत्र तथा ह्यन्योन्यभूषणा:। अलङ्कारगुणाश्चैव 5समासात् समता यथा।।९८।। एवमेते ह्यलङ्कारा गुणा दोषाश्च कीर्तिताः।

'उपमाद्युपदिष्ठानामर्थानां यत्नतस्तथा। प्रयोगमेषां च पुनर्वक्ष्यामि रससंश्रयम् ॥१०६।।

प्राप्तानांचातिसंयोगः समाधिः परिकीर्त्यते ॥९९॥ लध्वक्षरप्रायकृतं उपमारूपकाश्रयम्।

बहुशो यच्छुतं वाक्यमुक्तं वापि पुनः पुनः। काव्यं कार्य तु 'काव्यज्ञैर्वीररौद्राद्भुताश्रयम् ।१०७।

नोद्वेजयति यस्माद्धि तन्माधुर्यमिति स्मृतम् ॥१००। गुर्वक्षरप्रायकृतं बीभत्से करुणे तथा।

अवगीतोऽपि हीनोऽपि स्यादुदात्तावभावकः। कदाचिद्रौद्रवीराभ्यां यदाधर्षणजं भवेत् ॥१०८।

यत्र शब्दार्थसम्पत्तिस्तदोजः परिकीर्तितम्।१०१॥ * रूपदीपकसंयुक्तमार्यावृत्तसमाश्रयम्। 2शृङ्गारे तु रसे कार्य® मृदुवृत्तं तथैव च ॥१०९।।

सुकुमारार्थसंयुक्त सौकुमार्य तदुच्यते॥१०२॥ उत्तरोत्तरसंयुक्तं वीरे 'पाठ्य तु यद्भवेत्। जगत्यातिजगत्यां वा संकृत्यां "वापि तद्भवेत् ॥११०। तर्थव युद्धसंस्फेटा उत्कृत्यां संप्रकीर्तितौ।

95-96 (B.XVI. 96-97 ; C. 96, 98). I B. 98, C. 97 add करुणे शक्करी ज्ञेया तथैवातिधृतिर्भवेत्॥१११॥

विचारगहनं यत्स्यातूस्फुटं चव खभावतः। सतः सुप्रतिवद्धं च छ्िष्ट तत् परिकीर्तितम् 97-98 (B.XVI. 99, 101; C. 99-100 ). I B. ०शब्दार्थसंयोगात्. 2 B. स तु कीर्त्यते. 3 C. ०सदृशं. 4 C. भूषणाम्. 5 B. समा: स्युः समया मता. 103-104 (B.XVI. 109, 11I, C. 105-106). I B. अनन्तप्रयोगस्य.

6 B. another def. नातिचूर्णापदैर्युक्का न च व्यर्थाभिधायिभिः। दुब्वोधनैश्व न कृता 2 B. (108) adds def. सुप्रसिद्धाभिधाना तु लोककर्मव्यवस्थिता। या क्रिया क्रियते

99-100 (B.XVI. 103, 104; C. 101-102). I C. काव्ये सार्थव्यक्कि: प्रकीत्यते. 3 C. उदात्तं तच्च. 105 (B.XVI. 112 ; C.107). समत्वात् समता मता. उपमास्वियहिष्टानां. 2 B. चापि संक्षेपात् समाधिनिशायो यतः 3 B. adds def. I B. यन्मनःश्रोतविषयमाह्वादयति हीन्दुवत्। लीलाद्यर्थोपपन्नां वा तां कान्तिं कवयो विदु:

अभियुक्लैविशेषस्तु योऽर्थस्येहोपलदयते। तेन चार्थेन संपन्नः समाधिः परिकोर्तितः 106-112 (B. XVI. 113-119; C. 108-114). I B. नाट्यजैरवीर. 2 C. शङ्गारे रसकार्यं तु. 3 C. काव्यं स्यान्नाटकाश्रयम् 4 C.काव्यं. 5 B. 101-102 (B.XVI. 126-107 ; C. 103-104). I C. अवगीताऽवि- चव योजयेत्. 6 B. युद्धसंफेटयोस्तज्ज्ञैरुत्कृतिः. हीनोपि. 2 B. त्तावभासक:, 3 B. संपश्या. १२

१७. ११२-११९ नाट्यशास्त्रम् ९० ९१ वागभिनयः १७. १२०-१२१ यद्वीरे कीर्तितं छन्दस्तद्रौद्रSपि प्रयोजयेत्। चेक्ीडितप्रभृतिभिर्विकृतस्तु शब्द- शेषाणामर्थयोगेन छन्दः कार्य प्रयोक्तृभिः॥११२। र्युक्ता न भान्ति ललिता भरतप्रयोगाः। त्रिविधं ह्यक्षरं 'कार्य' कविभिर्नाटकाश्रयम्। ह्स्वं दीर्घ प्लुतञ्चैव 2रसभावविभावकम् ॥११३। 10रवेश्या द्विजैरिव कमण्डलुदण्डहस्तैः ॥१२०॥ एकमात्र भवेद् हस्व द्विमात्र दीर्घमिष्यते। प्लुतं चैव लिमात्र स्यादक्षरं स्वरयोजनात् ॥११४।। मृदुललितपदार्थ गूढशब्दार्थहीनं स्मृते 'चासूयिते चैव तथा च परिदेविते। "जनपदसुखभोग्यं 12बुद्धिमन्नृत्तयोज्यम्। पठतां ब्राह्मणानां च प्लुतमक्षरमिष्यते ।११५।। 1बहुरसकृतमाग सन्धिसन्धानयुक्तं 'आ-कारस्तु स्मृते कार्य ऊ-कारश्चाप्यसूयिते०। भवति जगति योग्यं नाटकं प्रेक्षकाणाम्॥१२१।। परिदेविते तु हा-कार ओं-कारोऽध्ययने तथा॥११६॥ इति भारतीये नाट्यशास्त्रे वागभिनयो नाम हस्वदीर्घप्लुतानीह यथाभावं यथारसम्। सप्तदशोऽध्यायः। 7काव्ययोगेषु सर्वेषु हक्षराणि तु योजयेत् ।११७।। 'ये बन्धा पूर्वमुद्दिश विषमार्धसमाः समाः। *उदारशब्दैर्मधुरैः कार्यास्तेऽर्थवशानुगाः॥११८॥ शब्दानुदारमधुरान् ®प्रमदाभिधेयान् 'नाट्याश्रयासु कृतिषु प्रयतेत कर्तुम्। 'तैभूषिता 'बहु विभान्ति हि काव्यबन्धाः पझ्माकरा विकसिता इव राजहंसै: ।११९।।

113-117 (B.XVI. 122-126; C. 115-119). I C. काव्यं विज्ञेयं. 2 B. पदबन्धसमाश्रयम्. 3 B. व्णासंश्रयम् 4 C. चास्त्रयुते. 5 C. अकारस्तु. 6 C. ·प्यसूचिते. 7 B. काव्यबन्धेष्वशेषेषु. C. काव्ययोगेषु सर्वेषु ह्यकाराणि कृतो- जयेत्. 118-121 (B.XVI. 120-121, 127-128 ; C. 120-123). I B. यच्छन्दः पूर्वमेवोक्कं विषमाधसमे समम्. 2 B. उदारमधुरैः शब्दस्तत्कार्यं तु रसानुगम्. 7 C. चेकीडितप्रकृतिभिर्विकृतैस्तु. 8 B.Ag. यज्ञक्रियेव, C. कृष्णाजिनाक्ष. 3 C. प्रमदाभिनेयान्. 4 C. नाट्याश्रयासु. 5 B. तैर्भषिता, C. तैर्भूषिता. 9 C. रुरुचर्मधुरैः 10 C. विश्रया. II C. बुधजनसुखयोग्यं. 12 B. युक्िमन्नृत्य, 6 B. भुवि. C.०नृत्तयोग्यम्. 13 B. बहुरसकृत.

भाषाविधानम् १८. ८-१६

• उप्परहुत्तरआरो हेट्ठहुत्तौ अ पाअए णत्थि। ** मोत्तण भद्रवोद्रह पद्रह्द चन्द्र जाईस ॥८। अष्टादशोऽध्यायः ** खघथधभाण हआर मुहमेहकहा वहु पहएसु।

एवं तु संस्कृतं पाठ्यं मया प्रोक्तं 'द्विजोत्तमा:। * कगतदयवाण णिञ्च' वीयम्मि ठिओ सरो होइ ॥९॥

2प्राकृतस्य तु पाठ्यस्य संप्रवक्ष्यामि लक्षणम् ।।१।। छ 'इति षकारो नित्यं बोद्धव्यः षट्पदादियोगे 2तु।

एतदेव विपर्यस्तं संस्कारगुणवर्जितम्। किलशब्दो 'रेफान्तो भवति, यथा क्खत्ति खलुशब्दः॥१०॥

विज्ञेयं प्राकृतं पाठ्य नानावस्थान्तरात्मकम् ॥२।। ड इति भवति टकारो 'भटकटककुटीतटाद्येषु।

त्रिविधं तच्च विज्ञेयं नाठ्ययोगे समासतः। सत्वश्च भवति शषयोः सर्वत्र 'यथा विसं संका ॥११। समानशब्दं विभ्रष्ट देशीगतमथापि च।।३।। अस्पष्टश्च दकारो भवति अनादौ तकार 1इतरादः। कमलामल रेणुतरङ्गलोलस लिलादिवाक्यसंपन्नम्। बडवा तडागतुल्यो भवति डकारोऽपि 2लकारः ॥१२।। प्राकृतबन्धेष्वेवं 'संस्कृतमिव प्रयोगमुपयाति ॥४।। वधमधुशब्दे च तथा धकारवर्णो हकारतां याति। ये वर्णाः संयोगात् *सवरवर्णान्यन्त्वन्यूनतां वापि सर्वत्र च प्रयोगे भवति नकारोऽपि च णकारः।।१३।। गच्छन्ति पदन्यस्तास्ते विभ्रष्टा इति ेया।।५।। आपाणं आवाणं भवति पकारे वत्वयुक्तन। अयथातथादिकेषु 'थकारवर्णो व्रजति हत्वम् ॥१४॥ ** 'एओआरपराणि अ अंआर परं अ पाअए णत्थि। परुषं फरुसं विद्यात् पकारवर्णोऽपि फत्वमुपयाति।

• वसआरमज्भिमाइ अ कचवग्गतवग्गणिहजाई ॥६।। यस्तु मृगः सोऽपि मओ यस्तु मृतः सोऽपि तथैव॥१५॥ ** वच्चंति कगतद्वयवा लोपं अत्थं च से वहंति सरा। ओकारत्व शच्छत्यौकारश्चौषधादिषु नियुक्तः।

** खघथधभा उण हत्तम् उवेन्ति अत्थममुंचंता॥।। प्रचयाचिराचलादिषु चकारवर्णोऽपि च यकारः॥१६।।

वअयच से वहति सरा। खप्पतुघलाऊशइहत्थ उषतिअं अमुचंता उच्चउरयरोहे। ए I-3 (B.XVII. I-3 ; C. 1-3). I B. समासतः. 2 C. प्राकृतस्यापि. 3 B. adds पाठ्यमेकं तु विज्ञेयं संस्कृतं प्राकृतं यथा. 4 (B.XVII. 4b-5a ; सरोहोल ऋषी. 13-11 (B.XVII. II-12; C. 9-10). C. इति च. 2. B. षु. C. 4). 5 (B.XVII. 5b-6a ; C. 5). I B. संस्कृतमपि. 2 B. वर्णान्यत्वमूनतां 3 B. ·अन्त्यो रेफो. 4 C. भटकुटकुटि० 5 C. तथाहि सस आदेशः. 12-13 (B चापि. 3 B. यान्त्यपदादौ प्रायो विभ्रष्टांस्तान् विदुर्विप्रा: 4 B. adds ये वर्णा XVII. 13-14; C. 11-12). I C. इतराधये. 2 B. ककार :. 3 B. वर्णागता व्यअ्नयुक्काश्च ये खरा नियताः। तानपरस्परवृत्ते प्राकृतयुक्त्या प्रवच्यामि यथा वधनगते च भावे धकारवर्णोऽपि ढत्वमुपयाति. Bg. शठपाठपीठिकादिषु ठकारवर्णोऽपि 6-9 (B.XVII. 7-10; C. 6.8). I C. ए ओ आरपरासिअकारपरी चवा ढत्वमुपयाति. 14-16 (B.XVII. 15-17 ; C. 12C-15a). I B. भकारवर्णो. अएणायि वसआरमंसि माइतवर्सा त वर्णानिगर्ग। वच्छन्ति कटतदवयवा लोतूस 2 B. गच्छेदौ. 3 B. प्रचला.

१७. १७-२५ नाट्यशास्त्रम् ९४ ९५ भाषाविधानम् १७. २६-३४

अपरस्वरनिष्पन्ना ह्येवं प्राकृतसमाश्रया वर्णाः । अतिभाषार्यभाषा च जातिभाषा तथव च। संयुक्तानां च पुनर्वक्ष्ये परिवृत्तिसंयोगम् ।।१७।। तथा योन्यन्तरी चैव भाषा नाट्ये प्रकीर्तिता ॥२६।।

• • 'शचत्प्सथ्याः छ इति व्यह्ययोर्भवति तु ज्यकारः। अतिभाषा तु देवानामार्यभाषा तु भूभुजाम्।

*2प्ः ट्ठः स्तः त्थः ष्मो महः ष्णस्नक्षणां प्हः क्षः 3खकाररूपः ॥ संस्कारगुणसंयुक्ता 'सप्तद्वीपप्रतिष्ठिता ॥२७।। *द्विविधा जातिभाषा च प्रयोगे समुदाहता। 'आश्चर्य मात्सर्य' चेत्यनयोर्यस्य रियं वै तथा। 6म्लेच्छदेशप्रयुक्ता च 'भारतवर्षमाश्रिता ॥२८।। उत्साहश्चोच्छाहो पथ्यं पच्छं च विज्ञेयम् ।१९।। अथ 'योन्यन्तरीभाषा ग्राम्यारण्यपशद्धवा॥२७। तुभ्यं तुज्झ मह्य मज्फं विध्यश्च भवति 6विंज्झ इति नानाविहंगजा चैव नाट्यधर्मोप्रयोगतः ।।२९।। "दष्टो दट्ठो इति तथा हस्तोऽपि [तु] हत्थ इत्येवम् ॥२०॥ जातिभाषाश्रयं पाठ्य द्विविधं समुदाहतम्। ग्रीष्मो गिम्हो च तथा श्रक्ष्णं लण्हं सदा तु विज्ञेयम्। प्राकृतं संस्कृतं चैव चातुर्वण्यसमाश्रयम् ॥३०। कृष्णः कण्हो यक्षो जक्खो च पल्लङ्क पर्यक्के॥२१॥ धीरोद्धते 2धीरललिते धीरोदात्ते तथव च। 8विपरीतं हमयोगो ब्रह्मादौ स्याद् बृहस्पतौ फत्वम्। धीरप्रशान्ते च तथा पाठ्य योज्यं तु संस्कृतम्॥३१॥ यज्ञश्च भवति जण्णो भीष्मो® भिम्मो हि विज्ञेयः ॥२२। पषामेव तु सर्वेषां नायकानां *प्रयोगतः। उपरिगतोऽधस्ताद् वा भवेत् ककारादिकस्तु यो वर्णः । कारणव्यपदेशेन प्राकृतं संप्रयोजयेत् ॥३२।। स हि संयोगविहीन: "शुद्धः कार्यः प्रयोगेऽस्मिन् ॥।२३।। ऐश्वर्येण प्रमत्तस्य दारिद्रेशण प्लुतस्य च। एवमेव तु विज्ञेयं प्राकृतं संस्कृतं तथा। 2उत्तमस्यापि पठतः प्राकृतं संप्रयोजयेत् ॥३३। अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि देशभाषाविकल्पनम्॥।२४।। 3व्याजलिङ्गप्रतिष्ठानां श्रमणानां तपस्विनाम्।

भाषा चतुविधा जेया दशरूपप्रयोगतः । भिक्षुचक्रचराणाञ्च प्राकृतं संप्रयोजयेत्॥३।

संस्कृतं प्राकृतं चैव यत्र पाठ्य प्रयुज्यते ॥२५॥

26-28 (B.XVII. 27b-30a ; C. 24b-27a). 1 Bch अभिभाषा. 17-24 (B.XVII. 17-26a; C. 15b-13a). I C. श्वत्सप्सां च्छ. 2 C. जात्यन्तरी. 3 B.C. संस्कारपाठ्यसंयुक्का. 4 B.C. सम्यङ्न्याय(न्याय्य)- 2 C. ष्टः ट्ठ: स्तः त्थः ष्णास्. 3 C. खकाररूपो हि. B. खकाररूपोऽपि प्रतिष्ठिता, we with Bbh. 5 Bcd. विविधा. 6 B.C. म्लेच्छशब्दोपचारा, 4 B. आश्चर्य अच्छरियं निश्चयमिवदन्ति निच्छयं च यथा वत्सं वच्छं च यथा अप्सरस we with Bbh. 7 Bbh तथा भारतसंश्रया. 29-32 (B.XVII. 3ob-34a ; तद्वच्छरअं. 5 B. उत्साहो उच्छा हो. 6 B. विंज्फोति. 7 B. दष्टो दट्ठोत्ति तहा. C. 27b-3ra). I C. या जात्यन्तरी. 2 B. सललिते. 3 B. एतेषामपि. C. हृष्टो दल्न इति स्यात्. 8 C. विपरीतमयोगेन. 9 B.C. मिन्नोत्ति. 10 C. 4 B. प्रयोगजम् 33-34 (B.XVII. 34b-36; C. 31b-33a). I B. उपरिगते तोऽधस्तात्. II C. शुद्धं कार्थ. 25 (B.XVII. 26b-27a ; C. precedes this by दारिद्रयाध्ययनाभावयदच्छादिभिरेव च. 2 B. अनधीतोत्तमानां.

23b-24a). I C. देशरूपप्रयोगतः. 3 B. • लिङ्गप्रविष्टानां 4 C. भिक्षचाष्ट.

१७. ३५-४४ नाट्यशास्त्रम् ९६ भाषाविधानम् १८. ४५-५४

बाले ग्रहोपसृष्टे च स्त्रीणां स्त्रीप्रकृतौ तथा। सर्वास्वेव हि शुद्धासु जातिषु द्विजसत्तमाः । नीचे मत्ते सलिङ्े च प्राकृतं पाठ्यमिष्यते॥३५॥ 6शौरसेनीं समाश्रित्य भाषा कार्या तु नाटके॥४५। परिव्राण्मुनिशाक्येषु 2चौक्षेषु श्रोत्रियेषु च। अथवा छन्दतः कार्या देशभाषा प्रयोक्तृभिः। द्विजा ये चैव लिङ्गस्था: संस्कृतं तेषु योजयेत्॥३६॥ नानादेशसमुत्थ हि कार्य' भवति नाटके ॥४६।। राज्ञाश्च गणिकायाश्च शिल्पकार्यास्तथैव च मागध्यवन्तिजा प्राच्या शौरसेन्यर्धमागधी। *कार्यावस्थान्तरकृतं योज्यं पाठ्यन्तु संस्कृतम्॥३७।। बाह्लीका दाक्षिणाद्या च सप भाषा: प्रकीर्तिताः।४७।। 5सन्धिविग्रहसम्पन्न' तथा 'प्राप्तवाग्गतिम्। ग्रहनक्षत्रचरितं खगानां रुतमेव च ॥३८। # * हीना वनेचराणाञ्च विभाषा नाटके रमृता॥४८॥ सवमेतद्धि विज्ञेयं 'यस्माद्राज्ः शुभाशुभम्। मागधी तु नरेन्द्राणामन्तःपुरनिवासिनाम्। नृपपत्न्या 'स्मृतं तस्मात् काले पाठ्य' तु संस्कृतम्॥३९। चेटानां राजपुत्राणां श्रेष्ठीनां चार्धमागधी॥।४९।। क्रीडार्थ सर्वलोकस्य प्रयोगे तु सुखाश्रयम्। प्राच्या विदूषकादीनां धूर्तानामप्यवन्तिजा। कलाम्यासाश्रयं चैव पाठ्य' वेश्यासु संस्कृतम्॥४0॥। नायिकानां सखीनां च शौरसेन्यविरोधिनी।५०।। 'कलोपचारज्ञानार्थ क्रीडार्थ पार्थिवस्य तु। 5यौधनागरिकादीनां दाक्षिणात्या च दीव्यताम्। निर्दिष्ट शिल्पकार्यास्तु नाटके संस्कृतं वचः ॥४१। बाह्मीकभाषोदीच्यानां खसानां च सवदेशजा।५१।। आस्न्ायसिद्धं सर्वासां शुभं चाप्सरसां वच:। *'शकाराणां शकादीनां तत्स्वभावश्च यो गणः। संसर्गाद्देवतानां वै तद्धि लोकोऽनुवर्तते ॥४२॥ ** शकारभाषा योक्तव्या 2चाण्डाली पुल्कसादिषु॥५२।। छन्दतः प्राकृतं 'पाठ्य स्मृतमप्सरसां भुवि। ** अङ्गारकारव्याधानां काष्ठपत्रोपजीविनाम्। मानुषाणां च कर्तव्यं कारणार्थव्यपेक्षया ॥४३। ** योज्या 'शबरभाषा तु किश्चिद्वानौकसी तथा॥५३॥ न वर्वरकिरातान्ध्रद्रमिलाद्यासु जातिषु। ** 5गजाश्वाजाविकोष्ट्रादिधोषस्थाननिवासिनाम्। नाट्ययोगे तु कर्तव्यं 'पाठ्य' भाषासमाश्रयम्॥४४।। ** आभीरोक्ति: शाबरी च द्रामिडी वनचारिषु॥५४॥

35-39 (B,XVII. 37-41 ; C. 33b-38a). 1 B. reads 35 as 7 B. सर्वास्वेव हि शुद्धासु. 9 C. सौरसेनं. 46-50 (B.XVII. 48-52 ; भागवततापसोन्मत्तबालनीचग्रहोपसृष्टेषु। स्त्रीनचजातिषु तथा नपुसके प्राकृतं योज्यम्, C. 44b-49a). I B. शौरसेनी, C. सूरसेनी. 2 B. शकाराभीर-चराडाल- 2 B. चोक्ेषु, C. चैक्षेषु. Bm. चौच्येषु. 3 B. शिष्टा. 4 B. कलावस्शात्तर. 5C. शवरद्रमिलाम्ध्रजा:, C. शबराभीरचराडालसचरद्रविडोद्रजा: 3 B. नरेन्द्राणणामन्त :- • विग्रहसम्बन्धं. 6C. चाप्यशुभं शुभम् 7 C. कायबन्धे. 8C. नृपपत्न्या भवेत् पाठ्य पुरसमाश्रयाः, C. नराणाश्चैवान्तपुरनिवासिनाम् 4 C. योज्या भाषा. 5. C. •नागरिका- संस्कृतम्. द्विजसत्तमाः 40-45 ( B.XVII. 42-47 ; C. 38b-44a ). दीनां. 51-54 (B.XVII. 53-56 ; C. 49b-52, 54a). I C. शबराणां, B. I B. प्रयोगे च 2 C. क्रीड़ालीलार्थकं 3 C. लोकोपचार. 4C. शिल्पकार्येषु. शकारघोषकादीनां. 2 C. पाश्चाली. 3 B. अङ्गारकारकव्य/धकाष्ठयन्तोपजीविनाम्. 5 C. वाक्यं. 6 C. काव्यं. 4 B. शकारभाषा. 5 B. गजाश्ाजाविको०. 6 C. द्रविडादिषु. १३

१८. ५५-६१ नाट्यशास्त्रम्

'सुरङ्गखनकादीनां 'सन्धिकाराश्वरक्षताम्। व्यसने *नायिकादीनामात्मरक्षासु मागधी॥५५ एकोनविंशोऽध्याय ** गङ्गासागरमध्ये तुये देशा: संप्रकीर्त्तिताः। एवं भाषाविधानं तु मया प्रोक्तं द्विजोत्तमा:। ** एकारबहुलां तेषु भाषां तज्झः प्रयोजयेत् ॥५६॥ 2पुनर्वाक्यविचारं तु लौकिक संनिबोधत॥१॥ ** विन्ध्य सागरमध्ये तु ये देशा: श्रुतिमागताः। उत्तमैर्मध्यमैर्नीचये संभाष्या यथा नराः। * नकारबहुलां तेषु भाषां तज्झः प्रयोजयेत्॥५७॥ समानोत्कृष्टहीनाश्च नाटके तान्निवोधत॥२। ** सुराष्ट्रावन्तिदेशेषु 'वेतवत्यन्तरेषु च । देवानामपि ये देवा महात्मानो महर्षयः। * ये देशास्तेषु कुर्वीत चकारबहुलामिह ॥५८॥ * हिमवत्सिन्धु सौवीरान् 3येऽन्ये जना: समाश्रिताः। भगवन्निति ते वाच्या यास्तेषां योषितस्तथा॥।३।। देवाश्च लिङ्गिनश्चैव नानाश्रतिधराश्च ये। ** उकारबहुलां 'तेषु नित्यं भाषां प्रयोजयेत् ॥५९ भगवन्निति ते वाच्या: पुरुषैः स्त्रीभिरेव च।।४।। ** वर्मण्वतीनदीतीरे ये चार्बुदसमाश्रयाः। ** ओकारबहुलां नित्यं तेषु भाषां प्रयोजयेत्॥६०।। आर्येति ब्राह्मणं व्र यान् महाराजेति पार्थिवम्।

एवं भाषाविधानन्तु कर्तव्यं नाटकाश्रयम्। उपाध्यायेति चाचार्यं वृद्धं तातेति चैव हि॥५।'

अथ नोक्तं मया यञ्च लोकाद् ग्राह्य बुधैस्तु तत्।६१॥ "छन्दतो नामभिर्वाच्या ब्राह्मणैस्तु नराधिपा:। तत्क्षाम्यं 'तु महीपालैर्यस्मात् पूज्या 'द्विजाः स्मृताः॥६॥

इति भारतीये नाट्यशास्त्रे भाषाविधानं नाम ब्राह्मणैः सचिवो वाच्यो ह्यमात्य सचिवेति वा।

अष्टादशोऽध्यायः॥ शेषैरन्यैर्जनैर्वाच्यो हीनैरार्येति नित्यशः॥॥ समैः संभाषणं कार्यं येन नाम्रना तु संजितः। हीनैः 'सपरिहारं तु नाम्ना संभाष्य उत्तमः ॥८।। नियोगाधिकृता 'ये तु पुरुषा योषितस्तथा। कारुका: शिल्पिनश्चैव संभाष्यास्ते तर्थव हि॥१॥ मान्यो1 भावेति वक्तव्यो किश्चिदूनस्तु "मारिषः ।

55 (B.XVII. 57 ; C. 54b-55a). I C. सुरङ्गबनका, B. सुरङ्गाखनका. समानो'2 हि वयस्येति 1हंहो हण्डे इति वाऽ्धमः ॥१०॥

2 C. औष्ट्रिकानां च रक्षताम्, B. सन्धिकाराश्वरक्षताम् 3 C. नायिकादीनां. I-11 (B. XVII. 65-75 ; C. 1-11). 1 B. continues the ch.

56-57 (B.XVII. 59-60 ; C. 55b-56a, 53). 58-59 (B. XVII. XVII. 2 B. वाक्यविधानं. 3 B. श्रुत०. 4 B. नाम्रा राजेति वा. 5 B. हि.

61-62; C. 56b-58a). I B. वेत्नवत्युत्तरेषु. 2 B. चकारप्रायसंश्चयाम् 6 B.द्िजा: स्मृताः- 7 B. Ag. सपरिवारं, Ag. also सपरिहासं. 8 B. श्वैव.

3 C. येऽन्यदेशान्, B. ये जना: समुपश्रिता: 4 B. तजज्ञस्तेषु. 60 (B.XVII. 9 C. कारका: 10 C. मान्यो. I1 B. मार्षकः. 12 B. हथ. 13 B. हंहो

63 ; C. om.). 61 (B.XVII. 64; C. 48b-49). हराडेति. C. हो हं वा.

१८. ११-२१ नाट्यशास्त्रम् १०० १०१ काकुस्वरव्यअ्ञक: १८. २२-३०

आयुष्मन्निति वाच्यस्तु रथी सूतेन सर्वदा। गुरुभार्या च वक्तभ्या स्थानीया भवतीति च। 14तपस्वी च प्रशान्तश्च साधो इति हि शब्दते ॥११॥ -. गम्या भद्रेति वक्तव्या 8वृद्धाम्बेति च नाटके ॥२२॥ स्वामीति युवराजस्तु कुमारो भर्तृदारक:। राजपत्न्यश्च संभाष्या सर्वाः परिजनेन तु। सौम्य भद्रमुखेत्येवं हेपूर्वं चाधमं वदेत्।१२।। भट्टिनी स्वामिनी देवी 1इत्येवं नाटके बुधैः ॥२३॥ यद्यस्य कर्म शिल्पं वा विद्या वा जातिरेव वा। देवीति महिषी वाच्या राज्ञा परिजनेन च। स तेन नाम्ना संभाष्यो नाटकादौ प्रयोक्तृभिः ॥१३। भोगिन्य परिशिष्टास्तु स्वामिन्य इति वा पुनः॥२४।। वत्स पुत्रक तातेति नाम्ना गोत्रेण वा पुनः। 12कुमार्यश्चैव वक्तव्याः प्रेष्याभिर्भतृ दारिकाः। वाच्य: शिष्यः सुतो वाऽथ पित्रा वा 'गुरुणाऽथवा॥१४॥ स्वसेति भगिनी वाच्या 13ज्येष्ठा वत्सेति चानुजा॥२५॥ संभाष्या: शाक्यनिर्ग्रन्था 'भदन्तेति प्रयोक्तृभिः। ब्राह्मण्यार्येति वक्तव्या लिङ्गस्था वतिनी च या। 2आमन्त्रणैस्तु पाषण्डाः शेषाः स्वसमयाश्रितैः ।।१५।। पत्नी चार्येति संभाष्या पितुर्नान्ना सुतस्य वा ॥२६॥ देवेति नृपतिर्वाच्यो भृत्यः प्रकृतिभिस्तथा। समानाभिस्तथा सख्यो 1हला भाष्या: परस्परम्। भट्टेति सार्वभौमस्तु नित्यं परिजनेन हि॥१६॥ प्रेष्या हञ्जेति वक्तव्या स्त्रिया 1या तूत्तमा भवेत् ॥२७। राजन्नित्यषिभिर्वाच्य: ह्यपत्यप्रत्ययेन वा। अज्जुकेति 1भवेदेश्या वाच्या परिजनेन तु। वयस्य राजन्निति वा भवेद्ाच्यो महीपतिः।१७।। थया त्वत् वृद्धा सा तवत्ता भाष्या परिजनेन च ॥२८।। विदूषकेन राज्ी च 'चटी च भवतीत्यपि। प्रियेति भार्या शृङ्गारे वाच्या राज्ञेतरेण वा। नाम्ना वयस्येत्यपि वा राज्ञा वाच्यो विदूषक: ॥१८।। पुरोध:सार्थवाहानां भार्यास्त्वार्येति 'नित्यशः ॥२९ ।। सर्वस्त्रीमि: पतिर्वाच्यः आर्यपुत्रेति यौवने। अन्यदा पुनरार्येति 'वाच्यो राजयापि भूपतिः॥१९। 6तल्लिङ्गस्थानि नामानि कार्याणि कविभिर्द्विजाः'।

आर्येति पूर्वजो भ्राता वाच्यः पुत्र इवानुजः। औत्पत्तिकानि यानि 8स्युर्न प्रख्यातानि नाटके॥३०॥।

पुरुषाभाषणं ह्येवं नाट्ये कार्यं प्रयोक्तृभिः॥२०॥ 'पुनस्त्रीणां च वक्ष्यामि संभाषां नाटकाश्रयाम्। तपस्विन्यो देवताञ्च वाच्या भगवतीति च ।२१॥ 8 C. वृद्धा वाच्येति. 9 B. व. 10 B. त्येवं वै नाटके बुधः. II C.

14 B. तपसीति. 12-14 (B.XVII. 76-78; C. 12-14). I B. इति शेषास्तु. 12 C.om. this hem. 13 B. वत्सेति च यवीयसीः 14 B.

गुरूणापि वा. 15-27 (B.XVII. 79-91a ; C. 15-27a). I Bg. भर्द्र ते. हलेति स्यात् परस्परम्• 15 B. यत्तत्तमा भवेत्. 28-30 (B.XVII. 92b-95a ;

2 C. आमन्त्रोषु. 3 C. शेषास्तु समयाश्रितैः 4 C. चेट्या च. 5 B. C. 27b-3oa). I B. च वक्कव्या वेश्या परिजनेन च. 2 B. अत्तेति गणिकामाता महाराजेति भूपतिः. 6 B. adds योषिद्धिरथ काम्येति राजपुत्रेति योधनः वाच्या परिजनेन हि. 3 C. नाट्यजनेन. 4 C. नाय०. 5 B.C. सर्वदा, we with

7 B. पुनः स्त्रीणां प्रवच्यामि यथाभाष्यास्तु नाटके. Bbh. 6 B. तह्विङ्गार्थानि. 7 B. सदा for द्विजा :. 8 B. स्युरप्रख्यातानि.

१८. ३१-३८ नाट्यशास्त्रम् १०२ १०३ काकुस्वरव्यअ्क: १९. ३९-४४

ब्रह्मक्षत्रस्य नामानि गोत्रकर्मानुरूपतः। षड्जर्षमौ तथा चैव 'वीररौद्राद्भुतेषु तु। काव्ये कार्याणि कविभि: शर्मवर्मकृतानि च॥३१॥ गान्धारश्च निषादश्च कर्तव्यौ करुणे रसे ॥३९॥ दत्तप्रायाणि नामानि 2वणिजां तु प्रयोजयेत्2। शौर्योदा त्तानि नामानि तथा शूरेषु योजयेत्।३२।। धैवतश्चैव कर्तव्यो बीभत्से सभयानके।

विजयार्थानि नामानि 'राजस्त्रीणां तु नित्यशः। त्रीणि स्थानान्युर:कण्ठशिरांसीति भवन्त्यपि। शरीर्यामथ वीणायां त्रिभ्य स्थानेभ्य एव च॥४०॥

V दत्ता मित्रा च 'सेनेति वेश्यानामानि 'योजयेत् ॥३३॥ उरस: शिरस: कण्ठात् स्वरः काकुः प्रवर्तते। नानाकुसुमनामान: प्रेष्या: कार्यास्तु नाटके। आभाषणं तु दूरस्थे शिरसा संग्रयोजयेत् ॥४१। मङ्गलार्थानि नामानि चेटानामपि कारयेत्॥३४॥ गम्भीरार्थानि नामानि 'योजयेदुत्तमेषु च। नातिदूरेऽपि *कण्ठेनाप्युरसा चापि पार्श्वतः। उरसोदाहतं वाक्यं शिरसा दीपयेद् बुधः॥४२॥ यस्मान्नामानुसदृशं कर्म तेषां भविष्यति॥३१। जातिचेष्टानुरूपाणि शेषाणामपि 'योजयेत्। कण्ठेन शमनं कुर्यात्पाठ्ययोगेषु 'नित्यशः

नामानि पुरुषाणां तु स्त्रीणां चोक्तानि तत्वतः ॥३६।। उदात्ताश्चानुदात्तश्च स्वरितः कम्पितस्तथा।

एवं नामविधानं तु कर्तव्यं कविभिस्त्वथ। वर्णाश्चत्वार एव स्यु: पाठ्ययोगे तपोधना:॥४३।

एवं भाषाविधानानि ज्ञात्वा 1सर्वमशेषतः ॥३ ॥ तत्र हास्यशङ्गारयोः स्वरितोदान्तैः, वणः पाठ्यमुपपाद्यम् वीर-

ततः पाठ्य प्रयुजीत पडलङ्कारसंयुतम्। रौद्रा द्भुतेषूदात्तकम्पितैरिति, करुणवात्सल्यभयानकेषूदातस्वरितकम्पितैरिति।

पाठ्यगुणानिदानीं वक्ष्यामः। तद्यथा सप्त सवरा, त्रीणि स्थानानि, चत्वारो द्विविधा काकु: साकांक्षा निराकांक्षा चेति वाक्यस्य साकांक्षनिराकांक्ष-

वर्णाः, द्विविधा काकु:, षडलङ्काराः, षडङ्गानि। तेषामिदानीं 'लक्षणान्यभि- त्वात्।

व्याख्यास्यामः। तत्र सप्त सवराः षड्जर्षभगान्धारमध्यमपञ्चमधैवतनिपादाः। अनियुक्तार्थकं वाक्यं साकांक्षमिति संज्ञितम्।

पते रसेषूपपाद्याः। यथा- नियुक्तार्थ तु यद्वाक्यं निराकांक्षं तदुच्यते ॥४४॥

हास्यशङ्गारयोः कार्यो स्वरौ मध्यमपश्चमौ॥३८॥ तत्न साकाङक्षं नाम तारादिमन्द्रानतम् अनियुक्तार्थम् अनिर्यातित-

39-40 (B.XVII. 104-06a ; C. 38b-40). I B. ·भूतेष्वथ. 2 B. 31-37 (B.XVII. 95-102, C. 30b-37a). I C. ब्राह्म०. 2 C. भवत्यपि च. (B. reads the hem. as prose). 40-43 ( B.XVII. न्तु प्रयोजयेत्. 3 B. adds कापालिकास्तु घराटान्तनामान: समुदाहृता: 4 C. राजञां 106b-109 ; C. 40-43). I B. नातिदूरे च. 2 B. कराठेन ह्यरसा चैव. स्त्रीाश्च कारयेत्. 5 B. सेना च. 6 C. कारयेत्. 7 B. ह्युत्तमानां प्रयोजयेत्. 3 B. पाठ्ययोगेषु. 4 B.C. सर्वदा, we with Bbh. 44 (B.XVII. 8 C. कारयेत्. 9 C. नामाभिधानं. 10 B. कर्मारायशेषतः. 38 (B.XVII. 110-11I; C. prose and 44). I C. om. वर्षौ: पाठ्यमुपपाद्यम्. 2 B. 103 ; C. 37b-38a). I B, लक्षणम् कम्पितैरिति. 3 C. adds वर्णोः पाठ्यमुपादयेदिति. 4 C. कम्पितैः

१९. ४५-४9 नाव्यशास्त्रम् १०४ १०५ काकुस्वरव्यअ्ञक: १९. ४८-५६

वर्णालङ्कारं कण्ठोरस्थानगतम्, निराकाङक्षं नाम नियुक्तार्थ निर्यातित- भावेष्वेतेषु नित्यं हि नानारससमाश्रयात्। वर्णालङ्कारें शिरःस्थानगतं मंद्रादितारान्तमिति। अथ षडलङ्गारा :- उच्चा दीप्ा द्रुता चैव काकुः कार्या प्रयोक्तृभिः॥४८।। उच्चो दीक्श्च मन्द्रश्च नीचो द्रुतविलम्बितौ। व्याधिते च ज्वरार्ते च 'शोके च क्षुत्पिपासिते। पाठ्यस्यैते ह्यलङ्कारा लक्षणश्च निबोधत ॥४५।। नियमस्थे वितर्के च गाढशस्रक्षतेषु च ।।४९।। उच्चो नाम शिरःस्थानगतस्तारस्वरः, स च दूरस्थाभाषणविस्मयोत्तरोत्तर- गुह्यार्थवचने चैव चिन्तायां तपसि स्थिते।

संजल्पदूराह्वानत्ासनाबाधाद्ेषु। दीप्तो नाम शिरःस्थानगतस्तारतरः, सचाक्षेप- मन्द्रा नीचा च कर्तव्या काकुर्नाट्यप्रयोक्तृभिः॥५0॥

कलहविवादा मर्षोत्कुष्टाधर्षणाक्रोधशौर्य दर्पतीक्ष्ण रूक्षा भिधाननिर्भत्सनाक्रन्दि- 'लल्ले च मन्मने चैव भयारते 'शीतविप्लुते।

तादिषु2। मन्द्रो नाम उरःस्थानगतो निर्वेदग्लानिशङ्काचिन्तौत्सुक्यदैन्या- मन्द्रा द्रुता च कर्तव्या काकुर्नाट्यप्रयोक्तृभिः॥५१॥

वेगगुह्यार्थवचनव्याधिगाढशस्त्रक्षतमूर्च्छामदादिषु+। नीचो नाम उरःस्थानगत 'दृष्टानष्टानुसरणे 'इष्टानिष्टश्रतौ तथा।

मन्द्रतरः 5सभावाभाषणव्यधितपःपथिश्रान्तत्वस्तपतितमूच्छितादिषु। द्रुतो इष्टार्थाख्यापने चैव 'चिन्ताध्याने तथैव च ।५२।।

नाम 'कण्ठगतः स च त्वरितः 'लल्लनमन्मनमद्नभयशीतज्वरत्रस्तायस्तागूढ- 'उन्मादेऽसूयने चैव उपालम्भे तथव च।

कार्यवेदनादिषु। विलम्बितो नाम कण्ठस्थानगतः 'मन्द्रः 'शुङ्गारवितर्कित- अव्यक्तार्थे 2प्रवादे च कथायोगे तर्थैव च ॥५३॥ उत्तरोत्तरसंजल्पे कार्येऽतिशयसंयुते।

गनिपीडनादिषु1। 'विक्षते व्याधिते त्वङ्गे 5दुःखे शोके तथैव च ॥५४॥। विस्मयामर्षयोश्चैव 'हर्षे च परिदेविते। अत्रानुवंश्या: श्रोका भवन्ति उत्तरोत्तरसंजल्पे "परुषाक्षेपणे तथा। विलम्बिता च दीप्ता च काकुर्मन्द्रा च वै भवेत्॥५५॥।

तीक्ष्णरूक्षाभिनयने आवेगे क्रन्दिते तथा॥४६॥। लध्वक्षरप्रायकृते गुर्वक्षरक्कृते तथा2।

परोक्षस्य समाह्वाने तर्जने त्रासने तथा। उच्चा दीप्ता च कर्तव्या काकुस्तत्र प्रयोक्तृभिः ॥५६॥

दूरस्थाभाषणे चैच तथा निर्भत्सनेषु च॥४॥ यानि सौम्यार्थयुक्तानि सुखभावकृतानि च। मन्द्रा विलम्बिता चैव तत्र काकुविधीयते॥५॥

45 (B. XVII. 113; C. 45). 46 (B.XVII. 114-115 ; C. 47-48 (B. XVII. 116-117; C. 47-48). I B. नानारससमाश्रया. prose anb 46). I C. लासनार्थ वादयेषु. 2 C. •निर्भतूर्सनादिषु. 3 C.om. 49-50 (B. XVII. 118-119 ; C. om.). I B. भयार्ते शीतविप्लुते. शङ्का after ग्लानि ; B. om. आवेग after दैन्य. 4 C. om. गुह्यार्थवचन after 51-52 (B.XVII. 120-121 ; C. 49-50 ). I C. मल्ले च मर्दने. मूर्च्छामद. 5 C. •व्यधितपथि, B. व्यधिशमश्रमार्तस्त्रस्त. 6 C. कराठगतस्खलित. 2 C. चित्तविप्लुते. 3 C. ०नष्टानुसारेण. 4 B. इष्टानिष्टश्रुते. 5 C. चिन्तयाने. 7 Ag. C. स्खलितवेल्लन for लल्लनमन्मन, and तस्तायस्तात्ययिककार्यवेदना after 53-55 (B.XVII. 122-124 ; C. 51b-53a, 51a, 53b). I B. उन्मादेऽसूयिते. ज्वर, C. कार्यवेदनासु. 9 B. तनुमन्द्रः. 10 B. add करुशा after शरृङ्गार. 2 C. प्रदाते. 3 C. तथालोके. 4 B. विकृते. 5 C. दुःखशोके. 10 C. दीर्घरोष for दीर्घरोग. 11 B. परुषाक्षेपरोषु च. XVII. 125-126 ; C. 55,56. 56-57 (B,

१४

१९. ५७-५८ नाट्यशास्त्रम् १०६ १०७ काकुस्वरव्यअ्ञक: १.५९-६६

यानि स्युस्तीक्ष्णरूपाणि दीप्ता चोच्चा च तेष्वऽपि। तत्र हास्यशृङ्गारयोर्मध्यलयः करुणे विलंचितो वीररौद्राद्भुतबीभत्सभयानकेषु एवं नानाश्रयोपेतं पाठ्य योज्यं प्रथोक्तृभिः ॥५८। हास्यशङ्गारकरुणेष्विष्टा काकुर्विलम्बिता। द्रत इति। अथ विरामः। अर्थसमाप्तौ कार्यवशान्न छन्दोवशात् दृश्यन्ते हि वीररौद्राद्भुतेषूच्चा दीप्ा चापि' प्रशस्यते ॥५९॥ भयानके सबीभत्से द्रुता नीचा च कीर्तिता। एकद्वित्रिचतुरक्षरा विरामाः। यथा- किं गच्छ मा विश सुदुर्जन वारितोऽसि एवं भावरसोपेता 'काकुर्योज्या प्रयोक्तृभिः ॥६०॥ कार्य त्वया न मम सर्वजनोपभुक्त1। अथाङ्गानि2। विच्छेदोऽर्पणं विसर्गोऽनुबन्धो दीपनं प्रशमनमिति षडङ्गानि। सुचासु चाड्डुरगतेऽत्र तथोपचारे- तत्र विच्छेदो नाम विरामकृतः। अर्पणं नाम 'लीलावणेसवरेणापूरयदिव 'अर्ङ्गं- व्वल्पाक्षराणि हि पदानि भवन्ति काव्ये ।।६१।। यत्पठ्यते5। विसर्गों नाम वाक्यन्यासः। अनुबन्धो नाम 'पदान्तरेष्वविच्छेदः एवं विराम: प्रयत्नतोऽनुष्ठेयः । कस्माद्, 2विरामोर्ऽर्थानुदर्शको *भवति। अनुच्छसनं वा। दीपनं नाम त्रिस्थानशोभि वर्धमानस्वरश्च'। प्रशमनं 'अपि च श्ोक :- नाम तारं गतानां स्वराणामवैस्वर्येणावतरणमिति। एषाञ्च रसगतः प्रयोग। विरामे 'तु प्रयत्नो हि नित्यं कार्यः प्रयोक्तृभिः। तत्न १हास्यशृङ्गारयोरर्पणविच्छेदनदीपनप्रशमनयुक्तं पाठ्य"1 कार्य, करुणवीराद्- 6कस्मादभिनयो 'ह्यस्मादर्थापेक्षी यतः स्थितः8॥६२॥ भुतेषु समाकाङ्क्षाविच्छेदप्रशमनार्पणदीपनानुबन्धनबहुलं पाठ्य प्रयोज्यं, यत्र व्यग्रावुभौ हस्तौ तत्र दृष्टिसमन्वितः । वीभत्सभयानकयोर्विच्छेदार्पणयुक्तमिति। सर्वेषामप्येषां "मन्द्रमध्यतार- वाचिकाभिनयः कार्यो विरामैरर्थदर्शिभिः ॥६३॥ व्यवस्थायां त्रिस्थानगतः प्रयोगः। तत्र दूरस्थाभाषणे 12तारं शिरसा नातिदूरे प्रायो वीरे च रौद्रे च करौ प्रहरणाकुलौ। मध्यं कण्ठेन, पारश्वतो मन्द्रमुरसा प्रयोजयेत् पाठ्यमिति 1मन्द्रात्तारं न बीभत्से कुत्सितत्वाच्च भवतः कुश्चितौ करौ ॥६४॥ गच्छेत्ताराद्ा मन्द्रमिति। एषाञ्च 1द्रुतमध्यविलंबितास्त्रयो लया रसेषूपपाद्याः हास्ये चोद्देशमात्रेण करुणे च प्रलम्बितौ। अद्भुते 2विस्मयात् स्तब्धौ भयाच्चैव भयानके ॥६५॥ 58-59 (B.XVII. 127-128 ; C. 55,57b-58a). I B. वापि. 60 (B. एवमादिषु सर्वेषु अधिकारेषु हस्तयोः। XVII. 129-132 ; C. 58bc-59). I B. काकु: कार्या. 2 B. अथाङ्गानि षट्. अलङ्कारविरामाम्यां साध्यते ह्यर्थनिश्चयः॥६६।। 3 B. लीलायमानमधुरवल्गुना स्वरेण पूरयतेव. 4 Mss. रङ्ं. 5 B. adds ये विरामा: स्मृता 'वृत्ते तेष्वलङ्कार इष्यते। तदर्पणाम्. 6 B. पदान्तरेष्वपि विच्छेदः अनुच्छसनं वा, C. ·ष्ववि- समाप्तेऽर्थे पदे वापि तथा प्राणवशेन च।।६७।। च्छेदानुच्छासनं वा. 7 B. स्वरश्वेति. 8 B. स्वराणां प्रशाम्यताम् ... सवतारणम् 61-62 (B.XVII. 132-133 ; C. 59-60). I B. ·भुक्लम्, C. •भुक्ल :. 9 B. रेव आकाड्क्ायाम्. 10 C. वाक्यं. II B. दीपनप्रशमनयुक्नं करुरोविच्छेद- 2 C. विरामार्थानुदर्शकः. 3 B. om. भवति. 4 B. अत् श्रोक :. 5 B. ०षु प्रयत्रो हि. प्रशमनदीपनानुबन्धबहुलं वीररौद्राद्भुतेषु विसर्गविच्छेदयुक्कं बीभत्सभयानकयोरिति. II B. 6 C. तस्मादभिनये. 7 B. ह्यस्मिन्नर्थापेक्षी. 8 B. स्मृतः. 63-67 (B.XVII. मन्द्रमध्यतारकृतः प्रयोग: त्रिस्थानगतः। 12 C. तारः शिरसो। 13 C. मद्रत्तारं 134-138; C. 61-65). I B. अर्थदर्शकैः. 2 C. विस्मयस्तबधौ. 3 B. चान्येषु गछेत्ताराद्वा. 14 C. •विलम्बितास्त्रयो वर्णा: प्रविचारेऽथ. 4 C. एते, Bbh. नृत्ते. 5 B. वा.

