1. Natya Sastra Vol II GOS 68

PRESIDENT'S SECRETARIAT (LIBRARY)

Accn. No ... SACc/ Class No. 89.0

The book should be returned on or before the date last stamped below.

GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES.

Published under the authority of the Government of His Highness the Maharaja Gaekwad of Baroda.

GENERAL EDITOR: B. BHATTACHARYYA, M. A., PH.D.

No. LXVIII.

===

नाट्यशास्त्रम्

श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितविळतिस मेतम।

नाट्यशाखत्रम्

श्रीमन्म हामाहेश्वराचार्य

NĀȚYASĀSTRA

with the commentary of

ABHINAVAGUPTA

Edited with an Introduction and Index by

M. RAMAKRISHNA KAVI, M.A.

In Four Volumes

VOL. II.

1934 ORIENTAL INSTITUTE, BARODA.

Printed by Messrs. R. Venkateshwar & Co., at Ananda Press, Madras, and published on behalf of the Government of His Highness the Maharaja Gaekwad of Baroda by Binoytosh Bhattacharyya, Director, Oriental Institute, Baroda.

Price Rupees Five.

INTRODUCTION.

The second Volume of the Natyasastra of Bharata with the commentary of Abhinavagupta of Kashmir is now presented to the public as No. LXVIII of the Gaekwad's Oriental Series, after a lapse of nearly eight years since the first Volume was published. The publication of this volume is thus long overdue The delay was caused partly by a series of adverse circumstan- ces purely personal and partly by the imperfection of the available material Though the text has been fairly fixed according to Abhinavagupta's recension, the commentary is full of clerical errors, and the discovery of fresh material obtained for the text and the commentaries created a necessity for a complete revision of the press-copy prepared some years ago. It may be assured with confidence that the subsequent volumes will appear in quick succession. From time immemorial Bharata's work is considered authoritative on the science of Natya. In spite of the fact that Bharata treated dramaturgy in extenso, he had to summa- rise the general principles of gita and nrtya in order to add an element of grace in dhruvagana and purvarangavidhi. Though the two latter subjects are only auxiliaries to Nātya, Bharata gave them such a comprehensive shape that the writers on those sister sciences had looked upon him as their authority. Bharata has not dealt with ragas. For in his exhaustive enumeration of jatis where any of the 63 svaras can be chosen as amsa svara he has made the field of ragas so wide that it covers almost every raga in the world :- थर्तिकचिद्रीयते लोके तत्सवे जातिषु स्थितम्। He left the choice of a particular raga to the sūtradhara himself as befits the occasion. The case is similar in nrtya also. For he has enumerated the general and natural move- ments of the hand, eye, etc., but their combinations which

vi

produce endless variety in each sort are left to the actors to frame new poses without detriment to rasa and which have possibility of use in actual life. Bharata has condemned the use of angikabhinaya for actors of uttama or great sattvic type. Angika is intended for adhama characters and to some extent it is tolerated in the madhyama also. So the standpoint of Bharata makes him reject much of the technical side of sangīta and nrtya.

The school of Nandikesvara seems to be older than Bharata's and from the available works bearing on Nandin, one is tempted to say, that he has developed conventional side of nātya, sangīta and nrtya to a remarkable degree Bharata seems to have rejected much of Nandin's technique and accepted only such forms as are really found in actual life or just to suit the theatrical conventions which he calls natya-dharmi. Between the two schools of realistic and conventional principles Kohala and Matanga seem to follow Bharata at the same time bringing in extraneous forms that are in vogue on the conven- tional side, of course basing their authority on Bharata himself as having given sanction by his expression. A few examples are cited below to place the matter in a clearer form:

1. शेषमुत्तरतन्त्रेण कोहलः कथयिष्यति (Ch. 37-18) This covers sanction for all kinds of conventional or aesthe- tic matter that was introduced by Kohala. 2. नृत्तेऽभिनययोगे च पाणिभिर्वर्तनाश्रयैः।

बाह्वोरिति करणगता विज्ञेया नर्तकैर्नित्यम (IX. 219 to 221) Here the first and the last lines when the meaning is extended embrace the large field of vartanas, kalasas and chalakas .*

• Importance of 50 chālakas given by Kohala is emphasised thus by Vema :- नृत्ते प्राधान्यमेतेषां कोहलो मुनिरव्रवीत्। नृत्तं न शोभते क्वापि चालकैस्तु विना कृतम्॥।

vii

3. (a) प्रयोजनवशाच्चैव खथानान्यन्यानि योजयेत् (XXV-47.) (b) अन्यानप्याचरद्धधः Matanga bases his madhupas or foot-poses upon the above sanction .* 4. एष पादाहते कार्यो नानाभ्रमरकेषुच (IX-277) The word 'bhramarakeshu cha' is said to sanction all bhramaris.+ 5. आयतं चावहित्थ च अश्वक्रान्तमथापि च Here अथापि च sanctions extra five asanas-gatagata, valita, moțita, vinivartita and pronnata. 6. एभ्योऽन्ये बहवो भेदा लोकाभिनयसंथयाः। ते च लोकस्वभावेन प्रयोक्तव्या: प्रयोक्तः ॥(VIII-39.) This verse leaves room for various movements of head, but only eleven in addition were enumerated by others as, Samam, Nairajitam, Unnatam, Tiryannatonnatam, Skan- dhānatam, Āratrikam, Pārsvābhimukham, Uddhutam, Sakampa- parivahitam, Sakampadhutam, Parsvakampitam. In reality these are the combinations of the fourteen kinds given by Bharata. 7. पूर्वरङ्गविधाने तु कुयाद्वै चोक्षषाडवम्। मुखे तु मध्यमग्राम: षड्जः प्रतिमुखे भवेत्॥ साधारितं तथा गर्भे विमर्शे चैव पञ्चमम् । कैशिकं च तथा कार्य गान निर्वहणे बुधैः।(XXXI-435.) The slokas recognise what are called suddha ragas 5 or 7 as the interpretation of different readings depends. But Matanga quotes Bharata's text as :- * Knowledge of Desi-sthanas is deemed essential even in Nātya and Vema says :- अङ्गभावेन नाट्येऽपि देशीस्थानानि योजयेत्। यतो "लोकानुसारेण नाट्य"मित्यभिधीयते॥ ज्ञेया देश्यपि शास्त्रीयविहिताशयवेदिभिः। यत्काहलमतङ्गाद्यैलक्षिता च प्रयोजिता॥ t Bhramaris are poses of the body as a whole and were originally seven but later on became sixteen.

viii

मुखे तु मध्यमग्राम: षड्सः प्रतिमुखे भवेत्। गर्भे साधारितश्चैव अवमर्शे तु पञ्चमः॥ संहारे कैशिक: प्रोक्त: पूर्वरक्के तु षाडवः। चित्रस्याष्टादशाङ्गस्य त्वन्ते कैशिकमध्यमः॥ Thus it can be seen that Bharata's treatment of the subject is comprehensive even in the auxiliary subjects of sangīta and nrtya. Abhinavagupta under the sublime teachings of his master, Bhatta Tota, has fixed the limits of Natya and rejected such matter as strictly belongs to the province of music and dancing arts. He criticises his previous commentators in the light of his own theory whenever they had overstepped the boundaries of natya and fallen into the allied grounds. His conception of natya is very liberal and aesthetic, but it rejects all musical dramas; for Bharata in his opinion has recognised only ten kinds of dramatic compositions. In accordance with his theory such passages which were said to possess wider significance to include graces and flourishes in gita and nrtya by authors like Matanga and earlier commentators, are explained by Abhinava to apply only to Natya. Thus his text slightly differs from that of the others which he points out or criticises. It is the difference in interpretation that gave rise to various recensions. Variants in the text are also created by various other causes, viz., wrong deciphering, scholars filling up the omissions if letters are lost, scholars correcting the scribal errors, etc. Though every copy of Bharata's text abounds in errors of this description, interpretative differences alone constitute the difference in recension. Besides the two above influences the readers or commentators have added a number of slokas from Kohala and other writers wherever they are explanatory to Bharata's cryptic and terse expression. Such additions are plenty in the Tālādhyāya (Ch. 31) * and Avanaddha (Ch. 34). RECENSIONS. In the Introduction to the first volume we have given in advance our own theories about various recensions from all the * Vide infra.

ix

available materials. It may be understood that they are at best only theories. But we see no reason to abandon them even after obtaining a few more copies of the text recently. The following few hints regarding the recensions may be of some use to the scholars who carry on research in the science of Natya. There are two main recensions with greater difference purely on exegetic principles. The older recension, so called because the older commentators have used it, was followed by Udbhata and Lollata The later recension seems to have been adopted by Śankuka, Kīrtidhara and was actually used by Abhinavagupta. Undoubtedly, the merit decides the question in favour of the later version. For Abhinavagupta's sole aim is to make the work of Bharata completely based upon the principle of rasa; while Nandin and Kohala have imported greater conventions from gīta and nrtya into natya. i. e., in ordinary parlance they have made the science of stage rather unnatural or more conventional. Both of these recensions have on the other hand longer and shorter versions. Udbhata seems to have followed a shorter version while Lollata appears to have used the longer of the older recension. Similarly Kirtidhara appears to have followed the longest of the later recension while Ghantaka seems to have used the shortest. These are only tentative theories based upon certain remarks made in the Abhinavabharati, other commentaries and various works on sangīta and natya. In giving the variants we have followed strictly even from the first volume the principle of recensions. Our da (₹) represents the longest of the older recension, while ta (₹) and dha (E) represent the shortest. Cha () represents Abhinavagupta's recension. While ma (4) is the longest and bha (T) represents the shortest of the later version wherein the whole work extends over only 32 Chapters.

The following differences, only a few out of the many, may give some idea as to the extent of the recensional alterations that the text has undergone. *

• Chapter and number of the slokas are according to our edition as far as published and for the unpublished portion Kavyamala edition is cited .*

1. The first comes towards the close of the fifth Chapter in laying out dhruvas for a certain arga of Chitrapurvaranga which is not commented upon by Abhinava. He thinks that it was borrowed from Nandikesvara's work. However acknowledging it as extraneous he has given a summary of Chitrapurvaranga in Chapter XXIX. For one of the greater authorities on Natya, i. e., Kīrtidhara, has done so * Similarly he has given purport for five classes of 96 ragas as classified by Durga and Yastika in Chapter XXIX+ and also conventional hastas given by Nandi- kesvara in Chapter XXV. ț 2. Abhinava's text reads the whole of the Upangabhinaya in Chapter IX while all other versions break after the 222nd stanza of our text and put the remaining matter as Chapter X. 3. In Chapter XII verses 229 to 234 are not given in Abhinava's text while all others have given them. 4. In Chapter XV of Abhinava's text many of the metres are defined in quantities of guru and laghu while in other ver- sions ganas or three lettered quantities are given. 5. In Chapter XVI laksanas thirty-six in number vary in metre and definition and the definitions of the gunas also vary in the two sets.

• Abhinava says :- यत्कीर्तिधरेण नन्दिकेश्वरमतमत्रागमित्वेन दर्रितं तद- समाभि: साक्षान्न दष्टं, तत्प्रत्ययान्तु लिख्यते संक्षेपतः ... एवं नन्दिकेश्वरमतानुसारे- णायं चित्रपूर्वरङ्गविधिरिति न बद्द: । (XXIX) "We have not actually wit- nessed that (form of purvaranga) as shown by Kirtidhara from Nandin as authoritative." Matauga recognises it when h3 says :- चित्रस्याष्टादशाङ्गस्य त्वन्ते कैशिक- मध्यम:।(Bri. page 87) t Abhinava recognising Kasyapa's viniyoga of ragas closes the 28th Chapter thus :- "गदतो मे इत्यनादरे षष्ठी, येन मद्चनमवात्र न केवलं प्रमाणम्, यावत्कश्यपमुनिप्रभृतिभिरपि यन्निरूपितं तदपीति शिवम" + तस्मालोकप्रमाणं हि विज्ञेयमिति (XXV-130) पतान् विधानिति सामा- न्याभिनयाध्यायात्प्रभृत्येतदध्यायपर्यन्तं (Chs. 22 to 25) ये कर्नव्यतारूपाभिनयानां विधय उक्तास्तान् सम्यग्विज्ञायेति वदन् कोहलादिशास्त्रलश्ष्यप्रवाहसिद्धमपि चित्राभि- नयं सूचयति (XXV-130)

xi

6. In Chapter XVII which treats of Bhāsavidhana, Sam- buddhi-vidhi and Kakuvidhana in Abhinava's text all the three subjects go in one Chapter while in others the Chapter closes after Bhasāvidhi and therefore Vakya and Kaku are treated in a fresh adhyaya.

7. In Chapter XVIII Vithyangas are given in Abhinava's text under the treatment of Vithi itself while in one of the texts, that is, in bha Ms. (T) it is given under Bharativrtti in Chap. XX. Abhinava reads the lasyangas in the sandhyanga chapter (Ch. XIX) while all others define them under bhana, in the 18th Chapter. *

• Ten lasyangas (fascinating poses generally of the heroine accompa- nied with or without song and action under strong erotic emotion) are prescribed in the bhana Most of the Mss. give 12 instead of 10, Lasyangas strictly come under conventions (Natyadharmi) of natya but as they are pleasing to the audience Bharata has adopted them in the drama proper. Our bha Ms. (") does not give them and it may be inferred that the commen- tator who used that recension did not recognise the lasyangas on the stage as they are not found in the real world. But Abhinava has accepted them with great caution importing the most aesthetic phase of them into the delicate deportment of the heroine on the stage. Later on in Chapter XXXI he holds that they are more useful in various angas of purvaranga. As different scholars have differently conceived their use on the stage their definitions have also varied. Bharata defined them in Chapter XIX and gave their mode of action in conjunction with tala in Ch. XXXI. Thus their interpretation depends on the mutual combination of their definition and action. Definitions of one or two lasyangas as found in older and later texts are given below to estimate the genius of the commentators :- Sthitapathya is defined thus : Abhinava's :- प्राकृतं यद्वियुक्ता तु पठेदासनसंस्थिता। मदनानलतप्ताङ्गी स्थितपाठ्यं तदुच्यते॥। Older reading :- बहुचारीसमायुक्तं पश्चपाणिकलानुगम्। चञ्चत्पुटेन वा युक्तं स्थितपाठ्यं विधीयते॥ In the older reading conditions of the heroine (नायिकावस्थाः) are not given and whether the pathya is in Sanskrit or Prakrit is not noted. Bahu- chari (various actions of the feet) are not commendable in separation of lovers (viraha). But this reiding was followed by Saradātanaya. Nānyadēva follows the interpretation given by Abhinava.

xii

8. The Chapter XXIV of Abhinava called stripumsopacara is read by all others as prakrtyadhyaya in their XXXIVth

Lāsyanga called Pu pagandika is thus defined :- Abhinava's :- वृत्तानि विविधानि स्युर्गेयं गाने च संसृतम्। चेष्ठाभिश्चाथ्रयः पुंसां यत्र सा पुष्पगण्डिका॥ न Ms :-- नृत्तं तु विविधं यत्र गीतमातोद्यमेव च। स्त्रियः पुंवच्च चेष्टन्ते सा जञेया पुष्पगण्डिका॥ ड Ms :- यत्र स्त्री नरवेषेण ललितं संस्कृतं पठेत्। सखीनां तु विनोदाय सा जेया पुष्पगण्डिका H प Ms (Saukuka's reading) वृत्तानि विविधानि स्युर्गेयं चातोद्यसंथितम्। चेष्टा च विविधा पुंसां यत्र सा पुष्पगण्डिका।। Here Bharata in depicting the action says " tatraikam paurusam ślokam samavrttam prayojayet" which means the ideas in the śloka must be manly and not soft and delicate as of a woman. Abhinava accepts manly actions even in the female garb; but allows all kinds of vrttas; Sankuka's reading does not differ much from it. In the second variant dance or action seems to be more prominent than gita and vadya. Jaya and Kumbhakarna follow this reading. In the third variant she plays in a male attire to please her maids and sings in Sanskrit. As masculine action is insisted on the nāyikā, it may be said that pāthya may be in Sanskrit. But scholars like Nanyadeva recommend Prakrit where he says :- गाथादिवृत्तपरिपेशलपाठ्ययुक्तं सद्वस्तु वाद्यमहितं किल गीयते यत्। भाषाविमिश्रितपदं प्रमदाभिरामं रामा वनाश्रयवती खलु पुष्पगण्डी॥। Vol III-65 (of our Ms.) When delicate emotions have to be depicted in its dainty airs Prakrit is most appealing to the heart rather than harsh Sanskrit whose beauty lies more in the intellectual grasp of suggestion or dhvani. Vemabhupala, a follower of Lollata's school of thought, defines the same as follows :- नारी तु नरवेषेण ललितं यत्र संस्कृतम्। पठ़ेत्सखीविनोदाय सा भवेत्पुष्पगण्डिका॥

xiii

Chapter. Even in this case the Chapter closes with the 74th verse of the Kavyamala edition and the rest of the matter printed there is given in the 35th Chapter by Abhinava. 9. Chapter XXVI of Abhinava called prakrti-vikalpana is read by others in the 34th Chapter. The verses are arranged in different order in different texts. 10. In Chapter XXVIII the definitions of the jatis are given in prose by Abhinava, while in other texts they are in the arya metre. Towards the end of the Chapter XXVIII viniyoga of the 18 jatis in dhruvagana is given in only one recension (7) which is probably of Kirtidhara. Abhinava does not give it. 11. In Chapter XXIX definitions vary and in Abhinava's text arohi and avarohi alankaras are not defined while other texts do so .* Matanga has quoted a large extract from Bharata on तत्र च श्रोकमेकं तु समपादसमन्वितम्। अन्योन्यान्तरितैर्नारीनरयोरभिचेष्टितम्। चतुर्भिः सन्निपातैश्च तथा चञ्चत्पुटेन च॥। पादपाटैश्च संयुक्तं प्रगायेन्नायिका तदा। अथास्य प्रथम पाद्मभिनीय ततः परम्। शुष्कगानं प्रयुख्जीत तत्र वैचित्र्यसंथुतम्। नानाङ्गहारयुक्तं क वाद्यं चैव प्रयोजयेत्॥। एवं सर्वेषु पादेषु कार्य कुसुमगुम्फवत्। ततः परं च गातव्यमर्थ निर्वहणात्मकम्॥ आविद्धचार्यङ्गहाररुद्धतैरत्र शीर्षकम्। एवं चतुर्थमङ्गं तु कथिता पुष्पगण्डिका ॥ Here according to this school there is a regular climax in manly deport- ment till it ends in Aviddhacharis as against Sukumarachāris. * Abhinava thus comments :- निबाधतेनि (XXIX-22) सा नानुपयोगात् काव्यालङ्गारवत्तेषामियत्ता। नियमेनाभिधातुमशक्यत्वाद्वर्णोपत्यैवच तेषां परमार्थतो व्यापनान्मया यथापि सर्वें न लक्षिता, तथापि शास्त्रान्तरलक्ष्यमाणनिरुक्तपरस्पर- सोपायेनैतान् जानीयेतेत्यर्थः। Number of alankaras differs in different versions. Older recension quoted by Matańga has : अलङ्कारास्त्रयस्त्रशदेवमेते मयोदिताः । भ reads :- अलङ्गारास्तु षटत्रिशदेवमेते मयोदिताः । प reads :- अलङ्गाराश्च्रतुस्त्रिंशदेवमेते मयोदिताः । * 2

xiv

this point and his reading agrees with other versions than Abhinava's. (Brhaddesī Cf. Verses 125-170, pp. 43 to 47). 12. In Chapter 30 one more verse is added after the first in Mss. ya (4) and ma (4) which is not found even in Abhinava's text. It was probably an interpolation by Kīrtidhara. * 13. Chapter XXXI differs both in the number of verses and in definitions in Abhinava's and other texts. For example, what is stated in a śloka in Abhinava as a rule is accompanied by explanatory verses in other versions. For instance after 299th verse of the Kavyamala edition there is a lacunae of 100 verses in other texts while in Abhinava's it is only 50. f

14. In Chapter XXXII definitions and examples for twelve more dhruvas are given in other texts and they are omitted in Abhinava's.

• नव वंशास्तु विज्ञेयास्त्रिस्थानस्वरगोचरा:। तेषां चैव हि वर्णानां सथाने स्थाने त्रिकत्रयम्॥ The verse recognises only nine kinds of flutes and not fourteen as they were then in vogue. They are (1) Manuvamsa of tri-sthayin, (2) a. Sadā- nana, b Muni and c. Vasu for tara-sthayin and (3) a. Nathendra, b. Maha- nanda and c. Rudra for madhyasthayin, and (4) Aditya and Visvamurti for mandrasthayin. The limitation into nine forms was not liked by Abhinava- gupta who always sees that Bharatalaksana embraces endless varieties. The existence of this verse in it is vouchsafed by Nanyadeva who says : एवं नवैव वंशान् शुद्धान् ब्रूते त्रिकक्रमेणेह। भरताचार्यो वंशान् 'स्थाने सथाने त्रिकत्रय"मिति॥ t The difference is due to the additional matter like the various kinds of chatuspada and their definitions and usage. Bharata uses the technical term chatuspada with reference to purvaranga in Chapters 4 and 5 (pages 203- 229 Vol I). Its varieties strictly come under dhruva prosody. Hence it was included in most of the copies of the text. Į Prabhāvatī, Mālā, Sāchixā, Mālatī, Mrgī, Surabhimukhī, Valitagatih, Ratih, Bhujagamukhī, Drutagatih, Navamālā and Vibhrama, besides Naļinī, Madhukarika. These are but the various kinds of gatha-vrtta. Bharata has not recognised matravrttas or gathas in dhruvagana as they involve laya- bhangas of minute distinction. Layabhangas come strictly under Desītāla though Abhinava defines the main divisions of them in Chapter 31 and points out their usage in Chapter 12.

XV

15. Chapter XXXIII is read with Ch. XXXII in all other texts while in Abhinava's it forms a separate Chapter. 16. Definitions given for 18 jatis in Chapter XXXIV differ in Abhinava's text while in others they seem to be more elaborate. * 17. In Chapters XXXV and XXXVI subject-matter differs in Abhinava's and other texts.

16. Abhinava's text ends with Chapter XXXVII while most of the others end in XXXVI. The apparent reason for extension of the number, seems to be the introduction of the 36 tattvas one for each Chapter by Abhinava and the commentary of the 37th is headed by the verse indicating anuttaram dhama of the Pratyabhijnā school. आकाक्काणां प्रशमनविधे: पूर्वभावावधीनां धाराप्राप्तस्तुतिगुरुगिरां मुह्यतत्त्वप्रतिष्ठा। ऊर्ध्वादन्य: परभुवि न वा यत्समानं चकारिति। औौढानन्तं तदहमधुनानुत्तरं धाम वन्दे।। It may be added that Bharata looks upon the science of Natya as an anga to vedic rites allowing all its aesthetic profundity. His treatment of pūrvaranga (Chs. 4, 5, 29, 31, 32, 34.) and of saptagītas (Ch. 31.) amply illustrates his conception. Nandin sees an agamic vein in nrtya, gīta and natya. Abhinava maintains in a high degree the vedic and aesthetic aspects of

• For example the definition of Vancitika or Urdhvakostha is given thus :- करणैर्बहुभिश्चित्रैः सर्वमृदङ्गप्रहारसंयुक्ता। स्वाभाविकोत्तमगतौ वश्चितिका सा तु विज्ञेया॥ Abhinava. धां धां द्रां द्रां प्राया वीराद्भतराद्रभावसंयुक्ता। जातिर्वितस्तिमार्गा सा विज्ञेयोध्वकोष्ठेति। Nepal ms. ऊर्ध्वाङ्कदक्षिण मुखोतिक्षिप्प्रहता वितस्तमार्गां च। अङ्कोर्ध्वकप्रवृत्ता दक्षिणवामप्रवृत्ता च॥। प्रायेणान्तर्मार्गा वितस्तिमार्गाश्रया तु दिव्यानाम्। अधिधृङ्धृङधृङप्राया जातिरियं ह्यर्थ्वकोष्ठा स्यात्॥। Older recension,

xvi

natya viewing it from a psychological perspective, while others mix them up to produce only the pictorial effect .*

• Even in the commentary Abhinava is strictly scrupulous in offering additional explanations from the practical side to many of the definitions of Bharata which do not place a practitioner in possession of all details required. The sage-like commentator draws his extra material from vartikas and not from the current practice of his day. For it is possible that time may bring upon alterations though imperceptibly in certain movements. Bharata's purvaranga bestows upon the audience both drsta and adrsta phala (pleasure and religious merit). In the latter case injunction (vidhi) should be strictly followed. This applies to karanas and angaharas which find prominent place in the various angas of purvaranga. The following passages from Vartika may illustrate the fact that the venerable commentator always adheres to great authorities :-

Introduction to angaharas begins thus in Vartika and Abbinava's remarks on the same may be compared (Vide Vol. I pages 91 to 93.)

पूर्वरङ्गे प्रयोक्तव्यान् दष्टादृष्टफलानपि। अङ्गहारान् प्रवश्यामि नामतो लक्ष्मतस्तथा॥ तत्र देशन्तरेऽद्गानासुचिते प्रापणस्य तु। यः प्रकारो भवेत्सोऽयमङ्गहारः प्रकीर्तितः। यद्वा हरस्यायमिति प्रयोगो हार उच्यते। अङ्गैर्निर्वर्तनीयोऽसौ चरितत्वान्महोशितुः॥ अङ्गहार इति प्रोक्तो भारतीयार्थवेदिभिः । करणक्रमपर्यायों ऽथवाभ्यासोSत्र लक्षणम्।। भविष्यत्यङ्गहारस्य किं तु कार्येषु यानि च। अङ्गहारप्रयोगेषु करणानि भवंन्ति हि॥। तद्गोचरे तु सश्चारे करणात्करणान्तर। संहिताकार्यसहितो हस्तपादादिकस्य य:॥ प्रयागोऽङ्गस्य सोऽप्यत्र करणीयः प्रयोषतृभिः । अतोऽनुक्तः स युक्तस्य तत्राप्यूहेन कल््यताम्॥ अथोच्यतेऽङ्गहाराणमेषां सामान्यलक्षणम्। ... करणे नृत्तमातृका ॥ सा ह्यङ्गहारकरणं - विनिवृत्ताभिमानोऽस्ति बिना करणयोईवयोः।।

xvii

A few of the major differences that involve difference in interpretation are given above. There are numberless minor

अतःपरं प्रयोगेण नृत्यतीत्यभिमानतः। द्वाभ्यां वा तिसृभिर्वा हि यद्ा चतसृभिस्तथा॥ म्यूनाभिरधिकाभिवाँ मातृकानिर्णयस्त्रिभिः । अङ्गहारास्ततो नृत्तमातृका लक्षणेन च ॥ अङ्गहारस्य सामान्यलक्षणेन तथैव च। करणे द्वे तूहिताङ्गद्वारान्तमुचितं ध्रुवम्॥ पिण्डीबन्धस्योपयोगि प्रयोज्यत्वेन मन्यताम्। करणानां तु विज्ञेयस्त्रितयन कलापकम् ॥ खण्डकोऽथ चतुष्केन सङ्गातः पञ्चकेन च। इदानीमङ्गहाराणामुद्देश: परिकीर्तित:॥ The following Vartika on sthirahasta (first angahara) may be compared with our commentator's observations on the same (Vol. I. page 140.) इत्येवं करणग्राम: सम्यग्योजनया कृतः। निर्वर्तयत्यङ्गहारं स्थिरहस्तसमाह्वयम्॥ अत्र दश करणानि। अत्रैतदेतत्करणमङ्गस्यात्रोटनेन तु। जिघृक्षितमिति ह्यक्ष्णां तथा करणगामिनाम्। हस्ताङ्गयादिसंश्रितानामुचितत्वयुजां भवेत्॥ योजना यद्वर्तनानां चारीणामत एव च। अविच्छिन्नद्ततरा प्रबन्धालातचक्रवत्। एकबुद्धयनुसंहार्याँ स्थिरहस्तो भवेदथ। एवं सर्वेषु मन्तव्यमङ्गहारेषु सूरिभि:॥ आहुरन्ये समाधेरव्यमुं भगवतः प्रियम्। सर्वेष्वत्राङ्गहारेषु प्राधान्ये करणे गुणे।। पक्षयित्वा विशिष्टानि चतुर्दिक्षु प्रयुज्य च। पूरयेत्स्वमुखं ताभ्यामन्ताभ्यामिति मन्यताम्॥। एषां प्रयोग: प्राधान्याद्दष्टफल एव हि । प्रयोगविषयो गीतवर्धमानादिकस्य च-॥। तत्तद्वाक्यार्थविघुरो विप्रकर्षानुसारतः। तेषां युद्धनियुद्धादौ न कदाचित्प्रयोज्यता।I,

xviii

differences in each chapter that interpret the text differently.

(a) Talapuşpapuța is thus defined in Vārtika :- नृत्तारभ्मे तु सर्वत्र तलहस्तद्वयं तथा। स्थानकं समपादाख्यं प्राचुर्येण प्रयोजयेत्॥ तेन तत्प्रथमं कृत्वा समपादं लताकरौ। दक्षिणाङ्गौ निष्क्रमिते चार्याध्यर्धिकसंज्ञया॥ तलसश्चररूपे च कृते तत्काल एव च। व्यावर्नितेन पार्श्वे तु समानीतेन दक्षिणे॥ परिवृत्तवशात्सम्यगानीतेन च हस्तयोः। दयेन वामपाश्वें तु सौष्ठवेन नते सति॥ वाम एव स्तनक्षेत्रे कार्य: पुष्पपुटः करः। तलसञ्चरपादेन योगात्पुष्पपुटेन च।। तलपुष्पपुटं नाम्ना प्रथमं करणं भवेत्। करणेष्वेवमन्येषु मन्तव्या नामवासना।। यदा तु चतुरश्राङ्गं विधाय करणं त्विदम्। प्रयुज्यते तदा स्वे स्वे पार्श्वें च करयोद्वयोः॥ आवेष्टितक्रियां कृत्वा परिवेष्टितकर्मणा। करणीय: पुष्पपुटहस्तबन्धः प्रयोक्तृभिः॥ cf. Abhinava's commentary on Talapu paputa Vol I. page 97. (b) Nrttahasta called Talamukhau is thus defined in Vārtika :- यौ पूर्व चतुरश्रौ तु ततो व्यावृत्तकर्मणा। उद्धत्तक्रियया चैव हंसपक्षकरावपि॥ स्वस्वपार्श्वगतौ त्रयश्रौ तलेनान्योन्यसंमुखौ। तदा तलमुखौ प्रोक्त यदा तलमुखौ करौ।। Cf. Abhinavabhārati Vol. II. page 71. (c) Three chāris (Dolāpādā, Ākshiptā, Āviddhā) are thus treated in Vārtika :- (1) कुश्चितांधरिं यदोत्क्षिप्य कर्णान्तं निजपार्श्वतः। पार्श्वद्वितीयं तस्माच्च डोलावत्पार्श्वमात्मनः।। नीत्वा तं तु निजे पार्श्चें पातयेत्पार्ष्णिना तदा। डोलापादा भवेरचारी

xix

They are too numerous to mention, A few are given below to show the kind.

1. In defining nishadha hasta Abhinava reads :- मुकुलं तु यदा हस्तं कपित्थ: परिवेष्टयेत्। स मन्तव्यस्तदा हस्ती निषधो नाम नामतः॥ (IX-141)

But older definition is :- गृहीत्वा वामहस्तेन कूर्पराभ्यन्तरे भुजम्। दक्षिणं चापि वामस्य कूर्पराभ्यन्तरेन्यसेत्। स चापि दक्षिणो हस्तः सम्यदाष्टिकृतो भवेत्। इत्येष निषधो हस्तः (IX-145)

Kīrtıdhara reads :- शिखरस्तु यदा हस्तो मृगशीर्षेण पीडिनः । निषधो नाम विज्ञेय: सभयार्ते विधीयते॥

The fourth variant is :- क्षेयो वै निषधो नाम हंसपक्षी पराङ्मुखौ। जालवातायनादीनां प्रयोक्तव्यो Sभिघट्टने।।

Of these, Abhinava's is evidently based upon mudras in agamas. But it is not, at any rate, the product of his own imagination, for the same definition is given in Visnudharmot- tara also. That work is at least older than Abhinava. The definition given by Abhinava for Nisadha was given by Kirtidhara

(2) कुश्चितांधिं यदा पुरः॥ समुि्किषिप्य च तालानूस्त्रीनर्धमण्डलवत्पुनः। नीत्वा पार्श्वान्तरं जङ्गास्वस्तिकेन निपातयेत्॥ पाष्ण्यां भूमौ तदाक्षित्ा

(3) यदा विश्लेषवत्तया। कृत्वा जङ्गास्वस्तिकं तु कुश्चितश्चरणोऽग्रतः ॥ प्रसारिताश्चिताविद्ध: सन्पार्श्वे सवे निपात्यते। पार्ष्ण्या पार्ष्ण्यन्तरक्षेत्रे तदाविद्धाह्नया भवेत्॥ Of. the commentary of Abhinava on the above churis Vol. II. page 103.

xx

for Vardhamāna hasta Abhinava did not admit karavartanās for Natya and he always tries to construe only a few fine vartanas or hand-poses into definitions given by Bharata. But Kīrtidhara has recognised vartanas separately from hastas and he adopted the older definition.

2. In assigning the propriety of orttis among rasas the following text is adopted by Abhınava :-

हास्यशङ्गारबहुला केशिकी परिचक्षिता। सात्वती चापि विझेया वीराद्भतसमाश्रया। रौद्रे भयानके चैव विज्ञेयारभटी बुधैः। बीभत्से करुणे चैव भारती संप्रकीर्तिता॥

Various other readings are :- न- शङ्गारहास्यकरुणरवृत्ति: स्यात्कैशिकी रसैः। सात्वती चापि विज्ञेया वीराद्धतशमाश्रया॥ ड-शृङ्गारे चैव हास्ये च वृत्ति: स्यात्कैशिकीति सा। सात्वती नाम साशेया वीररौद्राद्भताश्रया। भयानके च बीभत्से रौद्रे चारभटी भवेत्। भारती चापि विज्ञेया करुणाद्भतरूपयोः ॥ भ-हास्यशृङ्गारकरुणैवृत्ति: स्यात्कैशिकी रसैः। सात्वती चापि विज्ञेया वीररौद्राद्द्नाश्रया॥ भयानके सबीभत्से रौद्रे चारभटी भवेत्। भारती चापि विज्ञेया वीरहास्यान्भुताश्रया॥

Vișņudharmottara has :- वाक्प्रधानातु भारती। तथा वीररसप्राया विज्ञेया सात्वती नृप॥। तथा रौद्रप्रचारा च भवत्यारभटी सदा। शुङ्गारहास्यबहुला तथा भवति कैशिकी॥

Of these Abhinava gives the best reading. It is partly supported by the text of Visnudharmottara. Most of the later writers on Alankara have adopted his reading, but the second variant (7) has the support of Kohala which was copied by

xxi

Vidyanatha. This difference in interpretation has led to some divergence of opinions about the vrtti to be employed in utsrstikanka where Udbhata recognises three, i.e., nyayavrtti (vrtti of action), anyaya-vrtti (vrtti of no action like Bhāratī) and phala-vrtti. Nyaya-vrtti according to Kohala's reading must be Kaiśikī. Lollata does not recognise phala-vrtti and another com- mentator probably Sankuka holds that Sattvatī alone is the vrtti in Utsrstikanka. This difference is due to the reading in the definition of Sattvati where the word samaśraya (5THreTar) takes santarasa into consideration according to Kohala Abhinava holds only Bharatī in Utsrstikanka. Udbhata's fifth vrtti was not recognised by any standard writer, and the theory that five vrttis originally emanated from the five faces of Siva was also discarded by Sankuka.

3. In the Samavakāra-lakșaņa Udbhata reads : उष्णिग्णायत्री वा यानि तथान्यानि बन्धकुटिलानि। वृत्तानि समवकारे कविभिर्नैव प्रयोज्या नि।

But Abhinava has- उष्णिग्गायत्रयाद्यान्यन्यानि च यानि बन्धकुटिलानि। वृत्तानि समवकारे कविभिस्तानि प्रयोज्यानि।

Here Udbhata's reading fits in for dharma and kama śrngāra while Abhinava's is justified by the prompt action in sambhrama owing to vidrava and kapata which are sandhyangas in a Samava- kāra. 4. The first Sloka according to Abhinava in Chapter XXIX is :-

षडूजोदोच्यवती चैव षड्जमध्या तथैव च। मध्यपञ्चमबाहुल्यात्कार्या शृङ्गारहास्ययोः।

The reading of the older set is sadja pancama. Abhinava's reading is consistent with Bharata's statements in Chapters 17 and 29. हास्यशृङ्गारयोः कार्यो खरौ मध्यमपञ्चमौ। (XVII-103) मध्यपञ्चमभूयिष्ठं गानं शुङ्गारहास्ययो: (XXIX-12) 3

xxii

But the reading sadja pancama was adopted by Nanyadēva. क्वचिदपवादं कचिदनुवादमाह-"षडोदीच्यवती ... । षडू जपश्चमबाहुल्यात्कार्ये शृङ्गारहास्ययोः"। Thus Abhinava's recension appears to be an improvement upon the older texts.

Of the available texts Abhinava's recension is found in two copies in the Bhandarkar's Institute which served as the originals for the Kavyamala edition. Both the copies in the Bikanir Maharaja's Library fully agree with the two copies of Poona referred to above. Our Ca () manuscript obtained from Ujjain was the original copy for the above four texts. Our Ya (T) Ms. completely agrees with Ca (7) from Chapters 24-34. Our Ms. Ya () corresponds mostly with Abhinava's recension; mostly because whenever the commentator points out with some regard a variant in reading, that is found in this copy. Similarly is the case with our Pa (T) Ms. in which variants were already noted. The complete Mss. in Tanjore Palace Library and the complete copy of the Mysore Library agree together which are designated as (and ) in our edition. This recension belongs to older type but towards the end of the work it agrees with Abhinava's adop- tion. The copies in the Adyar Library and the Madras Govern- ment Oriental Mss. Library all represent most accurately the older recension, i.e., that followed by Udbhata and Lollata. Of this type our (3) Ms. which represents 16 Mss. of that type is the most perfect and faultless and our ( and 6) Mss. give a shorter version even in the older recension.

The Benares edition recently published is based upon the imperfect copy of the shorter version of the older recension. Nepal Durbar copy agrees in some respects with our da (₹) text but towards the end of the work it occasionally agrees with Abhinava's recension. It surely belongs to the older recension. Our da (₹) Ms. was from Almora which as far as it is available agrees with the Nepal Ms.

Our variants are arranged according to possible differences in the interpretation of Bharata's work. In spite of the excel-

xxiii

lence of Abhinava's recension others do not appear to be altogether negligible. Wherever Abhinava has not commented upon large fragments we have given all the possible variants and added our own glossary. Our chief object in issuing the work is to make the sage's work appear in every view-angle and to afford all facilities to readers of it. Hence for the portions (e.g., Chapters 7 and 8) where the Abhinavabharati is not available even after our best efforts we propose to give a glossary. Nothing in our Tika is drawn from our own imagina- tion but every idea is taken from some older work on the subject. In the introductory volume the question of the recension will be dealt with at length when the merit of the various commentaries is discussed. Illustrations on the Abhinaya chap- ters will be given at the end of the Citrabhinaya (Ch. XXV) or in the supplementary Chapter on angikabhinaya where the definitions with explanation will be furnished for kalāsas, varta- nās, cālakas, bhramarīs, padamaņīs, padapatas, desī-carīs, desī-paddhatis, desī-lasyangas, ete. Alarge fragment of Vartika on angaharas of about 2,000 granthas recently acquired will be published as an appendix. Readers of this work are requested to intimate to us the existence of any copies of the text and of any of the commentaries. Any recension, even in frag- ments, is welcome to us. It is to the most generous Nambūdiris of Malabar that we are deeply indebted whose help will be duly acknowledged in the introduction proper and without it this work would never have appeared in print. The present Maharaja of Travancore has been very kind to supply us copies of Natya Sastra which agree with our bha () recension and our sincere thanks are due to His Highness and his Palace Sarva- dhikāryakkār Dr. Nalla Perumall Pillai Avl., B. A. Recently Dr. Sylvain Levi the great Oriental Scholar of Paris lent his own copy of the text of the Nepal Maharajah's Ms., and for this our grateful thanks are due to the learned Doctor.

MADRAS, 16th January 1934.$ M. RAMAKRISHNA KAVI.

श्री

विषयसूचिका

अष्टमेऽध्याये-अङ्गाभिनयः

विषयः. पत्रसङ्गया. श्ोकसङ्गया.

ऋषीणामभिनयविधक्रमभेदान्प्रति प्रश्नः 1 अभिनयशब्दनिरुक्ति: 6 अभिनयस्य चातुर्विध्यम् 9 आङ्रिकस्य त्रैविध्यम् 12 नाट्ये षडङ्गानि 13 उपाङ्गानि 14 अभिनयवस्तूनि 15 शाखादिभेदत्रयम् 16 शिरोडभिनयस्य त्रयोदश भेदा: 17 आकम्पितकस्पितयोलक्षणम् 21 आकम्पितस्य विनियोग: 22 कम्पितस्य विनियोग: 23 घुतविधुतलक्षणे 24 धुतस्य विनियोग: 25 विधुतस्य विनियोग: 26 परिवाहिताधूतलक्षणे 27 परिवाहितविनियोग: 5 28 आधूतस्य विनियोग: 29 अवधूतलक्षणविनियोगौ 30 अश्चितस्य 31 92 निहश्चितस्य 32

परावृत्तस्य 6 34 उत्क्षिप्तस्य 35 अधोग तस्य 36 लोलितस्य 37 " प्राकृतस्य 38

2

विषय :. पत्रसख्या. श्रोकसङ्गया.

दृष्टयः

रसदष्टय: 7 41 स्थायिद्ृष्टयः 42 षट्रत्रिशद्दृष्टयः 43 9 9 शृङ्गारदृष्टिः 47 99 भीता हष्टिः 48 हास्या हष्टि: 49 करुणा दृष्टिः 8 50 अन्भतदृष्टिः 8 51 रौद्रदृष्टिः 52 वीरदृष्टिः 53 बीभत्सा दष्टिः 54 शान्ता ष्टिः 55 रतिदाष्टिः 57 हासदषटिः 9 55 शोकहष्टिः 56 क्रोधदृष्टिः 57 उत्साहदृष्टिः 58 भयदष्टिः 59 जुगुप्साहृष्टिः 60 विस्मयदृष्टिः 61 शून्या हष्टि: 10 63 मलिनहाष्टिः 64 श्रान्ता 65 लजान्विता 66

ग्लाना 67 99 शङ़िता G8 विषादिनी 69

मुकुला 70 कुश्चिता 11 71 अभितप्ता 72 "१ जिह्ा 73 ललिता 74 वितार्केता 75 अधमुकुला 76

3

विषय :. पत्रसङ््या. श्रोकसङ्खया.

विभ्रान्ता 77 "१ विप्लुता 78 आकेकरा 12 79 विकोशा 80

त्रस्ता 81 मदिरा 82

मध्यमदा 83

अधममददृष्टिः 84

शून्यादिर्दृष्टित्रयविनियोग: 18 87

श्रान्ता, ललिता, ग्लाना 88

शङ्का, विषादिनी, मुकुला 89

कुश्चिता, अभितप्ता-तासां विनियोगः 90

जिह्मा, चितर्किता, ललिता 91

अर्थमुकुला, विभ्रान्ता 92

विष्वुताकेकरा 93

विकोशा, प्स्ता, मदिरा 94

ताराकर्माणि नव 14 96

भ्रमणम् 98 वलनम्, पातनम्, चलनम्, प्रवेशश्च 99 95 विवर्तनम्, समुद्दत्तम्, निष्क्राम:, प्राकृतम् 100

वीररौद्रभयानककर्माणि 102 " हास्यबीभत्सयोः करुणे चाद्भुते च ताराकर्म 103

शृङ्गारे ताराकर्म 15 104

दर्शनस्याष्टी प्रकारा: 105 समं साचीकृतं च 107

अनुवृत्त, आलोकितम् GG 10S विलोकितं, पलोकितं, उल्लोकितं, अवलोककितम् 109

पुटकर्म

पुटकर्मभेदा :- नव 111 उन्मेषः, निमेष:, प्रसृतम् 112 कुश्चितं, समं, विवर्तितं, स्फुरितम् 16 113

पिहितं, वितालितम् 114 तेषां रसभावेषु विनियोग: 115 119

4

विषयः. पत्रसङ्गया. श्रोकसङ्या.

उत्क्षेप: पातनम् 120 भ्रकुटी, चतुरम् 17 121

कुश्चितं, रेचितम् 122 सहजम् 123 तेषां रसभावेषु विनियोग: 124 उत्क्षेपस्य, पातनस्य 125 भ्रुकुख्या: 126

चतुरस्य 127 निकुश्चितस्य 128

सहजस्य "१ 18 129 नासाकर्माणि घटु 130 नता, मन्दा, विकृष्टा, सोच्छवासा 131 विकृणिता, स्वाभाविकी 132 नताविनियोग: 133 मन्दाविनियोग: विकृष्टायाः 134 सोच्छवासाविकुणितयोः 135 साभाविष्याः 19 136 गण्डकर्म षड्विधम् 137 "१ गण्डस्य विनियोग: 139 अधरस्य षटूकर्माणि 141 ओष्ठस्य विनियोग: 20 143 विवर्तनस्य 144 कम्पनस्य, चिसर्गस्य 145 संदष्टस्य, समुद्रस्य 146 चिबुककमाणि षट्टू 147 " तेषां लक्षणम् 148 सेषां विनियोग: 21 150 मुखकर्माणि 153 तेषां लक्षणानि 155 तेषां विनियोग: 157 मुखरागस्य चातुर्विध्यम् 22 161 तेषां विनियोग: 162 मुखरागस्य प्राधान्यम् 166 श्रीवाकर्माणि नव 23 170 समां, नता 171 उन्नता, त्रश्रा 172

5

विषयः पत्रसङ्गया. श्ाकसङ्खया.

त्रश्रा, रेचिता 173 कुश्विता, अश्चिता 174 वलिता, विवृत्ता 175

नवमेऽध्याये-उपाङ्गाभिनयः

असंयुतहस्ता: 26 4 संयुतहस्ता· 27 नृत्तहस्ता: 28 11

पताकहस्तलक्षणम् 29 18 तस्य विनियोग: 19 त्रिपताकलक्षणम् 32 28 तस्य विनियोग: 33 29 कतरीमुखः 34 39 तस्य विनियोग: 35 40

अधचन्द्र: 43 तव्य विनियोग: 36

अराल: 46 अरालहस्तविनियोग: 37 47

शुकतुण्ड: 38 53 तस्य विनियोग: 39 54

मुष्टिः 55

तस्य विनियोग: 56 शिस्वर: 40 57 सस्य विनियोग: 58

कपित्थ: 59 कपित्थविनियोग: 60

खटकामुख: 60

तस्य विनियोग: 61

सूचीमुखः 41 64

तस्य प्रयोग: 42 65

पद्मकोश: 45 80

तस्य विनियोग: " 81

सर्पशिरा: 46 84

मृगशीषक: 86

तस्य विनियोग: 47 87

काङ्कल: 88

6

विषय: पत्रसङ्गया. श्ाकसङ्गया.

तस्य विनियोग: 89 अलपल्लवलक्षणविनियोगौ 48 91 भ्रमरहस्तलक्षणविनियोगौ 50 101 हंसवक्रलक्षण विनियोगश्च 51 104 हंसपक्षलक्षणविनियोगौ 106 संदंशलक्षणं विनियोगश्च 52 110 ऊर्णनाभस्य लक्षणविनियोगौ 54 120 ताम्रचूडस्य लक्षणविनियोगौ 55 125 ताम्रचूडलक्षणं मतान्तरे " 122

संयुतहस्ता:

अञ्जले :- लक्षणविनियोगौ 56 128 कपोतस्य 130 कर्केटस्य 57 134 खवस्तिकस्य 58 136 खटकावधमानस्य,, 137 उत्सङ्गस्य 59 139 निषधस्य 60 141 निषधलक्षणं मतान्तरे 143 निषधस्य कर्माणि 146 दोलस्य लक्षणं विनियोगश्च 61 148 पुष्पपुटस्य "' 150 मकरस्य 62 152 गजदन्तस्य 154 अवहित्थस्य 63 156 वर्धमानस्य 158 हस्ताभिनयने विधि: 160 हस्तानां कर्माणि 65 165 हस्तप्रचारा: 169 हस्तकर्मणि समवेक्ष्या अंशाः 66 171 उत्तमादीनां हस्तकर्मसु विधि: " 172 हस्ताभिनयवर्जनावसरा: 68 176 हस्ताभिनयस्थाने वाचिकप्राधान्यम् 69 180 हस्तप्रचारे मतान्तरम् 181 "

7

विषय :. पत्रसङ्या. श्रोकसङ्गया

नृत्तहस्ता: चतुरश्रौ-तयोर्लक्षणम् 71 184 उद्धत्ता 185 तलमुखौ 186 स्वस्तिकौ, विप्रकीर्णो च 72 187 अरालखटकामुखी "१ 188 मतान्तरे तयो: ,, 189 190 सूचीमुखौ " 73 191 मतान्तरे तयो: 192 रचितौ 193 "१ अर्धरेचिता " 74 194 उत्तानवश्चितौ 39 195 पल्लवौ, नितम्बौ च 196 केशबन्धौ 75 197 लताख्या 198 करिहस्तः, तस्य 199 पक्षवश्चितकौ-तयोर्लक्षणम् 76 200 पक्षप्रद्योतकौ, गरुडपक्षौ च " 201 दण्डपक्षी 202 ऊर्ध्वमण्डलिनौ, पार्श्वमण्डलिनौ 77 203 उरोमण्डलिनौ 204 उर: पार्श्वर्धमण्डलौ " 205 मुष्टिकस्वस्तिकौ 206 नलिनीपद्म कोशौ 207 उल्बणौ 79 208 वलितौ 209 नृत्तहस्तप्रयोग: 210 हस्तानां करणानि चत्वारि 80 213

आवेष्टितकरणम् 215 उद्देष्टितम् 216 " व्यावर्तितम् 217 परिवर्तितम् 81 218 करणप्रयोगस्य वर्तनाश्रयता " 219 अङ्गलीप्रकारैः सर्ववर्तनानां मुनिनानुग्रहः 220

8

विषय: पत्रसङ्खया. श्रोकसङ्मया

उर:कर्माणि-पश्च 82 223 आभुग्रलक्षणविनियोगौ 224 " निर्भुग्नस्य 83 226 विनियोगो मतान्तरे 228 प्रकम्पितस्य लक्षणविनियोगी 83 229 उद्वाहितस्य 84 231 समस्य 232 पाश्वकर्माणि- पञ्च 234 नतपाश्वस्य लक्षणम् 235 उन्नतस्य 236 प्रसारितस्य, विवात्तस्य "१ 237 अपसृतस्य 85 238 नतादीनां विनियोग: 239 जठरकर्माणि-त्रीणि 240 तषां लक्षणानि 241 मतान्तरे चत्वारि 213 कटीकर्माणि-पञ्च 86 241 तेषां लक्षणानि 245 तेषां विनियोग: 248 ऊरुकर्माणि-पश्च 250 तेषां लक्षणम् 87 251 तेषां विनियोग: 254 जङ्गाकर्माणि-पञ्च 88 257 तेषां लक्षणानि 258 तेषां विनियोग: 262 पादकर्माणि-पश्च 89 265 उद्धट्टितलक्षणविनियोगौ 266 समपदस्य "' 268 वयश्रपादस्य लक्षणम् 270 ") मतान्तरे-तस्यैव 90 272 अग्रतलसश्चरस्य लक्षणं विनियोग: -73 अश्चितस्य लक्षणविनियोगौ 275

कुश्ञितस्य 91 278 सूर्चापादस्य 280 पादजङ्गोरुकरणानां सामरस्यम् 281 "

-9

दशमेऽध्याये-चारीविधानम्

विषय :. पत्रसङ्या. श्रोकसङ्गया·

चारीशब्दनिर्वचनम् 93 1

करणखण्डमण्डललक्षणम् 94 3 अभिनये चार्या: प्राधान्यम् 5 भूमिचार्य: षोडश 96 10 आकाशिक्यश्चार्य: षोडश 11

भौम्यः

समपादा 14 स्थिताचर्ता 97 15

शकटास्या 16 अध्यधिका 17 चाषगनिः 98 18 विच्यवा 19 एलकाक्रीडिता 20 " बद्धा 99 21

ऊरूद्वत्ता 22

अड्िता " 23

उप्स्पन्दिता 100 24 जनिता 25 स्यन्दिता, अपस्यन्दिता 26 समोत्सरितमत्तल्ली 101 27 मत्तल्ली 28

आकाशिक्य:

अतिक्रान्ता 102 30 अपक्रान्ता 31 पाश्वक्रान्ता 32 ऊर्ध्वजानु 33 सूची 103 34 नू पुरपादिका 35 दोलपादा 36 आक्षिप्ता 37 आविद्धा 104 38

B

10

विषय :. पत्रसङ्गया. श्रोकसङ्जया.

उद्दत्ता 104 39

विधुन्भान्ता 40

अलाता 41 " भुजङ्गत्रासिता 105 42

हरिणपुता 43

दण्डपादा 44 भ्रमरी 106 45

उपाङ्गसामरस्यम् 107 48 स्थानस्य षडू भेदा: 51 वैष्णवम् 52 98 तस्य विनियोग: 54

समपदम् 109 58 तस्य विनियोग: 59 वैशाखम् 110 62 तस्य विनियाग: 63

मण्डलम् 65 39 तस्य विनियोग: 67 आलीढम् 111 68 तस्य विनियोग: 69

प्रत्यालीढम् 71 तस्य विनियाग: 72 शस्त्रमोक्षणन्याया: 73 "' तेषां लक्षणानि 112 74 प्रविचारलक्षणम् 76 भारतप्रविचार: 77 सात्वतप्रविचार: 113 81 वार्षगण्य: 82 कैशिक: 84 प्रहरणे अकार्याणि 85 सौष्ठवस्य प्राधान्यम् 114 89 सौष्ठवलक्षणम् 115 93 चतुरश्रलक्षणम् 95 धनुःप्रयोगे करणानि " 96

व्यायामविधानम् 116 98

नस्यविधि: 99

11

विषय: पत्र सङ्गया. श्रोकसङ्या.

आहारविधि: 116 100 व्यायामवजनसमयाः 117 102 व्यायामनियम: " 103

एकादशेऽध्याये-मण्डलविकल्पनम्.

आकाशगमण्डलानि-दश 118 2 भौममण्डलानि-दश अतिक्रान्तम् 119 7

विचित्रम् 11

ललितसश्चरम् 120 16

सूचीविद्धम् 121 20

दण्डपादम् 22 विहतम् 122 25

अलातकम् 29

वामविद्धम् 123 32

ललितम् " 36

क्रान्तम् 124 40

भ्रमरम् 44

आस्कन्दितम् 125 47

आवर्तम् 50

समोत्सरितम् 126 53

एलकाक्रीडितम् 56

अड्डितम् 58

शकटास्यम् 127 61

अध्यधकम् 63

पिष्टकुट्टम् 65

चाषगतम् 67

समम् "' 68

द्वादशेऽध्याये-गतिप्रचार:

पात्राणां रङ्गप्रवेशविधि: 130 2

पादपातविधि: 131 8

गतौ लयविधि: 133 12

उत्तमानां स्वभावगतिः 135 15

उत्तमानां सपरिवाराणां गतिः 136 22

12

विषय :- पत्रसङ्या. श्लाकसङ्या.

दिवैकसां गतिः 24 राजगतौ संशये ऋर्षीणां प्रक्षः 137 25 समाधानम् " 26 राज्ञां देवानुककरणे दोषहीनता " 27 संभ्रमाद्यवस्थासु गतिः 29 जडानां गतिः 138 33

34 शुद्गारे, शोके च- 35 अस्वस्थकामिते 139 36 आवेगादौ 37 गतिषु नियमा: 140 39 शुङ्गारिणी गति :- स्वस्थकामिते "' 40 पच्छन्नकामिते 141 44 रौद्रे-गतिः 143 48 तस्यास्त्रैविध्यम् 49 बीभत्से-गतिः 144 55 वीरे-गतिः 57 विस्मये गतिः 145 58 हास्ये- 146 60 करुणे- 60 शीते, वर्षाभिद्रुते- 147 66 भयानके 70 वणिग्गति: 148 76 यत्यादानां गतिः 149 79 लिङ्गिनां गतिः 83 व्रतिनां- 150 85 पाशुपतानां 86 "' अन्धकारयानयोः-गतिः 87 रथगतिः 151 88 विमानस्थगतिः 91 आरोहणावरोहणयोः- 92 आकाशगमने 152 93 आकाशभ्रंशे 95 प्रासादारोहणावरोहणयोः 96 जले गति: 153 99

13

विषय: पत्रसङ्गया. श्रोकसङ्खया

जलप्रतरणे 153 100

नौस्थस्य गतिः 102 "१ सरिद्वतरणे 104

केवलमनुभावैः सूचनम् 155 106

अश्वयाने गतिः 107

पन्नगगतिः 109

विटस्य 155 11v)

काञ्चकीयस्य 112

वृद्धस्य " 114

कृशव्याधिग्रस्तादीनां 156 115

दूराध्वनीनस्य 116 " मत्तानां- 121

उन्मत्तस्य 157 123

खअ्जपङ्गवामनानां- 158 131

विदूषकस्य- 159 137

अङ्गहास्य- 138

काव्यहास्ये- 140 नैपथ्यहास्ये 141

स्वभावे गतिः 143

अधमानां- 160 144

चेटानां 148

शकारस्य 161 149

पुलिन्दादानां- 162 151

पक्यादीनां 152

नरसिहस्य- 154

स्त्रीणां गतिः 163 159 आयतस्थानम्, विनियोग: 161

अवहित्थस्थानम् 164 167

विनियोग: 170

अश्वक्रान्तम् 172

तस्य विनियोग: 173

स्त्रीणां प्रकृतिस्था गतिः 165 178 रङ्गपीठपरिक्रमे गतिः 166 182

पादपाते नियम: 184

स्थानीयाया: गतिविधि: 186

14

विषयः पत्रसङ्गया. श्राकसङ्जया.

प्रेष्यायाः 167 188 अर्धनारीगतिः 190

बालानां गतिः 193 नपुंसकानां 168 194 स्त्रियः पुरुषाभिनये 198

पुरुषस्य स्त्रीवेषे- 169 199

पुलिन्द्यादिगति, लिङ्गस्थायाः 200 योषितामुद्धतचार्यङ्गहाराणां वर्जनम् 201

आसनविधि:

शयने- 203 सचिन्तस्य- 204 " मूछादिषु- 207 व्याधिनिद्रादिषु- 66 208 निवापदाने 209

नाना स्ववस्थासु 171 210 सिंहासनम्, वेत्रासनम् 215 कुथकाष्ठमुण्डासनानि 172 216 तथैव स्त्रीणां- 217 "' मसूरकासनम्, भूम्यासनम् 220 होमादिषु 173 223 स्थानीयेभ्य आसनविधि: 224 सममध्यमाभ्यां भूम्यासनेषु नियम: 225

सहासनम् " 227 शायनकर्माणि 174 228

आकुश्चितम् 229

समम् 230

प्रसारितम् 231 "१ विवर्तितम् 232

उद्दाहितम् 233 "' नतम् 234

त्रयोदशेऽध्याये-कक्ष्याविभागविधानम्

स्थानविभाग: 177 3

बाह्याभ्यन्तरविभाग: 179 8

पूर्वपश्चात्प्रविष्टानामाभिमुख्यविधिः 10

15

विषय :. पत्रसक्जया. श्राकसङ्गया

पूर्वदिग्लक्षणम् 200 11 प्रवेशनिष्क्रमविधि: "' 13 कक्ष्यान्यत्वप्रयोग: 201 15 विकृष्टसंनिकृष्टभूमिविभाग: 17 विकृष्टगमन प्रवेशकाङ्कच्छेदावसरः 203 23 अङ्कच्छेदे कालनियम: 25 हैमवताः 203 28 निषधवासिन: 30 नीलश्वेतपर्वतवासिन: 31 शृङ्गवद्वासिन: 32 द्वीपान्तरवासिनां कक्ष्याविधि: 204 33 देवानामपि मनुष्यभावंता 35 आङ्गिकस्य प्राधान्यम् 36

पतत्तय:

प्रवृत्तिलक्षणम्, चतुधा विभाग: 205 38 दाक्षिणात्याया देशाः 207 39 आवन्तिकाया देशा: 208 42 उदूमागध्या देशाः 209 45 पाञ्चालमध्यमाया देशा: 49 प्रदक्षिणाप्रदक्षिणप्रवेशौ 210 52 प्रवृत्तिभेदाद्द्वारभेद: 54

प्रवृत्तिलक्षणम् 211 56 प्रवृत्तियोजना 212 58 प्रयोगस्य द्वैविध्यम् 59 " आविद्धप्रयोग: 60 आविद्धप्रयोगाश्रयरूपकाणि 9' 62 सुकुमारप्रयोग: 213 64 विदि ङ्निर्णय: " 65 धर्म्या द्वैविध्यम् 214 70 लोकधर्मी, नाट्यधर्मी च अभिनयभेदात् 71 नास्यधर्मी 215 74

चतुर्दशेऽध्याये वागभिनये-छन्दोविधानम्

वागभिनयस्य प्राधान्यम् 220 2

वाचो विभाग: 224 4

16

विषयः पत्रसङ्या. श्रोकसङ्गया.

संस्कृतपाठ्यलक्षणम् 225 6 अक्षराणां विभाग: 227 8 तेषां स्थानानि 228 10 घोषाघोषत्वम् 11

शब्दलक्षणम् 231 25

आख्यातम् 232 29 उपसर्गः 30

निपातः 233 31

प्रत्यय: 32 तद्धितः 33 विभक्ति: 34 सन्धिः 35

समासा: 234 37

चूणपदलक्षणम् 40

निबद्धपदलक्षणम् 41 वृत्तस्य त्रैविध्यम् 235 43

नाट्थे छन्दसः प्राधान्यम् 45 उक्तादिष्वक्षरसङ्या 46 मालावृत्तलक्षणम् 236 52 गायत्रयां वृत्तसंख्या 237 55 उष्णिहि 55

अनुष्टभ 56

बृहत्याम् पङ्कयाम् 57 त्रिष्टबूजगत्योः 58

अतिजगत्याम् 59 शक्वर्याम् 238 60 अतिशक्वर्याम् 61 अष्टयाम् 62 धृत्याम् 64 अतिधृत्याम् 239 66 कृतौ 67 प्रकृतौ 69

आकृत्याम् 71 चिकृत्याम् 240 72

संकृतौ 74

17

विषयः पत्रसङ्गया. श्रोकसङ्गया.

अभिकृती 240 75 उत्कृतौ 77 आहृत्य वृत्तसङ्या 241 80 गणविभाग: 88 जकारादिगणा: 85 गुरुलघुलक्षणम् 242 89 गायत्र्यादीनां त्रिकगणसङ्कया 92 243 98 भुरुग्लक्षणम् 100 निवृल्लक्षणम् 101 "१ छन्दोगतविधयः 102 सम्पललक्षणम् 244 103 विरामलक्षणम् 104 छन्दसां स्थानविभाग: 245 105 मन्त्रभेदेन शरीराश्रयभेद: " 106 छन्दसां वर्णाः 246 108 मतान्तरे भुरुक्खराडादिलक्षणम् 110 छन्दसां दिव्यादिविभागः 247 113 नष्टोद्दिष्टविधिः 117 प्रस्तारक्रम: 248 118 मात्राच्छन्दसि भेद: " 122 आर्यागीतकवैताली यादिषु मात्रागणा: 249 123 उद्दिष्टज्ञानम् 124 नष्टज्ञानोपायः 250 131

पश्चदशेऽध्याये वागभिनये-वृत्तलक्षणम्

तनुमध्या, सोदाहरणा 252 2 मकरकशीर्षा 253 4 मालिनी 6 मालती 9

उद्धता 254 12

भ्रमरमाला "१ 14 सिंहलेखा 17 मत्तचेष्टितम् 255 20 विद्युन्माला 23 चित्तविलासितम् 26

C

18

विषय :. पत्रसङ्या· श्रोकसहाय.

मधुकरी 255 28

उत्पलमाला 256 31 शिखिसारिणी "' 84 दोधकमू 257 87 मोटकम् 258 40 इन्द्रवण्ना " *42 उपेन्द्रवभ्रा 44 रथोद्धता 259 46

स्वागता " 49 शालिनी 260 51 तोटकम् " 53 कुमुदप्रमा 261 56 कुमुदनिभा 262 59 चन्द्रलेखा 61 "१ प्रमिताक्षरा 63 "१ वंशसथा 263 65 हरिणप्लुता 68 कामदत्ता 264 70 अप्रमेया 72 "१ पभ्मिनी 265 74 पुदवृत्तम् "' 78 प्रभावती 266 81 प्रहर्षिणी " 83 मन्तमयूरक: 267 85 वसम्ततिलका 87 असम्बाधा 268 शरभा " 91 नान्दीमुखी (मालिनी) 93 मत्तेमललितम् (गजविलसितं) 269 95 प्रवरललितम् 98 शिखरिणी 270 101 वृषभचेष्टितम्, हरिणी 271 104 श्रीधरा 107 वंशपत्रपतितम् 272 111 विलम्बितगतिः 114 चित्रलेखा 273 117

19

विषयः. पत्रसङ्गया

शार्दूलविक्रीडितम् 273 120

सुवदना 274 125

सग्धरा 275 129

मद्रकम् 276 133

अश्वललितम् "' 137

मेघमाला 277 141 क्रौञ्चपादी 278 145

भुजगविजुम्भितम् 279 150

दुण्डक 281 153

विषमवृत्तलक्षणम् 156

अर्थसमवृत्तम 282 158

पथ्यालक्षणानि 162

अनुष्टप्चपला 283 168

अनुष्टब्विपुला 234 170

वक्रम् 176

वानवासिका 285 179

केतुमती 181

अपरवक्रम् 183

पुष्पिताग्रा 286 186

उद्गता 188

ललिता 190

आ्या: पञ्च 287 196

आर्याणां सामान्यलक्षणम् 197

आर्याणां यतिनियम: 289 210

पथ्याविपुलालक्षणम् "' 212

चपला 290 215

मुखचपला, जघनचपला 217

आर्याणां प्रस्तार: 291 222

षोडशेऽध्याये-लक्षणालङ्गारा: 15678 उपजातिवृत्तपाठे लक्षणानामुद्देशः 294 1

विभूषणलक्षणम् 299 5

अक्षरसङ्गातः 300 6

शोभा 301

अभिमान: 302 8

20

विषय :. पत्रसङ्या. श्रोकसख््या

गुणकीर्तनम् 302 9 प्रोत्साहनम् 303 10 उदाहरणम् " 11 निरुक्म् 804 12 गुणानुवाद:, अतिशयः 805 13 हेतुः 806 14 सारूप्यम् 307 15 मिथ्याध्यवसाय: 16 सिद्धिः 308 17 पदोच्चय: " 18 आक्रन्द: 309 19 मनोरथः 310 20

आख्यानम् 21 याच्ञा 311 22 प्रतिषेध: "' 23

पृच्छा 312 24

दष्टान्त: 25 निर्भासनम् 313 26 संशयः 27 "' आशी: 28 प्रियवचनम् 314 29 कपटम् 315 30

क्षमा 31 प्राप्ति: 316 32 पश्चासाप: 33 अनुवृत्ति: 317 34 उपपत्ति: 318 35

युक्ति: 36 कार्यम् 319 37 अनुनय: "१ 38 परिदेवनम् 320 39 अलङ्कारा: 321 40 उपमालक्षणम् 41 उपमाया: पञ्च भेदा: 323 46 प्रशंसोपमा 47 निन्दोपमा 48

21

विषय :- पत्रसङ्या. श्ोकसङया.

कल्पिता 323 49

सदशी 50 दीपकम् 824 53

रूपकम् 325 56

यमकम् 326 59 यमकमदा दश 60

पादान्तयमक्म् 327 63 काञ्चायमकम् 66

समुद्रयमकम् 328 68

विक्रान्तयमकम् 70

चक्रवालयमकम् 72

सन्दषटयमकम् 329 75

पादादियमकम् 77

पादान्तयमकम् 79

चतुर्व्यवसितम् 330 81

मालायमकम् 83

काव्यदोषाः 331 88

गूढार्थान्तरलक्षणे 89

अर्थहनभिन्नार्थलक्षणे 332 90

एकार्थाभिप्लुतार्थलक्षणे " 92

न्यायापेतविषमलक्षणे 333 96

विसंधि:, शब्दच्युतम् 94

गुणलक्षणम् 95

गुणा: 334 96 97

प्रसाद: 335 99

समता 336 100

समाधिः 337 102

माघुर्यम् 339 104 ओज: 340 105 सौकुमांर्यम् 341 107

अर्थव्यक्ति: 342 108

उदारता 110

कान्ति: 343 112 द्रसेषु वृ्तविभाग: 344 114

22

विषय :. पत्रसह्गया श्रोकसङ्या.

काव्यबन्धेषु शब्दमाघुर्यम् 345 120 पाठ्येऽक्षरविधि: 346 122

अनुबन्धे-अनुष्टप्पाठानुसारीणि लक्षणानि. भूषणा द्युद्देश: 848 1

भूषणम् 350 6

अक्षरसङ्गातः 7

शोभा 8

उदाहरणम् 351 9

हेतुः 352 10 संशयः 11

रष्टान्त: 12

प्राप्ति: 353 13 अभिप्रायः 14 निदर्शनम् 354 15 निरुक्तम् 15 सिद्धिः 17 विशेषणम् 355 13

गुणातिपातः 19

अतिशयः 20 तुल्यतक: 356 21 पदोश्चयः 22

दष्टम् " 23 उपदिष्टम् 357 24 विचार: 25 विपर्यय: 26 अ्रंश: 358 27 अनुनयः 28

माला 359 29 दाक्षिण्यम् 30 " गर्हणम् 31 अर्थापति: 360 32 प्रसिद्धि: " 33 पृच्छा 361 34 सारूप्यम् "' 35 मनोरथ: 362 36

23

विषय: पत्रसङ्गया. शोकसह्या.

