1. Nirukta of Yāska

अथाष्टमोऽध्यायः

8.1

द्रविणोदाः कस्मात् । धनं द्रविणमुच्यते । यदेनमभिद्रवन्ति । बलं वा द्रविणम् । यदेनेनाभिद्रवन्ति । तस्य दाता द्रविणोदाः । तस्यैषा भवति

8.2

द्रविणोदा द्रविणसो ग्रावहस्तासो अध्वरे । यज्ञेषु देवमीळते ॥ द्रविणोदा यस्त्वम् । द्रविणस इति द्रविणसादिन इति वा । द्रविणसानिन इति वा । द्रविणसस्तस्मात्पिबत्विति वा । यज्ञेषु देवमीळते । याचन्ति स्तुवन्ति वर्धयन्ति पूजयन्तीति वा । तत्को द्रविणोदाः । इन्द्र इति क्रौष्टुकिः । स बलधनयोर्दातृतमः । तस्य च सर्वा बलकृतिः ।। ओजसो जातमुत मन्य एनम् । इति चाह । अथाप्यग्निं द्राविणोदसमाह । एष पुनरेतस्माज्जायते । यो अश्मनोरन्तरग्निं जजान । इत्यपि निगमो भवति । अथाप्यृतुयाजेषु द्राविणोदसाः प्रवादा भवन्ति । तेषां पुनः पात्रस्येन्द्रपानमिति भवति । अथाप्येनं सोमपानेन स्तौति । अथाप्याह । द्रविणोदाः पिबतु द्राविणोदसः । इति । अयमेवाग्निर्द्रविणोदा इति शाकपूणिः । आग्नेयेष्वेव हि सूक्तेषु द्राविणोदसाः प्रवादा भवन्ति । देवा अग्निं धारयन्द्रविणोदाम् । इत्यपि निगमो भवति । यथो एतत्स बलधनयोर्दातृतम इति सर्वासु देवतास्वैश्वर्यं विद्यते । यथो एतदोजसो जातमुत मन्य एनमिति चाहेति । अयमप्यग्निरोजसा बलेन मथ्यमानो जायते । तस्मादेनमाह सहसस्पुत्रं सहसः सूनुं सहसो यहुम् । यथो एतदग्निं द्राविणोदसमाहेति । ऋत्विजोऽत्र द्रविणोदस उच्यन्ते । हविषो दातारस्ते चैनं जनयन्ति । ऋषीणां पुत्रो अधिराज एषः । इत्यपि निगमो भवति । यथो एतत्तेषां पुनः पात्रस्येन्द्रपानमिति भवतीति भक्तिमात्रं तद्भवति । यथा वायव्यानीति सर्वेषां सोमपात्राणाम् । यथो एतत्सोमपानेनैनं स्तौतीत्यस्मिन्नप्येतदुपपद्यते । सोमं पिब मन्दसानो गणश्रिभिः । इत्यपि निगमो भवति । यथो एतद् द्रविणोदाः पिबतु द्राविणोदस इत्यस्यैव तद्भवति

draviṇodā draviṇaso grāvahastāso adhvare | yajñeṣu devamīḷate || draviṇodā yastvam | draviṇasa iti draviṇasādina iti vā | draviṇasānina iti vā | draviṇasastasmātpibatviti vā | yajñeṣu devamīḷate | yācanti stuvanti vardhayanti pūjayantīti vā | tatko draviṇodāḥ | indra iti krauṣṭukiḥ | sa baladhanayordātṛtamaḥ | tasya ca sarvā balakṛtiḥ || ojaso jātamuta manya enam | iti cāha | athāpyagniṃ drāviṇodasamāha | eṣa punaretasmājjāyate | yo aśmanorantaragniṃ jajāna | ityapi nigamo bhavati | athāpyṛtuyājeṣu drāviṇodasāḥ pravādā bhavanti | teṣāṃ punaḥ pātrasyendrapānamiti bhavati | athāpyenaṃ somapānena stauti | athāpyāha | draviṇodāḥ pibatu drāviṇodasaḥ | iti | ayamevāgnirdraviṇodā iti śākapūṇiḥ | āgneyeṣveva hi sūkteṣu drāviṇodasāḥ pravādā bhavanti | devā agniṃ dhārayandraviṇodām | ityapi nigamo bhavati | yatho etatsa baladhanayordātṛtama iti sarvāsu devatāsvaiśvaryaṃ vidyate | yatho etadojaso jātamuta manya enamiti cāheti | ayamapyagnirojasā balena mathyamāno jāyate | tasmādenamāha sahasasputraṃ sahasaḥ sūnuṃ sahaso yahum | yatho etadagniṃ drāviṇodasamāheti | ṛtvijo'tra draviṇodasa ucyante | haviṣo dātāraste cainaṃ janayanti | ṛṣīṇāṃ putro adhirāja eṣaḥ | ityapi nigamo bhavati | yatho etatteṣāṃ punaḥ pātrasyendrapānamiti bhavatīti bhaktimātraṃ tadbhavati | yathā vāyavyānīti sarveṣāṃ somapātrāṇām | yatho etatsomapānenainaṃ stautītyasminnapyetadupapadyate | somaṃ piba mandasāno gaṇaśribhiḥ | ityapi nigamo bhavati | yatho etad draviṇodāḥ pibatu drāviṇodasa ityasyaiva tadbhavati

8.3

मेद्य॑न्तु ते वह्नयो येभिरीयसेऽरिषण्यन्वीळयस्वा वनस्पते । आयूया धृष्णो अभिगूर्या त्वं नेष्ट्रात्सोमं द्रविणोदः पिब ऋतुभिः ॥ मेद्यन्तु ते । वह्नयो वोळ्हारः । यैर्यासि । अरिष्यन् । दृढीभव । आयूय धृष्णो अभिगूर्य त्वं नेष्ट्रीयात् । धिष्ण्यात् । धिष्णो धिष्ण्यो धिषणाभवः । धिषणा वाक् धिषेर्दधात्यर्थे । धीसादिनीति वा धीसानिनीति वा । वनस्पत इत्येनमाह । एष हि वनानां पाता वा पालयिता वा । वनं वनोतेः । पिब । ऋतुभिः कालैः

medyantu te vahnayo yebhirīyase'riṣaṇyanvīḷayasvā vanaspate | āyūyā dhṛṣṇo abhigūryā tvaṃ neṣṭrātsomaṃ draviṇodaḥ piba ṛtubhiḥ || medyantu te | vahnayo voḷhāraḥ | yairyāsi | ariṣyan | dṛḍhībhava | āyūya dhṛṣṇo abhigūrya tvaṃ neṣṭrīyāt | dhiṣṇyāt | dhiṣṇo dhiṣṇyo dhiṣaṇābhavaḥ | dhiṣaṇā vāk dhiṣerdadhātyarthe | dhīsādinīti vā dhīsāninīti vā | vanaspata ityenamāha | eṣa hi vanānāṃ pātā vā pālayitā vā | vanaṃ vanoteḥ | piba | ṛtubhiḥ kālaiḥ

8.4

अथात आप्रियः । आप्रियः कस्मात् । आप्नोतेः । प्रीणातेर्वा । आप्रीभिराप्रीणाति । इति च ब्राह्मणम् । तासामिध्मः प्रथमगामी भवति । इध्मः समिन्धनात् । तस्यैषा भवति

8.5

समिद्धो अद्य मनुषो दुरोणे देवो दे॒वान्यजसि जातवेदः । आ च वह मित्रमहश्चिकित्वान्त्वं दूतः कविरसि प्रचेताः ॥ समिद्धोऽद्य मनुष्यस्य मनुष्यस्य गृहे देवो देवान्यजसि जातवेदः । आ च वह मित्रमहः । चिकित्वांश्चेतनावान् । त्वं दूतः कविरसि । प्रचेताः प्रवृद्धचेताः । यज्ञेध्म इति कात्थक्यः । अग्निरिति शाकपूणिः । तनूनपादाज्यमिति कात्थक्यः । नपादित्यननन्तरायाः प्रजाया नामधेयम् । निर्णततमा भवति । गौरत्र तनूरुच्यते । तता अस्यां भोगाः । तस्याः पयो जायते । पयस आज्यं जायते । अग्निरिति शाकपूणिः । आपोऽत्र तन्व उच्यन्ते । तता अन्तरिक्षे । ताभ्य ओषधिवनस्पतयो जायन्ते । ओषधिवनस्पतिभ्य एष जायते । तस्यैषा भवति

samiddho adya manuṣo duroṇe devo devānyajasi jātavedaḥ | ā ca vaha mitramahaścikitvāntvaṃ dūtaḥ kavirasi pracetāḥ || samiddho'dya manuṣyasya manuṣyasya gṛhe devo devānyajasi jātavedaḥ | ā ca vaha mitramahaḥ | cikitvāṃścetanāvān | tvaṃ dūtaḥ kavirasi | pracetāḥ pravṛddhacetāḥ | yajñedhma iti kātthakyaḥ | agniriti śākapūṇiḥ | tanūnapādājyamiti kātthakyaḥ | napādityananantarāyāḥ prajāyā nāmadheyam | nirṇatatamā bhavati | gauratra tanūrucyate | tatā asyāṃ bhogāḥ | tasyāḥ payo jāyate | payasa ājyaṃ jāyate | agniriti śākapūṇiḥ | āpo'tra tanva ucyante | tatā antarikṣe | tābhya oṣadhivanaspatayo jāyante | oṣadhivanaspatibhya eṣa jāyate | tasyaiṣā bhavati

8.6

तनूनपात्पथ तस्य॒ यानान्मध्वा सम॒ञ्जन्त्स्वदया सुजिह्व । मन्मानि धीभिरुत यज्ञमृन्धन्देवत्रा च कृणुह्यध्वरं नः ॥ तनूनपात्पथ ऋतस्य यानान्यज्ञस्य यानान् । मधुना समञ्जन्त्स्वदय कल्याणजिह्व । मननानि च नो धीभिर्यज्ञं च समर्धय । देवान्नो यज्ञं गमय । नराशंसो यज्ञ इति कात्थक्यः । नरा अस्मिन्नासीनः शंसन्ति । अग्निरिति शाकपूणिः । नरैः प्रशस्यो भवति । तस्यैषा भवति

tanūnapātpatha tasya yānānmadhvā samañjantsvadayā sujihva | manmāni dhībhiruta yajñamṛndhandevatrā ca kṛṇuhyadhvaraṃ naḥ || tanūnapātpatha ṛtasya yānānyajñasya yānān | madhunā samañjantsvadaya kalyāṇajihva | mananāni ca no dhībhiryajñaṃ ca samardhaya | devānno yajñaṃ gamaya | narāśaṃso yajña iti kātthakyaḥ | narā asminnāsīnaḥ śaṃsanti | agniriti śākapūṇiḥ | naraiḥ praśasyo bhavati | tasyaiṣā bhavati

8.7

नराशंसस्य महिमानमेषामुप॑ स्तोषाम यजतस्य॑ य॒ज्ञैः । ये सुक्रतवः शुचयो धियंधाः स्वदन्ति देवा उभानि हव्या ॥ नराशंसस्य महिमानमेषामुपस्तुमो यज्ञियस्य यज्ञैः । ये सुकर्माणः शुचयो धियं धारयितारः स्वदयन्तु देवा उभयानि हवींषि । सोमं चेतराणि चेति वा । तान्त्राणि चावापिकानि चेति वा । ईळ ईट्टेः स्तुतिकर्मणः । इन्धतेर्वा । तस्यैषा भवति

narāśaṃsasya mahimānameṣāmupa stoṣāma yajatasya yajñaiḥ | ye sukratavaḥ śucayo dhiyaṃdhāḥ svadanti devā ubhāni havyā || narāśaṃsasya mahimānameṣāmupastumo yajñiyasya yajñaiḥ | ye sukarmāṇaḥ śucayo dhiyaṃ dhārayitāraḥ svadayantu devā ubhayāni havīṃṣi | somaṃ cetarāṇi ceti vā | tāntrāṇi cāvāpikāni ceti vā | īḷa īṭṭeḥ stutikarmaṇaḥ | indhatervā | tasyaiṣā bhavati

8.8

आजुह्वान ईळ्यो वन्द्यश्चा याह्यग्ने वसुभिः सजोषाः । त्वं देवानामसि यह्व होता स एनान्यक्षीषितो यजीयान् ॥ आहूयमान ईळितव्यो वन्दितव्यश्च । आयाह्यग्ने वसुभिः सहजोषणः । त्वं देवानामसि यह्व होता । यह्व इति महतो नामधेयम् । यातश्च हूतश्च भवति । स एनान्यक्षीषितो यजीयान् । इषितः प्रेषित इति वा अधीष्ट इति वा । यजीयान्यष्टृतरः । बर्हिः परिबर्हणात् । तस्यैषा भवति

ājuhvāna īḷyo vandyaścā yāhyagne vasubhiḥ sajoṣāḥ | tvaṃ devānāmasi yahva hotā sa enānyakṣīṣito yajīyān || āhūyamāna īḷitavyo vanditavyaśca | āyāhyagne vasubhiḥ sahajoṣaṇaḥ | tvaṃ devānāmasi yahva hotā | yahva iti mahato nāmadheyam | yātaśca hūtaśca bhavati | sa enānyakṣīṣito yajīyān | iṣitaḥ preṣita iti vā adhīṣṭa iti vā | yajīyānyaṣṭṛtaraḥ | barhiḥ paribarhaṇāt | tasyaiṣā bhavati

8.9

प्राचीनं बर्हिः प्रदिशा पृथिव्या वस्तोरस्या वृज्यते अग्रे अह्नाम् । व्यु प्रथते वितरं वरीयो देवेभ्यो अदितये स्योनम् ॥ प्राचीनं बर्हिः प्रदिशा पृथिव्याः वसनाय अस्याः प्रवृज्यते। अग्रेऽह्नां बर्हिः पूर्वाह्ने । तद्विप्रथते। वितरं-- विकीर्णतरमिति वा विस्तीर्णतरमिति वा । वरीयो -- वरतरम् । उरुतरं वा । देवेभ्यश्चादितये च स्योनम् । स्योनमिति सुखनाम स्यतेः । अवस्यन्त्येतत् । सेवितव्यं भवतीति वा । द्वारो -- जवतेर्वा । द्रवतेर्वा । वारयतेर्वा । तासामेषा भवति

prācīnaṃ barhiḥ pradiśā pṛthivyā vastorasyā vṛjyate agre ahnām | vyu prathate vitaraṃ varīyo devebhyo aditaye syonam || prācīnaṃ barhiḥ pradiśā pṛthivyāḥ vasanāya asyāḥ pravṛjyate| agre'hnāṃ barhiḥ pūrvāhne | tadviprathate| vitaraṃ-- vikīrṇataramiti vā vistīrṇataramiti vā | varīyo -- varataram | urutaraṃ vā | devebhyaścāditaye ca syonam | syonamiti sukhanāma syateḥ | avasyantyetat | sevitavyaṃ bhavatīti vā | dvāro -- javatervā | dravatervā | vārayatervā | tāsāmeṣā bhavati

8.10

व्यचस्वतीरुर्विया वि श्रयन्तां पतिभ्यो न जनयः शुम्भमानाः । देवीर्द्वारो बृहतीर्विश्वमिन्वा देवेभ्यो भवत सुप्राय॒णाः ॥ व्यञ्चनवत्य उरुत्वेन विश्रयन्ताम् । पतिभ्य इव जायाः । ऊरू मैथुने धर्मे शुशोभिषमाणाः । वरतममङ्गमूरू । देव्यो द्वारः । बृहत्यो महत्यः । विश्वमिन्वा विश्वमाभिरेति यज्ञे । गृहद्वार इति कात्थक्यः । अग्निरिति शाकपूणिः । उषासानक्ता । उषाश्च नक्ता च । उषा व्याख्याता । नक्तेति रात्रिनाम । अनक्ति भूतान्यवश्यायेन । अपि वा नक्ताव्यक्तवर्णा । तयोरेषा भवति

vyacasvatīrurviyā vi śrayantāṃ patibhyo na janayaḥ śumbhamānāḥ | devīrdvāro bṛhatīrviśvaminvā devebhyo bhavata suprāyaṇāḥ || vyañcanavatya urutvena viśrayantām | patibhya iva jāyāḥ | ūrū maithune dharme śuśobhiṣamāṇāḥ | varatamamaṅgamūrū | devyo dvāraḥ | bṛhatyo mahatyaḥ | viśvaminvā viśvamābhireti yajñe | gṛhadvāra iti kātthakyaḥ | agniriti śākapūṇiḥ | uṣāsānaktā | uṣāśca naktā ca | uṣā vyākhyātā | nakteti rātrināma | anakti bhūtānyavaśyāyena | api vā naktāvyaktavarṇā | tayoreṣā bhavati

8.11

आ सुष्वय॑न्ती यजते उपाके उषासानक्ता सदतां नि योनौ । दिव्ये योषणे बृहती सुरुक्मे अधि श्रियं शुक्रपिशं दधाने ॥ सेष्मीयमाणे इति वा । सुष्वापयन्त्याविति वा । सीदतामिति वा । न्यासीदतामिति वा । यज्ञिये उपक्रान्ते दिव्ये योषणे । बृहत्यौ महत्यौ । सुरुक्मे सुरोचने । अधिदधाने शुक्रपेशसं श्रियम् । शुक्रं शोचतेर्ज्वलतिकर्मणः । पेश इति रूपनाम । पिंशतेः । विपिशितं भवति । दैव्या होतारा। दैव्यौ होतारौ । अयं चाग्निरसौ च मध्यमः । तयोरेषा भवति

ā suṣvayantī yajate upāke uṣāsānaktā sadatāṃ ni yonau | divye yoṣaṇe bṛhatī surukme adhi śriyaṃ śukrapiśaṃ dadhāne || seṣmīyamāṇe iti vā | suṣvāpayantyāviti vā | sīdatāmiti vā | nyāsīdatāmiti vā | yajñiye upakrānte divye yoṣaṇe | bṛhatyau mahatyau | surukme surocane | adhidadhāne śukrapeśasaṃ śriyam | śukraṃ śocaterjvalatikarmaṇaḥ | peśa iti rūpanāma | piṃśateḥ | vipiśitaṃ bhavati | daivyā hotārā| daivyau hotārau | ayaṃ cāgnirasau ca madhyamaḥ | tayoreṣā bhavati

8.12

दैव्या होतारा प्रथमा सुवाचा मिाना यज्ञं मनुषो यजध्यै । प्रचोदयन्ता विदथेषु कारू प्राचीन ज्योतिः प्रदिशा दिशन्ता ॥ दैव्यौ होतारौ प्रथमौ सुवाचौ निर्मिमानौ यज्ञं मनुष्यस्य यजनाय । प्रचोदयमानौ यज्ञेषु कर्तारौ पूर्वस्यां दिशि यष्टव्यमिति प्रदिशन्तौ । तिस्रो देवीस्तिस्रो देव्यः । तासामेषा भवति

daivyā hotārā prathamā suvācā miाnā yajñaṃ manuṣo yajadhyai | pracodayantā vidatheṣu kārū prācīna jyotiḥ pradiśā diśantā || daivyau hotārau prathamau suvācau nirmimānau yajñaṃ manuṣyasya yajanāya | pracodayamānau yajñeṣu kartārau pūrvasyāṃ diśi yaṣṭavyamiti pradiśantau | tisro devīstisro devyaḥ | tāsāmeṣā bhavati

8.13

आ नो य॒ज्ञं भारती तूय॑मे॒त्विळा मनुष्वदिह चेतयन्ती । तिस्रो देवीर्बहिरेदं स्योनं सरस्वती स्वप॑सः सदन्तु ॥ एतु नो यज्ञं भारती क्षिप्रम् । भरत आदित्यस्तस्य भाः । इळा च मनुष्यवदिह चेतयमाना । तिस्रो देव्यो बर्हिरिदं सुखं सरस्वती च सुकर्माण आसीदन्तु । त्वष्टा तूर्णमश्नुत इति नैरुक्ताः । त्विषेर्वा स्यात् । दीप्तिकर्मणः । त्वक्षतेर्वा स्यात् । करोतिकर्मणः । तस्यैषा भवति

ā no yajñaṃ bhāratī tūyametviḷā manuṣvadiha cetayantī | tisro devīrbahiredaṃ syonaṃ sarasvatī svapasaḥ sadantu || etu no yajñaṃ bhāratī kṣipram | bharata ādityastasya bhāḥ | iḷā ca manuṣyavadiha cetayamānā | tisro devyo barhiridaṃ sukhaṃ sarasvatī ca sukarmāṇa āsīdantu | tvaṣṭā tūrṇamaśnuta iti nairuktāḥ | tviṣervā syāt | dīptikarmaṇaḥ | tvakṣatervā syāt | karotikarmaṇaḥ | tasyaiṣā bhavati

8.15

य इमे द्यावापृथिवी जनित्री रूपैरपिंशद्भुवनानि विश्वा । तमद्य होतरिषितो यजीयान्देवं त्वष्टारमिह यक्षि विद्वान् ॥ य इमे द्यावापृथिव्यौ जनयित्र्यौ रूपैरकरोद् भूतानि च सर्वाणि । तमद्य होतरिषितो यजीयान् देवं त्वष्टारमिह यज विद्वान् । माध्यमिकस्त्वष्टेत्याहुः । मध्यमे च स्थाने समाम्नातः । अग्निरिति शाकपूणिः । तस्यैषापरा भवति ८.१४ आविष्ट्यो वर्धते चारुरासु जिह्मानामूर्ध्वः स्वयशा उपस्थे । उभे त्वष्टुर्बिभ्यतुर्जाय॑मानात्प्रतीची सिंहं प्रति जोषयेते ॥ आविरावेदनात् । तत्त्यो वर्धते चारुरासु । चारु चरतेः । जिह्मं जिहीतेः । ऊर्ध्वमुद्धृतं भवति । स्वयशा आत्मयशाः । उपस्थ उपस्थाने । उभे त्वष्टुर्बिभ्यतुर्जायमानात् । प्रतीची सिंहं प्रति जोषयेते । द्यावापृथिव्याविति वा । अहोरात्रे इति वा । अरणी इति वा । प्रत्यक्ते सिंहं सहनं प्रत्यासेवेते

ya ime dyāvāpṛthivī janitrī rūpairapiṃśadbhuvanāni viśvā | tamadya hotariṣito yajīyāndevaṃ tvaṣṭāramiha yakṣi vidvān || ya ime dyāvāpṛthivyau janayitryau rūpairakarod bhūtāni ca sarvāṇi | tamadya hotariṣito yajīyān devaṃ tvaṣṭāramiha yaja vidvān | mādhyamikastvaṣṭetyāhuḥ | madhyame ca sthāne samāmnātaḥ | agniriti śākapūṇiḥ | tasyaiṣāparā bhavati 8.14 āviṣṭyo vardhate cārurāsu jihmānāmūrdhvaḥ svayaśā upasthe | ubhe tvaṣṭurbibhyaturjāyamānātpratīcī siṃhaṃ prati joṣayete || āvirāvedanāt | tattyo vardhate cārurāsu | cāru carateḥ | jihmaṃ jihīteḥ | ūrdhvamuddhṛtaṃ bhavati | svayaśā ātmayaśāḥ | upastha upasthāne | ubhe tvaṣṭurbibhyaturjāyamānāt | pratīcī siṃhaṃ prati joṣayete | dyāvāpṛthivyāviti vā | ahorātre iti vā | araṇī iti vā | pratyakte siṃhaṃ sahanaṃ pratyāsevete

8.16

वनस्पतिर्व्याख्यातः । तस्यैषा भवति

vanaspatirvyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati

8.17

उपाव सृज त्मन्या सम॒ञ्जन्देवानां पाथ ऋतुथा हवींषि । वनस्पतिः शमिता दे॒वो अ॒ग्निः स्वदन्तु हव्यं मधुना घृतेन ॥ उपावसृजात्मनात्मानं समञ्जन्देवानामन्नमृतावृतौ हवींषि काले काले । वनस्पतिः शमिता देवो अग्निरित्येते त्रयः स्वदयन्तु हव्यं मधुना च घृतेन च । तत्को वनस्पतिः । यूप इति कात्थक्यः । अग्निरिति शाकपूणिः । तस्यैषापरा भवति

upāva sṛja tmanyā samañjandevānāṃ pātha ṛtuthā havīṃṣi | vanaspatiḥ śamitā devo agniḥ svadantu havyaṃ madhunā ghṛtena || upāvasṛjātmanātmānaṃ samañjandevānāmannamṛtāvṛtau havīṃṣi kāle kāle | vanaspatiḥ śamitā devo agnirityete trayaḥ svadayantu havyaṃ madhunā ca ghṛtena ca | tatko vanaspatiḥ | yūpa iti kātthakyaḥ | agniriti śākapūṇiḥ | tasyaiṣāparā bhavati

8.18

अञ्जन्ति त्वामध्वरे देवयन्तो वनस्पते॒ मधुना दैव्यैन । यदूर्ध्वस्तिष्ठा द्रविणेह धत्ताद्यद्वा क्षयो मातुरस्या उपस्थे ॥ अञ्जन्ति त्वामध्वरे देवान्कामयमाना वनस्पते मधुना दैव्येन च घृतेन च । यदूर्ध्वः स्थास्यसि । द्रविणानि च नो दास्यसि । यद्वा ते कृतः क्षयो मातुरस्या उपस्थ उपस्थाने । अग्निरिति शाकपूणिः । तस्यैषापरा भवति

añjanti tvāmadhvare devayanto vanaspate madhunā daivyaina | yadūrdhvastiṣṭhā draviṇeha dhattādyadvā kṣayo māturasyā upasthe || añjanti tvāmadhvare devānkāmayamānā vanaspate madhunā daivyena ca ghṛtena ca | yadūrdhvaḥ sthāsyasi | draviṇāni ca no dāsyasi | yadvā te kṛtaḥ kṣayo māturasyā upastha upasthāne | agniriti śākapūṇiḥ | tasyaiṣāparā bhavati

8.19

देवेभ्यो वनस्पते हवींषि हिरण्यपर्ण प्रदिवस्ते अर्थम् । प्रदक्षिणिद्रशनया नियूय ऋतस्य॑ वक्षि पथिभी रजिष्ठैः ॥ देवेभ्यो वनस्पते हवींषि हिरण्यपर्ण ऋतपर्ण । अपि वोपमार्थे स्यात् । हिरण्यवर्णपर्णेति । प्रदिवस्ते अर्थं पुराणस्ते सोऽर्थो यं ते प्रब्रूमः । यज्ञस्य वह पथिभी रजिष्ठैर्ऋजुतमैः । रजस्वलतमैः । तपिष्ठतमैरिति वा । तस्यैषापरा भवति

devebhyo vanaspate havīṃṣi hiraṇyaparṇa pradivaste artham | pradakṣiṇidraśanayā niyūya ṛtasya vakṣi pathibhī rajiṣṭhaiḥ || devebhyo vanaspate havīṃṣi hiraṇyaparṇa ṛtaparṇa | api vopamārthe syāt | hiraṇyavarṇaparṇeti | pradivaste arthaṃ purāṇaste so'rtho yaṃ te prabrūmaḥ | yajñasya vaha pathibhī rajiṣṭhairṛjutamaiḥ | rajasvalatamaiḥ | tapiṣṭhatamairiti vā | tasyaiṣāparā bhavati

8.20

वनस्पते रशनया नियूय पिष्टतमया वयुनानि विद्वान् । वह देवत्रा दिधिषो हवींषि प्र च दातारममृतेषु वोचः ॥ वनस्पते रशनया नियूय सुरूपतमया । वयुनानि विद्वान् प्रज्ञानानि प्रजानन् । वह देवान् यज्ञे दातुर्हवींषि । प्रब्रूहि च दातारममृतेषु देवेषु । स्वाहाकृतयः । स्वाहेत्येतत्सु आहेति वा । स्वा वागाहेति वा । स्वं प्राहेति वा । स्वाहुतं हविर्जुहोतीति वा । तासामेषा भवति

vanaspate raśanayā niyūya piṣṭatamayā vayunāni vidvān | vaha devatrā didhiṣo havīṃṣi pra ca dātāramamṛteṣu vocaḥ || vanaspate raśanayā niyūya surūpatamayā | vayunāni vidvān prajñānāni prajānan | vaha devān yajñe dāturhavīṃṣi | prabrūhi ca dātāramamṛteṣu deveṣu | svāhākṛtayaḥ | svāhetyetatsu āheti vā | svā vāgāheti vā | svaṃ prāheti vā | svāhutaṃ havirjuhotīti vā | tāsāmeṣā bhavati

8.21

सद्यो जातो व्यमिमीत यज्ञमग्निर्देवानामभवत्पुरोगाः । अस्य होतुः प्रदिश्यृतस्य॑ वाचि स्वाहाकृतं हृविरदन्तु देवाः ॥ सद्यो जायमानो निरमिमीत यज्ञम् । अग्निर्देवानामभवत्पुरोगामी । अस्य होतुः प्रदिश्यृतस्य वाच्यास्ये स्वाहाकृतं हविरदन्तु देवाः इति यजन्ति । इतीमा आप्रीदेवता अनुक्रान्ताः । अथ किंदेवताः प्रयाजानुयाजाः । आग्नेया इत्येके

sadyo jāto vyamimīta yajñamagnirdevānāmabhavatpurogāḥ | asya hotuḥ pradiśyṛtasya vāci svāhākṛtaṃ hṛviradantu devāḥ || sadyo jāyamāno niramimīta yajñam | agnirdevānāmabhavatpurogāmī | asya hotuḥ pradiśyṛtasya vācyāsye svāhākṛtaṃ haviradantu devāḥ iti yajanti | itīmā āprīdevatā anukrāntāḥ | atha kiṃdevatāḥ prayājānuyājāḥ | āgneyā ityeke

8.22

प्रयाजान्मे अनुयाजाँश्च केवलानूर्जस्वन्तं हविषो दत्त भागम् । घृतं चापां पुरुषं चौषधीनामग्नेश्च दीर्घमायुरस्तु देवाः ॥ तव प्रयाजा अनुयाजाश्च केवल ऊर्जस्वन्तो हविषः सन्तु भागाः । तवाग्ने यज्ञो ३ऽयम॑स्तु सर्वस्तुभ्यं नमन्तां प्रदिशश्चतस्रः ॥ आग्नेया वै प्रयाजा आग्नेया अनुयाजाः । इति च ब्राह्मणम् । छन्दोदेवता इत्यपरम् । छन्दांसि वै प्रयाजाश्छन्दाँस्यनुयाजाः । इति च ब्राह्मणम् । ऋतुदेवता इत्यपरम् । ऋतवो वै प्रयाजा ऋतवोऽनुयाजाः । इति च ब्राह्मणम् । पशुदेवता इत्यपरम् । पशवो वै प्रयाजाः पशवोऽनुयाजाः । इति च ब्राह्मणम् । प्राणदेवता इत्यपरम् । प्राणा वै प्रयाजाः प्राणा व अनुयाजाः । इति च ब्राह्मणम् । आत्मदेवता इत्यपरम् । आत्मा वै प्रयाजा आत्मा वा अनुयाजाः । इति च ब्राह्मणम् । आग्नेया इति तु स्थितिः । भक्तिमात्रमितरत् । किमर्थं पुनरिदमुच्यते । यस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात् तां मनसा ध्यायेद्वषट्करिष्यन् । इति ह विज्ञायते । इतीमान्येकादशाप्रीसूक्तानि । तेषां वासिष्ठमात्रेयं वाध्र्यश्वं गार्त्समदमिति नाराशंसवन्ति । मैधातिथं दैर्घतमसं प्रेषिकमित्युभयवन्ति । अतोऽन्यानि तनूनपात्वन्ति तनूनपात्वन्ति

prayājānme anuyājām̐śca kevalānūrjasvantaṃ haviṣo datta bhāgam | ghṛtaṃ cāpāṃ puruṣaṃ cauṣadhīnāmagneśca dīrghamāyurastu devāḥ || tava prayājā anuyājāśca kevala ūrjasvanto haviṣaḥ santu bhāgāḥ | tavāgne yajño 3'yamastu sarvastubhyaṃ namantāṃ pradiśaścatasraḥ || āgneyā vai prayājā āgneyā anuyājāḥ | iti ca brāhmaṇam | chandodevatā ityaparam | chandāṃsi vai prayājāśchandām̐syanuyājāḥ | iti ca brāhmaṇam | ṛtudevatā ityaparam | ṛtavo vai prayājā ṛtavo'nuyājāḥ | iti ca brāhmaṇam | paśudevatā ityaparam | paśavo vai prayājāḥ paśavo'nuyājāḥ | iti ca brāhmaṇam | prāṇadevatā ityaparam | prāṇā vai prayājāḥ prāṇā va anuyājāḥ | iti ca brāhmaṇam | ātmadevatā ityaparam | ātmā vai prayājā ātmā vā anuyājāḥ | iti ca brāhmaṇam | āgneyā iti tu sthitiḥ | bhaktimātramitarat | kimarthaṃ punaridamucyate | yasyai devatāyai havirgṛhītaṃ syāt tāṃ manasā dhyāyedvaṣaṭkariṣyan | iti ha vijñāyate | itīmānyekādaśāprīsūktāni | teṣāṃ vāsiṣṭhamātreyaṃ vādhryaśvaṃ gārtsamadamiti nārāśaṃsavanti | maidhātithaṃ dairghatamasaṃ preṣikamityubhayavanti | ato'nyāni tanūnapātvanti tanūnapātvanti

अथैकादशोऽध्यायः

11.1

श्येनो व्याख्यातः । तस्यैषा भवति

śyeno vyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati

11.2

आदाय श्ये॒नो अभरत्सोम सहस्रं सवाँ अयुतं च साकम् । अत्रा पुरन्धिरजहादरातीर्मदे सोमस्य मूरा अमूरः ॥ आदय श्येनोऽहरत्सोमम् । सहस्रं सवान् । अयुतं च सह । सहस्रं सहस्रसाव्यमभिप्रेत्य । तत्रायुतं सोमभक्षाः । तत्संबन्धेनायुतं दक्षिणा इति वा । तत्र पुरन्धिरजहादमित्रानदानानिति वा । मदे सोमस्य मूरा अमूरः इति । ऐन्द्रे च सूक्ते सोमपानेन च स्तुतः । तस्मादिन्द्रं मन्यन्ते । ओषधिः सोमः सुनोतेः । यदेनमभिषुण्वन्ति । बहुलमस्य नैघण्टुकं वृत्तम् । आश्चर्यमिव प्राधान्येन । तस्य पावमानीषु निदर्शनायोदाहरिष्यामः

ādāya śyeno abharatsoma sahasraṃ savām̐ ayutaṃ ca sākam | atrā purandhirajahādarātīrmade somasya mūrā amūraḥ || ādaya śyeno'haratsomam | sahasraṃ savān | ayutaṃ ca saha | sahasraṃ sahasrasāvyamabhipretya | tatrāyutaṃ somabhakṣāḥ | tatsaṃbandhenāyutaṃ dakṣiṇā iti vā | tatra purandhirajahādamitrānadānāniti vā | made somasya mūrā amūraḥ iti | aindre ca sūkte somapānena ca stutaḥ | tasmādindraṃ manyante | oṣadhiḥ somaḥ sunoteḥ | yadenamabhiṣuṇvanti | bahulamasya naighaṇṭukaṃ vṛttam | āścaryamiva prādhānyena | tasya pāvamānīṣu nidarśanāyodāhariṣyāmaḥ

11.3

स्वादिष्ठया मदिष्ठया पवस्व सोम धार॑या । इन्द्राय पातवे सुतः ॥ इति सा निगदव्याख्याता । अथैषापरा भवति । चन्द्रमसो वा । एतस्य वा

svādiṣṭhayā madiṣṭhayā pavasva soma dhārayā | indrāya pātave sutaḥ || iti sā nigadavyākhyātā | athaiṣāparā bhavati | candramaso vā | etasya vā

11.4

सोमं मन्यते पपिवान्यत्संपिंषन्त्योषधिम् । सोमं यं ब्रह्माणो विदुर्न तस्याश्नाति कश्चन ॥ सोमं मन्यते पपिवान्यत्संपिंषन्त्योषधिमिति वृथासुतमसोममाह । सोमं यं ब्रह्माणो विदुरिति । न तस्याश्नाति कश्चनायज्वेत्यधियज्ञम् । अथाधिदैवतम् । सोमं मन्यते पपिवान्यत्संपिंषन्त्योषधिमिति यजुःसुतमसोममाह । सोमं यं ब्रह्माणो विदुश्चन्द्रमसम् । न तस्याश्नाति कश्चनादेव इति । अथैषापरा भवति । चन्द्रमसो वा । एतस्य वा

somaṃ manyate papivānyatsaṃpiṃṣantyoṣadhim | somaṃ yaṃ brahmāṇo vidurna tasyāśnāti kaścana || somaṃ manyate papivānyatsaṃpiṃṣantyoṣadhimiti vṛthāsutamasomamāha | somaṃ yaṃ brahmāṇo viduriti | na tasyāśnāti kaścanāyajvetyadhiyajñam | athādhidaivatam | somaṃ manyate papivānyatsaṃpiṃṣantyoṣadhimiti yajuḥsutamasomamāha | somaṃ yaṃ brahmāṇo viduścandramasam | na tasyāśnāti kaścanādeva iti | athaiṣāparā bhavati | candramaso vā | etasya vā

11.5

यत्त्वा देव प्र पिबन्ति तत आ प्यायसे पुनः । वायुः सोमस्य रक्षिता समानां मास आकृतिः ॥ यत् त्वा देव प्रपिबन्ति तत आप्यायसे पुनरिति नाराशंसानभिप्रेत्य । पूर्वपक्षापरपक्षाविति वा । वायुः सोमस्य रक्षिता । वायुमस्य रक्षितारमाह । साहचर्यात् । रसहरणाद्वा । समानां संवत्सराणां मास आकृतिः सोमः । रूपविशेषैरोषधिः । चन्द्रमा वा । चन्द्रमाश्चायन्द्रमति । चन्द्रो माता । चान्द्रं मानमस्येति वा । चन्द्रश्चन्दतेः । कान्तिकर्मणः । चन्दनमित्यप्यस्य भवति । चारु द्रमति । चिरं द्रमति । चमेर्वा पूर्वम् । चारु रुचेर्विपरीतस्य । तस्यैषा भवति

yattvā deva pra pibanti tata ā pyāyase punaḥ | vāyuḥ somasya rakṣitā samānāṃ māsa ākṛtiḥ || yat tvā deva prapibanti tata āpyāyase punariti nārāśaṃsānabhipretya | pūrvapakṣāparapakṣāviti vā | vāyuḥ somasya rakṣitā | vāyumasya rakṣitāramāha | sāhacaryāt | rasaharaṇādvā | samānāṃ saṃvatsarāṇāṃ māsa ākṛtiḥ somaḥ | rūpaviśeṣairoṣadhiḥ | candramā vā | candramāścāyandramati | candro mātā | cāndraṃ mānamasyeti vā | candraścandateḥ | kāntikarmaṇaḥ | candanamityapyasya bhavati | cāru dramati | ciraṃ dramati | camervā pūrvam | cāru rucerviparītasya | tasyaiṣā bhavati

11.6

नवोनवो भवति जाय॑मानोऽह्नां केतुरुषामेत्यग्रम् । भागं देवेभ्यो वि दधात्यायन्प्र चन्द्रमास्तिरते दीर्घमायुः ॥ नवोनवो भवति जायमानः । इति पूर्वपक्षादिमभिप्रेत्य । अह्नां केतुरुषसामेत्यग्रम् । इत्यपरपक्षान्तमभिप्रेत्य । आदित्यदैवतो द्वितीयः पाद इत्येके । भागं देवेभ्यो विदधात्यायन् । इत्यर्धमासेज्यामभिप्रेत्य । प्रवर्धयते चन्द्रमा दीर्घमायुः । मृत्युर्मारयतीति सतः । मृतं च्यावयतीति वा शतबलाक्षो मौद्गल्यः । तस्यैषा भवति

navonavo bhavati jāyamāno'hnāṃ keturuṣāmetyagram | bhāgaṃ devebhyo vi dadhātyāyanpra candramāstirate dīrghamāyuḥ || navonavo bhavati jāyamānaḥ | iti pūrvapakṣādimabhipretya | ahnāṃ keturuṣasāmetyagram | ityaparapakṣāntamabhipretya | ādityadaivato dvitīyaḥ pāda ityeke | bhāgaṃ devebhyo vidadhātyāyan | ityardhamāsejyāmabhipretya | pravardhayate candramā dīrghamāyuḥ | mṛtyurmārayatīti sataḥ | mṛtaṃ cyāvayatīti vā śatabalākṣo maudgalyaḥ | tasyaiṣā bhavati

11.7

परं मृत्यो अनु परेहि पन्थां यस्ते स्व इतरो देवयानात् । चक्षुष्मते शृण्वते ते ब्रवीमि मा नः प्रजां रीरिषो मोत वीरान् ॥ परं मृत्यो । ध्रुवं मृत्यो । ध्रुवं परेहि मृत्यो । कथितं तेन मृत्यो । मृतं च्यावयते भवति मृत्यो । मदेर्वा मुदेर्वा । तेषामेषा भवति

paraṃ mṛtyo anu parehi panthāṃ yaste sva itaro devayānāt | cakṣuṣmate śṛṇvate te bravīmi mā naḥ prajāṃ rīriṣo mota vīrān || paraṃ mṛtyo | dhruvaṃ mṛtyo | dhruvaṃ parehi mṛtyo | kathitaṃ tena mṛtyo | mṛtaṃ cyāvayate bhavati mṛtyo | madervā mudervā | teṣāmeṣā bhavati

11.8

त्वेषमित्था समरणं शिमीवतोरिन्द्राविष्णू सुतपा वामुरुष्यति । या मर्त्याय प्रतिधीयानमित्कृशानोरस्तुरसनामुरुष्यथः ॥ इति सा निगदव्याख्याता । विश्वानरो व्याख्यातः । तस्यैषा भवति

tveṣamitthā samaraṇaṃ śimīvatorindrāviṣṇū sutapā vāmuruṣyati | yā martyāya pratidhīyānamitkṛśānorasturasanāmuruṣyathaḥ || iti sā nigadavyākhyātā | viśvānaro vyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati

11.9

प्र वो महे मन्दमानायान्धसोऽर्चा विश्वानराय विश्वाभुवे । इन्द्रस्य यस्य सुमखं सहो महि श्रवो नृम्णं च रोदसी सपर्यतः ॥ प्रार्चत यूयं स्तुतिं महतेऽन्धसोऽन्नस्य दात्रे । मन्दमानाय मोदमानाय स्तूयमानाय शब्दायमानायेति वा । विश्वानराय सर्वं विभूताय । इन्द्रस्य यस्य प्रीतौ सुमहद्बलम् । महच्च श्रवणीयं यशः । नृम्णं च बलं नृन्नतम् । द्यावापृथिव्यौ वः परिचरत इति । कमन्यं मध्यमादेवमवक्ष्यत् । तस्यैषापरा भवति

pra vo mahe mandamānāyāndhaso'rcā viśvānarāya viśvābhuve | indrasya yasya sumakhaṃ saho mahi śravo nṛmṇaṃ ca rodasī saparyataḥ || prārcata yūyaṃ stutiṃ mahate'ndhaso'nnasya dātre | mandamānāya modamānāya stūyamānāya śabdāyamānāyeti vā | viśvānarāya sarvaṃ vibhūtāya | indrasya yasya prītau sumahadbalam | mahacca śravaṇīyaṃ yaśaḥ | nṛmṇaṃ ca balaṃ nṛnnatam | dyāvāpṛthivyau vaḥ paricarata iti | kamanyaṃ madhyamādevamavakṣyat | tasyaiṣāparā bhavati

11.10

उदु ज्योतिरमृतं विश्वजन्यं विश्वानरः सविता देवो अश्रेत् ॥ उदशिश्रियत् । ज्योतिः । अमृतम् । सर्वजन्यम् । विश्वानरः सविता देव इति । धाता सर्वस्य विधाता । तस्यैषा भवति

udu jyotiramṛtaṃ viśvajanyaṃ viśvānaraḥ savitā devo aśret || udaśiśriyat | jyotiḥ | amṛtam | sarvajanyam | viśvānaraḥ savitā deva iti | dhātā sarvasya vidhātā | tasyaiṣā bhavati

11.11

धाता ददातु दाशुषे प्राची जीवातुमक्षिताम् । वयं देवस्य धीमहि सुमतिं सत्यधर्मणः ॥ धाता ददातु दत्तवते प्रवृद्धां जीविकामनुपक्षीणाम् । वयं देवस्य धीमहि सुमतिं कल्याणीं मतिं सत्यधर्मणः । विधाता धात्रा व्याख्यातः । तस्यैष निपातो भवति बहुदेवतायामृचि

dhātā dadātu dāśuṣe prācī jīvātumakṣitām | vayaṃ devasya dhīmahi sumatiṃ satyadharmaṇaḥ || dhātā dadātu dattavate pravṛddhāṃ jīvikāmanupakṣīṇām | vayaṃ devasya dhīmahi sumatiṃ kalyāṇīṃ matiṃ satyadharmaṇaḥ | vidhātā dhātrā vyākhyātaḥ | tasyaiṣa nipāto bhavati bahudevatāyāmṛci

11.12

सोम॑स्य राज्ञो वरुणस्य धर्मणि बृहस्पते॒रनुमत्या शर्मणि । तवाहमद्य म॑घवन्नुप॑स्तुतौ धातर्विधातः कलशाँ अभक्षयम् ॥ इत्येताभिर्देवताभिरभिप्रसूतः सोमकलशानभक्षयमिति । कलशः कस्मात् । कला अस्मिन्छेरते मात्राः । कलिश्च कलाश्च किरतेः । विकीर्णमात्राः

somasya rājño varuṇasya dharmaṇi bṛhaspateranumatyā śarmaṇi | tavāhamadya maghavannupastutau dhātarvidhātaḥ kalaśām̐ abhakṣayam || ityetābhirdevatābhirabhiprasūtaḥ somakalaśānabhakṣayamiti | kalaśaḥ kasmāt | kalā asmincherate mātrāḥ | kaliśca kalāśca kirateḥ | vikīrṇamātrāḥ

11.13

अथातो मध्यस्थाना देवगणाः । तेषां मरुतः प्रथमागामिनो भवन्ति । मरुतो मितराविणो वा । मितरोचिनो वा । महद् द्रवन्तीति वा । तेषामेषा भवति

11.14

आ विद्युन्मद्भिर्मरुतः स्वर्कै रथेभिर्यात ऋष्टिमद्भिरश्वपर्णैः । आ वर्षिष्ठया न इषा वयो न पप्तता सुमायाः ॥ विद्युन्मद्भिर्मरुतः । स्वर्कैः स्वञ्चनैरिति वा । स्वर्चनैरिति वा । स्वर्चिभिरिति वा । रथैरायात । ऋष्टिमद्भिः । अश्वपर्णैरश्वपतनैः । वर्षिष्ठेन च नोऽन्नेन वय इवापतत । सुमायाः कल्याणकर्माणो वा । कल्याणप्रज्ञा वा । रुद्रा व्याख्याताः । तेषामेषा भवति

ā vidyunmadbhirmarutaḥ svarkai rathebhiryāta ṛṣṭimadbhiraśvaparṇaiḥ | ā varṣiṣṭhayā na iṣā vayo na paptatā sumāyāḥ || vidyunmadbhirmarutaḥ | svarkaiḥ svañcanairiti vā | svarcanairiti vā | svarcibhiriti vā | rathairāyāta | ṛṣṭimadbhiḥ | aśvaparṇairaśvapatanaiḥ | varṣiṣṭhena ca no'nnena vaya ivāpatata | sumāyāḥ kalyāṇakarmāṇo vā | kalyāṇaprajñā vā | rudrā vyākhyātāḥ | teṣāmeṣā bhavati

11.15

आ रुद्रास इन्द्रवन्तः सजोषसो हिरण्यरथाः सुविताय गन्तन । इयं वो अस्मत्प्रति हर्यते मतिस्तृष्णजे न दिव उत्सा उदन्यवे ॥ आगच्छत रुद्रा इन्द्रेण । सहजोषणाः । सुविताय कर्मणे । इयं वोऽस्मदपि प्रतिकामयते मतिः । तृष्णज इव दिव उत्सा उदन्यवे । तृष्णक् तृष्यतेः । उदन्युरुदन्यतेः । ऋभव उरु भान्तीति वा । ऋतेन भान्तीति वा । ऋतेन भवन्तीति वा । तेषामेषा भवति

ā rudrāsa indravantaḥ sajoṣaso hiraṇyarathāḥ suvitāya gantana | iyaṃ vo asmatprati haryate matistṛṣṇaje na diva utsā udanyave || āgacchata rudrā indreṇa | sahajoṣaṇāḥ | suvitāya karmaṇe | iyaṃ vo'smadapi pratikāmayate matiḥ | tṛṣṇaja iva diva utsā udanyave | tṛṣṇak tṛṣyateḥ | udanyurudanyateḥ | ṛbhava uru bhāntīti vā | ṛtena bhāntīti vā | ṛtena bhavantīti vā | teṣāmeṣā bhavati

11.16

विष्ट्वी शमी तरणित्वेन वाघतो मर्तासः सन्तो अमृतत्वमानशुः । सौधन्वना ऋभवः सूरचक्षसः संवत्सरे सम॑पृच्यन्त धीतिभिः ॥ कृत्वा कर्माणि क्षिप्रत्वेन । वोळ्हारो मेधाविनो वा । मर्तासः सन्तोऽमृतत्वमानशिरे । सौधन्वना ऋभवः सूरख्याना वा । सूरप्रज्ञा वा । संवत्सरे समपृच्यन्त धीतिभिः कर्मभिः । ऋभुर्विभ्वा वाज इति सुधन्वन आङ्गिरसस्य त्रयः पुत्रा बभूवुः । तेषां प्रथमोत्तमाभ्यां बहुवन्निगमा भवन्ति न मध्यमेन । तदेतदृभोश्च बहुवचनेन चमसस्य च संस्तवेन बहूनि दशतयीषु सूक्तानि भवन्ति । आदित्यरश्मयोऽप्यृभव उच्यन्ते । अगोह्यस्य॒ यदसस्तना गृहे तदद्येदमृभवो नानु गच्छथ । अगोह्य आदित्योऽगूहनीयः । तस्य यदस्वपथ गृहे । यावत्तत्र भवथ न तावदिह भवथेति । अङ्गिरसो व्याख्याताः । तेषामेषा भवति

viṣṭvī śamī taraṇitvena vāghato martāsaḥ santo amṛtatvamānaśuḥ | saudhanvanā ṛbhavaḥ sūracakṣasaḥ saṃvatsare samapṛcyanta dhītibhiḥ || kṛtvā karmāṇi kṣipratvena | voḷhāro medhāvino vā | martāsaḥ santo'mṛtatvamānaśire | saudhanvanā ṛbhavaḥ sūrakhyānā vā | sūraprajñā vā | saṃvatsare samapṛcyanta dhītibhiḥ karmabhiḥ | ṛbhurvibhvā vāja iti sudhanvana āṅgirasasya trayaḥ putrā babhūvuḥ | teṣāṃ prathamottamābhyāṃ bahuvannigamā bhavanti na madhyamena | tadetadṛbhośca bahuvacanena camasasya ca saṃstavena bahūni daśatayīṣu sūktāni bhavanti | ādityaraśmayo'pyṛbhava ucyante | agohyasya yadasastanā gṛhe tadadyedamṛbhavo nānu gacchatha | agohya ādityo'gūhanīyaḥ | tasya yadasvapatha gṛhe | yāvattatra bhavatha na tāvadiha bhavatheti | aṅgiraso vyākhyātāḥ | teṣāmeṣā bhavati

11.17

विरूपास इदृषयस्त इद्गम्भीरवेपसः । ते अङ्गिरसः सूनव॒स्ते अग्नेः परि जज्ञिरे ॥ बहुरूपा ऋषयः । ते गम्भीरकर्माणो वा । गम्भीरप्रज्ञा वा । तेऽङ्गिरसः पुत्राः । तेऽग्नेरधिजज्ञिरे । इत्यग्निजन्म । पितरो व्याख्याताः । तेषामेषा भवति

virūpāsa idṛṣayasta idgambhīravepasaḥ | te aṅgirasaḥ sūnavaste agneḥ pari jajñire || bahurūpā ṛṣayaḥ | te gambhīrakarmāṇo vā | gambhīraprajñā vā | te'ṅgirasaḥ putrāḥ | te'gneradhijajñire | ityagnijanma | pitaro vyākhyātāḥ | teṣāmeṣā bhavati

11.18

उदीरतामवर उत्परास उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः । असुं य ईयुरवृका ऋतज्ञास्ते नोऽवन्तु पितरो हवेषु ॥ उदीरतामवरे । उदीरतां परे । उदीरतां मध्यमाः पितरः । सोम्याः सोमसंपादिनस्तेऽसुं ये प्राणमन्वीयुः । अवृका अनमित्राः । सत्यज्ञा वा यज्ञज्ञा वा । ते न आगच्छन्तु पितरो ह्वानेषु । माध्यमिको यम इत्याहुः । तस्मान्माध्यमिकान्पितॄन्मन्यन्ते । अङ्गिरसो व्याख्याताः । पितरो व्याख्याताः । भृगवो व्याख्याताः । अथर्वाणोऽथनवन्तः । थर्वतिश्चरतिकर्मा । तत्प्रतिषेधः । तेषामेषा साधारणा भवति

udīratāmavara utparāsa unmadhyamāḥ pitaraḥ somyāsaḥ | asuṃ ya īyuravṛkā ṛtajñāste no'vantu pitaro haveṣu || udīratāmavare | udīratāṃ pare | udīratāṃ madhyamāḥ pitaraḥ | somyāḥ somasaṃpādinaste'suṃ ye prāṇamanvīyuḥ | avṛkā anamitrāḥ | satyajñā vā yajñajñā vā | te na āgacchantu pitaro hvāneṣu | mādhyamiko yama ityāhuḥ | tasmānmādhyamikānpitṝnmanyante | aṅgiraso vyākhyātāḥ | pitaro vyākhyātāḥ | bhṛgavo vyākhyātāḥ | atharvāṇo'thanavantaḥ | tharvatiścaratikarmā | tatpratiṣedhaḥ | teṣāmeṣā sādhāraṇā bhavati

11.19

अङ्गिरसो न पितरो नवग्वा अथर्वाणो भृगवः सोम्यासः । तेषां वयं सुमतौ यज्ञिानामपि भद्रे सौमनसे स्या॑म ॥ अङ्गिरसो नः पितरः । नवगतयो नवनीतगतयो वा । अथर्वाणो भृगवः । सोम्याः सोमसम्पादिनः । तेषां वयम् । सुमतौ कल्याण्यां मतौ । यज्ञियानामपि चैषाम् । भद्रे भन्दनीये । भाजनवति वा । कल्याणे मनसि । स्यामेति । माध्यमिको देवगण इति नैरुक्ताः । पितर इत्याख्यानम् । अथाप्यृषयः स्तूयन्ते

aṅgiraso na pitaro navagvā atharvāṇo bhṛgavaḥ somyāsaḥ | teṣāṃ vayaṃ sumatau yajñiाnāmapi bhadre saumanase syāma || aṅgiraso naḥ pitaraḥ | navagatayo navanītagatayo vā | atharvāṇo bhṛgavaḥ | somyāḥ somasampādinaḥ | teṣāṃ vayam | sumatau kalyāṇyāṃ matau | yajñiyānāmapi caiṣām | bhadre bhandanīye | bhājanavati vā | kalyāṇe manasi | syāmeti | mādhyamiko devagaṇa iti nairuktāḥ | pitara ityākhyānam | athāpyṛṣayaḥ stūyante

11.20

सूर्यस्येव वक्षथो ज्योतिरेषां समुद्रस्येव महिमा गभीरः । वातस्येव प्रजवो नान्येन स्तोमो वसिष्ठा अन्वेतवे वः ॥ इति यथा । आप्त्या आप्नोतेः । तेषामेष निपातो भवत्यैन्द्र्यामृचि

sūryasyeva vakṣatho jyotireṣāṃ samudrasyeva mahimā gabhīraḥ | vātasyeva prajavo nānyena stomo vasiṣṭhā anvetave vaḥ || iti yathā | āptyā āpnoteḥ | teṣāmeṣa nipāto bhavatyaindryāmṛci

11.21

स्तुषेय्यं पुरुवर्पसमृभ्वमिनतममाप्त्यमाप्त्यानाम् । आ दर्षते॒ शव॑सा स॒प्त दानून्प्र साक्षते प्रतिमानानि भूरि ॥ स्तोतव्यम् । बहुरूपम् । उरुभूतम् । ईश्वरतमम् । आप्तव्यम् । आप्तव्यानाम् । आदृणाति । यः । शवसा बलेन । सप्तदातॄनिति वा । सप्तदानवानिति वा । प्रसाक्षते । प्रतिमानानि । बहूनि । साक्षतिराप्नोतिकर्मा

stuṣeyyaṃ puruvarpasamṛbhvaminatamamāptyamāptyānām | ā darṣate śavasā sapta dānūnpra sākṣate pratimānāni bhūri || stotavyam | bahurūpam | urubhūtam | īśvaratamam | āptavyam | āptavyānām | ādṛṇāti | yaḥ | śavasā balena | saptadātṝniti vā | saptadānavāniti vā | prasākṣate | pratimānāni | bahūni | sākṣatirāpnotikarmā

11.22

अथातो मध्यस्थानाः स्त्रियः । तासामदितिः प्रथमागामिनी भवति। अदितिर्व्याख्याता । तस्या एषा भवति

athāto madhyasthānāḥ striyaḥ | tāsāmaditiḥ prathamāgāminī bhavati| aditirvyākhyātā | tasyā eṣā bhavati

11.23

दक्षस्य वादिते जन्मनि व्रते राजाना मित्रावरुणा विवाससि । अतूर्तपन्थाः पुरुरथो अर्यमा सप्तहोता विषुरूपेषु जन्मसु ॥ दक्षस्य वादिते जन्मनि । व्रते कर्मणि । राजानौ । मित्रावरुणौ । परिचरसि । विवासतिः परिचर्यायाम् । हविष्माँ आविवासति । इत्याशास्तेर्वा । अतूर्तपन्था अत्वरमाणपन्थाः । बहुरथः । अर्यमादित्यः । अरीन्नियच्छति । सप्तहोता । सप्तास्मै रश्मयो रसानभिसन्नामयन्ति । सप्तैनमृषयः स्तुवन्तीति वा । विषमरूपेषु जन्मसु । कर्मसूदयेषु । आदित्यो दक्षः । इत्याहुः । आदित्यमध्ये च स्तुतः । अदितिर्दाक्षायणी । अदितेर्दक्षो अजायत दक्षाद्वदितिः परि । इति च । तत्कथमुपपद्यते । समानजन्मानौ स्यातामिति । अपि वा देवधर्मेणेतरेतरजन्मानौ स्याताम् । इतरेतरप्रकृती । अग्निरप्यदितिरुच्यते । तस्यैषा भवति

dakṣasya vādite janmani vrate rājānā mitrāvaruṇā vivāsasi | atūrtapanthāḥ pururatho aryamā saptahotā viṣurūpeṣu janmasu || dakṣasya vādite janmani | vrate karmaṇi | rājānau | mitrāvaruṇau | paricarasi | vivāsatiḥ paricaryāyām | haviṣmām̐ āvivāsati | ityāśāstervā | atūrtapanthā atvaramāṇapanthāḥ | bahurathaḥ | aryamādityaḥ | arīnniyacchati | saptahotā | saptāsmai raśmayo rasānabhisannāmayanti | saptainamṛṣayaḥ stuvantīti vā | viṣamarūpeṣu janmasu | karmasūdayeṣu | ādityo dakṣaḥ | ityāhuḥ | ādityamadhye ca stutaḥ | aditirdākṣāyaṇī | aditerdakṣo ajāyata dakṣādvaditiḥ pari | iti ca | tatkathamupapadyate | samānajanmānau syātāmiti | api vā devadharmeṇetaretarajanmānau syātām | itaretaraprakṛtī | agnirapyaditirucyate | tasyaiṣā bhavati

11.24

यस्मै त्वं सुद्रविणो ददाशोऽनागास्त्वमदिते सर्वताता । यं भद्रेण शवसा चोदयासि प्रजावता राधसा ते स्या॑म ॥ यस्मै त्वं सुद्रविणो ददासि । अनागास्त्वम् । अनपराधत्वम् । अदिते । सर्वासु कर्मततिषु । आग आङ्पूर्वाद्गमेः । एन एतेः । किल्बिषं किल्भिदम् । सुकृतकर्मणो भयम् । कीर्तिमस्य भिनत्तीति वा । यं भद्रेण । शवसा बलेन । चोदयसि । प्रजावता च राधसा धनेन ते वयमिह स्यामेति । सरमा सरणात् । तस्या एषा भवति

yasmai tvaṃ sudraviṇo dadāśo'nāgāstvamadite sarvatātā | yaṃ bhadreṇa śavasā codayāsi prajāvatā rādhasā te syāma || yasmai tvaṃ sudraviṇo dadāsi | anāgāstvam | anaparādhatvam | adite | sarvāsu karmatatiṣu | āga āṅpūrvādgameḥ | ena eteḥ | kilbiṣaṃ kilbhidam | sukṛtakarmaṇo bhayam | kīrtimasya bhinattīti vā | yaṃ bhadreṇa | śavasā balena | codayasi | prajāvatā ca rādhasā dhanena te vayamiha syāmeti | saramā saraṇāt | tasyā eṣā bhavati

11.25

किमिच्छन्ती सरमा प्रेदमानड् दूरे ह्यध्वा जगुरिः पराचैः । कास्मेहितिः का परितक्म्यासीत्कथं रसाया अतरः पयाँसि ॥ किमिच्छन्ती सरमेदं प्रानट् । दूरे ह्यध्वा । जगुरिर्जङ्गम्यतेः । पराञ्चनैरचितः । का तेऽस्मास्वर्थहितिरासीत् । किं परितकनम् । परितक्म्या रात्रिः । परित एनां तक्म । तक्मेत्युष्णनाम । तकत इति सतः । कथं रसाया अतरः पयाँसीति । रसा नदी रसतेः शब्दकर्मणः । कथं रसानि तान्युदकानीति वा । देवशुनीन्द्रेण प्रहिता पणिभिरसुरैः समूदे । इत्याख्यानम् । सरस्वती व्याख्याता । तस्या एषा भवति

kimicchantī saramā predamānaḍ dūre hyadhvā jaguriḥ parācaiḥ | kāsmehitiḥ kā paritakmyāsītkathaṃ rasāyā ataraḥ payām̐si || kimicchantī saramedaṃ prānaṭ | dūre hyadhvā | jagurirjaṅgamyateḥ | parāñcanairacitaḥ | kā te'smāsvarthahitirāsīt | kiṃ paritakanam | paritakmyā rātriḥ | parita enāṃ takma | takmetyuṣṇanāma | takata iti sataḥ | kathaṃ rasāyā ataraḥ payām̐sīti | rasā nadī rasateḥ śabdakarmaṇaḥ | kathaṃ rasāni tānyudakānīti vā | devaśunīndreṇa prahitā paṇibhirasuraiḥ samūde | ityākhyānam | sarasvatī vyākhyātā | tasyā eṣā bhavati

11.26

पावका नः सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती । यज्ञं वष्टु धियावसुः ॥ पावका नः सरस्वती । अन्नैरन्नवती । यज्ञं वष्टु धियावसुः कर्मवसुः । तस्या एषापरा भवति

pāvakā naḥ sarasvatī vājebhirvājinīvatī | yajñaṃ vaṣṭu dhiyāvasuḥ || pāvakā naḥ sarasvatī | annairannavatī | yajñaṃ vaṣṭu dhiyāvasuḥ karmavasuḥ | tasyā eṣāparā bhavati

11.27

महो अर्णः सरस्वती प्र चेतयति केतुना । धियो विश्वा वि राजति ॥ महदर्णः सरस्वती प्रचेतयति प्रज्ञापयति केतुना कर्मणा प्रज्ञया वा । इमानि च सर्वाणि प्रज्ञानान्यभिविराजति । वागर्थेषु विधीयते । तस्मान्माध्यमिकां वाचं मन्यन्ते । वाग्व्याख्याता । तस्या एषा भवति

maho arṇaḥ sarasvatī pra cetayati ketunā | dhiyo viśvā vi rājati || mahadarṇaḥ sarasvatī pracetayati prajñāpayati ketunā karmaṇā prajñayā vā | imāni ca sarvāṇi prajñānānyabhivirājati | vāgartheṣu vidhīyate | tasmānmādhyamikāṃ vācaṃ manyante | vāgvyākhyātā | tasyā eṣā bhavati

11.28

यद्वाग्वदन्त्यविचेतनानि राष्ट्री देवानां निषसाद मन्द्रा । चतस्र ऊर्जं दुदुहे पयाँसि क्व स्विदस्याः परमं जगाम ॥ यद्वाग्वदन्ति । अविचेतनान्यविज्ञातानि । राष्ट्री देवानां निषसाद मदना । चतस्रोऽनुदिश ऊर्जं दुदुहे पयाँसि । क्व स्विदस्याः परमं जगामेति । यत्पृथिवीं गच्छतीति वा । यदादित्यरश्मयो हरन्तीति वा । तस्या एषापरा भवति

yadvāgvadantyavicetanāni rāṣṭrī devānāṃ niṣasāda mandrā | catasra ūrjaṃ duduhe payām̐si kva svidasyāḥ paramaṃ jagāma || yadvāgvadanti | avicetanānyavijñātāni | rāṣṭrī devānāṃ niṣasāda madanā | catasro'nudiśa ūrjaṃ duduhe payām̐si | kva svidasyāḥ paramaṃ jagāmeti | yatpṛthivīṃ gacchatīti vā | yadādityaraśmayo harantīti vā | tasyā eṣāparā bhavati

11.29

देवीं वाचमजनयन्त देवास्तां विश्वरूपाः पशवो वदन्ति । सा नो मन्द्रेषमूर्जं दुहाना धेनुर्वागस्मानुप सुष्टुतैतु ॥ देवीं वाचमजनयन्त देवाः । तां सर्वरूपाः पशवो वदन्ति । व्यक्तवाचश्चाव्यक्तवाचश्च । सा नो मदनान्नं च रसं च दुहाना धेनुर्वागस्मानुपैतु सुष्टता । अनुमति राकेति देवपत्नयाविति नैरुक्ताः । पौर्णमास्याविति याज्ञिकाः । या पूर्वा पौर्णमासी सानुमतिः । योत्तरा सा राका । इति विज्ञायते । अनुमतिरनुमननात् । तस्या एषा भवति

devīṃ vācamajanayanta devāstāṃ viśvarūpāḥ paśavo vadanti | sā no mandreṣamūrjaṃ duhānā dhenurvāgasmānupa suṣṭutaitu || devīṃ vācamajanayanta devāḥ | tāṃ sarvarūpāḥ paśavo vadanti | vyaktavācaścāvyaktavācaśca | sā no madanānnaṃ ca rasaṃ ca duhānā dhenurvāgasmānupaitu suṣṭatā | anumati rāketi devapatnayāviti nairuktāḥ | paurṇamāsyāviti yājñikāḥ | yā pūrvā paurṇamāsī sānumatiḥ | yottarā sā rākā | iti vijñāyate | anumatiranumananāt | tasyā eṣā bhavati

11.30

अन्विदनुमते त्वं मन्यासै शं च नस्कृधि । क्रत्वे दक्षाय नो हिनु प्र ण आयूँषि तारिषः ॥ अनुमन्यस्वानुमते । त्वं सुखं च नः कुरु । अन्नं च नोऽपत्याय धेहि । प्रवर्धय च न आयुः । राका रातेर्दानकर्मणः । तस्या एषा भवति

anvidanumate tvaṃ manyāsai śaṃ ca naskṛdhi | kratve dakṣāya no hinu pra ṇa āyūm̐ṣi tāriṣaḥ || anumanyasvānumate | tvaṃ sukhaṃ ca naḥ kuru | annaṃ ca no'patyāya dhehi | pravardhaya ca na āyuḥ | rākā rāterdānakarmaṇaḥ | tasyā eṣā bhavati

11.31

राकामहं सुहवां सुष्टुती हुवे शृणोतु नः सुभगा बोधतु त्मना । सीव्यत्वपः सूच्याछिद्यमानया ददातु वीरं शतदायमुक्थ्यम् ॥ राकामहं सुह्वानां सुष्टत्या ह्वये । शृणोतु नः सुभगा । बोधत्वात्मना । सीव्यत्वपः प्रजननकर्म । सूच्याछिद्यमानया । सूची सीव्यतेः । ददातु वीरम् । शतप्रदम् । उक्थ्यं वक्तव्यप्रशंसम् । सिनीवाली कुहूरिति देवपत्न्याविति नैरुक्ताः । अमावास्ये इति याज्ञिकाः । या पूर्वामावास्या सा सिनीवाली । योत्तरा सा कुहूः । इति विज्ञायते । सिनीवाली सिनमन्नं भवति । सिनाति भूतानि । वालं पर्वं वृणोतेः । तस्मिन्नन्नवती । वालिनी वा । वालेनेवास्यामणुत्वाच्चन्द्रमाः सेवितव्यो भवतीति वा । तस्या एषा भवति

rākāmahaṃ suhavāṃ suṣṭutī huve śṛṇotu naḥ subhagā bodhatu tmanā | sīvyatvapaḥ sūcyāchidyamānayā dadātu vīraṃ śatadāyamukthyam || rākāmahaṃ suhvānāṃ suṣṭatyā hvaye | śṛṇotu naḥ subhagā | bodhatvātmanā | sīvyatvapaḥ prajananakarma | sūcyāchidyamānayā | sūcī sīvyateḥ | dadātu vīram | śatapradam | ukthyaṃ vaktavyapraśaṃsam | sinīvālī kuhūriti devapatnyāviti nairuktāḥ | amāvāsye iti yājñikāḥ | yā pūrvāmāvāsyā sā sinīvālī | yottarā sā kuhūḥ | iti vijñāyate | sinīvālī sinamannaṃ bhavati | sināti bhūtāni | vālaṃ parvaṃ vṛṇoteḥ | tasminnannavatī | vālinī vā | vālenevāsyāmaṇutvāccandramāḥ sevitavyo bhavatīti vā | tasyā eṣā bhavati

11.32

सिनीवालि पृथुष्टके या देवानामसि स्वसा । जुषस्व हव्यमाहुतं प्र॒जां देवि दिदिड्ढि नः ॥ सिनीवालि । पृथुजघने । स्तुकः स्त्यायतेः संघातः । पृथुकेशस्तुके । पृथुष्टुते वा । या त्वं देवानामसि स्वसा । स्वसा सु असा । स्वेषु सीदतीति वा । जुषस्व हव्यमदनम् । प्रजां च देवि दिश नः । कुहूर्गूहतेः । क्वाभूदिति वा । क्व सती हूयत इति वा । क्वाहुतं हविर्जुहोतीति वा । तस्या एषा भवति

sinīvāli pṛthuṣṭake yā devānāmasi svasā | juṣasva havyamāhutaṃ prajāṃ devi didiḍḍhi naḥ || sinīvāli | pṛthujaghane | stukaḥ styāyateḥ saṃghātaḥ | pṛthukeśastuke | pṛthuṣṭute vā | yā tvaṃ devānāmasi svasā | svasā su asā | sveṣu sīdatīti vā | juṣasva havyamadanam | prajāṃ ca devi diśa naḥ | kuhūrgūhateḥ | kvābhūditi vā | kva satī hūyata iti vā | kvāhutaṃ havirjuhotīti vā | tasyā eṣā bhavati

11.33

कुहूमहं सुकृतं विद्मनाप॑समस्मिन्य॒ज्ञे सुहवां जोहवीमि । सा नो ददातु श्रवणं पितॄणां तस्यै ते देवि हविषा विधेम ॥ कुहूमहं सुकृतं विदितकर्माणमस्मिन्यज्ञे सुह्वानामाह्वये । सा नो ददातु श्रवणं पितॄणाम् । पित्र्यं धनमिति वा । पित्र्यं यश इति वा । तस्यै ते देवि हविषा विधेमेति व्याख्यातम् । यमी व्याख्याता । तस्या एषा भवति

kuhūmahaṃ sukṛtaṃ vidmanāpasamasminyajñe suhavāṃ johavīmi | sā no dadātu śravaṇaṃ pitṝṇāṃ tasyai te devi haviṣā vidhema || kuhūmahaṃ sukṛtaṃ viditakarmāṇamasminyajñe suhvānāmāhvaye | sā no dadātu śravaṇaṃ pitṝṇām | pitryaṃ dhanamiti vā | pitryaṃ yaśa iti vā | tasyai te devi haviṣā vidhemeti vyākhyātam | yamī vyākhyātā | tasyā eṣā bhavati

11.34

अन्यमू षु त्वं यम्यन्य उ त्वां परि ष्वजाते लिबुजेव वृक्षम् । तस्य वा त्वं मन इच्छा स वा तवाधा कृणुष्व संविदं सुभद्राम् ॥ अन्यमेव हि त्वं यमि । अन्यस्त्वां परिष्वङ्क्ष्यते । लिबुजेव वृक्षम् । तस्य वा त्वं मन इच्छ । स वा तव । अधानेन कुरुष्व संविदम् । सुभद्रां कल्याणभद्राम् । यमी यमं चकमे । तां प्रत्याचचक्षे । इत्याख्यानम्

anyamū ṣu tvaṃ yamyanya u tvāṃ pari ṣvajāte libujeva vṛkṣam | tasya vā tvaṃ mana icchā sa vā tavādhā kṛṇuṣva saṃvidaṃ subhadrām || anyameva hi tvaṃ yami | anyastvāṃ pariṣvaṅkṣyate | libujeva vṛkṣam | tasya vā tvaṃ mana iccha | sa vā tava | adhānena kuruṣva saṃvidam | subhadrāṃ kalyāṇabhadrām | yamī yamaṃ cakame | tāṃ pratyācacakṣe | ityākhyānam

