1. Natya Sastra of Bharata An Attempt to critically Edit chapter 1 2 6 and 7 Nanavati R.I. University of Baroda

Nātyāśāstra of Bharata

(An Attempt at Critically Editing Chs. I, II, VI, & VII)

A U.G.C. EMERITUS – FELLOWSHIP PROJECT

by

Prof. R. I. Nanavati

(UGC – Em. Fellow 2007-09)

Carried out at

Oriental Institute

M.S. University of Baroda

VADODARA

2009

Nātyāśāstra of Bharata

(An Attempt at Critically Editing Chs. I, II, VI, & VII)

A U.G.C. EMERITUS – FELLOWSHIP PROJECT

by

Prof. R. I. Nanavati

(UGC – Em. Fellow 2007-09)

Carried out at

Oriental Institute

M.S. University of Baroda

VADODARA

2009

Printed and Distributed by:

Prof. R. I. Nanavati

B-103, Rajlaxmi Society,

Old Padra Road,

Vadodara – 390007.

Ph. (0265) -2358932

© Prof. R. I. Nanavati

Layout Composed by:

Shri Kashyap Desai

Pixel Graphics

GF-12, Saffron Complex,

Fatehgunj,

Vadodara – 390002.

(M) +91-9825178540

PREFACE

The following pages contain a report of the U.G.C.-approved

Emeritus-Fellowship-Project on “Preparing a Critical Edition of Bharata’s

Nātyāśāstra (Chs. I, II, VI & VII)” awarded to the undernamed person. He

was assigned to the Oriental Institute by the then Vice-Chancellor of the M. S.

University of Baroda. The Project was started in November 2007 and had two

years’ tenure. The report of the project - work is presented here.

The project has suffered – any such project in India should – many

adverse factors – institutional inertia, personal tantrums, official

imperviousness, insensitive delay in delivering project-material etc. etc. Yet

some representative mss. could be obtained, their readings could be utilized

for collation and at least some kind of a pre-format of critical text – a

defendable text has been reached. That is presented here.

The text – any such text, for that matter – would have its lapses, for

which the indulgence of Scholars is craved. However, if some thing in this

effort is found acceptable, the project-fellow will feel his endeavour rewarded.

ā paritosād vidusām -

R. I. Nanavati

iii

CONTENTS

Preface

iii

Contents

iv

Introduction

v

Description of Manuscripts

ix

Acknowledgements & Thanks

xi

Bibliography

xii

Attempted Critical Text

Ch. I नाट्योत्पत्ति:।

1

Ch. II प्रेक्षागृहलक्षणम्।

16

Ch. VI रसविकल्प:।

30

Ch. VII भावव्यञ्जन:।

45

Notes

Ch. I

70

Ch. II

72

Ch. VI

73

Ch. VII

77

iv

INTRODUCTION

Ancient Indian Drama was a composite art-form involving literary text, art of acting,

dance, music, and stage-craft. The Natya-sastra (NS) ascribed to Bharata is the most ancient

text on this art and aims at describing the total theatre along with its aspects of literature

(poetic qualities, theme, structure etc.), of metrics (syllabic or rhythmic), of acting (natural or

dramatized), of music (notes, beats), musical instruments (of four kinds), of dance

(movements of various body-parts, artistic poses), stage-craft, etc. Naturally, its importance

as a source-book for all these arts can not be over-estimated.

The text of the NS has come down to us in two versions (or traditions) – one with the

commentary of Acarya Abhinavagupta, the other without any commentary. The texts of

these two versions are widely and significantly divergent as noted by scholars like Kane, De

and others. The commented version (published by The Oriental institute, Vadodara, in its

Gaekwad’s Oriental Series – G.O.S. – in four volumes) has been revised in the light of some

new manuscript evidence. The uncommented version is published mainly from two places:

Mumbai (Nirnayasagar) and Varanasi (Chowkhambha). Even these two have many

discrepancies.

Manomohan Ghosh had attempted a critical edition of this uncommented version way

back in fifties and sixties. He was able to use only two volumes of the NS of G.O.S.. In the

meanwhile, some more manuscripts of NS have been noticed and the text arrived at by Ghosh

needs to be revised in the light of this new material. Unni (NS, Delhi, 1998, 4 volumes,

Introduction, Text, Translation, Notes) has clearly said, “I have not attempted to bring out a

critical text based on the numerous Kerala manuscripts since the work involved is beyond the

capacity of an individual.”

It would, therefore, be advisable for an individual to attempt a critical edition of only

some chapters of NS. Accordingly, a proposal was put before the U.G.C. authorities to

sanction a project of attempting to prepare a critical text of only some chapters of NS - Chs. I,

II, VI & VII. The proposal was approved and sanctioned as an Emeritus Fellow Project which

started in November 2007.

The first task in the project was to secure copies of the text of relevant NS chapters

from Mss lying in various institutions and M-libraries. It should be noted here that the

response to our letters for copies of NS-Mss lying in various Research Institutes was not at all

encouraging. However, the copies of the codices described above could be obtained after

much perspiration and persuasion. Of these, the M-mss which are all in Malayalam Script

copied in CD-form had to be transcribed in Devanagari Script by transcribers. The readings

of all the Mss were then systematically collated in the collation-sheets from which the editor

has attempted to construct a critical text of the pre-decided four chapters of NS presented

here in the following pages. While reconstructing the text, the observations made about the

various mss, their readings, the relations between different codices of different groups have

been noted at the places of their occurrences; much therefore need not be said here. Only a

few broad general remarks would be in place.

(1) In spite of the non-encouraging response to our call for copies of Mss, we have been

able to secure copies from four different corners of the country. One (codex D1), from

Oriental Institute, Vadodara, two (codices V1 & V2) from Varanasi, four (codices P1,

P2, P3 & P4) from BORI, Pune, and five (codices M1, M2, M3, M4, M5) from ORI &

ML, Trivandram. These, at least, represent four different Mss-traditions. The source

of D1 is not known, but it has been revised throughout mainly under influence of Pune

Mss. All the 4 Pune-Mss are very closely similar to each-other and reveal their being

copied from one source. P4, it has been observed in the notes, deserves special

attention. The two codices from Varanasi are actually comparatively recent transcripts

of older Mss. V1 has only Chs. I to V and we could use it only for Chs. I & II; V2 is

complete and, as noted in Crit. app. and in Notes, has a great affinity to M3 and often

M1. The five Malayalam Mss constitute a fairly homogenous group of readings, yet

they also have shown quite a number of variants.

(2) These Mss. tend themselves to two obvious groups, the northern version which we

have called here the larger version (LV) which is contained in the D1 and V & P mss.

The southern version, for our purposes, is represented here by the five M-mss, and

which we refer to as SV.

(3) It has been observed repeatedly that the Southern version arising here from the M-

mss, is shorter, compact, avoiding needless adjectives and statements, and thus

appears to be more ancient and nearer to the author’s text. This will be clear from

readings noted in the Crit. app. throughout the text. Yet two instances are particularly

noted here.

a) The following verse found in LV (corroborated by D1, V1, P1-4) is absent in SV.

अहं वः कथयिष्यामि निखिलेन तपोधना:।

संग्रहं कारिकां चैव निरुक्तं च यथाक्रमम् ॥ NS.VI.5

The words संग्रह, कारिका and निष्कर्ष already occur in verse VI. 3 above, and there is no need

for भरत to say that now he will speak of (or describe) all the topics in proper order. Instead,

in the SV, Sage Bharata straightaway begins to speak about these topics with a natural

presumption that the knowledges (= sciences) are many and arts/crafts infinite and it is not

possible any how to go to the end of the (Science of) Drama, but he will briefly (संग्रह) explain

this drama in few brief aphorisms which can enable one to infer the deeper meanings from them.

This tendency of SV towards brevity will be observed at many places where passages

of LV are relegated to the critical apparatus. Such passages reveal Puramic style or method of

repeating the words of the questioner to obtain a sort of continuity of narration.

While going through the readings of these Mss, there also is experienced a general

feeling that the SV nearly always agrees with the readings of अभिनव. And it is obvious that

no extant Ms could be earlier than the times of अभिनव. There is, therefore, no denying of the

fact that अभिनव has not only influenced the entire history of Poetic Theory after him, he may

also have influenced the NS-Mss. tradition to a considerable extent. However, it is equally

true that the text - tradition of NS in its original or uncommented form is also retained more

faithfully and coherently in the South.

(b) A stronger confirmation of the SV being older is found in the following passage:

After describing the colours and deities of the rasas, the topic of discribing the

ancillorries of the individual rasas is launched in LV in these words:

इदार्नी विभावानुभावव्यभिचारिसंयुक्तानां लक्षणनिर्देशनान्यभिव्याख्यास्याम:, स्थायिभावांश्र

रसानामनुक्रमिष्याम: ।

The SV has a significant variant for the last part of the statement:

स्थायिभावांश्च रसत्वमुपनेष्याम: ।

This is the reading of all the five M-mss (and of V₂ also). P₁₋₄ and D₁ have the reading

रसानामनुक्रमिष्याम: । (D₁, though, adds in margin the variant रसत्वमुपनेप्याम:). It should

be noted that V₂ has generally shown affinity in its readings to M₃ which fact is

significant.

What is important is that this reading is quoted and confirmed by अभिनव, vide his

statement तथा च चिरन्तनपुस्तकेषु 'स्थायिभावान् रसत्वमुपनेष्याम:' etc. Abhinava, of course,

in the same breath also quotes further इत्यनन्तरं शान्तो नाम शमस्थायिभावात्मकः इति

शान्तलक्षणं पाठ्यते।

A word may be added here: The Southern Palm-leaf Mss are constantly corrupt or

unclear due to the misreadings of orthographically closely similar letters. The running

text is also broken at many places, thus missing large parts of the text. It would be

advisable, therefore, to first prepare a Southern or Malayalam version of the text; this

could also serve as the basis for Southern recension; comparing it with other versions

thereafter would also be comparatively much easier and reliable.

(4) While registering the readings of various codices in the collation sheets, scribal errors

such as grammatical errors, orthographical confusions like व/ब or प/व and

orthographical variations like स्वायम्भुवेन्तरे written as स्वायंभुवेत्तरे are generally

neglected.

Observations made while collating the readings from various mss, are given in the

notes. However, a few important derivations may be set hereinbelow.

(1) In the famous sentence नहि रसाहते कश्चिद्रर्थ: प्रवर्त्तते, the emphasis in the reading

कश्चिद्रर्थ: is fully justified.

(2) The reading स्थायिभावा रसत्वमाप्नुवन्ति। is confirmed by mss-evidence as also by

अभिनवगुप्त. भट्ट लोल्लट (as also दण्डिन, कुन्तक etc.) would thus seem to be nearest to the

poetic views of Bharata.

(3) There appears to be a system in the treatment of the भाव5 of various levels.

(4) The distinction between अनुभाव and सात्विकभाव very subtly reveals the essence of

real acting explained further by भट्ट शङ्कुक as against artificial or mechanical acting.

(5) The interpolatory, nature of शान्तरसप्रकरण is once again confirmed by Mss-evidence.

viii

DESCRIPTION OF

THE MANUSCRIPTS COLLATED

Codex Sign Source & Description

D1 Oriental Institute, M.S. University, Vadodara. MS. No. 11629, paper, (First Three Folios missing), Devanagari Script.

M1 Oriental Research Institute and Manuscripts Library, Kerala University, Trivandram. No. 8919, Palm-leaf, Folios-121. Complete, 36 Chapters, good condition. Malayam Script, size 5x46 cms., 8 lines on each folio, 75 letters to a line.

M2 ORI & ML, Trivandram

No. 20413, Palm-leaf, Folios 136, Incomplete, Chs. I to 32, Good condition, Malayalam Script, 5.5 x 44 cms., 9/11 times to a folio, 60 letters to a line.

M3 ORI & ML, Trivandram

No. 20414, Palm-leaf, Folios 118, Incomplete, Chs. 1 to 22, 23 continues. Worm-eaten, few folios broken, Malayalam Script, 5.5 x 46 cms., 11 lines to a folio, 50 letters to a line.

M4 ORI & ML, Trivandram

No. 20412, Palm-leaf, Folios 154, Incomplete, upto Ch. 31, worm-eaten, very brittle, Malayalam Script, 5x58 cms, 8 lines to a folio, 100 letters to a line.

M5 ORI & ML, Trivandram

No. 5681, Palm-leaf, Folios 190, Complete, 36 chapters, slightly worm-eaten, Malayalam Script, 4.5x52 cms., 8 lines to a folio, 70 letters to a line.

V1 Sampurnanand Sanskrit University, Varanasi.

No. 40767, Paper, Folios 90. Incomplete, upto ch. 5, transcript of another manuscript, Devnagari Script 17x28 cms., 25 lines to a page, 16 letters to a line.

ix

V2 Sampurnanand Sanskrit University, Varanasi.

No. 42727, Folios 545, Copies from other manuscript (completed copy on 12/11/1919?). Devanagari Script, 18.5x28.5 cms., 20 lines to a page, 18 letters to a line.

P1 Bhandarkar Oriental Research Institute, Pune.

No. 68/1873-74, Folios 260, copied V.S. 1930, Devanagari Script, 29x13.5 cms., 10 lines to a page, 35 letters to a line.

P2 BORI, Pune. No. 69/1873-74, Folios 237, Copied V.S. 1931, Devanagari Script, Size 28.5x13.5 cms., 11 lines to a page, 32 letters to a line.

P3 BORI, Pune. No. 71/1873-74, Foll. 237, Copied V.S. 1931, Devanagari Script, Size 28x13.5 cms., 11 lines to a page, 35 letters to a line.

P4 BORI, Pune. No. 72/1873-74, Foll. 260, V.S. 1930, Devanagari Script, Size 28.5x13.5 cms., 10 lines to a page, 33 letters to a line.

x

Acknowledgements & Thanks

Chairman, Authorities and Selection Committee, University Grants Commission, Delhi for accepting the proposal and sponsoring the project.

Prof. Manoj Soni & Prof. Ramesh Goel, Former and Present Vice-Chancellors, M. S. University of Baroda, for allowing me to accept the U.G.C. Emeritus Fellowship and allowing me the benefit of University Infrastructure.

Prof. M. L. Wadekar, (I/C) Director, Oriental Institute, M.S.U., Vadodara, for providing the infrastructural facilities at the Oriental Institute for the period of the Project (Nov. 2007-Nov. 2009).

Friends at O.I., M.S.U. particularly Dr. Usha Brahmachari, Dr. Meena Pathak, Dr. Sweta Prajapati, Dr. Sharmila Bagchi for kind assistance in the project in various ways.

Prof. G.C. Tripathi and Shri Rana, National Manuscripts Mission, Delhi, Prof. Siniruddha Dash, New Catalogus Catalogorum Project, Madras Univ, Chennai, for providing the basic data.

Dr. Ms. Heena Kotak & Mrs. Neena Bhatt for helping in the project-work of decipherment and collation of MSS - readings and the process of critical editing.

Shri P. L. Shaji (Trivandram), Shri Krishnakumar (Trivandram), Dr. Dharmendra Bhatt (Ahmedabad) for decipherment of Malayalam-Mss-readings.

The authorities and friends of the Institutes for providing copies of MSS.

Prof. M. L. Wadekar, Director, Oriental Institute, M.S.U., Vadodara

Prof. Smt. Saroja Bhate (Director), Shri Bapat, and friends at MSS Section, Bhandarkar Oriental Research Institute, Pune.

Prof. Shitalaprasad Upadhyaya (Dharmashastra Sankaya) and the Librarian, Sampurnanand Sanskrit University, Varanasi.

Dr. Vishalakshi and Dr. Sulekha, (Ex. & Present) Directors, Oriental Research Institute & Manuscripts Library, Kerala University, Trivandram.

Scholars who encouraged the project in various ways : Prof. V. N. Jha (Pune), Prof. Rewaprasad (and Dr. Sadashiva) Dwivedi (Varanasi), Prof. Kamlesh Dutt Tripathi (Varanasi), Prof. Siniruddha Dash (Chennai), Dr. Balakrishna Sharma (Ujjain).

Shri Kashyap Desai, Pixel Graphics, Vadodara for all the warm co-operation and smooth and neat execution of layout and composition work.

xi

BIBLIOGRAPHY

Editions of Natyasastra

(1) श्रीभरतमुनिविरचितं नाट्यशास्त्रम् - सं.पं. केदारनाथ दुर्गाप्रसाद, प्र. निर्णयसागर प्रेस, बम्बई, ई.सं. १९४३

(Reprinted by Bharatiya Vidya Prakashan, Delhi, 1983, and by Rashtriya Sanskrit Sansthan, Delhi, 2002).

(2) Natyasastra of Bharatamuni (with the commentary Abhinavabharati), (Gaekwad Oriental Series, No. 36, 1926 ed. M. Ramkrishna Kavi) Revised by, Dr. K. Krishnamoorthy (4th edn. 1992), Pub. Oriental Institute, Vadodara.

(3) नाट्यशास्त्रम् भरतमुनिप्रणीतम् (with English Translation) Vol. II. ed. & tr. by Dr. N.P. Unni., 1998, Pub. Nag Publishers, Delhi.

(4) Natyasastra (Ascribed to Bharatamuni) (4 vols.) (Reprint) 2003, ed. Manomohan Ghosh, Chowkhamba Sanskrit Series office, Varanasi.

(5) भरतमुनिप्रोक्तं नाट्यशास्त्रम् (हिन्दी अनुवाद सहित) - सं.प्रो. रेवाप्रसाद द्विवेदी, २००५, प्र. कालिदास संस्थान, वारणसी.

(6) श्रीमद्भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम् - (Based on Baroda recension) ed. Dr. Sudhakar Malaviya, 1997, Pub. Krishnadas Academy, C/o. Chowkhamba Sanskrit Series Office, Varanasi.

(7) Natyasastra of Bharatamuni (4 vols.), ed. R.S. Nagar, 2004, Pub. Parimal Publication, Delhi.

Secondary Books

• Vatsyayan, Dr. Kapila, Bharata : The Natyasastra, 2001, Sahitya Akademi, Delhi.

• Krishna, Daya (Ed.), India's Intellectual Traditions, 2003, ICPR, Delhi.

• Srinivasan, Srinivasa Ayya, On the Composition of the Natyasastra, 1980, Verlag für Orientalistische Fachpublikationen, Reinbek, Germany.

• द्विवेदी, डॉ. पारसनाथ : नाट्यशास्त्र का इतिहास, २००४, चौखम्बा विद्याभवन, वाराणसी

• दीक्षित, सुरेन्द्रनाथ : भरत और भारतीय नाट्यकला, १९८९, मोतीलाल बनारसीदास, दिल्ली

• ओझा, पं. गौरीशंकर : प्राचीन भारतीय अभिलेख, (Revised) 2006, Bharatiya Kala Prakashan, Delhi.

xii

Nātyāśāstra of Bharata

(I, II, VI, VII)

CRITICAL TEXT

प्रथमोडध्यायः

प्रणम्य शिरसा देवौ पितामहमहेश्वरौ ।

नाट्यशास्त्रं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यदुदाहृतम् ॥ १ ॥

समासज्यं त्रितं स्वसुतैः परिवारितम् ।

अनध्याये कदाचित्¹ भरतं नाट्यकोविदम् ॥ २ ॥

मुनयः पर्युपासीनमात्रेयप्रमुखाः पुरा² ।

पप्रच्छुस्ते महात्मानो नाट्यवेदसमुद्भवम्³ ॥ ३ ॥

कत्यधः⁴ किंप्रयोजनं⁵ प्रयोक्तॄणां⁶ कीदृशः ।

सर्वमेतद्यथातत्त्वं भगवान्वक्तुमर्हसि ॥४॥

तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः ।

प्रत्युवाच ततो वाक्यं नाट्यवेदकृतां प्रति ॥ ५ ॥

भवद्भिः शुचिभिर्भूत्वा तथावहितमानसैः ।

श्रूयतां नाट्यवेदस्य संभवा⁸ मुनेर्निर्मितः ॥६ ॥

पूर्व कृतयुगे विप्रा वृत्ते स्वायंभुवेऽन्तरे ।

त्रेतायुगे संप्रवृत्ते¹⁰ कमलोभ¹¹वशंगते ॥७ ॥

ईष्याक्रोध¹²दि¹³संमूढे लोके सुखितदुःखिते ।

देवदानवगन्धर्वै¹⁴ यक्षरक्षो¹⁵महोरगाः ॥८॥

V₁₋₂ नाट्यशास्त्रप्रारंभः / P₁₋₄ ॥ ॐ नमो श्रीगणेशाय ॥ / M₁₋₅ श्रीगणपतये नमः अविच्छिन्नमस्तु ।

→ D1 has first two folios missing. The text begins at 45c after the word श्लक्श.

1. P₁₋₄ तं, 2. M₂₋₅ तदा, 3. V₁₋₂, P₁₋₄ नितेतेन्द्रियबुध्यः ।

→ After 3cd, LV ins.

• योजयं भगवता सम्यग्रथितो वेदसंमितः । नाट्यवेदः कथमुत्पन्नः कस्य वा कृते ॥ (See note)

4. V₁₋₂ त्यंशः, 5. V₂ hypermetrical शास्याशास्य

5. P₁₋₄ तद्वचनं, 7. M₁ वाप, om.तत्तो 8. P₂₋₄ संक्षेपो 9. LV ब्रह्म⁰, 10. M₄ V₁₋₂ ड्थ संप्राप्ते⁰

→ After 7c, LV ins.

• मनोवैवस्वतस्य च । ग्राम्यधर्मे प्रवृत्ते तु

11. P₁₋₄ लाभ⁰

12. M₂ कासादि⁰, 13. M₁ M₅ V₁₋₂ धाभिसं⁰, 14. M₂ V₁₋₂ वयक्ष⁰, 15. LV रक्षो⁰

जम्बूद्वीपे समाख्यान्ते लोकपालप्रतिष्ठिते ।

महेन्द्रप्रमुखैर्देवैः किल पितामहः ॥९॥

क्रीडनीयकमिच्छामो दुश्यं श्रव्यं च यद्भवेत् ।

न वेदव्यहारोडयं संश्राव्यः शूद्रजातिभिः ॥१०॥

एवमस्थिति तानुक्त्वा देवराजं विसृज्य च ।

सस्मार चतुरो वेदान्योगमास्थाय योगवित् ॥११॥

धर्म्यमध्यं यशस्यं च सोपदेशं ससंग्रहम् ।

सर्वशास्त्रार्थसंपन्नं सर्वशिल्यप्रवर्तकम् ॥१२॥

नाट्याख्यं पञ्चमं वेदं सेतिहासं करोम्यहम् ।

प्रोक्ता तु भगवान् देवान् सर्ववेदाननुस्मरन् ॥१३॥

जग्राह पाठ्यमृग्वेदात्सामभ्यो गीतमेव च ।

यजुर्वेदादभिनयान्यनुसंधानयोः ॥१४॥

उत्पाद्य नाट्यवेदं तु ब्रह्मोवाच सुरेश्वरम् ।

कुशला ये विदग्धाश्च प्रगल्भाश्च जितश्रमाः ॥१५॥

तेष्वयं नाट्यसंज्ञस्तु वेदः संक्राम्यतां त्वया ।

तच्छ्रुत्वा वचनं शक्रो ब्रह्मणा समुदाहितम् ॥१६॥

→ After 10d, LV ins.

तस्मात्सृजापरं वेदं पञ्चमं सार्ववर्णिकम् ।

1. V1-2 P1-4 तत्त्वं, 2. P1-4 धर्ममथ्यं, 3. LV देश

→ After 12ab, LV ins.

भविष्यतक्ष लोकस्य सर्वकर्मानुदर्शकम् ।

4. V1-2 P1-4 एवं संकल्प भगवान्

→ After 13d, LV ins.

नाट्यवेदे ततः शके चतुर्वेदाङ्कसंभवम् ।

5. M5 प्राह शङ्कु पितामहः ।

→ After 14d, LV ins.

वेदोपवेदः संदृष्टो नाट्यवेदो महात्मना ।

→ After 15ab, LV ins.

इतिहासो मया सृष्टः सुरेषु नियुज्यताम् ।

6. LV संज्ञो हि, 7. LV भगवान्, 8. LV यतु

प्राज्जलिः प्रणतो भूत्या प्रत्युवाच पितामहम् ।

ग्रहणे धारणे ज्ञाने प्रयोगे चास्य सप्तम ।।१७।।

अशक्ता भगवन् देवा न योग्याऽ नाट्यकर्मणि ।

य इमे वेदगुह्यज्ञा ऋषयः संशितव्रताःः ।।१८।।

ते हार्यं ग्रहणं शक्ताः प्रयोगे धारणे तथा ।

श्रुत्वा तु शास्त्रवचनं मामाहामुजसंभवः ।।१९।।

त्वं पुत्रशतसयुक्तः प्रयोक्तास्य भवानघ ।

आज्ञापितो विदित्वाहं नाट्यवेदं पितामहात् ।।२०।।

पुत्रानध्यापयामास प्रयोगं चापि तत् ततः ।

शाण्डिल्यं चैव वात्स्यं च कोहलं दत्तिलं तथा ।।२१।।

जटिलाम्बष्ठकौ चैव तण्डुमग्रिशिखं तथा ।

सैन्धवं सुपुलोमां शार्दूलिं विपुलं तथा ।।२२।।

कपिञ्जलि बादरिं च यमदग्न्रायणौ तथा ।

जम्बुद्वजं ककजङ्घं स्वर्णकं तापसं तथा ।।२३।।

कैदारिं शालिकर्णं च दीर्घगात्रं च शालिकिम् ।

कौत्सं ताण्डायनि चैव पिङ्गलं चित्रकं तथा ।।२४।।

1. LV अयोग्या, 2. M1,4 V2 मुनयः, 3. LV एतदस्य

From Verse 21c, the names of the sons of Bharat are mentioned. These are 105 in LV, and are retained in the Crit. text here (See note). The SV has the list as follows:

शाण्डिल्यं चैव वात्स्यं च कोहलं दत्तिलं तथा ।

जटिलाम्बष्ठकौ चैव तण्डुमग्रिशिखं तथा ।

पुलोमां सैन्धवं च शार्दूलिं विपुलं तथा ।।

यमदग्न्रायणी चैव बादरिं च कपिञ्जलिम् ।

बन्धुलं वालुकं चैव मुष्टिकाहिन्ध्वायनम् ।

तैतिलं भार्गवं चैव शुचिं बहुलमेव च ।

अबुन्ध बुधसेनं च पाण्डुकार्ण सुकेरलम् ।।

मागधं सरलं चैव कर्तारिं चोग्रमेव च ।

तुषारं पर्वतं चैव गोतमं बादरायणम् ।

विशालं शबलं चैव वारुणं सिहमेव च ।

कालेयं भ्रमरं चैव तथा पीठमुखं मुनिम् ।।

नखकुष्ट्राशकुङ्ढी च षट्पदं सोत्तमं तथा ।

अग्निकुङ्डाज्यकुङ्डौ च वितण्डय ।

केकराक्षं हिरण्याक्षं कुशालं दुस्सहं तथा ।

जालं भयानकं चैव वीभत्सं सविचक्षणम् ।।

शिलापट्टं स्वर्णगुज्ज्ञ त्रिशिखं शिखमेव च ।

किरीटिनं च मार्ष च तथा धन्विनमेव च ।।

शिलापट्टं स्वर्णगुज्ज्ञ त्रिशिखं शिखमेव च ।

शब्दवर्णमुखं षण्डं शारुकर्णमथापि च ।।

Many of the names are repeated, some are transposed, some slightly altered, some mentioned in different grammatical expression. A comparative study of these names separately could be interesting.

बन्धुतं बालुकं चैव मुष्टिकं सैन्धवायनम् ।

तैतिलं भार्गवं चैव शुचि बहुलमेव च ॥२५॥

अबुध्यं बुधसेनं च पाण्डुकर्ण सुकेरलम् ।

ऋजुकं मण्डकं चैव शम्बरं वज्जुलं तथा ॥२६॥

मागध्यं सरलं चैव कर्त्तारं चोग्रमेव च ।

तुषारं पार्वतं चैव गौतमं बादरायणम् ॥२७॥

विशालं शबलं चैव वारुणि सिंहमेव च ।

कालेयं भ्रमरं चैव तथा पीठमुखं मुनिम् ॥२८॥

नखकुञ्जाशकुट्टौ च षट्पद सोत्तमं तथा ।

पादुकोपनहौ चैव शृति चाषस्वरं तथा ॥२९॥

अग्निकुण्डाज्यकुण्डौ च वितण्डयं ताण्ड्यमेव च ।

केकराक्षं हिरण्याक्षं कुशलं दःसहं तथा ॥३०॥

जालं भयानकं चैव बीभत्सं सविचक्षणम् ।

पुण्ड्राक्षं पुण्ड्रनासं च असितं सितमेव च ॥३१॥

विद्युज्जिह्वं महाजिह्वं शालज्जायनमेव च ।

किरोटिनं च माषं च तथा धन्विनमेव च ॥३२॥

→ After 34d, LV ins.

पितामहाज्यास्माभिलोकस्य च गुणोपसया ।

प्रयोजितं पुत्रशतं यथाभूमिविभागशः ।

श्यामायनं माठरं च लोहिताड़ं तथैव च

यो यस्मिन् कर्मणि यथा योग्यस्तस्मिन् च योजितः ।

शिलापट्टं स्वर्णगुज्जं त्रिशिखं शिखमेव च ।

षट्‌वर्णमुखं षण्डं शङ्कुकारणमथापि च ॥३३॥

शक्रनेमिं गभस्तिं चाप्यंशुमालि शठं तथा ।

विद्युतं शातजित् च रौद्रं वीरमथापि च ॥३४॥

भारती सारस्वती चैव वृत्तिमारभटी तथा ।

परिगृह्य प्रणम्याथ ब्रह्मा विज्ञापितो मया ॥३५॥

अथाह मां सुरगुरुः कैशिकीमपि योजय ।

एवं तेनास्म्यभिहितः प्रयुक्तश्च मया प्रभुः ॥३६ ॥

दीयतां भगवान् द्रव्यं कैशिक्या:1 संप्रयोजकम् ।

मृदुर्द्रै: हारसंपन्ना रसभावक्रियात्मिका ॥३७॥

कैशिकी2 स्वलक्षणै:3 पथ्या शृङ्गाररसंसंभवा ।

अशक्या पुरुषैः सा तु प्रयोक्तुं श्रृङ्गिनादृते ॥३८॥

ततोडसृजन्महातेजा मनसाप्सरससो विभुः ।

मञ्जुकेशी सुकेशी च मिश्रीकेशी सुलोचनाम् ॥३९॥

सौदामिनी देवदत्तां देवसेनां मनोरमाम् ।

सुदर्शी सुन्दरी चैव विदग्धां विपुलां तथा ॥४० ॥

→ After 35ab, LV ins.