लेश: 362 87

क्षोभ: 363 88 गुणकातनम् 80 अनुक्तसिद्धि: 40 " प्रियोकि: 364 41

सप्तदशेउध्याये-भाषालक्षणं तन्नियमश्च काकुस्वरूप:

प्राक्ृतलक्षणम् 366 2

367 6 असंयुक्ताक्षराणां भ्रप्टरूफ्णा सूत्राणि संयुक्तानां च 371 19 भाषायाश्चत्वारो भेदा: 372 26 अतिभाषादिलक्षणम् 373 28 जातिभाषा 29 " योन्यन्तरभाषा 30 " नायकानुगुणपाठ्यम् 32 संस्कृतस्याप्रयोग: 34 प्राकृतपाठ्यस्य पात्राणि 374 36 गणिकाया: संस्कृतपाठ्यम् 39 स्त्रीणां पाठ्यम् 375 41 बर्बरादिषु पाठ्यविकल्प: 376 46 भाषा :- सप्र 49 मागधीप्रयोग: 51 आवन्ती, शूरसेनी 52 दाक्षिणात्या 377 53 शकारभाषा 54 " वनचरेषु भाषाविधि: 56 देशभेदेनाक्षरप्राचुर्यम् 378 59 नकारबडुला-भाषा 60 " चकारबहुला- 61 " उकारबहुला- 62 ओकारबहुला 63 " पात्रार्णं संबोधनविधि: 379 65 भगवच्छब्दप्रयोग: 67 आर्थतातादिप्रयोग: 69

24

विषय: पत्रसङ्गया. रज्ां संबोधनम् 379 70 नाम्ना भाष्या: 380 72 'मार्ष' 'भाव'प्रयोग: 74 आयुष्मत्साघुशब्दप्रयोग: 75 शिष्यसुत संबोधनक्रमम "' 381 78 शाक्यादानां- " 79 राज्ां मृत्यादिना वाच्यकम: 80 नायकार्नां स्त्रीभि :- " 83 स्त्रीणां वाच्यक्रम: 382 86 काव्ये नासविधानम् 383 . 95 स्त्रीणाम् 384 98 पाध्यविधानम् 102 पाठ्यगुणा, सप्तस्वराणां रसेषु विनियोगः 386 103 स्थानत्रयलक्षणम्, का कुमेदाः 387 105 उर:काकु: 389 107 तस्या दीपनं, शमनं व "' 108 उदात्तादानां चतुर्णो व्णानां रसेषु विनियोग: 390 109 काकोद्वैविध्यम् "' 110 तयोलक्षणम् 391 111 षडलङ्गारा: 392 113 तेषां लक्षण विनियोगविधि: 114 रसेषु द्रुतादिकाकुभेदविनियोग: 396 128 षडङ्गानि, तेषां लक्षणानि रसेषु विनियोग: " 130 विरामलक्षणम् 399 132 पाठ्ये हस्तप्रविचार: 401 136 विरामनियम: " 18 विरामे कृष्याक्षराणि 402 140 विरामकाक्वोरस्थानानि 403 146 पाठ्यधर्माः 404 147

दशरूपकाणि 407 2 सर्वरूपकार्णा वृत्तिमातृकत्वम् 3 नाटकप्रकरणयोः सर्ववृत्तिमत्त्वम् कैशिकीहीनानि रूपकाणि 410 7 नाटकलक्षणम् 411 10

25

विषय :. पत्रसह््या. श्रोकसख्या

अङ्कलक्षणम् 415 14 अङ्करचने नियमा: 417 17 अद्वेषु वस्तुविभजनविधि: 420 25 प्रवेशकविधानम् 26 प्रवेशकलक्षणम् 421 28 अङ्के कालनियम: 422 31 अङ्के देशनियम: 423 32 प्रवशक विधानावसरः 424 33 अङ्के प्रत्यक्षाप्रयोज्यानि 426 38 अङ्के नायकवधनिराकरणम् 427 39 अङ्के जनसङ्गनिराकरणम् 428 41 काव्यानामुत्तरोत्तरोदासता 42 नाटकान्तेऽद्तरसनिर्वाहः 429 43

प्रकरणलक्षणम् "' 45 प्रकरणशब्दनिवचनम् 430 46 प्रकरणे वर्जनीयनायकचरितादि 431 49 वर्णनीयनायकाः " 50 वेश्यानायिकात्वे विधि: 432 51 वेश्याकुलस्त्रीनायिके प्रकरणे भाषाविधि: 433 53 विष्कम्भकविधानम् "' E4 नाटिकालक्षणम् 435 49 समवकारलक्षणम् 437 63 विद्रवलक्षणम् 439 70 त्रिविधकपटनिरूपणम् 71 त्रिशृङ्गारलक्षणम् 72 इहामृगलक्षणम् 441 78 डिमलक्षणम् 443 84 व्यायोगलक्षणम् 444 90 उतसृष्टिकाङ्कलक्षणम् 445 95 प्रहसनलक्षणम् 447 101

D

नाट्यशास्त्रम् अष्टमोऽध्यायः।

ऋषय ऊचुः भावानां च रसानां च समुत्थानं यथाक्रमम्। त्वत्प्रसादाच्छूतं सर्वमिच्छामो वेदितुं पुनः॥ नाट्ये कतिविध: कार्य स्तज्ञैरभिनयक्रमः। कथ वाभिनयो ह्ेष 'कतिभेदश्रव कीर्तितः। २ सर्वमेतद्यथातत्वं कथयस्व महामुने। 8यो यथाभिनयो यस्मिन्योक्तव्यः सिद्धिमिच्छता॥ ३ तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सुनीनां भरतो मुनिः। प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं चतुरोऽभिनयान्प्रति॥ ४ अहं वः" कथयिष्यामि "निखिलेन तपोधनाः। यस्मादभिनयो ह्येष"विधिवत्समुदाहृतः॥ ५ यदुक्तं चत्वारोऽभिनया इति तान्वर्तयिष्यामः" अत्राह-"अभिनय इति कस्मात्। अत्रोच्यते"-अभी- 1 ठढ योर्नास्ति 2 द -त्विमम् 3 क - तर्कः 4 च - चामिनयो 5 ठ- कति भेदस्तु प्र - कतिभेदाश्च कीर्तिताः 6 प-वृत्तं 7 ड-भगवन्वकमर्हसि. द. कथय त्त्रं महामने 8ड. को 9 इ -तु चचनं 10 प - हि 1 द्ूँ-निश्च- येन 12 द - विविध: 1.3 पर -यन्तु 14 द - वर्णष्यामः 15 द- कलात्। उच्यते 16 प -अभिनयेति कस्मात् 17 व - उकयते।

२ नाव्यशास्त्रम् त्युपसर्गः । णीजित्ययं धातुः प्रापणार्थः । अस्ामिनी- त्येवं व्यवस्थितस एरजित्यच्प्रत्ययान्तस्ाभिनय 'इति रूपं सिद्धम्। एतच्च धात्वर्थवचनेनावधार्यम्। अत्र श्लोकौ"- ६ अभिपूर्वस्तु णीत्रधातुराभिमुख्यार्थनिर्णये। यस्मात्प्रयोगं नयति तस्मादभिनयः स्मतः॥ ७ 'विभावयति यस्माच्च नानार्थान्हि प्रयोगतः"।

V चतुर्विधश्रैष1 भवेन्नाव्यस्याभिनयो द्विजाः। अनेकभेदबहुलं "नाट्यमस्मिन्प्रतिष्ठितम्॥ ९ आङ्िको वाचिकश्र्वैव "ह्माहार्यः सात्विकस्तथा। ज्ञेयस्त्वभिनयो विप्राश्तुर्धा परिकीर्तितः"॥ १० सात्त्विक: पूर्वसुक्तस्तु भावैश्र"सहितो मया। अङ्गाभिनयमेवादौ गदतो मे निबोधत। ११

1 द् - अभि इत्युपसर्गः 2 न - नीञ् प्रापणे धातु: द - णीञूप्रापणार्थो धातुः प-णीजू प्रापणेऽर्थे धातु: ड-प्रापणार्थको धातुः 3 द -अस्य च अभि नी इति पर्यवसितस्य अभिनय इति सिद्धम् प - तस्य अभिरित्येवं व्यवस्थितस्य च अच् प्रत्य- यान्तस्य ड - अस्याभिर्नीत्येवं व्यवस्थितस्याच्प्रत्ययान्तस्य न - अजूप्रत्ययान्तस्य 4 ड - इत्येवं द - इति सिद्धम् 5 द - वचनेनोपधार्यम् ड-धात्वनुवचनेनाव- धार्यम् न - एतच्चार्थवचनेनावधार्यम् 6 भवति चात्र श्रोक: प -भवत्यत्र श्रोक: द-अत्र श्रोक: 7 प - अभिपूर्वतु ४ ड -पदार्थान 9 द आदर्शे नास्ति प-विभावयन्ति 10 ड- नानार्थानि प्रयोगतः ढ-नानार्थान क्षिप्रयोगतः फ- नानार्थाभिनयो यतः 11 न - संयुक्तान् 12 द चैव प-चैषभावो 13 बाहल्यं नाट्यं ह्यरिमिन् प्रकीर्तितम् ब - बाहुल्यात् न - विततं नाट्यं यस्मिन् 14 द - आहार्य: 15 म - संप्रकीर्तितः न - परिकल्पितः 16 म - भ्रावैस्तु।

अष्टमोऽध्यायः। 'त्रिविधस्त्वाङिको ज्ञेयः शारीरो मुखजस्तथा'। तथा चेष्टाकृतश्रैव शाखाङ्गेपाङसंयुतः॥ १२ शिरो हस्तकटीवक्ष:पार्श्वपादसमन्वितः। अङ्गप्रत्यङ्संयुक्त: षड्ड़ो नाव्यसंग्रहः॥ १३ 'तस्य शिरोहस्तोरःपार्श्र्वकटीपादतः षडङ्गानि। नेत्रभनासाधर कपोलचिबुकान्युपाङ्गानि। 'अस् शाखा च "नृत्तं च तथैवाङ्ुर एव च। १४

वस्तून्यभिनयसेह विज्ञेयानि प्रयोक्तभिः॥ १५ आङ़िकस्तु भवेच्छाखा हङ्गरः "सूचना भवेत्। अङ््हारविनिष्पन्नं "नृत्तं तु करणाश्रयम्।। १६ सुखजेऽभिनये विप्रा नानाभावरसाश्रये1। शिरस: प्रथमं कर्म "गदतो मे निबोधत। १७ आकम्पितं कम्पितं च धुतं विधुतमेव च। "परिवाहितमाधूतमवधूतं तथाञ्चितम्"॥ निहृञ्चितं परावत्तमुत्क्षिप्तं चाप्यधोगतम्"। लोलितं"चेति विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः॥ ५९

1 न - त्रिविधश्चाङ्गिको 2 ड-दृष्टः 3 ष -स्मृतः 4 द - संभवः 5 द- हस्तकटीगुह्य न - वक्ष: कटीहस्त 6 द - नृत्यसंभव: 7 म - अस्य 8 द - नासोष्ठ 9ड - तस्य 10 द - नृत्यश्च 11 न - सूचनात् द- शाखा अङ्कर: 12 द - नृत्यं 13 प - समाश्रये न - रससमाश्रये 14 न - वदतो 15 प - परि- वाहितोद्वाहितक 16 द-धूतमथाश्चितम् छ-परिवाहितमन्यत्स्यादुद्वाहितमथापरम्। अवधूत शिरो न्यस्तं तथैवाञ्चितमेव च 17 प - चाप्ययोगतः 18 ड - चैव द - प्राकृतं चैव चतुर्दशविधं शिर:।

४ नाव्यशास्त्रम्

द्रुतं तदेव बहुशःकम्ितं कम्पितं शिरः। २० [ऋजुस्थितस्य चोर्ध्वःक्षपादाकम्पितं भवेत्। बहुशश्चलितं यच्च तत्कम्पितमिहोच्यते॥] २१ संज्ञोपलम्भप्रश्नेषु स्वभावाभाषणे तथा। निर्देशावाहने चैव भवेदाकम्पितं शिरः॥ रोषे वितर्के विज्ञाने प्रतिज्ञानेऽथ तर्जने। २२

'प्रश्नातिशयवाक्येषु शिरः कम्पितमिष्यते॥ २३ शिरसो 'रेचनं सम्यक्छनैस्तद्ुतमिष्यते'। द्रुतमारेचनादेतद्विधुतं तु भवेच्छिरः॥ २४ अनीप्सिते विषादे च विस्मये प्रत्यये तथा। "पार्श्वाबलोकने शून्ये प्रतिषेधे धुतं शिरः॥ "शीतग्रस्ते भयार्ते च त्रासिते ज्वरिते तथा। २५

पीतमात्रे तथा मद्ये विधुतं तु भवेच्छिरः॥ "पर्यायशः पार्श्रगतं शिरः स्ात्परिवाहितम। २६

1 अधस्तातकम्पितं ड-अतश्वाकम्पितं 2 च - संशञोपदेशवृच्छासु द-संशञोप- दशपृष्टान्य ठ-संज्ञोपदेशे पृच्छासु • निर्देशे वाहने द - निर्देशापादने 4ड- प्रतिज्ञातेऽथ तर्जने प-प्रतिज्ञाते तथार्जने च - गर्जने 5 द - पृच्छातिशय ड -व्याध्यमर्षणयोश्चैव प-साध्यामर्षादयश्चैव 6ड. रेचनं यत्त .ठ-भ्रमणं यन्त - द - भ्रमणश्चैव 7 न - उच्यते 8 म - तदेवहि प्रयुक्त तु द्रतं विधुत- मिष्यते 9द् -द्रुतमारेचितं तत्त्त्वं विघुतं न - आरेचनादेव विधुत 10 ध- प्रतिषेधे ऽथवानेन धुतमेतं प्रयोजयेत् 11 द - शीते त्रस्ते तथार्तेंच 12 म - सम्प्र- योजयत् 13 प - पर्यायतः छ• मण्डल भ्रमणाच्जापि परिवाहितमिष्यते. ब- मण्डलभ्रमणे चैव भवेत्त परिवाहितम्।

अष्टमोऽध्यायः। ५

'आधूतमुच्यते तिर्यक्सकृदुद्वाहितं तु यत्।। साधने विस्मये हर्षे 'स्मृते चामषिते तथा। २७

विचारे विहृते चैव लीलायां परिवाहितम्॥ 'गर्वेच्छादर्शने चैव पार्वस्थोर्ध्वनिरीक्षणे। २८

आधूतं तु शिरो ज्ञेयमात्मसंभावनादिषु।। २९ 'यदधः सकृदाक्षिप्तमवधूतं तु तच्छिरः। संदेशावाहनालोपसंज्ञादिषु तदिष्यते॥ ३० किश्चित्पार्श्वनतग्रीवं शिरो विज्ञेयमञ्चितम्। व्याधिते मूर्छिते मत्ते "चिन्तायां हनुधारणे"॥ ३१ "उत्क्षिप्तांसावसक्तं यत्कुञ्चितभ्रूलतं मनाक्। निहञ्चितं "तु विज्ञेयं स्त्री गामेतत्प्रयोजयेत्"॥ ३२ गर्वे "माने विलासे च "बिब्बोके किलिकिञ्चिते।

1 ड - सकदुद्वाहितं चोर्ध्वमुद्धाहितमिति स्मृतम् ब -सकु द्वाहितं सोर्ध्व- मुद्धाहित मिह्दोच्यते। गर्वोच्छयादिधु धुतं तथा चोर्ध्वनिरीक्षणे। उद्धाहितं तु कर्तव्यमा- त्मसंभावनादिषु। साधने . 2 च - च उप - सिमिते द - स्थिते च - स्मृते वामर्षिते ब -विकृते चान्जते तथा। परिवाहित तु विज्ञेयं लीलायां च विधारणे। 4 च. निह्नते छ-च विवृत्ते च द - विकृते 5 प-गर्वेच्छादर्शने चैव तथा चोर्ध्वनिरीक्षणे। उद्धाहितं तु कर्तव्यमात्मसंभावनादिषु। द - सर्वाङ्गदर्शने चैव पार्श्वस्याथ निरीक्षणे आधूतं च. च - गर्वात्मदर्शने 6 तथा चार्धनिरीक्षणैः 7प-यद्धः सतथा- क्षिप्त: म- आक्षिप्तत्रंसकद्यत्स्यादवधूतमिहोच्यते 8म-संदेशेत्वथ संज्ञायामालापे चैव तन्भवेत् द - बान्धवावाहनालापसंज्ञादिषु भविष्यति। 9 द - गत न - नत प्रवशिरो 10 प - सचिन्ते दुःखिते भवेत् 11 ब - चैव शंकिते दुःखिते च तत् म -दुःखिते च तत् 12 ड- उत्क्षिप्तबाहुशिरसस्तथाश्चितशिरोधरम् द- उत्क्षिप्तं चाङ्गशीर्षश्च निकुश्चितशिरोधरम् ग- उत्क्षिप्तबाहशिखरं निकुश्चितशिरो- धरम् 13 च - शिरो ज्ञेयं द - शिरो ज्ञेयं स्त्रीणामेतत्त योजयेत्। 14 ब - प्रयोजनम् 15 म - पान चिलासे च न - बिंबोके ब मानेविलासे च कम्पेच 16 द- विलासे बिध्बोके ललिते किलकिश्चिते।

६ नाव्यशास्त्रम् 'मोटायिते कुद्टमिते स्तम्भे माने निहञ्चितम्॥ ३३ परावत्तानुकरणात्परावत्तमिहोच्यते। 8तत्स्ान्मुखापहरणे पृष्ठतः प्रेक्षणादिषु॥ ३४ उत्क्षिप्तं चापि विज्ञेयमुन्मुखावस्थितं शिरः। प्रांशुदिव्यार्थयोगेषु स्ादुक्किषिप्तं प्रयोगत:। ३५ अवाञ्ुखस्थितञ्चापि बुधाः प्राहुरधोगतम्। लज्जायां च प्रणामे च दुःखे चाधोगतं शिरः ॥३६ सर्वतोभ्रमणाच्चैव शिरो लोलितमुच्यते। मूर्छाव्याधिमदावेशग्रहनिद्रादिषु स्मृतम्॥। [ऋजुस्वभावसंस्थानं प्राकृतं तु स्वभावजम्। ३७

मङल्याध्ययनध्यानस्वभावजयकर्मसु॥] "एभ्योऽन्ये बहवो भेदा लोकाभिनयसंश्रयाः"। ३८

ते च लोकस्वभावेन प्रयोक्तव्याः प्रयोक्तभिः॥ ३९ त्रयोदशविधं ह्येतच्छिरःकर्म मयोदितम्"। अतः परं प्रवक्ष्यामि "दृष्टीनामपि लक्षणम्॥ ४०

1 न - तथाकुट्टिमिते चैव निहृञ्चितमिति स्मृतम् न - कुट्टिमित 2 प - शिर: स्मृतम् न - वृत्तं तु तच्छिरः 3 प - तस्योन्मुखावहरणे म - परावृतं तु कर्तव्यं छ-तत्स्यान्मुख्यापहरणे 4 च - पृच्छतः प्रेक्षणादिंषु द - पृष्ठतः क्षेपणा दिषु 5 प -दिव्यास्त्रयोगेषु द - दिव्यार्थयोगेषु स्यादाक्षिप्तम् 6 प - अधो- मुखं स्थितञ्चापि शिरः च - अधोमुखस्थितं चापि शिरः 7 प स्तंभे चाधोगतं भवेत् ड-दुस्तंभेऽधोगतं भवेत् च - वाधोगतं भवेत् 8 लोलनाञ्चैव शिर: स्यात्परिलोलितम् ड - लोलनाञ्चापि शिरः स्यात्परिलोकितम् 9 म - व्याधिते मूर्च्छिते मत्ते कर्तव्यं लोलितं बुधैः ड-मूर्छाव्याधिमदावेग द - मूर्च्छाव्याधि- मदावेशे 10 ड - एतेऽन्ये 11 प - संश्रिताः न-संज्ञया 12 द - चतुर्दश- 13 प प्रयोजितम् 14 दष्टीनामिह।

अष्टमोऽध्यायः। कान्ता भयानका हासा 'करुणा चाङ्गुता तथा। रौद्री वीरा च बीभत्सा विज्ञेया रसदृष्टयः॥ ४१ स्निग्धा हृष्टा च दीना च क्रुद्ा दप्ता भयान्विता। 'जुगुप्सिता विस्मिता च स्थायिमावेषु दृष्टयः।। ४२ शून्या च मलिना चैव श्रान्ता लज्जान्विता तथा। ग्लाना च शङिता चैव विषण्णा मुकुला तथा॥४३ कुञ्चिता 'चाभितप्ता च जिह्मा सललिता तथा। वितर्कितार्धमुकुला विभ्रान्ता विप्लुता तथा॥४४ आकेकरा विकोशा च त्रस्ता च मदिरा तथा। षटत्रिंशद्दष्टयो होतास्तासु नाव्यं प्रतिष्ठितम्"॥४५ अस दृष्टिविधानस नानाभावरसाश्रयम्। लक्षणं संप्रवक्ष्यामि यथाकर्मप्रयोगतः। ४६ हर्षप्रसादजनिता "कान्तात्यर्थ समन्यथा। "सभ्रूक्षेपकटाक्षा च शृङ्गारे दृ्ठिरिष्यते।। ४७ पोद्दत्तनिष्टब्धपुटा स्फुरदु त्ततारका। दृष्टिर्भयानकात्यर्थ भीता ज्ञेया भयानकेI ४८ क्रमादाकुञ्चितपुटा सविभ्रान्ताल्पतारका"। 1 द - कराला ·2 द - वीराथ 3 द - कृष्णा 4 द - भयात्मिका प -भया- सिता च -दम्भाभयान्विता 5 प -जुगुप्सा विस्मिता वैव 6 प - भावेऽपि 7 क - साभिमाना 8द - विक्रान्ता विप्लुता न - वीप्सिता 9 च - विशंका द - विशोका च स्रस्ता 10 नामतोऽभिहिता मया 11 क - कोपामर्ष 12 म- सुभ्रक्षेप प - भ्रविक्षेप 13 प भयानकेत्यर्थ हीना ज्ेया भयानका 14 ढ- विभ्नान्ताकुलतारका।

८ नाध्यशास्त्रम् हासा दृष्टिस्तु कर्तव्या कुहकाभिनयं प्रति॥ ४९ पतितोर्ध्वपुटा सास्रा मन्युमन्थरतारका। नासाग्रानुगता दृाष्टि: करुणा करुणे रसे॥। ५० या त्वाकुञ्चितपक्ष्माग्रा साश्ष्वर्योद्दत्ततारका। सौम्या विकसितान्ता च साद्भता दृष्टिरद्भते॥ ५१ कूरा रुक्षारुणोद्ृत्ता 'निष्टब्धपुटतारका। स्रुकुटीकुटिला दृष्टी रौद्री रौद्ररसे स्मृता॥ ५२ दीसा विकसिता क्षुब्धा गम्भीरा समतारका। उत्फुल्लमध्या दृष्टिस्तु® वीरा वीररसाश्रया॥ निकुञ्चितपुटापाङा 'घूर्णोपप्लुततारका। ५३

1मंश्विष्टस्थिरपक्ष्मा च बीभत्सा दृष्टिरिष्यते॥ ५४ [नासाग्रसक्तानिमिषा तथाधोभागचारिणी। आकेकरपुटा चैव शान्ता दृष्टिर्भवेदसौ॥] ५५ रसजा दृष्टयो ह्वेता विज्ञेया लक्षणान्विताः। अतः परं लक्षयिष्ये स्थायिभावसमाश्रयाः"॥ ५६ व्याकोशमध्या मधुरा स्थितताराभिलाषिणी। सानन्दभ्रूलता दृष्टिः स्निग्धेयं" रतिभावजा॥ ५७ 1प - हास्य म -चकितोर्ध्व प-प्रनीतोर्ध्व 3 क - या चाकुश्चित 4 ध - किश्चिदुद्दत्त 5 ड - विकसितार्धान्ता 6 ड. उद्धत्तनिष्ठब्ध 7 च. रौद्रे प्रकीर्तिता 8प मध्यदृष्टिस्तु 9छ घृणोपप्लुततारका प - घूर्णाव्रप्लुत 10 प - संश्लिष्टस्मित ड - संहलिष्टस्थित ब - संसृष्टस्थित 11 प - भावानरस शयान् 12 न - व्याकोशमध्यमधुरा समेर 13 ड - सानन्दाशुकृता प-सानन्दं भ्रकृता 14 प - स्रिग्धे या।

अष्टमोऽध्यायः चला हसितगर्भा च विशत्तारानिमेषिणी। किञ्चिदाकुश्चिता हष्टा दृष्टिरहासे प्रकीर्तिता॥ ५५ 'अवस्रस्तोत्तरपुटा रुद्दतारा जलाविला'। मन्दसञ्चारिणी दीना सा शोके दृष्टिरुच्यते॥ ५६ रूक्षा स्थिरोहुत्तपुटा निष्टब्धोद्दत्ततारका। 'कुटिलभ्रुकुटी दृष्टिः क्रुद्ा क्रोधे विधीयते॥ ५७ संस्थिते तारके यख्याः स्थिरा विकसिता तथा। सत्त्वमुद्धिरती दृप्ता दृष्टिरुत्साहसंभवा॥ ५८ "विष्फारितोभयपुटा "भयक्पिततारका। निष्क्रान्तमध्या दृष्टिस्तु भयभावे भयान्विता॥५९ संकोचितपुटाध्यामा12 दृष्टिर्मीलिततारका। "लक्षोद्देशात्समुद्दिया जुगुप्सायां "जुगुप्सिता॥ ६० भृशमुद्दत्ततारात्र "नष्टोभयपुटाञ्चिता। समा विकसितादृष्टिर्विस्मिता विस्मये"स्मृता ॥ ६१ स्थायिभावाश्रया होता विज्ञेया दृष्टयो बुधैः"। स्ारिणीनां दृष्टीनां संप्रवक्ष्यामि लक्षणम्॥ ६२ 1 प - दष्टिर्हष्टा हासे 2 प - ईषत्स्स्तोत्तर न - अर्ध 3 प - किश्चित्सं- रब्धतारका ट-यस्यास्ताराजलाविला 4 च - शोका 5 प - स्थितोद्वत्तपुटा 6 ड - कुटिलाभ्रकुटी 7 च अभिधीयते प स्थिता 9 ड- दृष्टा 10 न- विष्फारितोत्तमपुटा 11 प-भये 12 ड-व्यासा छ-पुटश्यामा दृष्टिर्मलिन- तारका प पुटाख्यास्रा ध पुटावासा 13 प - पक्ष्मोहेशात् न - लक्ष्योद्देशात् 14 प -जुगुप्सा सा 15 प -विमलोद्वत्ततारा च हृष्टो भय ध - विस्मयोद्वत्त- तारा च हष्ठो भय 16 न - ताराया 17 ड - समाधिकसिता 18 ड - चिस्मिते 19 ड - लक्षिता दष्टयो मया. 2

नाव्यशास्त्रम् समतारा समपुटा निष्कम्पा 'शून्यदर्शना। बाह्यार्थाग्राहिणी ध्यामा' शून्यादृष्टिः प्रकीर्तिता॥ प्रस्पन्दमानपक्ष्मा या नात्यर्थमुकुलै: पुटेः। मलिनान्ता च मलिना दृष्टिविभ्रान्ततारका॥ ६४ श्रमात्प्रम्लापितपुटा क्षामान्ताश्चितलोचना। सन्ना पतिततारा च श्रान्ता दृष्टिः प्रकीर्तिता॥ ६५ किञ्चिदञ्चितपक्षमाग्रा पतितोर्ध्वपुटा हिया। त्रपाधोगततारा' च दृष्टिर्लज्जान्विता तु सा॥ ६६ म्लानभ्रूपुटपक्ष्मा या शिथिला मन्दचारिणी। "क्रमप्रविष्टतारा च ग्लाना दृष्टिस्तु सा स्मता"॥६७ किश्चिच्चला स्थिरा किञ्चिदुद्धता तिर्यगायता"। 13. मूढाचकिततारा च शङ़िता दृष्टिरिष्यते॥ ६८ विषादविस्तीर्णपुटा पर्यस्तान्ता निमेषिणी। किव्चिन्निष्टब्धतारा च कार्या दृष्टिविषादिनी॥ ६९ "स्फुरदाशलिष्ट पक्ष्मार्धा मुकुलोर्ध्वपुटाञ्चिता। "सुखोन्मीलिततारा च मुकुला दृष्टिरिष्यते॥ ७० आनिकुञ्चितपक्ष्माग्रा पुटैरकुञ्चितैस्तथा। 1 छ निशशङ्का 2 ड - बाह्यार्थग्राहिणी क्षामा 3 छ - इयामा 4 प - पक्ष्मा- न्ता छ - पक्ष्माग्रा 5 प - विस्मिततारका च - विहततारका न - विकृत- तारका ध विस्तृततारका 6 प - श्रमप्रम्लापित छ-श्रमप्रम्लायित 7 छ- पुटक्रिया 8 ङ - मुखतारा 9 ड - ग्लान 10 प - कुमप्रहृष्ट 11 च - सदो- द्धता 12 प - उत्तुङ्गाकिञ्चिदायता च - उन्नता तिर्यगायता 13 ड - गूढा- 14 प - स्फुरिताहलष्टपक्ष्मार्धा 15 च - सुखामीलित 16 प -या

अष्टमोऽध्यायः ११ सन्ना कुश्चिततारा च कुश्चिता दृष्टिरिष्यते॥ ७१ मन्दायमानतारा या पुटैः प्रचलितैस्तथा। सन्तापोपप्लुता दृष्टिरभितप्ता तु सव्यथा॥ लम्बिता कुश्चितपुटा शनैस्तिर्यङनिरीक्षणैः। ७२

निगूढा गूढतारा च जिह्मा दृष्टिरुदाहता॥ ७३ मधुरा कुश्चितान्ता च सभ्रूक्षेपा च सस्मिता। समन्मथविकारा च दृष्टिः सा ललिता स्मता॥ ७४ वितर्कोद्वतितपुटा तथैवोत्फुल्तारका। 'अधोमुखविकार च दृष्टिरेषा "वितर्किता॥ ७५ अर्धव्याकोशपक्ष्मा "च हादार्धमुकुलै: पुटः। स्मृतार्धमुकुला दृष्टिः किञ्चिल्लुलिततारका"॥ ७६ "अनवस्थिततारा च विभ्रान्ताकुलदर्शना। विस्तार्णात्फुल्ेनत्रा "च विभ्रान्ता दृष्टिरिष्यते"॥ पुटौ प्रस्फुरितौ यस निष्टब्धौ पतितौ पुनः ! विप्लुतोद्दत्ततारा च दृष्टिरेषा तु विप्लुता॥ ७८ आकुञ्चितपुटापा।" सङ्गतार्घनिमेषिणी। 1 च - सन्निकुश्चित प -सन्नापतित 2 म मानातारा 3 न - सञ्चारोप 4 च - निरीक्षणा 5 ध - गूढा चकिततारा च 6 च - क्षेपाथ सस्मिता छ-सस्मिता च विकासिनी 7 च - विकासा ४ छ - तथवोद्वत्त 9प- अधोगत न- अधोभागविचारा ड -अधोगतविचारा 10 प - दृष्टिरिष्टा 11 प - तारा च 12 छ - स्मितार्ध 13 ध - ललिततारका 14 ड- विभ्रान्ततारका या तु विभ्रान्तपुट दर्शना छ-अनवस्थितनेत्रा या तथा विभ्रान्ततारका 15 छ -नयना प -मध्या च 16 ड - उच्यते 15 प - पुटापाङ।

१२ नाट्यशास्त्रम् मुहुर््यावत्ततारा च दृष्टिराकेकरा स्मता॥ ७९ विकोशितोभयपुटा प्रोत्फुल्ा चानिमेषिणी। अनवस्थिततारा च विकोशा दृष्टिरिष्यते॥ ८० त्रासोद्दत्तपुटा या तु तथोत्कम्पिततारका। ·संत्रासोत्फुल्लमध्या च त्रस्ता दृष्टिरुदाहता॥ ८१ आघूर्णमानमध्या या क्षामान्ताञ्चितलोचना। दृष्टिविकसितापाड़ा मदिरा तरुणे मदे॥ ८२

"अनवस्थितसञ्चारा दृष्टिर्मध्यमदे भवेत्॥ ८३ "सनिमेषाऽनिमेषा च किश्िद्दर्शिततारका। अधोभागचरी दृष्टिरधमे तु मदे स्मता। ८४ इत्येवं लक्षिता ह्येषा: षट्टिंशद्दृष्टयो मया। "सहजा भावजाइ्चासां विनियोगं निबोधत॥ ८५ "रसजास्तु रसेष्वेव स्थायिषु स्थायिदृष्टयः। "शृणुत व्यभिचारिण्यः सञ्चारिषु यथास्थिताः॥८६ 1 न - दृष्टिवैं केकरा 2 छ- विकासितोभय च -विकोशितभय 3प- च निमेषिणी 4 ड - विशोका दृष्टिरुच्यते 5 प - त्रासोत्कम्पित 6प- त्रासादुतफुल्ल 7 ड - स्रस्ता न - सुप्ता 8 ड - व्याघूर्णमान 9ड- न - हयनवस्थिततारका 10 ड- तथा चलितपक्ष्मा च न - तथा लुलितपक्ष्मा च 11 छ - मध्ये मदे 12ड - सनिमेषोत्निमेषा ध -सन्निमेषोन्निमेषा 13 न - अधमे तु प्रकीर्तिता 14 ड- ह्येताः 15 म - सहजा 16 ड - रसजा स्वरसेष्वेव प -रसास्पदा 17 ड शणुध्वं 18 ड - हिताः ।

अष्टमोऽध्यायः १३

शून्या दृाष्टिस्तु चिन्तायामभितप्तापि कीर्तिता। निर्वेदे चापि मलिना वैवण्ये च विधीयते॥ ८७ श्रान्ता श्रमार्ते स्वेदे च लज्जायां ललिता तथा। अपस्मारे तथा 'व्याधौ ग्लान्यां ग्लाना विधीयते॥ शङायां शङ्गिता जेया विषादार्थे विषादिनी। निद्रास्वप्नसुखार्थेषु® मुकुला दृष्टिरिष्यते॥ ८९ कुश्चितासू यितानिष्टदुष्प्रेक्षाक्षिव्यथासु च। अभितप्ता च निर्वेदे ह्यमिघातामितापयोः॥ ९० जिह्मा दृष्टिरसूयायां जडतालखयोस्तथा। धृतौ हर्षे सललिता स्मतौ तर्के वितर्किता॥ ९१ 'आहादिष्वर्धमुकुला" गन्धस्पर्शसुखादिषु। विभ्रान्ता दृष्टिरावेगे संभ्रमे विभ्रमे तथा॥ ९२ विप्लुता चपलोन्माददुःखातिमरणादिषु। आकेकरा दुरालेोके"विच्छेदप्रेक्षितेषु च"॥ ९३ विबोधगर्वामर्षौग्र्यमतिषु राद्विकोशिता। त्रस्ता त्रास भवेद्दष्टिर्मदिरा च मदेष्विति"॥ ९४ 1 च - च कीर्तिता प-स्तम्भे चापि प्रकीर्तिता 2प -लज्जता 3 छ- चाधो 4प -ग्लाना ग्लाने 5 ड सुखार्तेषु 6-न कुश्चितं सृति या दृष्टा प- कुश्चितासुचितानिष्टनिष्प्रेक्षा 7 ड - ह्यमियातातितापयोः 8 प - ललिताललि- तार्थेषु स्मृता तर्के च 9 ष - स्मृता तर्के च तर्किका 10 ड - आह्रादेष्वर्ध 11 ध - गण्ड 12 छ - विधुरा चपलोन्माद ड-विप्लुता चापलोन्माद प- विप्लुता च चलोन्माद 13 ड - विच्छेदे 14 प्रोषितेषु च 15 प - विबाधामर्ष गर्वोभ्य ङ निबोधामर्षगर्वौद्रय ध-निबोधामर्षगर्वौग्रय 16 छ-मदेष्वपि.

१४ नाथ्यशास्त्रम् षटिंशद्दृष्टयो होता यथावत्समुदाहताः। रसजानां तु दृष्टीनां भावजानां तथेव च। ९५ तारापुटस्ुवां कर्म गदतो मे निबोधत। भ्रमणं वलनं पातश्चलनं संप्रवेशनम्॥ ९६ विवर्तनं समुद्दत्त निष्काम: प्राकृतं तथा। [एतानि नवकर्माणि ताराकर्म द्विजोत्तमाः ॥ ९७ शृणुध्वं लक्षणं तावत्सांप्रतं प्रीतित: स्फुटम्] पुटान्तर्मण्डलावत्तिस्तारयोरभ्रमणं स्मृतम्॥। ९८ वलनं गमनं क्यश्रं पातनं स्रस्तता तथा। चलनं कम्पनं ज्ञेयः प्रवेशोऽन्तः प्रवेशनम्॥ ९९ विवर्तनं कटाक्षस्तु समुदृत्तं समुन्नतिः। निष्क्रामो निर्गमः प्रोक्तः प्राकृतं तु स्वभावजम्॥ 'अथैषां रसभावेषु विनियोगं निबोधत॥ १०१ भ्रमणं वलनोहदत्ते निष्क्रामो वीररौद्रयोः। निष्क्रामणं सचलनं" कर्तव्यं हि "भयानके॥ १०२ हास्यबीभत्सयोश्रवापि प्रवेशनमिहेष्यते। पातनं करुणे कार्य निष्क्रामणमथाद्भुते ॥ १०३ प्राकृतं शेषभावेषु शृङ़गारे च विवतितम्। 1 ड - प्रतिपादिताः 2न - पातं 3 प - पर्यस्तमण्डला वृत्ति ड-पर्यस्तं 4प - झेयात्प्रवेशान्तः 5 प - प्राकृतस्तु स्वभावजः 6प -तथैषां 7ड- रसभावानां 8प -शृङ्गारेच विवर्धनम्। 9 ड - वलनोद्वत्तं कर्तव्यं 10 ड-स- चलनं ध - खवलनं च - संवलनं 11 प - तु 12 ध - विवर्तनम्।

अष्टमोऽध्यायः। १५ स्वभावसिद्धमेवैतत्कर्म लोकक्रियाश्रयम्॥ १०४ एवं रसेषु भावेषु 'ताराकर्माणि योजयेत्। अथात्रैव प्रवक्ष्यामि प्रकारान् दर्शनसय तु॥ १०५ समं साच्यनुळत्ते'च हालोकितविलोकिते। प्रलोकितोल्ोकिते चाप्यवलोकितमेव च॥ १०६ समतारञ्च सौम्यञ्च यद दृष्टं तत्समं स्मतम्। 6पक्ष्मान्तर्गततारं य स्त्र्यश्रं साचीकृतं तु तत्।।

सहसा दर्शनं यत्खात्तदालोकितमुच्यते॥ १०८ विलोकितं पृष्टतस्तु पार्श्वाभ्यां तु प्रलोकितम्। ऊर्ध्वमुल्ोकितं ज्ञेयमवलोकितमप्यध॥ १0९ "इत्येष दर्शनविधिः सर्वभावरसाश्रयः। "तारागतोऽखानुगतं पुटकर्म निबोधत॥ ११० उन्मेषश्च निमेषश्च प्रसृतं कुञ्चितं सम्। विवतितं स स्फुरितं" पिहित सविताडितम्"॥१११ विश्लेषः पुटयोर्यस्तु "स उन्मेषः प्रकीर्तितः। 'समागमो निमेष: खादायामः प्रसृतं भवेत्"॥ 1 प -नास्यक्रियाश्रितम् 2 च-ताराकर्म नियोजयेत् ध - तारकर्माणि 3 ड- तथा तत्रैव वक्ष्यामः 4 न - प्रकारं 5 ड - तुआलोकित 6छ - पक्ष्मानुगतारं 7प - च 8 म - साचिकृतं 9ड - स्फुटम् 10 प - इत्यष्टौ 11 प -तारागत- स्यानु 12 न - प्रकृतं 13 ड-प्रस्फुरितं 14प - सवितालिकम् ड - सविता- लितम् च - सविलासितम् 15 प - समुन्मेष: ड-स तून्मेषः 16 ड- समागतो 17 ड - आयामस्तु प्रसारितम्।

१६ नाट्यशास्त्रम् आकुश्चितं कुञ्चितं स्वात्समं स्वाभाविकं स्मृतम्। विवर्तितं समुद्दत्तं स्फुरितं स्पन्दितं तथा॥ ११३ स्थगितं पिहितं प्रोक्तमाहतं तु वितालितम्'। अथैषां रसभावेषु विनियोगं निबोधत।। ११४ क्रोधे 'विवर्तितं कार्य निमेषोन्मेषणैः सह। 'विस्मयार्थे च हर्षे च वीरे च प्रसृतं स्मतम्॥ ११५ अनिष्टदर्शने गन्धे रसे स्पर्शे च कुञ्चितम्। शृद्धारे च समं कार्यमीर्ष्यासु स्फुरितं तथा ॥ ११६ सुप्तमूर्छितवातोष्णधूमवर्षाञ्जनार्तिषु। नेत्ररोगे च पिहितमभिघाते वितालितम्॥ ११७ इत्येषु रसभावेषु तारकापुटयोविधिः। कार्यानुगतमसैव भ्रुवो: कर्म निबोधत॥ 'उत्क्षेपः "पातनं चैव भ्रकुटी चतुरं तथा"। ११८

कुश्चितं रेचितं चैव सहजं चेति सप्तधा। ११९ शभ्र वोरुन्नतिरुत्क्षेपः सममेकैकशोऽपि वा। "अनेनैव क्रमेणैव पातनं सादधोमुखम॥ १२० 1 च - विलासितम् 2 म - विवर्तकं 3 प - निमेषोन्मेषण तथा 3 ड- विस्मयार्थेषु हर्षेषु वीरे चैव प्रसारितम् 5 ड - भवेत् 6 ड - वर्षाशनार्थिषु न - वर्षाञ्जनादिषु छ - धूम्ररूक्षाअ्जनार्तिषु 7 ड - अभियाते च - विलासितं 8 ड - इत्येवं 9 ड - उत्क्षेपं 10 प - पातितं 11 ड - भ्रुवोः च - भ्रवो- रुद्धतिः 12 प - एकस्य पाश्वयोश्चापि पातनं स्यादधोगतं, ड-एकस्य वा द्योर्वापि पातनं स्यादधोमुखम् ब- तथव पातनमधो भ्रवोर्यत्स्यान्तु पातनम् न - तथैव पातनमधो भ्रवोरस्यातु पातनम्(?)

अष्टमोऽध्यायः १७

भ्रुवोर्मूलससुत्क्षेपाद्भ्ुकुटी परिकीर्तिता। चतुरं किञ्चिदुच्छासान्मधुरायतता भ्रुवोः॥ १२१ 'एकस्या हि द्वयोर्वापि मृदुभङ्गस्तु कुञ्चितम्'। एकस्या एव 'ललितादुत्क्षेपाद्रेचितं अ्रवः॥ १२२ सहजातं तु सहजं कर्म स्वाभाविकं स्मतम्। अथैषां संप्रवक्ष्यामि रसभावप्रयोजनम्॥ १२३ कोपे वितर्के हेलायां लीलादौ सहजे तथा। दर्शने श्रवणे चैव भ्रुवमेकां समुत्क्षिपेत्। १२४ उत्क्षेपो विस्मये हर्षे रोषे चैव द्योरपि। असूयिते जुगुप्सायां हासे"घ्राणे च पातनम्॥ १२५ क्रोधस्थानेषु दीप्तेषु योजयेद्ध्ुकुटीं बुधः। शृङारे ललिते सौम्ये सुखस्पर्शे प्रबोधने"॥ १२६ एवं विधेषु भावेषु चतुरं तु प्रयोजयेत्। [स्त्रीपुरुषयोश् सल्ापे नानावस्थान्तरात्मके]।१२७ मोट्ठायिते कुद्दमिते तथा च'2 किलिकिश्चिते। निकुञ्चितं च कर्तव्यं "नृत्ते योज्यं तु रचितम्॥ 1 न - द्योः 2 न - परिवर्तिता 3 ड - मधुरायतयोभ्रवोः 4 म- एक- स्या वा द्वयोवापि प -एकस्यास्तूभयोर्वापि 5 प - भागेन कुश्चितम् ड-भङ्गेन कुश्चितम् च -भङ्गो निकुश्चितम् प -वलनात् ब - एकस्या ललितोत्क्षे- पाञ्भमणं रेचितं स्मृतम्। 7 म - लोपे वितर्के लीलायां लीलासौ 8 न - लीलायां हेलादौ 9 ड- श्रवणे दर्शने 10 ड - हास्ये 11 ड - स्पर्शे च चतुरं भवेत् 12 न - विलासे त - विलापे. 13 ड -विकुश्चितं 14 ड- नृत्तयोज्यं. 3

१८ नाट्यशास्त्रम् अनाविद्वेषु भावेषु कुर्यात्स्वाभाविकं तथा। इत्येवं तु भ्रुवोः प्रोक्तं नासाकर्म निबोधत॥ १२९ नता मन्दा विकृष्टा च सोच्छासाथ विकूणिता। 'स्वाभाविका चेति बुधैः षड्डिधा नासिका स्मता॥ नता मुहुः्लिष्टपुटा मन्दा तु निभृता स्मता। 'विकृष्टा फुल्डितपुटा सोच्छासाकृष्टमारुता॥ १३१ विकूणिता संकुचिता समा स्वाभाविकी स्मता। नासिकालक्षणं होतद्विनियोगं निबोधत। १३२ 'मदोत्कम्पसमायुक्ते नारीणामनुरोधने। निःश्वासे च नता कार्या नासिका नाट्ययोक्तृभिः॥ निर्वेदौत्सुक्यचिन्तासु मन्दा शोके च योजयेत्। तीव्रगन्धे विकृष्टां तां रौद्रे वीरे तथैव च॥ १३४ "इष्टघ्राणे तथोच्छासे दीर्घोच्छुसां प्रयोजयेत्। "विकूणिता च कर्तव्या जुगुप्सासूयितादिषु॥ १३५ Bकार्या शेषेषु भावेषु तज्ज्ञैः स्वाभाविका तथा। 1 त - विद्यात्साभाविकं बुधः 2 छ -सप्त भ्रुकुट्यः प्रोक्ता: ध-इत्येवं ढ-भ्रवोः कर्म 3 न - मन्दावकष्टा 4 न - सोच्छवासा सविकूणिता प-विघू- र्णिता. च - सोछवासा तु विकूणिता 5 च - स्वाभाविकी. 6 च - मता. 7ड- विकृंष्टोत्फुल्लित 8 ड - विच्छिन्नमन्दरुदिते सोच्छवासे च नता स्मृता 9ड- मन्दा शोके तु कीर्तिता न -मन्दा शोके च कीर्तिता. 10 प -विप्रकृष्टा तीव्रगन्धे श्र्वासरोषभयादिषु. ड-विकृष्टा तीवंगन्धे च श्वासरोषभयार्तिषु. च - विकृष्टा तीवगन्धाध्वश्वासरोषभयादिषु 11 प - सोच्छवासे मधुरे गन्धे दीर्घों- रुक्वासकृतेषु च. 12 प - विघूर्णितोक्ता हास्येषु जुगुप्सायामसूयिते 13 प - स्वाभाविकं शेषभावेष्वित्येवं नासिका स्भृता.

अष्टमोऽध्यायः १९

क्षामं फुल्लं च 'घूर्ण च कम्पितं कुश्चितं समम्॥ षडिधं गण्डमुद्दिष्टमस्य लक्षणसुच्यते। क्षामं चावनतं ज्ञेयं फुल्लं विकसितं भवेत्॥ १३७ विततं 'घूर्णमात्रोक्तं काम्पतं स्फुरितं भवेत्। स्ात्कुश्चितं संकुचितं समं प्राकृतमुच्यते।। १३८ गण्डयोर्लक्षणं प्रोक्तं विनियोगं निबोधत। क्षामं दुःखेषु कर्तव्यं प्रहर्षे फुल्डमेव च°। १३९ घूर्णमुत्साहगर्वेषु रोषहर्षेषु कम्पितम्। कुञ्चितं च सरोमाञ्च स्पर्शे शीते भये ज्वरे॥ १४० प्राकृतं शेषभावेषु गण्डकर्म भवेदिति®। विवर्तनं "कम्पनं च विसर्गो विनिगूहनम्॥ १४१ 'संदष्टकं समुद्धं च षटर्माण्यधरस्य तु।

1 ड - पूर्ण 2 व - तथैव च विकम्पितम् 3प तस्य 4 म - क्षामं फुछं च घूर्ण च तथव च विकम्पितम्। सरोमाञ्च कुश्चितं च गण्डं स्यात्पाकृतं तथा।। कृशं क्षामं च विज्ञेयं फुललं विकसित तथा। घूण सोच्छवासमिच्छन्ति वेपितं स्यादद्विकम्पितम्। सरोमाञ्चं पुलाकितं सकृन्निस्ं निकुश्चितम्। प्राकृतं च स्वभावस्थमथ भावेषु योजयेत्।। क्षामं दुःखेषु कर्तव्यं फुछलं हर्षेषु योजयेत्। घूर्णमुत्साहगर्वेषु रोमहर्षे विकम्पितम्। कुश्चितं वेदनायां तु हर्षेचैव विकम्पितम्। स्पर्शस्य ग्रहणे कार्य गण्ड रोमाञ्चसंयुतम्। स्वाभाविकं स्वभावे तु नासाकर्मोच्यतेऽघुना॥ 5 प - पूर्णमात्रोक्तं न - घूर्णमत्रोक्तं 6 प - ग्रहर्षोत्फुल्लमिष्यते ड - प्रहर्षे फुल्लमिष्यते 7 व - पूर्ण ४ म - सरोमाञ्च ड़ सरोमाश्चे 9 न भवेदिह 10 न - कम्पितं 11 न - संदष्टक

२० नाट्यशास्त्रम् विकूणनं विवर्तस्तु वेपनं कम्पनं स्मृतम्॥ १४२ विनिष्कामो विसर्गस्तु प्रवेशो विनिगूहनम्। 2संदृष्टकं द्विजैर्द्ष्टं समुद्र: सहजोन्नतिः॥ 'इत्योष्ठलक्षणं प्रोक्तं विनियोगं निबोधत। १४३

असूयावेदनावज्ञाहास्ादिषु विवर्तनम्॥ १४४ कम्पनं वेदनाशीतभयरोषजवादिषु। स्त्रीणां विलासे बिब्बोके विसर्गो रञ्जने तथा॥ विनिगूहनमायासे सन्दष्ट क्रोधकर्मसु। समुद्धस्त्वनुकम्पायां चुम्बने चाभिनन्दने॥ १४६ इत्योष्ठकर्माण्युक्तानि चिबुकस्य निबोधत। कुट्ठनं "खण्डनं छिन्न चुक्कितं लेहितं समम्"॥ १४७ दष्टञ्च दन्तक्रियया चिबुकं न्तिविह लक्ष्यते। कुट्टनं दन्तसंधर्ष: संफोट: खण्डनं मुहुः॥ १४८ छिन्नं तु गाढसं ्ेषश्रुक्कितं दूरविच्युतिः"। लेहनं जिह्लया लेहः किञ्चिच्छेषः समं भवेत्॥ १४९ दन्तैर्दष्टेऽधरे दष्टमित्येषां विनियोजनम। 1 म - संक्रान्तवक्रीकरणं विवर्तनमिति स्मृतम्। वेपनं चापि विज्ञेयमधरस्य तु कम्पनम्॥ 2 ड - संदष्टको 3 च - समुद्त्तं समुद्रकः ड -समुद्रः सहिता गतिः ध - समुद्रः सहितोद्गतिः 4 प - इत्येषु 5 ड - लजाहास्यादिषु च - अव- ज्ञालस्यादिषु छ - अवज्ञालजादिषु 6 च - कोपशीतार्तिभयरोगजपा- दिषु प -वेपनं शीतभयरोग ड-वेपनं शीतज्वररोषजवादिषु 7म - विम्बोके 8 च - विसर्ग: सुरते स्मृतः 9 च - समुद्रस्त्वतिकम्पाङ्गधूननेचाभिनन्दने छ- समुद्रःस्तनकम्पायां चुम्बने 10 प - खञ्जनं प - त्वक्षितं ड - चुक्षितं लेहनं- न - चुकितं लेहन 11 प - तथा 12 प -खख्नं ब -संभेद: खण्डनं 13 चं- चिकितं दूरमुद्यतं ड-चुक्षितं दूरविच्युतिः प - त्वक्षितं दूरविप्लुतं 14 च -

अष्टमोऽध्यायः। २१ भयशीतज्वरक्रोध ग्रस्तानां कुट्नं भवेत्॥ १५० 2जपाध्ययनसल्लापभक्ष्ययोगे च' खण्डनम्। 'छिन्नं व्याधौ भये शीते व्यायामे रुदिते मते ॥१५१ जम्भणे चुक्कितं कार्य तथा लौल्ये च लेहनम्। समं स्वभावभावेषु सन्दष्टं क्रोधकर्मसु ॥ १५२ इति दन्तोष्ठजिह्वानां करणे चिबुकक्रिया। विनिटत्तंच विधुतं निर्भुसं® भुझ्नमेव च।। १५३ विवृतञ्च तथोद्वाहि कर्माण्यत्रास्यजानि तु। "वयावत्तं विनिटत्तं साद्दिधुत तिर्यगायतम्॥ १५४ 1अवाङ्ुखत्वं निर्भुमं व्याभुमं किञ्चिदायतम्। विश्लिष्टोष्ठं च" विदृतमुद्दाह्याक्षिप्तमेव च"॥ १५५ विनिटत्तमसूयायामीर्ष्याकोपकृतेषु च"। अवज्ञाविहतादौ च स्त्रीणां कार्य प्रयोक्तभिः॥१५६ विधुतं वारणे चैव नैवमित्येवमादिषु। निर्भुग्नं चापि विज्ञेयं गम्भीरालोकनादिषु॥ १५७ भुग्नं लज्जान्विते योज्यं यतीनां तु स्वभावतः। निर्वेदौत्सुक्यचिन्तासु तथा विनयमन्त्रणे"॥ १५८ 1 ड - जराव्याधि न - ज्वरव्याधि 2 ड - जप्याध्ययन 4प - चिन्ता 5 ड. रुषितेक्षिते न-रुषिते मृते प - रुषिते द्रुमे च - कूजिते मृते 3 च - योगेषु

ध-रुषिते द्रुते 6प -लेहे तु 7 प -करणाञ्चियुकक्रिया 8 च - छ- ब - आद- शैष्वष्टौ श्लोका न सन्ति 9 ड-प-निभुग्नं 10 ड- निवृत्तं 11 प - स्याद्वत्तं 12 ड. अवाङमुखञ्च 13 म - विहृत 14 ड - उद्धाह्याक्षिप्तमेव तु 15 ड-ईर्ष्या- करोधकृतेन च 16 ढ - स्वभावजम् 17 प - च विनिमन्त्रणे.

२२ नाव्यशास्त्रम् वि्ृतं वापि विज्ञेयं हासशोकभयादिषु। स्त्रीणामुद्वाहि लीलायां गर्वे गच्छत्यनादरे॥ १५९ एवं नामेति कार्यञ्च कोपवाक्ये विचक्षणैः। समसाचीकृतादयुक्तं यञ्ञ दृष्टिविकल्पनम्॥ १६० 'तज्ज्ञैस्तदनुसारेण कार्य तदनुगं मुखम्। अथातो मुखरागस्तु® चतुर्धा संप्रकीतितः॥ १६१ स्वाभाभिक: प्रसन्नश्च रक्त: श्यामोऽर्थसंश्रयः। स्वाभाविकस्तु कर्तव्यः स्वभावाभिनयाश्रय:॥१६२ मध्यस्थादिषु भावेषु सुखरागः प्रकीर्तितः। प्रसन्नस्त्वद्धते कार्यो हासश्रृङ्गारयोस्तथा॥ १६३ वीररौद्रमदाद्येषु" रक्त: स्ात्करुणे तथा। भयानके सबीभत्से श्यामं संजायते मुखम्॥ १६४ एवं भावरसार्थेषु सुखरागं प्रयोजयेत्। शाखाङ्गापाङ़संयुक्त: कृतोऽप्यभिनयः शुभः॥१६५ मुखरागविहीनस्तु नैव शोभान्वितो भवेत्। "शारीराभिनयोऽल्पोऽपि मुखरागसमन्वितः॥ १६६ "द्विगुणां लभते शोभां रात्राविव निशाकरः। -नयनाभिनयोऽपि खान्नानाभावरसस्फुटः॥ १६७ 1 ड - विवृत्त चापि 2 ड - कृताद्यक्ता 3 न - विकल्पने ड - विकल्पितम् 4 ड - तज्ज्ञैस्तेनानुसारेण 5 प-मुखरागश्च 6 ड- परिकीर्तितः च - स च कीर्तितः 7 प - अर्कसंश्रयः 8प -रागेषु 9 न - प्रयोक्तभि: 10 ड- भयाद्येषु 11 प- रसास्तेषु 12 न - शरीराभिनयो 13 ड - द्विगुणं 14 न - नयनाभिनयोऽल्पोऽपि नानाभावरसान्वित :-

अष्टमोऽध्यायः २३

मुखरागान्वितो यस्मान्नाव्यमत्र प्रतिष्ठितम्। यथा नेत्रं प्रसर्पेत मुखभ्रदृष्टिसंयुतम्॥ १६८ तथा भावरसोपेतं सुखरागं प्रयोजयेत्। इत्येष मुखरागस्तु प्रोक्तो भावरसाश्रयः॥ १६९ अतः परं प्रवक्ष्यामि ग्रीवाकर्माणि वै हिजाः। समा नतोन्नता तर्यश्रा रेचिता कुञ्चिताश्चिता॥ १७० वलिता च विळत्ता च ग्रीवा नवविधार्थतः। समा स्वाभाविकी ध्यानस्वभावजपकर्मसु॥ १७१ नता नतासोऽलङ्कारे बड्दे कण्ठावलम्बने। उन्नताभ्युन्नतमुखी ग्रीवा चोर्ध्वादिदर्शने"॥ १७२ त्र्यश्रा पार्श्वगता ज्ञेया" स्कन्धभारे च दुःखिते। रेचिता'विधुता भ्रान्ता भावे मथननृत्तयोः ॥ १७३ कुञ्चिताऽकुञ्चिता मूर््नि "भारिते "गलरक्षणे। १७४ पार्श्वोन्मुखी स्ाद्दलिता ग्रीवाभङ्डे 18च वीक्षिते। "विळत्ताभिमुखीभूता "स्वस्थानाभिसुखादिषु ॥१७५

1 ध - यस्मान्नेत्रं प्रसर्पेत्त 2 ड - इत्येवं 3 प - मुखरागास्तु प्रोक्ता भावर- साश्रया: 4ध -द्विजकर्म द्विजोत्तमाः 5ड- निवृत्ता 6प -नवविधा स्मृता- 7 प - सभारअ्नकर्मसु 8न - नतास्येऽलङ्गारे च - नतास्यालङ्कारबन्धे 9 न - उन्नता ह्यन्नत 10 प-श्रैवेयेऽध्वादिदर्शने. न-चोर्ध्वनिदर्शने ड-चोध्वानिवेशने 11 च- चैव 12 प-तु ड -अथ 13 प - विचिता 14 च - विधुत ड-विषुधा 15 न - भावोन्मथननृत्तयोः प-कथननृत्तयोः 16 च - मू्ध्नों ड-कुश्चिते मूर्ति 17 प - धारिते 18 ड - कर्षोच्चदर्शने छ-कर्षेच दर्शने 19प -तु 20 ड. निवृत्ता 21 ध - सुस्थानाभि.

२४ नाव्यशास्त्रम् इत्यादिलोकभावार्था ग्रीवा भेदैरनेकधा। ग्रीवाकर्माणि सर्वाणि शिरःकर्मानुगानि हि॥ शिरस: कर्मणा कर्म ग्रीवायाः संप्रवर्तते। इत्येतल्क्षणं प्रोक्तं शीर्षोपाङसमाश्रयम्। १७७ अङ़कर्माणि शेषाणि गदतो मे निबोधत।

इति भारतीये नाट्यशास्त्रे उत्तमाङ्गा- भिनयो नामाष्टमोऽध्यायः।

1 ड - भङ्गै: प -भवैः 2 उ - च 3 प-उपाङ्गविधानं ड -उपाइभिनये

नाट्यशास्त्र म्

नवमोऽध्यायः।

एवमेतच्छिरोनेत्रभू ना सोष्ठक पोलजम् । कर्म लक्षणसंयुक्तमुपाङ्गानां मयोदितम्॥ 'हस्तादीनां प्रवक्ष्यामि कर्म नाव्यप्रयोजकम्'। यथा येनाभिनेयं च गदतो मे निबोधत। २ हस्तोर:पार्श्रवजठरकटीजङ्गोरुपादतः। लक्षणं सम्प्रवक्ष्यामि 'विनियोगं च तत्त्वतः॥ ३

अलङ्गियन्ते गात्राणि यत्स्पर्शविवशस्थितेः। स्पर्शतन्मात्रवपुषं संस्तुमः परमेश्वरम्॥ शिष्याणामनुसन्धानवृद्धये प्राक्तनार्थोपसंहारपूर्वकं वक्रन्तरमासूल्रय न्नाह एवमेतदित्यादि'। क्रियत इति कर्म अभिनेयमित्यर्थः । हस्तादीनामिति पादान्तानामनेनाध्यायेन लक्षणं वक्ष्यामि। 'विनियुज्यतेऽनेनेति (विनियोगः) तद्था-'पयोद्रीन्द्रवर्षधारानिरूपण(९-२८)' मित्यादि, तत् चेतिकतेव्यता- तद्था-'प्रविरलचलिताङ्गुलि' (९-२१) रित्यादि। तत्वत इति। अभिनयस्य द्विविधा इतिकर्तेव्यता लोकधर्मी नाट्यधर्मी च। आद्या द्विविधा-6चित्तवृ-

1 म - इत्येतच्छिरसो नेत्र 2 क - कपोलकम् 3 ड - कर्मरक्षण 4 च - अपाङ्गानाम् 5 म - हस्तानां तुद - हस्तानां च ब भ - योनाँस्ति। 6 न - प्रयोगजम् 7 ड - तन्मे निगदतः शृण। 8 झ -पादतेः। ज-पादकः 9 ब - कर्मनाट्य- प्रयोगजम्। यथा येनाभिनेयं च तन्मे निगदतः शृणु 1 एवमेनमित्यादि। 2 विनियुज्यतेSस्मिन्निति च 3 निरूपमिति 4 तत इति। 5 चेति 6 चित्तवृत्त्यात्मकेनाशुभावस्य 4

२६ नाव्यशास्रम् पताकस्त्रिपताकश्ष 'तथा वै कर्तरीमुखः! अर्ध चन्द्रो हरालश् 'शुकतुण्डस्तथैव च। ४ मुष्टिश्र शिखराख्यश् कित्थः खटकामुखः। सूच्यास्यः पद्मकोशः सर्पशिरा मृगशीर्षकः॥ ५ 'का. इलकोऽलपद्मश्र चतुरो भ्रमरस्तथा। हंसासो हंसपक्षश् सन्दंशो मुकुलस्तथा। ६ न्यर्षकत्वेनानुभावस्य, यथा-'गर्वेप्यहमिति तज्ज्ैर्ललाटदेशोच्छित'(९-१९) इति। केवलबाह्यावयवरूपा वा, यथा-पद्मकोशस्य कमपि निरूपणे। नाट्य- धर्म्यपि द्विधा-नाट्योपयोगमूलभूतकैशिकी सम्पादनोचिता लौकिक शोभा हे तुः यथा-आवेष्टितादिचतुर्विधकरणरूपा। काचित्वंशेन लोकसुपजीवति,यथा- वर्णातुरेण हस्तेन तत्न व्यवहितेन लोक उपजीव्यते। लोको ह्वनिर्देश्यताशेषं वस्तु निर्दिदिक्षुरीदृशं तादृशमित्थम्भूतमित्यवसरे प्रयुक्तमेव चतुरैः। एवं जना- न्तिकादौ वाच्यम्। नटसमयमात्ररूपा नाट्यधर्मी, समयस्याकिश्चित्करस्य कल्पने प्रयोजनाभावात् । हस्तानुपदिशति पताक इत्यादिना। तथा चशब्देन त्रिपताकः प्रकार- स्तस्यैव कर्तरीमुख इति दर्शनात्तन्निष्पत्तये संहिताकार्यदष्टादध्ययनपरशब्द- गतध्यानं शब्दवद्धस्तान्तरत्वेऽपि दृश्यमानेन तद्द्धिं विधेयेन दर्शयति। एव- मन्येऽपि त्रिपताका(दयो) व्याख्येयाः। कचित्तु हस्तसदृशहस्तान्तरस्वीकाराय हंसपश्षश्च सन्दंश इति सन्दंशशब्दान्तरं चकारेण अङ्गष्ठमध्यमाग्रनि- ष्पीडिताग्रमर्मतर्जनीलक्षणोऽपि शून्यभासरविद्युदाद्यभिनयविषये नृत्ताचार्य- पवाहसिद्ध: कोहललिखितोऽपि हस्तः सङ्गतो भवतीति हस्तान्तराण्युत्मे- क्ष्याणि। ते त्वसंयुता अपि भवन्ति । संयुतकरणं कार्य इति वक्ष्यने, यतः

1 ज - तत्र वै 2 च - शुक्कमुद्रः (?) 3 ड - मुष्टिकश्च 4 ड- कटकामुखः 5 ड तथा वै सर्पशीर्षकः । मृगशीर्षः परो ज्ञेयो हस्ताभिनययोक्तभि: च-सर्पशिरो हि मृगशीर्षकः ज-सर्पगोमृगशीर्षकः न - सर्पशिरा मृगशीर्ष: 6प-लाङ्गल ड - लाङ्गलोत्पलपझश्च, ढ-लाङ्गलो ह्यल. 1 जीवन्ती 2 निपीडिताग्र.

नवमोऽध्यायः। २७

असंयुता: संयुतांश्र गदतो मे निबोधत॥ ७

अञ्जलिश्ष कपोतश्र कर्कटः 'सवस्तिकस्तथा। 'खटकावर्धमानश्' ह्युत्सङे' निषधस्तथा॥ V दोल: पुष्पपुटश्वैव तथा मकर एव च। गजदन्तोऽवहित्थश्र® "वर्धमानस्तथैव च।। ९ "एते तु संयुता हस्ता मया प्रोक्तास्त्रयोदश। नृत्तहस्तानतश्वोर्ध्व" गदतो मे निबोधत।। १०

यत्राप्येतन्नास्ति तत्नापि प्रयोगयुक्त्या हस्तद्वयप्रयोगो भवत्येव, यथा परेण हारे नीयमाने भयात्पताकाद्वयस्यांसादिक्षेत्रे परासुखस्य प्रयोगः । एवं प्र- तापनादावपि। एवमन्यत्रोत्पक्षणीयम्। किश्च पताकादीनामपि द्विशो युगपत्- प्रयोगे युतत्वमभिनेयविशेषे। तद्यथा कपित्थस्याघस्तादघस्तलः पताकः छेदाभिनये "कुणिच्छ अह, अस्तमच्छरजहिसीसहिच्छजन्तंति"(?)। चित्राभि- नये चैतत्। एते तु संयुता एव। नत्वेत एव, पताकादीनामपि प्रयोगे क्वचि- त्संयुतत्वात्। एते च त्रयोदश संयुतताव्यतिरेकेण न स्वार्थस्य गमकाः । एतेषां त्वभिनयहस्तानां छिद्रच्छादने नैकवर्तना नुप्रवेशादलातचक्रपतिमतां दर्श- यितुं, मसृणोद्धतवर्तनात्मकतया चैकवाक्यार्थविश्रान्ततां प्रथाुतुं, नृत्तस्य च वस्तुभूतत्वेनोक्तस्य स्वरूपमभिधातुं, वृत्यन्त्यौ चेव्याविति नृत्तादिविषये च सूचाङुरादावुपयोगमपि तु दर्शयितुं नृत्तशब्देन विशेष्यं निर्दिशति नृत्तहस्ता नित्यादिना। संयुतासंयुतरूपोपजीविन एत इत्येकाकिनोऽपि प्रयुज्यन्ते [नाशंसन्त इति अन्येऽपि न न शंसन्ति दर्शयन्ति] नन्विदं

1 ऊर्ध्वनाल 2 च - चतुर्विशति कीर्तिताः न - चतुविशदिमे कराः । 3 च - संयुतास्तु 4 ड - सवस्तिकं तथा 5 ड - कटका 6 ब - वर्तकश्चैव 7 ड -उत्सङ्गो 8 म - दोला 9 ट- अवहित्थं च 10 म-वर्तमानश्च 11 म- एते संयुतहस्ताश्च 12 म - अतस्तूर्ध्व न - ड -हस्ताब ततश्चोध्व

२८ नाट्यशास्त्रम् चतरश्री तथोद्वत्तौ तथा तलमुखा स्मतौ। स्वस्तिकौ विप्रकीर्णो 'चाप्यरालखटकामुखौ॥ ११ आविद्दवक्रौ सूच्यासौ रेचितावर्धरेचितौ। उत्तानवञ्चितौ चैव पल्लवौ च तथा करौ॥ १२ नितम्बावपि विज्ञेयौ केशबन्धौ तथैव च। लताख्यौ च तथा प्रोक्तौ करिहस्तौ तथैव च॥ १३ 'पक्षवञ्चितकौ चैव 'पक्षप्रद्योतकौ तथा। ज्ेयौ गरुडपक्षौ च दण्डपक्षावतः परम्"॥ १४ ऊर्ध्वमण्डलिनौ चैव" पार्श्वमण्डलिनौ तथा। उरोमण्डलिनौ चैव उरःपार्श्चार्धमण्डलौ।। १५ मुष्टिकस्वस्तिकौ चापि नलिनीपद्मकोशकौ। अलपल्लवोल्बणौ च ललितौ वलितौ तथा॥ १६ चतुष्षष्टिकरा हेते नामतोऽभिहिता मया। "यथालक्षणमेतेषां कर्माणि च निबोधत॥ १७ यथा लक्षणं यथा च कर्मण्यभिधेयतेति तथा निबोधतेति सम्बन्धः । अथ यथोद्देशं पताकादीनां लक्षणमाह प्रसारिताः समा इति। समा इति प्रकृतिस्था इत्यर्थः । प्रसारिताग्रा वा इति पाठः । प्रसारिताः प्रधाना इत्यर्थः । सहिता अविरलाः । कुश्िवितत्वं पादस्य वक्ष्यते तल्लक्षणोपजीवने- नाङ्गष्ठसन्निवेशः कार्य इत्यर्थः । पताकाकारत्वात्पताकः । अत एव पताका- 1 च - चतुरस्रौ 2 न - वाप्यरालकटका 3प -आविद्धपक्ष्मी 4 म-वापि 5 प नितम्बौ चापि 6 न चैव संप्रोक्तौ ड-सम्प्रोक्ता करिहस्तौ च लताख्यी च तथैव च 7 म कक्षवश्चितकौ 8 म कक्षप्रद्योतकौ तथा 9न - तथा गरुड- पक्षौ 10 न - हंसप्रक्षौ तथैव च । ड दण्डपक्षौ तथैव च। 11 द- ह्वर 12 छ - सुष्टिका 13 ड- अलप्झोल्बणौ चापि म-अलपल्लवकौ हस्तावृल्बणी ललितौ तथा 14 ड - अथ लक्षण.

नवमोऽध्यायः। २९

प्रसारिताः समा: सर्वा: यख्ाङ्डल्यो भवन्ति हि। कुञ्चितश्र तथाङुष्ठः स पताक इति स्मृतः॥ १८ एष प्रहारपाते प्रतापने नोदने प्रहर्षे च। गवऽप्यहमिति तज्ज्ञैर्ललाटदेशोत्थितः कार्यः ॥ १९ एषोडभिवर्षधारानिरूपणे पुष्पवष्टिपतने च। संयुतकरण: कार्य: प्रविरलचलिताङ्कलिर्हस्तः॥२० स्वस्तिकविच्युति करणा त्पल्वलपुष्पोपहारशष्पाणि। व्यनेनैवाभिनेया। एवमन्येष्वपि हस्तेषु नामनिर्वचनानुसारेण विियोग: प्रदर्शनीयः। प्रविरलचलिताङ्गुलित्वादियोगेऽपि एकदेशविकारे तत्वप्रत्यभि- ज्ञानात्पूर्वापरकोठ्योश्च मूलसन्निवेशाश्रयणात्पताकात्वमेव । एवमन्यल्नापि। प्रहारस्य पातने कर्तव्ये, परेण च क्रियमाणे। 'पतापने शीतशमनायानि'स्पर्श- ग्रहणे, राज्ञां च प्रतापे। शत्रुहृदयम्लान निमित्तभूतप्रसिद्धिविशेषात्मनि तथा प्रकृष्टे चोद्धतादप' तथोपहरणाय "हस्तच्छत्रनिरुद्धचन्द्रमहस" (विद्धसा-) इत्यादौ। तथा अन्यस्य प्रेरणे अन्येन वा प्रेरणे तद्वारणाय। एषुच यथा- लोकप्रसिद्धि: यथा नाव्याचार्यपवाहश्च ऊध्वपार्श्वगाधोमुखसम्मुखपराखु खोत्तानत्र्यश्रचश्चलाचश्चलत्वादिविभाग उत्प्रेक्षणीयः । प्रहारे हृदयलग्नतल ईषत्कम्पमानः, प्रहर्षे च रोमाश्चसम्मुख उद्गतः । अपिशब्दार्थसहितो (अहं) यथा अस्मदर्थो भवति अहमपि ममापि मयापि मय्यपीत्यादौ गर्वगर्भे प्रयोगे पार्श्वान्तरात्स्वपार्श्वमागच्छँललाटाभिमुख ऊध्वेः कर्तव्यः। एष इति एतस्मि- न्नर्थेऽभिनेता स्या(दिति चे)द्विभक्तिरतन्त्रा, एतदर्थनिरूपण इत्यर्थः। अग्रे: धारा

इति हस्तद्यमीदृशं कर्तव्यमित्यर्थः । संयुतासंयुतसम्बन्धा लोकोचिता

1 म - प्रसारिताग्रास्सहिता 2 म - यस्याङ्गल्यौ 3 ड - प्रकोपने 4 छ- नादने छ-अथ यापने प्रहर्षे च 5 ब - गर्वेष्वह 6 ड - देशस्थितः 7म- पल्लवपुष्पोपहारशय्यादि ४प -करणात्पल्वल 9 च - शिष्याणि.

1 पतापदेशीन 2 शमनायादि 3 ग्लान 4 चोद्धतापि.

३० नाट्यशास्त्रम् विरचितमुर्वीसंस्थं यद्दव्यं तच्च निर्देश्यम्॥ २१ स्वस्तिकविच्युतिकरणात्पुनरेवाधोमुखेन कर्तव्यम्। संवतविळतं पाल्य छन्नं निबिडं च गोप्यं च।। २२ अस्यैव चाङुलीभिस्त्वधोमुख प्रस्थितोत्थितचलाभिः। वायूर्मिवेगवेलाक्षोभश्रौघश्र कर्तव्यः॥ २३

चलनलक्षणा क्रिया यस्य तेनाग्निज्वालासूर्ध्वगमनं, जलधारासु अधोगमन- मङ्गली नामूर्ध्वमुख हस्तस्य पुष्पटृष्टौ शिरोदेशे अधोमुखस्य स्थितस्य क्रमाच्च- लाङ्गुलेरधोगमनमिति सङ्गहीतम् । तेनैकाकिनोऽपि यत्पयोगदर्शनं तदव- रुद्धम्। अ(प्र)विरलास्सत्यश्चलिता: अ(प)विरलं कृत्वा चलिता अङ्गुल्यो यत्रेति समासः संयुतहस्तलक्षणात् स्वस्तिकमुपजीव्यं तृत्तहस्तलक्षणाद्वा। तेन1 सम्मुखौ पताकौ मणिबन्धसुवि न्यस्तों कृत्वा बाहुपरिभ्रमणयुक्त्या स्व- पार्श्वसमं2 विच्युतिः, तत्क्रियायाः पल्वलं स्वल्पोदकं सरः पुष्पप्रकरं हृयं च 'तृणं, यच्च भूमौ पिच्छिलं' बलितण्डलवैचित्यन्यायेन® स्थापितं तदभिनयेदिति लोकांशोपजीविनी नाट्यघर्मी । पुनरेवेति वचनात् स्वस्तिकस्तद्विच्युतिः विच्युतिपूर्वकः स्वस्तिक इति क्रमः । तल्ना(धो)मुखेन खस्तिकेन तद्विच्युत्या च संवृतविध्ृतमर्ध संवृतमर्ध च विद्ृतम्। यथा-"घट्योद्धाट कवाटघट्टित- जवेन"8 इति। पाल्यं पतमानाद्रक्षणीयं विच्युतिपूर्वकं शीघ्रं स्वस्तिककरणात्, छन्नं निबिडं9 स्पष्टं, तथैव गोप्यं, अन्यो मा द्राक्षीदिति, तज्जातं करणं सवस्तिक- करणात्। चकारेण अपाल्ये, अप्रच्छन्ने, अनतिनििडे अगाप्ये चाभिनयः। स च सवस्तिकविच्युतिरूप इति दर्शयतति। रेचयति स्वसन्निवेशाद्यापयति स्व- क्षेत्राद्ा या क्रिया तद्रेचककरणम्। तथा यथायोगं तत्न परस्योत्साहनं प्रेरणं10 उत्साहजननं सत्पुरुषाभिनयनं च चिरलाङ्गुलिक्षेपेणालपल्लवाकारवत् प्रधानं

1 च - विरचितमहतिलस्थं म- विरचितमहातलगतं 2 ब - काल्यं 3 म अधोगत 1 द - क्षोभाश्चौघश्च कर्तव्या.

1 केन 2 सुपार्श्व 3 विच्छति 4 तृणयश्च भूमौ 5 भूमौ पिच्छिला वैचित्र्यभावेन 7 घस्पेद्धाट 8 घट्टित इव 9 छन्नं निबद्धं 10 उत्साहसंप्रेरणम्.

नवमोऽध्यायः। ३१

उत्साहनं 'बहु तथा महाजनप्रांशुपुष्करप्रहतम्'। पक्षोक्षेपाभिनयं रेचककरणेन कुर्वीत'॥ 'परिघृष्टतलस्थेन तु धौतं मृदितं प्रमृष्टपिष्टे च'। २४

पुनरेव शैलधारणमुद्धाटनमेव® चाभिनयेत्॥ २५ [दशाख्याश्र शताख्याश्र सहस्राख्यास्तथव च। पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यामभिनेयः प्रयोक्तभिः॥] २६ एवमेष प्रयोक्तव्यः स्त्रीपुंसािनये करः। वस्तु अक्रमकरणेन निजपार्श्गमनेन पार्श्ान्तिरात। मांशुन्रतमूर्ध्वगतात्, पुष्करग्रहणने अधः पातनं', पक्षं पतत्निणां, मुह्गुरूर्ध्व कटिक्षेत्र उत्साहनवत् उत्क्षेपं कृतमथोर्ध्वगमनेन। अभिनयशब्दवत्पाल्यं च। (अभिनयशब्दस्य वैचि) त्रयं पश्यन्तः उपाध्याया व्याचक्षते-अभिशब्देनाभिमुख्यं, नशब्देन निषेधो, यशब्देन यदर्थो लक्ष्यते, तेन स्वपार्श्वोन्मुखदेशागमनेनाभिमुख्यमभिमुखत्वं पार्श्वक्षेत्रे तु रेचनपूर्वमधोमुखोत्तानपरिवर्तनेन च यच्छव्दार्थमभिनयेदिति । परिशब्दः शैघ्रयात्पार्श्वतोर्ऽर्ये उभयतो वाडतो समन्तादर्थे च, तेन परिघृष्ट यत्तलं तत् द्वितीयपताकहस्तेन पताकाकारेण क्षालनं मर्दनं मार्जनं पेषणं तद्विशिष्टमपि द्रव्यमभिनयेत् । यथाक्रमं च परिशब्दार्थे योज्यः पुनश्शब्दः।

मादयभिनयेत् । परिघृष्ठेतीतिकर्तव्यतां मसक्तां वारयितुमेवकार:,"एनतुषुणा- परिअश्चइति कोणें जिजिआळिह"(१) इत्यादौ, यथा पुनरेवशब्दार्थे द्योतक- स्तथाङ्गिकेऽप पताकादिस्तथा व्यवहारदर्शनात्। न चैतावानेवास्य विषय इति दर्शयितुमाह एवमनेन प्रकारेण स्वबुद्धया तां तामितिकर्तव्यतामुत्मेक्ष्य प्रयोक्तव्यः। स्त्रीपुंसयोरुभयोरपि अभिनेत्रोरभिनेययोर्वा। अन्ये तु नपुंसक- 1 म - बहु महन्महाजनं प -बहुमतं 2 च - प्रहतिम् 3 म- करणैः प्रयुञ्जीत 4 ड - परिमृष्ट 5 म -पिषंच ब -तलस्थेन चूर्णितघातपिष्टघृष्ट- मृदितानि। म स्त्रीणां पुंसां यथा तथा 6 न - उत्पाटनमेव।

1 पतनं 2 सृष्टेति 3 एतु पुणायिरि अञ्चतक्वाणेजि आळिह 4 समर्थे.

३२ नाध्यशास्त्रम् अतःपरं प्रवक्ष्यामि त्रिपताकस लक्षणम्॥ २७ पताके तु यदा वक्रानामिका त्वङ्कलिर्भवेत्'। त्रिपताक: स विज्ञेयः कर्म चास निबोधत॥ २८ आवाहनमवतरणं विसर्जनं वारणं प्रवेशश्। उन्नामनं प्रणामो निदर्शनं विविधवचनं च।। २९ मङ्कल्यद्रव्याणां स्पर्श: शिरसोऽथ सन्निवेशश्र। उष्णीष 'मकुटधारणनासास्श्रोत्रसंवरणम्॥ ३०

लिङ्गस्य स्त्रीपुंसाभ्यामेव स्वीकारात् समस्ते शब्दार्थेडभिनेतव्ये विशिष्टेति- कर्तव्यतायुक्तस्यार्थस्य प्रयोग इत्याङु: । अथ त्रिपताकमाह पताकेत्वित्यादि। अनायिका वक्रा कनीयसी (तर्जनीमध्यमानां) तिसणां पताकवदवयवस्थानात् त्रिपताकः त्रित्वस्याभिने-

इतस्तव"दित्यादौ। अवतरणमुत्तरेण पार्श्ान्तरं गच्छता "अवतरत्वायुष्मा"- नित्यादौ रथादेः। विसर्जनमनादरकृतमधस्तलकृतेन बहिरङ्गुलिद्वयक्षेपाद् । वारणं "मा कार्षी"रिति प्राऊखेनाङ्गुलिद्यचलनात्। प्रवेशनं पार्श्वतलेना- ग्रगमनात् "यावत्प्रविशा"मीति। यथोन्नामनं चिवुकादौ लालनेनोत्तानेनाङ्- लिद्येन। प्रणमनं शिरोगतेन पार्श्वगतेन प्रणयनं समर्पणम्।प्र(निः)दर्शनमुपमानो पमेयभावमीषद्विरलेनाङ्गुलिद्येन। विविधं विचित्रमिदं वा स्यादिदं वेत्यादि अङ्गुलियुगनामोन्नामात्। वचनं भाषणं मुखक्षेत्रे उत्तानस्याग्रगमनात् । मङ्गल्यद्रव्याणां पूर्णकुम्भादीनामधोमुखेनाङ्गुलिद्येन। स्पर्शः द्रव्यादानां, शिरसः स्पर्शः निवेशनं निवेशः सम्बन्धोऽनामिकया शिरसो वा सन्निवेशनं तत्क्षेत्रे सम्मुखमण्डलगतेनोष्णीषधारणं शिरस्यधोमुखेन भ्रमता मकुटधा- रणं तूर्ध्वक्षेत्रे। (संवरणं) अनिष्टे गन्धे वचने च शब्देऽपि नासादौ अङ्गुली-

1 ट. अङ्गलीभवेत् 2 न - रणं 3न - प्रवेशं च 4प. माङ्कल्य 5 न- मुकुटकरण.