१९.६७-७४ नाट्यशास्त्रम् १०८ १०९ १९. ७४-७८

पदवर्णसमासे च द्रुते बह्वर्थसङ्कटे। "व्यपेतं काव्यदोषस्तु लक्षणाठ्य गुणान्वितम्।

कार्यो विराम: पादान्ते तथा प्राणवशेन वा स्वरालङ्कारसंयुक्तं पठेत् 6काव्यं यथाविधि।७५।।

शेषमर्थवशेनैव विरामं संप्रयोजयेत् ॥६८।। अलङ्कारा विरामा ये संस्कृतपाठ्यसंश्रयाः।

अत्र च रसभावानुगतानि कृष्याण्यक्षराणि चोद्धोध्यानि। तघ्यथा- ते सर्वे संप्रकर्तव्याः स्त्रीणां पाठ्ये 8त्वसंस्कृते ॥६६॥

2[ओ]कारैकारसंयुक्तमैकारौकारसंयुक्तम्। एवमेतत् १सवरयुतं कलाताललयान्वितम्।

व्यञ्ञनं यद्भवेद्दीर्घ कृष्यं तत्तु मवेदिह ॥६९॥ दशरूपविधाने तु योज्यं पाठ्य प्रयोक्तृभिः ॥७७॥

विषादे च विवर्ते च प्रश्ने 'वाSमर्षणे तथा। उक्तं काकुविधानं तु यथावदनुपूर्वशः।

कलाकालप्रमाणेन कार्य पाठ्य प्रयोक्तृभिः॥७॥ अत ऊध्वं प्रवक्ष्यामि दशरूपविकल्पनम् ।७८।।

शेषाणामर्थयोगेन 5विरामे विरमेदिह। इति भारतीये नाट्यशास्त्रे वागङ्गाभिनये काकुस्वरव्यञ्जको एकद्वित्रिचतुःपश्च षट्कलं च विलम्बितम्॥७१। नाम एकोनविंशोऽध्यायः। विलम्बिते 'विरामे च 'यदा गुर्वक्षरं भवेत्। षण्णां 8कलानां परतो 'लम्बनं न विधीयते॥७२। अथवा कारणोपेतं प्रयोगं कार्यमेव च। समीक्ष्य वृत्ते कर्तव्यो विरामो रसभावतः।७३।। 10ये विरामा: स्मृता: 10काव्ये वृत्तपादसमुद्भवाः। उत्क्रम्यापि क्रमं तज्जैः कार्यास्तेरऽर्थवशास्तथा॥७४। नापशब्द पठेत् तज्झो 'भिन्नवृत्तं न चैव हि विश्रमेन्नाविरामेषु 'दैन्ये काकुं न दीपयेत्'। एवमेतत् स्वरकृतं कलाताललयान्वितम्॥७५।।

68-74 (B. XVII. 139-145 ; C. 66-73a). I C. अन्नानुगतानि चत्वार्याक्षराणि, B. अत् च भावगतानि रसगतानि च कृष्याक्षराशि बोद्धब्यानि. 2 C. आकारे०, B. आकार०. 3 B. विधीयते. 4 B. •थामर्ष एव च. 5 C. विरामो. 6 C. विरामे च विलम्बे च. 7 B. सदा. 8 C. पदाना. 9C. लंघनं, B. विलम्बो. 10 B. पाठ्य. II C. ·र्थवशास्तदा. 75 (B.XVII. 146-149a; C. 73b-74). I C. भिन्नवृत्तेन, B. मिन्नवृत्तं तथव. 2 C. 5 B. वर्जितं. 6 B. पाठ्य. 6 C. काव्यशेषैस्तु. 7 B. अलक्कारा विरामाश्च विश्रमेणा० 3 C. न काकु रसहीनकम् 4 C. repeats here the 77a. ये पाठ्ये संस्कृते स्मृता: 8 C.तु. 9 B. स्वरकृतं कलाकाललयान्वितम्.

दशरूपविधानम् २०. ११-१९

विंशोऽध्यायः "अङ्कप्रवेशकाढ्यं भवति" हि तन्नाटकं नाम ॥११॥ नृपतीनां यञ्चरितं नानारसभावचेष्टितैबहुधा'। वर्तयिष्याम्यहं विप्राः दशरूपविकल्पनम्। सुखदुःखोत्पत्तिकृतं 2तज्ज्ञेयं नाटकं नाम ॥१२॥ नामतः कर्मतश्चैव तथा चैव प्रयोगतः ॥१। नानावस्थान्तरितो बिन्दोः सं-[चा-]रमात्नमधिकृत्य। नाटकं सप्रकरणमङ्गो व्यायोग एव च। *कर्तव्योऽङ्कोऽप्येवं 'स तु सम्यङ नाटके तज्ज्ञैः ॥१३। भाण: समवकारश्च वीथी प्रहसनं डिमः ॥२। अङ्क इति रूढिशब्दो भावैश्च रसेश्र रोहयत्यर्थान्। 1ईहामृगश्च विज्ञेयो दशमो नाट्यलक्षणे। नानाविधानयुक्तो यस्मात्तस्माद् भवेदङ्क: ।।१४।। एतेषां लक्षणमहं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वेशः।३।। अङ्कसमाप्तिः 'कार्या 'काव्यच्छेदे न बीजसंहारः। सर्वेषामेव काव्यानां मातृका वृत्तय: स्मृताः। वस्तुव्यापी बिन्दुः काव्यसमुत्थोऽत्र नित्य स्यात्॥१५॥ आभ्यो 2विनिःसृतं ह्येतद्दशरूपं प्रयोगतः ॥४।। यत्रार्थस्य समाप्तिर्यत्र '[न] बीजस्य भवति संहारः। जातिभि: श्रृतिभिश्चैव स्वरा ग्रामत्वमागताः। किश्चिदवलग्नविंदुः सोऽङ्क इति सदाऽवगन्तव्यः॥१६।। यथा तथा वृत्तिभेदैः काव्यबन्धा भवन्ति हि॥५॥ ये नायका निगदितास्तेषां प्रत्यक्षचरितसंयोगः। ग्रामौ पूर्णस्वरौ द्वौ तु 'यथा वै षड्जमध्यमौ। 2नानावस्थोपेतः कार्यस्त्वङ्कोऽविकृष्टस्तुः ॥१७। सर्ववृत्तिविनिष्पन्नौ 'काव्यवन्धे तथात्विमौ॥६॥ ज्ञेयं प्रकरणं चैव तथा नाटकमेव च। नैकरसान्तरविहितो ह्यङ्क: 'खलु वेदितव्यः सः ॥१८॥ क्रोधप्रसादशोकाः शापोत्सर्गोऽथ विद्रवोद्वाहौ। 8भाण: समवकारश्च 'वीथी चेहामृगस्तथा। उतसृष्टिकाङ्को व्यायोगो1 डिमः प्रहसनं तथा ॥८॥ कैशिकीवृत्तिहीनानि रूपाण्येतानि कारयेत्। I2 B. विभूतिभिर्युतम्. and ०गुरौश्रैव. 13 C. अङ्कप्रवेशकाव्यं

अत ऊध्च प्रवक्ष्यामि काव्यबन्धविकल्पनम् ॥९।। 12-15 (B.XVIII. 12-15 ; C. 12-15). I B. ०चेष्टितं बह्धा. 2 B. भवति

प्रख्यातवस्तुविषयं प्रख्यातोदात्तनायकं चैव। हि. 3 B. अस्यावस्थोपेवं कार्य प्रसमीच्य, बिन्दुविस्तारात्. 4C. कर्तव्याक्केडप्येवं, B.

राजर्षिवशचरितं "तथा च दिव्याश्रयोपेतम् ॥१०॥ कतव्योऽङ्ग: सोऽपि. 5 B. तु गणान्वितं नाट्यतरवज्ञैः. 6 C. om. कार्या. 7 C. काव्यच्छेदो न, B. काव्यच्छेदेन बीज :. 16-19 (B.XVIII. 16-20; C. 16-20). 1 Mss,च.

1-11 (B.XVIII. I-11 ; C. I-1I). I C. ईहामृगश्च विज्ञेयं दशमं नाठ्य 2 C. नानावस्थान्तरितः 3 C. यथार्थरस :. 4 C. देवीपरि० 5 B. इति स लक्षणाम्. 2 C. विनिःसता. 3 C. यथा for तथा. 4 C. तथा for यथा. 5 B. वेदितव्यस्तु. 6 B.C. add पश्चावरा दशपरा ह्यङ्काः स्युनोटके प्रकरये च। काव्यबन्धौ. 6 B. ०विनिष्पन्नौ. 7 C. नाट्यावस्था०. 8 B. वीथी for भारा: 9 B. निष्क्रामः सर्वेषां यस्मिन्नङ्क स विज्ञेयः 7 C. •मङप्रत्यक्षजानि, B. •मङक

तथेहामृग एव च. 10 B. भाा: प्रहसनं डिमः. II B. तथव. प्रत्यक्षजानि.

२०. २०-२८ नाट्यशास्त्रम् ११२ ११३ दशरूपविधानम् २०. २९-३७

युद्धं राज्यभ्रंशो मरणं नगररोपधनश्चैव। यः कश्चित् कार्यवशाद् गच्छति पुरुषः प्रकृष्टमध्वानम्। 'अप्रत्यक्षकृतानि प्रवेशकैः संविधेयानि ॥२०॥ तत्राप्यङ्कच्छेद: कर्तव्यः पूर्ववत् तज्ज्ञैः ॥२९॥ भङ्के प्रवेशके वा प्रकरणमाश्रित्य नाटकं वापि। सन्निहितनायकोऽङ्कः कर्तव्यो नाटके प्रकरणे 2च। न वध: 3कर्तव्यः स्यात् 'यस्तत्र तु नायकः ख्यातः ॥२१।। परिजनकथानुबन्धः -प्रवेशको 'वापि कर्तव्यः ॥३०॥ अपसरणमेव कार्य ग्रहणं वा 'सन्धिरेव वा 'योज्यः । 'अङ्कान्तराधिकारी सङ्क्षेपमथाधिकृत्य [सन्धी]नाम्। तैस्तैः कार्यश्लेषैः प्रवेशकैः 8सूचयेच्चैव ॥२२॥ प्रकरणनाटकविषये प्रवेशको भवति काव्येषु ॥३१। एकदिवसप्रवृत्त: कार्यस्त्वङ्कोऽथ बीजमधिकृत्य। नोत्तममध्यमपुरुषैराचरितो नाप्युदात्तवचनकृतः। आवश्यककार्याणामविरोधेन प्रयोगेषु ॥२३।। प्राकृतभाषाचार: प्रयोगमासाद्य कर्तव्यः ।३२।। एकाङ्के न कदाचित् बहूनि कार्याणि योजयेद्धीमान्। कालार्थान्तरगतिव्य त्यासारम्भकार्यविषयाणाम्। आवश्यकाविरोधेन तत्न कार्याणि कार्याणि॥२४॥ 'अर्थाभिधानपूर्वः प्रवेशकः स्यादनेकार्थः ॥३३॥ रङ्गं तु ये प्रविष्टाः सर्वेषां भवति तत्न निष्कामः। बह्वाश्रयमप्यर्थं प्रवेशकैः सङ्क्षिपेच्च सन्धिषु वा। बीजार्थयुक्तियुक्तं कृत्वा 10कार्य' यथार्थरसम्॥॥२५॥ 'बहुचूर्णपदैर्य कं जनयति खेदं प्रयोगस्य ॥३४।। झात्वा 12दिवसावस्थां 1क्षणयाममुहतलक्षणोपेताम्। यत्रार्थस्य समाप्तिर्न भवेदक्के प्रयोगबाहुल्यात्। विभजेत् सर्वमशेषं पृथक् पृथक् 1कार्यमद्टेषु॥२६॥ 'बहुवृत्तान्तोऽल्पकथैः प्रवेशकैः 'संविधातव्यः ॥३५॥ दिवसावसानकार्य यदयक्के नोपपद्यते सर्वम्। मध्यमपातैः कार्यो नित्यं विष्कम्भकस्तु विज्ञेयः। अङ्कच्छेदं कृत्वा प्रवेशकैस्तद्विघातव्यम्॥२७।। संस्कृतवचनानुगतः 'सङक्षिप्तार्थः प्रवेशकवत्॥३६॥ अङ्कच्छेदं "कुर्यात् मासकृतं वर्षसञ्चितं वापि। शुद्ध: सङ्कीर्णों वा द्विविधः 'खलु नाटके प्रयोगननैः। तत्सर्व कर्तव्यं वर्षादूध्वं न तु कदाचित्॥२८।। 'मध्यमपात्रः शुद्धः सङ्गीणो नीचमध्यकृतः ।३७।

20-28 (B. XVIII. 38-40, 20-23, 25 ; C. 21-29 ). I B. प्रत्यक्षाणि तु नाड्के प्रवेशकैः. 2 C. अङ्कप्रवेशके च. 3 C. तस्य for कतव्यः. 29-30 (B. XVIII. 32, 28 ; C. 30-31 ). 2 B. वा for च. 4 C. यत्न तु, B. योऽभ्युदयी; we with Bph, d. 5 C. सन्धिवा 3 C. प्रवेशके. 31-34 (B.XVIII. 33-36 ; C. 32-35). I C. B. प्रहयामेव वा. 6 C. नित्यम्. 7 Bbh. तैस्तः काव्यश्लेषैः, B. काव्य- भ्रश्ान्तरानुसारी, we with Ck. and Bd. 2 C. संक्षेपमथाधिकृत्य बिन्दूनाम्, श्लेषैबहुभियथारसं नाव्यतत्वज्ञैः, Bm. एभिः कार्यविशेषः, 8 Bm. सूचयेद्वापि, B, संतेपार्थमधिकृत्य बिन्दूनाम्. 3 Mss. बिन्दूनाम्. 4B. संविधातव्य: 5 Bd. Bd. सूचयेच्चैव. 9 C. काव्यानि. 10 C. काव्यं. II B. adds न बहूनीह कालार्थान्तरसंगतिं, B. कालोत्थानगतिरसौ व्याख्यासंरम्भकार्य. 6 B. अरथाभिधानयुक्क: कार्याणि त्वेकाक्के विनियोजयेत्। आवश्याकानां कार्याणं विरोधो हि तथा भवेत् 7C. बहुपूणापद्यवृत्तं. 35-37 ( B.XVIII. 37, 54-55 ; C. 36-38 ). 12 C. दिवसांस्तान्. I3 C. •लक्षणोपेतान्. 14 C. काव्यमद्टेपु. 15 B. कृत्वा I B. -वृत्तान्तस्वल्पकथः. 2 B. सोऽभिधातव्य: 3 B. भध्यमपुरुषैर्नित्य योज्यो

for कुर्यात्. विष्कम्भकोऽत त्त्वजै :- 4 C. संच्िप्तार्थ :- 5 B. विष्कम्भकोऽपि कर्त्तव्यः 6 C. मध्यमपात्े: १५

२०. ३८-४७ नाट्यशास्त्रम् ११४ ११५ दशरूपविधानम् २०. ३८-५७

अङ्कान्तरे मुखे वा प्रकरणमाश्रित्य नाटके वाऽपि। यत्र1कविरात्मशक्त्या वस्तु शरीरञ्च 2नायकं चैव। विष्कम्भकस्तु नियतः कर्तव्यो मध्यमैरधमैः ॥३८॥ औत्पत्तिकं प्रकुरुते 'प्रकरणमेतद् बुधैर्न्ैयम् ॥४८।। न महाजनपरिवारं कर्तव्यं नाटकं प्रकरणं वा। यदनार्षनायकहार्यकाव्यं प्रकरोत्यद्भुतगुणयुक्तम्। ये तत्र'कार्यपुरुषाश्चत्वारः पञ्च वा ते स्युः॥३९ उत्पन्नबीजवस्तु प्रकरणमिति तदपि विज्ञेयम् ॥४९।। * व्यायोगेहामृगसमवकारडिमसंज्ितानि काव्यानि। यन्नाटके मयोक्तं वस्तु शरीरं 'रसाश्रयोपेतम्। * दशभिर्द्वादशभिर्वा[झै:] कार्याणि [प्रयोगज्ञैः] ॥४०॥ तत् प्रकरणेऽपि योज्यं 6केवलमुत्पाद्यवस्तु स्यात् ॥५०।। * न त्ववतरणं कार्य रङ्गे रथगजवाजिविमानानाम्। विप्रवणिकसचिवानां पुरोहितामात्यसार्थवाहानाम्। * तेषामाकृतिवेषैरविधानमुक्तं 2गतिविचारैः।।४१।। चरितं यदनेकविधं 'तज्ज्ञेयं प्रकरणं नाम ॥५१॥। * अथवा पुस्तकृतानि तु गजवाजिविमानशैलयानानि। नोदात्तनायककृतं न दिव्यचरितं न राजसम्भोगम्। * कर्तव्यानि विधिन्नैस्तथा चाद्रव्यप्रहरणानि॥४२।। बाह्यजनसंप्रयुक्त ®विज्ञेयं प्रकरणं तज्ज्ैः ॥५२॥ * यदि [कार] णोपपन्ना स्कन्धावारप्रवेशनं कुर्यात्। दासविटश्रेष्ठियुतं वेशस्त्र्युपचारकारणोपेतम्। * 5कर्तव्यमत्रगमनं पुरुषैः षड्भिश्चतुर्भिर्वा ॥४३॥ मन्दकुलस्त्रीचरितं कार्यं काव्यं प्रकरणे तु॥५३॥ सचिवश्रेष्ठिब्राह्मणपुरोहितामात्यसार्थवाहानाम्। *ै * कार्यं दर्शनरूपं "क्षत्रे न नटानां हि राज्यविधिः॥४४।। गृहवार्ता यत्र भवेन्न तत्र वेश्याङ्गना कार्या ॥५४॥ कार्यं गोपुच्छाग्' कर्तव्यं *काव्यबन्धमासाद्य। यदि वेशयुवतियुक्तं न 'कुलस्त्रीसङ्गमो भवेत्तत्र। ये चोदात्ता भावास्ते सर्वें पृष्ठतः कार्याः।।४॥ अथ कुलजनप्रयुक्त न वेशयुवतिरभेवेत्तत्र।।५५।। सर्वेषां काव्यानां नानारसभावयुक्तियुक्तानाम्। यदि वा कारणयुक्त्या थवेशकुलस्त्रीसङ्गमो [ऽथ]वा स्यात्। निर्वहणे कर्तव्यो नित्यं हि रसोऽद्भुतस्तज्जैः ॥४६॥। अविकृतभाषाचारं तत्र तु पाठ्य प्रयोक्तव्यम् ॥५६॥ नाटकलक्षणमेतन्मया समासेन कीर्तितं विधिवत्। प्रकरणनाटकविषये 'कविभिः पश्चाद्या दशावराश्च। प्रकरणमतः परमहं लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि ॥४9।। *अङ्का: कर्तव्याः स्युन्नानारसभावसंयुक्ताः ॥५७॥

38 (C. 39). I Instead of this B. (56) अङ्कान्तरालविहितः प्रवेशकोर्ऽर्थ- 48-53 (B.XVIII. 45-50 ; C. 49-54). I C. आत्मशबुद्धया. 2C क्रियां समभिवीच््य। संच्षेपात् सन्धीनामर्थानां चैव कर्तव्यः. 39 (B.XVIII. 41 ; नाटकश्चव. 3 B. प्रकरणामिति तद्. 4 B. यदनार्षमथाहार्य. 5 B. च वृत्तिभेदाश्ष. C. 40). I C. कार्या: पुरुषा. 40-44 (B.XVIII. om. ; C. 41-45). 6 B. सलक्षणं सर्वसन्धिषु तु. 7 B. ज्ञयं तत्. 8 B. तजज्ञेयं. 54-56 (B.XVIII. I A part of this hem. is lost. 2 C. गतिनिचारैः- 3 C. चाद्रव्यप्रहराखि 51-53; C. 55-57). I B. कुलस्रीसङ्गमोऽपि स्यात्. 2 B. वेशकुलस्त्रीकृतोपचारः 4 C. करुणोपपन्ना. 5 C. कतव्यमन्त्रगमनं. 6C. •पुरुषार्थवाहनम्, ·परिच्छेदम्. स्यात्, C. वेशकुलत्त्रीसङ्गमो न स्यात्. 57 ( B.XVIII. 29 ; C. 58 ).

7 C. क्षतेन. 45-47 (B.XVIII. 42-44; C. 46-48). I B. Ag. I B.om. कविभिः. 2 B. दशपरा भवन्त्यङ्काः, C. दशपराश्र. 3 B. अङ्कान्तर-

काव्यं. 2 B. कार्यबन्धं. सन्धिषु च प्रवेशकास्तेषु तावन्तः.

२०. ५८-६५ नाट्यशास्त्रम् ११६ दशरूपविधानम् २०. ६६-७३

अङ्कान्तरालविहितः प्रवेशकोर्ऽर्थक्रियां समभिवीक्ष्य। 1ज्ञेयं तु नाडिकास्यं मानं कालस्य यन्मुहूर्तार्धम्। सङ्क्षेपार्थं सन्धिष्वर्थानां संविधातव्यः ॥५८।। तन्नाडिकाप्रमाणं यथोक्तमद्केषु संयोज्यम्2।६६।। ** अनयोश्च 'बन्धयोगादन्यो भेद: प्रयोक्तृभिर्ज्ञेयः2। 'अङ्गस्तु सप्रहसनः सविद्रवः सकपटः 2सवीथ्यङ्ग:। *प्रख्यातस्त्वितरो वा नाटकयोगे प्रकरणे च।५९॥ द्वादशनाडिकयुक्त: प्रथमः कार्यो *यथोक्तस्तु ॥६७॥ ** प्रकरणनाटकभेदादुत्पन्न वस्तु 'नायको नृपतिः। कार्यस्तथा द्वितीयः समाश्रितो नाडिकाश्चतस्रस्तु। ** अन्तःपुरसङ्गीतकवार्तामधिकृत्य कर्तव्या ॥६०। 2वस्तुप्रमाणविहितो द्विनाडिकः स्यात् तृतीयस्तु॥६८।। ** स्त्रीपाया चतुरक्का ललिताभिनयात्मिका 'सुविहितार्था। अङ्कोऽङ्कस्त्वन्यार्थः कर्तव्यः काव्यबन्धमासाद्य। ** बहुनृत्तगीतपाठ्या रतिसम्भोगात्मिका चैव ।।६१ ।। अर्थ हि समवकारे ह्यप्रतिसन्धानमिच्छन्ति ॥६९। ** राजोपचारयुक्ता 'प्रसादनक्रोधसंयुता चापि। युद्धजलसम्भवो वा 1वाय्वग्निगजेन्द्रसम्भवो वाऽपि। * *'नायकदेवीदूतीसपरिजना नाटिका जेया ॥६२॥ नगरोपरोधजो वा विज्ञेयो विद्रवस्त्रिविध:।।७ ॥।

'प्रकरणनाटकलक्षणमुक्तं 'विप्रा मया समासेन। यस्तु गतिक्रमविहितो दैववशाद्ा परप्रयुक्तो वा।

वक्ष्यास्यतः परमहंलक्षणयुक्तं समवकारम् ॥६३।। सुखदुःखोत्पत्तिकृतस्त्रिविध: कपटोऽत्र ज्ञेयः॥।७१।।

देवासुरबीजकृतः प्रख्यातोदात्तनाकश्चैव। त्रिविधश्चात्र विधिज्नैः पृथक् पृथक कार्ययोगविहितार्थः।

त्यङ्कस्तदा त्रिकपटस्त्रिविद्रवः स्यात् तरिशृङ्गारः॥६४॥ 'त्रिविधाकृतिशङ्गारो ज्ञेयो धर्मार्थकामकृतः ॥७२।।

द्वादशनायकबहुलो 1ह्यष्टादशनाडिकाप्रमाणश्च। यत्र तु धर्मे प्रार्थितमात्महितं भवति 2साधितं बहुधा।

वक्ष्याम्यस्याङ्कविधिं यावत्यो नाडिका यत्र/६५।। प्रतिनियमतपोयुक्तं ज्ञेयोऽसौ धर्मशृङ्गारः।७३॥

58 (B.XVIII. 56; C. 59). I C. • क्रियामभिवीच्य. 2 B. 66 (B.XVIII. 67 ; C. 72a, 68b). I B. नाडोसंज्ञा ज्ेया, C. reads

संच्षेपात् सन्धीनामर्थानां कैव कतव्य: 59-60 (B.XVIII. 57-58 ; C. 66b as अङ्कवस्तु सप्रहसनः कालस्यवन्मुहूतमिति. 2 B.C. add या नाडिकेति संज्ञा 6oa, 61b, 6ob, 6ra). I C. ·योगादेको. 2 B. कार्यः for ज्ञेयः कान्तविभागे क्रियाभिसम्पन्ना। कार्या च सा प्रयत्नाद्थाक्रमेशव शास्त्रोक्ा. 67 (B. 3 C. प्रत्याख्यात०. 4 B. वा. 5 B. नायकं नृपतिम् 61-63 (B.XVIII. XVIII. 65 ; C. 70). I C. अङ्कस्तु. 2 B. सवीथीक :. 3 B. द्वादशनाडीविहित :. 59-62 ; C. 62-65). I C. विहितार्था. 2 C. प्रनृत्तगीत०. 3C. 4C. यथाक्षस्तु. 68 (B.XVIII. 66 ; C. 71 ). I C. कार्यस्तदा. कामोपचार०. 4 C. प्रसाधन०, B. प्रसाधनक्रोधदम्भ०. 5 B. नायक देवीदूति 2 B. वस्तुसमापनविहितो. 69 (B.XVIII. 69 ; C. 72 b, 73). I B. सपरिजना. 6 B.C. add. अन्तर्भावगतह्येषा भावयोरुभयोरपि। अथ दशेतानि ह्यत्प्रतिसम्बन्ध०. 70-72 ( B.XVIII. 70-72 ; C. 74-76 ). I C. रूपाणि इत्युदितानि तु. 7 C. •नाटकनाटीलक्षणा. 8 C. om. विप्रा. 9 B. वाख्वग्निजलेन्द्रसम्भवो. 2 C. कपटाश्रयो. 3 B. शरृङ्गारः कर्तव्यो धर्मे चार्थे

लक्षणायुकत्या. 64-65 ( B.XVIII. 63-64 ; C. 66-67 ). I C. च कामे च. 73 (B.XVIII. 73; C. 77). I C. यत् तु धर्ने •नाटिकाप्रमाणश्च. 2 C. यत्रान्या. 3 C.कार्या. प्रार्थितमात्र हितं, B. यस्मिन् धर्मप्रापकमात्महितं. 2 B. स्ाधनं. 3 B. व्रतनियम०.

२०.७४८४ नाट्यशास्त्रम् ११८ दशरूपविधानम् २०. ८५-९४

अर्थस्येच्छायोगाद् बहुधा चैवार्थतोर्ऽर्थशृङ्गारः। शुङ्गारहास्यवर्जः शेषैरन्यै: रसैः समायुक्तः।

कन्याविलोभनं वा प्राप्त स्त्रीपुंसयोस्तु रम्यं वा। निर्धातचन्द्रसूर्योपरागसोल्कावपातसंयुक्तः । निभृतं वा सावेगं जानीयात् कामशङ्गारम्।७५।। युद्धनियुद्धप्रहरणसंफेटकृतश्च कर्तव्यः।८६।। उष्णिग्गायत्र्याद्या[द]-न्यानि बन्धकुटिलानि। मायेन्द्रजालबहुलो 'बहुपुरुषोत्थानभेदसंयुक्तः। वृत्तानि समवकारे 2कविभिस्तानि प्रयोज्यानि ॥७६।। देवासुरराक्षसभूतयक्षनागाश्च पुरुषा: स्युः॥८७॥।

एवं कार्यस्तज्ज्ञैः सुखदुःखसमाश्रयः समवकारः। षोडशनायकबहुलः सात्वत्यारभटिवृत्तिसंयुक्त:3। वक्ष्याम्यतःपरमहं लक्षणमीहामृगस्यापि॥७७॥ कार्यो डिमः 4प्रयत्नात्तज्ज्ञैर्नानाश्रयविशेषैः॥८८।। दिव्य पुरुषाश्रयकृतो दिव्यस्त्रीकारणोपगतयुद्धः । डिमलक्षणमित्युक्तं मया समासेन लक्षणानुगतम्। सुविहितवस्तुनिबन्धो 'विप्रत्ययकारकश्चैव ॥७८।। व्यायोगस्य तु लक्षणमतः परं संप्रवक्ष्यामि ।।८९।। उद्धतपुरुषप्रायः स्त्रीरोषग्रथितकाव्यबन्धश्च। व्यायोगस्तु विधिज्नैः कर्तव्यः 'ख्यातनायकशरीरः। संक्षोभविद्रवकृतः संफेटकृतस्तथा चैव॥७९।। बहवस्तत्र च पुरुषा 'व्यायच्छन्ते यथा समवकारे। ईहामृगस्तु कार्यः सुसमाहितकाव्यबन्धश्च ।।८०।। न च 2तत्प्रमाणयुक्त: तदेकाङ्क: 'संविधातव्यः॥९१। यद् व्यायोगे कार्यं ये पुरुषा 'वृत्तयो रसाश्चैव। न च दिव्यनायककृतः कार्यो राजर्षिनायकनिबद्ध:। ईहामृगेऽपि ते स्युः 2केवलममरस्त्रियो ह्यस्मिन् ।।८१।। युद्धनियुद्धाघर्षेणसङ्गर्षश्चापि* कर्तव्यः।।९२।। यत्र तु वधेप्सितानां 2वधोऽप्युदग्रो भवेत्तु पुरुषाणाम्। एवंविधस्तु कार्यो व्यायोगो दीप्तकाव्यरसयोनिः। किश्चिद् व्याजं कृत्वा तेषां युद्धं शमयितव्यम्।८२।। वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणमुत्सृष्टिकाङ्कस्य ।।९३। ईहामृगस्य लक्षणमिदमित्युक्तं मया समासेन। प्रख्यातवस्तुविषयस्त्वप्रख्यातः कदाचिदेव स्यात्। डिमलक्षणं च भूयो लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि ।८३।। दिव्यपुरुषैर्वियुकः शेषैरन्यर्भवेत्पुंभिः ॥।९४॥। प्रख्यातवस्तुविषयः प्रख्यातोदात्तनायकोपेतः। 85-86 (B.XVIII. 85-86 ; C. 89-90). I C. शेषैरन्यैः समायुक्कः, षडूसलक्षणयुक्तश्चतुरङ्को वे डिमः कार्यः ॥८४॥ B. शेषैः सवः रसेः. 2 B. ०नानाभावोपसम्पन्नः. 3 B. ०नियुद्धाधर्षण०. 87-90 (B. 74-76 (B.XVIII. 74-76 ; C. 78-80). : B. उष्णिग्गायत्र्याद्यान्यन्यानि, XVIII. 87-90; 91-94). I B. बहुपुस्तोत्थान०. 2 B. देवभुजगेन्द्रराक्षसयक्ष- C. उष्णिग्गायत्री वा यानि तथान्यानि. 2 C. कविभिनव, Ckh. कविभिः सम्यक पिशाचावकीर्णाश्च. 3 B. वृत्तिसम्पन्नः. 4 B. om. तज्ज्ैः 5 C. •विशेषेण, B. 77-79 (B.XVIII. 77-79; C. 81-83). I C. विप्रात्यय०. 80-84 (B. ·श्रयभावसम्पन्न :. 6 B. प्रख्यात. 91-93 (B.XVIII. 91-94 ; C. 95-98). XVIII. 80-84; C. 84a, 85a-88). I C. ये रसाश्च निर्दिष्टाः. 2 B. I B.C. कविभिः कार्या. 2 C. तत्प्रमाणस्तु. 3 B. एवायम्. 4 B. अमरस्तिया योग: 3 C. बधोऽप्युदश्रयो, B. बधोऽह्यदग्रो. •संघषकृतश्च.

२०. ९४-१०४ नाट्यशास्त्रंम् १२० १२१ दशरूपविधानम् २०. १०५-११३

करुणरसप्रायकृतो निवृत्तयुद्धोद्धतप्रहारश्च। वेश्याचेटनपुंसकधूर्तविदा' बन्धकी च यत्र स्युः। स्त्रीपरिदेवनबहुलो निर्वेदिभाषितश्चैव ।।९५।। अनिभृतवेषपरिच्छद्चेष्टाकरणात्तु: सङ्गीरणम् ॥१०५॥ नानाव्याकुलचेष्टः सात्त्वत्यारभटिकेशिकीहीनः। लोकोपचारयुक्ता या वार्ता यञ्च दम्भसंयोग:। तत्महसने प्रयोज्यं धूर्तविटविवादसम्पन्नः ॥१०६।। यद् दिव्यनायककृतं काव्यं सङ्रामबन्धवधयुक्तम्। वीथ्यङ्गै: संयुक्त कर्तव्यं प्रहसनं यथायोगम्। तद्धारते तु वर्षे कर्तव्यं काव्यबन्धेषु॥९७॥ भाणस्यापि हि लक्षणमतःपरं संप्रवक्ष्यामि ॥१०७ कस्मादू भारतमिष्टं वर्षेष्वन्येषु देवविहितेषु। आत्मानुभूतशंसी परसंश्रितवर्णनाविशेषस्तु2। हृद्या सर्वा भूमि: शुभगन्धा काश्चनी यस्मात् ॥९८।। 3द्विविधाश्रयो हि भाणो विज्ञेयस्त्वेकहार्यश्च ॥१०८॥ उपवनगमनक्रीडाविहारनारीरतिप्रमोदा: स्युः। परवचनमात्मसंस्थ® 'परवचनैरुत्तरोतरैग्रथिवाक्यम्'। तेषु हि वर्षेषु सदा न भवति दुःखं न वा शोक: ।।९९।। ये 'तेषामधिवासा: पुराणवादे च पर्वता 'गदिताः । धूर्तविटसंप्रयोज्यो नानावस्थान्तरात्मकश्चैव। सम्भोगस्तेषु भवेत् कर्मारम्भो भवेदस्मिन् ॥१००॥ एकाङ्को बहुचेष्टः सततं कार्यो बुधैर्भाणः ।११०॥ अङ्कस्य लक्षणगतं व्याख्यातं 'शेषमात्रगतम्। भाणस्यापि हि निखिलं लक्षणमुक्तं तथागमानुगतम्। प्रहसनमतःपरमहं सलक्षणं संप्रवक्ष्यामि॥१०१॥ वीथ्याः सम्प्रति निखिलं कथयामि यथाक्रमं विप्रा:॥१११॥ प्रहसनमपि विज्ञेयं द्विविधं शुद्धं तथैव सङ्कीर्णम्। वोथी स्यादेकाङ्का द्विपात्रहार्या तथैकहार्या वा। तस्य व्याख्यास्येऽहं पृथक् पृथक लक्षणविशेषान् ॥१०२।। अधमोत्तममध्याभिर्य क्ता स्यात् प्रकृतिभिस्तिसृभिः ॥११२॥ सर्वरसलक्षणाढ्या युक्ता ह्यङ्गस्त्रयोदशभिः । 2नीचजनसंप्रयुक्तं परिहासाभाषणप्रायम्॥१०३। अङ्गानां वक्ष्येऽहं लक्षणमखिलं यथादेशम्2॥११३॥ अविकृतभाषाचारं विशेषहासोपहासरचितपदम्। नियतगतिवस्तुविषयं शुद्धं ज्ञेयं प्रहसनं तु ॥१०४॥ 105-106 (B.XVIII. 105-106; C. 109-110). I B. विटधूर्ता. 95-96 (B.XVIII. 95-96 ; C. 99-100). I B. कार्यः काव्यविधिज्ञः 2 B. ०चेष्टितकरणस्तु. 107-109 (B.XVIII. 107-109; C. 110-113).

सततं तत्. 97-100 ( B.XVIII. 97-100 ; C. 101-104 ). I C. I C. उद्धात्यकादिभिरिदं वीथ्यङ्के मिश्रितं भवेन्मिश्रिम्. 2 C. विशेषस्तु. 3 B. तस्मात्. 2 C. नित्यकालं हि. 3 C. शोकम्. 4 C. तेषामपि. 5 B. प्रोक्काः- C. विविधाश्रयो, we with Bch. 4 B. प्रतिवचन०. 5 B.C. ·प्रथितैः, I01 (B. XVIII. 101b-102a ; C. 105 ). I B. अशेषयोगमात्रगतम्. we with Bbh. 4 B. अभिनयक्रैव. I10-111 (B.XVIII. 110-1II;

I02 (B.XVIII. r01a, 102b ; C. 106). I B. वद्यामि तयोर्युक्कया. C. 114-115 ). 1 B. reads here 113a. 112 ( B. XVIII. 103-104 (B.XVIII. 103-104; C. 107-108). I B. ०तापसविप्रैरन्यैरपि 112b-112a ; C. 116a, 117a ). 113 (B.XVIII. 113a ; C. 116b, हास्यवादसंबद्धम्. 2 B. कापुरुषसंप्रयुक्कं. 3 B. विशेषभावोपन्नचरितपदम्. 117b). I See above note I on 111. 2 B. om. 113b. १६

२०. ११४-१२१ नाट्यशास्त्रम् १२ १२३ दशरूपविधानम् २०. १२२-१२९

उद्घात्यकावलगिते त्ववस्पन्दितमेव च1 । यदसद्भूतं वचनं संस्तवयुक्तं द्वयोः 'परस्परतः।

असत्प्रलापश्च तथा प्रपश्चो नालिकापि च ॥११४।। एकस्य चार्थहेतोः स हास्यजननः 'प्रपश्चस्तु॥१२२॥

वाक्केल्यधिबलं चैव छलं व्याहार एव च। हास्येनावगतार्था प्रहेलिका नालिकेति विज्ञेया।

मृदवं त्रिगतं चैव ज्ञेयं गण्डमथापि वा ॥११५॥ पकद्विप्रतिवचनात् 'वाक्केलिकां नाम तामाह ॥१२३।

त्रयोदश सदाङ्गानि वीथ्यामेतानि योजयेत्। 1परवचनमात्मसंस्थ चोत्तरोत्तरसमुद्भवं द्वयोर्यत्न।

लक्षणं पुनरेतेषां प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः॥११६।। 2अन्योन्यार्थविशेषणमधिबलमिति तद् बुधैर्ज्ेयम् ।१२४। पदानि त्वगतार्थानि यैर्नरा:' पुनरादरात्। यत्रादौ प्रतिवचनैर्विलोभयित्वा परं पराकारैः। योजयन्ति पदैरन्यैस्तदुद्धात्यकमुच्यते ॥११७॥ तैरेवार्थविहीनैर्विपरीतस्याच्छलं नाम ॥१२५।।

यत्रान्यस्मिन् समावेश्य कार्यमन्यत्प्रशस्यते2। प्रत्यक्षं नायकस्यैव यद्व दृष्टवदुच्यते1 । तच्चावलगितं नाम विज्ञेयं नाठ्ययोक्तृभिः॥११८। अशङ्कितं तथायोगाद् व्याहारः सोऽभिधीयते ॥१२६॥

आक्षिप्य कश्चिदर्थन्तु शुभाशुभसमुत्थितम्। यत्कारणाद् गुणानां दोषीकरणं भवेद्विवादकृतम्। 2यत्सृजेद् बुद्धिवैशद्यात् तदवस्पन्दितं भवेत् ॥११९। दोषगुणीकरणं वा तन्मृदवं नाम विज्ञेयम्॥१२७।। असम्बद्धन्तु यद्वाक्यम् असम्बद्धमथोत्तरम्5। 'यदुदात्तवचनमिह च त्रिधा विभक्तं भवेत्पयोगेषु।

असत्प्रलापितञचैव वीथ्यां सम्यकू प्रयोजयेत्॥१२०॥ 2हास्यरससंप्रयुक्त तत् त्रिगतं नाम विज्ञेयम् ॥१२८।।

मूर खजनसन्निकर्षे1विद्वान्यत्न प्रभाषते सम्यक्। संरम्भसंभ्रभकृतं 'बन्धविवादं तथापवादकृतम्।

2वचनन्न गृह्यतेऽस्य स ज्ञेयोऽसत्प्रलापस्तु ॥१२१। बहुवचनाक्षेपकृतं गण्डमिति वदन्ति तत्त्वज्ञाः ॥१२९॥

I22 (B. XVIII. 120b-12ra ; C. 126). I B. परस्परं यत्त. 2 B. प्रपश्चः स्यात्. I23 (B.XVIII. 118b, 120a ; C. 127). I B. 114-116 (B.XVIII. 113b-115a; C. 118-120). I B. reads वाक्केली स्यात् प्रयोगेऽस्मिन्. 124 (B.XVIII. 122b-123a; C. 128). all as उद्धात्यकाचलगितावस्पन्दितनाल्यसत्प्रलापम्। वाक्केल्यथ प्रपश्चो मृदवाधिबले I B. परवचनमात्मनश्चोत्तरोत्तरसमुद्धवं द्वयोयत, C. ·समुद्भवो द्वयोयत्. 2 B. अन्योन्यार्थ- छलं त्रिगतम्। व्याहारो गराडश्च तयोदशाङ्गान्युदाहृतान्यस्याः। अथ वीथी संप्रोक्कां विशेषकमधिबलं 125 (B.XVIII. 123b; C. 129). 1 B. om. this

लक्षणामेषां प्रवच्यामि. 117-118 (B.XVIII. 115b-117a ; C. 121-122). hem. 2 B. अन्यार्थमिव वाक्यं छलमभिसन्धानहास्यरोषकरम्. 126 (B.XVIII.

I B. ये नराः 2 B. प्रसाध्यते. 119-120 (B. XVIII. 117b-118a ; C. 125a ; C. 130). I B. only प्रत्यक्षत्रत्तिरुक्को ब्याहारो हास्यलेशार्थः 123-124). 1 B. आिप्तऽर्थे तु कस्मि श्चिच्छुभाशुभसमुत्थिते. 2 B. कौशल्यादुच्यते- 127 (B.XVIII. 121b-122a ; C. 131). I28 (B.XVIII. 124 ; डन्योऽर्थस्तदवस्पन्दितं भवेत्. 3 B. om. this couplet; but Bd. has it. C.132'. I. B श्रतिसारुप्यादस्मिन् बहवोरऽर्था युक्किभिर्नियुज्यते. 2 B. यद्धास्यमहास्य 121 (B.XVIII. 119; C. 125). I C. विद्वानन्यत्र भाषते, B. इितमपि वा. 129 (B.XVIII. 125b-126a; C. 133). I B. विवादयुक्कं. 2 B. यत्र प्रभाषते सम्यक. 2 B. न च गृह्यतेऽस्य वचनं विज्ञेयोऽसत्प्रलापोऽसौ. closes this chapter with इति दशरूपबिधानं सर्वं प्रोक्नं मया हि लक्षणतः etc.