समाश्रित: प्रयोक्तव्यो वै मया द्विजः ।

→ After 36ab, LV ins.

यच्च तस्या: क्षमं द्रव्यं तद्बुद्ध्या द्विजसत्तम ।

1. M2.5 कौशिक्या:, 2. LV नृताक्0

→ After 37cd, LV ins.

दृष्टा मया भगवतो नीलकण्ठस्य नृत्यतः ।

3. M2.5 कौशिकी, 4. D1 starts at this place

→ After 39ab, LV ins.

नाट्यालङ्कारचतुरा: प्रदानम्‌हि प्रयोजत:1 ।

{1. D1 शक्रवचा (for प्रयोजत:) }

Again, we retain the list of the names of अप्सरस्‌cs from the LV and give herebelow the list of names as in SV (See note on I 21 above).

सुरभि सुन्दरी चैव विदग्धां विपुलां तथा ।

मागधीमजुनां चैव सरला केरला धृतिम् ।

सुनन्दा सुमुखी चैव कलभां च मे ददौ ।

सुमालां सन्ततिं चैव सुनन्दां सुमुखीं तथा ।

मागधीमर्जुन्री चैव सरलां केरलां धृतिम् ।

नन्दा सुषकलां चैव कलभां चैव मे ददौ ॥४१॥

1एवं नाट्यमिमं सम्यग्बुधध्वा सर्वे: सुते: सह ।

स्वातिनारदसंयुक्तो वेदवेदाङ्ककारणम्2 ॥४२॥

उपस्थितोऽहं लोकेशं प्रयोगार्थ कृताञ्जलि: ।

नाट्यस्य ग्रहणं प्रामं बूढि किं करवाण्यहम् ॥४३॥

एततु वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच पितामह: ।

महानां प्रयोक्तॄणां समय: समुपस्थित: ॥४४॥

अयं ध्वजमह: श्रीमान्महेन्द्रस्य प्रवर्तते ।

अत्रेदानीमयं वेदो नाट्यसंज्ञ: प्रयुज्यताम्5 ॥४५॥

ततस्तस्मिन्ध्वजमहे निहिता6सुरदानवे ।

'ग्रहामरसंकीर्ण महेन्द्रविजयोत्सवे ॥४६॥

पूर्व कृत मया नान्दी7 ह्याशीर्‌वचनसंयुता ।

अष्टाङ्गपदसंयुक्ता विचित्र वेदनिर्मिता8 ॥४७॥

तदनन्तर9कृतिं10बद्धा यथा दैत्या: सुरैर्‌जिता: ।

स्फेटविद्रवकृता छेदभेद्याद्यवा10 त्मिका ॥४८॥

→ After 41st, LV ins.

स्वातिभाण्डनियुक्तस्तु सह शिष्यै: स्वयंभुवा । नारदाद्याश्च गन्धर्वा गनयोगे नियोजिताः ॥

1. M1 V1-2 भाव, 2. M1 V1-2 तारणम्, 3. P1-4 गक्ष

2. M1 प्रयो0, V2 प्रप्तो0 5. P1-3 निहत्य0 P1-4 दानवै:, 6. M1 V1-2 प्रभ्रष्ट0

3. M1-2 V1-2 नान्दी कृता मया पूर्वमाशि0, 8. M5 V1-2 देवसम्मता

4. D1 P1-4 तु कृति0 (for स्तुकृति0), 10. P1-4 भेद्यारवा0

ततो ब्रह्मादयो देवाः प्रयोगपरितोषिता: । प्रददुरहष्टमनसः सर्वोपकरणानि न:1 ॥४९॥

प्रीतस्तु प्रथमं शक्रो दत्तवान् ध्वजमुत्तमम् । ब्रह्मा कुडिलंक3 चैव भृङ्गारं वरुण: शुभम् ॥५०॥

सूर्यश्चछत्रं शिव:5 सिद्धिं वारुन्यजनमेव च । विष्णु: सिंहासनं चैव कुबेरो मुकुटं तथा ॥५१॥

"श्राव्यत्वं प्रेक्षणीयस्य ददौ देवी सरस्वती । शेषा ये देवनधर्मा यक्षराक्षसपन्नगाः ॥५२॥

तस्मिन्नसद्यभिप्रेतान्7 नानाजातिगुणा8श्रयान् । अंशांशैरभिवितानं9 भावान्सानुरूपं बलं तथा10 ॥५३॥

11प्रददुरहष्मनस: चित्रमाभरणं बहु । एवं प्रयोगे प्रारब्धे दैत्यदानवनाशने ॥५४॥

12अभवन्क्षुभिताः सर्वे दैत्या ये तत्र दर्पिता: । विरूपाक्षपुरोगांश विघ्नानुत्तीर्य13 टेड्बुवन् ॥५५॥

न क्षमिष्यामहे14 नाट्यमेतदागम्यतामिति । ततस्तैरमै: साध्रं विघ्नमायामुपाश्रिते:15 ॥५६॥

1. M2 P1 व:, 2. P1-4 दत्तस्तु, 3. M1 V1-2 कमण्डलुं, 4. LV सथा, 5. P1-4 शिवा, 6. D1 P1-4 om. 52 ab

2. M: "भिवतान् L.V "तिप्रितान्, 8. D: "श्रया: P1-4 गणाश्रया:, 9. D1 M3 P1-4 भाषित0, 10. V1-2 बलिं क्रियाम् M1 क्रिया0

3. M1 M3 V1-2 दत्तवन्तः प्रहष्टास्ते मत्सुतेभ्य: दिवौकस:, 12. M1 V1-2 अथासुराभितोष्या: ये तत्रासन् समागताः ।

4. LV उत्सा(पा)घ, 14. LV नेथमिच्छामहे, 15. D1 V1-2 P1-4 विघ्ना मायामुपाश्रिताः:

वाचश्रेष्ठां स्मृतिं चैव स्तम्भयन्ति स्म नृत्यताम्‌ । एवं¹ विध्वंसनं² दृष्ट्वा तत्र तेषां स³ देवराट् ॥५७॥

कस्मात्प्रयोगवैषम्यमित्युक्त्वा ध्यानमाविशत् । अथापश्यत्सदो² विधैः समन्तात्परिवारितम्‌ ॥५८॥

सहेतैः सूत्रधारं नटसंघं जघानृशम्‌ । अथोथ्थाय द्रुतं क्रोधात्‌ किंचिदुद्वतलोचनः ॥५९॥

रक्तपीठगतानविघ्नानसुरांश्चैव देवराट्‌ । जर्जरीकृतदेहांस्तानकरोज्जरीरण सः ॥६०॥

निहतेपु तु⁷ सर्वेषु विघ्नेषु सह दानवैः । संप्रहृष्यत्‍ ततः वाक्यमाहुः सर्वे दिवौकसः ॥६१॥

अहो प्रहारणं दिव्यमिदमासादितं त्वया । जर्जरीकृतसर्वाङ्ग येनैते दानवाः कृताः ॥६२॥

यस्मादनेन ते विघ्नाः सासुरा जर्जरीकृताः । तस्माज्जर्जर इत्येवं¹¹ नामतोऽयं भविष्यति ॥६३॥

शेषा ये चैव विघ्नार्थ¹³मुपस्थ¹⁴प्यन्ति विघ्नकाः¹⁵ । दृश्यतेव जर्जरं टेढपि गमिष्यन्त्येवमेव तु ॥६४॥

1. M2 V1-2 तथा, 2. D1 विध्वंसिनं, 3. D1 P1-4 सूत्रधारस्य, 4. LV तस्मात्, 5. V1 तथा V2 तदा (for सदो)

2. M1 V1-2 उत्थाय त्वरित शऋः → After 59c, LV ins. दिव्यं जग्राह स ध्वजम्‌ सर्वरत्नोज्ज्वलतनु:

3. D1 तु, LVch, 8. D1 प्रसह्य M1 प्रहृत्य P1-4 प्रदास्य, 9. M1 V1-2 om. the whole line

4. D1 V1-2 नाट्यविध्वंसिन: सर्वं येन ते जर्जरीकृताः:, 11. D1 P1-4 एवेत्, 12. M1 om. the whole line

5. M4 हिंसार्थ0, 14. V1-2 0मुपया0, 15. V1-2 हिंसकाः

एवमेवास्त्विति ततः शक्रः प्रोवाच तान्सुरान् ।

रक्षाभूतस्तु सर्वेषां भविष्यत्येव1 जर्जरः ॥६५॥

प्रयोगे प्रस्तुते होवं स्पीते शक्रमहे पुनः3 ।

त्रासं संजनयति स्म विघ्ना शेषास्तु नृत्यताम् ॥६६॥

दृष्ट्वा तेषां विलीनां मेद्रं विप्रकिरेज्जलम् ।

उपास्थितोऽहं ब्रह्माणं सुतेs: सर्वैः समन्वितः ॥६७॥

निश्चित्ता भगवान्विघ्ना7 आकाशे नाट्य कर्मणि ।

अधो रक्षाविधिं सम्यग्ज्ञापय सुरेश्वर ॥६८॥

ततस्तु विश्वकर्माणं ब्रह्मोवाच9 प्रयत्नतः ।

कुरु लक्षणसंयुक्तं नाट्यवेश्म शुभं महत्11 ॥६९॥

सर्वलक्षणसंयुक्तं कृत्वा नाट्यगृहं तु सः ।

प्रोक्तवान्द्विहिनं गत्वा13 सभायां तु कृताज्जलिः ॥७०॥

सज्जं नाट्यगृहं देव14 तदवेक्षतुमर्हसि ।

ततः सह मेनेन्द्र सुरेः सर्वैश्व सेतरैः15 ॥७१॥

अगच्छत्त्वरितो दृष्ट्वा द्रुहिणो नाट्यमण्डपम् ।

दृष्ट्वा नाट्यगृहं ब्रह्मा प्राह सर्वान्सुरान्स्ततः ॥७२॥

1. D1 P1-4 त्येष, 2. M1 om. the verse upto संजन0, 3. D1 पुरा P1-4 पुरे, 4. M1 V2 विघ्ना मद्राधिबुद्धया: ।

2. D1 V1 P1-4 देवतां विध्नकारकम् 6. D1 P1-4 निःसृतः, 7. D1 V1-2 P1-4 नाट्यस्यास्य विनाशने ।

3. D1 P1-4 अतो V1-2 अस्य, 9. D1 P1-4 आह ब्रह्मा, 10. P1-4 गुरु, 11. D1 P1-4 महामते V1-2 चकार सः ।

→ After 69, LV ins.

ततोऽचिरेण कालेन विश्वकर्मा शुभं महत् ।

12. The whole line: M1 सर्वलक्षणसयुक्तमेव न्तु गृहम् । V1-2 कृत्वा यथोक्तमेव तु गृहं पद्मोद्रववाञ्ज्या ।

13. V1-2 सो वा, 14. D1 तद्वे0, 15. V1-2 सत्तमै:, 16. M1 P1 आगतस्त्वरितो

अंशभागैरभवद्रिस्तु रक्ष्योडयं नाट्यमण्डपः । रक्षणे मण्डपस्यार्थं विनियुक्तस्तु चन्द्रमा:² ॥७३॥

³यथातिलोकपालाश्च⁴ प्रदिक्ष्वपि च मारुता: । नैपथ्यभूमौ मित्रश्रृ निक्षिप्तो वरुणोदम्बरे⁵ ॥७४॥

'वैदिकाक्षरણે वह्निर्भाण्डे⁷ सर्वे दिवौकस:⁸ । वर्णाक्षतवार एवास्य¹⁰ स्तम्भेषु विनियोक्तिता: ॥७५॥

आदित्याश्रैव रुद्राश्र नयस्ता:¹¹ स्तम्भान्तरेष्वथ । धारणीषु स्थिता भूताः शालास्वप्सरसस्तथा ॥७६॥

सर्ववेश्मसु यक्षिण्यो महीपृष्ठे महोदधि:¹³द्वारशालानियुक्तो तु कृतान्तः काल एव च ॥७७॥

स्थापितो द्वारपत्ने¹⁴ तु नागमुख्यै¹⁵ महाबलौ¹⁶ । देहल्यां यमदण्डंस्तु शूलं चोपरि संस्थितम्¹⁷ ॥७८॥

द्वार पालौ¹⁸ स्थितौ चोभौ नियतिमृत्युरेव च । पार्श्वे च रज्जुपीठस्य महेन्द्रः स्थितवान्स्वयम् ॥७९॥

स्थापिता मत्तवारण्यां विद्यूदैत्यान्निषूदिनी । स्तम्भेषु मत्तवारण्या:¹⁹ स्थापिता: परिपालने²⁰ ॥८०॥

1. D₁ P₁₋₄ 'स्यास्य, 2. M₁ V₁₋₂ नियुक्तो रजनीकर:, 3. M₁ M₄ V₁₋₂ लोकपालस्थां दिक्षु, 4. D₁ M₁ P₁₋₄ वि⁰ 5. V₁₋₂ P₁₋₄ वरुणेश्वर:, 6. M₁ V₁₋₂ वेदिकां पावक: पातु, 7. V₁₋₂ भाण्ड⁰, 8. LV सर्वेदी 9. M₂₋₅ वेदा (a much better variant, but, alas, not supported by MSS) 10. D₁ M₁₋₂ V₁₋₂ एवाथ, 11. M₁ V₁₋₂ स्थिता:, 12. D₁ P₁₋₄ धारणेष्वथ भूतानि 13. D₁ P₁₋₄ द्वारशाखा⁰; M₁ पाठशाला⁰ (obviously a mistake) 14. D₁ V₁₋₂ ⁰पार्थे P₁₋₄ पात्रे, 15. V₁₋₂ ⁰राजो, 16. P₁₋₄ ⁰खली (?) , 17. D₁ P₁₋₄ शूलं तस्योपरि स्थितम्, 18. M₂₋₅ द्वारपक्षौ 19. M₁ वारण्यो V₁₋₂ वारण्यां, 20. D₁ P₁₋₄ ⁰रक्षणे

भूता'यक्षपिशाचाश्र् गुह्याकाश्र् महाबला: ।

जजरी तु वि0निक्षिप्तं वज्रं दैत्यानिबर्हणम् ॥८९॥

तत्पर्वसु वि0निक्षिप्ता: सुरेन्द्रा ह्यामितौजस: ।

शिर:पर्वास्थितो4 ब्रह्मा द्वितीये5 शंकरस्तथा ॥८२॥

ततीयेऽ च स्थितो6 विष्णुश्श्रेष्ठ: स्कन्द एव च ।

पश्चिमे च महानागा: शेषवासुकितक्षक: ॥८३॥

एवं विध्नविनाशाय संस्थापिता जजरी सुरा:7 ।

रज़पीठस्य मध्ये तु स्वयं ब्रह्मा प्रतिष्ठित: ॥८४॥

इष्टार्थ8 रज़मध्ये तु क्रियते पुष्पमोक्षणम् ।

पातालवासिनो ये च यक्षगुह्याकपत्नगा: ॥८५॥

अधस्तादृजपीठस्य रक्षणे तेँ नियोजिताः ।

नायक रक्षतीन्द्रस्तु नाथिकां तु10 सरस्वती ॥८६॥

विदूषकमथोज्ज्वार: शेषास्तु प्रकृतীह्र: ।

यान्येतानि नियुक्तानि11 दैवतानீह रक्षणे ॥८७॥

एतान्येवाधिदैवानि भविष्यन्तीत्युवाच स: ।

एतस्मिन्नन्तरे देवै: सर्वैरुक्त: पितामह: ॥८८॥

1. D, P1-4 भूतयक्ष0, 2. M1 V1-2 चैव (for तु वि), 3. V1-2 च (for वि0), 4. D1 शिर:पार्श्वे ततो M1 V1-2 0पर्व0

2. V1-2 ब्रह्मणान्तरे (om. the last letters of the line), 6. V1-2 भगवान् (for च स्थितो) M1 रमा (for स्थितो)

3. D1 P1-4 0श्रा: (meaning जजरि0श्रा: ?), 8. D1 P1-4 इत्यर्थ V1-2 इष्टार्थं, 9. P1-4 विनि0, 10. V1 च, 11. D1 P1-4

एतेषामधिदेवास्तु

साम्ना तावदिमे विघ्नाः स्थापयन्तां वचसा त्वया ।

१पूर्व साम प्रयोक्तव्यं द्वितीयं दानमेव च ॥८९॥

तयोरुपरि भेदस्तु ततस्ततः दण्डः प्रयुज्यते2 ।

देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्म3 विघ्नानुवाच ह ॥९०॥

कस्माद4 भवन्तो नाट्यस्य विनाशाय समुद्धिता:5 ।

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा विरूपाक्षोदब्रवीद्वचः6 ॥९१॥

दैत्यैर्विघ्नगणे: सार्ध सामपूर्वमिदं ततः ।

योडयं भगवता सृष्टो7 नाट्यवेदः8 सुरेच्छया ॥९२॥

प्रत्यादेशोडयं9 स्माकं सुरार्थ10 भवता कृतः ।

तत्रैतदेवं कर्तव्यं त्वया लोकपितामह ॥९३॥

यथो दैत्यास्त्वदैश्वर्यै:11 सहेऽपि12 निर्जिता: ।

विरूपाक्षवचः श्रुत्वा ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ॥९४॥

भवतां देवानां च शुभाशुभविकल्पकं13 ।

कर्मभावान्वयापेक्षी14 नाट्यवेदो मया कृतः ॥९५॥

नैकान्ततोऽत्र भवतां देवानां चापि15 भावनम् ।

त्रैलोक्यस्यास्य सर्वस्य नाट्यं भावानुकीर्तनम् ॥९६॥

1. M1 अपूर्व (hypermetric), 2. D1 P1-4 पश्यस्ते, 3. M1 V1-2 वचनमब्रवीत् ।

→ V1-2 om. 91a to 94d

4. D1 P1-4 कथम्, 5. D1 P1-4 विनाशार्थमुपस्थिता:, 6. M1 ०ब्रवीदिमं, 7. M1 सम्यग्, 8. M1 नाट्यवेदं प्रवर्तितम्

5. M1 ममास्माकं, 10. M1 देवार्थो, 11. M1 सर्वे त्वत्तो 12. D1 P1-4 पूर्वविनि0

→ After 94d P1-4 ins. अलं वो मन्युनो दैत्या विषादस्त्यज्यतामयम् । (M1 V1-2 विषादं त्यजतानघा:)

13. M1 V1-2 ०ल्पकः LV ०ल्पकै:, 14. M1 M4 V1-2 ०पेक्षो

→ M1 om. 96ab

15. D1 V1-2 P1-4 चात्र

कचिद्र्मः¹ कचित्कीट² कचित्कामः कचिद्रूधः ।

कचिद्वास्यं कचिद्रुदं कचिदर्थः कचिच्छमः ॥९७॥

धर्मों³ धर्मप्रवृत्तानां कामः कामोप*सेविनाम् ।

निग्रहो दुर्विनीतानां विनीतानां दमक्रिया⁴ ॥९८॥

*क्लीबानां धाष्टर्यजननमुत्साहः शूरमादिनाम् ।

अबुधानां⁶ विदोधश्व वैदुष्य⁷ विदुषामपि ॥९९॥

ईश्वराणां विलासश्व स्थैर्यं दु:खार्दितस्य च ।

अर्थोप¹⁰ जीविनामर्थो धृति¹¹ रुद्धिमचेतसाम् ॥१००॥

नानाभावोपसंप्रत्नं नानावस्थान्तरात्मकम् ।

लोकवृत्तानुकरणं नाट्यमेतन्मया कृतं¹² ॥१०१॥

उत्तमाधममध्यानां¹³ नराणां कर्मसंश्रयम् ।

हितोपदेशजननं धृतिक्रीडासुखादिकृत् ॥१०२॥

दु:खार्तानां श्रमार्तानां शोकार्तानां तपस्विनाम् ।

विश्राम¹⁴ जननं लोके नाट्यमेतद् द्वविष्यति¹⁵ ॥१०३॥

धर्म्यं यशस्यमायुष्यं हितं बुद्धिविवर्धनम् ।

¹⁶सर्वोपदेशजननं नाट्यं लोके¹⁷ भविष्यति ॥१०४॥

1. D₁ P₁-₄ दृश्यः, 2. D₁ M₁ V₁-₂ P₁-₄ transpose the feet b and d of the verse (See note)

→ After 97c, the text of M₁ ends.

3. The avagraha can be optional but is more in line with c.

4. D₁ P₁-₄ कामार्थ⁰, 5. LV मत्तानां दमनक्रिया ।, 6. P₁-₄ क्लीबानामपि धीरतां वा उत्साहेर्धरमिनां (?)

5. P₁-₄ अबौधानां, 8. P₁-₄ वैदगध्यं, 9. V₂ विलासाश्र, 10. P₁-₄ सर्वोपी, 11. P₁-₄ यति⁰, 12. V₁-₂ नाट्यमेन्द्रद्विष्यति ।

→ V₁ om. V.103, V₂ transpose V. 103 & V. 104

13. P₁-₄ समर्धानां, 14. D₁ P₁-₄ विश्रान्ति⁰, 15. LV नाट्यमेतन्मया कृतम् ।

14. D₁ V₁-₂ P₁-₄ लोकोप⁰, 17. D₁ V₁-₂ P₁-₄ भेतद्⁰ (for लोके)

सर्वशास्त्राणि शिल्पानि कर्माणि विविधानि च ।

अस्मिन्नात्मन्ये समेतानि तस्मादेतन्मया कृतम् ॥१९०५॥

न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पं न सा विद्या न सा कला ।

न स योगो न तत्कर्म नाट्येऽस्मिन्न यत्न² दृश्यते ॥१९०६॥

तस्मात् प्रयोः कर्तव्यो भवद्भिरनुप्राप्तिः ।

3समृद्धानुकरणं नाट्ये हास्मिन्न प्रतिष्ठितम् ॥१९०७॥

योडयं स्वभावो लोकस्य सुखदुःखसमन्वितः ।

सोड्ज्ञानभिनयोपेतो नाट्यमित्यभिधीयते ॥१९०८॥

श्रुतिस्मृतिसदाचारपरिशेषार्थकल्पनम् 14

विनोदजननं लोके नाट्यमेतद् द्विविध्यति ॥१९०९॥

कुरुद्वमत्रं विधिवद् यजनं7 नाट्यमण्डपे ।

बलिप्रदानैर्होमैश्च मन्त्रौषधिसमन्वितैः ॥१९१०

भोज्यैरपर्क्यैश्च पानैश्च बलिः समुपकल्प्यताम् ।

मर्त्यलोकगता: सर्वे शुभां पूजामवाप्स्यथ10 ॥१९११॥

11अपूपजयित्वा रङ्गं तु यः प्रेक्षां कल्पयिष्यति ।

तस्य तत्रिफलं ज्ञानं तिर्यग्योनिं च यास्यति12 ॥१९१२॥

→ Vv 105 & 106 transposed in LV.. V2 P1.4 om. 105. D1 has it after 107ab. V1 has only ab.

1. P1.4 तच्छ्रुतं, 2. D1 P1.4 यत्नं2, 3. LV has 107ab as an extra line, reads ft.d as नाट्यमेतद् द्वविष्यति । D1

M1 P1.4 om. cd and replace it with येनानुकरणं नाट्यमेतत्तत् धनमया कृतम् ।

→ After 107 LV, D1 P1.4 insert

देवानामसुराणां च राज्ये कृतोऽविनाम् ।

ब्रह्मर्षीणां च विझेयं नाट्यं वेदान्तदर्शकम् ।

(P1.4 have b as राज्ये लोकस्य चैव हि।)

4. LV D1 V1.2 P1.4 have this line as वेदविद्येतिहासानामाख्यानपरिकलपनम् । 5. D1 P1-4 करणं

→ After 109, D1 V1.2 P1.4 ins. एतस्मिन्नन्तरे देवान्सर्वान्वानाह पितामहः ।

6. V1.2 क्रियताम्र P1.4 कुरु मन्त्रस्य, 7. D1 P1.4 यजनं विधिवद्, 8. V1.2 प्रधानैः0 , 9. V1.2 जप्यैः0

7. V1.2 लोकेऽप्ययं वेदः... स्पयति । 11. D1 V1.2 P1.4 ins. 113 cd here., 12. V2 योनि भविष्यति ।

यज्ञेन संमितं होतृदृशदेवतपूजनम् ।

अपूजयित्वा रङ्गं तु नैव प्रेक्षां प्रवर्तयेत् ।

॥११३॥

नर्तकोऽर्थपतिंर्वापि यः पूजां न करिष्यति ।

न कारयिष्यत्यानैर्वा प्राप्तस्यापचयं तु सः ॥

॥११४॥

यथानिधि यथादृष्टं यस्तु पूजां करिष्यति ।

स लप्स्यते शुभानर्थान्स्वर्गलोकं च यास्यति ॥

॥११५॥

एवमुक्त्वा तु भगवान्द्रुहिणः सह दैवतैः ।

रङ्गपूजां कुरुष्वेति मामेवं समचोदयत् ॥

॥११६॥

इति श्रीभारतीये नाट्यशास्त्रे नाट्योत्पत्तिर्नाम प्रथमोऽध्यायः ।

1. D1 V1-2 P1-4 replace this line as.

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्तव्य नाट्ययोनिक्रूभः ।

(V1-2 कर्तव्यं रङ्गपूजनम् ।)

2. P1-4 तत् कोऽर्थपतिः0, 3. V1-2 वाचैव (for अन्यैर्वा0), 4. V1-2 0जयैः, 5. V1-2 0शास्त्रं, 6. V1-2 एवं भवति ग्रह

3. V1-2 शास्त्रोत्पत्ति0

द्वितीयोड्घ्यायः

भरतस्य वचः श्रुत्वा प्रत्युच्युपुनयसतत:¹ ।

भगवज्श्रोतुमिच्छामो यजनं रङ्गसंश्रयम् ॥१॥

अथ वा या: क्रियास्तत्र लक्षणं यच्च पूजनम् ।

भविष्योदितरैः कार्य कथं तन्नाट्योद्देशोम्नि ॥२॥

इहादिनाट्ययोगस्य³ कीर्तितो नाट्यमण्डपः⁴ ।

तस्मात्तस्यैव तावत्वं लक्षणं वकुमर्हसि ॥३॥

तेषां तु⁵ वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतोऽब्रवीत् ।

लक्षणं पूजनं चैव श्रूयतां नाट्यवेश्मनः⁶ ॥४॥

देवानां⁷ मानसी सृष्टिरिहेषूपवनेषु च ।

नराणां यत्नतः कार्या लक्षणाभिहिता: क्रिया: ॥ ५॥

श्रूयतां तद्यथा यत्र⁸ कर्तव्यो नाट्यमण्डपः ।

तस्य वस्तु च⁹ पूजा च यथा योज्या प्रयत्नतः¹⁰ ॥६॥

इह प्रेक्षागृहं दृश्यं¹¹ धी¹²मता विश्वकर्मणा ।

त्रिविधः सन्निवेशश्र शास्त्रतः परिकल्पितः ॥७॥

विकृष्टश्र तु रससङ्ग त्र्यश्रैव हि¹³ मण्डपः ।

तेषां त्रीणि प्रमाणानि ज्येष्ठ¹⁴ मध्यं तथावरम्¹⁵ ॥८॥

M₁ om. text upto 16d (upto यूकां लिख्यते)

1. V₁.₂ तदा, 2. V₁.₂ वै नाट्ये, 3. V₁.₂ वेदस्य, 4. D₁ P₁.₄ नाट्यमंडप एव च ।

2. D₁ तु, 6. D₁ P₁.₄ वेश्मनि

3. M₃ V₁.₂ दिव्यानां

→ After 5ab, D₁ P₁.₄ ins.