नवमोऽध्यायः ३३

अस्ैव चाङुलीभ्यामधोमुखप्रस्थितोत्थितचलाभ्याम्।

अश्रुप्रमार्जनं तिलकविरचनं रोचनालभनकं च। त्रिपताकानामिकयोः* स्पर्शनमलकस्य कर्तव्यम्॥ [स्वस्तिकौ त्रिपताकौ तु गुरुणां पादवन्दने। परस्पराग्रसग्लिष्टो कार्यावुद्दाहदर्शने॥ विच्युतौ चलितावस्थौ कर्तव्यौ नृपदर्शने। ३३

तिर्यकस्वस्तिकसंबद्धौ खातां तौ ग्रहदर्शने॥ ३४ द्वयेनाच्छादनम्। अस्यैव चेि। अतश्र मुकुटादिदर्शनेन तद्धेतोः राजादे- र्यभिनयः, तेन येन इस्तेनाभिनेयं यत्नाव्यभिचारित्वेन बहुशो निर्दिष्टं सदनिर्दिष्टमपि तेनैवाभिनेयम्। यथा मुकुटधारणाभिनयेन राजांशः रेचित पताकयोगेन गर्वितः। अङ्गल्यौ ये नित्यश्िष्टे इत्येवकारः, तेन च त्रिपताक- न्यस्त इत्यस्य ग्रहणात्। चकारेणान्वाचयकृतमङ्गल्यन्तरस्य अधोमुखादि- 2रूषत्वमतुजानाति। अधोमुखे च द्वे प्रस्थानोत्थानयोः चले चेति समासः । लघून्पक्षिणञ्रटकादीन्, कटीक्षेत्रे लघुचालं। लघु च स्त्रोतः ेणोर्ध्व मधस्तिर्यग्गत्या* लघुसपानग्रगत्याभिनयेत्। भ्रमरमक्षिकादीनां पुनरुपपादनं पक्षित्वेनाप्रसिद्धेः, तेन कटीक्षेत्रत्यागेन यथेष्टमेषां क्षेत्रमित्युक्तं भवति। अश्रु- णस्तत्ममार्जनस्य चानामिकया स्वक्षेत्रगतयाधो गच्छन्त्याभिनयः। तिलकस्या- भिनयो रोचनाचन्दनादिना तद्विरचनस्य च। एतेन क्रियाफलयोस्तुल्याभि- नयोऽन्यत्ापीति सूचयति। तेन पतनवत्पतितोपि कतेरीमुख इत्याद्यह्यम्। रोचनाचन्दनस्य मङ्गल्यतिलकादिना स्वीकारादिकं व्याचक्षते। रोचनया अरुणरुचिर्लक्ष्यते, तत्नानामिकाटयसङ्ट्टेनाभिनय:। यथा- 1प - लघुमुखपवन व - लघुवटपवा 2 न प्रमार्जन 3म - विरोचना 4 ड - लोचनालभौकश्च छ- लभनकरणम् 5 म - अनामिकया 6 न - दर्शन- मलिकस्य कार्य च 7 डमयोरादर्शयोः 32-362 श्ोकाः न सन्ति 8 न- पादवन्दनम्।

1 हष्टं 2 रूपतामनु 2 लघूचाप: 4 तिर्यग्जन्या।

३४ नाव्य शास्त्रम् तपस्विदर्शने कार्यावूर्ध्वो चापि पराखुखौ।' परस्पराभिसुखौ च कर्तव्यौ द्वारदर्शने॥ ३५ उत्तानाधोमुखौ कार्यावग्रे वक्त्रस संस्थितौ। बडबानलसङ्गामे मकराणां च दर्शने ॥ अभिनेयास्त्वनेनैव वानरप्लवनोर्मयः। ३६

'पवनश्व स्त्रियश्रैव नाट्ये नाव्यविचक्षणैः॥ ३७ *संमुखप्रसृताङ्गष्टः कार्यो बालेन्दुदर्शने। पराखाखस्तु कर्तव्यो याने नणां प्रयोक्तभि:॥]३८ त्रिपताके यदा हस्ते भवेत्पृष्ठावलोकिनी। तर्जनी मध्युमायाश्र तदासौ कर्तरीमुखः॥ ३९ 'पथि चरणरचनरञ्जनरङ्गण करणान्यधोमुखेनैव। कोउद्दळणाहं तथा तथा च केन समाणिवश्शक्रः। सुकरं भजसुखं च दुःखं च।। (१) आलम्भनं शरीरस्पर्शनं द्रोहिकाचमनम्, तस्मात् संज्ञायामपि कन्। संज्ञैवेयमिति लभेरत्नासंभवात् नञ्समास: स्वल्पत्पं च, अवातिगौरवातिस्ेहा- दिना तथानामिकयैव इपर्शनात् "गामी अवा उच्चं अमीहउतोरउ" (१) इति। स्पर्शनमलकस्य रचनार्थ स्थानान्तरनयनं,यथा रत्नावल्यामुदयनेन सुसङ्गताया। अलिकस्य ललाटस्य दर्शेनमलकभञ्जनेनोत्तालालकभ ञ्ज्ज नानी त्या दा वित्यन्ये । कर्तरीमुखं लक्षयति त्रिपताक इति चकारेण परो नीयते। अवलोकिनीति असंश्िष्ट इति यावत्। कर्तर्या ईदृशमेव रूपं साध्यते तथाभिनीयते। पथीति पृथक्पदं इतइत इत्यादौ मार्गपदर्शने, तेनाल्ाधोमुखेनेति संबध्यते। चरणस्य रचनं कस्तूरिकादिना पत्रभङ्गादिक्रिया, रञ्जनमलक्तकेन। रज्यत्यस्मिन् हृदयमिति रङ्ग: कुङ्गुमादिकृतश्रतुष्कोष्ठे भङ्गस्तिलकादि: तं करोति रङ्यति। 1 प - ऊर्ध्वावुत्तानसम्मुखौ 2प -उत्तानाधोमुखावग्रे अधो वक्त्रस्य संश्र- यौ 3 न - नक्राणामपि 4प -पततश्च 5न - सुमुख 6 ड- हस्तो 7 न- पथिकचर प -पथितचरण 8प -रिङ्गण ब -गमन 9 न - मुखेनैतत्।

नवमोऽध्यायः ३५

ऊर्ध्वमुखेन तु कुर्यादष्टं शृङ्धंच लेखं च'।। ४० 2पतनमरणव्यतिक्रमपरिठत्तवितार्कितं' तथा न्यस्तम्। भिन्नवलितन कुर्यात्कर्तर्यास्ाङ्गलिमुखेन।। ४१ [संयुतकरणो वा स्ादसंयुतो वा प्रयु्यते तज्ज्ञैः।

यख्ाङ्गल्यस्तु विनता: सहाङ्रुष्ठेन चापवत् सोडर्धचन्द्र इति ख्यातः करः कर्मास्य वक्ष्यते॥४३ एवकारेण तजनीमुखलक्षणमुखस्याधोगमनानन्तरमेव पृष्ठावलोकित्वं पुन- रधोगमनं पुनः पृष्ठावलोकनमिति चलनमाह। दष्टमिति दंशनं तत्तुल्यं च कर्तनादि नासिकाक्षेत्रात् कर्णान्तं गच्छता, शृङ्गं स्वङ्गक्षेत्रे हस्तद्येन, लेखं पत्रकाविष्टस्य वाचनम्। व्यतिकरमोऽपराधः । परिवृत्तं पराङ्मुरीभूतं चिप- र्यस्तं च । वितर्कितमूहनम्। न्यस्तं निक्षेपणम् । 'भेदनं वैपरीत्यं मध्ययो- स्तर्जनीपृष्ठगत्वं चलनं पुनः स्वरूपासिस्तयोः समाहारे इन्द्रः। एतेन यथा योगं सङ्वातविगृहीतविपर्यस्तप्रयोगो द्विस्त्रिश्रेत्याब्यूह्यम्। कर्तर्यास्यस्य कर्तरी- मुखस्य यदङगुलीरूपं मुखं प्रधानं तेन भेदनवलनसहितेनेति सङ्गतिः। अर्धचन्द्रमाइ सहाङ्गष्टेनेति।अङ्गष्ठोऽषि विनतः चापवदिति श्विष्टाहस्वत्वं निषेधति। ख्यात इति नान्नैव लब्घरूपः । बालतरवश्चोध्वे गच्छता, उपर्युत्ता- 1 न - लेख्यं च 2छ -पवन 5ड - परिवृत्तविवर्तितं प -परिवर्ति वितर्कितं ब - परिवर्तविवर्तितान्यनित्यं च ड-वलिते च 4 न - आस्याङ्गलीय- युगलेन म - पुटेन 5 च - आदर्शे नास्ति 6 म - रुरुचमरमहिषनगगिरिवृष प - रुरुचमरमहिषसुरगिरिवृष म - संयुतकरणं चैव स्यात् 7 म - आदर्शे "रुरु चमर" इति पूर्वार्धः, "संयुतकरण" इत्युत्तराधः 8 म - यस्याङ्गल्यो धनुर्वक्रा सहाङ्रुष्ठन कुश्चिता: अर्धचन्द्रं तु तं विंद्यात्कर्म चास्य निबोधत॥ द - यस्याङ्गल्यो धनुर्वक्रा: सहाङ्गुष्टेन संहताः । अर्धचन्द्रः स विश्ञेय: कर्म चास्य प्रचक्ष्यते ।। 9 ड - चापरम् 10 ड - चन्द्रो हि विज्ञेय:।

1 तर्जनीलक्षण 2 कर्तृकर्त्रादिनामिका 3 अपरोधः 4 भेदेन।

नवमोऽध्यायः ३७

आशीर्वादाश्व तथा भावा हितसंज्ञका: कार्याः ॥४७ एतेन पुनः स्त्रीणां केशानां सङ्गहस्तथोत्कर्षः। सर्वाङिकं 'तथैव च निर्वर्णनमात्मनः कार्यम॥ ४८ कौतुकविवाहयोगः 'प्रदक्षिणेनैव सम्प्रयोगं च'। ४९ प्रादक्षिण्यं परिमण्डलं च कुर्यान्महाजनं चैव। "यच्च महीलतरचितं द्रव्यं तच्चाभिनेयं ख्ात्॥ ५०

यस्य प्रभावादाकारा: क्रोधहरषभयारिषु। भावेषु नोपलक्ष्यन्ते गाम्भीर्यमिति तत्स्मृतम् (२२-३६) आशीवादाः खवस्ति भद्र पुण्याहमित्यादयः । हितसंजकाः सुखभावाः। तत्न हृदि पार्श्ेऽग्रतः स्थैर्येण चलत्वेन भ्रमणागमनं यथायोगं पयोग:। एता- वत्यंशेऽप्यभिनेयमरालेन। सङ्गहो बन्धनं केशानाम्। उत्कर्षो विकीर्णता - पादनं। पुन्ग्रहणाद्द्विख्त्रिरन्तरालस्य गमनभ्रमणादि लभ्यते। तथैव चेति यथा सर्वाङ्गनिरवर्णन भवति तथा कार्यमिति। तेन द्वितीयपार्श्ात्स्पार्थगमनं लभ्ष्यते। कौतुकं 'विवाहात्पूर्वभावी वधूवरयोराचारः अन्तर्विवाहः प्रसिद्धः। विवाहोऽय्ौ साक्षिणि। अङ्गल्यग्राणां हस्तद्यगतानां स्वस्तिकाकारेण यद्यो- जनं तेनोपलक्षितेन परिमण्डलं प्रदक्षिणदिक्कमेव भ्राम्यता कौतुकविवाह- योगोऽभिनेयः । च शब्दस्तुशब्दस्यार्थे । एवकारो भिन्नक्मः। सम्प्रयोग: संश्लेषमात्रस्तु अङ्गल्यग्रस्वस्तिकयोगादेव केवलात् । देवताविषयं प्रदक्षिण- 1 ड -भावािनय च -भावाभिहित म - भावानिह 2 म - संज्ञयाकुर्यात् द - तथाह्यावाहनमेव कार्य च 3 प - संग्रहोत्कर्षो म - संग्रहँ तथोत्कर्षम् द- संग्रहोत्कर्षणानि न संग्रहोत्कर्षः । म- च- कुर्यान्निर्वहणमात्मनश्चैव 5 द- निर्वर्तनमात्मनः कार्यम् ड-निर्वहणमात्रात्मनः कार्यम् ब - निर्वाहृणमात्मनः कुर्यात् 6 द - प्रादक्षिण्येन संप्योगं च 7 न - संप्रयोगश्च 8द-अग्रस्वस्तिक- योगात्कुर्यत्परिमण्डलेनैव 9 दजनश्चैव मं - मण्डलं कुर्यान्महाजनं चापि 10 न - यत्र महीतलनिहितं। 1 विभागात्पूर्व।

३८ नाव्यशास्त्रम्

'आह्वानं च निवारणनिर्माण चाप्यनेकवचः। स्वेदख चापनयने गन्धाघ्राणे शुभः शुभे चैष॥५१ त्रिपताकहस्तजानि तु' पूर्व यान्यभिहितानि कर्माणि। 'तानि त्वरालयोगातस्त्रीभि: सम्यक्प्रयोज्यानि॥ ५२ अरालस्य यदा वक्रानामिका त्वङ्गलिर्भवेत्। शुकतुण्डस्तु स करः कर्म चास निबोधत॥ ५३ क्रमं, परिमण्डलं बर्तुलं, महाजनं जनसमूहं। विरचितं पुष्पपकरादि। एतेनैव परिमण्डलेन पार्श्ान्तरात्स्वपार्श्व गच्छताभिनयेत्। आह्वाने पतदङ्गुलि निवार- णे बहि:क्षिप्ताङ्गुलि। निर्माणं अपूर्व उदय: उदितो"भअवं मिअळंछक"इत्यादौ, निश्शेषेण वा मानं परिच्छेदो वर्तनं वा, यथा 'जळणिहिअळंचेमा"(१) इति। निर्दानं तृणाद्युत्पाटनमित्यन्ये। अभूता सटष्टिर्वीप्सा निर्दानमित्यन्ये। अनेकं पृथ- ग्भूतं संवन्धाभावरूपं यत्रोच्यते तत्र बहिः पुनः क्षिप्ताङ्गुलेः प्रयोगः।यथा"कहिं इ कहिं ह" इत्यादौ। गन्धस्य सुरभित्वादाघ्राण। शुभः शुभे चैष इति पाठ:। एष हस्त इत्यर्थः । चैवेत्यन्ये पठन्ति अध्याहारं कल्पयन्तः, एवकारेण तत्क्षेत्र- गत्वं हस्तस्येत्याहुः। त्रिपताकस्य यान्यावाहनमवतरणमित्यादीन्यभिनेयानि तान्यरालस्य 'यत्प्रयोगाङ्गयुक्त्या सम्पत्तिभेवति तत्तेनापि प्रयोज्यानि स्त्नौभिः। न तु तासां त्रिपताको निषिध्यते, पुंसस्त्रिपताकस्थानेSरालो निषिध्यते। शुकतुण्डमाहारालस्येति। तुः पूर्वस्माद्विशेषमाह। द्वितीयोऽपिशब्दार्थे, तर्जन्या अपि वक्किमाणमनुजानाति तदाकारत्वाद। शुकतुण्ड इति शब्देन

1 द-आवाहने निवारणनिदर्शने चाप्यनेकवचने च प-आवाहननिर्वाहन ... वचः न - आवहने निवापे निन्दाक्षेपाद्यनेकवचने च म-आवाहने निवारणे सेवादयनेक वर्णे च ढ- आवाहनेनिवापे निन्दास्ये व्याध्यनेकवचने च ज - आवाहने च तरणे 2 ड-चाभिनयने 3 ड - शुभाचैव मं - शुभः शुभेचैव 4 ड - हि 5 म - तान्यप्यरालयोगे प -तानि त्वराल 6 न - वक्रा तर्जनीत्वङ्गलिर्भवेत म - वक्रा सहाङ्गष्ठेन तर्जनी ड. वक्रात्वनामिकाङ्गलिर्भवेत्।

1 उद्यन 2 भयवीं ळचिरेण 2 ळंचेमा 4 वित्यादावित्यन्ये 5 यत्राचते 6 त्रिप्रयोगाङ्ग 7 त्रिभिः।

नवमोऽध्यायः ३९

एतेन त्वभिनेयं नाहं न त्वं न कृत्यमिति चार्थे। आवाहने विसर्गे धिगिति वचने च सावज्ञम्॥५४ अङ्ुल्यो यस्य हस्तस तलमध्येऽग्रसंस्थिताः। तासासुपरि चाङुष्ठः स मुष्टिरिति संजञितः॥ ५५ एष प्रहारे व्यायामे निर्गमे पीडने तथा! संवाहनेऽसियष्टीनां दण्डकुन्तग्रहे तथा॥ ५६

प्रत्येकमेक एव ह्वा्यं वाक्यार्थः। नाहं न त्वं न कृत्यमिति न च सर्वथा निषेधे अयमभिनयः; अपि तु अर्थे अर्थनायां सत्यामीर्ष्याप्रणयकलहादाविति यावत्, अर्थेनमर्थ: एरच् (पा ३-३-५६)। सावज्ञं यदाह्वानं विसर्गश्र पश्चभि- रङ्गलिक्षेपात्स्पृश्य इतिकर्तव्यता, सकृत् द्विस्त्रिर्वा प्रयोगयुक्त्या। धिगित्यनेन निन्दार्थेनानुपादेयं लक्ष्यते, "किन्तेन वालवधपातकद्षितेन" इत्यादावयम भिनय इत्यथ:। मुष्टिमाह अङ्गुल्यो यस्येति। तलमध्य इति अङ्गष्ठमूलाशङ्गां शमयति। अग्रे सम्यविस्थिता इति अग्रगोपनविरलत्वं च परिहरति। उपरीति मध्य- माङ्गुलिदेशं सम्पीडयन्नित्यर्थः । संज्ञितः लोकेह्यत्रेव मुष्टिशब्द: प्रसिद्ध इत्यर्थः। व्यायाम इति युद्धे प्रतिमल्लपकोष्ठग्रहण खङ्गयुद्धे च । 'सकल (असि?) ग्रहणात् छुरिकायुद्धदण्डधारण इत्यादि योज्यम् । निगमस्यार्द्रकसुरसादेः। पीडने स्तनपीडने महिष्यादिदोहने । संवाहने मृत्पीडने । असियष्टीनाम्, तथेति संवाहने वारणे माजने।

1 न - नेयं स्यान्नाहं न त्वं नकृत्यमिति 2 प धिगिति च वचने सावज्ञम्। 3 न - मध्याग्रसंस्थिता: 4 म - स तु मुष्टिरिति स्मृतः 5 न - निगमे हस्तपीडने म -निर्गम स्तनपीडने 6 द - यष्टयादिकुन्तदण्डग्रहेषु च न - असियष्टयादि कुन्तगण्डग्रहे तथा।

1 सकलग्रहण

४० नाव्यशास्त्रम् अस्यैव च यदा मुष्टेरुर्ध्वोडङुष्ठः प्रयुज्यते। हस्तः स शिखरो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तभि:॥५७ 'रश्मिकुशाङ्गशधनुषां' तोमरशक्तिप्रमोक्षणे चैव। अधरोष्ठपादरञ्जनमलकस्ोत्क्षेपणे चैव।। ५८ अस्ैव शिखवराख्यस् 'द्वयङ्ष्ठकनिपीडिता। यदा प्रदेशिनी वक्रा स कपित्थस्तदा स्मतः॥ ५९ असिचापच क्रतोमरकुन्तगदाशक्तिव ज् वर्गाणि। शस्त्राण्यभिनेयानि तु कार्य पथ्यं च सत्यं च।। ६० उत्क्षिप्तवक्रा"तु यदानामिका सकनीयसी। शिखरमाह अस्यैव चेति। पुनर्मुष्टिग्रहणं सुष्टिकतृणामधिकारे' शिखरे- णाभिनेये दूये तत्कर्मणां च दृढपीडनादौ सुष्टिमाह, अत एवोक्तं प्रयोक्तृभि- रिति। रश्मिः प्रग्रहः किरणो वा तेषां संवाहनं ग्रहणमिति संबन्धः अत्र च द्योरेकस्य वा प्रयोग: उत्तानाधोमुखपा्श्वगोव्वादिभिश्च। प्रयोगानुसारेणाल कस्योत्क्षिपणं गण्डतलादेरुत्पीडनं वा कुटिलीकरणार्थम्। कपित्थमाह अस्यैवेति नामोच्चारणं पूर्ववत् प्रयोजनं, कपित्थाकारे- डस्मिन् अङ्गष्ठतर्जन्यावङगुली । शस्त्राणीति शराकर्पणानीत्यर्थः। कार्य सुकृ- तम्, अत् छोटिकापयोगः। अथ खटकामुखमाह उत्क्षिप्वकेत । उत्क्ा सती वक्रा अनामिका कनीयसी। पुनर्नामोच्चारणात् शराकर्षणकार्यसत्यपथ्यादावस्य प्रयोगः ।

1 म~ सुष्टयोरुध्वाङ्गष्टः प्रयुज्यते 2 प - तदा 3 म - रश्मिकशाङकुश 4 ढ - धनुषा 5प - मोक्षण 6 म - अलक्तकोत्पीडने चैव प -अधरस्योत्षेपणे चैव 7 न - अङ्गष्वक प -मुखेङ्गष्ठ 8म - प्रदेशिनी च वक्रास्यादिति हस्तः कपित्थकः ५दे -धज्रवजानि न - वञ्र वर्ज्यानि ड-वज्रबाणानि 10 म- यत्कार्य स्यात्तथैव सत्य च न - पथ्यं च तथ्यं च ड-सत्यं च पथ्यं च 11 प- चक्रा। 1.मुष्टिकर्मणामनधिकारे।

नवमोऽध्यायः। ४१

अस्यैव तु कपित्थस्य तदासौ खटकामुखः॥ ६० होत्रं हव्यं छत्रं प्रग्रहपरिकर्षणं व्यजनकं च'। आदर्शधारणं खण्डनं तथा पेषणं चैद।। आयतदण्डग्रहणं सुक्ताप्रालम्बसङ्हं चैव। ६१

मन्थनशरावकर्षणपुंष्पापचयप्रतोदकार्याणि। ६२

अङ्-शरज्ज्वाकर्षस्त्रीदर्शनमेव कार्य च।। ६३ खटकाख्ये यदा हस्ते तर्जनी संप्रसारिता"। हस्तस्सूचीमुखो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तमिः॥६४ तुरेकः पूर्वस्माद्विशेषे, तुर्द्वितीयोऽवधारणे। विरलत्वं मनाक् अनामिका कनिष्ठिकयोर्भवति सहशब्दात् विश्लेषाशङ्का न स्यात्।खट काङ्ायामित्यस्य क्षु- तट्पिपासार्तयोरिति वुन्। खटको विटभोग्रधू:(!)तस्य आमुखे यतोडयं वक्ष्यतेऽतः खटकामुखः। होतं सगादि उत्तानेन । हव्यमाज्याद्यामुखेन। प्रग्नहस्य वल्गादेः परिकर्षणं गतिरोधनाय, व्यजनं तालवृन्तादिकं चलता। आदशधारणं संमु- खन, आदर्शो ज्ञातो येनैव गौरीवाहाकारिकामनेनाभिनयन्ति(?)। खण्डनं ताल- छृन्तादेव्यजनव्यापारो वा। पेषणं कुङ्कमस्य मृगमदचन्द्रादे: हस्तद्गेन भागद्ये

मुक्तापालम्बानामादौ बाहुद्वयमुभयान्तग्रहणसूचकम्। वस्त्रान्तालम्बनं 1 प - कटकामुखः 2 म - होत्रच्छत्रग्रहण ड-हांतृन हव्यं छत्र 3 द - प्रग्रहाकर्षणं व्यजनकं च प - प्रग्रहपरिकर्षणं व्यख्ञन च म - तथा व्यजनम् न - प्रग्रहमाकर्षणं व्यजनकं च 4 द- धारणं नथा कण्डन पेषणं चैव म - धारणं वा कण्डूयनं तथान्वेषणं चैव प -तथान्वेषणं चैन ड- धारणं चावनतं तथा वेषं चैव न - धारणं कण्डनं तथा पोनणं चव द-आदर्शे श्रोको्डर्ः "अङ्कश' इत्यनन्तरमस्ति प-अङ्डश 6 न - कुशकेशकलापसंग्रहं चैच म - कुशाङ्कश- कलापसंग्रह चैव 7 ढ - स्नग्दामधारणं खलु 8 म -मन्थानशराकर्षण 9प - कान्यानि ढ-काद्यानि 1 ड-एव कान्तं च न - एककार्य च 11 म - स्यात्प्रसारिता। 6

४२ नाव्यशास्त्रम् अस् विविधान्प्रयोगान्वक्ष्यामि समासतःप्रदेशिन्याः। ऊर्ध्वनतलोल कम्पितविजृम्भितोद्वाहितचलायाः॥ चक्रं तटित्पताकामञ्जर्यः कर्णचूलिकाश्र्वैव। कुटिलगतयश्ष सर्वे निर्देश्यास्साधुवादाश्र्।। ६६

परिपतनवक्रमण्डलमभिनेयान्यूर्ध्वलोलितया॥ ६७

विवाहे च वधूनां प्रणयकोपादी च पथानुसरणे। आकर्षणस्य केलिवशेन केशादेरयमभिनयः। उत्तरीयालम्बनं स्वभावायोगात् स्त्रीपदशनेऽयमभिनयः, स्वक्षेत्रे चातुरश्रचार्थ तत्कूर्परावधि द्वितीयस्य निवेशं कुवन्ति। सूचीमुखमाह खटकाख्य इति। सूच्याकारमेवास्य मुखम्। नताधो- मुखा, लोला पार्श्ान्तिरं यान्ती, कम्पिता तत्नैव स्पन्दमाना, विजम्भिता कुश्चिता प्रसारिता, ऊद्धाहिता ऊध्वे नच्छन्ती, चला अभिनयत्वेन त्रजन्ती। (चक्रं) आयुधे कर्मोपकरणे रथाङ्गे च राष्ट्रजने च। चक्रे ऊर्ध्वमुखं पार्श्वगतं पार्श्वन्तिरं भ्रमन्ती कार्या, विद्युत्युध्वसुखा गतागता। एवमन्यत्रोत्परेक्ष्यम्। मञ्जर्यो लताः कणचूलिका कणपूरः, कुटिलगतयो मीनादा: साधुवादाः भद्रं शोभनमित्याद्याः वालसर्पाणां पृथगुपादानं गतिवैलक्षण्यान्मीनेभ्यः । वलीलतामञ्जरीणामवान्तरभेद उत्प्रेक्ष्य:, तद्यथा-अलाबूप्भृतयो वल्ल्यः द्राक्षाप्रभृतयो लताः, चूतादीनां मञ्जयः। शिखण्ड: कुमारकाणा काकपक्ष:। परिपतनं पातः, वक्र वकत्व, मण्डलं वर्तुलत्वं, समाहारे द्वन्द्वः। भूयो बहुतर- मित्यस्मिन्नर्थे चायमभिनयः । ऊध्वलोलितत्वोक्ति: प्रयोगवृत्या वैचित्र्येण विभजनीया। तारा नक्षल्राणि। घोणा नासिका। (एकः)एकत्वसङ्ख्या। दण्डः 1 ड - अस्या विविधान्योगान् 2 म - ऊर्ध्वानत ॐ प - लोक + द तलायाः 5 द - वक्त्रं ड-चक्र ढ-चक्रतटित्पाताका 6 द -कर्णदूतिकाश्चैव म- चूलिका गण्डाः ष - चूलिकाश्चैष 7प-पलवधूम ड-पल्लवधूप म- पल्लवपुष्पदीप 8 द - वल्लीशिखण्डाश्च 9 ड - वक्त्रमण्डलमभिनेयं चोर्ध्व- लोलितया न -नेतान्यूर्ध्वलोलितया द-नेतान्यूर्ध्वतोऽभिनयाः 10 ड- कार न - घोषैक।

नवमोऽध्याय: ४३

विनता च 'तथा कार्या दंष्ट्रिषु च तथास्योगेन®। पुनरपि मण्डलगतया सर्वग्रहणं तथव लोकस। 'प्रणतोन्नते च कार्ये हादे दीर्घे च दिवसे च॥ ६९ वदनाभ्याशे कुश्चितविजम्भिता वाक्यरूपणे कार्या। [श्रवणाभ्याशे वक्ा विजुम्मणे वाक्यरूपणावसरे] मेति वदेति च योज्या प्रसारितोत्कम्पितोत्ताना।

परं पति तर्जनम्। यष्टिः लगुडः पृथुर्वा, नक्षल्रे तर्जन्यूर्ध्वा। दंधरिषु चकारा- दंष्टित्वेनाप्रसिद्धेष्यपि राक्षसादिषु। आस्ये योगो भाग: सक्िलक्षणस्तेन सम्बद्धा नता सती। तथेति तेन दंष्रकारेण कार्या सम्मुखतला कार्येत्यर्थः। पुनरपीत्यूर्ध्वाघोमुखत्वप्रसतमवधार्यते । ग्रहणमिति, भावतधानः सर्वशब्दः, कात्स्न्येन ग्रहणमित्यर्थः । लोकस्य मत्यक्षेणावलोक्यमानस्य वा स्मर्यमा- णस्य वा। तथैवेति अयभिति पुरोनिर्देशेन, स इति च कणक्षेत्रे परा- वृत्तिनिर्देशेन, ग्रहणस्य लोकतः स्परणात्मकमभनय:। एकशब्देन प्रथम- त्वात् आद्यो सुख्यो हस्वश्र, वीप्सापेक्षया तल्र तल्न प्णता, ऊर्ध्वा यान्ती दीर्घे तून्नता, विपरीता दिवसे एकतोऽघस्तलप्रणता अन्यतः प्ोचानतलोन्नता परस्परश्चिष्टा संयुतकरणत्वेन पार्श्वात्पाश्वेसंवरणादुदयास्तमयसूचिका। पूर्वे कुश्चिता ततो विजृम्भिता मसारिता वक्रान्तिके कार्यविचारे यदा(?)याप्युत्सारि- ताभिनीयते। "श्रवणाभ्याशे वक्राधिका जुम्भणा रक्ता(वाक्य:)रूपणावसरे" इति वा पाठ:। मेति वारणार्थे मसारिता, वदेति अत्ार्थे उत्कम्पितोत्ताना कुश्चितप्रसारितेत्यर्थः । रोषस्य दर्शने सवेदमाजने च प्रसारितैव ललाटपट्टादौ स्वेदं हरन्ती। कुन्तला: केशा: गण्डाश्रयाः पत्रभङ्गादय: तद्विषयेऽभिनये

1प -पुनः द -ततः 2म -दंषासु यथाहयोगेन न - तथार्थयोगेन प -दंष्टीषु तथास्ययो: कार्या 3द-लाभश्च 4 न - ग्रणतीकृता च कार्या ध्याये- दर्थे च दिवसे च म - उन्नतनता च कार्या ह्यादे दीर्घें च 5 द - वचनाभ्यासे 6 म - विजम्मिते वाक्यरूपणे कुर्यातू न - वाक्यरूपेण ड -वाक्यरूपणे च मखे 7 द - स इति पढे च न - सइति वदिति नियोज्या प-सइति तदिति।

४४ नाध्यशास्त्रम् कार्या प्रकम्पिता 'रोषदर्शने स्वेदरूपणे चैव॥ ७१ कुन्तलककुण्डलाङ़दगण्डाश्रय संश्रयेऽभिनये। 'गर्वेऽहमिति ललाटे रिपुनिर्देशे तथैव च क्राधे। ७२ कोऽसाविति निर्देशे च कर्णकण्डूयने चैव। संयुक्ता संयोगे कार्या विश्रलेषिता वियोगे च॥ ७३ कलहे रस्तिकयुक्ता परस्परोत्पीडिता बन्धे। द्राभ्यां तु वामपार्श्रे दक्षिणतो 'दिननिशावसानानि। अभिमुखपराखुखीभ्यां विश्विष्टाभ्यां प्रयुञ्जीत। (दाभ्यां"प्रदर्शयेन्नित्यं सम्पूर्ण चन्द्रमण्डलम्॥ ७५ शि्लिष्टा ललाटे शक्रस् कार्या ह्युत्तानसंश्रय") कर्तव्ये तत्क्षेत्रगा। गर्वे योऽहङ्कारः तलाभिनये ललाटगता। रिपोः प्रत्यक्षस्य निर्देशे अग्रनता, परोक्षस्य रणपूर्वसंरभस्तु विशेषः अनुसन्धाने त्रितयात्मिका "स चायं दुष्टात्मा" इति। क्रोध इति संरम्भपूर्वः कोपः पूर्वकृत इति। किमर्थात्मा प्रश्नः, तत्रासाविति च दूरगतवस्तुनिर्देशे । 'करणकण्डूयनं प्रसिद्धम्', कट्ुक- वचनमपि च। संयुक्तेति अधस्तलयोः पाश्वनैरन्यादित्यर्थः । तद्विभा- गात्तु भुवि विश्लेषिताभ्यां द्वाभ्यामिशुख ।परिमुखे] पराखुखाभ्यां वाम- पार्श्वे गच्छन्तीभ्यां दिनावसानमभिनयेत्'। वामो हि सोमस्य दक्षिणस्तु सूर्यस्याग्रभाग: दक्षिणपार्श्व गच न्तोभ्यां निशावसानं । विश्िष्टाभ्यामिति तालमात्रान्तराभ्यामिति दीर्घहस्वतांशत्वादौपचारिकाभ्यां। दाभ्यां त्वित्यङ्गुष्ठ- 1 न - रोमदर्शने 2 म - स्वेद्मार्जन न - सवेदरूपणैव 3 द - श्रयसंयथा- भिनये म -अ्रयमण्डनाभिनये 4 द - सर्वेऽहमिति 5 म - निर्देशेऽथ कर्णे द- निर्देशे कर्ण 6 प -वामगमनं: ड-दिशि 8 न - मुखाभ्यां 9 द - वियुखीत 10 प - संदर्शयेत् ढं-तु दर्शयेत् 11 ढ - कार्याभ्युत्थान संश्रिता. द - संस्थिता ड- कार्योत्थानं सुसंश्रितम् म - कार्याभ्युत्थानसंस्थिता ।

1 4 कण्डूयन: 2 प्रसिद्धः 3 द्वाभ्याप्रन्योन्यपरिमुखे 4 अभिनयम्।

नवमोऽध्यायः। ४५ परिमण्डलं भ्रमितया मण्डलमादर्शयेव्च चन्द्रख ७६ हरनयन च ललाटे शक्रस् च तिर्यगुत्ताना। [पुनरधि च भ्रंमताग्रा रूपशिलावर्तयन्त्रशैलेषु'। परिवेषणे तथैव हि कार्या चाधोमुखी नित्यम। श्लिष्टा ललाटपट्टेष्वधोमुखी शम्भुरूपणे कार्या॥ शक्रस्ाप्युत्ताना तज्ज्ञैस्तिर्यकस्थिता कार्या] यस्ाङ्कल्यस्तु विरला: सहाङुष्टेन कुश्विताः।। ७९ ऊर्ध्वा ह्यसङ्ताग्राश् स भवेत्पद्मकोशकः। बिल्वकपित्थफलानां ग्रहणं कुचदर्शनं च नारीणामू॥। ग्रहणे ह्यामिषलाभे भवन्ति ताः कुञ्चिताग्रास्तु। [बहुजातिबी जपूर कभामिषखण्डं च निर्देश्यम।]"८१ प्रसारणे सति आकुश्चनातित्यर्थः । परिमण्डलं अ्रमितया मण्डलमादर्शयेच्च चन्द्रस्येति। चशब्दो विकल्पार्थः । हरस्य भगवतस्तृतीयनयने प्रदर्शिते सति यदभिनयनं तत्न कर्तव्ये सति ललाटे ऊर्ध्वा वा कार्या। एवं शक्रस्याभि नयने ललाट एवोत्ताना तिरश्रीना च, अङुल्या एवात् प्राधान्याद। खटका- मुखमध्यमया यल्लोके महेश्वरशकाभिनयनं दृश्यते तल्नालाक्षणिकं मन्तव्यम्। अथ पद्मकोश लक्षयति यस्याङ्गुल्यस्तु बिरला इति। ऊर्ध्वा इति चतु- र्वेदवचना(!)इति यावत्। पझ्मस्येव कोशोऽभ्यन्तरं विनत यस्येति तथा। ग्रहण- मिति ग्रृह्यतेऽनेनेति ग्रहणमभिनय इत्यर्थः । एवं कुचौ दृश्येते अनेनेति कुच- दर्शनं पद्मकोश इति पूर्वेण संबन्धः । बिल्वादीनां तु अ्रहणे ता एवाङ्गल्योडग्र- 1 ड - आदर्शे नास्ति 2 न - भूमिकाग्राकूपशिला 3 म - शिखरेषु 4प- नित्या 5 म - ग्लिष्टे 6 प -शम्भुरूपेण 7 न - ऊर्ध्वाभ्युत्संगताग्ा च 8 म - ग्रहणे युवतिस्तनाभिनयने च द - स्तनाभिनयनं च बालनारीणाम् 9 म - कुश्चि- तास्तास्तु 10 द - पूरकनिदर्शन चापि कर्तव्यम्।

४६ नाट्यशास्त्रम् देवार्चनबलिहरणे समुद्रके साग्रपिण्डदाने च। कार्य: पुष्पप्रकरश् पद्मकोशेन हस्तेन। ८२

कार्यो 'विवर्तिताभ्यां विकसितकमलोत्पलामिनयः॥ अङ्गल्य: संहतास्सर्वाः सहाङ्ष्ठेन यस्य च। तथा निम्नतलश्षव स तु सर्पशिराः करः॥ ८४ एष सलिलप्रदाने भुजगगतौ तोयसेचने चैव। 'आस्फोटने च योज्यः" करिकुम्भास्फालनाद्येषु"।I८५ अधोमुखीनां सर्वामामङुलीनां समागमः"। कनिष्ठाङ्ष्ठकावूर्ध्वों "स भवेन्मृगशीर्षकः॥ ८६ पर्वण्यतिकुश्चिताश्च भवन्ति।कव्यादानामामिषलाभ आमिषग्रहणेच। लभिरत्न ग्रहणे। आमिषलाभे सति यद्रहणं तत्नेति केचित्। बलेर्हरणं दानं, वैचित्र्य- प्रापणं वा । अग्रपिण्डो गवादेः, भोजनाय, मृतस्य वा, यत्र यत्नोत्सवादौ नान्दीमुखश्राद्धादावपसव्यता न कार्या पर्यग्रं पिण्डदानम् । पुष्पपकर- श्चति द्विस्त्रिर्विकीणाग्रेण। सपशिरसमाह अङ्गल्यस्संहता इति । संहताः श्िष्टाः सहाङ्गष्ठेनेति कुश्चितोऽङुष्ठ इत्यथः । निन्नं तलं मव्यस्याभिमुखस्य, सपेशिरस्तुल्यत्वाद्वा तस्येद नाम। सलिलप्रदाने देवेभ्यः, सलिले च प्रतिग्रहार्थ प्रदीयमाने प्रति- 1 म - समुद्रते ढ -समग्रके ड -संहूते चाग्र 2 म - पुष्पप्रकर्यः पुष्प- प्रकरश्च पद्मकोशेन 3प -मणिबन्धस्िष्ठाम्यां 4 न - चतुराङगलीकराभ्यां तु प -चलिताङ्गलीयुतकराभ्याम् म - चलिताङ्गलिभ्यां कराभ्याम् 5 ड. कार्योप- वर्तिताभ्यां न - कार्यो विचिन्तिताभ्यां 6 म - संगताश्चोर्ध्वाः सताङ्गष्ठेन यस्य तु ड - संहता 7 ड - सर्वाङ्गष्टेन यस्य तु 8 ड - शिर: 9 न - आस्फोटनेषु 10 द - योध 11 द - स्फालने चैव 12 न - समागतः द - समासतः 13 द - तदासौ। 1 गङ्गादेः।

नवमोऽध्याय: ४७

इह साम्प्रतमस्त्यद्य 'च शक्तश्रोल्लासनेऽक्षपाते च। स्वेदापमार्जनेषु च कुद्दमिते प्रचलितस्तु' भवेत्।८७

काङ़लेऽनामिका वक्रा तथा चोर्ध्वा कनीयसी॥ ८८ एतेन तरुणफलरूपणानि नानाविधानि च लघूनि। गृहीतुरभिनयो येन । सर्पगतावधोमुखः । तोयोपसेचनं कुङ्गुमचन्दनादौ। आस्फोटन मल्युद्ध ऊरुबाह्वादिषु। मृगशर्षकमाह मृगस्येव शिरस्त्थे शृङ्गे यस्य ।शीषशब्दः पक्कत्यन्तरम्। इहेति प्रत्यक्षाधिकरणनिर्देशे। साम्पतामति वर्तमानकालनिर्देशे। अस्तीत्य- भ्युपगमाभिनये संभवाभिनय च । अद्येति वर्तमाननिर्देशेन गतार्थत्वेऽपि साभिनयेन सूचीमुखेन बावा माभूद्िति पुनरुपात्तम्। एनावत्यधोसुखोडयं। शक्तेरुलासनेSक्षपाते चोध्वेमुखः। गण्डादौ स्वेदगारजने तदाभिमुखतल् ऊर्ध्व- मुखः। कुट्टमितं हषवशात्सह दुःखोपचारेण स्त्रीणां चेष्टालङ्वारः, तत्नाभि- मुखतलो बाद्ये विकीणाङ्कलिः। काङ्गलमाह तेता्निसंस्थिता इति। त्रेतारूपा अग्नयः आहवनीयादय तद्वत्संस्थानमासामिति। विरलयो: श्िष्ट एवाग्रगोडडुष्ट इत्यथ:। कङ्ः प्रियङ्ग: तां लातीति तस्यायमर्शः। कङूचयने कीदृशः करो भवति। काङ्गलो दृश्चिक इति तु केचित। एतेन तरुणानि फलानि तेषासुद्योते, सुक्ताफलबदराणि गत्या लघनीति परिमितानि मृत्पिण्डग्रासानीत्यर्थः । अङ्गुल्यः अद्गुष्ठस्तर्जनीमध्ये च तासां बहिःक्षेप:।

1प -शक्योचेल्लालनक्षुपाते च ड-शक्या चेल्लालनेडक्ष म -च शक्या- धचोल्लालोउक्षपाते च । उत्कर्षे वस्त्रस्य च रशनाया चैव विनियोज्यः। 2 प - प्रचलितं तु 3प प्रेताग्नि 4प तर्जन्यङ्गप्ठकास्तथा प - लाङ्गले द- अजली 6 न फलरूपाणि ड-फलानि म- फलनिरूपणानि रत्नानि द- फलरूपणानि नानाविधानि योगेन 7 ड - लघूनि कार्याणि।

1 विस्तीर्णाङ्गलि: 2 हेङ्गष्ट 3 कङ्ग. प्रियङ्ग:।

४6 नाव्यशास्त्रम् कार्याणे रोषजानि स्त्रीवचनान्यङुलिक्षेपैः॥ ८९ (मरकतवैडर्यादेः प्रदर्शनं सुमनसां च कर्तव्यम्। ग्राहं बिडालपदमिति तज्ज्ञैरेवं प्रयोगेषु॥) ९० 'आवतिताः करतले यखाङ्गल्यो नवन्ति हि। पार्श्वागतविकीर्णाश्र स गवदलपललवः॥ ९१ प्रतिषेधकृते योज्य: कस्त्वंनास्तिशून्यवचनेषु। पुनरात्मोपन्यासः स्त्रीणामेतेन कर्तव्यः। ९२ तिस्नः प्रसारिता यत्र तथा चोर्ध्वा कनीयसी। तासां 'मध्ये स्थिताऽङुश्ठः स करश्रतुरः'स्मृतः॥९३

अलपल्ठवमाह आजर्तिता इति। कनिष्ठादिकरमेण वर्तना परिवर्तनं वा कुर्वन्त्यः। इयर्तीत्यरः चलः चलत्पल्लवाकारत्वादलपल्लवः । अलपद्मक इति (च) तन्नाम। प्रतिपेधस्य कृते अभिनयकग्णाय। कस्य त्वमिति, नास्तीति च मिथ्याधिकपार्ये च। शून्वचनानि 'तच्छास्त्रमसत्प्रयुक्त'मित्यादीनि। पुनरथे अहमर्थे उपन्यासे च विस्मये अभिनयः स्तरीणासुपन्यस्यते पुनःुनर भिनीयते विस्मयापादकत्वादित्युपन्यास:। चतुरमाह निस्त्रः पसारिता यत्रोोति। मव्य इति मध्यमाया मध्य एव।

चत्वायभिनयनाद्ा चतुरः। मत्वकैतवा दिषु सुखरागभेदान्गेः। विद्ृत प्रकारमे- केन, अनावेशे आवेशे तु द्वाभ्यां,नयनयोरभिनेययोः उपमानोपमेयभावे पझमदला-

1 म - रोषजानितु न रोषजानि च " ठ - झङ्गलिक्षपैः 3 म - अय इलोकः क म -योग्नास्ति 4 न - आवर्तिन्य: १ड पार्श्वागता 6 म -सोऽलपद्म इति स्मृनः द -अलगद्ः सकीर्तितः ड-सभवेदलपझ्मकः 7 न - वचने च 8 न - प्रसारिनाङ्गल्यः म-प्रसारिता यस्य द-प्रसारिनाङ्गल्यस्तथा 9प - मध्यस्तथाङ्गष्ट: 10 ड- करश्चतुरक।

1 लीलादं तेन 2 आनुरुप्यं।

नवमोऽध्यायः। ४९

'नयविनयनियमसुनिपुणबालातुरसत्वकैतवार्थेषु। वाक्ये युक्ते पथ्ये सत्ये प्रशमे च विनियोज्यः॥ ९४ 'एकेन द्वाभ्यां वा किञ्चिन्मण्डलकृतेन हस्तेन। 'विठृतविचारितचरितं वितर्कितं लज्जितं चैव ॥ ९५ नयनौपम्यं पद्मदलरूपणं हरिणकर्णनिर्देशः। संयुतकरणेनैव तु चतुरेणैतानि कुर्वीत"॥ "लीलारती रुचिं च "स्मतिबुद्धिविभावना: क्षमां पुष्टिम्" ९६

संज्ञामात्रां प्रणयं विचारणं" सङतं शौचम्॥ ९७ चातुर्य माधुर्य दाक्षिण्यं मार्दवं सुखं शीलम्। प्रश्नं वार्तायुक्तिं" वेषं" मृदु शाद्लं स्तोकम्"।। ९८

दिके चैकाकितां निषेद्धुमेवकारः। परगतं लीलाद्यनेनाभिनीयत इति। रुचि दीप्षिम्। विभावनां ऊहापोहरूपां प्रकर्ष वा । दृष्टिव्यापारे तु कर्तरीमुख एव । सङ्गतं मेत्रीमन्योन्यमग्रश्लेषात्, माधुर्ये हृदं, शकारादिवचनादिषु, दाक्षिण्यमानुकूल्यं, मार्दवं मृदुत्वम् अङ्गष्ठमध्यमादर्शनेन। शीलं स्वभावं, वेषं नेपथ्यं वेशं वा गणिकास्थानं, विभवं पार्श्वात्पार्श गच्छता, अभि(वि!)भवमभि-

1 ड - नयननिपुणसमसुनिपुणवालातुरशाव्यकैतवार्थेषु द - नयविनय मुनिप्रणिपुणबालान्तर सत्यकैतवार्थेषु न- नयविनयनियमसुनिपुणरचतवित- र्कितं लज्जतं चैव 2 म - नियमसुनिपुणबालातुरसत्यकतवार्थेषु 3 प - वाक्ये मध्ये पुत्रे पद्ये प्रशमे द - वाक्ये युक्ते पथ्ये मध्ये 4ढ - एतेन 5 प -मण्डलित हस्तदण्डेन म - मण्डलगनेन हस्तेन 6 प - विधृतविचरितचरितं म-विहृत विवारितचरितं 7 ड - विवर्त्ितं 8 द - नयनौपस्ये 9 प - कण्ठनिर्देशम् म - कर्णनिर्देशा: 10 द - संवृत न - संयुतकरेणैव 11 म - युक्जीत 12 ड- लीलान्तरतिरुचि म-लीलारति दलीलां रत प - लीलांरति कुचं च 13 म - स्मृतिबुद्धी विभावनां 14 ड- क्षमं पुष्टिम् न - क्षमं तुष्टिम 15 प - पुष्टिं 16 द - विधारणं 17 द - सुखं स्मृति शीलम् 18 ड - वार्ता युक्तिं 19 न - वेदं म - वेशं प -देशं 20 म - शाद्लस्तोकम्। 7

५० नाव्यशास्त्रम्

विभवाविभवौ सुरतं गुणागुणौ यौवनं गृहं दारान। नानावर्णाश् तथा चतुरेणैवं प्रयुञ्जीत॥ ९९ [सितमूर्ध्वेन तु कुर्याद्रक्तं पीतं च मण्डलकृतेन। परिमृदितेन 'तु नीलं' वर्णाश्चतुरेण हस्तेन॥ ]१०० मध्यमाङ्गष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी। ऊर्ध्वमन्ये प्रकीर्णे च द्यङ्ुल्यौ' भ्रमरे करे॥ १०१ पद्मोत्पलकुमुदानामन्येषां चैव दीर्घवन्तानाम्"। पुष्पाणां ग्रहणविधि: कर्तव्यः कर्णपूरश्च॥ १०२ ["विच्युतश्च सशब्दश्च कार्यो निर्मर्त्सनादिषु। "बालालापे च शीघ्रे च "ताले विश्वासने तथा॥]१०३ तर्जनीमध्यमाङ्गष्ठास्त्रेतान्निस्था निरन्तराः। गच्छता चाभिनयेदित्येवमन्यदुत्ेक्ष्यम्। दारान् संयुताभ्यां संमुखसवस्तिकेन दर्शयेदिति। एवं वक्षापभृतिशिरोऽन्तं2 क्षेत्रविशेषः संयुतासंयुतत्वे चश्चलत्व- स्थिरत्वे संमुखपराखखोत्तानाधोमुख व्यअ्रत्वादिकं च यथायोगमुत्मेक्ष्य अभि- नयविशेषं कुर्यात्। ्रमरं दर्शयति मध्यमाङ्गष्ठेति। सन्दंशोऽप्रसंयोगः । तदाकृतित्वा- नद्मरो हस्त:। हंसवक्रमाह तर्जनीमध्यमाङुष्टा इति। निरन्तरा इति विरलत्वं निषे- धति। शक्ष्णादयः श्रक्ष्णत्व्रादी वतते। प्रस्पन्दनमदेनमथनविधूननक्षेप- णाभ्यावतासारणादि रूपं यथायोगं युक्त्या योज्यम्।

1 प -विसवासिसवौ 2द - गृहान् 2 ड - चतुरेणेव 4 द - पातं 5 न - च : म - लीनां , न - वर्णे चतुरं न्् युश्ीत प -मध्यमाङ्गष्टकं देशे ब संईशौ 9 ड अङ्गल्यो 10 म - दीर्घविव्वतानाम् 11 प - विदुतश्च सह- जइव 12प - बठालापे 13 प - ताल फ -बाल 14 म - निरन्तरम्। 1 संयुक्ताभ्यां 2 पक्ष:प्रभृतिशिखरान्तं।

नवमोऽध्यायः ५१ भवेयुर्है सवव्त्रस्य शेषे ड्वे सम्प्रसारिते॥ १०४ 'श्ृक्ष्णात्पशिय उलाघवनिस्सारार्ये मतुत्वयोगे च।

समा: प्रसारितास्तिसरथा चोर्ध्वा कनीयसी। अङ्गश्टः कुञ्चितश्रैव हंसपक्ष इति स्मृतः। १०६ एष च निवापसलिले दातव्ये गण्डसंश्रये चैव। कार्य: प्रतिग्हाचमन भोजनार्थेषु विप्राणाम्॥ १०७ आलिड़ने महास्तम्मदर्शने रोमहर्षणे चैव। 'स्पर्शेऽनुलेपनार्थे योज्यः" संवाहने चैव॥ पुनरेव च नारीणां स्तनान्तरस्थेन विभ्रमविशेषाः"। कार्या यथारसं स्युर्दु:खे हनुधारणे चैव॥ १०९

हंसपक्षमाह समा: प्रसारिता इति कनीयस्या ऊर्ध्वम्। तथेति परि- छ्रिष्टा मूलविनता: कार्या इति यावत्। निवापसलिले तस्योदके दातव्ये धर्मार्थ चोदकदाने। पराङ्मुखाङ्गुलिपृष्ठेन च चिन्तया 'गण्डसंश्रयणे केचित्। तदसत्, हनुधारणं ह्वेतत्, कस्माद्ण्डसंश्रयं पत्रभङ्गादि। आलिङ्गने महास्तम्भे चाभिनये संयुतकरणत्वं मन्तव्यं, बाहुद्यमण्डलीकरणेन रोमहर्ष- णादूद्वितीयस्कन्धात् स्कन्धान्तरगमनं, परोक्षे पियजनस्पर्शे द्वितीयहस्त- स्वस्तिकेन। अनुलेपने अङ्गसमालम्भने। यथारसमिति शृङ्गारहास्यान्भुतादौ करुणादावपि व्यभिचारिविशेषयोगात्2 संभाव्यत एवायम् । दुःखे च सति 1 म इलक्ष्णाङ् 2 ड- निस्सारार्थामृदुनत्त्वयोगेषु द - निस्सारार्थ मृदु- तत्त्वयोगेषु 3 म - प्रसारिताग्रेण 4 द - तिस्न्न प्रसारिताङ्गल्यः न -समाः प्रसा- रिताङ्गल्य: 5प -एष विधिनिवाप द -एषहि 6ड-गन्धसंश्रये 7 द- ग्रहाशन 8 न तरुस्तम्भदर्शने ब - आलिङ्गनातरुस्तम्भदर्शने 9 ढ स्पर्शे तु 10 म - कार्यः 11 न - स्तनान्तरसूचनविभ्रमविषादा: 12प-स्याहःखे।

1 गन्धसंश्रये 2 भेदास्।

५२ नाध्यशास्त्रम्

तर्जन्यङ्गष्ठसन्दंशस्त्वरालस' यदा भवेत्। आभुग्नतलमध्यस्थः स सन्दंश इतिस्मृतः॥ ११० सन्दंशस्त्रिविधो ज्ञेयस्त्वग्रजो सुखजस्तथा। तथा पार्श्र्वगतशचैव® रसभावोपबरृंहितः॥ १११ पुष्पापचय ग्रथने ग्रहणे तृणपणकेशसूत्राणाम्। 'शल्यावयवग्रहणे प्रकर्षण चाग्रसन्दंशः॥ ११२ उन्तात्पुष्पोद्दरणं 'वतिशलाकादिपूरणं चैव। धिगिति च वचनं रोषे® मुखसन्दंशस कर्माणि॥ यज्ञोपवीत 'धारणवेधन गुणसूक्ष्मबाणलक्ष्येषु'। "योगे ध्याने स्तोके "संयुतकरणस्तु कर्तव्यः॥ ११४

हनुधारणं यत्तदत रसेषु ये भावा: अनुभावा दृष्टिविशेषरोमाञ्चादयः तैरुप- बृंहित: स्फुटीकृत(श्रो-१११)इति सर्वहस्तविशेषाय मन्तव्यं मध्ये परिभाषणात्। सन्दंशमाह तर्जन्यङ्गुष्टसन्दंश इति स्पष्टार्थः । पुष्पाणां सूक्ष्माणामप- चय अग्रसन्दंशः शल्याना कण्टकादीनां ग्रहणे। वृन्तमाकष्य पुष्पस्योद्धरणं यदा कुङ्गुमपुष्पादिः। वर्तिशलाकया अञ्जननाडिकावर्तिकया 'न्यूनादीनां पूरणम्। वेधने मुक्तादीनां, यो गुणो धनुराकृते(ष्वे!)स्तत्न संयुतकरणत्वंचन संश्लेषणस्यैव, अपि तु हस्तद्यस्याधारमात्नमेव । तच्च पार्श्वद्वयगतत्वेन उप-

1 ड - संदंशो ह्वरालस्य 2ड-मध्यश्च 3 प - पार्श्वकृतश्चैव 4ठ- शिल्पायवयग्रहणे ड - शल्याकर्षग्रहणापकर्षणे ढशल्यावयवग्रहणापकर्षणे प-शिल्पाकर्षग्रहणप्रकर्षणे न शल्यावयवग्रहणावकर्षणे 5प -वर्त प- धिगिति वचने च रोषे च -भाषणमीषत् न - वचने रोषात् 7 न- निर्धन ड - निधन 8छ - वर्धन 9ड-बाणलक्षेषु न - बाललक्ष्येषु 10 प -योग- स्थाने ड - योगध्याने 11 ड- संयुक्तकरस्तु न - संयुतकरणा: प्रकर्तव्याः ।

1 न्यूनादिना।

नवमोऽध्यायः। ५३ 'पेलवकुत्सासूयासदोषव चने' च वामहस्तेन। किञ्चिद्विवातताग्रः प्रयुज्यते पार्श्रवसन्दंशः॥ ११५ आलेख्यनेत्ररञ्जनवितर्कवन्त प्रवालरचनं च। 'निष्पीडनं तथालक्तकस्य कार्य च नारीभि:॥ ११६ समागताग्रास्सहिता यसाङ्गल्यो भवन्ति हि। 'ऊर्ध्वा 'हंसमुखस्यैव स भवेन्मुकुल: करः॥ ११७ "देवार्चनबलिकरणे" पद्मोत्पलमुकुलरूपणे12 चैव। विटचुम्बने च कार्यो विकुत्सिते" विप्रकीर्णश्"॥११८

युपरिभावेनोत्पेक्ष्यम्। वेलवमसारम्। प्रवालस्य रचनं गण्डतलबाहुशिख- रादौ पत्र भङ्गकरणमित्यर्थः। यदि वा पल्लवस्यैव पत्रच्छेद्यालङ्कतस्य ललाटादौ निवेशितस्य तत्नापसंश्लेषणार्थमस्य हस्तस्य प्रयोगः । नारीभिरिति परि- मितालक्तकपीडनमनेनेति दर्शयति।

मुकुलमाह समागताग्रा इति। मुकुलाकारत्वान्मुकुलः। देवार्चनादि- पारम्भे मुकुलव्यापारावेशे तु पद्मकोशवदिति' पठता पिटकस्य चुम्बन इति केचित्। शपिटेति (विटेति?) पाठः । स्वाभिप्रायमाविष्कर्तु2 प्रमदासन्निधौ स्वहस्तमेवमुकुलितं विाश्चुम्बन्तीति विटचुम्बनम्। यदि वा विटैर्नारीणां कुचचिबुकादिस्थानेयु अङ्गुलिपश्चकेन समं सशब्द नखस्पर्शने कामसूत्रेष्वा-

1प - एवं कुत्सा 2 न - सदूषवचने 3 ड - किशञ्चिद्वर्तिकराग्रः न - किश्चि- द्विवर्तितोऽग्रः 4प-वृत्त छ-वचनं ड-रचनेषु 6 ड-निष्पीडितं 7 प- समागताग्रसहिता 8 न - ऊर्ध्व 9प -हंसमुखस्येव 10 प -देवार्चने 11 म- हरणे 12 छ-कुमुदरूपणे 13 छ - विकुत्सितो 14 च - विप्रकीर्णस्य प-विप्र कीर्णे च ।

1 पदमकोशमिति 2 ववष्कृतं।

५४ नाय्यशास्त्रम भोजनहिरण्यगणनामु सडेचप्रदानशीघ्रेषु। मुकुनितकुदु मेषु तथा तज्ज्ञरेष प्रयाक्तव्यः। ११९ पद्मकोशख हस्तर ह्ाङुल्य: कुश्चिता यदा। ऊर्णना स विज्ञेय: केशचौर्यग्रहादिषु॥ शिर:कण्डूयने चैव कुष्ठव्याधिनिरूपणे। १२०

सिंहव्याघ्रेष्वनिनयः प्रस्तरग्रहणे तथा॥ १२१ मध्यमाङ्गष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी। शेषे तलस्थे कर्तव्ये "ताम्रचूलकरेडडुली॥ १२२ 'विच्युतश्व सशब्दश् कार्यो निर्म्त्सनादिपु। "ताले विश्वासने चैव 'शीध्रार्थ मंज्ञितेषु च'॥१२३ चछुरितकमिति तार्द्विटचुम्बनज। हिरण्यं ककणद्वारेणाभिनीयतेऽ लीयकादीनां तु मोचने। गणना पञ्चसख्व्या। तज्ज्ैरित्युचिताभितिकर्तव्यतामनुसन्धापयति। ऊणनाभमाह पद्मकोशस्येति। ऊर्णनाभिर्जालकारः क्र्किमिः । तस्य यनो मक्षिकादिग्रहणे इंदक्करणानां सन्निवेशो भवत्यतो मत्वर्थीयोऽताच्पत्ययः। केशानां ग्रहणे चौर्येण परदशनशइया लाघवाघद्रहः। यत्र सिंहव्याघ्रादि स्वस्तिकेन चितुकक्षेत्रगतेनाभिनयेतू। ते हि स्थिता: सवस्तिकेन, आसने कर- रुहवन्तश्च। प्रस्तरः पाषाण, निकषपापाण इत्यन्ये। दर्भच्छटा इत्येके। ताम्रचूडमाड मध्यमाङ्गुष्ठसंन्दंश इति। चूडामुक्तकुक्कुटाकारत्वात्ताम्रचूड:। तालेष्विति? (ताल इति!) कालमानो यथा कचित्तालसुवि सहिज्जु?)इत्यादौ। 1 प -आदर्शे नास्ति 2 न -गणतासुख 3 न - तज्ज्ञरवं प्रयोक्तव्यम् 4 म- त्वङ्गल्य: ड-अङ्गल्यः 4 न - कुश्चितास्तथा 5प -चौर्यकेश 6प-कुष्ठस्याधि 7 पे -व्याघ्राद्यभिनयः न-व्याघ्राद्यभिनये म-व्याव्रामिनयने छ-प्रशस्तग्रहणे 9प अथने 10 छ-सन्दंशी 11 ढ-वक्रा 12 छ-ताम्रचूडे 13 न - करा- ङली 14 प - विच्युतिश्च क -व्युत्पन्नश्च च-व्युच्युतश्च 15 प -तालेष्विष्वसिते म-जालविश्वासने न - बालविश्वासने 16 ड- शीघ्राक्षे 17 प - शङ्कितेषु च। 1 पश्चात्सङ्खया - दर्भंजटा।

नवमोऽध्यायः। ५५

[तथा कलासु काष्ठासु निमेषे तु' क्षण तथा। एष एव कर: कार्यो बालालापनिमन्त्रणें।] १२४ अथवा- अङुल्यस्संयुता वक्रा उपर्य=छपीडिताः। प्रसारिता कनिष्ठा च ताम्रचूडकरः स्मतः॥ १२५ 'शतं सहसत्रं 'लक्ष च कनकं चापि' दर्शयेत्'।

असंयुता: करा हेते मया प्रोक्ता द्विजोत्तमाः । '[अथ संयुतहस्ताः] "अतश्र संयुतान्हस्तान् गदतो" मे निबोधत॥ ५२७ संज्ञितं बालाढेराह्वानम्, घन्ने तु लक्षणान्तरमस्य पठन्ति, "अहत्यः संयुता" इत्यादि। सुष्टिरेव प्रसारितकनिष्ठ इत्यथः। सिनं कृत्वा बुक्कामिरङ्गलीभिरिति। असंयुता इति। असंसुतात्तावदेते मगन। न त्वेतडसंयुता एव । नाप्येत एव कोहलादिभिरन्येषां दर्शनात्। अतश्नि। एम्य एवानुसंयुतेभ्यः अन्यक्षेषाधे संयुता उत्पद्यन्ते तान स्यं निवोधत मदीयं वचनमनादृत्योत्मे- क्षध्वम्। तथा हि 'कूपराधी तत्रिपताकेन पार्शवे खटकामुखेन त्तणामभिनय, खटकेन कर्णान्तमागच्छता वामेन च कपित्थसुष्यन्यतरेण बाणमाक्षस्य । एतच्चित्राभिनये प्रतिजागरिष्याम इत्यास्तां तावत्। वकारादन्यानि च वक्ष्य- माणानि निबोधतेति सम्बन्धः। 1 म - निमेषेपु 2 म - बालालापासिमन्नणे 3 ढें- प यार्नास्ति (डौ इ्लो- कौ च) 4ड सहिता द - संहताः न - संयुन वक्रा तूपर्यङ्गष्ठपीडिता 5 ड ताम्रचूड: करः स्मृतः iम - नतं / म - लक्षादि , म - वापि 9ड करेणैकेन योजयेत् ढ-करणे नेन याजयेत् 10 प. अङ्गलीमिश्च 11 ड. लिङ्ग- विष्फुलपास्तथा ह -लिङ्गविष्फुरुषस्तथा म - स्फुलिङ्गविप्नुषस्तया 12 छ- आदर्श एव 13 ड. पुनश्च म - यतश्च 14 क - आदितो । 1 कूर्पराधिक ।

५६ नाथ्यशास्त्रम्

पताकाभ्यां' तु हस्ताभ्यां संक्ेषादञ्जलिः स्मतः। देवतानां गुरूणां च मित्राणां चाभिवादने॥ १२८ [स्थानान्यस्य पुनस्त्रीणि वक्षो वक्त्रं शिरस्तथा।] देवतानां शिरस्स्थस्तु गुरुणामास्संस्थितः।। १२९ वक्ष:स्थश्रैव मित्राणां' स्त्रीणामनियतो भवेत्। उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामन्योन्यं पार्श्वसङ्गहात्। हस्तः कपोतको नाम कर्म चास निबोधत।

तेषामञ्जलिं तावललक्षयति पताकाभ्यां त्विति। अन्यस्य श्लेषेऽपि न नामान्तरम्। यथा सूचीमुखयोः संबन्धान्यभिनयन्ते। अत् तु नामान्तरमिति तुशब्दः। स्मृत इति लोकेऽपि "पाञ्जलिः पुष्पकेतुः" (कुमा २-६३) इत्यादौ प्रसिद्ध इत्यथः। सम्यग््हणेन संमुखं सर्वासामङ्गलीनामर्यं श्लेषो लक्ष्यते। उक्तमेव विनियोगं विभजति देवतानामिति तिस्त्रोऽभिवन्दनापेक्षया कर्मणि षष्ठी; स्त्रीणामिति कर्तरि षष्ठी! कपोतमाह उभाभ्यामिति, सङ्ख्यापदोपादानं यथारूचि आधाराधेय- भावप्रतिपत्यर्थम् । कम्पत इति कपोतो भीर पक्षी तत्पकतिरन्योऽपि कपोत- स्तस्य यतोऽयं भवत्यतो नाम्नैव भीतविषयतास्य। तथा हि-रामाभ्युदये प्रथमेडङ्के वटोः। कुचाभिनयेऽयमेव प्रधानः। वक्षस्स्थ इति सर्वत्र संबध्यते। भीताभिनये तु कम्पितेऽपि । स्त्रीभिरित्यधमोपलक्षणम्, विनयग्रहणादौ कुट्टनादेरपि। अयमेव च कूर्माकारत्वात् कूर्मक इति लोके प्रसिद्धः । अङ्गलि- परिघृष्यमाणावयवत्वात् अङ्गलिघृष्यमाणस्समुखः। खदश्चिन्ता।

1प - च 2 म - संश्लेषात्सोऽञ्जलिः 3 प - मिश्राणां म- विप्रणां 4 छ आदर्श एव म -विप्राणां 6ड-शेषे त्वनियमो भवेत् म - स्त्रीणां कांर्य यथेष्टतः च - स्त्रीणां कार्यो यथेप्सितः न - क्रोधेष्वनियमो भवेत् 7 प- कपोतनामा स्यात्कर्म चास्याभिधीयते।

1 रक्तमेव 2 तिसृणां।

नवमोऽध्यायः। ५७ एष विनयाभ्युपगमे प्रणामकरणे गुरोश् संभाषें॥ शीते भये च कार्यो वक्षरस्थः कम्पितः स्त्रीभिः। 'अयमेवाङ्गललिपरिघृष्यमाणसुक्तस्तु खिन्नवाक्येषु॥ एतावदिति च कार्यो नेदानीं कृत्यमिति चार्ये। अङ्गल्यो यख हस्तस ह्यन्योन्यान्तरनिस्सृताः॥१३३ स कर्कट इति ज्ञेय: करः कर्म च वक्ष्यते। एष मदनाङ़मर्दे सुप्तोत्थितजृम्भणे" बृहद्देहे॥। १३४ हनुधारणे च योज्यः शङ्कग्रहणेऽर्थतत्त्वज्ञैः"।

कर्कटकमाह अङ्गल्यो यस्येति। अन्योन्यस्य चान्तराणि मध्यानि तैर्निस्सता:'। अन्योन्यसंमुखकर्कटदंष्ाट्वयाकारेण अङ्कलीनामलावस्थानात् कर्क- टः। मदनेऽङ्गकृते अङ्गमोटने, अग्रतः पार्श्वतः ऊर्ध् वा भुजयुगलात्पराखुखा ड्ुलिः। सुपोत्थितपदसुपलक्षणम्। सर्वदा हि जम्भणेऽस्य प्रयोग:। वृद्दद्देहाभिनये तूदरक्षेत्रे सम्मुखतलोडयं हस्तः। इनुधारणेऽङ्गुलिपृष्ठप्रतिष्ठापितहनुदेशः।शङ्ध- ग्रहणे किश्चित्सङ्कुचितोऽन्योन्याभिमुखाङगुलिः। एतदेवाह अर्थेति-अभिने - यस्यार्थस्य यत्तत्वं परमार्थः तघ्ये जानन्त्यभिनयेऽनुसन्धातुं शक्तुवन्ति तैः।

1क - एषोऽभिनयाभिगमे ड - द्विषद्वियाभ्युपगमे 2 न - संभावे 3 प - कल्पितः स्त्रीभिः न -कम्पितः स्त्रीणाम् 4म - एषोऽङ्गलिविच्यवना- त्प्रशिथिलमोक्षाच्च मन्दवाक्येषु 5प - भिन्नवाक्येषु च- विन्नवाक्येपु 6 क- भेदाङ्गीकृत्यमिति वार्थे 7प -अन्योन्य म - त्वन्यान्य 8 फ- हस्तस्यान्योन्या- भ्यन्तरनिस्सृता: 9प-लक्ष्यते फ-कर्मास्य कथ्यने म - कर्म चास्य निबोधत 10 ड - सुप्तोत्थविजृम्भणे 11 च - अनुधारणे 12 ड- ग्रहणे च तत्त्वजैः।

1 तैनिस्सृता 2 सर्वदा वि। 80

५८ नाट्यशास्त्रम्

मणिबन्धनविन्यस्तावरालौ स्त्रीप्रयोजितौ'। १३५ उत्तानौ वामपार्श्स्थौ स्वस्तिक: परिकीर्तितः॥ स्वस्तिकविच्युति करणाद्दिशो घनांः खं वनं समुद्राश्र ऋतवो मही 'तथौघं विस्तीर्ण वाभिनेयं खात्॥ "खटक: खटके न्यस्तः खटकावर्धमानकः। १३७ शृङ्गारार्थेषु योक्तव्य:' प्रणामकरणे तथा"॥

अथ स्वस्तिकमाह मणिबन्धनविन्यस्ताविति। यत्र शुद्धमेव स्वस्तिक- पदसुपादीयते तत्नेदृश एव सन्निवेशः प्रदेशेषु मन्तव्यः, यथा-चित्राभिन-

दित्यादौ (९-२०) पताकयोगेऽपि तथापि मणिबन्धनविन्यस्तत्वं नामानुया- य्येव रूपम्। अत एव कचिदेतावतास्य लक्षणं परिशिष्ट तूदाहरणदिगर्थ- मिति प्रतिपन्नाः। स्त्रीपयोजिताविति। पताकस्वस्तिककर्माण स्त्रीभिमुनैव कार्याणी त्यर्थः । सवस्तिकार्थलक्षणसमाकृतित्वात्खस्तिक:। खटकावर्धमानमाह खटक इति लभ्यते। अन्ये त्वन्योन्याभिमुखं खटक- दयमस्य रूपभित्याहुः।खटकस्य आसमन्तात् बहिर्योगादिदं नाम। बृङ्गारार्थेषु शृङ्गारप्योजनेषु ताम्बूलग्रहणादिषु। तथा हि वक्ष्यते- "खटकावर्धमानं तु कृत्वा विटगतिं त्रजेत्" इति। (अ १२-११०) तथेति प्रयोजन एव प्रायेणेश्वरीप्रसादनादौ प्रणाम इत्यर्थः । "कुमुदोत्पलकुन्देषु कर्तव्यः शङ्धारणे" इति वा पाठ:।

1 न - वर्धमानकौ 2 न - विच्युत 3 च -करणादिशोच्चनाः ड-घन. 4 ड - खं समुद्राश्च 5 च -तथोधं ड-तथोच्यं 6 म-अभिनेतव्यम् न- चाभिनेयं स्यात् 7 ड- कटक: कटकैर्न्यस्तः कटको क - खटक: खेटके ४ म - प्रतोदरश्मिग्रहणे चन्द्रसूर्योदये तथा। कर्तव्यः स प्रणामे च शृङ्गारार्थे विधीयते। 9 ढ - शृङ्गारार्थे प्रयोक्तव्य: 10 ड-प्रमाणकरणे तथा न - प्रमाणकरणेषु च।

नवमोऽध्याय:। ५९

[अन्ये- कुमुदोत्पलवन्तेषु कर्तव्य रछत्रधारणे॥ इति ] अरालौ तु विपर्यस्ताबुत्तानौ वर्धमानकौ। उत्सङ्ग इति विज्ञेय: स्पर्शस् ग्रहणे करः ॥ १३९ 'सनिष्पेषकृते चैव' रोषामर्षकृतेऽपि च'। निष्पीडितः पुनश्चैव स्त्रीणामीर्ष्याकृते भवेत्॥ १४०

उत्सङ्गमाह अरालौ त्विति: विपर्यस्ताविति सवस्तिकरूपौ। उत्ताना- विति स्वसम्मुखौ, वर्धमानकाविति विनतौ तेन दक्षिणो वामस्कन्धक्षेत्र इति यावत्। अत एव च प्कोष्ठस्वस्तिकत्वं लक्ष्यते। वस्तिक एव दक्षिणपार्श्वस्थ इति विपर्यस्तत्वमिति केचित्। अधोनखत्वमित्यन्ये। खस्तिकाकारौ कूर्परौ कृत्वा कक्षक्षेत्रात् प्रवेशमुक्ताद्वाहेडडुल्यो यदा भवन्ति पृष्ठ च हस्तयोर्बहिर्मुखं तदा विपर्यस्तत्वमिति तु युक्ततरम्। उत्सङ्गग्रहणयोग्यत्वकरणादुत्सङ्ग: । स्पर्शस्य परोक्षस्य ग्रहणेऽभिनये। निष्पेषः पीडनम्, तेन सह यद्यत्क्रियते अतिप्रयत्नेन साध्य इत्यर्थः । रोषकरणे यथा-'एषोडस्मि ते दृढनिपीडन- बाहुयन्त्रे'त्यादौ। अमर्षकरणे यथा-विदूषकादेरीव्याकरणे प्रसादनानङ्गी- करणे पर्यायात्सकृत्पक्षेपात्2। सिंहावलोकित इत्यन्ये पठन्ति। कतरि कर्मणि वा षष्ठीति व्याचक्षते !