11.35

उर्वशी व्याख्याता । तस्या एषा भवति

urvaśī vyākhyātā | tasyā eṣā bhavati

11.36

विद्युन्न या पतन्ती दविद्योद्भर॑न्ती मे अप्या काम्या॑नि । जनिष्ठो अपो नर्यः सुजातः प्रोर्वशी तिरत दीर्घमायुः ॥ विद्युदिव या । पतन्त्यद्योतत । हरन्ती मे अप्या काम्यानि । उदकान्यन्तरिक्षलोकस्य । यदा नूनमयं जायेताद्भ्योऽध्यप इति । नर्यो मनुष्यो नृभ्यो हितः । नरापत्यमिति वा । सुजातः सुजाततरः । अथोर्वशी प्रवर्धयते दीर्घमायुः । पृथिवी व्याख्याता । तस्या एषा भवति

vidyunna yā patantī davidyodbharantī me apyā kāmyāni | janiṣṭho apo naryaḥ sujātaḥ prorvaśī tirata dīrghamāyuḥ || vidyudiva yā | patantyadyotata | harantī me apyā kāmyāni | udakānyantarikṣalokasya | yadā nūnamayaṃ jāyetādbhyo'dhyapa iti | naryo manuṣyo nṛbhyo hitaḥ | narāpatyamiti vā | sujātaḥ sujātataraḥ | athorvaśī pravardhayate dīrghamāyuḥ | pṛthivī vyākhyātā | tasyā eṣā bhavati

11.37

बळित्था पर्वतानां खिद्रं बिभर्षि पृथिवि । प्र या भूमिं प्रवत्वति मह्ना जिनोषि महिनि ॥ सत्यं त्वं पर्वतानां मेघानां खेदनं छेदनं बलममुत्र धारयसि पृथिवि । प्रजिन्वसि या भूमिम् । प्रवणवति । महत्त्वेन । महतीत्युदकवतीति वा । इन्द्राणी । इन्द्रस्य पत्नी । तस्या एषा भवति

baḷitthā parvatānāṃ khidraṃ bibharṣi pṛthivi | pra yā bhūmiṃ pravatvati mahnā jinoṣi mahini || satyaṃ tvaṃ parvatānāṃ meghānāṃ khedanaṃ chedanaṃ balamamutra dhārayasi pṛthivi | prajinvasi yā bhūmim | pravaṇavati | mahattvena | mahatītyudakavatīti vā | indrāṇī | indrasya patnī | tasyā eṣā bhavati

11.38

इन्द्राणीमासु नारिषु सुभगामहमश्रवम् । नह्यस्या अपरं चन जरसा मरते पतिः । विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥ इन्द्राणीमासु नारिषु सुभगामहमशृणवम् । न ह्यस्या अपरामपि समां जरया म्रियते पतिः । सर्वस्माद् य इन्द्र उत्तरस्तमेतद् ब्रूमः । तस्या एषापरा भवति

indrāṇīmāsu nāriṣu subhagāmahamaśravam | nahyasyā aparaṃ cana jarasā marate patiḥ | viśvasmādindra uttaraḥ || indrāṇīmāsu nāriṣu subhagāmahamaśṛṇavam | na hyasyā aparāmapi samāṃ jarayā mriyate patiḥ | sarvasmād ya indra uttarastametad brūmaḥ | tasyā eṣāparā bhavati

11.39

नाहमिन्द्राणि रारण सख्युर्वृषाकपेर्ऋते । यस्येदमप्यं हविः प्रियं देवेषु गच्छति । विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥ नाहमिन्द्राणि रमे । सख्युर्वृषाकपेर्ऋते । यस्येदमप्यं हविः । अप्सु शृतम् । अद्भिः संस्कृतमिति वा । प्रियं देवेषु निगच्छति । सर्वस्माद् य इन्द्र उत्तरस्तमेतद् ब्रूमः । गौरी रोचतेः । ज्वलतिकर्मणः । अयमपीतरो गौरो वर्ण एतस्मादेव । प्रशस्यो भवति । तस्या एषा भवति

nāhamindrāṇi rāraṇa sakhyurvṛṣākaperṛte | yasyedamapyaṃ haviḥ priyaṃ deveṣu gacchati | viśvasmādindra uttaraḥ || nāhamindrāṇi rame | sakhyurvṛṣākaperṛte | yasyedamapyaṃ haviḥ | apsu śṛtam | adbhiḥ saṃskṛtamiti vā | priyaṃ deveṣu nigacchati | sarvasmād ya indra uttarastametad brūmaḥ | gaurī rocateḥ | jvalatikarmaṇaḥ | ayamapītaro gauro varṇa etasmādeva | praśasyo bhavati | tasyā eṣā bhavati

11.40

गौरीर्मिमाय सलिलानि तक्षत्येकपदी द्विपदी सा चतुष्पदी । अष्टापदी नवपदी बभूवुषी सहस्राक्षरा परमे व्योमन् ॥ गौरीर्निर्मिमाय सलिलानि । तक्षती कुर्वती । एकपदी मध्यमेन । द्विपदी मध्यमेन चादित्येन च । चतुष्पदी दिग्भिः । अष्टापदी दिग्भिश्चावान्तरदिग्भिश्च । नवपदी दिग्भिश्चावान्तरदिग्भिश्चादित्येन च । सहस्राक्षरा बहूदका । परमे व्यवने । तस्या एषापरा भवति

gaurīrmimāya salilāni takṣatyekapadī dvipadī sā catuṣpadī | aṣṭāpadī navapadī babhūvuṣī sahasrākṣarā parame vyoman || gaurīrnirmimāya salilāni | takṣatī kurvatī | ekapadī madhyamena | dvipadī madhyamena cādityena ca | catuṣpadī digbhiḥ | aṣṭāpadī digbhiścāvāntaradigbhiśca | navapadī digbhiścāvāntaradigbhiścādityena ca | sahasrākṣarā bahūdakā | parame vyavane | tasyā eṣāparā bhavati

11.41

तस्याः समुद्रा अधि वि क्षरन्ति तेन जीवन्ति प्रदिशश्चतस्रः । ततः क्षरत्यक्षरं तद्विश्वमुप॑ जीवति ॥ तस्याः समुद्रा अधिविक्षरन्ति । वर्षन्ति मेघाः । तेन जीवन्ति दिगाश्रयाणि भूतानि । ततः क्षरत्यक्षरमुदकम् । तत्सर्वाणि भूतान्युपजीवन्ति । गौर्व्याख्याता । तस्या एषा भवति

tasyāḥ samudrā adhi vi kṣaranti tena jīvanti pradiśaścatasraḥ | tataḥ kṣaratyakṣaraṃ tadviśvamupa jīvati || tasyāḥ samudrā adhivikṣaranti | varṣanti meghāḥ | tena jīvanti digāśrayāṇi bhūtāni | tataḥ kṣaratyakṣaramudakam | tatsarvāṇi bhūtānyupajīvanti | gaurvyākhyātā | tasyā eṣā bhavati

11.42

गौरमीमेदनु वत्सं मिषन्तं मूर्धानं हिङकृणोन्मातवा उ । सृक्वाणं घर्ममभि वावशाना मिमाति मायुं पयते पयोभिः ॥ गौरन्वमीमेद्वत्सम् । मिषन्तमनिमिषन्तम् । आदित्यमिति वा । मूर्धानमस्याभिहिङ्ङकरोन्मननाय । सृक्वाणं सरणम् । घर्मं हरणम् । अभिवावशाना मिमाति मायुम् । प्रप्यायते पयोभिः । मायुमिवादित्यमिति वा । वागेषा माध्यमिका । घर्मधुगिति याज्ञिकाः । धेनुर्धयतेर्वा । धिनोतेर्वा । तस्या एषा भवति

gauramīmedanu vatsaṃ miṣantaṃ mūrdhānaṃ hiṅakṛṇonmātavā u | sṛkvāṇaṃ gharmamabhi vāvaśānā mimāti māyuṃ payate payobhiḥ || gauranvamīmedvatsam | miṣantamanimiṣantam | ādityamiti vā | mūrdhānamasyābhihiṅṅakaronmananāya | sṛkvāṇaṃ saraṇam | gharmaṃ haraṇam | abhivāvaśānā mimāti māyum | prapyāyate payobhiḥ | māyumivādityamiti vā | vāgeṣā mādhyamikā | gharmadhugiti yājñikāḥ | dhenurdhayatervā | dhinotervā | tasyā eṣā bhavati

11.43

उप ह्वये सुदुघां धेनुमेतां सुहस्तो गोधुगुत दोहदेनाम् । श्रेष्ठं सवं सविता साविषन्नोऽभीद्धो घर्मस्तदु षु प्र वोचम् ॥ उपह्वये सुदोहनां धेनुमेताम् । कल्याणहस्तो गोधुगपि च दोग्ध्येनाम् । श्रेष्ठं सवं सविता सुनोतु न इति । एष हि श्रेष्ठः सर्वेषां सवानां यदुदकं यद्वा पयो यजुष्मत् । अभीद्धो घर्मः । तं सु प्रब्रवीमि । वागेषा माध्यमिका । घर्मधुगिति याज्ञिकाः । अघ्न्याहन्तव्या भवति । अघघ्नीति वा । तस्या एषा भवति

upa hvaye sudughāṃ dhenumetāṃ suhasto godhuguta dohadenām | śreṣṭhaṃ savaṃ savitā sāviṣanno'bhīddho gharmastadu ṣu pra vocam || upahvaye sudohanāṃ dhenumetām | kalyāṇahasto godhugapi ca dogdhyenām | śreṣṭhaṃ savaṃ savitā sunotu na iti | eṣa hi śreṣṭhaḥ sarveṣāṃ savānāṃ yadudakaṃ yadvā payo yajuṣmat | abhīddho gharmaḥ | taṃ su prabravīmi | vāgeṣā mādhyamikā | gharmadhugiti yājñikāḥ | aghnyāhantavyā bhavati | aghaghnīti vā | tasyā eṣā bhavati

11.44

सूयवसाद्भगवती हि भूया अथो वयं भगवन्तः स्याम । अद्धि तृणमघ्न्ये विश्वदानीं पिब शुद्धमुदकमाचरन्ती ॥ सूयवसादिनी भगवती हि भव । अथेदानीं वयं भगवन्तः स्याम । अद्धि तृणमघ्न्े३ । सर्वदा पिब च शुद्धमुदकमाचरन्ती । तस्या एषापरा भवति

sūyavasādbhagavatī hi bhūyā atho vayaṃ bhagavantaḥ syāma | addhi tṛṇamaghnye viśvadānīṃ piba śuddhamudakamācarantī || sūyavasādinī bhagavatī hi bhava | athedānīṃ vayaṃ bhagavantaḥ syāma | addhi tṛṇamaghnे3 | sarvadā piba ca śuddhamudakamācarantī | tasyā eṣāparā bhavati

11.45

हिङ्कृण्वती वसुपत्नी वसूनां वत्समिच्छन्ती मनसाभ्यागात् । दुहामश्विभ्यां पयो अघ्न्येयं सा वर्धतां महते सौभगाय ॥ इति सा निगदव्याख्याता । पथ्या स्वस्तिः । पन्था अन्तरिक्षम् । तन्निवासात् । तस्या एषा भवति

hiṅkṛṇvatī vasupatnī vasūnāṃ vatsamicchantī manasābhyāgāt | duhāmaśvibhyāṃ payo aghnyeyaṃ sā vardhatāṃ mahate saubhagāya || iti sā nigadavyākhyātā | pathyā svastiḥ | panthā antarikṣam | tannivāsāt | tasyā eṣā bhavati

11.46

स्वस्तिरिद्धि प्रपथे श्रेष्ठा रेक्णस्वत्यभि या वाममेति । सा नो अमा सो अरणे नि पातु स्वावेशा भवतु देवगोपा ॥ स्वस्तिरेव हि प्रपथे श्रेष्ठा । रेक्णस्वती धनवती । अभ्येति या । वसूनि वननीयानि । सा नोऽमा गृहे । सा निरमणे । सा निर्गमने पातु । स्वावेशा भवतु । देवी गोप्त्री देवान्गोपायत्विति । देवा एनां गोपायन्त्विति वा । उषा व्याख्याता । तस्या एषा भवति

svastiriddhi prapathe śreṣṭhā rekṇasvatyabhi yā vāmameti | sā no amā so araṇe ni pātu svāveśā bhavatu devagopā || svastireva hi prapathe śreṣṭhā | rekṇasvatī dhanavatī | abhyeti yā | vasūni vananīyāni | sā no'mā gṛhe | sā niramaṇe | sā nirgamane pātu | svāveśā bhavatu | devī goptrī devāngopāyatviti | devā enāṃ gopāyantviti vā | uṣā vyākhyātā | tasyā eṣā bhavati

11.47

अपोषा अनसः सरत्संपिष्टादह बिभ्युषी । नि यत्सीं शिश्नथद्वृषा ॥ अपासरदुषाः । अनसः संपिष्टान्मेघाद् बिभ्युषी । अनो वायुरनितेः । अपि वोपमार्थे स्यात् । अनस इव शकटादिव । अनः शकटम् । आनद्धमस्मिंश्चीवरम् । अनितेर्वा स्यात् । जीवनकर्मणः । उपजीवन्त्येनत् । मेघोऽप्यन एतस्मादेव । यन्निरशिश्नथत् । वृषा वर्षिता मध्यमः । तस्या एषापरा भवति

apoṣā anasaḥ saratsaṃpiṣṭādaha bibhyuṣī | ni yatsīṃ śiśnathadvṛṣā || apāsaraduṣāḥ | anasaḥ saṃpiṣṭānmeghād bibhyuṣī | ano vāyuraniteḥ | api vopamārthe syāt | anasa iva śakaṭādiva | anaḥ śakaṭam | ānaddhamasmiṃścīvaram | anitervā syāt | jīvanakarmaṇaḥ | upajīvantyenat | megho'pyana etasmādeva | yanniraśiśnathat | vṛṣā varṣitā madhyamaḥ | tasyā eṣāparā bhavati

11.48

एतदस्या अनः शये सुसंपिष्टं विपाश्या । ससार सीं परावतः ॥ एतदस्या अन आशेते सुसंपिष्टम् । इतरदिव । विपाशि विमुक्तपाशि । ससारोषाः । परावतः प्रेरितवतः । परागताद्वा । इळा व्याख्याता । तस्या एषा भवति

etadasyā anaḥ śaye susaṃpiṣṭaṃ vipāśyā | sasāra sīṃ parāvataḥ || etadasyā ana āśete susaṃpiṣṭam | itaradiva | vipāśi vimuktapāśi | sasāroṣāḥ | parāvataḥ preritavataḥ | parāgatādvā | iḷā vyākhyātā | tasyā eṣā bhavati

अभि न इळा यूथस्य माता स्मन्नदीभिरुर्वशी वा गृणातु । उर्वशी वा बृहद्दिवा गृणानाभ्यूर्वावशना प्रभृथस्यायोः । सिषक्तु न ऊर्जव्यस्य पुष्टेः ॥ - ५.४१.१९-

abhi na iḷā yūthasya mātā smannadībhirurvaśī vā gṛṇātu | urvaśī vā bṛhaddivā gṛṇānābhyūrvāvaśanā prabhṛthasyāyoḥ | siṣaktu na ūrjavyasya puṣṭeḥ || - 5.41.19-

11.49

अभिगृणात् न इळा । यूथस्य माता । सर्वस्य माता । स्मदभि नदीभिः । उर्वशी वा गृणातु । उर्वशी वा । बृहद्दिवा महद्दिवा । गृणाना । अभ्यूर्ण्वाना । प्रभृथस्य प्रभृतस्य । आयोरयनस्य मनुष्यस्य ज्योतिषो वोदकस्य वा । सेवतां नोऽन्नस्य पुष्टेः । रोदसी रुद्रस्य पत्नी । तस्या एषा भवति

11.50

रथं नु मारुतं वयं श्रव॒स्युमा हुवामहे ।। आ यस्मिन्तस्थौ सुरणानि बिभ्रती सचा मरुत्सु रोदसी ॥ रथं षिप्रं मारुतं मेघं वयं श्रवणीयमाह्वयामहे । प्रा यस्मिन्तस्थौ सुरमणीयान्युदकानि बिभ्रती सचा मरुद्भिः सह रोदसी रोदसी

rathaṃ nu mārutaṃ vayaṃ śravasyumā huvāmahe || ā yasmintasthau suraṇāni bibhratī sacā marutsu rodasī || rathaṃ ṣipraṃ mārutaṃ meghaṃ vayaṃ śravaṇīyamāhvayāmahe | prā yasmintasthau suramaṇīyānyudakāni bibhratī sacā marudbhiḥ saha rodasī rodasī

अथ चतुर्थोऽध्यायः

4.1

एकार्थमनेकशब्दमित्येतदुक्तम् । अथ यान्यनेकार्थान्येकशब्दानि तान्यतोऽनुक्रमिष्यामः । अनवगतसंस्कारांश्च निगमान् । तदैकपदिकमित्याचक्षते । जहा जघानेत्यर्थः

ekārthamanekaśabdamityetaduktam | atha yānyanekārthānyekaśabdāni tānyato'nukramiṣyāmaḥ | anavagatasaṃskārāṃśca nigamān | tadaikapadikamityācakṣate | jahā jaghānetyarthaḥ

4.2

को नु मर्या अमिथितः सखा सखायमब्रवीत् । जहा को अस्मदीषते ॥ मर्या इति मनुष्यनाम । मर्यादाभिधानं वा स्यात् । मर्यादा मर्यादिनोविभागः । मेथतिराक्रोशकर्मा । अपापकं जघान कमहं जातु । कोऽस्मद्भीतः पलायते । निधा पाश्या भवति । यन्निधीयते । पाश्या पाशसमूहः । पाशः पाशयतेः । विपाशनात्

ko nu maryā amithitaḥ sakhā sakhāyamabravīt | jahā ko asmadīṣate || maryā iti manuṣyanāma | maryādābhidhānaṃ vā syāt | maryādā maryādinovibhāgaḥ | methatirākrośakarmā | apāpakaṃ jaghāna kamahaṃ jātu | ko'smadbhītaḥ palāyate | nidhā pāśyā bhavati | yannidhīyate | pāśyā pāśasamūhaḥ | pāśaḥ pāśayateḥ | vipāśanāt

4.3

वयः सुपर्णा उप सेदुरिन्द्रं प्रियमेधा ऋषयो नाधमानाः । अप ध्वान्तमूर्णहि पूर्धि चक्षुर्मुमुग्ध्य १ स्मान्निधयेव बद्धान् ॥ वयो वेर्बहुवचनम् । सुपतना आदित्यरश्मय उपसेदुरिन्द्रं याचमानाः । अपोर्णुह्याध्वस्तं चक्षुः । चक्षुः ख्यातेर्वा । चष्टेर्वा । पूर्धि पूरय देहीति वा । मुञ्चास्मान् पाशैरिव बद्धान् ॥ पार्श्वतः श्रोणितः शितामतः । पार्श्वं पर्शुमयमङ्गं भवति । पर्शुः स्पृशतेः । संस्पृष्टा पृष्ठदेशम् । पृष्ठं स्पृशतेः । संस्पृष्टमङ्गैः । अङ्गमङ्गनात् । अञ्चनाद्वा । श्रोणिः श्रोणतेर्गतिचलाकर्मणः । श्रोणिश्चलतीव गच्छतः । दोः शिताम भवति । दोर्द्रवतेः । योनिः शितामेति शाकपूणिः । विषितो भवति । श्यामतो यकृत्त इति तैटीकिः । श्यामं श्यायतेः । यकृद् यथा कथा च कृत्यते । शितिमांसतो मेदस्त इति गालवः । शितिःश्यतेः । मांसं माननं वा । मानसं वा । मनोऽस्मिन्त्सीदतीति वा । मेदो मेद्यतेः

vayaḥ suparṇā upa sedurindraṃ priyamedhā ṛṣayo nādhamānāḥ | apa dhvāntamūrṇahi pūrdhi cakṣurmumugdhya 1 smānnidhayeva baddhān || vayo verbahuvacanam | supatanā ādityaraśmaya upasedurindraṃ yācamānāḥ | aporṇuhyādhvastaṃ cakṣuḥ | cakṣuḥ khyātervā | caṣṭervā | pūrdhi pūraya dehīti vā | muñcāsmān pāśairiva baddhān || pārśvataḥ śroṇitaḥ śitāmataḥ | pārśvaṃ parśumayamaṅgaṃ bhavati | parśuḥ spṛśateḥ | saṃspṛṣṭā pṛṣṭhadeśam | pṛṣṭhaṃ spṛśateḥ | saṃspṛṣṭamaṅgaiḥ | aṅgamaṅganāt | añcanādvā | śroṇiḥ śroṇatergaticalākarmaṇaḥ | śroṇiścalatīva gacchataḥ | doḥ śitāma bhavati | dordravateḥ | yoniḥ śitāmeti śākapūṇiḥ | viṣito bhavati | śyāmato yakṛtta iti taiṭīkiḥ | śyāmaṃ śyāyateḥ | yakṛd yathā kathā ca kṛtyate | śitimāṃsato medasta iti gālavaḥ | śitiḥśyateḥ | māṃsaṃ mānanaṃ vā | mānasaṃ vā | mano'smintsīdatīti vā | medo medyateḥ

4.4

यदिन्द्र चित्र मेहनास्ति त्वादातमद्रिवः । राधस्तन्नो विदद्वस उभयाहस्त्या भर ॥ यदिन्द्र चायनीयं मंहनीयं धनमस्ति । यन्म इह नास्तीति वा । त्रीणि मध्यमानि पदानि । त्वया नस्तद् दातव्यम् । अद्रिवन् । अद्रिरादृणात्येनेन । अपि वात्तेः स्यात् । ते सोमादो । इति ह विज्ञायते । राध इति धननाम । राध्नुवन्त्यनेन । तन्नस्त्वं वित्तधनोभाभ्यां हस्ताभ्यामाहर । उभौ समुब्धौ भवतः । दमूना दममना वा । दानमना वा । दान्तमना वा । अपि वा दम इति गृहनाम । तन्मनाः स्यात् । मनो मनोतेः

yadindra citra mehanāsti tvādātamadrivaḥ | rādhastanno vidadvasa ubhayāhastyā bhara || yadindra cāyanīyaṃ maṃhanīyaṃ dhanamasti | yanma iha nāstīti vā | trīṇi madhyamāni padāni | tvayā nastad dātavyam | adrivan | adrirādṛṇātyenena | api vātteḥ syāt | te somādo | iti ha vijñāyate | rādha iti dhananāma | rādhnuvantyanena | tannastvaṃ vittadhanobhābhyāṃ hastābhyāmāhara | ubhau samubdhau bhavataḥ | damūnā damamanā vā | dānamanā vā | dāntamanā vā | api vā dama iti gṛhanāma | tanmanāḥ syāt | mano manoteḥ

4.5

जुष्टो दमूना अतिथिर्दुरोण इमं नो य॒ज्ञमुप॑ याहि विद्वान् । विश्वा अग्ने अभियुजो विहत्या शत्रूयतामा भरा भोजनानि ॥ अतिथिरभ्यतितो गृहान्भवति । अभ्येति तिथिषु परकुलानीति वा । गृहाणीति वा । दुरण इति गृहनाम । दुरवा भवन्ति दुस्तर्पाः । इमं नो यज्ञमुपयाहि विद्वान् । सर्वा अग्ने अभियुजो विहत्य शत्रूयतामाभर भोजनानि । विहत्यान्येषां बलानि शत्रूणां भवनादाहर भोजनानीति वा । धनानीति वा । मूषो मूषिका इत्यर्थः । मूषिकाः पुनर्मुष्णातेः । मूषोप्येतस्मादेव

juṣṭo damūnā atithirduroṇa imaṃ no yajñamupa yāhi vidvān | viśvā agne abhiyujo vihatyā śatrūyatāmā bharā bhojanāni || atithirabhyatito gṛhānbhavati | abhyeti tithiṣu parakulānīti vā | gṛhāṇīti vā | duraṇa iti gṛhanāma | duravā bhavanti dustarpāḥ | imaṃ no yajñamupayāhi vidvān | sarvā agne abhiyujo vihatya śatrūyatāmābhara bhojanāni | vihatyānyeṣāṃ balāni śatrūṇāṃ bhavanādāhara bhojanānīti vā | dhanānīti vā | mūṣo mūṣikā ityarthaḥ | mūṣikāḥ punarmuṣṇāteḥ | mūṣopyetasmādeva

4.6

सं मा तपन्त्यभितः सपत्नीरिव पर्शवः । मूषो न शिश्ना व्यदन्ति माध्यः स्तोतारं ते शतक्रतो वित्तं मे अस्य रोदसी ॥ सन्तपन्ति मामभितः सपत्न्य इवेमाः पर्शवः कूपपर्शवः । मूषिका इवास्नातानि सूत्राणि व्यदन्ति । स्वाङ्गाभिधानं वा स्यात् । शिश्नानि व्यदन्तीति वा । सन्तपन्ति माध्यः कामाः । स्तोतारं ते शतक्रतो । जानीतं मेऽस्य द्यावापृथिव्याविति । त्रितं कूपेऽवहितमेतत्सूक्तं प्रतिबभौ । तत्र ब्रह्मेतिहासमिश्रमृङ्मिश्रं गाथामिश्रं भवति । त्रितस्तीर्णतमो मेधया बभूव । अपि वा संख्यानामैवाभिप्रेतं स्यात् । एकतो द्वितस्त्रित इति त्रयो बभूवुः

saṃ mā tapantyabhitaḥ sapatnīriva parśavaḥ | mūṣo na śiśnā vyadanti mādhyaḥ stotāraṃ te śatakrato vittaṃ me asya rodasī || santapanti māmabhitaḥ sapatnya ivemāḥ parśavaḥ kūpaparśavaḥ | mūṣikā ivāsnātāni sūtrāṇi vyadanti | svāṅgābhidhānaṃ vā syāt | śiśnāni vyadantīti vā | santapanti mādhyaḥ kāmāḥ | stotāraṃ te śatakrato | jānītaṃ me'sya dyāvāpṛthivyāviti | tritaṃ kūpe'vahitametatsūktaṃ pratibabhau | tatra brahmetihāsamiśramṛṅmiśraṃ gāthāmiśraṃ bhavati | tritastīrṇatamo medhayā babhūva | api vā saṃkhyānāmaivābhipretaṃ syāt | ekato dvitastrita iti trayo babhūvuḥ

4.7

इषिरेण ते मनसा सुतस्य भक्षीमहि पित्र्य॑स्येव रायः । सोम राजन्प्र ण आयूंषि तारीरहानीव सूर्यो वासराणि ॥ ईषणेन वैषणेन वार्षणेन वा । ते मनसा सुतस्य भक्षीमहि पित्र्यस्येव धनस्य । प्रवर्धय च न आयूंषि सोमराजन् । अहानीव सूर्यो वासराणि । वासराणि वेसराणि विवासनानि गमनानीति वा । कुरुतनेत्यनर्थका उपजना भवन्ति । कर्तनहन्तनयातनेति । जठरमुदरं भवति । जग्धमस्मिन्ध्रियते धीयते वा

iṣireṇa te manasā sutasya bhakṣīmahi pitryasyeva rāyaḥ | soma rājanpra ṇa āyūṃṣi tārīrahānīva sūryo vāsarāṇi || īṣaṇena vaiṣaṇena vārṣaṇena vā | te manasā sutasya bhakṣīmahi pitryasyeva dhanasya | pravardhaya ca na āyūṃṣi somarājan | ahānīva sūryo vāsarāṇi | vāsarāṇi vesarāṇi vivāsanāni gamanānīti vā | kurutanetyanarthakā upajanā bhavanti | kartanahantanayātaneti | jaṭharamudaraṃ bhavati | jagdhamasmindhriyate dhīyate vā

4.8

मरुत्वाँ इन्द्र वृषभो रणाय पिबा सोममनुष्वधं मदाय ।। आ सिञ्च स्वजठरे मध्व ऊर्मिं त्वं राजासि प्रदिवः सुतानाम् ॥ मरुत्वानिन्द्र तद्वान् । वृषभो वर्षितापाम् । रणाय रमणीयाय संग्रामाय । पिब सोमम् । अनुष्वधमन्वन्नम् । मदाय मदनीयाय जैत्राय । आसिञ्च स्वजठरे मधुन ऊर्मिम् । मधु सोममित्यौपमिकं माद्यतेः । इदमपीतरन्मध्वेतस्मादेव । त्वं राजासि पूर्वेष्वप्यहःसु सुतानाम्

marutvām̐ indra vṛṣabho raṇāya pibā somamanuṣvadhaṃ madāya || ā siñca svajaṭhare madhva ūrmiṃ tvaṃ rājāsi pradivaḥ sutānām || marutvānindra tadvān | vṛṣabho varṣitāpām | raṇāya ramaṇīyāya saṃgrāmāya | piba somam | anuṣvadhamanvannam | madāya madanīyāya jaitrāya | āsiñca svajaṭhare madhuna ūrmim | madhu somamityaupamikaṃ mādyateḥ | idamapītaranmadhvetasmādeva | tvaṃ rājāsi pūrveṣvapyahaḥsu sutānām

4.9

तितउ परिपवनं भवति । ततवद्वा । तन्नवद्वा । तिलमात्रतुन्नमिति वा

titau paripavanaṃ bhavati | tatavadvā | tannavadvā | tilamātratunnamiti vā

4.10

सक्तुमिव तितउना पुनन्तो यत्र धीरा मनसा वाचमक्रत । अत्रा सखायः सख्यानि जानते भद्रैषां लक्ष्मीर्निहिताधि वाचि ॥ सक्तुमिव परिपवनेन पुनन्तः । सक्तुः सचतेः । दुर्धावो भवति । कसतेर्वा स्याद्विपरीतस्य । विकसितो भवति । यत्र धीरा मनसा वाचमकृषत प्रज्ञानम् । धीराः प्रज्ञानवन्तो ध्यानवन्तः । तत्र सखायः सख्यानि संजानते । भद्रैषां लक्ष्मीर्निहिताधिवाचि । भद्रं भगेन व्याख्यातम् । भजनीयं भूतानामभिद्रवणीयम् । भवद्रमयतीति वा । भाजनवद्वा । लक्ष्मीर्लाभाद्वा । लक्षणाद्वा । लाञ्छनाद्वा । लषतेर्वा स्यात्प्रेप्साकर्मणः । लग्यतेर्वा स्यादाश्लेषकर्मणः । लज्जतेर्वा स्यादश्लाघाकर्मणः । शिप्रे इत्युपरिष्टाद्व्याख्यास्यामः

saktumiva titaunā punanto yatra dhīrā manasā vācamakrata | atrā sakhāyaḥ sakhyāni jānate bhadraiṣāṃ lakṣmīrnihitādhi vāci || saktumiva paripavanena punantaḥ | saktuḥ sacateḥ | durdhāvo bhavati | kasatervā syādviparītasya | vikasito bhavati | yatra dhīrā manasā vācamakṛṣata prajñānam | dhīrāḥ prajñānavanto dhyānavantaḥ | tatra sakhāyaḥ sakhyāni saṃjānate | bhadraiṣāṃ lakṣmīrnihitādhivāci | bhadraṃ bhagena vyākhyātam | bhajanīyaṃ bhūtānāmabhidravaṇīyam | bhavadramayatīti vā | bhājanavadvā | lakṣmīrlābhādvā | lakṣaṇādvā | lāñchanādvā | laṣatervā syātprepsākarmaṇaḥ | lagyatervā syādāśleṣakarmaṇaḥ | lajjatervā syādaślāghākarmaṇaḥ | śipre ityupariṣṭādvyākhyāsyāmaḥ

4.11

तत्सूर्यस्य देवत्वं तन्महित्वं मध्या कर्तोर्विततं सं जभार । यदेदयुक्त हरितः स॒धस्थादाद्रात्री वासस्तनुते सिमस्मै ॥ तत्सूर्यस्य देवत्वं तन्महित्वं मध्ये यत्कर्मणां क्रियमाणानां विततं संह्रियते । यदासावयुङ्क्त हरणानादित्यरश्मीन् । हरितोऽश्वानिति वा । अथ रात्री वासस्तनुते सिमस्मै । वेसरमहरवयुवती सर्वस्मात् । अपि वोपमार्थे स्यात् । रात्रीव वासस्तनुत इति । तथापि निगमो भवति । पुनः सम॑व्य॒द्विततं वय॑न्ती । समनात्सीत्

tatsūryasya devatvaṃ tanmahitvaṃ madhyā kartorvitataṃ saṃ jabhāra | yadedayukta haritaḥ sadhasthādādrātrī vāsastanute simasmai || tatsūryasya devatvaṃ tanmahitvaṃ madhye yatkarmaṇāṃ kriyamāṇānāṃ vitataṃ saṃhriyate | yadāsāvayuṅkta haraṇānādityaraśmīn | harito'śvāniti vā | atha rātrī vāsastanute simasmai | vesaramaharavayuvatī sarvasmāt | api vopamārthe syāt | rātrīva vāsastanuta iti | tathāpi nigamo bhavati | punaḥ samavyadvitataṃ vayantī | samanātsīt

4.12

इन्द्रेण सं हि दृक्षसे सञ्जग्मानो अबिभ्युषा मन्दू समानवर्चसा ॥ इन्द्रेण हि संदृश्यसे संगच्छमानोऽबिभ्युषा गणेन । मन्दू मदिष्णू । युवां स्थः । अपि वा मन्दुना तेनेति स्यात् । समानवर्चसेत्येतेन व्याख्यातम्

indreṇa saṃ hi dṛkṣase sañjagmāno abibhyuṣā mandū samānavarcasā || indreṇa hi saṃdṛśyase saṃgacchamāno'bibhyuṣā gaṇena | mandū madiṣṇū | yuvāṃ sthaḥ | api vā mandunā teneti syāt | samānavarcasetyetena vyākhyātam

4.13

ईर्मान्तासः सिलिकमध्यमासः संशूर॑णासो दिव्यासो अत्याः । हंसा इव श्रेणिशो यतन्ते यदाक्षिषुर्दिव्यमज्ममश्वाः ॥ ईर्मान्ताः समीरितान्ताः । पृथ्वन्ता वा । सिलिकमध्यमाः संसृतमध्यमाः शीर्षमध्यमा वा । अपि वा शिर आदित्यो भवति । यदनुशेते सर्वाणि भूतानि । मध्ये चैषां तिष्ठति । इदमपीतरच्छिर एतस्मादेव । समाश्रितान्येतदिन्द्रियाणि भवन्ति । संशूरणासः शूरः शवतेर्गतिकर्मणः । दिव्या दिविजाः । अत्या अतनाः । हंसा इव श्रेणिशो यतन्ते । हंसा हन्तेर्घ्नन्त्यध्वानम् । श्रेणिः श्रयते । समाश्रिता भवन्ति । यदाक्षिषुर्यदापन् । दिव्यमज्ममजनिमाजिमश्वाः ।। अस्त्यादित्यस्तुतिरश्वस्य । आदित्यादश्वो निस्तष्ट इति । सूरादश्वं वसवो निरतष्ट । इत्यपि निगमो भवति

īrmāntāsaḥ silikamadhyamāsaḥ saṃśūraṇāso divyāso atyāḥ | haṃsā iva śreṇiśo yatante yadākṣiṣurdivyamajmamaśvāḥ || īrmāntāḥ samīritāntāḥ | pṛthvantā vā | silikamadhyamāḥ saṃsṛtamadhyamāḥ śīrṣamadhyamā vā | api vā śira ādityo bhavati | yadanuśete sarvāṇi bhūtāni | madhye caiṣāṃ tiṣṭhati | idamapītaracchira etasmādeva | samāśritānyetadindriyāṇi bhavanti | saṃśūraṇāsaḥ śūraḥ śavatergatikarmaṇaḥ | divyā divijāḥ | atyā atanāḥ | haṃsā iva śreṇiśo yatante | haṃsā hanterghnantyadhvānam | śreṇiḥ śrayate | samāśritā bhavanti | yadākṣiṣuryadāpan | divyamajmamajanimājimaśvāḥ || astyādityastutiraśvasya | ādityādaśvo nistaṣṭa iti | sūrādaśvaṃ vasavo nirataṣṭa | ityapi nigamo bhavati

4.14

कायमानो वना त्वं यन्मातॄरजगन्नपः ।। न तत्ते अग्ने प्रमृषे निवर्तनं यद्दूरे सन्निहाभवः ॥ कायमानश्चायमानः कामयमान इति वा । वनानि । त्वं यन्मातॄरपोऽगम उपशाम्यन् । न तत्ते अग्ने प्रमृष्यते निवर्तनम् । दूरे यत् सन्निह भवसि जायमानः । लोधं नयन्ति पशु मन्यमानाः । लुब्धमृषिं नयन्ति पशुं मन्यमानाः । शीरं पावकशोचिषम् । पावकदीप्तिम् । अनुशायिनमिति वा । आशिनमिति वा

kāyamāno vanā tvaṃ yanmātṝrajagannapaḥ || na tatte agne pramṛṣe nivartanaṃ yaddūre sannihābhavaḥ || kāyamānaścāyamānaḥ kāmayamāna iti vā | vanāni | tvaṃ yanmātṝrapo'gama upaśāmyan | na tatte agne pramṛṣyate nivartanam | dūre yat sanniha bhavasi jāyamānaḥ | lodhaṃ nayanti paśu manyamānāḥ | lubdhamṛṣiṃ nayanti paśuṃ manyamānāḥ | śīraṃ pāvakaśociṣam | pāvakadīptim | anuśāyinamiti vā | āśinamiti vā

4.15

कनीनकेव विद्रधे नवे द्रुपदे अर्भके । बभ्रू यामेषु शोभेते ॥ कनीनके कन्यके । कन्या कमनीया भवति । क्वेयं नेतव्येति वा कनतेर्वा स्यात्कान्तिकर्मणः । कन्ययोरधिष्ठानप्रवचनानि । सप्तम्या एकवचनानीति शाकपूणिः । व्यृद्धयोर्दारुपाद्वोः । दारु दृणातेर्वा । द्रूणातेर्वा । तस्मादेव द्रु । नवे नवजाते । अर्भके अवृद्धे । ते यथा तदधिष्ठानेषु शोभेते एवं बभ्रू यामेषु शोभेते । बभ्र्वोरश्वयोः संस्तवः इदं च मेऽदादिदं च मेऽदादित्यृषिः प्रसंख्यायाह । सुवास्त्वा अधि तुग्वनि । सुवास्तुर्नदी । तुग्व तीर्थं भवति । तूर्णमेतदायन्ति । कुविन्नंसन्ते म॒रुतः पुनर्नः । पुनर्नो नमन्ते मरुतः । नसन्त इत्युपरिष्टाद्व्याख्यास्यामः । ये ते मदा आहनसो विहायसस्तेभिरिन्द्रं चोदय दातवे मघम् ये ते मदा आहननवन्तोवंचनवन्तस्तैरिन्द्रं चोदय दानाय मघम्

kanīnakeva vidradhe nave drupade arbhake | babhrū yāmeṣu śobhete || kanīnake kanyake | kanyā kamanīyā bhavati | kveyaṃ netavyeti vā kanatervā syātkāntikarmaṇaḥ | kanyayoradhiṣṭhānapravacanāni | saptamyā ekavacanānīti śākapūṇiḥ | vyṛddhayordārupādvoḥ | dāru dṛṇātervā | drūṇātervā | tasmādeva dru | nave navajāte | arbhake avṛddhe | te yathā tadadhiṣṭhāneṣu śobhete evaṃ babhrū yāmeṣu śobhete | babhrvoraśvayoḥ saṃstavaḥ idaṃ ca me'dādidaṃ ca me'dādityṛṣiḥ prasaṃkhyāyāha | suvāstvā adhi tugvani | suvāsturnadī | tugva tīrthaṃ bhavati | tūrṇametadāyanti | kuvinnaṃsante marutaḥ punarnaḥ | punarno namante marutaḥ | nasanta ityupariṣṭādvyākhyāsyāmaḥ | ye te madā āhanaso vihāyasastebhirindraṃ codaya dātave magham ye te madā āhananavantovaṃcanavantastairindraṃ codaya dānāya magham

4.16

उपो अदर्शि शुन्ध्युवो न वक्षो नोधा इवाविरकृत प्रियाणि । अद्मसन्न सस॒तो बोधयन्ती शश्वत्तमागात्पुनरयुषीणाम् ॥ उपादर्शि शुन्ध्युवः । शुन्ध्युरादित्यो भवति । शोधनात् । तस्यैव वक्षो भासाध्यूह्ळम् । इदमपीतरद्वक्ष एतस्मादेव । अध्यूढं काये । शकुनिरपि शुन्ध्युरुच्यते । शोधनादेव । उदकचरो भवति । आपोऽपि शुन्ध्युव उच्यन्ते । शोधनादेव । नोधा ऋषिर्भवति । नवनं दधाति । स यथा स्तुत्या कामानाविष्कुरुत एवमुषा रूपाण्याविष्कुरुते । अद्मसत् । अद्यान्नं भवति । अद्मसादिनीति वा । अद्यसानिनीति वा । ससतो बोधयन्ती । शश्वत्तमागात्पुनरेयुषीणाम् । शाश्वतिकतमागात्पुनरेयुषीणाम् । ते वाशीमन्त इष्मिणः । ईषणिन इति वैषणिन इति वार्षणिन इति वा । वाशीति वाङ्नाम । वाश्यत इति सत्याः । शंसावाध्वर्यो प्रति मे गृणीहीन्द्राय वाहः कृणवाव जुष्टम् । अभिवहनस्तुतिमभिषवणप्रवादां स्तुतिं मन्यन्ते । ऐन्द्री त्वेव शस्यते । परितक्म्येत्युपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः

upo adarśi śundhyuvo na vakṣo nodhā ivāvirakṛta priyāṇi | admasanna sasato bodhayantī śaśvattamāgātpunarayuṣīṇām || upādarśi śundhyuvaḥ | śundhyurādityo bhavati | śodhanāt | tasyaiva vakṣo bhāsādhyūhḷam | idamapītaradvakṣa etasmādeva | adhyūḍhaṃ kāye | śakunirapi śundhyurucyate | śodhanādeva | udakacaro bhavati | āpo'pi śundhyuva ucyante | śodhanādeva | nodhā ṛṣirbhavati | navanaṃ dadhāti | sa yathā stutyā kāmānāviṣkuruta evamuṣā rūpāṇyāviṣkurute | admasat | adyānnaṃ bhavati | admasādinīti vā | adyasāninīti vā | sasato bodhayantī | śaśvattamāgātpunareyuṣīṇām | śāśvatikatamāgātpunareyuṣīṇām | te vāśīmanta iṣmiṇaḥ | īṣaṇina iti vaiṣaṇina iti vārṣaṇina iti vā | vāśīti vāṅnāma | vāśyata iti satyāḥ | śaṃsāvādhvaryo prati me gṛṇīhīndrāya vāhaḥ kṛṇavāva juṣṭam | abhivahanastutimabhiṣavaṇapravādāṃ stutiṃ manyante | aindrī tveva śasyate | paritakmyetyupariṣṭād vyākhyāsyāmaḥ

4.17

सुविते सु इते सूते सुगते । प्रजायामिति वा । सुविते मा धाः । इत्यपि निगमो भवति । दयतिरनेककर्मा । नवेन पूर्वं दयमानाः स्याम । इत्युपदयाकर्मा । य एक इद्विदयते वसु । इति दानकर्मा वा विभागकर्मा वा । दुर्वर्तुर्भीमो दयते वनानि । इति दहतिकर्मा । दुर्वर्तुर्दुर्वारः । विदद्वसुर्दयमानो वि शत्रून् । इति हिंसाकर्मा ॥ इमे सुता इन्दवः प्रातरित्वना सजोषसा पिबतमश्विना तान् । अहं हि वामूतये वन्दनाय मां वाय॒सो दोषा दय॑मानो अबूबुधत् ॥ दयमान इति । नू चिदिति निपातः । पुराणनवयोः । नू चेति च । अद्या चिन्नू चित्तदपो नदीनाम् । अद्य च पुरा च तदेव कर्म नदीनाम् । नू च पुरा च सदनं रयीणाम् । अद्य च पुरा च सदनं रयीणाम् । रयिरिति धननाम । रातेर्दानकर्मणः

suvite su ite sūte sugate | prajāyāmiti vā | suvite mā dhāḥ | ityapi nigamo bhavati | dayatiranekakarmā | navena pūrvaṃ dayamānāḥ syāma | ityupadayākarmā | ya eka idvidayate vasu | iti dānakarmā vā vibhāgakarmā vā | durvarturbhīmo dayate vanāni | iti dahatikarmā | durvarturdurvāraḥ | vidadvasurdayamāno vi śatrūn | iti hiṃsākarmā || ime sutā indavaḥ prātaritvanā sajoṣasā pibatamaśvinā tān | ahaṃ hi vāmūtaye vandanāya māṃ vāyaso doṣā dayamāno abūbudhat || dayamāna iti | nū ciditi nipātaḥ | purāṇanavayoḥ | nū ceti ca | adyā cinnū cittadapo nadīnām | adya ca purā ca tadeva karma nadīnām | nū ca purā ca sadanaṃ rayīṇām | adya ca purā ca sadanaṃ rayīṇām | rayiriti dhananāma | rāterdānakarmaṇaḥ

4.18

विद्याम तस्य॑ ते वयमकूपारस्य दावने । विद्याम तस्य ते वयमकूपरणस्य दानस्य । आदित्योऽप्यकूपार उच्यते । अकूपारो भवति दूरपारः । समुद्रोऽप्यकूपार उच्यते । अकूपारो भवति महापारः । कच्छपोऽप्यकूपार उच्यते । अकूपारो न कूपमृच्छतीति । कच्छपः कच्छं पाति । कच्छेन पातीति वा । कच्छेन पिबतीति वा । कच्छः खच्छः खच्छदः । अयमपीतरो नदीकच्छ एतस्मादेव । कमुदकम् । तेन छाद्यते । शिशीते शृङ्गे रक्षसे विनिक्षे । निश्यति शृङ्गे रक्षसो विनिक्षणाय । रक्षो रक्षितव्यमस्मात् । रहसि क्षणोतीति वा । रात्रौ नक्षत इति वा । अग्निः सुतुकः सुतुकेभिरश्वैः ।। सुतुकनः सुतुकनैरिति वा । सुप्रजाः सुप्रजोभिरिति वा । सुप्रायणा अस्मिन्य॒ज्ञे वि श्रृयन्ताम् । सुप्रगमनाः

vidyāma tasya te vayamakūpārasya dāvane | vidyāma tasya te vayamakūparaṇasya dānasya | ādityo'pyakūpāra ucyate | akūpāro bhavati dūrapāraḥ | samudro'pyakūpāra ucyate | akūpāro bhavati mahāpāraḥ | kacchapo'pyakūpāra ucyate | akūpāro na kūpamṛcchatīti | kacchapaḥ kacchaṃ pāti | kacchena pātīti vā | kacchena pibatīti vā | kacchaḥ khacchaḥ khacchadaḥ | ayamapītaro nadīkaccha etasmādeva | kamudakam | tena chādyate | śiśīte śṛṅge rakṣase vinikṣe | niśyati śṛṅge rakṣaso vinikṣaṇāya | rakṣo rakṣitavyamasmāt | rahasi kṣaṇotīti vā | rātrau nakṣata iti vā | agniḥ sutukaḥ sutukebhiraśvaiḥ || sutukanaḥ sutukanairiti vā | suprajāḥ suprajobhiriti vā | suprāyaṇā asminyajñe vi śrṛyantām | supragamanāḥ

4.19

देवा नो यथा सदमिद्वृधे असन्नायुवो रक्षितारो दिवेदिवे । देवा नो यथा सदा वर्धनाय स्युः । अप्रायुवोऽप्रमाद्यन्तः । रक्षितारश्च । अहन्यहनि । च्यवन ऋषिर्भवति । च्यावयिता स्तोमानाम् । च्यवानमित्यप्यस्य निगमा भवन्ति । युवं च्यवानं सनयं यथा रथं पुनर्युवानं चरथाय तक्षथुः । युवं च्यवनम् । सनयं पुराणम् । यथा रथं पुनर्युवानं चरणाय ततक्षथुः । युवा प्रयौति कर्माणि । तक्षतिः करोतिकर्मा । रजो रजतेः । ज्योती रज उच्यते । उदकं रज उच्यते । लोका रजांस्युच्यन्ते । असृगहनी रजसी उच्येते । रजांसि चित्रा वि चरन्ति तन्यवः । इत्यपि निगमो भवति । हरो हरतेः । ज्योतिर्हर उच्यते । उदकं हर उच्यते । लोका हरांस्युच्यन्ते । असृगहनी हरसी उच्यते । प्रत्य॑ग्ने हरसा हरः शृणीहि । इत्यपि निगमो भवति । जुहुरे वि चितयन्तः । जुह्विरे विचेतयमानाः । व्यन्त इत्येषोऽनेककर्मा । पदं देवस्य॒ नम॑सा व्यन्तः । इति पश्यतिकर्मा । वीहि शूर पुरोळाशम् । इति खादतिकर्मा । वीतं पातं पयस उस्रियायाः । अश्नीतं पिबतं पयस उस्रियायाः । उस्रियेति गोनाम । उस्राविणोऽस्यां भोगाः । उस्रेति च । त्वामिन्द्र मतिभिः सुते सुनीथासो वसूयवः । गोभिः क्राणा अनूषत ॥ गोभिः कुर्वाणा अस्तोषत । आ तू षिञ्च हरिमीं द्रोरुपस्थे वाशीभिस्तक्षताश्मन्मयीभिः । आसिञ्च हरिं द्रोरुपस्थे द्रुममयस्य । हरिः सोमो हरितवर्णः । अयमपीतरो हरिरेतस्मादेव । वाशीभिस्तक्षताश्मन्मयीभिः । वाशीभिरश्ममयीभिरिति वा । वाग्भिरिति वा । स शर्द्धदर्यो विषु॑णस्य जन्तोर्मा शिश्नदेवा अपि गुर्ऋतं नः । स उत्सहतां यो विषुणस्य जन्तोर्विषमस्य । मा शिश्नदेवा अब्रह्मचर्याः । शिश्नं श्नथते । अपि गुर्ऋतं नः । सत्यं वा यज्ञं वा

devā no yathā sadamidvṛdhe asannāyuvo rakṣitāro divedive | devā no yathā sadā vardhanāya syuḥ | aprāyuvo'pramādyantaḥ | rakṣitāraśca | ahanyahani | cyavana ṛṣirbhavati | cyāvayitā stomānām | cyavānamityapyasya nigamā bhavanti | yuvaṃ cyavānaṃ sanayaṃ yathā rathaṃ punaryuvānaṃ carathāya takṣathuḥ | yuvaṃ cyavanam | sanayaṃ purāṇam | yathā rathaṃ punaryuvānaṃ caraṇāya tatakṣathuḥ | yuvā prayauti karmāṇi | takṣatiḥ karotikarmā | rajo rajateḥ | jyotī raja ucyate | udakaṃ raja ucyate | lokā rajāṃsyucyante | asṛgahanī rajasī ucyete | rajāṃsi citrā vi caranti tanyavaḥ | ityapi nigamo bhavati | haro harateḥ | jyotirhara ucyate | udakaṃ hara ucyate | lokā harāṃsyucyante | asṛgahanī harasī ucyate | pratyagne harasā haraḥ śṛṇīhi | ityapi nigamo bhavati | juhure vi citayantaḥ | juhvire vicetayamānāḥ | vyanta ityeṣo'nekakarmā | padaṃ devasya namasā vyantaḥ | iti paśyatikarmā | vīhi śūra puroḷāśam | iti khādatikarmā | vītaṃ pātaṃ payasa usriyāyāḥ | aśnītaṃ pibataṃ payasa usriyāyāḥ | usriyeti gonāma | usrāviṇo'syāṃ bhogāḥ | usreti ca | tvāmindra matibhiḥ sute sunīthāso vasūyavaḥ | gobhiḥ krāṇā anūṣata || gobhiḥ kurvāṇā astoṣata | ā tū ṣiñca harimīṃ drorupasthe vāśībhistakṣatāśmanmayībhiḥ | āsiñca hariṃ drorupasthe drumamayasya | hariḥ somo haritavarṇaḥ | ayamapītaro hariretasmādeva | vāśībhistakṣatāśmanmayībhiḥ | vāśībhiraśmamayībhiriti vā | vāgbhiriti vā | sa śarddhadaryo viṣuṇasya jantormā śiśnadevā api gurṛtaṃ naḥ | sa utsahatāṃ yo viṣuṇasya jantorviṣamasya | mā śiśnadevā abrahmacaryāḥ | śiśnaṃ śnathate | api gurṛtaṃ naḥ | satyaṃ vā yajñaṃ vā

4.20

आ घा ता गच्छानुत्तरा युगानि यत्र जामयः कृणवन्नजामि । उप बर्बृहि वृषभाय बाहुमन्यमिच्छस्व सुभगे पतिं मत् ॥ आगमिष्यन्ति तान्युत्तराणि युगानि । यत्र जामयः करिष्यन्त्यजामिकर्माणि । जाम्यतिरेकनाम । बालिशस्य वा । समानजातीयस्य वोपजनः । उपधेहि वृषभाय बाहुम् । अन्यमिच्छस्व सुभगे पतिं मदिति व्याख्यातम्

ā ghā tā gacchānuttarā yugāni yatra jāmayaḥ kṛṇavannajāmi | upa barbṛhi vṛṣabhāya bāhumanyamicchasva subhage patiṃ mat || āgamiṣyanti tānyuttarāṇi yugāni | yatra jāmayaḥ kariṣyantyajāmikarmāṇi | jāmyatirekanāma | bāliśasya vā | samānajātīyasya vopajanaḥ | upadhehi vṛṣabhāya bāhum | anyamicchasva subhage patiṃ maditi vyākhyātam

4.21

द्यौर्मे पिता जनिता नाभिरत्र बन्धुर्मे माता पृथिवी महीयम् । उत्तानयोश्चम्वो ३ र्योनिरन्तरत्रा पिता दुहितुर्गर्भमाधात् ॥ द्यौर्मे पिता पाता वा पालयिता वा जनयिता । नाभिरत्र बन्धुर्मे माता पृथिवी महतीयम् । बन्धुः संबन्धनात् । नाभिः संनहनात् । नाभ्या सन्नद्धा गर्भा जायन्ते ।। इत्याहुः । एतस्मादेव ज्ञातीन् सनाभय इत्याचक्षते । सबन्धव इति च । ज्ञातिः संज्ञानात् । उत्तानयोश्चम्वो ३ र्योनिरन्तः । उत्तान उत्ततानः । ऊर्ध्वतानो वा । तत्र पिता दुहितुर्गर्भं दधाति पर्जन्यः पृथिव्याः । शंयुः सुखंयुः । अथा नः शं योररपो दधात । रपो रिप्रमिति पापनामनी भवतः । शमनं च रोगाणां यावनं च भयानाम् । अथापि शंयुर्बार्हस्पत्य उच्यते । तच्छंयोरावृणीमहे गातुं यज्ञाय॑ गातुं यज्ञप॑तये । इत्यपि निगमो भवति । गमनं यज्ञाय गमनं यज्ञपतये

dyaurme pitā janitā nābhiratra bandhurme mātā pṛthivī mahīyam | uttānayoścamvo 3 ryonirantaratrā pitā duhiturgarbhamādhāt || dyaurme pitā pātā vā pālayitā vā janayitā | nābhiratra bandhurme mātā pṛthivī mahatīyam | bandhuḥ saṃbandhanāt | nābhiḥ saṃnahanāt | nābhyā sannaddhā garbhā jāyante || ityāhuḥ | etasmādeva jñātīn sanābhaya ityācakṣate | sabandhava iti ca | jñātiḥ saṃjñānāt | uttānayoścamvo 3 ryonirantaḥ | uttāna uttatānaḥ | ūrdhvatāno vā | tatra pitā duhiturgarbhaṃ dadhāti parjanyaḥ pṛthivyāḥ | śaṃyuḥ sukhaṃyuḥ | athā naḥ śaṃ yorarapo dadhāta | rapo ripramiti pāpanāmanī bhavataḥ | śamanaṃ ca rogāṇāṃ yāvanaṃ ca bhayānām | athāpi śaṃyurbārhaspatya ucyate | tacchaṃyorāvṛṇīmahe gātuṃ yajñāya gātuṃ yajñapataye | ityapi nigamo bhavati | gamanaṃ yajñāya gamanaṃ yajñapataye

4.22

अदितिरदीना देवमाता

aditiradīnā devamātā

4.23

अदितिर्द्यौरदितिरंतरिक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्रः । विश्वे देवा अदितिः पञ्च जना अदितिर्जातमदितिर्जनित्वम् ॥ इत्यदितेर्विभूतिमाचष्टे । एनान्यदीनानीति वा । यमेरिरे भृगवः । एरिर इतीर्तिरुपसृष्टोऽभ्यस्तः

aditirdyauraditiraṃtarikṣamaditirmātā sa pitā sa putraḥ | viśve devā aditiḥ pañca janā aditirjātamaditirjanitvam || ityaditervibhūtimācaṣṭe | enānyadīnānīti vā | yamerire bhṛgavaḥ | erira itīrtirupasṛṣṭo'bhyastaḥ

4.24

उत स्मैनं वस्त्रमथिं न तायुमनु क्रोशन्ति क्षितयो भरेषु । नीचायमान जसुरिं न श्येनं श्रव॒श्चाच्छा पशुमच्च यूथम् ॥ अपि स्मैनं वस्त्रमथिमिव वस्त्रमाथिनम् । वस्त्रं वस्तेः । तायुरिति स्तेननाम । संस्त्यानमस्मिन् पापकमिति नैरुक्ताः । तस्यतेर्वा स्यात् । अनुक्रोशन्ति क्षितयः संग्रामेषु । भर इति संग्रामनाम । भरतेर्वा । हरतेर्वा । नीचायमानं नीचैरयमानम् । नीचैर्निचितं भवति । उच्चैरुच्चितं भवति । जस्तमिव श्येनम् । श्येनः शंसनीयं गच्छति । श्रवश्चाच्छा पशुमच्च । यूथम् श्रवश्चापि पशुमच्च यूथम् । प्रशंसां च यूथं च । धनं च यूथं चेति वा । यूथं यौतेः । समायुतं भवति । इन्धान एनं जरते स्वाधीः । गृणाति । मन्दी मन्दतेः स्तुतिकर्मणः । प्र मन्दिने पितुमदर्चता वचः । प्रार्चत मन्दिने पितुमद्वचः । गौरिति व्याख्यातः

uta smainaṃ vastramathiṃ na tāyumanu krośanti kṣitayo bhareṣu | nīcāyamāna jasuriṃ na śyenaṃ śravaścācchā paśumacca yūtham || api smainaṃ vastramathimiva vastramāthinam | vastraṃ vasteḥ | tāyuriti stenanāma | saṃstyānamasmin pāpakamiti nairuktāḥ | tasyatervā syāt | anukrośanti kṣitayaḥ saṃgrāmeṣu | bhara iti saṃgrāmanāma | bharatervā | haratervā | nīcāyamānaṃ nīcairayamānam | nīcairnicitaṃ bhavati | uccairuccitaṃ bhavati | jastamiva śyenam | śyenaḥ śaṃsanīyaṃ gacchati | śravaścācchā paśumacca | yūtham śravaścāpi paśumacca yūtham | praśaṃsāṃ ca yūthaṃ ca | dhanaṃ ca yūthaṃ ceti vā | yūthaṃ yauteḥ | samāyutaṃ bhavati | indhāna enaṃ jarate svādhīḥ | gṛṇāti | mandī mandateḥ stutikarmaṇaḥ | pra mandine pitumadarcatā vacaḥ | prārcata mandine pitumadvacaḥ | gauriti vyākhyātaḥ

4.25

अत्राह गोर॑मन्वत नाम त्वष्टुरपीच्यम् । इत्था चन्द्रमसो गृहे ॥ अत्र ह गोः सममंसतादित्यरश्मयः स्वं नाम । अपीच्यमपचितम् । अपगतम् । अपिहितम् । अन्तर्हितं वा । अमुत्र चन्द्रमसो गृहे । गातुर्व्याख्यातः । गातुं कृणवन्नुषसो जनाय । इत्यपि निगमो भवति । दंसयः कर्माणि । दंसयन्ति एनानि । कुत्साय मन्म॑न्नह्यश्च दंसयः । इत्यपि निगमो भवति । स तूताव नैनमश्नोत्यंहतिः । स तुताव नैनमंहतिरश्नोति । अंहतिश्चांहश्चांहुश्च हन्तेः । निरूढोपधात् । विपरीतात् । बृहस्पते॒ चय॑से इत्पियारुम् । बृहस्पते यच्चातयसि देवपीयुम् । पीयतिर्हिँसाकर्मा । वियुते द्यावापृथिव्यौ । वियवनात् समान्या वियुते दूरेअन्ते । समानं सम्मानमात्रं भवति । मात्रा मानात् । दूरं व्याख्यातम् । अन्तोऽततः । ऋधगिति पृथग्भावस्य प्रवचनं भवति । अथाप्यृध्नोत्यर्थे दृश्यते । ऋधगया ऋधगुताशमिष्ठाः । ऋध्नुवन्नयाक्षीः । ऋध्नुवन्नशमिष्ठा इति च । अस्या इति चास्येति चोदात्तं प्रथमादेशे । अनुदात्तमन्वादेशे । तीव्रार्थतरमुदात्तम् । अल्पीयोऽर्थतरमनुदात्तम् । अस्या ऊ षु ण उप सातये भुवोऽहेळमानो ररिवाँ अजाश्व । श्रवस्यतामजाश्व । अस्यै नः सातय उपभव । अहेळमानोऽक्रुध्यन् । ररिवान् । रातिरभ्यस्तः । अजाश्वेति पूषणमाह । अजाश्व अजा अजनाः । अथानुदात्तम् । दीर्घायुरस्या यः पतिर्जीवाति शरदः शतम् । दीर्घायुरस्या यः पतिर्जीवतु स शरदः शतम् । शरच्छृता अस्यामोषधयो भवन्ति । शीर्णा आप इति वा । अस्येत्यस्या इत्येतेन व्याख्यातम्

atrāha goramanvata nāma tvaṣṭurapīcyam | itthā candramaso gṛhe || atra ha goḥ samamaṃsatādityaraśmayaḥ svaṃ nāma | apīcyamapacitam | apagatam | apihitam | antarhitaṃ vā | amutra candramaso gṛhe | gāturvyākhyātaḥ | gātuṃ kṛṇavannuṣaso janāya | ityapi nigamo bhavati | daṃsayaḥ karmāṇi | daṃsayanti enāni | kutsāya manmannahyaśca daṃsayaḥ | ityapi nigamo bhavati | sa tūtāva nainamaśnotyaṃhatiḥ | sa tutāva nainamaṃhatiraśnoti | aṃhatiścāṃhaścāṃhuśca hanteḥ | nirūḍhopadhāt | viparītāt | bṛhaspate cayase itpiyārum | bṛhaspate yaccātayasi devapīyum | pīyatirhim̐sākarmā | viyute dyāvāpṛthivyau | viyavanāt samānyā viyute dūreante | samānaṃ sammānamātraṃ bhavati | mātrā mānāt | dūraṃ vyākhyātam | anto'tataḥ | ṛdhagiti pṛthagbhāvasya pravacanaṃ bhavati | athāpyṛdhnotyarthe dṛśyate | ṛdhagayā ṛdhagutāśamiṣṭhāḥ | ṛdhnuvannayākṣīḥ | ṛdhnuvannaśamiṣṭhā iti ca | asyā iti cāsyeti codāttaṃ prathamādeśe | anudāttamanvādeśe | tīvrārthataramudāttam | alpīyo'rthataramanudāttam | asyā ū ṣu ṇa upa sātaye bhuvo'heḷamāno rarivām̐ ajāśva | śravasyatāmajāśva | asyai naḥ sātaya upabhava | aheḷamāno'krudhyan | rarivān | rātirabhyastaḥ | ajāśveti pūṣaṇamāha | ajāśva ajā ajanāḥ | athānudāttam | dīrghāyurasyā yaḥ patirjīvāti śaradaḥ śatam | dīrghāyurasyā yaḥ patirjīvatu sa śaradaḥ śatam | śaracchṛtā asyāmoṣadhayo bhavanti | śīrṇā āpa iti vā | asyetyasyā ityetena vyākhyātam

4.26

अस्य वामस्य पलितस्य होतुस्तस्य भ्राता मध्यमो अस्त्यश्नः । तृतीयो भ्राता घृतपृष्ठो अस्यात्रापश्यं विश्पतिं सप्तपुत्रम् ॥ अस्य वामस्य वननीयस्य । पलितस्य पालयितुः । होतुर्ह्वातव्यस्य । तस्य भ्राता मध्यमोऽस्त्यशनः । भ्राता भरतेर्हरतिकर्मणः । हरते भागं भर्तव्यो भवतीति वा । तृतीयो भ्राता घृतपृष्ठोऽस्यायमग्निः । तत्रापश्यं सर्वस्य पातारं वा पालयितारं वा । विश्पतिं सप्तपुत्रं सप्तमपुत्रं सर्पणपुत्रमिति वा । सप्त सृप्ता संख्या । सप्तादित्यरश्मय इति वदन्ति

asya vāmasya palitasya hotustasya bhrātā madhyamo astyaśnaḥ | tṛtīyo bhrātā ghṛtapṛṣṭho asyātrāpaśyaṃ viśpatiṃ saptaputram || asya vāmasya vananīyasya | palitasya pālayituḥ | hoturhvātavyasya | tasya bhrātā madhyamo'styaśanaḥ | bhrātā bharaterharatikarmaṇaḥ | harate bhāgaṃ bhartavyo bhavatīti vā | tṛtīyo bhrātā ghṛtapṛṣṭho'syāyamagniḥ | tatrāpaśyaṃ sarvasya pātāraṃ vā pālayitāraṃ vā | viśpatiṃ saptaputraṃ saptamaputraṃ sarpaṇaputramiti vā | sapta sṛptā saṃkhyā | saptādityaraśmaya iti vadanti

4.27

स॒प्त युञ्जन्ति रथमेकचक्रमेको अश्वो वहति सप्तनामा । त्रिनाभि चक्रमजर॑मन॒र्वं यत्रेमा विश्वा भुवनाधि तस्थुः ॥ सप्त युञ्जन्ति रथम् । एकचक्रमेकचारिणम् । चक्रं चकतेर्वा । चरतेर्वा । क्रामतेर्वा । एकोऽश्वो वहति सप्तनामादित्यः । सप्तास्मै रश्मयो रसानभिसन्नामयन्ति । सप्तैनमृषयः स्तुवन्तीति वा । इदमपीतरन्नामैतस्मादेव । अभिसन्नामात् । संवत्सरप्रधान उत्तरोऽर्धर्चः । त्रिनाभि चक्रम् । त्र्यृतुः संवत्सरः । ग्रीष्मो वर्षा हेमन्त इति । संवत्सरः संवसन्तेऽस्मिन्भूतानि । ग्रीष्मो ग्रस्यन्तेऽस्मिन्रसाः । वर्षा वर्षत्यासु पर्जन्यः । हेमन्तो हिमवान् । हिमं पुनर्हन्तेर्वा । हिनोतेर्वा । अजरमजरणधर्माणम् । अनर्वमप्रत्यृतमन्यस्मिन् । यत्रेमानि सर्वाणि भूतान्यभिसन्तिष्ठन्ते । तं संवत्सरं सर्वमात्राभिः स्तौति । पञ्चारे चक्रे परिवर्तमाने । इति पञ्चर्तुतया । पञ्चर्तवः संवत्सरस्य । इति च ब्राह्मणम् । हेमन्तशिशिरयोः समासेन । षळर आहुरर्पितम् । इति षळृतुतया । अराः प्रत्यृता नाभौ । षट्पुनः सहतेः । द्वादशारं नहि तज्जराय । द्वादश प्रधयश्चक्रमेकम् । इति मासानाम् । मासा मानात् । प्रधिः प्रहितो भवति । तस्मिन्त्साकं त्रिशता न शृङ्कवोऽर्पिताः षष्टिर्न चलाचलासः । षष्टिश्च ह वै त्रीणि च शतानि संवत्सरस्याहोरात्राः । इति च ब्राह्मणं समासेन । सप्त शतानि विंशतिश्च तस्थुः । सप्त च वै शतानि विंशतिश्च संवत्सरस्याहोरात्राः । इति च ब्राह्मणं विभागेन विभागेन

sapta yuñjanti rathamekacakrameko aśvo vahati saptanāmā | trinābhi cakramajaramanarvaṃ yatremā viśvā bhuvanādhi tasthuḥ || sapta yuñjanti ratham | ekacakramekacāriṇam | cakraṃ cakatervā | caratervā | krāmatervā | eko'śvo vahati saptanāmādityaḥ | saptāsmai raśmayo rasānabhisannāmayanti | saptainamṛṣayaḥ stuvantīti vā | idamapītarannāmaitasmādeva | abhisannāmāt | saṃvatsarapradhāna uttaro'rdharcaḥ | trinābhi cakram | tryṛtuḥ saṃvatsaraḥ | grīṣmo varṣā hemanta iti | saṃvatsaraḥ saṃvasante'sminbhūtāni | grīṣmo grasyante'sminrasāḥ | varṣā varṣatyāsu parjanyaḥ | hemanto himavān | himaṃ punarhantervā | hinotervā | ajaramajaraṇadharmāṇam | anarvamapratyṛtamanyasmin | yatremāni sarvāṇi bhūtānyabhisantiṣṭhante | taṃ saṃvatsaraṃ sarvamātrābhiḥ stauti | pañcāre cakre parivartamāne | iti pañcartutayā | pañcartavaḥ saṃvatsarasya | iti ca brāhmaṇam | hemantaśiśirayoḥ samāsena | ṣaḷara āhurarpitam | iti ṣaḷṛtutayā | arāḥ pratyṛtā nābhau | ṣaṭpunaḥ sahateḥ | dvādaśāraṃ nahi tajjarāya | dvādaśa pradhayaścakramekam | iti māsānām | māsā mānāt | pradhiḥ prahito bhavati | tasmintsākaṃ triśatā na śṛṅkavo'rpitāḥ ṣaṣṭirna calācalāsaḥ | ṣaṣṭiśca ha vai trīṇi ca śatāni saṃvatsarasyāhorātrāḥ | iti ca brāhmaṇaṃ samāsena | sapta śatāni viṃśatiśca tasthuḥ | sapta ca vai śatāni viṃśatiśca saṃvatsarasyāhorātrāḥ | iti ca brāhmaṇaṃ vibhāgena vibhāgena

अथ तृतीयोऽध्यायः

कर्मनामान्युत्तराणि षड्विंशतिः । कर्म कस्मात् । क्रियत इति सतः । अपत्यनामान्युत्तराणि पञ्चदश । अपत्यं कस्मात् । अपततं भवति । नानेन पततीति वा । तद्यथा जनयितुः प्रजा । एवमर्थीये ऋचा उदाहरिष्यामः

परिषद्यं ह्यरणस्य रेक्णो नित्य॑स्य रायः पतयः स्याम । न शेषो अग्ने अन्यजातमस्त्यचेतानस्य मा पथो वि दुक्षः ॥ परिहर्तव्यं हि नोपसर्तव्यम् । अरणस्य रेक्णः । अरणोऽपार्णो भवति । रेक्ण इति धननाम । रिच्यते प्रयतः । नित्यस्य रायः पतयः स्याम । पित्र्यस्येव धनस्य । न शेषोऽग्ने अन्यजातमस्ति । शेष इत्यपत्यनाम । शिष्यते प्रयतः । अचेतयमानस्य तत्प्रमत्तस्य भवति । मा नः पथो विदूदुष इति । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय

pariṣadyaṃ hyaraṇasya rekṇo nityasya rāyaḥ patayaḥ syāma | na śeṣo agne anyajātamastyacetānasya mā patho vi dukṣaḥ || parihartavyaṃ hi nopasartavyam | araṇasya rekṇaḥ | araṇo'pārṇo bhavati | rekṇa iti dhananāma | ricyate prayataḥ | nityasya rāyaḥ patayaḥ syāma | pitryasyeva dhanasya | na śeṣo'gne anyajātamasti | śeṣa ityapatyanāma | śiṣyate prayataḥ | acetayamānasya tatpramattasya bhavati | mā naḥ patho vidūduṣa iti | tasyottarā bhūyase nirvacanāya

न हि ग्रभायारणः सुशेवोऽन्योदर्यो मनसा मन्तवा उ । अधा चिदोकः पुनरित्स एत्या नो वाज्यभीषाळेतु नव्यः ॥ न हि ग्रहीतव्यो अरणः सुसुखतमोऽपि । अन्योदर्यो मनसापि न मन्तव्यः । ममायं पुत्रः इति । अथ स ओकः पुनरेव तदेति यत आगतो भवति । ओक इति निवासनामोच्यते । एतु नो वाजी वेजनवान् । अभिषहमाणः सपत्नान् । नवजातः स एव पुत्र इति । अथैतां दुहितृदायाद्य उदाहरन्ति । पुत्रदायाद्य इत्येके

na hi grabhāyāraṇaḥ suśevo'nyodaryo manasā mantavā u | adhā cidokaḥ punaritsa etyā no vājyabhīṣāḷetu navyaḥ || na hi grahītavyo araṇaḥ susukhatamo'pi | anyodaryo manasāpi na mantavyaḥ | mamāyaṃ putraḥ iti | atha sa okaḥ punareva tadeti yata āgato bhavati | oka iti nivāsanāmocyate | etu no vājī vejanavān | abhiṣahamāṇaḥ sapatnān | navajātaḥ sa eva putra iti | athaitāṃ duhitṛdāyādya udāharanti | putradāyādya ityeke

शासद्वह्निर्दुहितुर्नप्त्यंगाद्विद्वाँ ऋतस्य दीधितिं सपर्यन् । पिता यत्र दुहितुः सेकमृञ्जन्त्सं शग्म्येन मनसा दधन्वे ॥ प्रशास्ति वोळ्हा सन्तानकर्मणे दुहितुः पुत्रभावम् । दुहिता दुर्हिता । दूरे हिता । दोग्धेर्वा । नप्तारमुपागमत् । दौहित्रं पौत्रमिति । विद्वान् प्रजननयज्ञस्य । रेतसो वा । अङ्गादङ्गात्संभूतस्य हृदयादधिजातस्य मातरि प्रत्यृतस्य । विधानं पूजयन् । अविशेषेण मिथुनाः पुत्रा दायादा इति । तदेतदृक्छ्लोकाभ्यामभ्युक्तम् । अङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादधिजायसे । आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम् ॥ इति । अविशेषेण पुत्राणां दायो भवति धर्मतः । मिथुनानां विसर्गादौ मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ॥ न दुहितर इत्येके । तस्मात्पुमान् दायादोऽदायादा स्त्री । इति विज्ञायते । तस्मात्स्त्रियं जातां परास्यन्ति न पुमांसम् । इति च । स्त्रीणां दानविक्रयातिसर्गा विद्यन्ते न पुंसः । पुंसोऽपीत्येके । शौनःशेपे दर्शनात् । अभ्रातृमतीवाद इत्यपरम् । अमूर्या यन्ति जामयः सर्वा लोहितवाससः अभ्रातर इव योषास्तिष्ठन्ति हतवर्त्मनः ॥ अभ्रातृका इव योषास्तिष्ठन्ति सन्तानकर्मणे पिण्डदानाय हतवर्त्मानः । इत्यभ्रातृकाया अनिर्वाह औपमिकः । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय

śāsadvahnirduhiturnaptyaṃgādvidvām̐ ṛtasya dīdhitiṃ saparyan | pitā yatra duhituḥ sekamṛñjantsaṃ śagmyena manasā dadhanve || praśāsti voḷhā santānakarmaṇe duhituḥ putrabhāvam | duhitā durhitā | dūre hitā | dogdhervā | naptāramupāgamat | dauhitraṃ pautramiti | vidvān prajananayajñasya | retaso vā | aṅgādaṅgātsaṃbhūtasya hṛdayādadhijātasya mātari pratyṛtasya | vidhānaṃ pūjayan | aviśeṣeṇa mithunāḥ putrā dāyādā iti | tadetadṛkchlokābhyāmabhyuktam | aṅgādaṅgātsaṃbhavasi hṛdayādadhijāyase | ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatam || iti | aviśeṣeṇa putrāṇāṃ dāyo bhavati dharmataḥ | mithunānāṃ visargādau manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt || na duhitara ityeke | tasmātpumān dāyādo'dāyādā strī | iti vijñāyate | tasmātstriyaṃ jātāṃ parāsyanti na pumāṃsam | iti ca | strīṇāṃ dānavikrayātisargā vidyante na puṃsaḥ | puṃso'pītyeke | śaunaḥśepe darśanāt | abhrātṛmatīvāda ityaparam | amūryā yanti jāmayaḥ sarvā lohitavāsasaḥ abhrātara iva yoṣāstiṣṭhanti hatavartmanaḥ || abhrātṛkā iva yoṣāstiṣṭhanti santānakarmaṇe piṇḍadānāya hatavartmānaḥ | ityabhrātṛkāyā anirvāha aupamikaḥ | tasyottarā bhūyase nirvacanāya

अभ्रातेव पुंस एति प्रतीची गर्तारुगिव सनये धनानाम् । जायेव पत्य उशती सुवासा उषा हस्रेव नि रिणीते अप्सः ॥ अभ्रातृकेव पुंसः पितॄनेत्यभिमुखी सन्तानकर्मणे पिण्डदानाय न पतिम् । गर्तारोहिणीव धनलाभाय दाक्षिणाजी । गतेः सभास्थाणुः । गृणातेः । सत्यसङ्गरो भवति । तं तत्र यापुत्रा यापतिका सारोहति । तां तत्राक्षेणाघ्नन्ति । सा रिक्थं लभते । श्मशानसंचयोऽपि गर्त उच्यते । गुरतेः । अपगूर्णो भवति । श्मशानं श्मशयनम् । श्म शरीरम् । शरीरं शृणातेः । शम्नातेर्वा । श्मश्रु लोम । श्मनि श्रितं भवति । लोम लुनातेर्वा । लीयतेर्वा । नोपरस्याविष्कुर्याद् यदुपरस्याविष्कुर्याद् गर्तेष्ठाः स्यात्प्रमायुको यजमानः । इत्यपि निगमो भवति । रथोऽपि गर्त उच्यते । गृणातेः स्तुतिकर्मणः । स्तुततमं यानम् । आ रोहथो वरुण मित्र गर्तम् । इत्यपि निगमो भवति । जायेव पत्ये कामयमाना सुवासा ऋतुकालेषूषा हसनेव दन्तान्विवृणुते रूपाणीति । चतस्र उपमाः । नाभ्रात्रीमुपयच्छेत तोकं ह्यस्य तद् भवति । इत्यभ्रातृकाया उपयमनप्रतिषेधः प्रत्यक्षः । पितुश्च पुत्रभावः । पिता यत्र दुहितुरप्रत्ताया रेतःसेकं प्रार्जयति । संदधात्यात्मानं संगमेन मनसेति । अथैतां जाम्या रिक्थप्रतिषेध उदाहरन्ति । ज्येष्ठं पुत्रिकाया इत्येके

abhrāteva puṃsa eti pratīcī gartārugiva sanaye dhanānām | jāyeva patya uśatī suvāsā uṣā hasreva ni riṇīte apsaḥ || abhrātṛkeva puṃsaḥ pitṝnetyabhimukhī santānakarmaṇe piṇḍadānāya na patim | gartārohiṇīva dhanalābhāya dākṣiṇājī | gateḥ sabhāsthāṇuḥ | gṛṇāteḥ | satyasaṅgaro bhavati | taṃ tatra yāputrā yāpatikā sārohati | tāṃ tatrākṣeṇāghnanti | sā rikthaṃ labhate | śmaśānasaṃcayo'pi garta ucyate | gurateḥ | apagūrṇo bhavati | śmaśānaṃ śmaśayanam | śma śarīram | śarīraṃ śṛṇāteḥ | śamnātervā | śmaśru loma | śmani śritaṃ bhavati | loma lunātervā | līyatervā | noparasyāviṣkuryād yaduparasyāviṣkuryād garteṣṭhāḥ syātpramāyuko yajamānaḥ | ityapi nigamo bhavati | ratho'pi garta ucyate | gṛṇāteḥ stutikarmaṇaḥ | stutatamaṃ yānam | ā rohatho varuṇa mitra gartam | ityapi nigamo bhavati | jāyeva patye kāmayamānā suvāsā ṛtukāleṣūṣā hasaneva dantānvivṛṇute rūpāṇīti | catasra upamāḥ | nābhrātrīmupayaccheta tokaṃ hyasya tad bhavati | ityabhrātṛkāyā upayamanapratiṣedhaḥ pratyakṣaḥ | pituśca putrabhāvaḥ | pitā yatra duhituraprattāyā retaḥsekaṃ prārjayati | saṃdadhātyātmānaṃ saṃgamena manaseti | athaitāṃ jāmyā rikthapratiṣedha udāharanti | jyeṣṭhaṃ putrikāyā ityeke

न जामये तान्वो रिक्थमारैक् चकार गर्भं सनितुर्निधानम् । यदी मातरो जनय॑न्त वह्निम॒न्यः कर्ता सुकृतोरन्य ऋन्धन् ॥ न जामये भगिन्यै । जामिरन्येऽस्यां जनयन्ति जामपत्यम् । जमतेर्वा स्याद्गतिकर्मणः । निर्गमनप्राया भवति । तान्व आत्मजः पुत्रः । रिक्थं प्रारिचत् प्रादात् । चकारैनां गर्भनिधानीम् । सनितुर्हस्तग्राहस्य । यदी मातरो जनयन्त । वह्निं पुत्रम् । अवह्निं च स्त्रियम् । अन्यतरः सन्तानकर्ता भवति पुमान्दायादः । अन्यतरोऽर्द्धयित्वा जामिः प्रदीयते परस्मै

na jāmaye tānvo rikthamāraik cakāra garbhaṃ saniturnidhānam | yadī mātaro janayanta vahnimanyaḥ kartā sukṛtoranya ṛndhan || na jāmaye bhaginyai | jāmiranye'syāṃ janayanti jāmapatyam | jamatervā syādgatikarmaṇaḥ | nirgamanaprāyā bhavati | tānva ātmajaḥ putraḥ | rikthaṃ prāricat prādāt | cakāraināṃ garbhanidhānīm | saniturhastagrāhasya | yadī mātaro janayanta | vahniṃ putram | avahniṃ ca striyam | anyataraḥ santānakartā bhavati pumāndāyādaḥ | anyataro'rddhayitvā jāmiḥ pradīyate parasmai

मनुष्यनामान्युत्तराणि पञ्चविंशतिः ।। मनुष्याः कस्मात् । मत्वा कर्माणि सीव्यन्ति । मनस्यमानेन सृष्टाः । मनस्यतिः पुनर्मनस्वीभावे । मनोरपत्यम् । मनुषो वा । तत्र पञ्चजना इत्येतस्य निगमा भवन्ति

manuṣyanāmānyuttarāṇi pañcaviṃśatiḥ || manuṣyāḥ kasmāt | matvā karmāṇi sīvyanti | manasyamānena sṛṣṭāḥ | manasyatiḥ punarmanasvībhāve | manorapatyam | manuṣo vā | tatra pañcajanā ityetasya nigamā bhavanti

तदद्य वाचः प्रथमं मंसीय येनासुराँ अभि देवा असाम । ऊर्जाद उत यज्ञियासः पञ्चजना मम होत्रं जुषध्वम् ॥ तदद्यवाचः परमं मंसीय येनासुरानभिभवेम देवाः । असुरा असुरताः । स्थानेष्वस्ताः । स्थानेभ्य इति वा । अपि वासुरिति प्राणनाम । अस्तः शरीरे भवति । तेन तद्वन्तः । सोर्देवानसृजत तत् सुराणां सुरत्वम् । असोरसुरानसृजत तदसुराणामसुरत्वम् । इति विज्ञायते । ऊर्जाद उत यज्ञियासः । अन्नादाश्च यज्ञियाश्च । ऊर्गित्यन्ननाम । ऊर्जयतीति सतः । पक्वं सुप्रवृक्णमिति वा । पञ्चजना मम होत्रं जुषध्वम् । गन्धर्वाः पितरो देवा असुरा रक्षांसीत्येके । चत्वारो वर्णा निषादः पञ्चम इत्यौपमन्यवः । निषादः कस्मात् । निषदनो भवति । निषण्णमस्मिन्पापकमिति नैरुक्ताः । यत्पाञ्चजन्यया विशा । पञ्चजनीनया विशा । पञ्च पृक्ता संख्या । स्त्रीपुंनपुंसकेष्वविशिष्टा । बाहुनामान्युत्तराणि द्वादश । बाहुः कस्मात् । प्रबाधत आभ्यां कर्माणि । अङ्गुलिनामान्युत्तराणि द्वाविंशतिः । अङ्गुल्यः कस्मात् । अग्रगामिन्यो भवन्तीति वा । अग्रगालिन्यो भवन्तीति वा । अग्रकारिण्यो भवन्तीति वा (अग्रसारिण्यो भवन्तीति वा ) अङ्कना भवन्तीति वा । अञ्चना भवन्तीति वा । अपि वाभ्यञ्जनादेव स्युः । तासामेषा भवति

tadadya vācaḥ prathamaṃ maṃsīya yenāsurām̐ abhi devā asāma | ūrjāda uta yajñiyāsaḥ pañcajanā mama hotraṃ juṣadhvam || tadadyavācaḥ paramaṃ maṃsīya yenāsurānabhibhavema devāḥ | asurā asuratāḥ | sthāneṣvastāḥ | sthānebhya iti vā | api vāsuriti prāṇanāma | astaḥ śarīre bhavati | tena tadvantaḥ | sordevānasṛjata tat surāṇāṃ suratvam | asorasurānasṛjata tadasurāṇāmasuratvam | iti vijñāyate | ūrjāda uta yajñiyāsaḥ | annādāśca yajñiyāśca | ūrgityannanāma | ūrjayatīti sataḥ | pakvaṃ supravṛkṇamiti vā | pañcajanā mama hotraṃ juṣadhvam | gandharvāḥ pitaro devā asurā rakṣāṃsītyeke | catvāro varṇā niṣādaḥ pañcama ityaupamanyavaḥ | niṣādaḥ kasmāt | niṣadano bhavati | niṣaṇṇamasminpāpakamiti nairuktāḥ | yatpāñcajanyayā viśā | pañcajanīnayā viśā | pañca pṛktā saṃkhyā | strīpuṃnapuṃsakeṣvaviśiṣṭā | bāhunāmānyuttarāṇi dvādaśa | bāhuḥ kasmāt | prabādhata ābhyāṃ karmāṇi | aṅgulināmānyuttarāṇi dvāviṃśatiḥ | aṅgulyaḥ kasmāt | agragāminyo bhavantīti vā | agragālinyo bhavantīti vā | agrakāriṇyo bhavantīti vā (agrasāriṇyo bhavantīti vā ) aṅkanā bhavantīti vā | añcanā bhavantīti vā | api vābhyañjanādeva syuḥ | tāsāmeṣā bhavati

दशाऽवनिभ्यो दशकक्ष्येभ्यो दशयोक्त्रेभ्यो दशयोजनेभ्यः । दशाभीशुभ्यो अर्चताजरेभ्यो दश धुरो दश युक्ता वहद्भ्यः ॥ अवनयोऽङ्गुल्यो भवन्ति । अवन्ति कर्माणि । कक्ष्याः प्रकाशयन्ति कर्माणि । योक्त्राणि योजनानीति व्याख्यातम् । अभीशवोऽभ्यश्रुवते कर्माणि । दशधुरो दश युक्ता वहद्भ्यः । धूर्धूर्वतेर्वधकर्मणः । इयमपीतरा धूरेतस्मादेव । विहन्ति वहम् । धारयतेर्वा । कान्तिकर्माण उत्तरे धातवोऽष्टादश । अन्ननामान्युत्तराण्यष्टाविंशतिः । अन्नं कस्मात् । आनतं भूतेभ्यः । अत्तेर्वा । अत्तिकर्माण उत्तरे धातवो दश । बलनामान्युत्तराण्यष्टाविंशतिः । बलं कस्मात् । बलं भरं भवति । बिभर्तेः । धननामान्युत्तराण्यष्टाविंशतिरेव । धनं कस्मात् । धिनोतीति सतः । गोनामान्युत्तराणि नव । क्रुध्यतिकर्माण उत्तरे धातवो दश । क्रोधनामान्युत्तराण्येकादश । गतिकर्माण उत्तरे धातवो द्वाविंशशतम् । क्षिप्रनामान्युत्तराणि षड्विंशतिः । क्षिप्रं कस्मात् । संक्षिप्तो विकर्षः । अन्तिकनामान्युत्तराण्येकादश । अन्तिकं कस्मात् । आनीतं भवति । संग्रामनामान्युत्तराणि षट्चत्वारिंशत् । संग्रामः कस्मात् । संगमनाद्वा । संगरणाद्वा । संगतौ ग्रामाविति वा । तत्र खल इत्येतस्य निगमा भवन्ति

daśā'vanibhyo daśakakṣyebhyo daśayoktrebhyo daśayojanebhyaḥ | daśābhīśubhyo arcatājarebhyo daśa dhuro daśa yuktā vahadbhyaḥ || avanayo'ṅgulyo bhavanti | avanti karmāṇi | kakṣyāḥ prakāśayanti karmāṇi | yoktrāṇi yojanānīti vyākhyātam | abhīśavo'bhyaśruvate karmāṇi | daśadhuro daśa yuktā vahadbhyaḥ | dhūrdhūrvatervadhakarmaṇaḥ | iyamapītarā dhūretasmādeva | vihanti vaham | dhārayatervā | kāntikarmāṇa uttare dhātavo'ṣṭādaśa | annanāmānyuttarāṇyaṣṭāviṃśatiḥ | annaṃ kasmāt | ānataṃ bhūtebhyaḥ | attervā | attikarmāṇa uttare dhātavo daśa | balanāmānyuttarāṇyaṣṭāviṃśatiḥ | balaṃ kasmāt | balaṃ bharaṃ bhavati | bibharteḥ | dhananāmānyuttarāṇyaṣṭāviṃśatireva | dhanaṃ kasmāt | dhinotīti sataḥ | gonāmānyuttarāṇi nava | krudhyatikarmāṇa uttare dhātavo daśa | krodhanāmānyuttarāṇyekādaśa | gatikarmāṇa uttare dhātavo dvāviṃśaśatam | kṣipranāmānyuttarāṇi ṣaḍviṃśatiḥ | kṣipraṃ kasmāt | saṃkṣipto vikarṣaḥ | antikanāmānyuttarāṇyekādaśa | antikaṃ kasmāt | ānītaṃ bhavati | saṃgrāmanāmānyuttarāṇi ṣaṭcatvāriṃśat | saṃgrāmaḥ kasmāt | saṃgamanādvā | saṃgaraṇādvā | saṃgatau grāmāviti vā | tatra khala ityetasya nigamā bhavanti

अभी३दमेकमेको अस्मि निष्षाळभी द्वा किमु त्रयः करन्ति । खले न पर्षान्प्रति हन्मि भूरि किं मा निन्दन्ति शत्रवोऽनिन्द्राः ॥ अभिभवामीदमेकमेकः । अस्मि निष्षहमाणः । सपत्नानभिभवामि । द्वौ किं मा त्रयः कुर्वन्ति । एक इता संख्या । द्वौ द्रुततरा संख्या । त्रयस्तीर्णतमा संख्या । चत्वारश्चलिततमा संख्या । अष्टावश्नोतेः । नव न वननीया । नावाप्ता वा । दश दस्ता । दृष्टार्था वा । विंशतिर्द्विदशतः । शतं दशदशतः । सहस्रं सहस्वत् । अयुतं प्रयुतं नियुतं तत्तदभ्यस्तम् । अर्बुदो मेघो भवति । अरणमम्बु । तद्दः । अम्बुदो अम्बुमद्भातीति वा । अम्बुमद्भवतीति वा । स यथा महान्बहुर्भवति वर्षंस्तदिवार्बुदम् । खले न पर्षान्प्रति हन्मि भूरि । खल इव पर्षान् प्रतिहन्मि भूरि । खल इति संग्रामनाम । खलतेर्वा । स्खलतेर्वा । अयमपीतरः खल एतस्मादेव । समास्कन्नो भवति । किं मा निन्दन्ति शत्रवोऽनिन्द्राः । य इन्द्रं न विदुः । इन्द्रो ह्यहमस्मि । अनिन्द्रा इतर इति वा । व्याप्तिकर्माण उत्तरे धातवो दश । तत्र द्वे नामनी आक्षाण आश्नुवानः । आपान आप्नुवानः । वधकर्माण उत्तरे धातवस्त्रयस्त्रिंशत् । तत्र वियात इत्येतद् वियातयत इति वा । वियातयेति वा । आखण्डल प्र हूयसे । आखण्डयितः । खण्डं खण्डयतेः । तळिदित्यन्तिकवधयोः संसृष्टकर्म । ताळयतीति सतः

abhī3damekameko asmi niṣṣāḷabhī dvā kimu trayaḥ karanti | khale na parṣānprati hanmi bhūri kiṃ mā nindanti śatravo'nindrāḥ || abhibhavāmīdamekamekaḥ | asmi niṣṣahamāṇaḥ | sapatnānabhibhavāmi | dvau kiṃ mā trayaḥ kurvanti | eka itā saṃkhyā | dvau drutatarā saṃkhyā | trayastīrṇatamā saṃkhyā | catvāraścalitatamā saṃkhyā | aṣṭāvaśnoteḥ | nava na vananīyā | nāvāptā vā | daśa dastā | dṛṣṭārthā vā | viṃśatirdvidaśataḥ | śataṃ daśadaśataḥ | sahasraṃ sahasvat | ayutaṃ prayutaṃ niyutaṃ tattadabhyastam | arbudo megho bhavati | araṇamambu | taddaḥ | ambudo ambumadbhātīti vā | ambumadbhavatīti vā | sa yathā mahānbahurbhavati varṣaṃstadivārbudam | khale na parṣānprati hanmi bhūri | khala iva parṣān pratihanmi bhūri | khala iti saṃgrāmanāma | khalatervā | skhalatervā | ayamapītaraḥ khala etasmādeva | samāskanno bhavati | kiṃ mā nindanti śatravo'nindrāḥ | ya indraṃ na viduḥ | indro hyahamasmi | anindrā itara iti vā | vyāptikarmāṇa uttare dhātavo daśa | tatra dve nāmanī ākṣāṇa āśnuvānaḥ | āpāna āpnuvānaḥ | vadhakarmāṇa uttare dhātavastrayastriṃśat | tatra viyāta ityetad viyātayata iti vā | viyātayeti vā | ākhaṇḍala pra hūyase | ākhaṇḍayitaḥ | khaṇḍaṃ khaṇḍayateḥ | taḷidityantikavadhayoḥ saṃsṛṣṭakarma | tāḷayatīti sataḥ

त्वया वयं सुवृधा ब्रह्मणस्पते स्पार्हा वसु मनुष्या ददीमहि । या नो दूरे तळितो या अरातयोऽभि सन्ति जम्भया ता अनप्नसः ॥ त्वया वयं सुवर्धयित्रा ब्रह्मणस्पते स्पृहणीयानि वसूनि मनुष्येभ्य आददीमहि । याश्च नो दूरे तळितो याश्चान्तिके । अरातयोऽदानकर्माणो वा । अदानप्रज्ञा वा । जम्भय ता अनप्नसः । अप्न इति रूपनाम । आप्नोतीति सतः । विद्युत्तळिद्भवतीति शाकपूणिः । सा ह्यवताळयति । दूराच्च दृश्यते । अपि त्विदमन्तिकनामैवाभिप्रेतं स्यात् । दूरे चित्सन्तळिदिवाति रोचसे । दूरेऽपि सन्नन्तिक इव संदृश्यस इति । वज्रनामान्युत्तराण्यष्टादश । वज्रः कस्मात् । वर्जयतीति सतः । तत्र कुत्स इत्येतत् कृन्ततेः । ऋषिः कुत्सो भवति । कर्ता स्तोमानामित्यौपमन्यवः । अथाप्यस्य वधकर्मैव भवति । तत्सख इन्द्रः शुष्णं जघानेति । ऐश्वर्यकर्माण उत्तरे धातवश्चत्वारः ॥ ईश्वरनामान्युत्तराणि चत्वारि । तत्रेन इत्येतत् सनित ऐश्वर्येणेति वा । सनितमनेनैश्वर्यमिति वा

tvayā vayaṃ suvṛdhā brahmaṇaspate spārhā vasu manuṣyā dadīmahi | yā no dūre taḷito yā arātayo'bhi santi jambhayā tā anapnasaḥ || tvayā vayaṃ suvardhayitrā brahmaṇaspate spṛhaṇīyāni vasūni manuṣyebhya ādadīmahi | yāśca no dūre taḷito yāścāntike | arātayo'dānakarmāṇo vā | adānaprajñā vā | jambhaya tā anapnasaḥ | apna iti rūpanāma | āpnotīti sataḥ | vidyuttaḷidbhavatīti śākapūṇiḥ | sā hyavatāḷayati | dūrācca dṛśyate | api tvidamantikanāmaivābhipretaṃ syāt | dūre citsantaḷidivāti rocase | dūre'pi sannantika iva saṃdṛśyasa iti | vajranāmānyuttarāṇyaṣṭādaśa | vajraḥ kasmāt | varjayatīti sataḥ | tatra kutsa ityetat kṛntateḥ | ṛṣiḥ kutso bhavati | kartā stomānāmityaupamanyavaḥ | athāpyasya vadhakarmaiva bhavati | tatsakha indraḥ śuṣṇaṃ jaghāneti | aiśvaryakarmāṇa uttare dhātavaścatvāraḥ || īśvaranāmānyuttarāṇi catvāri | tatrena ityetat sanita aiśvaryeṇeti vā | sanitamanenaiśvaryamiti vā

यत्रा सुपर्णा अमृतस्य भागमनिमेषं विदथाभि स्वरन्ति । इनो विश्वस्य भुवनस्य गोपाः स मा धीरः पाकमत्रा विवेश ॥ यत्र सुपर्णाः सुपतना आदित्यरश्मयः । अमृतस्य भागमुदकस्य । अनिमिषन्तो वेदनेनाभिस्वरन्तीति वा । अभिप्रयन्तीति वा । ईश्वरः सर्वेषां भूतानां गोपायितादित्यः । स मा धीरः पाकमत्रा विवेशेति । धीरो धीमान् । पाकः पक्तव्यो भवति । विपक्वप्रज्ञ आदित्यः ।। इत्युपनिषद्वर्णो भवति । इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् । यत्र सुपतनानीन्द्रियाणि । अमृतस्य भागं ज्ञानस्य । अनिमिषन्तो वेदनेनाभिस्वरन्तीति वा । अभिप्रयन्तीति वा । ईश्वरः सर्वेषामिन्द्रियाणां गोपायितात्मा । स मा धीरः पाकमत्रा विवेशेति । धीरो धीमान् । पाकः पक्तव्यो भवति । विपक्वप्रज्ञ आत्मा । इत्यात्मगतिमाचष्टे

yatrā suparṇā amṛtasya bhāgamanimeṣaṃ vidathābhi svaranti | ino viśvasya bhuvanasya gopāḥ sa mā dhīraḥ pākamatrā viveśa || yatra suparṇāḥ supatanā ādityaraśmayaḥ | amṛtasya bhāgamudakasya | animiṣanto vedanenābhisvarantīti vā | abhiprayantīti vā | īśvaraḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ gopāyitādityaḥ | sa mā dhīraḥ pākamatrā viveśeti | dhīro dhīmān | pākaḥ paktavyo bhavati | vipakvaprajña ādityaḥ || ityupaniṣadvarṇo bhavati | ityadhidaivatam | athādhyātmam | yatra supatanānīndriyāṇi | amṛtasya bhāgaṃ jñānasya | animiṣanto vedanenābhisvarantīti vā | abhiprayantīti vā | īśvaraḥ sarveṣāmindriyāṇāṃ gopāyitātmā | sa mā dhīraḥ pākamatrā viveśeti | dhīro dhīmān | pākaḥ paktavyo bhavati | vipakvaprajña ātmā | ityātmagatimācaṣṭe

बहुनामान्युत्तराणि द्वादश । बहुः कस्मात् । प्रभवतीति सतः ॥ ह्रस्वनामान्युत्तराण्येकादश । ह्रस्वो ह्रसतेः । महन्नामान्युत्तराणि पञ्चविंशतिः । महान् कस्मात् । मानेनान्याञ्जहातीति शाकपूणिः । मंहनीयो भवतीति वा । बहु ववक्षिथ विवक्षस इत्येते वक्तेर्वा वहतेर्वा साभ्यासात् । गृहनामान्युत्तराणि द्वाविंशतिः । गृहाः कस्मात् । गृह्णन्तीति सताम् । परिचरणकर्माण उत्तरे धातवो दश । सुखनामान्युत्तराणि विंशतिः । सुखं कस्मात् । सुहितं खेभ्यः । खं पुनः खनतेः । रूपनामान्युत्तराणि षोडश । रूपं रोचतेः । प्रशस्यनामान्युत्तराणि दश । प्रज्ञानामान्युत्तराण्येकादश । सत्यनामान्युत्तराणि षट् । सत्यं कस्मात् । सत्सु तायते । सत्प्रभवं भवतीति वा । अष्टा उत्तराणि पदानि पश्यतिकर्माण उत्तरे धातवश्चायतिप्रभृतीनि च । नामान्यामिश्राणि । नवोत्तराणि पदानि सर्वपदसमाम्नानाय । अथात उपमाः । यदतत्तत्सदृशमिति गार्ग्यः । तदासां कर्म । ज्यायसा वा गुणेन प्रख्याततमेन वा कनीयांसं वाप्रख्यातं वोपमिमीते । अथापि कनीयसा ज्यायांसम्

bahunāmānyuttarāṇi dvādaśa | bahuḥ kasmāt | prabhavatīti sataḥ || hrasvanāmānyuttarāṇyekādaśa | hrasvo hrasateḥ | mahannāmānyuttarāṇi pañcaviṃśatiḥ | mahān kasmāt | mānenānyāñjahātīti śākapūṇiḥ | maṃhanīyo bhavatīti vā | bahu vavakṣitha vivakṣasa ityete vaktervā vahatervā sābhyāsāt | gṛhanāmānyuttarāṇi dvāviṃśatiḥ | gṛhāḥ kasmāt | gṛhṇantīti satām | paricaraṇakarmāṇa uttare dhātavo daśa | sukhanāmānyuttarāṇi viṃśatiḥ | sukhaṃ kasmāt | suhitaṃ khebhyaḥ | khaṃ punaḥ khanateḥ | rūpanāmānyuttarāṇi ṣoḍaśa | rūpaṃ rocateḥ | praśasyanāmānyuttarāṇi daśa | prajñānāmānyuttarāṇyekādaśa | satyanāmānyuttarāṇi ṣaṭ | satyaṃ kasmāt | satsu tāyate | satprabhavaṃ bhavatīti vā | aṣṭā uttarāṇi padāni paśyatikarmāṇa uttare dhātavaścāyatiprabhṛtīni ca | nāmānyāmiśrāṇi | navottarāṇi padāni sarvapadasamāmnānāya | athāta upamāḥ | yadatattatsadṛśamiti gārgyaḥ | tadāsāṃ karma | jyāyasā vā guṇena prakhyātatamena vā kanīyāṃsaṃ vāprakhyātaṃ vopamimīte | athāpi kanīyasā jyāyāṃsam

तनूत्यजेव तस्करा वनर्गू रशनाभिर्दशभिरभ्य॑धीताम् ॥ तनूत्यक् तनूत्यक्ता । वनर्गू वनगामिनौ । अग्निमन्थनौ बाहू तस्कराभ्यामुपमिमीते । तस्करस्तत्करोति यत्पापकमिति नैरुक्ताः । तनोतेर्वा स्यात् । सन्ततकर्मा भवति । अहोरात्रकर्मा वा । रशनाभिर्दशभिरभ्यधीताम् । अभ्यधाताम् । ज्यायांस्तत्र गुणोऽभिप्रेतः

tanūtyajeva taskarā vanargū raśanābhirdaśabhirabhyadhītām || tanūtyak tanūtyaktā | vanargū vanagāminau | agnimanthanau bāhū taskarābhyāmupamimīte | taskarastatkaroti yatpāpakamiti nairuktāḥ | tanotervā syāt | santatakarmā bhavati | ahorātrakarmā vā | raśanābhirdaśabhirabhyadhītām | abhyadhātām | jyāyāṃstatra guṇo'bhipretaḥ

कुह स्विद् दोषा कुह वस्तोरश्विना कुहाभिपित्वं करतः कुहोषतुः । को वां शयुत्रा विधवेव देवरं मर्यं न योषा कृणुते स॒धस्थ आ ॥ क स्विद्रात्रौ भवथः क्व दिवा । क्वाभिप्राप्तिं कुरुथः । क्व वसथः । को वां शयने विधवेव देवरम् । देवरः कस्मात् । द्वितीयो वर उच्यते । विधवा विधातृका भवति । विधवनाद्वा । विधावनाद्वेति चर्मशिराः । अपि वा धव इति मनुष्यनाम । तद्वियोगाद्विधवा । देवरो दीव्यतिकर्मा । मर्यो मनुष्यो मरणधर्मा । योषा यौतेः । आकुरुते सधस्थाने ।। अथ निपाताः पुरस्तादेव व्याख्याताः । यथेति कर्मोपमा । यथा वातो यथा वनं यथा समुद्र एजति ॥ भ्राज॑न्तो अग्नयो यथा ॥ आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीवगृभो यथा ॥ आत्माततेर्वा । आप्तेर्वा । अपि वाप्त इव स्यात् । यावद् व्याप्तिभूत इति । अग्निर्न ये भ्राज॑सा रुक्मवक्षसः । अग्निरिव ये भ्राजस्वन्तो रुक्मवक्षसः

kuha svid doṣā kuha vastoraśvinā kuhābhipitvaṃ karataḥ kuhoṣatuḥ | ko vāṃ śayutrā vidhaveva devaraṃ maryaṃ na yoṣā kṛṇute sadhastha ā || ka svidrātrau bhavathaḥ kva divā | kvābhiprāptiṃ kuruthaḥ | kva vasathaḥ | ko vāṃ śayane vidhaveva devaram | devaraḥ kasmāt | dvitīyo vara ucyate | vidhavā vidhātṛkā bhavati | vidhavanādvā | vidhāvanādveti carmaśirāḥ | api vā dhava iti manuṣyanāma | tadviyogādvidhavā | devaro dīvyatikarmā | maryo manuṣyo maraṇadharmā | yoṣā yauteḥ | ākurute sadhasthāne || atha nipātāḥ purastādeva vyākhyātāḥ | yatheti karmopamā | yathā vāto yathā vanaṃ yathā samudra ejati || bhrājanto agnayo yathā || ātmā yakṣmasya naśyati purā jīvagṛbho yathā || ātmātatervā | āptervā | api vāpta iva syāt | yāvad vyāptibhūta iti | agnirna ye bhrājasā rukmavakṣasaḥ | agniriva ye bhrājasvanto rukmavakṣasaḥ

चतुरश्चिद्ददमानाद्बिभीयादा निधातोः । न दुरुक्ताय स्पृहयेत् ॥ चतुरश्चिद् धारयत इति । तद्यथा कितवाद्बिभीयादेवमेव दुरुक्ताद्बिभीयात् । न दुरुक्ताय स्पृहयेत् कदाचित् । आ इत्याकार उपसर्गः पुरस्तादेव व्याख्यातः । अथाप्युपमार्थे दृश्यते । जार आ भगम् । जार इव भगम् । आदित्योऽत्र जार उच्यते । रात्रेर्जरयिता । स एव भासाम् । तथापि निगमो भवति । स्वसुर्जारः शृणोतु नः । इति उषसमस्य स्वसारमाह साहचर्यात् । रसहरणाद्वा । अपि त्वयं मनुष्यजार एवाभिप्रेतः स्यात् । स्त्रीभगस्तथा स्यात् । भजतेः । मेष इति भूतोपमा । मेषो भूतो३भियन्नयः । मेषो मिषतेः । तथा पशुः पश्यतेः । अग्निरिति रूपोपमा । हिरण्यरूपः स हिरण्यसंदृगपां नपात्सेदु हिरण्यवर्णः । हिरण्यवर्णस्येवास्य रूपम् । था इति च । तं प्रत्नथा पूर्वथा विश्वथेमथा । प्रत्न इव पूर्व इव विश्व इवेम इवेति । अयमेततरोऽमुष्मात् । असावस्ततरोऽस्मात् । अमुथा यथासाविति व्याख्यातम् । वदिति सिद्धोपमा । ब्राह्मणा इव वृषला इवेति । वृषलो वृषशीलो भवति । वृषाशीलो वा

caturaściddadamānādbibhīyādā nidhātoḥ | na duruktāya spṛhayet || caturaścid dhārayata iti | tadyathā kitavādbibhīyādevameva duruktādbibhīyāt | na duruktāya spṛhayet kadācit | ā ityākāra upasargaḥ purastādeva vyākhyātaḥ | athāpyupamārthe dṛśyate | jāra ā bhagam | jāra iva bhagam | ādityo'tra jāra ucyate | rātrerjarayitā | sa eva bhāsām | tathāpi nigamo bhavati | svasurjāraḥ śṛṇotu naḥ | iti uṣasamasya svasāramāha sāhacaryāt | rasaharaṇādvā | api tvayaṃ manuṣyajāra evābhipretaḥ syāt | strībhagastathā syāt | bhajateḥ | meṣa iti bhūtopamā | meṣo bhūto3bhiyannayaḥ | meṣo miṣateḥ | tathā paśuḥ paśyateḥ | agniriti rūpopamā | hiraṇyarūpaḥ sa hiraṇyasaṃdṛgapāṃ napātsedu hiraṇyavarṇaḥ | hiraṇyavarṇasyevāsya rūpam | thā iti ca | taṃ pratnathā pūrvathā viśvathemathā | pratna iva pūrva iva viśva ivema iveti | ayametataro'muṣmāt | asāvastataro'smāt | amuthā yathāsāviti vyākhyātam | vaditi siddhopamā | brāhmaṇā iva vṛṣalā iveti | vṛṣalo vṛṣaśīlo bhavati | vṛṣāśīlo vā

प्रियमेधवदत्रिवज्जातवेदो विरूपवत् । अङ्गिरस्वन्महिव्रत प्रस्कण्वस्य श्रुधी हव॑म् ॥ प्रियमेधः । प्रिया अस्य मेधा । यथैतेषामृषीणामेवं प्रस्कण्वस्य शृणु ह्वानम् । प्रस्कण्वः कण्वस्य पुत्रः । कण्वप्रभवः । यथा प्राग्रम् । अर्चिषि भृगुः संबभूव । भृगुर्भृज्यमानो न देहे । अङ्गारेष्वङ्गिराः । अङ्गारा अङ्कनाः । अत्रैव तृतीयमृच्छतेत्यूचुः । तस्मादत्रिः । न त्रय इति । विखननाद्वैखानसः । भरणाद्भारद्वाजः । विरूपो नानारूपः । महिव्रतो महाव्रत इति

priyamedhavadatrivajjātavedo virūpavat | aṅgirasvanmahivrata praskaṇvasya śrudhī havam || priyamedhaḥ | priyā asya medhā | yathaiteṣāmṛṣīṇāmevaṃ praskaṇvasya śṛṇu hvānam | praskaṇvaḥ kaṇvasya putraḥ | kaṇvaprabhavaḥ | yathā prāgram | arciṣi bhṛguḥ saṃbabhūva | bhṛgurbhṛjyamāno na dehe | aṅgāreṣvaṅgirāḥ | aṅgārā aṅkanāḥ | atraiva tṛtīyamṛcchatetyūcuḥ | tasmādatriḥ | na traya iti | vikhananādvaikhānasaḥ | bharaṇādbhāradvājaḥ | virūpo nānārūpaḥ | mahivrato mahāvrata iti

अथ लुप्तोपमान्यर्थोपमानीत्याचक्षते । सिंहो व्याघ्र इति पूजायाम् । श्वा काक इति कुत्सायाम् । काक इति शब्दानुकृतिः । तदिदं शकुनिषु बहुलम् । न शब्दानुकृतिर्विद्यत इत्यौपमन्यवः । काकोऽपकालयितव्यो भवति । तित्तिरिस्तरणात् । तिलमात्रचित्र इति वा । कपिञ्जलः कपिरिव जीर्णः । कपिरिव जवते । ईषत्पिङ्गलो वा । कमनीयं शब्दं पिञ्जयतीति वा । श्वा शुयायी । शवतेर्वास्याद्गतिकर्मणः । श्वसितेर्वा । सिंहः सहनात् । हिंसेर्वा स्याद् विपरीतस्य । संपूर्वस्य वा हन्तेः । संहाय हन्तीति वा व्याघ्रो व्याघ्राणात् । व्यादाय हन्तीति वा

अर्चतिकर्माण उत्तरे धातवश्चतुश्चत्वारिंशत् ।। मेधाविनामान्युत्तराणि चतुर्विंशतिः । मेधावी कस्मात् । मेधया तद्वान्भवति । मेधा मतौ धीयते । स्तोतृनामान्युत्तराणि त्रयोदश । स्तोता स्तवनात् । यज्ञनामान्युत्तराणि पञ्चदश । यज्ञः कस्मात् । प्रख्यातं यजति कर्मेति नैरुक्ताः । याच्ञो भवतीति वा । यजुरुन्नो भवतीति वा । बहुकृष्णाजिन इत्यौपमन्यवः । यजूंष्येनं नयन्तीति वा । ऋत्विङ्नामान्युत्तराण्यष्टौ । ऋत्विक् कस्मात् । ईरणः । ऋग्यष्टा भवतीति शाकपूणिः । ऋतुयाजी भवतीति वा । याञ्चाकर्माण उत्तरे धातवः सप्तदश । दानकर्माण उत्तरे धातवो दश । अध्येषणाकर्माण उत्तरे धातवश्चत्वारः । स्वपितिसस्तीति द्वौ स्वपितिकर्माणौ । कूपनामान्युत्तराणि चतुर्दश । कूपः कस्मात् । कु पानं भवति । कुप्यतेर्वा । स्तेननामान्युत्तराणि चतुर्दश । स्तेनः कस्मात् । संस्त्यानमस्मिन्पापकमिति नैरुक्ताः । निर्णीतान्तर्हितनामधेयान्युत्तराणि षट् । दूरनामान्युत्तराणि पञ्च । दूरं कस्मात् । द्रुतं भवति । दुरयं वा । पुराणनामान्युत्तराणि षट् । पुराणं कस्मात् । पुरा नवं भवति । नवनामान्युत्तराणि षळेव । नवं कस्मात् । आनीतं भवति

arcatikarmāṇa uttare dhātavaścatuścatvāriṃśat || medhāvināmānyuttarāṇi caturviṃśatiḥ | medhāvī kasmāt | medhayā tadvānbhavati | medhā matau dhīyate | stotṛnāmānyuttarāṇi trayodaśa | stotā stavanāt | yajñanāmānyuttarāṇi pañcadaśa | yajñaḥ kasmāt | prakhyātaṃ yajati karmeti nairuktāḥ | yācño bhavatīti vā | yajurunno bhavatīti vā | bahukṛṣṇājina ityaupamanyavaḥ | yajūṃṣyenaṃ nayantīti vā | ṛtviṅnāmānyuttarāṇyaṣṭau | ṛtvik kasmāt | īraṇaḥ | ṛgyaṣṭā bhavatīti śākapūṇiḥ | ṛtuyājī bhavatīti vā | yāñcākarmāṇa uttare dhātavaḥ saptadaśa | dānakarmāṇa uttare dhātavo daśa | adhyeṣaṇākarmāṇa uttare dhātavaścatvāraḥ | svapitisastīti dvau svapitikarmāṇau | kūpanāmānyuttarāṇi caturdaśa | kūpaḥ kasmāt | ku pānaṃ bhavati | kupyatervā | stenanāmānyuttarāṇi caturdaśa | stenaḥ kasmāt | saṃstyānamasminpāpakamiti nairuktāḥ | nirṇītāntarhitanāmadheyānyuttarāṇi ṣaṭ | dūranāmānyuttarāṇi pañca | dūraṃ kasmāt | drutaṃ bhavati | durayaṃ vā | purāṇanāmānyuttarāṇi ṣaṭ | purāṇaṃ kasmāt | purā navaṃ bhavati | navanāmānyuttarāṇi ṣaḷeva | navaṃ kasmāt | ānītaṃ bhavati

द्विश उत्तराणि नामानि षड्विंशतिः । प्रपित्वेऽभीक इत्यासन्नस्य । प्रपित्वे प्राप्ते । अभीकेऽभ्यक्ते । आपित्वे नः प्रपित्वे तूयमा गहि । अभीके चिदुलोककृत् । इत्यपि निगमौ भवतः । दभ्रमर्भकमित्यल्पस्य । दभ्रं दभ्नोतेः । सुदम्भं भवति । अर्भकमवहृतं भवति । उपोप मे परा मृश मा मे दभ्राणि मन्यथाः । नमो महद्भ्यो नमो अर्भकेभ्यः । इत्यपि निगमौ भवतः । तिरः सत इति प्राप्तस्य । तिरस्तीर्णं भवति । सतः संसृतं भवति । तिरश्चिदर्यया परि वर्तिर्यातमदाभ्या । पात्रेव भिन्दन्सत एति रक्षसः ॥ इत्यपि निगमौ भवतः । त्वो नेम इत्यर्धस्य । त्वोऽपततः । नेमोऽपनीतः । अर्धं हरतेर्विपरीतात् । धारयतेर्वा स्यात् । उद्धृतं भवति । ऋध्नोतेर्वा स्यात् । ऋद्धतमो विभागः । पीयति त्वो अनु त्वो गृणाति । नेमे देवा नेमेऽसुराः । इत्यपि निगमौ भवतः । ऋक्षाः स्तृभिरिति नक्षत्राणाम् । नक्षत्राणि नक्षतेर्गतिकर्मणः । नेमानि क्षत्राणि इति च ब्राह्मणम् । ऋक्षा उदीर्णानीव ख्यायन्ते । स्तृभिस्तीर्णानीव ख्यायन्ते । अमी य ऋक्षा निहितास उच्चा । पश्यन्तो द्यामिव स्तृभिः । इत्यपि निगमौ भवतः । वम्रीभिरुपजिह्विका इति सीमिकानाम् । वम्र्यो वमनात् । सीमिका स्यमनात् । उपजिह्विका उपजिघ्र्यः । वम्रीभिः पुत्रमग्रुवो अदानम् यदत्त्युपजिह्विका यद्वम्रो अतिसर्पति । इत्यपि निगमौ भवतः ऊर्दरं कृदरमित्यावपनस्य । ऊर्दरमुद्दीर्णं भवति । ऊर्जे दीर्णं वा । तमूर्दरं न पृणता यवेन । इत्यपि निगमो भवति । तमूर्दरमिव पूरयति यवेन । कृदरं कृतदरं भवति । समिद्धो अ॒ञ्जन् कृदरं मतीनाम् । इत्यपि निगमो भवति

dviśa uttarāṇi nāmāni ṣaḍviṃśatiḥ | prapitve'bhīka ityāsannasya | prapitve prāpte | abhīke'bhyakte | āpitve naḥ prapitve tūyamā gahi | abhīke cidulokakṛt | ityapi nigamau bhavataḥ | dabhramarbhakamityalpasya | dabhraṃ dabhnoteḥ | sudambhaṃ bhavati | arbhakamavahṛtaṃ bhavati | upopa me parā mṛśa mā me dabhrāṇi manyathāḥ | namo mahadbhyo namo arbhakebhyaḥ | ityapi nigamau bhavataḥ | tiraḥ sata iti prāptasya | tirastīrṇaṃ bhavati | sataḥ saṃsṛtaṃ bhavati | tiraścidaryayā pari vartiryātamadābhyā | pātreva bhindansata eti rakṣasaḥ || ityapi nigamau bhavataḥ | tvo nema ityardhasya | tvo'patataḥ | nemo'panītaḥ | ardhaṃ haraterviparītāt | dhārayatervā syāt | uddhṛtaṃ bhavati | ṛdhnotervā syāt | ṛddhatamo vibhāgaḥ | pīyati tvo anu tvo gṛṇāti | neme devā neme'surāḥ | ityapi nigamau bhavataḥ | ṛkṣāḥ stṛbhiriti nakṣatrāṇām | nakṣatrāṇi nakṣatergatikarmaṇaḥ | nemāni kṣatrāṇi iti ca brāhmaṇam | ṛkṣā udīrṇānīva khyāyante | stṛbhistīrṇānīva khyāyante | amī ya ṛkṣā nihitāsa uccā | paśyanto dyāmiva stṛbhiḥ | ityapi nigamau bhavataḥ | vamrībhirupajihvikā iti sīmikānām | vamryo vamanāt | sīmikā syamanāt | upajihvikā upajighryaḥ | vamrībhiḥ putramagruvo adānam yadattyupajihvikā yadvamro atisarpati | ityapi nigamau bhavataḥ ūrdaraṃ kṛdaramityāvapanasya | ūrdaramuddīrṇaṃ bhavati | ūrje dīrṇaṃ vā | tamūrdaraṃ na pṛṇatā yavena | ityapi nigamo bhavati | tamūrdaramiva pūrayati yavena | kṛdaraṃ kṛtadaraṃ bhavati | samiddho añjan kṛdaraṃ matīnām | ityapi nigamo bhavati

रम्भः पिनाकमिति दण्डस्य । रम्भ प्रारभन्त एनम् । आ त्वा रम्भं न जिव्रयो ररम्भ । इत्यपि निगमो भवति । आरभामहे त्वा जीर्णा इव दण्डम् । पिनाकं प्रतिपिनष्ट्येनेन। कृत्तिवासाः पिनाकहस्तोऽव॑ततधन्वा । इत्यपि निगमो भवति । मेना ग्ना इति स्त्रीणाम् । स्त्रियः स्त्यायतेरपत्रपणकर्मणः । मेना मानयन्त्येनाः । ग्नाः गच्छन्त्येनाः । अमेनाँश्चिज्जनिवतश्चकर्थ । ग्नास्त्वाकृन्तन्नपसोऽतन्वत । इत्यपि निगमौ भवतः । शेपो वैतस इति पुंस्प्रजननस्य । शेपः शपतेः स्पृशतिकर्मणः । वैतसो वितस्तं भवति । यस्या॑मुशन्तः प्रहराम शेपम् । त्रिःस्म माह्नः श्नथयो वैतसेन । इत्यपि निगमौ भवतः । अयैनेत्युपदेशस्य । अया ते अग्ने समिधा विधेम । इति स्त्रियाः । एना वो अग्निम् । इति नपुंसकस्य । एना पत्या तन्वं१ संसृजस्व । इति पुंसः । सिषक्तु सचत इति सेवमानस्य । स नः सिषक्तु यस्तुरः । स नः सेवतां यस्तुरः । सचस्वा नः स्वस्तये । सेवस्व नः स्वस्तये । स्वस्तीत्यविनाशनाम । अस्तिरभिपूजितः । सु अस्तीति । भ्यसते रेजत इति भयवेपनयोः । यस्य॒ शुष्माद्रोदसी अभ्य॑सेताम् । रेजते अग्ने पृथिवी मखेभ्यः । इत्यपि निगमौ भवतः । द्यावापृथिवीनामधेयान्युत्तराणि चतुर्विंशतिः । तयोरेषा भवति

कतरा पूर्वा कतरापरायोः कथाजाते कवयः को विवेद । विश्वं त्मना विभृतो यद्ध नाम वि वर्तेते अहनी चक्रियेव ॥ कतरा पूर्वा कतरापरैनयोः । कथं जाते । कवयः क एने विजानाति । सर्वमात्मना बिभृतो यद्धैनयोः कर्म । विवर्तेते चैनयोः । अहनी अहोरात्रे । चक्रियेव चक्रयुक्ते इवेति । द्यावापृथिव्योर्महिमानमाचष्ट आचष्टे

katarā pūrvā katarāparāyoḥ kathājāte kavayaḥ ko viveda | viśvaṃ tmanā vibhṛto yaddha nāma vi vartete ahanī cakriyeva || katarā pūrvā katarāparainayoḥ | kathaṃ jāte | kavayaḥ ka ene vijānāti | sarvamātmanā bibhṛto yaddhainayoḥ karma | vivartete cainayoḥ | ahanī ahorātre | cakriyeva cakrayukte iveti | dyāvāpṛthivyormahimānamācaṣṭa ācaṣṭe

अथ त्रयोदशोऽध्यायः

13.1

अथेमा अतिस्तुतय इत्याचक्षते । अपि वा संप्रत्यय एव स्यात् । माहाभाग्याद् देवतायाः । सोऽग्निमेव प्रथममाह । त्वमग्ने द्युभिस्त्वमाशुशुक्षणिः । इति यथैतस्मिन्सूक्ते । न हि त्वदारे निमिषश्च नेशै । इति वरुणस्य । अथैषेन्द्रस्य

13.2

यद्याव॑ इन्द्र ते शतं शतं भूमीरुत स्युः । न त्वा वज्रिन्त्सहस्रं सूर्या अनु न जातम॑ष्ट रोदसी ॥ यदि त इन्द्र शतं दिवः शतं भूमयः प्रतिमानानि स्युर्न त्वा वज्रिन्त्सहस्रमपि सूर्या न द्यावापृथिव्यावप्यभ्यश्नुवीतामिति । अथैषादित्यस्य

yadyāva indra te śataṃ śataṃ bhūmīruta syuḥ | na tvā vajrintsahasraṃ sūryā anu na jātamaṣṭa rodasī || yadi ta indra śataṃ divaḥ śataṃ bhūmayaḥ pratimānāni syurna tvā vajrintsahasramapi sūryā na dyāvāpṛthivyāvapyabhyaśnuvītāmiti | athaiṣādityasya

13.3

यदुदञ्चो वृषाकपे गृहमिन्द्राजगन्तन ।। क्व १ स्य पुल्वघो मृगः कमगञ्जनयोपनो विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥ यदुदञ्चो वृषाकपे गृहमिन्द्राजगमत । क्व स्य पुल्वघो मृगः । क्व स वह्वादी मृगः । मृगो मार्ष्टेर्गतिकर्मणः । कमगमद्देशं जनयोपनः । सर्वस्माद्य इन्द्र उत्तरस्तमेतद्ब्रूम आदित्यम् । अथैषादित्यरश्मीनाम्

yadudañco vṛṣākape gṛhamindrājagantana || kva 1 sya pulvagho mṛgaḥ kamagañjanayopano viśvasmādindra uttaraḥ || yadudañco vṛṣākape gṛhamindrājagamata | kva sya pulvagho mṛgaḥ | kva sa vahvādī mṛgaḥ | mṛgo mārṣṭergatikarmaṇaḥ | kamagamaddeśaṃ janayopanaḥ | sarvasmādya indra uttarastametadbrūma ādityam | athaiṣādityaraśmīnām

13.4

वि हि सोतोरसृक्षत नेन्द्रं देवममंसत । यत्राम॑दद्वृषाकपिर्यः पुष्टेषु मत्सखा विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥ व्यसृक्षत हि प्रसवाय । न चेन्द्रं देवममंसत । यत्रामाद्यद्वृषाकपिः । अर्य ईश्वरः । पुष्टेषु पोषेषु । मत्सखा मम सखा । मदनसखा । ये नः सखायस्तैः सहेति वा । सर्वस्माद्य इन्द्र उत्तरस्तमेतद्ब्रूम आदित्यम् । अथैषाश्विनोः

vi hi sotorasṛkṣata nendraṃ devamamaṃsata | yatrāmadadvṛṣākapiryaḥ puṣṭeṣu matsakhā viśvasmādindra uttaraḥ || vyasṛkṣata hi prasavāya | na cendraṃ devamamaṃsata | yatrāmādyadvṛṣākapiḥ | arya īśvaraḥ | puṣṭeṣu poṣeṣu | matsakhā mama sakhā | madanasakhā | ye naḥ sakhāyastaiḥ saheti vā | sarvasmādya indra uttarastametadbrūma ādityam | athaiṣāśvinoḥ

13.5

सृण्येव जर्भरी तुर्फरीतू नैतोशेव तुर्फरी पर्फरीका । उदन्यजेव जेमना मदेरू ता मे जराय्वजरं मरायु ॥ सृण्येवेति द्विविधा सृणिर्भवति । भर्ता च हन्ता च । तथाश्विनौ चापि भर्तारौ । जर्भरी भर्तारावित्यर्थः । तुर्फरीतू हन्तारौ । नैतोशेव तुर्फरी पर्फरीका । नितोशस्यापत्यं नैतोशम् । नैतोशेव तुर्फरी क्षिप्रहन्तारौ । उदन्यजेव जेमना मदेरू । उदन्यजेवेत्युदकजे इव । रत्ने सामुद्रे चान्द्रमसे वा । जेमने जयमने । जेमना मदेरू । ता मे जराय्वजरं मरायु । एतज्जरायुजं शरीरं शरदमजीर्णम् । अथैषा सोमस्य

sṛṇyeva jarbharī turpharītū naitośeva turpharī parpharīkā | udanyajeva jemanā maderū tā me jarāyvajaraṃ marāyu || sṛṇyeveti dvividhā sṛṇirbhavati | bhartā ca hantā ca | tathāśvinau cāpi bhartārau | jarbharī bhartārāvityarthaḥ | turpharītū hantārau | naitośeva turpharī parpharīkā | nitośasyāpatyaṃ naitośam | naitośeva turpharī kṣiprahantārau | udanyajeva jemanā maderū | udanyajevetyudakaje iva | ratne sāmudre cāndramase vā | jemane jayamane | jemanā maderū | tā me jarāyvajaraṃ marāyu | etajjarāyujaṃ śarīraṃ śaradamajīrṇam | athaiṣā somasya

13.6

तरत्स मन्दी धावति धारा सुतस्यान्धसः । तरत्स मन्दी धावति ॥ तरति स पापं सर्वं मन्दी यः स्तौति धावति गच्छत्यूर्ध्वां गतिम् । धारा सुतस्यान्धसः । धारयाभिषुतस्य सोमस्य मन्त्रपूतस्य वाचा स्तुतस्य । अथैषा यज्ञस्य

taratsa mandī dhāvati dhārā sutasyāndhasaḥ | taratsa mandī dhāvati || tarati sa pāpaṃ sarvaṃ mandī yaḥ stauti dhāvati gacchatyūrdhvāṃ gatim | dhārā sutasyāndhasaḥ | dhārayābhiṣutasya somasya mantrapūtasya vācā stutasya | athaiṣā yajñasya

13.7

चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्तासो अस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्याँ आ विवेश ॥ चत्वारि शृङ्गेति वेदा वा एत उक्ताः । त्रयोऽस्य पादा इति सवनानि त्रीणि । द्वे शीर्षे प्रायणीयोदयनीये । सप्त हस्तासः सप्त छन्दांसि । त्रिधा बद्धस्त्रेधा बद्धो मन्त्रब्राह्मणकल्पैः । वृषभो रोरवीति । रोरवणमस्य सवनक्रमेण ऋग्भिर्यजुर्भिः सामभिर्यदेनमृग्भिः शंसन्ति यजुर्भिर्यजन्ति सामभिः स्तुवन्ति । महो देव इत्येष हि महान्देवो यद्यज्ञो मर्त्याँ आविवेशेति । एष हि मनुष्यानाविशति यजनाय । तस्योत्तराभूयसे निर्वचनाय

catvāri śṛṅgā trayo asya pādā dve śīrṣe saptahastāso asya | tridhā baddho vṛṣabho roravīti maho devo martyām̐ ā viveśa || catvāri śṛṅgeti vedā vā eta uktāḥ | trayo'sya pādā iti savanāni trīṇi | dve śīrṣe prāyaṇīyodayanīye | sapta hastāsaḥ sapta chandāṃsi | tridhā baddhastredhā baddho mantrabrāhmaṇakalpaiḥ | vṛṣabho roravīti | roravaṇamasya savanakrameṇa ṛgbhiryajurbhiḥ sāmabhiryadenamṛgbhiḥ śaṃsanti yajurbhiryajanti sāmabhiḥ stuvanti | maho deva ityeṣa hi mahāndevo yadyajño martyām̐ āviveśeti | eṣa hi manuṣyānāviśati yajanāya | tasyottarābhūyase nirvacanāya

13.8

स्वर्यन्तो नापेक्षन्त आ द्यां रोहन्ति रोदसी । यज्ञं ये विश्वतोधारं सुविद्वाँसो वितेनिरे ॥ स्वर्गच्छन्त ईजाना वा नेक्षन्ते । तेऽमुमेव लोकं गतवन्तमीक्षन्तमिति । आ द्यां रोहन्ति रोदसी । यज्ञं ये विश्वतोधारं सर्वतोधारं सुविद्वांसो वितेनिर इति । अथैषा वाचः प्रवल्हितेव

svaryanto nāpekṣanta ā dyāṃ rohanti rodasī | yajñaṃ ye viśvatodhāraṃ suvidvām̐so vitenire || svargacchanta ījānā vā nekṣante | te'mumeva lokaṃ gatavantamīkṣantamiti | ā dyāṃ rohanti rodasī | yajñaṃ ye viśvatodhāraṃ sarvatodhāraṃ suvidvāṃso vitenira iti | athaiṣā vācaḥ pravalhiteva

13.9

चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ॥ चत्वारि वाचः परिमितानि पदानि । तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मेधाविनः । गुहायां त्रीणि निहितानि नार्थं वेदयन्ते । गुहा गूहतेः । तुरीयं त्वरतेः । कतमानि तानि चत्वारि पदानि । ओंकारो महाव्याहृतयश्चेत्यार्षम् । नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्चेति वैयाकरणाः । मन्त्रः कल्पो ब्राह्मणं चतुर्थी व्यावहारिकीति याज्ञिकाः । ऋचो यजूंषि सामानि चतुर्थी व्यावहारिकीति नैरुक्ताः । सर्पाणां वाग्वयसां क्षुद्रस्य सरीसृपस्य चतुर्थी व्यावहारिकीत्येके । पशुषु तूणवेषु मृगेष्वात्मनि चेत्यात्मप्रवादाः । अथापि ब्राह्मणं भवति । सा वै वाक्सृष्टा चतुर्धा व्यभवत् । एष्वेव लोकेषु त्रीणि पशुषु तुरीयम् । या पृथिव्यां साग्नौ सा रथन्तरे । यान्तरिक्षे सा वायौ सा वामदेव्ये । या दिवि सादित्ये सा बृहति सा स्तनयित्नौ । अथ पशुषु ततो या वागत्यरिच्यत तां ब्राह्मणेष्वदधुः । तस्माद्ब्राह्मणा उभयीं वाचं वदन्ति या च देवानां या च मनुष्याणाम् । इति । अथैषाक्षरस्य

catvāri vākparimitā padāni tāni vidurbrāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ | guhā trīṇi nihitā neṅgayanti turīyaṃ vāco manuṣyā vadanti || catvāri vācaḥ parimitāni padāni | tāni vidurbrāhmaṇā ye medhāvinaḥ | guhāyāṃ trīṇi nihitāni nārthaṃ vedayante | guhā gūhateḥ | turīyaṃ tvarateḥ | katamāni tāni catvāri padāni | oṃkāro mahāvyāhṛtayaścetyārṣam | nāmākhyāte copasarganipātāśceti vaiyākaraṇāḥ | mantraḥ kalpo brāhmaṇaṃ caturthī vyāvahārikīti yājñikāḥ | ṛco yajūṃṣi sāmāni caturthī vyāvahārikīti nairuktāḥ | sarpāṇāṃ vāgvayasāṃ kṣudrasya sarīsṛpasya caturthī vyāvahārikītyeke | paśuṣu tūṇaveṣu mṛgeṣvātmani cetyātmapravādāḥ | athāpi brāhmaṇaṃ bhavati | sā vai vāksṛṣṭā caturdhā vyabhavat | eṣveva lokeṣu trīṇi paśuṣu turīyam | yā pṛthivyāṃ sāgnau sā rathantare | yāntarikṣe sā vāyau sā vāmadevye | yā divi sāditye sā bṛhati sā stanayitnau | atha paśuṣu tato yā vāgatyaricyata tāṃ brāhmaṇeṣvadadhuḥ | tasmādbrāhmaṇā ubhayīṃ vācaṃ vadanti yā ca devānāṃ yā ca manuṣyāṇām | iti | athaiṣākṣarasya

13.10

ऋचो अक्षरै परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ॥ ऋचो अक्षरे परमे व्यवने यस्मिन्देवा अधिनिषण्णाः सर्वे । यस्तन्न वेद किं स ऋचा करिष्यति । य इत्तद्विदुस्त इमे समासत इति विदुष उपदिशति । कतमत्तदेतदक्षरम् । ओमित्येषा वागिति शाकपूणिः । ऋचश्च ह्यक्षरे परमे व्यवने धीयन्ते नानादेवतेषु च मन्त्रेषु । एतद्ध वा एतदक्षरं यत्सर्वां त्रयीं विद्यां प्रतिप्रति । इति च ब्राह्मणम्

ṛco akṣarai parame vyomanyasmindevā adhi viśve niṣeduḥ | yastanna veda kimṛcā kariṣyati ya ittadvidusta ime samāsate || ṛco akṣare parame vyavane yasmindevā adhiniṣaṇṇāḥ sarve | yastanna veda kiṃ sa ṛcā kariṣyati | ya ittadvidusta ime samāsata iti viduṣa upadiśati | katamattadetadakṣaram | omityeṣā vāgiti śākapūṇiḥ | ṛcaśca hyakṣare parame vyavane dhīyante nānādevateṣu ca mantreṣu | etaddha vā etadakṣaraṃ yatsarvāṃ trayīṃ vidyāṃ pratiprati | iti ca brāhmaṇam

13.11

आदित्य इति पुत्रः शाकपूणेः । एषर्ग्भवति यदेनमर्चन्ति प्रत्यृचः सर्वाणि भूतानि तस्य यदन्यन्मन्त्रेभ्यस्तदक्षरं भवति । रश्मयोऽत्र देवा उच्यन्ते य एतस्मिन्नधिनिषण्णा इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् । शरीरमत्र ऋगुच्यते यदेनेनार्चन्ति प्रत्यृचः सर्वाणीन्द्रियाणि तस्य यदविनाशिधर्म तदक्षरं भवति । इन्द्रियाण्यत्र देवा उच्यन्ते यान्यस्मिन्नात्मन्येकं भवन्तीत्यात्मप्रवादाः

āditya iti putraḥ śākapūṇeḥ | eṣargbhavati yadenamarcanti pratyṛcaḥ sarvāṇi bhūtāni tasya yadanyanmantrebhyastadakṣaraṃ bhavati | raśmayo'tra devā ucyante ya etasminnadhiniṣaṇṇā ityadhidaivatam | athādhyātmam | śarīramatra ṛgucyate yadenenārcanti pratyṛcaḥ sarvāṇīndriyāṇi tasya yadavināśidharma tadakṣaraṃ bhavati | indriyāṇyatra devā ucyante yānyasminnātmanyekaṃ bhavantītyātmapravādāḥ

13.12

अक्षरं न क्षरति । न क्षीयते वा । अक्षयं भवति । वाचोऽक्ष इति वा । अक्षो यानस्याञ्जनात् । तत्प्रकृतीतरद्वर्तनसामान्यादिति । अयं मन्त्रार्थचिन्ताभ्यूहोऽभ्यूळ्हः । अपि श्रुतितोऽपि तर्कतः । न तु पृथक्त्वेन मन्त्रा निर्वक्तव्याः । प्रकरणश एव तु निर्वक्तव्याः । न ह्येषु प्रत्यक्षमस्त्यनृषेरतपसो वा । पारोवर्यवित्सु तु खलु वेदितृषु भूयोविद्यः प्रशस्यो भवतीत्युक्तं पुरस्तात् । मनुष्या वा ऋषिषूत्क्रामत्सु देवानब्रुवन् । को न ऋषिर्भविष्यतीति । तेभ्य एतं तर्कमृषिं प्रायच्छन्मन्त्रार्थचिन्ताभ्यूहमभ्यूळ्हम् । तस्माद्यदेव किंचानूचानोऽभ्यूहत्यार्षं तद्भवति

13.13

हृदा तष्टेषु मनसो जवेषु यद्ब्राह्मणाः संयजन्ते सखायः । अत्राह त्वं वि जहुर्वेद्याभिरोहब्रह्माणो वि चरन्त्यु त्वे ॥ हृदा तष्टेषु मनसां प्रजवेषु यद्ब्राह्मणाः संयजन्ते समानाख्याना ऋत्विजः । अत्राह त्वं विजहुर्वेद्याभिर्वेदितव्याभिः प्रवृत्तिभिः । ओहब्रह्माण ऊहब्रह्माणः । ऊह एषां ब्रह्मेति वा । सेयं विद्या श्रुतिमतिबुद्धिः । तस्यास्तपसा पारमीप्सितव्यम् । तदिदमायुरिच्छता न निर्वक्तव्यम् । तस्माच्छन्दस्सु शेषा उपेक्षितव्याः । अथागमो यां यां देवतां निराह तस्यास्तस्यास्ताद्भाव्यमनुभवत्यनुभवति

hṛdā taṣṭeṣu manaso javeṣu yadbrāhmaṇāḥ saṃyajante sakhāyaḥ | atrāha tvaṃ vi jahurvedyābhirohabrahmāṇo vi carantyu tve || hṛdā taṣṭeṣu manasāṃ prajaveṣu yadbrāhmaṇāḥ saṃyajante samānākhyānā ṛtvijaḥ | atrāha tvaṃ vijahurvedyābhirveditavyābhiḥ pravṛttibhiḥ | ohabrahmāṇa ūhabrahmāṇaḥ | ūha eṣāṃ brahmeti vā | seyaṃ vidyā śrutimatibuddhiḥ | tasyāstapasā pāramīpsitavyam | tadidamāyuricchatā na nirvaktavyam | tasmācchandassu śeṣā upekṣitavyāḥ | athāgamo yāṃ yāṃ devatāṃ nirāha tasyāstasyāstādbhāvyamanubhavatyanubhavati

13.14

व्याख्यातं दैवतं यज्ञाङ्गं च । अथात ऊर्ध्वमार्गगतिं व्याख्यास्यामः । सूर्य आत्मा । इत्युदितस्य हि कर्मद्रष्टा । अथैतदनुप्रवदन्ति । अथैतं महान्तमात्मानमेषर्ग्गणः प्रवदति । इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुः । इति ।। अथैष महानात्मात्मजिज्ञासयात्मानं प्रोवाच । अग्निरस्मि जन्मना जातवेदाः । अहमस्मि प्रथमजा इत्येताभ्याम्

vyākhyātaṃ daivataṃ yajñāṅgaṃ ca | athāta ūrdhvamārgagatiṃ vyākhyāsyāmaḥ | sūrya ātmā | ityuditasya hi karmadraṣṭā | athaitadanupravadanti | athaitaṃ mahāntamātmānameṣarggaṇaḥ pravadati | indraṃ mitraṃ varuṇamagnimāhuḥ | iti || athaiṣa mahānātmātmajijñāsayātmānaṃ provāca | agnirasmi janmanā jātavedāḥ | ahamasmi prathamajā ityetābhyām

13.15

अग्निरस्मि जन्म॑ना जातवेदा घृतं मे चक्षुरमृतं म आसन् । अर्कस्त्रिधातू रजसो विमानोऽजस्रो घर्मो हविरस्मि नाम ॥ अहमस्मि प्रथमजा ऋतस्य पूर्वं देवेभ्यो अमृतस्य नाम । यो मा ददाति स इदेवमावद अहमन्नमन्नमदन्तमद्मि ॥ इति स ह ज्ञात्वा प्रादुर्बभूव । एवं तं व्याजहारायन्तमात्मानमध्यात्मजमन्तिकमन्यस्मा आचक्ष्वेति

agnirasmi janmanā jātavedā ghṛtaṃ me cakṣuramṛtaṃ ma āsan | arkastridhātū rajaso vimāno'jasro gharmo havirasmi nāma || ahamasmi prathamajā ṛtasya pūrvaṃ devebhyo amṛtasya nāma | yo mā dadāti sa idevamāvada ahamannamannamadantamadmi || iti sa ha jñātvā prādurbabhūva | evaṃ taṃ vyājahārāyantamātmānamadhyātmajamantikamanyasmā ācakṣveti

13.16

अपश्यं गोपामनिपद्यमानमा च परा च पथिभिश्चर॑न्तम् । स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान आ वरीवर्ति भुवनेष्वन्तः ॥ आवरीवर्ति भुवनेष्वन्तरिति । अथैष महानात्मा सत्त्वलक्षणस्तत्परं तद्ब्रह्म तत्सत्यं तत्सलिलं तदव्यक्तं तदस्पर्शं तदरूपं तदरसं तदगन्धं तदमृतं तच्छुक्लं तन्निष्ठो भूतात्मा । सैषा भूतप्रकृतिरित्येके । तत्क्षेत्रं तज्ज्ञानात्क्षेत्रज्ञमनुप्राप्य निरात्मकम् । अथैष महानात्मा त्रिविधो भवति । सत्त्वं रजस्तम इति । सत्त्वं तु मध्ये विशुद्धं तिष्ठति । अभितो रजस्तमसी इति कामद्वेषस्तम इत्यविज्ञातस्य विशुध्यतो विभूतिं कुर्वतः क्षेत्रज्ञपृथक्त्वाय कल्पते । प्रतिभातिलिङ्गो महानात्मा तमोलिङ्गो विद्या प्रकाशलिङ्गस्तमः । अपि निश्चयलिङ्ग आकाशः

apaśyaṃ gopāmanipadyamānamā ca parā ca pathibhiścarantam | sa sadhrīcīḥ sa viṣūcīrvasāna ā varīvarti bhuvaneṣvantaḥ || āvarīvarti bhuvaneṣvantariti | athaiṣa mahānātmā sattvalakṣaṇastatparaṃ tadbrahma tatsatyaṃ tatsalilaṃ tadavyaktaṃ tadasparśaṃ tadarūpaṃ tadarasaṃ tadagandhaṃ tadamṛtaṃ tacchuklaṃ tanniṣṭho bhūtātmā | saiṣā bhūtaprakṛtirityeke | tatkṣetraṃ tajjñānātkṣetrajñamanuprāpya nirātmakam | athaiṣa mahānātmā trividho bhavati | sattvaṃ rajastama iti | sattvaṃ tu madhye viśuddhaṃ tiṣṭhati | abhito rajastamasī iti kāmadveṣastama ityavijñātasya viśudhyato vibhūtiṃ kurvataḥ kṣetrajñapṛthaktvāya kalpate | pratibhātiliṅgo mahānātmā tamoliṅgo vidyā prakāśaliṅgastamaḥ | api niścayaliṅga ākāśaḥ

13.17

आकाशगुणः शब्दः । आकाशाद्वायुर्द्विगुणः स्पर्शेन । वायोर्ज्योतिस्त्रिगुणं रूपेण । ज्योतिष आपश्चतुर्गुणा रसेन । अद्भ्यः पृथिवी पञ्चगुणा गन्धेन । पृथिव्या भूतग्रामस्थावरजङ्गमाः । तदेतदहर्युगसहस्रं जागर्ति । तस्यान्ते सुषुप्स्यन्नङ्गानि प्रत्याहरति । भूतग्रामाः पृथिवीमपि यन्ति । पृथिव्यपः । आपो ज्योतिषम् । ज्योतिर्वायुम् । वायुराकाशम् । आकाशो मनः । मनो विद्याम् । विद्या महान्तमात्मानम् । महानात्मा प्रतिभाम् । प्रतिभा प्रकृतिम् । सा स्वपिति युगसहस्त्रं रात्रिः । तावेतावहोरात्रावजस्रं परिवर्तेते । स कालस्तदेतदहर्भवति । युगसहस्रपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः । रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ इति

ākāśaguṇaḥ śabdaḥ | ākāśādvāyurdviguṇaḥ sparśena | vāyorjyotistriguṇaṃ rūpeṇa | jyotiṣa āpaścaturguṇā rasena | adbhyaḥ pṛthivī pañcaguṇā gandhena | pṛthivyā bhūtagrāmasthāvarajaṅgamāḥ | tadetadaharyugasahasraṃ jāgarti | tasyānte suṣupsyannaṅgāni pratyāharati | bhūtagrāmāḥ pṛthivīmapi yanti | pṛthivyapaḥ | āpo jyotiṣam | jyotirvāyum | vāyurākāśam | ākāśo manaḥ | mano vidyām | vidyā mahāntamātmānam | mahānātmā pratibhām | pratibhā prakṛtim | sā svapiti yugasahastraṃ rātriḥ | tāvetāvahorātrāvajasraṃ parivartete | sa kālastadetadaharbhavati | yugasahasraparyantamaharyadbrahmaṇo viduḥ | rātriṃ yugasahasrāntāṃ te'horātravido janāḥ || iti

13.18

तं परिवर्तमानमन्योऽनुप्रवर्तते । स्रष्टा द्रष्टा विभक्तातिमात्रोऽहमिति गम्यते । स मिथ्यादर्शनेदं पावकं महाभूतेषु चिरोण्वाकाशाद्वायोः प्राणश्चक्षुश्च वक्तारं च तेजसोऽद्भ्यः स्नेहं पृथिव्या मूर्तिः । पार्थिवाँस्त्वष्टौ गुणान्विद्यात् । त्रीन्मातृतस्त्रीन्पितृतः । अस्थिस्नायुमज्जानः पितृतः । त्वङ्मांसशोणितानि मातृतः । अन्नपान्नमित्यष्टौ । सोऽयं पुरुषः सर्वमयः सर्वज्ञानोऽपि क्लृप्तः