२०. १३०-१३८ नाट्यशास्त्रम् १२४ १२५ दशरूपविधानम् २०. १३९.१४७

एतान्यङ्गानि तत्न स्यु: स्पष्टार्थानि त्योदश। आसीनमास्यते यत्र 'चिन्ताशोकसमन्वितम् अप्रसाधितगात्र च 'जिह्मदृष्टिनिरीक्षितम् ॥१३९॥ रसैर्भावैश्व निखिलैर्युक्ता वीथी प्रकीर्तिता। यत्र स्त्री नरवेषेण ललितं संस्कृतं पठेत्। एकहार्या द्विहार्या वा कर्तव्या कविभि: सदा॥१३१।। सखीनां तु विनोदाय सा ज्ञेया 'पुष्पगण्डिका2॥१४०। अन्यानि च लास्यविधावङ्गानि तु 'नाटके प्रयुक्तानि। प्रच्छेदकः स विज्ञेयो यत्र चन्द्रातपाहताः। अस्माद्विनिःसृतानि तु भाण इवैकप्रयोज्यानि ॥१३२॥ स्त्रियः प्रियेषु सज्न्ते ह्यपि विप्रियकारिषु॥१४१॥ भाणाकृतिवल्लास्य विज्ञेयं त्वेकपात्रहायं च। अनिष्ठुरस्वल्पपदं समवृत्तैरलङ्कतम्। प्रकरणवदूह्यकार्यासंस्तवयुक्तं2विविधभावं ज्ञेयम् ॥१३३। नाट्य पुरुषभावाढ्य त्रिमृढकमुदाहतम् ॥१४२।। गेयपदं स्थितपाठ्यमासीनं 'पुष्पगण्डिका। पात्र विस्मृतसङ्केतं सुव्यक्तकरणान्वितम्। प्रच्छेदकं त्रिमूढं च सैन्धवाख्यं द्विमूढकम् ॥१३४॥ प्राकृतैर्वचनैयुंक्ततं विदुः सैन्धवक बुधाः ॥१४३॥ उत्तमोत्तमकं चैव *विचित्रपदमेव तन। शुभार्थगीताभिनयं चतुरस्रपदकमम्। उक्तप्रत्युक्तं भावं च लास्याङ्गानि विदुर्बुधाः॥१३५॥ स्पष्टभावरसोपेतं 'व्याजचेष्ट द्विमूढकम् ॥१४४॥ आसने चोपविष्टायां तन्त्रीभाण्डोपबृ हितम्। उत्तमोत्तमकं विद्यादनेकरससंश्रयम्।

गायनैर्गोयते शुष्कं तद् गेयपदमुच्यते ॥१३६॥ 'विचित्नैः श्ोकबन्धैश्च हेलाभावविभूषितम्।१४५।। या नृत्यत्यासीना नारी गेयं प्रियगुणान्वितम्। यदि 'प्रतिकृति दृष्टा विनोदयति मानसम्। साङ्गोपाङ्गविधानेन तद्गेयपदमुच्यते ॥१३७। 2मदनानलतप्त' तु वितित्रपदमुच्यते ॥१४६॥ प्राकृतं या वियुक्ता तु 'पठेदासनसंस्थिता। कोपप्रसादजनितं साधिक्षेपपदाश्रयम्। मदनानलतप्ताङ्गी2स्थितपाठ्यं तदुच्यते॥१३८ उक्तप्रत्युक्तमेव स्याच्चित्रगीतार्थयोजितम् ॥१४७॥

139 (C. 143 ; B.XIX, 125). I B.सर्वातोद्यविवर्जितम् 2 B.C.

130-131 (C. 134-135). 132-133 (C. 136-137; B.XIX. अप्रसारित० 3 B. चिन्ताशोकसमन्वितम् 4 B. adds a couplet. 140 (C. 117-118). I B. नाटकोपयोगीनि. 2 C. विविधभवं. I34-135 (C. 144; B.XIX. 127). I C. पुष्पगन्धिका. 2 B. adds another def. 138-139; B. XIX. 119-120). I C. स्थिति० 2 C. पुष्पगन्धिका. 141 (C. 145 ; B.XIX. 129). 142 (C. 146; B.XIX. 130 ). 3 B. प्रच्छेदकं. 4 B. चवमुक्कप्रत्युक्कमेव च। लास्ये दशविधं ह्येतदङ्निर्देशलक्षणम् I B. अनिष्ठुरश्लदण. 143 (C. 147; B. XIX. 131 ). 144 (C. 136 (C.140; B. XIX. 121). I B. आसनेषू पविष्टैर्यत्. C. आरसने '48 ; B.XIX. 133). I B. मुखप्रतिमुखोपेतं. 2 B. छ्िष्ट०. 3 B. वेचित्र्यार्थ चोपविष्टायां 137 (C. 141; B.XIX. 122 ). I B.C. नृत्यत्यासना. द्विमूढ के. 145 (C. 149; B. XIX. 134 ). I B. विचित्नः. 138 (C. 142; B.XIX. 123 ). I B. पठेदात्तरसं. 2 C. स्थितिपाठ्यं. 146 (C. 150; B. XIX. 136). I B. प्रियाकृतिं. 2 B. तप्ताङ्गी.

3 B. adds a couplet. 147 (C. 151 ; B.XIX. 135). I C. किन्तु गीतार्थयोजितम्.

२०. १४८-१५० नाट्यशास्त्रम् १२६

दृष्ट्रा सवप्ने प्रियं यत्र मदनानलतापिता। करोति विविधान् भावान् तद्वै भावितमुच्यते० ॥१४८॥ पतद्व 'लास्यविधौ लक्षणमुक्तं मया तु विस्तरतः । एकविंशोऽध्यायः तदिहैव तु यन्नोक्तं प्रसङ्गविनिवृतिहे तोस्तु2।।१४९।। इतिवृत्तं तु 'काव्यस्य शरीरं परिकीर्तितम्। 1इति दशरूपविधानं सर्व' प्रोक्तं मयाऽहि लक्षणतः। पञ्चभिः सन्धिभिस्तस्य विभागः संप्रकल्पितः ।।१।। अतःपरं प्रवक्ष्यामि वृत्तीनामिहलक्षणम् ॥१५०॥ इतिवृत्तं द्विधा चैव बुधस्तु 'परिकल्पयेत्।

इति भारतीये नाट्यशास्त्रे दशरूपविधानं नाम आधिकारिकमेक तुं प्रासङ्गिकमथापरम् ॥२।

विंशोऽध्यायः। यत्कार्य® 'हि फलप्राप्त्याः सामर्थ्यात्परिकल्प्यते। तदाधिकारिकं ज्ञेयमन्यत् प्रासङ्गिकं विदुः।।३।। कवे: प्रयत्नान्नेतृणां युक्तानां विध्यपाश्रयात्। कल्प्यते 'यत्फलप्राप्तिः 'समुत्कर्षात् फलस्य तु॥४॥ कारणात् फलयोगस्य वृत्तं स्यादाधिकारिकम्। 'परोपकरणार्थ' तु कीत्यते ह्यानुषङ्गिकम्॥५॥ संसाध्ये फलयोगे तु व्यापारः 'साधकस्य यः। तस्यानुपूर्व्या 1विज्ञेयाः पञ्चावस्थाः प्रयोक्तृभिः॥६।। *1नाट्यप्रकरणभवा अवस्थास्ता मता इह। * धर्मकामार्थसम्बन्धः फलयोगस्तु कथ्यते॥७॥ प्रारम्भश्च प्रयत्नश्च तथा प्राप्तेश्च सम्भवः। नियता च फलप्राप्ति: फलयोगश्च पञ्चमः॥८।। ओत्सुक्यमात्रबन्धस्तु यद्वीजस्य निबध्यते। महतः फलयोगस्य स खल्वारम्भ इष्यते ।।९।।

I-9 (C. 1-9 ; B.XIX. 1-3,5,4,7-9). I B. नाट्यस्य. 2 C. विभागा: परिकीर्तिता :. 3C परिवर्जयेत्. 4 C. तु. 5 B. हि. 6 B.C. समुत्कर्षात्, 148 (C. 152 ; B.XIX. 137). I B. भाविकम्. 149 (C. 153; we with Bc. 7 C. तु. 8 B. तस्योपकरणार्थ 9 B. reads this before B.XIX. 138). I B. एतेषां. 2 B. adds here XIX. 139-153 which 4, and BC add after this लौकिकसुखदुःखाख्या यथावस्थारसोद्गवा। दशधा Ganisca are repetitions. See below XXI. II 4-127. 150 (C. 154; मम्मथावस्था व्यवस्था तिविधा मता. 10 C. ·वज्ञेया. II Beddh have this, B.XIX. 154). I C. इतिवृत्तं ससन्ध्यङ्ञं मया प्रोक्कं द्विजोत्तमाः not B.

२१. १०-१९ नाट्यशास्त्रम् १२८ १२९ सन्ध्यङ्गविकल्प: २१. २०-३१ अपश्यतः फलप्राप्ति व्यापारो यः फलं प्रति। इतिवृत्ते यदावस्था: पश्चारम्भादिका: स्मृताः। पदं चौत्सुक्यगमनं स प्रयत्नः प्रकीर्तितः ।१०। अर्थप्रकृतयश्चासां पञ्च वीजादिका अपि॥२०॥ ईषत्प्राप्तिश्च या काचिद् 2अर्थस्य परिकल्पते। 2बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च। भावमात्रेण 'स ज्षेयो विधिज्नैः प्राप्तिसम्भवः ॥११॥ अर्थप्रकृतय: पञ्च ज्ञात्वा योज्या यथाविधि॥२१॥ नियतां च फलप्राप्ति यत्र भावेन पश्यति। अल्पमात्र' समुत्सृष्ट बहुधा यत्प्रसर्पति। नियतां तां फलप्राप्ति 'सगुणां परिचक्षते ॥१२।। फलावसानं यच्चैव बीजं तदभिधीयते ॥।२२।। अभिप्रेतं समग्र च प्रतिरूपं क्रियाफलम्। प्रयोजनानां विच्छेदे यदविच्छेदकारणम्। 5यद् दृश्यते निवृत्ते तु फलयोगः स उच्यते ॥१३॥ यावत्समाप्तिर्बन्धस्य स बिन्दुरिति संज्ञितः ॥।२३।। सर्वस्यैव हि कार्यस्य प्रारब्धस्य फलाथिभिः। यद्वत्तं द्ि परार्थं स्यात् प्रधानस्योपकारकम्। 'यथानुक्रमशो ह्येता: पश्चावस्था भवन्ति हि॥१४॥। प्रधानवञ्च कल्प्येत सा पताकेति कीर्तिता ॥२४॥ आसां स्वभावभिन्नानां परस्परसमागमात्। फलं संकल्प्यते सद्भि: परार्थ यस्य केवलम्। विन्यास: फलभावेन 'फलाय परिकल्प्यते ॥१५॥ अनुबन्धेन हीनस्य प्रकरों तां विनिर्दिशेत्॥२५। इतिवृत्तं 8यथाख्यातं पुरस्तादाधिकारिकम्। यदाधिकारिकं वस्तु सम्यक् प्राज्जैः प्रयुज्यते। तदारम्भादि कर्तव्यं 'फलान्तं च यथा भवेत् ॥१६॥। तदर्थो यः समारम्भस्तत्कार्य समुदाहृतम् ॥२६॥ 1पूर्णसंधि च "तत्कार्य' हीनसन्ध्यपि वा पुनः। पतेषां यस्य येनार्थो यतश्चगुण इष्यते। नियमात्पूर्णसन्धिः स्याद्धीनसन्धिस्तु कारणात् ॥१७ प्रधानं तत्प्रकर्तव्यं गुणभूतान्यतः परम्॥२७॥ एकलोपे चतुर्थस्य द्विलोपे त्रिचतुर्थयोः। एकोऽनेकोऽपि वा सन्धि: पताकायां च यो भवेत्। द्वितीयत्रिचतुर्थानां त्रिलोपे लोप इष्यते ॥१८ प्रधानार्थानुयायित्वादनुबन्धः3 स कीर्त्यते ॥२८॥ प्रासङ्गिके परार्थत्वान्न ह्येष नियमो भवेत्। आगर्भादाविमर्शाद्वा पताका विनिवर्तते। यद्धत्तं'2तु भवेत्तत्र संयोज्यमविरोधतः ॥१९।। कस्माद्यस्मात्तु बन्धोऽस्याः परार्थायोपकल्प्यते ॥२९। यत्रार्थे चिन्त्यमानेऽपि तल्लिङ्गार्थः प्रयुज्यते। आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत् ॥३०॥ सहसैवार्थसम्पत्तिर्गुणवत्युपचारतः। 10-19 (C. 10-20; B.XIX, 10-19). I B.C. परं. 2 B. फलस्य. पताकास्थानकमिदं प्रथमं परिकीत्यते ॥३१। ...... 3 B. तं प्राहुर्विधिज्ञाः प्राप्तिसम्भवम् 4 C. सगुरास्तु विनिर्दिशेत्. 5 B. इतिवृत्ते भवेदयस्मिन् फलयोगः प्रकीर्तितः. 6 B. एतास्वनुक्रमेशौव. 7 B. फलहेतुः प्रकीर्तित: 8 B. समाख्यातं. 9C. फलन्ति. I0 B. पूर्णासन्धि च कर्तव्यं. 20-31 (C. 21-32; B. XIX. 20-31 ). I B. ०प्रकृतयः पश्च तथा. II C. यत् कार्य Bc. तत् कायं. 12 B. सम्भवेत्तत्र तद्योज्य०. 2 C. बीजविन्दु-पताकाश्च. 3 B. अनुसन्धिः 4 C. तस्मात्. १७

२१. ३२-४१ नाट्यशास्त्रम् १३० १३१ सन्ध्यङ्गविकल्पः २१. ४२-५२

'वचः सातिशयश्िष्ट' काव्यबन्धसमाश्रयम्। 'समानयनमर्थानां मुखाद्यानां सबीजिनाम्। पताकास्थानकमिदं द्वितीयं परिकीर्तितम् ॥।३२।। *फलोपसङ्गतानाञ्च ज्ञेयं निर्वहणं तु तत्॥४२।। अर्थोपक्षेपर्ण 2यत्त लीनं सविनयं भवेत्। एते हि सन्धयो जञेया नाटकस्य प्रयोक्तृभिः। श्लिष्टप्रत्युत्तरोपेतं तृतीयमिदमिष्यते ॥३३। तथा प्रकरणस्यापि शेषाणां च निबोधत॥४३।। दारथो वचनविन्यासः सुश्िष्टः काव्ययोजितः। व्यायोगेहामृगौ चापि त्रिसन्धी परिकीर्तितौ। उपन्याससंयुतश्च तच्चतुर्थमुदाहतम्+॥३४।। न तयोरवमर्शस्तु कर्तव्यः कविभि: सदा॥४४।। चतुष्पताकापरमं नाटके 5काव्यमिष्यते। 4डिम: समवकारश्च चतुःसन्धी प्रकीर्तितौ। पश्चभिः सन्धिर्भिर्युंक्तं 'तां च वक्ष्याम्यतः परम्॥३५॥ गर्भावमर्शो न स्यातां 'न च वृत्तिस्तु कैशिका ॥४'॥ मुखं प्रतिमुखं गर्मो विमर्शश्च तथैव हि। द्विसन्धि तु प्रहसनं वीथ्यङ्को भाण एव च। तथा निर्वहणं चैव सन्धयो नाटके स्मृताः॥३६॥ मुखनिर्वहणे 'स्यातां तेषां वृत्तिश्च भारती' ॥४६॥ * पश्चभिः सन्धिभियुक्त प्रधानमनुकीर्त्यते। एवं च सन्धयः कार्या दशरूपे प्रयोक्तृभिः। * शेषा: प्रधानसन्धीनामनुग्राह्यास्तु सन्धयः ॥३७। पुनः सन्ध्यन्तरं तेषामङ्गकल्पं निबोधत॥४७॥ यत्र बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा। साम भेद: प्रदानं च दण्डश्च वध एव च काव्ये शरीरानुगतं तन्मुखं परिकीर्तितम्।।३८।। प्रत्युत्पन्नमतित्वं च गोत्रस्खलितमेव च ॥४८।। बीजस्योद्वाटनं यत्तु8 दृष्टनष्टमिव क्वचित्। साहसं च भयश्चैव हीर्माया क्रोध पव च। मुखे न्यस्तस्य सर्वत्र तद्व प्रतिमुखं भवेत्॥३९॥ ओज: संवरणं भ्रान्तिस्तथा हेत्ववधारणम्॥४९॥। उद्धेदस्तस्य बीजस्य प्राप्तिरप्राप्तिरेव वा। दूतो लेखा तथा स्वप्नश्चित्र मद इति द्विजाः। पुनश्चान्वेषणं यत्र स गर्भ इति संश्षितः॥।४०।। सन्ध्यन्तराणि सन्धीनां विशेषस्त्वेकविंशतिः॥५०॥ गर्भनिर्भिन्नबीजार्थो विलोभनकृतोऽपि वा। सन्धीनां यानि वृत्तानि प्रदेशेष्वनुपूर्वशः। 10क्रोधव्यसनजो वापि विमर्शः स इति स्मृतः।४१।। स्वसम्पद्गुणयुक्तानि तान्यङ्गान्युपधारयेत्।५१॥ इष्टस्यार्थस्य शवचनं वृत्तान्तस्यानुपक्षयः । रागप्राप्ति: प्रयोगस्य गुह्यानां चैव गूहनम्॥५२॥

32-41 (C. 32-42; B.XIX. 32-42 ). I C. वचसाऽतिशय०. 42-52 (C. 43-53; B.XIX 43-51 ). I C. समानश्च समार्थानां 2 B. यत्न. 3 C. उपन्यासः संयुतश्च. B. उपन्याससुयुक्कश्च. 4 B. adds मुख्यार्थानां. 2 B. नानाभावोत्तराणां यद्भवेत्. 3 B. reads this (44a) as यत्र सातिशयं वाक्यमर्थोपक्षेपणं भवेत्। विनाशि दृष्टमन्ते च पताकार्घं तु तद्भवेत् 45a and vice versa. 4 Ibid. 5 B. तयोर्वृत्तिश्व केशिकी. 6 B. तत्न 5 B. कार्य. 6 BC. तांश्. 7 B. •मनुग्राह्यनुसन्यः. 8 B. यत्. 9 B. मुखन्यस्तस्य. कतव्ये कविभि: सदा. 7 B. adds here a couplet, on Vrtti. 8 B. om. 47-50. 9 B.C. रचना, we with Bd.

२१. ५३-६३ नाट्यशास्त्रम् १३२ १३३ सन्ध्यङ्गविकल्पः २१. ६४-७३

आश्चर्यवदभिख्यातं प्रकाश्यानां प्रकाशनम्। अङ्गान्येतानि वै गर्भे ह्यवमर्शे निबोधत। अङ्गानां षडुविधं ह्ेतदुक्तं शास्त्र प्रयोजनम्॥५३॥ अपवादोऽथ संफेटोऽभिद्रव:' शक्तिरेव च॥६४॥। अङ्गहीनो नरो 'यद्वद्युद्धारम्भेऽक्षमो भवेत्। व्यवसायः प्रसङ्ग्श्च [द्र्]तिः' खेदो निषेधनम्। अङ्गहीनं तथा काव्यं न प्रयोगक्षमो भवेत् ॥५४॥ विरोधनमथादानं सादनं2 च प्ररोचना ॥६५।। 2काव्यं यदपि हीनार्थ सम्यगङ्ग: समन्वितम्। एतान्यवमृशेऽद्वानि भूयो निर्वहणे शणु। दीप्तत्वात्त प्रयोगस्य शोभामेति न संशयः।।५५।। *सन्धिर्विबोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम् ॥६६।। "उदात्तमपि यत्काव्यं स्यादङै: परिवजिंतम्। 'कृतिः प्रसाद्श्चानन्दः समयो ह्पगूददनम्। हीनत्वान्तु प्रयोगस्य न सतां रक्जयेन्मनः॥५६।। भाषणं पूर्ववाक्यं च 'काव्यसंहार एव च॥६७॥। 5तस्मात्सन्धिप्रयोगेषु 'यथादेशं यथारसम्। प्रशस्तिरिति 'चाङ्गानि कुर्यान्निर्वहणे बुधः। कविनाऽङ्गानि कार्याणि सम्यक्तानि निबोधत ।।५७।। उपक्षेपः परिकर: परिन्यासो विलोभनम्। युक्ति: प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना॥५८। पुनरेषां प्रवक्ष्यामि लक्षणानि यथाक्रमम्।

उद्धेदः करणं भेदोतान्यङ्गानि वै मुखे। काव्यार्थस्य समुत्पत्तिरुपक्षेप इति स्मृतः ॥६९।।

तथा प्रतिमुखे चैव शणुताङ्गान्यतः परम्॥५९॥ *समुत्पन्नार्थबाहुल्यं ज्ञेयः परिकरस्तु सः।

विलास: परिसर्पश्च विधूतं तापनं तथा। तन्निष्पत्या तु कथनं परिन्यासः प्रकीर्तितः॥७०।।

नर्म नर्मद्युतिश्चैव तथा 'प्रगमनं पुनः ॥६०।। गुणनिर्वर्णनं यत्त विलोभनमिति स्मृतम्।

निरोधश्चैव विज्ञेयः पर्युपासनमेव च। संप्रधारणमर्थानां युक्तिरित्यभिधीयते॥७१॥

वज्र® पुष्पमुपन्यासो वर्णसंहार एव च ॥६१॥। पतानि वै प्रतिमुखे गर्भेड्ङ्गानि निबोधत। बीजार्थस्योपगमनं समाधानमपीष्यते।७२।।

अभूताहरणं मार्गो रुपोदाहरणे क्रम: ।६१।। सुखदुःखकृतो योरऽर्थस्तद्विधानमिहोच्यते। कौतूहलोत्तरावेगो"1 भवेत्तु परिभावना॥७३।। सङ्गहृश्चानुमानं च प्रार्थनाक्षिप्तमेव च। तोटकाधिबले कैव 'चोद्ेंगो विद्रवस्तथा ॥६२।।

64-73 (C. 65-75; B.XIX 63-73 ). I B.C. विद्रवः. Mss द्ुतिः- 2 B.C. छादनं, NL. सादनं. 3 B. व्यवहारश्व युक्किश् विमरशोङ्गान्यमूनि 53-63 (C. 54-64; B.XIX. 52-62). I B. यद्वन्नैवारम्भक्षमो. 2 B. च. 4 B. सन्धिर्निरोधः, C. सन्धिर्विरोधः, DR. विबोध: 5 B.C. द्रुति:, B.n. has 55 after 56. 3 C. दीप्ाङ्गत्वात्. 4 See 3 above. 5 B. •सन्धिप्रदेशेषु कृतिः 6 C. कार्य०. 7 B. संहारे ज्ञेयान्यङ्गानि नामतः 8 B.C. add a

6 B. यथायोगं. 7 B. प्रगयरां. 8C. चोन्धदो. couplet. 9 B. यदुतूपन्नार्थ०. 10 B.C. सुखार्थ०. II C. ०रावेशो.

२१. ७४-८५ नाट्यशास्त्रम् १३४ सन्ध्यङ्गविकल्पः २१. ८६-९५

बीजार्थस्य प्ररोहो य उद्भेद: स तु कीर्तितः। रूपानुरूपगमनमनुमानमिति स्मृतम्।

प्रकृतार्थसमारम्भ: करणं परिचक्षते ॥७४॥ रतिहर्षोत्सवाद्यर्थप्रार्थना प्रार्थना भवेत्॥८६।। सङ्गातभेदनार्थो यः स भेद इति संज्षितः। गर्भस्योद्भेदनं यत्तु तदाक्षिप्तमिति स्मृतम्। एतानि तु मुखाङ्गानि वक्ष्ये प्रतिमुखे पुनः।।७५।। संरम्भवचनं चैँव तोटकं नाम संज्ञितम्।।८७।। समीहा रतिभोगार्था विलास इति कीतितः। कपटेनातिसन्धानं ज्ञेयं त्वधिबलं बुधैः। दृष्टनष्टानुसरणं परिसर्पस्तु वर्ण्यते॥७६॥ भयं नृपारिदस्यूत्थमुद्धगः परिकीर्तितः ॥८८।। कृतस्यानुनयस्यादौ विधू तमपरिग्रहः। नृपाग्निभयसंयुक्त: संभ्रमो विद्रवः स्मृतः। अपायदर्शनं यत्तु तापनं नाम तद्भ्वेत्॥७9। एतान्यङ्गानि गर्भे स्युरवमर्शे निबोधत।।८९। क्रीडार्थं विहितं यत्तु हास्यं नर्म तु संज्ञितम्। दोषप्रख्यापनं यत् स्यात् सोऽपवाद: प्रकीर्तितः। दोषप्रच्छादनार्थ® तु हास्यं नर्मद्युति स्मृतम् ॥७८॥ रोषग्रथितवाक्यं तु संफेट: स उदाहतः॥९०॥ उत्तरोत्तरवाक्यं तु भवेत्प्रगमनं' बुधाः। गुरुव्यतिकरमो यस्तु 'विज्ञेयोऽभिद्रवस्तु सः। या तु व्यसनसंप्राप्तिनिरोघ: सः प्रकीर्तित ॥७९॥ विरोधोपशमो यस्तु सा शक्ति: परिकीर्तिता ॥९१।।

कद्धस्यानुनयो यत्तु भवेत्तत्पर्युपासनम्। व्यवसायस्तु विज्ञेयः प्रतिज्ञाहेतुसम्भवा।

विशेषवचनं यत्त तत्पुष्पमिति संज्ञितम् ।।८०।। प्रसङ्गश्चैव विज्ञेयो गुरूणां परिकीर्तनम् ॥९२। 2प्रत्यक्षरूक्षं यद्वाक्यं तद्वज्रमिति संज्ञितम्। वाक्यमाघर्षैणकृतं [द्र]तिस्तज्जैरुदाहतम्। उपपत्तिकृतो योरऽर्थ उपन्यासस्तु स स्मृतः ।८१।। मनश्चेष्टाविनिष्पन्नः श्रमः खेद उदाहृतः ॥९३। चातुर्वर्ण्योपगमनं वर्णसंहार इष्यते। ईप्सितार्थप्रतिघातो 'निषेधः स तु कीर्तितः।

पतानि तु प्रतिमुखे गर्भे चापि निबोधत॥८२॥ 'विरोधनं तु संरम्भादुत्तरोत्तरभाषणम् ॥।९४।।

कपटापाश्रयं यत्तदभूताहरणं विदु:। बीजकार्योपगमनमादानमिति' अंज्ञितम्।

तत्त्वार्थवचनं चैव मार्ग इत्यभिधीयते ॥८३। अवमानात्कृतं वाक्यं कार्यार्थ 8सादनं भवेत् ॥९५

चित्रार्थसमवाये तु वितर्को रूपमिष्यते। यत्तु सातिशयं वाक्यं तदुदाहरणमिष्यते॥।८४॥ भावतत्वोपलब्धिस्तु क्रम इत्यभिधीयते। 86-95 (C. 88-97 ; B. XIX. 85b-94) I B. शङ्काभयत्नास कृतो विद्रवः सामदानार्थसंयोग:5 संग्रहः स तु कीतितः।८५। समुदाहृत: 2 B.om. 89b. I B. यस्तु स द्रवः परिकीर्तित, C. विज्ञेयो विद्रवस्तु स :. 2 C. विरोधिप्रशमो. 3 B. प्रतिज्ञाहेतुसम्भवः, C. प्रतिज्ञादोषसम्भवः. 4 B.C. 74-85 (C. 76-87; B. XIX. 74-85a). I B. प्रगयरां, 2 C. धुतिः. 5 B. प्रतिषेध :. 6 B. कार्यात्ययोपगमनंविरोधनमिति स्मृतम्. 7 B. प्रत्यक्षरूपं. 3 B. om. this hem. 4 C. भावकत्वो०. 5 B. सामदानादि मातानमिति. 8 B.C. छ्वादनं NL. सादनं.

२१. ९६-१०६ नाट्यशास्त्रम् १३६ १३७ सन्ध्यङ्गविकल्प: २१.१०७-११६ प्ररोचना च विज्ञया संहारार्थप्रकाशिनी। * मध्यमपुरुषनियोज्यो नाटकमुखसन्धिवस्तुसञ्चारः। एतान्यवमृशेऽङ्गानि संहारे तु निबोधत ॥९६। * विष्कम्भकस्तु 2कार्यः पुरोहितामात्यकञ्चुकिभिः ॥१०७ मुखवीजोगमनं सन्धिरित्यभिधीयते। * शुद्धः सङ्कोणों वा द्विविधो विष्कम्भकस्तु विज्ञेयः। कार्यस्यान्वेषणं युक्त्या 2विबोध इति कीर्तितः॥९७।। * मध्यमपात्रः शुद्ध: सङ्गीर्णों नीचमध्यमैः कृतः ॥१०८॥ उपक्षेपस्तु कार्याणां ग्रथनं परिकीर्तितम्। * अनुभूतस्य कथनं निर्णयः समुदाहृतः ॥९८।। * अर्थोपक्षेपणं यत्र क्रियते सा हि चूलिका ॥१०९ परिवादकृतं यत् स्यात तदाहु परिभाषणम्। * अङ्कान्तराधिकारी संक्षेपार्थमधिकृत्य [सन्धी]नाम्*। लब्धस्यार्थस्य गमनं 'कृतिरित्याभिधीयते ॥९९॥ * प्रकरणनाटकविषये प्रवेशको नाम विज्ञेयः॥११०॥ शुश्रषाद्युपसम्पन्नः प्रसाद इति भण्यते। * 'अङ्कान्तरेSथवाSङ्के निपतति यस्मात् प्रयोगमासाद्य। समागमस्तु योऽर्थानामानन्दः स तु कीर्तित: ।१००। * बीजार्थयुक्तियुक्तो विज्ञेयोऽङ्कावतारोऽसौ॥१११॥ दुःखस्यापगमो यस्तु 'समयः स निगद्यते। * विश्िष्टमुखमङ्कस्य स्त्रिया वा पुरुषेण वा। अद्भुतस्य च संभ्राप्तिरभवेत्तदुपगूहनम् ॥१०१।। * यत्र संक्षिप्यते पूर्वं तदङ्कमुखमिष्यते ॥११२॥ सामदानादिसंयुक्तं भाषणं तूच्यते बुधैः। 'वृत्तिवृत्यङ्गसम्पन्नं पदार्थप्रकृतिक्षमम्। पूर्ववाक्यं तु विज्ञेयं यथोक्तार्थप्रदर्शकम् ॥१०२।। पञ्चावस्थासमुत्पन्नं पश्चभि: सन्धिभिर्युतम् ॥११३।। वरप्रदानसंप्राप्ति: काव्यरह्वार इष्यते। सन्ध्यन्तरकविंशत्या चतुःषट्यङ्गसंयुतम्१। नृपदेशप्रशान्तिश्च प्रशस्तिरभिधीयते ॥१०३। षट्त्रिंशल्लक्षणोपेतं गुणाऽलङ्कारभूषितम् ॥११४। इत्येतानि यथासन्धि कार्याण्यङ्गानि &रूपके। महारसं महाभोगमुदात्तवचनान्वितम्। कविभिः 'काव्यकुशलै रसभावानवेक्ष्य तु।१०४।। महापुरुषसश्चारं साध्वाचारजनप्रियम् ॥११५॥ 1सर्वाङ्गानि कदाचित्त द्वित्रियोगेन वा पुनः। सुश्िष्टसन्धियोगं च सुप्रयोगं सुखाश्रयम्। ज्ञात्वा कार्यमवस्थां च योज्यान्यङ्गानि सन्धिषु॥॥१०५॥ मृदुशब्दाभिधानं च कविः कुर्यात्तु नाटकम्॥११६। * विष्कम्भश्चूलिका चैव तथा चैव प्रवेशकः। *अङ्कावतारोऽङ्कमुखमर्थोपक्षेपपश्चकम् ॥१०६॥। 107-108 (C. 109-110; B.XIX. 111-112). I B. ०सन्धिमात्रसश्चारः 2 C. संस्वृतः पुरोहित०. 109-111 (C.111-112, 115; B.XIX. 113-114). I B. ०संस्थैः सूतादिभिरनेकधा. 2 B. यत्तु. 3 B. अ्रङ्कान्तरानुसारी. 96-106 (C. 98-108; B.XIX. 95-110). I C. सुखबीजो०. 2 B. 4 Mss. विन्दूनाम्. 5 C. adds here 2 couplets; see XX.33 above. निरोध, C. विरोध. 3 B.C. शमनं, Bbh. गमनं. 4 B.C. द्यति, DR. कृति. 6 B. अङ्कान्त एव चाङ्को. 112-116 (C. 116-120; B.XIX. 115-116, 5 C. स शमः सन्निगद्यते. 6 B. reads here 99b. 7 C. नृपदेव०. 8 B. नाटके. 139-141). I C. वृत्तिप्रत्यङ्ग, 2 C. पताकार्थप्रतिक्रियम्. 3 B. shortens 9 C. कायकुशल :. 10 B. संमिश्रानि. I1 B. reads here 47-50. 113-114a. 4 B. सुश्लिष्टसन्धिसंयोगं. १८

२१. ११७ १२७ नाट्यशास्त्रम् १३९ सन्ध्यङ्गविकल्पः २१. १२८-१२१ १३८

अवस्था या तु लोकस्य सुखदुःखसमुद्गवा। चेक्रीडितादैः शब्दैस्तु काव्यबन्धा भवन्ति ये।

नानापुरुषसंचारा नाटके सम्भवेदिह॥११७॥ वेश्या इव न 'शोभन्ते कमण्डलुधरैद्विजैः ॥१२८॥

न तज्झानं न तच्छिल्पं न सा विद्या न सा कला। इतिवृत्तं ससन्ध्यङ्गं मया प्रोक्तं द्विजोत्तमा:।

न तत्कर्म न योगोऽसौ नाटके यन्न दृश्यते ॥११८॥ अत ऊध्वं प्रवक्ष्यामि वृत्तीनामिह लक्षणम् ॥१२९।

यो यः स्वभावो लोकस्य नानावस्थान्तरात्मक:। इति भारतीये नाट्यशास्त्रे सन्ध्यङ्गविकल्पो नाम सोऽङ्गाभिनयसंयुक्तो नाट्यमित्यभिधीयते॥११९॥ एकविंशोऽध्यायः। देवतानामृषीणां च राज्ञां 2लोकस्य चैव हि। पूर्ववृत्तानुचरित नाटकं नाम तद्भवेत् ॥१२०॥ यस्मात् स्वभावं 'संहत्य साङ्गोपाङ्गगतिक्रमैः। अभिनीयते गम्यते तस्माद्व नाटकं स्मृतम् ॥१२१। सर्वभावैः सर्वरसैः सर्वकर्मप्रवृत्तिभिः। .............. नानावस्थान्तरोपेतं नाटकं संविधीयते ॥१२२। 'यान्येव शिल्पजातानि ह्येककर्मकृतानि च। 2तान्यशेषाणि रूपाणि कर्तव्यानि प्रयोक्तृभिः॥१२३। लोकस्वभावं संप्रेक्ष्य नराणां च बलाबलम्। संभोगं चैव युक्तिं च ततः कार्यं तु नाटकम् ॥१२४॥ भविष्यति युगे प्रायो भविष्यन्त्यबुधा नराः । ये चापि हि भविष्यन्ति 'तेऽत्यत्पश्रुतबुद्धयः ॥१२५। बुद्धय: कर्म शिल्पानि वैचक्षण्यं कलासु च। सर्वाणि पुंसां नश्यन्ति यदा लोक: प्रणश्यति ॥१२६।। तदेवं 'लोकभावानां प्रसमीक्ष्य बलाबलम्। मृदुशब्दं सुखार्थ च कविः कुर्यात्तु नाटकम्॥१२७॥

117-127 (C. 121-131 ; B.XIX. 142-152). I B. सोऽद्वादभिनयै० 2 B. चोत्कृष्टमेधसाम्. 3 B. संत्यज्य. 4 B. प्रयुज्यते ज्ञायते. I23-127 (C. 127-131 ; B.XIX. 148-152). I B. अनेकशिल्पजातानि नककर्मक्रियासि. 2 C. तानि शेषाणि. 3 B. ते यत्नश्रुतबुद्धयः. 4 B. reads I26 differently. I28 (C. 132; B.XIX. 153). I B. न ते भान्ति. 129 (C. 133;

5 B. लोकभाषाणां. B.XIX. 154). I B. दशरूपविधानं च मया प्रोक्कं द्विजोत्तमा :.

१४१ वृत्तिविकरुपः २२. ११-२१

भूमिसंस्थानसंयोगैः पदन्यासैस्तदा हरे:।

द्वाविंशोऽध्यायः अतिभारोऽभवद्भूमेर्भारती तत्र निर्मिता॥११॥ वल्गितैः शाङ्रधनुषस्तीत्रैर्दीकषिक रथ। समुत्थानं तु वृत्तीनां व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः। सत्वाधिकैरसंभ्रान्तैः सात्वती तत्र निर्मिता॥१२।। यथा वस्तूद्भवं चैव काव्यानां च विक्ृल्पनम् ।१।। विचित्नैरङ्गह्वारैस्तु देवो लीलासमुद्भवै :2। एकार्णवं जगत् कृत्वा भगवानच्युतो यदा। बबन्ध यच्छिखापाशं कैशिकी तत्न निर्मिता॥१३॥ शेते स्म नागपर्यङ्के'लोकान् संक्षिप्य मायया ॥।२। संरम्भावेगबहुलैर्नानाचारीसमुत्थितैः। अथ 2वीर्यमदोन्मत्तावसुरौ मधुकैटभौ। तर्जयामासातुर्देवं तरसा युद्धकाङक्षिणौ ।३।। यां यां देवः समाचष्टे क्रियां वृत्तिसमुत्थिताम्'। बाहू विमर्द मानौ तावक्षयं भूतभावनम्। तां तदर्थानुगैर्वाक्यैः द्रुहिणः प्रत्यपूजयत्॥१५। मुष्टिभिर्जानुभिश्चैव योधयामासतुः प्रभुम्।।४।। यदा हतौ तावसुरौ हरिणा मधुकैटभौ। *अभिद्रवन्तावन्योन्यं वाक्यश्च परुषैस्तदा। उक्तवांस्तु तदा ब्रह्मा नारायणमरिन्दमम् ॥१६॥ नानाधिक्षेपवचनैः कम्पयन्ताविवोदधिम्।।५।। अहो 'विचित्रैर्विशदैः स्फुटैः सललितैरपि। तयोनकप्रकाराणि शश्रुत्वा वाक्यानि गर्जतोः। अङ्गहारः कृतं देव त्वया दानवनाशनम्॥१७॥ 6किश्चिदाकम्पितमना द्रुहिणो वाक्यमव्रवीत्॥६।। तस्मादयं सर्वलोके नियुद्धसमयक्रमः। किमिदं भारती वृत्तिर्वाग्भिरेव प्रवर्तते। सर्वशस्त्रविमोक्षेषु न्यायसंज्ञो भविष्यति ॥१८। उत्तरोत्तरसंवृद्धा नन्विमौ निधनं नय।।श।। न्यायाश्रितैरङ्गहारैर्न्यायाच्चैव समुत्थितः । पितामहवचः श्रुत्वा प्रोवाच मधुसूदनः। यस्माद्युद्धं कृतं ह्येतत्तस्मान् 'न्यायः प्रकीतितः ॥१९। वाढं कार्यक्रियाहेतोर्भारतीयं विनिर्मिता॥।८।। * ततो देवेषु निक्षिप्तो द्रुहनिणेन महात्मना। 8भाषतो वाक्यभूयिष्टा भारतीयं भविष्यति। * पुनर्नाट्यप्रयोगे च 'नानाभावरसान्विताः॥२०।। ·अहमेतौ निहन्म्यद्य इत्युक्ता वचनं हरिः॥९॥ * वृत्तिसंज्ञा कृता ह्वेषा :नानाभावरसाश्रया। शुद्धैरविकृतैरद्ैः साङ्गहारैस्तदा भृशम्। * चरितस्तस्य' देवस्य द्रव्यं® यद् यादशं कृतम् ।।२१। 10योधयामास तौ दैत्यौ युद्धमार्गविशारदौ॥१०॥

1-10 (C. 1-10; B.XX. 1-10 ). I C. लोकं. 2 B. वोर्यबलो०. 11-21 (C.I1-21; B.XX. II-2I ). I B. भूमिसंयोगसंस्थान: 2 B. 3 B. निज बाहू विमृदन्ता भूतभावनमत्तयौ. 4 B. बहुभिः परुषैर्वाक्यैरन्योन्यसमभिद्रवम् ·समन्वितैः 3 B. वृत्तिषु संस्थितम् 4 B. विषमैः. 5 B. न्यायाः प्रकीर्ततिता: 5 B. वचासि वदतोस्तदा, C. गर्जतोः, B.c. तर्जतोः- 6 B. श्रत्वा त्वभिहतमना. 6 B. adds one couplet. 7 B. नानाभावसमन्विताः 8 B. काव्यबन्धसमा०. 7 B. कार्यहेतोर्मया ब्रह्मन्. 8 B. वदतां. 9 B. तस्मादेतौ. 10 B. योधयामासतुः- 9 B. -यस्य.

२२. २२-३१ नाट्यशास्त्रम् १४२ १४३ वृत्तिविकरुपः २२. ३२-४१

ऋषिभिस्तादृशी वृत्ति: कृता 'पाठ्यादिसम्भवा। सूत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा। नाट्यवेदससुत्पन्ना वागङ्गाभिनयात्मिका ॥२२।। गृहीत्वा प्रविशेत् पात्रं कथोद्घातः स कीर्तितः ।३२।। 2पुनरिष्वस्त्रजातेन नानाचारी समाकुले। 'प्रयोगेऽत्न प्रयोगं तु सूत्रधारः प्रयोजयेत। मया काव्यक्रियाहेतोः प्रक्षिप्ता द्रुहिणाज्ञया॥२३। ततश्च प्रविशेत् पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः ॥३३॥ ऋग्वेदाद् भारती वृत्तिर्यजुर्वेदात्तु सात्वती। प्रवृत्तं कार्यमाश्रित्य सूत्रभृद्यत्न वर्णयेत्। कैशिकी सामवेदाच् शेषा चाथर्वणात्तथा॥२४। तदाश्रयाच्च पात्रस्य प्रवेशस्तत् प्रवृत्तकम्॥३४।। या वाकप्राधाना पुरुषप्रयोज्या एषामन्यतमं श्िष्टं योजयित्वा तु युक्तिभिः8। स्त्रीवर्जिता संस्कृतपाठ्ययुक्ता । पात्रग्रन्थैरसम्बाधं प्रकुर्यादामुखं बुधः ॥३५॥ स्वनामधेयर्भरतैः प्रयुक्ता एवमेतद् बुधैरशैयमामुखं विविधाश्रयम्2। सा भारती नाम भवेत्तु वृत्ति: ।२५।। लक्षणं पूर्वमुक्तं तु वीथ्या: प्रहसनस्य च॥३६॥ भेदास्तस्यास्तु विज्ञेयाश्चत्वारोऽङ्गत्वमागताः। इत्यष्टार्धविकल्पा वृत्तिरियं भारती मया प्रोक्ता। प्ररोचना मुखं चैव वीथी प्रहसनं तथा॥२६।। सात्त्वत्यास्तु विधानं लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि ॥३७॥ जयन्यदयिनी चैव मङ्गल्या विजयावहा। या सात्वतेनेह गुणेन युक्ता सर्वपापप्रशमनी पूर्वरङ्गे प्ररोचना।।२७।। न्यायेन वृत्तेन समन्विता च। नटी विदूषको वापि पारिपारश्वक एव वा। हर्षोत्कटा संहृतशोकभावा सूत्रधारेण सहिता: संलापं यत्र कुर्वते ॥२८॥ सा सात्वती नाम भवेत्तु वृत्तिः ।३८।। चित्रैर्वाक्यैः स्वकार्योत्थैर्वीथ्यङ्गैरन्यथापि वा। वागङ्गाभिनयवती सत्त्वोत्थानवचनप्रकरणेषु। आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधः प्रस्तावनापि वा’। सत्वाधिकारयुक्ता विज्ञेया सात्वती वृत्तिः।३९।। आमुखाङ्गान्यतो वक्ष्ये यथावदनुपूर्वशः ॥।२९।। वीराद्भुतरौद्ररसा विज्ञेया 'ह्यल्पकरुणशङ्गारा। उद्धात्यक: कथोद्धातः प्रयोगातिशयस्तथा। उद्धतपुरुषप्राया परस्पराधर्षणकृता च॥४०॥ प्रवृत्तकावलगिते आमुखाङ्गानि पञ्च वै॥३०॥ उत्थापकश्च परिवर्तकश्च 'संलापकः ससंघातः। उद्धात्यकावलगितयोर्लेक्षणं कथितं मया। चत्वारोऽस्या भेदा विज्ञेया नाट्यतत्वजैः॥४१। शेषाणां लक्षणमहं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः।।३१।।

22-31 (C. 22, 23-31; B.XX. 23b-34 ). I C. वाक्याङ्ग०. 2 C. 32-41 (C. 32-41 ; B.XX. 35-44 ). I B. प्रयोगे तु. 2 B. पुनरिष्टसुजातेन. 3 C. संस्कृतवाक्य. 4 B. adds. a couplet. 5 B. adds कालप्रवृत्तिम् ... वर्णना या प्रयुज्यते. 3 B. adds a hem, 4 C. विबुधाश्रयम्. a hem. 5 B. निरस्तकरुण०. 6 B. संलापकश्च संघात्य:

२२. ४२-५२ नाट्यशास्त्रम् १४४ १४५ वृत्तिविकरुप: २२. ५३-६२

अहमप्युत्थास्यामि त्वं तावद्दर्शयात्मनः शक्तिम्। विज्ञानरूपशोभाधनादिभिर्नायको गुणैर्यत्र। इति सङ्गर्षसमाश्रयमुत्थितमुत्थापको ज्ञेयः ।।४२।। प्रच्छन्नं व्यवहरते कार्यवशान्नर्मगर्भोऽसौ2 ॥५३॥ उत्थानसमारब्धानर्थानुत्सृज्य योऽर्थयोगवशात्। इत्यष्टार्धविकल्पा वृत्तिरियं कैशिकी मया प्रोक्ता। अन्यानर्थान् भजते स चापि परिवर्तको ज्ञेयः ॥४३॥ अत ऊर्ध्चमुद्धतरसामारभटीं संप्रवक्ष्यामि ॥५४॥ साधर्षजो निराधर्षजो वापि 'विविधवचनसंयुक्त: । आरभटप्रायगुणा तथैव 'बहुवंचनकपटोपेता च। साधिक्षेपालापो ज्ञेय: संलापकः सोऽपि ।।४४।। दम्भानृतवचनवती त्वारभटी नाम विज्ञेया॥५५॥ मित्रार्थकार्ययुक्त्या दैववशादात्मदोषयोगाद्वा। संघातभेदजननस्तज्जञैः संघातको ज्ञेयः॥४५॥ चान्यानि मायाकृतभिन्द्रजालम्। इत्यष्टार्धविकल्पा वृत्तिरियं सात्वती मयाऽभिहिता। * चित्राणि 'युद्धानि च यत्र नित्यं कैशिक्यास्त्विह लक्षणमतः परं संप्रवक्ष्यामि ॥४६।। तां तादृशीमारभटी वदन्ति।५६।। या इलक्ष्णनेपथ्यविशेषचित्रा संक्षिप्तकावपातौ वस्तूथापनमथापि संफेट:। स्त्रीसंयुता या बहुनृत्तगीता। पते ह्यस्या भेदा लक्षणमेषां प्रवक्ष्यामि ॥।५७।। कामोपभोगप्रभवोपचारा अन्वर्थशिल्पयुक्तो बहुपुस्तोत्थानचित्रनेपथ्यः। तां कैशिकीं वृत्तिसुदाहरन्ति॥४७॥। संक्षिप्तवस्तुविषयो ज्ञेयः संक्षिप्तको नाम ॥५८॥ नर्म च नर्मस्फुर्जो नर्मस्फोटोऽथ नर्मगर्भश्च। भयहर्षसमुत्थानं 8विद्रुतसंभ्रान्तविविधवचनं च। कैशिक्याश्चत्वारो भेदा ह्येते समाख्याताः॥४८।। क्षिप्रप्रवेशनिर्गममवपातमिमं विजानन्ति ।५९।। आस्थापितशृङ्गारं विशुद्धकरणं निवृत्तवीररसम्। सर्वरससमासकृतं 'सविद्रवम् विद्रवाश्रयं वाऽपि। हास्यप्रवचनबहुलं नर्म त्रिविधं विजानीयात्॥४९। 10कार्यं विभाव्यते यत् यत्तद्वस्तूत्थापनं जञेयम् ॥६०। 6ईर्षाक्रोधप्रायं सोपालम्भवचनानुविद्धं च। संरम्भसमायुक्तो बहुयुद्धकपटनिर्भेदः। आत्मोपक्षेपकृतं सविप्रलम्भं स्मृतं नर्म ॥५०॥ शस्त्रप्रहारबहुलः संफटो नाम विज्ञेयः ॥६१॥ नवसङ्गमसम्भोगो रतिसमुदयवाक्यवेषसंयुक्तैः। एवमेता बुधैर्जैया वृत्तयो नाट्यसंश्रयाः। ज्ञेयो नर्मस्फुर्जो 'ह्यवसानभयात्मकश्चैव ॥५१॥ रसप्रयोगमासां च कीर्त्यमानं निबोधत ॥।६२।। विविधानां भावानां लवैर्लवर्भूषितो बहुविशेष:। असमग्राक्षिप्तरसो नर्मस्फोटस्तु विज्ञेयः॥५२॥ 53-62 (C. 53-64 ; B.XX. 61-72 ). I B. -रूपशोभाधनादि०. 2 B.C. add a couplet. 3 C. बहुवचनकपटा च, B. बहुकपटवश्चनोपेता. 42-52 ( C. 42-52 ; B.XX. 45-60 ). 1 B. adds a couplet. 2 B. 4 C. प्रस्तावपात०. 5 B. छेद्यानि. 6 C. युक्कानि. 7 B.C. add a couplet. 8. B. विद्रवविनिपातसंभ्रमाचराम्. 9 B.C. सविद्रवाविद्रवाश्रयं, By. सविद्रवं रागवचन०. 3 B. adds a couplet. 4 C. मितार्थवाक्य०, B. मन्त्रार्थवाक्यशक्त्या. Bdh. मन्त्रार्थकार्य. 5 C. ईर्ष्याकोधप्रयासोप०. 6C. •भयानकश्चैष. वाप्यविद्रवं 10 B.C. नाट्य, Bp. कार्यं. १९

२२. ६३-६५ नाट्यशास्त्रम् १४६

शङ्गारे चैव हास्ये च वृत्तिः स्यात् कैशिकीति सा। सात्वती नाम सा ज्ेया वोराद्भुतसमाश्रया ॥६३॥ त्योविंशोऽध्यायः भयानके च वीभत्से रौद्रे चारभटी भवेत्। भारती चापि विज्ञेया करुणाद्भुतसंश्रया।६४।। आहार्याभिनयं विप्राः प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । सर्व एव प्रयोगोऽयं यतस्तस्मिन् प्रतिष्ठितः।।१।। वृत्त्यन्त एषोऽभिनयो मयोक्तो आहार्याभिनयो नाम ज्ञेयो नेपथ्यजो विधि:। वागङ्गसत्त्वप्रभवो यथावत्। तत्र कार्यः प्रयत्तस्तु नाट्यस्य शुभमिच्छता?॥२।। आहार्येमेवाभिनयं प्रयोगे वक्ष्यामि नेपथ्यकृतं 'पुनश्च ॥६५। नानावस्था: प्रकृतयः 3पूर्व नेपथ्यसूचिताः। अङ्गादिभिरभिव्यक्तिमुपगच्छन्त्ययत्तः ॥३।। इति भारतीये नाट्यशास्त्रे वृत्तिविकरुपो नाम चतुर्विधं तु नेपथ्यं पुस्तोऽलङ्कार एव च। द्वाविंशोऽध्यायः॥ तथाङ्गरचना चैव ज्ञेय: सज्जीव एव च॥४।। पुस्तस्तु त्रिविधो ज्ञेयो नानारूपप्रमाणतः। सन्धिमो व्याजिमश्चैव 'चेष्टिमश्च प्रकीर्तित ।।५।। किलिश्चवस्त्रचर्माद्यैर्यद्रूपं क्रियते बुधैः। सन्धिमो नाम विज्ञेयो पुस्तो नाटकसंश्रयः ।।६।। व्याजिमो नाम विज्ञैयो यन्त्रेण क्रियते तुयः। 5चेष्ट्यते चैव यद्रूपं 'चेष्टिमः स तु संज्ञितः ॥७।। शैलयानविमानानि चर्मवर्मध्वजा '[ना]गा:। यानि क्रियन्ते नाट्ये हि स पुस्त इति संज्ञितः॥८॥ अलङ्कारस्तु विज्ञेयो माल्याभरणवाससाम्।

शवेष्टितं विततं चैव संघात्यं 1ग्रन्थिमं तथा। "प्रलम्बितं तथा चैव माल्यं पश्चविधं स्मृतम् ॥१०।

63-65 (C. 65-69 ; (B.XX. 73-77). I B. हास्यश्रङ्गारबहुला कैशिकी I-10 (C. I-11 ; B. XXI. I-II). I C. एवमेव. 2 B. reads परिचत्षिता. 2 B. सात्वती चापि विज्ञेया वीराद्भुतसमाश्रया. 3 B. रौद्रे भयानके चव this as 3; B C. add a couplet. 3 C. पूवनेपथ्यसूचिकाः, B. नेपथ्यसाधिताः विज्ञेयारभटी बुध: 4 B. बीभत्से करुरो चेव भारती संप्रकीर्तिता: 5 B.C. 4 B. वेष्टिम: 5 B. वेष्ट्यते. 6 B. वेष्टिमः 7 Mss. नगाः 8 B. ०विधि: repeat here VII. 118-119. 6 B. तु भूय :. स्मृत:, C. ०विनिर्मित: 9 B. वेष्टिमं. 10 K. तेपितं. II B. प्रालम्बितं.