यथा भावाभिनिर्वर्त्याः सर्वे भावास्तु मानुषाः ।

8. V₂ तत्र, 9. V₁.₂ देवान् (for वस्तु च), 10. V₁.₂ च वास्तुषु, 11. M₅ प्रेक्षागृहाणां तु, 12. D₁ P₁.₄ श्री

9. D₁ P₁.₄ तु, 14. M₂.₅ ज्येष्ठं, 15. V₁.₂ परम्

प्रमाणमेषां निर्दिष्टं हस्तदण्डसमाश्रयम् । शतं चाष्टौ चतुःषष्टिहस्ता द्वात्रिंशदेव च¹ ॥९॥

अष्टाधिकं शतं ज्येष्ठं चतुःषष्टिस्तु मध्यमम् । कनीयस्तु तथा वेश्म हस्ता द्वात्रिंशदिष्यते² ॥१०॥

देवानां भवन³ ज्येष्ठं नृपाणां मध्यमं भवेत् । शेषाणां प्रकृतीनां तु कनीयः सविधीयते ॥११॥

प्रमाणं यच्च निर्दिष्टं लक्षणं विश्वकर्मणा⁴। प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां तच्चैव हि निबोधत ॥१२॥

प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां त्रिपकारो विधिः स्मृतः । विकृष्टशतुरस्रश्च त्र्यस्रश्चैव हि सम्मतः⁵ ॥१३॥

कनीयस्तु कृत⁶ त्र्यसं चतुरसं तु मध्यमम् । ज्येष्ठं विकृष्टं विख्यातं नाट्यवेद⁷प्रयोकृभिः ॥१४॥

अणू रजश्च बालश्च लिक्षा यूका यवस्था । अङ्गुलं च तथा हस्तो⁸ दण्डश्चैव⁹ प्रकীরितःः ॥१५॥

अण्वोष्ट्रै रजः प्रोक्तं तान्यष्टौ बाल उच्यते । बालाष्टस्वश्रै भवेल्लिक्षा यूका लिक्षाष्टकं भवेत् ॥१६॥

1. M₄ V₁₋₂ (ft d) द्वात्रिंशच्चेति निश्चित, 2. V₁₋₂ (ft d) द्वात्रिंशत्करमिष्यते, 3. D₁ P₁₋₄ तु भवेज् (for भवनं)

→ After 11, only LV ins प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां प्रशस्तं मध्यमं स्मृतम् । तत्र पाठ्यं च गेयं च सुखश्राव्यतरं भवेत् ।

Concordance of vv. 11-14 & App. passage crit. version LV 11ab 11cd 12ab 12cd 13ab 13cd 14ab 14cd App. passage ab cd 11cd 12ab 15cd 16ab 13cd 14ab 14cd 15ab 12cd 13ab

4. P₁₋₄ कर्मणां, 5. D₁ V₁₋₂ P₁₋₄ हि सम्मतः: 6. D₁ V₁₋₂ P₄ स्मते, 7. D₁ P₁₋₄ वेश्म⁰ 8. M₄ V₁₋₂ च ह्रस्रल, 9. V₁₋₂ श्रा परि⁰

यूकास्त्वष्टौ यवः प्रोक्तो1 यवास्त्वष्टौ तथाऽऋजुलम् ।

अऋजुलानि तथा हस्तश्तुर्विंशतिरुच्यते ॥१७॥

चतुर्हस्तो2 भवेद्डण्डो निर्दिष्टस्तु प्रमाणतः ।

अनेनैव प्रमाणेन3 वक्ष्याम्येषां विनिर्णयम् ॥१८॥

चतुर्भि:षट्कनककृत्याहृतैस्तु मण्डपम् ।

द्वात्रिंशदेव4 विस्तार5 मर्त्यानां यो भवेदिह7 ॥१९॥

अत ऊर्ध्वं न कर्तव्य: कर्तृभिर्नाट्यमण्डप: ।

यस्मादव्यक्तभावं हि तत्र नाट्यं व्रजेदिति8 ॥२०॥

मण्डपे विप्रकृष्टे तु पाठ्य8मुच्रितस्वरम् ।

अनि:सरणधर्मत्वा9 द्विस्वरत्वं व्रजेद् भ्रू:9a ॥२१॥

यश्राव्यास्यगतो रागो9b नानाभावरसाश्रय:10 ।

स वेश्मन:11 प्रकृष्टत्वाद् व्रजेदव्यक्तता पराम्12 ॥२२॥

प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां तस्मान्मध्यममिष्यते ।

यस्मात् पाठ्यं13 च गेयं च सुखं14 श्राव्यतरं भवेत् ॥२३॥

देवानां मानसी सृष्टिरिग्रिह15 रूपवनेपु च ।

यत्लभावा16भिनिष्पन्ना: सर्वे भावाः हि17 मानुषा: ॥२४॥

1. D1 P1-4 यवो झेयो,, 2. V1-2 हस्तं, 3. At this point M1 gives 21d-22ab, P1 give 21abc, 4. V1-2 P1-4 0ष्टि0

2. M; V1-2 शेन तु, D1 शतं च, 6. D1 P1-4 स्तारण, 7. M5 V1-2 जयेदिह, 8. V1-2 P1 भवेदिति, 8a. D1 नाट्य

3. P1 (also D1 in margin) अनभिव्यक्तवर्णत्वात् ।, 9a. D1 P1-4 भ्रूशं व्रजेत्, V1-2 भवेत्, 9b. D1 P1-4 भावो

4. M1 V1-2 भावसृष्टिराश्रय:, 11. D1 P1-4 वेशविप्र0, 12. D1 M1 V1-2 परमं,

5. V1-2 वाच्यं, 14. D1 P1-4 तत्

→ After 23, LV, D1 & P1-4 ins.

प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां त्रिपकारो विधे: स्मृतः ।

विकृष्टश्वरसक्थ त्याश्रैव प्रयोकृभि:

कनीयस्तु स्मृतं त्र्यस्तं चतुरसं च मध्यम् ।

ज्येष्ठं विकृष्ट विख्येयं नाट्यवेश्म प्रयोकृभि: ।

15. P1-4 सृष्टिवने0, 16. M4 0भावाद् विनि0, 17. V1-2 भावास्तु

तस्मादेवकृतैर्भवैर्नैव विस्पर्धेत मानुषः ।

मानुषस्य2 तु गेहस्य3 संप्रवक्ष्यामि लक्षणम् ॥२५॥

भूमेर्विभागं पूर्वं तु परिक्षेत प्रयोजकः4 ।

ततो वास्तुप्रमाणेन5 प्रारभेत शुभेच्छया ॥२६॥

समा स्थिरा तु काचित् तु काष्ठा कृष्णा7 गौरी च वा8 भवेत् ।

भूमिस्तत्र तु कर्तव्यः कर्तृभिर्नाटच्यमण्डपः ॥२७॥

प्रथमं शोधनं कृत्वा लाङ्गलेन समुत्कृषेत् ।

अस्थीकिलकपालानि तृणगुल्मांश्छोधयेत् ॥२८॥

शोधयित्वा वसुमतीं प्रमाणं निर्देशेत ततः ।

10त्रीण्युत्तराणि सौम्यं च विशाखापि च रेवती ॥२९॥

हस्ततिष्यानुराधाश्च प्रशस्या11 नाटचकर्मणि ।

पुष्यनक्षत्रयोगेन12 शुक्ल13सूत्रं प्रसारयेत् ॥३०॥

कार्पासं बालत्कं14 चापि मौञ्जं वाल्कलमेव15 वा ।

सूत्रं बुधैस्तु कर्तव्यं यस्य छेदो न विद्यते ॥३१॥

अर्ध16छिन्ने भवेत्सूत्रे स्वामिनो मरणं ध्रुवम् ।

त्रिभाग17छिन्नया रज्ज्वा राष्ट्रकोपो विधीयते ॥३२॥

1. SV देवंकृते0, 2. V1 मानुषस्य, 3. D1 P1-4 गेहस्य, 4. M1,3 V1-2 विचक्षणः, 5. M1,4 V1-2 प्रमाणं च

2. (for तु) M2,4-5 हि0 ; M1 प्र0 ; M3 V1-2 च, 7. Only M3 gives the reading कृष्णागौरी!, 8. M2,4-5 वा, 9. D1 P1

तत्रैव

10. D1 & P1-4 om. 29cd & 30ab, 11. M1 V1-2 प्रशस्ता, 12. M1 V1-2 तु, 13. D1 P1-4 शुल्क0

11. M1 V1-2 बादरं D1 P1-4 बाल्बजं

12. M1,4 V1-2 वाल्कलं मौज्ज0, 16. SV अर्ध0, 17. M2-5 त्रिभागा0

छिनायां तु चतुर्भंगे प्रयोक्तुनाश उच्यते ।

हस्तात्प्रभृत्य चापि कक्षित्त्वपचयो भवेत् ॥३३॥

तस्मात्नित्यं प्रयत्नेन रज्जुग्रहणमिष्यते ।

कार्यं चैव प्रयत्नेन मानं नाट्यगृहस्य तु ॥३४॥

मुहुर्त्तनानुकुलेन तिथ्याथ करणेन च ।

ब्राह्मणास्तर्पयित्वा तु पुण्याहं वाचयेतत: ॥३५॥

शान्तितोयं ततो दत्वा तत्र सूत्रं प्रसारयेत् ।

चतुःपष्टिकरान्कृत्वा द्विधा कुर्वीत्पुनस्तु तान् ॥३६॥

पृष्ठतो यो भवेदागो द्विधाभूतं भवेतु सः ।

तस्यार्धेन विभागेन रज्जुशीर्ष प्रकल्पयेत् ॥३७॥

पश्चिमे तु विभागोऽपि नेपथ्यग्रहमादिशेत् ।

विभज्य भागानविधवद्याथावदनुपूर्वशः ॥३८॥

शुभे नक्षत्रयोगे तु मण्डपस्य निवेशन्म ।

शकटादिनिर्णयो यर्मद्वादशं वादिभि: ॥३९॥

सर्वतोऽपि: प्रणदिते: स्थापना कार्यमेव तु ।

उत्सार्याणि त्वनिष्ठानि पाषण्डश्रमिणस्थथा ॥४०॥

1. D1 P1-4 हस्तात् V1 हस्ते, 2. D1 M1 P1-4 वापि, 3. M3 V1-2 च (for च), D1 P1-4 सु0 (for सु)

(for थ), 4. D1 P1-4 च, 5. V1-2 च, 6. D1 P1-4 om. 35d & 36a, 7. D1 P1-4 ततः, 8. D1 भूतं P1-4 भूतान

9. D1 P1-4 स्ततः (for स्तथ तान्,) 10. D1 P1-4 द्विधाभूतस्य तस्य तु; M1 V1-2 भूतो भवेच्च

10. D1 P1-4 तस्यार्धार्धभागेन M5 समर्धयि0, 12. M1 V1-2 प्रयोजयेत

11. D1 P1-4 थ, 14. D1 M1,3 P1-2 पुनर्भागे, 15. P1-4 विकलस्य, 16. D1 P1-4 च

12. M1 वीन0, 18. M1 V1-2 सर्वतोभिनिर्देश D1 P1-4 प्रणुदिते:, (for last four letters)

13. M1 V1-2 च, 20. D1 P1-4 पाषण्डचऽ

काषायवसनाश्रैव विकलाश्रैव ये नराः । निशायां च बलिः कार्यो नानाभोजनसंश्रयः1 ।।४१।।

गन्धपुष्पफलोपेतो दिशो दश समाश्रितः । पूर्वेण शुक्लात्रयुक्तो नीलः स्याद्दक्षिणेन च2 ।।४२।।

पश्चिमेन बलिः पीतो रक्तश्वेतोत्तरेण तु । यादृशं दिशि यस्यान्त वा दैवतं परिकीर्तितम3 ।।४३।।

तादृशस्तत्र दातव्यो बलिरन्त्रपुरस्कृतः । स्थापने ब्राह्मणैर्यश्र दातव्यं घृतपायसम4 ।।४४।।

मधुपर्कस्थता राज्ञः कृत्वा5 त्रीण्यस्य गुदोदनम् । नक्षत्रेण तु कर्तव्यं मूलेन स्थापनं बुधैः ।।४५।।

मुहूर्तेनानकुलेन तिथ्यास7 करणेषु8 च । एवं तु स्थापनं कृत्वा भित्तिकर्म प्रयोजयेत् ।।४६।।

भित्तिकर्मणि निर्वृत्ते स्तम्भानां स्थापनं ततः । तिथिनक्षत्रयोगेन शुभेन करणेन तु9 ।।४७।।

10स्तम्भानां स्थापनं कार्यं रोहिण्यां श्रवणे तथा11 । आचार्येण मयुक्तेन12 त्रिरात्रोपोषितेन च ।।४८।।

1. M1,5 V1-2 संयुक्तः, 2. D1 P1-4 नीलश्रैव तु दक्षिणः: M1 V1-2 नीलानो (for नीलात्रः!)

2. M1,3 V1-2 यस्यान्त यच्चादिदेवं तु दिशि संपरिकीर्तितम् । 4. M1 V1-2 दातव्यो घृ(उम्)तपायसः:, 5. M1 भर्तृ0

3. M1 लौ V1 P1-4 डो V2 लो, 7. V1 तु, 8. D1 M1 V1-2 P1-4 करणेन, 9. D1 P1-4 च

4. D1 P1-4 om. the whole line i.e. 48ab

5. M1 रोहिण्या श्रवणेन वा V1-2 रोहिण्यां श्रवणेन वा, 12. D1 P1-4 om. 48d and 49a upto स्थापनं

स्तम्भानां स्थापनं कार्य प्रामे सूर्योदये शुभे¹ |

प्रथमे ब्राह्मणस्तम्भे सर्पि:सर्षपसंयुते² ||४९||

सर्वशुक्लो विधि: कार्यो दद्यातपायसमेव च³ |

ततक्ष क्षत्रियस्तम्भे वस्वमाल्यानुलेपनम् ||५०||

सर्व रक्तं प्रदातव्यं द्विजेभ्यश्व गुडौ⁴दनम् |

वैश्यस्तम्भे विधि: कार्यो दिविभागे पक्षिमोत्तरे⁵ ||४८||

सर्वं पीतं⁶ प्रदातव्यं द्विजेभ्यश्व घृताशनम्⁷ |

शूद्रस्तम्भे विधि: कार्य: सम्यक्समूवोत्तराश्रये ||५२||

नीलप्रायं प्रदातव्यं कुसरं⁸ च द्विजाशनम् |

पूर्वं तु⁹ ब्राह्मणस्तम्भे शुक्लमाल्यानुलेपनम् ||५३||

निक्षिपेत्कनकं मूले कर्णाभरणसंस्त्रयम्⁹ |

ताम्रं चैव⁹ प्रदातव्यं स्तम्भे क्षत्रियसंज्ञके ||५४||

वैश्यस्तम्भस्य मूले तु रजतं संप्रदापयेत् |

शूद्रस्तम्भस्य मूले¹⁰ तु दद्यादायसमेव च ||५५||

सर्वेष्वेव¹¹ तु निक्षिप्यं¹² स्तम्भमूलेषु काञ्चनम्¹³ |

स्वस्तिपुण्याहघोषेण जयशब्देन चैव हि ||५६||

1. P₁ शुभं, 2. D₁ M₁ P1-4 संस्कृते, 3. M₁,₃ V₁-2 तु, 4. M₄ घृतं⁰ M₁ गुलो⁰ V₂ गुलो⁰ V₁ P1-4 गुडो⁰

2. D₁ P1-4 पीतं सर्वं, 6. M₁ V₁-2 धौतदनं¹⁴ मृताशर्व(?), 7. D₁ P1-4 प्रयालेन, 8. D₁ P1-4 पूर्वोक्त⁰

3. D₁ P₁.₄ चाध: M₁ V₁-३ चापि, 10. P₁.₄ शूद्रस्य स्तम्भमूले 11. D₁ M₁ V₁-2 P1-4 शेष्वेव

4. P₁.₄ निक्षिप्तं, 13. P₁.₄ तथैव च (for 'काञ्चनम्)

→ P₁.₄ om. 56cd - 68cd

स्तम्भानां स्थापनं कार्यं1 पर्णमालापुरस्कृतम् ।

रत्नदाने: सगोदानैर्वशदानैरनलपकै: ॥५७॥

ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा2तु तु स्तम्भमूर्ध्वस्थापयेद्‌ध्रुवम्5 ।

अचलं चाप्यकम्पं च6 तथैवावलितं पुन:7 ॥५८॥

स्तम्भस्यैतत्‌स्थापने सम्भाषेदोषा होते प्रकirtिताः ।

अवृष्टिरुक्ताचलने वलने मृत्युतो भयम् ॥५९॥

कम्पने परचक्रेभ्यो8 भयं भवति9 दारुणम् ।

दौश्वरैतैर्विहीनं तु स्तम्भमूलस्थापयेच्छिवम्10 ॥६०॥

पवित्रे11 ब्राह्मणस्तम्भे दातव्या दक्षिणा च गौ: ।

शेषाणां स्थापने कार्य भोजनं कर्तृन्संश्रयम् ॥६१॥

मन्त्रपूतं12 च तदयं नाट्याचार्येण धीमता ।

पुरोहितो नृपश्चैव भोजनैर्नमधुपायसम् ॥६२॥

कर्तृनपि तथा सर्वान् कूषरं लवणोत्तरम् ।

सर्वमेवं विधि कृत्वा सर्वातोदै: प्रवादितै: ॥६३॥

अभिमन्त्र्य यथान्यायं स्तम्भानुत्त्थापयेच्छुचि: ।

यथाचलो गिरिमेरुर्हिमवांश यथाचल: ॥६४॥

1. D1 कुryāत्, 2. D1 पुष्प0 M1 पद्य, 3. V1-2 स्थापयि0, 4. D1 M1 V1-2 स्तम्भान0, 5. D1 M1 V1-2 त्तत: 6. M2-5 अचलाश्वयकम्पपद्य

2. M1 0स्कलितं, 8. D1 V1-2 0चक्रातु, 9. V1-2 वदति, 10. D1 M1 0च्छुभं, 11. D1 M1 V1-2 पवित्रं

3. M1,4 V1-2 0पूर्वं, 13. D1 M1 V1-2 महाबल:

जयाहो नरेंद्रस्य तथा1 त्वमचलो भव2 ।

स्तम्भद्वारं च भितिं च नेपथ्यगृहमेव च ।६५॥

एवमुत्थापयेतज्ज्ञो2 विधिदृष्टेन कर्मणा ।

रङ्पीठस्य पार्श्वे3 च कर्तव्या मतवारणी4 । ॥६६॥

चतुःस्तम्भसमायुक्ता रङ्पीठप्रमा5णतः ।

अधर्यहस्तोत्सेधेन कर्तव्या मतवारणी6 । ॥६७॥

उत्सेधेन तयो7स्तुल्यं कर्तव्यं रङ्मण्डपं8 ।

तस्यां माल्यं9 च धूपं च गन्धं वह्निं10 तथैव च । ॥६८॥

नानान11वर्णानि देयानि तथा भूतप्रियो बलि:12 ।

13आयसं तत्र दातव्यं स्तम्भानां कुशलैर्ध14 । ॥६९॥

भोजने कुशलं चैव दातव्यं ब्राह्मणाशनम् ।

एवं विधिपुरस्कारैः कर्तव्या मतवारणी15 । ॥७०॥

रङ्पीठं ततः कार्य विधिदृष्टेन कर्मणा ।

रङीशीर्षे तु कर्तव्यं शाड्दारुकसमन्वितम् ।७१।

कार्य द्वारद्रयं चात्र नेपथ्यगृहकस्य तु16 ।

पूरणे मुक्तिका चात्र कृष्णा देया प्रयत्नतः । ॥७२॥

1. V1-2 यथा, 2. V1-2 वह, 3. D1 प्राज्ञो, 4. M1 V1-2 पक्षातु, 5. M2 4-5 मतवारिणी, 6. M1 मतवारिणी, 7. D1 तथा तुल्यं, 8. M2 4 मण्डलं

2. M1 V1-2 वारं, 10. M1 V1-2 माल्यं, 11. P1-4 मनो0, 12. P1-4 बलि:, 13. M1-5 V1-2 पायसं, 14. M2-5 कुशलाया तु।

3. M1-3 5 वारिणी P1-4 वारिणी, 16. D1 P1-4 च

1लाज्ञलेन समुत्कृष्य निर्लोष्ट्रुणशर्करम्2। लाज्ञले शुद्धवर्णां3 तु धुर्यो4 योज्यो प्रयत्नतः ॥७३॥

कर्तारः पुरुषाश्चात्र5 येऽङ्कदोषविवर्जिताः । अहीनाङ्गैश्च वोढव्या मृत्यिकापिटकैः6 नवैः ॥७४॥

एवंविधैश्च कर्तव्यं रथशिरः7 प्रयत्नतः । कूर्मपृष्ठं न कर्तव्यं मत्स्यपृष्ठं तथैव च ॥७५॥

शुद्धादर्शतलाकारं8 रथपीठं9 प्रशस्यते । रत्नानि चात्र देयानि पूर्वं वज्रं विचक्षणैः ॥७६॥

वैदूर्यं दक्षिणे चैव7 स्फटिकं पश्चिमे तथा । प्रवालमुक्ते चैव मध्ये तु कनकं भवेत् ॥७७॥

एवं रथशिरः कृत्वा दारुकर्म प्रयोज्यते8। अहं9 चात्रभयंकरं नानाशिल्पप्रयोजितम् ॥७८॥

नानासंजनवोभेतै9 बहुवालोपशोभितम् । 10भवेयुश्चात्र विन्यस्ता विविधाः सालभञ्जिकाः ॥७९॥

निर्यूहकुहरोपेतं नानाग्र्थितवेदिकम् । नानाविन्याससंयुक्तं चित्र11जालगवाक्षकम् ॥८०॥

1. D1 om. 73ab, 2. P1-4 कर्करं, 3. M3 V1-2 0स्तत्र, 4. M3 V1-2 पीठकै0, 5. P1-4 0तलप्रख्यं, 6. M1 शीर्षं 7. D1 P1-4 पृथ्वे, 8. M1,4 V1-2 प्रवर्त्येत, 9. P1-4 नभञ्जरोपेतं 10. M1 V1-2 om. 79cd-81cd. D1 P1-4 read 79cd as ससाल(LV अट्टाल)भञ्जिकाभिश्च समन्तात् समलंकृतम् ॥ 11. P1-4 यन्त्र0

सुपीठधारणीयुक्तं कपोतालीसमाकुलम् ।

नानाकृतिमविन्यस्तैः स्तम्भैर्‌शोभयेत्‌पशोभितम् ॥८१॥

एवं काष्ठविधि कृत्वा भित्तिकर्म प्रयोजयेत्³ ।

स्तम्भं वा नागदन्तं वा वातायनमथापि वा ॥८२॥

कोणं वा³ सप्रतिद्वारं द्वारैर्विधु न कारयेत् ।

कार्यः शैलगुहाकारो द्विभूमि⁵नाट्यमण्डपः ॥८३॥

मनद्वातायनोपेतो निर्वातो धीरशब्दभाक्⁷ ।

तस्मात्‌निवातः कर्तव्यः⁸ कर्तृभिर्‌नाट्यमण्डपः ॥८४॥

गाम्भीर्य मुखरत्वं च⁹ कृतपस्य भवेदिति¹⁰ ।

भित्तिकर्मविधि कृत्वा भित्तिलेपं प्रदापयेत् ॥८५॥

सुधार्म बहिस्‌तस्य¹¹ विधातव्यं¹² प्रयत्नतःः ।

भित्तिष्वपि च¹³लेप्यस्य परिमृष्टस्य सत्प्रतःः ॥८६॥

समासु जातशोभासु चित्रकर्म प्रवर्तयेत¹⁴ ।

चित्रकर्मणि चालेख्या: पुरुषा: स्त्रीनास्तथा ॥८७॥

लताबन्धाश्रितं कर्तव्याश्रितं चात्मभोगजम् ।

एवं विकृष्ट कर्तव्यं नाट्यवेश्म प्रयोक्तृभिः ॥८८॥

1. D1 'शानुप्', 2. M2-4 नाद०('?), 3. M1,3 V1-2 प्रवर्तयेत्, 4. P1-4 कार्ष्यवारं, 5. M1 V1-2 दारु०

2. M1 विभूमि⁰ V1-2 विभूति⁰, 7. D1 P1-4 वान, 8. M2,3,5 निपतन् कर्तव्य

3. D1 P1-4 गभीरस्वरता येन M1 V1-2 गाम्भीर्य सुस्तरत्व च, 10. D1 P1-4 भवत्यति

4. P1-4 विधिस्तस्य M1,3 V1-2 तथैवास्य, 12. M1,3 V1-2 कुर्वाद्बाहुं, 13. V1-2 भित्तिष्वपि च, 14. D1 P1-4 प्रयोजयेत्

अतः परं प्रक्यामि चतुरस्रस्य लक्षणम् ।

समन्ततस्तु2 कर्तव्या हस्ता द्वात्रिंशदेव तु ॥८९॥

शुभभूमिविभागस्थो नाट्यशैर्नाट्यमण्डपः ।

यो विधिः पूर्वमुक्तस्तु लक्षणं मझ्लानि3 च ॥९०॥

'विकृष्टे तान्यशेषाणि चतुरस्रेऽपि कारयेत् ।

चतुरस्रं समं कृत्वा सूत्रेण प्रविभज्य च ॥९१॥

बाह्यतः सर्वतः कार्य भित्तिः शिलिष्टष्टका दृढा ।

तत्राभ्यन्तरतः कार्य रङ्गपीठे यथादिशं ॥९२॥

दश प्रयोक्तृभिः स्तम्भाः शक्त4 मण्डपधारणैः7 ।

स्तम्भानां बाह्यतः8 शापि सोपानाकृति पीठकम् ॥९३॥

इष्टकादारुभिः कार्य प्रेक्षकााणां निवेशानम् ।

हस्तप्रमाणैरित्सेधैर्भूमिभागसमुच्छितैः ॥९४॥

रङ्गपीठावलोक्यं9 च कुर्यादासनं10 विधिम् ।

षडन्यानन्तरे चैव11 पुनः स्तम्भान्यथादिशं ॥९५॥

विधिना स्थापयेतज्जो12 दृढान्मण्डपधारणे ।

अष्टौ स्तम्भान्पुनश्चैव तेषामुपरि कल्पयेत्13 ॥९६॥

1. D1 P1-4 पुनरेव हि, 2. D1 P1-4 0 च, 3. V1-2 मण्डलानि

2. M1 V1-2 (D1 in margin) replace the line 91ab as चतुरसस्य तान्येव कार्येन्नाट्यविधानवेश्मः ।

3. D1 0पीठोपरि स्थिता: P1-4 0पीठं परिषिता:, 6. D1 P1-4 शस्ता, 7. D1 P1-4 0लक्षणे, 8. M1 V1-2 0त: स्थाप्यं

4. V1-4 0पीठविलोक्यं च, 10. M1 V1-2 0दासनिकं, 11. M1 V1-2 0न्यान् सुन्दरान् दद्यात्, 12. M1 V1-2 0त: प्राज्ञो

5. M1 V1-2 कारयेत्

1विद्यास्यमष्ठहस्तं च पीठं तेषु ततो न्यसेत् ।

तत्र स्तम्भः प्रदातव्यास्तज्जैर्मण्डपधारणे ।।९७।।

धारणीधारणा2स्ते च शाल3ख्रीभिरलंकृता: ।

4नेपथ्यगृहं चैव ततः कार्य प्रयोकृभिः5 ।।९८।।

द्वारं चेक भवेत्स्य6 रङ्गपीठप्रवेशनं7 ।

जनप्रवेशनं चान्यद8भिमुखेन कारयेत् ।।९९।।

रङ्गस्याभिमुखं कार्य द्वितीयं द्वारमेव तु ।

अष्टहस्तं तु कर्तव्यं रङ्गपीठ प्रमाणतः ।।१००।।

चतुरसं समतलं वेदिकासमलंकृतम् ।

पूर्वप्रामाणनिर्दिष्ट कर्तव्या मत्तवारणी10 ।।१०१।।

चतुःस्तम्भसमायुक्ता वेदिकायास्तु पार्श्वतः ।

समुन्नतं चैव रङ्गपीठं11 तु कारयेत् ।।१०२।।

विकृष्ट तु12नतं कार्य चतुरस्रे13 समं तथा ।

14एवमेतैः विधिना चतुरसं गृहं भवेत् ।।१०३।।

15अतः परं प्रवक्ष्यामि त्र्यस्रगेहस्य लक्षणम् ।

त्र्यसं त्रिकोणं कर्तव्यं नाट्यवेश्म प्रयोकृभिः ।।१०४।।

→ 1. M1,3 V1-2 replace the whole line 97ab as संस्थायं च पुनः पीठमष्ठहस्तप्रमाणतः ।

2. V1-2 धारणीधारिता, 3. P2-3 शील0, 4. P2-3 om. the two lines i.e. 98cd & 99ab, 5. D1 P1.4 प्रयत्नः

3. D1 P1.4 तस्य, 7. M1.4 V1-2 प्रवेशने P1.4 पीठं प्रयत्नतः, 8. M1 V1-2 शने चैवमाभि0

→ After 100ab, M1 inserts the three lines 103cd-104cd. These lines are omitted in V1-2

9. D1 P1.4 रङ्गे, 10. M2.4-5 वारिणी, 11. D1 P1.4 शीर्षं, 12. M1 V1-2 (5)प्तु0, P1-4 ऊच0, 13. P1-4 रसं

10. See above after fn. (8)

11. M1.4 replace this line 104ab as त्र्यस्रस्य मण्डपस्यापि संप्रवक्ष्यामि लक्षणम् ।

मध्ये

त्रिकोणमेवास्य

रङ्गपीठं

तु1

कारयेत्

।

द्वारमेकेन2

कोणेन

कर्तव्यं

तु

प्रवेशने3

।

द्वितीयं

चैव

कर्तव्यं

रङ्गपीठस्य

पृष्ठतः

॥१९०५॥

विधिर्यक्ष*तुरस्य

भित्तिस्तम्भसमाश्रय:5

।

स

तु

सर्वः:

प्रयोक्तव्यस्यस्मयापि

प्रयोकृभि:

॥१९०६॥

एवमेतेन

विधिना

कार्यं6

नाट्यगृहं7

बुधै:

।

पुनरेषा8

प्रवक्ष्यामि

पूजामेव9

यथाविधि

॥१९०७॥

इति

श्रीभारतीये

नाट्यशास्त्रे

प्रेक्षागृहलक्षणं*

नाम

द्वितीयोऽध्याय:

।

M1

V1-2

प्र0

,

D1

P1-4

द्वारं

तेनैव

V1-2

वामेन

केन

(?),

M1

प्रकाशने

D1

P1-4

तस्य

वेश्मन:

(for

तु

प्रवेशने)

M1

द्वितीयश्रु0

P1-4

विधेयश्रु0,

M1

समन्वित:

,

D1

P1-4

कार्यं

नाट्यगृहा,

M1

V1-2

अत

ऊर्ध्वं

M1,3

V1-2

मेषा,

D1

om.;

P1-4

मण्डपविधान

षष्टोडध्यायः

पूर्वरङ्गविधिं श्रुत्वा पुनराहुर्महत्तमा: ।

1मुनयो भरतं सर्वे प्रश्नान् पृच्छ2ब्रवीईहि नः3 ॥१॥

ये रसा इति पठ्यन्ते नास्त्रे नाट्यविचक्षणैः ।

रस्त्वं केन वै तेषामेतदाख्यातुमर्हसी ॥२॥

भावाश्रैव4कथं5 प्रोक्ता: किं वा ते भावयन्ति हि ।

संग्रहं कारिकां6 चैव निरुक्तं चैव तत्त्वतः:7 ॥३॥

8तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनि: ।

प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं रसभावविकल्पनम् ॥४॥

न शक्यमिह नाट्यस्य गन्तुमन्तं कथंचन ।

तस्माद्वृहत्वाज्ञानानां शिल्पानां च10प्रयत्नतः: ॥५॥

एकस्यापि न वै शक्यं मन्त् ज्ञानार्णवस्य हि ।

गन्तुं किमुत सर्वेषां11 ज्ञानानामर्थतत्त्वतः ॥६॥

कितवल्पसूत्रगूढा12र्थमुमानप्रसाधकम् ।

नाट्यस्यास्य प्रवक्ष्यामि रसभावादिसंग्रहम् ॥७॥

विस्तरेणो13पदिष्टानामर्थानां सूत्रभाष्ययोः ।

निबन्धो14 यः समासेन संग्रहं तं विदुर्बुधाः ॥८॥

1. D1 V1 P1-4 भरतं मुनयः: V2 मुनयो महत्तमा: (hypermetric), 2. M1 V2 पृच्छ प्रश्नान्

2. for ft d, P1-4 प्रश्नमहं वदस्व नः: LV 0आभिधत्स्व नः, 4. D1 P1-4 0श्रापि, 5. M1 V2 हि ये, 6. D1 M1 0काश्रैव

3. V2 च यथाक्रमम्, 8. V2 misses the whole verse 4

→ After verse 4, D1 M1,3 V1 P1-4 ins.