13.19

स यद्यनुरुध्यते तद्भवति । यदि धर्ममनुरुध्यते तद्देवो भवति । यदि ज्ञानमनुरुध्यते तदमृतो भवति । यदि काममनुरुध्यते संच्यवते । इमां योनिं संदध्यात् । तदिदमत्र मतम् । श्लेष्मा रेतसः संभवति । श्लेष्मणो रसः । रसाच्छोणितम् । शोणितान्माँसम् । माँसान्मेदः । मेदसः स्नावा । स्नाव्नोऽस्थीनि । अस्थिभ्यो मज्जा । मज्जातो रेतः । तदिदं योनौ रेतः सिक्तं पुरुषः संभवति । शुक्रातिरेके पुमान्भवति । शोणितातिरेके स्त्री भवति । द्वाभ्यां समेन नपुंसको भवति । शुक्रेण भिन्नेन यमो भवति । शुक्रशोणितसंयोगान्मातृपितृसंयोगाच्च । तत्कथमिदं शरीरं परं संयम्यते । सौम्यो भवति । एकरात्रोषितं कललं भवति । पञ्चरात्राद् बुद्बुदाः । सप्तरात्रात्पेशी । द्विसप्तरात्रादर्बुदः । पञ्चविंशतिरात्रः स्वस्थितो घनो भवति । मासमात्रात्कठिनो भवति । द्विमासाभ्यन्तरे शिरः संपद्यते । मासत्रयेण ग्रीवाव्यादेशः । मासचतुष्केण त्वग्व्यादेशः । पञ्चमे मासे नखरोमव्यादेशः । षष्ठे मुखनासिकाक्षिश्रोत्रं च संभवति । सप्तमे चलनसमर्थो भवति । अष्टमे बुध्याध्यवस्यति । नवमे सर्वाङ्गसंपूर्णो भवति । मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नाना योनिसहस्राणि मयोषितानि यानि वै ॥ आहारा विविधा भुक्ताः पीता नानाविधाः स्तनाः । मातरो विविधा दृष्टाः पितरः सुहृदस्तथा ॥ अवाङ्मुखः पीडयमानो जन्तुश्चैव समन्वितः । सांख्यं योगं समभ्यस्येत्पुरुषं वा पञ्चविंशकम् ॥ इति । ततश्च दशमे मासे प्रजायते । जातश्च वायुना स्पृष्टो न स्मरति जन्ममरणम् । अन्ते च शुभाशुभं कर्मैतच्छरीरस्य प्रामाण्यम्

sa yadyanurudhyate tadbhavati | yadi dharmamanurudhyate taddevo bhavati | yadi jñānamanurudhyate tadamṛto bhavati | yadi kāmamanurudhyate saṃcyavate | imāṃ yoniṃ saṃdadhyāt | tadidamatra matam | śleṣmā retasaḥ saṃbhavati | śleṣmaṇo rasaḥ | rasācchoṇitam | śoṇitānmām̐sam | mām̐sānmedaḥ | medasaḥ snāvā | snāvno'sthīni | asthibhyo majjā | majjāto retaḥ | tadidaṃ yonau retaḥ siktaṃ puruṣaḥ saṃbhavati | śukrātireke pumānbhavati | śoṇitātireke strī bhavati | dvābhyāṃ samena napuṃsako bhavati | śukreṇa bhinnena yamo bhavati | śukraśoṇitasaṃyogānmātṛpitṛsaṃyogācca | tatkathamidaṃ śarīraṃ paraṃ saṃyamyate | saumyo bhavati | ekarātroṣitaṃ kalalaṃ bhavati | pañcarātrād budbudāḥ | saptarātrātpeśī | dvisaptarātrādarbudaḥ | pañcaviṃśatirātraḥ svasthito ghano bhavati | māsamātrātkaṭhino bhavati | dvimāsābhyantare śiraḥ saṃpadyate | māsatrayeṇa grīvāvyādeśaḥ | māsacatuṣkeṇa tvagvyādeśaḥ | pañcame māse nakharomavyādeśaḥ | ṣaṣṭhe mukhanāsikākṣiśrotraṃ ca saṃbhavati | saptame calanasamartho bhavati | aṣṭame budhyādhyavasyati | navame sarvāṅgasaṃpūrṇo bhavati | mṛtaścāhaṃ punarjāto jātaścāhaṃ punarmṛtaḥ | nānā yonisahasrāṇi mayoṣitāni yāni vai || āhārā vividhā bhuktāḥ pītā nānāvidhāḥ stanāḥ | mātaro vividhā dṛṣṭāḥ pitaraḥ suhṛdastathā || avāṅmukhaḥ pīḍayamāno jantuścaiva samanvitaḥ | sāṃkhyaṃ yogaṃ samabhyasyetpuruṣaṃ vā pañcaviṃśakam || iti | tataśca daśame māse prajāyate | jātaśca vāyunā spṛṣṭo na smarati janmamaraṇam | ante ca śubhāśubhaṃ karmaitaccharīrasya prāmāṇyam

13.20

अष्टोत्तरं संधिशतमष्टाकपालं शिरः संपद्यते । षोडश वपापलानि । नव स्नायुशतानि । सप्त शतं पुरुषस्य मर्मणाम् । अर्धचतस्रो रोमाणि कोट्यः । हृदयं ह्यष्टकपालानि । द्वादशकपालानि जिह्वा । वृषणौ ह्यष्टसुपर्णौ । तथोपस्थगुदपाय्वेतन्मूत्रपुरीषं कस्मादाहारपानसिक्तत्वादनुपचितकर्माणावन्योन्यं जयेते इति । तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च । महत्यज्ञानतमसि मग्नौ जरामरणक्षुत्पिपासाशोकक्रोधलोभमोहमदभयमत्सरहर्षविषादेर्ष्यासूयात्मकैर्द्वन्द्वैरभिभूयमानः सोऽस्मादार्जवं जवीभावानां तन्निर्मुच्यते । सोऽस्मापान्नं महाभूमिकावच्छरीरान्निमेषमात्रैः प्रक्रम्य प्रकृतिरधिपरीत्य तैजसं शरीरं कृत्वा कर्मणोऽनुरूपं फलमनुभूय तस्य संक्षये पुनरिमँल्लोकं प्रतिपद्यते

aṣṭottaraṃ saṃdhiśatamaṣṭākapālaṃ śiraḥ saṃpadyate | ṣoḍaśa vapāpalāni | nava snāyuśatāni | sapta śataṃ puruṣasya marmaṇām | ardhacatasro romāṇi koṭyaḥ | hṛdayaṃ hyaṣṭakapālāni | dvādaśakapālāni jihvā | vṛṣaṇau hyaṣṭasuparṇau | tathopasthagudapāyvetanmūtrapurīṣaṃ kasmādāhārapānasiktatvādanupacitakarmāṇāvanyonyaṃ jayete iti | taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete pūrvaprajñā ca | mahatyajñānatamasi magnau jarāmaraṇakṣutpipāsāśokakrodhalobhamohamadabhayamatsaraharṣaviṣāderṣyāsūyātmakairdvandvairabhibhūyamānaḥ so'smādārjavaṃ javībhāvānāṃ tannirmucyate | so'smāpānnaṃ mahābhūmikāvaccharīrānnimeṣamātraiḥ prakramya prakṛtiradhiparītya taijasaṃ śarīraṃ kṛtvā karmaṇo'nurūpaṃ phalamanubhūya tasya saṃkṣaye punarimam̐llokaṃ pratipadyate

13.21

अथ ये हिंसामाश्रित्य विद्यामुत्सृज्य महत्तपस्तेपिरे चिरेण वेदोक्तानि वा कर्माणि कुर्वन्ति ते धूममभिसंभवन्ति । धूमाद्रात्रिम् । रात्रेरपक्षीयमाणपक्षम् । अपक्षीयमाणपक्षाद् दक्षिणायनम् । दक्षिणायनात्पितृलोकम् । पितृलोकाच्चन्द्रमसम् । चन्द्रमसो वायुम् । वायोर्वृष्टिम् । वृष्टेरोषधयश्चैतद्भूत्वा तस्य संक्षये पुनरेवेमँल्लोकं प्रतिपद्यते

13.22

अथ ये हिंसामुत्सृज्य विद्यामाश्रित्य महत्तपस्तेपिरे ज्ञानोक्तानि वा कर्माणि कुर्वन्ति तेऽर्चिरभिसंभवन्ति । अर्चिषोऽहः । अह्न आपूर्यमाणपक्षम् । आपूर्यमाणपक्षादुदगयनम् । उदगयनाद्देवलोकम् । देवलोकादादित्यम् । आदित्याद्वैद्युतम् । वैद्युतान्मानसम् । मानसः पुरुषो भूत्वा ब्रह्मलोकमभिसंभवन्ति । ते न पुनरावर्तन्ते । शिष्टा दन्दशूका यत इदं न जानन्ति तस्मादिदं वेदितव्यम् । अथाप्याह

13.23

न तं विदाथ य इमा जजानान्यद्युष्माकमन्तरं बभूव । नीहारेण प्रावृता जल्प्या चासुतृपं उक्थशासश्चरन्ति ॥ न तं विद्यया विदुषो यमेवं विद्वाँसो वदन्ति । अक्षरं ब्रह्मणस्पतिमन्यद्युष्माकमन्तरमन्यदेषामन्तरं बभूवेति । नीहारेण प्रावृतास्तमसा जल्प्या चासुतृप उक्थशासः प्राणं सूर्यं यत्पथगामिनश्चरन्ति । अविद्वांसः क्षेत्रज्ञमनुप्रवदन्ति । अथाहो विद्वाँसः क्षेत्रज्ञोऽनुकल्पते । तस्य तपसा सहाप्रमादमेति । अथाप्तव्यो भवति । तेनासन्ततमिच्छेत् । तेन सख्यमिच्छेत् । एष हे सखा श्रेष्ठः संजानाति भूतं भवद्भविष्यदिति । ज्ञाता कस्मात् । ज्ञायतेः । सखा कस्मात् । सख्यतेः । सह भूतेन्द्रियैः शेरते । महाभूतानि सेन्द्रियाणि । प्रज्ञया कर्म कारयतीति । तस्य यदापः प्रतिष्ठाशीलमुपशम आत्मा ब्रह्मेति स ब्रह्मभूतो भवति । साक्षिमात्रो व्यवतिष्ठतेऽबन्धो ज्ञानकृतः ॥ अथात्मनो महतः प्रथमं भूतानामधेयान्यनुक्रमिष्यामः

na taṃ vidātha ya imā jajānānyadyuṣmākamantaraṃ babhūva | nīhāreṇa prāvṛtā jalpyā cāsutṛpaṃ ukthaśāsaścaranti || na taṃ vidyayā viduṣo yamevaṃ vidvām̐so vadanti | akṣaraṃ brahmaṇaspatimanyadyuṣmākamantaramanyadeṣāmantaraṃ babhūveti | nīhāreṇa prāvṛtāstamasā jalpyā cāsutṛpa ukthaśāsaḥ prāṇaṃ sūryaṃ yatpathagāminaścaranti | avidvāṃsaḥ kṣetrajñamanupravadanti | athāho vidvām̐saḥ kṣetrajño'nukalpate | tasya tapasā sahāpramādameti | athāptavyo bhavati | tenāsantatamicchet | tena sakhyamicchet | eṣa he sakhā śreṣṭhaḥ saṃjānāti bhūtaṃ bhavadbhaviṣyaditi | jñātā kasmāt | jñāyateḥ | sakhā kasmāt | sakhyateḥ | saha bhūtendriyaiḥ śerate | mahābhūtāni sendriyāṇi | prajñayā karma kārayatīti | tasya yadāpaḥ pratiṣṭhāśīlamupaśama ātmā brahmeti sa brahmabhūto bhavati | sākṣimātro vyavatiṣṭhate'bandho jñānakṛtaḥ || athātmano mahataḥ prathamaṃ bhūtānāmadheyānyanukramiṣyāmaḥ

13.24

हंसः । घर्मः । यज्ञः । वेनः । मेधः । कृमिः । भूमिः । विभुः । प्रभुः । शंभुः । राभुः । वधकर्मा । सोमः । भूतम् । भुवनम् । भविष्यत् । आपः । महत् । व्योम । यशः । महः । स्वर्णीकम् । स्मृतीकम् । स्वृतीकम् । सतीकम्। सतीनम्। गहनम् । गभीरम् । गह्वरम् । कम् । अन्नम् । हविः । सद्म । सदनम् । ऋतम् । योनिः । ऋतस्य योनिः । सत्यम् । नीरम् । हविः । रयिः । सत् । पूर्णम् । सर्वम् । अक्षितम् । बर्हिः । नाम । सर्पिः ।। अपः । पवित्रम् । अमृतम् । इन्दुः । हेम । स्वः । सर्गाः । शम्बरम् । अन्बरम् । वियत् । व्योम । बर्हिः । धन्व । अन्तरिक्षम् । आकाशम् । आपः । पृथिवी । भूः । स्वयम्भूः । अध्वा । पुष्करम् । सगरः । समुद्रः । तपः । तेजः । सिन्धुः । अर्णवः । नाभिः । ऊधः । वृक्षः । तत् । यत् । किम् । ब्रह्म । वरेण्यम् । हंसः । आत्मा । भवन्ति । वधन्ति । अध्वानम् । यद्वाहिष्ट्या । शरीराणि । अव्ययं च संस्कुरुते । य॒ज्ञः । आत्मा । भवति । यदेनं तन्वते । अथैतं महान्तमात्मानमेतानि सूक्तान्येता ऋचोऽनुप्रवदन्ति

haṃsaḥ | gharmaḥ | yajñaḥ | venaḥ | medhaḥ | kṛmiḥ | bhūmiḥ | vibhuḥ | prabhuḥ | śaṃbhuḥ | rābhuḥ | vadhakarmā | somaḥ | bhūtam | bhuvanam | bhaviṣyat | āpaḥ | mahat | vyoma | yaśaḥ | mahaḥ | svarṇīkam | smṛtīkam | svṛtīkam | satīkam| satīnam| gahanam | gabhīram | gahvaram | kam | annam | haviḥ | sadma | sadanam | ṛtam | yoniḥ | ṛtasya yoniḥ | satyam | nīram | haviḥ | rayiḥ | sat | pūrṇam | sarvam | akṣitam | barhiḥ | nāma | sarpiḥ || apaḥ | pavitram | amṛtam | induḥ | hema | svaḥ | sargāḥ | śambaram | anbaram | viyat | vyoma | barhiḥ | dhanva | antarikṣam | ākāśam | āpaḥ | pṛthivī | bhūḥ | svayambhūḥ | adhvā | puṣkaram | sagaraḥ | samudraḥ | tapaḥ | tejaḥ | sindhuḥ | arṇavaḥ | nābhiḥ | ūdhaḥ | vṛkṣaḥ | tat | yat | kim | brahma | vareṇyam | haṃsaḥ | ātmā | bhavanti | vadhanti | adhvānam | yadvāhiṣṭyā | śarīrāṇi | avyayaṃ ca saṃskurute | yajñaḥ | ātmā | bhavati | yadenaṃ tanvate | athaitaṃ mahāntamātmānametāni sūktānyetā ṛco'nupravadanti

13.25

सोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दिवो जनिता पृथिव्याः । जनिताग्नेर्जनिता सूर्यस्य जनितेन्द्रस्य जनितोत विष्णोः ॥ सोमः पवते जनयिता मतीनां जनयिता दिवो जनयिता पृथिव्या जनयिताग्नेर्जनयिता सूर्यस्य जनयितेन्द्रस्य जनयितोत विष्णोः

somaḥ pavate janitā matīnāṃ janitā divo janitā pṛthivyāḥ | janitāgnerjanitā sūryasya janitendrasya janitota viṣṇoḥ || somaḥ pavate janayitā matīnāṃ janayitā divo janayitā pṛthivyā janayitāgnerjanayitā sūryasya janayitendrasya janayitota viṣṇoḥ

13.26

ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीनामृषिर्विप्राणां महिषो मृगाणाम् । श्येनो गृध्राणां स्वधितर्वनानां सोमः पवित्रमत्येति रेभन् ॥ ब्रह्मा देवानामिति । एष हि ब्रह्मा भवति । देवानां देवनकर्मणामादित्यरश्मीनाम् । पदवीः कवीनामिति । एष हि पदं वेत्ति । कवीनां कवीयमानानामादित्यरश्मीनाम् । ऋषिर्विप्राणामिति । एष हि ऋषिणो भवति । विप्राणां व्यापनकर्मणामादित्यरश्मीनाम् । महिषो मृगाणामिति । एष हि महान्भवति । मृगाणां मार्गणकर्मणामादित्यरश्मीनाम् । श्येनो गृध्राणामिति । श्येन आदित्यो भवति । श्यायतेर्गतिकर्मणः । गृध्र आदित्यो भवति । गृध्यतेः स्थानकर्मणः । यत एतस्मिंस्तिष्ठति । स्वधितिर्वनानामिति । एष हि स्वयं कर्माण्यादित्यो धत्ते । वनानां वननकर्मणामादित्यरश्मीनाम् । सोमः पवित्रमत्येति रेभन्निति । एष हि पवित्रं रश्मीनामत्येति । स्तूयमान एष एवैतत्सर्वमक्षरम् । इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् । ब्रह्मा देवानामिति । अयमपि ब्रह्मा भवति । देवानां देवनकर्मणामिन्द्रियाणाम् । पदवीः कवीनामिति । अयमपि पदं वेत्ति । कवीनां कवीयमानानामिन्द्रियाणाम् । ऋषिर्विप्राणामिति । अयमपि ऋषिणो भवति । विप्राणां व्यापनकर्मणामिन्द्रियाणाम् । महिषो मृगाणामिति । अयमपि महान्भवति । मृगाणां मार्गणकर्मणामिन्द्रियाणाम् । श्येनो गृध्राणामिति । श्येन आत्मा भवति । श्यायतेर्ज्ञानकर्मणः । गृध्राणीन्द्रियाणि । गृध्यतेर्ज्ञानकर्मणः । यत एतस्मिंस्तिष्ठन्ति । स्वधितिर्वनानामिति । अयमपि स्वयं कर्माण्यात्मनि धत्ते । वनानां वननकर्मणामिन्द्रियाणाम् । सोमः पवित्रमत्येति रेभन्निति । अयमपि पवित्रमिन्द्रियाण्यत्येति । स्तूयमानोऽयमेवैतत्सर्वमनुभवति । इत्यात्मगतिमाचष्टे

brahmā devānāṃ padavīḥ kavīnāmṛṣirviprāṇāṃ mahiṣo mṛgāṇām | śyeno gṛdhrāṇāṃ svadhitarvanānāṃ somaḥ pavitramatyeti rebhan || brahmā devānāmiti | eṣa hi brahmā bhavati | devānāṃ devanakarmaṇāmādityaraśmīnām | padavīḥ kavīnāmiti | eṣa hi padaṃ vetti | kavīnāṃ kavīyamānānāmādityaraśmīnām | ṛṣirviprāṇāmiti | eṣa hi ṛṣiṇo bhavati | viprāṇāṃ vyāpanakarmaṇāmādityaraśmīnām | mahiṣo mṛgāṇāmiti | eṣa hi mahānbhavati | mṛgāṇāṃ mārgaṇakarmaṇāmādityaraśmīnām | śyeno gṛdhrāṇāmiti | śyena ādityo bhavati | śyāyatergatikarmaṇaḥ | gṛdhra ādityo bhavati | gṛdhyateḥ sthānakarmaṇaḥ | yata etasmiṃstiṣṭhati | svadhitirvanānāmiti | eṣa hi svayaṃ karmāṇyādityo dhatte | vanānāṃ vananakarmaṇāmādityaraśmīnām | somaḥ pavitramatyeti rebhanniti | eṣa hi pavitraṃ raśmīnāmatyeti | stūyamāna eṣa evaitatsarvamakṣaram | ityadhidaivatam | athādhyātmam | brahmā devānāmiti | ayamapi brahmā bhavati | devānāṃ devanakarmaṇāmindriyāṇām | padavīḥ kavīnāmiti | ayamapi padaṃ vetti | kavīnāṃ kavīyamānānāmindriyāṇām | ṛṣirviprāṇāmiti | ayamapi ṛṣiṇo bhavati | viprāṇāṃ vyāpanakarmaṇāmindriyāṇām | mahiṣo mṛgāṇāmiti | ayamapi mahānbhavati | mṛgāṇāṃ mārgaṇakarmaṇāmindriyāṇām | śyeno gṛdhrāṇāmiti | śyena ātmā bhavati | śyāyaterjñānakarmaṇaḥ | gṛdhrāṇīndriyāṇi | gṛdhyaterjñānakarmaṇaḥ | yata etasmiṃstiṣṭhanti | svadhitirvanānāmiti | ayamapi svayaṃ karmāṇyātmani dhatte | vanānāṃ vananakarmaṇāmindriyāṇām | somaḥ pavitramatyeti rebhanniti | ayamapi pavitramindriyāṇyatyeti | stūyamāno'yamevaitatsarvamanubhavati | ityātmagatimācaṣṭe

13.27

तिस्रो वाच ईरयति॒ प्र वह्निर्ऋतस्य॑ धीतिं ब्रह्मणो मनीषाम् । गावो यन्ति गोप॑तिं पृच्छमा॑नाः सोमं यन्ति मतयो वावशानाः ॥ वह्निरादित्यो भवति । स तिस्रो वाचः प्रेरयति । ऋचो यजूँषि सामान्यृतस्यादित्यस्य कर्माणि ब्रह्मणो मतानि । एष एवैतत्सर्वमक्षरम् । इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् । वह्निरात्मा भवति । स तिस्रो वाच ईरयति । विद्यामतिबुद्धिमतामृतस्यात्मनः कर्माणि ब्रह्मणो मतानि । अयमेवैतत्सर्वमनुभवति । इत्यात्मगतिमाचष्टे

tisro vāca īrayati pra vahnirṛtasya dhītiṃ brahmaṇo manīṣām | gāvo yanti gopatiṃ pṛcchamānāḥ somaṃ yanti matayo vāvaśānāḥ || vahnirādityo bhavati | sa tisro vācaḥ prerayati | ṛco yajūm̐ṣi sāmānyṛtasyādityasya karmāṇi brahmaṇo matāni | eṣa evaitatsarvamakṣaram | ityadhidaivatam | athādhyātmam | vahnirātmā bhavati | sa tisro vāca īrayati | vidyāmatibuddhimatāmṛtasyātmanaḥ karmāṇi brahmaṇo matāni | ayamevaitatsarvamanubhavati | ityātmagatimācaṣṭe

13.28

सोमं गावो धेनवो वावशानाः सोमं विप्रा मतिभिः पृच्छमा॑नाः । सोमः सुतः पूयते अज्यमानः सोमै अर्कास्त्रिष्टुभः सं नवन्ते ॥ एत एव सोमं गावो धेनवो रश्मयो वावश्यमानाः कामयमाना आदित्यं यन्ति । एवमेव सोमं विप्रा रश्मयो मतिभिः पृच्छमानाः कामयमाना आदित्यं यन्ति । एवमेव सोमः सुतः पूयते अज्यमानः । एतमेवार्काश्च त्रिष्टुभश्च संनवन्ते । तत एतस्मिन्नादित्य एकं भवन्ति । इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् । एत एव सोमं गावो धेनव इन्द्रियाणि वावश्यमानानि कामयमानान्यात्मानं यन्ति । एवमेव सोमं विप्रा इन्द्रियाणि मतिभिः पृच्छमानानि कामयमानान्यात्मानं यन्ति । एवमेव सोमः सुतः पूयते अज्यमानः । इममेवात्मा च सप्त ऋषयश्च संनवन्ते । तान्येतस्मिन्नात्मन्येकं भवन्ति । इत्यात्मगतिमाचष्टे

somaṃ gāvo dhenavo vāvaśānāḥ somaṃ viprā matibhiḥ pṛcchamānāḥ | somaḥ sutaḥ pūyate ajyamānaḥ somai arkāstriṣṭubhaḥ saṃ navante || eta eva somaṃ gāvo dhenavo raśmayo vāvaśyamānāḥ kāmayamānā ādityaṃ yanti | evameva somaṃ viprā raśmayo matibhiḥ pṛcchamānāḥ kāmayamānā ādityaṃ yanti | evameva somaḥ sutaḥ pūyate ajyamānaḥ | etamevārkāśca triṣṭubhaśca saṃnavante | tata etasminnāditya ekaṃ bhavanti | ityadhidaivatam | athādhyātmam | eta eva somaṃ gāvo dhenava indriyāṇi vāvaśyamānāni kāmayamānānyātmānaṃ yanti | evameva somaṃ viprā indriyāṇi matibhiḥ pṛcchamānāni kāmayamānānyātmānaṃ yanti | evameva somaḥ sutaḥ pūyate ajyamānaḥ | imamevātmā ca sapta ṛṣayaśca saṃnavante | tānyetasminnātmanyekaṃ bhavanti | ityātmagatimācaṣṭe

13.29

अक्रान्त्समुद्रः प्रथमे विधर्मञ्जनयन्प्र॒जा भुवनस्य राजा । वृषा पवित्रे अधि सानो अव्ये बृहत्सोमो वावृधे सुवान इन्दुः ॥ अत्यक्रमीत्समुद्र आदित्यः परमे व्यवने वर्षकर्मणा जनयन्प्रजा भुवनस्य राजा सर्वस्य राजा । वृषा पवित्रे अधि सानो अव्ये बृहत्सोमो वावृधे सुवान इन्दुः । इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् । अत्यक्रमीत्समुद्र आत्मा परमे व्यवने ज्ञानकर्मणा जनयन्प्रजा भुवनस्य राजा सर्वस्य राजा । वृषा पवित्रे अधि सानो अव्ये बृहत्सोमो वावृधे सुवान इन्दुः । इत्यात्मगतिमाचष्टे

akrāntsamudraḥ prathame vidharmañjanayanprajā bhuvanasya rājā | vṛṣā pavitre adhi sāno avye bṛhatsomo vāvṛdhe suvāna induḥ || atyakramītsamudra ādityaḥ parame vyavane varṣakarmaṇā janayanprajā bhuvanasya rājā sarvasya rājā | vṛṣā pavitre adhi sāno avye bṛhatsomo vāvṛdhe suvāna induḥ | ityadhidaivatam | athādhyātmam | atyakramītsamudra ātmā parame vyavane jñānakarmaṇā janayanprajā bhuvanasya rājā sarvasya rājā | vṛṣā pavitre adhi sāno avye bṛhatsomo vāvṛdhe suvāna induḥ | ityātmagatimācaṣṭe

13.30

महत्तत्सोमो महिषश्चकारापां यद्गर्भोऽवृणीत देवान् । अदधादिन्द्रे पवमान ओजोऽजनयत्सूर्ये ज्योतिरिन्दुः ॥ महत्तत्सोमो महिषश्चकारापां यद्गर्भोऽवृणीत देवानामाधिपत्यम् । अदधादिन्द्रे पवमान ओजः । अजनयत्सूर्ये ज्योतिरिन्दुरादित्यः । इन्दुरात्मा

mahattatsomo mahiṣaścakārāpāṃ yadgarbho'vṛṇīta devān | adadhādindre pavamāna ojo'janayatsūrye jyotirinduḥ || mahattatsomo mahiṣaścakārāpāṃ yadgarbho'vṛṇīta devānāmādhipatyam | adadhādindre pavamāna ojaḥ | ajanayatsūrye jyotirindurādityaḥ | indurātmā

13.31

विधुं दद्राणं समने बहूनां युवानं सन्तं पलितो जगार । देवस्य पश्य काव्यं महित्वाद्या ममार स ह्यः समान ॥ विधुं विधमनशीलम् । दद्राणं दमनशीलम् । युवानं चन्द्रमसम् । पलित आदित्यो गिरति । सद्यो म्रियते । स दिवा समुदिता । इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् । विधुं विधमनशीलम् । दद्राणं दमनशीलम् । युवानं महान्तम् । पलित आत्मा गिरति । रात्रौ म्रियते । रात्रिः समुदिता । इत्यात्मगतिमाचष्टे

vidhuṃ dadrāṇaṃ samane bahūnāṃ yuvānaṃ santaṃ palito jagāra | devasya paśya kāvyaṃ mahitvādyā mamāra sa hyaḥ samāna || vidhuṃ vidhamanaśīlam | dadrāṇaṃ damanaśīlam | yuvānaṃ candramasam | palita ādityo girati | sadyo mriyate | sa divā samuditā | ityadhidaivatam | athādhyātmam | vidhuṃ vidhamanaśīlam | dadrāṇaṃ damanaśīlam | yuvānaṃ mahāntam | palita ātmā girati | rātrau mriyate | rātriḥ samuditā | ityātmagatimācaṣṭe

13.32

साकञ्जानां सप्तथमाहुरेकजं षळिद्यमा ऋषयो देवजा इति । तेषामिष्टानि विहितानि धामशः स्थात्रे रेजन्ते विकृतानि रूपशः ॥ सहजातानां षण्णामृषीणामादित्यः सप्तमः । तेषामिष्टानि वा कान्तानि वा क्रान्तानि वा गतानि वा मतानि वा नतानि वा । अद्भिः सह संमोदन्ते । यत्रैतानि सप्तऋषीणानि ज्योतींषि तेभ्यः पर आदित्यः । तान्येतस्मिन्नेकं भवन्ति । इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् । सहजातानां षण्णामिन्द्रियाणामात्मा सप्तमः । तेषामिष्टानि वा कान्तानि वा क्रान्तानि वा गतानि वा मतानि वा नतानि वा । अन्नेन सह संमोदन्ते । यत्रेमानि सप्तऋषीणानीन्द्रियाण्येभ्यः पर आत्मा । तान्येतस्मिन्नेकं भवन्ति । इत्यात्मगतिमाचष्टे

sākañjānāṃ saptathamāhurekajaṃ ṣaḷidyamā ṛṣayo devajā iti | teṣāmiṣṭāni vihitāni dhāmaśaḥ sthātre rejante vikṛtāni rūpaśaḥ || sahajātānāṃ ṣaṇṇāmṛṣīṇāmādityaḥ saptamaḥ | teṣāmiṣṭāni vā kāntāni vā krāntāni vā gatāni vā matāni vā natāni vā | adbhiḥ saha saṃmodante | yatraitāni saptaṛṣīṇāni jyotīṃṣi tebhyaḥ para ādityaḥ | tānyetasminnekaṃ bhavanti | ityadhidaivatam | athādhyātmam | sahajātānāṃ ṣaṇṇāmindriyāṇāmātmā saptamaḥ | teṣāmiṣṭāni vā kāntāni vā krāntāni vā gatāni vā matāni vā natāni vā | annena saha saṃmodante | yatremāni saptaṛṣīṇānīndriyāṇyebhyaḥ para ātmā | tānyetasminnekaṃ bhavanti | ityātmagatimācaṣṭe

13.33

स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान्न वि चेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स ईमा चिकेत यस्ता विजानात्स पितुष्पितासत् ॥ स्त्रिय एवैताः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धहारिण्यस्ता अमुं पुंशब्दे निराहारः प्राण इति पश्यन्कष्टान्न विजानात्यन्धः । कविर्यः पुत्रः स इमा जानाति । यः स इमा जानाति स पितुष्पितासत् । इत्यात्मगतिमाचष्टे

striyaḥ satīstām̐ u me puṃsa āhuḥ paśyadakṣaṇvānna vi cetadandhaḥ | kaviryaḥ putraḥ sa īmā ciketa yastā vijānātsa pituṣpitāsat || striya evaitāḥ śabdasparśarūparasagandhahāriṇyastā amuṃ puṃśabde nirāhāraḥ prāṇa iti paśyankaṣṭānna vijānātyandhaḥ | kaviryaḥ putraḥ sa imā jānāti | yaḥ sa imā jānāti sa pituṣpitāsat | ityātmagatimācaṣṭe

13.34

सप्तार्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि । ते धीतिभिर्मनसा ते विपश्चितः परिभुवः परि भवन्ति विश्वतः ॥ सप्तैतानादित्यरश्मीनयमादित्यो गिरति । मध्यस्थानोर्ध्वशब्दः । यान्यस्मिंस्तिष्ठति तानि धीतिभिश्च मनसा च विपर्ययन्ति परिभुवः परिभवन्ति सर्वाणि कर्माणि वर्षकर्मणा । इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् । सप्तेमानीन्द्रियाण्ययमात्मा गिरति मध्यस्थानोर्ध्वशब्दः । यान्यस्मिंस्तिष्ठन्ति तानि धीतिभिश्च मनसा च विपर्ययन्ति परिभुवः परिभवन्ति सर्वाणीन्द्रियाणि ज्ञानकर्मणा । इत्यात्मगतिमाचष्टे

saptārdhagarbhā bhuvanasya reto viṣṇostiṣṭhanti pradiśā vidharmaṇi | te dhītibhirmanasā te vipaścitaḥ paribhuvaḥ pari bhavanti viśvataḥ || saptaitānādityaraśmīnayamādityo girati | madhyasthānordhvaśabdaḥ | yānyasmiṃstiṣṭhati tāni dhītibhiśca manasā ca viparyayanti paribhuvaḥ paribhavanti sarvāṇi karmāṇi varṣakarmaṇā | ityadhidaivatam | athādhyātmam | saptemānīndriyāṇyayamātmā girati madhyasthānordhvaśabdaḥ | yānyasmiṃstiṣṭhanti tāni dhītibhiśca manasā ca viparyayanti paribhuvaḥ paribhavanti sarvāṇīndriyāṇi jñānakarmaṇā | ityātmagatimācaṣṭe

13.35

न वि जानामि यदिवेदमस्मि निण्यः संनद्धो मनसा चरामि । न विजानामि यदि वेदमस्मि निण्यः संनद्धो मनसा चरामि । न हि जानन्बुद्धिमतः परिवेदयन्तेऽयमादित्योऽयमात्मा

na vi jānāmi yadivedamasmi niṇyaḥ saṃnaddho manasā carāmi | na vijānāmi yadi vedamasmi niṇyaḥ saṃnaddho manasā carāmi | na hi jānanbuddhimataḥ parivedayante'yamādityo'yamātmā

13.36

अपाङ् प्राङेति स्वधया गृभीतोऽम॑र्त्यो मर्त्येना सयोनिः । ता शश्व॑न्ता विषूचीना वियन्ता न्य १ न्यं चिक्युर्न नि चिक्युरन्यम् ॥ अपाञ्चयति प्राञ्चयति स्वधया गृभीतोऽमर्त्य आदित्यो मर्त्येन चन्द्रमसा सह । तौ शश्वद्गामिनौ विश्वगामिनौ बहुगामिनौ वा । पश्यत्यादित्यं न चन्द्रमसम् । इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् । अपाञ्चयति प्राञ्चयति स्वधया गृभीतोऽमर्त्य आत्मा मर्त्येन मनसा सह । तौ शश्वद्गामिनौ विश्वगामिनौ बहुगामिनौ वा । पश्यत्यात्मानं न मनः । इत्यात्मगतिमाचष्टे

apāṅ prāṅeti svadhayā gṛbhīto'martyo martyenā sayoniḥ | tā śaśvantā viṣūcīnā viyantā nya 1 nyaṃ cikyurna ni cikyuranyam || apāñcayati prāñcayati svadhayā gṛbhīto'martya ādityo martyena candramasā saha | tau śaśvadgāminau viśvagāminau bahugāminau vā | paśyatyādityaṃ na candramasam | ityadhidaivatam | athādhyātmam | apāñcayati prāñcayati svadhayā gṛbhīto'martya ātmā martyena manasā saha | tau śaśvadgāminau viśvagāminau bahugāminau vā | paśyatyātmānaṃ na manaḥ | ityātmagatimācaṣṭe

13.37

तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठं यतो जज्ञ उग्रस्त्वेषनृम्णः । सद्यो जज्ञानो नि रिणाति शत्रूननु यं विश्वे मदन्त्यूमाः ॥ तद्भवति भूतेषु भुवनेषु ज्येष्ठमादित्यं यतो जज्ञ उग्रस्त्वेषनृम्णो दीप्तिनृम्णः । सद्यो जज्ञानो निरिणाति शत्रूनिति । रिणातिः प्रीतिकर्मा दीप्तिकर्मा वा । अनुमदन्ति यं विश्व ऊमाः । इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् । तद्भवति भूतेषु भुवनेषु ज्येष्ठमव्यक्तं यतो जायत उग्रस्त्वेषनृम्णो ज्ञाननृम्णः । सद्यो जज्ञानो निरिणाति शत्रूनिति । रिणातिः प्रीतिकर्मा दीप्तिकर्मा वा । अनुमदन्ति यं सर्वे ऊमाः । इत्यात्मगतिमाचष्टे

tadidāsa bhuvaneṣu jyeṣṭhaṃ yato jajña ugrastveṣanṛmṇaḥ | sadyo jajñāno ni riṇāti śatrūnanu yaṃ viśve madantyūmāḥ || tadbhavati bhūteṣu bhuvaneṣu jyeṣṭhamādityaṃ yato jajña ugrastveṣanṛmṇo dīptinṛmṇaḥ | sadyo jajñāno niriṇāti śatrūniti | riṇātiḥ prītikarmā dīptikarmā vā | anumadanti yaṃ viśva ūmāḥ | ityadhidaivatam | athādhyātmam | tadbhavati bhūteṣu bhuvaneṣu jyeṣṭhamavyaktaṃ yato jāyata ugrastveṣanṛmṇo jñānanṛmṇaḥ | sadyo jajñāno niriṇāti śatrūniti | riṇātiḥ prītikarmā dīptikarmā vā | anumadanti yaṃ sarve ūmāḥ | ityātmagatimācaṣṭe

अथ त्रयोदशोऽध्यायः (cont. 2)

13.38

को अद्य युङ्क्ते धुरि गा ऋतस्य शिमीवतो भामिनो दुर्हृणायून् । आसन्निषून्हृत्स्वसो मयोभून्य एषां भृत्यामृणधत्स जीवात् ॥ क आदित्यो धुरि गा युङ्क्ते । रश्मीन्कर्मवतो भानुमतो दुराधर्षानसून्यसुनवन्तीषूनिषुणवन्ति मयोभूनि सुखभूनि । य इमं संभृतं वेद कथं स जीवति । इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् । क आत्मा धुरि गा युङ्क्ते । इन्द्रियाणि कर्मवन्ति भानुमन्ति दुराधर्षानसून्यसुनवन्तीषूनिषुणवन्ति मयोभूनि सुखभूनि । य इमं संभृतं वेद चिरं जीवति । इत्यात्मगतिमाचष्टे

ko adya yuṅkte dhuri gā ṛtasya śimīvato bhāmino durhṛṇāyūn | āsanniṣūnhṛtsvaso mayobhūnya eṣāṃ bhṛtyāmṛṇadhatsa jīvāt || ka ādityo dhuri gā yuṅkte | raśmīnkarmavato bhānumato durādharṣānasūnyasunavantīṣūniṣuṇavanti mayobhūni sukhabhūni | ya imaṃ saṃbhṛtaṃ veda kathaṃ sa jīvati | ityadhidaivatam | athādhyātmam | ka ātmā dhuri gā yuṅkte | indriyāṇi karmavanti bhānumanti durādharṣānasūnyasunavantīṣūniṣuṇavanti mayobhūni sukhabhūni | ya imaṃ saṃbhṛtaṃ veda ciraṃ jīvati | ityātmagatimācaṣṭe

13.39

क ईषते तुज्यते को बिभाय को मंसते सन्तमिन्द्रं को अन्ति । कस्तोकाय क इभायोत रायेऽधि ब्रवत्तन्वे३ को जनाय ॥ क एव गच्छति को ददाति को बिभेति को मंसते सन्तमिन्द्रम् । कस्तोकायापत्याय महते च नो रणाय रमणीयाय दर्शनीयाय

ka īṣate tujyate ko bibhāya ko maṃsate santamindraṃ ko anti | kastokāya ka ibhāyota rāye'dhi bravattanve3 ko janāya || ka eva gacchati ko dadāti ko bibheti ko maṃsate santamindram | kastokāyāpatyāya mahate ca no raṇāya ramaṇīyāya darśanīyāya

13.40

को अग्निमीट्टे हविषा घृतेन स्रुचा यजाता ऋतुभिर्ध्रुवेभिः । कस्मै देवा आ वहानाशु होम को मंसते वीतिहोत्रः सुदेवः ॥ क आदित्यं पूरयति हविषा च घृतेन च स्रुचा यजाता ऋतुभिर्ध्रुवेभिरिति । कस्मै देवा आवहानाशु होमार्थान्को मंसते वीतिहोत्रः सुदेवः कल्याणदेवः । इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् । क आत्मानं पूरयति हविषा च घृतेन च स्रुचा यजाता ऋतुभिर्ध्रुवेभिरिति । कस्मै देवा आवहानाशु होमार्थान्को मंसते वीतिहोत्रः सुप्रज्ञः कल्याणप्रज्ञः । इत्यात्मगतिमाचष्टे

ko agnimīṭṭe haviṣā ghṛtena srucā yajātā ṛtubhirdhruvebhiḥ | kasmai devā ā vahānāśu homa ko maṃsate vītihotraḥ sudevaḥ || ka ādityaṃ pūrayati haviṣā ca ghṛtena ca srucā yajātā ṛtubhirdhruvebhiriti | kasmai devā āvahānāśu homārthānko maṃsate vītihotraḥ sudevaḥ kalyāṇadevaḥ | ityadhidaivatam | athādhyātmam | ka ātmānaṃ pūrayati haviṣā ca ghṛtena ca srucā yajātā ṛtubhirdhruvebhiriti | kasmai devā āvahānāśu homārthānko maṃsate vītihotraḥ suprajñaḥ kalyāṇaprajñaḥ | ityātmagatimācaṣṭe

13.41

त्वमङ्ग प्र शंसिषो देवः शविष्ठ मर्त्यम् । न त्वदन्यो मघवन्नस्ति मर्डितेन्द्र ब्रवीमि ते वचः ॥ त्वमङ्ग प्रशंसीर्देवः शविष्ठ मर्त्यं न त्वदन्योऽस्ति मघवन्पाता वा पालयिता वा जेता वा सुखयिता वा । इन्द्र ब्रवीमि ते वचः स्तुतियुक्तम्

tvamaṅga pra śaṃsiṣo devaḥ śaviṣṭha martyam | na tvadanyo maghavannasti marḍitendra bravīmi te vacaḥ || tvamaṅga praśaṃsīrdevaḥ śaviṣṭha martyaṃ na tvadanyo'sti maghavanpātā vā pālayitā vā jetā vā sukhayitā vā | indra bravīmi te vacaḥ stutiyuktam

13.42

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परि षस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभि चाकशीति ॥ द्वौ द्वौ प्रतिष्ठितौ सुकृतौ धर्मकर्तारौ । दुष्कृतं पापं परिसारकमित्याचक्षते । सुपर्णा सयुजाः सखायेत्यात्मानं परमात्मानं प्रत्युत्तिष्ठति । शरीर एव तज्जायते वृक्षम् । ऋक्षं शरीरम् । वृक्षे पक्षौ प्रतिष्ठापयति । तयोरन्यद्भुक्त्वान्यदनश्नन्नन्यां सरूपतां सलोकतामश्नुते । य एवं वेदानश्नन्नन्योऽभिचाकशीति । इत्यात्मगतिमाचष्टे

dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pari ṣasvajāte | tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyanaśnannanyo abhi cākaśīti || dvau dvau pratiṣṭhitau sukṛtau dharmakartārau | duṣkṛtaṃ pāpaṃ parisārakamityācakṣate | suparṇā sayujāḥ sakhāyetyātmānaṃ paramātmānaṃ pratyuttiṣṭhati | śarīra eva tajjāyate vṛkṣam | ṛkṣaṃ śarīram | vṛkṣe pakṣau pratiṣṭhāpayati | tayoranyadbhuktvānyadanaśnannanyāṃ sarūpatāṃ salokatāmaśnute | ya evaṃ vedānaśnannanyo'bhicākaśīti | ityātmagatimācaṣṭe

13.43

आ याहीन्द्र पथिभिरीळितेभिर्यज्ञमिमं नो भागधेयं जुषस्व । तृप्तां जुहुर्मातुळस्येव योषा भागस्ते पैतृष्वसेयी वपामिव ॥ आगमिष्यन्ति शक्रो देवतास्तास्त्रिभिस्तीर्थेभिः शक्रप्रतरैरीळितेभिस्त्रिभिस्तीथैर्यज्ञमिमं नो यज्ञभागमग्नीषोमभागाविन्द्रो जुषस्व । तृप्तामेवं मातुलयोगकन्या भागं सर्तृकेव सा या देवतास्तास्त्त्स्थाने शक्रं निदर्शनम् ॥ विप्रं विप्रासोऽव॑से देवं मर्तास ऊतये । अग्निं गीर्भिर्हवामहे ॥ विप्रं विप्रासोऽवसे विदुः । वेद विन्दतेर्वेदितव्यम् । विमलं शरीरं वायुना । विप्रस्तु पद्मनिलयं हृदिस्थितमकारसंहारितमुकारं पूरयन्मकारनिलयं गमयति । विप्रं प्राणेषु बिन्दुः सिक्तं विकसितं वह्नितेजः प्रभुं कनकं पद्येष्वमृतशरीरममृतजातस्थितममृतवादममृतमुखा वदन्ति । अग्निं गीर्भिर्हवामहे । अग्निं संबोधयेत् । अग्निः सर्वा देवताः । इति । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय

ā yāhīndra pathibhirīḷitebhiryajñamimaṃ no bhāgadheyaṃ juṣasva | tṛptāṃ juhurmātuḷasyeva yoṣā bhāgaste paitṛṣvaseyī vapāmiva || āgamiṣyanti śakro devatāstāstribhistīrthebhiḥ śakrapratarairīḷitebhistribhistīthairyajñamimaṃ no yajñabhāgamagnīṣomabhāgāvindro juṣasva | tṛptāmevaṃ mātulayogakanyā bhāgaṃ sartṛkeva sā yā devatāstāsttsthāne śakraṃ nidarśanam || vipraṃ viprāso'vase devaṃ martāsa ūtaye | agniṃ gīrbhirhavāmahe || vipraṃ viprāso'vase viduḥ | veda vindaterveditavyam | vimalaṃ śarīraṃ vāyunā | viprastu padmanilayaṃ hṛdisthitamakārasaṃhāritamukāraṃ pūrayanmakāranilayaṃ gamayati | vipraṃ prāṇeṣu binduḥ siktaṃ vikasitaṃ vahnitejaḥ prabhuṃ kanakaṃ padyeṣvamṛtaśarīramamṛtajātasthitamamṛtavādamamṛtamukhā vadanti | agniṃ gīrbhirhavāmahe | agniṃ saṃbodhayet | agniḥ sarvā devatāḥ | iti | tasyottarā bhūyase nirvacanāya

13.44

हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतम् ॥ हंस इति हंसाः सूर्यरश्मयः । परमात्मा परं ज्योतिः । पृथिव्याप्तेति व्याप्तं सर्वं व्याप्तं वननकर्माभ्यासेनादित्यमण्डलेनेति । त्यजतीति लोकः । त्यजतीति हंसः । त्यजन्तीति हंसाः । परमहंसाः परमात्मा सूर्यरश्मिभिः प्रभूतगभीतवसतीति । त्रिभिर्वसतीति वा । वह्निर्वसतीति वा । रश्मिभिर्वसतीति वा । सुवर्णरेताः पूषा गर्भाः । रिफिरिति रिफता चमकुटिलानि कुटन्ता रेफन्तान्तरिक्षं चरेदर्थेति । अन्तरिक्षं चरतीति दिवि । भूमिगमनं वा । स्वर्भानुः सुप्रसूतो होता । होतादित्यस्यगता भवन्ति । अतिथिर्दुरोणसत् । रवन्ति सर्वे रसाश्चिकीर्षयन्ति रश्मिभिश्चिकीर्षयन्तीति वा । वह्निर्विकर्षयति । नतं भवतीत्यश्वगोजा अद्रिगोजा धनगोजा सर्वगोजातिर्ऋच इति तेजो बहुजो शब्दो भवति । निगमो निगमव्यो भवत्यृषिनिर्वचनाय

haṃsaḥ śuciṣadvasurantarikṣasaddhotā vediṣadatithirduroṇasat | nṛṣadvarasadṛtasadvyomasadabjā gojā ṛtajā adrijā ṛtam || haṃsa iti haṃsāḥ sūryaraśmayaḥ | paramātmā paraṃ jyotiḥ | pṛthivyāpteti vyāptaṃ sarvaṃ vyāptaṃ vananakarmābhyāsenādityamaṇḍaleneti | tyajatīti lokaḥ | tyajatīti haṃsaḥ | tyajantīti haṃsāḥ | paramahaṃsāḥ paramātmā sūryaraśmibhiḥ prabhūtagabhītavasatīti | tribhirvasatīti vā | vahnirvasatīti vā | raśmibhirvasatīti vā | suvarṇaretāḥ pūṣā garbhāḥ | riphiriti riphatā camakuṭilāni kuṭantā rephantāntarikṣaṃ caredartheti | antarikṣaṃ caratīti divi | bhūmigamanaṃ vā | svarbhānuḥ suprasūto hotā | hotādityasyagatā bhavanti | atithirduroṇasat | ravanti sarve rasāścikīrṣayanti raśmibhiścikīrṣayantīti vā | vahnirvikarṣayati | nataṃ bhavatītyaśvagojā adrigojā dhanagojā sarvagojātirṛca iti tejo bahujo śabdo bhavati | nigamo nigamavyo bhavatyṛṣinirvacanāya

13.45

त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् ॥ त्र्यम्बको रुद्रः । तं त्र्यम्बकं यजामहे । सुगन्धिं सुष्ठुगन्धिं पुष्टिवर्धनं पुष्टिकारकमिव । उर्वारुकमिव फलं बन्धनादारोधनान्मृत्योः सकाशान्मुञ्चस्व मां कस्मादित्येषापरा भवति

tryambakaṃ yajāmahe sugandhiṃ puṣṭivardhanam | urvārukamiva bandhanānmṛtyormukṣīya māmṛtāt || tryambako rudraḥ | taṃ tryambakaṃ yajāmahe | sugandhiṃ suṣṭhugandhiṃ puṣṭivardhanaṃ puṣṭikārakamiva | urvārukamiva phalaṃ bandhanādārodhanānmṛtyoḥ sakāśānmuñcasva māṃ kasmādityeṣāparā bhavati

13.46

जातवेदसे सुनवाम सोम॑मरातीयतो नि दहाति वेदः । स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धुं दुरितात्य॒ग्निः ॥ जातवेदस इति जातमिदं सर्वं सचराचरं स्थित्युत्पत्तिप्रलयन्यायेन जातवेदस्यां वैव जातवेदसेऽर्चाय सुनवाम सोममिति । प्रसवायाभिषवाय सोमं राजनममृतम् । अरातीयतो यज्ञार्थमनिस्मो निर्दहति निश्चयेन दहति भस्मीकरोति । सोमो दददित्यर्थः । स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वानि दुर्गमानि स्थानानि नावेव सिन्धुम् । नावा सिन्धुं यथा यः कश्चित्कर्णधारो नावा सिन्धोः स्यन्दमानानां नदीं जलदुर्गां महाकुलां तारयति दुरितात्यग्निरिति दुरितानि तारयति । तस्यैषापरा भवति

jātavedase sunavāma somamarātīyato ni dahāti vedaḥ | sa naḥ parṣadati durgāṇi viśvā nāveva sindhuṃ duritātyagniḥ || jātavedasa iti jātamidaṃ sarvaṃ sacarācaraṃ sthityutpattipralayanyāyena jātavedasyāṃ vaiva jātavedase'rcāya sunavāma somamiti | prasavāyābhiṣavāya somaṃ rājanamamṛtam | arātīyato yajñārthamanismo nirdahati niścayena dahati bhasmīkaroti | somo dadadityarthaḥ | sa naḥ parṣadati durgāṇi viśvāni durgamāni sthānāni nāveva sindhum | nāvā sindhuṃ yathā yaḥ kaścitkarṇadhāro nāvā sindhoḥ syandamānānāṃ nadīṃ jaladurgāṃ mahākulāṃ tārayati duritātyagniriti duritāni tārayati | tasyaiṣāparā bhavati

इदं तेऽन्याभिरसमानमद्भिर्याः काश्च सिन्धुं प्र वहन्ति नद्यः । सर्पो जीर्णामिव त्वचं जहाति पापं सशिरस्कोऽभ्युपेत्य ॥ इदं तेऽन्याभिरसमानाभिर्याः काश्च सिन्धुं पतिं कृत्वा नद्यो वहन्ति । सर्पो जीर्णामिव सर्पस्त्वचं त्यजति । पापं त्यजन्ति । आप आप्नोतेः । तासामेषा भवति १४

idaṃ te'nyābhirasamānamadbhiryāḥ kāśca sindhuṃ pra vahanti nadyaḥ | sarpo jīrṇāmiva tvacaṃ jahāti pāpaṃ saśirasko'bhyupetya || idaṃ te'nyābhirasamānābhiryāḥ kāśca sindhuṃ patiṃ kṛtvā nadyo vahanti | sarpo jīrṇāmiva sarpastvacaṃ tyajati | pāpaṃ tyajanti | āpa āpnoteḥ | tāsāmeṣā bhavati 14

13.47

शतं जीव शरदो वर्धमानः शतं हेमन्ताञ्छतमु वसन्तान् । शतमिन्द्राग्नी सविता बृहस्पतिः शतायुषा हविषेमं पुनर्दुः ॥ शतं जीव शरदो वर्धमानः । इत्यपि निगमो भवति । शतमिति शतं दीर्घमायुः । मरुतो मां वर्धयन्ति । शतमेव शतमात्मानं भवति । शतमनन्तं भवति । शतमैश्वर्यं भवति । शतमिति शतं दीर्घमायुः

śataṃ jīva śarado vardhamānaḥ śataṃ hemantāñchatamu vasantān | śatamindrāgnī savitā bṛhaspatiḥ śatāyuṣā haviṣemaṃ punarduḥ || śataṃ jīva śarado vardhamānaḥ | ityapi nigamo bhavati | śatamiti śataṃ dīrghamāyuḥ | maruto māṃ vardhayanti | śatameva śatamātmānaṃ bhavati | śatamanantaṃ bhavati | śatamaiśvaryaṃ bhavati | śatamiti śataṃ dīrghamāyuḥ

13.48

मा ते राधाँसि मा त ऊतयो वसोऽस्मान्कदा चना दभन् । विश्वा च न उप मिमीहि मानुष वसूनि चर्षणिभ्य आ ॥ मा च ते धनानि मा च ते कदाचन सरिषुः सर्वाणि प्रज्ञानान्युपमानय । मनुष्यहितोऽयमादित्योऽयमात्मा । अथैतदनुप्रवदति । अथैनं महान्तमात्मानमेषर्ग्तणः प्रवदति । वैश्वकर्मणो देवानां नु वयं जाना नासदासीन्नो सदासीत्तदानीम् । इति च । सैषात्मजिज्ञासा । सैषा सर्वभूतजिज्ञासा । ब्रह्मणः सार्ष्टिं सरूपतां सलोकतां गमयति य एवं वेद । नमो ब्रह्मणे । नमो महते भूताय । नमो यास्काय । ब्रह्मशुक्लमतीय ब्रह्मशुक्लमसीय

mā te rādhām̐si mā ta ūtayo vaso'smānkadā canā dabhan | viśvā ca na upa mimīhi mānuṣa vasūni carṣaṇibhya ā || mā ca te dhanāni mā ca te kadācana sariṣuḥ sarvāṇi prajñānānyupamānaya | manuṣyahito'yamādityo'yamātmā | athaitadanupravadati | athainaṃ mahāntamātmānameṣargtaṇaḥ pravadati | vaiśvakarmaṇo devānāṃ nu vayaṃ jānā nāsadāsīnno sadāsīttadānīm | iti ca | saiṣātmajijñāsā | saiṣā sarvabhūtajijñāsā | brahmaṇaḥ sārṣṭiṃ sarūpatāṃ salokatāṃ gamayati ya evaṃ veda | namo brahmaṇe | namo mahate bhūtāya | namo yāskāya | brahmaśuklamatīya brahmaśuklamasīya

अथ दशमोऽध्यायः

10.1

अथातो मध्यस्थाना देवताः । तासां वायुः प्रथमागामी भवति । वायुर्वातेः । वेतेर्वा स्याद्गतिकर्मणः । एतेरिति स्थौलाष्ठीविः । अनर्थको वकारः । तस्यैषा भवति

10.2

वायवा याहि दर्शतेमे सोमा अरङ्कृताः । तेषां पाहि श्रुधी हवम् ॥ वायवायाहि दर्शनीयेमे सोमा अरङ्कृता । तेषां पिब शृणु नो ह्वानमिति । कमन्यं मध्यमादेवमवक्ष्यत् । तस्यैषापरा भवति

vāyavā yāhi darśateme somā araṅkṛtāḥ | teṣāṃ pāhi śrudhī havam || vāyavāyāhi darśanīyeme somā araṅkṛtā | teṣāṃ piba śṛṇu no hvānamiti | kamanyaṃ madhyamādevamavakṣyat | tasyaiṣāparā bhavati

10.3

आसस्राणासः शवसानमच्छेन्द्रं सुचक्रे रथ्यासो अश्वाः । अभि श्रव ऋज्य॑न्तो वेहयुर्नू चिन्नु वायोरमृतं वि दस्येत् ॥ आससृवांसः । अभिबलायमानमिन्द्रम् । कल्याणचक्रे रथे योगाय । रथ्या अश्वा रथस्य वोढारः । ऋज्यन्त ऋजुगामिनोऽन्नमभिवहेयुः । नवं च पुराणं च । श्रव इत्यन्ननाम । श्रूयत इति सतः । वायोश्चास्य भक्षो यथा न विदस्येदिति । इन्द्रप्रधानेत्येके नैघण्टुकं वायुकर्म । उभयप्रधानेत्यपरम् । वरुणो वृणोतीति सतः । तस्यैषा भवति

āsasrāṇāsaḥ śavasānamacchendraṃ sucakre rathyāso aśvāḥ | abhi śrava ṛjyanto vehayurnū cinnu vāyoramṛtaṃ vi dasyet || āsasṛvāṃsaḥ | abhibalāyamānamindram | kalyāṇacakre rathe yogāya | rathyā aśvā rathasya voḍhāraḥ | ṛjyanta ṛjugāmino'nnamabhivaheyuḥ | navaṃ ca purāṇaṃ ca | śrava ityannanāma | śrūyata iti sataḥ | vāyoścāsya bhakṣo yathā na vidasyediti | indrapradhānetyeke naighaṇṭukaṃ vāyukarma | ubhayapradhānetyaparam | varuṇo vṛṇotīti sataḥ | tasyaiṣā bhavati

10.4

नीचीनबारं वरुणः कबन्धं प्र संसर्ज रोदसी अन्तरिक्षम् । तेन विश्वस्य भुवनस्य राजा यवं न वृष्टिर्व्युनत्ति भूम ॥ नीचीनद्वारं वरुणः । कबन्धं मेघम् । कवनमुदकं भवति । तदस्मिन्धीयते । उदकमपि कबन्धमुच्यते । बन्धिरनिभृतत्वे । कमनिभृतं च । प्रसृजति । द्यावापृथिव्यौ चान्तरिक्षं च महत्त्वेन । तेन सर्वस्य भुवनस्य राजा यवमिव वृष्टिर्व्युनत्ति भूमिम् । तस्यैषापरा भवति

nīcīnabāraṃ varuṇaḥ kabandhaṃ pra saṃsarja rodasī antarikṣam | tena viśvasya bhuvanasya rājā yavaṃ na vṛṣṭirvyunatti bhūma || nīcīnadvāraṃ varuṇaḥ | kabandhaṃ megham | kavanamudakaṃ bhavati | tadasmindhīyate | udakamapi kabandhamucyate | bandhiranibhṛtatve | kamanibhṛtaṃ ca | prasṛjati | dyāvāpṛthivyau cāntarikṣaṃ ca mahattvena | tena sarvasya bhuvanasya rājā yavamiva vṛṣṭirvyunatti bhūmim | tasyaiṣāparā bhavati

10.5

तमू षु समना गिरा पितॄणां च मन्मभिः । नाभाकस्य प्रशस्तिभिर्यः सिन्धूनामुपोदये सप्तस्व॑सा स मध्यमो नभ॑न्तामन्य॒के समे ॥ तं सभिष्टौमि समानया गिरा गीत्या स्तुत्या । पितॄणां च मननीयैः स्तोमैः । नाभाकस्य प्रशस्तिभिः । ऋषिर्नाभाको बभूव । यः स्यन्दमानानामासामुपोदये सप्तस्वसारमेनमाह वाग्भिः स मध्यम इति निरुच्यते । अथैष एव भवति । नभन्तामन्यके समे । मा भूवन्नन्यके सर्वे ये नो द्विषन्ति दुर्धियः पापधियः पापसंकल्पाः । रुद्रो रौतीति सतः । रोरूयमाणो द्रवतीति वा । रोदयतेर्वा । यदरुदत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्वम् । इति काठकम् । यदरोदीत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्वम् । इति हारिद्रविकम् । तस्यैषा भवति

tamū ṣu samanā girā pitṝṇāṃ ca manmabhiḥ | nābhākasya praśastibhiryaḥ sindhūnāmupodaye saptasvasā sa madhyamo nabhantāmanyake same || taṃ sabhiṣṭaumi samānayā girā gītyā stutyā | pitṝṇāṃ ca mananīyaiḥ stomaiḥ | nābhākasya praśastibhiḥ | ṛṣirnābhāko babhūva | yaḥ syandamānānāmāsāmupodaye saptasvasāramenamāha vāgbhiḥ sa madhyama iti nirucyate | athaiṣa eva bhavati | nabhantāmanyake same | mā bhūvannanyake sarve ye no dviṣanti durdhiyaḥ pāpadhiyaḥ pāpasaṃkalpāḥ | rudro rautīti sataḥ | rorūyamāṇo dravatīti vā | rodayatervā | yadarudattadrudrasya rudratvam | iti kāṭhakam | yadarodīttadrudrasya rudratvam | iti hāridravikam | tasyaiṣā bhavati

10.6

इमा रुद्राय स्थिरधन्वने गिरः क्षिप्रेषवे देवाय स्वधाव्ने । अषाळ्हाय सहमानाय वेधसे तिग्मायुधाय भरता शृणोतु नः ॥ इमा रुद्राय । दृढधन्वने । गिरः क्षिप्रेषवे । देवाय । अन्नवते । अषाळ्हायान्यैः । सहमानाय । विधात्रे । तिग्मायुधाय । भरत । शृणोतु नः । तिग्मं तेजतेः । उत्साहकर्मणः । आयुधमायोधनात् । तस्यैषापरा भवति

imā rudrāya sthiradhanvane giraḥ kṣipreṣave devāya svadhāvne | aṣāḷhāya sahamānāya vedhase tigmāyudhāya bharatā śṛṇotu naḥ || imā rudrāya | dṛḍhadhanvane | giraḥ kṣipreṣave | devāya | annavate | aṣāḷhāyānyaiḥ | sahamānāya | vidhātre | tigmāyudhāya | bharata | śṛṇotu naḥ | tigmaṃ tejateḥ | utsāhakarmaṇaḥ | āyudhamāyodhanāt | tasyaiṣāparā bhavati

10.7

या ते दिद्युदवसृष्टा दिवस्परि क्ष्मया चरति परि सा वृणक्तु नः । सहस्रं ते स्वपिवात भेषजा मा नस्तोकेषु तनयेषु रीरिषः ॥ या ते दिद्युदवसृष्टा । दिवस्परि दिवोऽधि । दिद्युद् द्युतेर्वा । क्ष्मया चरति । क्ष्मा पृथिवी । तस्यां चरति । तया चरति । विक्ष्मापयन्ती चरतीति वा । परिवृणक्तु नः सा । सहस्रं ते स्वाप्तवचन भैषज्यानि । मा नस्त्वं पुत्रेषु पौत्रेषु च रीरिषः । तोकं तुद्यतेः । तनयं तनोतेः । अग्निरपि रुद्र उच्यते । तस्यैषा भवति

yā te didyudavasṛṣṭā divaspari kṣmayā carati pari sā vṛṇaktu naḥ | sahasraṃ te svapivāta bheṣajā mā nastokeṣu tanayeṣu rīriṣaḥ || yā te didyudavasṛṣṭā | divaspari divo'dhi | didyud dyutervā | kṣmayā carati | kṣmā pṛthivī | tasyāṃ carati | tayā carati | vikṣmāpayantī caratīti vā | parivṛṇaktu naḥ sā | sahasraṃ te svāptavacana bhaiṣajyāni | mā nastvaṃ putreṣu pautreṣu ca rīriṣaḥ | tokaṃ tudyateḥ | tanayaṃ tanoteḥ | agnirapi rudra ucyate | tasyaiṣā bhavati

10.8

जराबोध तद्विविड्ढि विशेविशे यज्ञियाय । स्तोमं रुद्राय दृशीकम् ॥ जरा स्तुतिः । जरतेः स्तुतिकर्मणः । तां बोध । तया बोधयितरिति वा । तद्विविड्ढि । तत्कुरु । मनुष्यस्य मनुष्यस्य यजनाय । स्तोमं रुद्राय दर्शनीयम् । इन्द्र इरां दृणातीति वा । इरां ददातीति वा । इरां दधातीति वा । इरां दारयत इति वा । इरां धारयत इति वा । इन्दवे द्रवतीति वा । इन्दौ रमत इति वा । इन्धे भूतानीति वा । तद्यदेनं प्राणैः समैन्धंस्तदिन्द्रस्येन्द्रत्वम् । इति विज्ञायते । इदं करणादित्याग्रयणः । इदं दर्शनादित्यौपमन्यवः । इन्दतेर्वैश्वर्यकर्मणः । इन्दञ्छत्रूणां दारयिता वा । द्रावयिता वा । आदरयिता च यज्वनाम् । तस्यैषा भवति

jarābodha tadviviḍḍhi viśeviśe yajñiyāya | stomaṃ rudrāya dṛśīkam || jarā stutiḥ | jarateḥ stutikarmaṇaḥ | tāṃ bodha | tayā bodhayitariti vā | tadviviḍḍhi | tatkuru | manuṣyasya manuṣyasya yajanāya | stomaṃ rudrāya darśanīyam | indra irāṃ dṛṇātīti vā | irāṃ dadātīti vā | irāṃ dadhātīti vā | irāṃ dārayata iti vā | irāṃ dhārayata iti vā | indave dravatīti vā | indau ramata iti vā | indhe bhūtānīti vā | tadyadenaṃ prāṇaiḥ samaindhaṃstadindrasyendratvam | iti vijñāyate | idaṃ karaṇādityāgrayaṇaḥ | idaṃ darśanādityaupamanyavaḥ | indatervaiśvaryakarmaṇaḥ | indañchatrūṇāṃ dārayitā vā | drāvayitā vā | ādarayitā ca yajvanām | tasyaiṣā bhavati

10.9

अदर्दरुत्समसृजो वि खानि त्वमर्णवान्बद्बधानाँ अरम्णाः । महान्तमिन्द्र पर्वतं वि यद्वः सृजो वि धारा अव दानवं हन् ॥ अदृणा उत्सम् । उत्सरणाद्वा । उत्सदनाद्वा । उत्स्यन्दनाद्वा । उनत्तेर्वा । व्यसृजोऽस्य खानि । त्वमर्णवानर्णस्वतः । एतान्माध्यमिकान्त्संस्त्यायान् । बाबध्यमानानरम्णाः । रम्णातिः संयमनकर्मा । विसर्जनकर्मा वा । महान्तमिन्द्र पर्वतं मेघं यद्यवृणोः । व्यसृजोऽस्य धाराः । अवाहन्नेनं दानकर्माणम् । तस्यैषापरा भवति

adardarutsamasṛjo vi khāni tvamarṇavānbadbadhānām̐ aramṇāḥ | mahāntamindra parvataṃ vi yadvaḥ sṛjo vi dhārā ava dānavaṃ han || adṛṇā utsam | utsaraṇādvā | utsadanādvā | utsyandanādvā | unattervā | vyasṛjo'sya khāni | tvamarṇavānarṇasvataḥ | etānmādhyamikāntsaṃstyāyān | bābadhyamānānaramṇāḥ | ramṇātiḥ saṃyamanakarmā | visarjanakarmā vā | mahāntamindra parvataṃ meghaṃ yadyavṛṇoḥ | vyasṛjo'sya dhārāḥ | avāhannenaṃ dānakarmāṇam | tasyaiṣāparā bhavati

10.10

यो जात एव प्रथमो मनस्वान्देवो देवान्क्रतुना पर्यभूषत् । यस्य शुष्माद्रोदसी अभ्यसेतां नृम्णस्य॑ म॒ह्ना स जनास इन्द्रः ॥ यो जात एव प्रथमो मनस्वी देवो देवान् । क्रतुना कर्मणा । पर्यभवत्पर्यगृह्णात्पर्यरक्षदत्यक्रामदिति वा । यस्य बलाद् द्यावापृथिव्यावप्यबिभीतां नृम्णस्य मह्ना बलस्य महत्त्वेन । स जनास इन्द्र इति । ऋषेर्दृष्टार्थस्य प्रीतिर्भवत्याख्यानसंयुक्ता । पर्जन्यस्तृपेः । आद्यन्तविपरीतस्य । तर्पयिता जन्यः । परो जेता वा । परो जनयिता वा । प्रार्जयिता वा रसानाम् । तस्यैषा भवति

yo jāta eva prathamo manasvāndevo devānkratunā paryabhūṣat | yasya śuṣmādrodasī abhyasetāṃ nṛmṇasya mahnā sa janāsa indraḥ || yo jāta eva prathamo manasvī devo devān | kratunā karmaṇā | paryabhavatparyagṛhṇātparyarakṣadatyakrāmaditi vā | yasya balād dyāvāpṛthivyāvapyabibhītāṃ nṛmṇasya mahnā balasya mahattvena | sa janāsa indra iti | ṛṣerdṛṣṭārthasya prītirbhavatyākhyānasaṃyuktā | parjanyastṛpeḥ | ādyantaviparītasya | tarpayitā janyaḥ | paro jetā vā | paro janayitā vā | prārjayitā vā rasānām | tasyaiṣā bhavati

10.11

वि वृक्षान्हन्त्युत हन्ति रक्षसो विश्वं बिभाय भुवनं महावधात् । उतानागा ईषते॒ वृष्णयावतो यत्पर्जन्यः स्तनयन्हन्ति दुष्कृतः ॥ विहन्ति वृक्षान् । विहन्ति च रक्षांसि । सर्वाणि चास्माद्भूतानि बिभ्यति महावधात् । महान्ह्यस्य वधः । अप्यनपराधो भीतः पलायते वर्षकर्मवतो यत्पर्जन्यः स्तनयन्हन्ति दुष्कृतः पापकृतः । बृहस्पतिर्बृहतः पाता वा । पालयिता वा । तस्यैषा भवति

vi vṛkṣānhantyuta hanti rakṣaso viśvaṃ bibhāya bhuvanaṃ mahāvadhāt | utānāgā īṣate vṛṣṇayāvato yatparjanyaḥ stanayanhanti duṣkṛtaḥ || vihanti vṛkṣān | vihanti ca rakṣāṃsi | sarvāṇi cāsmādbhūtāni bibhyati mahāvadhāt | mahānhyasya vadhaḥ | apyanaparādho bhītaḥ palāyate varṣakarmavato yatparjanyaḥ stanayanhanti duṣkṛtaḥ pāpakṛtaḥ | bṛhaspatirbṛhataḥ pātā vā | pālayitā vā | tasyaiṣā bhavati

10.12

अश्नापिनद्धं मधु पर्यपश्यन्मत्स्यं न दीन उदनि क्षियन्तम् । निष्टज्जभार चमसं न वृक्षाद्ब्रहस्पतिर्विरवेणा विकृत्य ॥ अशनवता मेघेनापिनद्धं मधु पर्यपश्यत् । मत्स्यमिव दीन उदके निवसन्तम् । निर्जहार तच्चमसमिव वृक्षात् । चमसः कस्मात् । चमन्त्यस्मिन्निति । बृहस्पतिर्विरवेण शब्देन विकृत्य । ब्रह्मणस्पतिर्ब्रह्मणः पाता वा । पालयिता वा । तस्यैषा भवति

aśnāpinaddhaṃ madhu paryapaśyanmatsyaṃ na dīna udani kṣiyantam | niṣṭajjabhāra camasaṃ na vṛkṣādbrahaspatirviraveṇā vikṛtya || aśanavatā meghenāpinaddhaṃ madhu paryapaśyat | matsyamiva dīna udake nivasantam | nirjahāra taccamasamiva vṛkṣāt | camasaḥ kasmāt | camantyasminniti | bṛhaspatirviraveṇa śabdena vikṛtya | brahmaṇaspatirbrahmaṇaḥ pātā vā | pālayitā vā | tasyaiṣā bhavati

10.13

अश्मा॑स्यमव॒तं ब्रह्मणस्पतिर्मधुधारम॒भि यमोजसातृणत् । तमेव विश्वे पपिरे स्वर्दृशो बहु साकं सिसिचुरुत्समुद्रिणम् ॥ अशनवन्तमास्यन्दनवन्तम् । अवातितं ब्रह्मणस्पतिर्मधुधारम् । अभि यमोजसा बलेनाभ्यतृणत्तमेव सर्वे पिबन्ति रश्मयः सूर्यदृशः । बह्वेनं सह सिञ्चन्त्युत्समुद्रिणमुदकवन्तम्

aśmāsyamavataṃ brahmaṇaspatirmadhudhāramabhi yamojasātṛṇat | tameva viśve papire svardṛśo bahu sākaṃ sisicurutsamudriṇam || aśanavantamāsyandanavantam | avātitaṃ brahmaṇaspatirmadhudhāram | abhi yamojasā balenābhyatṛṇattameva sarve pibanti raśmayaḥ sūryadṛśaḥ | bahvenaṃ saha siñcantyutsamudriṇamudakavantam

10.14

क्षेत्रस्य पतिः । क्षेत्रं क्षियतेर्निवासकर्मणः । तस्य पाता वा पालयिता वा । तस्यैषा भवति

kṣetrasya patiḥ | kṣetraṃ kṣiyaternivāsakarmaṇaḥ | tasya pātā vā pālayitā vā | tasyaiṣā bhavati