२३. ११-२० नाट्यशास्त्रम् १४८ १४९ आहार्याभिनयः २३. २१-३०

चतुर्विधं तु विज्ञेयं देहस्याभरणं बुधैः। शिखापाशः शिखाव्यालः 3पिण्डीपत्रं तथैव च। आवेध्यं बन्धनीयं च 'प्रक्षेप्यारोप्यके तथा ॥११।। चूडामणिर्मकरिका 'मुक्ताजालं गवाक्षिकम्" ॥।२१।। आवेध्यं कुण्डलादीह 2यत्स्यात् श्रवणभूषणम्। ललाटतिलकश्चैव नानाशिल्पप्रयोजित:। श्रोणिसूत्राङ्गदै[स्तथा] बन्धनीयानि निर्दिशेत् ॥१२॥ ·भ्र कक्षोपरिगुच्छश्च कुसुमानुक्ृतिर्भवेत् ।।२२।। प्रक्ष्येप्यं नू पुरं विद्याद्वस्राभरणमेव च। शिरसो भूषणं चैव विचित्र 'शीर्षजालकम्। आरोप्यं हेमसूत्रादि हाराश्च विविधाश्रयाः ॥१३॥ 8कण्डकं शिखिपत्र च 'वेणीकञ्जं सदोरकम्॥२३॥ भूषणानां विकल्पं च पुरुषस्त्रीसमाश्रयम्। कर्णिका कर्णवलयं तथा स्यात् पत्रकणिका। नानाविधं प्रवक्ष्यामि देशजातिसमुद्वम् ।।१४।। 'कुण्डलं कर्णमुद्रा च कर्णोत्कीलक एव च ॥२४।। चूडामणि: समकुट: शिरसो भूषणं स्मृतम्। 'नानारत्नविचित्नाणि 1दन्तपत्नाणि चैव हि। कुण्डलं मोचकं 'कील: कर्णाभरणमिष्यते ॥१५॥ कर्णयोर्भूरषणं कार्यं कर्णपूरस्तथैव च ।।२५।। मुक्तावली हर्षकं च 'ससूतरं कण्ठभूषणम्। तिलका:1पत्रलेखा च भवेदण्डविभूषणम्। कटकोऽङ्ुलिमुद्रा च स्यादङ्गुलिविभूषणम्।।१६॥। "त्रिवेणी चैव विज्ञेयं भवेद्दक्षोविभूषणम् ॥२६।। 8हस्तपी वलयं चैव बाहुनालीविभूषणम्। नेत्रयोरञ्ञजनं 15कार्यमघरस्य च रञ्जनम्। 9रुचकश्चूलिका कार्या मणिबन्धविभूषणम् ॥१७।। दन्तानां विविधा रागाश्चतुर्णा 1शुककता तथा ॥२७।। 1केयूरमङ्गदं चैव कूर्परोपरिभूषणम्। "रागान्तरविकल्पोऽथ शोभ[नया]धिकोज्जुलः18।- त्रिसरश्चैव हारश्र भवेद्क्षोविभूषणम् ॥।१८।। मुग्धानां सुन्दरीणां च 'मुक्ताभाः [स्मि]तशोभनाः॥।२८।। "वयलम्बिमौक्तिकहारा माल्याद्या देहभूषणम्। सुरक्ता वापि दन्ता: स्युः पझमपल्लवरञ्जनाः । 12तलकं सूत्रकं चैव भवेत् कटिविभूषणम्॥१९। 20अश्मरागोद्योतितः स्यादधरः पल्लवप्रभः ॥२९॥ अयं पुरुषनिर्योग: कार्यस्त्वाभरणाश्रयः । विलासश्च भवेत्तासां सविभ्रान्तनिरीक्षितम्। देवानां पार्थिवानां च पुनर्वक्ष्यामि योषिताम्॥२०।। मुक्तावली व्यालपड्क्तिर्मअ्री रत्नमालिका॥३०॥

21-30 (C. 22-31 ; B.XXI. 22-31 ). 1 I B. शिखापाशं. 2 C. II-21(C.II-21; B.XXI. II-21). I B. क्ेप्यमारोप्यमेव च. शिखाजालं. 3 C. पिराडपात. 4 B. मुक्काजाल०. 5 C. गवाक्षकं. 6 B. 2 C. तथा. 3 B. •सूताङ्गदे मुक्ला०, C. श्रोणि सूत्राङदैर्मक्वा. 4 B. puts भ्र गुच्छोपरि. 7 B. शीर्षजोलकं. 8 C. कुराडलं. 9 C. वेणीकञ्सरोचकम्, 13b before 12b. 5 B. कीला. 6 B. सूत्रकं, Bp. ससूत्र'. 7 B. वेतिका, B. वेणीगुच्छ सदोरकम्. 10 C. आवेष्टितः II C. नानाचित्र०. 12 C. (वेटिका, वटिका). 8 B. हस्तली (Bj. हस्तती, C हस्तवी). 9 C. रुचिकोच्चितिका. रत्नपलाणि. 13 C. पत्नरेखा. 14 B. तरिवणी. 15 B. ज्ञेयं. 16 B. शुक्कतापि 10 B. केयूरे अङ्गदे चव कूपरोपरिभूषरो. II C. व्यालम्बिमौक्िकां. I2 C. वा. 17 C. ०विकल्पाथ. 18 Mss. शोभनेना०. 19 B. मुक्लाभासित०, C. मुक्लाभाः तरलं, B. तलकं (तनुकं, तलङ्कं). सित०. 20 B. अश्मरागाद् द्योतितः

२३. ३१-४० नाट्यशास्त्रम् १५० १५१ आहार्याभिनयः २३. ४१-५१

रत्नावली 'च सूत्र' च ज्ञेयं कण्ठविभूषणम्। अशोकपल्लवच्छायः स्यात् स्वाभाविक एव वा। द्विसरस्त्रिसरश्चैव चतूःसरकमेव च॥३१॥ एतद्विभूषणं नार्या आकेशादानखादपि॥४१। तथा शङ्लिका चैव भवेत्कण्ठविभूषणम्। यथाभावरसावस्थं विज्ञायैवं प्रयोजयेत्। नानाशिल्पकृताश्चैव हवारा वक्षोविभूषणम्॥३२।। आगमश्च प्रमाणं च रूपनिर्वर्णनं तथा ॥४२। मणिजालावनद्धं च भवेत् 2पृष्ठविभूषणम्। 'विश्वकर्मोद्वं कार्यं 2बुध्या चापि प्रयोजयेत्। अङ्गदं वलयं चैव बाहुमूलविभूषणम्।।३३। न हि शक्यं सुवर्णेन मुक्ताभिर्मणिभिस्तथा॥४३।। *खर्जुरक 'सोच्छितिकं बाहुनालीविभूषणम्। स्वाधीनं 'चेप्सया चैव कर्तुमङ्गस्य भूषणम्। "कलापी कटकं शंखो हस्तपत्र' 'सपूरकम् ॥३४॥ 'विभागतोSभिप्रयुक्तमङ्गशोभाकरं भवेत् ॥४४। मुद्राङ्गलीयकं च स्यादङ्गलीनां विभूषणम्। यथास्थानान्तरगतं भूषणं रत्नसंयुतम्। 8काञ्ची मौक्तिकजालाढ्या 'तलकं मेखलं तथा ॥३५॥ न तु नाट्यप्रयोगेषु कर्तव्यं भूषणं बहु॥४५।। रशना च कलापश्च भवेच्छ्रोणीविभूषणम्। खेदं जनयते तद्धि सव्यायतविचेष्टनात्। एकयष्टिर्भवेत् काञ्ची मेखला त्वष्टयष्टिका॥३६॥ 'गुर्वाभरणसन्नो हि चेष्टां न कुरुते पुनः॥४६। रशना षोडश ज्ञेया कलापः पञ्चविंशतिः। गुरुभारावसन्नस्य स्वेदो मूर्च्छा प्रजायते। द्वत्निंशञ्च चतुःषष्टि: शतमष्टोत्तरं तथा॥३७॥ 6तस्यान्न सम्यक् च कृतं सौवर्णं भूषणं भवेत्॥४७। मुक्ताहारा भवन्त्येते देवपार्थिवयोषिताम्। 2जतुपूर्णाल्परत्नं तु न खेदजननं भवेत्। नू पुरः किङ्गिणीकं च 10घण्टिकाजालमेव च॥३८। स्वेच्छ्या भूषणविधिर्दिव्यानामुपदिश्यते। 11सङ्गोषकटकं चैव गुल्फोपरि विभूषणम्। यत्नभावाद्विनिष्पन्ना मानुषाणां विभूषणम्2।।४८।। जङ्गयो: पादपत्र' स्याद्ङुलीष्वङ्गुलीयकम्॥३९॥ भूषणैञ्चापि वेषैस्तु नानावस्थासमाश्रयैः। 1अङ्गष्ठे तिलकं चैव पादयोस्तु विभूषणम्। दिव्याङ्गनानां कर्तव्या विभक्ति: स्वस्भूमिजा॥४९॥ 18तथैवालक्तरागश्च नानाभक्तिनिवेशितः।।४०।। विद्याधरीणां यक्षीणाप्सरोनागयोषिताम्। ऋषिदैवतकन्यानां वेषैर्नानात्वमिष्यते॥५०।। तथा च सिद्धगन्धवराक्षसासुरयोषिताम्। 31-40 (C. 32-41a ; B.XXI. 32-41 ). I B. सुत्नकं च. 2 C. दिव्यानां नरनारीणां मानुषीणां तथैव च ॥५१।। स्तनविभूषणाम्, M. पृष्ठ०. 3 B. puts this hem. before 32a. 4 B. खर्जूरकं. 5 B. सोच्छितिकं, C. स्वेच्छितोकश्च. 6 C. कटकं कलशाखा च. 7 C. सुपूरक. 41-51 (C. 41b-52; B.XXI. 42-56a). I B. विश्वकर्ममतात्कार्य, 8 B. मुक्लाजालान्यतलकं मेखला काश्विकापि वा. 9 B, तलकं. 10 B. घरिटका C. कार्या. 2 B. सुबद्धयापि प्रयोजयेत्. 3 B. इति रुच्यैव. 4 C. विभावतो. रत्नजालकम् C. रत्नजालकमेव च. II B. सघोषे कटके. 12 B. अङ्गप्ठतिलकाश्चैव. 5 B. गुरुभावाव०. 6 B. तस्मात्तनुत्वचकृतं. 7 B. रत्नवज्जतुबद्धं वा. 8 B. repeats

13 B. तथालक्लकरागाश्च. a variant of 10, and adds two couplets. 9 B. तथा चैव शिखराडकं.

२३. ५२-६३ नाट्यशास्त्रम् १५३ आहार्याभिनयः १५२ २३. ६४-७४

शिखापुटशिखण्डं तु मुक्ताभूयिष्ठभूषणम्। आभीरयुवतीनां तु द्विवेणीधरमेव च।

विद्याधरीणां कर्तव्यः शुद्धो वेषपरिच्छद्ः ॥५२।। शिरःपरिगमः कार्यो नीलप्राथमथाम्बरम्।६४।

यक्षिण्यप्सरसां चैव कार्यं रत्नैविभूषणम्। तथा पूर्वोत्तरस्त्रीणां 2समुन्नद्धशिखण्डकम्।

2समस्तासां भवेद्ेषो यक्षीणां केवलं शिखा ॥५३॥ आकेशं छादनं तासां वेषकर्मणि कीर्तितम् ॥६५॥

दिव्यवत् संप्रकर्तव्यं नागीनां तु विभूषणम्। तथा च दक्षिणस्त्रीणां कार्यमुल्लेख्यसंज्ञितम्।

मुक्तामणिलताप्रायं फणस्तासां तु केवलम्।५४।। कुम्भीपदकसंयुक्तं तथावर्तललाटिकम्।६६।।

कार्यं तु मुनिकन्यानामेकवेणीधरं शिर:। 6देशजातिविशेषेण 'शेषानामपि कारयेत्।

न चापि भूषणं कार्यं 'तासामत्यर्थतो भवेत् ॥५५॥ वेषं तथा चाभरणं क्षुरकर्म परिच्छदम्।।६७।।

मुक्तामरकतप्राथं मण्डनं सिद्धयोषिताम्। 9अदेशयुक्तो वेषो हि न शोभां जनयिष्यति। तासां चैव तु कर्तव्यं पीतवस्त्रपरिच्छदम् ॥५६।। मेखलोरसि 10बद्धा तु हास्यायैवोपजायते ॥६८।।

पद्ममरागमणिप्रायं गन्धर्वीणां विभूषणम्। तथा प्रोषितकान्ता या व्यसनाभिहताश्च या:।

वीणाहस्ता च कर्तव्याः कौसुम्भवसनास्तथा॥५७॥। वेष: स्यान्मलिनस्तासामेकवेणीधरं शिरः।६९।। इन्द्रनीलैस्तु कर्तव्यं राक्षसीनां विभूषणम्। विप्रलम्भे हि नार्यास्तु शुद्धो वेषो भवेदिह। सिता दंष्ट्रा च कर्तव्या कृष्णवस्त्रपरिच्छद्ः ॥५८।। "नात्याभरणसंयुक्तो न चापि मृजयान्वितः॥9०। वैदूर्यमुक्ताभरणा: कर्तव्याः सुरयोषितः। एवं स्त्रीणां 12भवेदेषो देशावस्थासमुद्भवः। शुकपिच्छनिभैर्वस्त्ैः कार्यस्तासां परिच्छद्ः ॥५१॥ पुरुषाणां पुनश्चैव वेषान् वक्ष्यामि तत्त्वतः ।७१।। पुष्परागैश्च मणिभि: क्वचिद्वदूर्यभूषितः । तत्नाङ्गरचना पूर्व कर्तव्या नाट्ययोक्तृभिः। दिव्यवानरनारीणां कार्यो नीलपरिच्छदः ।६०।। अतःपरं प्रयोक्तव्या वेषा देशसमुद्धवाः॥७२।।

एवं शृङ्गारिण: कार्या वेषा दिव्याङ्गनाश्रयाः । सितो नीलश्च पीतश्च चतुर्थो रक्त एव च12।

अवस्थान्तरमासाद्य शुद्धा: कार्याः पुनस्तथा ॥६१। एते स्वभावजा वर्णा यैः कार्यं त्वङ्गवर्तनम्॥७३॥

मानुषीणां तु कर्तव्या नानादेशसमुद्धवाः। संयोगजा पुनश्चान्ये उपवर्णा भवम्ति हि।

5वेषास्त्वाभरणोपेतास्तांश्च सम्यङ निबोधत ।६२।। तानहं संप्रवक्ष्यामि यथा कार्या प्रयोक्तृभिः॥४॥

अवन्तियुवतीनां तु शिर: सालककुन्तलम्। 64-74 (C. 65-73 ; B.XXI. 68b-8oa). I C. परिगमप्रायां. 2 C. गौडीनामलकप्रायं सशिखापाशवेणिकम् ।६३।। समुदृत०. 3 B. आकेशाच्छादनं. 4 B. कुम्भीबन्धक० 5 BC. add गणिकानां तु 52-63 (C. 52-64 ; B.XXI. 55b-68a). I C. ०शिखराडा तु. 2 C. कर्तव्यमिच्छाविच्छ्ित्तिमराडनम्. 6 B. देशजातिविधानेन 7C. देशानाम्. 8 B. adds a hem. यस्त्वासां तु. 3 C. फलं, B. फणास्तासां ... केवला. 4 B. तासां वेषो वनोचितः 9 C. अदेशजो हि वेषस्तु. 10 C. बन्धे च. II C.

5 B. वेषाभरणसंयोगान् गदतस्तान्. नानाभरण. 12 C. प्रयोक्कव्या. 13 C.om. this couplet. 14 ibid. २०

२३. ७५-८४ नाट्यशास्त्रम् १५४ आहार्याभिनयः २३.८५-९४ सितनीलसमायोगात् कारण्डव इति स्मृतः। सितपीतसमायोगात् पाण्डवर्णः प्रकीर्तितः।।७५।। वर्णकैश्चैव वेषैश्च च्छादितः पुरुषस्तथा।

सितरक्तसमायोगात् पद्मवर्ण इति स्मृतः । 'परभावं प्रकुरुते यस्य 2वेषं समाश्रितः ॥८५।।

पीतनीलसमायोगाद्धरितो नाम जायते॥७६।। देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः ।

नीलरक्तसमायोगात् कषायो नाम जायते। ते प्राणिन इति प्रोक्ता जीवबन्धाश्च ये त्विह।।८६।।

रक्तपीतसमायोगाद् गौर इत्यभिधीयते॥७॥ शैलप्रासादयन्त्राणि चर्मवर्मध्वजास्तथा।

पते संयोगजा वर्णा ह्यपवर्णास्तथापरे। नानाप्रहरणाद्याश्च तेऽप्राणिन इति स्मृताः।८७।।

त्रिचतुर्वर्णसंयुक्ता बहवः परिकीर्तिताः॥८॥ अथवा कारणोपेता भवन्त्येते शरीरिणः ।

बलस्थो यो भवेद्वर्णस्तस्य भागो भवेत्ततः । वेषभाषाश्रयोपेता नाट्यधर्ममवेक्ष्य तु।८८॥

दुर्बलस्य च भागो द्वौ 2नीलं मुक्त्वा प्रदापयेत्॥S९।! वर्णानां तु विधिं ज्ञात्वा वयः प्रकृतिमेव च।

नीलस्यैको भवेद्भागश्चत्वारोऽन्ये तु वर्णके। कुर्यादङ्गस्य रचनां देशजातिवयःश्रिताम्।।८९।।

बलवान् सर्ववर्णानां नील एव प्रकीर्तितः॥८०।। देवा गौरास्तु कर्तव्या यक्षाश्चाप्सरसस्तथा।

एवं वर्णविधिं ज्ञात्वा :नानासंयोगसम्भवम्। *ततस्तु वर्तना कार्या नानारूपसमाश्रया ।।८१।। सोमो बृहस्पतिः '[श] को 'वरुणस्तारकागणः ।

वर्तनाच्छादितं रूपं स्ववेषपरिवर्जितम्। समुद्रो हिमवान् गङ्गा श्वेता 8कार्यास्तु वर्णतः ॥९१।

6नाट्यधर्मीप्रवृत्तेन ज्ञेयं तत् प्रकृतिस्थितम् ।८२।। *रक्तमङ्गारकं विद्यात् पीतौ बुधहुताशनौ।

स्ववर्णमात्मनश्छा[द्य] *वर्णकैर्वेषसंश्रयः। नारायणो नरश्चैव 'श्यामो नागश्च वासुकि:।९२।। दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसा गुह्यका नगाः । 9आकृतिस्तस्य कर्तव्या 1यस्य"प्रकृतिरास्थिता॥८३॥ यथा 12जन्तुः स्वभावं स्वं परित्यज्यान्यदेहजम्। पिशाचा 1यम आकाशं श्यामवर्णास्तु वर्णतः ।९३।

"परभावं प्रकुरुते भूतदेहसमाश्रयम्॥८BII नानावर्णा स्मृता यक्षा गन्धर्वा भूतपन्नगाः । विधाधराः सपितरो वानराश्च तर्थव हि" ॥९४॥

75-84 (C. 74-83a ; B.XXI. 8ob-90a). I C. सितनील०. 2 C. नीलमुक्कं प्रपादयेत्. 3 B. ·संयोगसंश्रयम्. 4 B. ततः कुर्याद्यथायोग्यमङ्गानां वर्त्तनं 85-94 (C. 83b-94a ; B.XXI. 90b-100a ). I C. परप्रभावं कुरुते. बुध :- 5 B. वर्तनाच्छादनं. 6 B. •धर्मप्रवृत्तं तु. 7 C. सवर्णामात्मनश्चान्यं, 2 C. वेषसमाश्रयम्. 3 B. प्राणिसंज्ञाः स्मृता ह्येते जीवबन्धाश्व येऽपरे. 4 B. B. स्ववर्रामात्मनश्छादं. 8 C. वर्गाज :. 9 C. प्रकृतिर्वाऽस्य. 10 C. तस्य. I1 C. C. add one couplet. 5 C. रुद्रा:सद्रुहिणा०. 6 Mss. शुक्रो. 7 Bj. वरुणोऽथ प्रकृतिमास्थिता. 12 C.नरः. 13 C. पराभवं, B. तत्खवभावं हि भजते देहान्तर- शिवस्तथा, Bn. वरुणोऽथेन्द्र एव च. 8 B. हि स्युर्बलस्तथा. 9 B. श्यामवर्णोडथ मुपाश्रितः. 10 B. जलमाकाशमसितानि. 11 B. om. this couplet.

२३. ९५-१०४ नाट्यशास्त्रम् १५६ १५७ आहार्याभिनयः २३. १०५-११४

भवन्ति षट्सु द्वीपेषु 2ये नरा वर्णतस्तु ते। पुलिन्दा दाक्षिणात्याश्च प्रायेण त्वसिता स्मृताः। कर्तव्या नाट्यतत्वज्ञैर्निष्ठप्तकनकप्रभाः ॥९५॥ शकाश्च यवनाश्चैव 'पह्लवा वाहिकादयः॥१०५।। जम्बु द्वीपस्य वर्षेषु नानावर्णाश्रया नराः। प्रायेण गौरा: कतव्या उत्तरां ये श्रिता दिशम्। उत्तरांस्तु कुरूंस्त्यक्ता ते चापि कनकप्रभाः ॥९६॥ पाश्चाला: 2शूरसेनाश्चतथा चैवौड्रमागधाः ।१०६।। *भद्राश्वे पुरुषा: श्वेताः कर्तव्या वर्णतो बुधैः। अङ्गा वङ्गा कलिङ्गास्तु श्यामा: कार्यास्तु वर्णतः। 'केतुमाले नरा नीला गौरा: शेषेषु कीर्तिताः।९७।। ब्राह्मणा: क्षत्रियाश्चैव 'गौरा: कार्याः सदैव हि ॥१०७॥ नानावर्णाः स्मृता भूता 'वामना विकृताननाः। वैश्याः शूद्रास्तथा चैव श्यामा: कार्यास्तु वर्णतः । वराहमेषमहिषमृगवक्तास्तथैव च ।।९८।। एवं कृत्वा यथान्यायं मुखाङ्गोपाङ्गवर्तनम् ॥१०८।। पुनश्च भारते वर्षे तांस्तान् वर्णान् निबोधत। इमश्रुकर्म प्रयुजीत 'देशकर्मक्रियानुगम्। राजानः पद्मवर्णाः स्युः इ्यामा गौरास्तथैव च ।।९९।। शुद्धं श्यामं विचित्रं च तथा रोमशमेव च ॥१०९।। ये चापि सुखिनो मर्त्या गौरा: कार्यास्तु ते बुधैः। चतुर्विधं भवेच्छ्मश्रु नानावस्थान्तराश्रयम् । 8कुकर्मिणो ग्रहग्रस्ता व्याधितास्तपसि स्थिताः ॥१००।। शुद्धं तु लिङ्रिनां कार्यं तथामात्यपुरोधसाम्॥११०॥ 9आयस्तकर्मिणश्चैव ह्यसिताश्च कुजातयः। मध्यस्था ये च पुरुषा ये च दीक्षां समाश्रिताः। ऋषयश्चैव कर्तव्या नित्यं तु बदरप्रभाः ॥१०१।। दिव्या ये पुरुषाः केचित् सिद्धविद्याधरादयः ॥१११॥ तपःस्थिताश्च ऋषयो नित्यमेवासिता बुधः। पार्थिवाश्च कुमाराश्च ये च राजोपजीविनः। कारणव्यपदेशेन तथा चात्मेच्छया पुनः॥१०२।। शृङ्गारिणश्च ये मर्त्या यौवनोन्मादिनश्च ये ।११२।। 10वर्णस्त्वन्यः प्रयोक्तव्यो देशजातिवयःश्रितः । तेषां विचित्रं कर्तव्यं इमश्रु नाट्यप्रयोक्तृभिः। देशं कर्म च जातिं च पृथिव्युद्देशमेव च ॥१०३।। अनिस्तीर्णप्रतिज्ञानां दुःखितानां तपस्विनाम्॥११३॥। विज्ञाय वर्तनां कुर्यात् पुरुषाणां प्रयोगवित्। व्यसनाभिहतानां च इ्यामं रमश्रु भवेत्तदा। किरातबर्वरान्ध्राश्च "द्रमिलाः काशिकोसलाः॥१०४।। ऋृषीणां तापसानां च ये च दीर्घव्रता नराः॥११४।

95-104 (C. 94b-102a ; B.XXI. 100b-II0a). I C. वसन्ति सप्तद्वीपेषु. 2 B. पुरुषाश्चव वर्णातः. 3 B.bh. उत्तरा: कुरवो ये च. 4 B. भद्राश्वपुरुषा, C. भद्राश्च वपुषा, Bn. भद्राश्वे. 5 C. केतुमालास्तथाश्वेता. 6 B. 105-114 (C. 102b-112a; B. XXI r10b-120a ). I C. गन्धर्वा यक्षपन्नगाः 7 B. विद्याधरास्तथा चैव पितरस्तु समा नराः Bj-b. read पल्लवा वह्निकादयः, Bb. वह्निका वाहिकास्तथा, B. पह्लवा वाह्िकाश् ये. 2 B. this 8 C. om 102b-103a 9 K. अ्यज्ञकर्मिणः 10 B. वर्णस्तत्र प्रकर्तव्यो. शौरसेनाश्र. 3 B. माहिषाश्चोड०. 4 C. रक्ला. 5 B. देशकालवयो०. 6 C. II B. द्रविडा: शुक्लं. 7 C. नृपतीनां कुमाराणां.

२३. ११५-१२४ नाट्यशास्त्रम १५८ १५९ आहार्याभिनयः २३. १२५-१३५

'तथा च वैरबद्धानां रोमशस्तु विधीयते योजयेन्नाट्यतत्वज्ञो वेषयोः शुद्धचित्रयोः। एवं नानाप्रकारं तु रमश्रुकर्म प्रयोजयेत् ॥११५॥ कुर्याद्वेषं तु मलिने मलिनं तु विचक्षणः ॥१२५॥ अत ऊर्ध्चं प्रवक्ष्यामि वेषान्नानाप्रयोगजान्। मुनिनिर्ग्रन्थशाक्येषु यतिपाशुपतेषु च। * आच्छादनं बहुविधं 'नानापत्तनसम्भवम् ॥११६।। वृत्तानुगस्तु कर्तव्यो वेषो 'लोकानुभावतः ॥१२६। * ज्ञेयं तत् त्रिप्रकारं तु शुद्धं रक्तं विचित्रकम्। *चीरवल्कलचर्माणि तापसानां तु कारयेत्। शुद्धो विचित्रो मलिनस्त्रिविधो वेष उच्यते ॥११७॥ 6परिव्राण्मुनिशाक्यानां वासः काषायमिष्यते ॥१२७। तेषां विभागं व्याख्यास्ये यथाकार्य प्रयोक्तृभिः। नानाचित्राणि 'वासांसि कुर्यात् पाशुपतेष्वथ। देवाभिगमने चैव माङ्गल्ये नियमस्थिते ॥११८॥ 8कु जातयश्च ये प्रोक्तास्तेषां चापि यथोचितम्।१२८।। तिथिनक्षत्रयोगे च विवाहकरणे तथा। अन्तःपुरस्य रक्षार्थे विनियुक्ता हि ये नराः। धर्मप्रवृत्तं यत्कार्य स्त्रीणां च पुरुषस्य वा ॥११९।। काषायकञचुकपठाः कार्यास्त्वेऽपि यथाविधि॥१२९।। ·वेषस्तेषां भवेच्छुद्धो ये च प्रायत्निका नराः। अवस्थान्तरमासाद्य 'स्त्रीणां वेषो भवेत्तथा। देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्॥१२०॥ वेषः साङ्रामिकश्चैव शूराणां संप्रकीर्तितः ।१३०।। नृपाणां 'कर्कशानां च चित्रो वेषो भवेत्तदा। विचित्रशस्त्रकवचो 1बद्धतूणो धनुर्धरः। 8वृद्धानां ब्राह्मणानां च श्रेष्ठ्यमात्यपुरोधसाम् ॥१२१। चित्रो वेषस्तु कर्तव्यो नृपाणां नित्यमेव च ॥१३१॥ वणिजां काञ्चकीयानां तथा चैव तपसिविनाम्। केवलस्तु भवेच्छुद्धो नक्षत्रोत्पातमङ्गले। विप्रक्षत्रियवैश्यानां स्थानीया ये च मानवा: ।१२२।। एवमेष भवेद्ेषो 1देशजातिवयोऽनुगः॥१३२॥ शुद्धो वस्त्रविधिस्तेषां कर्तव्यो नाटकाश्रयः। उत्तमाधममध्यानां स्त्रीणां नृणामथापि च। उन्मत्तानां प्रमत्तानां जनानामध्वगामिनाम् ॥१२३। एवं वस्त्रविधि: कार्यः प्रयोगे नाटकाश्रये ॥१३३।। व्यसनोपगतानां च मलिनो वेष इष्यते। नानावस्थां समासाद्य शुभाशुभकृतस्तथा। 'शुद्धरक्तविचित्राणि वासांस्यूर्ध्वाम्बराणि च॥१२४।। तथा प्रतिशिरश्चापि कर्तव्यं नाटकाश्रयम् ॥१३४॥ देवानां मानुषाणां च देशजातिवयःश्रितम्। पाश्चागता मस्तकिनस्तथा चैव किरीटिनः ॥१३५।। 115-124 (C. 112b-122; B.XXI. 120b-129a). I Bp. तथा च वैरवद्धानां, B. चीरवद्धानां. C. सिद्धविद्याधराणां. 2 B. (51b) नानापत्तन, 125-135 (C. 123-133a, B.XXI. 129b-140a). 1 C. om. this coup- C. नानावर्तन. 3 See B. 51b-52a. 4 B. नियोगं. 5 C. वेषस्तत्र. let. 2 C. त्रिदराडीश्रोत्ियेषु०. 3 B. व्रतानुग०. 4 Bd. लोकानुभावतः, C. •लङ्कार- 6 C. प्रापत्निका, B. प्रायत्निका. 7 Bp. कामुकानां. 8 C. om this hem. भावनः- 5 C. om. this hem. 6 C. मुनिमुख्येषु तापसेषु तथैव च। 9 C. कश्चकीनामत्यानां श्रेष्ठीनां पुररोधसाम्। सिद्धविद्याधराणं च वणिकशास्त्र- काषायवसनो वेषः कार्यस्त्वर्थवशानुगः 7 C. कार्याणि. 8 C. कुलजाश्रैव. 9B. नृणां. विदामपि. 10 C. om. this hem. I0 C. बद्धताणो. II B. वयोजातिगुणान्विव:

२३. १३६-१४५ नाट्यशास्त्रम् १६० १६१ आहार्याभिनयः २३. १४६-१५४

त्रिविधा मुकुटा ज्ञेया दिव्यपार्थिवसंश्रयाः। अनिस्तीर्णप्रतिज्ञानां लम्बकेशं तु शीर्षकम्। देवगन्धर्वयक्षाणां पन्नगानां सरक्षसाम्॥१३६॥ शाक्यश्रोत्रिय निर्ग्रन्थपरिवाड्दीक्षितेषु च ॥१४६॥। कर्तव्या नैकविहिता मुकुटा 'पारश्वमौलिनः। शिरो मुण्डं तु कर्तव्यं यज्ञदीक्षान्वितेषु च। उत्तमा ये च दिव्यानां तेषां कार्या किरीटिन: ।१३७। तथा 'वृत्तानुषङ्गेण शेषाणं लिङ्रिनां शिरः ।१४७।। मध्यमा मौलिनश्चैव कनिष्ठा पारश्वमौलिनः। मुण्डं वा कुश्चितं वापि लम्बकेशमथापि वा। नराधिपानां कर्तव्या स्तथा मस्तकिनो बुधः॥१३८॥ धूर्तानां चापि कर्तव्यं ये च 'रात्र्युपजीविनः ॥१४८।। विद्याधराणां सिद्धानां चारणानां तथैव च। ये च शृङ्गारिणस्तेषां शिर: कुश्चितमूर्धजम्। ग्रन्थिमत्केशमुकुट: कर्तव्यस्तु प्रयोक्तभिः॥१३९। बालानामपि कर्तव्यं त्रिशिखण्डविभूषितम्॥१४९।। रक्षोदानवदानव दैत्यानां 'पिङ्गकेशेक्षणानि हि। 4जटामुकुटबद्धं च मुनीनां तु भवेच्छिर:। हरिश्मश्रृणि च तथा 'मुकुटास्यानि कारयेत्॥१४०॥ चेटानामपि कर्तव्यं त्रिशिखं सुण्डमेव वा ॥१५०॥ उत्तमाश्चापि ये तत्न कार्यास्ते पार्श्वमौलिनः । विदूषकस्य 'खलतिः स्यात् काकपद्मेव वा। 1कस्मात्तु मुकुटाः श्िलष्टाः11 प्रयोगे दिव्यपार्थिवे ॥१४१॥ ·शेषाणामर्थयोगेन देशजातिसमाश्रितम्॥१५१॥ केशानां छेदनं दष्ट 12 वेदवादे यथाश्रुति। शिरः प्रयोक्तृभिः कार्यं नानावस्थान्तराश्रयम्। भद्रीकृतस्य वा यज्ञे शिरसश्छादनेप्सया॥१४२।। एवं 'नानाप्रकारैस्तु बुद्धर 8वैषां विभज्य च ॥१५२।। केशानां 1नातिदीर्घत्वात् स्मृतं मुकुटधारणम्। अमात्यानां कञ्च किनां तथा श्रेषटिपुरोधसाम् ॥१४३॥ 1अवस्थानुकृतिः स्थाप्या प्रयोगरससम्भवा॥१५३॥ वेष्टनाबद्धपट्टानि प्रतिशीर्षाणि कारयेत्। सेनापते: पुनश्चापि युवराजस्य चैव हि ॥१४४॥ स्त्रीणां वा पुरुषाणां 'वाप्यवस्थां प्राप्य तादशीम्।

1योजयेदर्धमुकुटं महामात्र [स्य च तथा ]। सर्वे भावाश्च दिव्यानां कार्या मानुषसंश्रयाः॥१५४॥

पिशाचोन्मत्तभूतानां साधकानां तपस्विनाम्॥१४५॥

136-145 (C. 133b-135, 143, 136-140, 144a; B.XXI. 140b-150a). I B त्रिविधोमकुटो ज्ञेयो K. त्रिविधा मुकुटा. C. om 146-154 (C. 144b-150 ; B.XXI. 150b-159a ). I B. व्रतानुगं 137-138. 2 K. पार्षमौलिनः, B: पाश्वमौलयः 3 BC. शीर्षेमौलिन :. 4 B. चव. 2 C. वधूनां. 3C. राजोपजीविनः 4 C. om. 149b-150a. 5 C. मस्तके मकुटा बुधैः. 5 C. ग्रन्थितः. 6 C. पिककेशकृतानि 7 B. हरिच्छमश्रणि कर्तव्यं खल्लि काकपदं तथा. 6 C. om. 152b-153a. 7 C. नानाप्रकारेण, 8 C. मुखशीर्षाणि 9 C. उदात्ताश्चापि. 10 C. तस्मात्तु. II B. सृष्टाः B. नानाप्रकारस्तु, 8 B. वेषान् प्रकल्पयेत्. 9C. अतस्तर्भषौश्चित् र्वस्त्न र्माल्यैरथापि. 12 C. नेष्ट'. 13 B. अप्यदीघत्वात्. 14 C. वेष्टनाबद्ध-पट्टादि. 15 C. 10 C. अवस्थाप्य कृतिः B. पूर्वं तु प्रकृतिं स्थाप्य प्रयोगगुसंभवाम्; we मस्तकेष्वर्धमुकुटं प्रयोगे सम्प्रयोजयेत्, B. योजयेदर्धमुकुटं महामाताश्च ये नराः with Bd. २१

२३. १५५-१६४ नाट्यशास्त्रम् १६२ १६३ आहार्याभिनयः २३. १६५-१७३

तेषां चानिमिषत्वादि नैव कार्यं प्रयोक्तभिः1। 1कम्पणं च भवेद्विंशत्यङ्गलैः परिमाणतः । इह भावरसाश्चैव दृष्टिभि: संप्रतिष्ठिता: ॥१५५॥। षोडशाङ्गुलिविस्तीर्णं चर्म कार्यं द्विहस्ततः2॥१६५॥ दृष्ट्यैव स्थापितो ह्यर्थः पश्चादङ्गावभाव्यते1। षोडशाङ्गुलिविस्तीणं 'सबाल्यं सप्रघण्टिकम्। एवं झेयाऽङ्गरचना नानाप्रकृतिसम्भवा ॥१५६।। तरिंशदङगुलमानेन कर्तव्यं खेटकं बुधैः॥१६६॥ सक्जीव इति यः प्रोक्तस्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम्। जजरो दण्डकाष्ठं च तथव प्रतिशीषकम्।

यः प्राणिनां प्रवेशो वै 'स स्जीव इति स्मृतः ॥१५७॥ छत्रं च चामरं चैव ध्वजो भृङ्गार एव च ॥१६७॥

चतुष्पदोऽथ द्विपदस्तथाचैवापदः स्मृतः। यत्किश्चिन्मानुषे लोके द्रव्यं पुंसां 'प्रयोगजम्।

उरगा ह्यपदा ज्ञेया द्विपदा: खगमानुषाः॥१५८। 'तत्सर्वं तूपकरणं 'नाट्येऽस्मिन् संविधीयते ॥१६८॥

-ग्राम्यारण्याश्च पशवो विज्ञेयास्ते चतुष्पदाः। यद्यस्य विषयप्राप्तं 'तेनोह्य' तस्य लक्षणम्।

ये ते तु 'युद्धसंफेटे त्ववरोधे तथैव च ॥१५९।। जर्जरे 8दण्डकाष्ठे च संप्रवक्ष्यामि लक्षणम् ॥१६९॥ नानाप्रहरणोपेताः प्रयोज्या नाटके बुधः। शवेतभूम्यां तु 'ये जाता: पुष्यनक्षत्रजास्तथा1। आयुधानि च 'कार्याणि 'तज्जैः सम्यक् प्रमाणतः ॥१६०।। "माहेन्द्रा तु ध्वजाः प्रोक्ता लक्षणैविश्वकर्मणा ॥१७०॥ तान्यहं 8संप्रवक्ष्यामि 'यथायुक्ति प्रमाणतः । 12तेषामन्यतमं कार्यं जर्जरं दारुकर्मतः।

भिण्डिर्द्वादशताल: स्याद् दश कुन्तो भवेदथ ॥१६१।। अथवा 1वृक्षजातस्य प्ररोहो वाऽपि जर्जरः ॥१७१॥

अष्टौ शतम्री शूलश्च तोमरः शक्तिरेव च। वेणुरेव भवेच्छर ष्ठस्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम्।

अष्टतालं धनुर्ज्ेयमायामोऽस्य1 11द्विहस्तकः ॥१६२॥ "इवेतभूम्यां च यो जातः पुष्यनक्षत्रजस्तथा ॥१७२।।

शरो गदा च वज्र च चतुस्तालो भवेदथ। संग्राह्यो विधिना वेणुर्जर्जरार्थ प्रयत्नतः।

अङ्गलानि त्वसि: 12कायश्चत्वारिंशत्प्रमाणतः ॥१६३।। स्थूलग्रन्थिर्न कर्तव्यो न शाखी न च कीटवान्॥१७३।। द्वादशाङुलकं चक्रं ततोऽर्धं प्रास उच्यते। प्रासवत्1पट्टिसं विद्याइण्डं चैव हि विंशतिः॥१६४।। 165-173 (C. 159b-168a ; B.XXI. 169b-178a). I Bp. कम्पराः N. कम्पनं, C. कणायं च, B. विंशतिः कणायश्चेव अङ्गलानि प्रमाणतः. 2 B. 155-164 (C. 151-159a ; B.XXI. 157-169a). 1 C. om. 156- om. this hem. 3 B. सबलं, N. सपाल्ल, C. सवाल्यं. 4 B. प्रयोजकम्. 157a. 2 B. सजीव इति संज्ञितः. 3 B. ग्राम्या आरराया: पशवो. 4 C.ए- 5 B. यच्चोपकररं. 6 B. नाट्य तत्संप्रकीर्तितम्, C. नान्यस्मिन्. 7 C. तेनोक्कं. ते. 5 C. युद्धसम्भेदो त्ववरौधः, B. युद्धसंफेटेस्तवरोधैः 6 C. वर्मानि. 7 B. 8 C. दन्तकाष्ठे. 9 B.C. यो जातः पुष्यनक्षत्रजस्तथा. 10 B. om. this hem. C. पुरुषाणां Bd. तजजैः सम्यक. 8 B. वतयिष्यामि. 9 B. यथापुस्त०. 10 C. II C. माहेन्द्रे तु ध्वजे कार्य लक्षरां. 12 C. अन्यतमे. I3 B. वृक्षयोनिः स्यात्. आयामस्तुः. II C. द्विहस्ततः. 12 C. कार्या. 13 B. पट्टसं. 14 C.om. 172b-173a.