1 च - कर्तव्यौ 2 -उत्तानावूर्ध्वमानकौ प-उत्तानावूर्ध्वमानतौ 3 क- कार्य: सिंहावलोकिते 4 क -आदर्शे हवौ श्रोकौ न स्तः 5 ड - करश्रैव च - कृतं चैव 6 न - रोषामर्षकृतेषु च ड - रोषामर्षे कृुलेऽपि च 7 म - निपाडितः न. निष्पीडितस्तथा चैव।

1 धार्यत 2 पर्यायादुपकूर्परक्षेपास्।

६० नाव्यशास्त्रम् मुकुलं तु यदा हस्तं कपित्थः परिवेष्टयेत्। स मन्तव्यस्तदा हस्तो निषधों नाम नामतः॥ १४१ संग्रहपरिग्रहौ धारणं च समयश्र सत्यवचनं च। सङ्गेप: सङ्गितं निपीडितेनाभिनेतव्यम्। १४२ [शिखरस्तु यदा हस्तो मृगशीर्षेण पीडितः। निषधो नाम विज्ञेय: स मयार्ते विधीयते॥ १४३ गृहीत्वा वामहस्तेन कूर्पराभ्यन्तरे भुजम्। दक्षिणं चापि वामस् कूर्पराभ्यन्तरे न्यसेत्॥ १४४ स चापि दक्षिणो हस्तः सम्यङ्मुष्टिकृतो भवेत्। इत्येष निषधो हस्तः कर्म चास् निबोधत॥ १४५ एतेन धैर्यमदगर्वसौष्ठवौत्सुक्यविक्रमाटोपाः। अभिमानावष्टम्भस्तम्भस्थैर्यादयः कार्याः ॥ १४६ 'अथवा- ज्ञेयो वै निषधो नाम हंसपक्षौ पराखुखौ। जालवातायनादीनां प्रयोक्तव्योडभिघटने ॥] १४७ निषधमाह मुकुलन्त्विति। कपित्थहस्तेन परिवेष्ठ्यमानमुकुलं तदभ्यन्तरे निषण्णमास्त इत्यतोऽयं निषधः ।(सङ्गहः) सम्यग्ग्रहणं शास्त्रार्थोदे:, परिग्रहः स्वीकार:, धारणमत्यजनम्, समयो नियमः, सत्यवचनं तथ्यमिति, सक्षेप- स्तात्पर्यम्, समस्तमनेनैव संक्षिप्यमाणमपि। स्वीकृताभिनयेन हि तद्ूति द्रव्येऽभिनय इत्युक्तम्। संक्षिप्ं तु सम्यक क्षिसं कचित्स्थापितमित्यर्थः। 1 कखगघचछ - आदर्शेष्वेवास्ति 2 क - निषेधो 3 भ - आदर्श पवास्ति 4 जप्रभृति मन्तादर्शेषु श्रोकास्त्रयः सन्ति। ते कीर्तिधराचार्यपाठानुसारिण इति शायते। -अय श्रोको इठयोरेवास्ति। एतद्वर्धमानस्य लक्षणमिति व्याख्यात्रा अनादतम् ।

नवमोऽध्यायः। ६१

अंसौ प्रशिथिलौ मुक्तौ पताकौ तु प्रलम्बितौ। यदा भवेतां करणे सदोल इति संजञितः ॥ १४८ सम्भ्रमविषादमूच्छतमदाभिधाते तथैव चावेगे। व्याधिप्लुते च शस्त्रक्षते' च कार्योऽभिनययोगः॥ यस्तु सर्पशिरा: प्रोक्तस्तस्याङुलिनिरन्तरः। द्वितीय: पार्श्वसंश्लिष्टः सतु पुष्पपुटः स्मृतः॥ धान्यफलपुष्पसदृशान्यनेन नानाविधानि युक्तानि®। ग्राह्माण्युपनेयानि" च तोयानयनापनयने" च।

दोलं लक्षयति अंसाविति। हस्तयों: प्रकर्षेण लम्बमानत्वादेव स्कन्ध- योः शैथिल्यमदढत्वं भवति। पताकाङ्गुलीनामवष्टम्भान्युद्धारणाय वा कर- णक्रियायामङ्गुलिशैथिल्यलक्षणार्या सत्यामित्यथः । दोलाकारत्वेन दोला । अभिनयनव्यापारे योगो यस्य स तथाविधोऽयं हस्तः। कार्य इत्यनेन तन्न तत्नाभिनेये पार्श्वात्पार्श्र्ान्तरगमनं निपतनं स्तब्धत्वमित्यादिकां तावदिति- कर्तव्यतां सूचयति। अभितोऽग्न्यादिव्यसनजो दोषः (अभिघातः)।

पुष्पपुटमाह यस्तु सपेशिरा इति । अङ्गुलिस्थाने निरन्तरं बाढमपि। संमुखत्वं माभूदित्याह पार्श्ेति। द्वितीय इति सर्पशिराश्च हस्तः। हस्तपुटेनेदृशेन पुष्पग्रहणमिति । पुष्पपुट इतरः।

1 ड-पताकौ च प्रलम्बितौ 2 ड - डोल 3 न - सश्रम 4 न - शत्रुक्षते 5 प - योगस्तु 6 प -निरन्तरा ड-निरन्तरम् 7 ड - द्वितीयपार्श्वसुश्िष्टा सातु ढ-द्वितीयपार्श्वसंग्लिष्टः सच न - द्वितीयपार्श्वसंस्पृष्टः स तु 8प- धान्यजल ड- धान्यपुष्पभक्ष्यान्यनेकनानाविधानि युक्तेन फ -धान्यजलपुष्प- सदशान्येते न 9प - संयुक्तेन 10 प - गेयानि 11 ड - तोयापनयापनयने ज - तोथापनयापनये।

६२ नाव्यशास्त्रम्

पताकौ तु' यदा 'हस्तावूर्ध्वाङश्टावधामुखौ। उपर्युपरि विन्यस्तो तदासौ मकरः स्मृतः॥ १५२ सिंहव्यालद्ीपिप्रदर्शनं' नक्रमकर मत्खानाम्। ये चान्ये क्रव्यादाअिनेयास्तेडथयोगेन॥ १५३ कूर्परांसोचितौ हस्ता यदास्तां सर्पशीर्षकौ। गजदन्तः स तु करः कर्न वास निबोधत॥ १५४ एष च वधूवराणामुद्धाहे चातिमारयोगे च'। स्तम्भग्रहण च तथा "शैलशिलोत्पाटने चैव॥ १५५

मकरगाह पताकौ तिति। अऋ्ष्ठयोमकरकर्णद्वयव्वस्थानान्मकरः। द्वीपिनश्चित्रकायाः। मत्स्यानामिति प्रदशनमिति सं धः। अथयोगेनेति अग्रपार्श्वादिपु स्थितचलनादिनार्थवशात्मयोज्य इत्यर्थः। गजदन्तमाह कूर्परांसोचिताविति। कूर्परांसशब्देनोभयसामीप्यं तयो- रन्तरालं गृहयते पूर्वदक्षिणे तु यथा तल्नाकुश्चितो तत्स्थानसंवेष्टनपरौ। तद्यथा वामे बाहौ दक्षिणा :क्षिणे वामहस्तः स्तम्भाकारवेष्टितदन्ता कवृतियोगाह्गजदन्तः। वधूनां वराणां च विवाहस्थाननयने शिलोत्पाटने गतागतत्वं मन्तव्यम्।

1 ज- च 2 ड - हम्ती मुखाङटी न हस्ता सुकाङषौ म - हन्तः स मकरः स्मृतः ड-तडासा मकरः करः च -तदा स मकरः करः 4प - द्विप- दर्शनं ड- द्विपदर्शने ढ-द्विप,दर्शने 5 ड- ह्मिनेयास्तेन हस्तेन 6 न- कूर्परांशाश्चिता ड-कोर्परांसाश्चिती प-कृर्परे सन्धितों 7 ड-विज्ञेयः फ- स विज्ञेय: कर: कर्माभ्य वक्ष्यने b प - यानवधूग्रहण वत्सीतसङ्गादिगार न-वर- यानवधूग्रहणे वत्सोत्सङ्गाटिभार म-वश्यानवधूग्रहणे बालग्रहणेडतिभारयोगे च च - भूधरवधूवराणा ज- पुत्रवधूभाराणामुद्हने चापि भारयोगेव 9 च - योगेन 10 म - शौलस्योत्पाटने।

1 सििरचलत्वादिना।

नवमोऽध्यायः। ६३

शुकतुण्डौ करौ कृत्वा वक्षस्भिसुखाञ्चितौ। शनैश्धोमुखाविद्धो सोडवाहेत्थ इति स्मृतः ॥ १५६ दौर्बल्ये निःश्वसिते गात्राणां दर्शने तनुत्वे च। उत्कण्ठिते च तज्जैरिनययोगस्तु कर्तव्यः॥१५७ ज्ञेयो वै वर्धमानस्तु हंसपक्षी पराङ्मुखा। जालवातायनादीनां प्रयोक्तव्यो विघाटने॥ १५८ [सङ्गहपरिग्रहोद्वारणं व समयं च सत्यवचनं च। 'सन्वपः संक्षितं निपीडितेनामिनेतव्म्।] 'उक्ता हयेते द्विविधास्त्वसंघुताः संयुताश्र सङ्केपात्। अभिनयकरास्तु ये त्विह तेऽन्यत्राप्यर्यतः साध्याः॥ अवहित्थकमाह शुकतुण्डाविति। अभिमुखी पूर्वाननावश्चितौ वर्तनया अधोमुखौ सन्तावािद्धावधोगमिती। अवहित्थसूवकत्वादवहित्थः । एवं हि कुर्वन्नाशयमात्मीर्य नो भिनात्त। वर्धमानमाहजञेयो वै वर्धमानश्च हंसपक्षी पराख्ुखाविति। अन्योन्यं स्वस्तिकवदवस्थिता लक्ष्ये तु अन्पोन्यनिकटौ दृश्येते। खवस्तिकता- हीनावेव केवलं पराड्यखवो परस्परचलनेन विस्तारयोगादवर्धमानत्वम्। आदि- शब्देन वक्ष:कवाटादि। उपसंहरन् सूचयात उक्ता हेत इति। उक्ता हवेते यस्मादेते उक्ता: सक्षेप- माश्रित्याभिनेयविषये निरूपिताः । तुरिति तस्मादन्यत्वाप्युक्तात अभिनेयात् अर्थादभिनया अर्थान्तरेऽपि साधयितुं शक्याश्राहाश्चि। तुर्हेतौ, यस्मादाभि- मुख्यतया, नार्थमनेकरीति त्वदृष्टाथमर्येऽथतः । 1 म - शनैरभिमुखाविद्धाववहित्थस्तु म स्सृतः 2 च योगश्च कर्तव्यः फ -योग: प्रयोक्तव्य: 3 ड - मुकुलस्तु यदा हस्तः कपित्थपरिवेष्टितः वर्धमान: स विज्ञेय: कर्म चास्य निबोधत॥ (कीर्तिधरस्य पाठः) 4 म - विघट्टने 5प - संक्षेपवस्तु 6ठ - संक्षितनिपीडितन 7 च - उक्ताश्चैते 8 च - ह्यसंयुता: 9ड-अभिनयकरा ये त्विह ते। कीर्तिधरपाठानुसारी विनियोग।

६४ नाट्यशास्त्रम्

[अन्यैरप्युक्तम्' -- 'आकृत्या' चेष्टया चिह्नैर्जात्या विज्ञाय वस्तुतः'। स्वयं 'वितर्क्य कर्तव्यं हस्तामिनयनं बुधैः ॥ इति] नास्ति कश्विदहस्तस्तु® नाट्येऽर्थोडभिनयं 'प्रति। यस्य यदृश्यते रूपं बहुशस्तन्मयोदितम्॥ १६२ अन्ये चाप्यर्थसंयुक्ता लौकिका ये करास्त्विह। "छन्दतस्ते प्रयोक्तव्या रसभावविचेष्टितैः॥ देशं कालं प्रयागं चाप्यर्थयुक्तिमवेक्ष्य च"। १६३

हस्ता हेते प्रयोक्तव्या नृणां स्त्रीणां विशेषतः॥

एवमभिनयमभिधायाभिनयान्तरमप्यस्तीति दर्शयति नास्ति कश्रिदिति। नाव्यमिह तदुपयोगिनो विभागादयः । अत्र हेतु: यस्य यद्दृश्यत इति। एवमुक्तानामेवाभिनयानां सार्ङ्र्येण प्रयोगमनुज्ञायानुक्तमापे सङ्गहीतु- माह अन्ये चापीति । अर्थोभिनयसामर्थ्य शोभातिशयः। छन्दत इति नाट्याचार्येच्छापवाहानुसारिण्यामित्यथः। रसाः स्थायिनः। भावा: सश्चा- रिणः तत्सूचकानि यानि विचित्राणि चेष्टितानि सात्विकोपाङ्गानि तैः सह। एवं लोकधर्मीप्रदशने प्रसिद्धोदाहरणमात्रमभिनेयानां परिगणनमित्याख्येयम्। देश: क्षेत्रविशेषः प्रयोग: सुकुमारोद्धतरूपकविशेषः। अथस्य युक्तिरुपपत्ति: मुख्यगौणलाक्षणिकव्यङ्गयादिभेदेन। अवेक्ष्यति विचार्येत्यर्थः। प्रयोक्तव्या इति 1 करवगघच -आदर्शेप्वेवास्ति 2 दम - योर्नास्ति 3 ड - प्रकृत्या 4प- तत्पुनः 5 ड - वितर्कात् 6 म - अहस्तो हि 7 च - नाट्याभिनयनं म - नाट्ये ह्यभिनयं प्रति प-हस्ताभिनयन ज-नास्यार्थाभिनयं प्रति ड-नाट्येडभिनयनं प्रति 8 म - दृश्यते बहुरूपन्तु येगं ते गढिता मया 9 म - ये दृष्टा लौकिकाः करा: द - लौकिकात्मकरास्त्विह 10 न - छन्दतस्तेऽपकर्तव्या रसभाव म- छन्दतस्तेSभिनेतव्या नानाभाव ड-छन्दतस्ते नियोक्तव्या द-छन्दतस्तेऽपि यो- कव्या 11 च - अर्थमुक्तिमवेक्ष्य व द- वाप्यर्थयुक्तमपेक्षते 12 ड- प्रयोक्तव्याः स्त्रीणं नृणां विशेषतः म - स्त्रीणां तृणामथापि च।

नवमोऽध्यायः ६५

सर्वेषामेव हस्तानां यानि कर्माणि सन्ति वै'। 'तान्यहं संप्रवक्ष्यामि रसभावकृतानि तु॥ उत्कर्षणं विकर्षणं तथा व्याकर्षणं पुनः। १६५

परिग्रहो निग्रहश्वाह्कानं तोदनमेव च'। सं्लेषश् वियोगश्च रक्षणं मोक्षणं तथा। १६६

विक्षेपधूनने चैव विसर्गस्तर्जनं तथा॥ छेदनं भेदनं चैव स्फोटनं मोटनं तथा"। १६७

"ताडनं चेति विज्ञेयं तज्ज्ञैः कर्म करान्प्रति॥ १६८ ['उत्तान: पार्श्वगश्षैव तथाधोमुख एव च। हस्तप्रचारस्त्रिविधो नाट्यतत्त्वसमाश्रयः॥] १६९ शक्यार्थे कृत्यः। विशेषत इति। पुरुषाणां तदपेक्षया सामान्यानामाचारा भवन्ति । अत एवोत्तमानामतिस्वल्पप्रचारो हस्ताभिनयः । रसभावकृतानीति। स्थायिसश्चारिभेदेन तत्तद्विभावभेदवशादित्यर्थः । तथा हि, केशानां विदूषकं प्रत्याकर्षणं खटकामुखेन, प्रियां प्रत्यरालेन, कीडायां कलहे सुष्टिनेत्याद्युत्पे- क्ष्यम्। ऊर्ध्वाधोदूरगमनादन्यथाकरणमुत्कर्षणादि। परिग्रहो मण्डलेन ग्रहणम्। निग्रहो विनाशनं, तेोदनं ताडनं, विक्षेपस्त्यागः सावज, धूननं कम्पनम्! विसर्ग: सादरं त्याग:, स्फोटनं विकासनं, मोटनं सङ्कोचनं, इति प्रकारे। एवं प्रकार अन्येऽपि। रसभावकृतानीति यदुक्तं तत्स्पष्टयितुमाह सर्वे नेत्रभ्रूमुख- रागादैर्व्यञ्जिताः कार्या इति । प्रचार ऊर्ध्वोददर्तेनपाश्वाधोमुखादिः। परोक्षा- भिनयने दृष्टयादयो हस्तानामनुगता:, प्रत्यक्षे तु विपर्ययः। 1 ड - सन्तिहि म - ज्ञेयं कर्म यथाक्रमम् 2 भ - तद्हं 3 म - भावक्रि- यात्मकम् 4 ज-चाकर्षणं पुनः ड-चैवापकर्षणम् 5 ड- परिश्रहो निग्रहश्च आह्वानं नोदनं तथा द - परिग्रहो निग्रहश्चाह्वानं नोदनमेव च छ - परिग्रहो निगू- हश्च आह्वानं नोदनं तथा 6 म - संग्लेषोऽथ ड - संक्षेपश्च 7प-विक्षेपो धूनने ड -विक्षेपो धूननं 8 द - निसर्गस्तर्दनं न - विसर्गस्तर्जन 9प - तोटनं मोटन चैव ताडनं मोदनं तथा 10 ड - स्फोटन मोहनं तथा च - छिद्रविस्फोटनं तथा ज-घोट नं मोटनं तथा 11 प - स्पोटनं चैव 12 चछद - आदर्शेषु नास्ति। 9

६६ नाव्यशास्त्रम् सर्वे हस्तप्रचाराश्ष प्रयोगेषु यथाविधि। नेत्रभ्रूसुखरागाद्ै:2कर्तव्या व्यञ्जिता बुधैः ॥१७० करणं कर्म स्थानं 'प्रचारयुक्तिं क्रियां च समवेक्ष्य'। हस्तामिनय: कार्यस्तज्ज्ञैलोकोपचारेण। १७१ "उत्तमानां करा: कार्या ललाटक्षत्रचारिणः। वक्षरस्थाश्वैव मध्यानामधमानामधोगताः। १७२

एतत्सर्वस्रुपसंहरति करणमिनि। करणमावेष्टितादि, कर्म विधेयं, स्थानं, ललाटादिक्षेत्रं उत्तानादिसन्निवेशस्थितिश्च, प्रचार: स्ल्पादि:। युक्ति- सुख्यगौणाद्युपपत्तिः, न हि गौरयं ब्राह्मण इत्यत्र मृगार्थो हरिणाभिनयेन कर्तरीमुखमृगशीर्षक प्रायेणाभिनीयते। अपि तु मौख्याभिनये, चतुरशुकतुण्ड- शिखरनिषधपायेण। युक्तिश्र विशेषणविशेष्यभावादिविचारः। तद्यथा तह्गण- संविज्ञाने बहुव्रीहौ वृत्तिपदार्थान्यपदार्थाः अभिनेयाः, "सपुलकसवेदोद्गमो- त्कम्पये"ति(रत्ना १-१)उपलक्षणविम्ुक्ते त्वन्यपदार्थमांत्न, तत्राप्युपलक्षणताप्ति पच्यै वृत्तिपदार्थोऽप्यभिनेयः। स त्वनावेश इति तूपाध्याया:क्रिया त्रिधा विधि- निषेधातुभयरूपा। गच्छ मागच्छेत्यादौ विधौ हि प्रत्ययार्थस्यैव, निषेधे चार्थ- स्यैव, अनुभयरूपे प्रकृत्यर्थस्यैव, अवतरत्वार्य इत्यादौ तु न विधि:, अपि तु प्रकृत्यर्थमात्रं प्रदर्शयितव्यम्। लोटा तु स्वाभिप्रायमात्रं प्रकाश्यमानमप्धान- मिति प्रकृत्यर्थ एवाभिनेयः । अत्र व्यापकं हेतुमाह लोकोपचारेणेति। करणं कृत्वे (कर्मे!) त्यत्न स्थानमुक्तम्। तद्विभजत्युत्तमानामिति। उत्तमे सुवर्णादिद्रव्ये सन्निकष्टाः मध्यमे मध्यमाः अधमे विप्रकृष्टाः। ललाटादिशब्दा- नामुपलक्षणार्थत्वादिति केचित् । एतेषु क्षेत्रेषु वर्तनानिवेशपूर्वकमुत्तमा-

1 न - प्रकारास्तु म - सर्वहस्तप्रचारास्तु 2 ड - रागश्च 3ड - कर्तव्य जीवितं म - कर्तव्या रज्िता 4 ज - व्यज्ञजतमुखैः 5 म - करणं कर्मसंस्थान प्रयोगं युक्तित: क्रियाम्। संलक्ष्य हस्ताभिनयः कार्यो लोकोपचारतः। 6 ड - प्रकार 7 ड - संप्रेक्ष्य 8 न - तज्ज्ञैः कार्यो 9ड- कारेण 10 म - कार्या करा ह्यत्तमाना 11 प - मध्यानामखिलानां च वक्षो नाभिगतास्तथा।

नवमोऽध्याय: ६७ 'ज्येष्ठे स्वल्पप्रचाराः स्युर्मध्ये कुर्वीत मध्यमै:। 'अधमेषु प्रकीर्णाश्' हस्ता: कार्याः प्रयोक्तभिः॥

दयो राजामात्यविदूषकादयोऽभिनयान् यथोचित एवाभिनयस्थाने कुर्युरित्यने- नोत्तमा देवतागुरुनृपादयो यदा निर्दिश्यन्ते तदा ललाटक्षेत्रचारिभि: अञ्ज- ल्यादिहस्तैः, मध्यमास्तु चतुरादिभिर्वक्ष:क्षेत्रचरैः, अधमाः शुकतुण्डाघैरः क्षेत्रचरैः। तेन चन्द्रतारादिदर्शनेऽधमस्यापि ललाटक्षेत्रचरा हस्ता इत्यादि न विरुद्धमिति। इदं च युक्ततरमित्युपाध्याया :- ये चतुरारालादैः सत्या- नृतगाम्भीर्यशौण्डीर्यादिविरुद्धविषया उक्तास्तेषां विभागारथमिदं बचनम्। ये धान्यादय उत्तमा अर्थास्तेषामभिनये ललाटक्षेत्रगत्वमित्यादिक्रमेण। अभिनयगतं विशेषान्तरमप्याह ज्येष्ठे स्वल्पप्रचारा: स्युरित्यादि।प्रयोगे ज्येष्ठे नाटकादौ चतुर्वगोपायोपदेशिनि प्रत्यक्षतापाधान्यादल्पो हस्ताभिनयो, मध्यमे तु रञ्जनाफले भाणकादौ मध्यमः प्रत्यक्षे हि तत्राकाशभाषितमाधा- न्यात्, अधमे तु तृत्तकाव्ये षिद्धकादौ च काल-इति केचित्। एतत्वव्यवस्थि तत्वादयुक्तम्। नाटकेऽपि भूयस्त्वमस्य। परस्थस्याभिनेयत्वे उत्तमपात्रेण तु प्रधान एवाभिनयः कार्यो न विशेषणात्, अस्मिन्नाट्ये गृहीतविशेषण विशेषधी- रिति मन्यमाना एतदमृष्यन्तोऽन्ये त्वाहु :- यत्र पदार्थसमुदायो होकेनाभिन- येन शक्यप्रतिपत्तिरनेकेन वा चलत्वात् । तद्यथा-"या स्षटः सष्टिराद्या" (शाकु १-१) इत्यत्न। तल्नैक एव जलहुताशनाभिनय उत्तमेन प्रयोज्य:। अधमेन त्वनेकश्च चलस्वभावत्वात्। मध्यमेन मध्यम इति प्रचारो वर्तना योत्तमेऽ- ल्पेति वा। एतनु शोभाविच्युतिकारित्वात्, "अथ नयनसमुत्थं" (रघु २-७५) इत्यादौ प्रयत्नोपहृतस्य (उपमानद्वयस्य) पदार्थे वाक्यवचनमित्यस्य परौढत्वस्या- भिनये नानुसरणप्रसङ्गान्नाद्रियते। ये परिमितमभिनेयं गमयन्ति ते स्फुटमेवा- र्थस्य गमका:,अर्थपकरणादेस्तत्न सुखेन सहायत्वात्। अनन्ताथजातव्यवच्छद कत्वं हि क्लेशः। तादृशा उत्तमप्कृतिष हस्ताः। अधमास्तु यथावचनं श्िष्टमाहुस्त- (था प्रकीर्ण)भूयस्त्वमभिनेये सन्दिह्यमानस्याभिनयायत्तमुत्कर्षणं विकर्षण

1 द् - ज्येष्ठेष्वल्प म - आदर्शे श्रोको नास्ति 2 ढ -स्तु मध्य 3प - मध्य विचारिण: 4 क - आदर्शे श्षोको नास्ति 5 ड - प्रकी्णास्तु !

1 विधावपि 2 विशेषणादस्मिश्राटये।

६८ नाट्यशास्त्रम्

लक्षणव्यञ्जिता हस्ताः कार्यास्तूत्तममध्यमैः। लोकक्रियास्वभावेन नीचैरप्यर्थसंश्रयाः॥ १७४ अथवान्यादशं प्राप्य प्रयोगं कालमेव च। 'विपरीताश्रया हस्ताः प्रयोक्तव्या बुधैर्न वा॥ १७५ विषण्णे 'मूर्छिते हनीते' जुगुप्साशोकपीडिते। ग्लाने स्वप्ने विहस्ते च निश्षेष्टे तन्द्रिते जडे॥१७६ मित्यादि-एवं केचित्। अपरे त्वाहु :- प्रचारस्ति्रिधा पञ्चधा च वक्ष्यते। तत्नोत्तमस्य च फलत्वादेकरस एवोत्तानादिक: प्रचार, अधमस्य त्वति- सङ्कीर्ण इति। इदन्त्वत् युक्ततमम्-ज्येष्ठेेऽभिनये प्रत्यक्षवर्तमानात्मज्ञस्थ- विषये हस्तव्यापारोल्प:। "हिअअ समस्सस" (शाकु अ ७) इत्यादौ। तथा "तन्वी मेघजलार्द्रवल्कलतया"(विक्र ४-३८) इत्यादौ। अत्र हि सान्विक- भूयस्त्वात् ज्येष्ठत्वम्। अप्रत्यक्षभाविभूतपरस्थरूपे तु सात्विकावकाशाभावोड नावेशादिति तत्नाधमोऽभिनयः, "स्त्वहीनोऽधमः (२२-२) स्मृतः" इति वच- नात्। तत्न विप्रकीर्णा विक्षिप्ता बहुलतमा हस्ताः। यथा *कुञ्जरक +सुन्दरका- दीनां परस्थवृत्तयुद्धवर्णने । एतद्वच्वतिरिक्ते तु मध्यमो हस्तप्रयोग: । यथा विदूषकेण प्रत्यक्षं दृश्यमानेनावस्थावेशकारिणि उद्यानादिवर्णने। लक्षणं सौष्ठवं लक्ष्यते। सौष्ठवं लक्षणं प्रोक्ततं वर्तनाक्रमयोजितम् (१०-७७) ।। इति। तद्धीना अधमानाम् । (अथवेत्यादि) । अन्ये त्वाहु :- यादग्बेषां लक्षण-

(विपरीतेति) भयजुगुप्सादिपयोगे शीतकालादियोगे च सौष्ठवमस्फुटा- कृतित्वं, अवहित्थादौ चासौष्ठवयोगेऽपि सौष्ठवमित्यादि वैपरीत्यम् । विहस्तो हस्तवैकल्याधानं, मत्तो मदयेन, ममत्तः प्रमादात्, उन्मत्तोS पस्मारी। किं सवे पवात्र हस्ताभिनय इत्याशङ्म्य प्रतिप्रसवार्थमाह 1 छ -नीचक्रिया द - लोकक्रियाश्च 2 म नीचैरेवार्थ 3 द - वा 4 क विपरीतक्रिया 5 ड-नरैः 6 द - स्तंभिते 7 ड -भीते क-हीने 8 द-जने *तापसवस्लराजे 1 वेणीसंहारे।

नवमोऽध्याय ६९

व्याधिग्रस्ते जराते च भयार्ते शीतविप्लुते। 2मत्ते प्रमत्ते चोन्मत्ते चिन्तायां तपसि स्थिते॥ १७७ 'हिमवर्षहते 'बद्धे "वारिणाप्लवसंश्रिते। स्वप्नायिते च सम्भ्रान्ते नतसंस्फोटने तथा॥१७८ न हस्ताभिनयः कार्यः कार्यः सत्त्वसमाश्रयः। ["तथा काकुविशेषश्र नानार्थरसभावकः"॥I] १७९ यत्र व्यग्रावुभौ हस्तौ "तत्तदृष्टिविलोकनैः"। वाचिकाभिनयं कुर्याद्विरामैरर्थदर्शकैः॥ १८० 'उत्तान: पार्श्गश्षैव तथाधोसुख एव च। प्रचारस्त्रिविधोऽङ़ानां नाव्यनृत्तसमाश्रयः॥ १८9 कार्य इति। ये हस्ता आन्तरीं चित्तवृत्ति सूचयन्ति कपोतक इव भयं, ककेटक इव मदनविजम्भां, दोल इव शोकं, शुकतुण्ड इवेर्ष्यो ते कार्या एव, सान्विकवदनुभावस्य भावत्वात्तेषां सात्विकश्च कार्य एवेत्यावृत्त्या ये तु बाह्यद्रव्यगुणादिगमकास्ते न कर्तव्या इति। यत्र तु सर्व एव न कर्तव्या- स्तं विषयमाह यत्र व्यग्राविति यथा सारथे: प्रतोदरश्मिव्यग्रहस्ततायां। (विलोकनैरिति) विलोक्यते चित्तवृत्तिरनेनेति मुखरागादि, कुर्यादिति स्फुटयेदित्यर्थः । अर्थदर्शकैरिति । अनुवृत्तिलक्षणोपरोधकृतैरित्यर्थः। 1 म - ज्वरार्ते च तपशश्रान्ते भयान्विते 2 म - मत्तोन्मत्तप्रमत्तेषु, शोकार्ते शीतविप्लुते 3-दचयोः श्रोको नास्ति न - हिमवर्षगते 4 ड- बन्धे 5 ढ- भारिणि ड - हारिणप्लव न - चारिणी म - वारिणि प -चारिणा 6 न स्वननायिते स म -स्वननायितेऽथ 7 न, नभसः पतितेऽद्भते म -नभसः पातितेऽद्भते 8 म- योज्य: 9 प - सत्त्वस्य संग्रहः म-समुद्भवः छ -सत्त्वस्यंसभवः 10 द - तथैवाङ्ग ड-तथाकार ज-तथाकारु 11 ड - भावरसान्वितः द-भावर- सान्रयः 12 म द - योः श्ोको नास्ति 13 प - पत्र 14 ड - विलोकितैः 15 प - आदर्शे सार्ध श्रोको न दृश्यते। 16 ड - उत्तलोऽधस्तलस्तिर्यंगूध्वाधोमुख एव च। हस्तप्रचारा विज्ञेया नाट्ये नृत्ते च पञ्चधा।। म - उत्तानोऽधस्तलस्त्र्यश्र ऊध्वाधामुख एव च । हस्तप्रचारस्त्रिविधो नाट्यनृत्तसमाश्रय:।।

७० नाव्यशास्रम्

'अन्ये तु- उत्तानो वर्तुलस्यश्रः स्थितोऽधोमुख एव च। पञ्च प्रचारा हस्तस नाट्यनृत्तसमाश्रयाः॥ इति। एवं ज्ञेया: करा ह्येते नानाभिनयसंश्रयाः । अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि कराशृत्तसमाश्रयान॥ १८३ हस्तानां दिग्भेदावस्थानकृतं प्रचारमाह उत्तान इत्यादि । उत्तानो यथा-'विरचितमुर्वीसंस्थ' मित्यभिनये(९-२२) पताकः,यथा वा जिह्वाभिनये आस्यक्षेत्रगोऽग्रगस्तिपताकः। पार्श्वगो यथा धनुरभिनये सुष्टिः। अधोमुखो यथा समुद्रामिनये ललाटक्षेत्रगः। सस्तिकपताको, यथा "संवृतविवृतं पाल्य"- मित्यत्र त्रिपताक: "उत्तानोऽघस्तलस्र्यश्रोऽग्रगोऽधोमुख एव च। पञ्च प्रचारा इस्त"स्येति 'भट्टोन्भटः पठाते । तत्नाधस्तलेऽघोमुखोऽन्त्यूतः उत्तानेऽग्रगः, त्र्यश्रः त्रिपार्श्रवग एव। अत्ापि तु समविषमत्र्यश्रिताद्यवान्तरभेद उत्तानादे- र्भवति। इत्थं त्ैविध्यमेव युक्तम्। तत्न रसनिष्पादनमभिनयस्य व्त्वित्युक्तं तच्च करणानुभावात्मकं, तत्नाङ्गहारा: करणसञ्चयाः, करणस्य च लक्षणमुक्तम्। "यानि स्थानानि याश्चार्यो नृत्तहस्ता'' (४-५९) इत्यादि। तत्न स्थानकचार्यः स्वक्षेत्रे (अ-१३) लक्षयष्यन्ते। हस्तपरसङ्गान्तृत्तहस्ता वक्तव्याः। किश्चाभिनयकृताप्येषां कचिद्व्याकर्तु, यथा लताहस्तौ प्रतिपद्येते नृत्ताभिनयनं प्रति (९-२००),यथा वा करिहस्तस्य हस्त्यभिनयनम्। एवं चतुरश्रादीनामपि प्रयोगवशात द्रष्टव्यमित्याशयेनाह अत उध्वमिति। नृत्तस्य करणात्मकस्याश्रयाद्वेतुता। एभ्योऽभिनयहस्तेभ्य ऊध्वमित्येतद्गणना पृष्ठेऽभिनयनहस्तत्वेनापि गणनायोग्यादित्यर्थः । तत्न 1 एष श्लोकश्च कगन - आदर्शेष्वस्ति 2 न - उत्तानोऽधस्तलस्यश्र ऊर्ध्वा- धोमुख एव च ड- उत्तलोऽघस्तलस्तिर्यगर्ध्वाधोमुख एव च म -आदर्शे नास्ति 3 ड - हस्तप्रचारा विज्ञेया नाट्ये नृत्ते च पश्चधा न - हस्तप्रचारास्त्रिविधा नाट्य- नृत्तसमाश्रिता: द -हस्तप्रचारस्त्रिविधो नाट्यनृत्तसमाश्रयः 4 प-नृत्तहस्तस- माश्रया: 5 म - नानार्थरससम्भवा ड-संश्रिता: प -संझिका: 6 ड. हस्तान् नृत्तसमाश्रयान् म -समुद्भवान् छ-शरितान्। 1 भट्टलोलटः।

नवमोऽध्यायः ७१

'वक्षसोऽष्टाङ्गलस्थौ तु प्राखुखौ* खटकामुखौ। समानकूर्परांसौ तु चतुरश्रौ प्रकीतितौ। १८४ हंसपक्षकृतौ हस्तौ व्यावत्तौ तालवन्तवत्। उद्दत्ताविति विज्ञेयावथवा तालळन्तकौ।। १८५ चतुरश्रस्थितौ हस्तौ हंसपक्षकृतौ तथा'। 'तिर्यकस्थितौ 'चाभिमुखौ ज्ञेयौ तलमुखाविति॥ चातुरश्रचमूलं नृत्तेऽङ्गस्य जीवितमिति तन्निमित्तसुवौ चतुरश्रौ तावदाह वक्षस इति। वक्षोऽतिक्म्य योऽष्ाङगलो देश: तत्नस्थौ। परस्परं त्वष्ठाङ्गलान्तर- त्वात् प्रत्युत चातुरश्रचं भवतीत्युत्प्रेक्ष्यमेव। मराड्यखाविति यत्संमुखः प्रयोक्ता तत्संमुखावेव, न तु प्रयोक्तृसंसुखौ। कूर्परयोरंसयोश्च तुलाधारण- वत्समत्वमवैषम्यम्। अङ्गचातुरश्रयदानाचचतुरश्री। आकर्षणविशेष एवाय- मभिनयोऽपि द्विवचनादपवादविहीनत्वे दवयोरेव प्रयोग उपपादनीयो हेतु- हस्तान्तरस्य द्वितीयप्रकारयोगेपि केवलस्यैव चतुरश्रतापदेश एव, तुल्यरूप- त्वाच्च न चतुष्षष्टिताव्याहतिरिति। एवं सर्वत्र। अथोदृत्तौ -हंसपक्षकृताविति। आदौ चतुरश्री तत उद्देष्ठितवर्तनया हंसपक्ष (कृत) इति, कृतशब्देनाह विधिम्। एको विवर्तते उत्तान: स तु, परस्त्वधोमुखः सन्नावतेते वक्षस्स्थानमित्यथः । एतदेवाह तालदृन्तवदिति। आवर्तनकाल ऊर्ध्व वर्तमानत्वादुदृत्तौ'। नामान्तरेण तालदृन्तविषयत्वमभि- नेयत्वं ब्रूते। अथ तलमुखौ-चतुरश्रस्थिताविति । नथेति व्याट्टत्तोवृत्तपूर्वकत्व- मस्याह। तेन परिसमाप्तिकाले स्वस्वपार्श्वस्थाङ्गौ त्र्यश्रस्थितौ हंसपक्षावेव। अन्योन्यसंमुखतलत्वात्तलमुखौ। "मंडल महुरिजिम वज्जइ" (मर्दलं मधुरं वाद- यति) इत्यादिविषये चायमभिनयोऽपि। 1 ड. वक्षःसथा 2 छ - च 3प - कटकामुखौ 4 म - चतुरश्रावितिस्मृतौ 5 न - यदा 6 म - तिर्यङ्ाखोर्ध्वाभिमुखौ द-तिर्यआाखौ चाभिमुखौ 7 च- वाभिमुखा* पराखखाविति सोमेश्वर, संमुखाविति भोजः। 1 उद्धर्तौ।

७२ नाव्यशास्त्रम् तावेव मणिबन्धान्ते 'स्वस्तिकाकृतिसंस्थितौ। स्वस्तिकाविति विख्यातौ विच्युतौ विप्रकीर्णकौ।। अलपल्लवसंस्थानावूर्ध्वास्यौ पद्मकोशकौ। 'अरालखटकाख्यौ 'चाप्यरालखटकामुखौ॥ १८८ "अन्ये तु- 'तथैव मणिबन्धान्ते हरालौ विच्युतावुभौ। ज्ञेयौ प्रयोक्तभिर्नित्यमरालखवटकाविति॥ इति। भुजांसकूर्पराग्रैस्तु कुटिलावर्तितौ करौ। पराखुखतलाविद्दौ ज्ञयावाविद्धवक्रकौ"। १९०

अथ सवस्तिकौ विप्रकीर्णो च-तावेवेति। तलमुखावे वे त्यर्थ :ष । अन्त रसमीपः। स्वस्तिको नाम लक्षणविशेषः । (विच्युताविति) विशेषेण सहसा च्युतावित्यर्थः । एवं पूर्वद्टत्तनृत्तकरचतुष्टयस्व रूपोपजी वित्वं ( ्ति ) वि - कीर्णयोः। अरालखटकामुखौ-अरालखटकामुखावाह अलपलवसंस्थानाविति। सवस्तिकवत्पताकौ कृत्वा अलपल्लवोपलक्षितया व्यावर्तिवकरणवर्तनया परि- वर्तनान्तया तावेवोर्ध्वमुखौ पद्मकोशी विधाय समनन्तरमेव भाविनलिनीपद्म- कोशाभ्यामरालवर्तनया एकमरालं द्वितीयं खटकामुखं चातुरश्रयसंस्थानेन कुर्यात्। स्वस्तिकेनेति त्वपरे। अरालौ ततः खटकावित्येके।

1 ड- सस्तिकाविति 2 म विख्यातावरालौ 3 छ - संस्थानोपद्धास्यौ 4 म -ज्ेयावभिमुखौ तज्जैरराल 5 प - वाप्यरालकरकामुखौ 6,7 क ग च- आदर्शेष्वेव 8 म - कुटिलावर्तिभिस्तथा न - कुटिलावर्णितौ करौ द - कुटिला- वर्तितैः करैः ५ म -अधोमुख प - पराऊखतया 10 प - वक्रगौ म - आवि- द्ाविति संक्षितौ।

१२६ नाट्यशास्त्रम् पृष्ठापसर्पी वामश्रवेत्यावर्ते मण्डले भवेत्। कृत्वादौ समपादं स्थानं हस्तौ प्रसारयेत् ॥५३ निरन्तरा ध्र्वतलावावेष्टयोद्वेष्टय चैव हि"। कटीतटे विनिक्षिप्य चाद्यमावर्तयेत्क्रमात्॥ ५४ यथाक्रमं पुनर्वाममावर्तेन प्रसारयेत्। चार्यानया च"आ्रन्त्वा तु पर्यायेणाथ मण्डलम्"I "समोसरितमेतच् ज्ञेयं व्यायाममण्डलम्। पादैस्तु भूमिसंयुक्तैः "सूचीविद्दैस्तथैव च। ५६ एलकाक्रीडितैश्र्चैव "चूर्णस्त्रिकविवर्तनैः"। सूचीविद्दापविद्वैश्व क्रमेणावृत्य मण्डलम्"॥ एलकाक्रीडितं "विद्यात्खण्डमण्डलसंजितम्"। பும

सव्यमुद्धद्वितं कृत्वा तेनैवावर्तमाचरेत्॥ तेनैवास्कन्दितः कार्यः "शकटास्श् वामकः। ५८

आद्यः पृष्ठापसर्पी च स च चाषगतिर्भवेत्॥ ५९ अडवितश्र पुनर्वाम आद्यश्वैवापसर्पितः । वामो भ्रमरकः कार्य आद्य आस्कन्दितो भवेत्॥६० 1 झ -पृष्ठापसर्पि 2द -वामश्र आवर्तें मं -वामश्च आवर्ताख्ये तु मण्डले 3 ड -समपादं बुधः कृत्वा झ -समपादं पुनः कृत्वा 4 द -प्रयोज- येत् 5 झ - निरन्तरादूर्ध्वतलैः द - निरन्तरादूर्ध्वतलात् ढ-निरन्तरानूर्ध्वतलैः 6 म - तौ पुनः 7 ड-आद्यं 8 न - क्रमम् 9 ड- तथाक्रमं 10 न तु द-अथ 11 म - पर्यायान्मण्डलं भ्रमेत् 12 ड- समोत्सरितमेतत्तु न - समोत्सारितं 13 ड. कार्य 1। द-सूच्याविद्वैः 15 ड - पूर्णैः प -तूर्णैः 16 ड - विवर्जितैः न-विवर्तकैः 17 म - पर्यायान्मण्डलं पुनः 18 म - नाम ड - द्द्यात् 19 म - मण्डल- मुच्यते 20 म - आदिशेत् 21 म - आस्कन्दितं कुर्यात् 22 प - सम.

एकादशोऽध्यायः १२७ तेनैवास्फोटनं कुर्यादेतदुडितमण्डलम्। आद्यं तु जनितं कृत्वा तेनैव च निकुट्ठकम्॥ ६१ स एव शकटास्श् वामश्वास्कन्दितो भवेत्। 'पादैश्व शकटासस्थः पर्यायेणाथ मण्डलम्॥ 'विज्ञेयं शकटारं तु व्यायामे युद्दमण्डलम्। ६२

आद्यस्तु जनितो भूत्वा स एवास्कन्दितो® भवेत् ॥६३ "अपसर्पी पुनर्वाम: शकटास्श्र दक्षिणः। भ्रान्त्वा चारीभिरेताभि: पर्यायेणाथमण्डलम्।। ६४ अध्यर्धमेतद्विज्ञेयं 'नियुद्धे"चापि मण्डलम्। "सूचीमाद्यक्रमं कृत्वा "ह्यपक्रान्तं च वामकम् ॥ ६५ 18भुजङत्रासितश्वाद्य एवमेव च वामकः"। भुजङ्त्रासितैर्ध्रान्त्वा पादैरपि च मण्डलम्॥ ६६ "पिष्टकुट्ठं च विज्ञेयं चारीभिर्मण्डलं बुधैः"। सर्वैश्वाषगतैः पादैः परिक्रम्य च मण्डलम्॥ ६७ एतच्चाषगतं विद्यानियुद्धे "चापि मण्डलम्। आस्फोटनमिति पादतलेन भूमिताडनं युद्धेष्वास्फालनमिति प्रसिद्धम्। चश- ब्दोऽप्यर्थे। अतः परमपि मण्डलानि योजयते । कथमित्याङ्कः । समाः 1 न - तथैव 2 ज - निकुटटनम् 3प -आस्पन्दितो 4 म - शकटास्य- स्थितैः पादैः भ्रमेत्पर्यायशः पुनः 5 म - शकटास्यं च विज्ञेयं 6 प -आस्पन्दितो 7 ड-अवसर्पी 8 म - पर्यायान्मण्डलं भ्रमेत् 9द-व्यायामे चारिमण्डलम् 10 ड - चारिमण्डलम् 11 द - धीरमाद्यक्रमं 12 ढजझ व्यपक्रान्तं 13 द- आदर्शे श्रोकाधों न वर्तते 14 ड - एष एव तु वामकः 15 म - भुजङ्गत्रासितैः पादैभ्रमेदपि च मण्डलम् 16 प - पृष्ठकुट्ट च 17 ड - नियुद्ध चारिमण्डलम् 18 म - मण्डलं तु परिभ्रमेत् 19 ड - चारिमण्डलम् ·

१२८ नाव्यशास्त्रम् नानाचारीसमुत्थानि मण्डलानि समासतः॥ ६८ उक्तान्यतः परं चैव 'समचारीं नियोजयेत्। समचारीप्रयोगो यस्तत्समं नाम मण्डलम्॥ ६९ आचार्यबुद्दया तानीह कर्तव्यानि प्रयेक्तमिः'। एतानि खण्डानि समण्डलानि युद्धे नियुद्धे च' परिक्रमे च'। लीलाङ़माघुर्यपुरस्कृताति कार्याणि 'वाद्यानुगतानि तब्जैः॥ ७०

इति श्रीभारतीये नाट्यशास्त्रे मण्डलविकल्पनं नामैकादशोऽध्यायः।

परस्परे योजनोचिताश्चार्यो यत्र तत्नोहनऽप्युदाहरणं दर्शयति समचारप्रियोग इति। समानां भौमत्वेनाकाशयत्वेन च चारीणां प्रयोगो यत्र। एवमनया दिशा वहूनि कल्पयेदित्याह आचार्यबुद्धयोपलभ्यो भाग: प्रयोगयोग्यो भवतीति। खण्डानां पाधान्यमपि दर्शयति खण्डानीति। वाद्येनातुगतानीति "गत्या वाद्यानुलारिण्या" (अ ४-२८२) इति नृत्तविषय- तुर्याध्यायाद्धि वैपरीत्येन नाव्ये गतौ माधान्यमाहेति शिवम्।

इति श्रीमहामाहेश्वराभिनवगुप्ाचार्यविरचितायां नाव्यवेदविद्ृतावभिनवभारत्यां मण्डलाध्याय एकादशः समाप्त :.

1 म -समां चारी 2 म -प्रचारी 3 ड-कर्तव्यानीह तानि 4ढ - प्रयोगतः 5 म - तु 6च - परिचंक्रमे च 7 झ-बाह्यानुगतानि 8ड- मण्डलविधानं न - मण्डलविधानो 9 जादिबान्तेषु दादशोऽव्यायः द-श्रोका. ६८- आहृत्य १९३९ ।

नाट्यशास्रम् द्वादशोऽध्याय:

एवं व्यायामसंयोगे' कार्य मण्डलकल्पनम्। अतःपरं प्रवक्ष्यामि गतीस्तु प्रकृतिास्थताः॥ १ तत्रोपवहनं कृत्वा भाण्डवाद्यपुरस्कृतम्। श्रुत्यन्तविश्रान्तविधिर्या गतिः परमात्मनः। तां महानन्दसन्दोहतत्वमूर्ति' स्तुमः सदा ॥ प्रकरणसंगतये प्रकृतानुपूर्वकं निरूपयिष्यमाणं प्रतिजानीते एवमिति। व्यायामानामन्योन्य संमीलनयोग्यानां चारीणां 'संहत्या योगे मिश्रीभावे सति मण्डलानां कल्पनमनुक्तमपि कर्तु शक्यं बुद्ध्येति तत उपरम्यते। 'तल्नाङ्गिकस्य रसभावयोर्विनियोगशो (विभागशो ?) विनियोगस्य कृतत्वाद्यद्यपि तन्मिश्र- णेऽपि पृथग्विनियोगेन वक्तव्यं, तथापि शिष्यहितपतिपन्नो सुनिर्दिशं दर्शयितुं शिरःप्रभृतिपादान्ते (यानि) 'अङ्गसंधेयानि कर्माण्युक्तानि तन्मे- लनबलेन यो 'देहसंनिवेशो गतौ वा स्थितौ &प्रकाराभावात्तस्य विनियोगं शप्रकटयिष्यन् चारीमण्डल"प्रसंगस्या चित्तवृत्तित्वाद्गतिविनियोगमेव प्रतिजा- नीते। गतिश्च प्रकृति रसमवस्था देशं कालं चापेक्ष्य वक्तव्या। प्रतिपुरुष- मभिधानात्। तत्र प्रक्रिया पूर्वम्नुच्यते, 1तदेतत्तशब्देन यावच्छब्दपर्या- यवाचिना क्मार्थेन काकाक्षिवदुभयतो धावता द्योतितम्। तत्नापविष्टस्य का गतिरिति 1पयोगोपक्मं सूचयति तत्नोपवहनमिति।1यदङ्गानुसारालाप 1 म - संजातं 2प - गति तु प्रकृतिस्थिताम् 1 संदोहि सत्त्वमूर्ति 2 वर्णितानुपूर्वकं 3 संकलन 4 संगत्या 5 तन्ना- ङ्विकसाभागयोर्विनियोगशो 6 अङ्गकर्मसंयोगानि 7 भेदसंनिवेशो 8 प्रकारभा- वात् 9 प्रकटयिष्यामः 10 प्रसङ्गस्याचित्रवृत्तित्वात् 11 तदेतादक्छदेन या- दक्उन्दपर्याय क -तदेतद्दिक्छब्देन 12 प्रवेशोपक्रमं 13 यद्रङ्गानुसारालाप। 17

१३० नाट्यशास्त्रम्

यथामार्गरसोपेतं' प्रकृतीनां प्रवेशने॥ २ वायां संप्रवत्तायां पटे चैवापकर्षिते। कार्यः प्रवेश: पात्राणां नानार्थरससंभवः॥ ३

इति 'प्रसिद्धं तमालापं कृत्वा ध्ुवायां सम्यक् प्रटत्तारयां, कथं?, भाण्डवाद्यपुर- स्कृतत्वादि® रूपत्रययुक्तं 'कृत्वेति, त्रीण्यपि क्रियाविशेषणानि। तन्त्रीभाण्डं वाद्यमानं पुष्करवाद्यम्। मार्गो देश:, रसः स्थायिचित्तवृत्ति:, वीप्सायाम- व्ययीभावः। यो यः कश्विद्रहाद्याननिर्देशः, 'रत्यादिश्चितत्तिविशेष: तेनो- पेतं कृत्वा, "या ध्ुवा तथा उत्तमादिप्रकृतीनां यस्यावेशनं बुद्धौ प्रवेशो यत्र तथा कृत्वा। एतदुक्तं भवति-हंसाद्युपमानमुखेन प्रकृतिविशेष:, चित्तवृत्ति- विशेष:, उद्यानादिविशेषश्चावश्यं ध्रुवासूपनिबन्धनीयः । एवं ध्रुवायां प्रवृटत्ता- यामेवं सत्यां। पटेऽपकर्षिते यवनिकायामपसारितायां तदा सामाजिकानां नेपथ्यगृहाद्यमागत इति नटी निवर्त्यते । चकारात्तत्काले पुनरुपोहनम्। भ्रुवापवेशो लये मध्ये" 12वलितया-वलनिकेति कोहलेन प्रयोगवलना- द्यपदिष्टं-शुष्काक्षरगानं कृत्वा, प्रवेश एव तथा समुचितस्थानकदाष्टेमुख- रागादियुक्त: कर्तव्यो यथा सामाजिकानां झडित्येवान्विताभिधाननयेन 1मुख्यरसव्याप्तिरुदयते। प्रगीतं गीयमानग्रामरागाग्रगतैकगमकाकर्णने समग्र- ग्रामतत्वसंवेदनवशः। अन्ये तु यथामार्गकलोपेतमिति पठन्ति। उभयतः शेषत्वेन व्याच- क्षते-मार्गेषु चित्रादिषु याः कला द्विमात्राचतुमात्ाष्टमात्नेति ग्रामेषूच्यन्ते चालिप्कादिषु कला वाद्याक्षराणीति। यद्यपि पात्राणामध्ुवा अपि प्रवेशा

1प-मार्गकलोपेत 2ड-प्रवेशनम् 3ड-अवघट्टिते ढ - अवघर्षषिते न - अवकर्षिते प-अपघट्टिते 4 म - कार्यमुत्तमे।

1 प्रसिद्ध: क्रमालापं 2 ध्रुवादिभ्यः 3 पुरस्कृतादि 4उक्ततं 5 नित्यवि- क्रिया 6 रत्यादे 7 यद्वद्व्रूह्यं 8 प्रसारितायां 9 उपोहनाव 10 प्रदेश: 11 क - पयेन्मध्ये ख - पलयेन्मध्ये 12 चलितया 13 वलितेति 14 य: 15 मुख्यासव्याधिरुदयते।

द्वादशोऽध्यायः। १३१

स्थानं तु वैष्णवं 'कृत्वा हुत्तमे मध्यमे तथा। समुन्नतं समं चैव चतुरश्रमुरस्तथा॥ ४ बाहुशीर्षे प्रसन्ने च नात्युत्क्षिप्ते च कारयेत्। ग्रीवाप्रदेश: कर्तव्यो मयूराज्चितमस्तकः॥ ५ 'कर्णादष्टाङ्कलस्थे च' बाहुशीर्षे प्रयोजयेत्। 'उरसश्वापि चिबुकं चतुरङ्ठुलसंस्थितम्®॥ ६ हस्तौ तथैव कर्तव्यौ कटिनाभितटस्थितौ'। दक्षिणो नाभिसंस्थस्तु वाम: कटितटे स्थितः॥ ७ पादयोरन्तरं कार्य दौतालावर्धमेव च। पादोत्क्षेपस्तु कर्तव्यः खप्रमाणविनिर्मितः॥ V

वक्ष्यन्ते तथापि संभवमात्नाभिधान मेतदुत्तममध्यमयोर्वा पस्तावादेवमुक्तम्। तयोर्हि ता झुवा: प्रवेशास्तेऽपि वा चकारेण संगरृहीता एव । एक: समोऽन्य: पक्षः। स्थानमिति त्यश्रेऽर्द्विकतालभागिति वैष्णव स्वप्वेश एव सन्ने अचले प्रसन्ने,नात्युक्षिप्ते 'अधो वा अधोगामित्वं 'यत्रेन परिहार्यमिति श्षोकार्थमेव शिक्षयितुं स्फुटमुपायमाह ग्रीवामदेश इत्यादिना सार्घेन श्रोकद्वयेन । स्वस्थ- मयूरवदश्चितं सुरूपं शिरो यत्र । नाभिसंस्थ इति चातुरक्ष्यप्स्तावः खटका- मुखः, वाम इत्यर्धचन्द्रः। न चेदमुपविष्टस्थानकमपपि तु गत्यानन्तर्योचित्यातु स्थितस्थानकमेवेति दर्शयितुमाह पादयोरन्तरमिति। "द्वातालावर्ध च पादयो- रन्तर"मिति (११०-५२) यत्स्थानकलक्षणं सूचितं तदेव कार्य नान्यदुपवेश- नादित्यर्थ:। तत्न स्थानकानन्तरं गतिमुपक्षिपति' पादोत्क्षेप इति स युक्तस्तेन

1 म - कार्यमुत्तमे 2 म -न 3म - कर्णाभ्यां बाहुशिरसी स्यातामष्टाङ्गल- स्थिते। 4 ड - अङ्गलिस्थैव 5 भ - उरसश्चापि देशाच्च चिबुकं चतुरङ्गलम् 6 द - संमितम् 7 म - कटिं नाभि तु संस्थितौ 8 ढे - पादोत्क्षपश्च।

1 मात्राविधानं 2 तान्युत्क्षिप्ते 3 इत्येतो 4 यत्तेन 5 आक्षिपति

१३२ नाध्यशास्त्रम् चतुस्तालो 'द्वितालश्ष्ाप्येकतालस्तथैव च। चतुस्तालस्तु देवानां पार्थिवानां तथैव च।। ९ द्वितालश्चैव मध्यानां ताल: स्त्रीनीचलिडिनाम्®। चतुष्कलोऽथ द्विकलस्तथा ह्येककुलः पुनः॥ १० चतुष्कलो ह्युत्तमानां मध्यानां द्विकलो भवेत्। तथा चैककल: पातो नीचानां संप्रकीर्तितः॥ ११

भाविलक्षणेन देशकालपरिच्छेदेन च' कर्तव्यः। सकरमानेन च ताल: पात्र- स्येत्यर्थः। तत्न देशपरिच्छेदँ तावदाह एकताल इति। ताळ: प्रसारितमध्यमाङ्ग- ष्ठान्तरं "तालः स्मृतो मध्यमया" इति। संख्याक्रमेणाभिधाय स्थायिस्थान- भूतोत्तमप्रकृतिविश्रान्तत्वात्प्रयोगजातस्य तदुपक्रमं विनियोगमाह चतुस्ताल- स्त्विति। तु शब्दोडप्यर्थे कदाचिदन्यथापि भावात्। तथाशब्दो राज्ञां देव- सदृशगत्यसंभवसंभावनापसारणद्योतकः। स्त्रीणां नीचानां साहचर्यादधमाना- मिति मन्तव्यम् । तेषां हि लिङ्गित्वादधमत्वं किंचिन्न संभावयेत। यथाशोभ- मिति नाव्यधर्मीकाममित्यर्थः। देशनियममुक्त्वा कालनियममप्यौत्सर्गिक तावदाह चतुष्कलो हीति। तथा चेति तेनोत्क्षेपेण यत्पादस्य पतनं तदुत्मानां चतसृभिः कलाभि: यस्मात्तदर्धार्धक्रमेण मध्यमाधमयोः परिभाषित इत्युत्सर्गतयेति भावः। 1 द - द्वितीयश्च 2 म - तथा स्यादेकतालकः 3 द - स्त्रीणां च लिङ्गिनाम् इतः प्रभृस्यध्यायान्तं-भम-संज्ञकादर्शयोः श्ोकानां पोर्वापर्यविपर्ययाद्विषयस्यापि न्यूनाधिकतया च पाठक्रम एव महान्व्युत्क्रमो दृश्यते। पाठभेदानां बहुलतया विशीर्णतया पाठभेदसूचनात्पर लघीयोऽध्यायमेव समग्रं तत्पाठक्रमानुसारि दर्श- यितुमिति तथैवास्याध्यायस्यान्ते योजितम्।

1 परिच्छेदेनैव।

द्वादशोऽध्यायः १३३

'स्थितं मध्यं द्रुतं चैव समवेक्ष्य लयं बुधः। यथाप्रकृति नाव्यज्ञो गतिमेवं प्रयोजयेत्॥ १२

तत्न गीतिचतुष्टयं मागध्यादि वक्ष्यत यत्तलार्धमागध्यादाँ क्रमेण चित्रादि- त्रयविनियोगात्। "निमेषाः पश्च मात्रा स्यात्" इति कलासामान्यलक्षण- लब्ध औत्सर्गिक: सर्वत्र ध्रुवकमार्गो मन्तव्य:। विशेषादभिघाने तेन अवकमा- नेन चतुष्कल: पादपातः, तथा चोत्तमपरिग्रहे द्विपदी को हलेनोक्त- "स्यादुत्तमानां द्विपदी चतुर्गुरुसमन्विता। तत्नोत्क्षेपनिपाताभ्यां यस्मात्वादद्वयं भवेत् ।।" इति लक्ष्यश्च इत्थमेव धिक्डिधिं इति द्विपदीभागेन पादेन पादपातः। अत्र ध्रुवके चतस्रः कला भवन्ति धिगडाधङ् इत्यस्य हि काल: कखगघङ, नहि व्यञ्जनकाल: सवरकालात्पृथक्, तानि गुरोश्च प्रचलत्वं 6खडतलचडस्तद्विद्ि- स्त्रिपुटमेवाबधार्यते(१)। तत्न हि "तागडुधि-इत्येवंरुपं लघु कला तस्यास्तिस्त्रो मात्राश्चतुर्थे गर्वेक्षरे (द्े) मात्े इति च मात्राः । सर्बत्र 1चैवं प्रकारः सम- नन्तरग्रहणे विश्रान्त्यभावेन दुष्करः प्रयोग इति स्थानचेष्टाविश्रान्तिमकुपये मध्यगता विरामरूपैका1 मात्रा लक्ष्यविद्धि: 1पकल्पिता, तद्वशादुक्ता तांदशा चतुर्भिवा द्रुताः कलायाँ प्रतिभासन्त इत्यास्तां तावत्। इह चित्रमार्गेण चतुष्कल- पादपतनमिति न्याय (नायं ?) लक्ष्यलक्षणशोभाबाह्यत्वादपेक्ष्यते च1। अथ लयकालनियमशेषमाह1 स्थितमिति विलम्बितम्। समवेक्ष्येति प्रकृत्यादि भेदविभागेनेत्याह तमेव दर्शयति वैर्यस्थैर्यविलम्बितलयमध्यसंमतं संवेदनं (यथाप्रकृतीति)

1 भ - स्थिरं 2 द् - समं 3ड -लयत्रयम् 4 ड. गतिमेव।

1 विनियोगम् 2 द्विचारी 3 लक्ष्यतेऽर्थमेव दलति हि द्विपादीभागेन 4 इत्यस्य काल: 5 पृथक्ता त्रिगुरोश्च 6 क - खहतलचेडल: ख - खडकलयेद्ध: 7 भडा गिडुद्वीम् 8 रूपा लघुकला 9 प 10 चैषां 11 मध्यगतापि सम- रूपैका 12 प्रकल्पिततद्वशात् 13 अपेक्ष्यत्वमेव 14 शेषमेवाह

१३४ नाव्यशास्त्रम्

धैर्योपपन्ना गतिरुत्तमानां मध्या गतिर्मध्यमसंमतानाम्। द्रुता गतिश्र 'प्रचुराधमानां लयत्रयं सत्त्ववशेन योज्यम्। १३ एष एव तु विज्ञेय: कलाताललये विधि:। 'पुनर्गतिप्रचारस्य प्रयोगं श्रृणुतानघाः॥ १४

न तु जातिकालादिकृतं विदूषकस्य द्विजत्वेऽपि 2अविमलात्केवल- सुत्तमघोषणायैव रचितं जात्यादि योजनीयम्। उत्तमस्याप्यन्यथाभावे कर्थं- चिदुत्तमं सदप्यविद्यमानाया इति प्रचुरेति लोकप्रसिद्धमेवेदमुक्तमित्यर्थः । न केवलं प्रकृतितोऽवयवमेदो यावचित्तवृत्तिभेदेनाभिप्रेत्याह सत्ववलेन च लयत्रयं योज्यम्। सत्वं चित्तवत्ति: तेन संग्रामादावुत्तमस्यापि द्रुत, शोका- दावघमस्यापि विलम्बितम्। अथैतदनुसारिणो गत्युपयोगिन्यां ध्रुवायां विधि- रिति दर्शयति एष एव त्विति । अत् गत्यनुसारी तालविि:, अन्ये त्वन्य- थेत्युक्तं ताले। यस्ताललयः कलासहितः स कलाताललयः इति मध्यमपद- लोपी समासः। तेनायमर्थ :- ध्रुवातालेऽपि गत्यनुसार्येव कलाविधिलय- विधिश्च। अत एवैतदतुसारेण भट्टलोलटगोपालादिभिर्भङ्गोपभङ्गविभङ्गविषये तालदीपिकादौ चिरन्तनसंमतो ध्रुवातालानां विनियोग: प्रपश्चतो दूषितः । तत्तु भ्रुवाध्याये विचारयिष्याम इत्यास्ताम्। एवं देशकालनियममुक्तं प्रकृते योजयति पुनर्गतिप्रचारस्येति गतिपु प्रचारो वैचित्रयं प्रयोगं पुनः शृणुतेति संबन्धः । संघटना ह्यनुक्तेति भाव: ।

1 प - स्थर्योपपन्ना 2प -संस्थितानाम् 3 न - प्रकृताधमानां

1 न भुजानि कुटिलानि 2 अवमलात् 3 उक्त 4 संभ्रमादौ 5 योगिभ्यां 6 नठ्यनुसारितालविधि: 6 भङ्गसर्वभङ्गसव्ये 7 देशकालादिनियमँ।

द्वादशोध्यायः १३५

'स्वभावे तूत्तमगतौ कार्य जानु कटीसमम्। युद्धचारीप्रयोगेषु 'पुनः स्तनसमं न्यसेत्॥ पार्श्व्व क्रान्तैः सललितैः पादै्वाद्यान्वितैरथ। १५

रङ्कोणोन्मुखं' गच्छेत्सम्यक्पञ्चपदानि तु।। १६ वामवेधं ततः कुर्याद्विक्षेपं दक्षिणेन च। परिवृत्य द्वितीयं तु गच्छेत्कोणं ततः परम्॥ १७ तत्रापि वामवेधस्तु विक्षेपो दक्षिणेन च। ततो भाण्डोन्मुखो गच्छेत्तान्येव तु पदानि चं ॥१८ एवं गतागतैर्गत्वा पदानामेकविंशतिम्"। वामवेधं ततः कुर्याद्विक्षपं दक्षिणस् च"॥ १९

स्वभावे त्विति। 'तुना विशेषदोतकेन मन्थरगतौ चतुस्तालत्वमुक्तं, स्वभाव- गतौ तु त्रितालत्वं, दीक्षगतौ तु पश्चतालत्वमपि कार्यमिति दर्शयति। ता गतिप्रचारघटनामाह पाश्वकान्तैरित्यादि। "कुश्चितं पादमुत्क्षिप्य पार्श्वोत्थानोत्थितं न्यसेत्। उद्धद्वितेन पादेन पार्श्वकान्ता" (१०-३२) इति पार्श्वकान्ता चारी। रङ्गकोणं पूर्वोत्तरं द्वितीयकोणमित्युत्तरपश्चिम- मेवमिति। अन्यस्मिन्निति कोणद्वयेSतिदिशति। पूर्वरङ्गे चैपा पश्चपदी व्याख्या- ता (अ ५७३)। वेधः पाष्णिक्षेत्रे मूचीपादनिपातः। वामवेधमिति 2अन्त- राविद्धमुखं (तत्) प्राप्तिसिद्धौ कोणैगत्व्ा ब्रह्मस्थानस्थानुल्लंध्यतामाह। एतच्च

1 ड-सवभावैरुत्तम प-सवभावे चोत्तम 2 न - कार्या 3 क - युद्धधीर 4 ड - जानु 5 ड -उन्मुखो 6ड -तु 7ढ-च 8 ड - दुक्षिणस्य च 9 न - तु 10 न - एकविशतिः 11 ढ - दक्षिणेन च।

1 कृतात् 2 पुनरपिसंमुखं।

१३६ नाध्यशास्त्रम् रक्के विकृष्टे भरतेन कार्यो गतागतः पादगतिप्रचारः। तयश्रस्त्रिकोणे चतुरश्ररङ्गे गतिप्रचारश्ववतुरश्र एव।। यः समैः सहितो गच्छेत्तत्र कार्यो लयाश्रयः। चतुष्कलोऽथ द्विकलस्तथैवैककल: पुनः॥ २१ अथ मध्यमनीचैस्तु गच्छेद्य: परिवारितः। चतुष्कलमथार्ध च तथा चैककलं पुनः ॥ "दैत्यदानवयक्षाणां नृपपन्नगरक्षसामू। २२

चतुस्तालप्रमाणेन कर्तव्याथ गतिर्वुधैः॥ २३ दिवौकसां तु सर्वेषां मध्यमा गतिरिष्यते। तत्रापि चोद्धता ये तु तेषां देवैःसमा गतिः॥ २४ पश्चपदीगमनं सर्वत्रौत्सर्गिकम्। विशेषमप्याह रङ्े विकृष्ट इति। भरतशब्देन उपचारतस्तद्विद्यायोनिसंबन्धः सूच्यते। गतागतैरिति परिमितायां दिशि पञ्चपदी गतागतेन 'नियमः एकत्रैव स्थाने द्वौ 'पादविक्षेपाविति मन्तव्यम्। विकृष्टायां च भूयो भूय: पञ्चपदी। अत्रैव विषये विविधप्रमाणा पातरीति।,3 तद्द्विलयद्विभङ्गचतुर्भङ्गादयः प्राधान्येन। व्यामिश्रगतेरपि विशेषं व्याचिख्यासुः समगतिमुपसंहरति यः समैरिति। तथैवेति साम्येनेत्यर्थः । मिश्रगतिमाह अथेति । परिवारित इत्युत्तमत्वेन विवक्षित इत्यर्थः । तेन देवादि साध्वाश्रीयमानमुत्तमप्क्कृता - वपि(?)नायं विधिरन्यस्यैव तत्र प्राधान्यात्। तदोत्तमपादपाते मध्यमस्यद्वौ नीचादे(रेकः, उत्तम)स्य चत्वारः। अत्नैव च चतुस्तालादिविभागे निश्च- यार्थ प्रश्नमुत्थापयितुमुपसंहारमुत्तम विशेषाभिधानसहितमाह दैत्यदानवे- त्यादि। सर्वेषामिति देवदूतादीनाम् । उद्धता ये त्विति मातलिप्रभृतयः। 1 ड-भवेदेककलः 2प -गच्छेत्संपरिवारितः 3ड-चतष्कलमथोर््व च 4 ड - देव 5 प - शेषाणां 6 ड - चोर्ध्वपाले तु जढ - चोर्ध्वतालेतु। 1 निर्वमा 2 पादौ 3 निशी (१) 4 क - दैवादिसाध्यानियमानां ख- देवादिसाध्वसाध्वाश्रीयमानां 5 उक्तविशेष।

द्वादशोऽध्यायः १३७

ऋषय ऊचु: यदा मनुष्या राजानस्तषां देवगतिः कथम। अत्रोच्यते कथ नैषा गती राजां भविष्यति॥ २५ अथ दिव्या: प्रकृतयो दिव्यमानुष्य एव च। मानुष्य' इति विज्ञेया नाव्यवृत्तिक्रियां प्रति॥ २६ 'देवानां प्रकृतिदिव्या 'राज्ञां वै दिव्यमानुषी। "या त्वन्या लोकविदिता मानुषी सा प्रकीतिता ॥ २७ देवांशजास्तु राजानो वेदाध्यात्मसु कीर्तिताः"। एवं देवानुकरणे" दोषो ह्यत्र न विद्यते॥ अयं विधिस्तु' कर्तव्य: स्वच्छन्दगमनं प्रति। २८

संत्रमोत्पातरोषेषु प्रमाणं न विधीयते।। २९ सर्वासां पकृतीनां तु अवस्थान्तरसंश्रया। "उत्तमाधममध्यानां गतिः कार्या प्रयोक्तमिः॥ ३० देवांशजा इति लोकपालांशविनिर्माणा राजानः। वेदेवु तथाध्यात्मशास्त्रेषु वेदान्तेषु, येषामनेन माधान्यमुक्तम्। (अनुकरणं) देवादीनां वर्णनात, उक्त च विराजविद्धरानगुह्यमिति (१) देवानुकरणे नाल्पत्मित्यथेः । अयमिति चतु- षकल इत्यादि: । स्वच्छन्दगननं स्वस्था गति:। संभ्रम आवेगः उत्पातोSत्ो- न्मादादि:। [उक्त] पमाणनिति उक्त उपमित्यथः। एवदेवास्य दूषयति 'चतु- रर्धे हवे उसमश्य, एका मध्यपस्य, अर्धे नीचस्य; अवस्थान्रवलातू सर्वासां

1 ड- अग्राह 2 ड - तया दैवतिः 3 न - गते 1 ड - दिव्यामानुष 5 ड - मानुषा 6 ड - विज्ञेयो 7 ज. नाट्यस प्रक्रियां ड नाट्यनृत्तक्रियां 8 प दैवी ब - देवा हि 9 प - राजानो वै 10 छ यात्वन्यलोक 11 ड- प्रकी- र्तिता: 12 द - इेवानुसरणे 13 ड- विधेय: 14 प - मध्योत्तमाधमानाम्।

1 चतुरर्थतवे। 18

१३८ नाव्यशास्त्रम् 'चतुरर्धकलं वा स्ात्तदर्धकलमेव च। अवस्थान्तरमासाद्य कुर्याद्वतिविचेष्टितम्। ३१ 'ज्येष्ठे चतुष्कलं यत्र मध्यमे द्विकलं भवेत्। द्विकला चोत्तने यत्र 'मध्ये त्वेककला भवेत्॥ ३२ कलिकं मध्यमे यत्र नी चेष्वर्धकलं भवेत्। एवमर्धार्धहीनं तु जडानां संघ्रयोजयेत्॥ ३३ ज्वरार्ते च क्षुधार्ते च तपःश्रान्ते भयान्विते। विस्मये चावहित्थे च तथौत्सुक्यसमन्विते॥ ३४ शृङारे चैव शोके च स्वच्छन्दगमने तथा। गतिः स्थितलया कार्योधिकलान्तरपातिता॥ ३५ (प्रकृतीनां, गतिरिति कलालयतालाश्रिन)। सर्वमेतदिति तु युक्तम्। (नीचेष्वर्ध- कलं भवेदिति) अनेन कलातुर्यभागो भरतमुनिना सूचितोऽयं लक्षणविदो वृत्ताकारं द्रुतमाहु यद्था पश्चमांश उक्तनीत्या श्वासादिविश्रान्ति - पूर्वक इति चतुधों स एव द्रुतो युक्तः। चतुष्कलादप्याधिक्यमस्तीति दर्श- यति। जवराते इत्यादि। भयेन योऽन्वितो जातोरुस्तम्भः,अन्यथा ह्यस्य त्वरित- तरा गतिर्वक्ष्यते। विस्मय इति तत्कृतस्तम्भ इत्यर्थ: । अवहित्थ इति कृतक- धैर्याणां कृतकं हि नः सुश्िष कर्तु पार्यत इति। तत्नाधिक्यमेव भवति तत एव हि कुशला: कृतकतां विदुः। अत्यादरवदौत्सुक्येन सम्यगन्वितो य एव। शृङ्गारभेदस्तलैव विपलम्भ इति यावत्। स्वच्छन्दगमन इति कार्येण बिना क्रीडाचङ्रपणे। अधिकले इत्यधिशब्दोऽघिकाथेः। अधिकलामिति केचित्। आधिक्यं प्रकर्षेण' चतुःस्वरूपेण संख्या चेतत् प्लुतस्य विगमस्य च स्वरू- 1 ड - चतुर्थैककलं ढ-चतुर्ध्येकक 2 ड स्यासथापिकलँ 3 ड -अथ- वान्तरं 4 चछ योद्रो श्रोकौ न विदयेते 5 ड - विकला 6 न - मध्यमे कलिकं 7 श्रोकाधं भमयोरेव वर्तते 8ड विक्षते 9 चछ योरेव।

1 चंक्रमेण 2 प्रकर्षो 3 क - चेतनप्लुतस्य ख - चैतदप्लुतस्य।

द्वादशोऽध्यायः। १३९

'पुनश्विन्तान्विते चैव गतिः कार्या चतुष्कला। 2अस्वस्थकामिते चैव मये वित्रासिते तथा॥ आवेगे चैव हर्षे च कार्ये यञ्च त्वरान्वितम्। ३६

अनिष्टश्रवणे चैव क्षेपे चाद्धतदर्शने॥ ३७ अपि चात्ययिके कार्ये दुःखिते शत्रुमार्गणे। ·अपराद्ानुसरणे श्वापदानुगतौ तथा॥ ३८ पाधिक्ये तालबोधः संख्याधिकयेन षडष्टकलादेर्विकवष्टमधिकृतं कलान्तरं परि माण यथा तथाभूतः पादपातो यस्याम्। अत एवैतदापानपसङ्गविचारण- द्वक्ष्यति- 'षट्कलन्तु न कर्तव्यं तथाष्टरकलमेव च। पादस्य पतर्न तज्ज्ैः खेदनं तद्भवेत् स्तयाः ॥ (१२-१७२) इति। चतुरधैककलमिति वचसा सप्तकस्य च निषेधेन च त्रिकलपञ्चकला- दीनामभावं सूचयति। विषमाणां सपरिमाणोत्स्षेपणनिपातनात् योगात्ताल- विदां हि साम्यसुपनिषज्जतं तच्चात्र स्फुटयति। एवमेतेषु षद्कलादप्यधिक मा्न, तथा च तपःशान्तानां परिक्मे यत्तूल्- (स)नाख्योलय: कोहलादिभिरुक्तो यस्यातिविलम्बितः कालावधौ। एवं कला- धिक्यमभिधाय न्यूनत्वमध्यस्तीत्याह अस्वस्थकामितमित्यादि। अस्वस्थे प्रच्छन्नकामिते हि त्वरातिशयः, अनिष्टं यदा बान्धवादे: श्रुतं तदा 'तदन्तिकं द्रुतगमनं, अन्जुतदर्शनविषये यदा क्षेपः प्रक्षिप्तता', पुनरेतन्न दुष्यत इति। अत्य- योऽतिकरमणं शीघ्रसंपादनं प्रयोजनमस्य। यन्नाभिरुचितमवश्यकतव्यं च तत्वरया क्रियते, त्वरयान्वितं सुकार्य अभभिरुचितमेवेति विशेष: त्वरान्वित-

1 चछ योर्ग विद्यतेरऽर्धश्रोकः 2 न - अस्वस्थे थ 3 ड - भया ढ- भय 4 ड - यश्चतुरान्विते 5 ट - कोपेर्ष्याद्भतदर्शने 6 प - अवरुद्धानुकरणे न - अपराद्दानुकरणे!