अहं वः कथयिष्यामि निखिलेन तदोपथानः । संग्रहं कारिकां चैव निरुक्तं च यथाक्रमम् । (See note)

9. D1 V1-2 P1-4 कसमात्, 10. D1 V1 P1-4 वा0, 11. D1 V1 P1-4 किं पुनर्न्येषां V2 पुनस्सर्वेषां

10. D1 V1 P1-4 0ग्रन्था0, 13. P1-4 विस्तारर्णो0, 14. M1 V2 निबद्धो

रसा भावास्त्वभिनया धर्मी वृत्तिप्रवृत्तयः ।

सिद्धिः स्वरास्तथागानं रङ्ख्श संग्रहः ॥९॥

अल्पाभिधाननेनार्थो यः समासेनोच्यते बुद्धैः ।

सूत्रतः सा नु मन्तव्या² कारिकार्थप्रदर्शिनी³ ॥१०॥

नानानामाश्रितानां निघण्टु निमित्तान्वितम् ।

धात्वर्थहेतुसंयुक्तं नानासिद्धान्तसाधितम् ॥११॥

स्थापितोऽर्थो भवेद्यत्र समासेनार्थसूचकः ।

धात्वर्थवचनeneह निरुक्तं तत्प्रचक्षते⁴ ॥१२॥

संग्रहो यो मया प्रोक्तः समासेन द्विजोत्तमा: ।

विस्तरं तस्य वक्ष्यामि सनिरुक्तं सकारिकम् ॥१३॥

शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः ।

बीभत्साद्भुतसंज्ञौ⁵ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ॥१४॥

एते ह्यष्टौ रसाः प्रोक्ता दृशिनेन महात्मना ।

पुनश्च भावान्वक्ष्यामि स्थायिसंचारिसत्त्वजान् ॥१५॥

रतिहासौ शोकस्क क्रोधोत्साहौ भयं तथा ।

जुगुप्सा विस्मयश्चैव⁶ स्थायिभावा: प्रकীরितताः ॥१६॥

1. D₁ V₁₋₂ P₁₋₄ दृ०, 2. M₁ V₁₋₂ तु विजेया, 3. V₂ प्रयोगिनी, 4. M₁ V₂ तद्विद्‌द्रुब्धा:, 5. M₁ M₁ ज्ञेय P₁₋₄ ज्ञेयो

2. D₁ M₁ V₁₋₂ P₁₋₄ यक्षेति

निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामदश्रमा: ।

आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोह: स्मृतिधृतिति: ॥१७॥

ब्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जड़ता तथा ।

गवों विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥१८॥

सुमं वि'बोधोऽर्मर्षाश्वपवहित्थमथोग्रता ।

मतिव्याधिरथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥१९॥

त्रासश्चैव वितर्कश्च वि'जेया व्यभिचारिण: ।

त्रयस्त्रिशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामत: ॥२०॥

स्तम्भ: स्वेदोऽथ रोमाश्र: स्वरभेदोऽथ वेपथु: ।

वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः ॥२१॥

आङ्ङितो वाचिकश्चैव आहार्य: सात्विकस्तथा ।

चत्वारोडभिनया होते विज्ञेया नाट्यसंश्रया:³ ॥२२॥

लोकधर्मी नाट्यधर्मी धर्मी तु⁴ द्विविध: स्मृत: ।

भारती सात्वती चैव⁵ कैशिक्यारभटी तथा ॥२३॥

चतस्रो वृतयो होता कैशिक्या सह कीर्तिता:⁶ ।

आवन्ती दाक्षिणात्या च तथा चैवोड्र"मागधी ॥२४॥

1. M₁ V₂ प्रबोधो, 2. M₁-5 V₂ 'सादो (See note), 3. for ft d. D₁ P₁-4 येषु नाट्यं प्रतिबिंतितं, 4. D₁ V₁-2 P₁-4 धर्मीति

2. for ft d D₁ V₁-2 P₁-4 यासु नाट्यं प्रतिष्ठितं (See note), 6. D₁ P₁-4 चैवांद्र" M₁ V₂ वोष्ट्र

.. प्राशाल'मध्यमा चैव² ज्येया नाट्ये'प्रवृत्तयः । | दैविकी मानुषी चैव तत्त्सिद्धिद्विविधा भवेत्³ ॥२५॥

शारीराश्चैव वाणाश्च³ सम षड्जादयः स्वराः । | तत् चैवानुबन्धं च घनं सुषिरमेव⁴ च ॥२६॥

चतुर्विधं च⁷ विज्ञेयमातोदयं लक्षणान्वितम् । | तत् तन्त्रीगतं ज्येयमवन्धं तु पौष्करम्⁸ ॥२७॥

घनस्तु तालो विज्ञेयः सुषिरो⁸ वंशा एव च । | प्रवेशाक्षेपनि⁹क्रमप्रासादिक¹⁰मध्यान्तरम् ॥२८॥

गानं पञ्चविधं विद्याद¹¹ ध्रुवायोगसमन्वितम् । | चतुरसो विकृष्टश्च रङ्गस्यासङ्ग कीर्तितः¹² ॥२९॥

एवमेषोपर्युक्तार्थो¹² व्याधृतो¹² नाट्यसंग्रहः । | अतः परं प्रवक्ष्यामि सूत्रग्रन्थविकल्पनम्¹³ ॥३०॥

तत्र रसानुव तावदाविधास्यामः¹³ । न हि रसादृते कश्चिदर्थः¹⁴ प्रवर्तते इति । | ¹⁵विभावानुभाव¹⁶व्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः¹⁷ः । इति चेत्¹⁸ उच्यते¹⁸ । यथा हि नानाव्यञ्जनौषधिद्रव्यसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः¹⁙, तथा नानाभावोपगमाद्रसनिष्पत्तिरभवति²⁰ । यथा हि गुडादि²¹भिद्रव्यैरव्यञ्जनैरौषधिभिः षड्रसा²² निर्वर्त्यन्ते, एवं नानाभावोपहिता अपि स्थायिनो भावाः रसत्वमाप्नुवन्तीनिति । अत्राह²³—रस इति कः पदार्थः । ²⁴उच्यते । | कथमास्वाद्यो रसः²⁵ । यथा हि नानाव्यञ्जनसंस्कृतमन्नं भुञ्जाना रसानास्वादयन्ति सुमनसः पुरुषा हर्षादीन्²⁶गच्छन्ति तथा नानाभावाभिनयव्यञ्जितान् वागङ्ग²⁷त्वोपेतान् स्थायिभावानास्वादयन्ति सुमनसः प्रेक्षकाः, हर्षादीन्²⁸निधिगच्छन्ती²⁹ तस्माद्रसाद्यरसा इति²⁹ व्याख्यायाताः । ³⁰अत्रानुवश्यौ श्लोकौ भवतः

1. D₁ P₁₄ पंचाल M₁₋₅ V₂ पांचाली, 2. D₁ P₁₄ चेति, 3. D₁ P₁₄ विशेषयास्तु (for ज्येया नाट्ये⁰)

2. for ft d, D₁ P₁₄ सिद्धैः स्याद्द्विविधैव तु। (M₂ M₅ °विध्वविधा!), 5. for ft a, M₁ M₅ V₂ शारीरा वैणवाश्चैव

→ After 26b, V₁ ins. निषाधर्गभान्धारमध्यप्रथमदैववता: । 6. D₁ P₁₄ शुखिर⁰ (See note),

7. P₁₋₄ तु, 8. D₁ P₁₄ सुखिरो 9. D₁ P₁₄ °नि:⁰, 10. M₁ V₂ प्रवेशिक, 11. D₁ M₁ V₂ P₁₋₄ ज्येयं

→ V1-2 ins. 26ab after 29ab.

12. D₁ V₁ P₁₄ निर्दिष्टो, 13. D₁ V₁ P₁₄ व्याख्यास्यामः । 14. (See note), 15. D₁ V₁ P₁₋₄ add तत्

13. P₁₋₄ ins. स्य here!, 17. D₁ V₁ P₁₋₄ om. वा, 18. D₁ V₁ P₁₋₄ अत्राह (for इतिचेदुच्यते)

14. D₁ M₁ V₁₋₂ P₁₄ om. भवति, 20. D₁ om. तथा... भवति ।, 21. M₂₋₄ शुद्धादि⁰

15. D₁ M₂ V₁ P₁₄ षाड्वायो रसा (see note), 23. M₁ V₂ ऋषय ऊचु:(!) (see note), 24. M₁ अत्रो⁰

16. M₁ V₂ किमिति चेत् । अतोच्यते । (Cp.fn.23), 26. P₁₋₄ हर्षादिव्याधि⁰ (see note)

17. P₁₋₄ °सा⁰ (under influence of the term सात्विक?)

18. D₁ M₁ V₂ om. this sub-clause, end sentence with प्रेक्षकाः । The context can supply the sense by implication, 29. D₁ V₁ P₁₋₄ इत्यभि⁰ V₂ स्मृता इति, 30. D₁ ins. अपि च

यथा बहुध्रव्ययुतैर्व्यञ्जनैर्बहुभिर्युतमर्² ।

आस्वादयन्ति भुज्जाना भक्त भक्तविदो जना: ॥३१॥

भावाभिनयसंबद्धा³न्थायिभावांस्तथा बुधा: ।

आस्वादयन्ति मनसा तस्मान्नाट्यरस: स्मृत: ॥३२॥

अत्राह - कि रसेभ्यो भावानामभि⁴निर्वृतिरुताहो भावेभ्यो रसानामिति । 'अत्र केषांचिन्मतं

परस्परसंबन्धादेशामभि⁵निर्वृतिरिति । एतत्⁷ कस्मादुच्यते⁸ । दृश्यते हि भावेभ्यो रसानामभिनिर्वृतिर्‌न न रसेभ्यो

भावानामिति । भवन्ति चात्र श्लोका:

नानाभिनयसंबद्धान्‌भावयन्ति रसानिमान् ।

यस्मात्तस्मादमी भावाः विज्ञेया नाट्ययोग्रुभि: ॥३३॥

⁹नानाद्रव्यैर्बहुविधैर्व्यञ्जनं भाव्यते यथा¹⁰ ।

एवं भावाः भावयन्ति रसानभिनयैषसदा¹¹ ॥३४॥

न भावहीनोऽस्ति रसो न भावो¹² रसवर्जित: ।

परस्परकृताः सिद्धिस्तथोभिनये भवेत् ॥३५॥

व्यञ्जनौषधिसंयोगो¹³ यथात्रं स्वादुतां नयेत्¹⁴ ।

एवं भावाः रसाश्रैव भावयन्ति परस्परम् ॥३६॥

यथा बीजाद्द्रववृक्षो¹⁵ वृक्षात्पुष्पं फलं यथा ।

तथा मूलं रसाः सर्वे तेभ्यो¹⁶ भावाः व्यवस्थिता: ॥३७॥

1. M₁ V₂ व्युक्², 2. V₂ युक्तं, 3. M₁ V₂ ⁰संयुक्तां, 4. D₁ P₁₋₄ om. अभि⁰

2. V₂ om. the prose from रसाहो, has only रति तत् श्लोका:, 6. D₁ M₁ उच्चते (for अत्र) P₁₋₄ om. अत्र...मतं

3. P₁₋₄ om. एतत्, 8. D₁ P₁₋₄ om. the sentence, 9. P₁₋₄ om. the whole verse, 10. D₁ भावयेद्यथा

4. D₁ M₁ V₁₋₂ ⁰यैस्सह 12. M₁ V₂ न रसो भाव⁰ (obviously a mistake), 13. V₂ ⁰गाद्यथा⁰

5. M₁ V₂ ⁰ता भवेत्, 15. P₁₋₄द्राववृक्षो, 16. D₁ M₃ P₁₋₄ ततो M₁ V₂ तेषु

एव'मेते स्थायिनो भावा रससञ्ज्ञा पर्यव'गन्तव्या: । एषां रसनामृत्पत्तिवर्णदैवत'nिर्देशानानुभव्याख्यास्याम:-तेषामृत्पत्तिहेतवश्वतवारो रसा: । तद्यथा शृङ्गारो रौद्रो वीरो बीभत्स इति ।

अत्र-

शृङ्गारादि भवेद्रास्यो रौद्रात्करुणो रस: । वीराद्भयानक इत्युक्तिस्तथैवोक्ता मयानिक: ॥३८॥

शृङ्गारानुकृतिर्या तु स हास्य इति कीर्तित:6 । रौद्रस्यापि च यत्कर्म स जेय: करुणो रस: ॥३९॥

वीरस्यापि च यत्कर्म सौददुत: परिकीर्तित: । बीभत्सदर्शनं यत्र जेय: स तु भयानक: ॥४०॥

अथ: वर्णा:

श्यामो भवेतु8 शृङ्गार: सितो हास्य: प्रकীরितत: । कपोत: करुणश्रैव रक्तो रौद्र: प्रकीर्तित: ॥४१॥

गौरो वीरस्तु विज्ञेय: कृष्णश्रैव9 भयानक: । नीलवर्णस्तु बीभत्स: पीतश्रैवास्तु स्मृत:10 ॥४२॥

अथ दैवतानि11

शृङ्गारो विष्णुदैवत्यो12 हास्य: प्रमथदैवत: । रौद्रो रुद्राधिदेवश:13 करुणो यमदैवत: ॥४३॥

1. M2.5 भाव0 (see note), 2. Unni reads प्रत्यव0

2. M1 V1 read रसा... दैवत etc. thus: रसानां विभावव्यभिचारिसंयुक्तानामुपपत्तौ दैवतानि दर्शनीयाभी0

3. D1 P1.4 0च, 5. V2 om. 38cd and whole of 39, 6. D1 P1.4 हास्यस्तु प्रकí0 M1.3.5 रस्निता: (for कीर्तित:)

4. D1 V1-2 P1.4 0श्यैव, 8. D1 V1 P1.4 भवति, 9. V2 0श्रापि, 10. P4 adds this verse 42 in the margin.

5. D1 P1.4 अथाधिदैवतani, 12. D1 P1.4 देवस्तु, 13. D1 P1.4 देवस्तु

1वीरो महेन्द्रदैवत्य.2 अद्भुतो ब्रह्मदैवत: ।

बीभत्सस्य महाकाल: कालदेवो भयानक: ॥४४॥

एवमेते षड्मुत्पत्तिवर्णनदेवतान्यभिवाख्यातानि । इदानों विभावानुभावव्यभिचारिसंयुक्तानां

लक्षणनिर्दर्शनान्यभिवाख्यास्याम:, स्थायिभावांश रसत्वमुपनेष्याम:4 ।

तत्र शृङ्गारो नाम रतिस्थायिभावप्रभव हृद्योञ्ज्वलवेषस्वभाव:6 । यत्किंचित7 शुचि मेध्यं ज्वलत8

दर्शनीयं वा9 तच्च्छृङ्गारेणोपमीयते । यस्तावदुज्ज्वलवेष: स शृङ्गारवानित्युच्यते । यथा च

गोत्रकुलाचारोत्त्पन्नान्यापोदेशसिद्धानि पुंसा नामानि भवन्ति तथैवेषां सानां भावानां च नाट्यशास्त्रितानां

चार्थानामाचारोत्त्पन्नान्यापोदेशसिद्धानि नामानि । एवमेष आचारसिद्धो हृद्योञ्ज्वलवेषात्मकत्वाच्छृङ्गारो रस: ।

स च स्त्रीपुंस10हेतुक उत्तमयुपक्रति: तस्य द्वे अधिष्ठाने - संयोगो विप्रलम्भश्च । तत्र संयोगस्तावद्

ऋतुमाल्यानुलेपनालंकारेष्टनवयोपभोगवनगमनानुभावनश्रवणदर्शनक्रिडालीलादिभिरविर्भावै:11स्समु12-

त्पद्यते । तस्य नयनचातुरी13भ्रूविक्षेप14कटाक्षसंचारललितमधुराधरावक्यादिभिरनुभावैरभिनय:

प्रयोक्तव्य:15 । व्यभिचारिणखास16लस्योमग्रुपसावर्जम्

निर्वेदालसनिश्रद्धासूयाश्रमचिन्तीत्सुक्यनिद्रासुम18स्वप्नविबोध19व्याध्युनमादापस्मारजडयमोह20मरणादिभिरनुभावै-

रभिनेतव्य: ।

अत्राह - यद्ययं रतिप्रभव: शृङ्गार: कथं21मस्य करुणाश्रयिणो भावा:22 । अत्रोच्यते - पूर्वमेवाभिहितं

संभोगविप्रलम्भकृत: शृङ्गार इति ।23वैशिकशास्त्रकृतां24 दशावस्थोभिहित: ताश्र सामान्यानभिनये वक्ष्याम: ।

करुणस्तु25 शापकलेशविनिपतितेषजनविप्रयोग26विभवनाशवधबन्धसमृत्यो7 निरपेक्षभाव:

औत्सुक्यचिन्तासमुत: सापेक्षभावो27 । एवमन्य: करुणो28डन्यक्ष विप्रलम्भ इति । एवमेष सर्वभावसंयुक्त:

शृङ्गारो भवति । अपि च29

30सुखप्रायेष्टसंपन्न ऋतुमाल्यादिसेवक: ।

पुरुष: प्रमदायुक्त: शृङ्गार इति संज्ञित: ॥४५॥

1. D1 V1-2 P1.4 transpose the two lines ab & cd of this verse., 2. D1 P1.4 देव:स्याद ☐ See note.

2. D1 V1 P1.4 ins. "(सानो", 4. V1 P1.4 रसानामुक्रमिश्याम इति ।, 5. D1 V1-2 P1.4 om. हृद्य0 (hence उ0)

3. D1 V1-2 P1.4 वेशात्मक:, 7. D1 V1-2 P1.4 ins. लोके:, 8. D1 V1-2 P1.4 मेध्यमुज्ज्वलं:, 9. D1 भवति तत्सर्व

4. D1 M1 V1 P1.4 पुरुष0 11. P1.4 भयेभावै:, 12. D1 V1-2 P1.4 ऋतु0, 13. D1 M1 V2 P1.4 च0

5. M5 V2 P1 "भ्रुविक्षेप0 15. M1 V2 अभिनेतव्य: (for अभि…कव्य:, syntactically wrong)

6. M1 V2 om. व्यभि0 "नेतव्य: ।, 17. D1 V1 P1.4 श्र्वास्य0 ("खास0"), 18. D1 P1.4 om. सुप्त0

7. P1.4 "दिब्बोक:, 20. D1 V1 P1.4 om. मोह0 21. M2.3 ins. "मिदानी0, 22. D1 M1 V1.2 ins. भवन्ति ।

8. M1 om. a large portion from वैशिक…upto इति in V.45:, 24. M3 V2 शाब्देश:, 25. M2 ins. पुन:

9. D1 M2.4.5 P1.4 om. विप्रयोग:, 27. D1 V1 ins. विप्रलंभकृत: V2 P1.4 विप्रलंभ: ।

10. M2.4.5 om. एवमन्य: करुणो & च:, 29. M2.4 अत्र श्लोक:, 30. D1 om. verse 45.

अपि चात्र सूत्रानुबद्धे आयें भवत: ऋतुमाल्यालंकारै: प्रियजनागन्धर्वकाव्यसेवाभि: । उपवनगमनविहारै: शृङ्गाररस: समुद्धवति ॥४६॥

नयनवदनप्रसादै: स्मितमधुरवचोधृतिप्रमोदेश । ललितै: श्राव्यविकारैस्तस्याभिनय: प्रयोक्तव्य: ॥४७॥

(इति शृङ्गाररसप्रकरणम्)2

अथ हास्यो नाम हास्यायिभावात्मक: । स च विकृत1वेषालङ्कारादृष्टलौक्यकुहकासत्कलापव्यङ्गदर्शनदोषासूयादाहरणादिभिरविभावै: सम्प्रवृत्त्यादते6 । तस्य नासाकपोलौष्ठदर्शनस्पन्दनदृष्टिव्याकोशाकुञ्चनस्वेदास्रारागाप्रसङ्गग्रहणादिभिरनुभावैरभिनय: प्रयोक्तव्य: । विभावरणश्रावहित्वालस्यतन्द्रीनिद्रास्वप्नसूच्यद2 । द्विविधश्यायम3–आत्मस्थ: परस्थश्च । यदा स्वयं हसति तदात्मस्थ: । यदा परं हसयति तदा परस्थ: । अत्रानुवंश्ये आयें भवत:-विपरीतालङ्कारैर्‌विकृताचाराभिधानवैशेष् । विकृतेऱ्विकारै:4 हसितेति रस: स्मृतो हास्य: ॥४८॥

विकृताचारैर्‌वाक्यैर्‌विकारै:5 श्व विकृतवेषकृतै:12 । हासयति जनं यस्मात्समाज्जेयो रसो हास्य: ॥४९॥

स्त्रीनीचप्रकृतावेश भूयिष्ठं दृश्यते रस: । षड्वेदाश्रास्य6 विज्ञेयास्तांश वक्ष्याम्यहं पुन:13 ॥५०॥

1. D1 V1-2 P1-4 मधुरे0, 2. All mss. om. this and all following sub-topics' colophons. 3. D1 V1 P1-4 ins. 0परं0, 4. M1 V2 0कलहा0, 5. M1 V2 0द्भिरभावै0, 6. D1 V1 P1-4 0वैरुत्पद्यते 7. D1 V1-2 P1-4 om. 0दर्शन0

(N.B. from this section, we omit the details of transpositions of words like (नासाकपोलौष्ठदर्शन– ओष्ठनासकपोल or अवाहित्यालस्य–आलस्यावहित्थ, for they are too numerous and do not have any special significance. At such places we try follow SV as far as possible.)

8. M1.4 V2 0प्रबोध0; D1 P1-4 om. असूया, 9. P1-4 0धो हास्य:- , 10. M1 V2 0रथिविशेषे0 P1-4 0विहार0 11. M2 V2 0विहारे0, 12. D1 M1 V1 P1-4 0वैशेष्, 13. M2.4 0महे परम् ।

स्मितमथ हसितं विहसितमुपहसितं चापहसितमतिहसितम् ।

द्वौ द्वौ भेदौ स्यातामुतममध्यमाधमप्रकृतौ ॥५१॥

स्मितहसते ज्येष्ठानां मध्यानां विहसितोपहसते च ।

अधमानामपहसितं हसितहसितं चापि विज्ञेयम् ॥५२॥

अत्र श्लोका:

ईषद्धसितगणैः कटाक्षैः सौष्ठवावहते: ।

अलक्षितदृशं चैतदुत्स्मितमानां स्मितं भवेत् ॥५३॥

उत्फुल्लनयनैः स्तु गण्डैर्विकसितैरथ ।

किंचिल्लक्षितदन्तं च हसितं तत्प्रकीर्तितम् ॥ ५४॥

आकुञ्चिताक्षिगणं यत्सस्वरं मद्यं च यत् ।

कालागतं सास्यरागं तद्‌ द्वै विहसितं भवेत् ॥५५॥

उत्फुल्लनासिकं यच्च जिह्वादृष्टिनिरीक्षितम् ।

निह्ह्रितासकशिरस्तच्च्योपहसित भवेत् ॥५६॥

अस्थानहसितं यतु साश्रुनेत्रं तथैव च ।

उत्कम्पितांसकशिरस्तच्च्यापहसितं भवेत् ॥५७॥

सर्वबध्रसाश्रुनेत्रं च विकृष्ट स्वरमुद्रतम् ।

करोपगृदपार्थ च तच्चातिहसितं भवेत् ॥५८॥

1. M2 सहितं V2 om., 2. M2 °स्मितमति । 3. D1 P1-4 श्रे0, 4. D1 M1 V2 P1-4 °ह0, 5. D1 V1-2 P1-4 धीरमु0

2. D1 P1-4 नेत्रं, 7. V2 °ह0, 8. D1 M1,4 V1-2 P1-4 तद्‌विधीयते, 9. M3 ins. अथ मध्यानां, 10. D1 V1 P1-4 स्वनं

3. D1 M1 P1-4 तथा (for च यत्), 12. D1 V1 P1-4 यतु, 13. M1 V2 °क्षण, 14. D1 V1-2 P1-4 कु0, 15. See note

4. M1 V2 °साश्र0, 17. D1 om. विकृष्ट in the text, reads in margin उत्कृष्ट. M1 V2 read च्य for क्रू.

हास्य'स्थानानि यानि स्यु: कायोत्त्पत्त्रानि नाटके ।

उत्तमाधममध्यानामेवं तानि प्रयोजयेत् ॥५९॥

(इति हास्यप्रकरणम)

इत्येष स्वंसमुत्थस्तथा परसमुत्थितस्तथ्ā विज्ञेय:3 ।

द्विविधस्तु*प्रकृतिगतस्तथ्यव्यवस्थावो रसो हास्य: ॥६०॥

अथ करुणा नाम शोकस्थायिभावप्रभव: ।

स च शापक्लेशविनिपतिततेषजनविपयोगविभवानाशधबन्धवित्रद्रुपघातव्यसनसंयोगादिभिरविभावै: समुपजायते ।

तस्याश्रुपातपरिदेवनमुखशोणनवैवर्ण्यसस्तगात्रंतै: श्वासस्मृतिलोपादिभिरनुभावै1 रभिनय: ।

प्रयोक्तव्य: । व्यभिचारिणश्चाश्रुस्य

निर्वेदग्लानिचिन्तातुसुक्यावेगभ्रम12मोहश्रमभयविषाददैन्यव्याधिजडतोनमादापस्मात्रासा*लस्यमरणस्तम्भवेपथु-वै-वर्ण्याक्रन्दस्वरभेदादय: ।

अत्रोच्यते भवत:- इष्टवियोगाद्वा विप्रियवचनस्य संश्रवा*द्वापि ।

एभिरभावविशेषै: करुणरसो नाम संभवति ॥६१॥

(इति करुणरसप्रकरणम)

पातकैर्विविधैर्योगात्*15 श्व परिदेवनैर्विलिप्तवत् ।

16अभिनेय: करुणरसो देहायासाभिभवातैषु ॥६२॥

1. V2 हास0, 2. M1 V2 एवमात्मसमृत्य च तथा, 3. M1 V2 om. last four syllables i.e. च विज्ञेय:, 4. M1 V2 त्रिप्रकृतिकष्यद्भेदोस्थ रस: स्मृत:, 5. D1 स यो, again in margin स्मृतो (for रसो)

2. M1 0निपतने0 V2 0निपातने0, 7. M1 0संशया0, 8. M1 V2 अस्य चाक्षु0, 9. M1 0हस्त0, 10. V2 0विलोपी0

3. V2 om. 0स्तुभावै0, 12. D1 P1-4 om. आवेगभ्रम, 13. D1 P1-4 om. त्रास, 14. M1 V2 0या0

4. M1 V2 0मोहोद्रवै0, 16. Perhaps, in M-Version of this verse, cd was ab, a pure conjecture.

अथ रौद्रो नाम क्रोधस्थायिभावात्मको रक्षोदानवोद्भतमनुष्यप्रकृति:1 सङ्ग्रामहेतुक: । स च 2धर्षणाधिक्षेपावमान3नृतवचन4वाक्पारुष्यामि5द्रोहमत्सर्यादिभिर्विभावैस्सम्प्रयुक्त्यते । तस्य ताडन6पीडनच्छेद्यभेद्यप्रहरणापहारणशस्त्रपातसंग्रहारुद्धिराकर्णनाद्यानी कर्माणि9 । पुनश्र रक्तनयनभू कुटीकरण10दन्तौष्ठपीडनगण्डूस्फुरण11ग्रहस्त12निष्पेषणादिभिरुभाविभिनय: प्रयोक्तव्य: । भाव13श्रास्य–संमोहोत्साहवेगामर्षचपलतौगर्व14स्वेदवेपथु रोमाश्च2दादय: । अत्राह–यदाभिहितं रक्षोदानवानां16 रौद्रो रस: स17 किमन्येषां नास्तीत्यु18च्यते । अस्त्यन्येषामपि रौद्र: किन्वा19धिकारोडत्र गृह्यते । ते हि स्वभावत एव रौद्रा: । कस्मात्20 बहुबाहवो बहुमुखा: प्रौढतविक्रणपिङ्गलशिरोजा रक्तोदृत्तलोचना21 भीमासितलोहणश्रृ22वृ यच्च किचित्समा23रभन्ते स्वभाववृत्तित वाग्जादिकवा24 तत्सर्वे रौद्रमेवेषाम् । 25शृङ्गारश्व तै: प्रायश: प्रसभं सेव्यते । तेषां चानुकारीणो ये पुरुषास्तेषामपि सङ्ग्रा26मसंपहारकृतो रौद्रो रसोडनुमन्तव्य: । अत्रानुवंश्ये आर्ये भवत:-

युद्ध27प्रहारघातन28विकृतच्छेदन29विदारणैश्रृ30सङ्ग्रामसंभ्रमादि31भि: संजायते रौद्र: ॥६३॥

नानाप्रहरणमोक्षे:31 शिर:कन्धभुजकर्तनैश्रृ32थर्विशेषैरस्याभिनय: प्रयोक्तव्य: ॥६४॥

इति रौद्रसो दृष्टो33रौद्रवाग्जचेष्टित: । शस्त्रप्रहारभूयिष्ठ उग्रक्रियात्मक: ॥६५॥

(इति रौद्रसप्रकरणम)

अथ वीरौ नाम उत्तमप्रकृतिरुत्साहात्मक: । स चासंमोहाधैर्यसाइनयबल3पराक्रमशक्तिप्रतापप्रभावादिभिरिभिर्विभावैरुपेत्यते । तस्य स्थैर्यधैर्यशौर्यत्यागवैशारद्यादिभिरनुभावैरभिनय: प्रयोक्तव्य: । सङ्घारिण35श्रास्य धृतिर्मति36गर्ववैगेन्रियामर्षस्मितरोमाश्चादय: । अत्रानुवंश्ये आर्ये भवत: -