२३. १७४-१८३ नाश्यशास्त्रम् १६४ १६५ आहार्याभिनयः २३. १८४-१९२

'प्रमाणमङ्गलानां तु शतमष्टोत्तरं भवेत्। * स्विन्नेन बिल्वकल्केन द्रवेण च 'समागता। पञ्चपर्वा चतुर्ग्रन्थिस्तालमात्रस्तथैव च ॥१७४॥ * भस्मना वा तुषैर्वापि 2प्रतिशीर्षाणि कारयेत् ॥१८४। न 2कृमिक्षतपर्वा च निहृतन्तुन्यवेणुभिः। * संछाद्यं शतु ततो वस्त्रैविल्वदिग्धैर्घनाथ्रयैः।

3अक्तं तु मधुसर्पिभ्यां माल्यधूपपुरस्कृतम्।१७५॥ बिल्वकल्केन चीरं तु दिग्धा संयोजयेत् “पटीम् ॥१८५॥

उपास्य विधिवद्वेणुं गृह्ीयाजर्जरं प्रति। न स्थूलां 'न च तां तन्वी न मृद्दीं चैव कारयेत्।

यो विधिर्यः क्रमश्चैव माहेन्द्रे 'तु ध्वजे स्मृतः ॥१७६॥ शुष्कायास्तु ततस्तस्यामनिलातपयोगतः ।१८६।।

स जर्जरस्य कर्तव्यः 'पुण्यवेणुसमाश्रयः। छेद्यं बुधस्तु कुर्वीत विधिदृष्टेन कर्मणा।

भवेद्वै दीर्घपर्वा तु 'तनुपर्वा तथैव च ॥१७७॥। सुतीक्षेण तु शस्त्रेण अर्धार्धं प्रविभज्य च ।१८७।।

7पर्वाग्रमण्डलश्चैव 8पुण्यवेणुः प्रकी्तितः। स्वप्रमाणविनिदिष्ट 'ललाटाकृतिकोणकम्।

विधिरेष मया प्रोक्तो जर्जरस्य तु लक्षणे ॥।१७८।। "अर्धाङगुलं ललाटं तु छेद्यं कार्य पडङ्गलम् ॥१८८।।

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दण्डकाष्ठस्य लक्षणम्। "अध्यर्धमङ्गलं छेद्यं 12कटयोस्त्रयङ्गलं भवेत्! *कपित्थबिल्वंशेभ्यो दण्डकाष्ठ भवेत्सदा ॥१७९।। कटान्ते 13कर्णनालस्य 1छेद्यं द्रधिकमङ्गलम् ।।१८९।। 10वक्र चैव हि तत्कार्यं त्रिभागे लक्षणान्वितम् । डयङ्गुलं 15कर्णविस्तारं 1तथास्यं छेद्यमेव। कीटैर्नोपहतं यञ्ञ व्याधिना न च पीडितम्॥१८०। "ततश्चैवावटः कार्या 1सुषमा द्वादशाङ्गुला ॥१९०॥

"मन्दशाखं भवेद्यश्च दण्डकाष्ठ च तद्भ्वेत्। 1पटीछेद्यकृतं ह्यतद्विधानं विहितं मया।

यस्त्वेभिर्लक्षणर्हीनं दण्डकाष्ठ सजर्जरम् ॥१८१॥ 20तस्योपरि ततः कार्या मुकुटा 21विविधाश्रयाः॥१९१॥

कारयेत् स त्वपचयं महान्तं प्राप्नुयाद् ध्र वम्। नानारत्प्रतिच्छन्ना बहुरूपोपशोभिताः।

12तथा शीर्षविधानार्थ 18पटी कार्या 4तु मानतः ॥१८२।। 22तत्नोपकरणानीह 23 नाट्ययुक्तिकृतानि च ॥१९२॥

सवप्रमाणविनिर्दिष्टा द्वातिंशच्चाडगुलानि वा। "5बिल्वकल्केन कर्तव्या पटी 1चीरसमाश्रया॥१८३।। 184-192 (C. 177b-186a; B.XXI. 187b-196a). I B. समन्विताः. 2 B.प्रतिशीर्षकम्. 3 C. कृतको. 4 B. •घटाश्रय :. 5 C. दिग्धाङ्कं योजयेत्. 6 B. घटीम्. 7 B. नानतां तन्वीं दीर्घा चैव न, C. न तनुं चैव. 8 B. तस्यामातपशुष्काया 174-183 ( C. 167-177a; B.XXI. 177-187a ). I C. प्रमाणतो- सुशुष्कायामथापि वा. 9 B. ललाटकृतकोणकम्, C. •कोणजम् 10 B. अर्धाङ्गुलं डङुलानां 2 C. क्रिमित्तत. 3 B. मधुसर्पिसर्षपाक्कं. 4 C. यो विधि: स्मृतः. ललाटं, C. अर्धाङ्गुलललाटं. II C. अर्धार्ऽर्धमङ्गल०, B. अर्धार्धमङ्डलं. 12 B. 5 B. पुष्यवेशु०. 6 B. तनुपतः. 7 B. पर्वाग्रतराडल: C. पठानुमराडलं. 8 B. कव्योयोर्द्यदगुलं. I3 B. कर्णानालस्य. 14 C. छेदयन्त्वधिकमङ्गलम्. 15 B.C. पुष्यवेणु :. 9C. कपित्थंबिल्यंवंशो वा. I0 C. चक्रं. II C. मन्दशालं. 12 B. कर्णाविवरं. 16 B. तथा स्याच्छेद्यमेव. 17 C. ततश्व वावटुः 18 C. ससमा, अथ शीर्ष विभागार्थ. 13 B. घटी. 14 B. प्रयत्नतः 15 B. विल्वमध्येन. B. सुसमा. 19 B. घट्यां ह्वेत्यसदाच्छेदे. 20 B. तस्यो- परिगताः 21 B. 16 B. सिर. बहुशिल्पजा. 22 B. तथोप०. 23 B. नाट्ययुक्कि०.

२३. १९३-२०१ नाट्यशास्त्रम् १६ ६६७ आहार्याभिनयः २३. २०२-२१०

बहुप्रकारयुक्तानि कुर्वोत प्रकृतिं प्रति। नाट्योपकरणानीह लघुकर्माणि कारयेत्। यत्किश्चिदस्मिन् लोके तु 'सचराचरसंजञिते ॥१९३॥ वर्मचर्मध्वजाः शैलाः प्रासादाः 2शिखरास्तथा ॥२०२॥ विहितं कर्म शिल्प वा तत्तपकरणं स्मृतम्। हयवारणयानानि विमानानि गृहाणि च'। यद्यस्य विषयं प्राप्त स तस्मिंस्त्वधिगच्छति ॥१९४॥ पूर्व वेणुदलैः कृत्वा कृतीर्भावसमाश्रयाः॥२०३॥ नान्यतः पुरुषाणां हि 'नाट्योपकरणाश्रयम्। ततः सुरङ्गराच्छाद्य वस्त्रैः सारूप्यमानयेत्। यद्येनोत्पादितं कर्म शिल्पयोग: क्रियापि वा ॥१९५॥ अथवा यदि वस्त्राणां 'तद्विधानामसम्भवः॥२०४।। तस्य तेन कृता सृष्टिः प्रमाणं लक्षणं तथा। तालीयैर्वाः किलिञ्जैर्वा श्क्ष्णैर्वस्त्रः क्रिया भवेत्। या 'कार्ष्णायसभूयिष्ठा कृता 'सृष्टिर्महात्मना ॥१९६। तथा प्रहरणानि स्युस्तृणवेणुदलादिभिः।।२०५।। 8न सास्माकं नाट्ययोगे कस्मात् खेदावहा हि सा। जतुभाण्डक्रियाभिश्च नानारूपाणि 'कारयेत्। यद्ूव्यं जीवलोके तु नानालक्षणलक्षितम् ॥१९७। 'प्रतिपादं प्रतिशिरः 8प्रतिहस्तं प्रतित्वचम् ॥२०६॥ तस्यानुकृतिसंस्थानं नाट्योपकरणं भवेत्। 'तृणजैः किलिञ्जैर्भाण्डैः "सरूपाणीह कारयेत्। प्रासादगृहयानानि 'नानाप्रहरणानि च ॥१९८॥ यद्यस्य "सदशं रूपं सारूप्यगुणसम्भवम्॥२०७॥ 10न शक्यानि तथा कर्तु यथोक्तानीह लक्षणैः। मृण्मयं 12तत्न कृत्स' तु 1नानारूपं तु कारयेत्। लोकधर्मी 1भवेत्वन्या नाट्यधर्मी तथापरा॥२९९॥ भाण्डवस्त्रमधु च्छिष्टैः लाक्षयाभ्रदलेन च ।।२०८।। स्वभावो लोकधर्मी तु12विभावो नाट्यमेव हि। नगास्तु विविधाः कार्याः"चर्मवर्मध्वजास्तथा। 19आयसं तु न कर्तव्यं नगसारमयं न च ॥।२००॥ "नाना[प्रदेश]जातानि फलानि 1कुसुमानि च ॥२०९।। नाट्योपकरणं 1तज्जञैर्गुरुत्वात् खेदकृद्धि तत्। 18विविधानि च भाण्डानि लाक्षया वेह कारयेत्। जतुका ष्ठचर्मवस्त्रभाण्डवेणुदलैस्तथा॥२०१॥

199-201 (C. 185b-195a; B.XXI. 195b-205a). I C. सचराचर- संहिते, B. चराचरसमन्विते. 2 C. प्राप्यं. 3 B. तत्तदेवाभिगच्छति. 4 B. 202-210 (C. 195b-202a; B.XXI. 205b-214a ). I C. om. नास्त्यन्तः, C. नान्यतः. 5 C. नान्योप ...... ्रयम्, B. ०करणाश्रये. 6 B. 203b-205a. 2 B.K. देवतागृहाः (गुहाः). 3 K. कृतभाव०. 4B. अ्रसान्निध्यं काष्ठयन्त्भूयिष्ठा. 7 C. सृष्टिमहत्तरा. 8 C. नास्माकं सम्मता नाट्य गुरुत्वात् भवेदिह. 5 C. तालीयजैः कीलजैरवा. 6 B. नाटके. 7 C. प्रतिपादौ. 8 C. खेददा हि सा. 9 C. नाट्योपकरणानि. 10 B. न शक्यं तानि वै. I1 C. प्रतिहस्तौ. 9C. तृणाजैः कीलजैर्वा, B. तृणांः किलिञ् :. 10 B. सारूप्याशि भवेखन्या. 12 C. नाट्यधर्मी विकारतः. 13 B. आयसं न तु कतव्यं न II C. यादृशं. 12 B. तत्तु. 13 C. नानारूपांस्तु. 14 B. नागाः 15 B. तु सारमयं. 14 B. गुरुखेदकरं भवेत्. 15 C. जतु काष्ठ चर्मवस्त्र प्रभावेणु०. ह्यतसीशनविल्बजैः. 16 B.C. नानाकुसुम०. 17 B. विविधानि. 18 B. भाराड- B. काष्ठचर्मसु वस्त्र षु जतुवेखुदलेषु च. वत् मधच्छ्िष्ठैः. 19 C. ताम्रवरो०,

२३. २११-२१९ नाट्यशास्त्रम् १६८ १६९ आहार्याभिनयः २३.२२०-२२३ 1सम्यक् च नीलीरागेण 2सस्यशाकेन चैव हि। एवं लोकोपचारेण स्वबुद्धिविभवेन वा। रक्षितेनाभ्रप त्वेण 2मणीश्चैवात्र कारयेत् ॥।२११।। नाट्योपकरणानीह बुधः सम्यक प्रयोजयेत्।।२२०।। "उपाश्रयमथाऽप्येषां शुल्बवद्गेन कारयेत्। मोक्तव्यं नायुधं 'रङ्रे न च्छेद्यं न च ताडनम्। विविधा मुकुटा दिव्या पूर्वं ये गदिता मया॥२१२॥ प्रादेशमात्र ग्ृहीयात् संज्ञार्थ शस्त्रमेव हि॥२२१॥ तेऽभ्रपत्रोज्जला: कार्या 'मणिव्यालोकशोभिताः। 3शिक्षायोगेन नाट्येऽस्मिन विद्यामायाकृतेन वा। न शास्त्रप्रभवं कर्म तेषां हि समुदाहतम्॥२१३।। शस्त्रमोक्षस्तु कर्तव्यो रङ्गमध्ये प्रयोक्तृभिः ॥२२२॥। आचार्यबुद्धर 'कर्तव्यमूहापोह्प्रयोजितम्। नोक्तानि च मया यानि लोकग्राह्याणि तान्यपि। एवं मर्त्यक्रियायोगो भविष्यन् 8कथितं मया ॥२१४। आहार्याभिनयो ह्येष मया प्रोक्तः समासतः। कस्मादल्पबलत्व हि मानुषेषु भविष्यति। अत ऊर्ध्च प्रवक्ष्यामि सामान्याभिनयं प्रति ॥२२३। 10मर्त्यानामल्पशक्तीनां "न चातीवाङ्गचेष्टितम्॥२१५।। नेष्टाः सुवर्णरत्नैस्तु मुकुटा भूषणानि वा। इति भारतीये नाट्यशास्त्रे आहार्याभिनयो नाम

युद्धे नियुद्धे नृत्ते वा 12[धृ]ष्टिव्यापारकर्मणि॥२१६॥ त्रयोविंशोऽध्यायः॥

गुरुभारावसन्नस्य स्वेदो मूर्च्छाऽपि जायते। 13स्वेदमूर्च्छाक्कमार्तस्य प्रयोगस्तु विनश्यति ॥२१७॥ प्राणात्ययः कदानित्त भवेद्व्यायतचेष्टनात्। तस्मात्ताम्रमयैः 1पत्रैरभ्रकैः रज्ितैरपि ॥२१८॥ 16रक्ताच्छनीलहरिणा अभ्रपत्रेण वेष्टितम्। 1भाण्डैरथ मधू च्छिष्टैः कार्याण्याभरणानि तु।।२१९।।

211-214 (C. 202-204; B.XXI. 214-216). I C. ताम्रवरा०. 2 C. तत्साम्यं नीलरागेण अभ्रपलेणा चेव हि, we with Bbh. 3 C. भूषाश्रवात. 4C. उपाश्रयस्तथाप्येषा शुल्वभ्रष्टर्न. 5 B. मणिव्यालोपशोभिताः, C. माणिक्यालोकशोभिताः 6 C. विचार्य. 7 C. कर्तव्यमन्यापोह०. 8 B. कल्पितो. 9 C. यस्मात्. 10 B. अपि नो शक्कया. II C. न भवेदङ्गचेष्टितम्, Bj. न चातीवाङ्ग०. B. विभावाः सर्व- काश्वना: 12 B. वृष्टिव्यापार, C. दृष्टिव्यापार. 13 C. •मूर्च्छाश्रमात्तस्य. I4 B. •चेष्टया. 220-223 (C. 211b-215; B.XXI. 223-227 ), I B. न भेद: 15 C. पतैर्मुकुटानीह कारयेत्. 16 C. रक्कस्थनीलहारेण, N. रक्कच्छनीलहरिणा। नेव च छेदं न प्रहर्तव्यमेव वा. 2 B. रक्व प्रहरणौः कार्यं संज्ञामात तु कारयेत्. 3 B. 17 B. भेराडे०. अथवा योगशिक्षाभिर्विद्यामाया० २२

१७१ सामान्याभिनयः २४. ११-२०

यो वै हावः स एवैषा शृङ्गाररससंश्रया।

चतुर्विशोऽध्यायः समाख्याता बुधैर्हेला ललिताभिनयात्मिका॥११॥ लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रम:2 किलकिश्चितम्। सामान्याभिनयो नाम जञेयो वागङ्गसत्वजः । मोट्टायितं कुट्टमितं बिब्बोको ललितं तथा ॥१२। 'सत्वे कार्यः प्रयत्नस्तु नाट्य सत्वे प्रतिष्ठितम्॥१॥ विहृतं चेति विज्ञेया दश स्त्रीणां स्वभावजाः। सत्त्वातिरिक्तोऽभिनयो ज्येष्ठ इत्यभिधीयते। अलङ्गारास्तथैतेषां लक्षणं शुणुत द्विजाः ॥१३।। समसत्वो भवेन्मध्यः सत्त्वहीनोऽधमः स्मृतः ॥२॥ वागङ्गालङ्गारैः 5श्िलष्टैः प्रीतिप्रयोजितैर्मघुरैः। अव्यक्तरूपं सत्त्व हि 2विज्ञेयं भावसंश्रयम्। इष्टजनस्यानुकृतिर्लीला ज्ेया प्रयोगज्ञैः॥१४॥ यथास्थानरसोपेतं रोमाञ्चास्त्रादिभिर्गुणैः॥३॥। स्थानासनगमनानां हस्तभ्रूनेत्रकर्मणां चैव। अलङ्कारास्तु नाट्यज्ञैर्ञैया भावसमाश्रयाः। उत्पद्यते विशेषो यः श्िष्टः सतु विलास: स्यात्॥१५॥ यौवनेऽप्यधिका: स्त्रीणां विकारा वक्तगात्रजाः।४।। माल्याच्छादनभूषणविलेपनानामनादरन्यास:। आदौ त्रयोऽङ्गजास्तेषां' दश स्वाभाविकाः परे। 6स्वल्पोऽप्यधिकां शोभां जनयति 'या सा तु विच्छित्तिः॥१६।। अयत्नजास्तथा सप्त 'प्रोक्ता भावोपवृंहिताः॥५।। विविधानामर्थानां वागङ्गाहार्यसत्त्वयुक्तानाम्। देहात्मकं भवेत् सत्त्वं सत्त्वाद् भावः समुत्थितः। मदरागहर्षजनितो व्यत्यासो विभ्रमो नाम ॥१७॥ भावात् समुत्थितो हावो हावाद्धेला समुत्थिता॥६॥ स्मितरुदितहसित'भयरोषमोहदुःखश्रमाभिषङ्गाणाम्। भावो हावश्च हेला च परस्परसमुत्थिताः। सङ्करकरणं हर्षादसकृत् "किलकिश्चितं जञेयम् ॥१८।। *सत्वभेदा भवन्त्येते 'शरीरे प्रकृतिस्थिताः॥७॥। इष्टजनस्य कथायां लीलाहेलादिदर्शनेनापि। वागङ्गमुखरागैश्च सत्वेनाभिनयेन च। 12तद्भावभावनाकृतं मोट्टायितमित्यभिख्यातम् ॥१९॥ कवेरन्तर्गतं भावं भावयन् भाव उच्यते ।।८।। 1केशस्तनाधरादिग्रहणेष्वतिहर्षसम्भ्रमोत्पन्नम्। ...............

10भावस्यातिकृतं सत्व व्यतिरिक्तं"स्वयोनिषु। कुट्टमितं विज्ञेयं सुखमपि दुःखोपचारेण॥२०॥ 12नैकावस्थान्तरगतं 1भाव' तमिह निर्दिशेत्॥ इष्टानां भावानां प्राप्तावभिमानगर्वसम्भूतः । तत्नाक्षिभ्रूविकाराढ्य: शृङ्गाराकारसूचकः। स्त्रीणामनादरकृतो बिब्बोको नाम विज्ञेयः ॥२१॥ सग्रीवारेचको ज्ञेयो 1हावः स्थितसमुत्थितः15॥१०॥ 1-10 (C. 1-10; B.XXII. 1-10). I B. तब्न. 2 C. हि ज्ञेयं II-21 (C.1I-21; B.XXII. 11-21). I C. य एव भावाः, B. स एवेषा भावरसाश्रयम् 3 B. भावरसाश्रयाः, Bk. भावसमाश्रयाः, C. नाट्यरसाश्रया: 4C. शङ्गाररससंभवा. 2 C. विक्रम: 3 B. किलिकिश्चितम्. 4 B. पुनरेषां स्रूपाणि प्रोक्का. 5 C. रसभावोपबृहिता. 6 C. transposes 6 and 7. 7 B. सत्त्वभेदे. प्रवव्यामि पृथक पृथक. 5 B. शिष्टैः 6 B. स्वल्पोऽपि परां. 7 B. यस्मात्तु. 8 C. शरीर०. 9 See 6 above. I0 C. भावातिरिक्कं सत्वं हि. II C. सयोनिषु. 8 B. ०स्त्त्वयोगानाम्. 9 B. ज्ञेयः. 10 B. भयहषगर्वदुःखश्रमाभिलाषाणाम् I2 B. न्तरकृतं. 13 C. हावं. 14 C. भावः. 15 C. चित्तसमुत्थितः- II B. किलि०. 12 B. •भावनाकृतमुक्कं मोहायितं नाम. I3 B. ०ग्रहणादतिहर्ष०.

२४. २२-३२ नाट्यशास्त्रम् १७२ १७३ सामान्याभिनयः २४. ३३-४४

करचरणाङ्गन्यासः सभ्र नेत्रोष्ठसंप्रयुक्तस्तु स्थिरसश्चारिणी दृष्टिर्गतिर्गोवृषभाश्चिता। सुकुमारविधानेन स्त्रीभिरितीदं स्मृतं ललितम् ॥२२॥ 2स्मितपूर्व तथा वाचो विलास इति कीर्तितः।३३।। प्राप्तानामपि 2वचसां क्रियते यदभाषणं हिया स्त्रीभिः। अभ्यासात् करणानां तु श्विष्टत्वं यत्र जायते। व्याजात् स्वभावतो 'वाप्येतत् समुदाहतं विहृतम्+ ॥।२३।। महत्स्वपि विकारेषु तन्माघुर्यमिति स्मृतम् ॥३४।। शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च तथा माघुर्येमेव च। धैर्यं प्रागलभ्यमौदार्यमित्येते स्युरयत्नजाः॥२४॥ धर्मार्थकामसंयुक्ताच्छुभाशुभसमुत्थितात्।

रूपयौवनलावण्यरूपभोगोपवृ हितैः। व्यवसायादचलनं स्थैर्यमित्यभिधीयते॥३५॥

अलङ्करणमङ्गानां 'यत् सा शोभेति भण्यते ॥२५॥ यस्य प्रभावादाकारा रोषहर्षभयादिषु।

विज्ञेया च तथा कान्तिः 'शोभेवापूर्णमन्मथा। भावेषु 'नोपलभ्यन्ते गाम्भीर्यमिति शंसितम् ॥३६।

कान्ति रेवातिविस्तीर्णा दीप्तिरित्यभिधीयते॥२६॥ अबुद्धिपूर्वकं यत्तु 'सुकुमारस्वभावजम्।

सर्वावस्थाविशेषेषु दीपेषु ललितेषु च। शृङ्गाराकारचेष्टत्वं ललितं तत् प्रकीर्तितम् ॥६७।।

अनुल्बणत्वं चेष्टाया माधुर्यमिति कीर्तितम् ॥२७।। दानमभ्युपपत्तिश्च तथा च प्रियभाषणम्। स्वजने वा परे वापि तदौदार्यमिति स्मृतम्॥३८॥ चापलेनानुपहता सर्वार्थेष्वविकत्थना। स्वाभाविकी चित्तवृत्तिर्धैर्यमित्यभिधीयते ॥२८। अधिक्षेपावमानादे: प्रयुक्तस्य परेण यत्।

प्रयोगनिःसाध्वसता प्रागल्भ्यं समुदाहतम्। प्राणात्ययेऽप्यसहनं तत्तेज: समुदाहतम् ॥३९॥

औदार्य प्रश्रयः प्रोक्तः सर्वावस्थानुगो बुधैः॥२९ सत्वजोऽभिनयः पूर्व मया प्रोक्तो द्विजोत्तमाः। शारीरं चाप्यभिनयं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः।४०। सुकुमारा भवन्त्येते प्रयोगे ललितात्मके। विलासललिते हित्वा दीपा ह्येते भवन्ति हि॥३०॥ षडात्मकस्तु शारीरो वाक्यं सूचाङ्डरस्तथा।

शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्य गाम्भीयमेव च। शाखा नाट्यायितं चैव निवृत्यड्डर एव च ।४१॥

ललितौदार्यतेजांसि सत्वभेदास्तु पौरुषाः ॥३१॥ नानारसार्थयुक्त रवृत्तनिवद्धैः 'पदैः स चूर्णकृतैः।

दाक्ष्यं शौर्यमथोत्साहो नीचार्थेषु जुगुप्सनम्। 'प्राकृतसंस्कृतपाठो वाक्याभिनयो बुधैर्न्ञैयः॥४२।

उत्तमैश्च गुणैः स्पर्धा यत्र शोभेति सा स्मृता ॥३२॥ वाक्यार्थो वाक्यं वा सत्वाङ्ग: सूच्यते यदा पूर्वम्। पश्चाद्वाक्याभिनयः 'सा सूचा सूरिभिर्जेया॥४३।। 8हृदयस्थो निर्वचनैरङ्गाभिनयः कृतो निपुणसाध्यः।

22-32 (C. 22-32 ; B.XXII. 21-34). 1 B. 22 reads this in anustup. 2 C. वचनं. 3 B. वाप्येतत् 4 B. 23 reads this in anustup. 33-44 (C.33-44; B. XXII. 35-46). I B. धीर०. 2 C. स्मृत०. 3 B. 5 B. शोभेति परिकीर्तिता. 6 C. शोभेवा. 7 B. सुकुमारे. 8 B. दीप्ते- हृषकोध०. 4 B. नोपलच्यन्ते. 5 B. निर्विकार. 6 B. कृतः सचूणापदैः, C. सचूर्ाकृतैः. ड्व्येते. 9 B. यतः. 7 C. -पाठ्यो. 8 B. सूचेत्यभिसंजञिता सा तु. 9 B. हृदयस्थो 10 B. सूचेवौंतूपत्ति-

२४. ४५-५५ नाट्यशास्त्रम् १७४ १७५ सामान्याभिनयः २४. ५६-६७ यस्तु शिरोमुखजङ्गोरुपाणिपादैर्यथाक्रमं क्रियते। शाखादर्शितमार्गः शाखाभिनयो 2बुधैरजैयः ॥४५।। स'एषोहं व्रवीमिति निर्देशः स तु संज्ञितः।

नाट्यायितमुपचारैर्यत्क्रियते ऽभिनयसूचना नाट्ये। व्याजान्तरेण कथनं व्यपदेशो भवेत्तु सः॥५६।।

कालप्रकर्षहेतोः प्रवेशने सङ्गमं यावत्।४६।। इदं कुरु ग्ृहाणेदमुपदेश इति स्मृतः।

स्थाने ध्र वास्वभिनयो: यः क्रियते हर्षरोषशोकादैः। अन्यार्थकथनं यत्तु सोऽपदेश इति स्मृतः2 ॥५७॥ पते मार्गा हि विज्ञेया वाक्याभिनययोजकाः। भावरससंप्रयुक्तो ज्ञेयो नाट्यायितं तञ्च ।।४७।। *यस्त्वन्योक्तं वाक्यं सूचाभिनयेन योजयेदन्यः। सप्तप्रकारमेतेषां पुनर्वक्ष्यामि लक्षणम् ।।५८।।

'तत्सम्बन्धार्थकृतं निवृत्तमेवाङ्करं विद्यात्॥४८।। प्रत्यक्षश्च परोक्षश्च तथा कालकृतास्त्रयः।

'एते मार्गास्तु निर्दिष्टा यथाभावरसान्विताः। आत्मस्थश्च परस्थश्च प्रकारा: सप्त चैव तु ॥५९॥ एष 'ब्रवीति नाहं भो वदामिति च यद्चः। काव्यवस्तुषु निर्दिष्टा द्वादशाभिनयात्मकाः ॥४९। प्रत्यक्षश्च परस्थश्च वर्तमानश्च तद्भवेत्॥६०॥। आलापश्च प्रलापश्च विलापोऽन्यस्तथैव च। अनुलापोऽथ संल्लापो ह्यपलापस्तथैव च ।।५०॥ अहं करोमि गच्छामि वदामि वचनं तव। आत्मस्थो वर्तमानश्च प्रत्यक्षश्चैव स स्मृतः ॥६१॥ सन्देशश्चातिदेशश्च निर्देशश्च तथव च। उपदेशोऽपदेशश्च च व्यपदेशस्तथैव च ॥५१। करिष्यामि गमिष्यामि वदिष्यामिति यद्वचः ।

आभाषणे तु यद्वाक्यमालापो नाम स स्मृतः। आत्मस्थश्च परोक्षश्च भविष्यत्काल एव च ॥६२।। हता जिताश्च भग्नाश्च मया सर्वे द्विषद्रणाः। अनर्थकं वचो यञ्च प्रलापः स तु संजञितः ॥५२।। करुणप्रभवो यस्तु विलाप इति स स्मृतः। आत्मस्थश्च परस्थश्च वृत्तकालस्तु स स्मृतः ।६३।।

बहुशोऽभिहितं वाक्यमनुलापः प्रकीर्तितः ।५३। त्वया हता जिताश्चेति यो वदेन्नाट्यकर्मणि। परोक्षश्च परस्थश्च वृत्तकालस्तर्थेव च ॥६४। उक्तिप्रत्युक्तिसंयुक्त: संलाप इति स स्मृतः। 8पूर्वोक्तस्यान्यथाभावो ह्यपलाप इति स्मृतः॥५४॥। एष 'ब्रवीति कुरुते गच्छतीत्यादि यह्चः। परस्थो वर्तमानश्च प्रत्यक्षश्च भवेत्तु या ॥६५॥। तदिदं वचनं व्र ह्ीत्येष सन्देश इष्यते। स गच्छति करोतीति वचनं यदुदाहतम्। अतिदेशस्त्वयोक्तं तन्मयोक्तमिति स स्मृतः ॥५५॥ परस्थो वर्तमानश्च परोक्षशचैव तद् भवेत् ॥६६॥ करिष्यन्ति गमिष्यन्ति बदिष्यन्तीति यद्वचः। 45-55 (C. 45-55) ; B.XXII. 47-57). I B. शाखादर्शन. 2 B. स परस्थश्च भविष्यश्च परोक्षश्चैव तद् भवेद् ॥६७॥ विज्ञेयः 3 B. भावरससंप्रयुक्क: 4 B. यत्रा. 5 B. तत्संबन्धार्थः कर्थ भावन्निवृत्त्यङ्करः 56-67 (C. 56-63; XXII. 58-69 ). I C. एकोऽहं. 2 C. om. सोऽथ. 6 B. एतेषां तु भवेन् मार्ग: etc 7 C. व्यपदेशोशदेशौ च अ्पदेश०. this hem. 3 B. सर्वाभिनय. 4 C. om. 65-67. 5 B. ब्रवीमि. 6 Mss. 8 B. अन्यथावादो०. ब्रवीमि.

२४. ६८-७७ नाट्यशास्त्रम् १७६ १७७ सामान्याभिनयः २४.७८-८७

ममादयैव च सम्पादं तत्कार्य भवता सह। अनेन लक्ष्यते यस्माद् प्रयोग: कर्म चैव हि। आत्मस्थश्च परस्थश्च वर्तमानश्च स स्तृतः-॥६८॥ तस्माल्लक्षणमेतद्धि नाट्ये'Sस्मिन्निन संप्रजितम्।७८।। 2हस्तमन्तरितं कृत्वा यद्वदेन्नाठ्यकर्मणि। अनाचार्योषिता ये च ये च शास्त्रबहिष्कृताः। आत्मस्थ® हृदयस्थ च परोक्षं चैव तन्मतम् ॥६९।। बाह्य ते तु प्रयोक्ष्यन्ते 'क्रियामन्यैः प्रयोजिताम्॥७९॥ परेषामात्मनश्चैव कालस्यैव विशेषणात्। शब्दं स्पर्शं च रूपं च रसं गन्धं तथैव च। 3सप्तप्रकारस्यास्यैव भेदा ज्ञेया अनेकधाः॥७0॥ 5इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेश्च भावैरभिनयेद् बुधः॥८०॥ एते 'प्रयोक्तभिर्नेया मार्गा ह्यभिनये स्मृताः। कृत्वा साचीकृतां दष्टि शिरः 6पारश्वानितं तथा। 5एभिरेव विनिष्पन्नो विविधोऽभिनयो मतः ॥७१॥ तर्जनीं कर्णदेशे तु शब्दं त्वभिनयेद् बुधः।८१॥ शिरोवदनपादोरुजङ्गोदरकटीकृतः। किश्चिदाकुश्चिते नेत्रे 'भ्रुवोरुत्क्षेपणेन च। 7सम: कर्मविभागो यः सामान्याभिनयस्तु सः॥७२॥ 8तथांसगण्डयोः स्पर्शात् स्पर्शमेवं विनिर्दिशेत्॥८२।। ललितैर्हस्तसश्चारस्तथा मृद्धङ्गचेष्टितैः। कृत्वा थपताकौ मूर्प्निस्थौ किश्चित् प्रचलिताङ्गलिः। अभिनेयस्तु नाट्यज्ञै रसभावसमन्वितैः॥३॥ निर्वर्णयन्त्या दृष्ट्या तु रूपं त्वभिनयेद् बुधः।।८३। किश्चिदाकुश्चिते नेत्रे कृत्वोत्फुल्लां च नासिकाम्। "एकोच्छासेन हृष्टेष्टौ रसगन्धौ विनिर्दिशेत्॥८४। "सुविभक्तपदालापमनिष्टुरमनाकुलम्1। 12पञ्चानामिन्द्रियाणां च भावा ह्येतेऽनुभावजाः13। यदीदशं भवेन्नाट्य ज्ञेयमाभ्यन्तरं तु तत्॥७५॥ त्वकूचक्षुर्घाणजिद्वानां श्रोतस्य च तथैव च॥८५॥ पतदेव विपर्यस्तं स्वच्छन्दगतिचेष्टितम्। 14इन्द्रियार्थश्च मनसा भाव्यते ह्यनुभावितः। 13अनिबद्धं गीतवादयैर्नाट्य बाह्यमिति स्मृतम् ॥७६॥। न वेत्ति ह्यमना: किश्चिद्विषयं 1पश्चहेतुकम्॥८६॥। लक्षणाभ्यन्तरत्वाद्दि तदाभ्यन्तरभिष्यते। मनसस्त्रिविधो भावो विज्ञेयोऽभिनयं प्रति। शास्त्रबाह्यं भवेद्यस्तु तद्वाह्यमिति संज्ञितम्।७७।। इष्टोऽनिष्टस्तथा चैव मध्यस्थश्च तथैव च।८७

78-87 (C. 74-83 ; B.XXII. 79-88 ). I C. तस्मिन्नियोजितम्. 2 C. अनाचार्योदिता. 3 B. प्रयुञते. 4 C. क्रियामन्त्रः प्रयोजितम्. By क्रिया- 68-77 ( C. 64-76; B.XXII. 70-78 ). 1 B. om. this couplet. मन्यैः प्रयोजिताम्. B. अज्ञात्वाचार्यकीं क्रियाम् 5 C. इन्द्रियेरिन्द्रिया०, B.

2 B. अन्तरतः. 3 B. सप्तप्रकारस्यास्यव. 4 B. प्रयोगा विज्ञेया मार्गाभिनययोजिता: इन्द्रियाणीन्द्रियाथींश्च. 6 B. पार्श्वनतं. 7 B. कृत्वा भ्रद्तेपमेव. 8C. तथाङ्ग०. 5. B. एतेष्विह. 6 B. शिरोहस्तकटी कटीवक्षो जङ्गोरुकररोषु च तु. 7 C. समकर्म०. 9 B. पताकौ मूर्धस्थौ, C. पताके मूर्धिस्थे. 10 B. प्रचलिताननः II C. एकोल्लासेन 8 C. •चेष्टितैः- 9 C. कलापादि०. 10 B. यतात्मकम्. II C. सुविभक्ककथालाप० हृष्टेष्टौ, B. एकोच्छ्ासेन चैष्टौ तु. 12 मिन्द्रियार्थानां. 13 B. ०नुभाविनः 12 B. निष्ठुरमकाहलम् 13 B. अनिबद्धगीतवाद्यं. 14 B. इन्द्रियार्थाः समनसो भवन्ति अर्प्रनुभाविनः 15 B. पश्चधागतम्. २३

२४. ८८-९८ नाट्यशास्त्रम् १७८ १७९ सामान्याभिनयः २४. ९९-१०९

'प्रह्लादनेन गात्रस्य तथा पुलकितेन च। देवतासुरगन्धर्वरक्षोनागपतत्तिणाम्। *आननप्रक्रियाभिश्च सर्वमिष्ट निरुपयेत्॥८८।। पिशाचयक्षव्यालानां नरवानरहस्तिनाम् ॥९९॥ इष्टे शब्दे यथा रूपे स्पर्शे गन्धे रसेऽपि वा। मृगमीनोष्ट्रमकरखरसूकरवाजिनाम्। इन्द्रियैर्मनसा प्राप्तैः सौमुख्यं संप्रदशयेत्।।८९।। 'महिषाज-[श्व-]गवा-[ञ्च] तुल्यशीला: स्त्रियः स्मृताः ॥१००॥ परावृत्तेन शिरसाSप्रदानेन च चक्षुषः। स्रिग्धा चाङ्गरुपाङ्गैश् 'स्थिरा मन्दनिमेषिणी। नेत्रनासाश्चिततया ह्यनिष्टभिनिदिशेत्॥९०॥ अरोगा दीप्त्युपेता च *दानसत्यार्जवान्विता ॥१०१।। 'न चातिमात्रहष्टस्तु न चात्यन्तजुगुप्सया। अल्पस्वेदा समरता स्वल्पभुक् 'सुरभिप्रिया। मध्यस्थेनैव भावेन मध्यस्थमभिनिर्दिशेत्।९१। गान्धर्ववाद्याभिरता हृद्या देवाङ्गना स्मृता ॥१०२। तेनेदं तस्य वापीदं स 'एव प्रकरोति वा। अधर्मशाठ्याभिरता स्थिरक्रोधाऽतिनिष्ठरा। परोक्षाभिनयो यस्तु मध्यस्थ इति स स्मृतः ॥९२। मद्यमांसप्रिया नित्यं कोपना चातिमानिनी ॥१०३। आत्मानुभावी योऽर्थः स्यात् स आत्मस्थ इति स्मृतः चपला चातिलुब्धा च परुषा कलहप्रिया। 6परस्य वर्णनीयश्च परस्थः सतु संज्ञितः।९३।। ईर्ष्याशीला चलस्नेहा चासुरं शीलमास्थिता ॥१०४।। प्रायेण सर्वभावानां कामान्निष्पत्तिरिष्यते। अनेकारामभोग्या च नखदन्तैः सुपुष्पितैः। स चेच्छागुणसम्पन्नो बहुधा 'काम इष्यते ॥९४॥ :स्मिताभिभाषिणी तन्वी 'मन्दवारा रतिप्रिया॥१०५॥ धर्मकामोरऽर्थकामश्च मोक्षकामस्तथ्व च। गीते वाद्ये च नृत्ते च नित्य हष्टा मृजावती। 8स्त्रीपुंसयोस्तु योगो यः स तु कामः इति स्मृतः।९५॥ 1गान्धर्वशीला विज्ञेया स्निग्धत्वककेशलोचना ॥१०६।। १सर्वस्यव हि लोकस्य सुखदुःखनिबर्हणः। 'बृद्ृद्वरयतसर्वाङ्गी रक्तविस्तीर्णलोचना। भूयिष्ठ' दृश्यते कामः सुखदो दुःखदेष्वपि॥९६।। खररोमा 12दिवास्म्ननिर्वृतात्युच्चभाषिणी ॥१०७॥ यः स्त्रीपुरुषसंयोगो रतिसंयोगकारकः। नखदन्तक्षतकरी क्रोधेर्ष्याकलहप्रिया। स शृङ्गार इति शेय उपचारकृत: 1सुखः ॥९७॥ निशाविहारशीला च राक्षसं सत्त्वमाश्रिता॥१०८। इह प्रायेण लोकोऽयं 12सुखमिच्छति नित्यशः। तीक्ष्णनासाग्ररदना सुतनुस्ताम्रलोचना। सुखस्य च स्त्रियो मूलं नानाशीलाश्च ता: पुनः ॥९८। नीलोत्पलसवर्णा च 13सप्रोद्वेगाऽतिकोपना।१०९।

88-98 (C. 84-93 ; B.XXII. 89-99 ). I C. गात्र प्रह्रादनेनेह. 99-109 (C. 96-104; B.XXII. 100-110). I BC. महिषाजगवादीनां, 2 B. वदनस्य विकासेन. 3 B. नेत्ननासाविकर्षरौः, C. नेत्नासाश्रिततया. 4 B. Bd महिषाश्व. 2 B. स्त्निग्धै०. 3 C. स्थिरमन्द०. 4 B. दानसत्वा०. दानशक्त्ा. नातिहृष्टेन मनसा. 5 B. एवं. 6 B. परार्थवर्णाना यत्र. 7 B. परिकल्पितः 5 B. सुरतप्रिया. 6 B. गन्धपुष्परता. 7 B. कीडापरा चारुनेवा. 8 B. खद्गी 8 C. स्त्रीपुंसयोस्तु संयोगो यः कामः स तु संस्मृतः 9 C. om. this couplet. च स्थिरभाषी. 9 B. मन्दापत्या. 10 B. गान्धर्वसतवा II C.बृहदायत०. 12 B. 10 B. स सुखं वत्सनेष्वपि. II M. सुखः, B.C. शुभ. 12 C. शुभ०. दिवास्वप्ननिरत०, C. -सप्ननिवृता०. 13 Bd. खप्नोद्वेगा, B. खप्नशीला, C. खप्नोद्देशा.

२४. ११०-११९ नाट्यशास्त्रम् १८० १८१ सामान्याभिनयः २४. १२०-१३०

तिर्यग्गतिश्चलारम्भा 'बहुःश्वासातिमानिनी। संहताल्पतनुर्धृष्टा पिङ्गरोमा फलप्रिया। 2गन्धमाल्यासवरता नागसत्वाङ्गना स्मृता।११०। प्रगल्भा चपला तीक्ष्णा वृक्षारामवनप्रिया॥१२०॥ अत्यन्तव्यावृतास्या च तीक्ष्णशीला सरित्पिया। स्वल्पमप्युपकारं तु नित्यं या बहु मन्यते। सुरासवक्षीररता बह्नपत्या फलप्रिया॥१११॥ प्रसह्य रतिशीला च वानरं सत्त्वमाश्रिता ॥१२१॥ नित्यं श्वसनशीला च सदोद्ानवनप्रिया। महाहनुललाटा च 2मांसलोपचयान्विता। चपला बहुवाक् शोधरा शाकुनं सत्त्वमाश्रिता ॥११२।। पिङ्गाक्षी रोमशाङ्गी च गन्धमाल्यासवप्रिया ॥१२२॥ ऊनाधिकांगुलिकरा 'रात्रौ निष्कुटचारिणी। कोपना स्थिरसत्वा च जलोद्यानवनप्रिया। वालोद्वेजनशीला च पिशुना ्रिष्टभाषिणी®॥११३॥ मधुराभिरता चैव हस्तिसत्वा रतिप्रिया ॥१२३॥। सुरतेषू ज्भिताचारा रोमशाङ्गी महारवना। स्वल्पोदरी 'मग्ननासा तनुजङ्गा वनप्रिया। पिशाचसत्वा विज्ञेया 'मद्यमांसासवप्रिया॥११४॥ रक्तविस्तीर्णनयना चपला शौघ्रगामिनी ॥१२४। स्वप्नप्रस्वेदनाङ्गी च स्थिरशय्यासनप्रिया। दिवात्नासपरा भीररूर्गीतवाद्यरतिप्रया। मेधाविनी 'तु मृद्धङ्गी मद्यगन्धामिषप्रिया ॥११५॥ 8कोपनाऽस्थिरसत्वा च मृगसत्त्वाङ्गना स्मृता ॥१२५॥ 1चिरदृष्टे तु हर्ष च कृतज्ञत्वादुपैति या। दीर्घपीनोन्नतोरस्का चपला निनमेषिणी। अदीर्घशायिनी चैव ज्ञेया यक्षान्वयाङ्गना ॥११६।। बहुभृत्या बहुसुता मत्स्यसत्या जलप्रिया॥१२६॥ तुल्यमानावमाना या परुषत्वक् खरखना। लम्बोष्ठी स्वेदबहुला किश्चिद्विकटगामिनी। शठाऽनृतोद्धतकथा व्यालसत्वाथ पिङ्गदटक् ॥११७॥ कृशोदरी फुल्लफललवणाम्लकटुप्रिया॥१२७॥ आर्जवाभिरता नित्य "दक्षा क्षान्तिगुणान्विता। 10उद्धद्धकटिपार्श्वा च खरनिष्ठुरभाषिणी। विभक्ताङ़गी कृतज्ञा च 12गुरुदेवार्चने रता ॥११८। "अभ्युन्नतखरग्रीवा उष्ट्रसत्वाऽटवीप्रिया॥१२८॥ धर्मकामार्थनित्या च अहङ्कारविवर्जिता। स्थूलशीर्षा12स्थिरग्रीवा दारितास्या महाखवना। सुहत्प्रिया सुशीला च मानुषं सत्त्वमाश्रिता॥११९॥ ज्ञेया मकरसत्वा च क्रूरा मत्स्यगुणैर्य ता॥१२९॥ स्थूलजिह्वोष्ठदशना 13रूक्षत्वक्कटुभाषिणी।

110-119 (C.105-111; B.XXII. 11I-120). I C. बहुसत्वाभिनन्दिनी, रतियुद्धकरी1धृष्टा नखदन्तक्षतप्रिया ॥१३०॥

2 C. गन्धमाल्यादिनिरता. 3 C. om. this hem. 4 B. ऊनाधिकांगुलिक्रूरा. 120-130 (C. 112-122; B.XXII. 121-131 ). I B. ०तनुर्हृष्टा. 5 K. रतौ. 6 C. om. this couplet. 7 Bd. सुरतेष्वूज्भिताचारा, 2 B. शरीरोपचयान्विता. 3 B. स्थिरचित्ता. 4 B. प्रकीर्ततिता. 5 B. भग्ननासा. B सुरते कुत्सिताचारा. 8 B. मद्यमांसबलि, Bd. मद्यमांसाशन. 9 Bd. तु मृद्धज्गी, 6 B. चलविस्तीर्ण०. 7 C. परित्रास०. 8 B. निवासस्थिरचित्ता. 9 B. चला नाति- K. भयहीना, B. बुद्धिमती. 10 B. चिरदृष्टेषु. II C. दक्षात्यन्तगुणान्विता. निमेषिणी. 10 B. उद्धन्ध. II अभ्युन्नतकटीग्रीवा. 12 B. अश्चितग्रीवा. I2 B. गुरुदेवद्विजप्रिया. 13 C. ०ह्वोष्ठरसना. 14 C. हृष्टा.