I षट्कलस्तु 2 यस्यातिविली्बिताकालापधामाधिष्यं विधाय 3 तद्त्रिक 4 क्षिपता 5 अभिकुपितम्।

१४० नाव्यशास्त्रम् एतेष्वेवं गति प्राज्ञो 'विकला संप्रयोजयेत्। *उत्तमानां गतिर्या तु न तां मध्येषु योजयेत्॥ ३९ 'या गतिर्मध्यमानां तुन तां नीचेषु योजयेत्। मिति। इयता यद्यपि सर्वे लभ्यते तथापि कविनट्युत्पादनाय पपश्चः। अप- राधोऽभिनेयः शत्रोरन्य एव, यहा वस्यापराधः कृतो गुर्नादेस्ततश्र रुषा गतः सोऽपराद्ध्रः । एतेष्विति एवंमकारेष्वन्येषु मदादिष्वपीत्यर्थः । विकलामिति विकल: कलापरिमाणं यस्याः कला अर्धकला तुर्या सा यद्यपि तत्र नादर- णीयं तत्तिभागषड्भागादिरपि तत्र भवति। अत एव संभ्रमोत्पातरोषेषु चतु- रर्धकलमित्यनेन पौनरुत्यं तस्याविषयत्वादस्य तु विषमभागविषयत्वात्। तथाहि मत्तगती शेखरकस्य खण्डकपयोगे हि 'गहिदुं धि' इत्येतंरूपे मात्रा तृतीये तृतीयस्य नामात धंधग् इत्येकः पातः, त्सुक इति द्विनीयो, धि इति तृतीयो नचैषां साध्यमू। एतेन च कलानां साम्य न्यूनाघिकतानिरूपणेन सम- विषमकलाभागभङ्गाभिधानेन गुरुलघुद्गुतप्लुतानां स्वीकारातद्वैचित्रयम्। इयमपि (भङ्गोपभङ्गविभङ्ग)प्रकारपस्तारसंगृहीता लक्ष्यसिद्धा भङ्गलयव्यवस्था प्रतिपाद्याक्षरतदर्थादिरूपा च धाराबन्धादिविषयाघातमागशब्देन पसिद्धा व्यवस्था स्फुटमेव दर्शिता। माभूदेवं कालप्रमाण(कलापरिमाण ?)नियमा- भिधानं गजस्नानीभूतमित्याह उत्तमानां गतियो त्विति । तुरेवार्थे 'अन्यक्रम- मनेनैवेत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-अनियमेन निदर्ितेन नियमो विष्ुतः, तथापि कलाधिक्ये ष कलतोत्तमस्य तत्र मध्यमस्य चतुष्कलता,अधमस्य द्विक- I न - एतेष्वेव 2 इ - द्विकलां 3 अयं श्षोको जादि बान्तेषु "ज्वरार्ते" इति श्रोकात्पूर्वमेव वर्तते 4ड - मध्यमानां गतिर्या तु उ न - कारयेत्।

I अन्यक्रमेणैवेति * भङ्गा द्वादश चञ्चतपुट:, चाचपुट:, षटपितापुत्रक:, संपक्केष्ठकः, हेला, त्रिग- ता, नर्कुट:, नर्कुटी, खख्जकः, खञ्जिका, आक्रीडिता, विलम्बिता च। उपभङ्गाः षट्- कुटिला, आक्षिप्तिका, व्यश्रा, चतुरश्रा, चटुला, संयुक्तिका च । विभङ्गाः विशेषः माला, सुभद्रं, संगत च।लयतालानां भङ्गप्रस्तारद्वारण यद्यवधिर्न स्यात्, तेषां ध्रुवा- तालेतिप्रसिद्धाश्चत्वारिशत् कोहलोक्ता गतिपरिक्रमे विनियुज्यन्ते । घ्रुवातालाना- मुदाहरणानि विक्रमोर्वश्यादौ द्रष्टव्यानि, तुम्घुरुदत्तानि तालाध्यायमुद्रणावसरे सूचयिष्यामः।

द्वादशोऽध्याय: १४१

गति: शरुङ्गारिणी कार्या 'स्वस्थकामितसंनवा॥ ४० दूतीदर्शनमार्गस्तु प्रविशेद्रङ्मण्डलम्। सूचया चाप्यभिनयं कुर्यादर्थसमाश्रयम्॥ ४१ "हद्यैर्वस्वरैस्तथा गन्धैधूपैश्चूर्णैश्व नषितः । नानाघुष्पसुगन्धाभिर्मालानि: तमलंकृतः।। ४२ गच्छेत्सललितैः पादैरतिक्रान्तस्थितैस्तथा। ४३ पादयोरनुगौ 'चापि हस्तौ कार्यो प्रयोक्तमिः। ["उत्क्षिप्य हस्तं पातेन पादयोश् विपर्ययात्॥] ४४ लता। यत्र न्यूनकलमुक्तं तत्नाध्युत्तमश्य कला, मध्यमस्यार्धकला, अधमस्य कलातुर्यभाग इति कर्थ विप्लवः। एवं पकनियेनेन गतमभिधाय रसविषयेण दशयितुं नथमं पुरुषार्थो- पयोगिरसविपयाणि निरूपयन् माधान्याच्च शुङ्गारे तावदाह गति: शृङ्गारि णात्यादि। स्वस्थकामितमशच्छन्नम्। अर्थसमाश्रये' सिद्धे पूवारः पुनर्वचन, हृद्यस्य पदार्थस्य पर्यालोचनं सातिशय चमत्कारकारीति निरुषयितुं तत्र चर्वितचर्वणवत्युनः पुनः कंचिदपि भागमत्यजन् सूचां शृङ्गारे कुर्यादिति दर्शयति। 'युद्धवीरादौ हि प्रधानानुसंधानमेवोचित' तन्मध्यपतितानां कार्या- न्तराणामपर्यालोचनीयत्वात्, पर्यालोचने आचार्य मातुलान् भ्रातृन स्वजन- मित्याद्यापत्तेः, येऽपि चान्तरमार्गा इत्यत्न्यान्ृत्ते सूयान् परिहर्तुमित्यर्थस- 1 ज - स्वस्थाकामित प-स्वस्थकामित्व प - मार्गेण 3 छ - सूचया चाभिनयनं प-सूचया चाभिगमनं 4 न - अर्थस्य संश्रयम् ढ -समाश्रयाम् 5 ड - ददयैर्गन्वैस्तथा वस्त्रैरलंकारैश्च भूषितः 6 ढ - भूषितम् प - योजितः 7 क - अतिक्रान्ताः स्थितैस्तथा न - उत्थितैरथ 8 ज - समन्वितै 9ड - इस्तौ नित्यं कार्य ढ-हस्तौ नित्यं कार्यो 10 ड-उत्क्षिप्त: सह पादने पतनेनविपर्यय:

1 प्रकृतेर्भैंदेन 2 अर्धसमाश्रयत्वे 3 सूच्या अर्धवीशदौ 5 मोहोचितं 6 अपर्यालोचितत्वात् 7 नृत्तसूचाम्।

१४२ नाव्यशास्त्रम् प्रच्छन्नकामिते चैव गति भूयो निबोधत। विसर्जिंतजनः स्रस्तस्तथा दूतीसहायवान्॥ ४५ निर्वाणदीपो नात्यर्थ भूषणैश्र विभूषितः। वेलासदशवस्त्रैश्र्व' सह' दूत्या शनैस्तथा॥ ४६ व्रजेत्प्रच्छन्नकामस्तु पादैनिःशब्दमन्दगैः। "शब्दशङ्क्युत्सुकश्ष स्ादवलोकनतत्परः॥ ४७ वेपमानशरीरश्ष शङ्गितः प्रस्खलन्मुङ्ठः। माश्रयमित्यसत्। सापि हि निरर्थिका सूचैव हि कथं स्यात्। सूचातोऽपि चानन्तरमस्य प्रकृतां गतिमाह। नृत्तकन्यादि शोभनो गन्धः सुगन्धः नाना- पुष्पैः सहायानामिति समासान्ताभावः। सललितैः सविला सैः। सौध्ठेङ चातुरश्रचेण युक्तै:, लयो विलम्वितं तालं चतुरश्रादि भूयः पुनः सामान्येन युक्ताप्युत्तमगतिः पुनर्विशेषतां निरुष्यत इति भावः । पच्छनं कृत्वा कामितं यत्र शङ्गारे सागरिकादाविव वत्सराजादे, तदन्यो वा सीतादाविव पौल- स्त्यप्रभृतेस्तु, वेपमानदेहः। र्खलन्नित्यादिकलातुर्याशानुत्सुक इत्यादिना कार्ये निर्वाणदीपः शब्दाशङ्गीत्यादिना खण्डितां कलां सूचयन् मिश्रप्रयोगं गति- मत्राह। अथेवंविधकामिविषयमेव*सुभद्राभिधानं भ्रवातालमाहुः कोह- लादा:। तस्य हि प्रस्तारो दुतलघुमिश्रः । वेलातुल्यवस्त्रा इति तथा चन्द्रा- लोके सितवस्त्रावगुण्ठितो घनसारपरागपुञ्जमञजुगातो मुक्ताप्रायप्रचुराभ- रणो वस्त्राद्यपलक्षणम्। विप्रलम्भे तु शृङ्गारिण्येव करुणव्यामिश्रा गतिर्व्यभि-

1 ज - विसर्जितगतिस्तत्र तथा दूतसहायवान् 2 ज - विभूषितैः 3ड- वस्त्नं च 4 ज - तथा 5 ढ - सहायवान् 6 ड शब्दशकत्युत्सुकश्च।

• सुभद्रमित्युपभङ्गविशेषः । तल्लक्षणं तु कोहलमते "-नवमः पञ्चमश्चैव षष्ठः पुनरिहेष्यते। शेषास्तु गुरवः सप्त सुभरद्र रौद्रवीरयोः। त्रिमात्रान्ते प्रभावत्यां टक्करागस्य भाषया"। इति त्रिमात्रान्तविरामं प्रभावतीनामकद्विपदीच्छन्दः प्रयुक्तं च सुभद्रम्।

द्वादशोऽध्याय: १४३ रसे रौद्रे तु वक्ष्यामि दैत्यरक्षोगणान् प्रति॥ ४८ एक एव रसस्तेषां स्थायी रोद्रो द्विजोत्तमाः। नेपथ्यरौद्रो विज्ञेयस्तवङरौद्रस्तथैव च।। ४९ तथा 'स्वभावजश्चैव त्रिधा शौद्रः प्रकल्पितः। रुधिर किन्नदेहो यो रुधिरार्द्रमुखस्तथा॥ ५० तथा पिशितहस्तश् 'रौद्रो नेपथ्यजस्तु सः। बहुवा हुर्बहुसुखो नानाप्रहरणाकुलः। ५१ स्थूलकायस्तथा प्रांशुरङ्रौद्र: प्रकीर्तितः। रक्ताक्ष: पिडकेशश्र असितो विकृतस्वरः॥ ५२ रूक्षो निर्भ्त्सनपरो रौद्रे सोऽथ स्वभावजः।

चारिसंवादिन्यभिन्रेत्य पृथडनोक्ता। एवं विषयाभिलाषे पाणे शङ्रारेऽभिधाय तदूप एव रोद्रे गति निरूपयति रौद्रे रसे त्विति। दैत्यादिप्रयुक्तं यदुक्तं तत्के- नाशयेनेति शङ्काशमनायाह एक एवेति। नजु किं तेषां क्रोधेन विनापि रौद्रता, ओमिति ब्रमः। कथमिति चेतु रसाध्यायोक्तन्यायेनानु रसयितुमाह नेपथ्य- रौद्र इत्यादि स्वभाव इत्यन्तम्। एवमेक एव रसस्तेवामिति कथितं, रसाध्याये चैतत्प्रपश्चितम्। चतुस्तालान्तरोतिक्षिप्तैरिति तालान्तरपातित्वं द्वितीयताला- न्तरालापेक्षयेति केचित्। उपाध्यायास्तु-तालशब्नाल कालमानमुक्तं न तु देशमानं, तेन यावता कालेनोत्क्षेपस्ततो न्यूनेन पतनं-इति। एतदतु

1 छ - स्वभावतः प-सभावजश्चेनि ड-प्रकीर्तितः 3 ड - रौद्रनेपथ्य जस्तु 4 न - पादैस्यन्तरपातितैः ।

१४४ नाव्यशास्त्रम् गतिरेवं प्रकर्तव्या तेषां थे चापि तद्विधाः॥ ५४ 'अह्द्या तु मही यत्र श्मशानरणकश्मला। गति तत्र प्रयुञ्जीत बीमत्साभिनयं प्रति॥ ५५ कचिदासन्नपतितै विकृष्टपतितैः क्वचित्। एलकाक्रीडितै: पादैडपर्युपरिपातितैः॥ तेषामेवानुगैर्ह स्तैबीतसे गतिरुच्यते'। ५६

अथ वीरे च कर्तव्या' 'पादविक्षपसंयुता॥ ५७ प्ककृतिसन्धिसंरम्भत्वं चाभिदधता विषमगतित्वमेवामनुज्ञानम्। तथा च कोह- लमुखाः कलातदर्थट्यलक्षणेननर्तनकोत्फुल्लकादिना रौद्रादौ परिक्रममाहुः। तद्विधा इति भीमसेनादय: ममेन युद्धवीरेऽप्येषैव गतिरिति सुचयति।

माह अह्द्यात्विति। शमशानरूपा युद्धपतितकबन्धपयृतिविराचना अत पव रणेन कश्यला जुगुप्सिता। आसन्नपतितत्वेन कलाधतुर्याशत्वादि, विकृष्टपति- तत्वेन कलासाधेकलादि सूचयति। अथ वीरगतिमाह अथ वीरे चेति। विस्तारेण क्षेप इति स्यन्दितापस्य- न्दितादेग्रहणम् ।तत्र च कलयाधकलादि च प्रयोगः । तत एवोल्ासनिकाख्यंS 1 न - आहीर्जा 2ढ - बीभत्सानुनय 3 न - चकितः 4 ड - इष्यते 5 ड - प्रकर्तव्या 1,ड-पद्।

1 विवक्षयमर्ये 2 बन्धवितिपरित्रिता *नर्मनकम्य लक्षणं तिस्नाऽथ यतयः कार्या विरामोऽन्ते : नरिमिः। लयो नर्तनक: प्रोक्त: साम्यात्र द्विपद्ी भतू। विजयारम्भहर्षेपु मतोन्मतभबस्तके। नर्तनकः प्रयोक्तव्य:्करागय्य आषया।। इनि। उ्फुल्लकस्य तु हवा हुती लघुरेबन् चतस्रो य- तथ: स्वृताः। विन्नकत्य विरामाडए लयमुत्फुलकं विटुः। उत्तमा-समधगानां कामो- न्मादविलासयोः। परिक्रमे पशमन ताटकं सचतुष्टयम् । मध्यमोतमपात्राण प्रफुलकमिहष्य। छन्दत्तुप्पडा यात्र गुरुमध्यविवार्जेता।। उल्लसनाख्यसयतालत्य लक्षण कोहलमते-तोटकन्यैव य: पाड: द्ुतद्वयलय नयः। मालिगी दविपदा चात्र टकरागय्य भारया। अन्योन्यकार्य संसर्ग मदे गर्वे प्रहर्षिते। उल्लसना प्रयोकष्या सर्वशा लयवेदिभि:॥

द्वादशोऽध्यायः। १४५

'द्रुतप्रचाराधिष्ठाना नानाचारीसमाकुला। पार्श्वक्रान्तैर्द्ुताविद्ैः सूचीविद्ैस्तथैव च। ५७ कलाकालगतैः पादैरावेगे योजयेद्गतिम्। उत्तमानामयं प्रायः प्रोक्तो गतिपरिक्रमः॥ ५८ मध्यानामधमानां च गतिं वक्ष्याम्यहं पुनः। विस्मये चैव हर्षे च विक्षिप्तपद्विक्रमा॥ ५९ आसाद्य तु रसं हास्यमेतच्चान्यं च योजयेत्।

तालमत्राहुर्लक्ष्यविदः। द्रुतेन प्रचारेणाधिष्ठानं गन्तव्ये देशे यस्यामिति। मल्ल- घटीत्र्यश्रादि विकरृष्टपतितत्वे कळासार्धळघुद्गुतप्रचारं सूचितमनेन वीरे रौद्रे वा प्रवेगस्य स्पर्शभावत्वात्। तत्र गतिमाह कलाकाळगतैरिति। पादैरिति बहु वचनेन त्रयः पादपाता गृह्यन्ते'। तेन कलया कालेन च सन्निधानात् तालगतैव- गतिरिति लघुपातनं येषा, अथ वैको लघुपातो द्वावन्योन्यद्गुतपातौ कलामातं च विराममित्येवम्। उत्फुल्लकपरिक्रमः स चोभयोर्वीररौद्रयो: क्रमः । उत्तमाना- मिति।2नतु बीभत्सस्यैवोत्तमविषयतैवं? केनैतदुपदिष्टं भवतः१। पुरुषार्थसाधनो वीभत्सः उत्तमेष्वेवैतदभिहितरसविषयव्यभिचारियोगे तु। मध्यमानां गतिमाह विस्मये चेति। चकारादावेगादौ व्यभिचार्यन्तरेष्वपि। विक्षिप्तः इतस्ततो गनो व्याकुलप्ायो लघुद्रुतबहुलः परिक्रमो यस्य। तथा विस्मय एव व्यभिचारिरूपे स्थायिनि अद्भुतरसरूपे मध्यमानाम्। पुनरेवमिति पुनर्ग्रहणा- दुत्तमानामन्जुतेऽपि स्वच्छन्दगतिरेव पूर्वोक्तेति दर्शयति। केवलं तत्र विस्मयो वदन उत्पाद्यो मुखरागे'। एतच्चेति परं हास्यं स्मिताद्यतिइ सितपर्यन्तं, यदोत्त मानां स्वस्थगतिरेव तदा मध्याधमानान्तु अपहसितातिहसितयोविक्षिप्तगतित्व-

1 ड - द्रता प्रहरणाविद्धा 2ज- एताश्षान्याश्च।

1 दश्यन्ते 2 न तु बभित्सस्य नोत्तम 3 योगिगत 4 विस्मयोचितं 5 मुख्यानि। 19

१४६ नाव्यशास्त्रम्

पुनश् करुणे कार्या गतिः स्थितपदैरथ॥ ६० 2बाष्पाम्बुरुद्दनयनः सन्नगात्रस्तथैव च। उत्क्षिप्त पातितकरस्तथा सखनरोदनः॥ ६१

एषा स्त्रीणां प्रयोक्तव्या नीचसच्े तथैव च।। ६२ उत्तमानां तु कर्तव्या 'सधैर्या भाष्पसंगता। निःश्वासैरायतात्सृष्टै स्तथैवोर्ध्वनिरीक्षितैः॥ ६३ न तत्र सौष्ठवं कार्य न प्रमाणं तथाविधम्। मध्यानामपि सत्त्वज्ञा गतिर्योज्या विधानतः॥ ६४ 'उर:पातहतोत्साहः शोकव्यामूढचेतनः"। मेव।अन्यच्चेति तावद्विदूष कगतौवक्ष्यमाणम्,एवं पसङ्गाद् द्रुतहास्ययोग्यगतिरभ- हिता'। करुणे तूच्यते पुनश्र करुण इति। "अवरार्ते चे"त्यादिश्लोकेन यद्यापि- स्तोकगतिरुक्ता तथापि यद्वक्ष्यत इति पुनश्शब्दार्थः । स्थितपदैः विल्वितैः। आयत दीर्घ कृत्वा उत्सष्टैस्त्यक्तैः। ऊर्ध्वनिरीक्षणैःदेवोपालम्भसूचकैः। न प्रमाणं तथाविधमिति नात्र सवेथा प्रमाणाभावःअपि त्वनियन्त्रितमेव पातात्मकं प्रमा- णम्। अत एवात्र विलम्बितलयेन लघुत्रयेण द्रुतलयेन गुरुप्लुतमात्रेण च विरामेण जम्भटिकारयो लय: कोहलेन दर्शितः । उरसः पात आसुग्नत्वात्। 1 ड - स्थिरपदेः 2 ज - बाष्पाम्धुनद् 3ड-सस्वर 4ड- तथाविद्ध: कया 5 ड-प्रत्यग्रगति न - प्रत्यग्रप्निय 6 ड - सघय 7 ड - उत्कृष्टैः 8 नडजझ - आदर्शेषु शोकार्ध न वर्तते ५ ज - नतः पाद ड- उर:पाद 10 ज - शोकव्याकुलचेतस ड- शोकव्याकुलचेतनः। 1 धृतहास्यत्रिभिरभिहिता 2 राजाकेति 3 यद्यस्तोक। * जम्भटिकालक्षणमुक्तं तुम्बुरुणा *आदावृजुद्वयं कृत्वा द्विद्गुतान्तविरामिकम्। पुनरण्यवमेव स्याज्म्भटी नाम कीतिता। करुणारसपात्रेषु जम्भटीं संप्रयोजयेत्। तदेव कोहलमते-"लघुद्यं विधायाथ द्वौ द्रतौ सविरामकौ। पुनरप्येवमेव स्याजम्भ- टीपात इष्यते। मरणे पतने चैवाप्रियस्य श्रवणे तथा। जम्मेटिका सदा कार्या हुत्त- माधममध्यमैः। गुरुद्या चतुर्मात्रा गुरुरन्ते व्यवस्थितः। ककुमेन प्रयोक्तव्या जम्भटी लयकोविदैः ॥" जम्भटी, जम्मेटी, जम्मटिका, जम्भेटिका च पर्यायवाचका:

द्वादशोऽध्यायः १४७

नात्युत्क्षित्तैः पदैर्गच्छेदिष्टबन्धुनिपातने॥ गाढप्रहारे 'कार्या च शिथिलाङ्भुजाश्रया। ६५

विघूर्णितशरीर च गतिश्चूर्णपदैरथ॥ शीतेन चाभिभूतस वर्षेणाभिद्ठुतख् च। ६६

गति: प्रयोक्तमि: कार्या स्त्रीनीचप्रकृतावथ॥ ६७ पिण्डीकृत्य तु गात्राणि तेषां चैव प्रकम्पनम्। करौ वक्षसि निक्षिप्य 'कुब्जीभूतस्तथैव च। दन्तोष्ठस्फुरणं चैव चिबुकस्य प्रकम्पनम्। ६८

कार्य शनैश्व® कर्तव्यं शीताभिनयने गतौ। तथा भयानके चैव गतिः कार्या विचक्षणैः। ६९

स्त्रीणां कापुरुषाणां च ये चान्ये सत्त्ववर्जिताः॥७० करुणपसङ्गात्महारे गतिमाह। चूर्णानि परिमितोत्क्षिप्तानि अधिकपतितानि पादानि, तेनाध्यर्थिकातोऽल्यान्तरंस्यात्। करुणे रसे दारिव्यमभिभवस्त्वत्र 2शीतः वर्षभवः संभाव्यत इति। नावगतिमाह शीतेन चेति। अथेत्यनेन मध्यमोत्तमानामनुभावन्यूनभावेन शीतादिगति सूचयतति। तेषामिति पिण्डी कृतानां गात्राणां, चकारेण कम्पनं सङ्गोचनं समुचीयते। एवकारेण सौष्ठव चातुरश्रयादि निरस्यते। कराविति कटिपातरूपावित्यथः । गात्राणि पिण्डी- कृत्य करौ वक्षसि च कृत्वा या गतिः लोके तस्याभिगमने 'योऽयं शीताभिनय- स्तत्न कर्तव्यः । प्रयोक्तृभिर्नटैर्गातकम्पनं' कुब्जीभूतो देह इत्यादि कार्य- मिति पदसङ्गतिः । एवंकरुणे तत्पसङ्गेन चान्यत्नापि गतिमभिधाय भयानके कथयति येचान्य इति। येषामुत्तमत्वं 'कुलाद्यौचित्यात्। अथ सच्वविहीनाः। 1 ड -कार्ये 2 ड - शिथिलांस 3 ड- गतिर्धूर्णपदैः 4 ड- अभिहृतस्य 5 ढ - कुश्चीभूतः ()ड-तुकम्पनम् न -च कम्पनम् 7 न - शनैस्तु।

1 तेनाध्यडिकातो 2 शीतभावः 3गातादि 4 यो भावः क्रियते शीताभि- नयः 5 नात्र कम्पनम् 6 क - कलाद्यौचित्य् ख - कुलायौचित्यात्।

१४८ नाव्यशास्त्रम् विस्फारिते चले नेत्रे विधुतं च शिरस्तथा। भयसंयुक्तया दृष्टया पार्श्वयोश् विलोकितैः॥ ७१ द्रुतैश्रूर्णपदेश्रवैव' बध्वा हस्तं कपोतकम्। प्रवेपितशरीरश्ष शुष्कोष्ठः स्खलितं व्रजेत्॥ ७२ एषानुसरणे कार्या तर्जने त्रासने तथा। सत्बं च विकृतं दष्टा श्रुत्वा च विकृतं रवम्॥। ७३ एषा स्त्रीणां प्रयोक्तव्या' नृणामाक्षिप्तविक्रमा। क्वचिदासन्नपतितैविकृष्टपतितैः कचित्॥ ७४ एलकाक्रीडितैः पादैरुपर्युपरि पातितैः। एषामेवानुगैर्ह स्तैर्गतिं भीतेषु योजयेत्।। ७५ वणिजां सचिवानां च गति: कार्या स्वभावजा। तद्यथा-विराटपुत्र उत्तरः । द्रुतैरित्यनेन 'धारालयादिः कोहलोक्तः सूचितः । अनुसरण इति शत्रोः पृष्ठतः आगमनमित्यर्थः। नृणां पुनराक्षिस विक्रमं यत्तनोपाहतं मध्येमध्ये कृतधैर्य यस्यामित्यर्थः । तेन मध्ये गुरुलघु- पादपाता अपि। तदाह-कचिदासन्नपतितैरित्यादि। अथ शान्तरसेगतिर्वेक्तव्या। सचप्राधान्येन तथा प्रयोगसौन्दर्य- मावहति, अतोऽन्तस्संस्काररूपता येषां वणिकपरभृतीनामस्ति "वीर - प्रशान्ता वणिज" इति वचनाद्यतिपभृतयोऽपि च शान्तरसप्रधानाः ये नाटकादौ प्रसङ्गा: भवान्ति तेषासुभयेषामपि गतिमाह वणिजामित्यादिना। सचिवाः अमात्याः। स्वभावशब्देन तत्र तत्नानाविष्टमेव रूपमाह। नैष्ठिका 1 ड - विधात 2 ड - विलोकनैः 3 घूर्णपदैश्चैव 4 ड-अनुकरणे 5ढ- वेकृतस्वरम् न - विकृतं रवम् 6ड - प्रकर्तव्या 7 नृणांच ।

1 ख - सत्त्ववादिना 2 क - अनाविष्टं भावाविष्टमेव। * वारालक्षणं कोहलमते आदावष्टौ द्रुता शेया अन्ते चापि द्रुताष्टकम्। बिरामरहिता धारा अधमेषु द्रुते लये।

द्वादशोऽध्यायः १४९ [कृत्वा नाभितटे हस्तमुत्तानं खटकामुखम्॥ ७६ आदं चारालमुत्तानं कुर्यात्पार्श्व स्तनान्तरे। न निषण्णं न च स्तब्धं न चापि 'परिवाहितम् ॥७७ कृत्वा गात्रं 'तथा गच्छेत्तेन चैव क्रमेण तु।] अतिक्रान्तैः पदैविप्रा द्वितालान्तरगामिमिः॥७ यतीनां' श्रमणानां च ये चान्ये तपसि स्थिताः। तेषां कार्या गतिर्ये तु नैष्ठिकं व्रतमास्थिताः॥ ७९ 'अलोलचक्षुश्र भवेद्युगमात्रनिरीक्षणः। 'उपस्थितस्मतिश्र्वैव गात्रं संर्व विधाय च॥ ८० अचञ्ञलमनाश्चैव "यथावलिङमाश्रितः। विनीतवेषश्र भवेत्काषायवसनस्तथा॥ प्रथमं समपादेन स्थित्वा स्थानेन वै बुधः"। हस्तं च चतुरं कृत्वा तथा चैकं प्रसारयेत्। 'प्रसन्नं वदनं कृत्वा प्रयोगस वशानुगम्"। ८२

"अनिषण्णेन गात्रेण गति गच्छेद्यतिक्रमात्"॥८३ नामिति ब्रह्मचर्यादेव प्रवर्तिता इत्यर्थः । युगं 'चतुरइस्तम् । उपस्थिता झटि- ति संस्कार्रबोधप्रभवा स्मृतिर्यस्य। शान्तत्वादेव हि हृदयं नियम्यमेषां2 वणि- गमात्ययतिप्रभृतीनां निर्जने विषयेति सन्धिबन्धमेव नित्यनिरूपणपरं यस्य। 1 ढ- हस्तमुक्ताङे 2 ड-मुकानां 3ड - तथान्तरे 4न - चैव 5 न - ततो 6ढ -श्रवणानां न - श्रमणानां ज-श्रमणीनां 7ढ-आलोल 8 न- मात्रावलाकन: 9 च -उपस्थितगतिः 10 ड - तथालिङ्गसमाश्रितः 11ड- कृत्वा 12 ड - बुधैः 13 ड- प्रयोजनम् 14 न - प्रसन्नवदन 15 ढ - वशा- तुगः 16 न - सुनिषण्णेन 17 ड- गच्छेदतिक्रमात्। 1क - चतु्ईस्तं 2 क - निर्गमवेलायां 3 क - निर्गम।

१५० नाव्यशास्त्रम् उत्तमानां भवेदेपा लिड्ठिनां ये महाव्रताः। एमिरेव विषर्यस्तैर्गुणैरन्येषु योजयेत्। ८४ तथा' व्रतानुगावस्था अन्येषां लिड्डिनामपि। विभ्रान्ता चाप्युदात्ता वा विभ्रान्ता निशृतापि वा॥ शकटात्यस्थितैः पादैरतिक्रान्तैस्तथैव च। कार्या पाशुपतानां च गतिरुद्तगामिनी। ८६ अन्धकारेऽथ याने च गतिः कार्या प्रयोक्तमिः। भूमौ विसर्पितै: पादैर्ह स्तैर्मार्गप्रदर्शिभि:॥ ८७ लिङ्गूं जपभस्मकौपीनादि। अन्येष्विति नाममात्वृत्तिषु तत्र तु विपर्यासो यथोचितं द्रष्टव्यः। तदथा, लोलं चश्षु मनश्च, लिङ्गं पुनर्जटादि भवति, एवमन्यदुत्पेक्ष्यम्। त्रतानुगत्वं स्फुटयति विभ्रान्ता चेति। 'उन्मत्ादिव्रतं हि श्रयते आगमेषु 'तत्तदुचितैरित्येवमेव गतिरित्यथः । क्रमणादुत्कान्तं कृत्वा गतिः पाशुपतानां परमेश्वरव्रतधारिणां गतिरत्युदात्तेत्यर्थः। यदि वा परमयो-

गतो। एवं रसान्तरसङ्गतिरुक्ता। यच्चान्यैः रौद्रानन्तरं शान्तरसाभिप्रायेण पठितं। 6"रूपादित्वनिराशंसः परोपायविचिन्तकः। चतुष्कलैर्द्िपातैश्र पादैर्भ्रान्तगतिं व्रजोत्" इति। "तदनर्थमेव, एतद्रन्थे पुनरुक्तमपुष्कलार्थ, पुस्तके कर्थं दृष्टमिति

एवं रसानुसारेण गतिमुक्त्वा देशानुसारेणाप्याह। अन्धकार इति अन्धत्वन गमन इति। विसर्पितैरपक्षेपणशून्यैः। मार्गपदर्शिभि: मार्गान्वेषण- 1 ड - व्रतानुगा च स्यादन्येषां लिङ्गिनां गतिः 2 ड-श्रन्धयानेन।

1 क - उत्तमादि 2 क - तन्र तदुचितैरवं 3 क - भ्रमणात् 4 कख - नाकुटिल 5 क - यस्त्वन्येरवीररौद्रान्तरं 6 क- रूपाद्िसत्व 7 ख - तदानव- मेन 8 क - तदूग्रन्थस्य :- 9 ख - उत्प्रेक्ष्यम् 10 ड - इत्यर्थः ।

द्वादशोऽध्यायः १५१

'रथस्थस्ापि कर्तव्या गतिश्ूर्णपदैरथ। समपादं तथा स्थानं कृत्वा रथगतिं व्रजेत्॥ धनुगृहीत्वा चैकेन तथा चैकेन कूबरम्। सूतश्र्वास्य भवेदेवं प्रतोदप्रग्रहाकुलः॥ ८९ वाहनानि विित्राणि कर्तव्यानि विभागशः। द्वुतैश्रूर्णपदैश्रवैव गन्तव्यं रङ्मण्डले॥ ९० विमानस्थस कर्तव्या ह्योषैव खन्दनी गतिः। 'आरोदुमुद्दहेद्रात्रं किंचित्स्यादुन्मुखस्थितम्।। ९१ अस्यैव वैपरीत्येन कुर्याच्चाप्यवरोहणमू। परैरित्यर्थः। कर्तव्या गतिरिति च्छेद: 'तदाह चूर्णपदैः। समपादेन स्थानकेन रथेन गतिः यस्मिन् ढेशे तं त्रजेत, रथविशिष्टा वा गतिः, सामान्यके अकर्म- करभासिका शास्त्र इतिवत्। चूर्णपदैरित्यनेन खण्डवारालयं दुतबहुलं गुर्वन्तं कोहलोकं सूचयति। कूबरं युगन्धरं, पतोद: प्रेषणका, भग्रहो वल्गा, रथ्यानि वाहनानि तानि, प्रकृतिविभागौचित्येन विचित्राणि तुरगबलीवर्द- खरोष्टकानि चित्राणि लिखितानि अस्य सूतस्यैव कर्तव्यानि तचिचित्रपट सूतस्यैव हस्ते वर्जयेदिति यावत। चूर्णपादानां लयविशेवनिरूपणाय पुनर्ग्रहणं द्रुतैरिति। रङ्गमण्डल इत्यननदमाह- 1वस्तुलोडसौ' रथ्यामण्डल एव गतिक्रिकियां करोति तथात्र सर्व तचचित्रं तद्रथाकृति कर्तव्यं तच्चनुगतपदमात्रमेव, येन रथो यातीति पतीयते। एवं सवेत्र, अत एवाह विमानस्थस्यापीति। दिव्यस्या- काशगामिनोऽपि पुष्पकादेरित्यथः। अथ रथमसङ्गादुद्वतं क्रियान्तरमप्याह आरोडुमिति। उद्धहेदू्ध्वे मापयेत्। वैपरीत्येन अधोमुखत्वेन गात्राघोनयनेन 1 ड - अधदस्स्यापि 2 ड. प्रग्रहाकुलम् 3 न - रङ्गमण्डलम् 4 ड- आरूढं 5 ड - स्थितः ।

1 क - तामाह 2 ख - अधमेन ख - घुनर्ग्रहधूरिति 4 ख - रभ्या 5 ख - तच्छत्रम्। * खण्डधाराया लक्षणं-"वेदखत्रिदा: खण्डधारा"

१५२ नाव्यशास्त्रम् अधोऽवलोकनैश्रैव मण्डलावर्तनेन च। आकाशगमने चैव कर्तव्या नाव्ययोक्तभिः। ९२

स्थानेन समपादेन तथा चूर्णपदैरपि॥ ९३ व्योम्नश्वावतरेद्यस्तु तख्ैतां कारयेद्गतिम्। ऋज्वायतोन्नतनतैः कुटिलावर्तितैरथ॥ ९४ भ्रश्यतश्र तथाकाशादपविद्धभुजा गतिः। विकीर्णवसना चैव तथा भूगतलोचना॥ ९५ प्रासाद्द्ुमशैलेषु नदीनिम्नोन्नतेषु च। आरोहणावतरणं कार्यमर्थवशात्तथा॥ ९६ प्रासादारोहणं कार्यमतिक्रान्तैः पदैरथ। उद्दाह गात्रं पादं च न्यसेत्सोपानपडिषु®॥ ९७ 'तथावतरण चैव गात्रमखैव कारयेत्'। प्रासादे 'यन्मया प्रोक्तः प्रतार: केवलो भवेत्॥ ९८ चेत्यर्थः। अथाकाशगति विमानमसङ्गादाह - अधोऽवलोकनेनेति। मण्डलावर्त परिवर्तुलगतिरितिकेचित्। आकाशीयानां चारीमण्डलानां पुनःपुनरावर्तनेनेति तूपाध्यायाः। एतामिति वक्ष्यमाणां कारयेन्नाव्याचार्यो नैः। ऋजुभि: सरळ- ललितजङैः। अत एवायतैरुत्क्षिप्तपातितैः,कुटिलया गत्या आवर्तितैः भ्रमितैः। उन्नतनतैरित्यन्ये पठन्ति, उत्क्षेपकाल उन्नतैः पातनकाले तु नतैरिति व्याच- क्षते। 2भ्रश्यत इत्यबुद्धिपूर्वकं पतत इत्यर्थः। अपविद्धौ त्वरितडोलाकारपातौ सुजौ यस्याम्। अर्थवशादिति स्फुटयति प्रतार इति। तटादवतीर्य ततः शरीरं 1 ढ -वदना - ड -वशादूधैः 3 ड - सोपाने निक्षिपेन्नरः 4 ड- अथा- वतरणं 5 न - गात्रमानस्य रेचयेत 6 ड- या मया प्रोक्ता प्रतारे केवलं भवेत्। 1 ख - नाट्याचार्यो ...... सरल 2 ख - दृश्यतः।

१५३

जलप्रमाणापेक्षा तु जलमध्ये गतिर्भवेत्। तोयेऽल्पे वसनोत्कर्षः प्राज्ये पाणिविकर्षणैः॥ ९९ किंचिन्नताग्रकाया तु प्रतारे गतिरिष्यते। प्रसार्य बाहुमेकैकं मुहुर्वारिविकर्षणैः ॥ 900 तिर्यक्प्रसारिता चैव ह्ियमाणा च वारिणा। अशेषाङ्गाकुला घूतवदना गतिरिष्यते॥ नौस्थसापि प्रयोक्तव्या द्रुतैश्र्ूर्णपदैर्गतिः। अतिक्रान्तेन पादेन द्वितीयोनच्चितेन च।। १०२ प्रासादारोहणे यत्तु तदेवाद्रिषु कारयेत्। केवलं 'तच्च विक्षेपमङ्गिष्वडं भवेदथ॥ १०३ दरुमे चारोहणं कार्यमतिक्रान्तैः स्थितैः पढ़ैः।

प्रयोगेन तारयेत् । प्रतारणमिति 'एतत्प्रकारं व्याचष्टे। जलपमाणापेक्षा त्विति। एतत्स्फुटयति तोयेऽल्प इति। उत्कर्ष: ऊर्ध्व नयनं, पान्ये भूयसि जले य: प्रचारस्तत्न पाणिविचित्रकर्षणेन पताकसर्पशीर्षकादिनोपलक्षितगतिरितति संबन्धः । अबुद्धिपूर्वकन्तु जलेन नीयमानस्य गतिमाह प्रसार्येति । एकैकमिति पर्यायेणेत्यर्थः। अशेषेड्र्ङ् आकुलत्वं यस्यां गतौ तथा आधूतमुच्यते तिर्यक सकृदुद्वाहितं तुलयत्, अस्वतन्त्रत्वाच्चैवं भवति। कैश्चित्तु पर्यायशः पार्श्वत्व- मुक्तं, तदसत्। परिवाहितं ह्वेतत् बुद्धिपूर्वके च जलपतरणे तत्स्यात्, नत्विह। जलप्रसङ्गात् नौगतिमाह-नौस्थस्यैति। एवं प्रसङ्गान्नौगतिमुक्त्वा प्रकृतमेवा- रोहणमनुसन्धत्ते। प्रासादारोहणममिति। ननु वृक्षपासादादि तत्र किं रङ्गमण्डले

1 न - उत्कर्षैः 2 ड - बाहुविकर्षणैः 3ढ - वारिणः 4 ड - पूर 5 च- द्ुतैस्तूर्णैः पदैगतैः 6ड - तूर्ध्व 7 न - अङ्के 8 ड- अतिक्रान्तोत्थितै।

1 ख - एरवप्रकारं क - एरचप्रचार। 20

१५४ नाव्यशास्त्रम् सूचीविद्वैरपक्रान्तैः पार्श्वक्रान्तैस्तथैव च॥। १०४ एतदेवावतरणं सरित्स्वपि नियोजयेत्।* अनेनैन विधानेन कर्तव्यं गतिचेष्टितम्॥ १०५ संज्ञामात्रेण कतव्यान्येतानि विधिपूर्वकम्। 2कस्मान्मृत इति प्रोक्ते किं मर्तव्यं प्रयोक्तृभिः॥ अङ्कशग्रहणान्नागं खलीनग्रहणाद्दयम्। प्रग्रहग्रहणाद्यानमेवमेवापरेष्वपि।। १०७ 'अश्वयाने गतिः कार्या वैशाखस्थानकेन तु। तथा चूर्णपदेश्चित्रैरुपर्युपरि पातितेः॥ पन्नगानां गतिः कार्या पादैः सवस्तिकसंयुतैः"। पार्श्वक्रान्तपद्ं कृत्वा' स्वस्तिकं रेचयेदिह॥ १०९

रथचित्रपटादिन्यायेन दर्शनीयं, नेत्याह संज्ञामात्नेणेति। संज्ञा उक्तरूपरारो- हणाद्यभिनयः। प्रसङ्गादन्यत्नाप्यभिनयं दशयति। अङ्कशग्रहणादित्यादि । तेन चित्र- पटादिवियोगेडपि रथगमनाद्यभिनयनं न युक्तम्। सौकर्यात्तु तत्करणमपि भवत्विति भावः। खवस्तिकसंयुतैरित्युक्तमेव विभजति पार्श्वक्रान्तमिति। एवं देशापेक्षया गतिरुक्ता। नागादिपसङ्गात्त सर्पगतिरपि।

1 न - सरस्सवपि * "अतिक्रान्तेन ...... नियोजयेत्" (१०२-४) इति त्रयःश्रोका: जादिबान्तेष्वाद- रशेषु "तथाऽवतरण चव" (९७ इति श्रोकार्धस्य पश्चात् "प्रासादे यन्मया" इति श्रोकार्धस्य पूर्व वर्तन्ते। 2 च - तस्मान्मृत इति 3 न - प्रतोद्ग्रहणाद्यानं 4 द - आदर्शेडयं श्रोंको न विद्यते 5 द - अन्तस्थानां 6 च - सं्षितैः 7ड-कुर्यांत् 8 न - योजये' दिह।

द्वादशोऽध्यायः १५५

विटस्ापि च कर्तव्या गतिर्ललितविभ्रमा'। पादैराकुञ्चितैः किंचित्तालाभ्यन्तरपातितैः॥ ११० स्वसौध्ठवसमायुक्तौ' तथा 'हस्तौ पदानुगौ। खटकावर्धमानौ तु कृत्वा विटगति ब्रजेत्॥ ५११ कञ्जुकीयस्य कर्तव्या वयोऽवस्थाविशेषतः। 'अवृद्धख प्रयोगज्ञो गतिमेवं प्रयोजयेत्॥ अर्धतालोत्थितैः पादैविष्कम्भैऋजुनिस्तथा। ११२

समुद्धहन्निवाङ्ानि पङुलभ इव ब्रजेत्॥ अथ वुद्दस कर्तव्या "गतिः कम्पितदेहि का"। ११३

"विष्कम्भनकृतप्राणा" मन्दोक्क्षिप्तपदक्रमा॥ ११४ अथावस्थाभेदेन गति निरुपयन् विटावस्थायां तावदाह विटस्यापि चेति। स्वं प्रकृत्युचितं यत्सध्धवस्। कञ्चुकमिति तन्नेपध्योचिता व्ृत्ति: तदिच्छ- त्यात्मन इति "क्यचि च" कञ्चुकीयः। वयोऽवस्थाविशेषत इति यदुक्तं तद्वि- भजत्येवमिति वक्ष्यमाणक्रमेण। विष्कम्भः स्थैर्य तद्येषामिति मत्वर्थीयोऽकारः। समुद्वहन्निति यत्नेनाकर्षन्। एतदेव दृष्टान्तेन शिक्षयति पङ्कलग्न इवेति । अत एव * खञ्जकहेला- विलम्बितलघुमयस्य कोहलोक्तस्य सङ्ग्हः। विष्कंभने यष्टयादिके कृतं सम- 1 ड - विक्रमा 2 न - आकुश्चिता 3 ड केचित् ढ-कैश्चित् 4ड. पदायुक्ती 5 न - हस्त 6द-च 7ढ-आवृद्स्य 8 ड - समुद्दहनस्तथाङ्गानि न - समुद्हंश्च गात्राणि 9ढ -वजन् 10 न - हतः 11 न - देहिता 12 ड. विष्टम्भन 13 ढ - कृताप्राण।

• खख्जकस्य लक्षणं तुम्बुरुणोक्तं यथा-प्रथमं कुटिलं कृत्वा घनमेकें द्रतद्वयम् - गुर्वन्तं खञ्जकं नाम शम्यातालो निरन्तरः। हैलायास्तु तेनेव-चत्वारोऽथ नखा: पूर्वे द्विवक्रं तदनन्तरम्। पुनरप्येवमेव स्याच्छम्यातालो निरन्तरः। पाटैद्वादशभर्युक्त:। कार्याः शेषाश्चतुर्गुणम्। चञ्चत्पुटस्य मदोऽयं हेलाया विधिरच्यने। चश्याद्विजवधूनः च क्रीडारम्यकुडुम्बिनाम्। भवनप्रतिहाराणां योजयेत्तत्पारिक्रमे।। कोहलमते तु तस्याः

१५६ नाट्यशास्त्रम् कृशस्यापि हि कर्तव्या गतिर्मन्दपरिक्रमा। व्याधिग्रस्ते ज्वरार्ते च तपःश्रान्ते क्षुधान्विते॥११५ विष्कम्भनकृतप्राणः कृशः क्षामोदरस्तथा। "क्षामस्वरकपोलश्ष दीननेत्रस्तथैव च।। ११६ शनैरुतक्षेपणं चैव कर्तव्यं हस्तपादयोः। कम्पनं चैव गात्राणां केशनं च तथैव हि॥ ११७ 8दूराध्वानं गतर्ापि गतिर्मन्दपरिक्रमा। विकूणनं च गात्रस जानुनोश्र विमर्दनम्॥ ११८ स्थ लख्ापि हि कर्तव्या गतिर्देहानुकर्षिणी। समुद्हनभूयिष्ठा मन्दोक्क्षिप्तपदक्रमा। ११९ "विष्कम्भगामी च भवेत्निश्चासबहुलस्तथा। श्रम स्वेदाभिभूतश्र व्रजेध्चूर्णपदैस्तथा॥ मत्तानां तुगतिः कार्या मदे"तरुणमध्यमे। १२०

न्वितं पाणो बलं येन। विकूणनं सङ्कोचनं विमर्दनमिति मिश्रपरिहारार्थम्। स्थूलस्येति महाकायस्य श्रमकृत्स्वेदः। 1प - कृशस्याप्यमिनेयावै 2 द - व्याधिस्रस्तस्य च तथा तपशान्तस्य चै- वहि 3 द - विष्टम्भन 4 न - कृतःप्राणः 5 द - क्षामस्वरश्चैवभवेत् 6द्· क्ेशेन च 7 ड -च 8 द - दूताध्वगस्यापि गतिःशनैः 9ड.तु 10द- विष्टम्भ 11 द - पदे ड-मन्दे।

"चत्वारो लघवः पूर्वमन्ते च गुरुणी तथा। पुंनरष्येवमेव स्यान्मात्रा ह्यधमजातिषु। प्रयोक्तव्याधव हेला तालश्चञ्चतपुटस्य च । उद्यानभवनकाडादीपिकालोकने तथा। भविष्यन्नायके चैव कन्यानां टक्करागतः। मालववेसरिकाख्यो रागोऽत्र विहितः सदा। इति। विलम्बितालक्षणं तु कोहलेन- "लघुनी गुरुणीचैव लघू आद्यन्तयागुरू विलम्बिता ब्रुवा झेया षठूपितापुत्रभङ्गकृत्। सर्वासामेव नारीणामभिसारपरिक्रमे । सौम्या तु हिपदीचात गेया मालवकैशिके।।" इति।

द्वादशोऽध्यायः १५७ वामदक्षिणपादाभ्यां 'घूर्णमानाऽपसर्पणैः॥ १२१ अवकृष्टे मदे चैव हयनवस्थितपादिका। विघूर्णितशरीरा च 'करैः 'प्रस्खलितस्तथा' ॥१२२ उन्मत्तस्यापि कर्तव्या 'गतिस्त्वनियतक्रमा। बहुचारीसमायुक्ता 'लोकानुकरणाश्रया॥ रूक्षस्फुटितकेशश्रव रजोध्वस्ततनुस्तथा। १२३

अनिमित्तप्रकथनो बहुभाषी विकारवानू॥ गायत्यकस्माद्धसति "सड़ेचापि न सज्जते"। १२४

नृत्यत्यपि च संहृष्टो वादयत्यपि वा पुनः॥ १२५ कदाचिद्दावति जवात्कदाचिद्वतिष्ठते"। कदाचिदुपविष्टस्तु" "शयानः स्ात्कदाचन॥ १२६ नानाचीरधरश्र्वैव रथ्यास्वनियतालयः। उन्मत्तो भवति ह्येवं" तस्ैतां" कारयेद्धतिम्॥ १२७ स्थित्वा नूपरपादेन दण्डपादं प्रसारयेत्। "बद्धां चारीं तथा चेवं कृत्वा स्वस्तिकमेव च ॥ १२८ अनेन चारीयोगेन "परिभ्राम्य तु मण्डलम्। बाह्यभ्रमरकं चैव "रङ्गकोणे प्रसारयेत्॥ १२९ 1 ड - घूर्णमानोऽपसर्पणैः 2 ड-अपकृष्टे 3 ड -पदैः 4द - प्रचलितैः 5 द -अथ 6 न - गतिस्तु नियत ड -गतिश् नयत द - गतिस्त्वभिनयक्रमा 7 द - बाहु 8द -लोकार्थ 9न - रूक्षस्फन्दित ड-रूक्षस्फटिक प-रूक्ष- स्कुरित 10 न - रुदतीह तथा पुनः : 11 द् - संइते 12 ड - अवतिष्ठति 13 प - उपतिष्ठति 14 ड · शयितः स्यात् 15 ड - एष 16 प - तस्य तां 17 ज - बध्चा 18 ड - परिक्रम्य चतुर्दिशम् 19 द - रङ्काण तु योजयेत्।

१५८ नाव्यशास्त्रम्

त्रिकं सुवलितं कृत्वा लताख्यं हस्तमेव च। विपर्ययगतैर्हस्तैः पद्धयां सह गतिर्भवेत्। १३० त्रिविधा तु गतिः कार्या खञ्जपङ्गकवामनैः। विकलाङप्रयोगेण कुहकाभिनयं प्रति॥ १३: *एक: खञ्जगतौ 'नित्यं स्तब्धो वै चरणो भवेत्। तथा द्वितीय: कार्यस्तु पादोडग्रतलसंचरः॥ १३२ स्तब्धेनोत्थापनं कार्यमङ्गस्य चरणेन तु। 'गमनेन निषण्णः सादन्येन चरणे न तु॥ १३३ इतरेण निषीदेच्च क्रमेणानेन वें त्रजेत्। एषा स्वञ्जगतिः कार्या तलशल्यक्षतेषु" च॥ १३४ पादेनाग्रतलस्थेन गतिः कार्याञ्चितेन तु। निषण्णदेहा पङ्ोस्तु" "नतजङ्का तथैव च"॥ १३५ पद्धयां सह विपर्ययगतैरिति पादचेष्टा तथा करकर्मण्यनुवर्तनीयेति। कुहका: अधमा लिङ्गिन इति केचित्। कुहकशब्देन हास्यरस इत्येतत्। तले पादतले 'शल्यादिक्षतमस्य तस्मिन् गतिमाह पादेनाग्रतलस्थेनेति * नर्क्ुटः ।

1 ड- विविधानुगतिः 2 द - कुहना 3 ड - एतत् 4 द् - नित्यस्तब्धो 5 न - स्तब्धेनोद्वाहनं द - स्वयैनोत्थापनं (?) 6 द - आदर्शे - श्रोकार्ध न दृश्यते 7 ड - विषण्ण: 8 ड - विषीदेत् 9 न - खण्डप्रयोगेषु 10 न - कृतेषु 11 न - पुनरग्रतले गम्ये 12 ड - अश्वितेन व्रजेत्तथा 13 न - कार्या तु प कर्तव्या 14 द - नते जङ्गे 15 ढ - तु ।

1 कस्यादि * नर्कुटस्य लक्षणं यथा -- "गुरुणी लघुनी गद्विद्विरभ्यस्ते प्रयोजयेत्। तद्घ्रुवा नर्कुटं प्रोक्तमेतदर्धेन नर्कुटी॥ शकारेण प्रयोक्तव्यं हास्ये विटविदूषकैः ! नर्कुटं नर्कुटे वृत्ते हिन्दोलस्य तु भाषया॥" इनि। तुम्बुरुणापि "वेश्याचेटविटप्रेष्यस्त्रीविधानां नियोजयेत्" इति नर्कुटीनर्कुटयोर्विनियोग उक्तः॥

द्वादशोऽध्यायः १५९

सर्वसंकुचिताङा च 'वामने गतिरिष्यते। न तस् विक्रम: कार्यो विक्षपश्ररणस च।। १३६ सोद्ाहिता चूर्णपदे सा कार्या कुहकात्मिका। विदूषकस्यापि गतिर्हास्यत्रयविभूषिता॥ १३७ अङकाव्यकृतं हासं हारयं नेपथ्यजं' स्मृतम्। दन्तुरः खलतिः कुब्जः खञ्जश्च विकृताननः॥१३८ 'यदीदृशः प्रवेशः स्ादङ्गहारयं तु तङ्गवेत्"। १३९ अत्यायतपदत्वाच्च अङ्कहास्यो भवेत्तु सः। काव्यहारं तु विज्ञेयमसंबद्धप्रभाषणैः ॥ १४० अनर्थकैर्विकारैश्व तथा चाश्लीलभाषणैः। 1चीर चर्ममषीभस्मगैरिकाद्यैस्तु मण्डितः"॥ यस्तादृशो भवेद्विप्रा हास्ो नेपथ्यजस्तु सः। १४१

तस्मात्तु "प्रकृति ज्ञात्वा भावं कार्य च तत्वतः॥ १४२ "8गतिप्रचारं विभजेन्नानावस्थान्तरात्मकम्। प्रवेश इति यद्यस्मादीदृशः प्रवेश्यमानः पात्रविशेषः रङ्गेभवति ततोऽङ्गहास्य- मिति। प्रवेशपदेन नाव्य एव रसो न लोक इति दर्शयति। असंबद्ध निरर्थ- मनुचितं च, तद्याचष्टे अनर्थकैरश्लीलैश्चेति, अश्रियमशोर्भां रातीति रेफस्य लत्वम् । तस्मादिति त्रिपकारं हास्यमाश्रित्य कचिदेकः प्रकार: कचित दवौ 1 ढ - वामेन 2 ड - समन्विता 3 ड -वाक्यकृतं +ड-नैपथ्यजं 5 ड- य ईदशः न - यदीदृशो भवेद्विप्राः अङ्गहास्यं तु तत्स्मृतम् 6 ढ - तत्सृतम् 7 द - अयं श्ोकः "काव्यहास्य'मिति श्रोकस्यानन्तरं नेपथ्यहास्यलक्षणमिति दृश्यते लेखक- प्रमादात्। 8 द - आयतत्वाइवतत्वाञ्च (?) हास्यं नेपथ्यजं तुतत् 9ड - असंबन्ध- प्रभाषणात् 10 द आदर्शे अयं श्ोको न वर्तते 11 प - गैरिकादिविभूषणैः 12 ड - प्रकृतीर्ज्षात्वा 13 प - गाति। 1 पङ्क इतीयमन्यस्ात्।

१६० नाव्यशास्नम् 'स्वभावजायां विन्यस कुटिलं वामके करे॥ १४३ तथा दक्षिणहस्ते च कुर्याच्चतुरकं पुनः'। पार्श्वमेकं शिरश्रवैव हस्तोऽथ चरणस्तथा॥ १४४ 'पर्यायशः संनमयेल्यतालवशानुगः। *स्वभावजा तु तत्ैषा गतिरन्या विकारजा॥ १४५ 'अलाभलाभाङ्गुक्तसय' स्तब्धा तस गतिर्भवेत्। कार्या चैव हि नीचानां चेटादीनां परिक्रमात्॥१४६ अधमा इति ये ख्याता नानाशीलाश्र ते पुनः। पार्श्वमेकं शिरश्रैव करः सचरणस्तथा॥ १२७ "शकारख्ापि कर्तव्या गतिश्वञ्चलदेहिका। कचित्सर्व इत्यनेन क्रमेण विदूषकः स्वामिनः प्रकृति राजामात्यश्रेष्ठि'प्रकृति- भावं चित्तवृति करणीयं ज्ञात्वा विभाग: कार्यः। 2न च राजनि संनिव्ृत्ते श्रीलभाषणं समुचितम्। एवं सवेत्रोह्यम्। गत्युपयोगिनं वृत्तान्तमस्याभिधाय गतिमाह-स्वभावजायामिति।अना- वेशे सति 'बकवद्मनस्योक्तत्वात्। लयो विलम्बितः, तालः बुतलघुगुरुपाय इह स्वीकृतः। 'अन्या द्रुतलयत्वेन पुतकालमानाद्वाहुल्येन 'शोकादिः सभा- वजा। गर्बात्मकोऽपि विकारो भवतीत्याशयेनाह अलाभलाभादिति। अलाभ: लाभपूर्वकाल्ाभात्। भुक्तं वस्त्राद्युपलक्षयति । भयादौ तु 'परित एवास्य

ड-सभावजाया 2 ड - हस्तं च ढ -हस्तं तु ड - ततः ढ - तथा 4 ड. पर्यायतः 5 न - संनमेन्तत् ड-संनमेत प - स्वभावजाता 7 ड - अलभ्य 8 ड - भक्षस्य द - उत्कस्य 9 द - मातृकायामयं श्रोको न वर्तते 10 ड - इदं श्लोकार्ध नसंज्ञकादर्शेऽत्रैव वर्तते। प-मातृकायां तु "अलाभलाभा"दिति श्ोका- र्धानन्तरमेव। जझढडत मातृकासु तुन विद्यते। 1 प्रभृति 2 सहि 3 वक्रत्वं गमनस्य 4 न्यायतरं चरतेन बलुतकालः 5 अद्यशोकादि: क -अन्यरोकादिः 6 प्रोक्तं न प्राकू

द्वादशोऽध्याय: १६१ गतौ नमेत चेटानां दृष्टिश्वार्थविचारिणी'॥ १४८

'सगर्विता चूर्णपदा शकारस्य गतिर्भवेत्। १४९

जात्या नीचेषु योक्तव्या® विलोकनपरा गतिः॥१५०

क्रम: । (शकारस्यापीति) शकारबह्ुला यस्य भाषा स शकारः। शकारोप- लक्षितशकादिजनपदवासीत्यन्ये, यद्ृक्ष्यते 'शकाराभीरचण्डाल' (अध्या १७-६०) इत्यादि। हीनाशय उस्तमपदेऽभिरोपितः शकार इत्यन्ये। अध्व हारस्य श्रोक :- प्राकृतेऽपि शकारस्य विभूतिर्न प्रसिद्धये। तद्विभूतिरपभ्रंशे तापस्येव प्रकाशिता(१)।। ममापि चातार्थे श्लोक :- लब्धापशब्दघटना विघुतश्च धर्मः स्वार्थप्रतीतिकलनां प्रति का कथैव। 3मूर्धन्यतां गमयता भवता शकार: शक्रोति यत्र न विधे हृदि किं न्यधायि॥ तथा- सकलजनतालभ्यः सोडयं शकार इति स्फुटं विरचयति यन्मूर्धन्यत्वं विुईतलक्षणा। हततनुरियं लोके जातापशब्दपरम्परा परिचयमयी वार्ता कीर्ति निकृत्य निकर्तनी। इति प्रतिज्ञाचाणक्ये तन्महाकविना भीमेन राजापि विन्ध्यकेतु: शकार इति भूयसा व्यवहृतः । वस्त्राभरणसंस्पर्शालोकनगर्वयोगोडल पक्षे क्रिष्ट- 1 न - अर्धनिमेषिणी 2 न - वज्राभरणसंस्पर्शे 3 द - मातृकार्यां श्ोकार्घ नास्ति 4ड गर्विता चूर्णपादस्य 5 श्रोकोऽयं द मातृकाया न वर्तते 6 ज- कतव्या।

1 अथ हासस्य 2 प्रकाशिका3 मूर्धन्यतोऽङ्गममता। 21

१६२ नाव्यशास्त्रम् असंस्पर्शाच्च लोकस 'स्वाङ्गानि विनिगूह्य च। म्लेच्छानां जातयो यास्तु पुलिन्दशबरादयः॥ १५१ तेषां देशानुरूपेण कार्य गतिविचेष्टितम्'। पक्षिणां श्वापदानां च पशूनां च द्विजोत्तमाः॥१५२ स्वस्वजातिसमुत्थेन स्वभावेन गतिर्भवेत्'। सिंहर्क्षवानराणां च गतिः कार्था प्रयोक्ताभः॥ १५३ या कृता नरसिंहेन विष्णुना प्रभविष्णुना। "आलीढं स्थानकं कृत्वा गात्रं तसैव चानुगम्॥ १५४ जानूपरि करं 'ह्यकमपरं 'वक्षसि स्थितम्। 'अवलोक्य दिशः" सर्वाश्िबुकं बाहुमस्तके॥ १५५ गन्तव्यं विक्रमैर्विप्राः पञ्चतालान्तरोत्थितैः। "नियुद्धसमये चैव रङ्गावतरणे तथा॥ सिंहादीनां प्रयोक्तव्या गतिरेषा प्रयोक्तभिः। १५६

शेषाणामर्थयोगेन गतिं स्थानं च योजयेत्॥ १५७ तरः न चार्यदेशजातिः शकारः कथ्षित्प्रसिद्ध, म्लेच्छजातीनां पृथगेव निर्व- क्ष्यते "म्लेच्छाना जतयो यास्तु" इत्यादिना, तस्मादिहायमीदृश एव शकार इति युक्तम्। प्भविष्णुनेति वचनादिदं सूचयत्यसाववतरणप्राधान्येन, ये ऋक्षवान- रादयो जाम्बवत्सुग्रीवाङ्गदहनूमत्पायाः, तेषामेवेयं गातिः। अन्येषां तु स्वजा- त्यानुरुप्येणैव। तस्यैवेत्यालीढस्यानुगतं गात्रं वामभागगमनमित्यर्थः । 1 ड - अङ्गानि 2 द पुलिन्दाद्या द्विजोत्तमाः 3 ड- गतिविचारेण 4 द- विचेष्टितैः 5 द -प्रतियोजयेत् 6ड-आलीढस्थानकं 7 ड-चैकं 8न- चोपरि द -चैव स्वस्थितम् 9द - विलोलितं शिर: कृत्वा न - चिलोकितं शिर: कृत्वा 10 ड - इश: 11 श्रोकोडयं दसजञके नास्ति।

द्वादशोऽध्याय: १६३ वाहनार्थप्रयोगेषु रङ्ावतरणेषु च। एवमेताः प्रयोक्तव्या नराणां गतयो बुधैः॥ १५८ 'नोक्ता या या मया ह्त्र ग्राह्यास्तास्ताश्ष लोकतः। अतः परं प्रवक्ष्यामि स्त्रीणां गतिविचेष्टितम्।१५९ स्त्रीणां स्थानानि कार्याणि गतिष्वाभाषणेषु च। आयतं चावहित्थं च अश्वक्रान्तमथापि च॥ १६० '[स्थानान्येतानि नारीणामथ लक्षणसुच्यते]। 'वामः स्वभावतो यत्र पादो विरितः समः॥ १६१ तालमात्रान्तरे न्यस्तसत्र्यश्रः पक्षास्थताऽपरः। प्रसन्नमाननमुरः समं यत्र समुन्नतम्।। लतानितम्बगौ हस्तौ स्थानं ज्ञेयं तदायतम्। १६२

[दक्षिणस्तु समः पादस्त्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः॥ १६३ वामः समुन्नतकटिश्वायते स्थानके भवेत्। आवाहने विसर्गे च तथा निर्वर्णनेषु च। चिन्तायां चावहित्थ च स्थानमेतत्प्रयोजयेत्] १६४

रङ्डावतरणारम्भः पुष्पाञ्जलिविसर्जनम्॥ १६५ 1 ड - नोक्ताश्च 2 ड - ताश्चापि 3 द् -आदर्शे श्ोकस्यार्धे न वर्तते 4ड- आभरणेषुच 5 द-वा 6 द-अदर्श एव दृश्यते 7 ढे-स्थानकत्रयलक्षणविनि- योगपाठ: कखवगघचभम-आदर्वेषु समान एव। कुण्ड कीकृतस्तु पाठो तदन्येष्वाद- शेंपु दृशयते । जायसेनापतिशार्ङ्गदेवकुम्भकणे: पूर्वः पाठ रव गृहीतः, भोजदेवेन त्वपर इति ज्ञायते। 8 ढ - निर्वहणेतु च - द निर्बलेधुच 9द आदर्शे श्ोकद्यं न वर्तते। ड- आदर्शे वर्तते.

• आयतं स्त्रीणामेव खथानकमिति केचित्, रङ्गावतरणारम्भे पुरुषाणाम- पीति परे।

१६४ नाव्यशास्त्रम् मन्मथेर्ष्योद्भ्वं कोपं तर्जन्यङ्लिमोटनम्। निषेधगर्वगाम्भीर्यमौनं मानावलम्बनम् ॥ १६६ स्थानेऽस्मिन् संविधातव्यं दिगन्तरनिरूपणम्। [समो यत्र स्थितो वामस्व्यश्रः पक्षस्थितोपरः॥ समुन्नतकटिर्वामस्त्ववहित्थं तु तद्भवेत् ]। 'पुरो विचलितस्त्र्यश्रस्तदन्योऽपसृतः समः॥ १६८ पादस्तालान्तरन्यस्तस्त्रिकमीषत्समुन्नतम्। पाणिर्लताख्यो यत्रैकस्तदन्यस्तु नितम्बगः॥ १६९ अवहित्थं समाख्यातं स्थानमागमभूषणैः। विलासलीलाबिब्बोक श्रृङ्गारात्मनिरूपणें॥ १७० स्थानमेतत्प्रयोक्तव्यं भर्मार्गावलोकने। [स्त्रीणामेतत्स्मतं' स्थानं संलापे तु स्वभावजे॥ १७१ निश्चये परितोषे च वितर्के ®लज्जिते तथा]। पाद: 'समस्थितश्रैक एकश्राग्रतलाञ्चितः॥ १७२ सूचीविद्दमविद्धं वा "तदश्वकान्तमुच्यते। स्खलितं घूर्णितं चैव गलिताम्बरधारणम्॥ १७३ कुसुमस्तबकादानं परिरक्षणमेव च। वित्रासनं सललितं तरुशाखावलम्बनम्।I १७४ 1 द् - समस्थितो वामपादस्त्रयश्रस्तालान्तरोऽपर: 2 ड.शोकद्वयं-कादि चान्तैषुभमयोश्ञ वर्तते, नान्येषु। 3 ड - अयं करवगघचछडभम-आदर्शेष्वेव ड-विवाहलीलालावण्ये 4 ड - शृङ्रारादि 5 क - निरूपणैः 6 ड - तथा 7दू-स्थितं 8.ड- चिन्तने 9-ड - समुत्थितः द-समस्थितरत्वकः 10 द- ह्यश्वकान्त तदुच्यते 11 दनजझठप - मातूकासु श्ोकदय न दृश्यते।

१६५ स्थानेऽस्मिन्संविधानीयं स्त्रीणामेतत्प्रयोक्तमिः। '[शाखावलम्बने कार्य स्तबकग्रहणे तथा॥ १७५ विश्रामेष्वथ नीचाना नराणां चार्थयोगत:] 'स्थानकं तावदेव खाद्यावच्चेष्टा प्रवर्तते॥ १७६ 'भझनं च स्थानकं नृत्ते चारी चेत्समुपस्थिता। एवं स्थानविधि: कार्य: स्त्रीणां नृणामथापि च॥१७७ "पुनश्ासां प्रवक्ष्यामि गति प्रकृतिसंस्थिताम्। कृत्वावहित्थं स्थानं तु वामं चाघोमुखं भुजम्। नाभिप्रदेशे विन्यस सव्यं च खटकामुखम्। ततः सललितं पादं तालमात्रससुत्थितम्॥ १७९ दक्षिणं वामपादसय बाह्यपार्श्रे विनिक्षिपेत्। तेनैव समकालं च "लताख्यं वामकं भुजम्"॥ दक्षिणं विनमेत्पार्श्र न्यसेन्नाभितटे ततः। नितम्बे दक्षिणं कृत्वा हस्तं चोद्वेष्ट्य वामकम्॥१८१ स्खीलतमिति पदम्।'तथा विशेषेण च्युत इत्यर्थः। प्रकृतिसंस्थितामित्य- विशेषोक्ता प्राधान्यात्माथम्यात् तदस्ति(?)गतिरित्युच्यते। 'कृत्वावहित्थमि- त्यादि। वामश्रेति। लताखयं बाह्यपार्श्वे कनिष्ठाुलिदेशे। 1 न - ग्रहण 2 श्ोकाडयं कादिचान्तासु मातृकासु न वर्तते 3 ड देवानां 4 द - नराणामथयागतः 5 श्लोकोडयं कादिछान्तेष्वेव वर्तते 6 छ- भग्रेडवस्थानके 7 श्लोकार्धमिद कखगचछेशु न वर्तते 8 ड - करम् 9 द तालमात्रं समुत्क्षिपेत् 10 ढ - तालाख्यं 11 दे - वाभपादकम् 12 द्- पुनः । 1क- पदं : क - तमस्ति 3 के -कुलावहित्थामिति ख-तूलावहित्थ- मिति 4 ख - लतासयं।

१६६ नाध्यशास्त्रम् ततो वामपदं दद्याल्ताहस्तं च दक्षिणम्। लीलयोद्दाहितेनाथ शिरसानुगतेन च॥ १८२ किंचिन्नतेन गात्रेण गच्छेत्पञ्चपदीं ततः। यो विधि: पुरुषाणां तु' रङ्ुपीठपरिक्रमे।। १८३ स एव प्रमदानां वै कर्तव्यो नाव्ययोक्तभिः। षट्टलं तु न कर्तव्यं तथाष्टकलमेव च॥ १८४ पादख पतनं तज्ज्ञैः खेदनं तद्वेतस्त्रियाः। सयौवनानां नारीणामेवं कार्या गतिर्बुधैः॥ १८५ स्थानीया या: स्त्रियस्तासां संप्रवक्ष्याम्यहं गतिमू। कृत्वावहित्थं स्थानं तु वामं न्यक्ष कटीतटे॥ १८६ आद्यं चारालमुत्तानं कुर्यान्नाभिस्तनान्तरे। न निषण्णं न च स्तब्धं न चापि परिवाहितम्।। यो विधिरिति वामवेधं ततः कुर्यादिति। अतिदेशेन चेदं दर्शयति याव- ती काचिद्रसप्रकृतिदेशकालापेक्षा नृणां गतिरुक्ता सा सरवैवोक्तविलासरूप- प्रकारानुविद्धा' स्त्रीणामपि विवक्षिता। 'दिक्कलापरिमाणत्वं यत्र शोभोदात्तं तत्न विशेषमाह। एतत्मागेव व्याख्यातं चतुष्कलादभ्यधिको न स्त्रीर्णा मान- विधिरिति। अष्टकलग्रह्ण तदप्यधिकं मानं पुरुषेष्वपि नास्तीति सूचयाि। अन्यथा षद्कले निषिद्धे काष्टकलस्य संगतिस्तन्निषेधेन। स्थानीया मध्यम- वयसः, अत एव मध्यम:कृतित्वमनूद्यम्। आद्य दक्षिणम् । परिवाहितमिति 1ड - पाद 2 ड - शिरसोडनुगतेन द-शिरसात्र 3 सार्ध एक: श्रोक: कखडढ -मातृकारस्ेव + द -नमत 5 द् - हि 6 द - षहकलं तन्तु कर्तव्यं न -न प्रयोक्तव्यं 7 द - खेदने 8 ड - स्थवीयसीनामेतासा।

1 ख - रूपानुविद्धा 2 क - दिक्ताल परिमाणत्वं ख -दिकाल 3 क. काष्ठकलास एकत्रिकः ख-काष्ठकलासंकेतिक तन्निषेधेन 4 ख - अथ।

द्वादशोऽध्यायः १६७

कृत्वा गात्रं ततो गच्छेत्तेनैवेह क्रमेण तु। प्रेष्याणामपि कर्तव्या गतिरुदभ्रान्तगामिनी॥१८८ 'किंचिदुन्नमितैर्गात्रेराविद्ध भुजविक्रमा। स्थानं कृत्वावहित्थं च वामं चाघोसुखं भुजम्॥ नाभिप्रदेशे विन्यस् सव्यं च खटकामुखम्। अर्धनारगतिः कार्या स्त्रीपुंसाम्यां विमिश्रिता॥ उदात्तललितैर्गात्रैः पादैलीलासमन्वितैः। या पूर्वमेवाभिहिता ह्रुत्तमानां गतिर्मया॥ १९१ स्त्रीणां कापुरुषाणां च 'ततोडर्धार्ि तु' योजयेत्। मध्यमोत्तमनीचानां तृणां यद्गतिचेष्टितम्॥ १९२ स्त्रीणां तदेव कर्तव्यं ललितैः पद्तिक्रमैः।

सविभागमधमानां गतिमाह प्रेष्याणामित्यादि। उद्भ्रान्तगामिनीति समद- विकारा, आविद्धो वर्तनाबहुलो वाहुजानां 'विक्रमस्य नार्यो अर्धमिति नपुंसक- लक्षणा तृतीयप्रकृतिरुच्यते, 2समप्रविभागविवक्षया चार्धनपुंसकमिति समासः उदा त्तत्वं पुरुषाणां लालित्यं योषितां गतौ। गति रेति चतुस्ताला चतुष्क- ला च, अनुत्तमस्त्रीणां द्विताला द्विकलेति ततोऽप्यर्धा कापुरुषाणां, तत्कर्म- कराणामेकताला 'एककला चेति। किमुत्तमानामेवेयं स्थाने दर्शयति मध्य- मोत्तमानां तृणां अपुंसां यद्धतिचेष्टितं तदेव तदोदात्तमध्यमोत्तमनीचाना स्त्रीणां तथा तत्कर्मकराणां कुर्यादित्युत्तमग्रहणम्।

1 ड - क्वचित् 2 च - तु 3 द - पूर्वमेव वि हेता 4 द - तदर्धेन तु 5 ड - च ।

1 क - विक्रम: स्यात् 2 क - संप्रति विभाग 3 क - उदारत्वं 4 क - द्विकला 5 ख - अयं सा।

१६८ नाव्यशास्त्रम् वालानामपि कर्तव्या स्वच्छन्दपद्विक्रमा। १९३ न तसां सोष्ठवं कार्य प्रमाणं न प्रयोक्तृभिः। तृतीया प्रकृतिः कार्या नाम्ना चैव नपुंसका॥ १९४ नरस्वभावसुत्सृज्य स्त्रीगति तत्र योजयेत्] विपर्ययः प्रयोक्तव्यः पुरुषस्त्रीनपुंसकै: ॥ १९५ स्वभावमात्मनस्त्यक्त्वा तद्भावगमनादिह। 'वयाजेन क्रीडया वापि तथाभूयश्ष वञ्चनात्॥ १९६ स्त्री पुंसः प्रकृतिं कुर्यात् स्त्रीभावं पुरुषोऽपि च। 'धैर्योदार्येण सत्वेन बुद्धया तहच्च कर्मणा॥ १९७ 'स्त्री पुमांसं त्वभिनयेद्वेष वाक्यविचेष्टितैः। सर्वग्राहकं दर्शयितुं यत्रोत्तमादिविभागो नोद्िन्नः तत्न गतिमाह वालाना- मपीति । तद्भावगमनादिति। यदेव रूपं यो गृह्नाति तदीयैव तस्य गतिः । विपर्ययपरिग्रहे च विशिष्टार्थ 'कारणमाह व्याजेनेति । व्याज: कस्यचि- त्कार्यस्य साधनाय, यथा विदूपकस्य संकेतस्थाने चेटिकावस्त्रधारणम्। क्रीडा- यथा इष्टजनस्याकृतौ नायिकानाम्। वश्चनादिति यथा विदूषकं वञ्चयितुं चेटकस्य स्त्रीवेषकरणम्। अपिचेति ग्रहणात् स्त्रीपुंसयोनपुंसकेन सह तस्य च ताभ्यां सह विप- र्ययं दर्शयति। अत्ैव विपर्यये गतिविपर्ययपसङ्गेन व्यभिचारिभावसान्विको- पाङ्गाद्यभिनयविपर्ययमप्याह धरयौदार्येणेति। धैयौदार्ये सामान्याभिनयोक्ते। ताभ्यां भावा उपलक्ष्यन्ते । बुद्धयेति स्थायित्वम्, सच्वेनेति साच्विका: कर्मणेति स्थानकादिविषयः, वेषेति आहायपकारा, वाक्येति वाचिकगव- संस्कृतादिप्रयोग:, चेष्टितैरिति अन्तरालस्थाने त्रिपताकादयः । 1 ड - गतिविक्रमा 2द -तस्य ड-तस्याः 3-अय क्षोकः कादि छानतेष्वादर्शेषु न वर्तते 4ढ- नपुंसके 5 न - व्यायामेन क्रीडयापि 6 ड- धैर्योदारेण 7 ड -न स्त्रीपुंस 8प - एष छ-एव। 1 ख- करणं 2 ख -धैर्यौदार्या 3 क - सात्विकादि।

द्वादशोऽध्यायः। १६९

स्त्रीवेषभाषितैर्युक्त: प्रेक्षिताप्रेक्षितैस्तथा॥ १९८ मृदुसन्नगतिश्रवैव पुमान्स्त्रीभावमाचरेत्। ['जातिहीनाश्ष' या नार्यः पुलिन्दशबरा ना:।। १९९ याश्वापि तासां कर्तव्या तज्जातिसदशी गतिः। व्रतस्थानां तपःस्थानां लिङ्डस्थानां तथा पुनः।।२०० खस्थानां चैव नारीणां समपादं प्रयोजयेत्। उद्धता येडङ्हारा: स्युर्याश्वार्यो मण्डलानि वा॥२०१ तानि नाट्यप्रयोगज्ञैर्न कर्तव्यानि योषिताम्]। तथासनविधि: कार्य: स्त्रीणां नृणामथापि च'॥ २०२ नानाभावसमायुक्तस्तथैव शयनाश्रयः। विष्कम्भिताञ्चितौ पादौ 'त्रिक किंचित्समुन्नतम्। हस्तौ कट रुविन्यस्तौ स्वस्थे खादुपवेशने। यथास्थानकगतैः पूर्वपश्चाद्भावि तथोपवेशनात्मकमासनमपीति तद्विघ- माह तथासनविधिरिति। तथैवेति गतौ 'हि शयनमपि पूर्वपश्रान्भावि शयना- श्रय इति शेष:, विष्कम्भेन वैशाखस्थानकोचितेन विस्तारेणश्चितौ विस्तीर्णान्तरौ सुन्दरौ पादौ, न त्वत्ाश्चितपादलक्षणयोगः । स्वस्थे पुंसि यदुपवेशनमासनपीठिकादौ तत्न त्रिकमुन्नतं स्यादिति संबन्धः। "इति शब्देन वाक्यार्थः, स्यादित्यत्र कर्तव्याख्येय" इति स्यादिति। हस्ताविति कर्कटरूपौ 1 ड- प्रेषिताप्रेषितैः 2 ड - मृदुमन्द द - मृदुसत्व 3 श्रोकत्रयं कादि छान्तेषु न दृश्यते 4 ड - विजातीयास्तु 5 ड -तथव च न - तथापरः 6 छा दिसकलादर्शेषु-अथासनविधि: 7 ड - नृणा स्तरीर्णां विशेषत्र्रा्ा द् र वा 8 तथा च 9 ब - वक्ष: 10 स्वस्थाद्यासनलक्षणविनियोगश्षोकाः नम-मातृकयोः पाठभदतया दशयन्ते। नमातृकापाठस्तु भमपाठक्रम एव दीयते संवादवाहुल्यात्

3 क - गते ख - गतो 22

१७० नाव्यशास्त्रम्

पाद: प्रसारितः किंचिदेकश्रैवासनाश्रयः॥ २०४ शिरः 'पार्श्चानतं चैव सचिन्त उपवेशने। चिबुकोपाश्रितौ हस्तौ बाहुशीर्षाश्रितं शिरः॥ २०५ संप्रणष्टेन्द्रियमना भवेच्छोकोपवेशने। प्रसार्य बाहू शिथिलौ तथा चापाश्रयाश्रितः॥२०६ मूर्छामदश्रमग्लानिविषादेषूपवेशयेत्। सर्वपिण्डीकृताङ्गस्तु संयुक्त: पादजानुभिः॥ २०७ 'व्याधिव्रीडितनिद्रासु ध्याने चोपविशेन्नरः। तथाचोत्कटिकं स्थानं स्फिक्पार्ष्णीनां समागमः॥ पित्ये निवापे जप्ये च सन्ध्यास्वाचमनेऽपि® च। विष्कम्भितं पुनश्रवैव 'जानु भूमौ निपातयेत्॥ २०९ समाहारद्न्द्वे। संप्रणट्टशब्देनेन्द्रियमात्र' इति पाठः मन इति पाठे श्रोच्यत्वे कृते त्वध्याहृत्य संगतिः कार्या । अपाश्रयन्तीत्यादिकमाश्रितम्। उपवेशयेदिति सवार्थे िच आचार्ये वा कर्तभूतमात्रम्, आचार्यास्तु बाहू प्रसारयेवासने उप- वेशयेत् विश्रामयेदित्याहुः। पिण्डितत्वमङ्गानां जानुविश्लेषादूर्ध्वकारयं कुटिलीकरोतीत्युत्कट 2संज्ञायां कुटतेः5। अत्र च विरलत्वं जातुनो: स्फिग्भ्यां भूमे: परामर्शः, पूर्वत्र तु नैतदुभयमपीति विशेषः । पित्र्य इति श्राद्धादौ, निवापसलिल इति पितृतर्पणे प्रतिग्रहार्थ परस्य सलिलदाने तत्पतिग्रहे च। सन्ध्याशब्देन तदवसरोचितं जपध्यानादि । विष्कम्भितमिति विस्तरितमेकं 1ड - पार्श्वगतं छ-पार्श्वोन्नतं 2 ड-शोकौत्सुक्योपवेशने 3 न - चोपा- श्रयाश्रितः 4प -मोहमूर्छामदग्लानि 5 ढ. संयुक्त: 6द-व्रीडावाित्थास- ध्याने 7 छ -उत्कटकस्थान ढ-उत्कुटिकस्थानं 8च -आचमनेषु 9 ढप - जानुं। 1क - शब्देन विशेषणेन संप्रणष्टेन्द्रियमात्र 2 क - पुंसंज्ञायां 3 क- कुटेः 4 क - परस्पर्श:।

१७१ प्रियाप्रसादने कार्य होमादिकरणेषु च। महीगताभ्यां जानुभ्यामधोमुखमवस्थितम्॥ २१० देवाभिगमने कार्य रुषितानां प्रसादने। शोके 'चाकन्दने तीव्रे 'मतानां चैव दर्शने॥ २११ त्रासने च कुसत्वानां नीचानां चैव याचने। होमयज्ञक्रियायां च प्रेष्याणां चैव कारयेत् ॥ २१२ मुनीनां नियमेष्वेव भवेदासनजो विधिः। *तथासनविधि: कार्यो विविधो नाटकाश्रयः॥ २१३ स्त्रीणां च पुरुषाणां च बाह्यश्र्ाभ्यन्तरस्तथा। [आभ्यन्तरस्तु नृपतेर्वाह्यो बाह्यगतस च] २१४ देवानां नृपतीनां च दद्यात् सिंहासनं हिजाः। पुरोधसाममात्यानां "भवेद्देत्रासनं तथा॥ २१५ भूमौ जानु द्वितायं यथास्थितं, यन्त्रनिकटढौकगमनशंक्यं सन्तापादिभयात्। तत्र च कार्य मन्त्रं तदुपलक्षणम्। होमादिकरणेष्विि । अभिगमनं वन्दनम्। शोके चेति नीचानामिति सर्वत्रात् संबध्यते। नीचानां शोकजनितो यस्ती- व्राक्रन्दस्ततैव, नीचा यदा मृतमवलोकयन्ति, संबन्धमात्रे षष्ठीत्युभयपाप्त्य- भावान्न नियमः । कुसच्वाः शिवादयः यदा नीचानां लासयन्ति तदा। नीचा यदा किंचिद्याचन्ते तदा जानुद्यक्षेपो भूमौ। अथासनात्मककालसंनिवेशप्रसङ्गेन तद्धिकरणेषु विधिमाह तथासन- विधिरिति। बाह्यः सर्वेजनविषयः आभ्यन्तरो राजोचित:। 1 द्च - प्रिय 2 द - महीमुखाभ्यां 3ड-चैव 4च - च सांत्वने द्- व याचने 5 द - चाक्रन्दकामेन 6ढ-भूतानां 7ढ -दर्शने 8द -शेष छ -सोम 9 छ - प्रेक्षाणां चैव योजयेत् 10 न - पुरोधः श्रेष्ठयमात्यानां 11 द् - भवेदर्धासनं * सकलेष्वादर्शेषु "अथासनविधिः" इति।

१७२ नाव्यशास्त्रम् मुण्डासनं तु' दातव्यं सेनानीयुवराजयोः। काष्ठासनं बाह्मणानां कुमाराणां कुथासनम्॥२१६ एवं राजसभां प्राप्य 'कार्यस्त्वासनजो विधिः। स्त्रीणांचैवासनविधिं संप्रवक्ष्याम्यहं पुनः॥ २१७ सिंहासनं तु राजीनां देवीनां सुण्डमासनम्। पुरोधोऽमात्यपल्नीनां दद्याद्वेत्रासनं तथा॥ २१८ भोगिनीनां 'तथा चैव वस्त्रं चर्म कुथापि वा। 5ब्राह्मणीतापसीनां च पद्ठासनमथापि च।। 'वेश्यानामपि कर्तव्यमासनं हि" मसूरकम्"। २१९

शेषाणां प्रमदानां च भवेद्दूम्यासनं हिजाः॥ २२० एवमाभ्यन्तरो" ज्ञेयो "बाह्यश्वासनजो विधिः। तथा स्वगृहवार्तासु छन्देनासनमिष्यते॥ २२१ मुण्डासनं चातुरी, 'मसूरकं वस्तुशून्यं, काष्ठासनं पीठकं, वेत्रलताकृतं वेतासनं वेतासनादन्य एव रूढो वर्णकम्बलखण्डः विस्तारिकेत्यन्ये/राज्ी राज- वंश्या देवी, सेनापतिप्रभृतिपुत्र्यो राज्ञा परिणीता भोगिन्यः संगृहीतकन्याः। भूमिरेवासनं भूम्यासनं। एवमिति नरपतिसंनिधौ। अन्यदात्मसवच्छ्येति दशेयति तथा स्वगहेति। वाताशब्देन सेनापतेरमात्यगहगमन इत्यादि सूच- 1ड - च 2ड-द्विजातीनां न - द्विजानां च 3 ढ - कुमाराणां द - कुमा- राणामथाशुभम् (2) 4 द - कार्य आसनजो 5 ड- चाप्यासन 6 द - पुरोधसां तपसवीनां भवेत् 7 द - पुनश्चैव कृत्वा चर्म कथा (कुथा?) तथा 8 ड - ब्राह्म- णीनां यतीनां च द - आदर्शेऽयं श्राको न दश्यते 9 न - वेश्यानां च प्रदातव्यं I0 ड- च 11 ड - मयूरकम् 12 ढ - अन्तःपुरे 13 द - बाह्यश्चासने 1 ख -दुण्डासनं 2 क - पसूरकं 3 ख - पीठनं 4 ख - संगीतकन्या 5 क - एष विधि: ख - एष्विति ।

१७३ 'नियमस्थो मुनीनां च भवेदासनजो विधिः। लिडिनामासनविधि: कार्यो व्रतसमाश्रयः। २२२ बुसीमुण्डासनप्रायं वेत्रासनमथापि वा। होमे यज्ञक्रियायां च पित्र्यर्थे च प्रयोजयेत्॥ २२३ स्थानीया ये च पुरुषा: कुलविद्यासमन्विताः। तेषामासनसत्कार: 'कर्तव्य इह पार्िवैः॥ समे समासनं दद्यान्मध्यमे मध्यमासनम्। २२४

अतिरिक्तेऽतिरिक्तं च हीने भूम्यासनं भवेत् ॥ २२५ उपाध्यायस्य नृपतेर्गुरूणां चाग्रतो बुधैः। भूम्यासनं तथा कार्यमथवा काष्ठमासनम्॥ २२६ नौनागरथयानेषु भूमिकाष्ठासनेषु च। सहासनं न दुष्येत गुरूपाध्यायपार्थिवैः॥ २२७ यति। नियमस्थ इति कस्यचिदङ्गविष्टरोऽन्यस्य मृगाजिनम्। लिङ्गिनाममिति । यथा शाक्यानां बुसी, शैवानां मुण्डासनं, क्षपणकानां वेत्वल्कलडिम्बकम्। तदेवाह ब्रुसीत्यादि। स्थानाय हिता वृद्धा: तन्निकटे व्यवस्थादृष्टादृष्टोपयोगि- वृद्धा ये भवन्ति अत एवाह कुलविद्येति। आसनसत्कार इहास्यतामिति। 'तत्न विभागमाह सम इति तत्तुल्यजाति विद्यः। सममिति त्रित्वा- च्ासनापेक्षया मध्य इति किंचिदूनेन, मध्यममिति स्वासनात्म्रमाणतोऽप्यूनं हीम इति स्वापेक्षया भूम्या सह भूमिरेव इहास्यतामिति निर्देश्या स एव तस्यासनसत्कारः। काष्ठमिति एकमेव दीर्घ भरसहं पर्यक्क दर्शयितुं काष्ठ- मित्युक्तं न हु काष्ठमयमिति। 1ढ -नियमस्थं ड-नियमस्य द-नियमस्थे 2 द - लिद्गिनां चासनविधि: 3 ड - दण्डमुण्डबुसीप्रायं 4ड-च 5श्ोकार्ध द संज्ञके नास्ति 6 न कर्तव्यो गुरुपार्थिवैः 7 ड - गुरुणामग्रतो 8द-उपाध्याये गुरौ नृपे। 1 ख - तन्त्रविभागं 2 ख -विन्याससममिति।