1. M1 V2 0प्रभाव:, 2. D1 P1-4 V1-2 क्रोधाधर्षण0, 3. D1 P1-4 om. 0वमान0, 4. D1 V1 P1-4 ins. 0उपघात0 5. M1 V2 om. 0अभि0, 6. D1 P1-4 0वैरुप्त0, V2 समुपजा0, 7. D1 M1 P1-4 add 0पाटन0, 8. D1 V1-2 P1-4 ins. 0प0 9. M1 V2 कार्याणि, 10. M3 M5 ins. अवष्टम्भ, 11. M1 V2 0चालन0 (for 0स्कुरण0), 12. D1 M4 V1-2 P1-4 0हस्ताग्र0 13. M1 V2 व्यभिचारिण0, 14. D1 M1 V2 P1-2 om. 0गर्व0, 15. M1,3 V1-2 ins. 0गद्गद0 16. M1 V2 राक्षसादीनां M4 दानवादीनां, 17. D1 M1 V1-2 P1-4 om. स, 18. D1 P1-4 नास्ति । उच्यते 19. D1 P1-4 किंत्व0, 20. V2 om., 21. D1 V1-2 P1-4 विलोचना, 22. D1 V1-2 P1-4 श्रृव, 23. D1 P1-4 किंचिदा0 24. D1 M2 V1 P2-4 om. वा, 25. M1 V2 om. the whole sentence, 26. V2 om. संग्राम, 27. M1 V2 सत्त्व0 28. D1 V1-2 P1-4 0पातन0, 29. M1 V2 0विच्छेद0 (for वि...दन0!), 30. M1 V2 0मोत्यै0 31. M1 V2 0सङ्कुल0 (for मौक्षे:), 32. D1 V2 P1-4 श्रृ0, 33. V2 om., 34. M1 V2 0बहुल0 35. D1 P1-4 भावा0 M1 V2 सञ्चारिभावा0, 36. P1-4 0मान0 (for 0मति0)

उत्साहाध्यवसायादविषादित्वादविस्मयान्मोहात् ।

विविधाद्³थविशेषाद्दीररसो नाम संभवति ॥६६॥

स्थिति³र्दैर्यं²वीर्यगवैद्रुत्साहपराक्रमप्रभाववेश ।

वाक्यैश्र्वाक्षेपकृतैर्वीररस: सम्यगभिनेय: ॥६७॥

(इति वीररसप्रकरणम्)

अथ भयानको नाम भयस्थायिभावप्रभव:⁴ स च

विकृतत्रस²सत्त्वदर्शनाशिवोलुक्रता³सोद्वेगशून्यागारण्यप्रवेश³स्मरण⁵स्वजनवधबन्धदर्शनश्रुतिकथादिभिर्विभावै-

रुत्पद्यते । तस्य प्रवेपित¹⁰करचरणनयनचलनं¹ पुलक¹²मुखवैवर्ण्य¹³स्वरभेदादिभिरनुभावैरभिनय: प्रयोक्तव्य: ।

व्यभिचारि¹⁴भावाश्र्रास्य

स्तम्भश्वेदगद्गदरोमाञ्चाद्वेपथुस्वेदभेदैवैवर्ण्यश्रद्दामोहदैन्यावेगचापल¹⁵जड़तात्रासापस्मारमरणादय:¹⁶ । ¹⁷अत्रानुवंश्या

आर्या भवन्ति-

विकृतरव¹⁸सत्त्वदर्शनसङ्ग्रामरणशून्यगृहगमनात् ।

गुरुप्रणयोरपराधात्कृतकश् भयानको ज़ेय: ॥६८॥

यान्त्रमुखडिण्डिमभेदैरुत्स्तम्भाभि²²वीक्षणोद्वेगै: ।

सत्र²⁰मुखशोषहृदयस्पन्दन²¹रोमोद्गमैश् भयं²² ॥६९॥

एतत्सभावजं स्यात्सत्त्व²³समुत्थं तथैव कर्तव्यम्²⁴ ।

पुनरोभिरेव भावै: कृतकं मृतुचे²⁵स्थितै: कार्यम्²⁶ ॥७०॥

करचरणवेपथुस्तम्भभगात्रसङ्कोचहृदयकम्पेन ।

शुष्कौष्ठतालुकण्ठैर्भयानको नित्यमभिनेय: ॥७१॥

(इति भयानकरसप्रकरणम् )

1. M₁ P₁₋₄ om. °द्रुता° , 2. M₁ V₂ स्मृति° , 3. D₁ M₁ V₂ शौर्य° (insert at different places in this line.)

2. D₁ M₃ V₁₋₂ P₁₋₄ °भावात्मक:

3. D₁ V₁₋₂ P₁₋₄ °रवा° (This reading is confirmed, though in verse 68 below), 6. M₁ V₂ शिवोत्कान्तास°

4. D₁ P₁₋₄ om. °गारा° , 8. D₁ V₁ P₁₋₄ °मन° (for °प्रवेश° ), 9. M₁ °मरण° D₁ V₁ P₁₋₄ om. °स्मरण°

5. M₂₄₋₅ प्रवेशित° , 11. P₁₋₄ °चपल° , 12. P₁₋₄ om. °पुलक° , 13. M₂₅ °वर्ण्य° , 14. D₁ V₁ P₁₋₄ om. व्यभिचारि°

6. D₁ P₁₋₄ °चपलता° (for चापल), D₁ M₁ P₁₋₄ om. °जड़ता°

7. M₂₃ break the list of transitory states from °जड़ता , transpose the two compounds and end both with °आदय:

8. M₁ drop the sentence °अत्रा etc., V₂ ins. इति here, D₁ V₁ P₁₋₄ only अन्रायै:, 18. cf. no. 5 above

9. M₁ °ति° , 20. P₁₋₄ सान्त्व° , 21. P₁₋₄ स्पन्द° , 22. M₁ भय: , 23. P₁₋₄ सान्त्व° , 24. V₂ °व्य:

10. P₃₋₄ मुहु° D₁ P₁₋₂ मृतुचे° , 26. M₁ V₂ °तैक्ष्य भयम् ।

अथ बीभत्सो नाम जुगुप्सास्थायिभावात्मकः । स चाहद्या प्रियाचक्षानिष्टश्रवणदर्शनपरिः कीर्तनादिभिरविभावैरुत्पद्यते । तस्य सर्वाङ्गसंहारमुखनेत्र विकूणनो लेखननिष्ठीवनोद्रेजनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । व्यभिचारिभावाश्वास्य अनभिमत दर्शनेन च रसगन्धस्पर्शशब्ददोशेष । उद्रेजने च बहुभिर्बिभत्सरः समुद्धवति ॥७२॥

मुखनेत्रविकूणन या नासाप्रच्छादनाभिनय तस्यः । अव्यक्तपादपतनैस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥७३॥

(इति बीभत्सरसप्रकरणम् ।)

अथाद्भुतो नाम विस्मयस्थायिभावात्मकः । स च दिव्यदर्शने पितॄ मनोरथावाप्त्युत्पत्तिभवनदेवकुलादिगमनसभाविमानमायेन्‍द्रजाल साधना दिभिरविभावैस्तैष्यं त्पद्यते । तस्य नयनविस्तारानिमेषप्रेक्षणरोमाश्चस्वेदहर्ष साधुवादप्रदानप्रबन्धहाहाकारबाहुल्यदन चेला कुलिशभ्रमणादिभिरनुभावैर भिनयः प्रयोक्तव्यः । व्यभिचारिभावाश्च स्तम्भ भाषण स्वेद गद्गद रोमाश्च वेग श्रम्भरा जडताप्रलया दयः । अत्रानुवंशये आयें भवत्- यत्क्वतिशयार्थयुक्तं वाक्यं शील च करं रूपं वा । त्तत्सर्वमद्भुतरसे विभावरूपं हि विज्ञेयम् ॥७४॥

स्पर्शग्रहोलुकसनैर्हाहाकारैश्व साधुवादैश्व । वेपथुगद्गदवचने स्वादौ च रभिनयस्तस्य ॥७५॥

(इत्यद्भुतरसप्रकरणम् ।)

1. D₁ V₁ P1-4 ins. ("प्रशस्ता"), 2. D₁ P1-4 om. "परि", 3. D₁ P1-4 om. "नेत्र", 4. M₁ "अवकूणन", V₂ विघूर्णन 5. D₁ V₁ P1-4 om. (व्यभिचारि), 6. M₁ V₂ add "गृह्चेष्टो" (?"गुह्य"?), 7. M₁ V₂ "भिहित, 8. P1-4 om. "शब्द" 9. M₁ V₂ "जने च, 10. V₂ "घूर्णन", 11. M₂-₃ om. "मि" 12. for ft.d, D₁ V₁ P1-4 बीभत्स: सम्यगभिनेयः, V₂ सम्यगभिनयः, M₁ ins. प्रयोक्तव्यः, 13. M₂ om. "जाल" 14. P1-4 संभावना, 15. D₁ M₁ V₁-₂ P1-4 "ष" 16. M₁ V₂ "करचरण" D₁ P1-4 "बाहुदन", 17. M₁ V₂ om. "चेल" 18. M₁,₃.₅ V₂ ins. व्यभिचारि, 19. "वेश", 20. V₁ ins. "प्रहर्षक्ष्वपलतोन्मादृदृति", 21. D₁ P1-4 "प्रलाप" 22. D₁ P1-4 शिल्पं, 23. M₁,₃ V₂ च, 24. for the whole line M₁,₅ V₂ एभिस्तुर्विशेषै रसोद्भुतो नाम विज्ञेयः ।। 25. P1-4 om. साधुवादैश्व

शृङ्गारं त्रिविधं विद्याद्वैपथुक्रियात्मकम् ।

अज्ञेपथ्यवाक्यैषु हास्यरौद्रौ त्रिधा स्मृतौ ॥७६ ॥

धर्मोपघातजश्शैव तथा त्वपचयोद्भवः ।

तथा शोककृतश्शैव करुणस्त्रिविधः स्मृतः ॥७७ ॥

दान्तीं धर्मपीडां यदतीं तथा च ॥

रस वीरोऽपि ग्राह्यस्तज्ज्ञैस्त्रिविधो हि ॥७८ ॥

व्याजाच्चैवापराधाच्च वित्त्रास्त्रितक्मेव च ।

पुनर्भयानकं चापि विद्यात्त्रिविधमेव च

बीभत्सः क्षोभजः शुद्ध उद्वेगी स्त्यानद्रुतिकः ।

विष्ठाक्रिमिभिरुद्वेगी क्षोभजो रुघिरादिजः ॥८० ॥

दिव्यश्शान्तदजश्शैव द्विधा ख्यातोद्भुतो रसः ।

दिव्यदर्शनजो दिव्यो हर्षादानदर्जः स्मृतः ॥८१ ॥

एवमेते रसा ज्ञेयास्त्रिविधा लक्षणलक्षिताः ।

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि भावानामपि लक्षणम् ॥८२ ॥

इति श्रीभारतीये नाट्यशास्त्रे रसविकल्पो नाम षष्ठोऽध्यायः ।

1. M1 V2 द्वादशः0, 2. D1 P1-4 तथा, 3. D1 V1 P1-4 तथार्थो0, 4. M1 V2 योग0

2. D1 om. वीरं...च, adds in margin वीरतसविधा ।, 6. D1 P1-4 ब्रह्मा, 7. V2 सम्मतम् । (for भेव हि)

3. P1-4 विना0, 9. D1 V1 P1-4 चापि, 10. D1 V1 P1-4 हि, 11. M1-5 V2 तु0 (?)

4. D1 V1 P1-4 रसाध्यायः बः: M2 रसस्वरूपपरिपाठन

1(अथ शमो नाम शमस्थायिभावात्मको मोक्षप्रवर्तकः । स तु तत्वज्ञानवैराग्याशयशुद्ध्यादिभिरिविधभावैः समुत्पद्यते ।

तस्य यमनियमाध्यात्मध्यानधारणोपासनसर्वभूतदयालिङ्गग्रहणादिभिरुतुभैरिभिनयः प्रयोक्तव्यः। व्यभिचारिणश्वास्य निर्वेदस्मृतिधृतिसर्वशमशमौचस्तम्भोमर्षादयः । अत्रार्या: श्लोकाश भवन्ति-

मोक्षाध्यात्मसमुत्थस्तत्वज्ञानार्थेतुतुसंयुक्‍त ।

नैःश्रेयसोपदिष्ट: शान्तरोसो नाम संभवति ॥

बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियसंरोधाध्यात्मसंस्थितोपेतः ।

सर्वप्राणिसुखहित: शान्तरसो नाम विज्ञेयः ॥

न यत्र दु:खं न सुखं न द्वेषो नापि मत्सरः ।

समः सर्वेषु भूतेषु स शान्तः प्रतितो रसः ॥

भावा विकारा रत्याद्या: शान्तस्तु प्रकृतिमतः ।

विकार: प्रकृतेर्जात: पुनस्त्रैव लीयते ॥

स्वं स्वं निमित्तमासाद्य शान्ताद्भाव: प्रवर्तते ।

पुनर्निमित्तापाये च शान्त एवोपलीयते ॥

एवं नव rasa दृश्‍टा नाट्यधर्मैलक्षणान्विता: ।

(इति शान्तरसप्रकरणम् ।)

1. See note.

ससमोडध्यायः।

भावानिदार्णीं व्याख्यास्यामः।¹ अत्राह–भावा इति कस्मात्। किं भवन्तीति भावाः³। किं वा⁴ भावयन्तीति भावाः⁵। उच्चते–वागृङसत्त्वोपेतान्काव्यार्थान्भावयन्तीति भावा इति। णिजन्त–भू इति धातोःकरणे घञ्। तथा च² वासनाकृतंमित्यन्थरम्। लोकेऽपि च प्रसिद्धमहो ह्यानेन गन्धेन रसेन वा सर्वमेव भावितमिति। तच्च व्याप्त्यर्थम्। श्लोकाश्रात्–¹⁰

विभावेनाहतो योड्थो¹¹ ह्यनुभावस्तु¹² गम्यते। वागृङसत्त्वाभिनयैः स भाव इति संज्ञितः॥१॥

वागृङमुखरागेण¹³ सत्त्वेनाभि¹⁴येन च। कवेरन्तर्गतं भावं भाव्यनुभाव उच्चते॥२॥

नानाभिनयसंबद्धान्भावयन्ति रसानिमान्। यसमात्समादमी भावाः विशिष्टानट्ययोक्तृभिः॥३॥

अथ¹⁵ विभाव इति कस्मात्। उच्चते–विभावो विज्ञानार्थः।¹⁶ विभावः कारणं निमित्तं हेतुरिति पर्यायः। विभाव्यतेन वागृङसत्त्वाभिनया इत्यतो विभावः। यथा विभावितं¹⁷मित्यन्थरम्।

अत्र श्लोकः– बह्वर्था विभाव्यन्ते वागृङाभिनयाश्रया।¹⁸ अनने यस्मात्तेनायं विभाव इति संज्ञितः॥४॥

अथानुभाव इति कस्मात्। उच्चते–¹⁹ अनुभाव्यतेन वागृङसत्त्वकृतोभिनय इति। अत्र श्लोकः–²⁰ वागृङाभिनयैरेह यत्सत्त्वार्थोऽनुभाव्यते।²¹ शाखाङ्गोपाङ्गसंयुक्तस्त्वनुभावस्ततः स्मृतः॥५॥

²³एवं ते विभावानुभावसंयुक्ता भावाः इति व्याख्याता। अतो ह्येषां भावानां सिद्धिर्भवति। तस्मादेश²⁴ भावानां विभावानुभावसंयुक्तानां लक्षणनिदर्शनान्यभिव्याख्यास्यामः–तत्र विभावानुभावौ लोकप्रसिद्धौ²⁵। लोकस्वभावानु²⁶गतत्वाच्च तयोः²⁷लक्षणं नोच्यतेतद्विप्रसङ्गनिवृत्त्यर्थम्। भवति चात्र²⁸ श्लोकः–

1. D₁ M₁ V₂ P₁₋₄ वक्ष्यामः:, 2. P₁₋₄ om. अत्राह... भवन्तीति भावाः: D₁ अत्राह... कस्मात्। M₃ किंभवन्तीति भावाः।

2. M₁ V₂ किं... भावाः:, 4. D₁ M₃ P₁₋₄ om. वा, 5. D₁ P₁₋₄ om. भावाः, 6. D₁ V₂ P₂₋₄ om. इति

3. (for the whole sentence) D₁ V₁ P₁₋₄ भूति करणे धातोः: M₁₅ V₂ करणसाधनं

4. D₁ P₁₋₄ om. तथाच M₁₅ V₂ यथा, 9. D₁ P₁₋₄ भावितं कृत⁰ M₁₅ V₂ भावितः: वासितः: कृत⁰

5. D₁ V₁ P₁₋₄ ins. भवन्ति, 11. D₁ M₁ V₂ P₁₋₄ om. अर्थस्त्व०, 12. M₁ V₂ वैन 8. D₁ P₁₋₄ वैश्व

6. M₁ V₂ नैक्श 14. P₁₋₄ सात्वताभि⁰, 15. D₁ M₁ V₂ P₁₋₄ om. अथ, 16. P₁₋₄ om. the sentence, 17. D₁ M₁ V₁₋₂ P₁₋₄ विज्ञात⁰

7. M₁ V₂ श्चित्रा:, 19. P₁₋₄ यद्यमनुभाव्यति वा: कृतमभिनय 1; M₂ V₂ यद्यमनुभाव्यति नानार्थाभिनिष्पत्त्रो वाग⁰

8. D₁ P₁₋₄ वागङ्गसत्त्वाभिनयैर्यास्मादर्थो⁰, 21. D₁ P₁₋₄ वागङ्गोपा⁰, 22. D₁ P₁₋₄ इत (for स्मृतः)

9. D₁ P₁₋₄ om. एवं... सिद्धिर्भवति।, 24. D₁ P₁₋₄ एवंमेतेषां (then om. भावानां), 25. M₁ V₂ सिद्धावेवा

10. D₁ M₁ V₂ P₁₋₄ भावोप⁰, 27. M₁ V₂ त्वादेश लक्ष⁰, 28. D₁ P₁₋₄ om. भवति च⁰

लोकस्वभावसिद्धा लोकयात्रानुगामिनः1 |

अनुभावा विभावाश्र ज़ेयास्त्वभिनये बुधैः2 || ६ ||

तत्राष्टे भावाः: स्थायिनः | त्रयस्त्रिशद्व्यभिचारिणः | अष्टौ सात्त्विका3 इति भेदाः4 | एवमेते काव्यसाभिव्यक्तिहेतव एकोनपञाशद्रावाः प्रत्यवगन्तव्या: | 5एभ्यश्च सामान्यगुणयोगेन रसा निष्पद्यन्ते | अत्र श्लोक:-

योडर्थों हृदयसंवादी तस्य भावो रसोद्भवः |

शरीरं व्याप्यते तेन शुष्क काष्ठमिवाग्निना ॥ ७ ॥

अत्राह-यदि काव्यार्थसंश्रितैर्विभावानुभावव्यभिचारितैरेकोनपञाशद्रावैः सामान्यगुणयोगेनाभिनिष्पद्यन्ते रसा:, तत्कथं स्थायिन एवं भावाः रसत्वमाप्नुवन्ति | उच्यते-यथा हि समानलक्षणास्तुल्यपाणिपादोदरशरीरा: समानाङ्गप्रत्यङ्गा अपि | पुरुषा:8 कुलशीलविद्याकर्मशीलविपचक्षणत्वाद्राजस्त्वमानुपवन्ति तत्रैव चान्येऽल्पबुद्धयस्तेशामेवानुचराः भवन्ति तथा विभावानुभावव्यभिचारिणः स्थायिभावानुपाश्रिता10 भवन्ति |

इत्यश्रय11त्वात्स्वामिभूता: स्थायिनो भावाः | 12तथा13स्थानीयपुरुषगुणभूता अन्ये भावाः14 | तत्र स्थायिभावा रसत्वमाप्नुवन्ति | परिजनभूता व्यभिचारिणो भावास्तान्‌ गुणवतया आश्रयन्ते | अत्राह को दृष्टान्त इति | यथा नरेंद्रो बहुजनपरिवारोऽपि स एवं नाम लभते यान्यः सुमहानपि पुरुष15-स्थाता विभावानुभावव्यभिचारिपरिवृतः16

19भवति चात्र श्लोक:-

यथा नराणां नृपतिः शिष्याणां च यथा गुरु: |

एवं हि सर्वभावानां भावः स्थायी महानिह ॥८॥

20लक्षणं खलु पूर्वमिहितमेषां रससंज्ञकानाम्‌ इदानीनि भावसामान्यलक्षणमभिधास्यामः | तत्र स्थायिभावान्‌ वक्ष्यामः21 |

1. M1 V2 'याथिन:, 2. M1 V2 P1-4 'न्यैर्बुधै:, 3. D1 P1-4 om. इति भेदा:, 4. M2 विभेदा:1, 5. M3 ins. अत्राह 6. D1 M1 V2 P1-4 यद्योन्यार्थै7, 7. D1 P1-4 'संभूते', 8. D1 P1-4 om. अपि पुरुष:, 9. M1 V2 'क्षणत्वयुक्ता राज0 10. M1 'नुस्मृता V2 'नुसुता, 11. D1 V1 V2-4 बद्धाश्रय0, 12. D1 V1 om. three sentences: तत्स्थानीय... आश्रयन्ते।

2. M1 V2 तद्वृत, 14. M1 V2 P1-2 ins. तान्‌ गुण(M1 V2 'वत0)तयाश्रयन्ते 15. M1 V2 ins. तदा च बहुषु गच्छत्सु कश्चित्कश्चित्‌ पुञ्छति कोड्यमिति स च तमाह राजेत्येव हि, 16. D1 P1-4 'परिष्कृत: 17. D1 P1-4 रसतां, 18. M1 V2 ins. नरेन्द्रवत्‌।, 19. P1-4 om. the sentence

3. P1-4 om. लक्षण... वक्ष्यामः। D1 om. upto 'ध्यास्यामः। 21. M1 V2 व्याख्यास्यामः। N.B. P1-4 queerly transpose the order of स्थायिभाव3 hereafter, they first treat हास, and then रति. Others thereafter are in the regular order (See note).

रतिनाम आमोदात्मको1 भावः । स च2 ऋतुमाल्यानुलेपनाभरणप्रियजन3वरभोजनभवप्रातिकूल्यादिभिरविभावैः समुत्पद्यते4 । तामभिनयेत् स्मितवदन5मधुरकथन6भ्रूक्षेपकटाक्षादिभिरनुभावैः ।

7अत्र श्लोकः-इष्टार्थविषयप्राप्त्या रतिरित्युपजायते । सौम्यत्वादभिनेया सा* वाङ्गादियुच्चेष्टितैः: ॥९॥

8हासो नाम विनोदात्मको भावः । स च9a परचेष्टानुकरणा10संबद्धप्रलापापौर्भाग्यमौख्य्यादिभिरविभावैः समुत्पद्यते तमभिनयेत् पूर्वोक्तैर्हसितादिभिरनुभावैः11 ॥

भवति चात्र श्लोकः-परचेष्टानुकरणाद्: समुपजायते । स्मितहासातिहसितैर्भिनेयः स पण्डितैः ॥१०॥

शोको नाम दु:खप्रदो भावः । स च11a इष्टजनवियोगविभवनाशवधबन्धुदुर्भानुभवना11bदिभिरविभावैः समुत्पद्यते

तस्याश्रुपातपरिदेवनविलपितपितवैवर्ण्यस्वरभेदश्वसितगात्रताभूमिपतन12सस्वनरुदिताक्रन्दन13दीर्घनिःश्वसित14जडतोन्मादमोहमरणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । रुदितमत्र त्रिविधम्-आनन्दजमर्थजमीष्यसमुद्दव15 चैति ।

16भवति चाचार्यः-17आनन्देर्ष्यार्तिकृतं त्रिविधं रुदितं सदा बुद्धैर्ज्ञेयम् । तस्य त्वभिनययोगान्भावगतितः प्रवक्ष्यामि ॥११॥

हर्षोऽत्कुल्लकपोलं सानुस्मरणादऽऽविसृत18आम् । रोमाश्चग्रात्रमनिभृत19मानन्दसमुद्दव20 भवति ॥१२॥

1. V1 प्रमोदात्मका: (See note), 2. D1 P1-2 om. आमो0 … च, 3. D1 V1 P1.4 om. प्रियजन0, 4. D1 P1.4 generally employ उत्पद्यते where M1-5 and V2 employ समुत्पद्यते). Even this distinction is not universal. Since these variants are not significant semantically, there are overlooked henceforth.

2. M1.3.4 P1.4 om. 0वदन0, 6. D1 M1.3.4 V2 P1.4 0वचन0 (for कथन) (See note), 7. D1 M1 V1 P1.4 भवति चात्र

3. M1 V2 0नेयो(s)सौ, 9.. D1 M1 V2 P1.4 ins. तत्र (N.B. D1 and P1.4 actually begin the treatment of स्थायिभाव* with हास (!), then रति, etc. in regular order. Vide note VII.8.ff.)

9a. D1 M1 V1.2 P1.4 om. विनोद0 … स च, 10. M3.5 V1 P2.4 ins. 0कुहक0, 11. D1 M1 V2 P1.4 om. 0अनुभावै V1.2 P1.4. दु:ख0 … स च, 11b. D1 P1.4 0नुभावादि0

12. D1 M1 V2 P1.4 0पात0 (for पातन) and om. 0सस्वनरुदिता0, 13. M1 V2 ins. 0विचेष्टित0

13. D1 P1.4 om. 0जड- // मरण0, 15. D1 P1.4 0कृतं (for समुद्दव), 16. D1 P1.5 तत्र (for the whole sentence)

14. All mss. except M2.5 om. the verse, 18. D1 P1.4 0निःसृत0 M1 V2 0निभृत0

15. for ft. c. D1 P1.4 रोमांचपुलकसंकुल0 M1 V2 0रोमांचितगण्डं रोदन0

16. M1 V2 0नन्दर्ज (for 0नन्दसमुद्दव), but metrically faulty

पर्यांसविमुक्तासं सस्वनमस्वस्थगात्रगतिचेष्टम् ।

भूमिनिपातनिवर्तित'विलपितमित्यार्तिजं भवति ॥१३॥

प्रस्कुरितौष्ठकपोलं सशिरःकम्पं तथा सनि:श्वासम्² ।

भ्रुकुटीकटाक्षकुटिलं श्रीणामीयोऽपि³कृतं भवति ॥१४॥³

श्रीनीचप्रकृतिष्ठेव शोको व्यसनसंभवः ।

धैर्येणोत्तममध्येना नीचानां रुदितेन च ॥१५॥

क्रोधो नाम अनिष्टकारी भावः ।

आधारणाक्रोश'कलहविवादप्रतिकूलादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते च प्रज्वलनात्मकः⁴

⁶अस्य विक्षिप्तनासापुटोद्वर्तनयनसंदृष्टिपुटगण्डस्फुरणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः ।

'रिपुजो गुरुजश्रेष्ठ प्रणयिप्रभवस्था ।

भृत्यजः कृतकश्रृति क्रोधः पश्चविधः स्मृतः ॥१६॥

अत्रार्या भवन्ति-

भ्रुकुटिकुटिलोत्कटमुखसंद्रष्ठैषः स्पृशनकरेरण करम् ।

क्रुद्धः⁸ स्वभुजप्रेक्षी⁹ शत्रौ निर्यातनत्रणं रुष्येत¹⁰ ॥१७॥

किचिदवाकुखदृष्टिः सास्नः¹¹ स्वेदापमार्जनपरश्व ।

अव्यक्तोल्बणचेष्टो गुरौ विनयनत्रितो¹² रुष्येत ॥१८॥

1. M₁₄₋₅ V₂ "निपतितचेष्टित" D₁ P₁₄ "विवर्तित (for निवर्तित), 2. P₁₄ नि:श्वासं

2. M₁ V₂ ins. कारणमपेक्षमानः प्रायेणायासलिंगसंयुक्तः।

वीरसान्तरचारि कार्य कृतको भवेच्छ्लोकः ।। (M₁ भवति शोको ।।) (V₂ adds भवति श्लोकः ।)

4. D₁ M₁ V₁₂ P₁₄ om. अनिष्ट... "नात्मकः, 5. M₁ P₁₄ "णाक्रोशणविवाद (for "आक्रोश") & om. विवाद later,

5. D₁ M₁ V₂ P₁₄ तमभिनयेत्कृतनासो... नुभावैः । (hence, om. अभि⁰ etc.), 7. D₁ M₁ V₂ P₁₄ om. the verse

6. P₁₄ दृश्यः., 9. for it. c, M₁ V₂ शस्त्रनुजारिकरवका., 10. V₂ कुप्यति ।।

7. D₁ M₁ V₂ P₁₄ किंचित् (for सास्नः)

8. D₁ P₁₄ गुरोर्विनयनत्रितं M₁₃₅ V₂ गुरोर्विनियन्त्रणं

अल्पतरप्रविचारो विकिरतनश्रूण्यपाझपविखेपै: ।

सभ्भुकुटीस्फुरितौष्ठ:¹ प्रणयोप²गतां प्रियाम् रुष्येत् ॥१९॥

अथ परिजने तु4 रोष्टर्जननिर्भर्त्सनाक्षिविस्तारै: ।

विप्रेक्षणैश्च विविधैरभिनेय: क्रूरतारहित:5 ॥२०॥

कारणमवेक्षमाण: प्रायेणायासलिङ्गसंयुक्त: ।

उभयसांतरचारी कार्य: कृतको भवेद्रोष:6 ॥२१॥

उत्साहो नाम उत्कर्षकारी उत्तमो भाव:7 । उत्तमप्रकृतिनिष्ठ:8 । स चतुर्विधशक्तियोगादिभिरिविधभावैरुपद्यते । तस्य10 धैर्यशौर्य11वैशारद्यादिभिरनुभावैरभिनय: प्रयोक्तव्य: । अत्र श्लोक:-

असंमोहादिभिरव्यक्तो12 व्यवसायनियात्मक: ।

उत्साहस्वभिनेय: स्यादप्रमादोथितादिभि:13 ॥२२॥

भयं नाम अवरात्मको भाव:14 । खीनीचप्रकृतिक:15 । स च गुरुराजापराधश्रापाद16शून्यागाराटवीपर्वतगहनस्थानगजाहि17दर्शननिर्भर्त्सनाकान्तार18दुर्दिननिशान्धकारोलूकनकुंचरा-

रुधिरश्रवणादिभिरिविधिभावै: तस्य प्रकम्पितकरचरणहृदयकम्पनस्तम्भमुखशोषजिह्वापरिलेहनस्वेदवेपथुत्रासपरित्राणानवेपणधावनोत्कृष्टादि19भय-