२४. १३१-१४२ नाट्यशास्त्रम् १८२ १८३ सामान्याभिनयः २४. १४३-६५६ सपत्नीद्वेषिणी 'दक्षाऽचपलाऽशीघ्रगामिनी। पितृदेवार्चनरता 'नित्यशौचा गुरुप्रिया। सरोषा बह्वपत्या च खरसत्वा प्रकीर्तिता ॥१३१।। स्थिरा परिक्लेशसहा गवां सत्त्वं समाश्रिता ॥१४३। दीर्घपृष्ठोदरमुखी रोमशाङ्गी बलान्विता। 'नानाशीला: स्त्रियो ज्ेयाः सव' स्व' स्वत्वं समाश्रिताः। सुसंक्षिप्तललाटा च कन्दमूलफलप्रिया॥१३२॥ विज्ञाय च यथासत्त्वम् 'उपसर्पेत्तु ता बुधः ॥१४४॥ 2कृष्णा दन्तोत्कटमुखी 'पीवरोरुशिरोर्हा। उपचारो यथासतत्वं स्त्रीणामल्पोऽपि हर्षद्ः। हीनाचारा बह्वपत्या सौकरं सतत्वमाश्रिता॥१३३। महानप्यन्यथायुक्तो नैव तुष्टिकरो भवेत्॥१४५॥ स्थिरा विभक्तपार्श्वोरुकटिपृष्ठशिरोधरा। यथासम्प्रार्थितावाप्तरा रतिः समुपजायते। सुभगा दानशीला च ऋजुस्थूलशिरोरुहा॥१३४॥ स्त्रीपुंसयोश्च रत्यर्थमुपारो विधीयते ।१४६।। 'कृशा चपलचित्ता च तीक्ष्णवाक् शीघ्रगामिनी। घर्माथं हि तपश्चर्या सुखार्थ धर्म इष्यते। कामक्रोधपरा चैव हयसत्वाङ्गना स्मृता॥१३५॥ सुखस्य मूलं प्रमदास्तासु सम्भोग इष्यते ॥१४७॥ स्थूलपृष्ठास्थिदशना तनुपार्श्वोदरा स्थिरा। कामोपचारो द्विविधो नाट्यधर्मे विधीयते। 5हरिरोमाश्चिता रौद्रा लोकद्विष्टा रतिप्रिया॥१३६॥ बाह्यश्चाभ्यन्तरश्चैव नारीपुरुषसम्भवः ॥१४८॥ किश्चिदुन्नतवक्ता च जलक्रीडावनप्रिया। आम्यन्तरः पार्थिवानां स च कार्यस्तु नाटके। बृहलैलाटा सुश्रोणी माहिषं सत्वमाश्रिता ॥१३७॥ बाह्यो 'वेश्याकृतश्चैव स तु प्रकरणे भवेत् ॥१४९। कृशा तनुभुजोरस्का 6निषब्धेतरलोचना। तत्न राजोपभोगं तुव्याख्यास्यामनुपूर्वशः। संक्षिप्तपाणिपादा च सूक्ष्मरोमसमाचिता॥१३८। उपचारविधिं सम्यक् कामतन्त्रसमुत्थितम् ॥१५०। भयशीला 'जलोद्विय्ना बह्नपत्या वनप्रिया। त्रिविधा प्रकृतिः स्त्रीणां नानास्त्त्वसमुद्गवा। चश्चला शीघ्रगमना ह्यजाशीलाङ्गना स्मृता ॥१३९।। बाह्या चाभ्यन्तरा चैव स्याद्वाह्याभ्यन्तराऽपरा॥१५१ Bउद्बुद्धगात्ननयना विजम्भणपरायणा। कुलीनाभ्यन्तरा ेया बाह्या वेश्याङ्गना स्मृता। दीर्घाल्पवदना स्वल्पपाणिपादविभूषणा ॥१४०॥ कृतशौचा च या नारी सा बाह्याभ्यन्तरा स्मृता ॥१५२॥ उच्चैःखना स्वल्पनिद्रा क्रोधना १बहुभाषिणी। अन्तःपुरोपचारे तु कुलजा कन्यकापि वा°। हीनाचारा कृतज्ञा च 1सा श्वशीला प्रकीर्तिता ॥१४१।। नहि 1राजोपचारे तु बाह्यस्त्रीभोग इष्यते ॥१५३।। पृथुपीनोन्नतश्रोणी तनुजङ्गा सुहत्प्रिया। संक्षिप्तपाणिपादा च दढारम्भा प्रजाहिता ॥१४२।। 143-153 (C. 135-145; B.XXII. 144-154 ). I B. सत्य०,

131-142 (C. 123-134 ; B.XXII. 132-143). I BC. दक्षा चपला 2 C. om. this hem. 3 B. उपसेवेत ता पुनः 4 C. यथा सम्प्रार्थिताया शीघ्र० 2 C. कृष्णादन्तो०. 3 B. हसवोदरशिरो० 4 C. गूढा. 5 C. खररोमा०. बाह्यरति :. 5 B. कामोपभोग. 6 B. पुरुषसंश्रयः. 7 B. वेश्यागत०. 6 B. निष्टन्धस्थिर, C. विष्टन्धेतर:०. 7 C. जडोन्मत्ता. 8 B. उद्धन्धगात्० 8 C. विविधा. 9 C. adds after this नहि राजोपचारेषु कुलजा कन्यकापि वा. 9 B. सुकृतप्रिया. 10 C. साऽश्वशीला. I0 C. राजोपचारेषु.

२४. १५४-१६४ नाव्यशास्त्रम् १८४ १८' सामान्याभिनयः २४. १६५-१७६

आभ्यन्तरो भवेद्राज्ञो 'बाह्यो बाह्यजनस्य वा। वेश्यामेवंविधैर्भावैर्लक्षयेन्मदनातुराम्। दिव्यवेश्याङ्गनानां हि 2राज्ञो भवति सङ्गम: ॥१५४॥ कुलजायास्तथा चैव 'विज्ञेयानीङ्गितानि वै ॥१६५॥ कुलजाकामितं यञ्च तज्ज्ञेयं कन्यकास्वपि। प्रहसन्तीव नेत्नाभ्यां प्रततं च निरीक्षते। या चापि वेश्या साप्यत्र यथैव कुलजास्तथा॥१५५॥ स्मयते च निगूढं च वाक्यश्चाधोमुखी वदेत्॥१६६॥ स्मितोत्तरा मन्दवाक्या स्वेदाकारनिगूहना। स्त्रीणां वा पुरुषाणां वा उत्तमाधममध्यमा॥१५६॥ प्रस्पन्दिताधरा चैव चकिता च कुलाङना ॥१६७॥ श्रवणाददर्शनाद्रूपाद्ङलीलाविचेष्टितैः। एवंविधैः कामलिद्गरप्ाप्तसुरतोत्सवा। मधुरैः सम्प्रलापैश्च कामः समुपजायते ॥१५७॥ दशावस्थागतं कामं नानाभावैः प्रकाशयेत् ॥१६८।। रूपगुणादिसमेतं कलादिविज्ञानयौवनोपेतम्। प्रथमे त्वभिलाषः स्याद् द्वितीये चिन्तनं भवेत्। दृष्टा पुरुषविशेषं नारी मदनातुरा भवति॥१५८। अनुस्मृतिस्तृतीये तु चतुर्थे गुणकीर्तनम् ॥१६९॥ ततः कामयमानानां नृर्णां स्त्रीणामथापि च। उद्धेगः पश्चमे प्रोक्तो विलापः षष्ठ उच्यते। कामभावेङ्गितानीह तज्ज्ञः समुपलक्षयेत्॥१५९॥ उन्माद: सप्तमे ज्ञेयो भवेद् व्याधिस्तथाष्टमे ।।१७०॥। ललिता चलपक्ष्मा च सास्रा मुकुलितेक्षणा। नवमे जडता प्रोक्ता दशमे मरणं भवेत् सत्रस्तोत्तरपुटा चैव काम्या दष्टिर्भैवेदिह ॥१६०॥ स्त्रीपुंसयोरेष विधिर्लक्षणं च निबोधत॥१७१।। व्यवसायात् समारब्ध: सङ्कल्पेच्छासमुद्वः । दृष्टिः सा ललिता नाम स्त्रीणामर्धविलोकने ॥१६१॥ समागमोपायकृतः सोऽभिलाष: प्रकीर्तितः॥१७२।। ईषत्संरक्तगण्डश्च स्वेदविन्दुविचित्रितः। निर्याति विशति च मुहुः करोति चाकारमेव मदनस्य।

प्रस्पन्दमानरोमाश्चो मुखरागस्तु कामज: ॥१६२। तिष्ठति च दर्शनपथे 3प्रथमस्थाने स्थिता कामे ॥१७३॥ केनोपायेन 'संप्राप्ति: कथं वा संभवेन्मम। ........... ..... " काम्येनाङ्गविकारेण सकटाक्षनिरीक्षितः। तथाभरणसंस्पर्शात् कर्णकण्डूयनादपि ॥१६३॥ दूतीनिवेदितैर्वाक्यैरिति5 चिन्तां विनिर्दिशेत्॥१७४॥ अङ्गुष्ठाग्रेण लिखनात् स्तननाभिप्रदर्शनात्। 'आकेकराक्षिविप्रेक्षितानि वलयरशनापरामर्शः।

नखनिस्तोदनाच्चापि केशसंयमनादपि।१६४॥ नीवीनाभ्यूरूणां स्पर्शः कार्यो द्वितीये तु॥१७५।।

प्रद्वेषस्तुन्यकार्याणामनुस्मृतिरुदाहता॥१७६॥ 154-164 (C. 146-156; B.XXII. 155-165 ). I C. बाह्ये. 2 B. राज्ञां, C. राज्ञा. 3 C. कुलजानां मतं. 4 B. •नानाभावसमुत्थिता. 5 C. has 165-176 (C. 157-167 B.XXII. 166-177 ). I B. प्रवच्यामीद्गि-

this after 159. 6 B.g. फुश्वितान्ता. B. वलितान्ता, C. पलितान्ता. तानि तु. 2 B. दशस्थानगतं. 3 C. प्रथमस्थानस्थिते. 4 C. सम्भ्रान्तिः

7 B. अर्धावलोकने. 5 B. भावैरिति. 6 B. आकेकरार्घ० 7 B. नीवीनाभ्या सं०. २४

२४.१७७-१८७ नाट्यशास्त्रम् १८६ १८9 सामान्याभिनयः २४. १८८.१९८

1नैवासने न शयने धृतिमुपलभते स्वकर्मणि 2विहस्ता। पृष्टा न किंचित्पव्रते न शणोति न पश्यति। तच्चिन्तोपगतत्वात्तृतीयमेवं प्रयुजीत ॥१७७। 'तूष्णी हाकष्टभाषा च नष्टचित्ता जडा स्मृता ।१८८॥ अङ्गप्रत्यङ्गलीलाभिर्वाक्चेष्टाहसितेक्षितैः। अकाण्डे दत्तहुंहुकारा तथा प्रशिथिलाङ्गिका।

नास्त्यन्यः सदृशस्तेनेत्येतत्स्याद् गुणकीतेनम् ॥१७८॥ श्वासग्रस्तानना चैव जडताभिनये भवेत् ॥१८९।। *गुणकीर्त नोल्लसनैरश्रस्वेदापमार्जनैश्चापि। सर्वेः कृतैः प्रतीकारैर्यदि नास्ति समागमः।

दूत्यविरहविस्त्रंभैरभिनययोगश्चतुर्थे तु॥१७९। कामागनिना प्रदीप्ताया जायते मरणं ततः।।१९०।। आसने शयने वापि न तुष्यति न 'हृष्यति। एवं स्थानानि कार्याणि कामतन्त्रं समीक्ष्य तु। नित्यमेवोत्सुका यस्मादुद्वगस्थानमेव तत्।१८०॥ अप्राप्तौ यानि कामस्य वर्जयित्वा तु नैधनम्॥१९१॥ चिन्तानिःश्वासस्वेद्श्र हृद्दाहाभिनयेन च। विविधैः पुरुषोऽप्येवं ®विप्रलम्भसमुद्भवैः। तदेव कुर्यादत्यन्तमुद्रेगाभिनयेन च॥१८१॥ भावैरेतानि कामस्य नानारूपाणि योजयेत् ॥१९२।। 8इहास्थित इहासीन इह चोपगतो मथा। एवं कामयमानानां स्त्रीणां नृणामथापि वा। इति तैस्तैविलपितैर्विलापं संप्रयोजयेत् ॥१८२।। सामान्यगुणयोगेन युञ्जीताभिनयं बुधः ॥१९३।। उद्विय्नात्यर्थमौत्सुक्यादरत्या9 च विलापिनी। 5चिन्तानिःश्वासखेदेन 'देहस्यायासनेन च। ततस्ततश्च भ्रमति विलापस्थानमाश्रिता ॥१८३। "तथानुगमनाच्चापि तथैवाध्वनिरीक्षणात् ॥१९४। 10तत्संश्रितां कथां युङ्क्ते सर्वावस्थागतापि हि। आकाशवीक्षणाच्चापि तथा दीनप्रभाषणात्। 1प्रद्ेष्टि चापरान्पुंसो यत्रोम्मादः स उच्यते ॥१८४।। स्पर्शनान्मोटनाच्चापि तथा चोपाश्रयाश्रयात् ॥१९५॥ तिष्ठत्यनिमिषदृष्टिर्दी्घ निःश्वसिति गच्छति ध्यानम्। रोदिति विहारकाले नाट्यमिदं स्यात्तथोन्मादे।।१८५। कामस्थानानि सर्वाणि भूयिष्ठं संप्रयोजयेत्॥१९६॥ 12समदनार्थसंभोगैः काम्यैः 1स[प्रो]क्षणैरपि। वासो भूषणगन्धांश्च गृहाण्युपवनानि वै। 1सर्वैरवशीकरणाद्वराधिः समुपजायते ।१८६।। कामाग्निना दह्यमानः शीतलानि निषवेते।१९७॥ मुह्यति हृदयं क्वापि प्रयाति शिरसश्च वेदना तीव्रा। 1प्रद्ह्यमानकामार्तो बहुस्थानसमर्दितः"। न धृति चाप्युपलभते ह्यष्टममेवं प्रयुजीत ॥१८७॥ 12प्रेषयेत्कामदूती तु स्वावस्थादर्शनं प्रति ॥१९८॥ 177-187 (C.XXXI. 76-81 ; B.XXII. 178-188). I Chowkhamba 188-198 (C.XXXI. 87-97 ; B.XXII. 189-199). I B. तुष्णीका हाकष्ट- ed. XXIV. 168-268a is a copy from the first KM ed. 2 C. विहीना. वाक्या. 2 C. बिप्रलम्भानुपूर्वक: 3 B. काम्य. 4 C. भावयमानानां. 5 C. चिन्तानि :- 3 C. तच्चित्तोपहत. 4 B. ०कीतनोल्लुकसनः. 5 B. तिष्ठति. 6 B. ·स्थान- माश्रिता. 7 B. •निशश्वासखेदेन. 8 B. इह स्थित. 9 B. ०दघृत्या. 10 C. तत्संश्रय- श्वासदुःखेन, K. चिन्तातित्ासखेदेन. 6 B. हृद्दाहाभिनयेन. 7 K. अनुगुरनायापि,

कथायुक्का. II C. पुंसः प्रद्वेषिता चव स्याद् , B. पुंसः प्रद्वेष्टि चाप्यन्यान्. 12 B. 8 Bd. चोपाश्रया, B. सापाश्रया, C. चोवाश्रया. 9 B. स्रजो. I0 C. प्रसह्यमानः,

सामदानार्थ. 13 C. संप्रेक्षणौः, B. संप्रेषणैः. 14 B. सवर्निराकृतेः पश्चाद् BK. प्रदह्यमान: II K. समन्वितः. 12 K. कामदूती.

२४. १९९-२०९ नाट्यशास्त्रम् १८८ १८९ सामान्याभिनयः २४. ११०-२२०

संदेशं चैव दूत्यास्तु प्रद्द्यान्मदनाश्रयम्। तत्न वासकसजा वा विरहोत्कण्ठितापि वा। तस्येयं समवस्थेति कथयेद्विनयेन सा ॥१९९।। स्वाधीनभर्तृका चापि कलहान्तरितापि वा ॥२१०॥ 2अथावेदितभावार्थो रत्युपायं3 विचिन्तयेत्। खण्डिता विप्रलब्धा वा तथा प्रोषितभर्तृका। अथं विधिर्विधानज्ञैः कार्यः प्रच्छन्नकामिते॥२००॥ तथाभिसारिका चैव इत्यष्टौ नायिका: स्मृताः ।२११।। विधिं राजोपचारस्य पुनर्वक्ष्यामि तत्त्वतः । उचिते वासके या तु रतिसम्भोगलालसा। अभ्यन्तरगतं सम्यक् 'कामतन्त्रसमुत्थितम् ॥२०१।। मण्डनं कुरुते हृष्टा सा वै वासकसज्जका ॥२१२॥। सुखदुःखकृतान्भावान्नानाशीलसमुत्थितान्। अनेककार्यव्यासङ्गाद्यस्या नागच्छति प्रिय:ः। यान्यान्प्रकुरुते राजा तांस्तांल्लोकोऽनुवर्तते ॥२०२। 'अनागमनदुःखार्ता विरहोत्कण्ठिता तु सा ।२१३।। न दुर्लभा: 5नृपानां तु 'स्त्रियो ह्याज्ञाकृ[तोग]णा:। सुरतातिरसैर्वद्धो यस्या: 2पाश्वगतः प्रियः। दाक्षिण्यात्तु समुद्भूतः कामो रतिकरो भवेत् ॥२०३॥ सामोदगुणसंयुक्ता भवेत्साधीनभतृका ॥।२१४।। बहुमानेन देवीनां वल्लभानां भयेन च। ईर्ष्याकलहनिष्क्रान्तो यस्या नागच्छति प्रियः। प्रच्छन्नकामितं 'राजः कार्य परिजनं प्रति ॥२०४॥ 'अमर्षवशसंतप्ता कलहान्तरिता भवेत् ॥२१५॥ यद्यप्यस्ति 8नृपाणां तु कामतन्त्रमनेकधा। व्यासङ्गादुचिते यस्या: वासके नागतः प्रियः। प्रच्छन्नकामितं यत्तु तद्वै रतिकर भवेत्॥२०५॥ तदनागमनार्ता तु खण्डितेत्यभिधीयते ॥२१६॥ यद्वामाभिनिवेशित्वं यतश्चैव निवार्यंते। 6तस्माद्भूतां प्रियः प्राप्य दत्वा सङ्केतमेव वा। दुर्लभत्वं च यन्नार्या १कामिनः सा रतिः परा ॥ ०६।। नागतः कारणेनेह विप्रलब्धा तु सा मता ॥२१७॥ राज्ञामन्तःपुरजने दिवासम्भोग इष्यते। गुरुकार्यान्तरवशादस्या विप्रोषितः प्रियः । 1वासोपचारो यश्चैव स रात्रौ परिकीर्तितः ।।२०७।। सा रूढालककेशान्ता भवेत्प्रोषितभर्तृ का ॥२१८॥ परिपाठ्यां फलार्थे वा नवे प्रसव एव वा। हित्वा लज्जां तुया श्विष्टा मदेन मदनेन वा। दुःखे चव प्रमोदे च षडेते वासका: स्मृताः ॥२०८।। अभिसारयते कान्तं सा भवेदभिसारिका॥२१९॥ उचिते वासके स्त्रीणामृतुकालेऽपि वा नृपः। आस्ववस्थासु विज्ञेया नायिका 10नाटकाश्रयाः। द्दष्यानामथवेष्टानां कर्तेव्यमुपसर्पणम्॥२०९॥ एतासां ये च वक्ष्यामि"यथा योज्यं प्रयोक्तभिः ॥२२०॥

199-208 (C.XXXI. 98-108; B.XXII. 200-210 ). I C. इयं 210-220 (C.XXXI. 109-119 ; B.XXII. 211-221). I B. तदनागमन०. तस्या व्यवस्थेति निवेद् प्रश्रयादिभिः, 2 B. अघावेदितभावार्थो, 3 B. रत्युपायं, 2 BC. पार्श्वें तु नायक :. 3 B. सान्द्रामोदगुणाप्राप्ता. 4B. साम्षवशसंप्राप्ता. 5 K. ......-.......-..- Bbh. रभ्युपायं. 4C. कामतन्द्रैः 5 B. पार्थिवानां. 6 B. स्त्र्यर्थमाज्ञाकृता गुणा:, तदनागमनार्ता, B. तदानागमदुःखार्ता, C. तस्यानगम०. 6 B. यस्या दूती प्रियः C. स्त्रियो ह्याज्ञा०. 7 B. राज्ञा. 8 B. नरेन्द्राणणं. 9B. सा कामस्य परा वतिः प्रष्य. 7 B. नानाकार्याणि सन्धाय, C. नानाकार्यार्थसम्पन्नैः- 9 C. समाकृष्टा.

10 C. वाह्योपचारो. II B. प्रेष्याणामघेवेष्टानां. I0 B. नाटकाश्रया. II B. कामतन्त्रमनेकधा.

२४. २२१-२३१ नाट्यशास्त्रम् १९० १९१ सामान्याभिनयः २४. २३२-२४०

चिन्तानिःश्वासखेदेश्च हृद्दाहाभिनयेन च। नवकामप्रवृत्ताया क्रुद्धाया वा समागमे। सखीनां संपलापैश्च आत्मावस्थावलोकनैः ॥२२१॥ सापदेशैरुपायस्तु वासकं 'संप्रयोजयेत् ॥२३२।। ग्लानिदैन्याश्रुपातैश्च रोषस्यागमनेन च। नानालङ्गारवस्त्राणि गन्धमाल्यानि चैव हि। निर्भूषणाङ्गी विमृजा दुःखेन रुदितेन च ॥।२२२।। नित्यं सुखान्युदात्तानि® सेवेत मदनान्विता॥२३३।। खण्डिता विप्रलब्धा वा कलहान्तरितापि वा। न तथा भवति 'विशेषो मदनवशः कामिनीमलभमानः । तथा प्रोषितकान्ता च भावैरेवं प्रयोजयेत् ॥।२२३।। द्विगुणोपजातहर्षो भवति यथा सङ्गतः प्रियया ॥२३४। विचित्रोज्ज्वलवेषा च प्रमोदोद्दोतितानना। विलासभावेङ्गितवाक्यलीलाविशेषमाघुर्यगुणोपपन्नः5। उदीर्णशोभातिशया कार्या स्वाधीनभर्तृका ॥२२४॥ परस्परप्रेमनिरीक्षितेन समागमः कामकृतस्तु कार्यः॥२३५॥ वेश्याया: कुलजाया वा प्रेष्याया वाथवा नृपैः। नार्याप्यथ विशेषण प्रमोदरससम्भवः। पभिर्भावविशेषैस्तु कर्तव्यमभिसारणम् ॥२२५।। वासोपचार: कर्तव्यो नायकागमनं प्रति ॥२३६॥। समदा मृदुचेष्टा च तथा परिजनावृता। गन्धमाल्यं गृहीत्वा तु चूर्णवासस्तथैव च। नानाभरणचित्राङ्गी गच्छेद्वेश्याङ्गना शनैः॥२२६।। 8स्थापयेन्नायककृते कुर्याच्चात्मप्रसाधनम् ॥२३७॥ संलीना स्वेषुगातेषु त्रस्ता विप्रेक्षितानना। वासोपचारे नात्यर्थ भूषणग्रहणं भघेत्। अवगुण्ठनसंवीता गच्छेच्च कुलजाङ्गना ।२२७॥ रशनानू पुरप्रायं स्वनवच्च प्रशस्यते ॥२३८॥ मदस्खलित संलापा विभ्रमोत्फुल्ललोचना। 9न मश्चग्रहणं रङ्गे न स्नानं नानुलेपनम्। आविद्धगतिसंचारा 'गच्छेत्प्रेष्या समुद्धतम्॥२२८।। नाञ्जनं नाङ्गरागं च न च केशोपसङ्गह्म्0।।२३९।। स्यादयं शयितो व्यक्तं पश्येत्सुप्तं प्रियं यदा। नापावृता नैकवस्त्रा न रागमधरस्य तु। *अनेन तूपचारेण तस्य कुर्यात् प्रबोधनम्।।२२९।। उत्तमा मध्यमा वापि 12प्रकुर्यात् प्रमदा क्वचित् ॥२४०॥ अलंकारेण कुलजा वेश्या गन्धैस्तु शीतलैः। प्रेष्या तु वस्त्रव्यजनैर्वोधयेच्छयितं प्रियम् ॥२३०॥ 'कुलाङ्गनावेश्यादीनां प्रोक्त:' कामाश्रयो विधिः। सर्वावस्थानुभाव्यं तुथस्माङ्भवति नाटकम्॥२३१॥ 232-240 (C.XXXI. 127-135 ; B.XXII. 233-241). 1 K. सं- प्रकल्पयेत्, C. प्रतियोजयेत्. 2 B. प्रियायोजितभुक्कानि. 3 B. निषेवेत मुदान्वितः. 221-231 (C.XXXI. 120-125 ; C.XXII. 214-224; B.XXII. 222- 4 B. मनुष्यो. 5 B. माधुर्यविस्तारगुणोपपन्नः 6 B. ततः प्रवृत्ते मदने 232). I C. समागदितसश्चारा. 2 K. विप्रेच्ितानना, B. विनमितानना. उपचारसमुद्भवे. 7 B. गन्धमाल्ये. 8 स्थापयेन्नायककृते etc. B. आदर्शो 3 K. स्यादयं शषितो (=शयितो), B. गत्वा सा चेदयदा तत्न. 4 K. प्रिया यथोत्था- लीलया ग्रृह्यश्छन्दतो वा पुनः पुनः, C. आदर्शः संश्रहीतव्यो कृतार्थाऽपि पुनः पुनः. पयति तथा वच्याम्यहं पुनः 5 B. कुर्वीत प्रतिबोधनम्. 6 B. कुलाङ्गनान्यमेवायं. 9 B. नाम्बरग्रहणां. 10 K. कोशोपसंग्रहम्, B. केशसंयमनं तथा, C. स्तनकेशग्रहो 7 B. नोकक :- तथा. II B. नाप्रावृता. 12 B. कुर्वीत.

२४. २४१-२४८ नाट्यशास्त्रम् १९२ ९३ सामान्याभिनयः २४. २४९-२५७ अधमानां भवदेवं विधि: प्रकृतिसम्भवः । गुरुकार्येण मित्रैर्वा 'मन्त्रिणां राज्यचिन्तया। तासामपि ह्यसम्यं यन्न तत्कार्यं प्रयोक्तृभिः॥२४१॥ अनुबद्धः प्रियः किन्नु 2धृतो वल्लभयापि वा ॥२४९॥ प्रमदामिन रैर्वापि नानाभार्वैस्तु नाटके। आकारं दर्शयेदेवं शुभाशुभसमुत्थितान्। भूषणग्रहणं कार्यं पुष्पाणां ग्रहणं तथा ॥२४२।। निमित्तरात्मसंस्थैस्तु स्फुरितः स्पन्दितैस्तथा॥२५०॥ *निर्युक्तमण्डना किश्चित्प्रतीक्षेत प्रियागमम्'। शोभनेषु च कार्येषु निमित्तं वामतः स्त्रियाः। 'वीक्ष्यमाणा पथं प्रिया शृणुयान्नालिकाध्वनिम् ॥२४३।। अनिष्टेषु तु कार्येषु निमित्तं दक्षिणं भवेत् ॥।२५१।। श्रुत्वा तु 'नालिकाघोषं नायकागमविक्कवा। सव्यं नेत्रं ललाटं च भ्ररथोष्ठं तथैव च। वेपन्ती सन्नहहया तोरणाभिमुखी व्रजेत् ॥२४४॥ ऊरुबाहुस्तनश्चैव स्फुरेद्यदि समागमः ॥२५२॥ 8वामेन तोरणं ग्रृह्य कवाटं दक्षिणेन तु। अतोऽन्यथा स्पन्दमाने 'दुरितं दक्षिणे भवेत्। हस्तेन संमुखीभूय 1उदीक्षेत प्रियागमम्॥२४५।। दर्शने दुर्निमित्तस्य मोहं गच्छेत्क्षणं ततः॥२५३। शङ्कां चिन्तां भयं चैव कुर्यात्कारणसंस्थितम्"। ·अप्राप्तेऽथैव कर्तव्यं प्रिये गण्डार्पितं करम्। अदृष्ट्रा रमणं नारी विषण्णा तु क्षणं भवेत्॥२४६।। भूषणे चाप्यवज्ञानं रोदनं च समाचरेत्॥२५४॥ दीघं चैव विनिःश्वस्य1अस्नश्चैव निपातयेत्। 'ततश्च शोभनं 'पश्यन्निमितं वै प्रियागमे। सन्नं च हृदयं कृत्वा 1विसृजेदङ्गमासने ॥२४७॥ सूच्यो नायिकयासन्नौ गन्धाघ्राणेन नायकः ॥२५५॥। व्याक्षेपाद्विमृशेच्चापि नायकागमनं प्रति। तैस्तैर्विचारणैश्चापि शुभाशुभसमुत्थितैः॥२४८।। दृष्टा चोत्थाय हृष्टाङ्गी 'प्रत्युद्रच्छेद्धि नाथकम्। यदि स्यादपराद्धस्तु 1ततस्तैस्तैरुपकमैः ॥२५६॥ 241-248 (C.XXXI. 136-144 ; B.XXII. 242-250 ). 1 B. उपालम्भकृतैर्वाक्यैरभिभाष्यस्तु नायकः। भवेदेष सर्व एव विधि सदा. 2 BC. कारणान्तरमासाद्य तस्मादपि (C. तासामपि) न कारयेत्. 3 B.C. प्रेष्यादीनां च (C. वेश्यादीनां तु) नारीणां नराां वापि (C. अपि) नाटके. 4 B. गृहीतमराडना. B.C. लीलया मरिडतं वेषं कुर्याद्यन्न 249-257 (C.XXXI. 145-157 ; B.XXII. 251-26ia ). I B. विरुध्यते, विधिवद्वासकं कुर्यान्नायिका नायकागमे (C. वासोपचारं कृत्वैव नायिका मन्त्रिण. 2 B. वृतो. 3 B. उत्पातान्निर्दिशेच्चापि. 4 B. भ्रन।सोष्ठं. नायकागमम्). 5 K's. reading, B. प्रतीद्यमाणण च ततो नालिकाशब्दमादिशेत्, 5 B. दुर्निमित्तं, Bbh. दुरुक्कं, Bc. दुरितं, C अनिष्टं. 6 K. अप्राप्तेऽथव कर्तव्यं B.C. C. शृणुयान्नालिका-घोष तत्प्रतीक्षासनस्थिता. 6 B. नालिकाशब्दं. K. ०नादं. अनागमे नायकस्य. 7 B. अथचेच्छोभनं तत्स्यात् निमित्तं नायकागमे. 8 K. पश्यन्, 7 B. विषराणा वेपमाना च. 8 C. वामेन तोरणं गृह्य, B. तोरएं वामहस्तेन. 9 B. प्रत्युद्धच्छेद्यथाक्रमम् and B.C. add after this ततः कान्तं निरीक्षेत प्रहर्षोत्फुल्ल- 9 K's reading, C. हस्तेनाधोमुथी, B. गृहोत्वा तोरणाश्िष्टा. 10 K's reading, लोचना। सखिस्कन्धार्पितकरा कृत्वा स्थानकमायतम्। दशयेत ततः कान्तं सचिह्न C. प्रतीक्षते, B. संप्रतीक्षते. I1 B. तोरणाश्रिता, K. तोरणसंस्थितम्. सर सव्रराम् ; but K. om. them. 10 B. कृत० II B. उपालभ्यः 12 B. नयनानुम्वु, C आस्यश्चैव. 13 C. विमुश्चेद्. 14C. समन्वितैः 12 B. ·भयकरमैः. २५

२४. २५८-२६६ नाट्यशास्त्रम् १९४ १९५ सामान्याभिनयः २४. २६८-२७७

वचनस्य समुत्पत्तिः स्त्रीणा 2ग[र्हा]कृता भवेत्। 3विश्रम्भस्नेहरागेषु संदेहे प्रणये तथा ॥२५८।। जीवन्त्यां त्वयि जीवामि दासोऽहं त्वं च मे प्रिया।

*परितोषे 'संघर्षे च दाक्षिण्याक्षेपविस्मये०। उक्त्वैवं थोऽन्यथा कुर्यात्तद्विप्रियमिति स्त्रियाः ॥२६७॥

धर्मार्थकामयोगेषु प्रच्छन्नवचनेषु च ॥२५९। दूतीलेखप्रतिवचनभेदनैः क्रोधहसितरुदितैश्र।

हास्ये कुतूहले चैव सम्भ्रमे व्यसने तथा। विप्रियकरणेऽभिनयः सशिर:कम्पः प्रयोक्तव्य:॥२६८।

8हास्योपस्थानसम्प्राप्ती दोषोपक्षेपनिह्नवे ।।६० ।। प्रतिपक्षसकाशात्त यः सौभाग्यविकत्थनः।

अनाभाष्योऽपि सम्भाष्यः प्रिय एभिस्तु कारणैः। उपसर्पेत्सचिह्नश्च मन्युस्तत्र भवेत्स्न्रयाः॥२६९॥

यत्न स्नेहो भयं तत्न यत्रर्ष्या तत्न मन्मथः0॥२६१॥ वलयपरिवर्तनेन च 'सशिथिलमुपक्षेपणेन रसनयोः ।

चतस्त्रो योनयस्तस्या: कीर्त्यमाना निबोधत। मन्युस्त्वभिनेतव्यः सशङ्कितं चास्रमोक्षेऽस्य ॥२७०॥।

वैमनस्यं व्यलीकं च विप्रियं मन्युरेव च॥२६२।। दृष्ट्ा स्थितं प्रियतमं सशङ्कितं सापराधमतिलजम्।

पतेषां"संप्रवक्ष्यामि लक्षणानि यथाक्रमम्। ईष्यावचनसमुत्थैः खेदयितव्यो ह्यपालम्भैः ॥२७१॥।

1निद्राखेदालसगति सचिह्नं सरसव्रणम्। 3न च निष्ठुरमतिभाष्या न चाप्यतिक्रोधनस्तु 'परिभाष्यः।

एवंविधं प्रियं दृष्टा वैमनस्यं भवेत्स्न्याः ॥२६३॥ तीव्रासूयितवदना रोषादू बहुशः 1प्रकम्पमानोष्ठी। मध्याङ्गुल्यंष्ठाग्रविच्यवात्पाणिना ह्यरःस्थेन।

साध्विति सुष्ठिति वाक्यैः शोभनमित्यभिनयं युज्यात्॥२६४।। उद्धर्तितनेत्रतया तथा प्रततवीक्षणाच्चापि॥२७३।।

बहुशोऽवधीर्थमाणोऽपि यस्तस्मिन्नेव दृश्यते। कटिहस्तनिविष्टतया विच्छिन्नतया 'तथाङ्गलैः करणात्।

15संघर्षाच्चात्र मात्सर्याद्वालीकं तुभवेत्स्न्रयाः॥२६५॥ अवहित्थवीक्षणाद्वा अङ्गुलिभङ्रैश्च तर्जनैर्ललितैः। कृत्वोरसि वामकरं दक्षिणहस्तं "तथा विधुन्वाना। चरणविनिष्टम्भेनास्मिन्नकुर्वीत साभिनयम्॥२६६॥ पभिर्भावविशेषैरस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥२७५।। शोभसे साघुद्ष्टोऽसि गच्छ त्वं किं विलम्बसे। 258-266 (C.XXXI. 251-260 ; B.XXII. 26rb-270). I C. om. मा मां स्प्राक्षी: प्रियां याहि तव या हृदि संस्थिता ॥२७६। 258-259a. 2 K. गाथाकृता. B: ईर्ष्याकृता. 3 See I above. 4 ibid. 5 Ag. गच्छेत्युक्ता परावृत्त्य 8विनिवृत्तान्तरेण तु। संघर्षे, B. घर्षे. C. हर्षे. 6 B. विभ्रमे, K. पातने. Ag. विस्मये. 7 C. अवहिथ प्रयोगेषु. ·केन चिद्वचनार्थेन प्रहर्षं योजयेत्युनः ॥२७७।। 8 B. read 26ob as श्रीपुंसयो: करोधकृते पृथङमिश्रे तथापि वा. 9 B. यत्र स्नेहो भवेत्तत्र हीर्ष्या. 10 मदनसम्भवा. C. मदनस्ततः. IIC समुत्पत्तिः प्रयोगं च निबोधत. 12 B. 267-277 ( C.XXXI. 263-169 ; XXIV. 268b-271 ; B.XXII.

निद्रा० 13 K. प्रकम्पमानोष्ठो, C. प्रवेपमानाङ्गो. 14 B. बहुधा वार्यमाणोऽपि. 268-274) I B. सुशिथिल०. 2 B.C. वाष्पपूर्णाच्याः, K. चास्य मोच्चे.

3 C. यस्ततव हि तिष्ठति. 15 B. संघर्षमत्सरा तत, C. संहर्षाच्चात्. 16 K. रुषा. 3 C. om. 272. 4 Bbh. परिभाष्य, B. परिहासः, K. परिहार्य :. 5 B. मध्याङ्गुल्याङ्डुष्ठा

17. B.C. कार्योऽभिनयो व्यलीके तु, we with K. प्रविच्यवात्. 6 B. तथा श्वलेः करणात्. 7C. भ्रमणानिकुश्चितनखादि. B. निहृश्चित निपातयांश्लेषणाच्चापि. 8 B. विनिवृत्तान्तरेरा. 9 C. केनचिद्यसनार्थेन.

२४. २७८-२८७ नाट्यशास्त्रम् १९६ १९७ सामान्याभिनय: २४. २८८-२९९

रभसग्रहणाज्चापि वस्त्रे हस्तेऽथ मूर्धनि। पतद्गीतविधानेन सुकुमारेण योजयेत्। कार्यं 'प्रसादनं नार्या ह्वपराधं समीक्ष्य तु॥२७८॥ हस्ते वस्त्रेऽ्थ केशान्ते नार्याप्यथ गृहीतया। यदा शङ्गारसंयुक्तो रतिसंयोगकारणम्॥२८८। यदा चाकाशपुरुषं परस्थवचनाश्रयम्। *कान्तमेवापसर्पन्त्या कर्तव्यं मोक्षणं शनैः ॥२७९।। भवेत् 'काव्यं तथा ह्येष कर्तव्योऽभिनयः स्त्रिया॥२८९॥ गृहीतयाऽथ केशान्ते हस्ते वस्त्रेऽ्रथवा पुनः । यथा प्रियो न पश्येद्धि स्पर्शो ग्राह्यस्तथा स्त्रिया॥२८०॥ यदन्तःपुरसम्बन्धं 2काव्यं भवति नाटके।

पादाग्रस्थितया नार्या *तथैवाकुश्चिताङ्गया। शृङ्गाररससंयुक्तं तत्नाप्येष विधिर्भवेत् ॥२९०।। न कार्य शयनं रङ्गे नाट्यधर्म विजानता। अश्वक्रान्तेन कर्तव्यं केशानां मोक्षणं शनैः ॥२८१॥ केनचिद्वचनार्थेन अङ्कच्छेदो विधीयते ॥२९१॥ अमुच्यमाने केशान्ते नार्या सस्वेदलेशया। यदा स्वपेदर्थवशादेकाकी सहितोऽपि वा। हु हुं मुश्चापसर्पेति वाच्यः स्पर्शालसाङ्या ॥२८२।। चुम्बनालिङ्गनं चैव तथा गुह्यं च यद्भवेत् ।।२९२।। गच्छेति रोषवाक्येन गत्वा प्रतिनिवृत्य च। दन्तच्छेद्यं नखक्षतं नीवीसंस्रनमेव च। केनचिद्धचनार्थेन 6चालापं योजयेत् पुमान् ॥२८३।। स्तनाधरविमद च रङ्गमध्ये न कारयेत् ॥२९३। विधूननश्च हस्तस्य हुङ्कारं स्त्री प्रयोजयेत्। भोजनं सलिलक्रीडां तथा लज्जाकरं तुयत्। स चावधूनने कार्यः शपथर्व्याज एव च ॥२८४॥ एवंविधं भवेद्यद्यत् तत्तद्रङ्गे न कारयेत् ॥२९४॥ अक्ष्णोः संवरणं कार्य पृष्ठतश्चोपगूहनम्। पितृपुत्नस्नुषाश्वश्रूद्दश््यं यसमात्त नाटकम्। नार्यास्त्वपहृते वस्त्रे १नीवीच्छादनमेव वा ॥२८५॥ तस्मादेतानि सर्वाणि वर्जनीयानि यत्नतः ॥२९५।। 1तावत्खेदयितव्यस्तु यावत्पादगतो" भवेत्। वाक्यैः सातिशयैः श्रव्यैर्मधुरैर्नातिनिष्ठुरैः। ततश्चरणयोः पाते कुर्याद् दूतीनिरीक्षणम् ॥२८६॥ हितोपदेशजननैस्तज्जञैः कार्य तु नाटकम् ॥२९६॥ 12उत्थाप्यालिङ्गयेदेनं नायिका नायकं ततः। समागमेऽ्थ नारीणां वाच्यानि मदनाश्रये। 1रतिभोग [ह]ता हृष्टा शयनाभिमुखी व्रजेत्॥२८७ प्रियेषु वचनानीह यानि तानि निबोधत॥२९७।। प्रियः कान्तो विनीतश्च नाथः स्वाम्यथ जीवितम्।

278-287 (C.XXIV. 271-281; B.XXII. 282-291 ). I C. प्रशमनं. 5नन्दनश्चेत्यभिप्रीते वचनानि भवन्ति हि॥२९८॥

2 Bbh. अपसपन्त्या, BC. •वोपसर्पन्त्या. 3 B.हु' मश्चेत्युपसर्पन्त्या वाच्यः स्पर्शालसंप्रियः, दुःशीलोऽथ दुराचार: शठो वामो 'विरूपकः।

4 B. किश्चित् कुद्टमितोत्कटम्. 5 C. प्रतिनिवत्य. 6 B. वाच्थं यास्यसि नेति निलजो निष्ठुरश्चेति प्रायः क्रोधेऽ्भिधीयते॥२९९॥

च. 7 B. विधननेन हस्तेन. 8 B. व्याज, C. र्वाच्य. 9 B. दीपप्रच्छादन. 288-299 (C.XXIV. 282-293 ; B.XXII. 292-304a). I C. काय'. 10 C. तावत् स्वेदयितव्यस्तु. I C. पादहतो 12 C. तथाप्यालिङ्गयेद्· 2 C. कार्य. 3 C. दत्तं नखक्षतं छेदयः, B. दन्तच्छेद्यं नखच्छेद्० 4 B. adds after this 13 रतिभोगहता हृष्टा, B. रतिभोगगता हृष्टा. एवमन्त: पुरकृतः कार्यस्त्वभिनयो बुधैः- 5 B. अभिप्रीते, C. अभिप्रेतो .. 6 B. विकत्थनः

२४. ३००-३११ नाट्यशास्त्रम् १९८ १९९ सामान्याभिनय: २४. ३१२-३२१

यो विप्रियं न कुरुते न चायुक्तं प्रभाषते। सरसव्रणचिह्नो यः स्त्रीसौभाग्यविकत्थनः।

तथार्जवसमाचार: प्रिय इत्युच्यते बुधैः॥३००॥ अतिमानी तथा स्तब्धः 'स विरूप इति स्मृतः ॥३१२॥

अन्यनारीसमुद्भूतं चिह्न यस्य न दइयते। वार्यमाणो दढतरं यो नारीमभिसर्पति2।

अधरे वा शरीरे वा स कान्त इति भण्यते ॥३०१॥ सचिह्नः सापराधश्च स 'निर्लज इति संज्ञितः ॥३१३।

'संक्रद्धोऽपि हि यो नार्या 2नोत्तरोत्तरभाषणम्। योऽपराद्धस्तु रभसा नारीं सेवितुमिच्छति।

परुषं वा न वदति विनीतः सोऽभिधीयते॥३०२। अप्रसादनबुद्धिश्च निष्ठुरः सोऽभिधीयते ॥३१४॥

सामदानार्थसंभोगैस्तथा लालनपालनैः। एते वचनविन्यासाः प्रियाप्रियविभूषिताः5।

नारी संभजते यस्तु स नाथ इति संज्ञितः ॥३०३।। नानावस्थां समासाद् वि[चार्य] तान् समाचरेत्।३१५।।

हितैषी रक्षणे शक्तो न मानी न च मत्सरी। एष गीतविधाने तु 'सुकुमारो विधिर्भवेत्। सर्वकार्येष्वसंमूढ: यः स स्वामीति कीर्तितः॥३०४॥ शृङ्गाररससंभूतो रतिसंभोगखेदज:8 ॥३१६॥

नारीप्सितैरभिप्रायैर्निपुणं शयनक्रियाम्। यच्चैवाकाशपुरुषं परस्थवचनाश्रयम्®।

करोति यस्तु संभोगे जीवितः सोऽभिसंज्ञितः॥३०५॥ "शृङ्गार एवं वाच्यं स्यात्तत्ाप्येष विधिर्भवेत् ॥३१७॥

कुलीनो धधृतिमान् दक्षो दक्षिणो वाग्विशारदः। यद्वा पुरुषसंबन्धं कायें भवति नाटके।

श्राघनीयः सखीमध्ये नन्दनो नाम संज्ञितः॥३०६॥ शृङ्गाररससंयुक्त तत्नाप्येष क्रमो भवेत् ॥३१८।।

एते वचनविन्यासा 'रतिप्रीतिकराः स्मृताः। एवमन्तुःपुरगतः प्रयोज्योऽभिनयो बुधैः।

तथा चाप्रीतिवाक्यानि गदतो मे निबोधत॥३०७॥ दिव्याङ्गनानां तु विधिं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः।३१९।

निष्ठुरश्चासहिष्णुर्यो मानी घृष्टो विकत्थनः । नित्यमेवोज्जुलो वेषो नित्यं प्रमुदितं मनः ।

5उत्तरोत्तरवादी च स दुःशील इति स्मृतः॥३०८॥ नित्यमेव सुखः कालो 12देवीनां ललिताश्रयः॥३२०॥

ताडनं बन्धनं वापि यो[5]विमृश्य समाचरेत्। न चेर्ष्या नैव च क्रोधो नासूया न प्रसादनम्।

तथा पुरुषवाक्यश्च दुराचार: स संझितः॥३०९।। दृश्यते दिव्यपुसां हि शृङ्गारे योषितं प्रति ॥३२१॥

वाचैव मधुरो यस्तु कर्मणा नोपपादयेत्। 'योषितं कश्चिदप्यर्थ® स शठः परिकीर्तितः ॥३१०॥ वार्यते यत्र यत्रार्थे 'तं तमेव करोति यः। 312-321 ( C.XXIV. 306-313 ; B.XXII. 316b-326a ). 1 B. 8भवेदभिनिवेशी च स वाम इति संज्ञितः ॥३११॥ विकत्थनः 2 B. उपसर्पति. 3 C. विलज्ज. 4 C. सापराधस्तु. 5 B- विभाषिता: 300-311 (C.XXIV. 294-305 ; B.XXII. 304b-316a ). I B. 6 B. नर्तकीसंश्िताः कार्या बहवोऽन्योऽपि नाटके. 7 B. सुकुमारे. 8 B. •खेदनः. संक्रद्धऽपि. 2 B. नोत्तरं प्रतिपद्यते. 3C. नीतिमान्. 4C. रतिस्मृति- 5 B. 9 C.om. 316b-317a. 10 C. शृङ्गाररसवाच्य: II C. om. 318. I2 B. अनवस्थितचित्तश्र. 6 B. योषितः. 7 B. तत्तदेव. 8 B. विपरीतनिवेशी. देवानां