१७४ नाव्यशास्त्रम् आकुञ्चितं समं चैव प्रसारितविवर्तने। उद्ाहितं नतं चैव शयने कर्म कीर्त्यते॥ २२८ '[सर्वैराकुञ्चितैरङ्गैः शय्याविद्दे तु जानुनी। स्थानमाकुश्चितं नाम शीतार्तानां प्रयोजयेत्॥२२९ उत्तानितमुखं चैव 'प्रत्यङ्मुक्तकरं तथा। समं नाम प्रसुप्तस्य स्थानकं संविधीयते॥ २३० एकं भुजमुपाधाय संप्रसारितजानुकम्। स्थानं प्रसारितं नाम 'सुखसुप्तस् कारयेत्॥ २३१ अधोमुखस्थितं चैव 'विवर्तितमिति स्मतम्। शस्त्रक्षतमृतोक्षिषिप्तमत्तोन्मत्तेषु कारयेत्। अंसोपरि शिरः कृत्वा कूर्परक्षोभमेव च। २३२

उद्दाहितं तु विज्ञेयं लीलायां वचने प्रभो:॥ २३३ ईषत्प्रसारिते जड्ढे यत्र "सृष्टौ करावुभौ। आलस्श्रमखेदेषु नतं स्थानं विधीयते]।l २३४ अथ शयनसंनिवेशनमाहाकुश्चित(मिति) दिक् या निजशरीरस्य कुटि लीकरणात्सा स्यात्। बाहुमध्यमपसरेण विक्षेपयोगात् पार्श्वे संनिवेशनवशात् पूर्वकायस्यापरकायस्योर्ध्वनयनं2 नान्यशयनसंनिवेशात्। 1 न - विवर्तिते 2 न - नतं बोढा शय्यास्थानानि निर्दिशेत् द - तथा चैव 3 श्रोका: षट् आकुश्चितादिलक्षणविनियोग निरूपकाः कखगघचद मातृकासु न वर्तम्ते 4ड. स्नस्तमुक्तकरं 5ड - तुसुप्तस्य 6 ड- खलु 7 ड - विवर्तन 8 न - हस्तापरि 9ज- वेशने 10 ज- स्त्स्त।

1 ख - सन्निवेशनात् 2 ख - शयनम्।

द्वादशोऽध्यायः। १७५

गतिप्रचारस्तु मयोदितोडयं नोक्तश्र यः सोरऽर्थवशेन साध्यः॥ २३५ अतःपरं रक्कपरिक्रमस्य वक्ष्यामि कक्ष्यान्तरसंविधानम्॥ २३६ इति श्रीभारतीये नाट्यशास्त्रे गतिप्रचारो नाम द्वादशोऽध्यायः।

अर्थवशेनंति लौकिकेनेत्यर्थः। अथैतदुपसंहृताध्यायानन्तरावकाशं संगतिप्रदर्शनपूर्वकमाह अतःपरमिति। रक्गे यत्परिक्रमात् परिक्रमणदृत्ते गत्य- ध्याये निरूपितं तदुपयोगः कक्ष्याविशेपविभाग इति शिवम्। यावद्गतिभद(विधि)पकटनमध्यायमिह विवृणुते।

इति श्रीमहामाहेश्वराचार्याभिनवगुप्ताचार्यविरचितारयां नाव्यवेदविद्ृतावभभिनवभारत्यां गत्यध्यायो द्वादश: समाप्त:।

1 द - शास्त्रतः 2 द - ज्ञेयं 3 ज - कक्ष्यादिविभागयुक्तम् 4 जादि बान्ते- व्वादरशेष त्रयोदशोऽध्यायः। दमातृकायामस्मिन्नध्याये श्रोकसंख्या २०९ इति, आदित: २१४९ इति च लिखितम्।

भु म मातृकाभिन्नपाठक्रमो द्वादशोऽध्यायः गतिप्रचारः।

एवं व्यायामसंजातं कार्ये मण्डलकल्पनम्। अत ऊर्ध्चे प्रवक्ष्यामि गतीस्तु प्रकृतिस्थिता:। तत्नोपवहनं कत्वा भाण्डवाद्यपुरस्कृतम्। यथामार्गरसोपेतं प्रकृतीनां प्रवेशनम् ॥ भ्रुवायां संप्रव्ृत्तायां पटे चैवापकर्षिते। कार्यः प्रवेशः पात्राणां नानार्थरससंभवः॥ स्थानं तु वैष्णवं कार्यमुत्तमे मध्यमे तथा। समुन्नतं समं चैव चतुरश्रमुरस्तथा। 8 बाहुशषे प्रसन्ने च नात्युत्क्षप्ते च कारयेत्। ग्रीवाप्रदेश: कर्तव्यो मथूराश्चितमस्तक: । ५ कर्णाभ्यां बाहुशिरसी स्यातामष्टाड्गुलस्थिते। उरसश्चापि चिबुकं चतुरङ्गुलसंस्थितम्॥ हस्तौ तथैव कर्तव्यौ कटीं नारभि तु संस्थितौ। दक्षिणो नाभिसंस्थस्तु वाम: कटितटस्थितः । ७ 2पादयोरन्तरं कार्य द्ौ तालावर्धमेव च। पादोत्क्षेपश्च कर्तव्यः स्वप्रमाणविनिर्मितः ॥ V चतुस्तालो द्वितालश्च तथा स्यादेकतालकः । चतुस्तालस्तु देवानां पार्थिवानां तथैव च।। ९ द्वितालश्चैव मध्यानां ताल: स्त्रीनीचलिङ्गिनाम्। [चतुष्कलोऽथ ट्विकलस्तथा हयेककलः पुनः । चतुष्कलो ह्युत्तमानां मध्यानां द्विकलो भवेत् ।। 1 भ - ऊरुदेशच्च 2 श्रोकार्ध भमातृकार्या न दृश्यते 3 भ मातृकायां न वर्तते। म संज्ञके तु सार्ध श्रोकद्वय कुण्डलीकृतम्।

द्वादशोऽध्यायः १७७

तथा चैककल: पातो नीचानां संप्कीर्तितः । स्थितं मध्यं द्रुतं चैव समवेक्ष्य लयत्रयम्॥ यथाप्रकृति नाव्यज्ञो गतिमेवं प्रयोजयेत्।। स्वभावेनोत्तमगतौ जातुं कुर्यात्कटीसमम्॥ १०

युद्धचारीप्रचारेषु जानु स्तनसमं भवेत् । अयं विधिस्तु कर्तव्यः स्वच्छन्दगमनं मति ॥ ११

संभ्रमोत्थानरोषेषु प्रमाणं न विधायते। दप्तानां दैत्ययक्षाणां तथा पन्नगरक्षसाम्॥ १२ चतुस्तालप्रमाणेन कर्तव्या तु गतिर्बुधैः । दिवौकसां तु शेषाणां मध्यमा गतिरुच्यते।। १३ तत्नापि चोत्तमा ये तु तेषां देवैः समा गतिः। पुळिन्दा: शबराश्चैव शेषा ये म्लेच्छजातय: ॥ १४ तेषां देशानुरूपेण कार्य गतिविचेष्टितम्। जलाशयमृगव्याळपशुश्वापदपक्षिणाम्।। १५ देशजातिसमुत्थेन गति भावेन योजयेत्। स्थितं मध्यं द्रुत चैव समवेक्ष्य लयं बुैः॥ १६ पादयोः पतनं सम्यक्पकुर्वीत यथाक्रमम्। स्थैरयोपपन्ना गतिरुत्तमानां मध्या गतिर्मध्यमसंस्थितानाम्। द्रुता गतिश्च पचुराधमानां लयत्यं सत्ववशेन योज्यम्। १७ चतुष्कलं तूत्तमानां मध्यानां ट्विकलं भवेत । तथा चैककलं पातं नीचानां संपयोजयेत्। १८ यः समैः संहितो गच्छेत्तत्न कार्यो लयाश्रयः । चतुष्कलश्च ट्विकलस्तथा चैककल: पुनः ॥ १९ अथ मध्यमनीचैस्तु गच्छेत्संपरिवारित:। चतुष्कलस्तथार्ध च तथा चैककलो भवेत् ॥ २० एवमेष तु विज्ञेय: कलानां गमने विधि: पुनर्गतिप्रचारस्य प्रयोगं शृणुतानघाः॥। २१ 2३

१७८ नाव्यशास्त्रंम् पार्श्ाक्रान्तैः सललितैः पादैर्वाद्यान्वितैरथ। रङ्गकोणोन्मुखो गच्छेत्सभ्यक्पश्चपदानि तु।। २२ एवं गतागतैर्गत्वा पदानामेकविशतिम्। वामबन्धं ततः कुर्याद्विक्षेपं दक्षिणस्य च।। २३ रङ्े विकृष्टे भरतेन कार्यो गतागतैः पादगनिप्रचारः। त्यश्रस्त्िकोणे चतुरश्ररङ्गे गतिप्रचारश्चतुरश्र एव ।। २४ द्रुता गतिस्तु कर्तव्या द्विकलापादपातने। ज्येष्ठे चतुष्कला कार्या द्विकला तत्र मध्यमे॥ २५ द्विकला चोत्तमे यत्र मध्ये त्वेककला भवेत्। कलाप्रमाणं मध्ये च नीचे त्वर्ेकला ततः । २६ एवमर्धा्धहानिं तु कलानां संप्रयोजयेत्। उत्तमानां गतिर्या तु न तां मध्येषु योजयेत्। २७ या गतिश्चैव मध्यानां न तां नीचेषु योजयेत्। उत्तमानां मयोक्ता तु गतिर्विपा यथायथम्। २८ मध्यानामधमानां च गति वक्ष्याम्यहं पुनः। वणिजां मन्त्रिणां चैव गतिः कार्या स्वभावजा ॥ २९ अतिक्रान्तपदैः सा तु द्वितालान्तरगामिभिः । कृत्वा नाभितटे हस्तमुत्थानं कटकामुखम्। ३० आद्यं चाराळमुत्तानं कुर्यात्पार्श्वस्तनान्तरे। न निषण्णं न च स्तब्धं न चैव परिवाहितम्॥ ३१

कृत्वा गात्रं तथा गच्छेत्तेनै(न?)वाद्यकमेण तु। हासे त्वथ गतिः कार्या तथा खञ्जनवामने।। ३२ द्विकलार्धप्रयोगेषु कुहकाभिनयं प्रति । खञ्जे गतिस्तु कर्तव्या स्तब्धैकचरणाश्रया।। ३३ तथा द्वितीयः कार्यस्तु पादोऽग्रतलसंचरः । स्तब्धेनोन्नमनं कार्यमङ्गस्य चरणेन तु।। ३४

1 सार्धश्रोकद्वयं भ संज्ञके न विद्यते।

द्वादशोऽध्यायः १७९

गमने च निषण्णः स्यात्तथान्यचरणाश्रये। एष खञ्जप्रयोगेषु तलशल्यक्षते तथा। ३५ पादेनाग्रतलेनाथ गतिः कार्याश्चिितेन दु। निषण्णदेहा कर्तव्या नतजद्वा तथैव तु। ३६ सर्वसंकोचिताङ्गी च वामने गतिरिष्यत। न तस्यातिक्रमः कार्यो विक्षेपश्चरणस्य तु॥ ३७ उद्दाहिता चूर्णपदैः सा कार्या कुहकात्मिका। विदूषकस्यापि गतिर्हास्यत्रयविभूषिता॥ ३८ अङ्गहास्यं कार्यहास्यं हास्यं नेपथ्यजं तथा। कुब्जः खञ्जोऽथ खलतिर्देन्तुरो विक्वताननः । ३९ यत्तादृशो भवेद्विपा अङ्गहास्यं तु तद्भ्रवेत्। ४० अत्यायतपदत्वाच्चाप्यङ्गहास्यो भवेत्तु सः। चीरचर्ममषीभस्मगैरिकादिविभूषणैः ॥ ४१ यत्तादृशो भवेदिमा हास्यं नेपथ्यजं तु तत्। काव्यहास्यं तु विज्ञेयमसंबद्धपभाषणैः ॥ ४२ अनर्थवाक्यैर्विविधैस्तथा चाश्ीलभाषणैः। तस्य तु प्रकृति ज्ञात्वा तथा भाव विचक्षण:। ४३ गतिप्रचारं विभजेन्नानावस्थान्तरात्मकम्। स्वभावजायां विन्यस्य कुटिलं वामके करे।। ४४ दक्षिणं चैव हस्तं तु कुर्याच्चतुरकं तथा। पार्श्वमेकं शिरश्चापि हस्तं चरणमेव च।। ४५ पर्यायतः सन्नमयेल्लयताळवशानुगम्। स्वभावजाता तस्यैषा गतिरन्या विकारजा ॥ ४६ लाभे तथा च भुक्तूस्य तुष्टे चापि गतिभवेत्। शकारस्यापि कर्तव्या गतिश्चश्चलदेहिका। ४७

1 अयं श्रोको भ मातृकायां न वर्तते।

१८० नाध्यशास्त्रम्

वस्त्नाभरणसंस्पर्श सम्यकपञ्चपदानि तु। वामवेधं ततः कुर्याद्विक्षेपं दक्षिणेन च।। ४८

परिष्टत्य द्वितीयं तु गच्छेत्कोणं ततः परस्। तत्नापि वामवेधं तु विक्षेपो दक्षिणेन च।। ४९

ततो भाण्डोन्मुखो गच्छेदेतान्येव पदानि तु। एवं गतागतैगत्वा पदानि त्वेकविंशति॥ ५०

वामवेधं ततः कुर्याद्विक्षेपं दक्षिणेन च। एषा स्वभावगमने गतिः कार्या प्रयोक्तृभिः।। ५१ अवस्थान्तरयोगे तु ग्ति समनुबोधत। अस्वस्थकाश्चिते(?) चैव भयवित्रासयोरतथा॥ ५२ आवेगे च तथा हर्षे तथानिष्टश्रुतावपि। कालातिक्रमणे चैव क्षेपे चाज्जुतदर्शने।। ५३ कार्य आत्ययिके चैव दुःखिते चारिमार्गणे। अवरुद्धानुकरणे श्वापदानुगती तथा॥ ५४ गतिमेतेषु भावेषु ट्विकलां संपयोजयेत्। दिव्यानां नृपतीनां च गतिरेवं विधीयते।। ५५ अत्रोच्यते कथं देवैः समा राज्ञां गतिर्भेवेत्। दिव्या तु प्रकृतिर्ज्ञेया तथान्या दिव्यमानुषी। ५६ मानुषी चैव मन्तव्या नाव्यवृत्तिक्रियां प्रति। दिव्या तु देवप्रकृती राज्ञां स्याददिव्यमानुषी। ५७ अन्या या लोकसंस्था तु मानुषी सा प्रकीर्तिता। तस्माद्देवानुकरणे दोषस्तत्र न विद्यते ।। ५८ गतिः शृङ्गारिणी कार्या स्वस्थकामितसंभवा। चतुष्कलाप्रमाणेन सविलासा तथैव च।। दूतीदर्शितमार्गस्तु परविशेद्रङ्गमण्डलम् । सूच्या चैवाप्यभिनयं प्रकुर्यादर्थसंश्रयम्।। ६०

दवादशोऽध्यायः १८१

सुगन्धिभिश्च मालाभिर्विचित्राभिरलंकृतः।। ६१ गच्छेत्सललितैः पादैरतिक्रान्तोत्थि तैरथ। सौष्ठवेन समायुक्तैर्लयताळवशातुगैः॥ ६२ पादयोरतुगौ चापि हस्तौ कार्यो प्रयोक्तृभिः। पच्छन्नकामिते चैव गति भूयो निबोधत।। ६३ विसर्जितजनस्तत् तथा दूतीसमन्वितः । निर्वाणदीपो नात्यर्थ भूषणैश्च विभूषित: ॥ ६४ वेलासदृशवस्त्नश्च निटृत्तस्तु शनैः शनैः। शब्दशंक्युत्सुकश्चापि पश्चाल्लोकनतत्परः। ६५ वेपमानशरीरश्च पस्खलंस्तु मुहुमुहुः। शङ्गितः पुरुषो गच्छेददिदृस्ुवेल्भं जनम् ।। ६६ उत्तमानामियं कार्या पुरुषाणां गतिर्बुधैः। मध्यमानां गति चैव संप्वक्ष्याम्यहं पुनः ।। ६७ ज्वरार्ते च रुजार्ते च तपःश्रान्ते भयान्विते। विक्षते च्छनगमने त्ववहित्थे तथैव च।। ६८ चिन्तान्विते तथा स्वस्थ औत्सुक्ये संहते तथा। गतिः स्थिरलया कार्या करणाश्रयभाविनी।। ६९ भये वित्रासिते चैव ममत्ते शङ्किते तथा। व्याधिते हर्षिते क्रोधे कार्य तु चतुराश्चितम्।। ७० संभ्रमाद्भुतसंदर्शे मुहुर्मुहुरवेक्षणैः । कम्पनेन च गात्राणां वस्त्रस्याकर्षणेन च।। ७१ सुसन्धिता चूर्णपदा शकारस्य गतिर्भवेत्। स्थूलस्यापि तु कर्तव्या गतिर्देहानुकर्षिणी॥ ७२ समुद्वाहितगाला च विलम्बितपदक्रमा। विष्कम्भगामिनी चैव निश्वासबहुला तथा। ७३ अतिकरान्ता च कर्तव्या तथा चूर्णपदैः सदा। कार्या चैव तु हीनानां चेव्यादीनां द्विजोत्तमा: ।। ७४

१८२ नाव्यशास्त्रम्

अधमा इति ये ख्याना नानाशीला कुृत्तय:। पार्श्वमेकं शिरश्रैव करं चरणमेव च।। ७५ नामयेत्तद्तौ किंचित्कुजन्मा चेटसांशित:। जातिनीचेषु कर्तव्या विलोकनपरा गति: ॥ ७६ विकला बकसंचारा गात्रं सर्व नियम्य च। स्वजातिसदशी चैव तथा देहातुकर्षिणी॥ ७७ संभ्रमे चैव हर्षे च विक्षिप्तपदविक्रमा। आसाद्य हास्यं तरसमेताश्रान्याश्र योजगेत्॥ ७८ पुनश्च करुणे कार्या गतिः स्थिरपदक्कमा। सबाष्पः साध्चुनयन: सन्नगालस्तथैव च।। ७९ उतिक्षिप्तपानितकरः तथा सखनरोदनैः । गच्छेदथाध्यर्धिकया पत्यग्रामियसंश्रयात्। ८० एषा स्त्रीषु प्रयोक्तव्या नीचसत्वेषु चैव हि। उत्तमानां तु कर्तव्या सबाष्पा वैर्यसंयुता॥ ८१ निश्वासैरायतोत्मष्टैस्तथा चोर्ध्वनिरीक्षणैः। न तत्न सौष्ठवं कार्य न ्रमाणं यथोदितम्। ८२ नात्युतिक्षिप्तैः पदैगच्छेदिष्टवन्धुनिपानने । गाढप्रहारे कार्या च शिथिलाङ्गभुजाश्रया ॥ ८३ विघूर्णितशरीरा च गतिश्चूणपदैरथ । गतिः काश्चुकिनी पोक्ता वयोऽवस्था विशेषतः ॥ ८४ वृद्धे वा मध्यमे वाषि तथा चैव कनीयसि। अर्धतालोत्थितैः पादैविष्कम्भैन्जुभिस्तदा।। ८५ उद्धहन्निव गात्राणि पङ्कमन्न इव ब्रजेत्। अथ वृद्धस्य कर्तव्या गतिः कम्पितदेहिका। ८६ विष्कम्भितगतिमाणा मन्दोतिक्षप्तपदा तथा। शीतेन चाभिभूतस्य वर्षेणाभिहृतस्य च।। ८७ गति प्रयोक्तृभिः कुर्यात्स्त्रीनीचप्रकृतैः सदा। पिण्डीकृत्य च गात्राणि तेषां चैव प्रकम्पनात् ।। ८८

द्वादशोऽध्यायः। १८३

करौ वक्षसि निक्षिप्य कुब्जदेहा तथैव च। दन्तोष्ठस्फुरणाच्चैव चिबुकस्य पकम्पनात्।। ८९ शनैः शनैश्र कर्तव्या शीतार्ताभिनये गति:। उष्णे चापि प्रयोक्तव्या गतिर्दाहसमाकुला॥ ९० नेत्रसंकोचन सवेदगात्र संहरणन्विता । ९१ ऋमैरभिनयैर्युक्ता तथा चूर्णपदैरपि। एतानन्यांश्र युञ्जीत नाध्यज्ञैः करुणे रसे॥ ९२ रौद्रे रसे प्रवक्ष्यामि दैत्यरक्षोगणान्मनि। एक एव रसस्तेषां स्थायी रौद्रो द्विजोत्तमा:।। ९३ नेपथ्यरौद्रो विज्ञेय: स्वाङ्गरौट्रस्तथैव च। अथ स्वभावजश्चैव त्रिधा रौद्र: पकीर्नित: ।। ९४ रुधिरक्विन्नदेहो यो रौद्राभिविक्कताननैः । तथा पिशितहस्तश् रौद्रो नैपथ्यजस्तु सः ॥ ९५ बहुबाहुर्बहुमुखो नानामहरणाकुलः। ९६ रक्ताक्ष: पिङ्गकेशश्र कृष्णाड़गो विकृतस्वरः । रौद्रनिर्भत्सनकथो रौट्रोडयं स्यात्स्भावज: ।। ९७ चतुस्तालोत्तरोति्क्षिप्तैः पादैस्त्र्यन्तरपात्तितैः। गतिरेवं प्रकर्तव्या शेषा ये चापि तद्विघा:। १८ एक एव रसस्तेषां स्थायी रौद्रो द्विजोत्तमा:। विग्रहः प्रहसश्चैव तथा शृङ्गार इष्यते।। ९९ तथा भयानके चापि गति: कार्या विचक्षणैः । स्त्रीणां कापुरुषाणां च ये चान्ये सच्ववर्जिता: ।। १०० विष्फारितचलन्नेत्रो विधून्वन् स्वशिरस्तथा। भयाकुलितचित्तत्वात्पार्श्वानि च विलोकयन्।। १०१ द्रुतैश्चर्णपदैश्चैव कृत्वा हस्तं कपोतकम्। मलेपितशरीरस्तु शुष्कोष्ठश्र र्खलन्त्रजेत् ॥ १०२

१८४ नाव्यशास्त्रम्

एषानुकरणे कार्या तर्जने कलहे तथा। सच्वं च विकृतं दृष्टा श्रुत्वा च विकृतस्वरम्। १०३ एषा स्त्रीणां प्रयोक्तव्या स्त्रीणां चाक्षिप्तविक्रमा । कचिदासन्नपतितैर्विकृष्टपतितैः कचित्॥ १०४ एळकाक्रीडितैः पादैरुपर्युपरिपातितैः। एषामेवालुगैर्हस्तैर्गतिर्भीतेषु योजयेत्॥ १०५

अहृद्या तु मही यत्र इमशानरणकश्मला। गतिस्तत्र प्रकुर्वीत बीभत्साभिनयं प्रति । १०६ कचिदासन्नपतितैर्विकृष्टपतितैः कचित्। अतिकान्तैः पदैर्गच्छेज्जुगुप्सितगतिं प्रति।। १०७ तथा वीरे च कर्तव्या पादविक्षेपसंयुता। द्रुतपचारणाविद्धा नानाचारीसमाकुला।। १०८ पार्श्वाक्रान्तैद्रुताविद्धैः सूचीविद्वैस्तथैव च। कलाताळगतैः पादैरावेगे योजयेद्गतिम्। १०९ विटस्यापि तु कर्तव्या गतीर्ललितविक्रमाः। किंचिदाकुश्चितैः पादैस्ताळाभ्यन्तरपातितैः॥ ११० रङ्गसौष्ठवसंयुक्तं तथा हस्तौ कटिस्थितौ। खटकावर्धमानौ च कृत्वा कार्या विटे गति: ॥ १११ कृशाङ्गानां तु कर्तव्या गतिर्मन्दपरिक्रमा। व्याधिग्रस्तो ज्वरातश्र तपशश्रान्तः क्षुधान्वितः ।। ११२ विष्टम्भनगतप्राणस्तथा क्षामोदरः सदा। क्षामस्वरकपोलश्व सन्नगात्रस्तथैव च।। ११३ हस्तपादसमुत्क्षेपं शनैस्तत्र प्रयोजयेत्। कम्पनं चैव गात्राणां श्लथनं चैव योजयेत्।। ११४ प्रकर्तव्याध्वगस्यापि गतिमन्दपदक्मा । विकूणनेन वक्त्रस्य जातुनोश्च विमर्शनान्। ११५ नीचानां मध्यमानां च गतिः कार्या सदा बुधैः। तारमात्रोत्थितैः पादैस्तथा व्याकुश्चिताञ्चितैः ॥ ११६

द्वादशोऽध्यायः १८५

यतिनश्वाश्रमस्था ये ये चान्ये तपसि स्थिताः। ऋषयस्तापसाश्चैव नैष्ठिकं व्रतमास्थिता॥ ११७ आलोलचक्षु: स्याच्चैब युगमात्ननिरीक्षणे। उपस्थितस्मृतिश्चैव गात्रं सर्वे नियम्य च।। ११८ अचश्चलमनाश्चैव गच्छेलिङ्गसमाश्रितः । विनीतवेषश्च तथा काषायवसनोऽपि च।। ११९ प्रथमं समपादेन स्थित्वा स्थानेन नाव्यवित। हस्तं चतुरकं कृत्वा तथा चैतत्मसारयेत्। १२० पसन्नवदनं कृत्वा पयोगस्य वशानुगम्। सुनिषण्णेन गात्रेण गति कुर्याद्यतेस्तथा। १२१ उत्तमानां भवेदेषा लिङ्गिनां ये महाव्रताः । एभिरेव विपर्यरतैर्गुणैरन्येधु लिङ्िषु।। १२२ तथा व्रतानुगा च स्यादन्येषां लिङ्गिनां गति: । हस्तौ तदनुगौ चापि यथायोगं प्रयोजयेतू। १२३ विभ्रान्ता वा हुदात्ता च विक्रान्ता विहृता तथा। शकटास्यस्थितैः पादैरतिकरान्तैस्तथैव च।। १२४ कार्या पाशुपतानां च गतिरुद्भ्रान्तगामिनी। 2एवं लिङ्गस्थितानां हि प्रयोज्यैव गतिर्बुधैः ॥ १२५ अन्धस्येव गति कुर्यादन्धकारेषु योगवद्। भूमौ विसर्पितैः पादैर्ईस्तदर्शितमार्गकैः॥ १२६ रथस्थस्यापि कर्तेव्या गतिश्चूर्णपदक्रमा। समपादन्तथा स्थानं कृत्वा सथगर्ति त्रजेत्॥ १२७ धनुरेकेन हस्तेन गृहीत्वान्येन सायकम्। सूतश्चास्य भवेदेवं प्रतोदप्रग्रहाकुल: ॥ १२८ करणानि विचित्राणि कर्तव्यानि विभागतः । द्रुतैश्चूर्णपदैश्चैव गन्तव्यं रङ्गमण्डलम्॥ १२९

1 शोकार्ध भसज्ञके नास्ति 2 श्ोकार्ध भादर्शे न वर्तते। 24

१८६ नाव्यशास्त्रम् विमानस्थस्य कर्तव्या गती रथगतोपमा। आरोडुमुद्वहेद्धात्ं किंचित्स्यादुन्मुखस्तथा। १३० अस्यैव वैपरीत्येन कुर्याच्चाप्यवरोहणम्। अधोऽवलोकनेनैव मण्डलावर्तनेन च।। १३१ आकाशगमने चैव कर्तव्यं गतिचेष्टितम्। स्थानेन समपादेन तथा चूर्णपदैरथ॥ १३२ व्योम्नस्त्ववतरेद्यस्तु तस्येमां कारयेद्गतिम्। ऋज्वायतोभ्नतनतैः कुटिलावर्तितैस्तथा॥ १३३ भ्रममाणस्य चाकाशादपरुद्धसुजागतिः। विकीर्णवसना चैव तथा भूगतलोचना ॥ १३४ झुमप्रासादशैलेषु नदीनिन्नोन्नतेषु च। आरोहणावतरणं कार्यमर्थवशाब्ुघैः॥ १३५ प्रासादारोहणं कार्यमतिक्ान्तैः पदैरथ। उद्धाहय गातं पादं च सोपानं निक्षिपेद्दुधः।। १३६ तथावतरणे चैव गात्रमानम्य रेचयेत्। अतिक्रान्तेन पादेन द्वितीयेनाश्चिचितेन च।। १३७ प्ासादारोहणं यत्त तद्देवादिषु कारयेत्। केवलं तूध्वविक्षेपमद्रिष्वङ्गं भवेदथ। १३८ द्रुमे चोरोहणं कार्यमतिक्रान्तोत्थितैः पदैः। सूची विद्वैरपक्रान्तैः पार्श्वकान्तैस्तथैव च।। १३९ एवं देवावतरणं प्रयोज्यं सरिदादिषु। . प्रासादेषु तथा पोक्तं तथैवोत्तरणं भवेंद्।। १४० द्रुमपासादशैलेभ्यः संज्ञामात्रेण दर्शयेत्। जलप्रमाणापेक्षा तु जळमध्ये गतिर्भवेत्।। १४१ तोयेडल्पे वसनोत्कृर्षैः प्राज्ये पाणिविकर्षणैः । किंचिन्नताग्रकाया तु प्रतारे गतिरिष्यते।। १४२

1 ऋोकत्रयं भसक्ञके न दश्यते।

द्वादशौऽध्याय। १८७ प्रसार्य बाहुमेकैकं मुहुर्वारिविकर्षणैः । तिर्यक्मसारिता चैव हियमाणा स्ववारिणा॥ १४३ अशेषाङ्गाकुलाधूतवदना गतिरिष्यते। नौस्थस्यापि प्रयोक्तव्या द्रुतैश्चूर्णपदैगीत:॥ १४४ अनेनैव विधानेन कर्तव्यं गतिचेष्ठितम्। (संज्ञामात्रिण कर्तव्यान्येतानि विधिपूर्वकम्)। १४५ अङ्कुशग्रहणान्नामं प्रग्रहग्रहणाद्रथम्। ख लीनग्रहणादश्वं नावं चैवावरोहणात् ।। १४६ अश्वयाने गतिः कार्या वैशाखस्थानकेन तु। तथा चूर्णपदैश्रैव ह्युपर्युपरिपातितैः॥ १४७ पन्नगानां गतिः कार्या पादैः खवस्तिकसंस्थितैः। पार्श्वाक्रान्तकमं कृत्वा रस्तिकं योजयेत्तथा। १४८ मत्तानां तु गतिः कार्या तरुणे मध्यमे मदे। वामदक्षिणपादाभ्यां घूर्णमानापसर्पणात्।। १४९ 2आकाशस्खलितैः प्रायः पादैशाप्यनवस्थितैः। विधूर्णितशरीरा च करैः प्रचलितैस्तथा॥ १५० उन्मत्तस्यापि कर्तव्या गतिस्त्व नियमक्रमा। बहुचारीसमायुक्ता लोकानुकरणाश्रया।। १५१ रूक्षस्फुरितकेशस्तु रेणुध्वस्ततनुस्तथा । अनिमित्तपकथनो बहुभाषी विकारवाक्॥ १५२ भगीतह सितश्चापि नानाविकृतभूषण: । नृत्ते गीते च वादे च भाषणे च सदारतः । १५३ कदाचिद्धावति जवात्कदाचिदवतिष्ठते। कदाचिदुपविष्ठस्तु शयानश् कदाचन ।। १५४ नानाचीरधरश्चैव रथ्यास्वनियतालयः। उन्मत्ताभिनयस्त्वेवं तस्येमां कारयेद्गतिम् ॥ १५५

1 सार्ध श्रोकचतुष्ट्यं मसजके न वर्तन 2 म अपकृष्टमदे चैव।

१८८ नाव्यशास्त्रम्

स्थित्वा नूपुरपादेन दण्डपादं प्रसारयेत्। कृत्वा चारीं तथोद्वद्धामथ स्वस्तिकमेव च।। १५६

अनेन चारीयोगेन परिभ्राम्य तु मण्डलम्। वक्रं तु भ्रमणं चैव रङ्गकोणेषु योजयेत्॥। १५७

त्रिकं सललितं कृत्वा लताख्यं हस्तमेव च। विपर्ययगतैर्हस्तैः पादैईसगति व्रजेत्॥ १५८

सिंहर्क्षवानराणां च गतिः कार्या प्रयोक्तृभिः। 'या कृता नरसिंहेन विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ १५९

आलीढस्थानकं कृत्वा गात्ं तस्यैव चानुगम्। ऊर्ध्वजातु च विक्षिष्य करमेकं च संस्थितम्॥ १६०

विलोलितं शिर: कृत्वा चिवुकं बाहुमस्तके। गन्तव्यं विक्रमैश्चैव पञ्चतालान्तरस्थितैः ॥ १६१

नियुद्धे संशये चैव रङ्गावतरणे तथा। सिंहादीनां च योक्तव्या गतिरेषा प्रयोक्तृभि:॥ १६२

शेषाणामर्थयोगेन स्थानान्यपि तु कारयेत्। गजवाजिरथादींस्तु चिह्धमात्रेण कारयेत्। १६३

वाहनार्थप्रयोगेषु रङ्गावतरणेषु च। एवमेता: प्रयोक्तव्या नृणां तु गतयो बुधैः॥ १६४

अत् नाभिहिता यास्तु विज्ञेया: शास्त्रलोकतः । घअतः परं प्रवक्ष्यामि स्त्रीणां गतिविचेष्टितम् ॥ १६५ स्त्रीणां स्थानानि कार्याणि गतिष्वाभाषणेषु च । आयतं चावहित्थं च तथाश्वक्रान्तमेव च।। १६६ दक्षिणस्तु सम: पादस्त्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः। वामो नतः कटीपार्श्वमायतस्थानके भवेत्। १६७

1 भ - या पुरा च कृतासम्यक् 2 भसंज्ञके नास्ति 3 शोकार्ध भ- संक्षके न वरते।

द्वादशोऽध्यायः १८९

अथवा- वाम: स्वाभाविको यत्र पादो विरचितस्ततः। तालमात्ान्तरे न्यस्तस्त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः॥ १६८ प्रसन्नमाननमुरस्समं यत्र समुन्नतम्। लतानितम्बगौ इस्तौ ज्ञेयं स्थानं तदायतम् ॥ १६९ रङ्गावतरणारम्भं पुष्पाञ्जलिविसर्जनम् । मन्मथेर्ष्योद्भवः कोपस्तर्जनाङ्गुलिमोटनम् ॥ १७० निषेधगर्वगाम्भीर्थमौनमायावलम्बनम् । स्थानेऽस्मिन् सन्निधानीयं दिगन्तरनिरूपणम् ॥ १७१ आवाहने विसर्गे च तथा निर्वर्णनेषु च 1 चिन्तायामवहित्थे च स्थानमेतत्पयोजयेत्। १७२ समो यत्र स्थितो वामस्त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः। वामोन्नतं तिक यस्मिन्नवहित्थं तदुच्यते।। १७३ स्थानमेतत्तु नारीणां सल्लापे तु स्वभावजे। निश्चये परितोषे च वितर्के लज्जिते तथा॥ १७४ एक: समस्थित: पाद एकस्त्वत्र तलाश्चितः। सूचीविद्धमविद्धं वा तदश्वक्रान्तमुच्यते।। १७५ 2रखलिते घूर्णिते चैव र्खलिताम्बरधारणे। चित्रासने सललिते स्थानमेतत्तु रक्षणे।। १७६ शाखावलम्बने कार्या स्तबकग्रहणे तथा। विश्रान्तिषु तथैव स्यात्पादताडन एव च ।। १७७ स्थानकं तावदेव स्याद्यावच्चेष्टा प्रवर्तते। भमं च स्थानकं नृत्ते (वृत्त) चारीसमन्विताः । १७८ एवं स्थानविधि: कार्यः स्त्रीणां सम्यग्दिजोत्तमा: । पुनरासां प्रवक्ष्यामि गतीस्तु प्रकृतिस्थिताः ।। १७९

1 श्रोकाश्चत्वारो मसंज्ञकादशें न विद्यन्ते 2 मसंज्ञके शरोको नास्ति 3 अयं ल्रोको भसंजञके न दशयते।

१९० नाव्यशास्त्रम्

कृत्वावहित्थं स्थानं तु वामं चाधोमुखं सुजम्। नाभिपदेशे विन्यस्य सव्यं च खटकामुखम्।। १८०

ततः सललितं पादं तालमात्रं समुत्थितम्। दक्षिणं वामपादस्य बाह्ये पार्श्े विनिक्षिपेत्।। १८१ तेनैव समकालं च लताख्यं वामकं भुजम्। दक्षिणं च नयेत्पाश्वे न्यसेन्नाभितटे ततः ॥ १८२ नितम्बे दक्षिणं कृत्वा हस्तं चोद्ेष्ठ्य वामकम्। ततो वामपदं दद्याल्लताहस्तं च दक्षिणम्। १८३ लीलयोद्वाहितेनाथ शिरसानुगतेन च। किंचिन्नतेन चाङ्रेन गच्छेत्पञ्चपदी ततः । १८४ यो विधिः पुरुषाणां तु रङ्गपीठपरिक्रमे । स एव प्रमदानां तु कर्तव्यो नाव्ययोक्तृभि:।। १८५ षट्ूकलं न प्रयोक्तव्यं तथाष्ट्रकलमेव च। पांदस्य पतनं तज्जञैः खदजं तन्भ्रवेखितयाः॥ १८६ सयैवनानां नारीणां कार्या त्वेवं गतिर्बुधैः। स्थानीया या स्त्रियस्तासां संगवक्ष्याम्यहं गतीः।। १८७ कृत्वाऽवहित्थं स्थानं तु वाम न्यस्य कटीतटे। आद्यं चाराळमुत्तानं कुर्यान्नाभिस्तनान्तरे।। १८८ न निषण्णं न च स्तब्धं न चैव परिवाहितम्। कृत्वा गात्रं ततो गच्छेत्तेनैवाद्यकमेण तु।। १८९ प्रेष्याणामपि कर्तव्या गतिर्विभ्रान्तगामिनी। किंचिदुन्नमितैगानैरा विद्धपद विक्रमा॥ १९० स्थानं कृत्वावहित्थं तु वामं चाधोमुखं भुजम् । नाभिप्रदेशे विन्यस्य सव्यं च खटकामुखम्। १९१ अर्धनारीगतिः कार्या स्त्रीपुंसाभ्यां विमिश्रिता। उदात्तललितैर्गा तैः पादैर्लीलासमन्वितैः।। १९२ था मयाभिहिता पूर्वमुत्तमानां गतिर्बुधा:। सत्रीणां कापुरुषाणां च ततोऽर्धार्ध च कारयेत्।। १९३

द्वादशोध्याय: १९१

उत्तमाधममधयानां नृरणां यद्गतिचेष्टितम्। स्त्रीणां तदेव कर्तव्यं ललितैः पदविक्रमैः ॥ १९४ बालानामपि कर्तव्या स्वच्छन्दपदविक्रमा। न तस्यां सौष्ठवं कार्य न प्रमाणं तथाविधम्॥ १९५ तृतीया प्रकृतिः कार्या नाम्ना चैव नपुंसके। नरस्वभावमुत्सज्य स्त्रीगति तत्र योजयेत्।। १९६ विपर्यस्तप्रयोगस्तु पुरुषस्त्रीनपुंसके। स्वभावमात्मनस्त्यवत्वा परभावेन योजयेत्॥ १९७ निर्जा प्रकृतिमुत्सज्य क्रीडया वश्चनेन वा। स्त्री पुंसः प्रकृतिं कुर्यात्स्ीभावं पुरुषोऽपि वा ॥ १९८ सौष्ठवेनाथ सच्वेन बुद्धया तद्ूच्च कर्मेणा। स्त्री पुर्मासं हयभिनयेद्वेषवाक्यविचेष्टितैः ॥ १९९ स्त्रीवेषभाषितैर्युक्तं प्रेक्षितापेक्षितस्मितैः । मृदुसन्नगतिश्चैव पुमान् स्त्रीभावमाचरेत्।। २०० जातिहीनास्तु या नार्यः पुळिन्द शबराङगना:। याश्चापि तासां कर्तव्या तज्जातिसदृशी गतिः॥ २०१ व्रतस्थानां तप:स्थानां लिङ्गस्थानां तथा पुनः । खस्थानां चैव नारीणां समपादं प्रयोजयेत् । २०२ उद्धता येऽङ्गहाराः स्युर्याध्चार्यो मण्डलानि वा। तानि नाव्यप्रयोगजैन कर्तव्यानि योषिताम्।। २०३ अथासनविधि: कार्यः स्त्रीणां नृणां तथैव च। नानाभावसमायुक्तं तथैव शयनाश्रयः ।। २०४ 8स्वस्थं मन्दालसं क्रान्तं स्स्तालसमथाि च। 5विष्कम्भकमुत्कटिकं सुक्तजानु तथासनम् । २०५ जानूगतं विमुक्तं च स्थानकान्युपवेशने। लक्षणं पुनरेतेषां विनियोगं च वक्ष्यते ।। २०६

1 एक: श्ोक: भमातृकार्या न वर्तते 2 श्ोकत्रयं भसज्ञके न विद्यते 3 श्ोक- हवर्यं भमातृकायां नास्ति 4 न - कान्तं 5 न - विष्कभितमुत्कटिकम्।

१९२ नाव्यशास्त्रम्

विष्कम्भेनाश्चितौ पादौ किंचिद्वक्ष: समुन्नतम् । हस्तौ कटयूरुविन्यस्तौ 'स्वस्थ स्यादुपवेशने॥। २०७ स्वभावाभिनये चैव तथा स्वस्थोपवशने। 2आविष्कृतेपु सर्वेषु भावेष्वतत्पयोजयेत्। २०८ *एक: प्रसारितः किंचित्पादोऽन्यस्त्वासनाश्रितः। शिरः "पार्श्वगनं चैव स्थानं मन्दालसं तु तत्।। २०९ चिन्तायां च तदौत्सुक्ये निर्वेदे विरहे तथा। विवादादिषु चाधेयं स्थानमेतत्पयोक्तृभिः।। २१० चिबुकापाश्रयौ हस्तौ बाहुशीर्षाश्रयं शिर:। 6संपनष्टेन्ट्रियमना विज्ञेयं क्रान्तमासनम् ॥ २११ 8बलेन विगृहीनस्य रिपुणा खण्डितस्य च। शोकग्लानस्य चौत्सुक्ये स्थानमेतद्विनिर्दिशेत्॥ २१२ स्रस्तौ हस्तौ विमुक्तौ च शरीरमलसं तथा। खेदालसं तथा चक्षुयेत्र स्स्तालसं तु तद्।। २१३ श्रमग्लानौ मदे चैव मूर्छायां व्याधितेषु च। मोहे प्राणभये चैव विषादे चैव तद्द्रवेत्॥ २१४

1 भ -स्वभावापि प्रवेशने (मध्ये लुप्ः स्यात्) 2म - अविकृतेषु 3 न- एक: प्रसारितः पादस्त्वन्यश्चैवासनाश्रितः 4भ- "शिरः पार्श्वंगतं चैव चिम्तायुक्तो- पवेशने"-इति सार्धश्ोकद्वयस्थाने। 5 न - पार्श्वानत कार्य 6 संप्रनष्टेन्द्रियमना भवेच्छोकोपवेशने। प्रसार्य बाहू शिथिलौ तथाचापाश्रयाश्रितः॥ श्रमग्लांनिविषादेषु मदे चोपविशेद्धः। सर्वैः पिण्डीकतैरङ्गैः स्त्रस्ताङ्गिकरजानुकम्॥ व्याधावार्तौ च निद्रायां ध्याने चोपविशेनरः। तथा चोत्कटिकं स्थानं पुनः पाष्णिसमागमः ॥ पित्रोर्निंवापजप्ये च सन्ध्यास्वान्त्रमनेषु च। आकुश्चितः पुनश्चैव जानु भूमा निपातयेत्॥। प्रिय प्रसादने कार्य होमादिकरणेषु च। इति सार्धक्ोकाष्टकस्थाने मसंज्ञके वर्तते। 7 न - कान्तं 8 न - छलेनापि 9 न - विषादेषूपवेशयेत्।

द्वादशोऽध्यायः १९३ विष्कम्भादश्चतौ पादावूरू विष्कम्भितौ भुजौ। निमीलितं तथा चक्षुः स्थाने विष्कम्भनामनि। २१५ स्ववक्षोगतया दृष्टया योगध्याने विलीयते। स्वभावसंस्थया चैव नटानासुपगम्यते2। २१६ समौ पादौ समाधाय समं यदुपविश्यते। अस्पृष्टभूतलं चैव ज्ञेयमुत्कटिकासनम् ॥ २१७ पितर्ये समाधिजप्ये च होमादिकरणेषु च । एतत्स्थानं विधातव्यं तथाचमनकर्मणि। २१८ एकं जानु यदास्यैव महीपृष्ठे निधीयते। मुक्तजानुकमेतद्धि विज्ञेयं ह्वासनं बुघैः॥ २१९ एतत्कृतव्यळीकानां प्रियाणां संपसादने। मार्जने कुट्टिमानां च तथाभूम्यनुलेपने।। २२० महीगताभ्यां जानुभ्यां स्थानं जानूगत भवेत्। 4देवाभिवन्दने कार्य रुष्टानां च प्रसादने।। २२१ शोके चाकन्दने तीव्रे मृतानां चैव दर्शने। 6संत्नासने कुसच्वानां नीचानां चैव याचने।। २२२ भूमौ यदूर्ध्वपतनं तद्विय्ुक्तमिति स्मृतन्। प्रहारे तत्पयोक्तव्यमावेगे कन्दिते तथा॥ २२३ 8तथासनविधि: कार्यो विधिवन्नाटकाश्रयः। स्तरीणां च पुरुषाणां च बाह्योऽथाभ्यन्तरस्तथा। २२४ देवानां नृपतीनां च योज्यं सिंहासनं तथा। पुरोध:श्रेष्ठचमात्यानां भवेद्वेत्ासनं तथा ॥ २२५ मुण्डासनं तु कर्तव्यं सेनानीयुवराजयोः। काष्ठासनं ब्राह्मणानां कुमाराणां कुथासनम्। २२६ स्थानीया ये तु पुरुषा: कुलविद्यापकाशिता:। तेषामासनसत्कारः कतेव्यो गुरुपार्थिवैः ॥ २२७ 1 न - गामिनि 2 न - जटानामुपवेशने 3 भ - महीगताभ्यां पादाभ्या- सधोमुखमवस्थितम् 4 न - देवपूजाभिगमने कुपितप्रियथाचने 5 न - भूतानां 6 न - न्रासन च 7 श्ोकोऽयं भसंतकेन विद्यते 8न - अवासनविधिः । 25

१९४ नाध्यशास्त्रम्

समे समासनं चव मध्ये मध्यं तथासनम्। अतिरिक्तेऽतिरिक्तं च हीने भूम्यासनं तथा॥ २२८

उपाध्यायस्य तृपतेर्गुरूणां चाग्रतो बुधैः। भूम्यासनं तथा कार्य काष्ठासनमथापि वा ॥ २२९ नौनागरथभूमीषु तथा काष्ठासनेषु च। सहासनं न दुष्येत गुरूपाध्यायपार्यिवैः ॥ २३० एवं राजसभां प्राप्य कार्यस्त्वासनजो विधिः । प्रकृतीनां तु सर्वासां तथा ज्ञानसमुत्थितम्।। २३१ पुरुषाणां भवेदेष विधिरासनसंश्रयः । स्त्रीणां चैवासनविधिं संशवक्ष्याम्यतः परम् ॥ २३२ सिंहासनं महादेव्या राज्ीनां सुण्डमासनम्। पुरोधोमात्यपत्नीनां भवेद्ेलासनं तथा॥ २३३ भगिनीनां तु कर्तव्यं वस्त्रचर्मकुथापि वा। ब्राह्मणीनां तापसीनां पट्टासनमथापि च।। २३४ वेश्यानामपि कर्तव्यमासनं हि ममूरकम् । शेषाणां प्रमदानां तु भवेद्दम्यासनं बुधाः॥ २३५ एवमन्तःपुरे ज्ञेयो बाह्यश्वासनतो विधिः । तथा स्वगृहवातासु छन्देनासनमिष्यते। २३६ नियमस्थो मुनीनां तु भवेदासनतो विधिः। लिड्गिनां चासनविधि: कार्यो व्रतसमाश्रयः ॥ २३७ 2ब्रसीमुण्डासनपायं वेत्ासनमथापि च। होमयज्ञक्रियायां च पितर्यर्थे च प्रयोजयेत।। २३८ आकुश्चितं समं चैव प्रसारितविवर्तिते। उद्धाहितं नतं षोढा शय्यास्थानानि निर्दिशेत् ॥ :३९ :सर्वैराकुश्चितैरङ्गः शय्याविद्धे तु जानुनी। स्थानमाकुश्चितं नाम शीतातानां प्रयोजयेत्॥ २४० 1 भ- एक: श्रोको भसंज्ञके नास्ति 2 श्रोकाः षट् भसंज्ञायां मातृकायां न वर्तन्ते।

द्वादशोऽध्यायः १९५

उत्तानितमुखं चैव प्रत्यञ्क्तकरं तथा। समं नाम प्रसुप्स्य स्थानकं संविधीयते।। २४१ एकं भ्ुजमुपाधाय संप्सारितजानुकम्। स्थानं प्रसारितं नाम सुखसुप्तस्य कारयेत्। २४२ अधोमुखस्थितं चैव विवर्तितमिति स्मृतम् । शस्त्रक्षतमृतोत्क्षिप्तमच्ोन्मत्तेषु कारयेत्। २४३ इस्तोपरि शिरः कृत्बा कूर्परक्षोभमेव च। उद्दाहितं तु विज्ञेयं लीलयाविशने विभो:॥ २४४ ईषत्मसारिते जड्े यत्र स्स्तौं करावुभौ। आलस्यश्रमखेदेषु नतं स्थानं विधीयते।। २४५ रङ्गे विकृष्टे भरतेन कार्यो गतागतैः पादगतिप्रचार:। तर्यश्रे त्रिकोणश्चतुरश्रके वा समैर्गतैरर्थवशेन नित्यम्॥ २४६ वयोऽनुरूप: प्रथमस्तु वेषो वेषातुरूपेण गतिप्रचारः । गतिप्रचारानुगतं च पाठयं पाठ्यातुरूपोऽभिनयश्च कार्यः ॥ २४७ गतिप्रचारस्तु मयोदितोऽयं नोक्तस्तु य: सोर्ऽर्थवशेन साध्य:। अतःपरं रङ्गपरिक्रमस्य वक्ष्यामि कक्ष्यानुगतं विभागम्। २४८

इति श्रीभारतीये नाव्यशास्त्रे गतिपचारो नाम द्वादशोऽध्यायः।

नाट्यशास्त्रम् त्रयोदशोऽध्यायः ।

ये तु पूर्व मया प्रोक्तास्त्रयो वै नाव्यमण्डपाः। तेषां विभागं विज्ञाय ततः *कक्ष्यां प्रयोजयेत्॥ १ देहस्तु(स्य१) बाह्यान्तरभेदिकक्ष्या- विभागधर्मौविविधां प्रवृत्तिम्। आसूत्रयन्दोषविशुद्धिदक्ष-

इहाभिनयानन्तरं यद्यपि सर्वा वृत्तिप्रवृत्तय उदिष्टाः सर्वान्ते च रङ्गे (३६) सूचिता कक्ष्या*, तच्चतुर्विधाभिनयाभिधानानन्तरमेतदव्यायार्थो वक्त- व्यः। तथापि प्रत्यभिनयमियतीतिकर्तव्यतोपयुज्यते। तदभिधानं विना-(ना-) ड्विकमेवोक्तं स्यादिति वक्तव्यम्। तदुद्देशे तु सामान्यशब्दत्वान्नास्ति प्रत्येक- मुद्देशने 'गतिः। तथोद्देशनेऽपि च गौरवं स्यात्। अत एवंवादिना' कक्ष्यादे- रपृथग्भावे यो हेतुरुत्त: क्रमोल्द्वनादिति तस्यासिद्धत्वं विरुद्धता च, प्रत्युत

बाधकत्वमयुक्तं, श्रुत्या वाक्यपमाणस्य बाधनादिति तु भट्टलोल्लटोक्तं प्रकृते सिध्यति विरोधाभावात्, क्रमस्य च मध्यत्वात् गतिरूपप्रयोगहेतुत्वात, + करवचभम संज्ञेषु विना सर्वेष्वादर्शेषु 'चतुर्दशोऽध्यायः' इति वर्तते। कक्षा शब्द: * करवचद संज्ञेषु मात्र एव लिखितोऽपि, कक्ष्येति यान्तेषु विश्वप्रकाशामरहै- मादिषु पठितत्वात् तद्रूपमेव गृहीतम्। अभिनवभारत्यादर्शयोरपि तदेव भाति॥ + क्रमशब्देन: पाद: स्थानकभेदश्च सूचितः। पादस्तु षटन्रिशत्तत्वमध्ये त्रयोदश- तत्त्वम्। सथानकं तु गतिप्रधानत्वात्कक्ष्यायां विनियुक्तम्।षष्ठेऽ्रध्याये दशमश्षोके उपादेयांशा उदिष्टाः तत्र कक्ष्या न दशयते।

1 क - सूचिताकक्ष्या ख - सूचिता:कार्याः 2 ख -उक्ता 3 कख - तहेशे 4 ख - इतिः 5 क - एव वादिना खं- एवोपादिना 6 क - योगेत्युक्त:।

त्रयोदशोऽध्यायः। १९७ 'ये' नेपथ्यगृहद्वारे मया पूर्व प्रकीर्तिते। 'तयोर्भाण्डर विन्यासो मध्ये कार्यः प्रयोक्तभिः॥ कक्ष्याविभागो निर्देश्यो रङ्पीठपरिक्रमात्।

अतस्तदवसर एवाभिधानं युक्तम् । 'तद्द्वारेणाभिनयाङ्गतामगात्। 2तद्देश- त्नयं वक्तृत्रयं वक्तव्यम् । तत्न प्रथमं कक्ष्याभिधानेऽयमभिपायः इह गति- र्गन्तव्यदेशाश्रयात्, देशश्च' जलस्थलादि बहुतरसमविषमादिस्वभेदसहितं काव्यार्थतामाल्रेणैवेह संभवअ्वपि प्योगस्थाने न संभवत्येवेति, तस्य परिहा- रार्थ कक्ष्यानिरूपणं कर्तव्यम्। अत एव पूर्वाध्यायान्त उक्त परिक्रमे गता- वुपयेोगगिन स्थानविशेषाणां सम्यग्विभागं वक््यामीति। सेयमध्यायसंगतिस्तां दर्श यितुमाह ये तु पूर्वमिति। तु शब्दादूरत्वं पूर्वतायाः सूचयन् द्वितीयाध्या यार्थ स्मारयति तेषाभिति प्रत्येकमित्यभिपायः। मण्डपस्य यो विशिष्टो भागोऽ न्तरङ्गपीठात्मकस्तं विज्ञाय विभागतो ज्ञात्वा कक्ष्यागत्युपयोगिनं स्थानविशेषं प्रयोजयेत्, विभागेन संबन्धं नयेत्। नाव्यदेशानुसारेण थकोष्ठे त्यक्त्के यो देशोऽवशेष्यते तत्नैव चातुरश्रीयम्। अत एव वामदक्षिणभागयाः कुतपवि- न्यास: शिष्टे1 कक्ष्याविभाग:। रङ्रस्य 1को विभाग इत्याह ये नेपथ्यगृहद्वार इत्यादि। (पूर्वमिति)द्विती- याध्याये प्रकीर्तिते भाण्डस्य 'ततातोदसहितस्य त्रिपुष्करस्य। ततः किमित्याह कक्ष्याविभाग इति। तेन भाण्डेन1 यत्परित आक्रान्तं तद्विवर्ज्य शेषे रङ्ग- पीठदेशे निष्कमणप्रवेशगत्याद्युपयोगी स्थानविभागो निर्देश्यः प्रेक्षकावधि:

1 भम - नैपथ्यरङ्गभूमौ तुयौ विभागौ प्रकीर्तितौ 2 ढ -नैपथ्य 3 न - प्रकी- र्तिताः 4 न - तेषां 5 भम - कक्ष्याविभागौ निर्देश्यौ रङ्गपीठपरिक्रमैः।

1 ख - तदद्वारेडभिनयाङ्ग 2 क - तहेह 3 ख - वस्तु 4 क - अतिप्रा- थन्तु वा 5 क - देशाश्रयात्मदेशश्च 6 क - स्थलानि 7 क - कक््यादिरूपणं 8 क संगतिम् 9 क - च दोषे त्यक्तो वा विशिष्यते 10 क - छिष्टे 11 क कोऽपि 12 क - ने पक्षातान्य 13 क - दण्डेन 14 क - विभज्य।

१९८ नाव्यशास्त्रम् 'परिक्रमेण रङस हन्या कक्ष्या भवेदिह॥ ३ कक्ष्याविभागे ज्ञेयानि गृहाणि नगराणि च'। उद्यानाराम सरितस्त्वाश्रमा 'अटवी तथा॥ ४ पृथिवी सागराश्चैव त्रैलोक्यं सचराचरम्। वर्षाणि सप्तद्वीपाश्र पर्वता विविधास्तथा। ५ 6आलोकश्षैव लोकश्व रसातलमथापि च। दैत्यनागालयाश्चैव गृहाणि" भवनानि च"। ६ संक्मयितन्यः । ननु 'क: स्थानविभागः आह-परिक्रमेणेति/ परिक्रामन्त्य- नेनेति परिकाम: चार्यादिसंनिवेश: तद्वशादेकस्यापि रङ्गदेशस्य स्थानभेदना- पत्याग:2, यथा-"आरोदुसुद्धहेद्धातं", "अतिकान्तेन पादेन" (१२-१०२) इत्यादिना विशेषे तु मासादपवेतादिरूपत्वमस्यैव । नतु भाण्डवाद्यविनि- मुक्ते रङ्गपीठदेशे क्रमविशेषस्थानभेद कृपि:।तन्नेत्याह कक्ष्याविभाग इत्यादि विशिष्टे शिष्टे देशे स्थानान्तराणि कल्पनीयानि तानि कविजनस्मरणार्थसुप- लक्षणत्वेन पठन्ति। गृहादीनि पृथिवी स्वर्गपातालभेदात्पुनरुदाहृतान सर्व- संग्रहाय तैलोक्यमित्युक्तेऽपि स्मरणार्थ 5वर्णनोददेशः । नतु सर्वत्र प्रयोगे सर्वे त्ैलोक्यवर्तिनः स्थानभेदात्कि संभाविन, नेति दर्शयति नगरे वेत्यादि। निपातेरनुक्ता अटव्यादय: साक्षात'। तथा 1 ट- परिक्रमेच 2 ड- कक्ष्या ह्यन्या विधीयते द - अन्यकक्ष्या भवेद्यतः भम - कक्ष्यान्या त्वभिधीयते 3 म -नगराणि गृहाणि च 4 ड- सहितो देशो ग्रामोS टवी तथा ट-सरित आश्रमा वलभीस्तथा 5 मभ -वलभीः 6 भमयोरस्य श्ोकस्य पूर्वोत्तरार्धे विपर्यस्ते। पाठस्तु-ससागरा च पुथिवी तथा त्रैलोक्यमेव च। द्वीपा: सपाथ वर्षाणि 7प - द्वीपाश्च सप्तवर्षाणि 8 द - चतुर्थश्षोकानन्तरं "परिक्रमेण रङ्गस्य तथैवार्थवशेन च"इति श्ोकार्ध दृश्यते 9द-सार्ध श्ोक- द्वयं न वर्तते 10 ड - दैत्यानामालयश्चैव 11 ड- भुवनानि 12 भमयोः-भवना- नि च । परिक्रमेण रङ्गस्य तथैवार्थवशेन च। बाह्यां वा-इत्यादि।

1 क - क्रमस्थान 2 क - भेद नापत्यागसह 3 क - तानेत्याह 4 क - ग्रृह्या दीनि 5 ख - स्मरणोहेशः, क -बचनेनोहेशः 6 क - स्वभाविनः 7 क-अट- व्यानयसाक्ात्।

त्रयोदशोऽध्यायः। १९९

'नगरे वा वने वापि वर्षे वा 2 पर्वतेऽपि वा। यत्र वार्ता प्रवर्तेत तत्र कक्ष्यां प्रयोजयेत्॥ ७ बाह्यं वा मध्यमं वापि तथैवाभ्यन्तरं पुनः। रं वा सन्निकृष्टं वा देशं तु परिकल्पयेत्॥ ८ पूर्वप्रविष्टा ये रङ्गं ज्ञेयास्तेऽभ्यन्तरा बुधैः पश्ष्चात्प्रविष्टा विज्ञेया कक्ष्याभागे तु बाहतः"॥ ९

दक्षिणाभिमुखः "सोडथ कुर्यादात्मनिवेदनम्॥ १० वीप्सादयोते। यत्र यत्र वार्ता वृत्तान्त इतिट्ृत्तबलायातः प्रकर्षेण वर्तेत तत्न- मध्ये यो देशविभागस्तमेव प्रवतयेत् रङ्गपीठे दर्शयेत् न सर्वमित्यर्थः, विशिष्टे देश इत्युक्तं न रङ्पीठस्य। विशेषं दर्शयति बाहयेचेत्यादि। भागत्रितये सति कस्मिशचिद्धागे देशादि कल्पयित्वा तत्नैव दूरादिभेदं परिकल्पयेत्, भूयस्त्वा- ल्पत्वादिभिन्नेन परिक्रमेण कल्पयेदित्यर्थः । बाह्यादिभेदं निरूपयति पूर्व- प्रविष्टा इति पूर्वभूना: प्रधानभूता: सन्तः पूर्व ये प्रतिष्टास्ते, अभ्यन्तरा इति अधिष्ठितो देशविशेषोऽभ्यन्तरकक्ष्या प्रधानभूतस्तु पूर्वपविष्टोऽपि पधाने प्रवि- शति स्वकक्ष्यान्त्य इत्येव। पश्चात्प्रविष्टानां तु स्थानं बाह्यकक्ष्या। ते तु येन स्थानविशेषेण पाकमविष्ठसुपसर्पन्ति सदेशो मध्यमा कक्ष्या। एतदुक्तं भवति पूर्वप्रविष्टस्य स्वस्थान एवेतिष्ृत्तोचितगृहोद्यानादिविभाग: पश्चात्मविष्ट- स्यापि पूर्वपविष्टेन सह 'यावन्न च संमिलनं तावत्पेक्षायामेव मध्यमकक्ष्यायां तु गतिपरिकरमादि: तत्संमेलनार्थ संमिलितानां तु कक्ष्यविभागो विच्छिद्यत इति समेलन इतिकर्तव्यतामाह तेषां त्विति पूर्वप्रविष्टानां, कर्मणि षष्ठी। 1 ड- तथा सपसमुद्राश्च वर्षावै पर्वतास्तथा 2 ट - वै 3ट - तथा 4 ढ- वार्ताः प्रवर्तन्ते 5 प -बाह्यं घ। इद श्ोकार्ध भमातृकायां नास्ति 6 भ -समुप पादयेत् द- समुपलक्षयेत् 7 दनयोः सप्त श्रोकाः "एवं तु भारते वर्षे" इति श्लोकात्पूर्वमेव निवेशिता: 8न - तेऽभ्यन्तरस्थिताः 9द् -ज्ञेयाश्च 10 च- मध्यतः 11 द - दर्शनस्पर्शे 12 न - सो वै। 1 यानं संमीलनम्।

२०० नाव्यशास्त्रम् 'यतो सुखं भवेद्भाण्डद्वारं नेपथ्यकर चं। 'सा मन्तव्या तु दिक्पूर्वा नाट्ययोगेन' नित्यशः११ 'निष्क्ामेद्यश्ष तस्माद्वैस तेनैव तथा ब्रजेत्। यतस्तस्य 'कृतं तेन पुरुषेण निवेदनम्। [निष्क्रान्तोऽर्थवशाच्चापि® 'प्रविशददि तद्गहम्। १२

"यतः प्राप्तः स पुरुषस्तेन मार्गेण निष्क्रमेत्"॥ १३ "अथवार्थवशाच्चापि तेनैव सह गच्छति। तथैव प्रविशेद्र.ङ्मेकाकी सहितोऽपि वा ॥ १४ पूर्वप्रविष्टस्य यो दक्षिणो भागस्तं वीक्षमाण: स्थितो यथा प्ेक्षकस्य यः परा- अखीभवर्तीत्यर्थः एषां प्रवृत्तये दाक्षिणात्यादिके क्रमः एतद्विपरीतमन्यत्र । पवृत्यवयवो द्वाविनं क्रममथशब्देन सूचयति। तेनेदमाह (प्रा)धान्येनोत्त- राभिमुख्यं दक्षिणस्यामात्मनिवेदनं यथावदितिवृत्तवशात्तादङूनिबध्यते। यः पूर्वपविष्टैः सह संमिलितस्य सर्वबाह्यकक्ष्यायामेवेति तु शब्दस्यार्थः । का खल्विह दक्षिणा दिगित्याह यतोसुखमिति समासः यदपेक्ष भाण्डस्य मुखं सा दिक पूर्वा। ननु भाण्डस्य सुखं दुर्मानमित्याह द्वारमिति। नेपथ्यग्रहणे ग्ृहस्य यन्मुखद्वारं, भाण्डोपादानं तु तस्य प्रतेयोजने पूर्वता पकटयति प्राधान्यज्ञापनेन। तेनैवति पूर्वप्रविष्टपात्रान्तर'योगेनेत्यर्थः। 1 अय श्रोकोडये सुकुमाराविद्धगतिलक्षणानन्तरमेव जादिबान्तेषु, भमथो- रध्यायान्ते च वर्तते। 2ट- तु म -नेपथ्यमेव 3 भ - पूर्वादिदिक्षु विज्ञेयं प्रयोगे नाट्यसंश्रये। एवं कक्ष्याविभाग-इत्यादि। 4 ज - योगेषु ट- योगे तु 5 ड - निष्क्रामेच्ापि यस्तत्र नरः कार्येण केनचित्। सनिष्क्रामेन्तु तेनैव कृतं येन निवे- शनं 6 द - कृते तेनपुरुपेण 7 पश्चश्रोकाः काविचान्तेष्वेव न विद्यन्ते प्रक्षिप्ता अपि तदन्येषु बहुपाठविपर्ययेण दृश्यन्ते। 8 न - वशाद्वापि 9 न - न विशेत् द - निवेशेदत्र तद्गहम् ट-न विशेददि तं गृहम् 10 ज- प्राप्तः स पुरुषो येन 11 न -स तेनैव यथा व्रजेत् 12 ट - यदप्यर्थवशाच्चैव 13 ट - विशेद्नेहं 14 न - तयोश्चैव 15 न - काष्टाम्।

1 भोगेन ।

त्रयोदशोऽध्यायः। २=१

'तयोश्वापि प्रविशतोः 'कक्ष्यामन्यां विनिर्दिशेत्। परिक्रमेण रङ्गस् त्वन्या कक्ष्या विधीयते॥ १५ समैश्ष सहितो गच्छेन्नीचैश्र परिवारितः। अथ प्रेषणिकाश्वापि निर्देश्या ह्यग्रतो गतौ]। १६ सैव भूमिस्तु बहुभिर्विकृष्टा स्ात्परिक्रमैः। मध्या वा संनिकृष्टा वा तेषामेवं विकल्पयेत्।। १७ नगरे वा वने वापि पर्वते सागरेऽपि वा। दिव्यानां गमनं कार्य वर्षे द्वीपेऽपि वा पुनः॥ १८ आकाशेन विमानेन माययाप्यथवा पुनः। विविधाभि: क्रियाभिर्वा नानार्थाभि: प्रयोगतः'॥१९ नाटके च्छन्नवेषाणां दिव्यानां भूमिसंचरः। एवं बाह्ये वा मध्यमे वापि तथैवाभ्यन्तर इति 'विकृष्ट दूरमित्यादि विभजति सैव भूमिरिति विकल्पानां मध्याल्पत्वरचनादिश्च न केवलमल्पत्व- बहुत्वकृतमेव। परिक्रमवैचित्र्यं यावदन्यदपीति दर्शयति नगरे वेत्यादिना प्रयोगत इत्यन्तेन। प्रयोगो नाट्ये। दिव्यानां देवयोनीनां पिशाचादिब्रह्मा- न्तानां यन्नगरादिद्वीपादिविषयागमनं तदाकाशेनैव विमानगामिना विमानेन मायया वा अदर्शरुपया अन्याभिरवा बलादाहरणादिक्रियाभिर्विविधप्रयोज- नाभि: कार्यमिति संबन्ध:। न च दिव्यानामेष एव प्रकार: किं तु अन्योऽ- प्यस्तीत्याह नाटक इति। 'वेषशब्देन न चापादभूतलं वपुर्लक्ष्यते। तेन वर- पदानाद्यनुग्रहनिमित्ताच्छनस्वरूपाणां देवानां मानुषैदेशन भवति, तदा 1 न - तयोश्चैव 2 न - काष्ठां 3 ड - प्रेक्षाणिका: द-प्रेषणकाः न- प्रेषिणिकाः 4 भ-बहुभिर्गतरन्याभिधीयते 5 इंद श्राकार् भमयोर्न दश्यते 6 च -विकल्पनात् 7 न - द्वपवर्षेषु वा पुनः प -वर्षाद्वीपेषु वा पुनः 8 न- प्रयोक्तृभिः।

1 क - घिभदूर 2 क - अत्यल्प 3'ख' - प्रयोग: 4 क - विशेष,। 26

२०२ नाव्यशास्त्रम् 'मानुषैः कारणादेषां' यदा भवति दर्शनम्॥ २० ['भारतेऽप्वथ हैमे वा हरिवर्ष इलावृते। 'रम्ये किंपुरुषे वापि कुरुषूत्तरकेषु वा] ।। २१ दिव्यानां छन्दगमनं सर्ववर्षेषु कीर्तितम्'। भारते मानुषाणां तु गमनं संविधीयते॥ ['विकृष्टं यस्तु गच्छेद्धि देश कार्यवशान्नरः। २२

"अङुच्छेदे तमन्यस्मिन्निर्दिशेद्ि प्रवेशके। "अह्हः प्रमाणं गत्वा तु कार्यलानं विनिर्दिशेत्। २३

"तथालाभे तु कार्येडस्या अढुच्छेदो विधीयते॥ २४ क्षणो मुहूर्तो यामो वा दिवसो वापि नाटके 'एकाङ्डे संविधातव्यो बीजसार्थवशानुगः"॥ "अङ्कच्छेदे तु निर्वत्तं मासं वा वर्षमेव वा। २५

नाटके प्रयोगे तेषामपि भूमिसंचरः, संचरत्यस्घिन् भूमिरेव सञ्चरः। अयं तु देवेषु सामान्यकल्प इत्याह दिव्यानामिति। पुराणेषु त्वयं सामान्यविधि- रित्याह भारत इति न त्विलावृतादावित्यर्यः । वर्ष प्रचारार्थमाह 1द- श्रोकार्ध न विद्यते 2 न - कारणैरेषां 3 ड -भारते त्वथ 4 भ- नीले न - मातृकायां सार्धश्षोको न वर्तते.5 ड - वर्षेष्वेतेषु कारयेत् 6ट. कारयेत् 7ट- च 8 पश्च श्ोकाः कादि चान्तेषु विना सर्वेषु दृश्यन्ते चैषां संवादिन्यः कारिका दशरूपाध्याये व्याख्याता वृत्तिकारेण 9 ड-गच्छेद्यदि विकृष्ट- स्तु देशकालवशान्नरः। ढ - गच्छेद्यदि विकृष्ट तु देशं कालवशानर: 10 ज अङ्कच्छेदेन चान्यस्मिन्निर्दिशतं प्रवेशके ड अङ्कच्छेदेन चान्यस्मिन् 11 ड-अध्ब प्रमाणं ज-अङ्गप्रमाणं 12 न - तथा लाभेषु कार्य स्यात् म- तथालाभे तु कार्य स्यात् ज - तथालाभे तु कार्यस्य अङ्क 13 ज - मध्याह्ना दिबसोऽपि वा 14 ज-अङ्केडक्के 15 म - त्वर्थबजिवशानुगः 16 ज -अङ्गच्छेरें पुनर्वृस्षम्।

त्रयोदशोऽध्यायः। २०३ नोर्ध्व वर्षात्प्रकर्तव्यं कार्यमट्समाश्रयम्॥ एवं तु भारते वर्षे 'कक्ष्याः कार्याः प्रयोगतः। २६

मानुषाणां गतिर्या तु दिव्यानां तु' निबोधत]।२७ हिमवत्पृष्ठसंस्थे तु' कैलासे पर्वतोत्तमे। यक्षाश्र गुह्यकाश्ष्ैव धनदानुचराश्र ये॥ २८ रक्षोभूतपिशाचाश्र सर्वे हैमवताः' स्मताः। हेमकूटे च गन्ध्वा विज्ञेयाः साप्सरोगणा:॥२९ सर्वे नागाश्र" निषधे "शेषवासुकितक्षकाः। 'महामेरौ त्रयस्त्रिंशज्ज्ञेया देवगणा "बुधः॥ नीले तु वैडूर्यमये सिद्धा "ब्रह्मर्षयस्तथा। ३०

दैत्यानां दानवानां च श्वेतपर्वत उच्यते॥ ३१ पितरश्रापि विज्ञेयाः "शुङ्वन्तं समाश्रिताः। इत्येते "पर्वताः श्रेष्ठा "दिव्यावासा भवन्ति हि॥ ३२ हैमवता इति हिमवति बाहुल्येनैषां गतिरित्यर्थ:, एवं सर्वत्र। नील इति अद्रिविशेषे, तस्यैव विशेषणं वैडूर्यमये, एतच कवे: शिक्षार्थम्। दिव्यानां पिशाचादिब्रह्मान्तानामावास:। 1 ज - वर्षात्तु 2 ड कक्ष्या कार्या प्रयोक्तृभिः 3ड-गतौ येषां ज-गति होषां द -गतीर्यास्तु ट-गतिर्ज्ञेया 4 न - तां 5न - पार्श्वेंतु 6प - पर्व- तोत्तरे 7 ट - रक्ष: पिशाचा भूताश्च ज-रक्ष:पिशाचभूताश्च 8ज-हैमवते 9 ट - विज्ञेयाप्सरसांगणा: 10 ट - नागास्तु 11 म - शेषप्रभृतयः स्मृताः 12 म - तथा मेरा 13 ट - द्विजाः 14 ज - देवर्षयः 15 ड - इष्यते 16 म- शङ्रबद्विरिवासिन: 17 ड- पर्वत 18म - दिव्यवासा: प्रकीर्तिताः।

1क - दीक्षार्थम्।

०४ नाव्यशात्त्रम् तेषां कक्ष्याविभागश्र' जम्बूद्ीपे भवेदयम्। 'तेषां न चेष्टित कार्य स्वैः स्वै: कर्मपराक्रमैः॥ 'परिच दविशेषस्तु तेषां मानुषलोकवत्। ३३

*सर्वे भावास्तु देवानां कार्या मानुषसंश्रयाः॥ 6तेषां त्वनिमिषत्वं यत्तन्न कार्य प्रयोक्तमिः। ३४

इह भावा रसाश्ैव दृष्टयामेव प्रतिष्ठिताः॥ ३५ दृष्टया हि सूचितो भावः पश्ादडैविभाव्यते।

नतु वर्षान्तरेषु दिव्यपर्वतेषु यदुचितं गमनं तत्कर्तु शक्यमित्याह तेषामिति। चकार इहार्थे जम्बूद्वीप इव दिव्यानामपि कक्ष्याविभागस्थानविशे- षोपलक्षिता गतिरित्यर्थः। एतत् स्फुटयति न तेषामिति । परिच्छेदविशेषश्र तदीयः परिचार: स्वामितों न कार्य इत्यर्थ:, परिच्छेदो वा ज्ञानं तहूरव्यव- हितादिविषयं न प्दर्शनीयम् । कथं तर्हि, आह, मातुषगत एवेषां सर्वो भाव: कार्य:, कर्थं, मानुषलोकवत् यथामानुषलोके अंशावतरणे नायकानां रामादीनां किंचिदुत्कष्ट सातिशयं मानुष्योचितमेव चरितं तथैव दिव्यभावबहुतृत्तीना- मपीत्यर्थेः। न निमषतीत्यनिभिषं रूपं तेषां नैव कार्यम्। तुरवधारणे। अत्र हेतुरिहेति । भावा व्यभिचारिणो, रसाः स्थायिनो दृष्टावेवेति स्पष्टयति दृष्टयामिति । सूचितः सूचाभिनय एव विभाव्यते विभावादिशेषयुक्तत्वे स्फुटीभवतीत्यर्थः। अत एव न तेषां चेष्टितमित्यनेन साध्योऽप्ययमर्थः पुन- रुपात्त: प्ाधान्यात्।

1प - विभागस्तु 2ट एतेषां ज-तेषां तु न - तेषां च 3 ड- परि- कछेद 4 ड - सर्वे भावाश्च मं - सर्वों भावश्र दिव्यानां कार्यों मानुषसंश्रयः 5 भ - अनिमेषस्तु यस्तेषां स न कार्य: 6 ड- भावरसाश्चैव दृष्टावेव 7 ड-पुनः 8 अतःपरं भे मातृकायां धर्मीलक्षणमुक्तं तदनन्तरमेव प्रवृत्तीनाम्। एष क्रम एव षष्ठाध्यायोक्त(६-२०) संग्रहश्ोकानुसारीति कीर्तिधरप्रभृतिभिः स्वीकृतः।

1 क - द्वीपान्तरेषु ।

त्रयोदशोऽध्यायः २०५

[एवं कक्ष्याविभागस्तु मया प्रोक्तो द्विजोत्तमाः । पुनश्रवैव प्रवक्ष्यामि प्रवत्तीनां तु लक्षणम् ॥] ३६ चतुर्विधा प्रवत्तिश् प्रोक्ता नाट्यप्रयोक्तमिः। आवन्ती दाक्षिणात्या च पाञ्चाली चोढ्रमागधी ॥ ३७ अत्राह-प्रवत्तिरिति कस्मात्? उच्यते- 'पृथिव्यां नाना देशवेषभाषाचारा वार्ताः ख्यापयतीति' वत्तिः प्रवृत्तिश्व निवेदने। अत्राह-यथा पृथिव्यां 'नानादेशाः