भावैरभिनय: प्रयोक्तव्य: ।

20अत्र श्लोका:-

गुरुराजापराधेन रौद्राणां चापि दर्शनात् ।

श्रवणादपि घोराणां भयं मोहেন जायते ॥२३॥

1. M1,4 V2 स्कुरदौष्ठ, 2. M1,4 V2 प्रणयाभि0, 3. D1 P1-4 गताश्रयं

2. P1-4 तु, 5. for ft d, M1,5 V2 तस्याभिनय: प्रयोक्तव्य:, 6. M3,5 V1 भवति कोप:

3. D1 M1 V1-2 P1-4 om. उत्कर्ष0 … भाव:, 8. D1 M1 V2 P1-4 om. निष्ठ, 9. D1 M1 V2 P1-4 शक्तिधैर्यशौर्यांदि0

4. D1 V1 ins. स्थैर्यं 11. D1 P1-4 ins. त्याग M1 V2 त्यागारंभ

5. M1 दनिष्ठत्तो V2 दनिवृत्तो (interesting variants), 13. D1 P1-4 ins. नेयोसावप्रमादक्रियादिभि:।

6. D1 M1 V1-2 P1-4 om. अव0 … भाव:, 15. D1 M1 V1-2 P1-4 om. स च

7. D1 M1 V2 P1-4 om. श्रापद0, 17. D1 M1 V2 P1-4 om. गहनस्थानगजाहि0, 18. M1,4 V2 om. कान्तार0

8. P1-4 नोत्कटटादि0, 20. P1-4 om. अत्र श्लोका: and the three following verses (See note).

गात्रकम्पन'वित्रासैर्वक्तशोषणसंभ्रमैः ।

विस्फारितेक्षणैः कार्यमभिनेयक्रियागुणैः ॥२४॥

सत्त्वं'वित्रासनोदूतं भयमुत्पाद्यते नृणाम् ।

सस्त्यान्नाक्षिनिमेषैस्तद्भिर्नेयं तु नर्तकैः ॥२५॥

अत्रार्या भवति-

करचरणहृदयकम्पैः मुखशोषणवदनलेहनस्तम्भैः4 ।

सम्प्रान्तवदनवपुष्मनवासृकृतैरभिनेयोऽस्य ॥२६॥

जुगुप्सा नाम घृणात्मको भावः6 । सीनीचप्रकृतिः । सा चाह्यदर्शनश्रवणा7दिभिर्विभावैः समुत्पद्यते ।

तस्याः सर्वाङ्गकोचनिष्ठावन8मुखविकूणन9हल्लेखादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः ।

10भवति चात्र श्लोकः-

नासाप्रच्छादनेनैह गात्रसकोचननेन च ।

11उद्वेजने: स12हल्लेखैजुगुप्सामभिनिर्दिशेत् ॥२७॥

विस्मयो नाम हृदयोद्लासकक्षेपको भावः ।

स च13मायेन्त्रजालमायुष्कर्मातिशयाचित्रपुस्त14शिल्प15विद्यातिशयादिभि16विविधभावैः समुत्पद्यते ।

तस्य नयनविस्तारानिमेषप्रेक्षित17भूक्षेप18रोमहर्षण19शिरःकम्पसाधुवादादि20भिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः ।

21भवति चात्र श्लोकः-

कर्मातिशयनिर्वृत्तो विस्मय22 हर्षसंभवः ।

सिद्धिस्थाने त्वसौ23 साध्यः प्रहर्षपुलकादिभिः24 ॥२८॥

एवमेते स्थायिभावा25 प्रत्यवगन्तव्याः ।

1. M3 गात्रादिकम्प0, 2. M1 V2 तत्र (for सत्त्व0), 3. M1 V2 वैकैष्याप्यभि0, 4. for ft. b, M3-4 स्तम्भजिह्वो0लेहमुखशोषैः:

2. for ft. cd, M1 V2 सस्तसुविभङ्गगात्रेस्तस्याभिनयस्सवित्रासैः । D1 V1 P1-4 प्रयोक्तव्यः (for last four syllables)

3. D1 M5 V1-2 P1-4 om. घृणा… भावः । 7. D1 V1 ins. परिकीतन0, 8. P1-4 निष्ठो निज0, 9. V2 विघूर्णन0

4. D1 P1-4 replace the sentence पठत्यपि च-, 11. P1-4 om. the portion उद्वेजने:…. हर्षसंभवः । (27a-28b)

5. M1 जनन ह0 V2 नेश0, 13. D1 M1,4-5 V1-2 P1-4 om. हृदयो… च, 14. M2 पुत्रक0

6. M1 V2 वाचित्रवपुःश्चित्रपाद0, 16. D1 M1,2 V2 श्लाघ्य0, 17. D1 M1,5 V2 प्रेक्षण0, 18. M1 V2 क्षेपण0

7. M1 V2 ins. स्वेद0, om. शिर:कम्प0, 20. M2 हर्षणादिभ0 (om. शिर:कम्पसाधुवाद), 21. M1,3 V2 om. भवति

8. D1 om. from हर्षण (in रोमहर्षण) to विस्मयो [i.e. the scribe misses the portion between हर्षण and हर्ष, reading second हर्ष for the first हर्षण0, even the portion that follow हर्षसंभव:…. त्वसौ is added in upper margin], 23. P1-4 उत्तमेनावैः (for सिद्ध0 … सौ0), 24. for ft. d, M1 V2 हर्षाश्रुप्रलयादिभिः

9. M2,4 V1 स्थायिनो भावा and ins. रससंज्ञा:

¹व्यभिचारिण इदानीन व्याख्यास्यामः² | अत्राह–व्यभिचारिण इति कसमात् । उच्चते³–विअभि

इत्येतावुपसर्गौ, चर इति गत्यर्थो⁴ धातुः । ⁵विध्याभिमुख्येन रसेपु चरनीति व्यभिचारिणः ।

⁶वागङ्गसच्वोpetanः प्रयोगे रसान् नयन्तीति व्यभिचारिणः । अत्राह⁷–कथम् नयन्तीति । उच्चते । ⁸लोकसिद्धान्त

एषः–यथा सूर्य इदं दिने नक्षत्रमथानयतीति । न च तेन बाहुभ्यां स्कन्धेन वा नीयते । किंतु लोकप्रसिद्धिमेतत् ।

यथेदं सूर्यो नक्षत्र दिनं वा नयतीति । एवमेते व्यभिचारिण इत्यवगन्तव्याः । ⁹तानिह

संग्रहाभिहितांष्वङ्गविशदव्यभिचारिणो भावान् वर्णयिष्यामः ।

तत्र निर्वेदो नाम–दारिद्र्याद्यव्यवमान¹⁰दिक्शेपाक्रुष्टक्रोधताडनेष्टजनवियोगतत्वज्ञानादिभिरविर्भावैः

समुत्पद्यते । शृङ्गारादौ¹¹ रौदतने:श्वसितच्छ्वासितसप्रधारणादिभरतसुभावस्तमाभिनयत¹² | अत्र¹³

श्लोकः–

दारिद्र्येष्टवियोगादि¹⁴निर्वेदो नाम जायते ।

संप्रधारणनि:श्वासैस्तस्य भिनयो भवेत् ॥२९॥

अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः

इष्टजनविप्रयोगादिदारिद्राद्यविगतस तथा दुःखात् ।

ऋद्धिं परस्य¹⁵ दृष्ट्वा निर्वेदो नाम संभवति ॥३०॥

बाष्पपरिप्लुतनयनः पुनश् नि:¹⁶श्वासद¹⁷मुखनेत्रः ।

योगीव ध्यानपरो¹⁸ भवति हि निर्वेदवान्पुरुषः ॥३१॥

ग्लानिर्नाम–

वान्तविरक्त¹⁹ व्याधित²⁰तपोनियमोपवासमनस्तापतिशय²¹ मदनमद्य²²सेवनातिव्यायामाध्वगमनक्षुतिपासानिद्राच्छेदे

दादिभि²³विविधैः समुत्पद्यते । तस्याः

क्षामवाक्यनयनकपोलोदर²⁴मन्दपदोत्तेपणवै⁵पानुन्नाहतनुगात्रवैवर्ण्यस्वरभेद²⁶दिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः।

1. D₁ P₁-₄ om. व्याभि⁰ ... अत्राह, 2. M₁ V₂ वक्ष्यामः., 3. M₁ V₂ ⁰दत्युच्यते, 4. D₁ V₁ P₁-₄ चर गतौ

2. M₁ V₂ वागङ्गसच्वोpetanः वि... ख्येन रसं प्रति व्यभिचारिणः।

3. D₁ P₁-₄ om. this sentence; instead read चरन्ति नयनतीत्यर्थः।, 7. D₁ P₁-₄ om. अत्राह

4. M₁ V₂ om. a large prose portion from लोक... गन्तव्याः D₁ P₁-₄ om. लोक⁰ ... एषः

5. D₁ P₁-₄ om. this sentence, 10. D₁ ⁰शापापमाना⁰ (शाप for व्याधि) P₁-₄ ⁰शापमाना M₁,₄ V₂ ⁰द्रोपगममाना⁰

6. M₁ V₂ प्रकृतिनां (for कुसत्त्वानां) P₁-₄ om. श्री... त्वानां, 12. D₁ M₁ V₂ P₁-₄ take तमभिनयेत् before रौदत⁰ ...

7. D₁ M₁ V₂ P₁-₄ भवति चात्र, 14. D₁ P₁-₄ वियोगेPु M₁ V₂ ⁰गैश्व, 15. D₁ V₂ P₁-₄ परवृद्धिं वा

8. D₁ P₁-₄ पुनः पुनः श्वा⁰, 17. M₁ V₂ ⁰दौर्घ⁰, 18. M₁ ⁰चरौ D₁ P₁-₄ ⁰रतो, 19. D₁ P₁-₄ विरक्त⁰

9. D₁ M₁ V₂ P₁-₄ om. ⁰त०, 21. D₁ M₁,₅ V₂ P₁-₄ ⁰तिपान⁰, 22. D₁ M₁ V₂ P₁-₄ om. ⁰मद्य⁰

10. P₁-₄ om. विभावै... ⁰भेदादिभि⁰, 24. D₁ M₁ V₂ om. ⁰उदर⁰, 25. M₁ ⁰क⁰, 26. D₁ M₁ V₂ om. ⁰स्वरभेद⁰

अत्रायें भवत:-

वान्तविरिक्तव्याधिषुतपसा जरसा च जायते1 ग्लानि: ।

काश्येन साभिनेया मन्त्रै2मणेन3 कम्पेन ॥३२॥

गदितै: क्षामकषायैनेत्रविकारैश्व दीनसंचरै: ।

श्लथभावेना*ज्ञानां मुहुर्मुहुनिर्देशोद ग्लानिम् ॥३३॥

शब्दा नाम-संदेहातिका शीनिचप्रभा6 । चौर्या*भिग्रहणुपापराधपकारकंरणादिभिर्विभावै:

तस्या9

समुत्पद्यते

मुहुर्मुहरवलोकनावकु10ठन्मुखशोषणजिह्वापरिलेहनमुखवैवर्ण्यस्वरभेद11वेपथु12शुष्कौष्ठकण्ठायास13साधर्म्यादिभि

रतुभावैरभिनय: प्रयोक्तव्य:14 । अत्राकारसंवरणमपीच्छन्ति केचित्15 । तच्च कुशलैरुपाधिभिरिङ्गितैश्वोपलक्ष्यम्॥

अत्रायें भवत:-16

द्विविधा शब्‍दा कार्या ह्रादयसमुत्था च परसमुत्था च ।

या तत्रात्‍म17समुत्था सा ज्ञेया दृष्टिचेष्टाभि: ॥३४॥

किंचित्प्रवेपिताइ:स्वधोमुखो18 वीक्षते19 च पार्श्वानि ।

गुरुसज्जमानजिद्ध श्यामास्य: शब्‍दित: पुरुष: ॥३५॥

असूया नाम नानापराधहेतुको20 भाव: । सा च पैश्वर्यसौभाग्यमेधा21विद्यालीलादिभिर्विभावै:

समुत्पद्यते

तस्याश्र परिषदि22

दोषप्रख्यापनगुणोपघात23चक्षु:प्रदानाधोमुखभ्रुकुटिक्रियाज्ञानकुत्सनादिभिरनुभावैरभिनय: प्रयोक्तव्य: । अत्रायें

भवत:-

परसौभाग्येश्वरतामेधालीलासमुच्‍छ्रयान्दृष्टा ।

उत्पद्यते ह्य24सूया कृतापराधो भवेद्वश्‍व25 ॥३६॥

1. P1-4 तपसा च विजयते (?), 2. D1 M1 V2 P1-4 क्र° , 3. M1 V2 नानु° , 4. M1.4 V2 भावाच्चा°

2. M1 V2 वि° , 6. D1 M1 V2 P1-4 नीचानां, put संदे... नीचानां after समुत्पद्यते, 7. M1 V2 ins. द्व°

3. M1 V2 मरणा° , 9. D1 M1 V2 P1-4 सा च, 10. P1-4 मु° पु° V2 कुण्ठित° , 11. D1 M1 P1-4 वर्णभेद° (for वैव... भेद° )

4. M1 V2 वेपन° , 13. D1 P1-4 कण्ठवायस° , 14. D1 M1 V2 P1-4 रुंभावरभियते ।

5. D1 P1-4 मपि केचिदिच्छन्ति ।

→ D1 M1 V2 P1-4 ins.

चौर्यादिजनिता शब्‍दा प्राय: कार्या भयानके ।

प्रियव्यलीकजनिता तथा शृङ्गारिणी मता ॥

16. D1 P1-4 om. भवत: , 17. D1 P1-4 तत्र पर° , 18. M1 V2 जो मुहुर्मुहू° P1-4 तांस्तथोन्मुखो (?), 19. P1-4 वीक्ष्यते

चौर्यादिजनिता शब्‍दा प्राय: कार्या भयानके ।

प्रियव्यलीकजनिता तथा शृङ्गारिणी मता ॥

20. M1 V2 ध्यानेषणपरै:ध्‍वय° D1 V1 P1-4 ध्वेष्ट्रपैर्, these mss om. हेतुको भाव: सा च, 21. M1 V2 om. मेधा°

21. M2 V2 (!) परिषदि, 23. M1 V2 ins. ईर्ष्य° , 24. D1 M2 P1-4 अभिनेतव्या° , 25. D1 P1-4 स्तु

भ्रुकुटिकुटिलोल्कटमुखै: सेर्ष्याक्रोधपरिवृत्तनेत्रै:¹ | गुणनाशनविद्वेषैस्त्रिभिर्नय: प्रयोक्तव्य:²॥३७॥

मदो नाम-मध्योपयोगादुत्पद्यते । स च त्रिविध: पश्विविधैर्³भावै: । अन्यार्या भवन्ति- 'जेयस्तु मद्यविधो²स्तरणो मध्यस्थावकृष्टश्व⁶ । करणं पश्वविधं स्यात्स्यास्त्याभिनय: प्रयोक्तव्य: ॥३८॥

कषित्नम्तो गायति रोदिति कशित्तथा हस्ति कषित्⁷। पुरुषवचनाभिधायी कषित्कषित्तथा स्वपिति ॥३९॥

उत्तमसत्त्व: शेते हस्ति च गायति च मध्यमप्रकृति: । पुरुषवचनाभिधायी रोदित्यपि चाधमप्रकृति: ॥४०॥

स्मितवचन⁹मधुरागो हस्त⁹स्तनु: किंचिदाकुलितवाक्य: । सुकुमारो¹⁰विदग्धतिस्तरुणमद¹¹स्त्तमप्रकृति: ॥४१॥

स्खलिताघूर्णितनयन: सस्तव्याकुलितबाहुविक्षेप: । म₁₂कुटिलवयविद्रगतिमध्यमदो मध्यमप्रकृति:¹³ ॥४२॥

¹⁴नष्टस्मृतिहृतगतिश्व¹⁵दृदितहृक्काफ़ै:¹⁶ सुवीभत्स: । गुरुसज्जमानजिद्दो निष्ठीवनति¹⁷ चाधमप्रकृति: ॥४३॥

1. D₁ P1-4 वृत्तिभिद्यैरे: M₁ V₂ वृत्तवक्त्रैश्च: M₂ वर्तनेत्रैश्च: 2. for ft d, D₁ P1-4 स्तस्या: कार्य: सदाभिनय: (M₁ V₂ रस्या: for स्तस्या:) □ (See note), 3. M₂ om. घ⁰ 4. M₁ V1-2 om. the entire verse, 5. D₁ P1-4 त्रिविधस्तु मद: कार्य:, 6. M₂ मध्यमनिकृष्टश्व 7. M₁ add here तथा and सपिति from end of second line and misses the in-between portion, 8. P1-4 वदन⁰ 9. M₁ V₂ दुष्ट⁰, 10. P1-4 मारो, 11. M₂ मन⁰, 12. P1,4 om. this and the next (i.e. 43ab) lines 13. for ft d, M₂ भवति मदो(न)मत्तप्रकृति:, 14. M₁ om. the verse 43, 15. P2-3 हृतश्व च्छ⁰, 16. V₂ गतै: 17. M₂ ins. प्रणाशमुपयाति(!)

रज़े पिबत:¹ कार्या मदवृद्धिरन्वट्ययोगमासाद्य । कार्यो² मदक्षयो वै य: खलु पीत्वा प्रविष्ट: स्यात् ॥४४॥

सन्त्रासाच्छोकाद्वा भयात्प्रहर्षाच्च कारणोपगतात् । उत्क्रम्यार्थपि हि कार्यो मदप्रणाश: क्रमात् तज्ज्ञै:⁷ ॥४५॥

एभिरभावविशेषैरमदो² द्रुतं⁸ संप्रणाशमुपयाति । अभ्युदयसुखैर्है⁹वार्कवैर्यैर्थैव शोक:¹⁰ क्षयं याति¹⁰ ॥४६॥

श्रमो नाम-अद्ध¹¹व्यायामसेवनादिभिरविविधभावै: समुत्पद्यते । तस्य गात्रपरिमर्दन¹²संवाहनै: श्वसितविजृम्भित¹³मन्दपदोत्क्षेपण¹⁴नयनवदनविकूणन¹⁵सीत्कारा¹⁶दिभिरनुभावैरभिनय: प्रयोक्तव्य: ।

¹⁷अत्रार्या- नृत्याध्व¹⁸व्यायाम¹⁹ऋतस्य संजयते श्रमो नाम । नि:श्वासखेदागमनैस्तस्याभिनय: प्रयोक्तव्य: ॥४७॥

आलस्यं नाम- खेदव्याधिगर्भस्वभावश्रमसौहित्य²⁰दिभिरविविधभावै: समुत्पद्यते खीनीचानाम् । तदभिनयेत्सर्वकर्म्माभिलाष²¹शयनासननिद्रातन्द्रिसेवनादिभिरुभावै:²² अत्रार्या-आलस्यं त्वभिनेयं खेदोपगतं स्व²³भावजं वापि । आहारवर्जितानामारम्भाणमनारम्भात् ॥४८॥

दैन्यं नाम- दौर्गत्यमनस्तापादिभिरविविधभावै: समुत्पद्यते । तस्याधृति²⁴शिरोरोग²⁵गात्रगौरवान्यमनस्कता²⁵मृजापरिवर्तनादिभिरुभावैरभिनय: प्रयोक्तव्य:²⁶ । अत्रार्या-चिन्तौ²⁷त्सुक्यसमुत्या दुःखाद्या²⁸ भवति दीनता पुंसाम् । ²⁹सर्वमुजापरिहारविधोधभिनयो भवेत्स्य: ॥४९॥

1. M₁ V₂ बहि: (for वत:) (the text then reads रज़ेडपि बहि:!)
2. M₂ om. the portion from मदक्षयो to कार्यो in the next verse, 3. D₁ P1-4 भयाच्च, 4. M₁ V₂ प्रकारो⁰
3. P3-4 गत:², 6. D₁ P1-4 उत्क्रान्त्यो⁰, 7. last 3 syllables P1-4 तथोक्तज्ञै:(!), 8. M₂ मदोद्यतं
4. M₂ दु:खे⁰ P1-4 दयैर्मुख⁰, 10. M₂ शोका:... यान्ति
5. P1-4 अर्थो⁰; M₁ V₂ ins. गति; V₂ ins. further खीनीचानां तदभिनयै,
6. D₁ M₁ P2-4 om. परिमर्दन
7. D₁ M₁ V₂ P1-4 ins. अञ्जमर्दन, 14. D₁ M₁ V₂ P1-4 पदोत्क्षेपण⁰, 15. M₂ निकुचन⁰
8. D₁ P1-4 om. (from the list) नयन & सीत्कार, 17. P1-4 om. अत्रार्या and the verse
9. D₁ अध्वगतेर्, 19. M₁ V₂ अध्वगतिव्यायामे०,
10. D₁ M₁ V₂ P1-4 ins. गभं⁰
11. D₁ P1-4 विद्वेषो⁰ M₁ V₂ प्रद्वेषो⁰ (for अनभिलाष⁰),
12. D₁ P1-4 om. अनुभावै⁰,
13. M₁ V₂ खेदव्याधिस्व⁰
14. D₁ P1-4 तच्चावृत्ति⁰,
15. D₁ P1-4 om. रोगो and अन्यमनस्कता⁰; M₁ V₂ गात्रस्तम्भन:स्तम्भ⁰
16. D₁ P1-4 भावैरभिनेतव्यं,
17. D₁ P1-4 वित्तो⁰ (D₁ notes चिन्ता in margin)
18. M₁ V₂ द्वा, om. भवति, ins. भवेत् after दीनता
19. D₁ P1-4 read the line as सर्वमुजानां परिमार्जनेश विविधेभिनयोडस्य: । (D₁ notes the crit. version in margin with नाना for विविधे)

चिन्ता नाम - ऐश्वर्यप्रभृरोष्ठद्रव्यापहारादिर्भावैरुत्पद्यते

तामभिनयेत्।श्रसितोच्छ्वसितं1संतापध्यानाधोमुखचिन्तनं2तनुकाश्यादिभिरनुभावैः । अत्रायें भवतः3-ऐश्वर्येष्टद्रव्यापहारजनिता बहुप्रकारा तु ।

हृदयवितर्को*पगता नृणां चिन्ता सुदृढदवति ॥५०॥

सोचच्वासैरैः। श्वसितैः संतापैश्च हृदयशून्यतया6 ।

अभिनेतव्या चिन्ता मृत्याविहीनैरधृत्या7 च ॥५१॥

मोहो नाम-दैवोपघातव्यसनाभिघातंव्याधि9भयावेगपूर्ववैरानुत10स्मरणादिभिरविर्भावैः समुत्पद्यते । तस्य

निश्चेतन्य11भ्रमपतनाघूर्णनादर्शनादिभिरनुभावैः12भिनयः: प्रयोगकव्यः ।

13अत्र श्लोकस्तावदार्या च-

अस्थाने तस्करनिद्रेष्टा त्रासनैरवा पृथविधे:14 ।

तत्प्रतीकारशून्यस्य मोहः समुपजायते ॥५२॥

15वसनाभिघातभयपूर्ववैरसंमरणोग16जो मोहः ।

सर्वेन्द्रियसमोहातस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥५३॥

स्मृतिनाम - सुखदुःखः17कृतानां

स्वास्थ्यजघन्यनिद्रातिनिद्रालस्यसमनिदर्शनोदाहरणचिन्ताभ्यासादिभिरविर्भावैः समुत्पद्यते

तामभिनेयेच्छः।कम्पनावलोकनभूषमुखमन18दिभिरनुभावैः । अत्रार्ये19-सुखदुःख20मतिक्रान्तं तथा मति विभावितं21 यथावृत्तम् ।

चिरविस्मृत22 स्मरति यः स्मृतिमानिति वेदितव्योऽसौ ॥५४॥

स्वास्थ्याभ्याससमुत्था श्रु23तिदर्शनसभवा स्मृतिरिनि पुणः ।

शिरुद्वाहनकम्पैश्च24क्षेपाभिनेतव्या ॥५५॥

1. D1 P1-4 om. "उच्छ्वसितं", 2. D1 V2 ins. "तनु", 3. D1 P1-4 om. भवतः., 4. M1 V2 "यौत्सुक्यो

2. D1 P1-4 सोचच्वसति", 6. M2 "शून्यत्वात्, 7. P1.4 विहीनैः धृत्या (?), 8. M1 om. "अभिघात

3. D1 P1-4 om. "व्याधि", 10. M1 V2 om. "अनु", 11. M1 V2 निश्चेतिताक्, 12. D1 P1-4 om. "अनुभावै

4. D1 P1-4 replace this phrase by भवति च - 14. M2 "पृथविधे:।, 15. D1 P1-4 ins अत्रार्या-

5. D1 M1 V2 P1-4 om. "रोग", add भवति after "जो, 17. V2 om. "दुःख", P2-3 om. "ख", 18. M1 ins. "प्रहर्षण

6. M1-2 V2 ins. भवतः., 20. D1 P1-4 "मसुख" (for दुःख), 21. M1 V2 ins. विस्मृत्य(!)

7. M1 V2 om. चिरविस्मृतं, read residue as स्मरेः स्मृतिमान् and drop the last part. 23. M1 स्मु

8. M2 V2 ins. "वि"

धृतिनाम-शौर्य'विज्ञानश्रुतिविभवशौचाचारगुरुबकत्वधिकमनोरथा2र्थलाभ1क्रिडादिभिर्विभावै: समुत्पद्यते। तामभिनयेत्प्रामानां विषयाणामुपभोगादप्राप्तीतोपहतविनष्टनानुशोचनादिभिरनुभावै: । अत्रार्ये भवत:-

विज्ञानशौचविभवश्रुति1शक्तिसमुर्दवा धृति: सद्धि: । भयशोकविषादादै2 रहिता तु सदा प्रयोक्तव्या3 ॥५६॥

प्रासानामुपभोग:6 शब्दरसस्पर्शरूपगन्धानाम् । अप्रामेइ7 शoko यस्यां हि भवेद8धृति: सा तु ॥५७॥

ब्रीडा नाम-अकार्यकरनात्मिका । सा च9 गुरुव्यतिक्रमणावज्ञानप्रतिज्ञातनिवर्हण10पश्वात्तापादिभिर्विभावै: समुत्पद्यते । तां निगूढवदनाधोमुखवि11चिन्तनोक्त12 लेखनवश्रु13जुलीयक13स्पर्शनहननिकुर्तन14दिभिरनुभावैरभिनयेत् । अत्रार्य- किंचिदकार्य कुर्वत्नेव यो दृश्यते शुचिभिरन्यै: । पश्वात्तापेन युता ब्रीडित इति वेदितव्योऽसौ ॥५८॥

लज्जानिगूढवदनो16 भूमिं विलिखत्करांश17 विनिकुर्त्तन । वच्राहुलीयकानां संस्पर्श18 ब्रीडित: कुर्यात् ॥५९॥

चपलता नाम-रागद्वेषमात्सर्यामर्ष19द्यो:प्रतिकुलादिभिर्विभावै: समुत्पद्यते । तस्याश्र वाक्पारुष्यनिर्भर्त्सनवधबन्धनधनस्प्रहाराटन20दिभिरनुभावैरभिनय: प्रयोक्तव्य: । अत्रार्या भवति- अविमृशय तु य: कार्य पुरुषो वधताडन21 समारभते । अविनिश्चितकारि22त्वात्स तु23 खलु चपलो बुद्धिज्ञेय:24 ॥६०॥

1. D1 P1-4 om. शौर्य0, 2. M1 V2 om. मनोरथ0, 3. M1 V2 ins. विविध0, 4. M2 ins. धृति0 5. for ft d, M2 भावै रहिता सदा योज्या, 6. M1 V2 भोगै:, 7. M1 V2 अप्रामौ हि, 8. M1 V2 विभवे (for हि भवेद) 9. D1 M1 V2 P1-4 om. सा च, 10. M1 V2 ins. कृतप्रत्यादि0, 11. M1 V1-2 P1-4 om. वि0 12. D1 P1-4 वधू (for उक्ती), 13. M1 V2 ins. स0, 14. D1 V1 P1-4 निस्तोदन0 15. D1 P1-4 कुर्वाण et यो M1 V2 कुर्वन् यो हि नरौ, 16. M2 वचनो:, 17. V2 नखैक्ष, 18. M2 सदा स्पर्श 19. M1 V2 om. अमर्ष, 20. M1 V2 ins. निप्पन, 21. M1 V2 वधबन्धनादक, 22. D1 P1-4 कार्य0 23. D1 P1-4 om. हि, 24. M2 हि बुद्धुल्य:

हर्षो

नाम-

मनोरथलाभे¹छजनसमागमनमनःपरितोषदेवगुरुराजभर्तृप्रसादभोजनाच्छादनलाभोपभोगादिभिरविभावैः समुत्पद्यते ।

तामभिनयेत्प्रसादनप्रियभाषणालिङ्ग²कण्ठत्कितपुलकिता³सस्वेदा⁴दिभिरनुभावैः ।

अत्रायें

भवतः:-

अपग्राप्ये प्राप्त्ये वा¹ लब्धेऽर्थे प्रियसमागमे वापि ।

हृदयमनोरथलाभे हर्षः संजायते पुंसाम् ॥६१॥

⁷नयनवदनप्रसादप्रियभाषणालिङ्गनैश्च रोमाञ्चैः ।

ललितैश्च⁸जविकारैः स्वेदाश्रुविभयस्तस्य ॥६२॥

आवेगो नाम - उत्पादवातवशात्कुञ्जरोद्भ्रमप्रियप्रियश्रवणप्रकृति¹⁰व्यसना¹¹भिघातादिभिरविभावैः