10.15

क्षेत्रस्य पतिना वयं हितेनैव जयामसि । गामश्वं पोषयित्न्वा स नौ मृळातीदृशे ॥ क्षेत्रस्य पतिना वयं सुहितेनेव जयामः । गामश्वं पुष्टं पोषयितृ चाहरेति । स नो मृळातीदृशे । बलेन वा धनेन वा । मृळतिर्दानकर्मा । तस्यैषापरा भवति

kṣetrasya patinā vayaṃ hitenaiva jayāmasi | gāmaśvaṃ poṣayitnvā sa nau mṛḷātīdṛśe || kṣetrasya patinā vayaṃ suhiteneva jayāmaḥ | gāmaśvaṃ puṣṭaṃ poṣayitṛ cāhareti | sa no mṛḷātīdṛśe | balena vā dhanena vā | mṛḷatirdānakarmā | tasyaiṣāparā bhavati

10.16

क्षेत्रस्य पते मधुमन्तमूर्मिं धेनुरिव पयो अस्मासु धुक्ष्व । मधुश्चुतं घृतमिव सुपूतमृतस्य॑ नः पतयो मृळयन्तु । क्षेत्रस्य पते मधुमन्तमूर्मिं धेनुरिव पयोऽस्मासु धुक्ष्वेति । मधुश्चुतं घृतमिवोदकं सुपूतम् । ऋतस्य नः पातारो वा पालयितारो वा मृळयन्तु । मृळयतिरुपदयाकर्मा । पूजाकर्मा वा । तद्यत्समान्यामृचि समानाभिव्याहारं भवति तज्जामि भवतीत्येकम् । मधुमन्तं मधुश्चुतमिति यथा । यदेव समाने पादे समानाभिव्याहारं भवति तज्जामि भवतीत्यपरम् । हिरण्यरूपः स हिरण्यसंदृग् । इति यथा । यथा कथा च विशेषोऽजामि भवतीत्यपरम् । मण्डूको इवोदकान्मण्डूको उदकादिव । इति यथा । वास्तोष्पतिः । वास्तुर्वसतेर्निवासकर्मणः । तस्य पाता वा पालयिता वा । तस्यैषा भवति

10.17

अमीवहा वास्तोष्पते॒ विश्वा रूपाण्याविशन् । सखा सुशेव एधि नः ॥ अभ्यमनहा वास्तोष्पते सर्वाणि रूपाण्याविशन्त्सखा नः सुसुखो भव । शेव इति सुखनाम । शिष्यतेः । वकारो नामकरणः । अन्तस्थान्तरोपलिङ्गी । विभाषितगुणः । शिवमित्यप्यस्य भवति । यद्यद्रूपं कामयते तत्तद्देवता भवति । रूपं रूपं मघवा बोभवीति । इत्यपि निगमो भवति । वाचस्पतिर्वाचः पाता वा पालयिता वा । तस्यैषा भवति

amīvahā vāstoṣpate viśvā rūpāṇyāviśan | sakhā suśeva edhi naḥ || abhyamanahā vāstoṣpate sarvāṇi rūpāṇyāviśantsakhā naḥ susukho bhava | śeva iti sukhanāma | śiṣyateḥ | vakāro nāmakaraṇaḥ | antasthāntaropaliṅgī | vibhāṣitaguṇaḥ | śivamityapyasya bhavati | yadyadrūpaṃ kāmayate tattaddevatā bhavati | rūpaṃ rūpaṃ maghavā bobhavīti | ityapi nigamo bhavati | vācaspatirvācaḥ pātā vā pālayitā vā | tasyaiṣā bhavati

10.18

पुनरेहि वाचस्पते देवेन मनसा सह । वसोष्पते नि रामय मय्येव तन्वं १ मम ॥ इति सा निगदव्याख्याता । अपां नपात्तनूनप्त्रा व्याख्यातः । तस्यैषा भवति

punarehi vācaspate devena manasā saha | vasoṣpate ni rāmaya mayyeva tanvaṃ 1 mama || iti sā nigadavyākhyātā | apāṃ napāttanūnaptrā vyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati

10.19

यो अनिध्मो दीदयदप्स्वन्तर्यं विप्रास ईळते अध्वरेषु । अपां नपान्मधुमतीपो दा याभिरिन्द्रो वावृधे वीर्याय ॥ योऽनिध्मो दीप्यतेऽभ्यन्तरमप्सु यं मेधाविनः स्तुवन्ति यज्ञेषु सोऽपांनपान्मधुमतीरपो देह्यभिषवाय । याभिरिन्द्रो वर्धते । वीर्याय वीरकर्मणे । यमो यच्छतीति सतः । तस्यैषा भवति

yo anidhmo dīdayadapsvantaryaṃ viprāsa īḷate adhvareṣu | apāṃ napānmadhumatīpo dā yābhirindro vāvṛdhe vīryāya || yo'nidhmo dīpyate'bhyantaramapsu yaṃ medhāvinaḥ stuvanti yajñeṣu so'pāṃnapānmadhumatīrapo dehyabhiṣavāya | yābhirindro vardhate | vīryāya vīrakarmaṇe | yamo yacchatīti sataḥ | tasyaiṣā bhavati

10.20

परेयिवाँसं प्रवतो महीरनु बहुभ्यः पन्थामनुपस्पशानम् । वैवस्वतं संगमनं जनानां यमं राजानं हविषा दुवस्य ॥ परेयिवांसं पर्यागतवन्तम् । प्रवत उद्वतो निवत इति । अवतिर्गतिकर्मा । बहुभ्यः पन्थानमनुपस्पाशयमानम् । वैवस्वतम् । संगमनं जनानाम् । यमं राजानं हविषा दुवस्येति । दुवस्यतिराप्नोतिकर्मा ।। अग्निरपि यम उच्यते । तमेता ऋचोऽनुप्रवदन्ति

pareyivām̐saṃ pravato mahīranu bahubhyaḥ panthāmanupaspaśānam | vaivasvataṃ saṃgamanaṃ janānāṃ yamaṃ rājānaṃ haviṣā duvasya || pareyivāṃsaṃ paryāgatavantam | pravata udvato nivata iti | avatirgatikarmā | bahubhyaḥ panthānamanupaspāśayamānam | vaivasvatam | saṃgamanaṃ janānām | yamaṃ rājānaṃ haviṣā duvasyeti | duvasyatirāpnotikarmā || agnirapi yama ucyate | tametā ṛco'nupravadanti

10.21

सेनेव सृष्टामं दधात्यस्तुर्न दिद्युत्त्वेषप्रतीका ॥ तं वश्चराथा वयं वसत्यास्तं न गावो नक्षन्त इद्धम् ॥ इति द्विपदाः । सेनेव सृष्टा भयं वा बलं वा दधाति । अस्तुरिव दिद्युत्त्वेषप्रतीका । भयप्रतीका । बलप्रतीका यशःप्रतीका महाप्रतीका दीप्तप्रतीका वा । यमो ह जात इन्द्रेण सह संगतः । यमाविहेह मातरा ॥ इत्यपि निगमो भवति । यम इव जातः । यमो जनिष्यमाणः । जारः कनीनाम् । जरयिता कन्यानाम् । पतिर्जनीनाम् । पालयिता जायानाम् । तत्प्रधाना हि यज्ञसंयोगेन भवन्ति । तृतीयौ अग्निष्टे पतिः । इत्यपि निगमो भवति । तं वः । चराथा चरन्त्या । पश्वाहुत्या । वसत्या च । निवसन्त्या । औषधाहुत्या । अस्तं यथा गाव प्राप्नुवन्ति तथाप्नुयाम । इद्धं समृद्धं भोगैः । मित्रः प्रमीतेः । त्रायते । संमिन्वानो द्रवतीति वा । मेदयतेर्वा । तस्यैषा भवति

seneva sṛṣṭāmaṃ dadhātyasturna didyuttveṣapratīkā || taṃ vaścarāthā vayaṃ vasatyāstaṃ na gāvo nakṣanta iddham || iti dvipadāḥ | seneva sṛṣṭā bhayaṃ vā balaṃ vā dadhāti | asturiva didyuttveṣapratīkā | bhayapratīkā | balapratīkā yaśaḥpratīkā mahāpratīkā dīptapratīkā vā | yamo ha jāta indreṇa saha saṃgataḥ | yamāviheha mātarā || ityapi nigamo bhavati | yama iva jātaḥ | yamo janiṣyamāṇaḥ | jāraḥ kanīnām | jarayitā kanyānām | patirjanīnām | pālayitā jāyānām | tatpradhānā hi yajñasaṃyogena bhavanti | tṛtīyau agniṣṭe patiḥ | ityapi nigamo bhavati | taṃ vaḥ | carāthā carantyā | paśvāhutyā | vasatyā ca | nivasantyā | auṣadhāhutyā | astaṃ yathā gāva prāpnuvanti tathāpnuyāma | iddhaṃ samṛddhaṃ bhogaiḥ | mitraḥ pramīteḥ | trāyate | saṃminvāno dravatīti vā | medayatervā | tasyaiṣā bhavati

10.22

मित्रो जनान्यातयति ब्रुवाणो मित्रो दाधार पृथिवीमुत द्याम् । मित्रः कृष्टीरनिमिषाभि चष्टे मित्राय॑ ह॒व्यं घृतवज्जुहोत ॥ मित्रो जनानायातयति प्रब्रुवाणः शब्दं कुर्वन् । मित्र एव धारयति पृथिवीं च दिवं च । मित्रं कृष्टीरनिमिषन्नभिविपश्यतीति । कृष्टय इति मनुष्यनाम । कर्मवन्तो भवन्ति । विकृष्टदेहा वा । मित्राय हव्यं घृतवज्जुहोतेति व्याख्यातम् । जुहोतिर्दानकर्मा । कः कमनो वा । क्रमणो वा । सुखो वा । तस्यैषा भवति

mitro janānyātayati bruvāṇo mitro dādhāra pṛthivīmuta dyām | mitraḥ kṛṣṭīranimiṣābhi caṣṭe mitrāya havyaṃ ghṛtavajjuhota || mitro janānāyātayati prabruvāṇaḥ śabdaṃ kurvan | mitra eva dhārayati pṛthivīṃ ca divaṃ ca | mitraṃ kṛṣṭīranimiṣannabhivipaśyatīti | kṛṣṭaya iti manuṣyanāma | karmavanto bhavanti | vikṛṣṭadehā vā | mitrāya havyaṃ ghṛtavajjuhoteti vyākhyātam | juhotirdānakarmā | kaḥ kamano vā | kramaṇo vā | sukho vā | tasyaiṣā bhavati

10.23

हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य॑ जातः पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै दे॒वाय॑ ह॒विषा विधेम ॥ हिरण्यगर्भो हिरण्यमयो गर्भः । हिरण्यमयो गर्भोऽस्येति वा । गर्भो गृभेः । गृणात्यर्थे । गिरत्यनर्थानिति वा । यदा हि स्त्री गुणान्गृह्णाति गुणाश्चास्या गृह्यन्तेऽथ गर्भो भवति । समभवदग्रे भूतस्य जातः पतिरेको बभूव । स धारयति पृथिवीं च दिवं च । कस्मै देवाय हविषा विधेमेति व्याख्यातम् । विधतिर्दानकर्मा । सरस्वान्व्याख्यातः । तस्यैषा भवति

hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre bhūtasya jātaḥ patireka āsīt | sa dādhāra pṛthivīṃ dyāmutemāṃ kasmai devāya haviṣā vidhema || hiraṇyagarbho hiraṇyamayo garbhaḥ | hiraṇyamayo garbho'syeti vā | garbho gṛbheḥ | gṛṇātyarthe | giratyanarthāniti vā | yadā hi strī guṇāngṛhṇāti guṇāścāsyā gṛhyante'tha garbho bhavati | samabhavadagre bhūtasya jātaḥ patireko babhūva | sa dhārayati pṛthivīṃ ca divaṃ ca | kasmai devāya haviṣā vidhemeti vyākhyātam | vidhatirdānakarmā | sarasvānvyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati

10.24

ये ते सरस्व ऊर्मयो मधुमन्तो घृतश्चुतः । तेभिर्नोऽविता भव ॥ इति सा निगदव्याख्याता

ye te sarasva ūrmayo madhumanto ghṛtaścutaḥ | tebhirno'vitā bhava || iti sā nigadavyākhyātā

10.25

विश्वकर्मा सर्वस्य कर्ता । तस्यैषा भवति

viśvakarmā sarvasya kartā | tasyaiṣā bhavati

10.26

विश्वकर्मा विमना आद्विहाया धाता विधाता परमोत संदृक् । तेषामिष्टानि समिषा मदन्ति यत्रा सप्तऋषीन्पर एकमाहुः ॥ विश्वकर्मा विभूतमना व्याप्ता धाता च । विधाता च । परमश्च संद्रष्टा भूतानाम् । तेषामिष्टानि वा कान्तानि वा क्रान्तानि वा गतानि वा मतानि वा नतानि वा । अद्भिः सह संमोदन्ते यत्रैतानि सप्तऋषीणानि ज्योतींषि । तेभ्यः पर आदित्यः । तान्येतस्मिन्नेकं भवन्तीत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् । विश्वकर्मा विभूतमना व्याप्ता धाता च । विधाता च । परमश्च संदर्शयितेन्द्रियाणाम् । एषामिष्टानि वा कान्तानि वा क्रान्तानि वा गतानि वा मतानि वा नतानि वा । अन्नेन सह संमोदन्ते यत्रेमानि सप्तऋषीणानीन्द्रियाणि । एभ्यः पर आत्मा । तान्यस्मिन्नेकं भवन्तीत्यात्मगतिमाचष्टे । तत्रेतिहासमाचक्षते । विश्वकर्मा भौवनः सर्वमेधे सर्वाणि भूतानि जुहवाञ्चकार । स आत्मानमप्यन्ततो जुहवाञ्चकार । तदभिवादिन्येषर्ग्भवति । य इमा विश्वा भुवनानि जुह्वत् । इति । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय

viśvakarmā vimanā ādvihāyā dhātā vidhātā paramota saṃdṛk | teṣāmiṣṭāni samiṣā madanti yatrā saptaṛṣīnpara ekamāhuḥ || viśvakarmā vibhūtamanā vyāptā dhātā ca | vidhātā ca | paramaśca saṃdraṣṭā bhūtānām | teṣāmiṣṭāni vā kāntāni vā krāntāni vā gatāni vā matāni vā natāni vā | adbhiḥ saha saṃmodante yatraitāni saptaṛṣīṇāni jyotīṃṣi | tebhyaḥ para ādityaḥ | tānyetasminnekaṃ bhavantītyadhidaivatam | athādhyātmam | viśvakarmā vibhūtamanā vyāptā dhātā ca | vidhātā ca | paramaśca saṃdarśayitendriyāṇām | eṣāmiṣṭāni vā kāntāni vā krāntāni vā gatāni vā matāni vā natāni vā | annena saha saṃmodante yatremāni saptaṛṣīṇānīndriyāṇi | ebhyaḥ para ātmā | tānyasminnekaṃ bhavantītyātmagatimācaṣṭe | tatretihāsamācakṣate | viśvakarmā bhauvanaḥ sarvamedhe sarvāṇi bhūtāni juhavāñcakāra | sa ātmānamapyantato juhavāñcakāra | tadabhivādinyeṣargbhavati | ya imā viśvā bhuvanāni juhvat | iti | tasyottarā bhūyase nirvacanāya

10.27

विश्वकर्मन्हविषा वावृधानः स्वयं य॑जस्व पृथिवीमुत द्याम् । मुह्यन्त्वन्ये अभितो जनास इहास्माकं मघवा सूरिरस्तु ॥ विश्वकर्मन्हविषा वर्धयमानः स्वयं यजस्व पृथिवीं च दिवं च । मुह्यन्त्वन्ये अभितो जनाः सपत्नाः । इहास्माकं मघवा सूरिरस्तु प्रज्ञाता । तार्क्ष्यस्त्वष्ट्रा व्याख्यातः । तीर्णेऽन्तरिक्षे क्षियति । तूर्णमर्थं रक्षति । अश्नोतेर्वा । तस्यैषा भवति

viśvakarmanhaviṣā vāvṛdhānaḥ svayaṃ yajasva pṛthivīmuta dyām | muhyantvanye abhito janāsa ihāsmākaṃ maghavā sūrirastu || viśvakarmanhaviṣā vardhayamānaḥ svayaṃ yajasva pṛthivīṃ ca divaṃ ca | muhyantvanye abhito janāḥ sapatnāḥ | ihāsmākaṃ maghavā sūrirastu prajñātā | tārkṣyastvaṣṭrā vyākhyātaḥ | tīrṇe'ntarikṣe kṣiyati | tūrṇamarthaṃ rakṣati | aśnotervā | tasyaiṣā bhavati

10.28

त्यमू षु वाजिनं देवजूतं सहावानं तरुतारं रथानाम् । अरिष्टनेमिं पृतनाजमाशुं स्वस्तये तार्क्ष्यमिहा हुवेम ॥ तं भृशमन्नवन्तम् । जूतिर्गतिः । प्रीतिर्वा । देवजूतं देवगतं देवप्रीतं वा । सहस्वन्तं तारयितारं रथानामरिष्टनेमिं पृतनाजितम् । आशुं स्वस्तये तार्क्ष्यमिह ह्वयेमेति । कमन्यं मध्यमादेवमवक्ष्यत् । तस्यैषापरा भवति

tyamū ṣu vājinaṃ devajūtaṃ sahāvānaṃ tarutāraṃ rathānām | ariṣṭanemiṃ pṛtanājamāśuṃ svastaye tārkṣyamihā huvema || taṃ bhṛśamannavantam | jūtirgatiḥ | prītirvā | devajūtaṃ devagataṃ devaprītaṃ vā | sahasvantaṃ tārayitāraṃ rathānāmariṣṭanemiṃ pṛtanājitam | āśuṃ svastaye tārkṣyamiha hvayemeti | kamanyaṃ madhyamādevamavakṣyat | tasyaiṣāparā bhavati

10.29

सद्यश्चिद्यः शवसा पञ्च कृष्टीः सूर्य इव ज्योतिषापस्ततान । सहस्रसाः शतसा अस्य॒ रंहिर्न स्मा वरन्ते युवतिं न शर्याम् ॥ सद्योऽपि यः शवसा बलेन तनोत्यपः सूर्य इव ज्योतिषा पञ्च मनुष्यजातानि । सहस्रसानिनी शतसानिन्यस्य सा गतिः । न स्मैनां वारयन्ति प्रयुवतीमिव शरमयीमिषुम् । मन्युर्मन्यतेः । दीप्तिकर्मणः । क्रोधकर्मणः वा । मन्यन्त्यस्मादिषवः । तस्यैषा भवति

sadyaścidyaḥ śavasā pañca kṛṣṭīḥ sūrya iva jyotiṣāpastatāna | sahasrasāḥ śatasā asya raṃhirna smā varante yuvatiṃ na śaryām || sadyo'pi yaḥ śavasā balena tanotyapaḥ sūrya iva jyotiṣā pañca manuṣyajātāni | sahasrasāninī śatasāninyasya sā gatiḥ | na smaināṃ vārayanti prayuvatīmiva śaramayīmiṣum | manyurmanyateḥ | dīptikarmaṇaḥ | krodhakarmaṇaḥ vā | manyantyasmādiṣavaḥ | tasyaiṣā bhavati

10.30

त्वया मन्यो सरथमारुजन्तो हर्षमाणासोऽधृषिता मरुत्वः । तिग्मेषव आयुधा संशिशाना अभि प्र यन्तु नरो अग्निरूपाः ॥ त्वया मन्यो सरथमारुह्य रुजन्तो हर्षमाणासोऽधृषिता मरुत्वस्तिग्मेषव आयुधानि संशिश्यमाना अभिप्रयन्तु नरः । अग्निरूपा अग्निकर्माणः । सन्नद्धाः कवचिन इति वा । दधिक्रा व्याख्यातः । तस्यैषा भवति

tvayā manyo sarathamārujanto harṣamāṇāso'dhṛṣitā marutvaḥ | tigmeṣava āyudhā saṃśiśānā abhi pra yantu naro agnirūpāḥ || tvayā manyo sarathamāruhya rujanto harṣamāṇāso'dhṛṣitā marutvastigmeṣava āyudhāni saṃśiśyamānā abhiprayantu naraḥ | agnirūpā agnikarmāṇaḥ | sannaddhāḥ kavacina iti vā | dadhikrā vyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati

10.31

आ दधिक्राः शव॑सा पञ्च कृष्टीः सूर्य इव॒ ज्योतिषापस्ततान । सहस्रसाः शतसा वाज्यर्वा पृणक्तु मध्वा समिमा वचाँसि ॥ आतनोति दधिक्राः शवसा बलेनापः सूर्य इव ज्योतिषा पञ्च मनुष्यजातानि । सहस्रसाः शतसा । वाजी वेजनवान् । अर्वा ईरणवान् । संपृणक्तु नो मधुनोदकेन वचनानीमानीति । मधु धमतेर्विपरीतस्य । सविता सर्वस्य प्रसविता । तस्यैषा भवति

ā dadhikrāḥ śavasā pañca kṛṣṭīḥ sūrya iva jyotiṣāpastatāna | sahasrasāḥ śatasā vājyarvā pṛṇaktu madhvā samimā vacām̐si || ātanoti dadhikrāḥ śavasā balenāpaḥ sūrya iva jyotiṣā pañca manuṣyajātāni | sahasrasāḥ śatasā | vājī vejanavān | arvā īraṇavān | saṃpṛṇaktu no madhunodakena vacanānīmānīti | madhu dhamaterviparītasya | savitā sarvasya prasavitā | tasyaiṣā bhavati

10.32

सविता यन्त्रैः पृथिवीमरम्णादस्कम्भने सविता द्यामदृंहत् । अश्वमिवाधुक्षद्धुनिमन्तरिक्षमतूर्ते बद्धं सविता समुद्रम् ॥ सविता यन्त्रैः पृथिवीमरमयदनारम्भणेऽन्तरिक्षे । सविता द्यामदृंहत् । अश्वमिवाधुक्षद्धुनिमन्तरिक्षे मेघम् । बद्धमतूर्ते । बद्धमतूर्ण इति वा । अत्वरमाण इति वा । सविता समुदितारमिति । कमन्यं मध्यमादेवमवक्ष्यत् । आदित्योऽपि सवितोच्यते । तथा च हैरण्यस्तूपे स्तुतः । अर्चन्हिरण्यस्तूप ऋषिरिदं सूक्तं प्रोवाच । तदभिवादिन्येषर्ग्भवति

savitā yantraiḥ pṛthivīmaramṇādaskambhane savitā dyāmadṛṃhat | aśvamivādhukṣaddhunimantarikṣamatūrte baddhaṃ savitā samudram || savitā yantraiḥ pṛthivīmaramayadanārambhaṇe'ntarikṣe | savitā dyāmadṛṃhat | aśvamivādhukṣaddhunimantarikṣe megham | baddhamatūrte | baddhamatūrṇa iti vā | atvaramāṇa iti vā | savitā samuditāramiti | kamanyaṃ madhyamādevamavakṣyat | ādityo'pi savitocyate | tathā ca hairaṇyastūpe stutaḥ | arcanhiraṇyastūpa ṛṣiridaṃ sūktaṃ provāca | tadabhivādinyeṣargbhavati

10.33

हिरण्यस्तूपः सवितर्यथा त्वाङ्गिरसो जुह्वे वाजे अस्मिन् । एवा त्वार्चन्नवसे वन्दमानः सोम॑स्येवांशुं प्रति जागराहम् ॥ हिरण्यस्तूपो हिरण्यमयः स्तूपः । हिरण्यमयः स्तूपोऽस्येति वा । स्तूपः स्त्यायतेः संघातः । सवितर्यथा त्वाङ्गिरसो जुह्वे वाजेऽन्नेऽस्मिन्नेवं त्वार्चन् । अवनाय वन्दमानः सोमस्येवांशुं प्रतिजागर्म्यहम् । त्वष्टा व्याख्यातः । तस्यैषा भवति

hiraṇyastūpaḥ savitaryathā tvāṅgiraso juhve vāje asmin | evā tvārcannavase vandamānaḥ somasyevāṃśuṃ prati jāgarāham || hiraṇyastūpo hiraṇyamayaḥ stūpaḥ | hiraṇyamayaḥ stūpo'syeti vā | stūpaḥ styāyateḥ saṃghātaḥ | savitaryathā tvāṅgiraso juhve vāje'nne'sminnevaṃ tvārcan | avanāya vandamānaḥ somasyevāṃśuṃ pratijāgarmyaham | tvaṣṭā vyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati

10.34

देवस्त्वष्टा सविता विश्वरूपः पुपोष प्रजाः पुरुधा जजान । इमा च विश्वा भुव॑नान्यस्य महद्देवानामसुरत्वमेकम् ॥ देवस्त्वष्टा सविता सर्वरूपः पोषति प्रजा रसानुप्रदानेन । बहुधा चेमा जनयति । इमानि च सर्वाणि भूतान्युदकान्यस्य । महच्चास्मै देवानामसुरत्वमेकम् । प्रज्ञावत्त्वं वा । अनवत्त्वं वा । अपि वासुरिति प्रज्ञानाम । अस्यत्यनर्थान् । अस्ताश्चास्यामर्थाः । असुरत्वमादिलुप्तम् । वातो वातीति सतः । तस्यैषा भवति

devastvaṣṭā savitā viśvarūpaḥ pupoṣa prajāḥ purudhā jajāna | imā ca viśvā bhuvanānyasya mahaddevānāmasuratvamekam || devastvaṣṭā savitā sarvarūpaḥ poṣati prajā rasānupradānena | bahudhā cemā janayati | imāni ca sarvāṇi bhūtānyudakānyasya | mahaccāsmai devānāmasuratvamekam | prajñāvattvaṃ vā | anavattvaṃ vā | api vāsuriti prajñānāma | asyatyanarthān | astāścāsyāmarthāḥ | asuratvamādiluptam | vāto vātīti sataḥ | tasyaiṣā bhavati

10.35

वात या वातु भेषजं शंभु मयोभु नो हृदे । प्र ण आयूँषि तारिषत् ॥ वात आवातु भैषज्यानि । शंभु मयोभु च नो हृदयाय । प्रवर्धयतु च न आयुः । अग्निर्व्याख्यातः । तस्यैषा भवति

vāta yā vātu bheṣajaṃ śaṃbhu mayobhu no hṛde | pra ṇa āyūm̐ṣi tāriṣat || vāta āvātu bhaiṣajyāni | śaṃbhu mayobhu ca no hṛdayāya | pravardhayatu ca na āyuḥ | agnirvyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati

10.36

प्रति त्यं चारुमध्वरं गोपीथाय॒ प्र हूयसे । मरुद्भिरग्न आ गहि ॥ तं प्रति चारुमध्वरं सोमपानाय प्रहूयसे । सोऽग्ने मरुद्भिः सहागच्छेति । कमन्यं मध्यमादेवमवक्ष्यत् । तस्यैषापरा भवति

prati tyaṃ cārumadhvaraṃ gopīthāya pra hūyase | marudbhiragna ā gahi || taṃ prati cārumadhvaraṃ somapānāya prahūyase | so'gne marudbhiḥ sahāgaccheti | kamanyaṃ madhyamādevamavakṣyat | tasyaiṣāparā bhavati

10.37

अभि त्वा पूर्वपीतये सृजामि सोम्यं मधु । मरुद्भिरग्न आ गहि ॥ अभिसृजामि त्वा पूर्वपीतये पूर्वपानाय । सोम्यं मधु सोममयम् । सोऽग्ने मरुद्भिः सहागच्छेति

abhi tvā pūrvapītaye sṛjāmi somyaṃ madhu | marudbhiragna ā gahi || abhisṛjāmi tvā pūrvapītaye pūrvapānāya | somyaṃ madhu somamayam | so'gne marudbhiḥ sahāgaccheti

10.38

वेनो वेनतेः कान्तिकर्मणः । तस्यैषा भवति

veno venateḥ kāntikarmaṇaḥ | tasyaiṣā bhavati

10.39

अयं वेनश्चोदयत्पृश्निगर्भा ज्योतिर्जरायू रजसो विमाने । इममपां संगमे सूर्यस्य॒ शिशुं न विप्रा मतिभी रिहन्ति ॥ अयं वेनश्चोदयत् । पृश्निगर्भाः प्राष्टवर्णगर्भाः । आप इति वा । ज्योतिर्जरायुः । ज्योतिरस्य जरायुस्थानीयं भवति । जरायु जरया गर्भस्य । जरया यूयत इति वा । इममपां च संगमने सूर्यस्य च शिशुमिव विप्रा मतिभी रिहन्ति । लिहन्ति । स्तुवन्ति । वर्धयन्ति । पूजयन्तीति वा । शिशुः शंसनीयो भवति । शिशीतेर्वा स्यात् दानकर्मणः । चिरलब्धो गर्भो भवति । असुनीतिः । असून्नयति । तस्यैषा भवति

ayaṃ venaścodayatpṛśnigarbhā jyotirjarāyū rajaso vimāne | imamapāṃ saṃgame sūryasya śiśuṃ na viprā matibhī rihanti || ayaṃ venaścodayat | pṛśnigarbhāḥ prāṣṭavarṇagarbhāḥ | āpa iti vā | jyotirjarāyuḥ | jyotirasya jarāyusthānīyaṃ bhavati | jarāyu jarayā garbhasya | jarayā yūyata iti vā | imamapāṃ ca saṃgamane sūryasya ca śiśumiva viprā matibhī rihanti | lihanti | stuvanti | vardhayanti | pūjayantīti vā | śiśuḥ śaṃsanīyo bhavati | śiśītervā syāt dānakarmaṇaḥ | ciralabdho garbho bhavati | asunītiḥ | asūnnayati | tasyaiṣā bhavati

10.40

असुनीते मनो अस्मासु धारय जीवातवे सु प्र तिरा न आयुः । रारन्धि नः सूर्यस्य संदृशि घृतेन त्वं तन्वं वर्धयस्व ॥ असुनीते मनोऽस्मासु धारय । चिरं जीवनाय । प्रवर्धय च न आयू रन्धय च नः सूर्यस्य संदर्शनाय । रध्यतिर्वशगमनेऽपि दृश्यते । मा रधाम द्विषते सोम राजन् । इत्यपि निगमो भवति । घृतेन त्वमात्मानं तन्वं वर्धयस्व । ऋतो व्याख्यातः । तस्यैषा भवति

asunīte mano asmāsu dhāraya jīvātave su pra tirā na āyuḥ | rārandhi naḥ sūryasya saṃdṛśi ghṛtena tvaṃ tanvaṃ vardhayasva || asunīte mano'smāsu dhāraya | ciraṃ jīvanāya | pravardhaya ca na āyū randhaya ca naḥ sūryasya saṃdarśanāya | radhyatirvaśagamane'pi dṛśyate | mā radhāma dviṣate soma rājan | ityapi nigamo bhavati | ghṛtena tvamātmānaṃ tanvaṃ vardhayasva | ṛto vyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati

10.41

ऋतस्य॒ हि शुरुधः सन्ति पूर्वीर्ऋतस्य॑ धीतिर्वृजिनानि हन्ति । ऋतस्य श्लोको बधिरा ततर्द कर्णा बुधानः शुचमान आयोः ॥ ऋतस्य हि शुरुधः सन्ति पूर्वीः । तस्य प्रज्ञा वर्जनीयानि हन्ति । ऋतस्य श्लोको बधिरस्यापि कर्णावातृणत्ति । बधिरो बद्धश्रोत्रः । कर्णौ बोधयन् । दीप्यमानश्च । आयोः अयनस्य मनुष्यस्य । ज्योतिषो वोदकस्य वा । इन्दुरिन्धेः । उनत्तेर्वा । तस्यैषा भवति

ṛtasya hi śurudhaḥ santi pūrvīrṛtasya dhītirvṛjināni hanti | ṛtasya śloko badhirā tatarda karṇā budhānaḥ śucamāna āyoḥ || ṛtasya hi śurudhaḥ santi pūrvīḥ | tasya prajñā varjanīyāni hanti | ṛtasya śloko badhirasyāpi karṇāvātṛṇatti | badhiro baddhaśrotraḥ | karṇau bodhayan | dīpyamānaśca | āyoḥ ayanasya manuṣyasya | jyotiṣo vodakasya vā | indurindheḥ | unattervā | tasyaiṣā bhavati

10.42

प्र तद्वोचेयं भव्यायेन्दवे हव्यो न य इषवान्मन्म रेजति रक्षोहा मन्म रेजति । स्वयं सो अस्मदा निदो वधैरजेत दुर्मतिम् । अव स्रवेदघशंसोऽवतरमव क्षुद्रमिव स्रवेत् ॥ प्रब्रवीमि तद् भव्यायेन्दवे । हवनार्ह इव । य इषवानन्नवान् । कामवान्वा । मननानि च नो रेजयति । रक्षोहा च । बलेन रेजयति । स्वयं सोऽस्मदभिनिन्दितारम् । वधैरजेत दुर्मतिम् । अवस्रवेदघशंसः । ततश्चावतरं क्षुद्रमिवावस्रवेत् । अभ्यासे भूयाँसमर्थं मन्यन्ते । यथा । अहो दर्शनीय । अहो दर्शनीय इति । तत्परुच्छेपस्य शीलम् । परुच्छेप ऋषिः । पर्ववच्छेपः । परुषिपरुषि शेपोऽस्येति वा । इतीमानि सप्तविंशतिर्देवतानामधेयान्यनुक्रान्तानि । सूक्तभाञ्जि हविर्भाञ्जि । तेषामेतान्यहविर्भाञ्जि । वेनः । असुनीतिः । ऋतः । इन्दुः । प्रजापतिः प्रजानां पाता वा पालयिता वा । तस्यैषा भवति

pra tadvoceyaṃ bhavyāyendave havyo na ya iṣavānmanma rejati rakṣohā manma rejati | svayaṃ so asmadā nido vadhairajeta durmatim | ava sravedaghaśaṃso'vataramava kṣudramiva sravet || prabravīmi tad bhavyāyendave | havanārha iva | ya iṣavānannavān | kāmavānvā | mananāni ca no rejayati | rakṣohā ca | balena rejayati | svayaṃ so'smadabhininditāram | vadhairajeta durmatim | avasravedaghaśaṃsaḥ | tataścāvataraṃ kṣudramivāvasravet | abhyāse bhūyām̐samarthaṃ manyante | yathā | aho darśanīya | aho darśanīya iti | tatparucchepasya śīlam | parucchepa ṛṣiḥ | parvavacchepaḥ | paruṣiparuṣi śepo'syeti vā | itīmāni saptaviṃśatirdevatānāmadheyānyanukrāntāni | sūktabhāñji havirbhāñji | teṣāmetānyahavirbhāñji | venaḥ | asunītiḥ | ṛtaḥ | induḥ | prajāpatiḥ prajānāṃ pātā vā pālayitā vā | tasyaiṣā bhavati

10.43

प्रजापते॒ न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्या॑म पतयो रयीणाम् ॥ प्रजापते न हि त्वदेतान्यन्यः सर्वाणि जातानि तानि परिबभूव । यत्कामास्ते जुहुमः । तन्नो अस्तु । वयं स्याम पतयो रयीणाम् । इत्याशीः । अहिर्व्याख्यातः । तस्यैषा भवति

prajāpate na tvadetānyanyo viśvā jātāni pari tā babhūva | yatkāmāste juhumastanno astu vayaṃ syāma patayo rayīṇām || prajāpate na hi tvadetānyanyaḥ sarvāṇi jātāni tāni paribabhūva | yatkāmāste juhumaḥ | tanno astu | vayaṃ syāma patayo rayīṇām | ityāśīḥ | ahirvyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati

10.44

अब्जामुक्थैरहिं गृणीषे बुध्ने नदीनां रजःसु षीदन् ॥ अप्सुजमुक्थैरहिं गृणीषे बुध्ने नदीनां रजस्सु उदकेषु सीदन् । बुध्नमन्तरिक्षम् । बद्धा अस्मिन्धृता आप इति वा । इदमपीतरद् बुध्नमेतस्मादेव । बद्धा अस्मिन्धृताः प्राणा इति । योऽहिः स बुध्न्यः । बुध्नमन्तरिक्षम् । तन्निवासात् । तस्यैषा भवति

abjāmukthairahiṃ gṛṇīṣe budhne nadīnāṃ rajaḥsu ṣīdan || apsujamukthairahiṃ gṛṇīṣe budhne nadīnāṃ rajassu udakeṣu sīdan | budhnamantarikṣam | baddhā asmindhṛtā āpa iti vā | idamapītarad budhnametasmādeva | baddhā asmindhṛtāḥ prāṇā iti | yo'hiḥ sa budhnyaḥ | budhnamantarikṣam | tannivāsāt | tasyaiṣā bhavati

10.45

मा नोऽहिर्बुध्न्यो रिषे धान्मा यज्ञो अस्य स्रिधदृतायोः । मा च नोऽहिर्बुध्न्यो रेषणाय धात् । मास्य यज्ञोखा च स्रिधत् । यज्ञकामस्य । सुपर्णो व्याख्यातः । तस्यैषा भवति

10.46

एकः सुपर्णः स समुद्रमा विवेश स इदं विश्वं भुवनं वि चष्टे । तं पाकेन मनसापश्यमन्तितस्तं माता रेळ्हि स उ रेळ्हि मातरम् ॥ एकं सुपर्णः स समुद्रमाविशति । स इमानि सर्वाणि भूतान्यभिविपश्यति । तं पाकेन मनसापश्यमन्तितः । इत्यृषेर्दृष्टार्थस्य प्रीतिर्भवति । आख्यानसंयुक्ता । तं माता रेळ्हि । वागेषा माध्यमिका । स उ मातरं रेळ्हि । पुरूरवा बहुधा रोरूयते । तस्यैषा भवति

ekaḥ suparṇaḥ sa samudramā viveśa sa idaṃ viśvaṃ bhuvanaṃ vi caṣṭe | taṃ pākena manasāpaśyamantitastaṃ mātā reḷhi sa u reḷhi mātaram || ekaṃ suparṇaḥ sa samudramāviśati | sa imāni sarvāṇi bhūtānyabhivipaśyati | taṃ pākena manasāpaśyamantitaḥ | ityṛṣerdṛṣṭārthasya prītirbhavati | ākhyānasaṃyuktā | taṃ mātā reḷhi | vāgeṣā mādhyamikā | sa u mātaraṃ reḷhi | purūravā bahudhā rorūyate | tasyaiṣā bhavati

10.47

समस्मिञ्जायमान आसत ग्ना उतेमवर्धन्नद्य १: स्वगूर्ताः । महे यत्त्वा पुरूरवो रणायावर्धयन्दस्युहत्या॑य देवाः ॥ समासतास्मिञ्जायमाने । ग्ना गमनादापः । देवपत्नयो वा । अपि चैनमवर्धयन् । नद्यः स्वगूर्ताः स्वयंगामिन्यः । महते च यत् त्वा पुरूरवः । रणाय रमणीयाय संग्रामायावर्धयन् दस्युहत्याय च देवा देवाः

samasmiñjāyamāna āsata gnā utemavardhannadya 1: svagūrtāḥ | mahe yattvā purūravo raṇāyāvardhayandasyuhatyāya devāḥ || samāsatāsmiñjāyamāne | gnā gamanādāpaḥ | devapatnayo vā | api cainamavardhayan | nadyaḥ svagūrtāḥ svayaṃgāminyaḥ | mahate ca yat tvā purūravaḥ | raṇāya ramaṇīyāya saṃgrāmāyāvardhayan dasyuhatyāya ca devā devāḥ

अथ द्वादशोऽध्यायः

12.1

अथातो द्युस्थाना देवताः । तासामश्विनौ प्रथमागामिनौ भवतः । अश्विनौ यद्व्यश्नुवाते सर्वम् । रसेनान्यः । ज्योतिषान्यः । अश्वैरश्विनावित्यौर्णवाभः । तत्कावश्विनौ । द्यावापृथिव्यावित्येके । अहोरात्रावित्येके । सूर्याचन्द्रमसावित्येके । राजानौ पुण्यकृतावित्यैतिहासिकाः । तयोः काल ऊर्ध्वमर्धरात्रात्प्रकाशीभावस्यानुविष्टम्भम् । अनुतमोभागो हि मध्यमो ज्योतिर्भाग आदित्यः । तयोरेषा भवति

12.2

वसातिषु स्म चरथोऽसितौ पेत्वाविव । कदेदमश्विना युवमभि दे॒वाँ अगच्छतम् ॥ इति सा निगदव्याख्याता । तयोः समानकालयोः समानकर्मणोः संस्तुतप्राययोरसंस्तवेनैषोऽर्धर्चो भवति । वासात्यो अन्य उच्यते । उषः पुत्रस्त्वन्य इति । तयोरेषापरा भवति

vasātiṣu sma caratho'sitau petvāviva | kadedamaśvinā yuvamabhi devām̐ agacchatam || iti sā nigadavyākhyātā | tayoḥ samānakālayoḥ samānakarmaṇoḥ saṃstutaprāyayorasaṃstavenaiṣo'rdharco bhavati | vāsātyo anya ucyate | uṣaḥ putrastvanya iti | tayoreṣāparā bhavati

12.3

इहेह जाता समवावशीतामरेपसा तन्वा ३ नामभिः स्वैः । जिष्णुर्वाम॒न्यः सुमखस्य सूरिर्दिवो अन्यः सुभगः पुत्र ऊहे ॥ इह चेह च जातौ संस्तूयेते पापेनालिप्यमानया तन्वा नामभिश्च स्वैः । जिष्णुर्वामन्यः सुमहतो बलस्येरयिता मध्यमः । दिवोऽन्यः सुभगः पुत्र ऊह्यत आदित्यः । तयोरेषापरा भवति

iheha jātā samavāvaśītāmarepasā tanvā 3 nāmabhiḥ svaiḥ | jiṣṇurvāmanyaḥ sumakhasya sūrirdivo anyaḥ subhagaḥ putra ūhe || iha ceha ca jātau saṃstūyete pāpenālipyamānayā tanvā nāmabhiśca svaiḥ | jiṣṇurvāmanyaḥ sumahato balasyerayitā madhyamaḥ | divo'nyaḥ subhagaḥ putra ūhyata ādityaḥ | tayoreṣāparā bhavati

12.4

प्रातर्युजा वि बोधयाश्विनावेह गच्छताम् । अस्य सोम॑स्य पीतये ॥ प्रातर्योगिनौ विबोधयाश्विनाविहागच्छतामस्य सोमस्य पानाय । तयोरेषापरा भवति

prātaryujā vi bodhayāśvināveha gacchatām | asya somasya pītaye || prātaryoginau vibodhayāśvināvihāgacchatāmasya somasya pānāya | tayoreṣāparā bhavati

12.5

प्रातर्यजध्वमश्विना हिनोत न सायमस्ति देवया अजुष्टम् । उतान्यो अस्मद्यजते वि चावः पूर्वःपूर्वो यज॑मानो वनीयान् ॥ प्रातर्यजध्वमश्विनौ प्रहिणुत न सायमस्ति देवेज्या अजुष्टमेतत् । अप्यन्योऽस्मद्यजते वि चावः । पूर्वःपूर्वो यजमानो वनीयान्वनयितृतमः । तयोः कालः सूर्योदयपर्यन्तः । तस्मिन्नन्या देवता ओप्यन्ते । उषा वष्टे: कान्तिकर्मणः । उच्छतेरितरा माध्यमिका । तस्या एषा भवति

prātaryajadhvamaśvinā hinota na sāyamasti devayā ajuṣṭam | utānyo asmadyajate vi cāvaḥ pūrvaḥpūrvo yajamāno vanīyān || prātaryajadhvamaśvinau prahiṇuta na sāyamasti devejyā ajuṣṭametat | apyanyo'smadyajate vi cāvaḥ | pūrvaḥpūrvo yajamāno vanīyānvanayitṛtamaḥ | tayoḥ kālaḥ sūryodayaparyantaḥ | tasminnanyā devatā opyante | uṣā vaṣṭe: kāntikarmaṇaḥ | ucchateritarā mādhyamikā | tasyā eṣā bhavati

12.6

उषस्तच्चित्रमा भरास्मभ्यं वाजिनीवति । येन तोकं च तनयं च धामहे ॥ उषस्तत् चायनीयं धनमाहर । अस्मभ्यमन्नवति । येन पुत्राँश्च पौत्राँश्च दधीमहि । तस्या एषापरा भवति

uṣastaccitramā bharāsmabhyaṃ vājinīvati | yena tokaṃ ca tanayaṃ ca dhāmahe || uṣastat cāyanīyaṃ dhanamāhara | asmabhyamannavati | yena putrām̐śca pautrām̐śca dadhīmahi | tasyā eṣāparā bhavati

12.7

एता उ त्या उषसः केतुम॑क्रत पूर्वे अर्धे रज॑सो भानुमञ्जते । निष्कृण्वाना आयुधानीव धृष्णवः प्रति गावोऽरुषीर्यन्ति मातरः ॥ एतास्ता उषसः केतुमकृषत प्रज्ञानम् । एकस्या एव पूजनार्थे बहुवचनं स्यात् । पूर्वेऽर्धेऽन्तरिक्षलोकस्य समञ्जते भानुना । निष्कृण्वाना आयुधानीव धृष्णवः । निरित्येष समित्येतस्य स्थाने । एमीदेषां निष्कृतं जारिणीव । इत्यपि निगमो भवति । प्रति यन्ति । गावो गमनात् । अरुषीरारोचनात् । मातरो भासो निर्मात्र्यः । सूर्या सूर्यस्य पत्नी । एषैवाभिसृष्टकालतमा । तस्या एषा भवति

etā u tyā uṣasaḥ ketumakrata pūrve ardhe rajaso bhānumañjate | niṣkṛṇvānā āyudhānīva dhṛṣṇavaḥ prati gāvo'ruṣīryanti mātaraḥ || etāstā uṣasaḥ ketumakṛṣata prajñānam | ekasyā eva pūjanārthe bahuvacanaṃ syāt | pūrve'rdhe'ntarikṣalokasya samañjate bhānunā | niṣkṛṇvānā āyudhānīva dhṛṣṇavaḥ | nirityeṣa samityetasya sthāne | emīdeṣāṃ niṣkṛtaṃ jāriṇīva | ityapi nigamo bhavati | prati yanti | gāvo gamanāt | aruṣīrārocanāt | mātaro bhāso nirmātryaḥ | sūryā sūryasya patnī | eṣaivābhisṛṣṭakālatamā | tasyā eṣā bhavati

12.8

सुकिंशुकं शल्मलिं विश्वरूपं हिर॑ण्यवर्णं सुवृतं सुचक्रम् । आ रोह सूर्ये अमृतस्य लोकं स्योनं पत्ये वह॒तुं कृणुष्व ॥ सुकाशनं शन्नमलं सर्वरूपम् । अपि वोपमार्थे स्यात् । सुकिंशुकमिव शल्मलिमिति । किंशुकं क्रंशतेः प्रकाशयतिकर्मणः । शल्मलिः सुशरो भवति । शरवान्वा । आरोह सूर्ये अमृतस्य लोकमुदकस्य । सुखं पत्ये वहतुं कुरुष्व । सविता सूर्यां प्रायच्छत्सोमाय राज्ञे प्रजापतये वा । इति च ब्राह्मणम् । वृषाकपायी वृषाकपेः पत्नी । एषैवाभिसृष्टकालतमा । तस्या एषा भवति

sukiṃśukaṃ śalmaliṃ viśvarūpaṃ hiraṇyavarṇaṃ suvṛtaṃ sucakram | ā roha sūrye amṛtasya lokaṃ syonaṃ patye vahatuṃ kṛṇuṣva || sukāśanaṃ śannamalaṃ sarvarūpam | api vopamārthe syāt | sukiṃśukamiva śalmalimiti | kiṃśukaṃ kraṃśateḥ prakāśayatikarmaṇaḥ | śalmaliḥ suśaro bhavati | śaravānvā | āroha sūrye amṛtasya lokamudakasya | sukhaṃ patye vahatuṃ kuruṣva | savitā sūryāṃ prāyacchatsomāya rājñe prajāpataye vā | iti ca brāhmaṇam | vṛṣākapāyī vṛṣākapeḥ patnī | eṣaivābhisṛṣṭakālatamā | tasyā eṣā bhavati

12.9

वृषाकपायि रेवति सुपुत्र आदु सुस्नुषे । घसत्त इन्द्र उक्षणः प्रियं काचित्करं हविर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥ वृषाकपायि रेवति सुपुत्रे मध्यमेन सुस्नुषे माध्यमिकया वाचा । स्नुषा साधुसादिनीति वा । साधुसानिनीति वा । स्वपत्यं तत्सनोतीति वा । प्राश्नातु त इन्द्र उक्षण एतान्माध्यमिकान्त्संस्त्यायान् । उक्षण उक्षतेर्वृद्धिकर्मणः । उक्षन्त्युदकेनेति वा । प्रियं कुरुष्व सुखाचयकरं हविः । सर्वस्माद् य इन्द्र उत्तरस्तमेतद्ब्रूम आदित्यम् । सरण्यूः सरणात् । तस्या एषा भवति

vṛṣākapāyi revati suputra ādu susnuṣe | ghasatta indra ukṣaṇaḥ priyaṃ kācitkaraṃ havirviśvasmādindra uttaraḥ || vṛṣākapāyi revati suputre madhyamena susnuṣe mādhyamikayā vācā | snuṣā sādhusādinīti vā | sādhusāninīti vā | svapatyaṃ tatsanotīti vā | prāśnātu ta indra ukṣaṇa etānmādhyamikāntsaṃstyāyān | ukṣaṇa ukṣatervṛddhikarmaṇaḥ | ukṣantyudakeneti vā | priyaṃ kuruṣva sukhācayakaraṃ haviḥ | sarvasmād ya indra uttarastametadbrūma ādityam | saraṇyūḥ saraṇāt | tasyā eṣā bhavati

12.10

अपागूहन्नमृतां मर्त्येभ्यः कृत्वी सवर्णामददुर्विवस्वते । उताश्विनावभरद्यत्तदासीदजहादु द्वा मिथुना सरण्यूः ॥ अपागूहन्नमृतां मर्त्येभ्यः कृत्वी सवर्णामददुर्विवस्वते । अप्यश्विनाभरत् यत्तदासीत् । अजहाद् द्वौ मिथुनौ सरण्यूः । मध्यमं च माध्यमिकां च वाचमिति नैरुक्ताः । यमं च यमीं चेत्यैतिहासिकाः । तत्रेतिहासमाचक्षते । त्वाष्ट्री सरण्यूर्विवस्वत आदित्याद्यमौ मिथुनौ जनयाञ्चकार । स सवर्णामन्यां प्रतिनिधायाश्वं रूपं कृत्वा प्रदुद्राव । स विवस्वानादित्य आश्वमेव रूपं कृत्वा तामनुसृत्य संबभूव । ततोऽश्विनौ जज्ञाते । सवर्णायां मनुः । तदभिवादिन्येषर्ग्भवति

apāgūhannamṛtāṃ martyebhyaḥ kṛtvī savarṇāmadadurvivasvate | utāśvināvabharadyattadāsīdajahādu dvā mithunā saraṇyūḥ || apāgūhannamṛtāṃ martyebhyaḥ kṛtvī savarṇāmadadurvivasvate | apyaśvinābharat yattadāsīt | ajahād dvau mithunau saraṇyūḥ | madhyamaṃ ca mādhyamikāṃ ca vācamiti nairuktāḥ | yamaṃ ca yamīṃ cetyaitihāsikāḥ | tatretihāsamācakṣate | tvāṣṭrī saraṇyūrvivasvata ādityādyamau mithunau janayāñcakāra | sa savarṇāmanyāṃ pratinidhāyāśvaṃ rūpaṃ kṛtvā pradudrāva | sa vivasvānāditya āśvameva rūpaṃ kṛtvā tāmanusṛtya saṃbabhūva | tato'śvinau jajñāte | savarṇāyāṃ manuḥ | tadabhivādinyeṣargbhavati

12.11

त्वष्टा दुहित्रे वह॒तुं कृणोतीतीदं विश्वं भुवनं समेति । यमस्य माता पर्युह्यमाना महो जाया विवस्वतो ननाश ॥ त्वष्टा दुहितुर्वहनं करोतीति इदं विश्वं भुवनं समेति । इमानि च सर्वाणि भूतान्यभिसमागच्छन्ति । यमस्य माता पर्युह्यमाना महतो जाया विवस्वतो ननाश । रात्रिरादित्यस्य । आदित्योदयेऽन्तर्धीयते

tvaṣṭā duhitre vahatuṃ kṛṇotītīdaṃ viśvaṃ bhuvanaṃ sameti | yamasya mātā paryuhyamānā maho jāyā vivasvato nanāśa || tvaṣṭā duhiturvahanaṃ karotīti idaṃ viśvaṃ bhuvanaṃ sameti | imāni ca sarvāṇi bhūtānyabhisamāgacchanti | yamasya mātā paryuhyamānā mahato jāyā vivasvato nanāśa | rātrirādityasya | ādityodaye'ntardhīyate

12.12

सविता व्याख्यातः । तस्य कालो यदा द्यौरपहततमस्काकीर्णरश्मिर्भवति । तस्यैषा भवति

savitā vyākhyātaḥ | tasya kālo yadā dyaurapahatatamaskākīrṇaraśmirbhavati | tasyaiṣā bhavati

12.13

विश्वा रूपाणि प्रति मुञ्चते कविः प्रासावीद्भद्रं द्विपदे चतुष्पदे । वि नाकमख्यत्सविता वरेण्योऽनु प्रयाणमुषसो वि राजति ॥ सर्वाणि प्रज्ञानानि प्रतिमुञ्चते मेधावी । कविः क्रान्तदर्शनो भवति । कवतेर्वा । प्रसुवति भद्रं द्विपाद्भ्यश्च चतुष्पाद्भ्यश्च । व्यचिख्यपन्नाकं सविता वरणीयः । प्रयाणमनूषसो विराजति । अधोरामः सावित्रः । इति पशुसमाम्नाये विज्ञायते । कस्मात्सामान्यादिति । अधस्तात्तद्वेलायां तमो भवत्येतस्मात्सामान्यात् । अधस्ताद्रामोऽधस्तात्कृष्णः । कस्मात्सामान्यादिति । अग्निं चित्वा न रामामुपेयात् । रामा रमणायोपेयते न धर्माय । कृष्णजातीयैतस्मात्सामान्यात् । कृकवाकुः सावित्रः । इति पशुसमाम्नाये विज्ञायते । कस्मात्सामान्यादिति । कालानुवादं परीत्य । कृकवाकोः पूर्वं शब्दानुकरणं वचेरुत्तरम् । भगो व्याख्यातः । तस्य कालः प्रागुत्सर्पणात् । तस्यैषा भवति

viśvā rūpāṇi prati muñcate kaviḥ prāsāvīdbhadraṃ dvipade catuṣpade | vi nākamakhyatsavitā vareṇyo'nu prayāṇamuṣaso vi rājati || sarvāṇi prajñānāni pratimuñcate medhāvī | kaviḥ krāntadarśano bhavati | kavatervā | prasuvati bhadraṃ dvipādbhyaśca catuṣpādbhyaśca | vyacikhyapannākaṃ savitā varaṇīyaḥ | prayāṇamanūṣaso virājati | adhorāmaḥ sāvitraḥ | iti paśusamāmnāye vijñāyate | kasmātsāmānyāditi | adhastāttadvelāyāṃ tamo bhavatyetasmātsāmānyāt | adhastādrāmo'dhastātkṛṣṇaḥ | kasmātsāmānyāditi | agniṃ citvā na rāmāmupeyāt | rāmā ramaṇāyopeyate na dharmāya | kṛṣṇajātīyaitasmātsāmānyāt | kṛkavākuḥ sāvitraḥ | iti paśusamāmnāye vijñāyate | kasmātsāmānyāditi | kālānuvādaṃ parītya | kṛkavākoḥ pūrvaṃ śabdānukaraṇaṃ vaceruttaram | bhago vyākhyātaḥ | tasya kālaḥ prāgutsarpaṇāt | tasyaiṣā bhavati

12.14

प्रातर्जितं भगमुग्रं हुवेम वयं पुत्रमदितेर्यो विधर्ता । आध्रश्चिद्यं मन्यमानस्तुरश्चिद्राजा चिद्यं भगं भक्षीत्याह ॥ प्रातर्जितं भगमुग्रं ह्वयेम वयं पुत्रमदितेर्यो विधारयिता सर्वस्य । आध्रश्चिद्यं मन्यमान आढ्यालुर्दरिद्रः । तुरश्चित् । तुर इति यमनाम । तरतेर्वा । त्वरतेर्वा । त्वरया तूर्णगतिर्यमः । राजा चिद्यं भगं भक्षीत्याह । अन्धो भग इत्याहुरनुत्सृप्तो न दृश्यते । प्राशित्रमस्याक्षिणी निर्जघान । इति च ब्राह्मणम् । जनं भगो गच्छति । इति वा विज्ञायते । जनं गच्छत्यादित्य उदयेन । सूर्यः सर्तेर्वा । सुवतेर्वा । स्वीर्यतेर्वा । तस्यैषा भवति

prātarjitaṃ bhagamugraṃ huvema vayaṃ putramaditeryo vidhartā | ādhraścidyaṃ manyamānasturaścidrājā cidyaṃ bhagaṃ bhakṣītyāha || prātarjitaṃ bhagamugraṃ hvayema vayaṃ putramaditeryo vidhārayitā sarvasya | ādhraścidyaṃ manyamāna āḍhyālurdaridraḥ | turaścit | tura iti yamanāma | taratervā | tvaratervā | tvarayā tūrṇagatiryamaḥ | rājā cidyaṃ bhagaṃ bhakṣītyāha | andho bhaga ityāhuranutsṛpto na dṛśyate | prāśitramasyākṣiṇī nirjaghāna | iti ca brāhmaṇam | janaṃ bhago gacchati | iti vā vijñāyate | janaṃ gacchatyāditya udayena | sūryaḥ sartervā | suvatervā | svīryatervā | tasyaiṣā bhavati

12.15

उदु त्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः । दृशे विश्वा॑य॒ सूर्यम् ॥ उद्वहन्ति तं जातवेदसं रश्मयः केतवः । सर्वेषां भूतानां दर्शनाय सूर्यमिति । कमन्यमादित्यादेवमवक्ष्यत् । तस्यैषापरा भवति

udu tyaṃ jātavedasaṃ devaṃ vahanti ketavaḥ | dṛśe viśvāya sūryam || udvahanti taṃ jātavedasaṃ raśmayaḥ ketavaḥ | sarveṣāṃ bhūtānāṃ darśanāya sūryamiti | kamanyamādityādevamavakṣyat | tasyaiṣāparā bhavati

12.16

चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य॒ वरुणस्याग्नेः ।। आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ॥ चायनीयं देवानामुदगमदनीकम् । ख्यानं मित्रस्य वरुणस्याग्नेश्च । आपूपुरद् द्यावापृथिव्यौ चान्तरिक्षं च महत्त्वेन । सूर्य आत्मा जङ्गमस्य च स्थावरस्य च । अथ यद्रश्मिपोषं पुष्यति तत्पूषा भवति । तस्यैषा भवति

citraṃ devānāmudagādanīkaṃ cakṣurmitrasya varuṇasyāgneḥ || āprā dyāvāpṛthivī antarikṣaṃ sūrya ātmā jagatastasthuṣaśca || cāyanīyaṃ devānāmudagamadanīkam | khyānaṃ mitrasya varuṇasyāgneśca | āpūpurad dyāvāpṛthivyau cāntarikṣaṃ ca mahattvena | sūrya ātmā jaṅgamasya ca sthāvarasya ca | atha yadraśmipoṣaṃ puṣyati tatpūṣā bhavati | tasyaiṣā bhavati

12.17

शुक्रं ते अन्यद्यजतं ते अन्यद्विषरूपे अहनी द्यौरिवासि । विश्वा हि माया अवसि स्वधावो भद्रा ते पूषन्निह रातिरस्तु ॥ शुक्रं ते अन्यत् । लोहितं ते अन्यत् । यजतं ते अन्यत् । यज्ञियं ते अन्यत् । विषमरूपे ते अहनी कर्म द्यौरिव चासि । सर्वाणि प्रज्ञानाम्यवसि । अन्नवन् । भाजनवती ते पूषन्निह दत्तिरस्तु । तस्यैषापरा भवति

śukraṃ te anyadyajataṃ te anyadviṣarūpe ahanī dyaurivāsi | viśvā hi māyā avasi svadhāvo bhadrā te pūṣanniha rātirastu || śukraṃ te anyat | lohitaṃ te anyat | yajataṃ te anyat | yajñiyaṃ te anyat | viṣamarūpe te ahanī karma dyauriva cāsi | sarvāṇi prajñānāmyavasi | annavan | bhājanavatī te pūṣanniha dattirastu | tasyaiṣāparā bhavati

12.18

पथस्पथः परिपतिं वचस्या कामेन कृतो अभ्या॑नळर्कम् । स नो रासच्छुरुधश्चन्द्राग्रा धियंधियं सीषधाति प्र पूषा ॥ पथस्पथः । अधिपतिम् । वचनेन । कामेन कृतः । अभ्यानळर्कम् । अभ्यापन्नोऽर्कमिति वा । स नो ददातु चायनीयाग्राणि धनानि । कर्मकर्म च नः प्रसाधयतु पूषेति । अथ यद्विषितो भवति तद्विष्णुर्भवति । विष्णुर्विशतेर्वा । व्यश्नोतेर्वा । तस्यैषा भवति

pathaspathaḥ paripatiṃ vacasyā kāmena kṛto abhyānaḷarkam | sa no rāsacchurudhaścandrāgrā dhiyaṃdhiyaṃ sīṣadhāti pra pūṣā || pathaspathaḥ | adhipatim | vacanena | kāmena kṛtaḥ | abhyānaḷarkam | abhyāpanno'rkamiti vā | sa no dadātu cāyanīyāgrāṇi dhanāni | karmakarma ca naḥ prasādhayatu pūṣeti | atha yadviṣito bhavati tadviṣṇurbhavati | viṣṇurviśatervā | vyaśnotervā | tasyaiṣā bhavati

12.19

इदं विष्णुर्वि चक्रमे त्रेधा नि दधे पदम् । समूळ्हमस्य पाँसुरे ॥ यदिदं किं च तद्विक्रमते विष्णुः । त्रिधा निधत्ते पदम् । त्रेधाभावाय । पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवीति शाकपूणिः ।। समारोहणे विष्णुपदे गयशिरसीत्यौर्णवाभः । समूळ्हमस्य पाँसुरे प्यायनेऽन्तरिक्षे पदं न दृश्यते । अपि वोपमार्थे स्यात् । समूळ्हमस्य पाँसुल इव पदं न दृश्यत इति । पाँसवः पादैः सूयन्त इति वा । पन्नाः शेरत इति वा । पंसनीया भवन्तीति वा

idaṃ viṣṇurvi cakrame tredhā ni dadhe padam | samūḷhamasya pām̐sure || yadidaṃ kiṃ ca tadvikramate viṣṇuḥ | tridhā nidhatte padam | tredhābhāvāya | pṛthivyāmantarikṣe divīti śākapūṇiḥ || samārohaṇe viṣṇupade gayaśirasītyaurṇavābhaḥ | samūḷhamasya pām̐sure pyāyane'ntarikṣe padaṃ na dṛśyate | api vopamārthe syāt | samūḷhamasya pām̐sula iva padaṃ na dṛśyata iti | pām̐savaḥ pādaiḥ sūyanta iti vā | pannāḥ śerata iti vā | paṃsanīyā bhavantīti vā

12.20

विश्वानरो व्याख्यातः । तस्यैष निपातो भवत्यैन्द्र्यामृचि

viśvānaro vyākhyātaḥ | tasyaiṣa nipāto bhavatyaindryāmṛci

12.21

विश्वानरस्य वस्पतिमानतस्य॒ शव॑सः । एवैश्च चर्षणीनामूती हुवे रथानाम् ॥ विश्वानरस्यादित्यस्य । अनानतस्य । शवसो महतो बलस्य । एवैश्च कामैरयनैरवनैर्वा । चर्षणीनां मनुष्याणाम् । ऊत्या च पथा रथानाम् । इन्द्रमस्मिन्यज्ञे ह्वयामि । वरुणो व्याख्यातः । तस्यैषा भवति

viśvānarasya vaspatimānatasya śavasaḥ | evaiśca carṣaṇīnāmūtī huve rathānām || viśvānarasyādityasya | anānatasya | śavaso mahato balasya | evaiśca kāmairayanairavanairvā | carṣaṇīnāṃ manuṣyāṇām | ūtyā ca pathā rathānām | indramasminyajñe hvayāmi | varuṇo vyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati

12.22

येना पावक चक्षसा भुरण्यन्तं जनाँ अनु । त्वं वरुण पश्यसि ॥ भुरण्युरिति क्षिप्रनाम । भुरण्युः शकुनिः । भूरिमध्वानं नयति । स्वर्गस्य लोकस्यापि वोळ्हा । तत्संपाती भुरण्युः । अनेन । पावकख्यानेन । भुरण्यन्तं जनाँ अनु । त्वं वरुण पश्यसि । तत्ते वयं स्तुम इति वाक्यशेषः । अपि वोत्तरस्याम्

yenā pāvaka cakṣasā bhuraṇyantaṃ janām̐ anu | tvaṃ varuṇa paśyasi || bhuraṇyuriti kṣipranāma | bhuraṇyuḥ śakuniḥ | bhūrimadhvānaṃ nayati | svargasya lokasyāpi voḷhā | tatsaṃpātī bhuraṇyuḥ | anena | pāvakakhyānena | bhuraṇyantaṃ janām̐ anu | tvaṃ varuṇa paśyasi | tatte vayaṃ stuma iti vākyaśeṣaḥ | api vottarasyām

12.23

येना पावक चक्षसा भुरण्यन्तं जनाँ अनु । त्वं वरुण पश्यसि ॥ वि द्यामेषि रज॑स्पृथ्वहा मिमा॑नो अक्तुभिः । पश्यञ्जन्मानि सूर्य ॥ व्येषि द्याम् । रजश्च । पृथु महान्तं लोकम् । अहानि च मिमानोऽक्तुभी रात्रिभिः सह । पश्यञ्जन्मानि जातानि सूर्य । अपि वा पूर्वस्याम्

yenā pāvaka cakṣasā bhuraṇyantaṃ janām̐ anu | tvaṃ varuṇa paśyasi || vi dyāmeṣi rajaspṛthvahā mimāno aktubhiḥ | paśyañjanmāni sūrya || vyeṣi dyām | rajaśca | pṛthu mahāntaṃ lokam | ahāni ca mimāno'ktubhī rātribhiḥ saha | paśyañjanmāni jātāni sūrya | api vā pūrvasyām

12.24

येना पावक चक्षसा भुरण्यन्तं जनाँ अनु । त्वं वरुण पश्यसि ॥ प्रत्यङ् दे॒वानां विशः प्रत्यङ्ङुदेषि मानुषान् । प्रत्यङ् विश्वं स्वर्दृशे ॥ प्रत्यङ्ङिदं सर्वम् । उदेषि । प्रत्यङ्ङिदं ज्योतिरुच्यते । प्रत्यङ्ङिदं सर्वमिदमभिविपश्यसीति । अपि वैतस्यामेव

yenā pāvaka cakṣasā bhuraṇyantaṃ janām̐ anu | tvaṃ varuṇa paśyasi || pratyaṅ devānāṃ viśaḥ pratyaṅṅudeṣi mānuṣān | pratyaṅ viśvaṃ svardṛśe || pratyaṅṅidaṃ sarvam | udeṣi | pratyaṅṅidaṃ jyotirucyate | pratyaṅṅidaṃ sarvamidamabhivipaśyasīti | api vaitasyāmeva

12.25

येना पावक चक्षसा भुरण्यन्तं जनाँ अनु । त्वं वरुण पश्यसि ॥ तेन नो जनानभिविपश्यसि । केशी केशा रश्मयः । तैस्तद्वान्भवति । काशनाद्वा । प्रकाशनाद्वा । तस्यैषा भवति

yenā pāvaka cakṣasā bhuraṇyantaṃ janām̐ anu | tvaṃ varuṇa paśyasi || tena no janānabhivipaśyasi | keśī keśā raśmayaḥ | taistadvānbhavati | kāśanādvā | prakāśanādvā | tasyaiṣā bhavati

12.26

केश्य १ ग्निं केशी विषं केशी बिभर्ति रोदसी । केशी विश्वं स्वर्दृशे केशीदं ज्योतिरुच्यते ॥ केश्यग्निं च विषं च । विषमित्युदकनाम । विष्णातेः । विपूर्वस्य स्नातेः शुद्ध्यर्थस्य । विपूर्वस्य वा सचतेः । द्यावापृथिव्यौ च धारयति । केशीदं सर्वमिदमभिविपश्यति । केशीदं ज्योतिरुच्यत इत्यादित्यमाह ।। अथाप्येते इतरे ज्योतिषी केशिनी उच्येते । धूमेनाग्नी । रजसा च मध्यमः । तयोरेषा साधारणा भवति

keśya 1 gniṃ keśī viṣaṃ keśī bibharti rodasī | keśī viśvaṃ svardṛśe keśīdaṃ jyotirucyate || keśyagniṃ ca viṣaṃ ca | viṣamityudakanāma | viṣṇāteḥ | vipūrvasya snāteḥ śuddhyarthasya | vipūrvasya vā sacateḥ | dyāvāpṛthivyau ca dhārayati | keśīdaṃ sarvamidamabhivipaśyati | keśīdaṃ jyotirucyata ityādityamāha || athāpyete itare jyotiṣī keśinī ucyete | dhūmenāgnī | rajasā ca madhyamaḥ | tayoreṣā sādhāraṇā bhavati

12.27

विश्वमेको अभि चष्टे शचीभिर्ध्राजिरेकस्य ददृशे न रूपम् ॥ त्रयः केशिन ऋतुथा विचक्षते । कालेकालेऽभिविपश्यन्ति । संवत्सरे वपत एक एषाम् । इत्यग्निः पृथिवीं दहति । सर्वमेकोऽभिविपश्यति कर्मभिरादित्यः । गतिरेकस्य दृश्यते न रूपं मध्यमस्य । अथ यद् रश्मिभिरभिप्रकम्पयन्नेति तद् वृषाकपिर्भवति । वृषाकम्पनः । तस्यैषा भवति

viśvameko abhi caṣṭe śacībhirdhrājirekasya dadṛśe na rūpam || trayaḥ keśina ṛtuthā vicakṣate | kālekāle'bhivipaśyanti | saṃvatsare vapata eka eṣām | ityagniḥ pṛthivīṃ dahati | sarvameko'bhivipaśyati karmabhirādityaḥ | gatirekasya dṛśyate na rūpaṃ madhyamasya | atha yad raśmibhirabhiprakampayanneti tad vṛṣākapirbhavati | vṛṣākampanaḥ | tasyaiṣā bhavati

12.28

पुनरेहि वृषाकपे सुविता कल्पयावहै । य एष स्वप्ननंशनोऽस्तमेषि पथा पुनः । विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥ पुनरेहि वृषाकपे सुप्रसूतानि वः कर्माणि कल्पयावहै । य एष स्वप्ननंशनः । स्वप्नान्नाशयति । आदित्य उदयेन । सोऽस्तमेषि पथा पुनः । सर्वस्माद् य इन्द्र उत्तरस्तमेतद् ब्रूम आदित्यम् । यमो व्याख्यातः । तस्यैषा भवति

punarehi vṛṣākape suvitā kalpayāvahai | ya eṣa svapnanaṃśano'stameṣi pathā punaḥ | viśvasmādindra uttaraḥ || punarehi vṛṣākape suprasūtāni vaḥ karmāṇi kalpayāvahai | ya eṣa svapnanaṃśanaḥ | svapnānnāśayati | āditya udayena | so'stameṣi pathā punaḥ | sarvasmād ya indra uttarastametad brūma ādityam | yamo vyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati

12.29

यस्मिन्वृक्षे सुपलाशे देवैः सं पिबते यमः । अत्रा नो विश्पतिः पिता पुराणाँ अनु वेनति ॥ यस्मिन्वृक्षे सुपलाशे स्थाने वृतक्षये वा । अपि वोपमार्थे स्यात् । वृक्ष इव सुपलाश इति । वृक्षो व्रश्चनात् । पलाशं पलाशनात् । देवैः संगच्छते यमः । रश्मिभिरादित्यः । तत्र नः सर्वस्य पाता वा पालयिता वा पुराणाननुकामयेत । अज एकपादजन एकः पादः । एकेन पादेन पातीति वा । एकेन पादेन पिबतीति वा । एकोऽस्य पाद इति वा । एकं पादं नोत्खिदति । इत्यपि निगमो भवति । तस्यैष निपातो भवति वैश्वदेव्यामृचि

yasminvṛkṣe supalāśe devaiḥ saṃ pibate yamaḥ | atrā no viśpatiḥ pitā purāṇām̐ anu venati || yasminvṛkṣe supalāśe sthāne vṛtakṣaye vā | api vopamārthe syāt | vṛkṣa iva supalāśa iti | vṛkṣo vraścanāt | palāśaṃ palāśanāt | devaiḥ saṃgacchate yamaḥ | raśmibhirādityaḥ | tatra naḥ sarvasya pātā vā pālayitā vā purāṇānanukāmayeta | aja ekapādajana ekaḥ pādaḥ | ekena pādena pātīti vā | ekena pādena pibatīti vā | eko'sya pāda iti vā | ekaṃ pādaṃ notkhidati | ityapi nigamo bhavati | tasyaiṣa nipāto bhavati vaiśvadevyāmṛci