एवं सर्वोपकारित्वादुद्देशस्य संग्रहे सर्वे पश्चादभिधानं तेनैवं न यद्यपि कक्ष्याविभाग: सूचितस्तथापि चारीपरिक्रमप्रसङ्गेन गत्यध्यायानन्तरं दर्शितः। इदानीं त्वाङ्गिकोपयोगिधर्म्यादितयमुदिष्टं, तत्न वृत्तीनामग्रतो निरूपणं भवि- ष्यति, तत्र च हेतु: वृत््यध्याय (अ२०) एव वक्ष्यामः । यद्यपि धर्मः पूर्व- सुदिष्टस्तथापि 'यत्र वार्ता प्रवर्तत' इत्यनेन कक्ष्याविभागकल्पितदेशभेदाभि- धानपसङ्गेन च देशविभागप्रतिपन्नाः प्रवृत्तय आक्षिप्ताः किं च पात्रस्य सति प्रवेशे कक्ष्याविभाग उत्तरद्वारेण दाक्षिणात्यावन्त्यो: प्रवेशो, अन्ययोस्तु सव्ये- नेत्येवं प्रवृत्तिविभागं प्वेशकभेदमाक्षिपति। सोडपि तत्स्थानेनेदमिति तदुप- योगित्वेनापि समनन्तरं पृत्तयो वक्तव्या इति मनसि कृत्वाह चतुविधेति। पवृत्ति: तस्मादित्यर्थः । प्रश्ना इति कस्मादिति चतुष्कप्रश्नः अर्थ तावदाह पृथिव्यामिति पव्टत्तिः देशविशेषगता वेषभाषासमाचारवचित्र्यमसिद्धि- रुच्यते। तत्नैवं योजना-देशे देशे येष्वेव वेषादयो नैपथ्यं भाषा वा आचारो लोकशास्त्रव्यवहारः वार्ता कृषिपाशुपाल्यादिजीविका इति तान् मख्याप- यन्ति, पृथिव्यादिसर्वलोकविद्याप्रसिद्धिं करोति परवृत्तिर्बाह्यार्थे यस्मान्नि

1 म - विज्ञेया नाट्यकोविदैः न प्रयोज्या नाट्ययोक्तृभिः ड-प्रयोगत द - समाश्रया 2 ढ -सोढमागधी प-चान्ध्रमागधी ड. चैव मागधी 3 ड. 'अत्राह'-इति न दृश्यते 4 ड-अन्रोच्यते 5 ड-यथा पृथिव्या 6 न - देश- कृतान् वेषकृतान् 7 ड - वार्ताः प्रख्यापयन्तीति म - आख्यापयतीति 8 म. निवेदनम् 9 म - बहबो।

२०६ नाध्यशास्त्रम् सन्ति 'कथमासां चतर्विधत्वमुपपन्नं, समानलक्षणश्ासा प्रयोगः? 'उच्यते-'तत्तु सत्यं, आसां समानलक्षणप्रयोगः। किं तु नानादेशवेषभाषाचारो लोक इति कृत्वा लोकानु- मतेन वत्तिसंश्रितस नाट्यस मया 'चतुर्विधत्वमभिहितं भारत्यारभटी सात्वती कैशिकी चेति। वेदने निश्शेषेण वेदने ज्ञाने प्रवृत्तिशब्दः। "अस्त्येषा' सुवने पवृटत्तिरभवद्रा- मेण रामस्य यत्" इत्यादौ। अथ संख्याप्श्ने स्वाभिप्रायमाह यदेति । देशा इति। तत्कृत्वापि चतु- ष्टयी प्रवृत्तिरित्युक्तं न चत्वार एव देशा: । स्यादेतदेव तावत्यस्तावदुक्ता अभ्यधिकास्तु त्यक्ता इत्याशङ्क्याह समानलक्षणत्वात्प्रयोग इत्युच्यते मह- न्व्भिरिति शेष:। प्रयोग इति नाव्यम्। चतसृणामेव समानलक्षणानामेतत्म- रृत्तिच तुष्टयसाधारणस्वभावः सर्वप्रयोगे युष्मन्मते न त्वन्यो व्यवहारः कश्रि- दर्शित:। 2तथा च लोभक्रोधमोहैस्तु साधारीकृतजगचिन्ताद्याशु प्रदेशः परा- क्रियते तथा प्रकृतेऽपि। ननु चतुस्साधारणप्रयोगो नत्वन्योऽल् भविशति व्यवहार इत्येतदु- क्तम्। विस्मरणशीलो भवान् न स्मर्यते। उक्तं पूर्वरङ्गान्ते (अध्या-५) "इत्येषोऽवन्तिपाश्चालदाक्षिणात्योद्रमागैः । कर्तव्यः पूर्वरङ्ग" स्त्विति पूर्व- रङ्रस्य प्रयोगस्य गर्भाधानीयस्थानीय इत्युक्तम्। तलैवाभ्युपगमपूर्वकसुत्तर- माह। तत्तु सत्यमित्यादिना वेषादीनामित्यन्तेन अभ्युपगमदेशादिशब्देन पृत्तिमभिद्धता। आसामिति व्याख्यातम् । कित्वित्यादिनोत्तरमाइ। एतदुक्तं भवति-वृत्तिसंश्रितं वृचीराश्रितमेतच्चतुर्विधम् । ननु का प्रवृत्ति: 1 भ - तदा कर्थं ढ -तथा कथमेषां 2प -समुपपन्नम् 3ट- लक्षणं चासां 4 म -अत्रोच्यते एवमेतत् 5प -सत्यमेतत् ट-एवमेते 6 म - वृर्तति समाश्रितस्य प्रयोगस्य ट- संश्रितमस्य मया ड -लोकानुमतेऽनुवृत्ति संश्रितस्य 7 म - चतुष्टयमुपपादितं 8 म - भारतीसात्वत्यारभटीकैशिकी वृत्तिसंश्रितेषु प्रयो. गेषु देशा अभिरता: ड-भारतीसात्वती कैशिक्यारभटी वृत्ति संभितेष्वमीषु प्रयो- गेष्वभिरता देशाः।

1 क - अस्यैषा 2 क -यथा 3 क - तत्र 4 क किंचिदादिना।

त्रयोदशोऽध्यायः। २०७

वत्तिसंश्रितैश्ष 'प्रयोगैरभिहिता देशाः, यतः प्रवत्ति- चतुष्टयमभिनिर्दत्तं प्रयोगश्ोत्पादितः' । तत्र 'दाक्षिणा- त्यास्तावद्वहुनृत्तगीतवाद्याः कैशिकीप्रायाः 'चतुरमधुर- ललिताङ्गाभिनयाश्र। तद्यथा'- महेन्द्रो मलयः सह्यो मेकलः पालमञ्जरः। प्रत्येकं तत्नैवाभ्युपगमः प्रवृत्तिः, नेत्याह लोकानुगुणानुसारेण। लोको हि दक्षिणापथः पूर्वदेश: पश्चिमदेशः उत्तरभूमिरिति 'चतुर्धा विभागोऽस्ति, न चैष निर्बन्धन: साहश्यमंभवाह। तथाहि दाक्षिणात्येषु शृङ्गारप्रचुरतया कैशि- क्या: संभवः। पश्चिमेष्वावन्त्येव संगृहीतेषु सापि सति धर्मपाधान्य इतति साच्व- त्यस्ति। प्राच्येषु हु घटाटोपवाक्याडम्बरप्राधान्यो भारत्यारभटीयोगः । उत्तरभूमि: पाधान्यात्त भारत्यारभटीयोगेऽप कैशिकीलेशान्ु प्रवेशसहि- ष्णवो यद्वक्ष्यते "प्रयोगसत्वल्पगीतार्थ" (१३-५१) इति । अर्थशब्देन तत्म- योजनं तृत्तवाद्यादि। इत्येवं चित्तवृत्तिभेदसादश्याल्लोको यश्चतुर्धाविभाग: स एवास्मिन्तुक्त:। नतु किमित्ययं संक्षेप आदृतः, आह यस्पाल्लोको बहुविधभाषाचारादि- युक्तः कस्तं प्रतिपदं वक्तुं शक्रुयात् शिक्षितुमभ्यसितुं वा प्रयोक्तुं द्रष्टं वा, चितवृत्तिप्रधानं चेदं नाट्यमिति तदेव वक्तुं न्याय्यम्। एतदेव स्पष्टीकुवे- न्नाह भारतीत्यादिना। प्रयोगे वागङ्गचेष्टासु अभिनिट्टत्तं लोकपसिद्धमि -

1 ट- प्रयोगोचिता द -प्रयोगैरभिमता 2 द - यतो वृत्ति भ - यतस्ततः प्रवृत्तेश्चतुष्टयमिति निर्वृत्तं 3 दभ - मातृकयोर्दाक्षिणात्यालक्षणात्पूर्वमेवावन्ती- लक्षणमुक्तं यथा- आनर्मदाया आसिन्धोरापूर्वावर्तिनस्तथा। आपश्चिमात्समुद्राञ्च तथा सौवीरराष्टतः ।। आहिमाद्रेस्तथा देशा विदेशैश्चान्तरेण ये (वैदिशाञ्चान्तरेण-भ)। सात्वतीकैशिकीयुक्ता तेषामावन्तिकी स्सृता ॥ 4 म - दाक्षिणात्या .. वाद्या ... प्राया ... नया यथा 5 ड -चतुरललित 6 ट-यथा 7 ड- मेखल: न - मेलकः 8 ड- कालपञ्जरः म - मेलकः पालमर्जरः प, पलपञ्जरः ('पालमञ्जर' इति राजशेखरः) न - पालमख्जकः।

I क - खेड़ा।

२०८ नाव्यशास्त्रम् एतेषु संश्रिता देशास्ते ज्ञेया दक्षिणापथाः॥ ३९ कोसलास्तोसलाश्रैव कलिङ्ा यवनाः खसाः। 'द्रमिडान्ध्रमहाराष्ट्रा वैण्णा' वै वानवासजाः॥ ४० दक्षिणस समुद्रस्य तथा विन्ध्यस चान्तरे। ये देशास्तेषु युञ्जीत दाक्षिणात्यां तु नित्यशः ॥४१ "आवन्तिका वैदिशिकाः सौराष्ट्रा मालवास्तथा। सैन्धवास्त्वथ सौवीरा आनर्ताः सार्बुदेयकाः"॥ ४२

कुर्वन्त्यावन्तिकीमेते प्रवृत्ति नित्यमेव तु। ४३ त्यर्थः । चकारेण तत इत्याकृष्यते । तल्लोकपसिद्धचतुष्टयमवलम्ब्य ब्रह्मणा प्रयोग उत्पादितः। अय ग्रन्थश्रिरन्तनैव्ृत्तीनां चतुर्ष्वेव दृष्टान्ततामाश्रित्य व्या- ख्यातः, तत्न च वैषम्येण दूषणमुक्त्तम्, वृत्तीनां हि सनिमितं चतुर्धादेः प्रष्टत्तीनां तस्माच्चतुष्टमात्रेण दृष्टनोमितिव्याख्यनेषु गजस्नानीयमान- यननालूनबिशीण: कृन इत्यास्तां तावत्1। कैशिकी प्रायेणास्यामिति बहुवरीहिः। असामानाधिकरण्यात्सामा- नाधिकरण्येऽपि वा समानायामाकृतौ भाषितपुंस्त्वाभावान्न पुंवद्ावः। कैशै- निदृत्तात्तेषु भवेदित्यादिर्व्युत्पत्तिर्निमित्तमात्रम्। एतच्च वक्ष्यामः संक्षेपेण (अध्या-२०) । दक्षिणसमुद्रस्य विन्ध्यस्य च मध्ये ये देशास्तेषु दाक्षि- णात्या। एतेनैव सिद्धे सति देशभेदानां प्रतिपाठस्तदन्तरालानां परवेत- 1 न - स झेयो दक्षिणापथः 2 ड - कोशलास्तोशलाः 3म - यवनौसलाः च - एव मोसला: 4 द - द्रमिलाश्च 5 द - मिल्ा ('वैण्णा' इति कृष्णापिनाकिनी तीरवासिन:) 6 प - वानवासिका: 7द-चोत्तरे 8 ड - संश्रितास्तेषु 9 द - तेष्वियं कैशिकी स्मृता म - ये देशा दाक्षिणात्यास्तु वृत्तिमारभटीं श्रिताः 10 प - आनर्तका: 11 द - सार्विदेशकाः 12 ज- वैमानिकावताः ड-वैवर्ति कावताः * मृत्तिकाव तीपुरवासिन:। चिरन्तनैरिति राहुलकादिभिः। उक्तमित्युद्भटेन।

त्नयोदशोऽध्यायः। २०९ सात्वतीं कैशिकीं चैव वत्तिमेषां समाश्रिताः। भवेत्प्रयोगो नान्यत्र सतु कार्यः प्रयोक्तभिः॥४४ अङ्ा वढ़ा: कलिङ्ाश् वत्साश्रचैवोदमागधाः। 'पौण्डनेपालकाश्रैव 'अन्तर्गिर बहिर्गिरा:॥ ४५ तथा 'प्लवढ़मा ज्ेया मलदा मलवर्तकाः। ब्रह्मोत्तरप्रभृतयो भार्गवा मार्गवास्तथा। प्राग्ज्योतिषा: पुलिन्दाश्र वैदेहास्तामलिप्तकाः। ४६

प्राङ्ा: प्रावृतयश्चैव युञ्जन्तीहोद्रमागधीम"॥ ४७ "अन्येऽपि देशाः प्राच्या ये पुराणे संप्रकीर्तिताः। तेषु प्रयुज्यते ह्येषा12 प्रवत्तिश्वोदूमागधी"। ४८ पाञ्चाला: शौरसेनाश्र काश्मीरा हास्तिनापुराः। बाहीकाः "शाकलाश्रैव मद्रकौशीनरास्तथा॥ ४९ हिमवत्संश्रिता ये तु' गङ्गायाश्र्वोत्तरां दिशम्"। कच्छादिम्लेच्छानां निषेधेन प्रसिद्धया देशोपसंग्रहणार्थः कवीनाम्। एवमुत्त रत्न। नित्यानित्यमिति । अनादिरयं देशभेदेन चित्तवृत्तिक्रमः । दृष्टो हि वस्त्नाभरणात्मना देशभेदोचितः स्वभावभेद:। बाहुल्येनेति नाल भविष्यति प्रमाणाभावादित्यादिना शुष्कतर्केणासूचितव्यमिति भाव:। एषेति अवन्ति- प्रागज्योतिषकामरूपीया। घुराण इत्यागमपूर्वेकत्वमाह। तुरुष्काश्रारट्टक्दरक- 1 म - वृत्तिमेते समाश्रिता: द - एषां समाश्रयः 2 ड-नाट्येच 3 न - च 4 ड - पौण्ड्रा 5 म - ह्यन्तगिरि 6 ढ - प्रवङ्गमाहेन्द्र 7 म - मल्लवर्तिकाः ढ मलवर्तकाः 8 ड - ताम्रलिपकाः 9ड-प्रांशुप्रवृत्तयः द- प्रांशुपावृत्तयः न - प्राङ्गाः प्राभृतयः ट-प्राङ्गा: प्रवृत्तयः 10 न - हाढमागधीम् 11 अयं श्रोको भमयोरन विद्यते 12 ड-त्वेषा ट-अप्येषा 13 प -चान्ध्रमागधी 14 ड - शाल्यकाः द - शाककाः ढ-शल्यकाः 15 ट-च 16 न - तथा चाप्य प्रदक्षिणम्। 27

२१० नाव्यशास्त्रम् 'ये श्रिता वै जनपदास्तेषु पाञ्चालमध्यमा। ५० पाञ्चालमध्यमायां तु सात्त्वत्यारभटी स्मृता। प्रयोगस्त्वल्पगीतार्थ आविद्धगतिविक्रमः॥ ५१ द्विधा क्रिया भवत्यासां रङ्डपीठपरिक्रमे। प्रदक्षिणप्रवेशा च तथा चैवाप्रदक्षिणा। ५२ आवन्ती दाक्षिणात्या च प्रदक्षिणपरिक्रमे। अपसव्यप्रवेशा तु पाञ्चाली चोढूमागघी। ५३ आवन्त्यां दाक्षिणात्यायां 'पार्श्वद्ारमथोत्तरम्। 'पाञ्चाल्यामोदूमागध्यां योज्य द्वारं तु दक्षिणम्॥ ५४

खसपभृतयः मध्यमायामेव प्रविष्टाम ते तु व्यवहारवहिष्कृतत्वात् स्वकण्ठेन न पठिता:। अल्पगीतार्थ इति लेशतः कैशिकीमनुजानाति। तत्न भागदेशानां सीमात्वेन दक्षिणत उद्ूा: समुद्रनिकटे, उत्तरतो मागधा: तदुभयमध्यवर्तित्वा-

गणनम् । गिरीणामन्तर्ये भवास्तेऽन्तर्गिरा, 'गिरेश्र सेनक' स्येति समासान्ते मत्वर्थीये वाचि रूपम्। दक्षिणोत्तरव्यतिरेकेण परिक्रमणस्थानाभावात् नैकट्यादू द्वे पवृत्ती एकीकृत्य प्रयोगाभिधानम्। तत्र दाक्षिणात्य उत्तरेण द्वारेण प्रविश्य पश्चिमायां दिशि परिक्रम्य ततोऽपि दक्षिणस्यां ततः पूर्वस्यां ततः उत्तरस्यां परिक्रमेत्। परिक्रम्य च तस्यामेव दिश्यात्मनिवेदनं कुर्यात्। 'तदुक्तं दक्षिणाभिमुख इति । तत उत्तरस्यां पूर्वा ततोऽपि दक्षिणां ततः पश्चिमां प्राप्योत्तरद्वारेणैव निष्कामेत्। एवं सात्वत्यादौ, तद्विपर्ययेण पाश्चाली।

1 न - ये चाश्रिता 2 न - श्रिता द-भृतः 3 न - हौदूमागधी द- सोढूमागधी 4 ड - योज्यं 5 प- पाश्चालमध्यामागध्योः।

1 क -आन्ध्रमागधी 2 क - अत पवान्ध्रकलिङ्गानां 3 ख - मध्यमं क- पश्चिमं 4 ख - तदुत्तरम्।

त्रयोदशोऽध्यायः। २११ एकीभूता: पुनश्र्वैताः प्रयोक्तव्या: प्रयोक्तमिः। 'पर्षदं देशकालौ चाप्यर्थयुक्तिमवेक्ष्य चं॥ येषु देशेषु या कार्या प्रवत्ति: परिकीर्तिता। ५५

तहृत्तिकानि रूपाणि तेषु तज्ज्ञः प्रयोजयेत्॥ ५६ 'एकीभूताः 'पुनस्त्वेताः 'नाटकादौ भवन्ति हि। अवेक्ष्य वृत्तिबाहुल्यं तत्तत्कर्म समाचरेत्'॥ ५७ तदस्या दक्षिणद्वारेण प्रवेशो निष्क्मण च प्रदक्षिणेन दक्षिणदिशा पवे- शोऽभ्यन्तरकक्ष्याव्यवस्थितपात्रनिकट एवेति स्यात्। एवमपसव्यप्रवेश इति। विशेषान्तरमाह एकीभूता इति। (पार्षदमिति) परिषदि स्वामित्व- कृतं वा प्राधान्यं देशकृतं कालकृतं प्रयोजनकृतं बहुतरपाल्परीक्षायातोचितं यद्वैचित्र्यकृतमिदमवेक्ष्य सङ्करोऽपि कर्तेव्य:, तदाह एकीभूता इति प्रधानानु- यायिन्य एवेत्यर्थ:। एवं प्रयोक्तरि परिक्रमोपयोगः । प्रवृत्तीनां प्रत्येकविषयेऽषि तं दर्श- यन्नाह येषु देशेष्वित्यादि (या) पृत्तिरित्यर्थ:, सा वृत्तिर्येषु रपकेषु । तेन तेन काशमीरकनायक देशे नाटिकानुचिता, (१) तस्यां कैशिकीपाधान्येन दाक्षि- णात्योचितत्वात्। देशादौचित्ये तच्चेष्टितव्यावर्तनेन प्रतीतिविघाताद्रसमयत्वा- भाव:। रसाश्च नाव्यस्य प्राणाः व्युत्पत्तिरपि वा परेव भवेत्, असत्यता- शङ्का च समूलघातं विहन्यादेव प्रयोगमित्यनेनाभिप्रायेणाह तवृत्तिकानीति। येषु देशेषु यो दृत्तिप्रकार उक्तः स येषु रूपकेषु नाटकादीनामन्यतमेषु भवति, तानि रूपाणि तेष्विति तद्देशगतनायकपाधान्येन कर्तव्यं कविना नाटकेन च नाट्यशब्दवाच्यस्य प्रयोगस्याश्रयः । नाटकशब्दोडन न रूपकविशेषे, अि तु नाध्य एव। यथा-

1 म - देशं कालमवस्थां च काव्ययुक्तिमवेक्ष्य च 2 द - अवेक्षते 3 ड - पूर्व 4 अयं श्रोको दचटजझढन मातृकासु न दृश्यते 5 म - यदा त्वेताः 6 ड- गान- कादी 7 ड - तत्तत्कर्माचरेत्सदा म - तद्धर्मीमाचरेत्तथा।

२१२ नाव्यशास्त्रम् ['सार्थे बाहुल्यमेकस्य शेषाणामथ बुद्धिमानू। येषामन्यस्य बाहुल्यं प्रवृत्तिं पूरयेत्तथा]।। ५८ प्रयोगो द्विविधश्रैव विज्ञेयो नाटकाश्रयः। सुकुमारस्तथाविद्दो नाव्ययुक्तिसमाश्रयः॥ ५९

मायेन्द्रजालबहुलं पुस्तनैपथ्यसंयुतम्। ६० पुरुषैर्बद्ुभिर्युक्तमल्पस्त्रीकं तथैव च। सात्त्वत्यारभटीप्रायं नाट्यमाविद्मेव तत्॥ ६१ डिम: समवकारश्ष व्यायोगेहामगौ तथा। एतान्याविद्दसंज्ञानि विज्ञेयानि प्रयोक्तभिः॥ ६२ "हास्यस्थानानि यानि स्युः कार्योत्पन्नानि नाटके" । (अ-२२) इत्यत्न नाटक उन्नयति2 प्रेक्षकान् संवेशेन व्युत्पच्या च तथा तद्भावानुपवेशेन प्रयोवतृ- निति। नाटकं कृताविति पाठे गात्नाणि विक्षिप्यन्ते अभिनयपयोगायास्मा- दिति संज्ञाकाले। अन्यं हु नटशब्दं कठादिवच्चरणादिच्छन्तो नटानां कर्म- श्लाध्यमिति गोत्चरणाच्च श्राषादिविशेषणत्वादू वुतित्याहुः (पा-५-१-१३४) लौकिकं च लिङ्गमिति नैवं शङ्गितव्यमेतदू वुञू तस्यैकान्तिकं स्त्रीत्वमिति। आ- विद्ध उत्कटः अङ्गानां हारो हरणं यत्र। छेदेन भेदेन प्रधान: आहवः संग्राम: आह्यन्ते परस्परं वीरा यत्रेति। मायामन्त्नषधादिकृतं रूपपरिवर्तनादि, (इन्द्र) जाल: हस्तलाघवसादृश्यादिकृतं, पुस्तं द्रुमृण्मयमाकृत्यादि। तथैव च नाविद्धं (आविद्धं?) स्त्रीकर्मरूपाणां स्वरूपं स्वक्षेत्र एव वक्ष्यामः । शौर्यमभीरुत्वं, 1 अय श्ोको डढ- मातृकयोरेव वर्तते 2 ढ- यस्यामन्येऽस्य, 3 म- नाटकाश्रितः 4 द - तत्राविद्ध मे - सत्वाविद्धाङ्गहारस्तु 5 म - आत्मक: म - बहुलो 7 म संयुतः 8 म - प्रयोग: पुरुषप्रायस्तथाल्पस्त्रीक एव च 9 म - आरभटीयुक्तो ज्ञेय आविद्संज्ञितः 10 म - आविद्धसंज्ञाविज्ञेयाः प्रयोगस्य बशानुगा। 1 क - नाटकलनमयति।

२१३ एषां प्रायोग: कर्तव्यो देवदानवराक्षसैः उद्धता ये च पुरुषाः शौर्यवीर्यबलान्विताः॥ ६३ नाटकं सप्रकरणं भाणो वीथ्यङ्कू एव च। सुकुमारप्रयोगाणि मानुषेष्वाश्रितानि तु। ६४ 'अथ बाह्यप्रयोगे तु प्रेक्षागृहविवर्जिते। विदिक्ष्वपि भवेद्रङ्गं कदाचिद्धर्तुराजञया।। ६५ पृष्ठे कृत्वा कुतपं नाट्यं युक्ते यतो सुखं भरतः। सा पूर्वा मन्तव्या प्रयोगकालेन नाव्यज्ञः।। द्वाराणिषट्चैव भवन्ति चात्र रङ.स दिग्भाण्डविनिश्चिचतानि नाट्यप्रयोगेन खलु प्रवेशे प्राच्यांप्रतीच्यांच दिशिप्रवेशः

वीर्यमुत्साइ:, बलं कायधर्मः पराक्रमः। मानुषेष्विति बाहुल्यापेक्षमेतत्। एवं चत्वारि भिन्नानि डिमाद्युद्धतानि वर्गसुकुमाराणि नाटकादीनि। एवमन्तरङ्गोपकारित्वात्कक्ष्यामाधारमुक्त्वा तदाक्षिप्ं च वृत्तिभेदमभि- धाय धर्मा निरुष्यन्ते। तथा हि लोकस्वभावमेवासुवर्तमानं धर्मीदयम्। लोको नाम जनपदवासी जन:, स च पवत्तिक्रमेण प्रपश्चितः । तत्प्रसङ्गेनैव तावद्धर्म्यायाता। सा चाङ्गिकशेषतया वक्तव्या। प्रसङ्गाच्च वाचिकाहार्यादि- विषयाण्युच्यन्ते तुल्यलक्षणत्वादिति । सा च द्वेधा । यद्यपि लौकिकधर्म- व्यतिरेकेण नाव्ये न कश्रिद्धर्मोडस्ति, तथापि स यत्र लोकागतप्रक्रियाक्रमो रञ्जनाधिक्यपाधान्यमधिरोहययितुं कविनटव्यापारे वैचित्रयं स्वीकुर्वन् नाव्य- धर्मात्युच्यते।

1 ड - दैत्य 2 ढ-उद्धताश्चैव 3 ट-समन्विताः म - शौर्यधैयदया न्विताः 4ड-नाटिके द -एव तु 5 म - योज्यान्येतानि मानुषैः 6 "यतो मुखमितिश्रोक: तद्नन्तरं 'अथादि ...... कार्यः' इति अन्तं षटूश्लोकाः कादि चान्तेषु विना सर्वेष्वादर्शेषु निवेशिता, ते प्रक्षिप्ततया नं व्याख्याताः।

३०४ नाव्यशास्त्रम्

निरुक्तं द्विविधं प्रोक्तं 'तथ्यं चातथ्यमेव च। सिद्धिपूर्व भवेत्तथ्यमतथ्यं चाप्रसाधितम्।। १२

सर्वे साध्वथवा रुणत्सि विरहक्षामंस्य रामस्य चेतु

अत्र हि रावणीयदशितिपरिघट्टित (वालिकक्ष)पाटने उदाहृते स स्वाव मानोरऽर्थेडवगते सति तदपजयः तत्कक्षक्षय्यपरिग्रहस्तथैव चतुरर्णवभ्रमणं पुनः कृपामात्रेण त्यागः तत्नापतीकार: पुनरभिमानो दर्प इत्यादि गम्यते। अक्षर- संहतेश्र विशेष :- तत्नावयोपादातव्यशब्दान्तरस्थाने शब्दान्तरोपादानं हन मत इति वक्तव्येक्षस्य हन्तुरिति, इह तु त्वद्दन्तेति तदीयाधिकारोदाहरणम्। अन्ये पठन्ति- यत्र तुल्यार्थयुक्तेन वाक्येनाभिग्रदर्शनाद्। साध्यन्ते निपुणैरर्थास्तदुदाहरणं स्मृतम् । इति। तुल्यैरर्थेस्तत्समयभाविभिर्यदुक्तं यद्वाक्यमिति स एव फलतोऽर्थः॥ अथ निरुक्त्ं-निरुक्तं द्विविधमिति । सिद्धिर्लक्षणेन स्वीकारः । तया प्रसाधितं तथ्यं, ततोऽन्यदतथ्यम्। उदाहरणं यथा ममैव- वीरोत्सवे सङ्गरसीम्नि मूढं यः प्रापयत् सत्यपर्थं कथचित्। सत्यार्जुनः सोऽपि च नाम कृष्णः प्रसिद्धिरित्थं वितथैव सर्वा ।। परस्परं नाम्नोरन्यत्न तथ्यत्वं सवविषये त्वतथ्यतेति। न चायमर्थः श्रेष:, स हि तुल्यसंख्ययोः । यथा "गावो वः पावनानां " * इति गोशब्दस्य रम्मिषु सुरभिषु चानादित्वेन प्रसिद्धेः। इह त्वेकत्नान्यत्वे कृतः समय इति। एवं पृथक्तथ्यातथ्ययोरुदाहार्यम्। अन्यत्र पाठ :- 1 भ - यं 2 च - सिद्धिप्रसाधितं 3 भ - चाप्यसाधकम् ।

• संपूर्ण: श्रोक :- दत्तानन्दा: प्रजानां समुचितसमयाक्किष्ठसृष्टैः पयोभिः पूर्वाह्ने विप्रकीर्णा दिशि दिशि विरमत्यहि संहारभाजः ।

गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पाद्यन्तु॥। (सूर्यशतकात्)

षोडशोऽध्यायः। ३०५

गुणानुवादो हीनानामुत्तमैरुपमाकृतः। निरवद्यस्य वाक्यस्य पूर्वोक्तार्थसिद्धये। यदुच्यते तु वचनं निरुक्तं तदुदाहृतम्। पूर्व यत्पोक्तो बाहयस्य संबन्धी कश्चिदर्थेस्तस्य प्रसिद्धयेऽवद्यभावस्य वाचकं यदुच्यते तेन निरुक्तमिति निरर्थकमेवात्र वाच्यम्। यथा सत्यं सराजगतिषु रञ्जनादिति (१)। अथ गुणानुवाद :- गुणानुवाद इति परिमितस्यापादितोत्कृष्टगुणतयो- पमा, तत्कृतो गुणानामुत्सेकः। यथा- पालिता दौरिवेन्ट्रेण त्वया राजन्वसुन्धरा॥ ननूपमेयमलङ्कारः, किमतः, उक्तं हलङ्गाराणां वेचित्रयं लक्षणकृतमेव । एत एव शिक्षितैरपि दण्डिप्रभृतिभिर्ये निरूपिता उपमाभेदा तत्न यो भेदकोंऽशः आचिख्यासासंश्रयनिर्णयादिरर्थ, स ताद्ृकूपृथगलङ्गारतया गणितः । गण- नेऽपि वा संसृष्ठिसङ्करापत्तिः। अर्थमात्रं तदिति चेत् तहिं तदेवलक्षणम्। यथा हि राजता विभज्य विचार्यमाणा इत्थमवतिष्ठते-मकुटाघ्यलद्वार: शौर्यादिगुणो व्यूढोरस्कत्वादिलक्षणसमुदायो राजालक्कार्येश्र गुणवांध् लक्षणीयश्च, तथा काव्यमपि तेन गुणालक्कारव्यतिरिक्ता: सर्वे लक्षणमिति मन्तव्यम्। "अस्त्यु- त्तरस्यां*" इति हि पूर्वार्धे आख्यानं नाम लक्षणम्। नन्वेवं सर्वेत्र लक्षणयोग:, क आक्षेपार्थः प्रियमेवास्माकमदः तत्सवेमलक्कारयुक्तं काव्यम्। ननु गौर्वा- हीक इति रूपकयोगेऽपि, किं न कार्य, दोषपरिवर्णन गुणवत्वरसवत्वादि- वैकल्यादिति चेत्, अस्मास्वापादितो दोषस्त्वयेवोन्मूलित इत्यास्ताम्। अन्यत्र तु पाठ :- गुणाभिधानैर्विविधेर्विविधार्थपयोजितैः। गुणातिपातो मधुरैनिष्ठुरवा भवेदिह ॥। +इति। 1 भ - गुणाभिवादो। * अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराज: । 2 अस्य श्ोकस्य पाठभेदा अध्यायान्ते मतान्तरप्रवचने द्रष्टव्याः। + "गुणानुवादः स ज्ञेयो यत्राभेदोपचारतः। गौणीं वृत्तिमुपाश्रित्य वस्तुनो रूपमुच्यते।। इति गुणानुवादलक्षणमन्यैः पठितम्। उदाहतं च शाकुन्तलात् "अनाघ्रातं" इत्यादि। 39

३०६ ना्यशास्त्रम् 'उत्तमार्थाद्विशिष्टो यः' स चाप्यतिशयःस्मतः॥१३ बहूनां भाषमाणानां त्वेकस्ार्थविनिर्णयम्'। मधुरैगीतैः (गुणैः) निष्ठरैवा उत्तमैर्वा उपमानभूतैर्ये पयोजिता गुणास्तदभि- धानैरुपलक्षितो गुणातिपात इत्यर्थ: ॥ अथातिशय :- उत्तमार्थाद्विशिष्ट इति उक्तादप्यर्थाद्विशोषो। यथा भट्टेन्दुराजस्य*। यावन्त्येव पदान्यलीकपिशुनैरालीजनैः शिक्षिता तावन्त्येव कृतागसो द्रुततरं संपाद् पत्यु:पुरः। पारब्धापरतो यथा मनसिजस्येच्छा तथा वर्तितुं प्रेम्णा मौग्ध्यविभूषितस्य सहजः कोऽप्येष कान्तः क्रमः॥ अत्नेर्ष्यात्मा यः प्रेमण्युत्तमेरऽर्थस्ततोऽपि विशेष उक्तः। प्रतिपद चाभिपायोऽस्ति स विवेचनीयः। न चेयमतिशयोक्ति: संभाव्यमानत्वात्। सोऽपि वा लक्षणे- नालक्कार इति वक्ष्यामः समनन्तरमेव। अन्यत्न तु पठयते- बहून् गुणान् कीतयित्वा सामान्यजनसंभवान्। विशेष: कीर्त्यते यत्र ज्ञेयः सोऽतिशयो बुधैः ॥ इति। अथ सहतु :- बहूनां भाषमाणानामिति। बहून् भाषमाणाननादत्यैकस्या- साधारणस्यार्थस्य निर्णयः कर्तव्यत्वेनावलम््य सिद्धस्य प्रमाणोपमानवचन- स्रुपक्षेपवचनं मम तावदेवं प्रतिभासते इति सहेतुः । यथा भट्टेन्दुराजस्य- एके वारिनिधिप्रवेशमपरे लोकान्तरालोकनं केचित्पावकयोगिनं निजगदुः क्षीणेडद्ि चन्द्रार्चिषाम्। मिथ्या चैतदसाक्षिकं मियसखि प्रत्यक्षतीव्रातपो मन्येऽहं पुनरध्वनीनरमणीचेतोऽधिशेते रविः। 1 च - उत्तमार्थविशिष्टो 2 भ -विशेषो यः 3 भ - अनेकार्थविनिश्चयः च - अनेकार्थविनिर्णयात्।

• द्वयोरप्यभिनवभारतीमातृकयोरयं श्ोको भट्टेन्दुराजस्येति वर्तते। अयमम- रुककाव्ये दृश्यते व्याख्यातश्चार्जुनवर्मवेमभूपालाभ्याम्। वृत्तिकारवचनप्रामाण्या दयममरुके प्रक्षिप्त इति संभाव्यते।

षोडशोऽधयायः ३०७

सिद्धोपमानवचनं हेतुरित्यभिसंजितः। १४ अपदेशस्तु परोक्षो यस्मादुत्पद्यतेऽनुकरणेन। लक्षणसमानकरणा त्सारूप्यं तत्त विज्ञेयम्। १५

(एकस्येति) एकमसाधारणम् । (सिद्धोपमानेति) डुमिजू प्रक्षेपणे इत्यस्योप- मानम्। अन्यत्र पाठ :- यत्मयोजनसामर्थ्याद्ाक्यं शिष्टार्थसाधनम्। समासोक्तं मनोग्राहि स हेतुरिति संजञितः ॥ इति। सभ्यगस्यते हृदि क्षिप्यते येन स समासः उपपत्तिस्तयोक्ता। अथ सारूप्यं-अपदेशस्तु परोक्षे यस्मादुत्पद्यतेऽनुकरणेनेति। यथा ममैव-

यत्पाच्यां दिशि वक्रिमा पदमिदं दृग्दून्दलेहचं महः। तचेजो जरठांशुतां कलयता भाविप्रवासावधि सन्ध्यासुग्धवधूकपोलफलके कीर्णो नखाग्राककुर:॥ अत्र यदिति निर्देश्यं परोक्षवस्तु तत्वस्यापरिज्ञानात्। अनुकरणेन प्रच्छाय- मात्रेण, अपदेश्यमालोच्यमिंति लक्षणेन सैन्दूरीकृतेत्यादिना। समानं समा- णकं करणं दर्शनक्रिया यस्य ताहशे वस्तुनि सारूप्यं लक्षणम्। पौर्णमास्या- मपि वक्ररेखेवेन्दोभोगो लक्ष्यते उदयाचलान्तरितत्वात् सन्ध्यासमये। न चेय- सुपमा उपमेयस्याभावादुपमेयमेव हि पूर्वार्धेन लिंग्यते। पुस्तकान्तरेषु तु पाठ :- यथादेशं यथाकालं यथारूपं च वर्ण्यते। यत्प्रत्यक्षं परोक्षं वा दृष्टं तद्दर्णतोऽपि च॥ इति। प्रत्यक्षं वस्तु परोक्षमिव देशकालरूपानुसारेण वर्ण्यते। अथ मिथ्याध्यवसाय :- अभूतपूर्वैयत्रार्थेरिति। अपारमार्थिकैरेवार्थ- स्तत्तुल्यस्यावस्तुभूतस्यार्थान्तरस्य यस्य वक्तृव्यापारे सति निश्चयः सोडयम्। यथा ममैव- 1 भ -अपदेशेन परोक्षो योर्ऽर्थों ह्यत्पद्यते 2 भ - योगात् 3 च - निर्देश्यम् 4 च - अभूतपूर्वे यत्रार्थे तुल्यस्यार्थस्य निर्णय:।

३०८ नाव्यशास्त्रम्

स मिथ्याध्यवसायस्तु प्रोच्यते 'काव्यलक्षणम् ॥१६ बहूनां च प्रधानानां 'मध्ये यन्नाम कीर्त्यते। एकार्थसाधनकृतं सा सिद्धिरिति कीर्तिता॥ १७ गुणैबहुभिरेकार्थेः पैदर्यः संप्रशखते। पदोच्चयं तु तं विद्यान्नानार्थग्रथितार्थकम्॥ १८

यो दुर्जनाद्वा्छितसिद्धिमीहते स नूनसुत्कामति तं सुखैधिनम् । जुह्ज्ज्वलाग्नौ विगतार्थमण्डलं प्रसह्य षष्ठं विषयं प्साधयेत् (१)।। काव्यलक्षणमित्यनेन काव्येषु लोकविपर्यासबाहुल्यमवश्यं भवतीति दर्शयति। अन्ये तु पठन्ति- विचारस्यान्यथाभावस्तथा दष्टापदष्टयोः । सन्देहात्कल्प्यते यत्र सविक्षेपो विपर्ययः ॥ विचार्यत इति विचारोऽर्थः अदृष्टमित्यर्थः। सन्देहोऽल भ्रमः, अथवा अन्यथा भावो विपर्ययः । संशयोऽपि हि वस्तुतो विषयतत्वमन्यथाकारं दर्शयन् विपर्यय एव ।। अथ सिद्धि :- बहूनां च प्रधानानामिति। प्रसिद्धानां मध्ये एकमित्य- प्रसिद्धं यन्नाम कीर्त्यते तस्यासाधारणत्वस्य प्रयोजनस्य संपत्तये करणं तत्र निवेशनं यस्य ताहक् तत्कीर्तनं सिद्धिहेतुत्वात्सिद्धि:। यथा- भद्रेश्वरः सुरसरित्स भवानहं च त्ैलोक्यसारमिह संप्रति जीवलोके। भद्रेश्वरः सुरवरेषु सरित्सु गङ्गा त्वं पार्थिवेष्वहमतीव सुदुःस्वितेषु ॥ अत्र भवानहं चेत्यप्रसिद्धं प्रसिद्धमध्ये उपात्तं साधारण्यसिद्धिं विधत्ते। अथ पदोचय :- गुणबेहुभिरेकार्थेरिति । एकतात्पयार्थनिष्ठैबहुभि: शब्दैये वाच्यत्वेन सवीकृता धर्मास्तदुपलक्षितत्वेनैव यद्वस्तुनः प्रशंसनम्। कथं,

1 भ - कार्य 2 पं - नाम यत्राभिकीत्यते। अभिप्रेतार्थसिद्धयर्थ 3भ- कृता 4 च - ग्रथनात्मकमू।

षोडशोऽध्यायः। ३०९

आत्मभावमुपन्यस् परसादृश्ययुक्तिभिः। तीव्रार्थभाषणं यत्सादाक्रन्दः स तु कीर्तितः॥ १९

नानाथैरग्रथितात्मंकमुपलम्भितरूपं कृत्वा तत्पदानासुच्चय उत्कर्षेण चय: बाहुल्यं यत्रेति पदोच्चय: । असारं संसारं परिमुषितरत्रं त्रिसुवनं निरालोकं लोकं जननयननिर्माणमफलम्। अदर्प कन्दर्प मरणशरणं बान्धवजनं जगज्जीर्णारण्यं कथमसि विधातुं व्यवसित: ।। अत्र ह्यवान्तरावगमकारिणामवान्तरवाक्यरूपाणां पदानां तात्पर्यमभिन्नं सार्थे तु भिन्नम्। पदशब्दन्तु। अन्ये पठन्ति-पादो भाग इति। * पूर्वत एवार्थ: ॥। अथाक्रन्दना-आत्मभावमुपन्यस्येति। तीव्र: साक्षादवाच्यो योऽर्थस्तस्य परं प्रति सादृश्ययोजनप्रकारैरत्म भिग्नायं प्रमुखे दच्वा तत्समन्ततः भाषणं स्फुटकथनं तन्निजभावाविष्करणप्धानत्वादाकन्दो नाम लक्षणम्। यथा ममैव- किं पान्थ त्वरसे विलोकय (निशा या ह्यन्मुखी) पाण्डुरा चन्द्रं चुम्बितुमीहते पकटयन्त्यग्रे सरागां स्थितिम्' यद्वा नागरभोगदुर्ललितकैर्न्यस्तापि न ज्ञायते ग्रामेडग्राम्यजनोपभोगसुभगं निर्व्याजरम्यं सुखम् ॥ अत्ोत्तरेणार्घेन ग्रामीणो रम्यतमो भोजनशयनादिसंभोग इति बक्रया मोह- पायोऽवाच्य आत्माभिप्रायः। तदरोचकत्वं तदुभयं प्रमुखे निधाय निशाकर- वृत्तान्तसादृश्येन तीव्रः स्वात्मानुराग आविष्कृतः । अन्ये पठन्ति- रूपकैरुपमाभिर्वा तुल्यार्थाभि: प्रयोजितैः। अपत्यक्षार्थसंस्पर्शस्तुल्यतर्कः प्रकीर्तितः ॥ प्रथमार्घेन परसादृश्यमुक्तम्। अप्रत्यक्षस्यात्मभावस्य संस्पर्शनाउज्ञापने- त्यर्थः॥ * "पादो भाग" इति क्वापि पाठो न दश्यते। तत्पाठान्तरभागो लुप् एव स्यात्।

३१० नाव्यशास्त्रम्

हृदयस्थसय भावसय सुश्हिष्टार्थप्रदर्शनम्'। अन्यापदेश कथनैर्मनोरथ इति स्मृतः॥ २० पृष्टैरपृष्टैरथवा निर्णयः क्रियते तु यः। 'आख्यानमिति तज्ज्ञेयं लक्षणं नाटकाश्रयम्॥ २१ अथ मनोरथ :- हृदयस्थस्य भावस्येति। यथा- णिग्गंध दुरारोहिं पुत्तअ (मा) पाडळिं समारूढ। आरूढणिपडिआ के इमी ए ण कआ इह ग्गामो॥। * अत्र पादपमारोहनेव दृद्धविदग्धया कश्चिद्ुराशयपुंश्रलीसंगमोत्सुकः स्वाभि- प्रायद्योतनेन प्रबोध्यते, तत्पस्तुतमेवान्यदपदिश्य। अत एवा्रस्तुप्रशंसा, सापि चात्रैवान्तर्भूता। नन्वलंकारे ह्वलंकार्यत्वं ह्यसत् इति केयं युक्ति:, लक्षणं तु भवति लक्षणत्वादेव।। अथाख्यानं-पृष्टैरपुष्टरैि चेत्यादि। प्रश्नपूर्वका यत्र बहवो निर्णीयन्ते यथा। "बाले नाथ विस्ुश्च मानिनि" इत्यादावुक्तिपत्युक्तौ, पश्नसदशैर्वा शक्याशक्यवस्त्वभिधानैर्यत्र निर्णयः। यथा- रामोडसौ भुवनेषु विक्रमगुणैर्यातः प्रसिद्धिं परां इत्युक्ते यदि प्रसिद्ध: कथं मया न ज्ञायत इत्याशंक्याख्यातं- अस्मद्भाग्यविपर्ययादयदि परं देवोन जानाति किस्। किं तस्य प्रसिद्धौ निदानमित्याशंक्य पुनराख्यातं-

1 प -प्रकाशकम् च - प्रदर्शकम् 2प - कथनम् 3 च - अपृष्टैरथवा पृष्टैः 4 प - तदा ज्ञेयमिति जेयम्।

• गाथासप्तशत्यां (५-६८) (निर्गन्ध) निर्ग्रन्थ दुरारोहां पुत्रक मा पाटलीं समारोह। आरूढनिपतिता: के अनया न कृता इह आ्मे।। बाले नाथ विमुश्च मानिनि रुषं रोषान्मया किं कृतं खदोऽस्मासु, न मेऽपराध्यति भवान्, सर्वेऽपराधा मयि। तर्तिक रोदिषि गद्गदेन वचसा, कस्याग्रतो रुद्यते नन्वेतन्मम, कातरास्मि दयिता नास्मीत्यतो रुद्यते॥ (अमरुकस्य)

३११

आदौ 'यत्क्रोधजननमन्ते हर्षप्रवर्धनम्। यत्र प्रियं पुनर्वाक्यं सा याच्ञा परिकीर्तिता॥२२ कार्येषु विपरीतेषु यदि किंचित्प्रवर्तते। निवार्यते च कार्यज्ञैः प्रतिषेधः प्रकीर्तितः॥ २३ वन्दी वैषयशांसि * इत्यादिना। नाटकाश्रयमित्यनेन भूयो लक्ष्यमाणस्येत्याह। अन्ये पठन्ति- वाक्यैः सातिशयैर्युक्ता वाक्यार्थस्य प्रसाधकैः । लोकप्रसिद्धैबहुभिः प्रसिद्धिरिति कीर्तिता। स्पष्टम्॥ अथ याच्ञा-आदौ यत्कोधजननमिति। प्रथमार्घेन हितं व्याख्यातम्। तेन प्रथमं यत्तदात्वे परुषमायत्यां च सत्फलं वस्तूच्यते, ततश्च प्रियम्। पुनः शब्दात्ततो हितं पुनः प्रियमित्येवं प्रबोध्यस्य प्रबोघधिया याचनाद्याच्ना। यथा ममेव- भूमि: कण्टकीनी पुरो विटपिनः प्रायो बहूपद्रवा: भूयश्चैष दिवाकरो मृगयते सन्ध्याङ्गनासङ्गमम् । तद्विश्रम्य जनोऽयमत्र मदने ग्राम्योचितं सेवतां प्ातः पान्थ विचार्य चेतसि चिरं स्थातासि गन्तासि वा ॥ पाठान्तरं तु- हितैः प्रसन्नवचनैर्यत्पर स्यानुवर्तनम्। क्रियते वाक्यचेष्टाभिस्तद्दाक्षिण्यमुदाहृतम् । इति। अथ प्रतिषेध :- कार्येषु विपरीतेष्विति। यथा अमरुकस्य-

1 भ -च क्रोधजं नित्यं 2 च - यत्तु 3 प . कश्चित्। ६याच्जाया लक्षणमन्यैः पठितं- लाभोपपत्तिमा ख्याय स्वयं दूतमुखेन वा। प्राथ्यंते यत्र कन्याया सा याच्जेत्यभिधीयते॥ इति अत्र कन्यायै एव याचनालक्षणस्यैकदेशित्वमिति वृत्तिकार पाठ: स्वीकृतोऽनयैः। सोऽपि प्रियाख्यलक्षणनिर्वचनस्य संवाद्ेव। अत एव कैश्चित् प्रियलक्षणं पाठान्तरेण लक्षि- तम्। उदाहरिष्यामोऽग्रे। * वन्दीवैष यशांसि गायति मरुद्यस्यैकबाणाइति- श्रेणीभूतविशालसालविवरोत्कीर्णस्वरैः सप्तभिः ॥(राघवानन्दे)

३१२ नाट्यशास्त्रम्

यत्राकारोद्भवैर्वाक्यैरात्मानमथवा परम्। पृच्छन्निवाभिधत्तेऽर्थ सा पृच्छेत्यभिसंजञिता॥ २४ विद्वान् पूर्वोपलब्धौ यत्समत्वसुपपादयेत्। निदर्शनकृतस्तन्ज्ञैः स दृष्टान्त इति स्मृतः॥ २५ लग्ना नांशुकपल्लवे सुजलता न द्वारदेशेऽर्पिता नो वा पादयुगे तया निपतितं तिष्ठेति नोक्तं वच: । काले केवलमम्बुदालिमलिने गन्तुं प्रवृत्त: शठः तन्व्या बाष्पजलोपकल्पितनदीपूरेण रुद्ध: प्रिय: ॥ अत्र तृतीयपादेन विपरीतकार्यपवृत्तिरुक्ता। आद्यार्घेन कार्यज्ञत्वं नायि- कायाः, तथापि निवारणं तुर्यपादेनोक्तम् । अन्ये त्वधीयन्ते- यद्वाक्यं वाक्यकुशलैरुपायेनाभिधीयते। सदृशार्थाभिनिष्पच्या स लेश इति कीर्तितः ।। इति। वाक्यमिति वाक्यार्थो निषेधो वा नदीपूरश्र वर्षासु रोधको दृष्ट इति सद- शाभिधानेनोपायेन निषेध: कृतः।।

किं भीमाज्ुरुदक्षिणां गुरुगदान्भीमप्रियः पाप्तवान्*। इत्यादि अत्नाकारेणाभिप्रायसूचकेन काक्कादिनोद्भ्रतानि द्योतितशक्तिकानि वाक्यानीति भावः । यत्र भावरसोपेतमित्यन्ये प्राच्यं पादमधीयन्ते॥ अथ दृष्टान्त :- विद्वान्पूर्वोपलब्धौ यत्समत्वमिति । यथा ममैव- हा हालाइललेहने हतमतिः सोऽयं समुत्कण्ठितो गाढाङ्गारगरिम्णि चैष जडधीर्देहं निविक्षेप्स्यति। ग्राम्योऽप्याजगरी गुरुं गलगुहां मोहादयं धावति व्याधूयेतरसङ्गतानि यदयं सार्थ खलैः खेलति॥ 1 च - पृच्छत्याभिनयेनार्थ 2 भ - विद्वन्पूर्वोपलब्धौ। * पूर्णः श्रांक :- राजा दुश्शासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजश्य मित्रम्। कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपयनपटु: पाण्डवा यव्य दासा: क्ास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत न रुषा द्रष्टमभ्यागतौ सः।। (वेणीसहारात्)

षोडशोऽध्यायः। ३१३ अनेकयुक्ति यद्वाक्यमनेकार्थप्रसाधकम्'। अनेकवाक्यसंयुक्तं तन्निर्भासनमुच्यते॥ अपरिज्ञाततत्त्वार्थ यत्र वाक्यं समाप्यते। २६

सोडनेकत्वाद्विचाराणां संशयः परिकीर्तितः ॥* २७ 'यथा'शास्त्रार्थसंपन्नां' मनोरथसमुद्भवाम्®। यदयमित्यादि कस्य हेतोहालाहलकालकूटकबलनादिना येन साम्यं कृतं स दृष्टान्तः । न चेयमुपमा, यतो निदर्शनेन प्रत्यक्षीकरणाय कृुत इत इदमेवं कर्तु- सुदत इति, न च रूपकं यदेतत्करोति तत इदमस्य भविष्यतीति भिन्नकाल- त्वात्, तदाह पूर्वोपलब्धौ सत्यामिति। अथ भासनं-अनेकयुक्ति यद्वाक्यमिति। यथा- "कर्ता द्यतच्छलानां जतुमयशरणोद्दीपनः सोडभिमानी" (वेणी)- इत्यादि। भास्यते प्रकृतः क्रोधादिर्येन। पाठान्तरं- ईप्सितार्थप्रसिद्धयर्थ कीर्त्यन्ते यत्र सूरिभिः। प्रयोजनान्यनेकानि सा मालेत्यभिसंजञिता । इति अथ संशय :- अपरिज्ञाततत्वार्थमित्यादि। यथा- तिष्ठेत्कोपवशात्मभावपिहिता दीर्घे न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावार्दमस्या मनः । तां हर्तु विवुधद्विषोऽपि न च मे शक्तः पुरोवर्तिनी सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यातेति कोडयं विधिः॥ (विक्रमो. ४-२.) अत्नाद्यो भाग: संशयोदाहरणं, अनन्तरस्तूपपन्युदाइरणम्। अथाशी :- यथाशास्त्रार्थसंपन्ना मित्यादि। यथा- 1 भ - अनेकप्रकृतिस्थितम् 2 भ - वचनैर्युक्तं 3 च - भासनं नाम तन्द्रवेत् प -झेयं निर्भासनं तु तत् 4 च - अनेकत्वात् 5 प - यदा 6 भ -शासत्रेऽर्थ- संपत्ति: 7प-संपन्नं 8प-समुद्भवम् भ- समुद्भवा। * भमातृकायां संशयस्य लक्षणं भिद्यते परप्रशंसावचनं प्रयुक्तं योऽभ्यस्यते। पूर्वोत्तरार्थव्याघातः संशयः स तु कीर्तितः ॥। इति। 40

३१४ नाव्यशास्त्रम्

अप्रार्थनीयामन्यां वा विदुस्तामाशिषं बुधाः॥ २८ आदौ यत्क्रोधजननमन्ते हर्षप्रवर्धनम्॥ तत्प्रियं वचनं ज्ञेयमाशीर्वादसमन्वितम्॥ २९ 'पादाग्रस्थितया' (रत्ना-१-१) इत्यादि। सर्वे वचनं न चाशीरलङ्कारः स्तुत्या एव वर्णनायत्वात्। अन्ये पठन्ति- यत्नार्थानां प्रसिद्धानां क्रियते परिकीर्तनम्। परापेक्षाव्युदासार्थ तन्निदर्शनसुच्यते । इति। प्रसिद्धानां देवतादानां परापेक्षा साध्याकांक्षा तस्माद् व्युदासस्तत्संपच्या। अत एव दृष्टान्तादस्य भेद: इति ॥ अथ प्रियं-आदौ यत्क्ोधजननमिति। यथा- किं वृत्तान्तैः परगृहगतैः किं तु नाहं समर्थ: तूष्णीं स्थातुं प्रकृतिमुखरो दाक्षिणात्यस्वभावः। गेहे गेहे विपणिषु तथा चत्वरे पानगोष्ठचां उन्मत्तेव भ्रमति भवतो वल्लभा हन्त कीर्तिः॥ अत् भ्रमति वल्लभेत्यादौ क्रोधजननं हन्त कीर्तिरिति हर्षकृत्। अन्ये पठन्ति- वाच्यमर्थ परित्यज्य दृष्टयादिभिरनेकधा। अन्यस्मिन्नेव पतनादाशु भ्रंशः स उच्यते ॥ इति दृष्टिर्दर्शनं प्रकृतिमुखरादिवाक्यमिति पूर्वोक्तमित्यर्थः । न चेयं व्याजस्तुतिः निन्दाभागे स्तुतेरभावात्, पूर्णतायास्तु निन्दाया अभावात्। यथा वा- + "प्रदयोतस्य सुता" इत्युक्त्वा वसन्तकं विप्रतारयितुं राजा वसन्त- शब्दमाचष्टे। मघोश्र समयः प्रसूनसमय इत्यनादृत्य तदाकर्णने निवृत्य्रेण 1 प -नीयमन्यम्। + एतलक्षणं याच्चायाश्च समानकल्पत्वात् केचित्पठन्ति- विनष्टे तु यदा द्रव्ये ह्युपलब्धि: पुनश्च या। सुखमुत्पद्यतेऽतीव सा प्रीतिरिति कीर्तिता॥ इति। एतञ्चतुःषष्टयङ्गमध्ये निवेशनीयं, नतु लक्षणरूपेण व्यापारवैचित्रीमापाद्यति।

• रसावल्यां प्रथमेऽङ्के राज्ञो वचनम् । अयं तु "राज्यं निर्जितशत्रु" इति शोकस्य तृतीय: पाद:।

षोडशोऽध्यायः ३१५

'छलयुक्त्या त्वन्येषामभिसन्धानाभिभावकं कपटम्। द्वित्रिप्रयोगयुक्तौ विज्ञेय: कपटसङ्गातः। ३० दुर्जनोदाहतै रूक्षैः 'सतां मध्येऽभिताडितः। अक्रोधः क्रोधजननैर्वाक्यैर्यःसाक्षमा भेवत्॥ ३१

हृष्यति विदूषके समय, इतिशब्देनान्यत्न पतनात्मणयक्रोधत्वं चेति प्रियवचनम्। पियकार (१) इति लोक एतत्सिद्धम्। * (अथ कपटं-छलयुक्त्येति। व्याजपयोगेण अभिसन्धानं वश्चना अभिभावकं तिरस्कारकं छलोत्त्या कथितस्यार्थस्यान्यथाग्रहणं अपलापो वा कपटं, तस्य सङ्वातो लक्षणम् । कपटो वस्तुक्रमादैवाच्छतोर्वा समुद्तः । वस्तुकमोन्भतस्य मालतीमाधवे मकरन्दस्य मालतीवेषधारणं, दैविकस्य नागानन्दे जीमूतवाहनस्य शङ्चूडच्छलनं, शत्रुकृतस्य तु छलितरामे लवणा- सुरप्युक्तयो राक्षसयोर्मन्थराकैकेय्योर्वेषधारणं सीताया अन्तर्वत्न्या निर्वासनं च कृतम्। यथा वा कृत्यारावणे प्रथमेडक्के सीतावेषधारिण्या शूर्पणखया लक्ष्मणो वश्चितोऽभिभूतश्च "ता सव्वहा अण्ण एव्व दे अणिद्वं अभिप्पाअं लक्खेमि" इत्यादिना वचनेन ।) अन्ये पठन्ति- यत्न संकीर्तयन्दोषं गुगमर्थेन योजयेत्। गुणातिपाताद्दोषं व। गईणं नाम तद्द्वेत्॥ इति तत्निविधमपि वागुपचारसामान्याच्छलमत्र स्वीकृतम्। अथ क्षमा-दुर्जनोदाहतैरिति। दुर्जनोक्तैर्वचनैः कोधजननैः सभार्या ताडितोऽपि यः पुरुषोडकोधनः क्रोधहीनः स एव क्षमावान्। तद्ूर्णनोचित: 1 भ - छलयुक्त्या यदान्येषां मत्वा नायकभावनम्। द्वित्रिप्रयोगयुक्तेन ज्ञेयं कपटसंज्ञितम्॥। भोजदेव: पठति-अदिव्यं दिव्यमपि वा कृत्वा रूपविपर्ययम्। अविद्वान् वक्चयते येन कपटं तदुदाहतम्॥ "छलोक्त्याकथितार्थस्य कपटोऽन्याहशग्रहः" इति केचित्। 2 च - सभा 3प - अपि च - अति।

• कुण्डलीकतो व्याख्याभागो द्योरप्यादर्शयोः पतितत्वादस्ाभि: पूरितः।

सप्तदशोऽध्यायः ३९३

'कलहविवादामर्ष क्रुष्टा धर्षणक्ोधशौर्यदर्पतीक्ष्णरूक्षाभि- धाननिर्भर्त्सनाक्रन्दितादिषु'। मन्द्रो नाम 'उरःस्थान- गतो निर्वेदग्लानि® चिन्तौत्सुक्यदैन्यव्याधि 'क्रीडागाढ- शस्त्रक्षतमूर्छामदगुह्यार्थवचनादिषु'। नीचो नाम उर :- स्थानस्था मन्द्रतरः स च स्वभावाभाषणव्याधिशम- श्रमार्तत्रस्तपतितमूर्छितादिषु। द्रुतो नाम "कण्ठगतः स च त्वरितः,"लल्नमन्मनभयशीतज्वर"त्रासायस्तात्ययि- ककार्यावेदनादिषु। विलम्बितो नाम कण्ठस्थानगत- कल्पनया उदात्तानुदात्तसवरितकम्पितनिर्वाहात्। तत्न मध्यो भामस्ता- वदनावेशे सर्वत्र स्थित एव। इत्यावेशेनोर्ध्वमधरं वा स्थानत्यस्य प्रत्येक- मवलम्ब्यत इति पडलक्गारा भबन्ति। तत्न शिरस्यधोभागे तार उच्यते दूरस्थाभाषणाड़ौ, स विषयोऽत सवरकाकोरित्युक्तम्। विस्मयाबगतौ तु सैव रसकाकु:, परस्य लासनाभिप्रायेण तु सैव विभावकाकुः। सवरकाकोरेव श्रुति- काकुश्चेति भेदेन शिरस्येव ऊर्ध्वस्तारतम आक्षेपादौ, तारशब्द: प्रकर्षोपलक्ष- णम्। अत्र ह्याक्षेपादौ यथावस्थ श्रुतिविभावरसकाकुभेदतर्यं विभजनीयम्। उरस्यूध्वभागे स मन्द्र:, उरस्येव नीचभागे मन्द्रतमो नीचः। देन्ये काकुर्द्विरूप- तामेति-स्वचित्तवृत्तयर्पेणाद्रसकाकुः परस्य रूपोत्पादनाद्विभावकाकुः।उभय- 1 न - वाद 2 ड - अमर्षोत्कुष्ट द - आक्रोश प - आमर्षणक्रोध भ -रुष्टाघर्षण 3 प -आक्रन्दनादिषु 4 द -उरसि मन्द्रस्वरः 5 ड- ग्लानि- शङ्का 6 क्रीडाशब्दो भमयोरेव 7 गुह्यार्थवचनं चद्डपादिषु नास्ति, भबनमयरा दिषु विद्यते द - तत्रैव मन्द्रतरः ढ -उरःस्थानो ड-उरःस्थानगतः प-उरः खाने 9 द - भयशान्तत्रस्तपतित मूर्छितादिषु ड- स्वभाषा भाषणव्याधित पथि- श्रान्त तस्तपतित मूर्छितादिषु न - व्याधितपःश्रान्तत्रासपतित मूर्छादिषु फ- व्याधितपशश्रान्त त्रासपादपातमूर्छनादिषु 10 द - कण्ठगतः स्वरितः प-कण्ठ- गतस्वरितोच्चगत स्वरकृति: सच रखलितवल्गनमदनशीतज्वरार्तत्रस्तायस्तान्यैक कार्यावेदनादिषु 11 ढ - रखलित लज्जितोत्खातमन्मन ... ड-रखलितवेल्लन मदनभय 12 ड - त्स्तायस्तागूढकार्य. भ -त्रासायास 13 द - तत्रैव स्थित- लयः च - कण्ठस्थानस्थो ढ-कण्ठस्थानो मन्द्रः ड-कण्ठस्थानगतो मन्द्रः। 50

३९४ ना्यशास्त्रम् स्तनुमन्द्रः, सच शुङ्गारकरुणवितर्कितविचारामर्षा- सूयिताव्यक्तार्थ प्रवादलज्जाचिन्तातर्जन 'विस्मयदोषानु कीर्िनदीर्घरोग' निपीडनादिषु। 'अत्रानुवंश्या श्रोका भवन्ति- ११४ उत्तरोत्तरसंजल्प' परुषाक्षेपणेषु च। तीक्ष्णरूक्षामिनयने आवेगे क्रन्दिते तथा॥ ११५ "परोक्षस समाह्काने तर्जने त्रासने तथा। दूरस्थाभाषणे चैव तथा निर्भत्सनेषु च।। भावेष्वेतेषु नित्यं हि नानारससमाश्रया। ११६

उच्चा दाप्ता द्रुता चैव काकु: कार्या प्रयोक्तृभि:॥ व्याधिते च ज्वरार्ते च भयारते शीतविप्लुते"। नियमस्थे वितर्के च गाढशस्त्रक्षतेषु च"॥ ११८ स्यापि तत्न प्राधान्येनादरणात्, अन्यत्न तूभयस्यानादरणात्प्रधानांशेनैव व्यप- देशः। स्वभावाभाषणं यत्र कश्विदावृत्तकण्ठस्वर एव वक्ता भवति, तासने पतितः तस्तपतितः, तासावसरे तुदीपेव काकुर्भवति। कण्ठगत इति कण्ठस्थाने ऊर्ध्वभागे निष्पन्नः, तेन स्थानभेद एवालङ्कारत्वे प्रयोजकः। अत एव त्वरित इंत्यनेन पुनर्लयविधानम्। लल्लं सविलासं, लडं विलासं लातीति किबन्ते कर्म- युपपदे लडयोरैक्यमिति। मन्मनमव्यक्तं अहमेव मनो मन्ता यंत्रेति, अनेना-

1 करुणशब्दो चडढपद -आदिषु न विद्यते। 2 न - वितर्क 3 य - आश्वसित 4द - विस्मित 5 ड-रोष 6 भ -अत्र श्ोका: 7ड - संजल्पे 8 ड - आक्षेपणे तथा 9 भ - तथाक्रन्दे च नित्यशः न. शीते चाक्रन्दिते द- आक्रन्दे क्रन्दिते फ - आवेशे 10 भ - परोक्षह्वयने चैव तर्जनत्रासनेषु च। 11 भ-एषु नानारसोपेता नित्यमर्थप्रदर्शिता(का?) च-सर्वेषु 12 ग - शोके च क्षुत्पिपासिते। विषमस्थे वितर्के फ-क्षोभे च क्षुत्पिपासिते । विषमस्थे., ... 13 भ - क्षते तथा।

सप्तदशोऽध्याय: ३९५ गुहार्थवचने चैव चिन्तायां तपसि स्थिते। मन्द्रा 'नीचा च कर्तव्या काकुर्नाव्यप्रयोक्तृभिः॥ 'लल्ले च मन्मने चैव भयार्ते शीतविप्लुते। मन्द्रा द्रुताच कर्तव्या काकुर्नाट्यप्रयोक्तृमिः॥१२० दृष्टनष्टानुसरणे® इष्टानिष्टश्रुते 'तथा। इष्टार्थख्यापने चैव 'चिन्ताध्याने तथैव च॥ १२१ उन्मादेऽसूयिते चैव" उपालम्भे तथैव हि। "अव्यक्तार्थप्रवादे च कथायोगे तथैव च।। उत्तरोत्तर संजल्पे कार्येऽतिशयसंयुते। १२२

"विकृते व्याधिते क्रोधे दुःखे शोके तथैव च ॥ १२३ विस्मयामर्षयोश्रवैव "प्रहर्षे परिदेविते। विलम्बिता च दीप्ता च काकुर्मन्द्रा" च वै भवेत्।।

श्यमाणमनुनासिकोपलक्षितमित्यपरे। "लल्लमन्मनौ नायिकागतौ बालविनो- दनसान्त्वनादौ, सुश्चेत्येवं प्रायपराभियोगानङ्गीकरणादौ च" इत्युपाध्यायाः। मन्द्रापि काकुश्चात् भवतीति संग्रहश्षोके वक्ष्यते। आत्ययिकं शीघ्रसंपादं यत्कार्यम्। आयस्तमावेगः । कण्ठस्थाने तु नीचभागे निष्पन्नो विलम्बितः । लल्लत्वमविवक्षितमेव। अव्यक्तार्थ: पवाद :- अन्तरङ्गत इति लोके प्रसिद्धो यत्र। परे बुध्यतां च न बुध्यतां चेति वक्तुरभिपायो भवति यन् स्वगतं न परगत- मत्नेति। अलङ्गारेषूचा दीप्षा द्रुता चेति यथायोगं स्थानत्रयमत्र स्वीकृतमित्यर्थः।

1 ढ - गूढार्थ 2 न - स्थिता च - चिलम्बिता चैव 3 च - काकु: कार्या 4 ड - मले च मदने 5 ड - सारेण 6 भ - इष्टारिष्ट 7 च - श्रुतौ 8 च - दृष्टार्थ 9 य - चिन्तायाने च -चिन्ताग्रस्ते 10 भ - च विषादे च 11 द - अव्य- कार्थे प्रदाने च तथा लोके 12 च - पीडिते ड-विक्षते व्याधिते त्वङ्रे द- विकृतेर्ष्याकृते भ - क्रोधे चैव हि दुःखे च शोके नित्यं तथैव च 13 भ - अमर्षे विस्मये 14 न - हर्षेऽथ ड-हर्षे च 15 द् -मन्दा।

३९६ नाव्यशास्त्रम् लध्वक्षरप्रायकृते गुर्वक्षरकृते तथा। उच्चा दीप्ता च कर्तव्या काकुस्तत्र प्रयोक्तृमि:॥१२५ यानि सौम्यार्थयुक्तानि सुखभावकृतानि च'। मन्द्रा विलम्बिता चैव तत्र काकुर्विधीयते॥ १२६ यानि स्युस्तीक्ष्णरूक्षाणि दीप्ता चोच्चा च' तेष्वपि। एवं नानाश्रयोपेतं पाठ्यं योज्यं प्रयोक्तृमिः॥१२७ हास्यश्रुङ्गारकरुणेष्विष्टा काकुर्विलम्बिता। वीररौद्राद्गुतेषूच्ा दीप्षा वापि प्रशखते॥ १२८ भयानके सबीभत्से द्रुता नीचा च कीर्तिता। एवं भावरसोपेता काकु: कार्या प्रयोक्तृभिः॥१२९ अथाङ्गानि षट्-विच्छेदोऽर्पणं विसर्गोऽनुबन्धा दी- पनं प्रशमनमिति । तत्र विच्छेदो नाम विरामकृतः। अथ सर्वसंग्रहार्थमाह यानि सौम्यार्थयुक्तानीति । सोम इव हादक: सौम्यः, शाखादित्वाद्यः।सुखस्य हेतवः कार्यश्चेति सुखभावकृतशब्देन समास- भेदात्संगृहीतम्। नानाश्रयोपेतमिति नानास्थाननिविष्टं कृत्वेत्यर्थः, स्थानभेदः काकूनां पर्याप्तताकारीत्युक्तम् । अतः काकोरेव प्राधान्यात्तामेवोपसंहरति अथाङ्गानीत्यादिना । प्रस्तावान्तरं दर्शयति तत्न वर्णोच्चारणे वर्णध्वनिशन्यो यः काळस्तदा- श्रयोऽङ्गव्यवहार इति वृद्धा:, स हि षोढा कालः "ततश्च भूयान् पुनरादि- मध्यौ" भूयान् पुनरित्ययं हि विच्छेद:। आदौ मध्यः सल्पो मध्यान्ते चार्पणं

1 अयं श्ोको दचादिषु न विद्यते। 2 च - वै भ -नादकृतानि वै न -तु 3 यद - दीप्मुख्चं च ढ -दीपमुख्ैश् च -दीप्ा वोज्चा च 4 भ - चैव द चापि 5 प -योज्या 6 ड-अथाङ्गानि न-अथ षडङ्गानि 7प - इति षड- ङ्गानि 8 भ - विराम: ।

सप्तदशोऽध्यायः ३९७ अर्पणं नाम 'लीलायमानमधुरवल्गुना स्वरेण पूरयतेव रङु2 यत्पठ्यते तदर्पणम्। विसर्गो नाम वाक्य- न्यासः । अनुबन्धो नाम 'पदान्तरेष्वपि विच्छेदः, अनुच्छसनें वा। दीपनं नाम त्रिस्थानशोभि वर्धमान- स्वरं चेति। प्रशमनं नाम तारगतानां स्वराणां 'प्रशा- म्यतामवैस्वर्येणावतारणमिति® । 'एषां च रसगतः वाक्ये पूर्व भूयान्मध्ये द्रुतश्च विपरीतको यः स विसर्गः। बहुषु द्रुतोऽय मध्यो मनागुद्रुतोऽन्तेऽनुबन्धः स्यास। त्रिस्थाने द्रुतमध्यविलम्वितयुग दीपनं सदारोहि विपरीतं प्रशमनं स्यात्, लयत्नयं चैकरूपनिर्वाहादिति संग्रहकार:। एतन्मतेनैव लक्षणानि व्याचक्षते। एतचासन्। द्रुतमध्यादिलयैरेवा- स्यार्थस्य न तत्वान्न च लयव्यवहारसाम्ये कालस्येति नियमकारणमस्ति। किं च लयवैषम्यस्य वाक्यचैतन्यापेक्षया न भागत्रयकल्पनयव भेदा उक्ता:, भ्रुजङ्गविजम्भितादिवाक्येऽनन्तभागसंभावनात्। भागत्रये च द्रुतमध्यवि- लम्बितानां द्विभेदत्िभेदत्वानन्त्ये षट्संर्यानियमनिपुव: । "काकार्य+" इति हि श्रोकमथमखण्डेषु मध्यमलयो भूयोऽपि दृश्यते। सेत्यादिषु+ पाश्रात्यखण्डेधु तत्समरणजनितसुखविश्रान्तिदायिषु विलम्बित इति द्विलयभेद: प्रयोग:। भागत्रयकलनायामपि साम्येन वैषम्येण चानन्तप्रकारता भवतीति कथं स्यात्। कस्मादेतत्सर्वे लयाभिधानेनैव न संगृहीतम् । तस्मा-

च मध्ये तुटिंतत्वमत्रुटितत्वं वा तावतो विच्छेदानुबन्धौ, पीवरत्वमपीवरत्वं वा इमावर्पणविसर्गौ, आरोहणमवरोहणं वा ते दीपनप्शमने। एवं भावाभावतः, उपचयापचयतः आरोहावरोहतश्च षड्भेदो नाद: । वाक्य- 1 ड-लीलावर्णसवरेणापूरयदिव न - लीलायमान मधुरवर्णसरेणापूरयदिव ग - लीलायमान मधुरवर्णनास्थानेन लयेन पूरयद्भ्िरिव प-लीलायमानानु- वर्णेन स्वरेण 2 फ - रसं 3 न - वाक्यस्योपन्यास: फ-वाक्योपन्यास: 4भ- पदस्य विच्छेदमन्तरेणानुच्छवासनं य-पदान्तरेष्वविच्छेद: 5 द् - अनुच्छूवा- सनं वा 6 ड - वर्धन नाम न -सवरंच 7 'प्रशाम्यता' मिति चदादिषु न दृश्यते द - स्वराणामेकस्वर्येण 8 च. अवरोहणमिति न - अवतरणमिति। 9 द - एषां रस। । अयं श्रोफ: ३१७ पृष्ठे उदाहतएव। + "सा बाला वयम- प्रगल्भमनसः" इत्यादिश्लोकः ।

३९८ नाय्यशास्त्रभ् प्रयोग :- तत्र हासशङ्गरयो राकांक्षायामर्पणविच्छेददी- पनप्रशमनयुक्तं पाठ्यं कार्यम।दीपनप्रशमनयुक्तं करुणे। 'विच्छेद प्रशमनदीपनानुबन्धबहुलं वीररौद्राद्तेषु, 'विस- र्गविच्छेदयुक्तं बीभत्सभयानकयोरिति। सर्वेषामप्येषां मन्द्रमध्य तारकृतः प्रयोगस्त्रिस्थानगतः । तत्र दूरस्था- भाषणे तारं शिरसा, नातिदूरे मध्यं कण्ठेन, पार्श्वतो मन्द्रमुरसा प्रयोजयेत्पाव्यमिति। मन्द्रात्तारं न गच्छेत्, ताराद्वा मन्द्रमिति। १३० स्य न्यासं त्यजनमनादरणं तन्नादस्येति यावत्। वैस्वर्य स्वरत्वेन विहि- तेषु अन्तरालश्रुतिविशेषेषु ध्वनि (वि)संवादनान्भ्रवतीति सवत्राभ्यूह्यम्। हास्यादय: शव्दास्तव्यभिचारिणोऽपि स्वीकुवते। ततश्र तव्यभिचारिणो- डन्यरसान्, रसान्तरेऽपि तदा व्यभिचार्याश्रये वा काकुरिति मन्तव्यम्। सर्वेषामित्यादिनाङ्गानां मूलभूतं स्थानभेदं स्मारयति। तत्र दूरस्थ इत्यादिना विनियोगवाक्यानां लक्ष्ये एकवाक्यतां सूचयति। तथा हि शुङ्गारे यदुदात्त- स्वरितमुक्तमर्पणविच्छेदाद्यङ्गजातं विलम्बित चालङ्गार: तद्रस्थाभाषणे कर्तव्ये

सम्मिश्रं कर्तव्यमित्येव तात्पर्येणेद व्याख्येयम्। अन्यथाभाषणं दूरस्थे शिरसेत्यादिना पौनरुत्तयं स्याद। अथ दीपनपशमनयोर्वक्तव्यशेषमाह मन्द्रात्तारं न गच्छेदित्यादि। मन्द्र- तरासारं तारतमान्मन्द्रं चेत्यर्थः। उद्देशग्रन्थ एव केचिल्लया विरामाश्चेत्यभिधीयन्ते। i मभयोरेव 'आकांक्षायां' इति। 2 ड- वाक्यं 3 "दीपन करणे" इति भमयोरेव 4 ड - करुणवीराद्द्रतेषु समाकांक्षविच्छेदप्रशमनार्पणदीपनानुबन्ध- बहुलं पाठ्यं प्रयोज्यम्। (न - वीररौद्ान्भुतेषु सत्त्वाकांक्षणा विच्छेदोद्दीपन) 5 द - वीभत्सभयानकयोर्विसर्गविच्छेदाकांक्षणप्रायमिति (ड - विच्छेदार्पणयुक्त मिति। 6 ड - चैव तेषां द - चैतैषां ढ-वैवैषां 7 प - तारव्यवस्थया त्रिस्थानगतः प्रयोग: 8 च - मन्द्रतारं गच्छेत्।

सप्तदशोऽध्यायः ३९९ एषां च द्रुतमध्यविलम्बितास्त्रयो लया रसेषूपपाद्याः। तत्र हास्शृङ्गारयोर्मध्यलयः करुणे विलम्बितो, वीर- रौद्राङ्भुत बीभत्सभयानकेषु द्रुत इति। १३१ अथ विराम: अर्थसमातौ कार्यवशान्न छन्दोवशात्'। कस्मात्, दृश्यन्ते ह्येकद्वित्रिचतुरक्षरा विरामाः। यथा- किं गच्छ मा विश सुदुर्जन 'वारितोऽसि कार्य त्वया न मम सर्वजनोपभुक्तम्। सूचासु चाङ्रगते च' तथोपचारे- ष्वल्पाक्षराणि हि पदानि भवन्ति काव्ये॥१३२ अन्ये त्वाहु :- कालस्य सर्वस्यापरिभाव्यत्वान्नोद्देशेन प्रयोजन मति- मन्तस्तु मन्यन्ते। विच्छेदेनैव च लयमेतत्सवीकृतम्। विच्छेदो विराम:, स च कियन्तं कालमिति लयोऽपि तेनैव स्वीकृतः । तेन विच्छेदस्य परीक्षेयं कथितेति। तत्नेति विच्छेदे, अर्थसमाप्तिनिमित्त विरामो वास्य कार्यः। अर्थोऽवान्तरवाक्यार्थः। न च्छन्दोवशादित्यनेन कविना प्रयोगपरतन्त्रेण तदा स तदवसरोचितविरामवति वृत्ते ग्रहणपयत्नः कार्यः । प्रयोक्त्रापि कविपर- तन्त्रेण न भाव्यमित्यत्नापि तेना्थवशाद्विरामः कार्य इत्याख्यातम्। संख्यात्र नियमोपलक्षणं एकद्वितीति। किमित्येतावत्यवान्तरवाक्यार्थे विच्छेदः किं गच्छेति। नन्वेवमेकवाक्यत्वाभावो दूषणमित्याशंक्य प्रत्युत भूषणमेतदित्युपपाद- यन्नाह-"सूचासु चाह्कुरगते च तथोपचारेष्वल्पाक्षराणि हि पदानि भवन्ति काव्ये" इति। बहुप्रकारैः सूचाभिनयैः अङ्गरप्रकारैश्च युक्तमित्थं काव्यं भवति