समुत्पद्यते ।

तत्प्रोत्पा¹²कृतो नाम विद्युदुल्का¹³निर्घातप्रपतन¹⁴कृतः ।

वातकृत पुनरवगुण्ठनाक्षिमर्दन-

तामभिनयेत्स्वाङ्गस्तता¹⁵वैनमस्यमुखवैवर्णविषादविस्मयादिभिः ।

वार्ष¹⁶कृतं पुनः¹⁹ सर्वाङ्गसम्पिण्डनप्रधावनछत्रा²⁰श्रयमार्ग²¹णादिभिः ।

वृषसङ्गूहनतवरितगमना¹⁶दिभः¹⁷ वर्षा¹⁸कृतमपि

अग्रिकृतं तु धूमाकुलनेत्रा¹⁸कोतन²²विधूनननाट्यप्राक्रान्ता²³दिभः ।

त्वरितापसर्पणचपल²⁴गमनभयस्तम्भवेष्टुप्रश्वासदवलोकनविस्मयादिभिः

प्रियश्रवणकृत²⁵मपि

अप्रियश्रवणकृतं तु

व्यसनाभिघातजं³¹ तु

भूमि²⁷पतन²⁸चलन²⁹परिवर्तितपरिधावितविलापक्रन्दादिभिः³⁰ ।

सहसाप्रक्रम³²नाशशस्त्रचर्मवर्म³³धारण³⁴गजतुरगस्थ³⁵रोहणसंप्रधारणादिभिः ।

इत्येषोडष्टविधो झेय आ³⁶वेगः संभारात्मकः ।

³⁶aसृष्ट्येयोनोत्तममध्यानां नीचानां चापसर्पणैः³⁷ ॥६३॥

अत्रायें भवतः³⁸

अप्रियानिवेदनाद्वा सहसा ह्यार्तिरिचचनस्य ।

शस्त्राक्षेपत्रासादावेगो नाम संभवति ॥६४॥

1. P₁₋₄ ins. 'स्थितावाभीष्टजनसमागतमनोरुल्लक्षित (for 'छजनसमागमनमनः') M₁ V₂ ins. 'स्थितावासी'

2. D₁ M₂ P₁₋₄ om. 'आलिङ्गन', 3. D₁₋₄ 'मुकुलित' (for 'पुलकिता'), 4. M₁ V₂ ins. 'उत्कृष्टश्लालालिततादृशो'

3. D₁ P₁₋₄ अत्रायो, 6. D₁ प्राप्ये वाप्राप्ये वा. P₁₋₄ प्रापे वाप्राप्रे वा, 7. D₁ P₁₋₄ om. the verse

4. M₁ ललितोप, 9. D₁ M₁ V₂ P₁₋₄ om. 'प्रकृति', 10. P₁₋₄ 'नयनो' (?)

5. D₁ तत्प्रोत्पघात (in margin) P₁₋₄ धनोपोत (?), 12. M₁₋₂ 'दुत्का', 13. P₁₋₄ 'प्रतपन'

6. M₁ V₂ 'नादिभिरविभावैरुल्लप्यते', 15. M₁ ins. 'विषण्ण', 16. M₂ 'नमन', 17. M₂ V₂ 'भिरनुभावैः'

7. D₁ P₁₋₄ वर्षो, 19. M₁ V₂ नाम, 20. P₁₋₄ 'छत्रा', 21. D₁ M₁ V₂ P₁₋₄ om. मार्ग, 22. D₁ P₁ 'सवेग'

8. M₁ V₂ 'तिक्रान्तपाद', 24. M₁ 'चछल', 25. V₂ om. 'अपि अभ्यु', 'श्रवणकृत', 26. P₁₋₄ प्रदता

9. P₁₋₄ 'कृतमयुच्यो', 28. M₁ ins. 'परिदेवीत', 29. M₁ V₁₋₂ 'विषम'

10. M₂ V₁ 'परिवर्तनपरिधावनविलापनक्रन्दादिभिः', 31. P₁₋₄ व्यसनोत्थं, 32. M₂ 'पसर्पण'

11. D₁ P₁₋₄ 'धर्म' (for चर्मवर्म), 34. P₁₋₄ ins. 'वेप', 35. D₁ M₂ P₁₋₄ om. 'स्थ'

12. M₂ V₁ एवंष्टविधो, 36a. M₂ V₁ पशुप्राणिकलपीयमा, 37. M₁ V₂ 'सर्पणात', 38. D₁ P₁₋₄ om. भवतः

13. M₁ V₂ 'नादिश्रवणाद्व'

अप्रियनिवेदनाद्यो 'विषादभावाश्रयोडनुभावोदस्य2।

सहसारिदर्शनाच्चेत्प्रहर्षपरिघट्टने: कार्य:4।।६५।।

जड़ता नाम-सर्वकार्यप्रतिपत्तौ: । इष्टानिष्टश्रवणदर्शनव्याध्यादिभिरविर्भाव:

समुत्पद्यते5। तामभिनयेदकथनाभिभाषणतूष्णींभावा9निमेषनिरिक्षणपरवशत्वादिभिरनुभावै: ।

अत्रार्या-इष्टं वानिष्टं वा सुखदु:खे8 वा न वेत्ति यो मोहात् ।

तूष्णीक: परवश: स भवति जड़संज्ञक: पुरुष: ।।६६।।

गर्वो नाम-ऐश्वर्यकुलरूपयौवनविद्याबला9दिभिरविर्भाव: समुत्पद्यते

तस्या10सूया11वजादर्शनानुत्तरदानसंभाषणाज्ञावलोकनविम्रमापहसन12वाक्पारुष्यगुरुत्वतिक्रमणाधिक्षेपा13दिभि-

रनुभावैरभिनय: प्रयोक्तव्य:14। अत्रार्या भवति15-

विद्यावसु16 रूपदैश्वर्यादिथ धनागमाद्वापि ।

गर्व: खलु17 नीचानां दृष्टृऋजुविचारणै:18 कार्य: ।।६७।।

विषादो नाम-कार्या19निस्तरणदैवव्यापत्तिसमुत्थ:

तमभिनयेत्सहायान्वेषणो20पार्यवेचिन्तनोत्साहविगत21वैमनस्यनि: श्वसिति22दिभिरनुभावैरुत्तममध्यमयानाम् ।

अधमानां तु विपरिधावनालोकनमुखशोषणसुकपरिलेहननिद्रानि: श्वसितध्यानादिभिरनुभावै:23।

अत्रार्या श्लोकौ24-

1. D1 om. from 0विषाद to इष्ट0, 2. M2 0भावाश्रयातु कार्योडसौ, 3. M1 V2 निर्देशं चेत्, 4. M1 V2 0तन्न कार्यम् ।

2. D1 om. समुत्पद्यते, 6. D1 P1-4 0येदाकम्पनाभा0, 7. M1 ins. 0प्रतिमा0, 8. M1 V2 0दु:खं

3. M1 V1-2 ins. 0धनलाभ0, 10. D1 P1-4 तम् (for तस्या), 11. M1 V2 om. 0असूया0, 12. M1 0आहनसन (see note)

4. M2 om. गुरु0 … 0क्षेप0, 14. D1 P1-4 0भावैरभिनयेत् ।, 15. M1 V2 om. भवति, 16. M1 V2 0यौवन0 (for 0वयस्)

5. D1 P1-4 स च (for खलु), 18. M1 0विचारणै:, 19. M1 V2 कार्यारम्भ0, 20. M1 V2 0गवेषण0 (अन्वे0)

6. P1-4 0निर्गत0 P2-3 0निर्वृत0, 22. D1 P1-4 om. 0नि:श्वसित0, 23. D1 P1-4 om. 0अनुभावै0, 24. M1 V2 श्लोकश्-

(Footnotes of Crit. Ap. of this page continued on page 59)

25कार्य26निस्तरणकृतशौर्यं27भिग्रहणराजदोषाढै:।

दैवादिष्टे योऽर्थस्तदसंप्राप्तौ28विषाद: स्यात् ॥६८॥

वैचित्योपायचिन्ताभ्यां कार्यमुत्तममध्ये यो: ।

निद्रानि:श्वसितध्यानैरधमानां तु योजयेत्29॥६९॥

औत्सुक्यं नाम-इच्छजनवियोगासुमरणोद्यानदर्शन30दिभिरविभावै: ।

समुत्पद्यते । तस्य31दीर्घनि:श्वसिताधोमुखविचिन्तननिद्रातन्द्रा32श्यनाभिलाष33दिभिरनुभावैरभिनय: प्रयोक्तव्य:34॥

35अत्रार्या भवति-

इच्छजनस्य36वियोगादौत्सुक्यं जायते हृदयस्मृत्या ।

चिन्तानिद्रातन्द्रागात्रगुरुत्वैरभिनयो हृदस्य ॥७०॥

निद्रा नाम-दौर्बल्यश्रमक्लम37मदालस्यचिन्तात्याहारस्वभावादिदिभिरविभावै:

समुत्पद्यते ।

तामभिनयेद्गात्रदैन्यगौरवशरीरावलोकन38नेत्रघूर्णनविजृम्भणमान्द्य39च्छ्वसित40सन्त्रगात्रतक्षिणिमीलनमसर्वक्रियासंमोह41-

दिभिरनुभावै: । 42अत्रार्ये भवत:-

आलस्याहारबेल्यात्क्लमाच्छृणुचित्तनिस्त्सभावाच्च ।

रात्रौ जागरणादपि निद्रा पुरुषस्य 43संभवति ॥७१॥

25. About the version

कार्यानिस्तरणाद्रौ चौर्याभिग्रहणराजदोषाद्धा।

दैवादर्थविपत्तेरथर्वति विषाद: सदा पुंसाम्॥ see note.

26. P1-4 कार्योद्धि0, 27. M1 V2 चौर्य0, 28. P4 0तौ, 29. D1 M1 V2 P1-4 दर्शयेत्, 30. D1 P1-4 om. 0उद्यानदर्शन0

27. D1 V1 P1-4 तद् (for तस्य), 32. D1 V1 P1-4 0तन्द्रा0 om. 0तनद्र0, 33. P1-4 om. अभिलाष, 34. D1 P1-4 0दिभिरभिनयेत्0

28. D1 P1-4 भवत्यपि च-, 36. V2 0जनादि0 M2 0जनविप्र0, 37. M1 V2 om. क्लम

29. M1 V2 गात्रपरिलोलन (for शरी...कन), 39. M1 0मादेव0 (for मान्द्य) V2 0गात्रविमर्दन0 P1-4 0माद्रे0 (see note)

30. M2 P1-4 ins. निःश्वसित, 41. D1 M2 om. 0सर्व... मोह0, 42. P1-4 अत्रान्तरे आर्ये, 43. M1 पुरुषेषु

तां1 मुखगौरवगात्रप्रतिलोचन2नयनमीलनजडत्वैः । जृम्भणगात्रविमर्दैर्नुभावैर्भिनयः प्रयोक्तव्यः:3 ॥७२॥

नाम-देवयक्षनागब्रह्म4राक्षसभूत5पिशाचादीनां अपस्मारो ग्रहणानुस्मरण6च्छिष्टशून्यागारसेवनाशुचिकालान्तरातिपातधातुवैषम्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्य स्फुरितनि:श्वसितोत्त्कम्पितधावनपतनस्वेदस्तम्भन7वदनफेन8जिह्वापरिलेहनादिभिरनुभावैर्भिनयः प्रयोक्तव्यः । अत्रार्ये भवतः:-

भूत10पिशाचग्रहणानुस्मरणोच्छिष्टशून्यगृहगमनात् । कालान्तरातिपातादशुचि11 भवत्य12पस्मारः ॥७३॥

सहसा भूमौ पतनं प्रकम्पितं वदनफेनमोक्षश्च । नि:संज्ञस्योत्थान13 रूपाण्येतान्यपस्मारे ॥७४॥

सुमं नाम14- निद्रासमुत्थम्। तदुच्छ्वसितनि:श्वसितसनागात्राक्षिनिमीलनसर्वेन्द्रियसंमोहनोत्स्वप्नायितादिभिरनुभावैर्भिनयेत् ।15 अत्रार्य:-

सोच्छ्वासैरनि:श्वासैर्मन्दाक्षिनिमीलनेन निश्शेषः । सर्वेन्द्रियसमोहात्सुमं स्वप्नैश युज्जीत16 ॥७५॥

1. M1 तस्या, 2. M1 V2 om. प्रतिलोचन0, 3. D1 M1 P1-4 अभिनयेत् प्राज्ञः ।, 4. V2 om. ब्रह्म, 5. M1 V2 om. भूत0

2. P1-4 om. अनुस्मरण, M1 V2ग्रहणदुच्छिष्ट0, 7. M1 V2 om. स्तम्भन, 8. M1 V2 ins. हिक्का, 9. D1 P1-4 भवति चात्र

3. P1-4 प्रेत0, 11. D1 P1-4 शुचि च, 12. M1 V2 भवदेप0, 13. M1 V2 नि:संज्ञस्योत्थानं

4. After सुमं नाम, vulgate editions - निर्णयसागर, GOS & Unni - ins. the following :- निद्राभिभवः; इन्द्रियविषयोगमनमोहनक्षितितलशयनप्रसारणाकुर्वणादिभिरविभावैः समुत्पद्यते । (See note)

5. After अभिनयेत् (in सुसप्रकरण), Vulgate editions insert the following verse (prefixed by अत्रार्ये भवतः:) निद्राभिभवोन्द्रियपरमणमोहनैर्भवेत्सुसुम्। अक्षिनिमीलोच्छ्वसनैः स्वप्नायितजल्पतैः कार्यः॥

6. for ft d, M1 स्वप्नं सपने प्रयुज्जीत.

विबोधो नाम-आहारपरिणामनिद्राच्छेददेशनान्त¹शब्दस्पर्श²निदिर्भिविभावैः समुत्पद्यते । तं जृम्भणाक्षिपरिमर्दनशयनमोक्षण³आचच्लन⁴भुजाक्षेपकुलित्रोचनादिभिरनुभावैरभिनयेत् अत्रार्यो भवति-

आहारविपरिणामाच्छब्दस्पर्शादिभिर्दृश्व संवृतः ।

प्रतिबोधस्त्वभिनेयो जृम्भणादि⁵क्षिपरिमर्दैः ॥७६॥

अमर्षो नाम-विद्वेष्यर्धनबलाधिकैरधिकिश्रृयावमानितस्य वा समुत्पद्यते । तं⁶ शिरःकम्पनप्रसवेदनाधोमुखविचिन्तनध्यानाध्यवसायोपायान्वेषणादिभिरनुभावैरभिनयेत् अत्र श्लोकौ-

आक्षिप्तानां सभामध्ये विद्वेष्येर्बलाधिकैः ।

नृणामुत्साहसप्तानां⁷ ह्यमर्षो नाम जायते ॥७७॥

उत्साहाध्यवसायाभ्यांमधोमुखविचिन्तने:⁸ ।

शिरःप्रकम्पवेदैर्हैस्तं प्रयुज्जीत पण्डितः¹⁰ ॥७८॥

अवहिथ्यं नाम-आकारप्रच्छादनात्मकम् । तच्च लज्जाभयापजय¹¹गौरवजिह्म्यादिभिरविभावैः

समुत्पद्यते। तस्यान्यथा¹²कथनाविलोकितकथाभृङ्कृतकदर्यैरादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः¹³ । अत्र श्लोको भवति-

धार्ष्ट्यजिह्म्यादिसंभूतमवहित्यं भर्यातकम्¹⁴ ।

तच्चवागणया कार्य नातिवोत्तरभावणात् ॥७९॥

¹⁵उग्रता नाम-चौर्याभिग्रहणापराधासत्प्रलापादिभिरविभावैः समुत्पद्यते । तां च वधबन्धनाटानिर्निर्वर्तनादिभिरनुभावैरभिनयेत् ।

अत्रार्यो भवति-

चौर्याभिग्रहणवशा¹⁶नृपापराधाद्युग्रता भवति ।

वधबन्धनाटानादिभिरनुभावैरभिनयस्तस्याः ॥८०॥

¹⁷मतिनाम-नानाशास्त्रविचिन्तनोहापोहादिभिरविभावैः समुत्पद्यते । तामभिनयेत्

शिष्योपदेशार्थविकल्पनसंसहयच्छेदादिभिरनुभावैः । भवति चात्र श्लोकः-

1. M₁ V1-2 ins. ⁰तीव्र⁰, 2. M₁ ins. ⁰रूप⁰, 3. D₁ M₁ ⁰वलन⁰ V₂ ⁰वदन⁰, 4. M₁ V₂ ⁰वलन⁰, 5. M₁ V₂ ⁰रक्षिष्ण⁰

2. M₁ V₂ तस्य, 7. M₁ V₂ ⁰रभियेत् : प्रयोक्तव्यः 1, 8. M₂ ⁰धैर्योय⁰, 9. D₁ P1-4 ⁰चिन्तितैः, 10. M₁ V₂ नाट्यवित्

3. D₁ P1-4 om. ⁰अपजय⁰, 12. M₂ V₂ ⁰अन्य⁰ (om. था)

4. D₁ P1-4 प्रयोक्तव्यः : M₁ & V₂ miss a large portion at this point - from प्रयोक्तव्यः to अभिनयेत् (in

उग्रताप्रकरण)

14. D₁ P1-4 भयानक⁰, 15. D₁ P1-4 prefix अथ(?), 16. D₁ P1-4 ⁰ग्रहणो⁰

15. M₁ V₂ give मतिप्रकरण before उग्रताप्रकरण

नानाशाखरविनिष्पन्ना1 मतिः संजयते नृणाम् ।

शिष्योपदेशार्थकृतस्तस्यास्त्वभिनयो भवेत् ॥८१॥

व्याधीनां-वातपित्तकफसंनिपातप्रभवः1 तस्य1a ज्वरादयो विशेषा: । ज्वरस्तु2 त्रि3विधः-सशीत:

सदाहश्र तन्त्र4 सशीतो

प्रवेपितसर्वाङ्गोऽत्कम्पनानिकुचनामनाभिलाषरोमाश्रहनुवलननासा5विकूणनमुखशोषण6परिदेवनितादिभिरनुभावै:-

रभिनेयः । सदाहः पुनः9 विक्षिमाद्र10 करचरणभूषामुलुलेपनशीताभिलाषपरिदेवनितोत्रकृच्छ्र11दिभिः । ये चान्ये व्याधयस्तेऽपि मुखविकूणन12 गात्रास्तम्भनि13दिभिरनुभावै14रभिनेयाः ।

अत्र श्लोको भवति-

समासस्तु व्याधीनां कर्तव्योऽभिनयो बुधैः ।

सस्ता5ङ्गात्रविक्षेपैस्थ17 मुखविकूणनैः16 ॥८२॥

उन्मादो नाम-इष्टजनवियोगविभवनाशा17भिघातवातपित्तश्लेष्मप्रकोपादिभिरिविधभावैरुत्पद्यते

तनिमित्तहसितरुदितोत्रकृच्छ्रसंबद्धप्रलापपशयनोपविष्टोत्थितप्रधावितविनृतगीतपटुतरभस्मपांसुवधूलनत्रुणत्रोटन18निर्माल्य

ल्याकुचेल19 चीरघट20कपाल20शरावाभरणधार21 जौपभोगैरनेकैश्र्वान22 स्थितैस्तैः श्रेष्ठानु23 करणादिभिरनुभावैरभिनयेत् ।

अत्रायें भवत:-

इष्टजनविभवनाशादिभिघातद्वातपित्तकफकोपात् ।

विध्याचित्तविकारादुन्मादो नाम संभवति ॥८३॥

अनिमित्तरुदितहसितोपविष्टस्थितप्रधावितोत्कृष्टैः ।

अन्यैश्र विकारैतरुनमाद संप्रयुज्जीत ॥८४॥

मरणं नाम-व्याधिजमभिघातजं च ।

तदव्याधिप्रभवं । अभिघातजं तु

यदान्यृक्छूल24 दोषवैषम्यगण्डपिटकज्वरविषूचिका25दिभिरुपरुपद्यते तदव्याधिप्रभवं ।

शस्त्राहिन्दंशविषाणश्रापदगजतुरगराश26यान27 विनाशप्रभवम्

एतयोरिदानीं28भिनयविशेषान्वक्ष्यामः:-तत्र व्याधिजं विषण्णगात्रत्रया29यतार्ङ्गविचेष्टितनिमीलितनयनं

हिक्कोद्ध्वश्वासोपेत30परिजनान्वेष्टव्याकुलाक्षरकथनादिभिरनुभावैरभिनयेत् ।

अत्र श्लोको भवति-

1. D1 V1 P1-2 0शाखार्थसंप्रज्ञा SV. 'शाखार्थबोधन, 1a. M2 तस्या:, 2. M1 V2 ins. खलु, 3. M1 V2 वि0

2. M1 V2 om. तन्त्र, 5. M1 V2 तावत्, 6. D1 P1-4 om. 'निकु... लाञ्छ0, 7. D1 P1-4 0हेतुचलनास्य, 8. P1-4 ins. अत्र0,

3. D1 P1-4 सदाहस्तु, 10. M1 V2 चेष्ट (for अक्ष), 11. D1 ins. वेपन0, 12. V2 0विघूर्णन, 13. M1 V2 ins. परिदेवन0

4. D1 P1-4 om. 'नुभावै0, 15. M1 V2 रुजा (for रस्था), 16. V2 विघूर्णने:, 17. M1 V2 ins. व्यसन0

5. D1 P1-4 om. 'त्रुणत्रोटन0, 19. D1 P1-4 om. 'कुचेल0, 20. M1 V2 0वीरपत्र0, om. 'कपाल0

6. D1 P1-4 0स्पर्शन (for धारण), 22. D1 P1-4 0र्नैयैश्र्वाव0, 23. D1 P1-4 om. 'अनु0

7. D1 P1-4 om. यदा... छूल0, 25. D1 (ins. in margin) P1-4 विचर्चिका0, 26. D1 P1-4 ins. पशु0

8. M1 V2 0पतन0, 28. D1 P1-4 एतश्चिदानीम0, 29. M1 V2 0भात्रमथ्या0, 30. P1-4 0श्वासोत्यपन0

व्याधीनामेकभावो हि मरणाभिनयः स्मृतः ।

विषण्णगात्रैर्नैर्नैःश्वैरेर्निद्रैश्व विवर्जितः1 ॥८५॥

अभिघातजे तु नानापकारा2 अभिनयविशेषा:3 । यथा शस्त्रक्षते तावत्सहसा भूमिपतन4 वेपन5 सुरणादिभि6 रभिनय: प्रयोक्तव्य: । अहिदष्टविषपीतयोर्विषवेग7 यथा-

कार्यंवेपथुदाहिकाफेनस्कन्धभङ्गजडतामरणानित्यतैश्च8 । अत्र श्लोकौ भवतः-

कार्यं तु प्रथमे वेगे द्वितीये वेपथुस्तथा ।

दाहं तृतीयये हिकां च9 चतुर्थे संप्रयोजयेत् ॥८६॥

फेनं च10 पश्चमे कुर्यात्स्थे स्कन्धस्य भङ्गजनम्11 ।

जडतां सप्तमे कुर्याद्दशमे मरणं तथा ॥८७॥

अत्रार्या भवति-

श्वापदगजतुरगरथो12 द्ववं तु पशुयानपतनं वापि ।

शस्त्रक्षत13 वत14 कुर्याद्वेक्षितगात्रसंचारम् ॥८८॥

इत्येवं मरणं झेयं15 नानावस्थान्तरात्मकम् ।

प्रयोक्तव्यं बुधै: सम्यक्स्थानभावाद्यचेष्टितै: ॥८९॥

त्रासो नाम-विधुल्कशनिपातनिर्घाताम्बुदर16 महास्तव्17 पशुरवदिभिरविभावैरुत्पद्यते । तं सक्षिप्ताज्जोङ्कम्पनवेपथुस्तम्भरोमाश्राग्रद्रलापादिभिरनुभावैरभिनयेत् । अत्र श्लोको भवति-

महाभैरवनादैश्चैवै: समुपजायते ।

मस्तकाक्षिनिमेपैश्च18 तस्य त्वभिनयो भवेत् ॥९०॥

1. M1 विवर्जितै:, 2. D1 P1-4 om. 'प्रकार0'

2. Southern version recounts in some mss. the five types under मरण as:-

शस्त्रक्षताहिदष्टविषपीतगजादिपतितत्वश्वापदहता:, 4. V2 om. 'वेपनस्फुरण0', 5. D1 P1-4 'विकम्पन0' (for 'वेपन0')

6. M1 V2 ins. 'स्तुभावै0', 7. D1 P1-4 अहिदष्टे विषपीते नानाविषवेगैरैरथा:, 8. D1 M1 V2 P1-4 ins. विषवेग:,

7. M1 V2 तु, 10. M1 V2 तु, 11. for ft d, P1-4 स्वनं श्वेते स्कन्धभङ्गजन्म ।

8. M1 V2 om. 'रथ0', 13. V2 om. 'क्षत0', 14. M1 'जप' (for वत), 15. for ft a, D1 P1-4 इत्येतन्मरणं प्रोक्त

9. M1 V2 'म्बुदरव0' om. 'महा0', 17. M1 V2 ins. दर्शने, 18. for ft. c, M1 V2 मस्तकाधनिमेषैश्चैस्

वितर्कों

नाम-संदेहविमर्शप्रत्ययादिभिर्विभावैरुत्पद्याते । तमभिनयेद्

विविधैर्विचारितप्रश्नैःसंप्रधारणमत्रसंगूहनादिभिरनुभावैः । अत्र श्लोको भवति-

विचारणादिसंभूतः संदेहातिशयात्मकः ।

वितर्कस्वभिनेयस्तु शिरोभूक्षेपकम्पनैः ॥९१॥

एवमेते त्र्यङ्ग्रिशद्व्यभिचारिणो भावा देशकालावस्थानुगतमध्यमाधमोत्तमैः स्त्रीपुंसः

प्रयोगशादुपपाद्या इति ।

त्र्यङ्ग्रिशदिमे' भावा विज्ञेया व्यभिचारिणः¹⁰ ।

सात्त्विकांस्तु पुनर्भावान्प्रकस्यामुनः¹¹पूर्वैःः ॥९२॥

अत्राह-किमन्ये भावाः सच्चेन विनाभिनीयन्ते यस्मादुच्यन्ते एते सात्त्विकाः¹² इति । अत्रोच्यते । इह

हि सत्यं नाम मनःप्रभवम् । तच्च सहितमनस्त्वादुच्यते¹³ । मनसः समाधौ सच्चनिष्ठपत्थरभवति¹⁴ । तस्य च

योऽसौ स्वभावो स्तम्भस्वेद¹⁵रोमाशाशवैवर्ण्यादिकः¹⁶ (यथाभावोपगतःः) स न शक्यो¹⁷नियमनसा कर्तुमिति ।

लोकस्वभावानुकारणत्वाच्च¹⁸ नाट्यस्य सच्चमीप्सितम् । को दृश्यताः । ¹⁹इह हि नाट्यधर्मीप्रवृत्ताः

सुखदुःखकृता भावास्तथा सत्त्वविशुद्धा²⁰ । कार्यो यथा सरूपा भवन्ति । ततः²¹ दुःखं नाम रोदनात्मकं

तत्कथमदुःखितेन, सुखं च प्रहर्षात्मक²² मसुखितेनाभिनेयम्²³ । एलदेवस्य सच्चं यदुःखितेन सुखितेन

वाश्रूणोर्माथो दर्शयितव्याविति कृत्वा सात्त्विका भावाः इत्यभिव्याख्याता²⁴ । इत इमे-

स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाशः स्वरभेदोऽथ वेपथुः ।

वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विका मताः²⁵ ॥९३॥

अत्रार्या:- तत्र

क्रोधभयहर्षलज्जादुःखश्रमरोगतापघातादेभ्यः ।

व्यायामक्लमादमगे²⁶ स्वेदः संपीडनाच्चैव ॥९४॥

1. P₁₋₄ om. ⁰विभावै… संगूहनादिभि⁰, 2. D₁ ⁰विहित⁰, 3. M₁ ⁰प्रज्ञा⁰ (?प्रज्ञा ?), 4. P₁₋₄ om. ⁰संभूते:

2. For ft b D₁, स संदेहो भयात्मकः: P₁₋₄ त्रयात्मकः: M₁ V₂ संदेहजननात्मकः:, 6. V₂ स्थात, 7. V₂ ⁰पक्ष⁰

3. D₁ P₁₋₄ om. the entire prose-sentence, 9. D₁ P₁₋₄ ⁰दमी, 10. for ft b, D₁ P₁₋₄ संविभजेया: प्रयोगकृभिः।

4. M₁ V₂ व्याख्यास्यामः⁰, 12. D₁ P₁₋₄ नैनेते सात्त्विका उच्चन्ते ।, 13. D₁ P₁₋₄ ⁰दुत्पद्यते

5. D₁ P₁₋₄ मनःसमाधानाच्च सद्यो निवर्त्तिति।, 15. D₁ P₁₋₄ om. स्तम्भस्वेद⁰, 16. D₁ P₁₋₄ ⁰दिकृतः

6. D₁ P₁₋₄ शक्यते, 18. D₁ P₁₋₄ ⁰करणाच्च, 19. M₁ V₂ ins. अत्राह।

7. M₁ V₂ शुद्धाधिष्ठातः (कार्यो यथा सरूपा भवति--sing.), 21. D₁ P₁₋₄ om. ततः, 22. P₁₋₄ ⁰तमक तत्कथम⁰

8. M₁ V₂ नेतु शक्यते (om. एतदेवास्य… दर्शयितव्यो) इति सत्वं समीक्षितमिति कृत्वा सात्विको नाम इति भावः।

9. D₁ P₁₋₄ om. from त इमे… to अत्रार्या:। (See note), 25. V₂ स्मृता:, 26. D₁ P₁₋₄ ⁰धर्मात

हर्षभयशोकविस्मयविषादरोषादीनसंभवः स्तम्भः । शीतभयहर्षरोषस्पर्शजरारोगजः 3 कम्पः ।।९५।।

आनन्दामर्षाभ्यां धूमाज्जनजृम्भणाद्वयाच्छोकात् । अनिमेषप्रेक्षणत: शीताद्रोगाद्वेदशूल् ।।९६।।

शीतक्रोधभयश्रमरोगक्लमातापजं च वैवर्ण्यम् । स्मश्रुभयशोकेहर्षात् क्रोधाद्रोगाच्च रोमाथः ।।९७।।

स्वरभेदो भयहरषक्रोधजरौक्यरोगमदजनितः । श्रममूर्छामदनिद्राभिघातमोहादिभिः प्रलयः ।।९८।।

एवमेते बुद्धिजेया भावाः ह्यष्टौ तु सात्विकाः । कर्म चैषां प्रवक्ष्यामि हानुर्भावानुभावकम् ।।९९।।

नि:संज्ञो निष्प्रकम्पस्थिरं शून्यजडाकृतिः । सक्तनिग्रहतया चैव 11 स्तम्भं त्वभिनयेदुधः ।।१००।।

व्यजन 12 ग्रहणाच्चापि स्वेदापनयनेन च । स्वेदस्याभिनयो योज्यस्तथा वाताभिलाषतः 14 ।।१०१।।

मुहुःकण्टकितत्वेन तथोल्लूक 15 सनेन च । 16रोमाश्चस्त्वभिनेयो वे गात्रस्पर्शनेन च ।।१०२।।

1. M 1 V 2 रोग 0 , 2. D 1 P 1-4 रोगवश 0 M 1 V 2 मदरोष 0 (for रोषादि 0 ), 3. M 1 V 2 संभवः (for रोगजः) 4. M 1 V 2 0दरं, 5. M 1 V 2 0वात 0 , 6. P 1,4 0रागात 0 , 7. M 1 V 2 om. जर, 8. P 1-4 om. 0रौक्य 0 , 9. SV रस 0 10. M 1 V 2 0 स्मितशून्य 0 , 11. for ft c, D 1 M 1 P 1-4 नि:संज्ञ: स्तब्धगात्रश्व, 12. P 1-4 व्यजक 0 13. D 1 om. from चापि the whole verse and निष्ठित निष्प्रकम्पः (100a. cf. conspectus below) 14. M 1 लाषक:, 15. See note, 16. SV पुलकेन च रोमाञ्च गात्रस्पर्शेन दर्शयेत्।

स्वरभेदोऽभिनेतव्यो¹ भिन्नगद्गदनिस्वने:² । वेपनात्स्फुरणात्कम्पाद्दैनेषु³ प्रयोजयेत् ॥१९०३॥

मुखवर्णपरावृत्या नाडीङनयौगत:¹ । वैवर्ण्यमभिनेतव्यं प्रयत्नाद्वङ्गसंस्थयम्² ॥ १९०४॥

बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रत्वान्नेत्रसम्मार्जनेन च । मुहु:श्रुकणापातेरस त्वभिनयेद्‌ध: ॥१९०५॥

निश्श्वेषो निष्ठप्रकम्पत्वाद्वक्त्रश्वसितादपि । महीनिपतनाच्चापि प्रयाभिनयो भवेत् ॥१९०६॥

एकोनपञ्चाशदिमे⁷ यथावद्रावस्थाव्यवस्था गदिता मयेह⁸ । भूयश्च⁹ ये यत्र रसे नियोज्यास्‍ताङ्गश्रोतुमर्हन्ति च विप्रमुख्याः ॥ १९०७ ॥¹⁰&¹¹

1. for ft a, D₁ P₁-₄ स्वरभेदं तथा चैव, 2. M₁ V₂ "विस्वरैः, 3. SV "तद्धि दुष्करम्, 4. D₁ M₁ V₂ P₁-₄ replace the verse by one line नेत्रसम्मार्जनेबाङ्गीरसु चाभिनयेद्‌धः, 5. M₁ V₂ मैदिनी⁰, 6. See note, 7. D₁ P₁-₄ अमि (for इमे), 8. D₁ P₁-₄ मया वः, 9. D₁ P₁-₄ एवं च M₁ V₂ येषां च

2. After 107 and अत्र श्लोकः the M₂ codex has the following verses (see note) शङ्खा व्याधिस्था ग्लानिक्षिन्नतासूया भयं तथा । विस्मयश्च वितर्कश्च स्तम्भश्वसपलता तथा ॥ रोमाञ्चहर्षौ निद्रा च तथोन्मादमदावपि । स्वेदश्रैवाचिह्नं च प्रलयो वेपथुस्तथा ॥ विषादश्रमनिर्वेदौ गर्वविगा धृति: स्मृति: । मतिमोहौ विभोदक्ष सुसमौत्सुक्यलज्जिते ॥ क्रोधामर्षौ च हर्षश्च शोकोद्वेगपस्मार एव च । दैन्यं च मरणं चैव रोत्साहसंयुता ॥ त्रासवैवर्ण्यसीतै: स्वरभेद: श्रमोऽपि च । जड़ता च तथा षट् च चत्वारिशत्प्रकीर्तिता: ॥

3. After 107 and अत्र श्लोकः D₁ V₂ P₁-₄ give the following verse:- ग्लानि: शङ्खा हास्यूा च श्रमश्वपलता तथा । सुमं निद्रावहित्थं च शृङ्खारे वेपथुस्तथा ॥ (See note)

Concordance of Vv. 100-107

Crit. ver. LV

100ab निःशङ्झो 102ab (निश्श्वेषो...)