12.30

पावीरवी तन्यतुरेकपादजो दिवो धर्ता सिन्धुरापः समुद्रियः । विश्वे देवासः शृणवन्वचाँसि मे सरस्वती सह धीभिः पुरन्ध्या ॥ पविः शल्यो भवति । यद्विपुनाति कायम् । तद्वत् । पवीरमायुधम् । तद्वानिन्द्रः पवीरवान् । अतितस्थौ पवीरवान् । इत्यपि निगमो भवति । तद् देवता वाक्पावीरवी । पावीरवी च दिव्या वाक् । तन्यतुस्तनित्री वाचोऽन्यस्याः । अजश्चैकपाद् दिवो धारयिता । सिन्धुश्च । आपश्च समुद्रियाश्च । सर्वे च देवाः । सरस्वती च सह पुरन्ध्या स्तुत्या । प्रयुक्तानि धीभिः कर्मभिर्युक्तानि । शृण्वन्तु वचनानीमानीति । पृथिवी व्याख्याता । तस्या एष निपातो भवत्यैन्द्राग्न्यामृचि

pāvīravī tanyaturekapādajo divo dhartā sindhurāpaḥ samudriyaḥ | viśve devāsaḥ śṛṇavanvacām̐si me sarasvatī saha dhībhiḥ purandhyā || paviḥ śalyo bhavati | yadvipunāti kāyam | tadvat | pavīramāyudham | tadvānindraḥ pavīravān | atitasthau pavīravān | ityapi nigamo bhavati | tad devatā vākpāvīravī | pāvīravī ca divyā vāk | tanyatustanitrī vāco'nyasyāḥ | ajaścaikapād divo dhārayitā | sindhuśca | āpaśca samudriyāśca | sarve ca devāḥ | sarasvatī ca saha purandhyā stutyā | prayuktāni dhībhiḥ karmabhiryuktāni | śṛṇvantu vacanānīmānīti | pṛthivī vyākhyātā | tasyā eṣa nipāto bhavatyaindrāgnyāmṛci

12.31

यदिन्द्राग्नी परमस्यां पृथिव्यां मध्यमस्या॑मवमस्या॑मुत स्थः । अतः परि वृषणावा हि यातमा सोम॑स्य पिबतं सुतस्य॑ ॥ इति सा निगदव्याख्याता ।। समुद्रो व्याख्यातः । तस्यैष निपातो भवति पावमान्यामृचि

yadindrāgnī paramasyāṃ pṛthivyāṃ madhyamasyāmavamasyāmuta sthaḥ | ataḥ pari vṛṣaṇāvā hi yātamā somasya pibataṃ sutasya || iti sā nigadavyākhyātā || samudro vyākhyātaḥ | tasyaiṣa nipāto bhavati pāvamānyāmṛci

12.32

पवित्रवन्तः परि वाचमासते पितैषां प्रत्नो अभि रक्षति व्रतम् । महः समुद्रं वरुणस्तिरो दधे धीरा इच्छेकुर्धरुणेष्वारभम् ॥ पवित्रवन्तो रश्मिवन्तो माध्यमिका देवगणाः पर्यासते माध्यमिकां वाचम् । मध्यमः पितैषां प्रत्नः पुराणोऽभिरक्षति व्रतं कर्म । महः समुद्रं वरुणस्तिरोऽन्तर्दधाति । अथ धीराः शक्नुवन्ति धरुणेषूदकेषु कर्मण आरभमारब्धुम् । अज एकपाद् व्याख्यातः । पृथिवी व्याख्याता । समुद्रो व्याख्यातः । तेषामेष निपातो भवत्यपरस्यां बहुदेवतायामृचि

pavitravantaḥ pari vācamāsate pitaiṣāṃ pratno abhi rakṣati vratam | mahaḥ samudraṃ varuṇastiro dadhe dhīrā icchekurdharuṇeṣvārabham || pavitravanto raśmivanto mādhyamikā devagaṇāḥ paryāsate mādhyamikāṃ vācam | madhyamaḥ pitaiṣāṃ pratnaḥ purāṇo'bhirakṣati vrataṃ karma | mahaḥ samudraṃ varuṇastiro'ntardadhāti | atha dhīrāḥ śaknuvanti dharuṇeṣūdakeṣu karmaṇa ārabhamārabdhum | aja ekapād vyākhyātaḥ | pṛthivī vyākhyātā | samudro vyākhyātaḥ | teṣāmeṣa nipāto bhavatyaparasyāṃ bahudevatāyāmṛci

12.33

उत नोऽहिर्बुध्न्यः शृणोत्वज एकपात्पृथिवी समुद्रः । विश्वे देवा ऋतावृधो हुवानाः स्तुता मन्त्राः कविशस्ता अवन्तु ॥ अपि च नोऽहिर्बुध्ध्यः शृणोतु । अजश्चैकपात्पृथिवी च समुद्रश्च सर्वे च देवाः । सत्यवृधो वा । यज्ञवृधो वा । हूयमाना मन्त्रैः स्तुताः । मन्त्राः कविशस्ताः । अवन्तु । मेधाविशस्ताः । दध्यङ् प्रत्यक्तो ध्यानमिति वा । प्रत्यक्तमस्मिन्ध्यानमिति वा । अथर्वा व्याख्यातः । मनुर्मननात् । तेषामेष निपातो भवत्यैन्द्र्यामृचि

uta no'hirbudhnyaḥ śṛṇotvaja ekapātpṛthivī samudraḥ | viśve devā ṛtāvṛdho huvānāḥ stutā mantrāḥ kaviśastā avantu || api ca no'hirbudhdhyaḥ śṛṇotu | ajaścaikapātpṛthivī ca samudraśca sarve ca devāḥ | satyavṛdho vā | yajñavṛdho vā | hūyamānā mantraiḥ stutāḥ | mantrāḥ kaviśastāḥ | avantu | medhāviśastāḥ | dadhyaṅ pratyakto dhyānamiti vā | pratyaktamasmindhyānamiti vā | atharvā vyākhyātaḥ | manurmananāt | teṣāmeṣa nipāto bhavatyaindryāmṛci

12.34

यामथर्वा मनुष्पिता दध्यङ् धियमत्नत । तस्मिन्ब्रह्माणि पूर्वथेन्द्र उक्था सम॑ग्मतार्चन्ननु स्वराज्यम् ॥ यामथर्वा च । मनुश्च पिता मानवानाम् । दध्यङ् च । धियमतनिषत । तस्मिन्ब्रह्माणि कर्माणि पूर्वेन्द्र उक्थानि च संगच्छन्ताम् । अर्चन्योऽनूपास्ते स्वाराज्यम्

yāmatharvā manuṣpitā dadhyaṅ dhiyamatnata | tasminbrahmāṇi pūrvathendra ukthā samagmatārcannanu svarājyam || yāmatharvā ca | manuśca pitā mānavānām | dadhyaṅ ca | dhiyamataniṣata | tasminbrahmāṇi karmāṇi pūrvendra ukthāni ca saṃgacchantām | arcanyo'nūpāste svārājyam

12.35

अथातो द्युस्थाना देवगणाः । तेषामादित्याः प्रथमागामिनो भवन्ति । आदित्या व्याख्याताः । तेषामेषा भवति

athāto dyusthānā devagaṇāḥ | teṣāmādityāḥ prathamāgāmino bhavanti | ādityā vyākhyātāḥ | teṣāmeṣā bhavati

12.36

इमा गिर आदित्येभ्यो घृतस्नूः सनाद्राज॑भ्यो जुह्वा जुहोमि । शृणोतु मित्रो अर्यमा भगौ नस्तुविजातो वरुणो दक्षो अंशः ॥ घृतस्नूर्घृतप्रस्नाविन्यः । घृतप्रस्राविण्यः । घृतसानिन्यः । घृतसारिण्यः इति वा । आहुतीरादित्येभ्यश्चिरं जुह्वा जुहोमि । चिरं जीवनाय । चिरं राजभ्य इति वा । शृणोतु न इमा गिरो मित्रश्चार्यमा च भगश्च बहुजातश्च धाता दक्षो वरुणोंऽशश्च । अंशोंऽशुना व्याख्यातः । सप्त ऋषयो व्याख्याताः । तेषामेषा भवति

imā gira ādityebhyo ghṛtasnūḥ sanādrājabhyo juhvā juhomi | śṛṇotu mitro aryamā bhagau nastuvijāto varuṇo dakṣo aṃśaḥ || ghṛtasnūrghṛtaprasnāvinyaḥ | ghṛtaprasrāviṇyaḥ | ghṛtasāninyaḥ | ghṛtasāriṇyaḥ iti vā | āhutīrādityebhyaściraṃ juhvā juhomi | ciraṃ jīvanāya | ciraṃ rājabhya iti vā | śṛṇotu na imā giro mitraścāryamā ca bhagaśca bahujātaśca dhātā dakṣo varuṇoṃ'śaśca | aṃśoṃ'śunā vyākhyātaḥ | sapta ṛṣayo vyākhyātāḥ | teṣāmeṣā bhavati

12.37

सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरीरे सप्त रक्षन्ति समप्रमादम् । सप्तापः स्वपतो लोकमीयुस्तत्र जागृतो अस्वप्नजौ सत्रसदौ च देवौ सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरीरे । रश्मय आदित्ये । सप्त रक्षन्ति सदमप्रमादम् । संवत्सरमप्रमाद्यन्तः । सप्तापनास्त एव स्वपतो लोकमस्तमितमादित्यं यन्ति । तत्र जागृतोऽस्वप्नजौ सत्रसदौ च देवौ वाय्वादित्यौ । इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् । सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरीरे । षडिन्द्रियाणि विद्या सप्तम्यात्मनि । सप्त रक्षन्ति सदमप्रमादम् । शरीरमप्रमाद्यन्ति । सप्तापनानीमान्येव स्वपतो लोकमस्तमितमात्मानं यन्ति । तत्र जागृतोऽस्वप्नजौ सत्रसदौ च देवौ प्राज्ञश्चात्मा तैजसश्च । इत्यात्मगतिमाचष्टे । तेषामेषापरा भवति

12.38

तिर्यग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नो यस्मिन्यशो निहितं विश्वरूपम् । अत्रासत ऋषयः सप्त साकं ये अस्य गोपा महतो बभूवुः ॥ तिर्यग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबन्धन ऊर्ध्वबोधनो वा । यस्मिन्यशो निहितं विश्वरूपम् । अत्रासत ऋषयः सप्त सहादित्यरश्मयः । ये अस्य गोपा महतो बभूवुः । इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् । तिर्यग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबन्धन ऊर्ध्वबोधनो वा । यस्मिन्यशो निहितं विश्वरूपम् । अत्रासत ऋषयः सप्त सहेन्द्रियाणि । यान्यस्य गोप्तॄणि महतो बभूवुः । इत्यात्मगतिमाचष्टे । देवा व्याख्याताः । तेषामेषा भवति

tiryagbilaścamasa ūrdhvabudhno yasminyaśo nihitaṃ viśvarūpam | atrāsata ṛṣayaḥ sapta sākaṃ ye asya gopā mahato babhūvuḥ || tiryagbilaścamasa ūrdhvabandhana ūrdhvabodhano vā | yasminyaśo nihitaṃ viśvarūpam | atrāsata ṛṣayaḥ sapta sahādityaraśmayaḥ | ye asya gopā mahato babhūvuḥ | ityadhidaivatam | athādhyātmam | tiryagbilaścamasa ūrdhvabandhana ūrdhvabodhano vā | yasminyaśo nihitaṃ viśvarūpam | atrāsata ṛṣayaḥ sapta sahendriyāṇi | yānyasya goptṝṇi mahato babhūvuḥ | ityātmagatimācaṣṭe | devā vyākhyātāḥ | teṣāmeṣā bhavati

12.39

देवानां भद्रा सुमतिर्ऋजूयतां देवानां रातिरभि नो नि वर्तताम् । देवानां सख्यमुप सेदिमा वयं देवा न आयुः प्र तिरन्तु जीवसे ॥ देवानां वयं सुमतौ कल्याण्यां मतौ । ऋजुगामिनाम् । ऋतुगामिनामिति वा । देवानां दानमभि नो निवर्तताम् । देवानां सख्यमुपसीदेम वयम् । देवा न आयुः प्रवर्धयन्तु चिरं जीवनाय । विश्वेदेवाः सर्वेदेवाः । तेषामेषा भवति

devānāṃ bhadrā sumatirṛjūyatāṃ devānāṃ rātirabhi no ni vartatām | devānāṃ sakhyamupa sedimā vayaṃ devā na āyuḥ pra tirantu jīvase || devānāṃ vayaṃ sumatau kalyāṇyāṃ matau | ṛjugāminām | ṛtugāmināmiti vā | devānāṃ dānamabhi no nivartatām | devānāṃ sakhyamupasīdema vayam | devā na āyuḥ pravardhayantu ciraṃ jīvanāya | viśvedevāḥ sarvedevāḥ | teṣāmeṣā bhavati

12.40

ओमासश्चर्षणीधृतो विश्वे देवास आ गत । दाश्वाँसो दाशुषः सुतम् ॥ अवितारो वा । अवनीया वा । मनुष्यधृतः सर्वे च देवा इहागच्छत । दत्तवन्तः । दत्तवतः सुतमिति । तदेतदेकमेव वैश्वदेवं गायत्रं तृचं दशतयीषु विद्यते । यत्तु किंचिद् बहुदैवतं तद् वैश्वदेवानां स्थाने युज्यते । यदेव विश्वलिङ्गमिति शाकपूणिः । अनत्यन्तगतस्त्वेष उद्देशो भवति । बभ्रुरेको । इति दश द्विपदा अलिङ्गाः । भूताँशः काश्यप आशिनमेकलिङ्गम् । अभितष्टीयं सूक्तमेकलिङ्गम् । साध्या देवाः साधनात् । तेषामेषा भवति

omāsaścarṣaṇīdhṛto viśve devāsa ā gata | dāśvām̐so dāśuṣaḥ sutam || avitāro vā | avanīyā vā | manuṣyadhṛtaḥ sarve ca devā ihāgacchata | dattavantaḥ | dattavataḥ sutamiti | tadetadekameva vaiśvadevaṃ gāyatraṃ tṛcaṃ daśatayīṣu vidyate | yattu kiṃcid bahudaivataṃ tad vaiśvadevānāṃ sthāne yujyate | yadeva viśvaliṅgamiti śākapūṇiḥ | anatyantagatastveṣa uddeśo bhavati | babhrureko | iti daśa dvipadā aliṅgāḥ | bhūtām̐śaḥ kāśyapa āśinamekaliṅgam | abhitaṣṭīyaṃ sūktamekaliṅgam | sādhyā devāḥ sādhanāt | teṣāmeṣā bhavati

12.41

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः । अग्निनाग्निमयजन्त देवाः । अग्निः पशुरासीत् । तमालभन्त । तेनायजन्त । इति च ब्राह्मणम् । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः संसेव्यन्त । यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः साधनाः । द्युस्थानो देवगण इति नैरुक्ताः । पूर्वं देवयुगमित्याख्यानम् । वसवो यद् विवसते सर्वम् । अग्निर्वसुभिर्वासव इति समाख्या । तस्मात्पृथिवीस्थानाः । इन्द्रो वसुभिर्वासव इति समाख्या । तस्मान्मध्यस्थानाः । वसव आदित्यरश्मयो विवासनात् । तस्माद् द्युस्थानाः । तेषामेषा भवति

yajñena yajñamayajanta devāstāni dharmāṇi prathamānyāsan | te ha nākaṃ mahimānaḥ sacanta yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ || yajñena yajñamayajanta devāḥ | agnināgnimayajanta devāḥ | agniḥ paśurāsīt | tamālabhanta | tenāyajanta | iti ca brāhmaṇam | tāni dharmāṇi prathamānyāsan | te ha nākaṃ mahimānaḥ saṃsevyanta | yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ sādhanāḥ | dyusthāno devagaṇa iti nairuktāḥ | pūrvaṃ devayugamityākhyānam | vasavo yad vivasate sarvam | agnirvasubhirvāsava iti samākhyā | tasmātpṛthivīsthānāḥ | indro vasubhirvāsava iti samākhyā | tasmānmadhyasthānāḥ | vasava ādityaraśmayo vivāsanāt | tasmād dyusthānāḥ | teṣāmeṣā bhavati

12.42

सुगा वो देवाः सदनमकर्म य आजग्मुः सवनमिदं जुषाणाः । जक्षिवाँसः पपिवाँसश्च विश्वेऽस्मे धत्त वसवो वसूनि ॥ स्वागमनानि वो देवाः सुपथान्यकर्म य आगच्छत सवनानीमानि । जुषाणाः खादितवन्तः । पीतवन्तश्च । सर्वेऽस्मासु धत्त वसवो वसूनि । तेषामेषापरा भवति

sugā vo devāḥ sadanamakarma ya ājagmuḥ savanamidaṃ juṣāṇāḥ | jakṣivām̐saḥ papivām̐saśca viśve'sme dhatta vasavo vasūni || svāgamanāni vo devāḥ supathānyakarma ya āgacchata savanānīmāni | juṣāṇāḥ khāditavantaḥ | pītavantaśca | sarve'smāsu dhatta vasavo vasūni | teṣāmeṣāparā bhavati

12.43

ज्मया अत्र वसवो रन्त दे॒वा उरावन्तरिक्षे मर्जयन्त शुभ्राः । अर्वाक्पथ उरुज्रयः कृणुध्वं श्रोता दूतस्य॑ जग्मुषो नो अस्य ॥ ज्मया अत्र वसवोऽरमन्त देवाः । ज्मा पृथिवी । तस्यां भवा उरौ चान्तरिक्षे मर्जयन्त गमयन्त रमयन्त । शुभ्राः शोभमानाः । अर्वाच एनान्पथो बहुजवाः कुरुध्वम् । शृणुत दूतस्य जग्मुषो नोऽस्याग्नेः । वाजिनो व्याख्याताः । तेषामेषा भवति

jmayā atra vasavo ranta devā urāvantarikṣe marjayanta śubhrāḥ | arvākpatha urujrayaḥ kṛṇudhvaṃ śrotā dūtasya jagmuṣo no asya || jmayā atra vasavo'ramanta devāḥ | jmā pṛthivī | tasyāṃ bhavā urau cāntarikṣe marjayanta gamayanta ramayanta | śubhrāḥ śobhamānāḥ | arvāca enānpatho bahujavāḥ kurudhvam | śṛṇuta dūtasya jagmuṣo no'syāgneḥ | vājino vyākhyātāḥ | teṣāmeṣā bhavati

12.44

शं नो भवन्तु वाजिनो हवेषु देवताता मितद्रवः स्वर्काः । जम्भयन्तोऽहिं वृकं रक्षाँसि सनेम्यस्मद्युयवन्नमीवाः ॥ सुखा नो भवन्तु वाजिनो ह्वानेषु देवतातौ यज्ञे । मितद्रवः सुमितद्रवः । स्वर्काः स्वञ्चना इति वा । स्वर्चना इति वा । स्वर्चिष इति वा । जम्भयन्तोऽहिं च वृकं च रक्षाँसि च । क्षिप्रमस्मद्यावयन्तु । अमीवा देवाश्वा इति वा । देवपत्न्यो देवानां पत्न्यः । तासामेषा भवति

śaṃ no bhavantu vājino haveṣu devatātā mitadravaḥ svarkāḥ | jambhayanto'hiṃ vṛkaṃ rakṣām̐si sanemyasmadyuyavannamīvāḥ || sukhā no bhavantu vājino hvāneṣu devatātau yajñe | mitadravaḥ sumitadravaḥ | svarkāḥ svañcanā iti vā | svarcanā iti vā | svarciṣa iti vā | jambhayanto'hiṃ ca vṛkaṃ ca rakṣām̐si ca | kṣipramasmadyāvayantu | amīvā devāśvā iti vā | devapatnyo devānāṃ patnyaḥ | tāsāmeṣā bhavati

12.45

देवानां पत्नीरुशतीरवन्तु नः प्रावन्तु नस्तुजये वाजसातये । याः पार्थिवासो या अपामपि व्रते ता नो देवीः सुहवाः शर्म यच्छत देवानां पत्न्य उशत्योऽवन्तु नः । प्रावन्तु नः । अपत्यजननाय चान्नसंसननाय च । याः पार्थिवासो या अपामपि व्रते कर्मणि ता नो देव्यः सुहवाः शर्म यच्छन्तु शरणम् । तासामेषापरा भवति

devānāṃ patnīruśatīravantu naḥ prāvantu nastujaye vājasātaye | yāḥ pārthivāso yā apāmapi vrate tā no devīḥ suhavāḥ śarma yacchata devānāṃ patnya uśatyo'vantu naḥ | prāvantu naḥ | apatyajananāya cānnasaṃsananāya ca | yāḥ pārthivāso yā apāmapi vrate karmaṇi tā no devyaḥ suhavāḥ śarma yacchantu śaraṇam | tāsāmeṣāparā bhavati

12.46

उत ग्ना व्यन्तु देवपत्नीरिन्द्राण्य १ ग्नाय्यश्विनी राट् । आ रोदसी वरुणानी शृणोतु व्यन्तु देवीर्य ऋतुर्जनीनाम् ॥ अपि च ग्ना व्यन्तु देवपत्न्यः । इन्द्राणीन्द्रस्य पत्नी । अग्नाय्यग्नेः पत्नी । अश्विन्यश्विनोः पत्नी । राड् राजते । रोदसी रुद्रस्य पत्नी । वरुणानी च वरुणस्य पत्नी । व्यन्तु देव्यः कामयन्तां य ऋतुकालो जायानां य ऋतुकालो जायानाम्

uta gnā vyantu devapatnīrindrāṇya 1 gnāyyaśvinī rāṭ | ā rodasī varuṇānī śṛṇotu vyantu devīrya ṛturjanīnām || api ca gnā vyantu devapatnyaḥ | indrāṇīndrasya patnī | agnāyyagneḥ patnī | aśvinyaśvinoḥ patnī | rāḍ rājate | rodasī rudrasya patnī | varuṇānī ca varuṇasya patnī | vyantu devyaḥ kāmayantāṃ ya ṛtukālo jāyānāṃ ya ṛtukālo jāyānām

अथ द्वितीयोऽध्यायः

अथ निर्वचनम् । तद्येषु पदेषु स्वरसंस्कारौ समर्थौ प्रादेशिकेन विकारेणान्वितौ स्यातां तथा तानि निर्ब्रूयात् । अथानन्वितेऽर्थेऽप्रादेशिके विकारेऽर्थनित्यः परीक्षेत केनचिद्वृत्तिसामान्येन । अविद्यमाने सामान्येऽप्यक्षरवर्णसामान्यान्निर्ब्रूयात् । न त्वेव न निर्ब्रूयात् । न संस्कारमाद्रियेत । विशयवत्यो हि वृत्तयो भवन्ति । यथार्थं विभक्तीः सन्नमयेत् ।। प्रत्तमवत्तमिति धात्वादी एव शिष्येते । अथाप्यस्तोर्निवृत्तिस्थानेष्वादिलोपो भवति । स्तः । सन्तीति । अथाप्यन्तलोपो भवति । गत्वा । गतमिति । अथाप्युपधालोपो भवति । जग्मतुः । जग्मुरिति । अथाप्युपधाविकारो भवति । राजा । दण्डीति । अथापि वर्णलोपो भवति । तत्त्वा यामि । इति । अथापि द्विवर्णलोपः । तृच इति । अथाप्यादिविपर्ययो भवति । ज्योतिः । घनः । बिन्दुः । वाट्य इति । अथाप्याद्यन्तविपर्ययो भवति । स्तोकाः । रज्जुः । सिकताः । तर्क्विति । अथाप्यन्तव्यापत्तिर्भवति

atha nirvacanam | tadyeṣu padeṣu svarasaṃskārau samarthau prādeśikena vikāreṇānvitau syātāṃ tathā tāni nirbrūyāt | athānanvite'rthe'prādeśike vikāre'rthanityaḥ parīkṣeta kenacidvṛttisāmānyena | avidyamāne sāmānye'pyakṣaravarṇasāmānyānnirbrūyāt | na tveva na nirbrūyāt | na saṃskāramādriyeta | viśayavatyo hi vṛttayo bhavanti | yathārthaṃ vibhaktīḥ sannamayet || prattamavattamiti dhātvādī eva śiṣyete | athāpyastornivṛttisthāneṣvādilopo bhavati | staḥ | santīti | athāpyantalopo bhavati | gatvā | gatamiti | athāpyupadhālopo bhavati | jagmatuḥ | jagmuriti | athāpyupadhāvikāro bhavati | rājā | daṇḍīti | athāpi varṇalopo bhavati | tattvā yāmi | iti | athāpi dvivarṇalopaḥ | tṛca iti | athāpyādiviparyayo bhavati | jyotiḥ | ghanaḥ | binduḥ | vāṭya iti | athāpyādyantaviparyayo bhavati | stokāḥ | rajjuḥ | sikatāḥ | tarkviti | athāpyantavyāpattirbhavati

ओघः । मेघः । नाधः । गाधः । वधूः । मध्विति । अथापि वर्णोपजनः । आस्थत् । द्वारः । भरूजेति । तद् यत्र स्वरादनन्तरान्तस्थान्तर्धातुर्भवति तद् द्विप्रकृतीनां स्थानमिति प्रदिशन्ति । तत्र सिद्धायामनुपपद्यमानायामितरयोपपिपादयिषेत् । तत्राप्येकेऽल्पनिष्पत्तयो भवन्ति । तद्यथैतत् । ऊतिः । मृदुः । पृथुः । पृषतः । कुणारुमिति । अथापि भाषिकेभ्यो धातुभ्यो नैगमाः कृतो भाष्यन्ते । दमूनाः । क्षेत्रसाधा इति । अथापि नैगमेभ्यो भाषिकाः । उष्णम् । घृतमिति । अथापि प्रकृतय एवैकेषु भाष्यन्ते । विकृतय एकेषु । शवतिर्गतिकर्मा कंबोजेष्वेव भाष्यते । कंबोजाः कंबलभोजाः । कमनीयभोजा वा । कंबलः कमनीयो भवति । विकारमस्यार्येषु भाषन्ते । शव इति । दातिर्लवनार्थे प्राच्येषु । दात्रमुदीच्येषु । एवमेकपदानि निर्ब्रूयात् । अथ तद्धितसमासेष्वेकपर्वसु वानेकपर्वसु च पूर्वं पूर्वमपरमपरं प्रविभज्य निर्ब्रूयात् । दण्ड्यः पुरुषः । दण्डमर्हतीति वा । दण्डेन संपद्यत इति वा । दण्डो ददातेर्धारयतिकर्मणः । अक्रूरो ददते मणिमित्यभिभाषन्ते । दमनादित्यौपमन्यवः । दण्डमस्याकर्षतीति गर्हायाम् । कक्ष्यारज्जुरश्वस्य । कक्षं सेवते । कक्षो गाहतेः । क्स इति नामकरणः । ख्यातेर्वानर्थकोऽभ्यासः । किमस्मिन् ख्यानमिति । कषतेर्वा । तत्सामान्यान्मनुष्यकक्षः । बाहुमूलसामान्यादश्वस्य

राज्ञः पुरुषो राजपुरुषः । राजा राजतेः । पुरुषः पुरि षादः । पुरि शयः । पूरयतेर्वा । पूरयत्यन्तरित्यन्तरपुरुषमभिप्रेत्य । यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येक़स्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम् ३ ? इत्यपि निगमो भवति । विश्वकद्द्राकर्षः । वीति चकद्र इति श्वगतौ भाष्यते । द्रातीति गतिकुत्सना । कद्रातीति द्रातिकुत्सना । चकद्राति कद्रातीति सतोऽनर्थकोऽभ्यासः । तदस्मिन्नस्तीति विश्वकद्रः । कल्याणवर्णरूपः । कल्याणवर्णस्येवास्य रूपम् । कल्याणं कमनीयं भवति । वर्णो वृणोतेः । रूपं रोचतेः । एवं तद्धितसमासान्निर्ब्रूयात् । नैकपदानि निर्ब्रूयात् । नावैयाकरणाय । नानुपसन्नाय । अनिदंविदे वा । नित्यं ह्यविज्ञातुर्विज्ञानेऽसूया । उपसन्नाय तु निर्ब्रूयात् । यो वालं विज्ञातुं स्यात् । मेधाविने । तपस्विने वा

विद्या ह वै ब्राह्मणमा जगाम गोपाय मा शेवधिष्टेऽहमस्मि । असूयकायानृजवेऽय॒ताय॒ न मा ब्रूया वीर्यवती तथा स्याम् ॥ य आतृणत्यवितथेन कर्णावदुःखं कुर्वन्नमृतं सं प्रयच्छन् । तं मन्येत पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत् कतम॑च्चनाह ॥ अध्यापिता ये गुरुं नाद्रियन्ते विप्रा वाचा मनसा कर्मणा वा । यथैव ते न गुरोर्भोजनीयास्तथैव तान्न भुनक्ति श्रुतं तत् ॥ यमेव विद्याः शुचिमप्रमत्तं मेधाविनं ब्रह्मचर्योपपन्नम् । यस्ते न द्रुह्येत् कतम॑च्चनाह तस्मै मा ब्रूया निधिपाय॒ ब्रह्मन् ॥ इति निधिः शेवधिरिति

vidyā ha vai brāhmaṇamā jagāma gopāya mā śevadhiṣṭe'hamasmi | asūyakāyānṛjave'yatāya na mā brūyā vīryavatī tathā syām || ya ātṛṇatyavitathena karṇāvaduḥkhaṃ kurvannamṛtaṃ saṃ prayacchan | taṃ manyeta pitaraṃ mātaraṃ ca tasmai na druhyet katamaccanāha || adhyāpitā ye guruṃ nādriyante viprā vācā manasā karmaṇā vā | yathaiva te na gurorbhojanīyāstathaiva tānna bhunakti śrutaṃ tat || yameva vidyāḥ śucimapramattaṃ medhāvinaṃ brahmacaryopapannam | yaste na druhyet katamaccanāha tasmai mā brūyā nidhipāya brahman || iti nidhiḥ śevadhiriti

अथातोऽनुक्रमिष्यामः । गौरिति पृथिव्या नामधेयम् । यद्दूरं गता भवति । यच्चास्यां भूतानि गच्छन्ति । गातेर्वौकारो नामकरणः । अथापि पशुनामेह भवत्येतस्मादेव । अथाप्यस्यां ताद्धितेन कृत्स्नवन्निगमा भवन्ति । गोभिः श्रीणीत मत्स॒रम् । इति पयसः । मत्सरः सोमः । मन्दतेस्तृप्तिकर्मणः । मत्सर इति लोभनाम । अभिमत्त एनेन धनं भवति । पयः पिबतेर्वा प्यायतेर्वा । क्षीरं क्षरतेः । घसेर्वेरो नामकरणः । उशीरमिति यथा । अंशुं दुहन्तो अध्या॑सते गवि । इत्यधिषवणचर्मणः । अंशुः शमष्टमात्रो भवति । अननाय शं भवतीति वा । चर्म चरतेर्वा । उच्चृतं भवतीति वा । अथापि चर्म च श्लेष्मा च । गोभिः सन्नद्धो असि वीळय॑स्व । इति रथस्तुतौ । अथापि स्नाव च श्लेष्मा च । गोभिः सन्नद्धा पतति प्रसूता । इतीषुस्तुतौ । ज्यापि गौरुच्यते । गव्या चेत् ताद्धितम् । अथ चेन्न । गव्या गमयतीषूनिति

वृक्षवृक्षे वियता मीमय॒द् गौस्ततो वयः प्र प॑तान्पूरुषादः । वृक्षवृक्षे धनुषिधनुषि । वृत्वा क्षां तिष्ठतीति वा । क्षा क्षियतेः । निवासकर्मणेः नियता मीमयद् गौः शब्दं करोति । मीमयतिः शब्दकर्मा । ततो वयः प्रपतन्ति । पुरुषानदनाय । विरिति शकुनिनाम । वेतेर्गतिकर्मणः । अथापीषुनामेह भवत्येतस्मादेव । आदित्योऽपि गौरुच्यते । उतादः परुषे गवि । पर्ववति भास्वतीत्यौपमन्यवः । अथाप्यस्यैको रश्मिश्चंद्रमसं प्रति दीप्यते तदेतेनोपेक्षितव्यम् । आदित्यतोऽस्य दीप्तिर्भवति । सुषुम्णः सूर्यरश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्वः । इत्यपि निगमो भवति । सोऽपि गौरुच्यते । अत्राह गोरमन्वत । इति । तदुपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः । सर्वेऽपि रश्मयो गाव उच्यन्ते

ता वां वास्तून्युश्मसि गमध्यै यत्र गावो भूरिशृंगा अयासः । अत्राह तदुरुगायस्य॒ वृष्णः परमं पदमव भाति भूरि ॥ तानि वां वास्तूनि कामयामहे गमनाय यत्र गावो भूरिशृंगा बहुश्रृंगाः । भूरीति बहुनो नामधेयम् । प्रभवतीति सतः । शृंगं श्रयतेर्वा । शृणातेर्वा । शम्नातेर्वा । शरणायोद्गतमिति वा । शिरसो निर्गतमिति वा । अयासोऽयनाः । तत्र तदुरुगायस्य विष्णोर्महागतेः परमं पदं परार्ध्यस्थमवभाति भूरि । पादः पद्यते । तन्निधानात् पदम् । पशुपादप्रकृतिः प्रभागपादः । प्रभागपादसामान्यादितराणि पदानि । एवमन्येषामपि सत्त्वानां संदेहा विद्यन्ते । तानि चेत् समानकर्माणि समाननिर्वचनानि । नानाकर्माणि चेन्नानानिर्वचनानि । यथार्थं निर्वक्तव्यानि । इतीमान्येकविंशतिः पृथिवीनामधेयान्यनुक्रान्तानि । तत्र निर्ऋतिर्निरमणात् । ऋच्छतेः कृच्छ्रापत्तिरितरा। सा पृथिव्या संदिह्यते । तयोर्विभागः । तस्या एषा भवति

tā vāṃ vāstūnyuśmasi gamadhyai yatra gāvo bhūriśṛṃgā ayāsaḥ | atrāha tadurugāyasya vṛṣṇaḥ paramaṃ padamava bhāti bhūri || tāni vāṃ vāstūni kāmayāmahe gamanāya yatra gāvo bhūriśṛṃgā bahuśrṛṃgāḥ | bhūrīti bahuno nāmadheyam | prabhavatīti sataḥ | śṛṃgaṃ śrayatervā | śṛṇātervā | śamnātervā | śaraṇāyodgatamiti vā | śiraso nirgatamiti vā | ayāso'yanāḥ | tatra tadurugāyasya viṣṇormahāgateḥ paramaṃ padaṃ parārdhyasthamavabhāti bhūri | pādaḥ padyate | tannidhānāt padam | paśupādaprakṛtiḥ prabhāgapādaḥ | prabhāgapādasāmānyāditarāṇi padāni | evamanyeṣāmapi sattvānāṃ saṃdehā vidyante | tāni cet samānakarmāṇi samānanirvacanāni | nānākarmāṇi cennānānirvacanāni | yathārthaṃ nirvaktavyāni | itīmānyekaviṃśatiḥ pṛthivīnāmadheyānyanukrāntāni | tatra nirṛtirniramaṇāt | ṛcchateḥ kṛcchrāpattiritarā| sā pṛthivyā saṃdihyate | tayorvibhāgaḥ | tasyā eṣā bhavati

य ईं चकार न सो अस्य वेद य ईं ददर्श हिरुगिन्नु तस्मा॑त् । स मातुर्योना परिवीतो अन्तर्बहुप्रजा निर्ऋतिमा विवेश ॥ बहुप्रजाः कृच्छ्रमापद्यत इति परिव्राजकाः । वर्षकर्मेति नैरुक्ताः । य ईं चकारेति करोतिकिरती संदिग्धौ वर्षकर्मणा । न सो अस्य वेद मध्यमः । स एवास्य वेद मध्यमो यो ददर्शादित्योपहितम् । स मातुर्योनौ । मातान्तरिक्षम् । निर्मीयन्तेऽस्मिन् भूतानि । योनिरन्तरिक्षम् । महानवयवः । परिवीतो वायुना । अयमपीतरो योनिरेतस्मादेव । परियुतो भवति । बहुप्रजा भूमिमापद्यते वर्षकर्मणा । शाकपूणिः संकल्पयाञ्चक्रे सर्वा देवता जानानीति । तस्मै देवतोभयलिङ्गा प्रादुर्बभूव । तां न जज्ञे । तां पप्रच्छ । विविदिषाणि त्वेति । सास्मा एतामृचमादिदेश । एषा मद्देवतेति

ya īṃ cakāra na so asya veda ya īṃ dadarśa hiruginnu tasmāt | sa māturyonā parivīto antarbahuprajā nirṛtimā viveśa || bahuprajāḥ kṛcchramāpadyata iti parivrājakāḥ | varṣakarmeti nairuktāḥ | ya īṃ cakāreti karotikiratī saṃdigdhau varṣakarmaṇā | na so asya veda madhyamaḥ | sa evāsya veda madhyamo yo dadarśādityopahitam | sa māturyonau | mātāntarikṣam | nirmīyante'smin bhūtāni | yonirantarikṣam | mahānavayavaḥ | parivīto vāyunā | ayamapītaro yoniretasmādeva | pariyuto bhavati | bahuprajā bhūmimāpadyate varṣakarmaṇā | śākapūṇiḥ saṃkalpayāñcakre sarvā devatā jānānīti | tasmai devatobhayaliṅgā prādurbabhūva | tāṃ na jajñe | tāṃ papraccha | vividiṣāṇi tveti | sāsmā etāmṛcamādideśa | eṣā maddevateti

अयं स शिंक्ते येन गौरभीवृता मिमाति मायुं ध्वसनावधि श्रिता । सा चित्तिभिर्नि हि चकार मर्त्यं विद्युद्भवन्ती प्रति वव्रिमौहत ॥ अयं स शब्दायते येन गौरभिप्रवृत्ता मिमाति । मायुं शब्दं करोति । मायुमिवादित्यमिति वा । वागेषा माध्यमिका । ध्वंसने मेघेऽधिश्रिता । सा चित्तिभिः कर्मभिर्नीचैः निकरोति मर्त्यम् । विद्युद्भवन्ती प्रत्यूहते वव्रिम् । वव्रिरिति रूपनाम । वृणोतीति सतः । वर्षेण प्रच्छाद्य पृथिवीं तत्पुनरादत्ते

ayaṃ sa śiṃkte yena gaurabhīvṛtā mimāti māyuṃ dhvasanāvadhi śritā | sā cittibhirni hi cakāra martyaṃ vidyudbhavantī prati vavrimauhata || ayaṃ sa śabdāyate yena gaurabhipravṛttā mimāti | māyuṃ śabdaṃ karoti | māyumivādityamiti vā | vāgeṣā mādhyamikā | dhvaṃsane meghe'dhiśritā | sā cittibhiḥ karmabhirnīcaiḥ nikaroti martyam | vidyudbhavantī pratyūhate vavrim | vavririti rūpanāma | vṛṇotīti sataḥ | varṣeṇa pracchādya pṛthivīṃ tatpunarādatte

हिरण्यनामान्युत्तराणि पंचदश । हिरण्यं कस्मात् । ह्रियत आयम्यमानमिति वा । ह्रियते जनाज्जनमिति वा । हितरमणं भवतीति वा । हर्यतेर्वा स्यात् प्रेप्साकर्मणः । अन्तरिक्षनामान्युत्तराणि षोडश । अन्तरिक्षं कस्मात् । अन्तरा क्षान्तं भवति । अन्तरेमे इति वा । शरीरेष्वन्तरक्षयमिति वा । तत्र समुद्र इत्येतत् पार्थिवेन समुद्रेण संदिह्यते । समुद्रः कस्मात् । समुद्द्रवन्त्यस्मादापः । समभिद्रवन्त्येनमापः । संमोदन्तेऽस्मिन्भूतानि । समुदको भवति । समुनत्तीति वा । तयोर्विभागः । तत्रेतिहासमाचक्षते । देवापिश्चार्ष्टिषेणः शंतनुश्च कौरव्यौ भ्रातरौ बभूवतुः । स शंतनुः कनीयानभिषेचयांचक्रे । देवापिस्तपः प्रतिपेदे । ततः शंतनो राज्ये द्वादश वर्षाणि देवो न ववर्ष । तमूचुर्ब्राह्मणाः । अधर्मस्त्वया चरितः । ज्येष्ठं भ्रातरमन्तरित्याभिषेचितम् । तस्मात्ते देवो न वर्षतीति । स शंतनुर्देवापिं शिशिक्ष राज्येन । तमुवाच देवापिः । पुरोहितस्तेऽसानि । याजयानि च त्वेति । तस्यैतद् वर्षकामसूक्तम् । तस्यैषा भवति

आर्ष्टिषेणो होत्रमृषिर्नि षीदन्देवापिर्देवसुमतिं चिकित्वान् । स उत्तरस्मादधरं समुद्रमपो दिव्या असृजद्वर्ष्या अभि ॥ आर्ष्टिषेण ऋष्टिषेणस्य पुत्रः । इषितसेनस्येति वा । सेना सेश्वरा । समानगतिर्वा । पुत्रः पुरु त्रायते । निपरणाद्वा । पुन्नरकं ततस्त्रायत इति वा । होत्रमृषिर्निषीदन् । ऋषिर्दर्शनात् । स्तोमान्ददर्शेत्यौपमन्यवः । तद्यदेनांस्तपस्यमानान् ब्रह्म स्वयंभ्वभ्यानर्षत् तदृषीणामृषित्वम् । इति विज्ञायते । देवापिर्देवानामाप्त्या स्तुत्या च प्रदानेन च देवसुमतिं देवानां कल्याणी मतिं चिकित्वांश्चेतनावान् । स उत्तरस्मादधरं समुद्रम् । उत्तर उद्धततरो भवति । अधरोऽधोऽरः । अधो न धावतीत्यूर्ध्वगतिः प्रतिषिद्धा । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय

ārṣṭiṣeṇo hotramṛṣirni ṣīdandevāpirdevasumatiṃ cikitvān | sa uttarasmādadharaṃ samudramapo divyā asṛjadvarṣyā abhi || ārṣṭiṣeṇa ṛṣṭiṣeṇasya putraḥ | iṣitasenasyeti vā | senā seśvarā | samānagatirvā | putraḥ puru trāyate | niparaṇādvā | punnarakaṃ tatastrāyata iti vā | hotramṛṣirniṣīdan | ṛṣirdarśanāt | stomāndadarśetyaupamanyavaḥ | tadyadenāṃstapasyamānān brahma svayaṃbhvabhyānarṣat tadṛṣīṇāmṛṣitvam | iti vijñāyate | devāpirdevānāmāptyā stutyā ca pradānena ca devasumatiṃ devānāṃ kalyāṇī matiṃ cikitvāṃścetanāvān | sa uttarasmādadharaṃ samudram | uttara uddhatataro bhavati | adharo'dho'raḥ | adho na dhāvatītyūrdhvagatiḥ pratiṣiddhā | tasyottarā bhūyase nirvacanāya

यद्देवापिः शन्तनवे पुरोहितो होत्राय॑ वृतः कृपयन्नदीधेत् । देवश्रुतं वृष्टिवनिं रराणो बृहस्पतिर्वाचमस्मा अयच्छत् ॥ शन्तनुः शं तनोऽस्त्विति वा । शमस्मै तन्वा अस्त्विति वा । पुरोहितः पुर एनं दधति । होत्राय वृतः कृपायमाणोऽन्वध्यायत् । देवश्रुतं देवा एनं शृण्वन्ति वृष्टियाचिनम् । रराणो रातिरभ्यस्तः । बृहस्पतिर्ब्रह्मासीत् । सोऽस्मै वाचमयच्छत् । बृहदुपव्याख्यातम्

yaddevāpiḥ śantanave purohito hotrāya vṛtaḥ kṛpayannadīdhet | devaśrutaṃ vṛṣṭivaniṃ rarāṇo bṛhaspatirvācamasmā ayacchat || śantanuḥ śaṃ tano'stviti vā | śamasmai tanvā astviti vā | purohitaḥ pura enaṃ dadhati | hotrāya vṛtaḥ kṛpāyamāṇo'nvadhyāyat | devaśrutaṃ devā enaṃ śṛṇvanti vṛṣṭiyācinam | rarāṇo rātirabhyastaḥ | bṛhaspatirbrahmāsīt | so'smai vācamayacchat | bṛhadupavyākhyātam

साधारणान्युत्तराणि षड् दिवश्चादित्यस्य च । यानि त्वस्य प्राधान्येनोपरिष्टात्तानि व्याख्यास्यामः । आदित्यः कस्मात् । आदत्ते रसान् । आदत्ते भासं ज्योतिषाम् । आदीप्तो भासेति वा । अदितेः पुत्र इति वा । अल्पप्रयोगं त्वस्यैतदार्चाभ्याम्नाये सूक्तभाक् । सूर्यमादितेयम् । अदितेः पुत्रम् । एवमन्यासामपि देवतानामादित्यप्रवादाः स्तुतयो भवन्ति । तद्यथैतन्मित्रस्य वरुणस्यार्यम्णो दक्षस्य भगस्यांशस्येति । अथापि मित्रावरुणयोः । आदित्या दानुनस्पती । दानपती । अथापि मित्रस्यैकस्य । प्र स मित्र मर्तो अस्तु प्रय॑स्वान्यस्त आदित्य शिक्षति व्रतेन । इत्यपि निगमो भवति । अथापि वरुणस्यैकस्य अथा वयमादित्य व्रते तव॑ । व्रतमिति कर्मनाम । निवृत्तिकर्म वारयतीति सतः । इदमपीतरद्व्रतमेतस्मादेव वृणोतीति सतः । अन्नमपि व्रतमुच्यते । यदावृणोति शरीरम्

स्वरादित्यो भवति । सु अरणः । सु ईरणः । स्वृतो रसान् । स्वृतो भासं ज्योतिषाम् । स्वृतो भासेति वा । एतेन द्यौर्व्याख्याता । पृश्निरादित्यो भवति । प्राश्नुत एनं वर्ण इति नैरुक्ताः । संस्पृष्टो रसान् । संस्प्रष्टा भासं ज्योतिषाम् । संस्प्रष्टो भासेति वा । अथ द्यौः । संस्पृष्टा ज्योतिर्भिः पुण्यकृद्भिश्च । नाक आदित्यो भवति नेता भासाम् । ज्योतिषां प्रणयः । अथ द्यौः । कमिति सुखनाम । प्रतिषिद्धं प्रतिषिध्येत । न वा अमुं लोकं जग्मुषे किं च नाकम् । न वा अमुं लोकं जग्मुषे किं च नासुखम् । पुण्यकृतो ह्येव तत्र गच्छन्ति । गौरादित्यो भवति । गमयति रसान् । गच्छत्यन्तरिक्षे । अथ द्यौः । यत्पृथिव्या अधिदूरं गता भवति । यच्चास्यां ज्योतींषि गच्छन्ति । विष्टबादित्यो भवति । आविष्टो रसान् । आविष्टो भासं ज्योतिषां । आविष्टो भासेति वा । अथ द्यौः । आविष्टा ज्योतिर्भिः पुण्यकृद्भिश्च । नभ आदित्यो भवति । नेता भासाम् । ज्योतिषां प्रणयः । अपि वा भन एव स्याद्विपरीतः । न न भातीति वा । एतेन द्यौर्व्याख्याता

रश्मिनामान्युत्तराणि पंचदश । रश्मिर्यमनात् । तेषामादितः साधारणानि पञ्चाश्वरश्मिभिः । दिङ्नामान्युत्तराण्यष्टौ । दिशः कस्मात् । दिशतेः । आसदनात् । अपि वाभ्यशनात् । तत्र काष्ठा इत्येतदनेकस्यापि सत्त्वस्य भवति । काष्ठा दिशो भवन्ति । क्रान्त्वा स्थिता भवन्ति । काष्ठा उपदिशो भवन्ति । इतरेतरं क्रान्त्वा स्थिता भवन्ति । आदित्योऽपि काष्ठोच्यते । क्रान्त्वा स्थितो भवति । आज्यन्तोऽपि काष्ठोच्यते । क्रान्त्वा स्थितो भवति । आपोऽपि काष्ठा उच्यन्ते । क्रान्त्वा स्थिता भवन्तीति स्थावराणाम्

अतिष्ठन्तीनामनिवेशनानां काष्ठानां मध्ये निहितं शरीरम् । वृत्रस्य निण्यं वि चरन्त्यापो दीर्घं तम आशयदिन्द्रशत्रुः । अतिष्ठन्तीनामनिविशमानानामित्यस्थावराणां काष्ठानां मध्ये निहितं शरीरं मेघः । शरीरं शृणातेः । शम्नातेर्वा । वृत्रस्य निर्णामं विचरन्ति विजानन्त्याप इति । दीर्घं द्राघतेः । तमस्तनोतेः । आशयदाशेतेः । इन्द्रशत्रुरिन्द्रोऽस्य शमयिता वा शातयिता वा । तस्मादिन्द्रशत्रुः । तत्को वृत्रः । मेघ इति नैरुक्ताः । त्वाष्ट्रोऽसुर इत्यैतिहासिकाः । अपां च ज्योतिषश्च मिश्रीभावकर्मणो वर्षकर्म जायते । तत्रोपमार्थेन युद्धवर्णा भवन्ति । अहिवत्तु खलु मन्त्रवर्णा ब्राह्मणवादाश्च । विवृद्ध्या शरीरस्य स्रोतांसि निवारयाञ्चकार । तस्मिन् हते प्रसस्यन्दिर आपः । तदभिवादिन्येषर्ग्भवति

दासपत्नीरहिगोपा अतिष्ठन्निरुद्धा आपः पणिनेव गावः । अपां बिलमपिहितं यदासीद्वृत्रं जघन्वाँ अप तद्ववार ॥ दासपत्नीर्दासाधिपत्नयः । दासो दस्यतेः । उपदासयति कर्माणि । अहिगोपा अतिष्ठन् । अहिना गुप्ताः । अहिरयनात् । एत्यन्तरिक्षे । अयमपीतरोऽहिरेतस्मादेव । निर्ह्रसितोपसर्गः । आहन्तीति । निरुद्धा आपः पणिनेव गावः । पणिर्वणिग्भवति । पणिः पणनात् । वणिक् पण्यं नेनेक्ति । अपां बिलमपिहितं यदासीत् । बिलं भरं भवति बिभर्तेः । वृत्रं जघ्निवान् । अपववार तत् । वृत्रो वृणोतेर्वा । वर्ततेर्वा । वर्धतेर्वा । यदवृणोत्तदु वृत्रस्य वृत्रत्वम् । इति विज्ञायते । यदवर्तत तदु वृत्रस्य वृत्रत्वम् । इति विज्ञायते । यदवर्धत तदु वृत्रस्य वृत्रत्वम् । इति विज्ञायते

dāsapatnīrahigopā atiṣṭhanniruddhā āpaḥ paṇineva gāvaḥ | apāṃ bilamapihitaṃ yadāsīdvṛtraṃ jaghanvām̐ apa tadvavāra || dāsapatnīrdāsādhipatnayaḥ | dāso dasyateḥ | upadāsayati karmāṇi | ahigopā atiṣṭhan | ahinā guptāḥ | ahirayanāt | etyantarikṣe | ayamapītaro'hiretasmādeva | nirhrasitopasargaḥ | āhantīti | niruddhā āpaḥ paṇineva gāvaḥ | paṇirvaṇigbhavati | paṇiḥ paṇanāt | vaṇik paṇyaṃ nenekti | apāṃ bilamapihitaṃ yadāsīt | bilaṃ bharaṃ bhavati bibharteḥ | vṛtraṃ jaghnivān | apavavāra tat | vṛtro vṛṇotervā | vartatervā | vardhatervā | yadavṛṇottadu vṛtrasya vṛtratvam | iti vijñāyate | yadavartata tadu vṛtrasya vṛtratvam | iti vijñāyate | yadavardhata tadu vṛtrasya vṛtratvam | iti vijñāyate

रात्रिनामान्युत्तराणि त्रयोविंशतिः । रात्रिः कस्मात् । प्ररमयति भूतानि नक्तञ्चारीणि । उपरमयतीतराणि ध्रुवीकरोति । रातेर्वा स्याद्दानकर्मणः । प्रदीयन्तेऽस्यामवश्यायाः । उषोनामान्युत्तराणि षोडश । उषाः कस्मात् । उच्छतीति सत्याः । रात्रेरपरः कालः । तस्या एषा भवति

इदं श्रेष्ठं ज्योतिषां ज्योतिरागाच्चित्रः प्रकेतो अजनिष्ट विभ्वा । यथा प्रसूता सवितुः सवायँ एवा रात्र्युषसे योनिमारैक् ॥ इदं श्रेष्ठं ज्योतिषां ज्योतिरागमत् । चित्रं प्रकेतनं प्रज्ञाततममजनिष्ट विभूततमम् । यथा प्रसूता सवितुः प्रसवाय रात्रिरादित्यस्यैवं रात्र्युषसे योनिमरिचत् स्थानम् । स्त्रीयोनिरभियुत एनां गर्भः । तस्या एषापरा भवति

idaṃ śreṣṭhaṃ jyotiṣāṃ jyotirāgāccitraḥ praketo ajaniṣṭa vibhvā | yathā prasūtā savituḥ savāyam̐ evā rātryuṣase yonimāraik || idaṃ śreṣṭhaṃ jyotiṣāṃ jyotirāgamat | citraṃ praketanaṃ prajñātatamamajaniṣṭa vibhūtatamam | yathā prasūtā savituḥ prasavāya rātrirādityasyaivaṃ rātryuṣase yonimaricat sthānam | strīyonirabhiyuta enāṃ garbhaḥ | tasyā eṣāparā bhavati

रुशद्वत्सा रुशती श्वेत्यागादारैगु कृष्णा सदनान्यस्याः । समानबन्धू अमृते अनूची द्यावा वर्णं चरत आमिनाने ॥ रुशद्वत्सा सूर्यवत्सा । रुशदिति वर्णनाम । रोचतेर्ज्वलतिकर्मणः । सूर्यमस्या वत्समाह । साहचर्यात् । रसहरणाद्वा । रुशती श्वेत्यागात् । श्वेत्या श्वेततेः । अरिचत् कृष्णा सदनान्यस्याः कृष्णवर्णा रात्रिः । कृष्णं कृष्यतेः । निकृष्टो वर्णः । अथैने संस्तौति । समानबन्धू समानबन्धने । अमृते अमरणधर्माणौ । अनूची । इतीतरेतरमभिप्रेत्य । द्यावा वर्णं चरतः । ते एव द्यावौ । द्योतनात् । अपि वा द्यावा चरतस्तया चरत इति स्यात् । अमिनाने । अन्योन्यस्याध्यात्मं कुर्वाणे । अहर्नामान्युत्तराणि द्वादश । अहः कस्मात् । उपाहरन्त्यस्मिन् कर्माणि । तस्यैष निपातो भवति वैश्वानरीयायामृचि

ruśadvatsā ruśatī śvetyāgādāraigu kṛṣṇā sadanānyasyāḥ | samānabandhū amṛte anūcī dyāvā varṇaṃ carata āmināne || ruśadvatsā sūryavatsā | ruśaditi varṇanāma | rocaterjvalatikarmaṇaḥ | sūryamasyā vatsamāha | sāhacaryāt | rasaharaṇādvā | ruśatī śvetyāgāt | śvetyā śvetateḥ | aricat kṛṣṇā sadanānyasyāḥ kṛṣṇavarṇā rātriḥ | kṛṣṇaṃ kṛṣyateḥ | nikṛṣṭo varṇaḥ | athaine saṃstauti | samānabandhū samānabandhane | amṛte amaraṇadharmāṇau | anūcī | itītaretaramabhipretya | dyāvā varṇaṃ carataḥ | te eva dyāvau | dyotanāt | api vā dyāvā caratastayā carata iti syāt | amināne | anyonyasyādhyātmaṃ kurvāṇe | aharnāmānyuttarāṇi dvādaśa | ahaḥ kasmāt | upāharantyasmin karmāṇi | tasyaiṣa nipāto bhavati vaiśvānarīyāyāmṛci

अहश्च कृष्णमहरर्जुनं च वि वर्तेते रज॑सी वेद्याभिः । वैश्वानरो जायमानो न राजावातिरज्योेततिषाग्निस्तमांसि ॥ अहश्च कृष्णं रात्रिः शुक्लं चाहरर्जुनम् । विवर्तेते रजसी वेद्याभिर्वेदितव्याभिः प्रवृत्तिभिः । वैश्वानरो जायमान इव । उद्यन्नादित्यः । सर्वेषां ज्योतिषां राजा । अवाहन्नग्निर्ज्योतिषा तमांसि । मेघनामान्युत्तराणि त्रिंशत् । मेघः कस्मात् । मेहतीति सतः । आ उपर उपल इत्येताभ्यां साधारणानि पर्वतनामभिः । उपर उपलो मेघो भवति । उपरमन्तेऽस्मिन्नभ्राणि । उपरता आप इति वा । तेषामेषा भवति

ahaśca kṛṣṇamahararjunaṃ ca vi vartete rajasī vedyābhiḥ | vaiśvānaro jāyamāno na rājāvātirajyoेtatiṣāgnistamāṃsi || ahaśca kṛṣṇaṃ rātriḥ śuklaṃ cāhararjunam | vivartete rajasī vedyābhirveditavyābhiḥ pravṛttibhiḥ | vaiśvānaro jāyamāna iva | udyannādityaḥ | sarveṣāṃ jyotiṣāṃ rājā | avāhannagnirjyotiṣā tamāṃsi | meghanāmānyuttarāṇi triṃśat | meghaḥ kasmāt | mehatīti sataḥ | ā upara upala ityetābhyāṃ sādhāraṇāni parvatanāmabhiḥ | upara upalo megho bhavati | uparamante'sminnabhrāṇi | uparatā āpa iti vā | teṣāmeṣā bhavati

देवानां माने प्रथमा अतिष्ठन्कृन्तत्रादेषामुप॑रा उदायन् । त्रय॑स्तपन्ति पृथिवीमनूपा द्वा बृबूकं वहतः पुरीषम् ॥ देवानां निर्माणे प्रथमा अतिष्ठन्माध्यमिका देवगणाः । प्रथम इति मुख्यनाम । प्रतमो भवति । कृन्तत्रमन्तरिक्षम् । विकर्तनं मेघानाम् । विकर्तनेन मेघानामुदकं जायते । त्रयस्तपन्ति पृथिवीमनूपाः । पर्जन्यो वायुरादित्यः शीतोष्णवर्षैरोषधीः पाचयन्ति । अनूपा अनुवपन्ति लोकान्त्स्वेन स्वेन कर्मणा । अयमपीतरोऽनूप एतस्मादेव । अनूप्यत उदकेन । अपि वान्वाबिति स्यात् । यथा प्रागिति । तस्यानूप इति स्यात् । यथा प्राचीनमिति । द्वा बृबूकं वहतः पुरीषं । वाय्वादित्या उदकम् । बृबूकमित्युदकनाम । ब्रवीतेः शब्दकर्मणः । भ्रंशतेर्वा । पुरीषं पृणातेः । पूरयतेर्वा

devānāṃ māne prathamā atiṣṭhankṛntatrādeṣāmuparā udāyan | trayastapanti pṛthivīmanūpā dvā bṛbūkaṃ vahataḥ purīṣam || devānāṃ nirmāṇe prathamā atiṣṭhanmādhyamikā devagaṇāḥ | prathama iti mukhyanāma | pratamo bhavati | kṛntatramantarikṣam | vikartanaṃ meghānām | vikartanena meghānāmudakaṃ jāyate | trayastapanti pṛthivīmanūpāḥ | parjanyo vāyurādityaḥ śītoṣṇavarṣairoṣadhīḥ pācayanti | anūpā anuvapanti lokāntsvena svena karmaṇā | ayamapītaro'nūpa etasmādeva | anūpyata udakena | api vānvābiti syāt | yathā prāgiti | tasyānūpa iti syāt | yathā prācīnamiti | dvā bṛbūkaṃ vahataḥ purīṣaṃ | vāyvādityā udakam | bṛbūkamityudakanāma | bravīteḥ śabdakarmaṇaḥ | bhraṃśatervā | purīṣaṃ pṛṇāteḥ | pūrayatervā

वाङ्नामान्युत्तराणि सप्तपञ्चाशत् । वाक् कस्मात् । वचेः । तत्र सरस्वतीत्येतस्य नदीवद्देवतावच्च निगमा भवन्ति । तद्यद्देवतावदुपरिष्टात्तद्व्याख्यास्यामः । अथैतन्नदीवत्

इयं शुष्मेभिर्बिसखा ईवारुजत्सानु गिरीणां तविषेभिरूर्मिभिः । पारावतघ्नीमव॑से सुवृक्तिभिः सरस्वतीमा विवासेम धीतिभिः । इयं शुष्मैः शोषणैः । शुष्ममिति बलनाम । शोषयतीति सतः । बिसं बिस्यतेर्भेदनकर्मणः । वृद्धिकर्मणो वा । सानु समुच्छ्रितं भवति । समुन्नुन्नमिति वा । महद्भिरूर्मिभिः । पारावतघ्नीं पारावारघातिनीम् । पारं परं भवति । अवारमवरम् । अवनाय सुप्रवृत्ताभिः शोभनाभिः स्तुतिभिः सरस्वती नदी कर्मभिः परिचरेम । उदकनामान्युत्तराण्येकशतम् । उदकं कस्मात् । उनत्तीति सतः। नदीनामान्युत्तराणि सप्तत्रिंशत् । नद्यः कस्मात् । नदना भवन्ति । शब्दवत्यः । बहुलमासां नैघण्टुकं वृत्तम् । आश्चर्यमिव प्राधान्येन । तत्रेतिहासमाचक्षते । विश्वामित्र ऋषिः सुदासः पैजवनस्य पुरोहितो बभूव । विश्वामित्रः सर्वमित्रः । सर्वं संसृतम् । सुदाः कल्याणदानः । पैजवनः पिजवनस्य पुत्रः । पिजवनः पुनः स्पर्धनीयजवो वा । अमिश्रीभावगतिर्वा । स वित्तं गृहीत्वा विपाट्छुतुद्र्योः सम्भेदमाययौ । अनुययुरितरे । स विश्वामित्रो नदीस्तुष्टाव । गाधा भवतेति । अपि द्विवत् । अपि बहुवत् । तद् यद् द्विवदुपरिष्टात्तद्व्याख्यास्यामः । अथैतद्बहुवत्

रमध्वं मे वचसे सोम्याय ऋतावरीरुप मुहूर्तमेवैः । प्र सिन्धुमच्छा बृहती मनीषावस्युरह्वे कुशिकस्य॑ सूनुः । उपरमध्वं मे वचसे सोम्याय सोमसम्पादिने । ऋतावरीर्ऋतवत्यः । ऋतमित्युदकनाम । प्रत्यृतं भवति । मुहूर्तमेवैरयनैरवनैर्वा । मुहूर्तो मुहुर्ऋतुः । ऋतुरर्तेर्गतिकर्मणः । मुहुर्मूह्ळ इव कालः । यावदभीक्ष्णं चेति । अभीक्ष्णमभिक्षणं भवति । क्षणः क्षणोतेः । प्रक्ष्णुतः कालः । कालः कालयतेर्गतिकर्मणः । प्राभिह्वयामि सिन्धुं बृहत्या महत्या मनीषया मनस ईषया स्तुत्या प्रज्ञया वावनाय । कुशिकस्य सूनुः । कुशिको राजा बभूव । क्रोशतेः शब्दकर्मणः । क्रंशतेर्वा स्यात्प्रकाशयति कर्मणः । साधु विक्रोशयिताऽर्थानामिति वा । नद्यः प्रत्यूचुः

इन्द्रो अस्माँ अरदद्वज्रबाहुरपाहन्वृत्रं परिधिं नदीनाम् । देवोऽनयत्सविता सुपाणिस्तस्य॑ वयं प्रसवे याम उर्वीः ॥ इन्द्रोऽस्मानरदद्वज्रबाहुः । रदतिः खनतिकर्मा । अपाहन् वृत्रं परिधिं नदीनामिति व्याख्यातम् । देवोऽनयत्सविता । सुपाणिः कल्याणपाणिः । पाणिः पणायतेः पूजाकर्मणः । प्रगृह्य पाणी देवान् पूजयन्ति । तस्य वयं प्रसवे याम उर्वीः । उर्व्य ऊर्णोतेः । वृणोतेरित्यौर्णवाभः । प्रत्याख्यायान्तत आशुश्रुवुः

indro asmām̐ aradadvajrabāhurapāhanvṛtraṃ paridhiṃ nadīnām | devo'nayatsavitā supāṇistasya vayaṃ prasave yāma urvīḥ || indro'smānaradadvajrabāhuḥ | radatiḥ khanatikarmā | apāhan vṛtraṃ paridhiṃ nadīnāmiti vyākhyātam | devo'nayatsavitā | supāṇiḥ kalyāṇapāṇiḥ | pāṇiḥ paṇāyateḥ pūjākarmaṇaḥ | pragṛhya pāṇī devān pūjayanti | tasya vayaṃ prasave yāma urvīḥ | urvya ūrṇoteḥ | vṛṇoterityaurṇavābhaḥ | pratyākhyāyāntata āśuśruvuḥ

आ ते कारो शृणवामा वचांसि ययाथ दूरादनसा रथेन । नि ते नंसै पीप्यानेव योषा मर्यायेव कन्या शश्वचै ते ॥ आशृणवाम ते कारो वचनानि । याहि दूरादनसा च रथेन च निनमाम ते पाययमानेव योषा पुत्रम् । मर्यायेव कन्या परिष्वजनाय । निनमा इति वा । अश्वनामान्युत्तराणि षड्विंशतिः । तेषामष्टा उत्तराणि बहुवत् । अश्वः कस्मात् । अश्नुतेऽध्वानम् । महाशनो भवतीति वा । तत्र दधिक्रा इत्येतद् दधत् क्रामतीति वा । दधत् क्रन्दतीति वा । दधदाकारी भवतीति वा । तस्याश्ववद्देवतावच्च निगमा भवन्ति । तद्यद् देवतावदुपरिष्टात्तद्व्याख्यास्यामः । अथैतदश्ववत्

ā te kāro śṛṇavāmā vacāṃsi yayātha dūrādanasā rathena | ni te naṃsai pīpyāneva yoṣā maryāyeva kanyā śaśvacai te || āśṛṇavāma te kāro vacanāni | yāhi dūrādanasā ca rathena ca ninamāma te pāyayamāneva yoṣā putram | maryāyeva kanyā pariṣvajanāya | ninamā iti vā | aśvanāmānyuttarāṇi ṣaḍviṃśatiḥ | teṣāmaṣṭā uttarāṇi bahuvat | aśvaḥ kasmāt | aśnute'dhvānam | mahāśano bhavatīti vā | tatra dadhikrā ityetad dadhat krāmatīti vā | dadhat krandatīti vā | dadhadākārī bhavatīti vā | tasyāśvavaddevatāvacca nigamā bhavanti | tadyad devatāvadupariṣṭāttadvyākhyāsyāmaḥ | athaitadaśvavat

उत स्य वाजी क्षिपणिं तुरण्यति ग्रीवायां बद्धो अपि कक्ष आसनि। क्रतुं दधिक्रा अनु संतवीत्वत्पथामङ्काँस्यन्वापनीफणत् ॥ अपि स वाजी वेजनवान् । क्षेपणमनु तूर्णमश्नुतेऽध्वानम् । ग्रीवायां बद्धः । ग्रीवा गिरतेर्वा । गृणातेर्वा । गृह्णातेर्वा । अपि कक्ष आसनीति व्याख्यातम् । क्रतुं दधिक्राः कर्म वा प्रज्ञां वा । अनुसंतवीत्वत् । तनोतेः पूर्वया प्रकृत्या निगमः । पथामङ्कॉसि पथां कुटिलानि । पन्थाः पततेर्वा । पद्यतेर्वा । पन्थतेर्वा । अङ्कोऽञ्चतेः । आपनीफणदिति फणतेश्चर्करीतवृत्तम् ॥ दशोत्तराण्यादिष्टोपयोजनानीत्याचक्षते साहचर्यज्ञानाय । ज्वलतिकर्माण उत्तरे धातव एकादश । तावन्त्येवोत्तराणि ज्वलतो नामधेयानि नामधेयानि

uta sya vājī kṣipaṇiṃ turaṇyati grīvāyāṃ baddho api kakṣa āsani| kratuṃ dadhikrā anu saṃtavītvatpathāmaṅkām̐syanvāpanīphaṇat || api sa vājī vejanavān | kṣepaṇamanu tūrṇamaśnute'dhvānam | grīvāyāṃ baddhaḥ | grīvā giratervā | gṛṇātervā | gṛhṇātervā | api kakṣa āsanīti vyākhyātam | kratuṃ dadhikrāḥ karma vā prajñāṃ vā | anusaṃtavītvat | tanoteḥ pūrvayā prakṛtyā nigamaḥ | pathāmaṅkaॉsi pathāṃ kuṭilāni | panthāḥ patatervā | padyatervā | panthatervā | aṅko'ñcateḥ | āpanīphaṇaditi phaṇateścarkarītavṛttam || daśottarāṇyādiṣṭopayojanānītyācakṣate sāhacaryajñānāya | jvalatikarmāṇa uttare dhātava ekādaśa | tāvantyevottarāṇi jvalato nāmadheyāni nāmadheyāni

अथ नवमोऽध्यायः

9.1

अथ यानि पृथिव्यायतनानि सत्त्वानि स्तुतिं लभन्ते तान्यतोऽनुक्रमिष्यामः । तेषामश्वः प्रथमागामी भवति । अश्वो व्याख्यातः । तस्यैषा भवति

atha yāni pṛthivyāyatanāni sattvāni stutiṃ labhante tānyato'nukramiṣyāmaḥ | teṣāmaśvaḥ prathamāgāmī bhavati | aśvo vyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati

9.2

अश्वो वोळ्हा सुखं रथं हसनामुपमन्त्रिणः । शेपो रोम॑ण्वन्तौ भेदौ वारिन्मण्डूक इच्छति इन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥ अश्वो वोळ्हा । सुखं वोळ्हा रथं वोळ्हा । सुखमिति कल्याणनाम । कल्याणं पुण्यं सुहितं भवति । सुहितं गम्यतीति वा । हसैता वा पाता वा पालयिता वा । शेषमृच्छतीति । वारि वारयति । मा नो व्याख्यातः । तस्यैषा भवति

aśvo voḷhā sukhaṃ rathaṃ hasanāmupamantriṇaḥ | śepo romaṇvantau bhedau vārinmaṇḍūka icchati indrāyendo pari srava || aśvo voḷhā | sukhaṃ voḷhā rathaṃ voḷhā | sukhamiti kalyāṇanāma | kalyāṇaṃ puṇyaṃ suhitaṃ bhavati | suhitaṃ gamyatīti vā | hasaitā vā pātā vā pālayitā vā | śeṣamṛcchatīti | vāri vārayati | mā no vyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati

9.3

मा नो मित्रो वरुणो अर्यमायुरिन्द्र ऋभुक्षा मरुतः परि ख्यन् । यद्वाजिनो देवजातस्य सप्तेः प्रवक्ष्यामे विदथे वीर्याणि ॥ यद्वाजिनो देवैर्जातस्य सप्तेः सरणस्य प्रवक्ष्यामो यज्ञे विदथे वीर्याणि । मा नस्त्वं मित्रश्च वरुणश्चार्यमा चायुश्च वायुरयन इन्द्रश्चोरुक्षयण ऋभूणां राजेति वा मरुतश्च परिख्यन् । शकुनिः शक्नोत्युन्नेतुमात्मानम् । शक्नोति नदितुमिति वा । शक्नोति तकितुमिति वा । सर्वतः शङ्करोऽस्त्विति वा । शक्नोतेर्वा । तस्यैषा भवति

mā no mitro varuṇo aryamāyurindra ṛbhukṣā marutaḥ pari khyan | yadvājino devajātasya sapteḥ pravakṣyāme vidathe vīryāṇi || yadvājino devairjātasya sapteḥ saraṇasya pravakṣyāmo yajñe vidathe vīryāṇi | mā nastvaṃ mitraśca varuṇaścāryamā cāyuśca vāyurayana indraścorukṣayaṇa ṛbhūṇāṃ rājeti vā marutaśca parikhyan | śakuniḥ śaknotyunnetumātmānam | śaknoti naditumiti vā | śaknoti takitumiti vā | sarvataḥ śaṅkaro'stviti vā | śaknotervā | tasyaiṣā bhavati

9.4

कनिक्रदज्जनुषं प्र ब्रुवाण इयर्ति वाचमरितेव नाव॑म् । सुमङ्गलश्च शकुने भवासि मा त्वा काचिदभिभा विश्व्या विदत् ॥ न्यक्रन्दीज्जन्म प्रब्रुवाणः । यथास्य शब्दस्तथा नामेरयति वाचम् । ईरयितेव नावम् । सुमङ्गलश्च शकुने भव । कल्याणमङ्गलः । मङ्गलं गिरतेर्गृणात्यर्थे । गिरत्यनर्थानिति वा । अङ्गलमङ्गवत् । मज्जयति पापकमिति नैरुक्ताः । मां गच्छत्विति वा । मा च त्वा काचिदभिभूतिः सर्वतो विदत् । गृत्समदमर्थमभ्युत्थितं कपिञ्जलोऽभिववाशे । तदभिवादिन्येषर्भ्तवति

kanikradajjanuṣaṃ pra bruvāṇa iyarti vācamariteva nāvam | sumaṅgalaśca śakune bhavāsi mā tvā kācidabhibhā viśvyā vidat || nyakrandījjanma prabruvāṇaḥ | yathāsya śabdastathā nāmerayati vācam | īrayiteva nāvam | sumaṅgalaśca śakune bhava | kalyāṇamaṅgalaḥ | maṅgalaṃ giratergṛṇātyarthe | giratyanarthāniti vā | aṅgalamaṅgavat | majjayati pāpakamiti nairuktāḥ | māṃ gacchatviti vā | mā ca tvā kācidabhibhūtiḥ sarvato vidat | gṛtsamadamarthamabhyutthitaṃ kapiñjalo'bhivavāśe | tadabhivādinyeṣarbhtavati

9.5

भद्रं वद दक्षिणतो भद्रमुत्तरतो वद । भद्रं पुरस्तान्नो वद भद्रं पश्चात्कपिञ्जलः ॥ इति सा निगदव्याख्याता । गृत्समदो गृत्समदनः । गृत्स इति मेधाविनाम । गृणातेः स्तुतिकर्मणः । मण्डूका मज्जूका मज्जनात् । मदतेर्वा मोदतिकर्मणः । मन्दतेर्वा तृप्तिकर्मणः । मण्डयतेरिति वैयाकरणाः । मण्ड एषामोक इति वा । मण्डो मदेर्वा मुदेर्वा । तेषामेषा भवति

bhadraṃ vada dakṣiṇato bhadramuttarato vada | bhadraṃ purastānno vada bhadraṃ paścātkapiñjalaḥ || iti sā nigadavyākhyātā | gṛtsamado gṛtsamadanaḥ | gṛtsa iti medhāvināma | gṛṇāteḥ stutikarmaṇaḥ | maṇḍūkā majjūkā majjanāt | madatervā modatikarmaṇaḥ | mandatervā tṛptikarmaṇaḥ | maṇḍayateriti vaiyākaraṇāḥ | maṇḍa eṣāmoka iti vā | maṇḍo madervā mudervā | teṣāmeṣā bhavati