1 भ - अत्र च 2 भ - उपयोज्याः 3 द - करुणे च 4 भ - बीभत्सकरु- णयोर्विलम्बितः भ-मातृकायां बीभत्सशब्द्रो नास्ति 5 भ - नानाच्छन्दोव- वशात् 6 द - कारितोऽसि 7 च - युक्तम् 8 न - सूचाङराभिनयनेषु 9 ड - अत्र 10 ड - स्वल्प।

४०० एवं विरामे प्रयत्नोऽनुश्ठयः। कस्मात्, विरामो ह्यर्थानुदरशकः। 'अत्र इलोक :- विरामेषु प्रयत्नो हि नित्यं कार्यः प्रयोक्तृभिः। कस्मादभिनयो ह्यस्मिन्नर्थापेक्षी यतः स्मृतः ॥ यत्र व्यग्रावुभौ हस्तौ तत्र दृष्टिसमन्वितः। वाचिकाभिनयः कार्यो विरामैरर्थदर्शकैः॥ १३४ यदि स्वल्पाक्षराणि पदान्यसमस्तानि भवन्ति। बह्वक्षरपदे, दरिद्राश्र किं यस्ते (?) इत्यादों न मध्ये सूचाङ्कुरयोरूपपात्तिः । "तस्यास्तन्मुखमस्ति सौम्यसुभगं किं पार्वणेनेन्दुना" * इत्यादौ तु नस्या इत्युत्त्वा मध्ये सूचया तहित्यसाधारणविशेषस्मरणं स्वात्मनि तच्चावलोकने तथाकणने च प्रच्छन्नस्थिताया नायिकाया निव्ृत्यङ्करे वैचित्रयं पुनः परिचुम्बनाभिलाषस्रूचायोगपूर्वकं सुखमिति पाठस्तत्क्ृतो नायिकाया रणरणकादरदर्शको निवृत्यङ्कर इत्याद्विचित्रये उत्प्रेक्षणीयम्। अह्कुर- स्त्वनिर्वचन एवेति निवृत्यह्कुर एवात्र मन्तव्यः । यत्राङ्कुरो भव्रिष्यति तद्विषयमेतदिति त्वसत्, पुष्पापचयनाटने यदोचितपरिक्रमणादौ पूर्वभाविना स्वल्पाक्षरेण पदयोगेन वैचित्र्याभावात्। अथास्य विच्छेदस्याङ्गस्य प्राधान्यं दशेयति-एवं विराम इत्यादि। अस्मिन्निति विरामे सत्यभिनयस्थितो यथाविषयं प्रयोक्तुं शक्यः। सच विरामाद्म्यते। विरामे सत्यर्थ दर्शयति अभिनयेऽन्यथा असमञ्जसत्वं स्यादिति तात्पर्यम्। यदि वाभिनयो विरामे स्थित इत्यभिनयकार्य विराम एवोद्वहतीति तात्पर्येम्। तदाह तत्र व्यग्राविति। पूर्वे दृष्टिपाधान्यतात्पर्येणेत्य- 1 ड - भवत्यपि च श्ोकः 2 य - विरामे तु प्रयत्नस्तु 3 भ - प्रति- ष्ठितः न - स्थितः ड-ह्यस्मादर्थापेक्षी यतस्ततः च - हर्थे अर्थापेक्षी यतः स्थितः 4 द - समन्वितैः ० द - वाचिकोऽभिनयः 6 ड- दर्शिभिः।

• सौन्दर्यस्य पदं दशौ च यदि ते कि नाम नीलोत्पलैः। किं वा कोमलकान्तिभि: किसलयैः सत्येव तत्राधरे ही धातु: पुनरुक्तवस्तुरचनारम्भेष्वपूर्वो ग्रहः॥

सप्तदशोऽध्यायः ४०१

प्रायो वीरे च रौद्रे च करौ प्रहरणाकुलौ। बीभत्से कुत्सितत्वाच्च भवतः कुश्चितौ करौ॥ १३५ हासे चोद्देशमात्रेण करुणे च प्रलम्बितौ। अद्भते विस्मयात्स्तब्धौ भयाच्चैव भयानके॥ १३६ एवमादिषु चान्येष्ु' 'प्रविचारेऽथ हस्तयोः। अलङ्गारविरामाभ्यां साध्यते हयर्थनिश्वयः॥ १३७ ये विरामा: स्मता 'त्ते तेष्वलङ्ार इष्यते। समाप्तेऽर्थे पदे वापि तथा प्राणवशेन वा॥ १३८ पदवर्णसमासे च द्रुते बह्नर्थसंकटे। कार्यो विराम: पादान्ते तथा प्राणवशेन वा॥ १३९ शेषमर्थवशेनैव विरामं संप्रयोजयेत्।

पौनरुक्त्यम्। व्यापकत्वमस्या दशयति पायो वीरे च रौद्रे चे ति। कुश्चिताविति संकोचवन्तावित्यर्थः । भयाच्चेति श्रथावेव। उच्चदीपादिरलङ्कारः। स च वृत्तविरामेषु यथ। "योऽयं शस्त्रं बिभर्ति" इत्यत्नोचदीपकाकुः पदान्तेन, वीररद्रियोरपि स्नग्ध- रादिवृत्ते अर्धादौ विरामो न कार्यः, अपि तु पादान्ते पठितस्तावत् प्राण- संवेदाभावात्। प्राणवशेन वेत्यगतिकागतिरिति वृद्धा:। तच्चासत्। शिक्षावशेना- हरणीयो हि तत्राविच्छेद: । तस्मादयमर्थः-पदान्ते विच्छेद: कार्यो, यदि वा प्राणवशेन प्राणा रसभावाद्या तदौचित्येन छेदः। पादादावपि तावदने- नानुबन्धोऽपि विच्छेद उपयोगीति दर्शितम् । शेषमिति न यत्र चित्रवृत्ते:

1 म - प्रायौ। एते त्रयः श्रोका: भादर्शे न विद्यन्ते द - प्रायो रौद्रे व रौद्रः प्रहरणाकुले 2ड-कुश्चितत्वाच्च द - कुत्सितत्वे च भवतः कुण्ठितौ 3 च- विस्मयाविष्टे स्तब्धौ कार्यो 4ड-सर्वेंषु 5 ड-अधिकारेषु द- प्रविचारेषु 6 द - अर्थविनिश्चयः 7 भ -नृत्ते 8ड- वा, 9 इदं श्ोकार्धे भमयोरनीस्ति। 51

४०२ नाट्यशास्त्रम्

अत्र च भावगतानि रसगतानि च कृष्याक्षराणि बोद्धव्यानि, तद्यथा- 'आकारैकारसंयुक्त' मैकारौकार संयुतमू। व्यञ्जनं यद्भवेद्दीर्ध कृष्यं तत्तु विधीयते॥ १४० विषादे च वितर्के च प्रश्नेऽथामर्ष एव च। कलाकालप्रमाणेन पाठयं कार्य प्रयोक्तभिः। १४१ शेषाणामर्थयोगेन विरामे विरमेदिह"। एकद्वित्रिचतुःपञ्चषट्कलं च विलम्बितम्। १४२ 'विलम्बिते विरामे हि" "सदा गुर्वक्षरं भवेत्। षण्णां कलानां परतो"विलम्बो न विधीयते॥ १४३ अथवा कारणोपेतं प्रयोगं कार्यमेव च"। प्राधान्यं अपि तु विभावादे:, तत्नार्थवशेनैव विरामः । कृष्याक्षराणीति कृष- तीति कृषो विलम्बतो लयः तत्र साधूनि कृष्याणि सन्ध्यक्षराणि, यथा आ, ई, ऊ इति दीर्घाः। कलालक्षणो यः कालः तत्प्रमाणेन विलम्बितेन पाव्यं कार्यमिति विच्छेदस्यैव प्रमाणं दर्शितम्। शेषाणामिति हृस्वानाम्। अर्थयोगे- नेति यथा स्फुटा प्रतीतिभवति तथा विच्छेद: कार्यो न त्वति विलम्बितं पठेदित्यर्थः ॥ नतु कियत्कलाप्माणमित्याह विलम्बितमिति। गुर्वक्षरमिति कृष्यं। वा शब्दादधिकमनुजानाति कारणोपेतमिति कारणं दघकालं स्मरणमिति 1 भ - अथ ड-अत्रानुगतानि चत्वार्यक्षराणि रसभावानुगतानि कृष्टान्यक्ष राणि चोद्धोध्यानि। तद्यथा 2 ग - रसजातानि 3 म - कृष्याद्यक्षराणि च- कृष्याण्यक्षराणि 4 द आकारौकार च- एकारैकार 5 च- ओंकारौकार द - अकारौकार ड-एकारेकार ढ एकारैकार 6 भ - एकारोकारसयुक्तं दीर्ध यद्यञ्षनं भवेत् 7 ड - तत्र भवेदिह 8 च - चामर्षणे तथा ड-विवर्ते च प्रश्ने चामर्षणे तथा 9 न - योज्यं 10 भ -विरमेद्धः 11 न - वा 12 च - विलम्बिता -13 च - अपि ड-च 14 द - यदा 15 च - लम्बनं ड-लङ्गनं 16 द् - वा।

सप्तदशोऽध्यायः ४०३

समीक्ष्य छत्ते कर्तव्यो विरामो रसभावतः॥ ये विरामा: स्मताः पाठये 'उत्तपादसमुद्भवाः। उत्क्रम्यापि क्रमं तज्ज्ञैः कार्यास्तेऽर्थवशानुगा:।१४५ नापशब्दं पठेत्तज्ज्ञो भिन्नवत्तं तथैव हि। विश्रमेन्नाविरामेषु' दैन्ये काकुं न दीपयेत्'॥ ५४६ चिन्तनादिभि:, व्याव्यपस्मारादिभिवा कारणैरुपेतं, स्पष्टास्पष्टादिभिरित्यन्ये। वृत्तविरामादर्थविराम: प्थममिति दर्शयितुमाह ये विरामा इति । तज्ज्ैस्त- द्विरामात्मकं वत्तगतं वस्तु, उत्क्भ्यापीति विशेषोपकमोडपीति सामान्योप- संहारः । तादृशा विरामेण न पठेत्, येनावगतो विवक्षितः शब्दो भवति, 'वरदं ध्यायति' इत्यत्न वर(द) शब्देन यदा विच्छेद: क्रियते तदा मध्य इति शब्दान्तरपतिभया ध्यायति शब्दोऽवगच्छतीति। भिन्नवत्तं च कृत्वा न पठेत् यथा विच्छेदं न कुर्याद्येनान्यवृत्तभ्रान्तिभवति। तथा हि-"भ शङ्कर- भाजनं ये जगतीह भवन्ति केचन" इत्यत्न ये इति शब्दस्य पूर्वपादेन सह पाठे औपवेदवृत्तभेदो यद्यपि भवति तथापि द्वितीयपादे वृत्तभङ्गः। तेन वृत्तं न पठेदिति विच्छेद स्यैव प्राधान्यज्ञापनार्थमेतययुक्तमिति। शब्दच्युतभिन्नवृत्त- दोषाभिधाने न पौनरुक्त्यम्। इह वस्तुतस्तदभावेऽपि विच्छेदवशेन तत्प्ति- भोदयात्। एतदेव तात्पर्येणाह-विश्रमेन्नाविरामेष्विति। एवं विच्छेदस्य भूयो- विषयव्यापकत्वमभिधाय नन्न्यूनां दीप्तां दर्शयितुमाह दैन्ये काकुं न दीपये- दिति शोकादिकमनचित्तवृत्ति विसुच्यान्यत्न दीपनं सर्वत्र शोभावहमिति भाव:। एवं स्वराः कमो मर्योदा स्थानत्यमाश्रयः उदात्तादयः स्वरूपं अलङ्गारा: स्वरूपपरिपूरकाः इतिकर्तेव्यतारूपाण्यङ्ञानि। सवरभेदाच्च काको-

1 ढ - कर्तव्या विरामा रसभावतः न - अतः परोऽपि हि 2 ड - ते 3 ड- काव्ये द -वाक्ये 4 च -दन्त ग-दुत्त न - वृत्ते 5 द - तेऽथ रसाश्रया: च -वशाश्रयाः ड-वशास्तथा 6 ढ - वृत्ते 7 ड. न चैव हि न -च 8 भ -अविरामेतु 9 ड - न काकु रसहीनकम् प-न काकुरल- दीपनम्।

४०४ नाव्यशास्त्र्

वर्जितं काव्यदोषेस्तु लक्षणाठयं गुणान्वितम्। स्वरालङ्वारसंयुक्तं पठेत्पाठयं यथाविधि। १४७ अलङ्गारा विरामाश्र ये पाठये संस्कृते स्मृताः। त एव सर्वे कर्तव्याः स्त्रीणां पाठये त्वसंस्कृते॥ एवमेतत्स्वरकृतं कला काललयान्वितम्। दशरूपविधाने तु पाठयं योज्यं प्रयोक्तमिः॥ उक्तं काकुविधानं तु यथावदनुपूर्वशः। 'अत ऊर्ध्वै प्रवक्ष्यामि दशरूपविकल्पनम्॥ १५०

विशेष: खरभेदो हि तस्यामेव काको विवक्षितायां रसभावादि धर्मान्तरोदयो, न हि सवराणां स्थानभेदोऽलङ्गारोडङ्गादिकृतः। वर्जित काव्यदोषैरित्यादिना प्राक्तनाध्यायार्थेन सह सङ्गतिमस्याध्यायस्य दशेयति। एवं संस्कृते काकुविधानं भाकृताध्यायप्रमेयभूते प्राकृतेऽप्यतिदिशति अलङ्गारा विरामाश्चेत्यादिना। अध्यायार्थसुपसंहरन् भाविनोऽध्यायस्यार्थ- मासूत्रयति दशरूपोति दशरूपविधाने यत्पाव्यं तदनेन त्रिप्रकारेण योज्य- मित्युपसंहारः । तुशब्दो व्युत्कमं सूचयति। प्रसङ्गादक्मपाप्तमपि काकुविधा- नमुक्तम्। अनुपूर्वेश इत्यादि यत्तु क्रमापन्नं तद्दशरूपं विकल्प्यमानं वक्ष्या मीति शिवम्॥ इति काकुविकल्पलक्षणेडर्मि- न्नध्याये सुनिदिक्समर्थितेऽर्थम्। पकटीकुरुते रम चन्द्रमौळे- रभिनवगुप्तसमाख्य एकदेशम् ॥ 1 द् - व्यपेतं ड-व्यपेतं वाक्य 2 द - काव्यं 3 ड - अलङ्गारविशेषा ये पाठ्यसंस्कृतसंश्रयाः 4 न - श्रिताः 5 न - पाठ्येतु संस्कृते ड - ते सर्वे संप्रकर्तव्या: स्त्रीणां पाठ्ये तु संस्कृते ग-तु संस्मृता: 6ड-युतं 7 ड - ताल 8द - च 9 भ - अतःपरं ।

सप्तदशोऽध्यायः ४०५

इति भारतीये नाट्यशास्त्रे वागभिनये काकुस्वरव्यञ्जनो® नाम सप्तदशोऽध्यायः।

इति श्रीमन्महामाहेश्वराभिनवगुप्ताचार्यविरचितायां नाव्यवेदविद्ृतावभिनवभारत्यां काकुविधानं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥

1 ड - वागङ्गाभिनय 2 भ - स्वरकाकु 3 न - व्यञ्ञको 4 द -काकुव्यञ्ञ- को नामाध्यायोSष्टादशः। १५५-(२७७१) जादिबान्तेषु दसंझके चिना ऐकोन- विशोऽध्यायः॥

नाव्यशास्त्रम अष्टादशोऽध्याय:

वर्तयिष्याम्यहं विप्रा दशरूपविकल्पनम्। नामतः कर्मतश्रैव तथा चैव प्रयोगतः॥

रूपं यदेतद्वहुधा चकास्ति तद्येन भावी भविता न जातु। तच्च क्षुर कात्मकमीश्वरस्य वन्दे वपुस्तैजससारवान्र:।। दशरूपोपकारिकाकादियोजनमिति तत्स्वरूपं वक्तव्यमिति सङ्गति- रुक्तैव तद्वर्तयिष्यामीति किमनेनोच्यते, तदस्य पयोजनं पदर्श्यते। कश्चिदेवमा- शङ्कते, "रसा भावा" (अ-६-१०) इत्यादि मूत्रसारसङ्गहे दशरूपशब्दस्य नामापि न श्रुतं, तत्कथमुक्तं दशरूपविधाने पाठ्यमिति तं प्रत्याह वर्तयिष्या- मीति। रूप्यते प्रत्यक्षीक्रियते योऽर्ः तद्वाचकत्वात्काव्यानि रूपाणि दशानां रूपाणां विभाग: कल्वयते अस्मादिति दशरूपविकल्पनं मूत्ं तेनायंषष्ठी- समासः दशरूपमिति। तेन बहुव्रीहौ दशरूपं काव्यमिति भेदान्तरापाकरणं स्यादित्याशंक्य द्विगु:, पात्रादिमक्षेपश्र यो व्याख्यातस्तत्प्रया समा त्रमेव । तदय मर्थः-यतः सूतादाङ्गिको वाचिकशब्दे पकृतिप्रत्ययार्थविभागः कल्प्यते तत्र वाग्भाग एवायं वितत्य वण्यते, तेन तदेव सूलं वर्णितम् विवरणेन प्रपश्चितं भवतीति नानिर्दिष्ट निरुष्यत किश्चिदिति। नामत इत्युद्देशेन कर्मत इति लक्ष-

1 द् - वर्णयिष्यामि।

• कखवगघचभम - मातृकास्वष्टादशोऽध्यायः। द - आदर्शे एकोनाविशोऽ ध्यायः। सर्वेष्वन्येषु विंशोऽध्यायः। गघचमपायेषु व्याख्यानुसारी पाठो श्यते, यस्मिन् लास्याङ्गलक्षणमष्टादशे न वर्तते कित्वेकोनविंश एव दृश्यते। भमातृकायां लास्याङ्गलक्ष्णानि तालाध्याये (३१) वर्णितानि। त्रयोदश वथ्यङ्गान्यपि वृत्तिकारेणा- ष्टादशे यान्युक्तानि भमातृकायां वृत्तिविकल्पे संचितानि तानि। अयमपरो विशेष :- भमातृकायां दशरूपलक्षणं सन्ध्यङ्गलक्षणं चैकस्मिन्नध्याय एव पठितं, यदन्यासु द्वयोलक्षितम्। तस्मात् भमातृकापठित एकोनवंशः, अभिनवगुप्तेन विंश इति, द मातृकायामेकविंश इति, तदन्यासु द्वाविंश इति च संख्यातः ॥

अष्टादशोऽध्यायः ४०७

नाटकं सप्रकणमङ्को व्यायोग एव च। भाण: समवकारश्ष् वीथी प्रहसनं डिमः।। ईहामृगश्च विज्ञेयो दशमो नाव्यलक्षणे। २

एतेषां लक्षणमहं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः। ३ सर्वेषामेव काव्यानां मातका उत्तयः स्मताः। णेन क्रियते, तेन विजातीयाद्यावृत्ति:, कर्मलक्षणं, प्रकृष्टः उचितो योग: परस्पर- संबन्धो यथा प्रकरणनाटकलक्षणयोगात् नाटिकेतिवृत्तिविभागस्तु लक्षण एवा- नुभविष्ट इति। नासौ प्रयोग: तथा चेति तेनैव प्रयोगप्रकारेणान्योऽपि परस्पर- संबन्धवैचित्र्यकृतो भेदः उत्प्रेक्ष्य इत्यर्थः । प्रयोगाय प्रयोगत इति व्याख्याने प्रयोगत इति विफलमेव। उक्तव्याख्याने तु को हलादिलक्षिततोटकसट्टकरा- सकादिसङ्गहः फलं, नाटिकायाः उदाहरणत्वादिति। तत्नोद्देशं तावदाह नाटकमित्यादि। सप्रकरणमिति सहशब्देनाङ्गपवेशकसन्ध्यादिसाम्यं नाटकेन पकरणस्याह। नान्नामर्थो लक्षण एव व्याख्यास्यते। सत्यपि च पुराणादावुप- देशदायिनि कर्मफलसंबन्धप्रदर्शके तत्नोच्चावचमनियतकविकन्थाप्ायमिइ तु किश्चित्पयोज्यं किञ्ञित् सूच्यं किश्चिदूहयं किञ्ञिदुपेक्ष्यमित्येवं वैित्ययोग:। "सन्ध्यादिव्यवस्थे"ति "दशरूपं सप्रयोजन" मिति-एतत्तु फल्गुपायं, फलं तत्पूर्वमेवोक्तम्। प्रत्यक्षतोदितरसावेशजनितनिवृतिसारत्वाद स्येतिहासादे र्विशेष इत्यूह्यम्। सूच्यादिविभागस्त्वितिहासादावप्यस्त्येवेति न च पाठफलं दशरूपकमपि प्रयोगपर्यन्तमेतदित्युक्तमायम्। तत्र महासामान्यरूपं काव्य- लक्षणेऽध्याये कृतमित्यवान्तरसामान्यलक्षणमुद्देशानन्तरं वक्तव्यमिति दर्शयति। प्राक्च सामान्यलक्षणं ततो विशेषलक्षणानि चोददेशक्रमेणेति चानुपूर्व्यार्थः। तत्र सामान्यलक्षणमाह सर्वेषामेव काव्यानां मातृका इति। नत्न केचिदाहु :- वृत्तिप्रभवत्वं दशरूपकस्य सामान्यलक्षणं, वृत्तीनां तदङ्गानां चाभिनये काव्येष्वसंभवात् । एतच्चासत्, आस्तां काव्यार्थेः । सर्वो हि संसारो वृत्तिचतुष्केण व्याप्त इत्युक्तं प्रथम एवाध्यायेऽस्पाभि: 1 ईहामृगं च विज्ञेयं दशमं नाट्यलक्षणम् म - नाट्ययोक्तृभिः। 2द- नाट्यानां।

४०८ नाव्यशास्त्रम् 'आभ्यो विनिस्सृतं ह्येतद्दशरूपं प्रयोगतः। ४

यदि चाभिनेयविषय एव वृत्तिव्यवहारस्तदा वृत्त्यध्याये यहृत्तीनां समुत्थान- निरूपणं "यां यां वृत्तिषु संश्रिता" (२०-१५) मित्यादितत्सर्वमसङ्गतं, भगवतो हि नाभिनेतृता, किन्तु स्वचष्टावेशमात्रम् । सर्वशब्दे च प्रकृतनाट- कादिविषये वर्ण्यमाने प्रथमश्लोकार्ध पुनरुक्तार्थमेव। यत्तु "सवनामधेयैर्भरतैः" (२०-२५) इति "बहुगीतनृत्तवादे"ति (२०-४७) "वागङ्गाभिनयवतीति (२२-३९) च भरतव्यवहारो गीताभिनयाभियोगश्च नानाभिनय इति तदप्यकिश्चित्करम् । तावद्धि वृत्तीनां लक्षणं "या वाक्पधाना" (अ-२०) इत्येतावदेव भारत्या लक्षणम्। अन्यत्त प्रयोगप्रदर्शनमिति तत्नैव व्याख्या- स्याम:। वृत्यङ्गान्यपि सर्वकाव्येषु सन्त्येव।

नन्वेवं वृत्तिजत्वं करथ दशरूपकलक्षणम्, उच्यते, प्रयोगत इत्येतदर्थक मेव। तदयमर्थः-यद्यपि सर्वेषामभिनेयानभिनेयानां काव्यानां वृत्तयश्चेष्टा मातर इव, ताभ्योपि वाच्यरूपत्वेन कविहृदये व्यवस्थिताभ्यः काव्यमुत्पद्यते। तथापि प्रयोगं प्रयुज्यमानत्वात्प्रयोगयोग्यत्वमभिसन्घाय वृत्तिभ्यो विनिस्सृत- मभिनेयकाव्यं प्रत्यक्षभावनायोग्यवृत्तिचतुष्टयाभिधायकत्वं दशरूपं सामा- न्यलक्षणमित्यर्थः । दशानां नाटकादीनां रूपमिति षष्ठीसमासः ॥

अन्ये त्वाहुः। एकैकस्य रूपकस्य दश दश रूपाणि संभवन्ति। तथा च वीथ्यङ्गानां सर्वत्र संभवः। परगतवचनानुरूपभाषणरूपभाणयोगश्च किंब्रवीषी त्याकाशभाषिते। एवमन्यदपि। तेन दशरूपाणि यस्य तद्दशरूपं काव्यमित्यर्थः। अत एव न सकलः प्रबन्धो नाटकम्, अपि तु प्रबन्धस्य किश्चिदपं, तल्लक्षणांश- बाहुल्यात्तु तव्द्पदेशयोगः । अत एव न दशसंख्याविभागार्थो येन सट्टकादीनां त्याग: स्यात् । तत्नापि हि दशरूपलक्षणयोगोऽस्त्येव । एनच्च स्वावसरेषु वितनिष्यामः ।

ननु प्रयोगयोग्यचेष्टाप्तिपादकत्वं चेत् सामान्यलक्षणं, तर्हिं चेष्टातिरि- क्तस्य कस्यचिदसंभाव्यत्वान्नास्त्येव विशेषलक्षणमेषामित्याशङ्काशमनं विशेष

1 द्- आसां 2 भ - विनिर्गतम्।

अष्टादशोऽध्यायः ४०९

जातिभि: श्रुतिमिश्चैव 'स्वरा ग्रामत्वमागताः। यथा तथा वत्तिमेदैः काव्यबन्धा भवन्ति हि॥ ५ ग्रामौ 'पूर्णस्वरौ दौ तु 'यथा वै षड्जमध्यमौ। सर्ववृत्तिविनिष्पन्नौ काव्यबन्धौ तथा त्विमौ। ६ लक्षणावकाशं दर्शयितुमाह जातिभि: श्रुतिभिश्चेत्यादि। दृष्टान्तेन प्रकृतं घटयन् व्युत्ादनीयमपि व्युत्पादयनीति समानतन्त्रसिद्धमेव दृष्टान्तमदीदृशत्। स्वरेषु ग्रहादिदशकविभागनियता जातिः । रक्तोऽरक्त्तो वा ध्वनिः, ध्वनिः स्थानं तदन्तरालं च श्रुतिः, कर्माधिकरणकरणव्युत्पन्याश्रयात् । स्तिया: खलनाविति हि नादतं लक्ष्ये। तत्र षाड्जीपभृतयो जातयः सप्त, पश्चमस्य चतस्र:ः श्रुतयो, धैवतम्य तिस्र, इति षड्जग्रामः । गान्धायाद्या एकादश जानय:, पश्चमात्त्रश्रुतिः धौवतस्तु चतुःश्रुतिरिति मध्यमग्रामः । वस्तुतस्तु षड्जादिस्वरसमुदायो ग्रामः। तत्न स्वश इति श्रुतिपक्ष बहु- वचनं लक्ष्यविदः समर्थयन्ति-मध्यमग्रामे पञ्चमपरित्यक्तां श्रुति धैवत एवोप- भुङ्क इत्यत्र प्रमाणाभावात् सर्व एव द्वित्रिश्रुतिकाः(श्रुत्युत्कृष्टत)या समधिकश्रुतयः क्रियन्ते, काकल्यन्तराभ्यां च चतुस्तिश्वतया न्यूनश्रुतय इति सर्वस्राणां श्रुतिकृतं वैचित्र्यमस्तीति। एतच्च स्वावसरे वक्ष्याम इत्यास्ताम् । इह त्वनेन दृष्टानतेनेतदुक्तं भवति-स्वरसमुदायरूपत्वाविशेषेऽपि स्वराणां पर्यायतः प्राथ-

यथान्यः षड्जग्रामोऽन्यो मध्यमग्रामः, तथैव वृत्तीनां सवरस्थानीयानां प्राथम्यपाधान्यादिना दशकेन रूपकं रूपकान्तरान्विद्यते। यथा चतुःश्रुतिः पञ्चमस्त्रिश्ुतिश्र भवन् ग्रामान्यत्वं करोति तथा सैव वृत्ति: श्रुतिस्थानीयैरडैः कचित्संपूर्णा कचिन्न्यूनेत्येवमपि रूपकविभाग इत्येतज्जातिभि: ्रुतिभिरिति द्वयेन दर्शितम्। अथ वृत्तिविभागं संक्षेपतोऽभिधत्ते ग्रामी पूर्णस्वराचिति। जात्याश्रय- योजातिद्वारेण षाडबौडुविकांशकयोगे न्यूनस्वरताप्यस्तीति षडजग्रामरागो 1 द - स्वरग्रामत्वमामतैः 2 भ - यद्वत्तथव वृत्तिभ्यः काव्यबन्धाः प्रतिष्ठिताः ड -यथायथा 3 द - वृत्तभेदैर्भवन्ति ह 4 ड पूर्वस्वराँ ढयौ डद्वौतो 5 द - तथा 6 भ- एवं वृत्तिषु सर्वासु काव्यबन्धं च यद्वेत् 7 ड. सर्ववृत्त विनिष्पन्नं काव्यबन्धं द्यंस्सृतम्। *महाभाष्ये वार्तिकम्-३-३ १२६,२) 52

४१० नाय्यशास्त्रम् ज्ञेयं प्रकरणं चैव तथा नाटकमेव च। सर्ववृत्तिविनिष्पन्नं नानाबन्धसमाश्रयम्'॥ वीथी समवकारश्र तथहामृग एव च। उत्सृष्टिकाङ्े व्यायोगो 'भाणः प्रहसनं डिमः॥ ८

मध्यमग्रामरागश्चेह ग्रामशब्देन व्यपदिष्ट इति केचित् । तदसत्, इह हि ग्रामशब्देन जातिससुदायोऽभिचीयते। तत्न यद्यप्यंशके न्यूनस्वरतापि भवति, तथापि समुदायस्य पूणतायाः का हानि:। तस्मादयमत्रार्थः-यथा विचित्र-

जात्यंशकानां पूर्णापूर्णादिस्वरभेदभाजां प्रसव: एवं नाटकमकरणाभ्यां पूर्ण- वृत्तिवृत्त्यङ्गाभ्यां वृत्तिन्यूनानां च रूपकभेदानां परिकल्पनस्। तत्र वृत्तिन्यूनानि रूपकाण्याह वीथीत्यादि। शेषाणि रूपाणीति वक्तव्ये प्रतिपद नामग्रहणं ज्ञाप- यति। एतदनुक्ता्यपि रूपकाणि संभवन्ति, अत एव रूपकविशेषगणनमाभ्यो विनिस्सृतमिति लक्षणस्योदाहरणमात्रम्। तेन वृत्तीनां विनियोगविकल्प- समुच्चयै: वृत्त्यङ्गानां च बहवो रूपकभेदा भवन्ति। तेषां परं कोहल।दिभिर्नाम- मात्रं प्रणीतम्। लक्षणेन त्विह सङ्गहीता एव ते। तत्न नाटकप्रकरणे एव सर्व- वृत्तिपूर्णे इति नियम:, न तु विपर्ययः। सुद्राराक्षसस्य कैशिकीहीनस्य कृत्या- रावणस्य च नाटकस्य दर्शनात्, वेणीसंहारे च सात्वत्यारभटीमात्रं दृश्यत इनि केचित्। अन्ये तु तत्नाप्यवश्यं वृत्त्यन्तरानुप्रवेशोऽस्ति। यदि परिमितवृत्तिव्या- पकत्वात् लक्ष्यते, अपूर्णवृत्तित्वेऽपि विरूपकतैव स्यात् । सकलाङ्गप्रक्र्किया- परिपूर्णत्वादेव नाटकात्प्रकरणं च प्रधानम्। तथा हि कैश्चिद्विनेय: प्रसिद्धिमनु- रुध्यमानो दृष्ट इति सप्रसिद्धेतिवृत्ते नाटके विनेयः। कश्चित्तु किमेतदपूर्वमिति प्रसिद्धे वस्तुनि रूपकान्तरमेव तु तदाभासं तत्सर्व विनेयोऽभिनववस्तुतृत- कौतुकपरतन्त्र इति समुत्पाद्यवस्तुना प्रकरणेन विनीयते। विनयश्चास्य धर्मार्थ कामेषु सर्वपुरुषार्थेष्वपवर्गेऽपि च तथा भवति, यदि सकलं तदुपयोगिव्यापा- 1 ड - नानावस्थासमाश्रयम् 2 ड - भाण: समवकारश्च वीथी चेहामृग- स्तथा 3 भ -मृगः पुनः 4 ड डिमःप्रहसनं तथा द - वीथी।

अष्टादशाऽध्यायः ४११ कैशिकीवत्तिहीनानि रूपाण्येतानि कारयेत्। अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि काव्यबन्धविकल्पनम॥ ९ प्रख्यातवस्तुविषयं प्रख्यातोदात्तनायकं चैव।

राश्रयणं सर्वच्यापाराक्षिं पूर्णवृत्तिकत्वमिति। द्विव्टत्तित्िवृ्त्त्यादिकं न नाटकं भवति। रूपान्नरमेव तु तदाभासं, तत्कैशिकीत्रिहीनत्वऽपि यथा शुङ्गारयोग- स्तथा समवकारे तथा तल्लक्षणं वर्णयिष्यामः।

नतु पूर्णवृत्तिकत्वाविशेषे नाटकमकरणयो: को भेद:, कैशिकीहीनत्वे चाविशिष्टे वीथ्यादेः मिथः को विशेष इत्याशङ्कां वारयन् कर्म(श्षो १)शब्दा- क्षिप्तविशेषलक्षणार्थ दर्शयति अत ऊर्ध्वमित्यीिना काव्यस्य बन्धनं परस्पराश्रयसंबन्धेनैव एकवाक्यताकरणसंबन्धः स विकल्प्यते येन तद्विशेष- लक्षणं वक्ष्यामीति। नाटकं प्रकरणादपि प्रधानं प्रसिद्धयुपजीविनी हि कल्प- नावस्तुसंभावना, अनुभवमूलत्वात्, तस्या उत्प्रेक्षा अपि हि प्रमाणागतेष्वेव वस्तुषु स्वातन्त्रयेण योजनामात्रेण व्यापियन्ते, षड्दन्तो हस्ती खे धावतीति। तेनेतिहासादिप्रमाणवस्तुसिद्धप्दर्शकं नाटकं तावल्लक्षयितुमाह प्ख्यातवस्तु- विषयमित्यादि। प्रख्याते भारतादौ यद्वस्तु तद्विषयोऽस्य, तत्नापि किश्विद- प्रसिद्ध भवति, तन्निराकरणाय पख्यातोदात्तेति श्रीशङकुकः । एतन्तु परख्यात- वस्तु विषयोऽस्येति इयता गताथमित्युपाध्याया इत्थमाहु: इह त्रिविधया पसि- द्धया प्रसिद्धत्वं भवति, अमुक एवंकारी अमुत्रदेश इति। तत्न प्रकर्षेण खयातं वस्तु तथा विषयो मालवपाश्चालादिदेशो यस्मिन् चक्रवर्तिनोऽपि हि वत्सराजस्य कौशाम्बीव्यनिरिक्ते विषये कार्यान्नरोपक्षेपेण बिना यन्निरन्तर निर्वर्णनं तद्वैर- स्याय भवति, तत्न प्रसिद्धिखण्डनेन प्रतीतिविघातात्, का कथा रसचर्वणायाः। एवं तावद् द्वे पसिद्धी उक्त्ते, प्रख्यातोदात्तेत्यनेन तृतीया प्रसिद्धिरुक्ता। उदात्त इति वीररसयोग्य उक्तः । तेन धीरललितधीरप्रशान्तधीरोद्धतधीरोदात्ता: चत्वरा-

1 भ - काव्यान्येतानि योजयेत् 2 फ -विषये : भ - राजर्षिवंशजं चैव राजर्षिचरितं तथा।

४१२ नाट्यशास्त्रम्

राजर्षिवंश्यचरितं तथैव दिव्याश्रयोपेतम्॥ १० नाना विभूतिभिर्युतमृद्धिविला सादिभिर्गुणैश्रचैव। अङ्कप्रवेशकाढयं 'भवति हि तन्नाटकं नाम॥। ११

रोपि गृह्यन्ते । राजर्षिवश्येत्यनेन प्रख्यातमपि यद्वस्तु ऋषितुल्यानां राज्ञां वंशेन साधुनोचितं, तथा प्ख्यातत्वेऽषि देवचरित वरपभावादिबहुलतयोपायोपदेशा- यायोग्यमिति नैतदुभयं निबन्धनीयमिति फलतः प्रतिषेधो दर्शितः । राजानः ऋषय इवेत्युपमितसमास:, तद्वंशे साधु चरितं यस्मिन्निति बहुव्रीहिः। नचसर्व- था देवचरितं तथाऽवर्णनीयम्। किन्तु दिव्यानामाश्रयत्वेन प्रकररापताकानाय- का दि रूपेण, उपेतमुपगमोडङ्गीकरणं यत्न। तथा हि नागानन्दे भगवत्या: पूर्णकरु- णानिर्भरायाः साक्षात्करणे व्युत्पत्तिरजायते। निरन्तरभक्तिभावितानामेवन्राम देवताः प्रसीदन्ति, तस्माहेवताराधनपुरस्सरसुपायानुष्ठानं कार्यमिति। यदि तु मुख्यत्वेनैतर देवचरितं वण्यते तत्तावद्विपलम्भकरुणाज्तभयानकरसेाचितं चेननि- बध्यते तन्मानुषचरितमेव संपद्यते, मत्युत देवानामधियाधानं प्रसिद्धिविघात- कम्। तत्न चोक्तो दोष:, विपलंभाद्यभावे तु का तत्न विचित्रता रञ्जनाया एत- त्पमाणत्वात्। अतएव हृदयसंवादोSपि देवचरिते दुर्लभः, नच तेषांदुःखमस्ति। यत्प्रतीकारोपाये व्युत्पादनं स्यात्। नायिका तु दिव्याप्यविरोधिनी यथोवशी- नायकचरितेनैव लहृत्तस्याक्षेपात्। डिमादौ तु दिव्यानां नायकत्वेऽभिग्राय- मावेदयिष्याम इति प्रसिद्धित्रययुक्तमपि वस्तु न निष्फलं व्युत्पत्तये भवतीत्यत- आह नानाविभूतिभियुतं धरमाथकाममोक्षविभवैः फलभूतैर्विचित्रूपयुक्तम्। तत्नाप्यर्थकामौ सर्वजनाभिलषणीयाविति तद्वाहुल्यं दशनीयमिति कथयति ऋद्धिविलासादिभिरिति ऋद्विरर्थस्य राज्यादिसमृद्धि: विलासेन कामो लक्ष्यते, आदिशब्दः प्रधानवाची, तत्प्रधानाभि: फलसंपत्तिभिः युक्तमित्यर्थः। तेन राज्ञा सर्वे राज्य ब्राह्मणेभ्यो दच्ना वानप्रस्थं गृहीतव्यमित्येवंप्रायं फलं नोप- निबन्धनीयम्।तत्फलमपि दृष्ट्सुखार्थी हि लोको वाहुल्येनेति तत्नास्य प्रतीतिर्विर- सीभवेत। गुणेरित्यप्रधानभूतानि चेष्टितानि हेयानि प्रतिनायकगतानि अपाय-

1 न - तथा च पवंशानुचरित 2 द - विलासयुक्तं ऋद्वि भ विभूति- घटितं ड-नानातिविभूतिरनुयतं उप -गुणैर्युक्तम् ड-नपि 4 प -रूपक- मिह नाटकम्।

अष्टादशौऽध्यायः ४१३

नृपतीनां यञ्चरितं नाना रसभावचेष्टितं बहुधा। सुखदुःखोत्पत्तिकृतं भवति हि तन्नाटकं नाम ॥ १२ प्धानानि तैर्युक्तम्। तेषां पूर्वपक्षस्थानीयानां प्रतिक्षेपेण सिद्धान्तकल्पस्य नायकचरितस्य निर्वाहाज्जनपदकोशादिसंपत्तिसमृद्धि:। कौमुदी म हो त् स वा यो विलासा: सन्धिविग्रहादयो गुणा इति व्याख्यानं चाणक्य (शास्त्र)परिचयवे- दनमात्रफर्लं, वस्तुशब्देन राजर्षिवश्यचरितशब्देन च सर्वस्यार्थराशे: संग्रहात्। अवान्तरवस्तुसमाप्तौ विश्रान्तये ये विच्छेदा अङ्काः ये च निमित्तबलात् अप्रत्यक्ष- दृष्टानां चेष्टितानामाचेदकाः प्रवेशकाः तैराढयं नाटकं नाम रूपकमू। तस्मादस्य तन्नामेत्याह नृपतीनां यच्चरितमिति यद्यस्मान्तृपतीनां संबन्धि व्युत्पाद्यानां सामर्थ्यात् नृपतीनामेव नाटकन्नाम तच्चेष्टितं म्रहीभावदायकं भवति, तथा हृद- यानुमवेशरञ्जनोलासनया हृदयं शरीरं चोपायव्युत्पत्तिपरिघट्टितया चेष्टया नर्तयति नटनृतौ नृत्ते इत्युभयथा हि स्मरन्ति। तदिति तस्माद्धेतोः, नामास्य नाटकमिति। ननु पुराणाद्युपनिबद्धोऽपि तदर्थः कस्मान्नटानेवेदं भावयतीत्याह नानेति। बहुप्रकारा अत्र संभावयन्ति संपादयन्ति यानि चेष्टितानि नटव्या-

तत्कर्तव्यमूत्रं हृदयरोहणरूढशौर्यादिधर्मरत्नग्रथनकारि भवतीति ह्युक्तमसकृत्। नतु नृपतिचरित एव किमित्ययमास्वादो न देवचरित इत्याह बहुधेति। बहुप्रकारा: उपायवैचित्याद्याः सुखदुःखोत्पत्तयस्तासां कृतं संपादनं यत्र, देवचरिते तु तन्नास्तीत्युक्तम्। अत एव पतीतिविघातस्य वैरस्यदायिनः संभवो यत्र यत्र तन्नाटके नोपनिबद्धव्यम्। तेन वर्तमानराजचरितं चावर्णनीयमेव, तत्न विपरीतप्रसिद्धिबाधयाध्यारोपस्याकिश्चित्करत्वात्, योगानन्दरावणादि- विषयचरिताध्यारोपवत्। एतदर्थमेव प्रख्यातग्रहणं प्रकषद्योतकं पुनः पुन- रुपाचम्। अत एव वेदशास्त्रं न नाटकं, नियोगेन हि तत्र पुमान्प्रवर्त्यते, न फलोत्पच्या। फलप्राधान्यपक्षेऽपि तत्र सन्देहः। एवं पुराणादावपि। इह तु बाधोदयासहिष्णुप्रत्यक्षायमाणा चिरविलम्बितपतीतिसिद्धा सुखदुःखो- 1 भ- विधभावसंश्रितं च तथा च - रसभावसंभृतं 2 ड - तज्ज्ञेयं प -वाच्यं यत्राटके भवति।

अष्टादशोऽध्यायः ४१५

कर्तव्योऽ्ङ्ग: 'सोऽपि तु गणान्वितं नाट्यतत्वज्ञैः॥ १३ अङ्क इति रूढिशब्दो भावैश्रव रसैश् रोहयत्यर्थान्। अस्य नाटकस्य यत्कार्य बिन्दुकृतया विस्तारणया विततीकरणरूपया अननु- सन्धानजननबलादेकावस्थानुरूपमाधिकारिकमितिवृत्तं सम्पाद्यम्, तदवस्थया प्रारम्भादिकयोपेतं परिपूर्ण भकर्षेण संबन्धं प्ेक्ष्य अङ्कः कर्तव्यः। एतदुक्तं- इतिवृत्तस्य बिन्दुमूत्रस्यूतस्य प्ारम्भाद्यवस्थापञ्चकचारिणो यदा प्रारम्भावस्था पूर्णत्वमेति तदाङ्कच्छेदो विन्दुद्वारानुसन्धीयमानद्वितीयाङ्काभिधेयरूपो विधेय:। एवं प्रयत्नाद्यवस्थाचतुष्टयेऽपि वाच्यमिति पश्च तावदङ्का इति सुख्यः कल्प:। नन्वेवं न्यूनत्वे आधिक्ये वाङ्गानां कथ निर्बन्ध इत्याह नाट्यतर्वज्ञैरन- यैव दिशा सोडङ्ग, अपिशब्दादन्यथा कर्तव्यः। तुर्विशेषं द्ोतयति। यदा भार- म्भावधिप्रधानं भवतीति तदा तस्या एवोपकमोपसंहारावस्थाद्यापेक्षया द्ावङौ, अन्यासामेकैकाङ्कतेति यावत् सर्वासामवस्थाद्वययोगेन संपादनमिति षडङ्कत्वात् प्रभृति सप्तजातपाप्ती()दशाङ्कत्वम्। काश्चिदवस्थां प्रधानीकृत्य यदा अवस्थान्तरेण मिश्रीकृत्य बन्नाति तदा नाटिकाया न्यूनाङत्वमिति। एतत्तु- शब्देन तत्वज्ञशब्देन च दर्शितम् । तत्नावस्थाः "प्रारंभश्च पयतन्न "श्चेत्या- दिना वक्ष्यन्ते (अ-१९), "प्रयोजनानां विच्छदे यदविच्छेदकारण"मिति बिन्दुः वक्ष्यते, 'यदाधिकारिकं वस्तु सम्य'गिति (अ १९) कार्यम्। अथ कस्मादङ्क इत्याह अङ्क इति रूढिशब्द इति। भावैः रसैश्च गूढश्छन्नः व्याप्तोरडर्थोडङ्कशब्देन यादच्छिकेनोच्यन इति भट्टलोलटादया: गूढ इति पाठं व्याचक्षिरे। अन्ये रोहयत्यर्थानिति पठन्ति, व्याचक्षते च रूढी रोहणं तेनो- त्सङ्ग उच्यते यो नाटकांशः शङ्गाशादिरसैविभावानुभावव्यभिचारिणोऽर्ा: तथा भावैर्विभाव।चैः यथासवं भावादीनर्थान् हृदयमारोपयति अर्थान् वहति, नानाप्रकारैश्र वक्ष्यमाणैः 'ये नायका निगदिता' इत्यादििः विधानैरुपेतः तस्मादुत्सङ्गवदारोहणं संबन्धादङ्क इत्युच्यते। एतत्पुष्कलमिव अजावि(जि?)ना रूढैरत्नार्थैद्वत्यदर्शनात्। तस्मादयमत्नाथः-अङ्क इत्ययं लक्षणे रूढ: शब्द: अन्यतो व्यवच्छेदकं लक्षणम्। एतदपि च नाव्यरूपकस्य नानात्वमन्यतोभेदं विधत्ते अनभिनेयात्, अभिनेये हि य एकदेशः स रसभावैरुपलक्षितानप्यर्थान् रोहयति I नद - तज्जैः सतुसम्यङ्नाटके विधिवत् (भ -सच सम्यङ्नाटके योज्यः। ढ-सम्यग्गणान्वितं 2प - गूढशब्दो 3 भ - चिह्नयत्यर्थान्।

४१६

नानाविधानयुक्तो यस्मात्तस्माद्वेदङ्ग:।। १४ [अङ्कसमाप्ति: कार्या काव्यच्छेदेन बीजसंहारः। वस्तुव्यापी बिन्दुः काव्यसमुत्थोऽत्र नित्यं स्ात्]।

हृदयसंवादससाधारणताकरणेन प्रत्यक्षीभावनया रसाध्यायोक्तयाभिरोहणं बीजस्येवाङ्कुराकारतया रसाकारोदयप्ररोहो भवति। स चानभिनेयरूपकांशै- रेव संपाद्यत इत्यनभिनेयात् भेदमादधानोडभिनेयस्य रूपकस्य लक्षणं भवत्येव। एवमङ्गशब्दस्यान्वर्थो व्याख्यातः । स्वरूपन्तु वक्तव्यं तद्दर्शयति-यत्रार्थस्य समाप्तिरिति। प्रारम्भाद्यवस्थालक्षणोर्ऽर्यो यत्र समाप्यते सोडङ्। अङ्कसमाप्षा - यामपि वा अवस्थायां यदा बीजस्य संहरणं यथास्वं सन्धिभेदेनोचितं भवति तदाप्यङ्कच्छेदः। तत्नोत्पत्तिरुद्धाटनमुद्ेदो गर्भनिर्भेदः फलसमानयनमिति मुखादिषु यथाक्रमं बीजस्य दशाविशेषाः संहारशब्दवाच्याः । अङ्कविच्छेदे चार्थविछेदो माभूदित्यवलग्नः संबन्धो बिन्दुर्यत्र तादृगङ्कः कर्तेव्यः । यथा तापसवत्सराजे तृतीयाङ्कसमासौ- आदौ मानपरिग्रहेण गुरुणा दूर समारोपितां पश्चात्तापभरेण तानवकृता नीतां परं लाघवम्।

सवोङ्गपणयप्रियामिव तरुछायां समालम्बते।। (३-१७)

इति राज उक्तया पझमावत्या: परिणयाभ्युपगममनुसन्दषत्या प्राप्तिसंभवाखय- तृतीयावस्थापदर्शिनि भाविनि चतुर्थेडङ्गे बिन्दुर्योजितः ।

एवमङ्कस्वरूपमनेन निरूपितमिति चिरन्तना: तच्चैतत्पुनरुक्त "अस्यावस्थोपेतं कार्य प्रसमीक्ष्ये"त्येतेन हि कियन्नोक्तं यदनेन लक्षणेनाभि- धीयते। तस्मादिदमत्रार्थतत्वं-अङ्कस्वरूपं तावदस्यावस्थोपेतमित्यनेनैवोक्तं, नामनिर्वचनं च 'अङ्क इति रूदिशब्द' इन्यनेन दर्शितम्। अनया त्वायया अङ्कस्य त्रैविध्यमुच्यते। तथा चोक्तं कोहलादौ (कोहलेन?)-

1 अथं क्ोको दचगभ - मातृकासु न विद्यते 2 नयद - व्यापि हि.

अष्टादशोऽध्यायः ४३७

देवासुरबीजकृतः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव। नयङ्ुस्तथा त्रिकपटस्त्रिविद्रवः स्ात्तिश्रद्गारः॥ ६३ द्वादशनायकबहुलो ह्यष्टादशनाडिकाप्रमाणश्र। वक्ष्याम्यखाङ्विधिं यावत्यो नाडिका यत्र। ६४ 'अङ्स्तु सप्रहसनः सविद्रवः सकपटः सवीथीकः। दादशनाडीविहित: प्रथम: कार्यः क्रियोपेतः॥ ६५ चरितमनेकाङ्गरञ्जकवर्गेण विना न रञ्जकमेवेति नाटकादौ दिव्यनायकनिषेध उक्तः । (नोक्त!) तत्न हि राजप्रभृतयो बहुतरफलानुबन्धिनि महति फले संप्रयाससाध्ये व्युत्पाद्यन्ते, न तथेह किन्तु त्रिवरगोपायमात्रे। अन्यरूपकाणां तु त्रिवर्गोपायत्वं नास्ति एकाङ्कत्वात्, डिमस्तु चतुरक्वोऽपि पश्चान्निर्दिष्ट इत्यत्र तल्लक्षणे कारणं वक्ष्यामः । तस्मात् त्रिवर्ग- व्युत्पादकत्वा दनेकाङ्कत्वाच्च ताद्ृश रूपकानन्तरमेवाभिधानं युक्तमित्यलं बहुना। देवासुरस्य यद्वीजं फलसंपादनोपायस्तेन कृतो विरचितः । देवासुरा अपि चापख्याता बृदत्कथादौ श्रूयन्ते स्वयं वा केनचिदूहयन्त इति तन्निरासार्थ प्रख्यातपदम्। यद्यपि देवा: पुरुषापेक्षयोद्धतास्तथापि स्वापेक्षया गाम्भीर्य- प्रधानतयोदात्ता उच्यन्ते भगवत्रिपुररिपुप्रभृतयः। प्रशान्ता: ब्रह्मादयः, उद्धताः नृसिंहादयः। अत्र यत्र तावत्येव समापन्नं त्यङ्क इत्युक्तम्। अर्थन्नयं च कपटविद्रव- शृङ्गाराः प्रत्येकं त्रिविधास्तत्न प्रत्यक्क विद्रवादयस्त्रयस्तथाहि कपट उपायांशे विद्रवो व्यापत्तिसंभावनांशे शृङ्गार फलांशे, एवं द्वितीयेडङ्के तृतीये च। द्वादशना- यकबहुल इति प्रत्यङ्गमिति केचित्। अन्ये तु प्रत्यक्क नायकपतिनायकौ तत्सहाया चेति चतुराहु, समुदायापेक्षया हि द्वादशेति। समहसन इति वचनात् प्रथमेडक्के कामशृङ्गारः प्रयोज्य इत्याह तत्नैव हास्यस्यागमनात् । स्त्र(क्रि.)योपेत इति कामशङ्गारात्मकं द्वादशघटिकामध्यसंपादैः कपटविद्रवगह

1प -अङ्क: 2 द - नायिका 3 ड - वक्ष्याम्यस्याङ्कविधिं यत्रान्या नाडिका कार्या द -या तत्र तु नायिका योज्या भ -यद्यत्र च नाडिका कार्या 4 ढ- अङ्केSत्र सुप्रसन्नः 5 यनप - युक्त: 6 ड - कार्यो यथार्थस्तु। ढ - यथोक्तस्तु

४४८ नाव्यशास्त्रम्

भगवत्तापस विभ्रैरन्यैरपि हासवादसंबद्धम्। कापुरुषसंप्रयुक्तं परिहासाभाषणप्रायम्।। १०३ 'अविकृतभाषाचारं विशेष भावोपपन्नचरितपदम्। नियतगतिवस्तुविषयं 'शुद्धं ज्ञेयं प्रहसनं तु॥ १०४ वेश्या चटनपुंसक"विटघूर्ता बन्धकी च यत्र स्युः। "अनिभृतवेषपरिच्छदचेष्टितकरणैस्तु संकीर्णम्।। गृहस्था:, अन्ये शाक्यादयस्तैरुपलक्षितम्। हास्यप्रधानवचनसंबन्धशोलना- दिना कुत्सितैः पुरुषैरत एव प्रहस्यमानैः सामर्थ्यात्तैरेव भगवदादिभिर्युक्तम्। तथापि च भाषाचारौ यत्र न विकुतावसत्याश्रलीलरूपी तथा विशेषेण भावैः व्यभिचारिभिरुपपन्नानि पदानि कथाखण्डानि यस्मिन्। नियतगतिः एकग्र- चारं यद्वस्तु तद्विषयः प्रहसनीयलक्षणो यत्र, तच्छुद्ध पहसनम् । अत् निर्वि- चनं यतः परिहासप्धानान्याभाषणान्यत्न बाहुल्येन भवन्ति तेन यलैकस्यैव कस्यचित् चरितं दुष्टत्वात्माधान्येन महस्यते तच्छुद्धमित्यथः । यत्र तु वेश्या- दिभिर्योगोऽत्युल्बण चाकल्पादि तदेकद्वारेणानेकवेश्यादिचरितेन हसनीयेन सङ्कीर्णत्वात् सङ्गाणम्। अन्ये त्वाहु :- येषां स्वभावत एव चरितं शिष्टमध्ये सभ्येतरतमत्वेन हसनाह तदविशुद्धत्वात्सङ्कीर्णम्, तद्योगाच्च रूपकम्। ये तु स्वभावतो न गर्हिता भगवत्तापसादिचेष्टा विशेषास्तेषां प्राकृतपुरुषसंक्रान्ति- दौरात्म्योदितामन्यसंबन्धदूष्यमाणतया प्रहसनीयतां यातास्ते स्वभावशुद्धा:

1 भ - भागवतविप्रतापससौगतनिर्ग्रन्थघूर्तविटपुरुषैः। नीचजन 2 न - विद्ैः ड- भिक्षुश्रोत्रियविप्रातिहाससंयुक्तम् 3 दप - हासवादसंपन्नम्। 4 पड - नीचजन 5 भ -अधिगत 6 प - भाषोपहास न - भावोपहास ड- हासोपहास दभावोपरचित फ-भावोपपन्नरचितमिदं भ -विशुद्ध गाषोप हास 7 प - शुद्धमिह प्रहसनं ज्ेयम्। 8 द - प्रहसने तु 9फ - नुंसकविनैर्वा निकदासजिनेन वा कीर्णम् (-वातिक जनेन संकीर्णम्-प) वाडिकनारीजनेन संकीर्णम्-न) 10 द - विटवार्तिकधूर्तबन्धकीयुक्तम् डधूर्तविटवर्धकी च भ -धूर्तविटबद्धनीचयतयः स्युः। 11 च - अनिसृत 12 प च संपन्नम् भ- चेष्टाभिश्चैव संकीर्णम् (संपन्नम् - म) ड-चेष्टाकरणात्तु (र्थ-द) संकीर्णम् ट-करणं च संकीणम्।

अष्टादशोऽध्यायः ४४९

लोकोपचारयुक्ता या वार्ता यश् दम्भसंयोग:। स प्रहसने प्रयोज्यो धूर्तप्रविवादसम्पन्नः॥ १०६ 'वीथ्यट्ै: संयुक्तं कर्तव्यं प्रहसनं यथायोगम्। 'भाणस्यापि 'तु लक्षणमतःपरं संप्रवक्ष्यामि'॥ १०७ आत्मानुभूतशंसी पर संश्रयवर्णनाविशेषस्तु। तद्योगादपकं शुद्धमिति। उभयसाधारणीमपि कवे: शिक्षामाह लोकोपचारेति। वार्ता प्रसिद्धिर्यदि सा लोकव्यवहारसिद्धा भवतति, यथा शाक्यानां स्त्रीसंपर्क: प्रहसनीयो भवति, न चौयेम्। एवंभाविप्रसिद्ध एवोपहसनीयः । अत्ाधि- करणं स्वयमेवाह धूतपविवादेति। धूर्ताः कृत्रिमतापसादयः विटादयश्च। तद्विपये यः प्रकृष्टो विवाद: विरुद्धतयावभासस्तेन फलभूतेन संपाद्यतया यदुक्तं प्रहस्यमानं तथाभूतचरितावलोकनेन हि संस्कृतमिति व्युत्पाद्यो न भूयस्तान्वश्चकानुपसर्पतीति। वीथ्यङ्गैरिति वक्ष्यमाणैः, यथायोगमिति तेषां संप्रयोगे संख्याया: करमस्य तुन कश्चिन्नियम इति दशयति। प्रहसनस्याङ्क- नियमानभिधानात् शुद्धमेकाङ्क सङ्कीर्ण त्वनेकाक्क वेश्यादिचरितसंख्याबला- दिति केचित्। अन्ये त्वेक/ङ्गपकरणमध्यपातित्वादेकाङ्कमिति मन्यन्ते पथमसंख्ययाति- क्मे भेदाभावपरित्यागे च प्रमाणाभावात्। अथ हास्यरसोचितविटधूर्ताद्यनुपवेशेन समानयोगक्षेमं भाणं लक्षयि- तुमाह आत्मानुभूतशंसीति। एकेन पात्रेण हरणीयः समाजिकहृदय प्राप- यितव्योऽर्थो यत्र स भाणः । एकमुखेनैव भाण्यन्ते उक्तिमन्तःक्रियन्ते अप्रविष्टा अपि पात्रविशेषा यत्रेति भाण: । तत्न स प्रविष्टः पात्रविशेष: 1 भ - लम्भ 2 भ - तत् प्रहसनेषु योज्यं च - तत् . सुयोज्यं ढड-तत् नसं- योज्यं 3 ड - विटधूर्तविवादसंपन्नम् भ- संयुक्तम् च - धूर्तप्रीववादसंयुक्तम् 4 प- उद्धात्यकादिभिरिदं वीथ्यङ्गरमिश्रितं भवेन्मिश्रम् र्मिश्रयेद्यथायोगम् -दभ - अवलगि- तावस्कन्दितव्याहारगोपि (?) चालनाप्रपश्चश्च। छलमृदवनालिकाःस्युर्गण्डं चास- त्प्लापश्च। एतै रदगर्युक्तं प्रहसनमेषां तु लक्षणं वीथ्याम्। 5 द - भाणस्य विधान- मतो लक्षणयुक्तया प्रवक्ष्यामि 6 भ च ड-हि 7 भ - संविधास्यामि 8भ- संस्तुत य - संस्तव न - संश्रव 9प विशेषयुतः ट-प्रयुक्तश्च द-च 57

अष्टादशोऽध्यायः ४५९

'इति दशरूपविधानं सर्व प्रोक्तं मया हि लक्षणतः।। पुनरस्य शरीरगतं सन्धिविधौ लक्षणं वक्ष्ये। वचसां संबद्धानामन्ते यत्स्यात्पदे त्वसंबन्धः । संबद्धमिवाभाति हि तद्गण्डो नाम वीध्यङ्गम् । अनेनेषदसमाप्तिरेव दर्शिता। यथा दुर्योधनेन भानुमती प्रत्युच्यते- अध्यासिंतुं तव चिराज्जघनस्थलस्य पर्याप्तमेव करभोरु ममोरुयुग्मम् ॥ (वेणी) इति। तत्न प्रविश्य कञ्चुकी भग्नं भीमेन मरुता भवतो रथकेतनम् ॥ इति। तत्नोरुयुग्ममिति पूर्वविश्रान्तमपि भग्नमित्यत्न संबन्धयोग्यं जातम्। एतैः त्रयोदशभिरदैर्युक्ता वीथी, तस्याश्च सर्वरसत्वस्याभिधानात् पर्यायेण रसानां प्राधान्यादुत्तमो मध्यमोऽधमो वा नायको भवत्येव। तथा च कोहल :- उत्तमाधममध्याभिर्युक्ता प्रकृतिभिस्तथा। एकहार्या द्विहार्या वा सा वीथीत्यभिसंजञिता ॥। इति। अधमपकृतेस्तु न नायकत्वमिति ध्रुवं प्रहसनकभाणकादौ किं ब्ूयात्, हास्यादिरसप्रधानत्वे ह्वथम एव नायकः। कथाशरीरफलेन प्रधानतया संबध्यमानो नायक उच्यते। अनायकत्वेऽपि चास्याधमत्वं नानुपादेयं स्यात। परिवारतया तस्यानुपवेशो ह्यनिवारित एव सर्वेत्र । अध्यायार्थमुपसंहरन् भाविनमर्थमनुसन्धत्ते इति दशरूपविधानमिति। लक्षणत इत्यनेनेदमाह दशैव तानि लक्षणानि उदाहरणानां तु का गणना। एतच्च पूर्वमेव दर्रितम्। तत्नैर्षा पुमर्थोपयोगो निजनिजलक्षणावसरे दर्शित एवेति पौनरुक्त्यं नाश्रीयत इति शिवम्। 1 इतःपूर्वे लास्याङ्गलक्षणं तु चठम - मातृकासु विना सर्वास्वस्मिन्नेवाध्याये वर्तते। वृत्तिकारेण लास्याङ्गानि सन्ध्यध्याये(१९) पठितानि, भमातृकायां बर्जि- तान्येव। भ-संज्ञायामेष श्रोक :- नाटकभेदानामिह न शक्यते गन्तुमन्तं तत्। तसमात्तजज्ैज्ञैंयं दशरूपमिदं हि संक्षिप्म्॥ 2 ट - इतिवृत्त पताकास्थानसन्धिलक्षणं वश्ये। (भ -लक्षणं शृणुत)

४६० नाव्यशास्त्रम्

इति भारतीये नाट्यशास्त्रे दशरूप निरूपणं नामा ध्यायोऽष्टादशः समाप्त :.

इति विमल शिशिरदीधितिक लितशिरोमण्डनाङ्गिदास्यचणः। अभिनवगुप्तो गुंपं दशस्वरूपं सतत्वकं व्यवटणोत्।।

इति श्रीमन्महामाहेश्वराभिनवगुप्ताचार्यविरचितायां नाय्यवेदविद्ृतावभिनवभारत्यां दशरूपक- विधानं नामाष्टादशोऽध्यायः समाप्त:।।

1 न - दशरूपलक्षणविधानं नाम विंशोऽध्यायः य - लक्षणं नाम विंशतितमः द - लक्षणं नामैकोनविंशोऽध्यायः च. - एकोनविशः भ-मातृकायामन्राध्यायो न समाप्यते।

व्याख्यावृस्मृता ग्रन्था ग्रन्थकर्तारश्र

अध्वहर: १६१-९. अमरुककाव्यम् २२२-१०, ३११-२१. आनन्दवर्धन: २९९-२२ उन्भट: ७०-११, ४५१-२०, ४४१-१३. उपाध्याया: ६७-७, २१६-१४, २२३-२१, २९२-२४, ४२३-१९, ४४०-१४, ४४१-८, ३८६-२५, ३९५-१४. कात्यायन: २४५.१५. कामसूत्रम् ५३-१७. कुमारसम्भव: ५६-१०. कृत्यारावणम् ४१०-१७. कोहल: २६-२१, ५५.१४, १३०-१३, १४२-१७, १४४-८, १४६-१८, १४७-१२, १५१-१३, १५५-२७, ४१६-२४, ४३४-८, ४५२-१९, ४५८-२३, ४५९-१३, १३३-६, ४०७-१०, ४२१-१०. गोपाल: १३४-१६. घण्टक: ४३६-८. चन्द्रगुप्त: ४१४-९. चाणक्यशास्त्रम् ४१३-५. जयदेव: २४४-११. तापसवत्सराजम् ४२५-९. दुःखलात्मजः ११७-१६. देवीचन्द्रगुपम् ४३३-१०. नाकुलम् १५०-१४. नागानन्दम् ४५७-१५, ४१२-९, ४२५-११. नृत्तपार: ४२५-६, ४२७.२१. पाण्डवानन्दम् ४५४-१७. पुष्पदूषितकम् ४३२-६. प्रतिज्ञाचाणक्यम् १६१-२२.

1i

प्रतिभाचाणक्यम् ४२५-९ बालरामायणम् ३२०-६. बिन्दुसार: ४१९-९. बृहत्कथा ४३०-१३, ४३७-१४, ४६०-७. ब्रह्मयशःस्वामी ४३२-१२. भट्टनायक: २९८.१०. भट्टेन्दुराज: ३०३-१७, ३०६-६, ३०६-१८, ३१७-६. भर्तृमित्र: ९५-१३. भामहः २२८-१५. भीम: १६१-२२. मायापुष्पकम् २१६-२०. मालतीमाधवम् २२२-३. मुद्राराक्षसम् ४१०.१६, ४२५.९. मुनित्रयम् ३३३-१३. रघुवंशः ६७-२० रतावली ३४-१७, ६६-१२, ४१७११, ४१७-१७, ४५६.१५, ४२९-८. रवि: २९९-१३. राजशेखरः २१४-१४. रामाभ्युदयम् ५६-१६. लोललट: १३४-१६, १९६-१४, ४१५-१९, ४३६-६, ४५२-७, ४२३-१८. विक्रमोवेशी ६७-११, ८९-१७, २२२- ११ विद्धसालभख्िका २९-१३. वृद्धा: ३९६-१९. वेणीसंहार: ३०-११, २२२-१०, ४१०-१७. शकलीगर्भ: ४५२-४. शाङ्कक: ४३६-६, ४११-१६. शाकुन्तलम् ६७-१७, ६८-१०, २४५.४. संग्रहः ४३६-६

शुद्धिपत्रिका.

पताङ्: अशुद्धम्. शुद्धम्·

7 १३ समन्यथा समन्मथा

11 ४ तिर्यड तिर्यड

11 १३ फुलेनत्रा फुलनेत्रा 15 ७ यत्तू यतू 15 १४ सम् समम् 16 १५ भ्रवोः भ्रवोः 20 १४ द्दूर दूर 22 १४ शाखाङ्ा शाखाङ्गो

29 गव गर्वे

30 चा चाङ्ग 20

30 १४ धमा धर्मी

34 १० मध्यु मध्य

44 १८ गचून्तॉ गच्छन्तीं 50 ११ मङ मार्जु 53 वेलव पेलव 55 ष्ठ कुष्ठ 57 ३ खिन्र खेद 72 भुजोस भुजांस 73 १३ प्रामाण प्रमाण 82 ११ चतुषु चतुर्षु 91 ऊत्क्षि उत्क्षि

108 वैष्णव वैष्णवं

108 ३ सौष्टव सौष्ठव

116 देगा दयोगा

117 चरी चारी 9

123 ११ बन्धे विद्धे

128 ७ स्कृताति स्कृतानि

130 २ घायां घुवायां

131 ११० ११

iv

पत्राङ़्क पड़ि अशुद्धम् शुद्धम् 146 ६ भाष्प वाप्प 154 कतव्या कर्तव्या 158 ४ विकलाङ विकलाङ्ग 163 पक्षिस्थतो पक्षस्थितो 164 १५ स्खीलत स्खलित 168 २ सेष्ठवं सोष्ठवं 215 १७ वत्सराजेन तापसवत्सराजे 215 २२ आश्रयीत आश्रयति 216 १९ मत वपु 168 धर्योदा धैयौदा 230 २ ऋकु ऋटु 234 २,१७ षडवि, च्छन्दो षडवि, छन्दा 234 ५ निवद्धं निबद्धं 243 १६ स्थन स्थान 254 १४ जातु जौतु 274 ३ जाती जाति 283 ११ अनुष्ट अनुष्टु 294 १९ गमिनी गामिनी 312 १०,१९ अधीयन्ते, मैव अधायते, ममैव 326 २१ यमे यमौ 338 श्चार्थ: ध्चार्थ 348 १८ भगबता भगवता 351 ७ वाक्येन: वाक्येन 358 १९ शन्तं शान्तं 364 ५ तजैः तज्जैः 368 जाईस जाईसु 381 प्रकृभि: प्रकृतिभिः 427 १९ अटष्टा दष्टा (अर्थ ९-७) 440 २,३ शुङ्कार: शृङ्गार: 440 १९ होनामिति हानानीति

Gaekwad's Oriental Series

CATALOGUE OF BOOKS

1933

ORIENTAL INSTITUTE, BARODA

SELECT OPINIONS

Sylvain Levi: The Gaekwad's Series is standing at the head of the many collections now pub- lished in India.

Asiatic Review, London: It is one of the best series issued in the East as regards the get up of the individual volumes as well as the able editorship of the series and separate works.

Presidential Address, Patna Session of the Oriental Conference: Work of the same class is being done in Mysore, Travancore, Kashmir, Benares, and elsewhere, but the organisation at Baroda appears to lead.

Indian Art and Letters, London : The scientific publications known as the " Oriental Series" of the Maharaja Gaekwar are known to and highly valued by scholars in all parts of the world.

Journal of the Royal Asiatic Society, London: Thanks to enlightened patronage and vigor- ous management the "Gaekwad's Oriental Series" is going from strength to strength.

Sir Jadunath Sarkar, Kt .: The valuable Indian histories included in the "Gaekwad's Ori- ental Series" will stand as an enduring monument to the enlightened liberality of the Ruler of Baroda and the wisdom of his advisers.

The Times Literary Supplement, London: These studies are a valuable addition to Western learning and reflect great credit on the editor and His Highness.

GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES

-++.

Critical editions of unprinted and original works of Oriental Literature, edited by competent scholars, and published by the Oriental Institute, Baroda

I. BOOKS PUBLISHED. Rs. A. 1. Kāvyamīmāmsā: a work on poetics, by Rājasekhara (880-920 A.D.): edited by C. D. Dalal and R. Ananta- krishna Sastry, 1916. Reissued, 1924 2-4

This book has been set as a tert-book by several Universities including Benares, Bombay, and Patna.

2. Naranārāyaņānanda: a poem on the Pauranic story of Arjuna and Krsna's rambles on Mount Girnar, by Vas- tupäla, Minister of King Viradhavala of Dholka, com- posed between Samvat 1277 and 1287, i.e., A.D. 1221 and 1231 : edited by C. D. Dalal and R. Anantakrishna Sastry, 1916 .. Out of print.

3. Tarkasangraha : a work on Philosophy (refutation of Vaisesika theory of atomic creation) by Anandajnana or Anandagiri, the famous commentators on Sankara- carya's Bhasyas, who flourished in the latter half of the 13th century : edited by T. M. Tripathi, 1917. Out of print.

4. Parthaparākrama: a drama describing Arjuna's re- covery of the cows of King Virata, by Prahlādanadeva, the founder of Palanpur and the younger brother of the Paramara king of Chandravati (a state in Marwar), and a feudatory of the kings of Guzerat, who was a Yuvaraja in Samvat 1220 or A.D. 1164: edited by C. D. Dalal, 1917 Out of print.

5. Rāstraudhavamśa: an historical poem (Mahākāvya) describing the history of the Bagulas of Mayuragiri, from Rastraudha, king of Kanauj and the originator of the dynasty, to Nārayana Shah of Mayuragiri, by Rudra Kavi, composed in Saka 1518 or A.D. 1596: edited by Pandit Embar Krishnamacharya with Intro- duction by C. D. Dalal, 1917 . 1-12

6. Lingānusāsana: on Grammar, by Vamana, who lived between the last quarter of the 8th century and the first quarter of the 9th century: edited by C. D. Dalal, 1918 .. ..

7. Vasantavilāsa: an historical poem (Mahākāvya) de- scribing the life of Vastupala and the history of

21

Rs. A. Guzerat. by Balachandrasuri (from Modheraka or Modhera in Kadi Prant, Baroda State), contemporary of Vastupala, composed after his death for his son mn Samvat 1296 (A.D. 1240) : edited by ('. D. Dalal, 1917 1-8 8. Rūpakaşatkam: six dramas by Vatsarāja, minister of Paramardideva of Kalinjara, who lived between the 2nd half of the 12th and the lst quarter of 13th cen- tury : edited by C. D. Dalal, 1918 2-4 9. Mohaparajaya : an allegorical drama describing the overcoming of King Moha (Temptation), or the conver- sion of Kumarapala, the Chalukya King of Guzerat, to Jainism, by Yasahpala, an officer of King Ajava- deva, son of Kumarapala, who reigned from A.D. 1229 to 1232 : edited by Muni (haturvijayaji with Introdue- tion and Appendices by C. D. Dalal, 1918 2-0 10. Hammiramadamardana : a drama glorifving the two brothers, Vastupala and Tejahpala, and their King Vira- dhavala of Dholka, by Javasimhasūri, pupil of Vīra- suri, and an Acarva of the temple of Munisuvrata at Broach, composed between Samvat 1276 and 1286 or A.D. 1220 and 1239 : edited by C'. D. Dalal, 1920 .. 2-0 11. Udayasundarīkathā : a romance (Campū, in prose and poetry) by Soddhala, a contemporary of and patronised by the three brothers, Chchittaraja, Nagarjuna, and Mummuniraja, successive rulers of Konkan, composed between A.D. 1026 and 1050 : edited by C. D. Dalal and Pandit Embar Krishnamacharya, 1920 2-4 12. Mahavidyavidambana: a work on Nyaya Philosophy, by Bhatta Vadīndra who lived about A.D. 1210 to 1274 : edited by M. R. Telang, 1920 2-8 13. Prācīnagurjarakāvysangraha : a collection of old Guzerati poems dating from 12th to 15th centuries A.D. : edited by C. D. Dalal, 1920 2-4 14. Kumārapālapratibodha : a biographical work in Prākrta, by Somaprabhāchārya, composed in Samvat 1241 or A.D. 1195 : edited by Muni Jinavijayaji, 1920 7-8 15. Ganakarika : a work on Philosophy (Pasupata School), by Bhasarvajna who lived in the 2nd half of the 10th century : edited by C. D. Dalal, 1921 1-4 16. Sangītamakaranda : a work on Music, by Narada : edited by M. R. Telang, 1920 .. 2-0 17. Kavīndrācarya List: list of Sanskrit works in the collection of Kavindracarya, a Benares Pandit (1656 A.D.): edited by R. Anantakrishna Shastry, with a foreword by Dr. Ganganatha Jha, 1921 .. .. 0-12 18. Vārāhagrhyasūtra: Vedic ritual (domestic) of the Yajurveda : edited by Dr. R. Shamasastry, 1920 .. 0-10 19. Lekhapaddhati : a collection of models of state and pri- vate documents, dating from 8th to 15th centuries A.D .:

3

edited by C. D. Dalal and G. K. Shrigondekar, Rs. A.

1925 2-0 20. Bhavişayattakahā or Pañcamīkahā: a romance in Apabhramsa language, by Dhanapala (circa 12th cen- tury) : edited by C. D. Dalal and Dr. P. D. Gune, 1923 6-0 21. A Descriptive Catalogue of the Palm-leaf and Im- portant Paper MSS. in the Bhandars at Jessal- mere, compiled by C. D. Dalal and edited by Pandit L. B. Gandhi, 1923 3-4 22. Paraśurāmakalpasūtra : a work on Tantra, with com- mentary by Ramesvara: edited by A. Mahadeva Sastry, B.A., 1923 Out of print. 23. Nityotsava : a supplement to the Parasurāmakalpasūtra by Umanandanatha : edited by A. Mahadeva Sastry, B.A., 1923. Second revised edition by Swami Tirvik- rama Tirtha, 1930 .. 5-0 24. Tantrarahasya: a work on the Prabhakara School of Pūrvamīmāmsā, by Ramānujācārya : edited by Dr. R. Shamasastry, 1923 1-8 25, 32. Samarangana: a work on architecture, town- planning, and engineering, by king Bhoja of Dhara (11th century) : edited by Mahamahopadhyaya T. Ganapati Shastri, Ph.D. Illustrated. 2 vols., 1924-1925 10-0 26, 41. Sadhanamala : a Buddhist Tantric text of rituals, dated 1165 A.D., consisting of 312 small works, com- posed by distinguished writers : edited by Benoytosh Bhattacharyya, M.A., Ph.D. Illustrated. 2 vols., 1925- 1928 .. 14-0 27. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Central Library, Baroda : compiled by G. K. Shrigondekar, M.A., and K. S. Ramaswami Shastri, with a Preface by B. Bhattacharyya, Ph.D., in 12 vols., vol. I (Veda, Vedalaksana, and Upanisads), 1925 6-0 28. Manasollāsa or Abhilasitārthacintāmaņi: an ency- clopædic work treating of one hundred different topics connected with the Royal household and the Royal court, by Somesvaradeva, a Chalukya king of the 12th century : edited by G. K. Shrigondekar, M.A., 3 vols., vol. I, 1925 2-12 29. Nalavilāsa: a drama by Ramachandrasuri, pupil of Hemachandrasuri, describing the Pauranika story of Nala and Damayanti: edited by G. K. Shrigondekar, M.A., and L. B. Gandhi, 1926 2-4 30, 31. Tattvasangraha : a Buddhist philosophical work of the 8th century, by Santaraksita, a Professor at Nālandā with Pañjika (commentary) by his disciple Kamalasīla, also a Professor at Nalanda : edited by Pandit Embar Krishnamacharya with a Foreword by B. Bhattacharyya, M.A., Ph.D., 2 vols., 1926 .. 24-0