२४. ३२२-३२८ नाट्यशास्त्रम् २००

'यदा 2मानुषसंयोगो दिव्यानां योषितां भवेत्। तदा सर्वे प्रकर्तव्या ये भावा मानुषाश्रयाः ॥३२२।। शापाद् भ्रंशस्तु दिव्यानामङ्गनानां यदा भवेत्। पञ्चविंशोऽध्यायः कार्यो मानुषसंयोगस्तथा 'चैवोपसर्पणम्॥।३२३।। पुष्पैर्भूषणजैः शब्दरदृश्यात्नापि या भवेत्०। विशेषयेत् कला: सर्वाः यस्मात्तस्माद्वशेषिक:। 2वेशोपचारतो वापि वैशिकः परिकीर्तितः ॥१। पुनः सन्दर्शनं दत्वा क्षणादन्तहिता भवेत् ॥४२४॥ यो हि सर्वकलोपेतः सर्वशिल्पविचक्षणः। वस्त्राभरणमाल्यस्तु 'लेखसंप्रेषणैरपि। 6ईदृशैरभ्युपगमैः 'समुन्माद्यस्तु नायकः ॥३२५॥। 8स्त्रीचित्तग्राहकश्चैव वैशिकः स भवेत पुमान् ॥।२।। गुणास्तस्य तु विज्ञेया: स्वशरीरसमुद्भवाः। उन्मादनात् समुत्पन्नः कामो रतिकरो भवेत्। आहार्याः सहजाश्चैव त्रयस्त्रिंशत्समासतः ॥३।। स्वभावोपगतो यस्तु 1नासावत्यर्थभावकः ॥३२६।। शास्त्रविच्छिल्पसंन्नो रूपवान् प्रियदर्शनः। ये भावा मानुषाणां तु यदङ्ग यञ्च चेष्टितम्। विक्रान्तो धृतिमांश्चैव वयोवेषकुलान्वितः ॥४। तत्सर्वं मानुषं प्राप्य कार्या दिव्यैरपि द्विजाः ॥३२७॥ सुरभिर्मधुरस्त्यागी सहिष्णुरविकत्थनः । एवं राजोपचारो हि कर्तव्योऽभ्यन्तराश्रयः11। अशङ्गितः प्रियाभाषी चतुरः सुभगः5 शुचिः॥५॥ बाह्यमप्युपचारं तुव्याख्यास्याम्यथ वैशिके ॥३२८॥ कामोपचारकुशलो दक्षिणो देशकालवित्। इति भारतीये नाट्यशास्त्रे सामान्याभिनयो नाम अदीनवाक्यः 'स्मितवाक् वाग्मी दक्षः प्रियंवदः ॥६॥ चतुर्विशोऽध्यायः। "अलुब्धः संविभागी च श्रद्धधानो दढव्रतः8। गम्यासु चाप्यविस्रम्भी मानी चेति स वैशिक:॥७॥ अनुरक्त:' शुचिर्दान्तो" दक्षिणः प्रतिपत्तिमान्। 1भवेच्ित्राभिधायी च 1वयस्यस्तस्यषट गुणाः13।।८।। विज्ञानगुणसंपन्ना 1कथनी लिद्गिनी तथा। * रङ्गोपजीवना चापि प्रतिपत्तिविचक्षणा15॥।९।। 322-328 (C.XXIV. 314-320; B.XXII. 327b-333a). 1 B. reads before this ये भावा मानुषाणं स्युर्यदङ्गं यच्च चेष्टितम्। सर्वं तदेव कर्तव्यं 1-9 (C. same ; B.XXIII. same ). 1 Ag. वशेषिका, B.C. ०त दिव्यैर्मानुषसङ्गमे. 2 B. मानुषसंभोगो. 3 B. सर्वा: 4 BS शापभ्रशात्ततथा वेशिक :. 2 B. वेशोपचारे साधुर्वा, C. वैश्योपाचार०. 3 B. स्त्रीचित्तप्रहणाभिज्ञो. चापत्यलिप्सया. 5 B. शङ्गाररससंश्रयः 6 B. अदस्यापि प्रलोभयेत्. 7 C. लेख- 4 C. ·वेषगुणान्वितः. 5 B. शुभद:, By. शुभग: 6 B. स्मितवान्. 7 B. संप्रेक्षगौरपि. 8 B. ईदशैरुपचारैस्तु. 9 C. समुन्मादस्तु नाटके. 10 C. नाना- स्र्रीलुब्धः. 8 B. दृढस्मृतिः. 9 B. अनुयुक्क :. 10 B. शुचिदक्षो. I1 C. भवेच्छिद्राभिशायी. 12 B.C. वयस्य(स्या)स्तस्य. 13 B. तद्गुणः 14 B. कथिनी. रत्यार्थभावक:, B, नानावत्यर्थभाविक :. II C. सन्तराश्रय :. 15 B. om. 9b. २६

२५. १०-१९ नाट्यशास्त्रम् २०२ २०३ बाह्योपचार: २५. २०-२९

प्रतिवेश्या सखी दासी कुमारी कारुशिल्पिका। गुणान् सखीनामाख्याति स्वधनं प्रददाति च।

धात्री पाषण्डिनी चैव 'दूत्यस्त्वीक्षणिका तथा ॥१०। संपूजयति मित्राणि द्वेष्टि शत्रुजनं तथा2॥२०।।

प्रोत्साहनेषु कुशला मधुरकथा दक्षिणा च कालज्ञा। *समागमं प्रार्थयते 'दृष्ट्ा हृष्यति चाधिकम्।

2लडहा संवृतमन्त्रा दूतीत्येभिर्गुणैः कार्या ॥११। 'तुष्यत्यस्य कथाभिस्तु सस्नेहश्च निरीक्षते ॥२१॥

तया प्रोत्साहनं कार्यं 'नानादर्शितकारणम्। सुप्े च पश्चात् 'सपिति चुम्बिता प्रतिचुम्बति।

यथोक्तकथनं चैव तथा भावप्रदर्शनम्॥१२।। उत्तिष्ठत्यपि पूर्व' घ तथा क्लेशसहापि च ।।२२।।

*'न जडं रूपवन्तं च नार्थवन्तं न चातुरम्। समा दुःखे सुखे च स्यान्नकोधमुपयाति च।

• दूतं वापि हि दूती वा बुधः कुर्यात् कदाचन ॥१३॥ एवंविधैर्गुणैयुंक्ता याऽनुरक्ता तु सा भवेत् ॥२३।

कुलभोगधनाधिक्यं कार्य चैव विकत्थनम्। विरक्तायास्तु लिङ्गानि चुम्बितास्यं प्रमार्जति।

दूती 'निवेदयेत्काममर्थानां चैव भाषणम् ॥।१४। अनिष्टां च कथां व्रते प्रियमुक्तापि कुप्यति॥२४॥

8नवकामप्रवृत्ताया: क्रद्धाया 'वा समागमः। प्रद्वेष्टि चास्य मित्राणि 9तस्य शत्रुं प्रशंसति।

10नानोपायैः प्रकर्तव्यो दूत्या हि पुरुषाश्रयः॥१५॥ शेते पराङ्मुखी चैव शय्यायां पूर्वशायिनी॥२५॥

उत्सवे रात्रिसश्चारे उद्याने "जञातिवेश्मनि। सुमहत्युपचारेऽपि 1न तुष्यति कथंचन।

धात्रीगृहे सखीगेहे तथा चैँव निमन्त्रणे ।१६।। न क्लेशं सहते चापि तथा कुप्यत्यकारणे ॥२६॥

व्याधितव्यपदेशेन शून्यागारसमाश्रये12। * "न च चक्षुर्ददात्यस्य न चैनमभिनन्दति।

एवं समागम: कार्यो नृणां प्रथमसङ्गमे ॥१७।। 12यस्यामेवं विकारा: स्युर्विरक्तां तां विनिर्दिशेत्॥२७॥

एवं समागमं कृत्वा 1नानोपायविधानजम्। 18हृदय ग्रहणानि स्युर्व्यापारस्य विचेष्टितम्।

अनुरक्तां विरक्तां वा "चिह्नैः समुपलक्षयेत्॥१८।। अर्थप्रदर्शनं चैव "तथा सद्भावदर्शनम्॥२८।।

स्वभावभावातिशयैर्या नारी1मदनार्दिता। 15अर्थोपन्यास एव स्यादर्थदानं तथव च।

1करोत्यनिभृतं लीलां ज्ञेया सा मदनातुरा ॥१९॥। व्याजात्यागोऽथ निकटाद् भावोपक्षेप एव च ॥।२९।।

20-29 (C. 20-29 ; B.XXIII. 19b-28). I C. गुणाः सखीनामाख्याति ; 10-19 (C. 10, 12, 13-19 ; B.XXIII. [1-19a ). I B. तथा रङ्गोप- B. सखीमध्ये गुणान् ब्रते. 2 B. सदा. 3 B. गमागमे सखीनां या. 4C. दृष्टा, जीविनी. 2 C. लसहा. 3 B. तयाप्यु०. 4 C. नानादशनकारणम्. 5 B. reads this as B. हृष्टा भवति. 5C. तुष्यन्यस्य. 6C. भटिति. 7 B. उत्सवेमुदिता या च व्यसने 12b-13a. 6 B. कृत्वाऽधिकविकत्थनम्. 7 B. काममर्था श्वैवानुवर्णयेत् ; C. कार्यमर्थानां या च दुःखिता. 8 B. नाभिचुम्बति. 9 B. भजतेऽरिजनं तथा. 10 B. तोषमुपयाति चेव भाषराम्. 8 B. न चाकामप्रवृत्ताया: 9 B. वापि सङ्गम :. 10 B. नानुपाय: च. II B. om. 27a. 12 B. या स्यादेवं प्रकार तु. 13 B. हृदयग्रहणोपायमस्या II B. मित्रवेश्मनि. 12 B. निवेशने. 13 B. सोपायं विधिपूर्वकम्. 14 B. लिङ्गा- व्यापार चेष्टितम्. 14 B. उपदानं पुनभवेत्. 15 B. read 29a. differently

कारैस्तु 16 B. मदनातुरा. 16 B. करोति निभृतां. 16 C. व्याधितानां परित्यागो.

२५.३०-४० नाट्यशास्त्रम् २०४ २०५ बाह्योपचार: २५. ४१-५०

दारिद्रगत् व्याधितो दुःखात् पारुष्यादश्रुतात्तथा'। ईर्ष्यातुरा चानिभृता क्षणक्रोधाभिगर्विता1। प्रवासगमनान्मानादतिलोभादतिक्रमात्।३०।। क्षणप्रसादा या नारी सा नारी मध्यमा स्मृता॥४१। 2अतिवेलागमत्वाच्च तथा 3विप्रियसेवनात्। अस्थाने कोपना या तु 2दुःशीला चातिमानिनी। पभिः स्त्री पुरुषो वापि कारणैस्तु विरज्यते ॥३१॥ चपला परुषा चैव दीर्घरोषाऽधमा स्मृता ॥४२॥ भावग्राहीणि नारीणां कार्याणि मदनाश्रये। सर्वासां नारीणां 'यौवनलीलाश्चतस्रः स्यु: । "य [तश] च प्रीयते नारी प्राप्यते पुरुषैरथ ।३२। लुन्धामर्थप्रदानेन कलाज्ञानेन पण्डिताम्। 5पीनोरुगण्ड जघनाधरस्तनं कर्कशं रतिमनोज्षम्। चतुरां 'लडहत्वेन ह्यनुवृत्त्या तु मानिनीम्॥३३॥ 6सुरतं प्रति सोत्साहं प्रथमं तद्योवनं ज्ञेयम्॥४४।। * भूषणग्र [T]हणाच्चापि 'शुङ्गारमुखता भवेत्। गात्रं 'पूर्णावयवं पीनौ च पयोधरौ कृशं मध्यम्। पुरुषद्वेषिणीमिष्टकथायोगैरुपपक्रमेत्'।३४।। कामस्य सारभूतं यौवनमेतद् द्वितीयं तु॥४५॥ उपकीडनकैर्बालां 'भीतामाश्वासनेन च। 8सर्वश्रीसं[भृ]तं 'रतिकरमुन्मादनं बहुगुणाढ्यम्। गर्वितां नीचसेवाभिरुदात्तां शिल्पदर्शनैः ॥३५॥ कामाप्यायितशोभं यौवनमेतत् तृतीयं तु॥४६॥ सर्वासामेव नारीणां त्रिविधा प्रकृतिर्मता। नवयौवने व्यतीते तथा द्वितीये 1तृतीयजे चापि। उत्तमा मध्यमा नीचा वेश्यानां तु सभावजा ॥३६॥ शृङ्गारशत्रुभूतं यौवनमेतच्चतुर्थ तु॥४७॥ या विप्रियेऽपि 1निष्टम्भं न वदत्यप्रियं प्रियम् अदीर्धरोषा च तथा 1कलासु च विचक्षणा॥३७॥ 1कामं प्रति नोत्साहं यौवनमेतच्चतुर्थं तु॥४८। काम्यते पुरुषैर्या तु कुलभोगधनादिकैः12। नात्यर्थं क्लेशसहा न कुप्यति न हृष्यति1प्रतिस्त्रीषु। कुशला कामतन्त्रेषु दक्षिणा रूपशालिनी॥३८॥ 15सौम्यगुणेष्वासक्ता [च] नारी नवयौवना ज्ञेया॥४९। गृह्लाति कारणाद् रोषं गतेर्ष्या प्रब्रवीति च। किश्चित्करोति मानं किश्चित्क्ोधं "च मत्सरं चैव। कार्यकालविशेषज्ञा 1सुभगा सा स्मृतोत्तमा॥३९। क्रोधे च भवति तूष्णीं यौवनमेतद् द्वितीयं तु॥५०॥ पुंसः कामयते या तु पुरुषैर्या तु काम्यते। कामोपचारकुशला प्रतिपक्षाभ्यसूयिका॥४०॥ 41-50 (C. 41-50 ; B.XXIII. 40-49). I B. धातिगर्चिता. 2 B. दुष्टशीलाति०. 3 B. यौवनभेदा: 4 B. ०गुरोन. 5 C. •स्तनककशं. 6 B. शङ्गार- 30-40 (C. 30-40; B.XXIII. 29-39). I B. ०ष्याद्दःश्रवात्तथा. 2 B. समुत्साहं. 7 C. पीनवयवं. 8 By श्रीसम्भृतं, B.श्रीसंयुक्न, C. •श्रीसंपूर्ण. अतीवाभिगमाच्चापि. 3 B. विप्रियकारणात्. 4 C. या न च प्रीयते, B. तुष्टिमेति यथा 9 B. रतिकरणोत्पादनं रतिगुणाढ्यम्. 10 B. तृतीयके. I1 BC. अम्लान. (यतो ?) नारी. 5 C. क्रीडनत्वेन. 6 B. श्रृङ्गारमुखरो, C. शङ्गारमुखतो. 7 B. 12 B. किश्निदूनलावरायम. 13 B. कामं प्रति नोच्छासं, Bb. कामं प्रति सोत्साहं, ·योगैरुपक्रमैः. 8 B. भीरूमा०. 9 C. निबोधत. I0 B. तिष्ठन्तं. II C. C. कामे च निरुत्साहं. 14 B. स्त्रीभ्यः 15 B. सौख्यगुरोष्ववसक्का. 16 C. कलाशिल्प०. 12 C. धनाधिकै: 13 B. सुरूपा. समत्सरं च.

२५. ५१-५९ नाट्यशास्त्रम् २०६ २०७ बाह्योपचार: २५. ६०-७०

रतिसम्भोगे दक्षा 'प्रतिपक्षासूयिनी गुणाढ्या च । अवमानितोऽपि नार्या निलंज्तयोपसर्पति य एनाम्1। अनिभृतगर्वितचेष् नारी ज्ञेया तृतीये तु।५१॥ *अन्यतरं संक्रान्तामन्यस्नेहपरावृत्तभावश्च ॥६०।। पुरुषग्रहणसमर्था *कामाभिज्ञाप्यमत्सरोपेता। अभिनवकृते व्यलीके प्रत्यक्षं रज्यते दृढतरं यः। 'अविरहमिच्छति नित्य नारी ज्ञेया चतुर्थे तु॥५२। 3मित्रैर्निवार्यमाणोऽपि सोऽधमो नाम विज्ञेय: ॥६१॥ 'योवनलम्भा ह्येते विज्ञेया नाटके तु चत्वारः। अविगणितभयामर्षो 'मूर्खः प्रकृतिप्रकृष्टभावश्च। पुनरेव तु 'पुरुषगुणान् 8कामतन्त्रे प्रवक्ष्यामि ॥५३।। एकान्तदृढग्राही 'नि[वर्या]जः कामतन्त्रेषु ॥६२।। चतुरोत्तमौ मध्यमस्तथाऽधमः संप्रवृत्तकश्चैव। 6रतिकलहसंप्रहारेष्वकर्कशः क्रीडनीयकः स्त्रीणाम्। 10स्त्रीणां प्रयोगविषये विज्ञेयाः पुरुषास्त्विमे पञ्च ।।५४।। एवंविधो विधिज्ञविज्ञयः संप्रवृत्त: स्यात्" ॥६३।। "समदुःखः क्लेशसहः प्रणयक्रोधप्रसादने कुशलः । नानाशोला: स्त्रियो जेया 'गूढ़ार्थहृदयाश्च ताः। 12योरऽर्थी नात्मच्छन्दो दक्षश्चतुरः स13 बोद्धव्यः॥५५॥ यो विप्रियं न कुरुते नार्या किश्चिद्विरागसंज्ञातम्। विज्ञाय च यथासन्वमुपसर्पेत्त ता बुधः।६४।। भावाभावौ विदित्वा च ततस्तैस्तरुपक्रमैः । 15अ[T]ज्ञातहृदयेप्सितो ज्ञेयः 16स्मृतिमान् स तु ज्येष्ठः ॥५६॥ पुमानुपचरेन्नारीं कामतन्त्र समीक्ष्य तु॥३५॥ मधुरस्त्यागी रागं1नयति च मदनस्य 18नापि वशमेति! साम चैव प्रदानश्च भेदो दण्डस्तथैव च। अवमानितश्च नार्या विरज्यते"स च भवेज्ज्येष्ठः ॥५७।। उपेक्षा चैव कर्तव्या नारीणां विषयं प्रति ॥६६।। सर्वाथर्मध्यस्थो भावग्रहणं करोति यो नार्याः। तवास्मि मम चैवासि त्वमहं ते त्वश्च मे प्रिया। कश्चिद्दोषं दृष्ट्रा विरज्यते मध्यमः पुरुषः ॥५८॥। आत्मोपक्षेपणकृतं तत्सामेत्यभिधीयते॥६७।। काले दाता ह्यवमानितोऽपि न क्रोधमतितरामेति। काले [5]काले प्रदातव्यं धनं विभवमात्रया। दृष्टा व्यलीकमात्र विरज्यते मध्यमोऽयमपि॥५९॥ यन्निमित्तान्तरं कृतं प्रदानं नाम तत्स्मृतम्॥६८।। भेद: स्यात्तत्प्रियस्येह सोपायं दोषदर्शनम्।

51-59 (C. 51-59; B.XXIII. 50-58). I C. प्रतिपन्ना. 2 B. बन्धनं ताडनं वापि दण्ड इत्यभिधीयते ॥६९।

रतिगुणाठ्या. 3 B. चित्त्रहणासमर्था. 4 B. कामाभिज्ञा त्वमत्सरोपेता. 5 B मध्यस्थां मानयेत्साम्ना लुब्धामर्थप्रदानतः। अविरहितमिच्छति पुरुषं. 6 B. यौवनभेदा. 7 B.पुरुषाणं च. 8 C. कामितन्त्ने. अन्यावबद्धभावां च भेदेन प्रतिपाद्येत्॥७0।। 9 B. च नीचः प्रवृत्तकश्चैव, C. अधमः संप्रद्श्च, By अधमः संप्रवृत्तकः. 10 B. 60-70 (C. 60-70; B.XIII. 59-69 ). I B. अभ्युपेत्यविकृतास्यः. स्त्रीसंप्रयोग०. II समदुःखक्लेशसहः. 12 C. रत्युपचारे निपुराः 13 C. च. 2 B. अन्यतरं संक्ान्तां, C. संक्रान्तान्तरम्- 3 B. •निवार्यमानो विज्ञेयो. 14 B. किश्चिद्विरागसंज्ञातम्, B. धीरोदात्तः प्रियंवदो मानी. 15 C. आज्ञात- 4 B. मूर्खप्रकृति: प्रसक्तहासश्व. C. प्रकृतिप्रकृष्टभावश्च, Bd. प्रहृष्टभावश्च. 5 Mss. हृदयतत्त्वो, B. अज्ञातेप्सितहृदय: 16 B. धृतिमान् स तु ज्येष्ठः. 17 C. न याति, निर्लज: 6 C. सम्प्रहारेषु ककशः 7 B. संप्रवृत्तस्तु. 8 B. गूढ़ार्थहृदयेप्सिताः B.dh, नयति. 18 B. चापि. 19 B. चोत्तमः स पुमान्. 9C. सनिमित्तान्तरं कृतं.

२५. ७१-७९ नाट्यशास्त्रम् २०८

दुष्टाचारे समारब्धे'त्वन्यभावे समुत्थिते। दण्डः पातयितव्यो हि मृदुबन्धनताडनेः ॥७१॥ सामादीनां प्रयोगे तु परिक्षीणे यथाक्रमम्। षड़विंशोध्यायः

न स्याद्यावशमापन्ना तामुपेक्षेत बुद्धिमान् ॥७२। अङ्गाभिनयनस्येह यो विशेषः क्वचित् क्वचित्। मुखरागेण नेत्रैर्वा 'विज्ञेयस्त्वङ्गचेष्टितैः । अनुक्त उच्यते 2चित्रः स चित्राभिनयः स्मृतः ॥१॥ द्वैष्यो वापि प्रियो वापि मध्यस्थो वापि योषिताम्।।७३। उत्तानौ तु करौ कृत्वा 'पताके सवस्तिकं तथा। अर्थहेतोस्तु वेश्यानामप्रियो 'वा यदि प्रियः। उद्धाह्ितेन शिरसा तथा चोर्ध्वनिरीक्षितैः ॥२॥ गम्यो हि पुरुषो नित्य मुक्त्वा दिव्यनृपस्त्रियः॥४॥ प्रभातं गगनं रात्रिं प्रदोष दिवसं तथा। द्वष्यं तु प्रियमित्याहुः 'प्रियमप्यप्रियं तथा। ऋतून् 'धनान् 'वनान्तांश्च विस्तीणांश्च जलाशयान्॥३। दुःशीलं च सुशीलं च निर्गुणं गुणवानिति॥७५॥ दिशो ग्रहान् सनक्षत्रान् किश्चित् स्वस्थ च यद्भवेत्। प्रहसन्तीव नेत्राभ्या यं दृष्टोत्फुल्लतारका। तस्य त्वभिनयः कार्यो नानादृष्टिसमन्वितः।।४।। प्रसन्नमुखरागा च लक्ष्यते भावरूपणैः॥७६॥ पभिरेव करर्भूयस्तेनैव शिरसा पुनः। उपचारफलत्वाच्च विप्रलम्भकृतेन च। अधोनिरीक्षणेनैव भूमिस्थान् संप्रदर्शयेत्॥।५।। तासु निष्पद्यते काम: काष्टादग्निरिवोत्थितः।।७9।। स्पर्शस्य 'ग्रहणं चैव 'तथोल्लुकसनेन च। योषितामुपचारोऽयं यथोक्तो वैशिकाश्रयः । चन्द्रज्योत्स्नां सुखं वायु रसगन्धी विनिदशेत् ॥६॥ कार्यः प्रकरणे चापि यथायोगं च नाटके॥७८।। वक्तावकुण्ठनात् सूयं &रजोधूमानलांस्तथा। एवं वेश्योपचारोऽयं तज्ज्ञैः कार्यो द्विजोत्तमाः। भूमितापं तथा चोष्णं कुर्याच्छायाभिलाषतः।७। अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि 1चित्रस्याभिनयं प्रति॥७९।। उर्ध्वाकेकरदृष्टिस्तु मध्याह्ने सूर्यमादिशेत्।

इति भारतीये नाट्यशास्त्रे 1बाह्योपचारो नाम 'उदयास्तमने] चैव 1गम्भीराथः प्रदर्शयेत् ॥८॥

पञ्चविशोऽध्यायः॥ यानि सौम्यार्थयुक्तानि सुखभावकृतानि च। "गात्रस्पशः सरोमाश्चैस्तेषामभिनयो भवेत् ॥।। 71-79 (C. 71-79; B.XXIII. 70-80). I C. मध्यभावे. 2 B. adds here यानि स्युस्तीक्ष्णरूपाणि तानि त्वभिनयेन्नरः। a couplet. 3 C. प्रमारो (प्रदाने ?). 4 C. भवेद्वशगा या तु, Bn. भावाद्वशमापन्ना. अङ्गस्पशस्तथोदवेगस्तथा 1मुखविकुण्ठनैः ॥१०॥ B. स्याद्या च समापन्ना. 5 B. विज्ञेयो भावचेष्टितैः 6 B. प्रियो वा यदि वाप्रिया. I-10 (C.same; B.XXV, same). I B. अङ्गाद्यभिनयस्यैव. 2 B. चित्रः ; 7 B. प्रियं प्रियतरं तथा. 8 B. प्रसन्नमुखरागाच्. 9 B. adds here a couplet, C. यस्मात्. 3 B. सस्तिकौ पार्श्वसंस्थितौ. 4 B. रात्रिः- 5 C. घनान्धकारांश्र. 6B. ग्रहयो which is an echo of 65 above. I0 B. प्रकृतीनां तु लक्षणम्. I1 B. om. नेव. 7 C. तथोत्सुकधनेन च. 8 B. ·धूमानिलांस्तयाः 9 Ag. उदयास्तमयोः, B.C. बाह्योपचार नाम. उदयास्तगतं. 10 B. विस्मयार्थैः. II B. अरसंस्पश. 12 C.मुखविघूर्णानैः, B. मुखविकुराठनैः- २७

२६. ११-२१ नाट्यशास्त्रम् २१० २११ चित्राभिनयः २६. २२-३१

गम्भीरोदात्तसंयुक्तानेतानभिनयेद् बुध:। दशाख्यगणानायास्तु परतो या भवेदिह। साटोपैश्च सगर्वेश्च गात्ैः सौष्ठवसंयुतैः॥११॥ वाक्यार्थेनैव 'साध्या सा परोक्षाभिनयेन च ॥२२॥ यज्ञोपवीतदेशे तु कृत्वारालौ करावुभौ। 2छत्रध्वजपताकाश्च निर्देश्या दण्डधारणैः। स्वस्तिकौ 2विच्युतौ 'हारस्रग्दामार्थान् निदर्शयेत् ॥१२। नानाप्रहरणं चैव निर्देश्यं धारणाश्रयम्।२३। भ्रमणेन प्रदेशिन्या दृष्टे: परिगमेन च। एकचित्तोऽप्यधोदृष्टिः शिरः किश्चिन्नतं भवेत्। अलपल्लवपीडातः सर्वार्थग्रहणं भवेत् ॥१३॥ सव्यहस्तश्च सन्दंशः स्मृतौ ध्याने च निदिशेत्॥२४॥ श्रव्यं श्रवणयोगेन दश्यं दृष्टिविलोकनैः। उद्धाहितं शिर: कृत्वा हंसपक्षौ प्रदक्षिणौ। आत्मस्थं वा परस्थं वा मध्यस्थ वा विनिर्दिशेत् ॥१४॥ अपत्य रूपणे 'कार्यमुच्छये च प्रयोक्तभिः6॥२५॥ विद्युदुल्का 5घनरवो विस्फुलिङ्गाचिषस्तथा। अरालं तु शिरःस्थाने 'समुद्वाह्य तु वामतः। स्नस्ताङ्गाक्षिनिमेषैश्च तेऽभिनेयाः प्रयोक्तृभिः॥१५॥ गते निवृते ध्वस्ते च श्रृते वाक्ये च योजयेत् ॥२६॥ उद्वेष्टितपरावृत्तौ करौ कृत्वा नतं शिर:। सर्वेन्द्रियस्वस्थतया दिकप्रसन्नतया तथा। असंस्पर्शे त्वनिष्टे च 'जिह्मदृष्टेन कारयेत्॥१६॥ 9विचित्रभूतलालोकेः शरदं तु विनिर्दिशेत् ॥२७॥ वायुमुष्णं 'नभस्तेजो मुखप्रच्छादनेन च। गात्रसङ्कोचनेनापि सूर्याग्निपटसेवनात्0। रेणुतोयपतङ्गानां भ्रमराणां च वारणम् ॥१७॥ हेमन्तस्त्वभिनेय: स्यात् पुरुषैर्मध्यमाधमैः ॥२८॥ कृत्वा सवस्तिकसंस्थानौ पद्मकोशावधोमुखौ। शिरोदन्तोष्ठकम्पेन गात्रसङ्कोचनेन च। सिहर्क्षवानरव्याघश्वापदांश्च निरुपयेत्॥१८।। कूजितैश्च ससीत्कारैरधमः शीतमादिशेत्।२९॥ खवस्तिकौ त्रिपताकौ तु गुरूणां पादवन्दने। अवस्थान्तरसंप्राप्तैरुत्तमैश्च कदाचन। 9स्वस्तिकौ कटकास्यौ तु प्रतोदग्रहणे स्मृतौ ॥१९॥ शीताभिनयनं कार्यं दैवव्यसनसम्भवे ॥३०॥ एकं द्वे 1त्रीणि चत्वारि पश्च षट् सप् चाष्ट वा। 12ऋतुजानां तु पुष्पाणां गन्धाध्राणैस्तथेव च। नव वा दश 1वा चैव गणनाङ्गुलभिभवेत्॥२०। रूक्षाच्च वायोः स्पर्शाच्च शिशिरं रूपयेद् बुधः।३१॥ दशाख्याश्च शताख्याश्च सहस्राक्यास्तथैव च। पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यामभिनेया: प्रयोक्तृभिः ॥२१॥ 22-31 (C. same ; B.XXV. 22-32). I B. साध्यासौ. 2C. चित्रध्वज. 12-16 (C. same; B.XXV. same). I B. ०देशस्थमरालं हासमादिशेत् . 3 C. सन्दंशस्मृतौ ध्यानेन, B. सन्दंशः स्मृतौ ध्याने वितर्किते. 4C. अपत्यरूपेण. 5 B. 2 C. विद्युतौ. 3 C. हस्तौ रन्घुदामानि निर्दिशेत्. 4 B. अलपझ्मकपीडाया कार्यावुश्रयौ. 6 B. adds उद्वाहितं शिरः कृत्वा हंसवक्क तथोर्ध्वगम्। प्रसादयच्च यं मान 5 B. घनरवा०. 6 C. चिह्न० 7 B. तमस्तेजः. 8 B. भ्रमरांश्च निवारयेत्. दीर्घसत्त्वं च निर्दिशेत्. 7 C. समुद्वाह्यं. 8 B. श्रान्तवाक्ये. 9 B. विचित्रकुसुमालोकैः. 9 B. खटकस्वस्तिकौ चापि. 10 B. द्वि. II C. दश वा चैव गणानाङ्गुलिर्भवेतू, 10 B. पटुसेवनात्, C. ·पटवेशनात्. II C. •मध्यमोत्तमैः. 12 C. मधुदानान्तु, B. वापि स्युगणनाङ्डुलिभिभवेत्. B. ऋतुजानां तु.

२६. ३२-४१ नाट्यशास्त्रम् २१२ २१३ चित्नाभिनयः २६. ४२-५१

प्रमोदजननारम्भैरुपभोगैस्तथोत्सवैः1। एवमन्येष्वपि तथा नानाकार्यप्रदर्शनात्। वसन्तस्त्वभिनेतव्यो नानापुष्पप्रदर्शनात्।३२। विभावो वापि भावो वा विज्ञेयोऽर्थवशाद् बुधैः॥४२॥ स्वेदापमार्जनाच्चापि भूमितापैः सवीजनैः। यश्चापि प्रतिसन्देशो दूतस्येह 'प्रतीयते। उष्णाञ्च वायो स्पर्शाच्च ग्रीष्मं त्वभिनयेद् बुधः ॥३३॥ सोऽनुभाव इति ज्ञेय: प्रतिसन्देशदर्शितः ।४३।। *कदम्बनिम्बकुटजैः शाद्लैः सेन्द्रगोपकैः। एवं भावो विभावो वा अनुभावस्तथैव च'। कदम्बकैर्मयूराणां प्रावृर्ष संनिरूपयेत्।३४। पुरुषैरभिनेय: स्यात् प्रमदाभिरथापि वा ॥४४॥ स्वभावाभिनये स्थानं पुंसां कार्य तु वैष्णवम्। विद्यन्निर्घातघोषैश्च वर्षरात्रं विनिर्दिशत्॥३५॥ आयतं चावहित्थ वा' स्त्रीणां कार्यप्रयोगतः।४५। यद्यञ्च चिह्न' वेषो वा कर्म वा रूपमेव वा। प्रयोजनवशाच्चैव 'स्थानान्यन्यानि योजयेत्। शृतुः स तेन निर्देश्य इष्टानिष्टार्थदर्शनात्॥३६॥ नानाभावाभिनयनैः प्रयोगैश्च पृथग्विधः8॥४६॥ एतानृतूनर्थवशात् प्रयुक्जीत 'यथारसम्। धैर्यलीलाङ्गसम्पन्नं पुरुषाणां विचेष्टितम्। सुखितेषु 'सुखोपेतान् 'दुःखार्तो 'दुःखसंयुतान्।३७।। मृदुलीलाङ्गदारैश्र स्त्रीणां कायं तु चेष्टितम्।४७।। भावाभिनयनं कुर्यात् विभावानां निदर्शनैः। करपादाङ्गसश्चारः स्त्री्णां तु ललितो भवेत्। तथैव चानुभावानां भावात् सिद्धि: प्रकीर्तिता ॥३८।: 'सुधीरश्चोद्धतश्चैव पुरुषाणां 1प्रकीर्तितः1।।४८।। विभावेनाहतं कार्यमनुभावेन 1रूप्यते। नराणां प्रमदानां च 1शब्दार्थाभिनयः पृथक्। 12आत्मानुभवन भावो विभावः परदर्शनम्।३५॥ "भावानुभावनं युक्तं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः।४९।। गुरुर्मित्र' सखा स्न्निग्धः सम्बन्धी बन्धुरेव वा। आलिङ्गनेन गात्राणां सस्मितेन च चक्षुषा। आवेद्यते हि यः प्राप्तो विभावः स तु संज्ञितः॥४0।। यथोल्लुकसनाञ्चापि हर्ष "संयोजयेद् बुधः ॥५०॥ यस्त्वस्य 1संभ्रमोत्थानमर्धासनपरिग्रहः। क्षिप्र "संजातरोमाञ्चा वाष्पेणावृतलोचना। पूजनं क्रियते 1वाचा सोऽनुभावः प्रकीर्तितः॥३१। कुर्वीत नर्तकी हषं प्रीत्या वाक्यैश्च सस्मितैः॥५१॥

32-41 (C. same ; B.XXV. 33-33 ). I B. ·भोग: पृथग्विधि :. 2 B. 42-51 (C. 42-50; B.XXV. 44-54a ). I B. ज्ञेयो, 2 C. नाना- ·नीपकुटपैः- 3 N. केकाभिश्च, B. मेघवातैः सुखस्पशः 4 B. तदा for अपि. 5 B. कार्यत्वदशनात्. 3 B. यस्त्वपि. 4 B. प्रदीयते. 5 B. च कीर्तितः for तथव च. वर्षारात्. 6 B. रसानुगान्. 7 C. सुखोपेताम्. 8 B. दुःखार्थान्. 9 B. दुःख- 6 B. वा for च. 7 B. शेषारायपि भवन्ति हि. 8 C. om. this couplet. संयुताम्. 10 B. adds यो येन भावेनाविष्टः सुखदेनेतरेणा वा। स तदाहितसंस्कारः 9 C. सधीर०. 10 B. प्रयोक्कभिः. Ir B. adds यथारसं यथाभावं त्त्रीरं सर्व पश्यति तन्मयम्. II B. नीयते. 12 B. आत्मानुभवनं, C. आत्माभिनयनं. भावप्रदर्शनम्. 12 B. भावाभिनयनं. I3 C. भावानुभावसंयुक्तं. 14 C. तथाल्प- 13 C. सम्भ्रमोस्थान. 14 B. भक्कया. कथनाच्चापि. 15 B. सन्दर्शयेत्नरः. 16 B. रोमाश्चात्.

२६. ५२-६१ नाट्यशास्त्रम् २१४ २१५ चित्नाभिनयः २६. ६२-७२

1उद्वृत्तरक्तनेत्रश्च संदंशेनाधरस्य च। निःश्वासकम्पिताङ्गश्च क्रोधं त्वभिनयेद् बुधः ॥५२॥। अनेन विधिना कार्यः प्रयोगः *कारणोत्थितः।

वाष्पपूर्णेक्षणाच्चैव चिबुकौष्ठप्रकम्पनात्। 2पौरुषः स्त्रीकृतो वापि 'भावाभिनयनं प्रति ॥६३।।

शिरस: कम्पनाच्चैव १भ्रकुटीकरणेन च ॥५३॥ सर्वे तु ललिता भावा: स्त्रीणां कार्याः 'प्रयोगतः।

*मौनेनाङ्गुलिभङ्गेन माल्याभरणवर्जनात्। धैर्यमाधुर्यसम्पन्ना भावा: कार्याश्च पौरुषाः॥६४॥।

आयतस्थानकस्थाया ईर्ष्या क्रोधो भवेत् स्त्रियः ॥५४॥ त्रिपताकाङ्गुलिभ्यां तु'चलिताभ्यां प्रयोजयेत्।

निःश्वासोच्छासबहुलैरधोमुखविचिन्तनैः। शुकाश्च शारिकाश्चैव सूक्ष्मा ये चैव पक्षिण:।६५।।

5आकाशवचनाञ्चापि दुखं पुंसां प्रयोजयेत्।५५॥ शिखिसारसहंसाद्या स्थूला येऽपि स्वभावतः।

6रुदितैः श्वसितैश्चैव च 'उरोऽभिहननेन च। रेचकैरङ्गहारैश् तेषामभिनयो भवेत् ॥६६।।

भूमिघाताभिघातैश्च दुःखं स्त्रीषु प्रयोजयेत् ॥५६।। 6खरोष्ट्राश्वेभसिह्ाश्च व्याघ्रगोमहिषादयः। गतिप्रचारैरङ्रैश्च तेऽभिनेया: प्रयोक्तभिः ॥६७॥ आनन्दाश्रसमुत्पन्नमीर्ष्यासम्भवमेव वा। यत्पूर्वमुक्तं 8सहितं स्त्रीनीचेषु प्रयोजयेत् ॥५७।। भूताः पिशाचा यक्षाश्च दानवा राक्षसास्तथा।

संभ्रमोद्वेगचेष्टाभिः "शस्त्रसंपतनेन च। अङ्गहारैविनिर्देश्याः 'प्रत्यक्षा भवन्ति हि ॥६८॥।

पुरुषाणां भयं कार्यं"धैर्योद्वेगबलादिभि: ।।५८॥ 8प्रत्यक्षास्त्वभिनेयास्तु भयोद्वगैः सविस्मयैः। ·देवा: प्रणामकरणैर्भावैश्वापि विचेष्टितैः ।६९।। चलतारकनेत्रत्वाद् गातैः स्फुरितकम्पितैः। 1अभिनेया ह्यर्थवशादप्रत्यक्षाः प्रयोगन्नैः। सन्त्रस्तहृदयत्वाच्च पार्श्वाभ्यामवलोकनैः ।५९॥ 1पार्श्वोत्थितेन हस्तेन ह्यरालेन शिर: स्पृशेत् ॥0॥। 12त्रातुरन्वेषणाच्चापि उच्चैराक्रन्दितेन च। 1प्रियस्यालिङ्गनाच्चापि भयं कार्य भवेत् स्त्रियाम्॥६०॥। 12नरेडभिवादनं ह्येतदप्रत्यक्षे विधीयते।

मदा ये विहिता: पूर्व1तान् स्त्रीनीचेषु योजयेत्। 1कटकावर्धमानेन कपोताख्येन वा पुनः।।७१।।

15मृदुभिः रखलितैः"कार्यमाकाशस्यावलम्बनम्॥६१। दैवतानि गुरूंश्चैव प्रमदाश्चाभिवादयेत्।

नेत्रावघूर्णनाञ्चापि 1विलग्नैः कथितस्तथा। दिवौकसश्च पूज्याश्च प्रतयक्षाश्च भवन्ति ये ॥७२।।

गात्राणां कम्पनाच्चैव मदः कार्यो भवेत्स्न्रयः ॥६१। 63-72 (C. 62-71; B.XXV. 65b-75a). I B. प्रयोगा: 8 C. 52-61 (C. 52-61a ; B.XXV. 54b-65a). I C. •रक्कनेत्र' च. 2 C. करणोत्थितः, Bd. करणान्वितः 2 C. पौरुषस्रीकृतो. 3 B. भावा ह्यभिनयं ऊकुटीदर्शनेन. 3 C. अङ्कुलिभागेन. 4 B. ईर्षाकोधे. 5 C. आकाशवीक्षणत्. 6 C. प्रति. 4 B. प्रयत्नतः. 5 B. वलिताभ्यां. 6 B. खरेष्ट्राश्वतरासिंहा: 7C. रुदितेश्र स्मितै०. 7 B. शिरो०. 8 B. रुदितं. 9 B. सम्भ्रमावेग. 10 B. •सम्पातनेन. प्रत्यक्षान. 8 C. प्रत्यक्षं त्वभिनेया: 9 C. देवा प्रमाणकरण०, B. देवाश्च चिह्नेश्व. II B. धर्यावेग०. 12 B. भर्तु: 13C. पुरुषा. 14 B. तो for तान्. 15 C. मृदु- 10 C. चिह्वैरभिनेयो. II B. सव्योत्थितेन. 12 C. नाभिवादनं. 13 N. कटका०. भिर्ललितैः- 16 C. कार्यमाकारस्यावलम्बनम्. 17 Bd. विलग्नैः, B. सालस्यैः,C. विलापैः. C.B. खटिका०.

२६. ७३-८२ नाट्यशास्त्रम् २१६ २१७ चित्राभिनयः २६. ८३-९३

तान् प्रणामैः प्रभावैश्च गम्भीराथः प्रयोजयेत्। अपवारितकं चापि जनान्तिकमथापि च। महाजनं 'सखिजनं विटधूर्तजनं तथा ॥७३।। दूरस्थाभाषणं यत् स्यादशरीरनिवेदनम् ॥८३। परिमण्डलसंस्थेन हस्तेनाभिनयेद् बुधः। परोक्षान्तरितं वाक्यमाकाशवचनं तुतत्। पर्वतान् प्रांशुयोगेन वृक्षांश्चैव 'समुच्छितान्॥७४॥ तत्रोत्तरकृतैर्वाक्यैः संलापं संप्रयोजयेत्॥८४॥ प्रसारिताभ्यां बाहुभ्यामुत्क्षिप्ताभ्यां प्रदशयेत्। नानाकारणसंयुक्तै: काव्यभावसमुत्थितैः। समूहं 'सागराम्बुनां बहुविस्तीर्णमेव च ॥७५॥ *- अतिहर्षमदोन्मादरागद्वषभयार्दितः।८५। पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां विक्षिताभ्यां प्रदर्शयेत्। * विस्मयक्रोधदुःखार्तिवशादेकोऽपि भाषते। ततः शौर्यश्च दर्पश्च गर्वमौदार्यमुच्छूयम्॥६॥ हृदयस्थ वचो यत्तु तदात्मगतमिष्यते।८६।। ललाटदेशसंस्थेन 'अरालेन विनिर्हिशेत्। सवितक च तद्योज्यं प्रायशो नाटकादिषु। 6वक्षोदेशादपावृत्ती करौ तु मृगशीर्षकौ ॥७S॥ निगूढभावसंयुक्तमपवारितकं स्मृतम्।।८७।। 7विस्तीर्ण प्रद्नुतोत्क्षिप्तौ योज्यौ यत् स्यादपावृतम्। कार्यवशादश्रवणं पार्श्वगतैर्यजनान्तिकं तत् स्यात्। अधोमुखोत्तानतलौ हस्तौ किश्चित् प्रसारितौ॥७८॥ हृदयस्थ *सवितर्क भावस्थश्चात्मगतमेव ॥८८।। कृत्वा 'निदरशयेतत्तद् गृहध्वान्तं बिलं गुह्ाम्। यानि 'गुह्यार्थयुक्तानि वचनानीह नाटके। कामं शापग्रहग्रस्तान् 1ज्वरोपहतमानसः॥७९।। 6कर्णे निवेद्यमेवमेवमित्यभिधाय च ।।८९।। ॥तेषामभिनयः कार्यो मुखगात्रविचेष्टितैः। पूर्ववृत्तं तु यत्कार्य भूय: कथ्यं तु कारणात्। दोलाभिनयनं कार्यं दोलायास्तु विलोलनैः।।८०। कर्णप्रदेशे 'तद्वाच्यं मा गात्ततपुनरुक्तताम्॥९०॥। संक्षोभेण च गात्राणां 12रज्वाः प्रग्रहणेन च। अव्यभिचारेण 8पठेदाकाशजनान्तिकात्मगत-[पाठ्यान]'। 13तदा कम्पवती दोला भवेत्प्त्यक्षसंश्रया॥८१॥ प्रत्यक्षपरोक्षकृतानात्मसमुत्थान् परस्थांश्र0।९१। 14आसने ह्यपविष्टानां कीर्तितं तत्न दोलनम्1। हस्तमन्तरितं कृत्वा त्रिपताक प्रयोक्तभिः। आकाशवचनानीह वक्ष्याम्यात्मगतानि च ॥८२। जनान्तिकं प्रयोक्तव्यमपवारितकं तथा ॥९२

73-82 (C. 71c-79a ; B.XXV. 76-85). I B. सखीजनं. 2C, परि- संभ्रभोत्पातरोषेषु शोकावेगकृतेषु च।

मरडलसंज्ञेन. 3 C. समुत्थिताम् 4 C. समूहं सागरम्नानां, B. समूहसागरं सेना. 5C. यानि वाक्यानि उच्यन्ते 'पुनरुक्तानि तेष्विह ॥९,३।।

हस्तौ किश्चित् प्रसारितौ, C. om. 77b-78. 6 B. वज्ोदेशादपाविद्वौ. 7 B. विस्तीण प्रद्रुतीत् क्षेपौ, C. विस्तीर्णा प्रद्रुतत्िप्तौ. 8 B. त्वभिनयेद्वेलां विलद्वारं गृहं गुहान्. 83-93 (C. 79b-88; B.XXV. 86-94, I11). I C. दूवस्थभाषरां. 2 B.C.

9 C. कामपाशग्रहग्रस्ता, B. ग्रस्तान्. 10 B. ज्वरोपहतचेतसः. II B. एतेषां चेष्टितं om. 85b-86a ; see K.XXV. 89b-9oa. 3 C.K. om. this hem.