9.6

संवत्सरं शशयाना ब्राह्मणा व्रतचारिणः । वाचं पर्जन्यजिन्वितां प्र मण्डूका अवादिषुः ॥ संवत्सरं शिश्याना ब्राह्मणा व्रतचारिणोऽब्रुवाणाः । अपि वोपमार्थे स्यात् । ब्राह्मणा इव व्रतचारिण इति । वाचं पर्जन्यप्रीतां प्रावादिषुर्मण्डूकाः । वसिष्ठो वर्षकामः पर्जन्यं तुष्टाव । तं मण्डूका अन्वमोदन्त । स मण्डूकाननुमोदमानान्दृष्ट्वा तुष्टाव । तदभिवादिन्येषर्भ्सवति

saṃvatsaraṃ śaśayānā brāhmaṇā vratacāriṇaḥ | vācaṃ parjanyajinvitāṃ pra maṇḍūkā avādiṣuḥ || saṃvatsaraṃ śiśyānā brāhmaṇā vratacāriṇo'bruvāṇāḥ | api vopamārthe syāt | brāhmaṇā iva vratacāriṇa iti | vācaṃ parjanyaprītāṃ prāvādiṣurmaṇḍūkāḥ | vasiṣṭho varṣakāmaḥ parjanyaṃ tuṣṭāva | taṃ maṇḍūkā anvamodanta | sa maṇḍūkānanumodamānāndṛṣṭvā tuṣṭāva | tadabhivādinyeṣarbhsavati

9.7

उप प्र वद मण्डूकि वर्ष मा वद तादुरि । मध्ये हृदस्य॑ प्लवस्व विगृह्य चतुरः पदः ॥ इति सा निगदव्याख्याता । अक्षा अश्नुवत एनानिति वा । अभ्यश्नुवत एभिरिति वा । तेषामेषा भवति

upa pra vada maṇḍūki varṣa mā vada tāduri | madhye hṛdasya plavasva vigṛhya caturaḥ padaḥ || iti sā nigadavyākhyātā | akṣā aśnuvata enāniti vā | abhyaśnuvata ebhiriti vā | teṣāmeṣā bhavati

9.8

प्रावेपा मा बृहतो मादयन्ति प्रवातेजा इरिणे वर्वृतानाः । सोमस्येव मौजव॒तस्य॑ भक्षो विभीदको जागृविर्मह्यमच्छान् ॥ प्रवेपिणो मा महतो विभीदकस्य फलानि मादयन्ति । प्रवातेजाः प्रवतेजाः । इरिणे वर्तमानाः । इरिणं निर्ऋणम् । ऋणातेः । अपार्णं भवति । अपरता अस्मादोषधय इति वा । सोमस्येव मौजवतस्य भक्षः । मौजवतो मूजवति जातः । मूजवान्पर्वतो मुञ्जवान् । मुञ्जो विमुच्यत इषीकया । इषीकेषतेर्गतिकर्मणः । इयमपीतरेषीकैतस्मादेव । विभीदको विभेदनात् । जागृविर्जागरणात् । मह्यमचच्छदत् । प्रशंसत्येनान्प्रथमया । निन्दत्युत्तराभिः । ऋषेरक्षपरिद्यूनस्यैतदार्षं वेदयन्ते । ग्रावाणो हन्तेर्वा । गृणातेर्वा । गृह्णातेर्वा । तेषामेषा भवति

prāvepā mā bṛhato mādayanti pravātejā iriṇe varvṛtānāḥ | somasyeva maujavatasya bhakṣo vibhīdako jāgṛvirmahyamacchān || pravepiṇo mā mahato vibhīdakasya phalāni mādayanti | pravātejāḥ pravatejāḥ | iriṇe vartamānāḥ | iriṇaṃ nirṛṇam | ṛṇāteḥ | apārṇaṃ bhavati | aparatā asmādoṣadhaya iti vā | somasyeva maujavatasya bhakṣaḥ | maujavato mūjavati jātaḥ | mūjavānparvato muñjavān | muñjo vimucyata iṣīkayā | iṣīkeṣatergatikarmaṇaḥ | iyamapītareṣīkaitasmādeva | vibhīdako vibhedanāt | jāgṛvirjāgaraṇāt | mahyamacacchadat | praśaṃsatyenānprathamayā | nindatyuttarābhiḥ | ṛṣerakṣaparidyūnasyaitadārṣaṃ vedayante | grāvāṇo hantervā | gṛṇātervā | gṛhṇātervā | teṣāmeṣā bhavati

9.9

प्रैते वदन्तु प्र वयं वदाम ग्रावभ्यो वाचं वदता वदद्भ्यः । यदद्रयः पर्वताः साकमाशवः श्लोकं घोषं भरथेन्द्राय सोमिनः ॥ प्रवदन्त्वेते । प्रवदाम वयम् । ग्रावभ्यो वाचं वदत वदद्भ्यः । यदद्रयः पर्वता अदरणीयाः सह सोममाशवः क्षिप्रकारिणः । श्लोकः शृणोतेः । घोषो घुष्यतेः । सोमिनो यूयं स्थेति वा । सोमिनो गृहेष्विति वा । येन नराः प्रशस्यन्ते स नाराशंसो मन्त्रः । तस्यैषा भवति

praite vadantu pra vayaṃ vadāma grāvabhyo vācaṃ vadatā vadadbhyaḥ | yadadrayaḥ parvatāḥ sākamāśavaḥ ślokaṃ ghoṣaṃ bharathendrāya sominaḥ || pravadantvete | pravadāma vayam | grāvabhyo vācaṃ vadata vadadbhyaḥ | yadadrayaḥ parvatā adaraṇīyāḥ saha somamāśavaḥ kṣiprakāriṇaḥ | ślokaḥ śṛṇoteḥ | ghoṣo ghuṣyateḥ | somino yūyaṃ stheti vā | somino gṛheṣviti vā | yena narāḥ praśasyante sa nārāśaṃso mantraḥ | tasyaiṣā bhavati

9.10

अमन्दान्त्स्तोमान्प्र भरे मनीषा सिन्धावधि क्षियतो भाव्यस्य॑ । यो मे सहस्रममिमीत सवानतूर्तो राजा श्रव इच्छमानः ॥ अमन्दान्त्स्तोमानबालिशाननल्पान्वा । बालो बलवर्ती भर्तव्यो भवति । अम्बास्मा अलं भवतीति वा । अम्बास्मै बलं भवतीति वा । बलो वा प्रतिषेधव्यवहितः । प्रभरे मनीषया मनस ईषया स्तुत्या प्रज्ञया वा । सिन्धावधि निवसतो भावयव्यस्य राज्ञः । यो मे सहस्रं निरमिमीत सवानतूर्तो राजातूर्ण इति वा । अत्वरमाण इति वा । प्रशंसामिच्छमानः

amandāntstomānpra bhare manīṣā sindhāvadhi kṣiyato bhāvyasya | yo me sahasramamimīta savānatūrto rājā śrava icchamānaḥ || amandāntstomānabāliśānanalpānvā | bālo balavartī bhartavyo bhavati | ambāsmā alaṃ bhavatīti vā | ambāsmai balaṃ bhavatīti vā | balo vā pratiṣedhavyavahitaḥ | prabhare manīṣayā manasa īṣayā stutyā prajñayā vā | sindhāvadhi nivasato bhāvayavyasya rājñaḥ | yo me sahasraṃ niramimīta savānatūrto rājātūrṇa iti vā | atvaramāṇa iti vā | praśaṃsāmicchamānaḥ

9.11

यज्ञसंयोगाद्राजा स्तुतिं लभेत । राजसंयोगाद् युद्धोपकरणानि । तेषां रथः प्रथमागामी भवति । रथो रंहतेर्गतिकर्मणः । स्थिरतेर्वा स्याद्विपरीतस्य । रममाणोऽस्मिंस्तिष्ठतीति वा । रपतेर्वा । तस्यैषा भवति

9.12

वनस्पते वीड्वङ्गो हि भूया अस्मत्सखा प्रतरणः सुवीरः । गोभिः सन्नद्धो असि वीळयस्वास्थाता ते जयतु जेत्वानि ॥ वनस्पते दृळ्हाङ्गो हि भव । अस्मत्सखा प्रतरणः सुवीरः कल्याणवीरः । गोभिः सन्नद्धो असि । वीळयस्वेति संस्तम्भस्व । आस्थाता ते जयतु जेतव्यानि । दुन्दुभिरिति शब्दानुकरणम् । द्रुमो भिन्न इति वा । दुन्दुभ्यतेर्वा स्याच्छब्दकर्मणः । तस्यैषा भवति

vanaspate vīḍvaṅgo hi bhūyā asmatsakhā prataraṇaḥ suvīraḥ | gobhiḥ sannaddho asi vīḷayasvāsthātā te jayatu jetvāni || vanaspate dṛḷhāṅgo hi bhava | asmatsakhā prataraṇaḥ suvīraḥ kalyāṇavīraḥ | gobhiḥ sannaddho asi | vīḷayasveti saṃstambhasva | āsthātā te jayatu jetavyāni | dundubhiriti śabdānukaraṇam | drumo bhinna iti vā | dundubhyatervā syācchabdakarmaṇaḥ | tasyaiṣā bhavati

9.13

उप श्वासय पृथिवीमुत द्यां पुरुत्रा ते मनुतां विष्ठितं जगत् । स दुन्दुभे सजूरिन्द्रेण देवैर्दूराद्दवीयो अप सेध शत्रून् ।। उपश्वासय पृथिवीं च दिवं च । बहुधा ते घोषं मन्यताम् । विष्ठितं स्थावरं जङ्गमं च यत् । स दुन्दुभे सहजोषण इन्द्रेण च देवैश्च । दूराद्दूरतरमपसेध शत्रून् । इषुधिरिषूणां निधानम् । तस्यैषा भवति

upa śvāsaya pṛthivīmuta dyāṃ purutrā te manutāṃ viṣṭhitaṃ jagat | sa dundubhe sajūrindreṇa devairdūrāddavīyo apa sedha śatrūn || upaśvāsaya pṛthivīṃ ca divaṃ ca | bahudhā te ghoṣaṃ manyatām | viṣṭhitaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yat | sa dundubhe sahajoṣaṇa indreṇa ca devaiśca | dūrāddūrataramapasedha śatrūn | iṣudhiriṣūṇāṃ nidhānam | tasyaiṣā bhavati

9.14

बह्वीनां पिता बहुर॑स्य पुत्रश्चिश्चा कृणोति सम॑नावगत्यं । इषुधिः सङ्काः पृतनाश्च सर्वाः पृष्ठे निनद्धो जयति प्रसूतः ॥ बह्वीनां पिता बहुरस्य पुत्र इतीषूनभिप्रेत्य । प्रस्मयत इवापाव्रियमाणः । शब्दानुकरणं वा । सङ्काः सचतेः । संपूर्वाद्वा किरतेः । पृष्ठे निनद्धो जयति प्रसूत इति व्याख्यातम् । हस्तघ्नो हस्ते हन्यते । तस्यैषा भवति

bahvīnāṃ pitā bahurasya putraściścā kṛṇoti samanāvagatyaṃ | iṣudhiḥ saṅkāḥ pṛtanāśca sarvāḥ pṛṣṭhe ninaddho jayati prasūtaḥ || bahvīnāṃ pitā bahurasya putra itīṣūnabhipretya | prasmayata ivāpāvriyamāṇaḥ | śabdānukaraṇaṃ vā | saṅkāḥ sacateḥ | saṃpūrvādvā kirateḥ | pṛṣṭhe ninaddho jayati prasūta iti vyākhyātam | hastaghno haste hanyate | tasyaiṣā bhavati

9.15

अहिरिव भोगैः पर्येति बाहुं ज्याया हेतिं परिबाधमानः । हस्तघ्नो विश्वा वयुनानि विद्वान्पुमान्पुमांसं परि पातु विश्वतः ॥ अहिरिव भोगैः परिवेष्टयति बाहुम् । ज्याया वधात्परित्रायमाणः । हस्तघ्नः सर्वाणि प्रज्ञानानि प्रजानन् । पुमान्पुरुमना भवति । पुंसतेर्वा । अभीशवो व्याख्याताः । तेषामेषा भवति

ahiriva bhogaiḥ paryeti bāhuṃ jyāyā hetiṃ paribādhamānaḥ | hastaghno viśvā vayunāni vidvānpumānpumāṃsaṃ pari pātu viśvataḥ || ahiriva bhogaiḥ pariveṣṭayati bāhum | jyāyā vadhātparitrāyamāṇaḥ | hastaghnaḥ sarvāṇi prajñānāni prajānan | pumānpurumanā bhavati | puṃsatervā | abhīśavo vyākhyātāḥ | teṣāmeṣā bhavati

9.16

रथे तिष्ठन्नयति वाजिनः पुरो यत्र यत्र कामयते सुषारथिः । अभीशूनां महिमानं पनायत मनः पश्चादनु यच्छन्ति रश्मयः ॥ रथे तिष्ठन्नयति वाजिनः पुरस्तात्सतो यत्र यत्र कामयते । सुषारथिः कल्याणसारथिः । अभीशूनां महिमानं पूजयामि । मनः पश्चात्सन्तोऽनुयच्छन्ति रश्मयः । धनुर्धन्वतेर्गतिकर्मणः । वधकर्मणो वा । धन्वन्त्यस्मादिषवः । तस्यैषा भवति

rathe tiṣṭhannayati vājinaḥ puro yatra yatra kāmayate suṣārathiḥ | abhīśūnāṃ mahimānaṃ panāyata manaḥ paścādanu yacchanti raśmayaḥ || rathe tiṣṭhannayati vājinaḥ purastātsato yatra yatra kāmayate | suṣārathiḥ kalyāṇasārathiḥ | abhīśūnāṃ mahimānaṃ pūjayāmi | manaḥ paścātsanto'nuyacchanti raśmayaḥ | dhanurdhanvatergatikarmaṇaḥ | vadhakarmaṇo vā | dhanvantyasmādiṣavaḥ | tasyaiṣā bhavati

9.17

धन्वना गा धन्वनाजिं जयेम धन्वना तीव्राः समदो जयेम । धनुः शत्रोरपकामं कृणोति धन्वना सर्वाः प्रदिशो जयेम ॥ इति सा निगदव्याख्याता समदः समदो वात्तेः । सम्मदो वा मदतेः । ज्या जयतेर्वा । जिनातेर्वा । प्रजावयतीषूनिति वा । तस्या एषा भवति

dhanvanā gā dhanvanājiṃ jayema dhanvanā tīvrāḥ samado jayema | dhanuḥ śatrorapakāmaṃ kṛṇoti dhanvanā sarvāḥ pradiśo jayema || iti sā nigadavyākhyātā samadaḥ samado vātteḥ | sammado vā madateḥ | jyā jayatervā | jinātervā | prajāvayatīṣūniti vā | tasyā eṣā bhavati

9.18

वक्ष्यन्तीवेदा गनीगन्ति कर्णं प्रियं सखायं परिषस्वजाना । योषेव शिङ्क्ते वितताधि धन्वञ्ज्या इयं समने पारयन्ती ॥ वक्ष्यन्तीवागच्छति कर्णं प्रियमिव सखायमिषुं परिष्वजमाना । योषे वशिङ्क्ते शब्दं करोति । वितताधि धनुषि ज्येयं समने संग्रामे पारयन्ती । इषुरीषतेर्गतिकर्मणः । वधकर्मणो वा । तस्यैषा भवति

vakṣyantīvedā ganīganti karṇaṃ priyaṃ sakhāyaṃ pariṣasvajānā | yoṣeva śiṅkte vitatādhi dhanvañjyā iyaṃ samane pārayantī || vakṣyantīvāgacchati karṇaṃ priyamiva sakhāyamiṣuṃ pariṣvajamānā | yoṣe vaśiṅkte śabdaṃ karoti | vitatādhi dhanuṣi jyeyaṃ samane saṃgrāme pārayantī | iṣurīṣatergatikarmaṇaḥ | vadhakarmaṇo vā | tasyaiṣā bhavati

9.19

सुपर्णं वस्ते मृगो अस्या दन्तो गोभिः सन्नद्धा पतति प्रसूता । यत्रा नरः सं च वि च द्रवन्ति तत्रास्मभ्य॒मिषवः शर्म यंसन् ॥ सुपर्णं वस्त इति वाजानभिप्रेत्य । मृगमयोऽस्या दन्तः । मृगयतेर्वा । गोभिः सन्नद्धा पतति प्रसूतेति व्याख्यातम् । यत्र नराः संद्रवन्ति च विद्रवन्ति च तत्रास्मभ्यमिषवः शर्म यच्छन्तु शरणं संग्रामेषु । अश्वाजनीं कशेत्याहुः । कशा प्रकाशयति भयमश्वाय । कृष्यतेर्वाणूभावात् । वाक्पुनः प्रकाशयत्यर्थान् । खशया । क्रोशतेर्वा । अश्वकशाया एषा भवति

suparṇaṃ vaste mṛgo asyā danto gobhiḥ sannaddhā patati prasūtā | yatrā naraḥ saṃ ca vi ca dravanti tatrāsmabhyamiṣavaḥ śarma yaṃsan || suparṇaṃ vasta iti vājānabhipretya | mṛgamayo'syā dantaḥ | mṛgayatervā | gobhiḥ sannaddhā patati prasūteti vyākhyātam | yatra narāḥ saṃdravanti ca vidravanti ca tatrāsmabhyamiṣavaḥ śarma yacchantu śaraṇaṃ saṃgrāmeṣu | aśvājanīṃ kaśetyāhuḥ | kaśā prakāśayati bhayamaśvāya | kṛṣyatervāṇūbhāvāt | vākpunaḥ prakāśayatyarthān | khaśayā | krośatervā | aśvakaśāyā eṣā bhavati

9.20

आ जङ्घन्ति सान्वेषां जघनाँ उप जिघ्नते । अश्वाजनि प्रचेतसोऽश्वान्त्स॒मत्सु चोदय ॥ आघ्नन्ति सानून्येषां सरणानि सक्थीनि । सक्थि सचतेः । आसक्तोऽस्मिन् कायः । जघनानि चोपघ्नति । जघनं जङ्घन्यतेः । अश्वाजनि प्रचेतसः प्रवृद्धचेतसोऽश्वान्त्समत्सु समरणेषु संग्रामेषु चोदय । उलूखलमुरुकरं वा । ऊर्ध्वखं वा । ऊर्क्करं वा । उरु मे कुरु । इत्यब्रवीत् । तदुलूखलमभवत् । उरुकरं वैतदुलूखलमित्याचक्षते परोक्षेण । इति च ब्राह्मणम् । तस्यैषा भवति

ā jaṅghanti sānveṣāṃ jaghanām̐ upa jighnate | aśvājani pracetaso'śvāntsamatsu codaya || āghnanti sānūnyeṣāṃ saraṇāni sakthīni | sakthi sacateḥ | āsakto'smin kāyaḥ | jaghanāni copaghnati | jaghanaṃ jaṅghanyateḥ | aśvājani pracetasaḥ pravṛddhacetaso'śvāntsamatsu samaraṇeṣu saṃgrāmeṣu codaya | ulūkhalamurukaraṃ vā | ūrdhvakhaṃ vā | ūrkkaraṃ vā | uru me kuru | ityabravīt | tadulūkhalamabhavat | urukaraṃ vaitadulūkhalamityācakṣate parokṣeṇa | iti ca brāhmaṇam | tasyaiṣā bhavati

9.21

यच्चिद्धि त्वं गृहेगृह उलूखलक युज्यसे । इह द्युमत्तमं वद जय॑तामिव दुन्दुभिः ॥ इति सा निगदव्याख्याता

yacciddhi tvaṃ gṛhegṛha ulūkhalaka yujyase | iha dyumattamaṃ vada jayatāmiva dundubhiḥ || iti sā nigadavyākhyātā

9.22

वृषभः प्रजां वर्षतीति वा । अतिबृहति रेत इति वा । तद्वर्षकर्मा वर्षणाद्वृषभः । तस्यैषा भवति

vṛṣabhaḥ prajāṃ varṣatīti vā | atibṛhati reta iti vā | tadvarṣakarmā varṣaṇādvṛṣabhaḥ | tasyaiṣā bhavati

9.23

न्यक्रन्दयन्नुपयन्त एनममेहयन्वृषभं मध्य आजेः । तेन सूभर्वं शतवत्सहस्रं गवां मुद्गलः प्रधने जिगाय ॥ न्यक्रन्दयन्नुपयन्त इति व्याख्यातम् । अमेहयन्वृषभं मध्ये । आजयनस्याजवनस्येति वा । तेन सूभर्वं राजानम् । भर्वतिरत्तिकर्मा । तद्वा सूभर्वं सहस्रं गवां मुद्गलः प्रधने जिगाय । प्रधन इति सङ्ग्रामनाम । प्रकीर्णान्यस्मिन् धनानि भवन्ति । द्रुघणो द्रुममयो घनः । तत्रेतिहासमाचक्षते । मुद्गलो भार्म्यश्व ऋषिर्वृषभं च द्रुघणं च युक्त्वा सङ्ग्रामे व्यवहृत्याजिं जिगाय । तदभिवादिन्येषर्ग्भवति

nyakrandayannupayanta enamamehayanvṛṣabhaṃ madhya ājeḥ | tena sūbharvaṃ śatavatsahasraṃ gavāṃ mudgalaḥ pradhane jigāya || nyakrandayannupayanta iti vyākhyātam | amehayanvṛṣabhaṃ madhye | ājayanasyājavanasyeti vā | tena sūbharvaṃ rājānam | bharvatirattikarmā | tadvā sūbharvaṃ sahasraṃ gavāṃ mudgalaḥ pradhane jigāya | pradhana iti saṅgrāmanāma | prakīrṇānyasmin dhanāni bhavanti | drughaṇo drumamayo ghanaḥ | tatretihāsamācakṣate | mudgalo bhārmyaśva ṛṣirvṛṣabhaṃ ca drughaṇaṃ ca yuktvā saṅgrāme vyavahṛtyājiṃ jigāya | tadabhivādinyeṣargbhavati

9.24

इमं तं पश्य वृषभस्य युञ्जं काष्ठाया मध्ये द्रुघणं शयानम् । येन ज़िगाय॑ शतवत्सहस्रं गवां मुद्गलः पृतनाज्येषु ॥ इमं तं पश्य वृषभस्य सहयुजं काष्ठाया मध्ये द्रुघणं शयानम् । येन जिगाय शतवत्सहस्रं गवां मुद्गलः पृतनाज्येषु । पृतनाज्यमिति सङ्ग्रामनाम । पृतनानामजनाद्वा । जयनाद्वा । मुद्गलो मुद्गवान् । मुद्गगिलो वा । मदनं गिलतीति वा । मदंगिलो वा । मुदंगिलो वा । भार्म्याश्वो भृम्यश्वस्य पुत्रः । भृम्यश्वो भृमयोऽस्याश्वाः । अश्वभरणाद्वा । पितुरित्यन्ननाम । पातेर्वा । पिबतेर्वा । प्यायतेर्वा । तस्यैषा भवति

imaṃ taṃ paśya vṛṣabhasya yuñjaṃ kāṣṭhāyā madhye drughaṇaṃ śayānam | yena jigāya śatavatsahasraṃ gavāṃ mudgalaḥ pṛtanājyeṣu || imaṃ taṃ paśya vṛṣabhasya sahayujaṃ kāṣṭhāyā madhye drughaṇaṃ śayānam | yena jigāya śatavatsahasraṃ gavāṃ mudgalaḥ pṛtanājyeṣu | pṛtanājyamiti saṅgrāmanāma | pṛtanānāmajanādvā | jayanādvā | mudgalo mudgavān | mudgagilo vā | madanaṃ gilatīti vā | madaṃgilo vā | mudaṃgilo vā | bhārmyāśvo bhṛmyaśvasya putraḥ | bhṛmyaśvo bhṛmayo'syāśvāḥ | aśvabharaṇādvā | piturityannanāma | pātervā | pibatervā | pyāyatervā | tasyaiṣā bhavati

9.25

पितुं नु स्तोषं महो धर्माणं तविषीम् । यस्य॑ त्रितो व्योजसा वृत्रं विपर्वमर्दयत् ॥ तं पितुं स्तौमि महतो धारयितारं बलस्य । तविषीति बलनाम । तवतेः वा वृद्धिकर्मणः । यस्य त्रित ओजसा बलेन । त्रितस्त्रिस्थान इन्द्रो वृत्रं विपर्वाणं व्यर्दयति । नद्यो व्याख्याताः । तासामेषा भवति

pituṃ nu stoṣaṃ maho dharmāṇaṃ taviṣīm | yasya trito vyojasā vṛtraṃ viparvamardayat || taṃ pituṃ staumi mahato dhārayitāraṃ balasya | taviṣīti balanāma | tavateḥ vā vṛddhikarmaṇaḥ | yasya trita ojasā balena | tritastristhāna indro vṛtraṃ viparvāṇaṃ vyardayati | nadyo vyākhyātāḥ | tāsāmeṣā bhavati

9.26

इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि स्तोमं सचता परुष्ण्या । असिक्न्या मरुद्वृधे वितस्तयार्जीकीये शृणुह्या सुषोमया ॥ इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि परुष्णि स्तोममासेवध्वम् । असिक्न्या च सह मरुद्वृधे वितस्तया चार्जीकीय आशृणुहि सुषोमया चेति समस्तार्थः । अथैकपदनिरुक्तम् । गङ्गा गमनात् । यमुना प्रयुवती गच्छतीति वा । प्रवियुतं गच्छतीति वा । सरस्वती । सर इत्युदकनाम । सर्तेः । तद्वती । शुतुद्री शुद्राविणी । क्षिप्रद्राविणी । आशु तुन्नेव द्रवतीति वा । इरावतीं परुष्णीत्याहुः । पर्ववती कुटिलगामिनी । असिक्न्यशुक्लासिता । सितमिति वर्णनाम । तत्प्रतिषेधोऽसितम् । मरुद्वृधाः सर्वा नद्यो मरुत एना वर्धयन्ति । वितस्ताविदग्धा विवृद्धा महाकूला । आर्जीकीयां विपाडित्याहुः। ऋजीकप्रभवा वा । ऋजुगामिनी वा । विपाड् विपाटनाद्वा । विपाशनाद्वा । विप्रापणाद्वा । पाशा अस्यां व्यपाश्यन्त वसिष्ठस्य मुमूर्षतः । तस्माद्विपाडुच्यते । पूर्वमासीदुरुञ्जिरा । सुषोमा सिन्धुः । यदेनामभिप्रसुवन्ति नद्यः । सिन्धुः स्यन्दनात् । आप आप्नोतेः । तासामेषा भवति

imaṃ me gaṅge yamune sarasvati śutudri stomaṃ sacatā paruṣṇyā | asiknyā marudvṛdhe vitastayārjīkīye śṛṇuhyā suṣomayā || imaṃ me gaṅge yamune sarasvati śutudri paruṣṇi stomamāsevadhvam | asiknyā ca saha marudvṛdhe vitastayā cārjīkīya āśṛṇuhi suṣomayā ceti samastārthaḥ | athaikapadaniruktam | gaṅgā gamanāt | yamunā prayuvatī gacchatīti vā | praviyutaṃ gacchatīti vā | sarasvatī | sara ityudakanāma | sarteḥ | tadvatī | śutudrī śudrāviṇī | kṣipradrāviṇī | āśu tunneva dravatīti vā | irāvatīṃ paruṣṇītyāhuḥ | parvavatī kuṭilagāminī | asiknyaśuklāsitā | sitamiti varṇanāma | tatpratiṣedho'sitam | marudvṛdhāḥ sarvā nadyo maruta enā vardhayanti | vitastāvidagdhā vivṛddhā mahākūlā | ārjīkīyāṃ vipāḍityāhuḥ| ṛjīkaprabhavā vā | ṛjugāminī vā | vipāḍ vipāṭanādvā | vipāśanādvā | viprāpaṇādvā | pāśā asyāṃ vyapāśyanta vasiṣṭhasya mumūrṣataḥ | tasmādvipāḍucyate | pūrvamāsīduruñjirā | suṣomā sindhuḥ | yadenāmabhiprasuvanti nadyaḥ | sindhuḥ syandanāt | āpa āpnoteḥ | tāsāmeṣā bhavati

9.27

आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन । महे रणाय॒ चक्षसे ॥ आपो हि स्थ सुखभुवस्ता नोऽन्नाय धत्त । महते च नो रणाय रमणीयाय च दर्शनाय । ओषधय ओषद्धयन्तीति वा । ओषत्येना धयन्तीति वा । दोषं धयन्तीति वा । तासामेषा भवति

āpo hi ṣṭhā mayobhuvastā na ūrje dadhātana | mahe raṇāya cakṣase || āpo hi stha sukhabhuvastā no'nnāya dhatta | mahate ca no raṇāya ramaṇīyāya ca darśanāya | oṣadhaya oṣaddhayantīti vā | oṣatyenā dhayantīti vā | doṣaṃ dhayantīti vā | tāsāmeṣā bhavati

9.28

या ओषधीः पूर्वा जाता देवेभ्य॑स्त्रियुगं पुरा । मनै नु बभ्रूणामहं शतं धामानि सप्त च ॥ या ओषधयः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रीणि युगानि पुरा मन्ये नु तद्बभ्रूणामहं बभ्रुवर्णानां हरणानां भरणानामिति वा । शतं धामानि सप्त च । धामानि त्रयाणि भवन्ति । स्थानानि । नामानि । जन्मानीति । जन्मान्यत्राभिप्रेतानि । सप्तशतं पुरुषस्य मर्मणां तेष्वेना दधतीति वा । रात्रिर्व्याख्याता । तस्या एषा भवति

yā oṣadhīḥ pūrvā jātā devebhyastriyugaṃ purā | manai nu babhrūṇāmahaṃ śataṃ dhāmāni sapta ca || yā oṣadhayaḥ pūrvā jātā devebhyastrīṇi yugāni purā manye nu tadbabhrūṇāmahaṃ babhruvarṇānāṃ haraṇānāṃ bharaṇānāmiti vā | śataṃ dhāmāni sapta ca | dhāmāni trayāṇi bhavanti | sthānāni | nāmāni | janmānīti | janmānyatrābhipretāni | saptaśataṃ puruṣasya marmaṇāṃ teṣvenā dadhatīti vā | rātrirvyākhyātā | tasyā eṣā bhavati

9.29

आ रात्रि पार्थिवं रजः पितुरप्रायि धामभिः । दिवः सदांसि बृहती वि तिष्ठस आ त्वेषं वर्तते तमः ॥ आपूपुरस्त्वं रात्रि पार्थिवं रजः । स्थानैर्मध्यमस्य । दिवः सदाँसि । बृहती महती वितिष्ठस आवर्तते त्वेषं तमो रजः । अरण्यान्यरण्यस्य पत्नी । अरण्यमपार्णम् । ग्रामादरमणं भवतीति वा । तस्या एषा भवति

ā rātri pārthivaṃ rajaḥ pituraprāyi dhāmabhiḥ | divaḥ sadāṃsi bṛhatī vi tiṣṭhasa ā tveṣaṃ vartate tamaḥ || āpūpurastvaṃ rātri pārthivaṃ rajaḥ | sthānairmadhyamasya | divaḥ sadām̐si | bṛhatī mahatī vitiṣṭhasa āvartate tveṣaṃ tamo rajaḥ | araṇyānyaraṇyasya patnī | araṇyamapārṇam | grāmādaramaṇaṃ bhavatīti vā | tasyā eṣā bhavati

अरण्यान्यरण्यान्यसौ या प्रेव नश्यसि । कथा ग्रामं न पृच्छसि न त्वा भीरिव विन्दती

araṇyānyaraṇyānyasau yā preva naśyasi | kathā grāmaṃ na pṛcchasi na tvā bhīriva vindatī

9.30

अरण्यानीत्येनामामन्त्रयते । यासावरण्यानि वनानि पराचीव नश्यसि कथं ग्रामं न पृच्छसि । न त्वा भीर्विन्दतीवेति । इवः परिभयार्थे वा । श्रद्धा श्रद्धानात् । तस्या एषा भवति

9.31

श्रद्धयाग्निः समिध्यते श्रद्धया हूयते हविः । श्रद्धां भगस्य मूर्धनि वचसा वेदयामसि ॥ श्रद्धयाग्निः साधु समिध्यते । श्रद्धया हविः साधु हूयते । श्रद्धां भगस्य भागधेयस्य मूर्धनि प्रधानाङ्गे वचनेनावेदयामः । पृथिवी व्याख्याता । तस्या एषा भवति

śraddhayāgniḥ samidhyate śraddhayā hūyate haviḥ | śraddhāṃ bhagasya mūrdhani vacasā vedayāmasi || śraddhayāgniḥ sādhu samidhyate | śraddhayā haviḥ sādhu hūyate | śraddhāṃ bhagasya bhāgadheyasya mūrdhani pradhānāṅge vacanenāvedayāmaḥ | pṛthivī vyākhyātā | tasyā eṣā bhavati

9.32

स्योना पृथिवि भवानृक्षरा निवेशनी । यच्छा नः शर्म सप्रथः ॥ सुखा नः पृथिवि भव । अनृक्षरा निवेशनी । ऋक्षरः कण्टक ऋच्छतेः । कण्टकः कन्तपो वा । कृन्ततेर्वा । कण्टतेर्वा स्याद्गतिकर्मणः । उद्गततमो भवति । यच्छ नः शर्म । यच्छन्तु शरणं सर्वतः पृथु । अप्वा व्याख्याता । तस्या एषा भवति

syonā pṛthivi bhavānṛkṣarā niveśanī | yacchā naḥ śarma saprathaḥ || sukhā naḥ pṛthivi bhava | anṛkṣarā niveśanī | ṛkṣaraḥ kaṇṭaka ṛcchateḥ | kaṇṭakaḥ kantapo vā | kṛntatervā | kaṇṭatervā syādgatikarmaṇaḥ | udgatatamo bhavati | yaccha naḥ śarma | yacchantu śaraṇaṃ sarvataḥ pṛthu | apvā vyākhyātā | tasyā eṣā bhavati

9.33

अमीषां चित्तं प्रतिलोभयन्ती गृहाणाङ्गान्यप्वे परेहि । अभि प्रेहि निर्दह हृत्सु शोकैरन्धेनामित्रास्तम॑सा सचन्ताम् ॥ अमीषां चित्तानि प्रज्ञानानि प्रतिलोभयमाना गृहाणाङ्गान्यप्वे परेहि । अभिप्रेहि । निर्दहैषां हृदयानि शोकैः । अन्धेनामित्रास्तमसा संसेव्यन्ताम् । अग्नाय्यग्नेः पत्नी । तस्या एषा भवति

amīṣāṃ cittaṃ pratilobhayantī gṛhāṇāṅgānyapve parehi | abhi prehi nirdaha hṛtsu śokairandhenāmitrāstamasā sacantām || amīṣāṃ cittāni prajñānāni pratilobhayamānā gṛhāṇāṅgānyapve parehi | abhiprehi | nirdahaiṣāṃ hṛdayāni śokaiḥ | andhenāmitrāstamasā saṃsevyantām | agnāyyagneḥ patnī | tasyā eṣā bhavati

9.34

इहेन्द्राणीमुप ह्वये वरुणानीं स्वस्तये । अग्नायीं सोमपीतये ॥ इति सा निगदव्याख्याता

ihendrāṇīmupa hvaye varuṇānīṃ svastaye | agnāyīṃ somapītaye || iti sā nigadavyākhyātā

9.35

अथातोऽष्टौ द्वन्द्वानिः । उलूखलमुसले । उलूखलं व्याख्यातम् । मुसलं मुहुः सरम् । तयोरेषा भवति

athāto'ṣṭau dvandvāniḥ | ulūkhalamusale | ulūkhalaṃ vyākhyātam | musalaṃ muhuḥ saram | tayoreṣā bhavati

9.36

आयजी वाजसातमा ता ह्युच्चा विजर्भृतः । हरी इवान्धाँसि बप्सता ॥ आयष्टव्ये अन्नानां संभक्ततमे ते ह्युच्चैर्विह्रियेते हरी इवान्नानि भुञ्जाने । हविर्धाने हविषां निधाने । तयोरेषा भवति

āyajī vājasātamā tā hyuccā vijarbhṛtaḥ | harī ivāndhām̐si bapsatā || āyaṣṭavye annānāṃ saṃbhaktatame te hyuccairvihriyete harī ivānnāni bhuñjāne | havirdhāne haviṣāṃ nidhāne | tayoreṣā bhavati

9.37

आ वामुपस्थमद्रुहा देवाः सीदन्तु यज्ञियाः । इहाद्य सोमपीतये ॥ आसीदन्तु वामुपस्थमुपस्थानम् अद्रोग्धव्ये इति वा यज्ञिया देवा यज्ञसंपादिन इहाद्य सोमपानाय । द्यावापृथिव्यौ व्याख्याते । तयोरेषा भवति

ā vāmupasthamadruhā devāḥ sīdantu yajñiyāḥ | ihādya somapītaye || āsīdantu vāmupasthamupasthānam adrogdhavye iti vā yajñiyā devā yajñasaṃpādina ihādya somapānāya | dyāvāpṛthivyau vyākhyāte | tayoreṣā bhavati

9.38

द्यावा नः पृथिवी इमं सिध्रमद्य दिविस्पृशम् । यज्ञं देवेषु यच्छताम् ॥ द्यावापृथिव्यौ न इमं साधनमद्य दिविस्पृशं यज्ञं देवेषु नियच्छताम् विपाट्छुतुद्र्यौ व्याख्याते । तयोरेषा भवति

dyāvā naḥ pṛthivī imaṃ sidhramadya divispṛśam | yajñaṃ deveṣu yacchatām || dyāvāpṛthivyau na imaṃ sādhanamadya divispṛśaṃ yajñaṃ deveṣu niyacchatām vipāṭchutudryau vyākhyāte | tayoreṣā bhavati

9.39

प्र पर्वतानामुशती उपस्थादश्वे इव विषिते हासमाने । गावैव शुभ्रे मातरा रिहाणे विपाट्छुतुद्री पय॑सा जवेते ॥ पर्वतानामुपस्थादुपस्थानात् । उशत्यौ कामयमाने । अश्वे इव विमुक्ते इति वा । विषण्णे इति वा । हासमाने । हासतिः स्पर्धायां । हर्षमाणे वा । गावाविव शोभने मातरौ संरिहाणे । विपाट्छुतुद्री पयसा प्रजवेते । आर्त्नी अर्तन्यौ वा । अरण्यौ वा । अरिषण्यौ वा । तयोरेषा भवति

pra parvatānāmuśatī upasthādaśve iva viṣite hāsamāne | gāvaiva śubhre mātarā rihāṇe vipāṭchutudrī payasā javete || parvatānāmupasthādupasthānāt | uśatyau kāmayamāne | aśve iva vimukte iti vā | viṣaṇṇe iti vā | hāsamāne | hāsatiḥ spardhāyāṃ | harṣamāṇe vā | gāvāviva śobhane mātarau saṃrihāṇe | vipāṭchutudrī payasā prajavete | ārtnī artanyau vā | araṇyau vā | ariṣaṇyau vā | tayoreṣā bhavati

9.40

ते आचर॑न्ती समनेव योषा मातेव पुत्रं बिभृतामुपस्थे । अप शत्रून्विध्यतां संविदाने आर्त्नी इमे विष्फुरन्ती अमित्रान् ॥ ते आचरन्त्यौ समनसाविव योषे मातेव पुत्रं बिभृतामुपस्थ उपस्थाने । अपविध्यतां शत्रून्त्संविदाने आर्त्र्याविमे विघ्नत्यावमित्रान् । शुनासीरौ । शुनो वायुः । शु एत्यन्तरिक्षे । सीर आदित्यः सरणात् । तयोरेषा भवति

te ācarantī samaneva yoṣā māteva putraṃ bibhṛtāmupasthe | apa śatrūnvidhyatāṃ saṃvidāne ārtnī ime viṣphurantī amitrān || te ācarantyau samanasāviva yoṣe māteva putraṃ bibhṛtāmupastha upasthāne | apavidhyatāṃ śatrūntsaṃvidāne ārtryāvime vighnatyāvamitrān | śunāsīrau | śuno vāyuḥ | śu etyantarikṣe | sīra ādityaḥ saraṇāt | tayoreṣā bhavati

9.41

शुनासीराविमां वाचं जुषेथां यद्दिवि चक्रथुः पयः । तेनेमामुप॑ सिञ्चतम् ॥ इति सा निगदव्याख्याता । देवी जोष्ट्री देव्यौ जोषयित्र्यौ । द्यावापृथिव्याविति वा । अहोरात्रे इति वा । सस्यं च समा चेति कात्थक्यः । तयोरेष संप्रेषो भवति

śunāsīrāvimāṃ vācaṃ juṣethāṃ yaddivi cakrathuḥ payaḥ | tenemāmupa siñcatam || iti sā nigadavyākhyātā | devī joṣṭrī devyau joṣayitryau | dyāvāpṛthivyāviti vā | ahorātre iti vā | sasyaṃ ca samā ceti kātthakyaḥ | tayoreṣa saṃpreṣo bhavati

9.42

देवी जोष्ट्री वसुधीती ययोरन्याघा द्वेषाँसि यूयवदान्यावक्षद्वसु वार्याणि यजमानाय वसुवने वसुधेयस्य वीतां यज ॥ देवी जोष्ट्री । देव्यौ जोषयित्र्यौ । वसुधान्यौ । ययोरन्याघानि द्वेषांस्यवयावयत्यावहत्यन्या वसूनि वननीयानि यजमानाय । वसुवननाय च । वसुधानाय च । वीतां पिबेतां कामयेतां वा । यजेति संप्रैषः । देवी ऊर्जाहुती । देव्या ऊर्जाह्वान्यौ । द्यावापृथिव्याविति वा । अहोरात्र इति वा । सस्यं च समा चेति कात्थक्यः । तयोरेष संप्रैषो भवति

devī joṣṭrī vasudhītī yayoranyāghā dveṣām̐si yūyavadānyāvakṣadvasu vāryāṇi yajamānāya vasuvane vasudheyasya vītāṃ yaja || devī joṣṭrī | devyau joṣayitryau | vasudhānyau | yayoranyāghāni dveṣāṃsyavayāvayatyāvahatyanyā vasūni vananīyāni yajamānāya | vasuvananāya ca | vasudhānāya ca | vītāṃ pibetāṃ kāmayetāṃ vā | yajeti saṃpraiṣaḥ | devī ūrjāhutī | devyā ūrjāhvānyau | dyāvāpṛthivyāviti vā | ahorātra iti vā | sasyaṃ ca samā ceti kātthakyaḥ | tayoreṣa saṃpraiṣo bhavati

9.43

देवी ऊर्जाहुती इषमूर्जमन्या वक्षत्सग्धिं सपीतिमन्या नवेन पूर्वं दयमानाः स्याम पुराणेन नवं तामूर्जमूर्जाहुती ऊर्जयमाने अधातां वसुवने वसुधेयस्य वीतां यज ॥ देवी ऊर्जाहुती । देव्या ऊर्जाह्वान्यौ । अन्नं च रसं चावहति अन्या । सहजग्धिं च सहपीतिं चान्या । नवेन पूर्वं दयमानाः स्याम । पुराणेन नवम् । तामूर्जमूर्जाहुती ऊर्जयमाने अधाताम् । वसुवननाय च । वसुधानाय च । वीतां पिबेतां कामयेतां वा । यजेति संप्रैषो यजेति संप्रैषः

devī ūrjāhutī iṣamūrjamanyā vakṣatsagdhiṃ sapītimanyā navena pūrvaṃ dayamānāḥ syāma purāṇena navaṃ tāmūrjamūrjāhutī ūrjayamāne adhātāṃ vasuvane vasudheyasya vītāṃ yaja || devī ūrjāhutī | devyā ūrjāhvānyau | annaṃ ca rasaṃ cāvahati anyā | sahajagdhiṃ ca sahapītiṃ cānyā | navena pūrvaṃ dayamānāḥ syāma | purāṇena navam | tāmūrjamūrjāhutī ūrjayamāne adhātām | vasuvananāya ca | vasudhānāya ca | vītāṃ pibetāṃ kāmayetāṃ vā | yajeti saṃpraiṣo yajeti saṃpraiṣaḥ

अथ पञ्चमोऽध्यायः

5.1

सस्निमविन्दच्चरणे नदीनाम् । सस्निं संस्नातं मेघम् । वाहिष्ठो वा हवानां स्तोमो दूतो हुवन्नरा । वोढृतमो ह्वानानां स्तोमो दूतो हुवन्नरौ । नरा मनुष्या नृत्यन्ति कर्मसु । दूतो जवतेर्वा । द्रवतेर्वा । वारयतेर्वा । दूतो देवानामसि मर्त्यानाम् । इत्यपि निगमो भवति । वावशानो वष्टेर्वा । वाश्यतेर्वा । सप्त स्वसृररुषीर्वावशानः । इत्यपि निगमो भवति । वार्यं वृणोतेः । अथापि वरतमम् । तद्वार्यं वृणीमहे वरिष्ठं गोपयत्य॑म् । तद्वार्यं वृणीमहे । वर्षिष्ठं गोपायितव्यम् । गोपायितारो यूयं स्थ । युष्मभ्यमिति वा । अन्ध इत्यन्ननाम । आध्यानीयं भवति । आमत्रेभिः सिञ्चता मद्यमन्धः ।। आसिञ्चतामत्रैर्मदनीयमन्धः । अमत्रं पात्रम् । अमा अस्मिन्मदन्ति । अमा पुनरनिर्मितं भवति । पात्रं पानात् । तमोऽप्यन्ध उच्यते । नास्मिन्ध्यानं भवति । न दर्शनम् । अन्धन्तम इत्यभिभाषन्ते । अयमपीतरोऽन्ध एतस्मादेव । पश्यदक्षण्वान्न वि चेतन्धः । इत्यपि निगमो भवति

sasnimavindaccaraṇe nadīnām | sasniṃ saṃsnātaṃ megham | vāhiṣṭho vā havānāṃ stomo dūto huvannarā | voḍhṛtamo hvānānāṃ stomo dūto huvannarau | narā manuṣyā nṛtyanti karmasu | dūto javatervā | dravatervā | vārayatervā | dūto devānāmasi martyānām | ityapi nigamo bhavati | vāvaśāno vaṣṭervā | vāśyatervā | sapta svasṛraruṣīrvāvaśānaḥ | ityapi nigamo bhavati | vāryaṃ vṛṇoteḥ | athāpi varatamam | tadvāryaṃ vṛṇīmahe variṣṭhaṃ gopayatyam | tadvāryaṃ vṛṇīmahe | varṣiṣṭhaṃ gopāyitavyam | gopāyitāro yūyaṃ stha | yuṣmabhyamiti vā | andha ityannanāma | ādhyānīyaṃ bhavati | āmatrebhiḥ siñcatā madyamandhaḥ || āsiñcatāmatrairmadanīyamandhaḥ | amatraṃ pātram | amā asminmadanti | amā punaranirmitaṃ bhavati | pātraṃ pānāt | tamo'pyandha ucyate | nāsmindhyānaṃ bhavati | na darśanam | andhantama ityabhibhāṣante | ayamapītaro'ndha etasmādeva | paśyadakṣaṇvānna vi cetandhaḥ | ityapi nigamo bhavati

5.2

असश्चन्ती भूरिधारे पय॑स्वती । असज्यमाने इति वा । अव्युदस्यन्त्याविति वा । बहुधारे उदकवत्यौ । वनुष्यतिर्हन्तिकर्मा । अनवगतसंस्कारो भवति । वनुयाम वनुष्यतः । इत्यपि निगमो भवति । दीर्घप्रयज्युमति यो वनुष्यति वयं जयेम पृतनासु दूढ्यः । दीर्घप्रततयज्ञमभिजिघांसति यो वयं तं जयेम पृतनासु । दूढ्यं दुर्धियं पापधियम् । पापः पाताऽपेयानाम् । पापत्यमानोऽवाङेव पततीति वा । पापत्यतेर्वा स्यात् । तरुष्यतिरप्येवंकर्मा । इन्द्रेण युजा तरुषेम वृत्रम् । इत्यपि निगमो भवति । मन्दना भन्दतेः स्तुतिकर्मणः । पुरुप्रियो भन्दते धाम॑भिः कविः । इत्यपि निगमो भवति । स भन्दना उदियर्ति प्रजावतीः । इति च । अन्येन मदाहनो याहि तूय॑म् । अन्येन मदहनो गच्छ क्षिप्रम् । आहंसीव भाषमाणेत्यसभ्यभाषणादाहना इव भवति । एतस्मादाहनः स्यात् । ऋषिर्नदो भवति । नदतेः स्तुतिकर्मणः । नदस्य॑ मा रुधतः काम आगन् । नदनस्य मा रुधतः काम आगमत् । संरुद्धप्रजननस्य ब्रह्मचारिणः । इत्यृषिपुत्र्या विलपितं वेदयन्ते

5.3

न यस्य॒ द्यावा॑पृथिवी न धन्व नान्तरिक्षं नाद्रयः सोमो अक्षाः । अश्नोतेरित्येवमेके । अनूपे गोमान्गोभिरक्षाः सोमो दुग्धाभिरक्षाः । लोपाशः सिंहं प्रत्यञ्चमत्साः । क्षियतिनिगमः पूर्वः क्षरतिनिगम उत्तर इत्येके । अनूपे गोमान् गोभिर्यदा क्षियत्यथ सोमो दुग्धाभ्यः क्षरति । सर्वे क्षियतिनिगमा इति शाकपूणिः । श्वात्रमिति क्षिप्रनाम । आशु अतनं भवति । स प॑त॒त्रीत्वरं स्था जगद्यच्छ्वात्रमग्निरकृणोज्जातवेदाः । स पतत्रि चेत्वरं स्थावरं जङ्गमं च यत्तत् क्षिप्रमग्निरकरोज्जातवेदाः । ऊतिरवनात् । आ त्वा रथं यथोतये । इत्यपि निगमो भवति । हासमाने इत्युपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः । वम्रकः पड्भिरुप सर्पदिन्द्रम् । पानैरिति वा । स्पाशनैरिति वा । ससं न पक्वम॑विदच्छुचन्तम् । स्वप्नमेतन्माध्यमिकं ज्योतिरनित्यदर्शनम् । तदिवाविदज्जाज्वल्यमानम् । द्विता च सत्ता स्वधया च शंभुः । द्वैधं सत्ता मध्यमे च स्थान उत्तमे च । शंभुः सुखभूः । मृगं न व्रा मृगय॑न्ते । मृगमिव व्रात्याः प्रैषाः

5.4

वराहो मेघो भवति । वराहारः । वरमाहारमाहार्षीः । इति च ब्राह्मणम् । विध्यद्वराहं तिरो अद्रिमस्ता । इत्यपि निगमो भवति । अयमपीतरो वराह एतस्मादेव । बृहति मूलानि । वरं वरं मूलं बृहतीति वा । वराहमिन्द्र एमुषम् । इत्यपि निगमो भवति । अङ्गिरसोऽपि वराहा उच्यन्ते । ब्रह्मणस्पतिर्वृषभिर्वराहैः । अथाप्येते माध्यमका देवगणा वराहव उच्यन्ते । पश्यन्हिरण्यचक्रानयोदंष्ट्रान्विधावतो वराहून् । स्वसराण्यहानि भवन्ति । स्वयं सारीण्यपि वा । स्वरादित्यो भवति । स एनानि सारयति । उस्रा इव स्वसराणि । इत्यपि निगमो भवति । शर्या अंगुलयो भवन्ति । सृजन्ति कर्माणि शर्या इषवः शरमय्यः । शरः शृणातेः । शर्याभिर्न भरमाणो गर्भस्त्योः । इत्यपि निगमो भवति । अर्को देवो भवति । यदेनमर्चन्ति । अर्को मन्त्रो भवति । यदनेनार्चन्ति । अर्कमन्नं भवति । अर्चति भूतानि । अर्को वृक्षो भवति । संवृत्तः कटुकिम्ना

5.5

गायन्ति त्वा गायत्रिणोऽर्चन्त्य॒र्कमर्किणः । ब्रह्माणस्त्वा शतक्रत उद्वंशमिव येमिरे ॥ गायन्ति त्वा गायत्रिणः । प्रार्चन्ति तेऽर्कमर्किणः । ब्रह्माणस्त्वा शतक्रत उद्येमिरे वंशमिव । वंशो वनशयो भवति । वननाच्छ्रूयत इति वा । पवी रथनेमिर्भवति । यद्विपुनाति भूमिम् । उत पव्या रथानामद्रिं भिन्दन्त्योज॑सा । तं मरुतः क्षुरपविना व्ययुः । इत्यपि निगमौ भवतः । वक्षो व्याख्यातम् । धन्वान्तरिक्षम् । धन्वन्त्यस्मादापः । तिरो धन्वाति रोचते । इत्यपि निगमो भवति । सिनमन्नं भवति । सिनाति भूतानि । येन स्मा सिनं भरथः सखिभ्यः । इत्यपि निगमो भवति । इत्थामुथेत्येतेन व्याख्यातम् । सचा सहेत्यर्थः । वसुभिः सचा भुवा । वसुभिः सह भुवौ । चिदिति निपातोऽनुदात्तः पुरस्तादेव व्याख्यातः । अथापि पशुनामेह भवत्युदात्तः । चिदसि मनासि । चितास्त्वयि भोगाः । चेतयसे इति वा । आ इत्याकार उपसर्गः पुरस्तादेव व्याख्यातः । अथाप्यध्यर्थे दृश्यते । अभ्र आँ अपः । अभ्रा आ अपोऽभ्रेऽध्यय इति । द्युम्नं द्योततेः । यशो वान्नं वा । अस्मे द्युम्नमधि रत्नं च धेहि । अस्मासु द्युम्नं च रत्नं च धेहि

gāyanti tvā gāyatriṇo'rcantyarkamarkiṇaḥ | brahmāṇastvā śatakrata udvaṃśamiva yemire || gāyanti tvā gāyatriṇaḥ | prārcanti te'rkamarkiṇaḥ | brahmāṇastvā śatakrata udyemire vaṃśamiva | vaṃśo vanaśayo bhavati | vananācchrūyata iti vā | pavī rathanemirbhavati | yadvipunāti bhūmim | uta pavyā rathānāmadriṃ bhindantyojasā | taṃ marutaḥ kṣurapavinā vyayuḥ | ityapi nigamau bhavataḥ | vakṣo vyākhyātam | dhanvāntarikṣam | dhanvantyasmādāpaḥ | tiro dhanvāti rocate | ityapi nigamo bhavati | sinamannaṃ bhavati | sināti bhūtāni | yena smā sinaṃ bharathaḥ sakhibhyaḥ | ityapi nigamo bhavati | itthāmuthetyetena vyākhyātam | sacā sahetyarthaḥ | vasubhiḥ sacā bhuvā | vasubhiḥ saha bhuvau | ciditi nipāto'nudāttaḥ purastādeva vyākhyātaḥ | athāpi paśunāmeha bhavatyudāttaḥ | cidasi manāsi | citāstvayi bhogāḥ | cetayase iti vā | ā ityākāra upasargaḥ purastādeva vyākhyātaḥ | athāpyadhyarthe dṛśyate | abhra ām̐ apaḥ | abhrā ā apo'bhre'dhyaya iti | dyumnaṃ dyotateḥ | yaśo vānnaṃ vā | asme dyumnamadhi ratnaṃ ca dhehi | asmāsu dyumnaṃ ca ratnaṃ ca dhehi

5.6

पवित्रं पुनातेः । मन्त्रः पवित्रमुच्यते । येन देवाः पवित्रेणात्मानं पुनते सदा । इत्यपि निगमो भवति । रश्मयः पवित्रमुच्यन्ते । गभस्तिपूतः नृभिरद्रिभिः सुतः । इत्यपि निगमो भवति । आपः पवित्रमुच्यन्ते । शतपवित्राः स्व॒धया मदन्तीः । बहूदकाः । अग्निः पवित्रमुच्यते । वायुः पवित्रमुच्यते । सोमः पवित्रमुच्यते । सूर्यः पवित्रमुच्यते । इन्द्रः पवित्रमुच्यते । अग्निः पवित्रं स मा पुनातु वायुः सोमः सूर्य इन्द्रः । पवित्रं ते मा पुनन्तु । इत्यपि निगमो भवति । तोदस्तुद्यतेः

5.7

पुरु त्वा दाश्वान्वोचेऽरिरग्ने तव स्विदा । तोदस्येव शरण आ महस्य ॥ बहु दाश्वांस्त्वामेवाभिह्वयामि । अरिरमित्र ऋच्छतेः । ईश्वरोऽप्यरीरेतस्मादेव । यदन्यदेवत्या अग्नावाहुतयो हूयन्त इत्येतद् दृष्ट्वैवमवक्ष्यत् । तोदस्येव शरण आ महस्य । तुदस्येव शरणेऽधिमहतः । स्वञ्चाः स अञ्चनः । आ जुह्वानो घृतपृष्ठः स्वञ्चाः । इत्यपि निगमो भवति । शिपिविष्टो विष्णुरिति विष्णोर्द्वे नामनी भवतः । कुत्सितार्थीयं पूर्वं भवतीत्यौपमन्यवः

puru tvā dāśvānvoce'riragne tava svidā | todasyeva śaraṇa ā mahasya || bahu dāśvāṃstvāmevābhihvayāmi | ariramitra ṛcchateḥ | īśvaro'pyarīretasmādeva | yadanyadevatyā agnāvāhutayo hūyanta ityetad dṛṣṭvaivamavakṣyat | todasyeva śaraṇa ā mahasya | tudasyeva śaraṇe'dhimahataḥ | svañcāḥ sa añcanaḥ | ā juhvāno ghṛtapṛṣṭhaḥ svañcāḥ | ityapi nigamo bhavati | śipiviṣṭo viṣṇuriti viṣṇordve nāmanī bhavataḥ | kutsitārthīyaṃ pūrvaṃ bhavatītyaupamanyavaḥ

5.8

किमित्ते विष्णो परिचक्ष्यं भूत्प्र यद्ववक्षे शिपिविष्टो अस्मि । मा वर्पो अस्मदप गूह एतद् यदन्यरूपः समिथे बभूथ ॥ किं ते विष्णोऽप्रख्यातमेतद्भवत्यप्रख्यापनीयं यन्नः प्रब्रूषे शेप इव निर्वेष्टितोऽस्मीत्यप्रतिपन्नरश्मिः । अपि वा प्रशंसानामैवाभिप्रेतं स्यात् । किं ते विष्णो प्रख्यातमेतद्भवति प्रख्यापनीयं यदुत प्रब्रूषे शिपिविष्टोऽस्मीति प्रतिपन्नरश्मिः । शिपयोऽत्र रश्मय उच्यन्ते । तैराविष्टो भवति । मा वर्पो अस्मदप गूह एतत् । वर्प इति रूपनाम । वृणोतीति सतः । यदन्यरूपः समिथे संग्रामे भवसि संयतरश्मिः । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय

kimitte viṣṇo paricakṣyaṃ bhūtpra yadvavakṣe śipiviṣṭo asmi | mā varpo asmadapa gūha etad yadanyarūpaḥ samithe babhūtha || kiṃ te viṣṇo'prakhyātametadbhavatyaprakhyāpanīyaṃ yannaḥ prabrūṣe śepa iva nirveṣṭito'smītyapratipannaraśmiḥ | api vā praśaṃsānāmaivābhipretaṃ syāt | kiṃ te viṣṇo prakhyātametadbhavati prakhyāpanīyaṃ yaduta prabrūṣe śipiviṣṭo'smīti pratipannaraśmiḥ | śipayo'tra raśmaya ucyante | tairāviṣṭo bhavati | mā varpo asmadapa gūha etat | varpa iti rūpanāma | vṛṇotīti sataḥ | yadanyarūpaḥ samithe saṃgrāme bhavasi saṃyataraśmiḥ | tasyottarā bhūyase nirvacanāya

5.9

प्र तत्ते अद्य शिपिविष्ट नामार्यः शंसामि वयुनानि विद्वान् । तं त्वा गृणामि तवसमतव्यान्क्षय॑न्तमस्य रज॑सः पराके ॥ तत्तेऽद्य शिपिविष्ट नामार्यः प्रशंसामि । अर्योऽहमस्मीश्वरः स्तोमानाम् । अर्यस्त्वमसीति वा । तं त्वा स्तौमि तवसमतव्यान् । तवस इति महतो नामधेयम् । उदितो भवति । निवसन्तमस्य रजसः । पराके पराक्रान्ते । आघृणिरागतहृणिः । आ घृणे सं संचावहै । आगतहृणे संसेवावहै । पृथुज्रयाः पृथुजवः । पृथुज्रया अमिनादायुर्दस्योः । प्रामापयदायुर्दस्योः

pra tatte adya śipiviṣṭa nāmāryaḥ śaṃsāmi vayunāni vidvān | taṃ tvā gṛṇāmi tavasamatavyānkṣayantamasya rajasaḥ parāke || tatte'dya śipiviṣṭa nāmāryaḥ praśaṃsāmi | aryo'hamasmīśvaraḥ stomānām | aryastvamasīti vā | taṃ tvā staumi tavasamatavyān | tavasa iti mahato nāmadheyam | udito bhavati | nivasantamasya rajasaḥ | parāke parākrānte | āghṛṇirāgatahṛṇiḥ | ā ghṛṇe saṃ saṃcāvahai | āgatahṛṇe saṃsevāvahai | pṛthujrayāḥ pṛthujavaḥ | pṛthujrayā aminādāyurdasyoḥ | prāmāpayadāyurdasyoḥ

5.10

अग्निं नरो दीधितिभिररण्योर्हस्तच्युती जनयन्त प्रशस्तम् । दूरेदृशं गृहप॑तिमथर्युम् ॥ दीधितयोऽङ्गुलयो भवन्ति । धीयन्ते कर्मसु । अरणी प्रत्यृत एने अग्निः । समरणाज्जायत इति वा । हस्तच्युती हस्तप्रच्युत्या । जनयन्त प्रशस्तं दूरे दर्शनं गृहपतिमतनवन्तम्

agniṃ naro dīdhitibhiraraṇyorhastacyutī janayanta praśastam | dūredṛśaṃ gṛhapatimatharyum || dīdhitayo'ṅgulayo bhavanti | dhīyante karmasu | araṇī pratyṛta ene agniḥ | samaraṇājjāyata iti vā | hastacyutī hastapracyutyā | janayanta praśastaṃ dūre darśanaṃ gṛhapatimatanavantam

5.11

एकया प्रतिधा पिबत्साकं सरांसि त्रिंशतम् । इन्द्रः सोम॑स्य काणुका ॥ एकेन प्रतिधानेनापिबत् । साकं सहेत्यर्थः । इन्द्रः सोमस्य काणुका । कान्तकानीति वा । क्रान्तकानीति वा । कृतकानीति वा । इन्द्रः सोमस्य कान्त इति वा । कणेघात इति वा । कणेहतः । कान्तिहतः । तत्रैतद् याज्ञिका वेदयन्ते । त्रिंशदुक्थपात्राणि माध्यन्दिने सवन एकदेवतानि । तान्येतस्मिन् काल एकेन प्रतिधानेन पिबन्ति । तान्यत्र सरांस्युच्यन्ते । त्रिंशदपरपक्षस्याहोरात्राः । त्रिंशत्पूर्वपक्षस्येति नैरुक्ताः । तद्या एताश्चान्द्रमस्य आगामिन्य आपो भवन्ति रश्मयस्ता अपरपक्षे पिबन्ति । तथापि निगमो भवति । यमक्षितिमक्षितयः पिबन्ति । इति । तं पूर्वपक्ष आप्याययन्ति । तथापि निगमो भवति । यथा देवा अंशुमाप्याययन्ति । इति । अध्रिगुर्मन्त्रो भवति । गव्यधिकृतत्वात् । अपि वा प्रशासनमेवाभिप्रेतं स्यात् । शब्दवत्त्वात् । अध्रिगो शमीध्वं सुशमि शमीध्वं शमीध्वमध्रिगविति । अग्निरप्यध्रिगुरुच्यते । तुभ्यं श्चोतन्त्यध्रिगो शचीवः । अधृतगमनकर्मवन् । इन्द्रोऽप्यध्रिगुरुच्यते । अध्रिगव ओहमिन्द्राय । इत्यपि निगमो भवति । आङ्गूषः स्तोम आघोषः ।। एनाङ्गूषेण वयमिन्द्रवन्तः । अनेन स्तोमेन वयमिन्द्रवन्तः

ekayā pratidhā pibatsākaṃ sarāṃsi triṃśatam | indraḥ somasya kāṇukā || ekena pratidhānenāpibat | sākaṃ sahetyarthaḥ | indraḥ somasya kāṇukā | kāntakānīti vā | krāntakānīti vā | kṛtakānīti vā | indraḥ somasya kānta iti vā | kaṇeghāta iti vā | kaṇehataḥ | kāntihataḥ | tatraitad yājñikā vedayante | triṃśadukthapātrāṇi mādhyandine savana ekadevatāni | tānyetasmin kāla ekena pratidhānena pibanti | tānyatra sarāṃsyucyante | triṃśadaparapakṣasyāhorātrāḥ | triṃśatpūrvapakṣasyeti nairuktāḥ | tadyā etāścāndramasya āgāminya āpo bhavanti raśmayastā aparapakṣe pibanti | tathāpi nigamo bhavati | yamakṣitimakṣitayaḥ pibanti | iti | taṃ pūrvapakṣa āpyāyayanti | tathāpi nigamo bhavati | yathā devā aṃśumāpyāyayanti | iti | adhrigurmantro bhavati | gavyadhikṛtatvāt | api vā praśāsanamevābhipretaṃ syāt | śabdavattvāt | adhrigo śamīdhvaṃ suśami śamīdhvaṃ śamīdhvamadhrigaviti | agnirapyadhrigurucyate | tubhyaṃ ścotantyadhrigo śacīvaḥ | adhṛtagamanakarmavan | indro'pyadhrigurucyate | adhrigava ohamindrāya | ityapi nigamo bhavati | āṅgūṣaḥ stoma āghoṣaḥ || enāṅgūṣeṇa vayamindravantaḥ | anena stomena vayamindravantaḥ

5.12

आपान्तमन्युस्तृपलप्रभर्मा धुनिः शिमीवाञ्छरुमाँ ऋजीषी । सोमो विश्वान्यतसा वनानि नार्वागिन्द्रं प्रतिमानानि देभुः ॥ आपातितमन्युः । तृप्रप्रहारी । क्षिप्रप्रहारी सृप्रप्रहारी सोमो वेन्द्रो वा । धुनिर्धूनोतेः । शिमीति कर्मनाम । शमयतेर्वा । शक्नोतेर्वा । ऋजीषी सोमः । यत्सोमस्य पूयमानस्यातिरिच्यते तदृजीषमपार्जितं भवति । तेनर्जीषी सोमः । अथाप्यैन्द्रो निगमो भवति । ऋजीषी वज्री । इति । हर्योरस्य स भागो धानाश्चेति । धाना भ्राष्ट्रे हिता भवन्ति । फले हिता भवन्तीति वा । बब्धां ते हरी धाना उप ऋजीषं जिघ्रताम् । इत्यपि निगमो भवति । आदिनाभ्यासेनोपहितेनोपधामादत्ते । बभस्तिरत्तिकर्मा । सोमः सर्वाण्यतसानि वनानि । नार्वागिन्द्रं प्रतिमानानि दभ्नुवन्ति । यैरेनं प्रतिमिमते नैनं तानि दभ्नुवन्ति । अर्वागेवैनमप्राप्य विनश्यन्तीति । इन्द्रप्रधानेत्येके । नैघण्टुकं सोमकर्म । उभयप्रधानेत्यपरम् । श्मशा शु अश्नुत इति वा । श्माश्नुत इति वा । अव श्मशा रुधद्वाः । अवारुधच्छ्मशा वारिति

āpāntamanyustṛpalaprabharmā dhuniḥ śimīvāñcharumām̐ ṛjīṣī | somo viśvānyatasā vanāni nārvāgindraṃ pratimānāni debhuḥ || āpātitamanyuḥ | tṛpraprahārī | kṣipraprahārī sṛpraprahārī somo vendro vā | dhunirdhūnoteḥ | śimīti karmanāma | śamayatervā | śaknotervā | ṛjīṣī somaḥ | yatsomasya pūyamānasyātiricyate tadṛjīṣamapārjitaṃ bhavati | tenarjīṣī somaḥ | athāpyaindro nigamo bhavati | ṛjīṣī vajrī | iti | haryorasya sa bhāgo dhānāśceti | dhānā bhrāṣṭre hitā bhavanti | phale hitā bhavantīti vā | babdhāṃ te harī dhānā upa ṛjīṣaṃ jighratām | ityapi nigamo bhavati | ādinābhyāsenopahitenopadhāmādatte | babhastirattikarmā | somaḥ sarvāṇyatasāni vanāni | nārvāgindraṃ pratimānāni dabhnuvanti | yairenaṃ pratimimate nainaṃ tāni dabhnuvanti | arvāgevainamaprāpya vinaśyantīti | indrapradhānetyeke | naighaṇṭukaṃ somakarma | ubhayapradhānetyaparam | śmaśā śu aśnuta iti vā | śmāśnuta iti vā | ava śmaśā rudhadvāḥ | avārudhacchmaśā vāriti

5.13

उर्वश्यप्सरा । उर्वभ्यश्नुते । ऊरुभ्यामश्नुते । उरुर्वा वशोऽस्याः । अप्सरा अप्सारिणी । अपि वाप्स इति रूपनाम । अप्सातेः । अप्सानीयं भवति । आदर्शनीयम् । व्यापनीयं वा । स्पष्टं दर्शनायेति शाकपूणिः । यदप्सः । इत्यभक्षस्य । अप्सो नाम । इति व्यापिनः । तद्रा भवति रूपवती । तदनयात्तमिति वा । तदस्यै दत्तमिति वा । तस्या दर्शनान्मित्रावरुणयो रेतश्चस्कन्द । तदभिवादिन्येषर्भ्दवति

5.14

उतासि मैत्रावरुणो वसिष्ठोर्वश्या ब्रह्मन्मनसोऽधिजातः । द्रप्सं स्कन्नं ब्रह्मणा दैव्येन विश्वेदेवाः पुष्करे त्वाददन्त ॥ अप्यसि मैत्रावरुणो वसिष्ठ । उर्वश्या ब्रह्मन् मनसोऽधिजातः । द्रप्सं स्कन्नम् । ब्रह्मणा दैव्येन । द्रप्सः संभृतः । प्सानीयो भवति । सर्वे देवाः पुष्करे त्वाधारयन्त । पुष्करमन्तरिक्षम् । पोषति भूतानि । उदकं पुष्करम् । पूजाकरम् । पूजयितव्यम् । इदमपीतरत्पुष्करमेतस्मादेव । पुष्करं वपुष्करं वा । पुष्पं पुष्पतेः । वयुनं वेतेः । कान्तिर्वा । प्रज्ञा वा

utāsi maitrāvaruṇo vasiṣṭhorvaśyā brahmanmanaso'dhijātaḥ | drapsaṃ skannaṃ brahmaṇā daivyena viśvedevāḥ puṣkare tvādadanta || apyasi maitrāvaruṇo vasiṣṭha | urvaśyā brahman manaso'dhijātaḥ | drapsaṃ skannam | brahmaṇā daivyena | drapsaḥ saṃbhṛtaḥ | psānīyo bhavati | sarve devāḥ puṣkare tvādhārayanta | puṣkaramantarikṣam | poṣati bhūtāni | udakaṃ puṣkaram | pūjākaram | pūjayitavyam | idamapītaratpuṣkarametasmādeva | puṣkaraṃ vapuṣkaraṃ vā | puṣpaṃ puṣpateḥ | vayunaṃ veteḥ | kāntirvā | prajñā vā

5.15

स इत्तमोऽवयुनं ततन्वत्सूर्येण वयुनवच्चकार । स तमोऽप्रज्ञानं ततन्वत् । स तं सूर्येण प्रज्ञानवच्चकार । वाजपस्त्यं वाजपतनम् । सनेम वाजपस्त्यं । इत्यपि निगमो भवति । वाजगन्ध्यं गध्यत्युत्तरपदम् । अश्याम वाजगन्ध्यम् । इत्यपि निगमो भवति । गध्यं गृह्णातेः । ऋज्रा वाजं न गध्यं युयूषन् । इत्यपि निगमो भवति । गध्यतिर्मिश्रीभावकर्मा । आ गधिता परि गधिता । इत्यपि निगमो भवति । कौरयाणः कृतयानः । पाकस्थामा कौरयाणः । इत्यपि निगमो भवति । तौरयाणस्तूर्णयानः । स तौरयाण उप याहि यज्ञं मरुद्भिरिन्द्र सखिभिः सजोषाः । इत्यपि निगमो भवति । अह्रयाणोऽह्रीतयानः । अनुष्ठुया कृणुह्यह्रयाणः । इत्यपि निगमो भवति । हरयाणो हरमाणयानः । रजतं हरयाणे । इत्यपि निगमो भवति । य आरितः कर्मणिकर्मणि स्थिरः । प्रत्यृतः स्तोमान् । व्रन्दी वन्दतेर्मृदूभावकर्मणः

5.16

नि यद्वृणक्षि श्वसनस्य मूर्धनि शुष्णस्य चिद्वन्दिनो रोरुव॒द्वना । निवृणक्षि यच्छ्वसनस्य मूर्धनि शब्दकारिणः । शुष्णस्यादित्यस्य च शोषयितू । रोरूयमाणो वनानीति वा । वधेनेति वा । अव्रदन्त वीळिता । इत्यपि निगमो भवति । वीळयतिश्च व्रीळयतिश्च संस्तम्भकर्माणौ । पूर्वेण संप्रयुज्येते । निष्षपी स्त्रीकामो भवति । विनिर्गतसपः । सपः सपतेः स्पृशतिकर्मणः । मा नो मघेव निष्षपी परा दाः । स यथा धनानि विनाशयति मा नस्त्वं तथा परादाः । तूर्णाशमुदकं भवति । तूर्णमश्नुते । तूर्णाशं न गिरेरधि । इत्यपि निगमो भवति । क्षुम्पमहिच्छत्रकं भवति । यत् क्षुभ्यते