100cd स्कत्नगात्र 102cd

101ab व्याजन 101ab

101cd स्वेदस्याभिनयो 101cd

102ab मुहु:कण्टनेन 104ab

102cd पुलकेन 104cd

103ab स्वरभेदो 103cd

103cd वेपनात् 103ab

104ab मुखवर्ण 105cd

104cd वैवर्ण्य 106ab

105ab बाष्पाम्बुलुणा 105ab

105cd मुहुःश्रुकणा om.

106ab निश्श्वेष (a=variant of 100a) om.

106cd महीनिपतनाच्चापि 106cd

107 107

अत्र श्लोका:-

आलस्योग्रजुगुप्साह्यैरेवं भावैस्तु वर्जिता:2 ।

उद्द्रावयन्ति शृङ्गारं सर्वे भावाः स्वसंज्ञया ॥१०८॥

यथावसरमते हि स्थायिस्थानिरे सत्त्वजा: ।

उद्दिपयन्ति शृङ्गारं रसमासाद्य संजितम् ॥१०९॥

ग्लानि: शङ्का हास्युश्च श्रमथपलता तथा ।

सुमं निद्रावहिथं च हास्ये भाव:3 प्रकोर्तिता: ॥११०॥

निर्वेदशैव चिन्ता च दैन्यं ग्लान्यसमेव च ।

जड़ता मरणं चैव व्याधिश्च करुणे स्मृता:4 ॥१११॥

गर्वोऽसूयामदोत्साहा वावेगोऽर्ष एव च ।

क्रोधश्वपलताडथ च विजेया रौद्रसम्भवा: ॥११२॥

असमोहस्थोत्साह आवेगो हर्ष एव च ।

मतिश्शैव तथोग्रत्वममर्षो मद6 एव च ॥११३॥

1. D1 P1-4 0भि:, 2. for ft b, D1 M1 V2 P1-4 भावैस्तुपरिवर्जिता:1, □ See note on 109

2. D1 M1 V2 P1-4 हास्यभावा:, 4. V2 से

3. In D1 V1-2 P1-4, verse 112 occurs after 114, in contravention to the accepted order of the रस5. This order is restored in SV which is followed here. 6. M1 V2 0ग्रत्वं हर्ष उन्माद

रोमााञ्च: प्रतिबोधश् क्रोधोऽसूया धृति¹स्तथा ।

गर्वश्²व वितर्कश् वीरि भावा भवन्ति हि² ॥११४॥

स्वेदश् वेपथुश्²वै रोमााञ्चो गद्गदस्तथा ।

त्रासश् मरणं चैव वैवर्ण्यं च भयानके ॥११५॥

अपस्मारस्तथोन्मादो विवादो मद³ एव च ।

मृत्यु⁴व्याधिभयं चैव भावा बीभत्ससंश्रिता: ॥११६॥

स्तम्भ: स्वेदश् मोहश् रोमााशो विस्मयस्तथा ।

आवेगो जड़ता हर्षो मूर्च्छा चैवाद्भुतश्रया: ॥११७॥

ये त्वते सात्त्विका भावा नानाभिनयसंश्रिता:⁵ ।

रसेप्वेतेषु सर्वे ते ज़ेया नाट्यप्रयोक्तृभि: ॥११८॥

न ह्येकरसजं काव्यं किंचिदास्ति प्रयोक्तृ⁶ ।

भावो वापि रसो वापि प्रवृत्तिवृत्तिरेव वा ॥११९॥

⁷बहूनां⁸ समवेतानां रूपं यस्स्य भवेद्²रहु ।

स मन्तव्यो रस: स्थायी शेषा: सञ्चारिणो मता: ॥१२०॥

दीपयन्त: प्रवर्तन्ते येऽ पुना: स्थायिनं रसम् ।

ते नु सञ्चारिणो ज़ेयास्ते हि स्थायित्वमागता: ॥१२१॥

1. D₁ ध्वनि⁰, 2. P₁₋₄ वै, 3. P₁₋₄ व्यंजनो नाम (?!), 4. M₁ V₂ मतिर्⁰

2. P₁₋₄ नानालाभासमाश्रया:¹ D₁ ⁰भावो⁹ (for लाब), 6. D₁ P₁₋₄ ⁰जं, 7. P₁₋₄ चापि

3. D₁ P₁₋₄ om. Vv. 120-127. M₁ V₂ also om. Vv. 121, 124 to 127, 9. M₁ V₂ सर्वेषां

विभावानुभावयुतो हृद्यवस्तुसमाश्रय: ।

संचारिभिस्तु संयुक्त: स्थाय्येव तु रसो भवेत् ॥१२२॥

स्थायी सत्त्वातिरेकेण प्रयोक्तव्य: प्रयोक्तृभि: ।

संचार्याकारमात्रेण स्थायी यस्माद्वस्थित: ॥१२३॥

ये त्वेते सात्त्वका भावाः नानाभिनययोग्जिता: ।

रसेप्वेतेषु सर्वेषु ते ज्ञेया नाटचकोविदै: ॥१२४॥

न होकरसज् काव्यं नैकभावैकवृत्तिकम् ।

विमर्दे रागमात्येति प्रयुक्तं हि प्रयत्नत: ॥१२५॥

भावा वापि रसा वापि प्रवृत्तिरेव वा ।

बीभत्साद्भुतशान्तानां त्रिविध्यं नात्र कथ्यते ॥१२६॥

सत्त्वप्रयोजितो हृद्यार्थ: प्रयोगेऽपि विराजते ।

विदित्वा हि विराजन्ते² लोके चित्रं हि दुर्लभम् ॥१२७॥

नानाभावार्थसंपन्ना:³ स्थायिस्वाभिचारिण:⁴ ।

पुष्पैरिवकीर्णा: कर्तव्या: काव्येषु हि रसा बुधै:⁶ ॥१२८॥

एवं रसाश्र भावाश्र व्यवस्था नाटके स्मृता: ।

य एवंमेतज्जानाति स गच्छेत्सिद्धिमुत्तमाम् ॥१२९॥

इति श्रीभारतीये नाट्यशास्त्रे भावव्यञ्जनो नाम समोमध्योध्याय: ।

1. M₁ V₂ यस्मादव्य०

→ After 126, SV ins.

षण्णां रसानां त्रिविध्यं नानाभावरसान्वितम् ।

2. For ft c, M₁ V₂ चित्राणि न विराजते, 3. M₁ V₂ निष्ठात्र:, 4. For ft b, D₁ P1-4 स्थायिभावा विचारlin:

3. M₁ V₂ पुंस०, 6. For ft d, M₁ V₂ काव्ये सत्त्वरसाश्रया: ।

→ After 128, D₁ P1-4 ins.

सर्वेषां समवेतानां रूपं यस्माद्भवेद्रुहू ।

स मन्तव्यो रस: स्थायी शेषा: संचारीणो मताः ।

NOTES

Notes : Chapter I

I.1 Dwivedi rejects the verse as spurious since it does not mention the कर्ता of प्रवक्ष्यामि.

Even according to Abhinavagupta, he says, some initial Karikas are written by Bharata’s pupils.

I.3 It is observed that at many places the M-mss. (which, in a way, represent for us here the Southern Version) give us a shorter and more compact version generally without loss of the meaning and avoiding unnecessary flourishes of language.

It has generally been accepted that Indian Mss-tradition hardly missed anything consciously – particularly, anything important and meaningful; it has always added, but rarely missed. Therefore, in attempting to prepare a critical text, it can be considered relatively safer to accept the Southern Version, particularly where it offers a meaningful and smooth text and does not show any lapse in the meaning. Hence, the critical text presented here generally follows the SV or the M-mss. It was observed in the process of editing Valmiki Ramayana also that the Southern Version (SV) has retained a better and older text. The same experience is repeated in the case of Natyasastra also.

I.21 It goes without saying that the general rule that SV/M-mss form the basis of the Crit. text of NS attempted here, is to be followed carefully and judiciously; where the Southern text does not appear to be consistent, the Northern Version (indicated here as LV=larger version) is to be adopted for the critical text, The portion of Vv. 21-34, mentioning the names of the hundred sons of Bharata is one such example of making exception to the general rule. The reason is this : In Indian tradition, the numbers शत and सहस्र are first employed only to indicate the innumerability of the members of that class, yet, care has later been taken to justify that number (शत or सहस्र) with exactness.

We see this attitude in the literature of सहस्रनाम-works for various deities. It is, therefore, expected that if the पुत्रशत of भरत is mentioned, the text (or the composer of the text) would always make sincere attempt to justify that number by mentioning either hundred or more names of भरतपुत्र. The Southern text received by us mentions the names in number which falls much short of the expected शत which does not conform to our understanding of Indian tradition as indicated above. We have, therefore, adopted the LV in the case of these 14 verses, and given the text of the SV in the Crit. app.

The same mode has been adopted in the case of the section mentioning the names of

the Apsarases below Vv. 39-41.

I.72

P1 & P4 write प्रष्टुं in the text and correct it as दृष्टुं in the margin. These two mss. are very

often corrected in the margin. Single and double दण्ड5 are added at the end of each line

and Adhyayas and sloka numbers on each folio are added on top right margin of each

folio. Also, letters missing in the text are indicated by काकपद and given in margin.

P4 appears to be the oldest of the P-mss. It seems to have had no दण्ड5, no verse

numbers, and many letters were missed in the text. The writing, however, is clear.

Someone, after the acquisition of the ms., had added दण्ड5, corrections and additions,

and consecutive numbering of the slokas.

However, the close affinity of all the P-mss is very striking. They all seem to have

been copied from the same source (which could perhaps be the codex P4 in its original

form).

I.97

Both the LV and SV variants of this verse have something to recommend. We have

accepted SV according to the accepted rule.

The LV reading:

कचित्प्रर्म: कचित्क्रीडा कचिदर्थ: कचिच्छम्।

कचिद्वास्यं कचिद्युद्धं कचित्काम: कचिद्रध:॥

shows a thoughtful arrangement of the thematic elements of नाट्य : the first line

corresponding to the four पुरुषार्थ5, क्रीडा replacing काम and transposing the order of the

middle two; and the second arranging the worldly situations in contrast – laughter and

fight, love or murder. In fact, all the feet have a slight hint at contrastive elements.

The SV arranges the पुरुषार्थ5 in ft. 1 & 4, thus beginning and ending the verse with

them, while the worldly emotions are contained in between only as an extension or

variety of the worldly play. This may be justified as more proper, for these elements

are the varied themes of the drama – which is itself क्रोडा (or क्रीडनीयक) where अर्थ &

शम being of lesser importance have to be relegated to the last (not final) position.

I.105

This verse is not accepted by GOS & Dwivedi, Ghosh includes it with an asterisk

indicating uncertainty about its authenticity.

Notes : Chapter II

II. 21 The situation of D1 and P1 as seen here implies that D1 is compared with P1 and suitably revised.

II. 23 (Passage in critical apparatus.) This is obviously a repetition, even v. 24 is repetition, but it is so repeated in SV, hence accepted here also.

II. 27 M2 M4 M5 give मृकठिना, 'soft, non-firm', but any injunction asking to build a structure on soft soil is against all intelligence. Again SV reading वा (with च?) is strongly doubtful; and च is sometimes used to mean वा!, and is fully supported by mss. (cf. M. Monier Williams, p. 380 col 2, “ca may be used for va, 'either' 'or'”).

The M variants in this contexts are interesting: M1 adds प्र to कठिना, M3 adds, unusually, an अवग्रह between the conflicting कृष्णा and गौरी, the remaining three give वा alongwith च, which is either conflicting or redundant.

The variants appear to have arisen on account of the close similarity of letters च, प, व, and ह in Malayalam Script.

II. 47 These minor correspondences between D1 & P1-4 show that they form one group of manuscripts, whereas M1 & V1-2 form another group of MSS.

II. 66 Reading of 3 M mss is मत्तवारिणि, which is again repeated, with different MSS, at some places below. This line against SV; पायस for the safety or security of the pillars makes no sense.

II. 80 निर्ग्यूह = निर्ग्यूह. cf. शिशुपालवध. ३. ५५.b वितर्दिनिर्ग्यूहविटङ्कनीड: Mallinatha's comment... वितर्दयो विहारवेदिका:। तासां निर्ग्यूहा मत्तवारणाख्या अपाश्रया: । 'निर्ग्यूहो मत्तवारण:' इति वैजयन्ती। तेषां विटङ्का उपरितन्य: कपोतपालिका: त एव नीडा: कुलाया यस्स स:।

Notes : Chapter VI

VI.4 P.30 Crit. Ap. passage. Relegating this verse to Crit. Ap. is a difficult judgement. It is omitted in M2 and M4-5. As can be seen from Crit. ap. gone before, M1 and M3 very often show affinity with V1-2, whereas the remaining three Mss appear to be united and (perhaps) uncontaminated. If we talked of Northern and Southern recensions (which are too big words for this small project) we could have kept this verse in the critical text with wavy lines below. Since we have decided to accept southern version as original (or the oldest or the ‘UR’) text, we try to follow the purest S version represented here by the three Mss which appear to be the most isolated or uncontaminated.

VI.21 P.32 One of the few cases where SV is not accepted, because the reading 0सादो here is actually contradicted by its SV reading in Ch. VII.

VI.24 fn.5 The critical reading is reminiscent of the event in Ch. I, where ब्रह्मा had advised भरत-कैशिकीमपि योजय (I.36b).

VI.26 P.33 The western variation of सुरिश as शुखिर is notable in view of the tradition of Vedic recitations in this part of the country.

P.33 fn.14 The prevalent reading कश्चिदर्थ: is not supported by MSS (except P2-3). D1 adds 0च्य0 in the margin. Looking to the central-most position and importance of रस, the emphasis of अपि is fully justified also. Also, it is supported by Abhinava, cf. GOS, Vol. I, p 294.line 6.

P.33 fn.22 This is a strange case of reading-variants. A group of comparatively (perhaps) isolated (and therefore hypothetically uninfluenced by commentators) Mss of M-version, again in majority, have the reading षड्र्सा: । The concept of षाड्वरस first appears in Abhinavagupta, even the concept of पानकरस is inherent in Vamana’s exposition ofगुण5 but not explicitly mentioned as such. The reading षड्र्सा, therefore, seems to be more ancient than षाडवादयो रसा.

P.33 fn.23 This is perhaps the strongest case of entirely independent variants to prove the affinity of M1 & V2, as well as to prove the text-revision of this group of Mss.

P. 33 fn.26

A good example of how the variants arise : The reading would be हर्षादि: स्वाप्यधिगच्छन्ति. The scribe read प्‍य as व्य and then (1) corrected प्‍यधि as व्याधि, (2) did not understand स्वा0, thought it useless and dropped, (3) and then again corrected दी0 (acc. pl.) as 0दि0 to form a compound with व्याधि. You could ask : How can हर्षादि be called व्याधि? Well, the scribe either did not think, or he justified it (to himself) by thinking that if शमप्रधान शान्त is the प्रकृति, then all these emotions like हर्ष etc. can be called व्याधि with some justification! प and व are intermistakable not only in Devanagari but even in Malayalam Script.

VI.37P.35fn.1

It is strange that this sentence has been dropped from the text by M. Ghosh as well as the editors of GOS (Vol. I.p.294) and relegated to Crit. Ap. We can imagine their reasons for doing so. Ghosh was creating a sensible text as it appeared to him, while GOS editors were trying to construct a text according to Abhinava’s commentary. Neither had a text independent of commentators’ influence as their goal. However, one sentence in Abhinava’s text itself seems to refer to this sentence in the text. It is : एवं हि भावस्तैवोपक्रमपर्यवसानवर्तित्वमुक्तं स्यादित्यास्तां चैतत् । (GOS.I.p.294, ll.19-20). “Thus, (according to the view referred to in sloka 37) it is भाव5 which should be taken to mean स्थायिभाव5 termed as रस5.” (The sentence is included in the text by Unni, cf. Vol. II p.162)

The sentence lends itself to more than one interpretations of which at least one is recurrent in भरत, cf. स्थायिभावान् रसत्वमुपनेतव्याम: 44 ff. below (cf. अभिनव GOS.I.p.339), स्थायी भावो रसनोऽलभते (GOS,I,p.349 & here p.47) etc. and is vindicated by poeticians like दण्डिन्, भट्टलोल्‍लट, कुन्तक etc.. What is more, the sentence itself recurs below at VII.27.ff. exactly as it is here!! However, here it is included purely on mss-evidence of SV, which we have shown to be at least older than the other ones.

VI.44 P.36

It appears that prose offers greater scope for variants, perhaps on account of the scribal efforts to add speech-nuances to the prose; verses, on the other hand, have limited scope in this matter.

VI.56 P.38

According to the transcriber of M-mss, the portion from V.57 to V.62 (including the last four verses of हास्यरस and the entire section on करुणरस) is

missing in M2 to Ms. This was counterchecked by getting M2 read by another

script-reader who also confirmed that it misses the portion from अस्थानहसितं

(VI.57a) to मोहागमैश (VI.62a). The text re-starts : ...परिदेवितैर्‌विलपितैश् । अथ

रौद्रो नाम क्रोधस्थायिभावात्मक: ।... The fragility and highly damaged condition of

Malayalam palm-leaf manuscripts needs urgent attention.

VI.82 ff.P.44 In this attempted crit. edn. of Natyasastra Ch. VI, the portion of Santarasa

obviously has no place. None of the MSS collated here for this edition has this

portion. Yet, as in the case of the names of the sons of Bharata and those of

Apsarases, here also we make an exception and give the section in an

Appendix to Ch. VI. The portion was first included in this place by M.

Ramakrishna Kavi, the editor of the first edition of NS, Vol. 1 in GOS in

1926. Kavi prepared first edition of NS from 40 mss. (or their transcripts); he

grouped them broadly according to places (क-काव्यमाला, ख-Grosset, च-

Ujjain, ज-Tanjore & Mysore, ञ and ट Malayalam mss., प-Press-copy prepared

by the editor's father, and so on) and gave these letters in crit. ap. for noting

variants. Again, he felt "great difficulty in fixing the recension used by the

commentator" Abhinava who gave "only the beginnings of important

sentences or words as pratikas and quotes from other parts of the text. No

single manuscript follows the commentator throughout according to his

pratikas, but A recursion follows more closely till the end of the 13th chapter,

then the ma Ms. follows it till the end of the 20th and then ta MSS as far as the

23rd chapter, ma and na from the 24th to 27th chapters, ja 28, 29 and 30 and bha

and ma in 31 and 32 chapters and ca from 33 to 37 chapters" (GOS, ii edn.

1956, Preface, p.61).

The crit. app. remark over this portion (vide GOS, NS, Vol. 1, 1956, p.332) is

as follows: अ.म.ब.पुस्तकेषु शान्तरसग्रन्थो नास्ति । 'त' पुस्तक एव विद्यते । न.

शान्तिमिदानीं आख्यास्याम: तत्- Now, त पुस्तक is a transcript of an old palm-leaf

Malayalam ms. No. 1405 collated with another palm-leaf ms No. 1406 of the

printed catalogue of the Palace Library of H.H.Maharaja of Travancore,

Trivandram (cf. ibid, Preface, p.9) procured by K.S.R.Sastri, the editor of

second edition, whereas "ma and na are two Malabar MSS. of the

reconciliation class" (ibid. p.61), says Kavi, the first editor. According to him,

"All the copies obtained in the Telugu, Tamil, Kanarese and Malayalam

districts, with the exception two (cf. ma and na above!) in the last named country, represent the earlier recension... (ibid, p.59-60)

One remark by Kavi is very significant and illuminating in this context. He says “Both the recensions seem to have been used according to the commentaries available. But the older recension was studied where no commentator was available. Dhananjay used A set (i.e. Northern, later recension) when he quoted from Bharata in his Dasarupa but Bhoja of the same court used B text (Southern, earlier recension) in quoting the same passage in his Srngaraprakasa. (ibid. p.60).

Thus, it is obvious that the Santa-rasa section is not a part of the older text of NS, it was interpolated in the text later and this is conformed by mss-evidence.

Notes : Chapter VII

VII.8ff p.46 fn.21 The systematic treatment or pattern of describing the स्थायिभाव and व्यभिचारिभाव (and also सात्विक भाव) in SV is noteworthy: (1) In the case of a स्थायिभाव, first, its nature or characteristic (रति: आमोदात्मको भाव:, शोक: दुःखप्रदो भाव:; विस्मयो हृदयोलासकक्षेपको etc.) is described, then the विभाव producing it are indicated and finally the अनुभाव or bodily gestures to be acted to convey that स्थायिभाव (through व्यभिचारी to be described next) to the audience are indicated; (2) in the case of व्यभिचारिभाव only विभाव and अनुभाव are to be given; both these types of भाव are described in prose after which they are also described with almost the same details in verses; (3) whereas the सात्विकभाव are described in group, first their विभाव (and not according to the order of their mention) and then their अनुभाव (in order) - all very briefly and in verses only. The order of the first mention of all the भाव (cf. VI.16 - 21) is to be followed in their detailed description and becomes a minor guiding principle in editing the critical text, specifically in cases like a different order as seen in MSS of P group. Where the order is broken (as in the case of विभाव of सात्विक भाव cf.Vv.VII.95-99), the verse of their first mention (cf. VII.94=VI.21) is repeated to confirm the order original which, it implies, is to be followed next in their अनुभाव. The distinction of metres also altratcs our attention. The running text of NS is very likely in अनुष्टुप् (and, maybe, prose in some places) while that in आर्या metre could be portions quoted from other sources. Should that also be a principle in the restoration of the text ?

VII.p.47 fn.1 This, a remnant or reminder of the Southern text, actually confirms the principle (described above) of the distinction of treatment of different levels of भाव.

VII.p.47 fn.6 From numberless instances noted above, it is more than obvious that, even while speaking of southern version, our most reliable bases would be M and

M5 (and to some extent M4) since M1 (and often M3) have almost always shown affinity to V2, and less frequently to V1.

VII.p.49 fn.20 D1 gives this portion (i.e. from अत्र श्लोका: and the three verses) in the text but it is yellow pigmented showing that they are to be wiped out or omitted from the text. This means that D1 is first copied from some other source and then revised by comparing it with a Pune MS.

VII.37 fn.2 Beyond this Verse, the transcriber from South could not continue his work of noting variants from M-mss. Therefore, one amateur volunteer (cf. above, the mention of counter-checking) helped in noting the readings of M2; the remaining three mss. had to be given up for want of time. Also, the palm-leaf mss. of these codes are extremely brittle, broken, corrupt and much too often interrupted.

VII.66.ff (गर्वप्रकरण) The uni-codex variant आहनसन seems to be important. आहनस्या is a lascivious कामोत्तीपक मन्त्र (Skt.-Hindi Eng. Dictionary of सूर्यकांत, Orient Longman, 1995, p.84), आहनस्य (in Vedic context) “unchasteness, lasciviousness, obscenity” (cf. A Skt.-Eng. Dictionary, Monier-Williams, Oriental Publishers, Delhi, 1899. Reprint data not given, p. 162, col. ii) The word आहनसन, though not a strictly grammatical formation, seems to mean this quality for lewdness in the context of गर्व arising from विभाव like यौवन, ऐश्वर्य, रूप, बल etc.

VII.68 p.59 fn.25 The other version of this verse, given in Crit. ap., is smoother, more recommendative, and accepted by Unni, GOS and निर्णयसागर has ab from fn. passage and cd as our crit. text. Anyway, we have constructed the text from the mss. consulted by us.

VII.70.ff p.59 fn.39 माद्र् (for मान्ध्) in P.mss. In the context of निद्रा, गात्रमार्दव (M1 codex-reading) can be understood, but माद्र् is inexplicable. माद्वींक, “made of grapes, grape-wine” is found in dictionaries, but माद्र्! The enthusiasm of the scribe can be appreciated, but here he is, once at least, overshooting the target by forming an ungrammatical form.

VII.74.ff p.60 fn.14 None of the mss. collated by us has the portion relegated in crit. app.; yet (1) since a few mss. not covered by us have it, (2) since निर्णयसागर, GOS and Unni have included it in their text, and (3) the portion appears to confirm the

general pattern of the treatment of व्यभिचारिभावs, it is given in crit. app.

Dwivedi also rejects it. However, सुरं नाम निद्रासमुत्थम्। can be taken as a

complete sentence, to conform to the pattern. Also from the point of view of

acting, it appears difficult to distinguish between निद्रा and सुमम्.

VII.94 p.64 fn. 25 = VI.21. The reason of its omission (in D1 P1-4) i.e. avoiding repetition, is

obvious; but the logic of its repetition (SV, M1 V2) is also already shown

above.

VII.102 P3 writes तथीत्पुल्लकुसनेन च, then puts deletion sign on letter तु like this. P1 and

P4 do not make this mistake. The relations of P-mss are queer and interesting.

All the four are almost uniform in their readings.

VII.106 It needs to be noted that the order of रसs, स्थायिभावs, व्यभिचारिभावs, and

सात्विकभावs is generally the same both in their first mention in the beginning

of Ch. VI and in their individual treatment thereafter in Ch. VII. However, the

order is not maintained in the treatment of the causes of सात्विक भावs (Vv. 94-

98. even in the codices of SV. It is this exception, perhaps, that has

necessitated the re-mention of the verse recounting सात्विकभावs (cf.

VI.21=VII.93). It may be noted that only these five verses are in आर्या metre in

the flow of the normal अनुष्टुभ् verses before and after. Bharata is perhaps

quoting these आर्याःs from some source.

The treatment of their अनुभवs (Vv. 100-107) are in अनुष्टुभ् again and follow

the order. However this position cannot be vindicated so far as the versions

other than the southern are concerned.

That is one more reason to accept the SV as the basic text.

VII.107 fn.10 This is one more occasion to make an exception to our general rule of

following the SV in the reconstruction of the critical text of Natyasastra. For

obvious reasons; the recounting of the 46 व्यभिचारिभावs employable in शृङ्गार is

redundant and a drudgery. Merely mentioning the three to be omitted (in

v.108) is enough; it serves the purpose. Mentioning all the 46 once again, that

too in a haphazard manner (or at least, so it seems to this editor) is against the

rule of brevity so characteristic of the SV.

VII.107 fn.11 This verse occurs in LV. Unni accepts this in this text, ignoring the fact 3 feet of the verse are repeated in the verse of हास्य also only a couple of verses below. Again, once the three verses to be omitted in शृङ्गार are mentioned, any other recounting in any number is redundant.

VII.109 This verse is found in SV only. The reasons for accepting it in the crit. text are : (1) it occurs in the SV which we have accepted to generally follow; (2) it somehow seems to amplify सर्वे भावाः in the previous verse, which is a better way to emphasize the implied importance of that phrase rather than recounting them all by name (in five श्लोकs which we have relegated to the crit. app.); (3) the general pattern of mentioning भावs employable in a particular रस in only one verse is excepted in the case of वीर (Vv.113-114) also.