कुर्या दङ्गादैः सदशः बुधः. 12 B. रज्वश्वाग्रहोन. 13 B. यदा चांगवती डोला प्रत्यक्षा 4 B. इति for यानि. 5 B. गूढार्थ०. 6 B. जनान्तिकानि कर्णो तु तानि योज्यानि

पुस्तजा भवेत्. 14 B. आसनेषु प्रविष्टानां कर्तव्यं तत्न. 15 C. दोलनम्, B. डोलनम्. योक्कृतिः. 7 C. यद्वाक्यमगात्. 8 C. पदैराकाश० 9 B. आत्मगतपाठ्यम्. C.वाक्य: 10 B. परकृतांश्र. II K. पुनरुक्वं न तेष्विह. २८

२६. ९४-१०२ नाट्यशास्त्रम् २१८ २१९ चित्राभिनयः २६. १०३-११२

1साध्वहो मां च हा हेति किं कि मा मा वदेति च। नानाभावोपगतो मरणाभिनयो बहुप्रकारस्तु। पतानि वचनानीह द्वित्रिसंख्यानि कारयेत्।९४। विक्षिप्तहस्तपादैर्निवृतैः सर्वेस्तथा गात्ैः ॥१०३॥ प्रत्यङ्गहीनं 'यत्काव्यं विकृतं च प्रयुज्यते। व्याधिप्लुते तु मरणं निषण्णगात्रेण संप्रयोक्तव्यम्। न 'लक्षणकृतस्तत्र कार्यस्त्वभिनयो बुधः॥९५॥ हिक्काश्वासोपेतमनवेक्षितगात्रसश्चारं [च]5।१०४॥ भावो 'य उत्तमानां तुन तं मध्येषु योजयेत्। विषपीतेऽपि च मरणं कार्यं विक्षिप्तगात्रकरचरणम् यो भावश्चैव मध्यानां न तं नीचेषु योजयेत् ॥९६। विषवेगसंप्रयुक्तं विस्फुरिताङ्गक्रियोपतम् ॥१०५॥ पृथक पृथग भावरसरात्मचेष्टासमुत्थितैः। प्रथमे वेगे 'काश्यं त्वभिनेयं वेपथुद्विंतीये तु। ज्येष्ठमध्यमनीचेषु नाट्यं रागं च 'वाञ्छति ॥९७।। दाहस्तथा तृतीये 'हिक्कां कुर्याञ्चतुर्थे तु॥१०६।। 8स्वप्नायितेषु भावाः कर्तव्या न खलु हस्तसश्चारैः। फेनश्च पश्चमे वै ग्रीवाभङ्गं तशव षष्ठे तु। *सुप्ताभिहितैरेव तु वाक्यार्थेनैव ते साध्याः॥९८॥ जडता तु सप्तमे वै प्रोक्तं मरणं तथाष्टमे चैव॥१०७॥। 10मन्दस्वरसश्चारं व्यक्ताव्यक्तद्विरुक्तवचनार्थम्। प्रविष्टतारके नेत्रे कपोलाधरमेव च। पूर्वानुस्मरणकृतं कार्यं स्वप्नायिते पाठ्यम्।।९९।। अंसोदरभुजानां तु कृशता काश्य रूपणम्®॥१०८॥ वृद्धानां योजयेत् पाठ्य गद्दस्खलिताक्षरम्। हस्तयो: पादयो्मूध्नि युगपत् पृथगेव वा। असमाप्ताक्षरञ्चैव बालानां तु कलस्वनम् ॥१००॥ कम्पनेन यथायोगं वेपथु संप्रयोजयेत्®।।१०९।

12हिक्काश्वासोपेतां काकुं कुर्यान्मरणकाले॥१०१॥ 13हिक्काश्वासोपेतां मूच्छापगमे तु मरणवत् कथयेत्। उद्धत्तनिमेषत्वादुद्गारच्छरदनैस्तथाक्षेपैः। 1अतिमत्तेष्वपि कार्य "पाठ्य पुनरुक्तसंयुक्तम् ॥१०॥ अव्यक्ताक्षरकथनैर्हिक्कामेवं1 त्वभिनयेत्तु।।१११।।

94-102 (C. 89-97a ; B.XXV. 112-115, 95-98 ; K.XXV. 114, उद्धारवमनयोगैः1शिरसश्च विलोलनैरनेकविधैः।

115, 118, 99). I B. K. साध्वहो मुश्च (B. मां च) हा हेति C. ब्र ह्यहो 1फेनस्यादभिनेतव्यो निःसंज्ञतयाSनिमेषाच्च'5॥११२।।

साधु. 2 B. एवंविधानि कार्याणि. 3 C. यद्वाक्यं, K. यत्कार्यं. 4 C. लक्षणाकृते. 103-112 ( C. 97-105 ; B.XXV. 100-109a ). I C. नानाभावतो, 5 B. यत्नोत्तमानां. 6 C. चेष्टासमन्वितः. 7 C. वाञ्छति for गछति. (B. भावोपगतं). 2 B. मरणाभिनये बहुकीर्तितं तु. 3 B. निभृतः for निवृत्तैः 8 B. स्वप्नायितवाक्यार्थस्त्वभिनेया न खलु हस्तसंचारैः9C. सत्त्वभिनयनेरेव सन्नः 4B. कार्यम् for गातः 5 B. तथा पराधीनगातसश्चारम्. 6C. कार्य. 7 B. तु वाक्यार्थेनैव ते साध्या: 10 B. मन्दसरसंचारैव्यक्ताव्यक्कं पुनरुक्कवचनार्थम्. I1 B. विलक्लिका स्यात्. 8 B. reads 108 as तत्र प्रथमवेगे तु चामकपोलता कृशत्वेऽभिनयः ·गद्रदज: 12 C. हिक्काश्वाससकफा I3 C. हिक्वाश्वासोपेतवनवेक्ितमूर्च्छनं मरणाम् कार्यो वाक्यानामल्पभाषणम् 9 B.om. 109. 10 B. सर्वोङ्गवेपथु च कराडूयनं कथनीयं. 14 C. om. this hem. ; we follow K. 15 B. तद्वत् खप्नांयिते तथाङ्गानाम्. I1 B. वित्िप्तहस्तगातं. 12 B. विलल्विकाम् 13 B. शिरसश्च यथा पाठ्यम्. बिलोलनैरनेकविधैः- 14 C. om. 112b. 15 B. निमेषैश्र.

२६. ११३-१२२ नाट्यशास्त्रम् २२० २२ चित्राभिनयः २६. १२३-१२९

2अंसकपोलस्पर्शाद् ग्रीवाभङ्गो 'विवतनाच्छिरसः। तदङ्गाभिनयोपेतं नाट्यमित्यभिसंशितम्। सर्वेन्द्रिय सम्मोह्याजडतामेवं प्रयुखीत॥११३। एवं लोकस्य या वार्ता नानावस्थान्तरात्मिका ॥१२३॥ 3सम्मीलितनेत्र [तया] *व्याधिविवृद्धौ भुजङ्गदंशाद्वा। 2सा नाट्ये संविधातव्या नाट्यवेद्विचक्षणैः। एवं हि नाट्यधर्मे मरणानि बुधैः प्रयोज्यानि ॥११४॥ यानि शास्त्राणि ये धर्मा यानि शिल्पानि या: क्रियाः॥१२४॥ एतेऽभिनयविशेषा: कर्तव्याः सत्त्वभावयुक्ता: स्यु:। लोकधर्मप्रवृत्तानि तानि नाट्य प्रकीर्तितम्। अन्येऽपि लौकिका ये ते सर्वें 'लोकतः साध्याः॥११५॥ न च शक्यं हि लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च । १२५। नाना विधर्यथापुष्पर्माव्यं ग्रथ्नाति माल्यकृत्। शास्त्रेण निर्णयं कर्तु भावचेष्टाविधिं प्रति। भङ्गोपाङै रसैर्भावैस्तथा नाट्य' प्रयोजयेत् ॥११६।। नानाशीला: प्रकृतयः शीले नाट्य प्रतिष्ठितम् ॥१२६॥ या यस्य लीला नियता गतिश्च रङ्गप्रविष्टस्य 'विधानतस्तु। तस्माल्लोकप्रमाणं हि कर्तव्यं नाट्ययोक्तृभिः । तामेव कुर्यादविमुक्तसत्वो यावन्न रङ्गात्प्रतिनिःसृतःसः॥१२७॥ *एवं भावानुकरणे नानाप्रकृतिसम्भवे। एवमेते मया प्रोक्ता वागङ्गाभिनया: क्रमात्। * भावाङ्गसत्वसंयुक्तो यत्नः कार्यः प्रयोक्तृभिः ॥१२७॥ 10नोक्ता ये च मया तत्र 1लोकाद् ग्राह्यास्तु ते बुधैः॥११८॥ *एभिः क्र मैर्योऽभिनयं तु सम्यग् लोको 1वेदास्तथाध्यात्मं प्रमाण् त्रिविधं स्मृतम्। विज्ञाय रङ्गे मनुजः 'प्रयुज्यात्। वेदाध्यात्मपदार्थेषु प्रायो नाट्य प्रतिष्टितम् ॥११९।। वेदाध्यात्मोपपन्नं तु शब्दच्छन्दःसमन्वितम्। सम्मानमग्रा' लभते हि लोके ॥१२८॥ लोकसिद्धं भवेत्सिद्धं नाट्य लोकस्वभावजम् ॥१२०॥ ज्ञेयास्त्वभिनया ह्येते वाङनेपथ्याङ्गसंश्रयाः। 1तस्मान्नाट्यप्रयोगे तु प्रमाणं लोक इष्यते। प्रयोगज्ञेन कर्तव्या नाटके सिद्धिमिच्छता॥१२९।। देवतानामृषीणाश्च राज्ञामथ कुटुम्बिनाम् ॥१२१॥ 1कृतानुकरणं लोके नाट्यमित्यभिधीयते। इति भारतीये नाट्यशास्त्रे चित्राभिनयो नाम

लोकस्य चरितं यत्त नानावस्थान्तरात्मकम् ॥१२२॥ षड्विंशोऽध्यायः ॥२६॥

113-122 (C. 106-115a ; B.XXV. 108-110, 116-117). I C. om. I12a. 2 B. विनामनं शिरोऽपांग. 3 B. त्वभिनयेत्. 3a Mss. सम्मीलितनेत्नत्वाद्. 123-129 (C. 115b-122; K. XXV. 125-128 ; B. XXV. 4B. व्याधिविवृद्धया. 5 B. लोकवत् कार्याः 6 C. अङ्गोपाङ्गरसभाव :- 7B. निधान- 122-125 ). 1 B. om. 123. 2 B. om. 124-125a. 3 B. om. 127. युक्कः. 8 B. प्रतिनिर्वृत्तः 9 B. नाट्येसाभिनया: 10 B. अन्ये तु लौकिका. II C. 4 C. येडभिक्रमर्योडभिनयं तु, B. एतानू विधीं चाभिनयस्य 5 B. प्रयुंक्क. 6 C. प्रयोग :. लोकग्राह्या. 12 C. तथाध्यात्म. 13 B. om. 121. 14 B. om. 122. 7 संश्रया: for संभवाः

२२३ सिद्धिव्यक्षकः २७. १०-१९

अहोकारस्तथा कार्यो नणां प्रकृतिसंभवः ।

सप्तविंशोऽध्यायः विस्मयादिषु भावेषु 2प्रहर्षार्थेषु चैव हि ॥१०। करुणे तु प्रयोक्तव्यं 'सास्त्रं कष्टेति चैव हि। सिद्धीनां तु प्रवक्ष्यामि लक्षणं नाटकाश्रयम्। *प्रवृद्धनाद: कर्तव्यो विस्मयार्थेषु नित्यशः ॥११। यस्मात्प्रयोगः सर्वोऽयं सिद्धर्थे संप्रतिष्ठितः ॥१॥ 'साधिक्षेपेषु वाक्येषु प्रस्पन्दिततनूरूहैः। सिद्धिस्तु द्विविधा ज्ञेया 'वाकसत्वाङ्गसमुद्भवा। 6कुतूहलान्तरावेद्यं बहुमानेन साध्यते ॥१२।। दैविकी मानुषी चैव नानाभावरसाश्रया॥२॥ 'दीप्प्र[द्वेषं] काव्यं यच्छेद्यभेद्याहवात्मकम्। दशाङ्गा मानुषी सिद्धिदेविकी द्विविधा स्मृता। सविद्रवमथौत्पातं तथा 'लघुनियुद्धकम्॥१३। नानासत्त्वाश्रयकृता 'शारीरी वाङयी तथा॥३। सकम्पितांसकशिर: सास्त्रं 1सोच्छासमेव च। 6स्मितार्धहासातिहासा साध्वहो कष्टमेव च। तत् प्रेक्षकस्तु कुशलैः साध्यमेवं विधानतः।।१४।। प्रवृद्धनादा च तथा ज्ञेया सिद्धिस्तु वाङयी।४।। एवं साधयितव्येषा तज्ज्ञैः सिद्धिस्तु मानुषी। पुलकश्च सरोमाश्चैरभ्युत्थानैस्तथैव च। दैविकीश्च तथा सिद्धिं कीर्त्यमानां निबोधत॥१५॥ चेलदानाङ्गुलिक्षेपः शारीरी सिद्धिरिष्यते ॥।५।। सा "सत्वातिशया ज्ञेया भावयुक्ता तथैव च। किश्चिच्छिलष्टो रसो हास्यो नृत्यद्धिर्यः प्रयुज्यते। नाट्ये संप्रेक्षकै्जैया नित्यं सिद्धिस्तु दैविकी ॥१६॥ स्मितेन 'स परिग्राह्यः प्रेक्षकैनित्यमेव तु॥६॥ न शब्दो नैव च क्षोभो न चोत्पातनिदर्शनम्। किश्चिदस्पष्टहास्य यत्तथा वचनमेव वा। सम्पूर्णता च रङ्गस्य सा सिद्धिर्दैविकी स्मृता ॥१७॥ ·अर्धहास्येन तद्ग्राह्य' प्रेक्षकैर्नित्यमेव तु ॥७। 12एवं तिद्धिस्तु विज्ञेया प्रेक्षकैर्दिव्यमानुषी। 10विदूषको [त्सेक]कृतं भवेच्छिल्पकृतं तु यत्। अत ऊध्वं प्रवक्ष्यामि घातान् देवसमुत्थितान्॥१८॥ अतिहास्येन तद् ग्राह्य प्रेक्षकैर्नित्यमेव हि" ॥८॥ दैवात्मपरसमुत्थास्त्रिविधा1घाता बुधैस्तु विज्ञेया। यद् धर्मपद्संयुक्तं तथातिशयसम्भवम्। औत्पातिकश्चतुर्थः कदाचिदपि सम्भवत्येव1॥१९।। तत्न साध्विति1वाक्यं तु प्रयोक्तव्यं हि साधकैः ॥।९।। 10-197 (C. same ; B. 9a, r0b-19 ). I B. विस्मयाविष्ट. 2 C. शृद्गाराङ्मतविक्रमैः. 3 B. कष्टं शास्त्रकृतेन तु. 4 B. प्रघृद्धनादा 1-9 (C. B. same). I B. संप्रदर्शितः. 2 B. वाड्मनोंगसमुद्भवा. 3 B. च तथा. 5 B.C. साधिदेपेषु, Bp. अविच्छेदेषु. 6 B. कुतूहलोत्तरावेधे:, ·भावसमुत्थिता. 4 C. ०श्रया for स्मृता. 5 B. वाङनेपथ्यशरीरजा. 6 B. स्मिताप- N. C. कुतूहलान्तरवेद्यं (N. ·वेधं ). 7 B. दीप्तप्रदेशकाव्यं, B. दीप्तप्रदेशं यत् हासिनी हासा. 7 B .• च्छिष्टो. 8 B. सपरिग्राह्यः, सुपरिग्राह्यः ; Bp. संपरिग्राह्यः काव्यं. 8C. अथात्पात, B. अथोत्फल्ल 9 B. युद्धनियुद्धजम्. 10 B. सोत्थानमेव । 9 B. अर्थहास्येन. I0 C. विदूषकोच्छेद०, K. विदूषकोच्छेक०. II After this B. II B. भावातिशयोपेता ज्ञेया भावयुक्का. 12 B. दैवी च मानुषी चेव सिद्धिरेषा

places I0a. 12 B. यद्वाक्यं for वाक्यं तु. मयोदिता. I3 C. घातका बुधैज्ञेया. 14 B. सम्भवत्येषु.

२७. २०-२७ नाट्यशास्त्रम् २२४ सिद्धिव्यअ्ञक: २७. २८-३७

'[मुकुट]प्रपतनमुत्कष्टम्न' स्वैरञ्चेत्तथैव पादमना। कीटव्यालपिपीलक पशुविशसनानि 2दैविका घाताः ॥२० वाग्मीतिर्भाण्डदोषा: सिद्धिं सर्वात्मना पन्ति ॥२८। 3अभिरटितविस्फोटितानि विक्रष्टतालिकापाताः। ज्ञेयौ तु काव्ययुक्तौ द्वौ दोषावप्रतिक्रियौ नित्यम्। *गोमयलोष्टतृणोपलविक्षेपाश्च स्युः परसंभूताः ।।२१।। प्रकृतिव्यसनसमुत्थः शेषोदकनालिकात्वञ्च॥२९।। मात्सर्याद् द्वेषाद्वा तत्पक्षत्वात्तथार्थभेदाद्वा। पुनरुक्तं ह्यसमासो विभक्तिभेदो विसन्धयोऽपार्थाः। एते परप्रयुक्ता ज्ेया घाता बुधैनित्यम् ॥।२२। त्रिलिङ्गजाश्च दोषा: प्रत्यक्षपरोक्षसंमोहः॥३०॥ 'औत्पातिकास्तथा स्युः क्षितिकम्पोल्कादिवातनिर्घाताः। छन्दोवृत्तत्यागो गुरुलाघवसङ्करो यतेर्भेद:। पुनरात्मसमुत्था ये 'घातास्तांस्तान् संप्रवक्ष्यामि ॥२३।। पतानि यथा[स्थ]लं घातस्थानानि काव्यस्य।३१।। वैलक्ष्यमन्यचेष्टित विभू मिकत्वस्मृतिप्रमोक्षा:8 स्युः। विस्वरमजातरागं वर्णस्वरसम्पदा च परिहीणम्। अन्यवचनं च 'काव्ये तथार्तनादो विह्ृस्तत्वम् ॥।२४।। अज्ञातस्थानलयं स्वरगतमेवंविधिं हन्यात् ॥३२।।

10 # विषमं मार्र विहीनं विमार्जनं 'चाकुलप्रहारं च। # * * * * अविभक्तग्रह्दमोक्ष पुष्करगतमीदृशं हन्यात् ॥३३। 12अतिहसितरुदितानि सिद्धिवाधप्रमाणकरणानि13। अप्रतिभासस्खलितं विस्वरमुच्चारणं च काव्यस्य। कीटपिपीलकपाताः सिद्धिं सर्वात्मना प्नन्ति॥२६।। अस्थानभूषणत्वं 'मुकुटनिपातश्च भूषणाग्रहणम् ॥३४। मुकुटाभरणनिपातः प्रबद्धनादश्च नाशनो भवति। 1पशुविशसनमपि ज्ञेयं बाधाजननं प्रयोगस्य ॥२७। आरोहणावतरनेष्वनभिज्ञातत्वं विहस्तत्वम्।३५॥ प्रहरणकवचानां 10वाऽयथावद्ग्रहणं साधनं वापि। -अमुकुटभूषणयोगो रङ्गे तु 12चिरप्रवेशो वा ॥३६॥ 20-27 (C. same ; B. 20-30 ). I B. ·भुजङ्गमराडपनिपाताः 2 B. एभिः स्थानविशेषर्घाता लक्ष्यास्तु सूरिभि: कुशलैः। पशुप्रवेशनाश्र. 2a B. दैवककृता :. 3 B. अतिहसितरुदितविस्फोटितान्यथोत्कृष्टतालिका- पाता: 4 B. गोममलोष्टपिपीलिकाविक्षेपाश्चारिसंभूताः. 5 C. औत्पत्तिकास्तथा B. औत्पत्तिकाश्च घाता मत्तोन्मत्तप्रवेशलिङ्गकृतः. 6 B. घातास्तांस्तान् प्रवच््यामि. 7 B. वैलक्षरायमचेष्टितम्. 8 B. ०स्मृतिप्रमोषः. 9 B. काव्यं. 10 C. reads 28-37 (C. 28-37; B. 34, 32, 33, 29). I B. om. 28, 2 C. एतानि 25a as पुनरात्मसमुत्था ये घातास्तापाद्याः, B. अतिहसितरुदितविस्वरपिपीलिका- कीटपशुविरावाश्च, K. आरभटितरुदित etc. II B. मुकुटाभरणानिपाता पुष्करजाः स्थूलघात, B. यथा स्थूलं. 3C. विसरविरक्लरागंखरसम्पदा. 4 B. सरगतमेवं विधं. काव्यदोषाश्च. 12 C. अतिहसितरुदितसिद्धिवाद. I3 B. सिद्धर्भावस्य दूषकानि 5 C. कुलप्रकारं. 6 C. पुष्पगतं मारिषं हन्यात्. 7 B. अप्रतिभागं स्खलनं. 8 B. पतनं स्यु: 14 B. reads C. 32, after this. 15 B. पशुविशसनं तथा स्याद्वहुवचनम्न' मुकुटस्य विभ्रशः 9 C. reads भ्र शं before this. 10 B. अप्ययथाग्रहरं विधारणं

प्रयोगेषु, C. पशुविशसनमवज्ञेयं. चापि. I1 C. अमुकुटभूषएया या. 12 C. चिरप्रयोगो. 13 C. यूपानि. २९

२७. ३८-४६ नाट्यशास्त्रम् २२६ २२७ सिद्धिव्यक्षक: २७. ४७-५६

1सिद्धोभश्रो घातः सर्वगतश्चैकदेशजोऽपि। न च किश्चित् गुणहीनं दोषैः परिवर्जितं न वा किश्चित्। नाट्यकुशलैः संलैख्या 3नैव हि सिद्धिन घातश्च ॥३८।। तस्मान्नाट्यप्रकृतौ दोषा 'नात्यर्थतो ग्राह्याः॥४७॥। *सिद्धिर्वा घातो वा सर्वगतो व्यक्तलक्षणो बहुशः। नानादरस्तु कार्यो नटेन गौणवागङ्गसत्वनेपथ्ये2। धयस्त्वेकदेशजातं न प्रत्यवरोहिलेख्यस्तु ॥३९। रसभावनृत्तगीत आतोदे लोकयुक्तां तु ॥४८।। 6जर्जरमोक्षस्यान्तर्नालीकसिद्धिश्च लेख्यसिद्धिश्च। एवमेतद्धि विज्ञेयं सिद्धीनां लक्षणं बुधैः। कर्तव्या त्विह सततं नाट्येऽस्मिन् प्राश्ञिकः सम्यक्॥४०।। अत ऊध्वं प्रवक्ष्यामि 'प्रेक्षकानां तु लक्षणम् ॥।४९।। योऽन्यस्य महे 'मूढो नान्दीक्षोकं पठेद्धि °[अन्य]स्य। चारित्राभिजनोपेताः 'शान्तवृत्ता: श्रृतान्विताः। 1देवस्य पूर्वरङ्गे च घातस्तस्यापि विलेख्यः स्यात् ॥४१।। 6यशोधर्मरताश्चैव मध्यस्था वयसान्विताः॥५०।। योऽन्यस्य कवेः काव्यं काव्येन मिश्रयेत्तथाऽम्येन। षडङ्गनाठ्यकुशला: प्रबुद्धाः शुचयः समाः। तस्यापि वलाद्रङ्गे तज्ज्ञैर्घातो विलेख्यस्तु ॥४२॥। चतुरातोद्यकुशला 'नेपश्यज्ञा: सुधार्मिकाः ॥५१॥ 1योऽन्यस्य कवेर्नास्ना काव्येन मिश्रयेन्मोद्दात्। देशभाषाविधानज्ञा: कलाशिल्पविचक्षणाः। निर्दिष्टदोषतोऽस्मिन् सिद्धना लेख्यो बुधैः क्रमशः॥४३।। चतुर्धाभिनयज्ञाश्च 'सूक्ष्मक्ञा रसभावयोः॥५२। यो 1देशवेषभाषाव्यपेतमपि च प्रयोजयेत् काव्यम्। शब्दच्छन्दोविधानज्ञा: नानाशास्त्रविचक्षणा:। 4तस्यापि विलेख्यः स्याद् 1घातोद्ेशविधौ [च]तज्जैः ॥४४।। पवंविधास्तु कर्तव्याः 10प्रेक्षका नाट्यदर्शने ॥५३॥ कः शक्तो नाट्यविधौ यथावदुपपादने6 प्रयोगे च"। अव्यग्रैरिन्द्रियैः शुद्ध ऊहापोहविशारदः। 18धृष्टो व्यग्रमना वा यथावदुक्तं परिज्ञातुम्॥४५॥ 1त्यक्तदोषोऽनुरागी च स नाट्ये प्रेक्षक: स्मृतः ॥५४॥ तस्माद्गम्भीरार्थाः शब्दा ये लोकवेदसंसिद्धाः। 1यस्तुष्टौ तुष्टिमायाति शोके शोकमुपैति च। सर्वजनेन ग्राह्याः-संयोज्या नाटके विधिवत्॥४६।। दैन्ये दीनत्वमभ्येति स नाट्ये प्रेक्षक: स्मृतः ॥५५॥ 38-46 (C. 38-46; B. 39, 41, 43, 44 ). I C. सिद्धैः B. न चैवैते गुणाः 13सर्व एकस्मिन् प्रेक्षके स्मृताः।

सिद्धया. 2 C. नाव्य कुशलेन लेख्या, B. नाट्यकुशलैः सलेख्या. 3 सिर्द्धिर्वा स्याद्विघातो वा. 4 B. नालेख्यो बहुदिनजः सर्वगतोऽव्यक्न लक्षणविशेषः 5 B, यस्त्वेकदिवसजातस्स प्रत्यवरोहिलेख्यः स्यात्. 6 B. जर्जरमोक्षस्यान्ते 47-56 (C. 47-49 ; B. 47-55). I B. नाव्यार्थतो. 2C. ०नेपथ्यैः. सिद्धर्मोक्षस्तु नालिकायास्तु. 7 B. कर्तव्यस्त्विह सततं नाव्यज्ैः प्राश्निकर्विधिना. 3 C. ·गीतरातोद्यलोकयुक्त्या. 4 B. प्राश्निकानां. 5 C. शान्तिवृत्त्र तान्विता., 8 B. मूर्धो. 9 C. मूढस्ये, B. देवस्य. 10 C. दवस्य पूर्वरङ्गो, B. खवशेन B. शान्तवृत्ताः कृतश्रमाः. 6 B. यशोधर्मपराश्चैव मध्यस्थवयसान्विता: 7 B. पूर्वरङ्ग. II B. सिङ्गर्घातः प्रयोगस्य. 12 B. om. 43. I3 B. देशभावरहितं भाषाकाव्यं वृत्तज्ञास्तरवदर्शिनः 8 B. चतुथाभिनयोपेता, C. चतुराभि. 9 B. रसभावविकल्पकाः प्रयोजयेद्वद्धया. 14 B. तस्याभिलेख्यः स्याद्वातो देशः प्रयोगजैः, 15 C. घातोदेशे विधौ I0 B प्राश्निकाः दशरूपके. II C. व्यक्नदोषो. 12 B. ha 55 after 40. तञ्ड :. 16 B. उपपादनं 17 B. प्रयोगस्य. 18 B. कर्तु. 19 B. ते योज्या: 13 B. सम्यक सर्वस्मिन् इत्तके स्मृता: 14 B. om. 56b.

२७. ५७-६५ नाट्यशास्त्रम् २२८ २२० सिद्धिव्यअ्ञक: २७.६६-७४ उत्तमाधममध्यानां संकीर्णायां तु पर्षदि। विभूति गुणसंयोगे तथान्तःपुरचेष्टिते। न शक्यमधमैर्ज्ञातुमुत्तमानां विचेष्टितम्॥।५७। राजात्मचरिते च 2स्यादिष्वासः सौष्ठवे तथा ॥६६।। यद्यस्य शिल्पं नेपथ्यं 2कर्म वाक् चेष्टितं तथा। -प्रणामक्कृतिचेष्टासु वस्त्राभरणयोजने। तस्य तेनैव तत् साध्यं स्वकर्मविषयाश्रयम् ॥५८॥ नानाशीला: प्रकृतयः शीले नाट्य प्रतिष्ठितम्। नाट्यमूले च नेपथ्ये चित्रकृत् संप्रशस्यते ।६७।। कामोपचारे वेश्या च 'गन्धर्वः स्वरतालयोः। उत्तमाधममध्यानां वृद्धबालिशयोषिताम्।।५९।। सेवकस्तूपचारे च दशैते प्राश्निकाः स्मृताः ॥६८।। तुष्यन्ति तरुणा: कामे विदग्धा: समयाश्रिते०। °पभिर्धर्ममभिप्रेक्ष्य दोषा वाच्यास्तथा गुणाः। अर्थेष्वर्थपराश्चैव 'मोक्षेष्वथ विरागिणः ॥६०।। 'अशास्त्रज्ञे विवादो हि यदा भवति कर्मतः। शूरा बीभत्सरौद्रेषु नियुद्धेष्वाहृवेषु च। धर्माख्यानपुराणेषु वृद्धास्तुष्यन्ति नित्यशः। 8तदैते प्राश्निका ेया गदिता ये मयानघाः ।।६९।।

बाला मूर्खास्त्रियश्चैव हास्यनैपथ्ययो: सदा॥६१।। शास्त्रज्ञाने यदा तु स्यात् संघर्षः शास्त्रसंश्रयः। "शास्त्रप्रमाणनिर्माणो व्यवहारो भवेत्ततः।।०।। एवं 1भावानुकरणे यो यस्मिन् प्रविशेनरः। प्रेक्षकस्तु स मन्तव्यो गुणैरेतैरलड्कतः ।।६२।। 1स्वामिनियोगादन्योन्यविग्रहस्पर्धया च भरतानाम्।

एवं तु प्रेक्षका ज्ञेया प्रयोगे 1नाट्यसंश्रये। अर्थपताकाहेतोः सङ्गर्षो नाम संभवति॥७१॥ 12तेषां व्यवहारगतावपक्षपातेन दर्शनं कार्यम्। सङ्गर्षे च12 समुत्पन्ने प्राश्निकान् संनिबोधत ।।६३।। कृत्वा पणं 1पताकासंव्यवहारं गमयितव्यम्॥७२।। यज्ञविन्नर्तकश्चैव 1छन्दोविच्छब्दविन्नपः। 1तैः सम्भावितमतिभिः सुखोपविष्टैरविशुद्धभावैश्च। -दष्व[Tस]चित्रविद्ेश्या15गन्धर्वो राजसेवकः ॥६४॥। 15लेखकगणकसहायैः सिद्धेर्घाताः समभिलेख्यः॥३॥ यज्ञविद्यज्ञयोगे च नर्तकोऽभिनये तथा। 16छन्दोविद्व त्तबन्धे तु शब्दवित् पाठ्यविस्तरे ।६५।। नात्यासन्नैन च दूरस्थितिभि: प्रेक्षकश्च भवितव्यम्। 16तेषामासनयोगो द्वादशहस्तस्थितिः कार्या।७४।

56-65 (C. 56-61, 6ob, 59-61 ; B. 6oa, 55-59, 61-65 ). I B. विज्ञेयस्याप्रमेयत्वात् संकीर्णानां च् पर्षदि (C. संसदि). 2 B. कर्मचेष्टितमेव 66-74 (C. 66-74 ; B. 66-73 ). I B. om. 66. 2 C. स्यादिष्टवाक. वा. 3B. तत्तथा तेन यका तु स्वकर्मबिषयं प्रति. 4 C. reads this hem. as 3 B. om. 67a. 4 B. इष्वस्त्रवित् सौष्ठवे तु नेपथ्ये चैव चिकृकृत्. its 6ob. 5 C. बृद्धवालकयोषिताम्. 6 B. समयान्विते. 7 B. मोक्षे चाथ. 5 C. गान्धर्वखर०, B. गान्धर्वः. 6 B. एभि दृष्टान्तसंयुक्कै. 7 B. अ्रशास्त्रज्ञा विवादेषु 8 B. शूरास्तु वीररौद्रषु. 9 B.N read here 55 slightly altered. 10 B. यथा प्रकृतिकर्मतः. 8 B. अथते. 9 B. शास्रज्ञानाद्यदा. 10 B. प्रमाणानिमारैः. II B. भावानुकररो. II B. दशरूपतः. 12 B. तु. 13 B. च्छ्ृब्दवित्तथा, C. ०च्छेद- भतृ नियोगाद्. 12 B. तेषां कार्यं व्यवहार दशनं पक्षपातविरहेण. 13 B. पताकां व्यवहारः वित्तथा. 14 C. इष्वस्रचित्०, B. अस्त्र- विच्ित्रकृत. 15 B. गान्धर्वो. 16 C. स भवितव्यस्तु. 14 B. सर्वै रनन्यमतिभिः सुखोपविष्टैश्च शुद्धभावैश्व. 15 C. लोके for छन्दो उद्दृत्तबन्ध तु. लेखक. 16 C. तेषामासनयावतू.

२७. ७५-८३ नाट्यशास्त्रम् २३० २३१ २७. ८४-९२

यानि विहितानि पूर्व सिद्धिस्थानानि तानि लक्ष्याणि। 'भाण्डवाद्य' समं चैव यस्मिंस्तत् सममुच्यते घाताश्च लक्षणीया यथोत्थिता नाट्ययोगे तु।७५ अनिर्भुग्रमुर: कृत्वा चतुरश्रायतौ भुजौ ॥८४॥ दैवोत्पातसमुत्थाः परोत्थिता वा बुधैर्न लिखितव्याः। ग्रीवाश्चिता तथा कार्या अङ्गमाघुर्यमुच्यते।

घाता* नाट्यसमुत्था ह्यात्मसमुत्थास्तु लेख्या: स्युः॥७६॥ पूर्वोक्तानीह शेषाणि यानि *साध्यानि साधकैः ॥८५॥

घाता यस्य त्वल्पा संख्याता: सिद्धयश्च बहुधाः स्युः। 5वाद्यं प्रकृतयो गानं 'वक्ष्यमाणानि निर्दिशेत्।

विदितं कृत्वा राजे तस्मै देया पताका तु॥७9॥ यानि स्थानानि सिद्धीनां तैः सिद्धिं तु प्रकाशयेत्।८द।। 'समकर्मगुणा: स्युस्तस्मिन् भरता: प्रयोगे[तथा]' कुशलाः। हर्षादङ्गसमुद्भूतां नानारससमुत्थिताम्। 10सिद्धाधिके तु पताका -समसिद्धौ वाजया नृपतेः॥७८॥ 8वारः कालश्च विज्ञेयो विविधो नाट्ययोक्तृभिः॥८७॥ अथ नरपतिः सम: 12स्यादुभावपि तु लम्भनीयौ तौ। दिवसश्चैव रात्रिश्च 'विशेषाश्चानयो स्मृताः। पूर्वाह्वस्तथ मध्याह्लस्तुपराह्यस्तथैव च।।८८। स्वस्थचित्तः सुखासीन: सुविशिष्टैर्गुणादद्भ्िः। 1दिवासमुत्थितावेतौ नाट्यवारौ प्रकाततौ। विमृश्य प्रेक्षकैर्ग्राह्य सर्वरागपराङुखैः॥८०॥ 1प्रादोषिक [आ]धरात्श्च तथा प्राभातिकोऽपि च ॥८९॥

साधनं दूषणाभासं प्रयोगसमयाश्रितैः । नाट्यवारा भवन्त्येते रात्रिगर्भसमाश्रिता:।

समत्वमङ्गमाधु्यं पाठ्य प्रकृतयी रसाः।८१।। एतेषां 18तु यथायोग्यं नाट्य कार्य रसाश्रयम् ।९०।।

गानं वाद्यं सनेपथ्यमेतज्ज्ञेयं प्रयत्नतः। तदहं संप्रवक्ष्यामि 1वारं कालसमुत्थितम्

"ध्रवानां गानयोगे तु कालान्तरकलासु च ॥८२॥। यच्छोत्ररमणीयं स्यात्5धर्माख्यानकृतं तथा ॥९१॥

यदङ्गं क्रियते नाट्य 1समन्तात् सममुच्यते। तत् पूर्वाळ्के बुधः कार्यं शुद्ध तु विकृतं तथा।

अङ्गोपाङ्गसमायोगं" गीतताललयान्वितम्12।८३। सत्त्वोत्थानगुणैर्युक्तं वाद्यभूयिष्ठमेव च ॥।९२।।

75-82 (C. 76b-78a, 75, 78b, 80, 81; B. 74-82 ). I C. या: काश्च. 2 B. प्रयोगतो नाट्ययोगे. 3 C. दवोत्पन्नसमर्थाः पताकोत्थिता; B. दैवाद्वात- 84-92 (C. 82-90a ; B. 833-92a ). I B. गानवाद०. 2 B.

समुत्थाः परोत्थिता: वा बुधैन व लेख्या :. 4 C. यास्ता for घाता. 5 C. add सनिर्भुभम्. 3 B. चतुरश्रकृतौ करौ. 4 B. द्रव्यानि. 5 C. वाद्यप्रकृतयोङ्गानां. 6C. प्रथमं to this, (C. 78b). 6 C. संघातसिद्धयश्ष. 7 See note 5 above. वक्यमाणानि दशयेत्. 7 B. 85 is practically. a a repetitions of 83b

8 C. कुशला before 79a. 9 See note 3 above. 10 See note with slight variations. 8 C. पुरः for वारः, B. वारकालास्तु. 9 B.

9 above. II C. समसिद्धा वा ज्ञेया, B. समसिद्धौ पार्थिवाजया. 12 B. स्यादुभयोरपि तयोर्वारानू निबोधत. 9a पौर्वाहिकस्तथा ज्ञेया आरराहिक एव च. I0 B. दिवासमुत्था सा तदा देया. 13 C. om. 79b-81 and reads instead एवं विधिं तु दृष्टा कार्यो विज्ञेया नाव्यवारा: प्रयोगतः. II B. अर्धरात्रिश्व, C. डर्धरात्नं च. 12 B.

पाठ्य® प्रकृतयो रसा :. 14 K. द्रष्टव्यो, B. यष्टव्यो. 15 B. व्यवहारः समज्जसाम् रात्रावित्यनुपूर्वशः I3 B. यत्र यद्योज्यं नाव्यकार्य रसाश्रयम्. 14 B. वारकालसमुत्थितम्. I6C. ध्रुवानाव्यप्रयोगे. 17 C. समर्थ: 18 B. समायुक्कं, 19 B. गीतवादित्रतालेन. 15 B. धर्मोत्थानकृतं.

२७. ९३-१०२ नाट्यशास्त्रम् २३२ २३३ पुष्कलं 'सिद्धियुक्तं तु अपराह्के प्रयोजयेत्। २७. १०३-१०४

कैशिकीवृत्तिसंयुक्त श्रंगाररससंश्रयम् ।।९३।। या त्वङ्गरचना चैव समृद्धिरिति 2सा स्मृता।

1गीतवादित्रभूयिष्ठ प्रदोषे नाट्यमिष्यते। यदा सर्वे समुदिता एकीभूता भवन्ति हि।।

यन्नर्महास्यसंयुक्त करुणप्रायमेव च।।९४।। अलङ्गारः 'स तु तथा मन्तव्यो 'नाट्ययोक्तृभिः॥१०३॥

प्रभातकाले तत्कार्यं नाट्य निद्राविनाशनम्। एतदुक्तं 'मया सम्यक् सिद्धीनां लक्षणं 'द्विजाः।

अर्धरात्रे 'न युञ्जीत न मध्याह्न तथैव च ॥९५॥ अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि 'आतोद्यानां विकल्पनम् ॥१०४॥

सन्ध्याभोजनकाले च नाट्य न च कदाचन। इति भारतीये नाट्यशास्त्रे सिद्धिव्यक्षको नाम एवं कालश्च देशञ्च प्रसमीक्ष्य 'ससंश्रयम्॥९६।। सप्तविंशोऽध्यायः॥ 5नाट्यवारं प्रयुीत यथाभावं यथारसम्। अथवा देशकालौ तुन परीक्ष्यौ कदाचन॥९७।। यत्र चाज्ञापयेद्धर्ता तत्न योज्यमसंशयम्। तदा समुदिताश्चैव प्रयोगा नाटकाश्रयाः ॥९८।। पात्र 'प्रयोगमृद्धिश्च विज्ञेयास्तु त्रयो गुणाः। Bबुद्धिसत्वस्वरूपं च लयतालज्ञता तथा ॥९९।। रसभावज्ञता चैव वयःस्थत्वं कुतूहलम्। ग्रहणं धारणं चैव 'गानं नाट्यकृतं तथा॥१००॥ 10जितसाध्वसतोत्साहाविति पात्रगतो विधिः। सुवाद्यता सुगानत्वं सुपाठ्यत्वं तथैव च ॥१०१।। शास्त्रकर्मसमायोग: प्रयोग: "स तु संज्ञितः। 12सुविभूषणता या तु सुमाल्याम्बरता तथा ॥१०२॥

93-102 (C. gob-100a; B. 92b-102a ). I B. सत्वयुक्कं. Ia B. नृत्तवादितगीताढ्य 2 C. यत्तु माहात्म्यसंयुक्कं, C.k. यन्नर्महस्तबहुलं. 3 B. नियुज्जीत. 4 B. बलाबलम्. 5 B. नित्यं नाट्य'. 6 B. तथा समुदिताश्चैव विज्ञेया नाटकाश्रिता यथा समुदयश्चैव प्रयोगाश्च समृद्धयः. 7 C. प्रयोगमर्थश्र. 8 C. बुद्धिसत्त्वखरूपं च, B. बुद्धिमरं सुरूपत्वं. 9 B, गात्रावकल्यमेव च. 10 B. निजसाध्वसतोत्साह 103-104 (.C. 100b-102; B. 102b-104 ). I B. विचित्नरचना.

इति. II B. इति for स तु. 12 B. सुविभूषणतायां तु माल्याभरणवाससाम् 2 B. संजञिता. 3 B. सकुतपा. 4 B. नाटकाश्रया. 5 B. द्विजश्रेष्ठा. 6 B. मया. 7 B· आतोद्यानां च, C. ह्यातोद्यानां. ३०

CORRECTIONS for Chapters I-XI

Page Line

xix from the bottom Read Nātyāvatāra.

xXX111 9 „ 'corrupt' for 'corrpupt',

7 from the bottom „ 'whenever' for 'when ever'. : xxiv 7 from the bottom „ 'the' for 'thb'.

xl 8 „ 'dramatutgy' for 'drmaturgy'.

klvii 18 „ 'like any'.

lv 5 from the bottom „ 'Prof.' for 'Peof'.

lvii 4 „ 'or' for '(or'.

1x 9 from the bottom „ 'was' for 'were'

lxii 15 ,, 'earliest' before 'Prakrit'.

lxxili 16 „ 'madhyama' for 'madgyama'.

lxxix from the bottom , 'Hiuen' for 'Hieven'.

6 15 Omit the asterisk.

7 from the bottom Read विघ्रा: for विघ्ना. 7

15 I2 रज्ज्वा for रज्वा.

18 2 दोषा for दौषा.

19 14-16 Put an asterisk before the lines.

20 12 Read चात्मभोगजम् for आत्मभोगजम्

20 5 from the bottom बाह्यत for बाह्यत :.

23 7 नाव्याचार्योऽहताम्बर :.

25 2 from the bottom 6 B यक्तानथ सगुह्यकानू

25 13 "यक्षानथ सहानुगानू.

30 6 ,, शङ्खदुन्दुभि-

२३६ २३७

Page Line CORRECTIONS for Chapters XII-XXVII

32 I2 सुरेगत्वा. Page Line

37 4-5 Cancel the two lines. I2 I2 Read पादैर्निःशब्द०.

39 II Read हस्तैर्मत्तल्ल्युदाहृतम्. 20 10 नतजङ्गा.

39 13 " 2 I 5 विज्ञेयमसम्बद्ध०.

40 6 from the bottom करणं for चरणं. 2I 6 from the bottom Put an asterisk before the line.

43 6 14 Read प्रषणिकाक्षापि. " ", करणं for चरणं. 32 ">

45 8 रेचितावश्चितौ. " 94 4 श्वत्प्सथ्याः छ इति भ्यध्यह्यानां "

47 12 चैव for च. भवति.

H 49 3, 12 मत्तल्लिकरणं 95 " १८, २६-३४ for १७, २६-३४.

50 6 मराडलं चैव 6 विविधा for द्विविधा.

50 6 from the bottom तथा चैवं 6 from the bottom " " 5 BC. द्विविधा for विविधा.

53 6 " मृदन्नभेरीपटहैः. 98 3 नायकादोनां for नायिकादीना.

6I 9 " त्रिगतं प्ररोचना च for त्रिक 100 I १६, ११-२१ for 9८, ११-२१. प्ररोचना चापि. 101 I "' १६, २२-३० for १८, २२-३०. 61 16 103 12 from the bottom " वक्कपाणिविधीयते. ", करुणबोभत्सभयानके for

62 16 सोपवहने च गीते for सोपोहने करुणावात्सल्य लक्षणम्

सनिर्गोते 26 7 सन्धीनामिहलक्षणम् for "'

62 18 " उद्गीतं for निर्गीतं. वृत्तीनामिह०.

72 9 तालप्रमाण. 26 1 from the bottom " इतिवृत्त द्विविधानं सन्धिविलक्षणं

8I धर्मोति द्विविधा: स्मृता for वक्षत् for इतिवृत्तं etc. 4 from the bottom " धर्मी तु द्विविधः स्मृत :. 142 14 " जयन्युदयिनी

85 पुरुषप्रमदायुक्क. 150 10 स्यादङ्गुलीनां 12 from the bottom " "

88 5 राक्षसदानवादीनां. 160 10 " रक्षोदानवदैत्यानां.

" ०न्तराश्रयम् " ०सक्क ० for ०सृकव० 161 104 10 from the bottom 14

•रोषज[पा]दिषु. 182 I2 " ०द्शनाऽतनुपारश्वोदरा. 127 11 " 189 6 from the bottom " योज्या for योज्यं. 134 6 " त्यरालाङ्कुलय :. वा प्रयोक्कभिः for र्वाथवा नृपः " 190 10 "

२३८

191 2 वाऽसमागमे for वा समागमे.

194 II from the bottom संहर्षाच्चात् for संघर्षाच्चात्र. Omit C. संहर्षाच्चात्र. CORRECTIONS for Vol. II. (Chapters XXVIII-XXXVI) 194 272 Read हृष्टा for हृष्टा. Page Line 196 3 C. निष्टम्भं after 10. 2I 3 Read कार्या for कार्य. 204 from the bottom 3I 19 आविद्वधातु for आबिद्धधातु 204 I3 निष्ट [म्भा] . C. निष्टम्भं. 32 16 आविद्धकरण०,, आबिद्धकरण. 204 2

उदयास्तम[ने] 35 209 3 9

रज्ज्वा: for रज्वा: 37 4 216 47 9 आसारितानां , आसारितां. 220 6 ,यत्तु for यत्त. IO 231 Put C. after 9a and read 49 शरीरसंहारा०. 4 ,, आपराहिक :. 84 15 वितस्त लिप्तलेशाढ्य.

91 15 एताः स्थिता अपकृष्टासु. 109 I0-11 This couplet is corrupt.

109 10-17 Put an asterisk before the lines.

110 11, 13, 14, 15

III 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19 150 7 अनुसृतविच्युतः for विच्युतः 156 19 दर्दुरप्रहाराः for दर्द्दप्रह्वारा.

177 14 तत्नानुबद्धसंज्ञ० 187 17-18 Put two stars before the lines.

191 16-17 204 13-14 205 15-16

207 12 Read वि [ दू]षितवचनो,