5.17

कदा मर्तमराधसं पदा क्षुम्प॑मिव स्फुरत् । कदा नः शुश्रवद्गिर इन्द्रो अङ्ग ॥ कदा मर्तमनाराधयन्तं पादेन क्षुम्पमिवावस्फुरिष्यति । कदा नः श्रोष्यति च गिर इन्द्रो अङ्ग । अङ्गेति क्षिप्रनाम । अङ्कितमेवाञ्चितं भवति । निचुम्पुणः सोमः । निचान्तपृणः । निचमनेन प्रीणाति

kadā martamarādhasaṃ padā kṣumpamiva sphurat | kadā naḥ śuśravadgira indro aṅga || kadā martamanārādhayantaṃ pādena kṣumpamivāvasphuriṣyati | kadā naḥ śroṣyati ca gira indro aṅga | aṅgeti kṣipranāma | aṅkitamevāñcitaṃ bhavati | nicumpuṇaḥ somaḥ | nicāntapṛṇaḥ | nicamanena prīṇāti

5.18

पत्नीवन्तः सुता इम उशन्तो यन्ति वीतये । अपां जग्मिर्निचुम्पुणः ॥ पत्नीवन्तः सुता इमेऽद्भिः सोमाः कामयमाना यन्ति वीतये पानायापाम् । गन्ता निचुम्पुणः । समुद्रोऽपि निचुंपुण उच्यते । निचमनेन पूर्यते । अवभृथोऽपि निचुंपुण उच्यते । नीचैरस्मिन् क्वणन्ति । नीचैर्दधतीति वा । अवभृथ निचुम्पुणः । इत्यपि निगमो भवति । निचुंपुण निचुंकुणेति च । पदिर्गन्तुर्भवति । यत्पद्यते

patnīvantaḥ sutā ima uśanto yanti vītaye | apāṃ jagmirnicumpuṇaḥ || patnīvantaḥ sutā ime'dbhiḥ somāḥ kāmayamānā yanti vītaye pānāyāpām | gantā nicumpuṇaḥ | samudro'pi nicuṃpuṇa ucyate | nicamanena pūryate | avabhṛtho'pi nicuṃpuṇa ucyate | nīcairasmin kvaṇanti | nīcairdadhatīti vā | avabhṛtha nicumpuṇaḥ | ityapi nigamo bhavati | nicuṃpuṇa nicuṃkuṇeti ca | padirganturbhavati | yatpadyate

5.19

सुगुरीसत्सुहिरण्यः स्वश्वो बृहदस्मै वय॒ इन्द्रो दधाति । यस्त्वा यन्तं वसुना प्रातरित्वो मुक्षीजयेव पदिमुत्सिनाति ॥ सुगुर्भवति । सुहिरण्यः । स्वश्वः । महच्चास्मै वय इन्द्रो दधाति यस्त्वा यन्तमन्नेन । प्रातरागामिन्नतिथे । मुक्षीजयेव पदिमुत्सिनाति कुमारः । मुक्षीजा मोचनाच्च । शयनाच्च । ततनाच्च । पादुः पद्यतेः । आविः स्वः कृणुते गूहते बुसं स पादुरस्य निर्णिजो न मुच्यते । आविष्कुरुते भासमादित्यः । गूहते बुसम् । बुसमित्युदकनाम । ब्रवीतेः शब्दकर्मणः । भ्रंशतेर्वा । यद्वर्षन्पातयत्युदकं रश्मिभिस्तत्प्रत्यादत्ते

sugurīsatsuhiraṇyaḥ svaśvo bṛhadasmai vaya indro dadhāti | yastvā yantaṃ vasunā prātaritvo mukṣījayeva padimutsināti || sugurbhavati | suhiraṇyaḥ | svaśvaḥ | mahaccāsmai vaya indro dadhāti yastvā yantamannena | prātarāgāminnatithe | mukṣījayeva padimutsināti kumāraḥ | mukṣījā mocanācca | śayanācca | tatanācca | pāduḥ padyateḥ | āviḥ svaḥ kṛṇute gūhate busaṃ sa pādurasya nirṇijo na mucyate | āviṣkurute bhāsamādityaḥ | gūhate busam | busamityudakanāma | bravīteḥ śabdakarmaṇaḥ | bhraṃśatervā | yadvarṣanpātayatyudakaṃ raśmibhistatpratyādatte

5.20

वृकश्चन्द्रमा भवति । विवृतज्योतिष्को वा । विकृतज्योतिष्को वा । विक्रान्तज्योतिष्को वा

vṛkaścandramā bhavati | vivṛtajyotiṣko vā | vikṛtajyotiṣko vā | vikrāntajyotiṣko vā

5.21

अरुणो मासकृद्वृकः प॒था यन्तं ददर्श हि । उज्जिहीते निचाय्या तष्टेव पृष्ठ्यामयी वित्तं मे अस्य रोदसी ॥ अरुण आरोचनः । मासकृन्मासानां चार्धमासानां च कर्ता भवति चन्द्रमाः । वृकः पथा यन्तं ददर्श नक्षत्रगणम् । अभिजिहीते निचाय्य येन येन योक्ष्यमाणो भवति चन्द्रमाः । तक्ष्णुवन्निव पृष्ठरोगी । जानीतं मेऽस्य द्यावापृथिव्याविति । आदित्योऽपि वृक उच्यते । यदा वृङ्क्ते ।। अजोहवीदश्विना वर्तिका वामास्नो यत्सीममुञ्चतं वृकस्य । आह्वयदुषा अश्विनावादित्येनाभिग्रस्ता । तामश्विनौ प्रमुमुचतुः । इत्याख्यानम् । श्वापि वृक उच्यते । विकर्तनात् । वृकश्चिदस्य वारण उरामथिः । उरणमथिः । उरण ऊर्णावान्भवति । ऊर्णा पुनर्वृणोतेः । ऊर्णोतेर्वा । वृद्धवाशिन्यपि वृक्युच्यते । शतं मेषान्वृक्ये चक्षदानमृज्राश्वं तं पितान्धं चकार । इत्यपि निगमो भवति । जोषवाकं इत्यविज्ञातनामधेयम् । जोषयितव्यं भवति

aruṇo māsakṛdvṛkaḥ pathā yantaṃ dadarśa hi | ujjihīte nicāyyā taṣṭeva pṛṣṭhyāmayī vittaṃ me asya rodasī || aruṇa ārocanaḥ | māsakṛnmāsānāṃ cārdhamāsānāṃ ca kartā bhavati candramāḥ | vṛkaḥ pathā yantaṃ dadarśa nakṣatragaṇam | abhijihīte nicāyya yena yena yokṣyamāṇo bhavati candramāḥ | takṣṇuvanniva pṛṣṭharogī | jānītaṃ me'sya dyāvāpṛthivyāviti | ādityo'pi vṛka ucyate | yadā vṛṅkte || ajohavīdaśvinā vartikā vāmāsno yatsīmamuñcataṃ vṛkasya | āhvayaduṣā aśvināvādityenābhigrastā | tāmaśvinau pramumucatuḥ | ityākhyānam | śvāpi vṛka ucyate | vikartanāt | vṛkaścidasya vāraṇa urāmathiḥ | uraṇamathiḥ | uraṇa ūrṇāvānbhavati | ūrṇā punarvṛṇoteḥ | ūrṇotervā | vṛddhavāśinyapi vṛkyucyate | śataṃ meṣānvṛkye cakṣadānamṛjrāśvaṃ taṃ pitāndhaṃ cakāra | ityapi nigamo bhavati | joṣavākaṃ ityavijñātanāmadheyam | joṣayitavyaṃ bhavati

5.22

य इन्द्राग्नी सुतेषु वां स्तवत्तेष्वृतावृधा । जोषवाकं वदतः पज्रहोषिणा न देवा भसथश्चन ॥ य इन्द्राग्नी सुतेषु वां सोमेषु स्तौति तस्याश्नीथः । अथ योऽयं जोषवाकं वदति विजंजपः प्रार्जितहोषिणौ न देवौ तस्याश्नीथः । कृत्तिः कृन्ततेः । यशो वा । अन्नं वा । महीव कृत्तिः शरणा त इन्द्र । सुमहत्त इन्द्र शरणमन्तरिक्षे कृत्तिरिवेति । इयमपीतरा कृत्तिरेतस्मादेव । सूत्रमयी । उपमार्थे वा । कृत्तिवासाः पिनाकहस्तो अवततधन्वा । कृत्तिं वसान आचर पिनाकं बिभ्रदागहि । इत्यपि निगमो भवति । श्वघ्नी कितवो भवति । स्वं हन्ति । स्वं पुनराश्रितं भवति । कृतं न श्वघ्नी वि चिनोति देवने । कृतमिव श्वघ्नी विचिनोति देवने । कितवः किं तवास्तीति शब्दानुकृतिः । कृतवान्वा । आशीर्नामकः । सममिति परिग्रहार्थीयम् । सर्वनामानुदात्तम्

ya indrāgnī suteṣu vāṃ stavatteṣvṛtāvṛdhā | joṣavākaṃ vadataḥ pajrahoṣiṇā na devā bhasathaścana || ya indrāgnī suteṣu vāṃ someṣu stauti tasyāśnīthaḥ | atha yo'yaṃ joṣavākaṃ vadati vijaṃjapaḥ prārjitahoṣiṇau na devau tasyāśnīthaḥ | kṛttiḥ kṛntateḥ | yaśo vā | annaṃ vā | mahīva kṛttiḥ śaraṇā ta indra | sumahatta indra śaraṇamantarikṣe kṛttiriveti | iyamapītarā kṛttiretasmādeva | sūtramayī | upamārthe vā | kṛttivāsāḥ pinākahasto avatatadhanvā | kṛttiṃ vasāna ācara pinākaṃ bibhradāgahi | ityapi nigamo bhavati | śvaghnī kitavo bhavati | svaṃ hanti | svaṃ punarāśritaṃ bhavati | kṛtaṃ na śvaghnī vi cinoti devane | kṛtamiva śvaghnī vicinoti devane | kitavaḥ kiṃ tavāstīti śabdānukṛtiḥ | kṛtavānvā | āśīrnāmakaḥ | samamiti parigrahārthīyam | sarvanāmānudāttam

5.23

मा नः समस्य दूढ्य १: परिद्वेषसो अंहतिः । ऊर्मिर्न नावमा वधीत् ॥ मा नः सर्वस्य दुर्धियः पापधियः सर्वतो द्वेषसो अंहतिः । ऊर्मिरिव नावमावधीत् । ऊर्मिरूर्णोतेः । नौः प्रणोत्तव्या भवति । नमतेर्वा । तत्कथमनुदात्तप्रकृतिनाम स्यात् । दृष्टव्ययं तु भवति । उतो समस्मिन्ना शिशीहि नो वसो । इति सप्तम्याम् । शिशीतिर्दानकर्मा । उरुष्या णो अघाय॒तः समस्मात् । इति पञ्चम्याम् । उरुष्यतिरकर्मकः । अथापि प्रथमा बहुवचने । नभ॑न्तामन्य॒के समे

mā naḥ samasya dūḍhya 1: paridveṣaso aṃhatiḥ | ūrmirna nāvamā vadhīt || mā naḥ sarvasya durdhiyaḥ pāpadhiyaḥ sarvato dveṣaso aṃhatiḥ | ūrmiriva nāvamāvadhīt | ūrmirūrṇoteḥ | nauḥ praṇottavyā bhavati | namatervā | tatkathamanudāttaprakṛtināma syāt | dṛṣṭavyayaṃ tu bhavati | uto samasminnā śiśīhi no vaso | iti saptamyām | śiśītirdānakarmā | uruṣyā ṇo aghāyataḥ samasmāt | iti pañcamyām | uruṣyatirakarmakaḥ | athāpi prathamā bahuvacane | nabhantāmanyake same

5.24

हविषा जारो अपां पिपर्ति पपुरिर्नरा । पिता कुटस्य चर्षणिः ॥ हविषापां जरयिता । पिपर्ति पपुरिरिति पृणातिनिगमौ वा । प्रीणातिनिगमौ वा । पिता कृतस्य कर्मणश्चायितादित्यः । शम्ब इति वज्रनाम । शमयतेर्वा । शातयतेर्वा । उग्रो यः शम्बः पुरुहूत तेन । इत्यपि निगमो भवति । केपयः कपूया भवन्ति । कपूयमिति । पुनाति कर्म कुत्सितम् । दुष्पूयं भवति

haviṣā jāro apāṃ piparti papurirnarā | pitā kuṭasya carṣaṇiḥ || haviṣāpāṃ jarayitā | piparti papuririti pṛṇātinigamau vā | prīṇātinigamau vā | pitā kṛtasya karmaṇaścāyitādityaḥ | śamba iti vajranāma | śamayatervā | śātayatervā | ugro yaḥ śambaḥ puruhūta tena | ityapi nigamo bhavati | kepayaḥ kapūyā bhavanti | kapūyamiti | punāti karma kutsitam | duṣpūyaṃ bhavati

5.25

पृथक्प्राय॑न्प्रथमा देवहूतयोऽकृण्वत श्रवस्या॑नि दुष्टरा ।। न ये शेकुर्यज्ञियां नावमारुहमीर्मैव ते न्यविशन्त केप॑यः ॥ पृथक्प्रायन् । पृथक् प्रथतेः । प्रथमा देवहूतयः । ये देवानाह्वन्त । अकुर्वत श्रवणीयानि यशांसि । दुरनुकराण्यन्यैः । येऽशक्नुवन् यज्ञियां नावमारोढुम् । अथ ये नाशक्नुवन् यज्ञियां नावमारोढुम् । ईर्मैव ते न्यविशन्त । इहैव ते न्यविशन्त । ऋणे हैव ते न्यविशन्त । अस्मिन्नेव लोक इति वा । ईर्म इति बाहुनाम । समीरिततरो भवति । एता विश्वा सवना तूतुमाकृषे स्वयं सूनो सहसो यानि दधिषे । एतानि सर्वाणि स्थानानि तूर्णमुपाकुरुषे । स्वयं बलस्य पुत्र यानि धत्स्व । अंसत्रमंहसस्त्राणम् । धनुर्वा । कवचं वा । कवचं कु अंचितं भवति । कांचितं भवति । कायेऽञ्चितं भवतीति वा

pṛthakprāyanprathamā devahūtayo'kṛṇvata śravasyāni duṣṭarā || na ye śekuryajñiyāṃ nāvamāruhamīrmaiva te nyaviśanta kepayaḥ || pṛthakprāyan | pṛthak prathateḥ | prathamā devahūtayaḥ | ye devānāhvanta | akurvata śravaṇīyāni yaśāṃsi | duranukarāṇyanyaiḥ | ye'śaknuvan yajñiyāṃ nāvamāroḍhum | atha ye nāśaknuvan yajñiyāṃ nāvamāroḍhum | īrmaiva te nyaviśanta | ihaiva te nyaviśanta | ṛṇe haiva te nyaviśanta | asminneva loka iti vā | īrma iti bāhunāma | samīritataro bhavati | etā viśvā savanā tūtumākṛṣe svayaṃ sūno sahaso yāni dadhiṣe | etāni sarvāṇi sthānāni tūrṇamupākuruṣe | svayaṃ balasya putra yāni dhatsva | aṃsatramaṃhasastrāṇam | dhanurvā | kavacaṃ vā | kavacaṃ ku aṃcitaṃ bhavati | kāṃcitaṃ bhavati | kāye'ñcitaṃ bhavatīti vā

5.26

प्रीणीताश्वान्हितं जयाथ स्वस्तिवाहं रथमित्कृणुध्वम् । द्रोणाहावमवतमश्चक्रमसंत्रकोशं सिञ्चता नृपाणम् ॥ प्रीणीताश्वान्त्सुहितं जयथ । जयनं वो हितमस्तु । स्वस्तिवाहनं रथं कुरुध्वम् । द्रोणाहावम् । द्रोणं द्रुममयं भवति । आहाव आह्वानात् । आवह आवहनात् । अवतोऽवातितो महान्भवति । अश्मचक्रमशनचक्रमसनचक्रमिति वा । अंसत्रकोशम् । अंसत्राणि वः कोशस्थानीयानि सन्तु । कोशः कुष्णातेः । विकुषितो भवति । अयमपीतरः कोश एतत्सादेव । सञ्चय आचितमात्रो महान्भवति । सिंचत नृपाणं नरपाणम् । कूपकर्मणा संग्राममुपमिमीते । काकुदं ताल्वित्याचक्षते । जिह्वा कोकुवा । साऽस्मिन्धीयते । जिह्वा कोकुवा । कोकूयमाना वर्णान्नुदतीति वा । कोकूयतेर्वा स्याच्छब्दकर्मणः । जिह्वा जोहुवा । तालु तरतेः । तीर्णतममङ्गम् । लततेर्वा स्याद् विपरीतात् । यथा तलम् । लतेत्यविपर्ययः

prīṇītāśvānhitaṃ jayātha svastivāhaṃ rathamitkṛṇudhvam | droṇāhāvamavatamaścakramasaṃtrakośaṃ siñcatā nṛpāṇam || prīṇītāśvāntsuhitaṃ jayatha | jayanaṃ vo hitamastu | svastivāhanaṃ rathaṃ kurudhvam | droṇāhāvam | droṇaṃ drumamayaṃ bhavati | āhāva āhvānāt | āvaha āvahanāt | avato'vātito mahānbhavati | aśmacakramaśanacakramasanacakramiti vā | aṃsatrakośam | aṃsatrāṇi vaḥ kośasthānīyāni santu | kośaḥ kuṣṇāteḥ | vikuṣito bhavati | ayamapītaraḥ kośa etatsādeva | sañcaya ācitamātro mahānbhavati | siṃcata nṛpāṇaṃ narapāṇam | kūpakarmaṇā saṃgrāmamupamimīte | kākudaṃ tālvityācakṣate | jihvā kokuvā | sā'smindhīyate | jihvā kokuvā | kokūyamānā varṇānnudatīti vā | kokūyatervā syācchabdakarmaṇaḥ | jihvā johuvā | tālu tarateḥ | tīrṇatamamaṅgam | latatervā syād viparītāt | yathā talam | latetyaviparyayaḥ

5.27

सुदेवो असि वरुण यस्य॑ ते सप्त सिन्धवः । अनुक्षरन्ति काकुदं सूर्म्यं सुषिरामिव ॥ सुदेवस्त्वं कल्याणदानः । यस्य तव देव सप्त सिन्धवः प्राणायानुक्षरन्ति काकुदम् । सूर्म्यं सुषिरामिवेति । अपि निगमो भवति सुदेवस्त्वं कल्याणदेवः । कमनीयदेवो वा भवसि वरुण । यस्य ते सप्तसिंधवः । सिंधुः स्रवणात् । यस्य ते सप्त स्रोतांसि । तानि ते काकुदमनुक्षरन्ति । सूर्मिः कल्याणोर्मिः । स्रोतः सुषिरमनु यथा । बीरिटं तैटीकिरन्तरिक्षमेवमाह पूर्वं वयतेः । उत्तरमिरतेः । वयांसीरन्त्यस्मिन् । भांसि वा । तदेतस्यामृच्युदाहरन्ति । अपि निगमो भवति

sudevo asi varuṇa yasya te sapta sindhavaḥ | anukṣaranti kākudaṃ sūrmyaṃ suṣirāmiva || sudevastvaṃ kalyāṇadānaḥ | yasya tava deva sapta sindhavaḥ prāṇāyānukṣaranti kākudam | sūrmyaṃ suṣirāmiveti | api nigamo bhavati sudevastvaṃ kalyāṇadevaḥ | kamanīyadevo vā bhavasi varuṇa | yasya te saptasiṃdhavaḥ | siṃdhuḥ sravaṇāt | yasya te sapta srotāṃsi | tāni te kākudamanukṣaranti | sūrmiḥ kalyāṇormiḥ | srotaḥ suṣiramanu yathā | bīriṭaṃ taiṭīkirantarikṣamevamāha pūrvaṃ vayateḥ | uttaramirateḥ | vayāṃsīrantyasmin | bhāṃsi vā | tadetasyāmṛcyudāharanti | api nigamo bhavati

5.28

प्र वावृजे सुप्रया बर्हिरेषामा विश्पतीव बीरिट इयाते । विशामक्तोरुषसः पूर्वहूतौ वायुः पूषा स्वस्तये नियुत्वान् ॥ प्रवृज्यते सुप्रायणं बर्हिरेषाम् । एयाते सर्वस्य पातारौ वा पालयितारौ वा । बीरिटमन्तरिक्षम । भियो वा भासो वा ततिः । अपि वोपमार्थे स्यात् । सर्वपती इव राजानौ । बीरिटे गणे मनुष्याणाम् । रात्र्या विवासे पूर्वस्यामभिहूतौ । वायुश्च नियुत्वात् । पूषा च स्वस्त्ययनाय । नियुत्वान्नियुतोऽस्याश्वाः । नियुतो नियमनाद्वा । नियोजनाद्वा । अच्छाभेराप्तुमिति शाकपूणिः । परीं सीमिति व्याख्यातम् । एनमेनामस्या अस्येत्येतेन व्याख्यातम् । सृणिरङ्कुशो भवति सरणात् । अङ्कुशोऽञ्चतेः । आकुचितो भवतीति वा । नेदीय इत्सृण्यः पक्वमेयात् । इत्यपि निगमो भवति । अन्तिकतममंकुशादायात् । पक्वमौषधमागच्छत्विति । आगच्छत्विति

pra vāvṛje suprayā barhireṣāmā viśpatīva bīriṭa iyāte | viśāmaktoruṣasaḥ pūrvahūtau vāyuḥ pūṣā svastaye niyutvān || pravṛjyate suprāyaṇaṃ barhireṣām | eyāte sarvasya pātārau vā pālayitārau vā | bīriṭamantarikṣama | bhiyo vā bhāso vā tatiḥ | api vopamārthe syāt | sarvapatī iva rājānau | bīriṭe gaṇe manuṣyāṇām | rātryā vivāse pūrvasyāmabhihūtau | vāyuśca niyutvāt | pūṣā ca svastyayanāya | niyutvānniyuto'syāśvāḥ | niyuto niyamanādvā | niyojanādvā | acchābherāptumiti śākapūṇiḥ | parīṃ sīmiti vyākhyātam | enamenāmasyā asyetyetena vyākhyātam | sṛṇiraṅkuśo bhavati saraṇāt | aṅkuśo'ñcateḥ | ākucito bhavatīti vā | nedīya itsṛṇyaḥ pakvameyāt | ityapi nigamo bhavati | antikatamamaṃkuśādāyāt | pakvamauṣadhamāgacchatviti | āgacchatviti

अथ प्रथमोऽध्यायः

1.1

समाम्नायः समाम्नातः । स व्याख्यातव्यः । तमिमं समाम्नायं निघण्टव इत्याचक्षते । निघण्टवः कस्मात् । निगमा इमे भवन्ति । छन्दोभ्यः समाहृत्य समाहृत्य समाम्नाताः । ते निगन्तव एव सन्तो निगमनान्निघण्टव उच्यन्त इत्यौपमन्यवः । अपि वा हननादेव स्युः । समाहता भवन्ति । यद्वा समाहृता भवन्ति । तद् यानि चत्वारि पदजातानि नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च तानीमानि भवन्ति । तत्रैतन्नामाख्यातयोर्लक्षणं प्रदिशन्ति । भावप्रधानमाख्यातम् । सत्त्वप्रधानानि नामानि । तद् यत्रोभे भावप्रधाने भवतः पूर्वापरीभूतं भावमाख्यातेनाचष्टे । व्रजति पचतीति । उपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तं मूर्तं सत्त्वभूतं सत्त्वनामभिः । व्रज्या पक्तिरिति । अद इति सत्त्वानामुपदेशः । गौरश्वः पुरुषो हस्तीति । भवतीति भावस्य । आस्ते शेते व्रजति तिष्ठतीति । इन्द्रियनित्यं वचनमौदुम्बरायणः

1.2

तत्र चतुष्ट्वं नोपपद्यते । अयुगपदुत्पन्नानां वा शब्दानामितरेतरोपदेशः । शास्त्रकृतो योगश्च । व्याप्तिमत्त्वात्तु शब्दस्याणीयस्त्वाच्च शब्देन संज्ञाकरणं व्यवहारार्थं लोके । तेषां मनुष्यवद् देवताभिधानम् । पुरुषविद्यानित्यत्वात् कर्मसंपत्तिर्मन्त्रो वेदे । षड्भावविकारा भवन्तीति वार्ष्यायणिः । जायतेऽस्ति विपरिणमते वर्धतेऽपक्षीयते विनश्यतीति । जायत इति पूर्वभावस्यादिमाचष्टे । नापरभावमाचष्टे न प्रतिषेधति । अस्तीत्युत्पन्नस्य सत्त्वस्यावधारणम् । विपरिणमत इत्यप्रच्यवमानस्य तत्त्वाद् विकारम् । वर्धत इति स्वाङ्गाभ्युच्चयम् । सांयौगिकानां वार्थानाम् । वर्धते विजयेनेति वा । वर्धते शरीरेणेति वा । अपक्षीयत इत्येतेनैव व्याख्यातः प्रतिलोमम् । विनश्यतीत्यपरभावस्यादिमाचष्टे । न पूर्वभावमाचष्टे न प्रतिषेधति

1.3

अतोऽन्ये भावविकारा एतेषामेव विकारा भवन्तीति ह स्माह । ते यथावचनमभ्यूहितव्याः । न निर्बद्धा उपसर्गा अर्थान्निराहुरिति शाकटायनः । नामाख्यातयोस्तु कर्मोपसंयोगद्योतका भवन्ति । उच्चावचाः पदार्था भवन्तीति गार्ग्यः । तद् य एषु पदार्थः प्राहुरिमे तं नामाख्यातयोरर्थविकरणम् । आ इत्यर्वागर्थे । प्र परा इत्येतस्य प्रातिलोम्यम् । अभि इत्याभिमुख्यम् । प्रति इत्येतस्य प्रातिलोम्यम् । अति सु इत्यभिपूजितार्थे । निर् दुर् इत्येतयोः प्रातिलोम्यम् । नि अव इति विनिग्रहार्थीया । उद् इत्येतयोः प्रातिलोम्यम् । सम् इत्येकीभावम् । वि अप इत्येतस्य प्रातिलोम्यम् । अनु इति सादृश्यापरभावम् । अपि इति संसर्गम् । उप इत्युपजनम् । परि इति सर्वतोभावम् । अधि इत्युपरिभावमैश्वर्यं वा । एवमुच्चावचानर्थान्प्राहुः । त उपेक्षितव्याः

1.4

अथ निपाता उच्चावचेष्वर्थेषु निपतन्ति । अप्युपमार्थे । अपि कर्मोपसंग्रहार्थे । अपि पदपूरणाः । तेषामेते चत्वार उपमार्थे भवन्ति । इवेति भाषायां च । अन्वध्यायं च । अग्निरिव । इन्द्र इव । इति । नेति प्रतिषेधार्थीयो भाषायाम् । उभयमन्वध्यायम् । नेन्द्रं देवममंसत । इति प्रतिषेधार्थीयः । पुरस्तादुपाचारस्तस्य यत्प्रतिषेधति । दुर्मदासो न सुरायाम् । इत्युपमार्थीयः । उपरिष्टादुपाचारस्तस्य येनोपमिमीते । चिदित्येषोऽनेककर्मा । आचार्यश्चिदिदं ब्रूयात् । इति पूजायाम् । आचार्यः कस्मादाचार्य आचारं ग्राहयति । आचिनोत्यर्थान् । आचिनोति बुद्धिमिति वा । दधिचित् । इत्युपमार्थे । कुल्माषांश्चिदाहर । इत्यवकुत्सिते । कुल्माषाः कुलेषु सीदन्ति। नु इत्येषोऽनेककर्मा । इदं नु करिष्यति । इति हेत्वपदेशे । कथं नु करिष्यति । इत्यनुपृष्टे। नन्वेतदकार्षीत् । इति च । अथाप्युपमार्थे भवति । वृक्षस्य॒ नु ते पुरुहूत वयाः । वृक्षस्येव ते पुरुहूत शाखाः । वयाः शाखा वेतेः । वातायना भवन्ति । शाखाः खशयाः । शक्नोतेर्वा । अथ यस्यागमादर्थपृथक्त्वमह विज्ञायते न त्वौद्देशिकमिव विर्ग्रहेण पृथक्त्वात्स कर्मोपसंग्रहः । चेति समुच्चयार्थ उभाभ्यां संप्रयुज्यते । अहं च त्वं च वृत्रहन् । इति । एतस्मिन्नेवार्थे । देवेभ्यश्च पितृभ्य आ । इत्याकारः । वेति विचारणार्थे । हन्ताहं पृथिवीमिमां न दधानीह वेह वा । इति । अथापि समुच्चयार्थे भवति

1.5

वायुर्वा त्वा मनुर्वा त्वा । इति । अह इति च ह इति च विनिग्रहार्थीया । पूर्वेण संप्रयुज्येते । अयमहेदं करोत्वयमिदम् । इदं ह करिष्यतीदं न करिष्यतीति । अथाप्युकार एतस्मिन्नेवार्थ उत्तरेण । मृषेमे वदन्ति सत्यमु ते वदन्तीति । अथापि पदपूरणः । इदमु । तदु । हीत्येषोऽनेककर्मा । इदं हि करिष्यति । इति हेत्वपदेशे । कथं हि करिष्यति । इत्यनुपृष्टे । कथं हि व्याकरिष्यति । इत्यसूयायाम् । किलेति विद्याप्रकर्षे । एवं किलेति । अथापि न ननु इत्येताभ्यां संप्रयुज्यतेऽनुपृष्टे । न किलैवम् । ननु किलैवम् । मेति प्रतिषेधे । मा कार्षीः । मा हार्षीरिति च । खल्विति च । खलु कृत्वा । खलु कृतम् । अथापि पदपूरणः । एवं खलु तद् बभूवेति । शश्वदिति विचिकित्सार्थीयो भाषायाम् । शश्वदेवम् । इत्यनुपृष्टे । एवं शश्वत् । इत्यस्वयं पृष्टे । नूनमिति विचिकित्सार्थीयो भाषायाम् । उभयमन्वध्यायं विचिकित्सार्थीयश्च पदपूरणश्च । अगस्त्य इन्द्राय हविर्निरूप्य मरुद्भ्यः संप्रदित्सांचकार । स इन्द्र एत्य परिदेवयांचक्रे

1.6

न नूनमस्ति नो श्वः कस्तद्वेद् यदद्भुतम् । अन्यस्य॑ चित्तम॒भि संचरेण्यमुताधीतं विनश्यति ॥ न नूनमस्त्यद्यतनम् । नो एव श्वस्तनम् । अद्यास्मिन् द्यवि । धुरित्यह्नो नामधेयम् । द्योतत इति सतः । श्व उपाशंसनीयः कालः । ह्यो हीनः कालः । कस्तद्वेद यदद्भुतम् । कस्तद्वेद यदभूतम् । इदमपीतरदद्भुतमभूतमिव । अन्यस्य चित्तम् । अभिसंचरेण्यमभिसंचारि । अन्यो नानेयः । चित्तं चेततेः । उताधीतं विनश्यतीति । अप्याध्यातं विनश्यति आध्यातमभिप्रेतम् । अथापि पदपूरणः

na nūnamasti no śvaḥ kastadved yadadbhutam | anyasya cittamabhi saṃcareṇyamutādhītaṃ vinaśyati || na nūnamastyadyatanam | no eva śvastanam | adyāsmin dyavi | dhurityahno nāmadheyam | dyotata iti sataḥ | śva upāśaṃsanīyaḥ kālaḥ | hyo hīnaḥ kālaḥ | kastadveda yadadbhutam | kastadveda yadabhūtam | idamapītaradadbhutamabhūtamiva | anyasya cittam | abhisaṃcareṇyamabhisaṃcāri | anyo nāneyaḥ | cittaṃ cetateḥ | utādhītaṃ vinaśyatīti | apyādhyātaṃ vinaśyati ādhyātamabhipretam | athāpi padapūraṇaḥ

1.7

नूनं सा ते प्रति वरं जरित्रे दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी । शिक्षा स्तोतृभ्यो माति धग्भगो नो बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥ सा ते प्रतिदुग्धां वरं जरित्रे । वरो वरयितव्यो भवति । जरिता गरिता । दक्षिणा मघोनी मघवती । मघमिति धननामधेयम् । मंहतेर्दानकर्मणः । दक्षिणा दक्षतेः समर्धयतिकर्मणः । व्यृद्धं समर्धयतीति । अपि वा प्रदक्षिणागमनात् । दिशमभिप्रेत्य । दिग्घस्तप्रकृतिर्दक्षिणो हस्तः । दक्षतेरुत्साहकर्मणः । दाशतेर्वा स्याद् दानकर्मणः । हस्तो हन्तेः । प्राशुर्हनने । देहि स्तोतृभ्यः कामान् । मास्मानतिदंहीः । मास्मानतिहाय दाः । भगो नोऽस्तु । बृहद्वदेम स्वे वेदने । भगो भजतेः । बृहदिति महतो नामधेयम् । परिवृह्ळं भवति । वीरवन्तः कल्याणवीरा वा । वीरो वीरयत्यमित्रान् । वेतेर्वा स्याद्गतिकर्मणः वीरयतेर्वा । सीमिति परिग्रहार्थीयो वा पदपूरणो वा । प्र सीमादित्यो असृजत् । प्रासृजदिति वा । प्रासृजत् सर्वत इति वा । वि सीमतः सुरुचो वेन आवः । इति च । व्यवृणोत् सर्वत आदित्यः । सुरुच आदित्यरश्मयः । सुरोचनात् । अपि वा सीमेत्येतदनर्थकमुपबन्धमाददीत पंचमीकर्माणम् । सीम्नः सीमतः सीमातो मर्यादातः । सीमा मर्यादा । विषीव्यति देशाविति । त्व इति विनिग्रहार्थीयम् । सर्वनामानुदात्तम् । अर्धनामेत्येके

nūnaṃ sā te prati varaṃ jaritre duhīyadindra dakṣiṇā maghonī | śikṣā stotṛbhyo māti dhagbhago no bṛhadvadema vidathe suvīrāḥ || sā te pratidugdhāṃ varaṃ jaritre | varo varayitavyo bhavati | jaritā garitā | dakṣiṇā maghonī maghavatī | maghamiti dhananāmadheyam | maṃhaterdānakarmaṇaḥ | dakṣiṇā dakṣateḥ samardhayatikarmaṇaḥ | vyṛddhaṃ samardhayatīti | api vā pradakṣiṇāgamanāt | diśamabhipretya | digghastaprakṛtirdakṣiṇo hastaḥ | dakṣaterutsāhakarmaṇaḥ | dāśatervā syād dānakarmaṇaḥ | hasto hanteḥ | prāśurhanane | dehi stotṛbhyaḥ kāmān | māsmānatidaṃhīḥ | māsmānatihāya dāḥ | bhago no'stu | bṛhadvadema sve vedane | bhago bhajateḥ | bṛhaditi mahato nāmadheyam | parivṛhḷaṃ bhavati | vīravantaḥ kalyāṇavīrā vā | vīro vīrayatyamitrān | vetervā syādgatikarmaṇaḥ vīrayatervā | sīmiti parigrahārthīyo vā padapūraṇo vā | pra sīmādityo asṛjat | prāsṛjaditi vā | prāsṛjat sarvata iti vā | vi sīmataḥ suruco vena āvaḥ | iti ca | vyavṛṇot sarvata ādityaḥ | suruca ādityaraśmayaḥ | surocanāt | api vā sīmetyetadanarthakamupabandhamādadīta paṃcamīkarmāṇam | sīmnaḥ sīmataḥ sīmāto maryādātaḥ | sīmā maryādā | viṣīvyati deśāviti | tva iti vinigrahārthīyam | sarvanāmānudāttam | ardhanāmetyeke

1.8

ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान्गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां य॒ज्ञस्य मात्रां वि मिमीत उ त्वः ॥ इत्यृत्विक्कर्मणां विनियोगमाचष्टे । ऋचामेकः पोषमास्ते पुपुष्वान् । होता । ऋगर्चनी । गायत्रमेको गायति शक्वरीषु । उद्गाता । गायत्रं गायतेः स्तुतिकर्मणः । शक्वर्य ऋचः । शक्नोतेः । तद् यदाभिर्वृत्रमशकद्धन्तुं तच्छक्वरीणां शक्वरीत्वम् । इति विज्ञायते । ब्रह्मैको जाते जाते विद्यां वदति । ब्रह्मा । सर्वविद्यः । सर्वं वेदितुमर्हति । ब्रह्मा परिवृह्ळः श्रुततः । ब्रह्म परिवृह्ळं सर्वतः । यज्ञस्य मात्रां विमिमीत एकः । अध्वर्युः । अध्वर्युरध्वरयुः । अध्वरं युनक्ति । अध्वरस्य नेता । अध्वरं कामयत इति वा । अपि वाधीयाने युरुपबन्धः । अध्वर इति यज्ञनाम । ध्वरतिर्हिँसाकर्मा । तत्प्रतिषेधः । निपात इत्येके । तत्कथमनुदात्तप्रकृति नाम स्यात् । दृष्टव्ययं तु भवति । उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुः । इति द्वितीयायाम् । उतो त्वस्मै तन्वं १ वि सस्रे । इति चतुर्थ्याम् । अथापि प्रथमाबहुवचने

ṛcāṃ tvaḥ poṣamāste pupuṣvāngāyatraṃ tvo gāyati śakvarīṣu | brahmā tvo vadati jātavidyāṃ yajñasya mātrāṃ vi mimīta u tvaḥ || ityṛtvikkarmaṇāṃ viniyogamācaṣṭe | ṛcāmekaḥ poṣamāste pupuṣvān | hotā | ṛgarcanī | gāyatrameko gāyati śakvarīṣu | udgātā | gāyatraṃ gāyateḥ stutikarmaṇaḥ | śakvarya ṛcaḥ | śaknoteḥ | tad yadābhirvṛtramaśakaddhantuṃ tacchakvarīṇāṃ śakvarītvam | iti vijñāyate | brahmaiko jāte jāte vidyāṃ vadati | brahmā | sarvavidyaḥ | sarvaṃ veditumarhati | brahmā parivṛhḷaḥ śrutataḥ | brahma parivṛhḷaṃ sarvataḥ | yajñasya mātrāṃ vimimīta ekaḥ | adhvaryuḥ | adhvaryuradhvarayuḥ | adhvaraṃ yunakti | adhvarasya netā | adhvaraṃ kāmayata iti vā | api vādhīyāne yurupabandhaḥ | adhvara iti yajñanāma | dhvaratirhim̐sākarmā | tatpratiṣedhaḥ | nipāta ityeke | tatkathamanudāttaprakṛti nāma syāt | dṛṣṭavyayaṃ tu bhavati | uta tvaṃ sakhye sthirapītamāhuḥ | iti dvitīyāyām | uto tvasmai tanvaṃ 1 vi sasre | iti caturthyām | athāpi prathamābahuvacane

1.9

अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । आदघ्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥ अक्षिमन्तः कर्णवन्तः सखायः । अक्षि चष्टेः । अनक्तेरित्याग्रायणः । तस्मादेते व्यक्ततरे इव भवतः । इति ह विज्ञायते । कर्णः कृन्ततेः । निकृत्तद्वारो भवति । ऋच्छतेरित्याग्रायणः । ऋच्छन्तीव खे उदगन्ताम् । इति ह विज्ञायते । मनसां प्रजवेष्वसमा बभूवुः । आस्यदघ्ना अपरे । उपकक्षदघ्ना अपरे । आस्यमस्यतेः । आस्यन्दत एनदन्नमिति वा । दघ्नं दघ्यतेः स्रवतिकर्मणः । दस्यतेर्वा स्यात् । विदस्ततरं भवति । प्रस्नेया हृदा इवैके ददृशिरे । प्रस्नेया स्नानार्हाः । ह्रदो ह्रादतेः शब्दकर्मणः । ह्लादतेर्वा स्याच्छीतीभावकर्मणः । अथापि समुच्चयार्थे भवति । पर्याया इव त्वदाश्विनम् । आश्विनं च पर्यायाश्चेति । अथ ये प्रवृत्तेऽर्थेऽमिताक्षरेषु ग्रन्थेषु वाक्यपूरणा आगच्छन्ति पदपूरणास्ते मिताक्षरेष्वनर्थकाः । कमीमिद्विति

akṣaṇvantaḥ karṇavantaḥ sakhāyo manojaveṣvasamā babhūvuḥ | ādaghnāsa upakakṣāsa u tve hradā iva snātvā u tve dadṛśre || akṣimantaḥ karṇavantaḥ sakhāyaḥ | akṣi caṣṭeḥ | anakterityāgrāyaṇaḥ | tasmādete vyaktatare iva bhavataḥ | iti ha vijñāyate | karṇaḥ kṛntateḥ | nikṛttadvāro bhavati | ṛcchaterityāgrāyaṇaḥ | ṛcchantīva khe udagantām | iti ha vijñāyate | manasāṃ prajaveṣvasamā babhūvuḥ | āsyadaghnā apare | upakakṣadaghnā apare | āsyamasyateḥ | āsyandata enadannamiti vā | daghnaṃ daghyateḥ sravatikarmaṇaḥ | dasyatervā syāt | vidastataraṃ bhavati | prasneyā hṛdā ivaike dadṛśire | prasneyā snānārhāḥ | hrado hrādateḥ śabdakarmaṇaḥ | hlādatervā syācchītībhāvakarmaṇaḥ | athāpi samuccayārthe bhavati | paryāyā iva tvadāśvinam | āśvinaṃ ca paryāyāśceti | atha ye pravṛtte'rthe'mitākṣareṣu grantheṣu vākyapūraṇā āgacchanti padapūraṇāste mitākṣareṣvanarthakāḥ | kamīmidviti

1.10

निष्ट्वक्त्रासश्चिदिन्नरो भूरितोका वृकादिव । बिभ्यस्यन्तो ववाशिरे शिशिरं जीवनाय कम् ॥ शिशिरं जीवनाय । शिशिरं शृणातेः शम्नातेर्वा । एमेनं सृजता सुते । आसृजतैनं सुते । तमिद्वर्धन्तु नो गिरः । तं वर्धयन्तु नो गिरः स्तुतयः । गिरो गृणातेः । अयमु ते सम॑तसि । अयं ते समतसि । इवोऽपि दृश्यते । सु विदुरिव । सु विज्ञायेते इव । अथापि नेत्येष इदित्येतेन संप्रयुज्यते परिभये

niṣṭvaktrāsaścidinnaro bhūritokā vṛkādiva | bibhyasyanto vavāśire śiśiraṃ jīvanāya kam || śiśiraṃ jīvanāya | śiśiraṃ śṛṇāteḥ śamnātervā | emenaṃ sṛjatā sute | āsṛjatainaṃ sute | tamidvardhantu no giraḥ | taṃ vardhayantu no giraḥ stutayaḥ | giro gṛṇāteḥ | ayamu te samatasi | ayaṃ te samatasi | ivo'pi dṛśyate | su viduriva | su vijñāyete iva | athāpi netyeṣa idityetena saṃprayujyate paribhaye

1.11

हविर्भिरेके स्वरितः सचन्ते सुन्वन्त एके सवनेषु सोमा॑न् । शचीर्मदन्त उत दक्षिणाभिर्नेज्जिह्माय॑न्त्यो नरकं पताम । इति नरकं न्यरकं नीचैर्गमनम् । नास्मिन् रमणं स्थानमल्पमप्यस्तीति वा । अथापि न चेत्येष इदित्येतेन संप्रयुज्यतेऽनुपृष्टे । न चेत् सुरां पिबन्तीति । सुरा सुनोतेः । एवमुच्चावचेष्वर्थेषु निपतन्ति । त उपेक्षितव्याः

1.12

इतीमानि चत्वारि पदजातान्यनुक्रान्तानि । नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च । तत्र नामान्याख्यातजानीति शाकटायनो नैरुक्तसमयश्च । न सर्वाणीति गार्ग्यो वैयाकरणानां चैके तद् यत्र स्वरसंस्कारौ समर्थौ प्रादेशिकेन विकारेणान्वितौ स्याताम् । संविज्ञातानि तानि यथा गौरश्वः पुरुषो हस्तीति । अथ चेत् सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युर्यः कश्च तत्कर्म कुर्यात् सर्वं तत् सत्त्वं तथाचक्षीरन् । यः कश्चाध्वानमश्नुवीताश्वः स वचनीयः स्यात् । यत् किञ्चित्तृंद्यात् तृणं तत् । अथापि चेत् सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युर्यावद्भिर्भावैः संप्रयुज्येत तावद्भ्यो नामधेयप्रतिलम्भः स्यात् । तत्रैवं स्थूणा दरशया वा सञ्जनी च स्यात्

itīmāni catvāri padajātānyanukrāntāni | nāmākhyāte copasarganipātāśca | tatra nāmānyākhyātajānīti śākaṭāyano nairuktasamayaśca | na sarvāṇīti gārgyo vaiyākaraṇānāṃ caike tad yatra svarasaṃskārau samarthau prādeśikena vikāreṇānvitau syātām | saṃvijñātāni tāni yathā gauraśvaḥ puruṣo hastīti | atha cet sarvāṇyākhyātajāni nāmāni syuryaḥ kaśca tatkarma kuryāt sarvaṃ tat sattvaṃ tathācakṣīran | yaḥ kaścādhvānamaśnuvītāśvaḥ sa vacanīyaḥ syāt | yat kiñcittṛṃdyāt tṛṇaṃ tat | athāpi cet sarvāṇyākhyātajāni nāmāni syuryāvadbhirbhāvaiḥ saṃprayujyeta tāvadbhyo nāmadheyapratilambhaḥ syāt | tatraivaṃ sthūṇā daraśayā vā sañjanī ca syāt

1.13

अथापि य एषां न्यायवान् कार्मनामिकः संस्कारो यथा चापि प्रतीतार्थानि स्युस्तथैनान्याचक्षीरन् । पुरुषं पुरिशय इत्याचक्षीरन् । अष्टेत्यश्वम् । तर्दनमिति तृणम् । अथापि निष्पन्नेऽभिव्याहारेऽभिविचारयन्ति । प्रथनात्पृथिवीत्याहुः । क एनामप्रथयिष्यत् । किमाधारश्चेति । अथानन्वितेऽर्थेऽप्रादेशिके विकारे पदेभ्यः पदेतरार्धान्त्संचस्कार शाकटायनः । एतेः कारितं च यकारादिं चान्तकरणमस्तेः शुद्धं च सकारादिं च । अथापि सत्त्वपूर्वो भाव इत्याहुः । अपरस्माद्भावात् पूर्वस्य प्रदेशो नोपपद्यत इति । तदेतन्नोपपद्यते

1.14

यथो हि नु वा एतत् तद् यत्र स्वरसंस्कारौ समर्थौ प्रादेशिकेन विकारेणान्वितौ स्यातां सर्वं प्रादेशिकमित्येवं सत्यनुपालम्भ एष भवति । यथो एतद् यः कश्च तत्कर्म कुर्यात् सर्वं तत् सत्त्वं तथाचक्षीरन्निति पश्यामः समानकर्मणां नामधेयप्रतिलम्भमेकेषां नैकेषां यथा तक्षा परिव्राजको जीवनो भूमिज इति । एतेनैवोत्तरः प्रत्युक्तः । यथो एतद् यथा चापि प्रतीतार्थानि स्युस्तथैनान्याचक्षीरन्निति सन्त्यल्पप्रयोगाः कृतोऽप्यैकपदिका यथा व्रततिर्दमूना जाट्य आट्णारो जागरूको दर्विहोमीति ।। यथो एतन्निष्पन्नेऽभिव्याहारेऽभिविचारयन्तीति भवति हि निष्पन्नेऽभिव्याहारे योगपरीष्टिः । प्रथनात्पृथिवीत्याहुः । क एनामप्रथयिष्यत् किमाधारश्चेति । अथ वै दर्शनेन पृथुः । अप्रथिता चेदप्यन्यैः । अथाप्येवं सर्व एव दृष्टप्रवादा उपालभ्यन्ते । यथो एतत्पदेभ्यः पदेतरार्धान्त्संचस्कारेति योऽनन्वितेऽर्थे संचस्कार स तेन गर्यःत् । सैषा पुरुषगर्हा न शास्त्रगर्हा इति । यथो एतदपरस्माद् भावात्पूर्वस्य प्रदेशो नोपपद्यत इति पश्यामः पूर्वोत्पन्नानां सत्त्वानामपरस्माद्भावान्नामधेयप्रतिलम्भमेकेषां नैकेषां यथा बिल्वादो लम्बचूडक इति । बिल्वं भरणाद्वा भेदनाद्वा

yatho hi nu vā etat tad yatra svarasaṃskārau samarthau prādeśikena vikāreṇānvitau syātāṃ sarvaṃ prādeśikamityevaṃ satyanupālambha eṣa bhavati | yatho etad yaḥ kaśca tatkarma kuryāt sarvaṃ tat sattvaṃ tathācakṣīranniti paśyāmaḥ samānakarmaṇāṃ nāmadheyapratilambhamekeṣāṃ naikeṣāṃ yathā takṣā parivrājako jīvano bhūmija iti | etenaivottaraḥ pratyuktaḥ | yatho etad yathā cāpi pratītārthāni syustathainānyācakṣīranniti santyalpaprayogāḥ kṛto'pyaikapadikā yathā vratatirdamūnā jāṭya āṭṇāro jāgarūko darvihomīti || yatho etanniṣpanne'bhivyāhāre'bhivicārayantīti bhavati hi niṣpanne'bhivyāhāre yogaparīṣṭiḥ | prathanātpṛthivītyāhuḥ | ka enāmaprathayiṣyat kimādhāraśceti | atha vai darśanena pṛthuḥ | aprathitā cedapyanyaiḥ | athāpyevaṃ sarva eva dṛṣṭapravādā upālabhyante | yatho etatpadebhyaḥ padetarārdhāntsaṃcaskāreti yo'nanvite'rthe saṃcaskāra sa tena garyaḥt | saiṣā puruṣagarhā na śāstragarhā iti | yatho etadaparasmād bhāvātpūrvasya pradeśo nopapadyata iti paśyāmaḥ pūrvotpannānāṃ sattvānāmaparasmādbhāvānnāmadheyapratilambhamekeṣāṃ naikeṣāṃ yathā bilvādo lambacūḍaka iti | bilvaṃ bharaṇādvā bhedanādvā

1.15

अथापीदमन्तरेण मन्त्रेष्वर्थप्रत्ययो न विद्यते । अर्थमप्रतियतो नात्यन्तं स्वरसंस्कारोद्देशः । तदिदं विद्यास्थानं व्याकरणस्य कार्त्स्न्यम् । स्वार्थसाधकं च । यदि मन्त्रार्थप्रत्ययायानर्थकं भवतीति कौत्सः । अनर्थका हि मन्त्राः । तदेतेनोपेक्षितव्यम् । नियतवाचो युक्तयो नियतानुपूर्व्या भवन्ति । अथापि ब्राह्मणेन रूपसंपन्ना विधीयन्ते । उरु प्रथस्व । इति प्रथयति । प्रोहाणि । इति प्रोहति । अथाप्यनुपपन्नार्था भवन्ति । ओषधे त्राय॑स्वैनम् । स्वधिते मैनं हिंसीः । इत्याह हिंसन् । अथापि विप्रतिषिद्धार्था भवन्ति । एक एव रुद्रोऽवतस्थे न द्वितीयः । असंख्याता सहस्राणि ये रुद्रा अधि भूम्या॑म् । अशत्रुरिन्द्र जज्ञिषे । शतं सेना अजयत् साकमिन्द्रः । इति । अथापि जानन्तं संप्रेष्यति । अग्नये समिध्यमानायानुब्रूहि । इति । अथाप्याहादितिः सर्वमिति । अदितिर्द्यौरदितिरन्तरिक्षम् । इति । तदुपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः । अथाप्यविस्पष्टार्था भवन्ति । अम्य॑क् । यादृश्मिन् । जारयायि । काणुका । इति

1.16

अर्थवन्तः शब्दसामान्यात् । एतद्वै यज्ञस्य समृद्धं यद्रूपसमृद्धं यत्कर्म क्रियमाणमृग्यजुर्वाभिवदति । इति च ब्राह्मणम् । क्रीळन्तौ पुत्रैर्नप्तृभिः । इति । यथो एतन्नियतवाचो युक्तयो नियतानुपूर्व्या भवन्तीति लौकिकेष्वप्येतत् । यथा । इन्द्राग्नी । पितापुत्रौ । इति । यथो एतद् ब्राह्मणेन रूपसंपन्ना विधीयन्त इत्युदितानुवादः स भवति । यथो एतदनुपपन्नार्था भवन्तीत्याम्नायवचनादहिंसा प्रतीयेत । यथो एतद् विप्रतिषिद्धार्था भवन्तीति लौकिकेष्वप्येतत् । यथा । असपत्नोऽयं ब्राह्मणः । अनमित्रो राजा । इति । यथो एतज्जानन्तं संप्रेष्यतीति जानन्तमभिवादयते । जानते मधुपर्कं प्राह इति । यथो एतददितिः सर्वमिति लौकिकेष्वप्येतत् । यथा । सर्वरसा अनुप्राप्ताः पानीयम् । इति । यथो एतदविस्पष्टार्था भवन्तीति नैष स्थाणोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यति । पुरुषापराधः स भवति । यथा जानपदीषु विद्यातः पुरुषविशेषो भवति पारोवर्यवित्सु तु खलु वेदितृषु भूयोविद्यः प्रशस्यो भवति

1.17

अथापीदमन्तरेण पदविभागो न विद्यते । अवसाय पद्वते रुद्र मृळ । इति । पद्वदवसं गावः पथ्यदनम् । अवतर्गत्यर्थस्यासो नामकरणः । तस्मान्नावगृह्णन्ति । अवसायाश्वान् । इति । स्यतिरुपसृष्टो विमोचने । तस्मादवगृह्णन्ति । दूतो निर्ऋत्या इदमा जगाम । इति । पंचम्यर्थप्रेक्षा वा । षष्ठ्यर्थप्रेक्षा वा । आःकारान्तम् । परो निर्ऋत्या आ चक्ष्व । इति । चतुर्थ्यर्थप्रेक्षा । ऐकारान्तम् । परः सन्निकर्षः संहिता । पदप्रकृतिः संहिता । पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि । अथापि याज्ञे दैवतेन बहवः प्रदेशा भवन्ति । तदेतेनोपेक्षितव्यम् । ते चेद् ब्रूयुर्लिङ्गज्ञा अत्र स्म इति । इन्द्रं न त्वा शव॑सा देवता वायुं पृणन्ति । इति । वायुलिङ्गं चेन्द्रलिङ्गं चाग्नेये मन्त्रे । अग्निरिव मन्यो त्विषितः सहस्व । इति । तथाग्निर्मान्यवे मन्त्रे । त्विषितो ज्वलितः । त्विषिरित्यप्यस्य दीप्तिनाम भवति । अथापि ज्ञानप्रशंसा भवति । अज्ञाननिन्दा च

1.18

स्थाणुरयं भारहारः किलाभूदधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् । योऽर्थज्ञ इत्सकलं भद्रमश्नुते नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा ॥ यद् गृहीतमविज्ञातं निगदेनैव शब्द्यते । अनग्नाविव शुष्कैधो न तज्ज्वलति कर्हिचित् ॥ स्थाणुस्तिष्ठतेः । अर्थोऽर्तेः । अरणस्थो वा

sthāṇurayaṃ bhārahāraḥ kilābhūdadhītya vedaṃ na vijānāti yo'rtham | yo'rthajña itsakalaṃ bhadramaśnute nākameti jñānavidhūtapāpmā || yad gṛhītamavijñātaṃ nigadenaiva śabdyate | anagnāviva śuṣkaidho na tajjvalati karhicit || sthāṇustiṣṭhateḥ | artho'rteḥ | araṇastho vā

1.19

उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम् । उतो त्वस्मै तन्वं१ वि सस्रे जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥ अप्येकः पश्यन्न पश्यति वाचम् । अपि च शृण्वन्न शृणोत्येनाम् । इत्यविद्वांसमाहार्धम् । अप्येकस्मै तन्वं विसस्र इति स्वमात्मानं विवृणुते । ज्ञानं प्रकाशनमर्थस्याह । अनया वाचा । उपमोत्तमया वाचा । जायेव पत्ये कामयमाना सुवासाः ऋतुकालेषु सुवासाः कल्याणवासाः कामयमानाः । ऋतुकालेषु यथा स एनां पश्यति स शृणोति । इत्यर्थज्ञप्रशंसा । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय

uta tvaḥ paśyanna dadarśa vācamuta tvaḥ śṛṇvanna śṛṇotyenām | uto tvasmai tanvaṃ1 vi sasre jāyeva patya uśatī suvāsāḥ || apyekaḥ paśyanna paśyati vācam | api ca śṛṇvanna śṛṇotyenām | ityavidvāṃsamāhārdham | apyekasmai tanvaṃ visasra iti svamātmānaṃ vivṛṇute | jñānaṃ prakāśanamarthasyāha | anayā vācā | upamottamayā vācā | jāyeva patye kāmayamānā suvāsāḥ ṛtukāleṣu suvāsāḥ kalyāṇavāsāḥ kāmayamānāḥ | ṛtukāleṣu yathā sa enāṃ paśyati sa śṛṇoti | ityarthajñapraśaṃsā | tasyottarā bhūyase nirvacanāya

1.20

उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुर्नैनं हिन्वन्त्यपि वाजिनेषु । अधेन्वा चरति माययैष वाचं शुश्रुवाँ अफलामपुष्पाम् ॥ अप्येकं वाक्सख्ये । स्थिरपीतमाहू रममाणं विपीतार्थम् । देवसख्ये । रमणीये स्थान इति वा । विज्ञातार्थम् । यं नाप्नुवन्ति वाग्ज्ञेयेषु बलवत्स्वपि । अधेन्वा ह्येष चरति मायया । वाक्प्रतिरूपया । नास्मै कामान्दुग्धे वाग्दोह्यान् देवमनुष्यस्थानेषु यो वाचं श्रुतवान् भवत्यफलामपुष्पामिति । अफलास्मा अपुष्पा वाग्भवतीति वा । किंचित्पुष्पफलेति वा । अर्थं वाचः पुष्पफलमाह । याज्ञदैवते पुष्पफले । देवताध्यात्मे वा । साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः । तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृतधर्मभ्य उपदेशेन मन्त्रान्संप्रादुः । उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे बिल्मग्रहणायेमं ग्रन्थं समाम्नासिषुः । वेदं च वेदाङ्गानि च । विल्मं भिल्मं भासनमिति वा । एतावन्तः समानकर्माणो धातवः । धातुर्दधातेः । एतावन्त्यस्य सत्त्वस्य नामधेयानि । एतावतामर्थानामिदमभिधानम् । नैघंटुकमिदं देवतानाम् । प्राधान्येनेदमिति । तद् यदन्यदैवते मन्त्रे निपतति नैघंटुकं तत् । अश्वं न त्वा वारवन्तम् । अश्वमिव त्वा वालवन्तम् । वाला दंशवारणार्था भवन्ति । दंशो दशतेः । मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः । मृग इव भीमः कुचरो गिरिष्ठाः । मृगो मार्ष्टेर्गतिकर्मणः । भीमो बिभ्यत्यस्मात् ।। भीष्मोऽप्येतस्मादेव । कुचर इति चरति कर्म कुत्सितम् । अथ चेद् देवताभिधानम् । क्वायं न चरतीति । गिरिष्ठा गिरिस्थायी । गिरिः पर्वतः । समुद्गीर्णो भवति । पर्ववान् पर्वतः । पर्व पुनः पृणातेः प्रीणातेर्वा । अर्धमासपर्व । देवानस्मिन्प्रीणन्तीति । तत् प्रकृतीतरत्सन्धिसामान्यात् । मेघस्थायि । मेघोऽपि गिरिरेतस्मादेव । तद् यानि नामानि प्राधान्यस्तुतीनां देवतानां तद् दैवतमित्याचक्षते । तदुपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः । नैघण्टुकानि नैगमानीहेह

uta tvaṃ sakhye sthirapītamāhurnainaṃ hinvantyapi vājineṣu | adhenvā carati māyayaiṣa vācaṃ śuśruvām̐ aphalāmapuṣpām || apyekaṃ vāksakhye | sthirapītamāhū ramamāṇaṃ vipītārtham | devasakhye | ramaṇīye sthāna iti vā | vijñātārtham | yaṃ nāpnuvanti vāgjñeyeṣu balavatsvapi | adhenvā hyeṣa carati māyayā | vākpratirūpayā | nāsmai kāmāndugdhe vāgdohyān devamanuṣyasthāneṣu yo vācaṃ śrutavān bhavatyaphalāmapuṣpāmiti | aphalāsmā apuṣpā vāgbhavatīti vā | kiṃcitpuṣpaphaleti vā | arthaṃ vācaḥ puṣpaphalamāha | yājñadaivate puṣpaphale | devatādhyātme vā | sākṣātkṛtadharmāṇa ṛṣayo babhūvuḥ | te'varebhyo'sākṣātkṛtadharmabhya upadeśena mantrānsaṃprāduḥ | upadeśāya glāyanto'vare bilmagrahaṇāyemaṃ granthaṃ samāmnāsiṣuḥ | vedaṃ ca vedāṅgāni ca | vilmaṃ bhilmaṃ bhāsanamiti vā | etāvantaḥ samānakarmāṇo dhātavaḥ | dhāturdadhāteḥ | etāvantyasya sattvasya nāmadheyāni | etāvatāmarthānāmidamabhidhānam | naighaṃṭukamidaṃ devatānām | prādhānyenedamiti | tad yadanyadaivate mantre nipatati naighaṃṭukaṃ tat | aśvaṃ na tvā vāravantam | aśvamiva tvā vālavantam | vālā daṃśavāraṇārthā bhavanti | daṃśo daśateḥ | mṛgo na bhīmaḥ kucaro giriṣṭhāḥ | mṛga iva bhīmaḥ kucaro giriṣṭhāḥ | mṛgo mārṣṭergatikarmaṇaḥ | bhīmo bibhyatyasmāt || bhīṣmo'pyetasmādeva | kucara iti carati karma kutsitam | atha ced devatābhidhānam | kvāyaṃ na caratīti | giriṣṭhā giristhāyī | giriḥ parvataḥ | samudgīrṇo bhavati | parvavān parvataḥ | parva punaḥ pṛṇāteḥ prīṇātervā | ardhamāsaparva | devānasminprīṇantīti | tat prakṛtītaratsandhisāmānyāt | meghasthāyi | megho'pi giriretasmādeva | tad yāni nāmāni prādhānyastutīnāṃ devatānāṃ tad daivatamityācakṣate | tadupariṣṭād vyākhyāsyāmaḥ | naighaṇṭukāni naigamānīheha

अथ षष्ठोऽध्यायः

6.1

त्वम॑ग्ने॒ द्युभि॒स्त्वमा॑शुशु॒क्षणि॒स्त्वम॒द्भ्यस्त्वमश्म॑न॒स्परि॑ । त्वं वने॑भ्य॒स्त्वमोष॑धीभ्य॒स्त्वं नृ॒णां नृ॑पते जायसे॒ शुचि॑ः ॥ त्वमग्ने द्युभिरहोभिः । त्वमाशुशुक्षणिः । आशु इति च शु इति च क्षिप्रनामनी भवतः । क्षणिरुत्तरः । क्षणोतेः । आशु शुचा क्षणोतीति वा । सनोतीति वा । शुक् शोचतेः । पञ्चम्यर्थे वा प्रथमा । तथा हि वाक्यसंयोगः । आ इत्याकार उपसर्गः पुरस्तात् । चिकीर्षितज उत्तरः । आशुशोचयिषुरिति । शुचिः शोचतेः । ज्वलतिकर्मणः । अयमपीतरः शुचिरेतस्मादेव । निःषिक्तमस्मात्पापकमिति नैरुक्ताः । इन्द्र॒ आशा॑भ्य॒स्परि॒ सर्वा॑भ्यो॒ अभ॑यं करत् । इमे चिदिन्द्र रोदसी रोधसी द्यावापृथिव्यौ । विरोधनात् । रोधः कूलं निरुणद्धि स्रोतः । कूलं रुजतेः । विपरीतात् । लोष्टोऽविपर्ययेण । अपारे दूरपारे । यत्संगृभ्णासि मघवन् । काशिस्ते महान् । अ॒ह॒स्तमि॑न्द्र॒ सं पि॑ण॒क्कुणा॑रुम् । अहस्तमिन्द्र कृत्वा संपिण्ढि परिक्वणनं मेघम्

tvamagne dyubhistvamāśuśukṣaṇistvamadbhyastvamaśmanaspari | tvaṃ vanebhyastvamoṣadhībhyastvaṃ nṛṇāṃ nṛpate jāyase śuciḥ || tvamagne dyubhirahobhiḥ | tvamāśuśukṣaṇiḥ | āśu iti ca śu iti ca kṣipranāmanī bhavataḥ | kṣaṇiruttaraḥ | kṣaṇoteḥ | āśu śucā kṣaṇotīti vā | sanotīti vā | śuk śocateḥ | pañcamyarthe vā prathamā | tathā hi vākyasaṃyogaḥ | ā ityākāra upasargaḥ purastāt | cikīrṣitaja uttaraḥ | āśuśocayiṣuriti | śuciḥ śocateḥ | jvalatikarmaṇaḥ | ayamapītaraḥ śuciretasmādeva | niḥṣiktamasmātpāpakamiti nairuktāḥ | indra āśābhyaspari sarvābhyo abhayaṃ karat | ime cidindra rodasī rodhasī dyāvāpṛthivyau | virodhanāt | rodhaḥ kūlaṃ niruṇaddhi srotaḥ | kūlaṃ rujateḥ | viparītāt | loṣṭo'viparyayeṇa | apāre dūrapāre | yatsaṃgṛbhṇāsi maghavan | kāśiste mahān | ahastamindra saṃ piṇakkuṇārum | ahastamindra kṛtvā saṃpiṇḍhi parikvaṇanaṃ megham

अ॒ला॒तृ॒णो व॒ल इ॑न्द्र व्र॒जो गोः पु॒रा हन्तो॒र्भय॑मानो॒ व्या॑र । सु॒गान्प॒थो अ॑कृणोन्नि॒रजे॒ गाः प्राव॒न्वाणी॑ः पुरुहू॒तं धम॑न्तीः ॥ अलातृणोऽलमातर्दनो मेघः । वलो वृणोतेः । व्रजो व्रजत्यन्तरिक्षे । गोरेतस्या माध्यमिकाया वाचः । पुरा हननाद्भयमानो व्यार । सुगान्पथो अकृणोन्निरजे गाः । सुगमनान्पथो अकरोत् । निरजनाय गवाम् । प्रावन्वाणीः पुरुहूतं धमन्तीः । आपो वा वहनात् । वाचो वा वदनात् । बहुभिराहूतमुदकं भवति । धमतिर्गतिकर्मा

alātṛṇo vala indra vrajo goḥ purā hantorbhayamāno vyāra | sugānpatho akṛṇonniraje gāḥ prāvanvāṇīḥ puruhūtaṃ dhamantīḥ || alātṛṇo'lamātardano meghaḥ | valo vṛṇoteḥ | vrajo vrajatyantarikṣe | goretasyā mādhyamikāyā vācaḥ | purā hananādbhayamāno vyāra | sugānpatho akṛṇonniraje gāḥ | sugamanānpatho akarot | nirajanāya gavām | prāvanvāṇīḥ puruhūtaṃ dhamantīḥ | āpo vā vahanāt | vāco vā vadanāt | bahubhirāhūtamudakaṃ bhavati | dhamatirgatikarmā

उद्वृ॑ह॒ रक्ष॑ः स॒हमू॑लमिन्द्र वृ॒श्चा मध्यं॒ प्रत्यग्रं॑ शृणीहि । आ कीव॑तः सल॒लूकं॑ चकर्थ ब्रह्म॒द्विषे॒ तपु॑षिं हे॒तिम॑स्य ॥ उद्धर रक्षः सहमूलमिन्द्र । मूलं मोचनाद्वा । मोषणाद्वा । मोहनाद्वा । वृश्च मध्यम् । प्रति शृणीह्यग्रम् । अग्रमागतं भवति । आ कियतो देशात् । सललूकं संलुब्धं भवति । पापकमिति नैरुक्ताः । सररुकं वा स्यात् । सर्तेरभ्यस्तात् । तपुषिस्तपतेः । हेतिर्हन्तेः । त्यं चि॑दि॒त्था क॑त्प॒यं शया॑नम्। सुखपयसम् । सुखमस्य पयः । विस्रुह आपो भवन्ति । विस्रवणात् । व॒या इ॑व रुरुहुः स॒प्त वि॒स्रुह॑ः । इत्यपि निगमो भवति । वीरुध ओषधयो भवन्ति । विरोहणात् । र्वी॒रुध॑ः पारयि॒ष्ण्व॑ः। इत्यपि निगमो भवति । नक्षद्दाभम् । अश्नुवानदाभम् । अभ्यशनेन दभ्नोतीति वा । न॒क्ष॒द्दा॒भं ततु॑रिं पर्वते॒ष्ठाम्। इत्यपि निगमो भवति । अस्कृधोयुरकृध्वायुः । कृध्विति ह्रस्वनाम । निकृत्तं भवति । यो अस्कृ॑धोयुर॒जर॒ः स्व॑र्वा॒न्। इत्यपि निगमो भवति । निशुंभा निश्रथ्यहारिणः

udvṛha rakṣaḥ sahamūlamindra vṛścā madhyaṃ pratyagraṃ śṛṇīhi | ā kīvataḥ salalūkaṃ cakartha brahmadviṣe tapuṣiṃ hetimasya || uddhara rakṣaḥ sahamūlamindra | mūlaṃ mocanādvā | moṣaṇādvā | mohanādvā | vṛśca madhyam | prati śṛṇīhyagram | agramāgataṃ bhavati | ā kiyato deśāt | salalūkaṃ saṃlubdhaṃ bhavati | pāpakamiti nairuktāḥ | sararukaṃ vā syāt | sarterabhyastāt | tapuṣistapateḥ | hetirhanteḥ | tyaṃ ciditthā katpayaṃ śayānam| sukhapayasam | sukhamasya payaḥ | visruha āpo bhavanti | visravaṇāt | vayā iva ruruhuḥ sapta visruhaḥ | ityapi nigamo bhavati | vīrudha oṣadhayo bhavanti | virohaṇāt | rvīrudhaḥ pārayiṣṇvaḥ| ityapi nigamo bhavati | nakṣaddābham | aśnuvānadābham | abhyaśanena dabhnotīti vā | nakṣaddābhaṃ taturiṃ parvateṣṭhām| ityapi nigamo bhavati | askṛdhoyurakṛdhvāyuḥ | kṛdhviti hrasvanāma | nikṛttaṃ bhavati | yo askṛdhoyurajaraḥ svarvān| ityapi nigamo bhavati | niśuṃbhā niśrathyahāriṇaḥ

6.4

आजास॑ः पू॒षणं॒ रथे॑ निशृ॒म्भास्ते ज॑न॒श्रिय॑म् । दे॒वं व॑हन्तु॒ बिभ्र॑तः ॥ आवहन्त्वजाः पूषणं रथे । निश्रथ्यहारिणस्ते । जनश्रियं जातश्रियम् । बृबदुक्थो महदुक्थः । वक्तव्यमस्मा उक्थमिति । बृबदुक्थो वा । बृ॒बदु॑क्थं हवामहे । इत्यपि निगमो भवति । ऋदूदरः सोमः । मृदूदरः । मृदूदरेष्विति वा । ऋ॒दू॒दरे॑ण॒ सख्या॑ सचेय॒। इत्यपि निगमो भवति । ऋदूपे इत्युपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः । पुलुकामः पुरुकामः । पुलु॒कामो॒ हि मर्त्य॑ः । इत्यपि निगमो भवति । असिन्वती असंखादन्त्यौ । असि॑न्वती॒ बप्स॑ती॒ भूर्य॑त्तः । इत्यपि निगमो भवति । कपनाः कंपनाः क्रिमयो भवन्ति । मोष॑था वृ॒क्षं क॑प॒नेव॑ वेधसः। इत्यपि निगमो भवति । भाऋजीकः प्रसिद्धभाः । धू॒मके॑तुः स॒मिधा॒ भाऋ॑जीकः। इत्यपि निगमो भवति । रुजाना नद्यो भवन्ति । रुजन्ति कूलानि । सं रुजानाः पिपिष इन्द्रशत्रुः । इत्यपि निगमो भवति । जूर्णिर्जवतेर्वा । द्रवतेर्वा । दूनोतेर्वा । क्षि॒प्ता जूर्णि॒र्न वक्षति । इत्यपि निगमो भवति । परि घ्रं॒समो॒मना वां॒ वयो गात् । पर्यगाद्वां घ्रंसमहरवनायान्नम्

ājāsaḥ pūṣaṇaṃ rathe niśṛmbhāste janaśriyam | devaṃ vahantu bibhrataḥ || āvahantvajāḥ pūṣaṇaṃ rathe | niśrathyahāriṇaste | janaśriyaṃ jātaśriyam | bṛbaduktho mahadukthaḥ | vaktavyamasmā ukthamiti | bṛbaduktho vā | bṛbadukthaṃ havāmahe | ityapi nigamo bhavati | ṛdūdaraḥ somaḥ | mṛdūdaraḥ | mṛdūdareṣviti vā | ṛdūdareṇa sakhyā saceya| ityapi nigamo bhavati | ṛdūpe ityupariṣṭād vyākhyāsyāmaḥ | pulukāmaḥ purukāmaḥ | pulukāmo hi martyaḥ | ityapi nigamo bhavati | asinvatī asaṃkhādantyau | asinvatī bapsatī bhūryattaḥ | ityapi nigamo bhavati | kapanāḥ kaṃpanāḥ krimayo bhavanti | moṣathā vṛkṣaṃ kapaneva vedhasaḥ| ityapi nigamo bhavati | bhāṛjīkaḥ prasiddhabhāḥ | dhūmaketuḥ samidhā bhāṛjīkaḥ| ityapi nigamo bhavati | rujānā nadyo bhavanti | rujanti kūlāni | saṃ rujānāḥ pipiṣa indraśatruḥ | ityapi nigamo bhavati | jūrṇirjavatervā | dravatervā | dūnotervā | kṣiptā jūrṇirna vakṣati | ityapi nigamo bhavati | pari ghraṃsamomanā vāṃ vayo gāt | paryagādvāṃ ghraṃsamaharavanāyānnam

उपलप्रक्षिणी । उपलेषु प्रक्षिणाति । उपलप्रक्षेपिणी वा । इन्द्र ऋषीन् पप्रच्छ । दुर्भिक्षे केन जीवितीति । तेषामेकः प्रत्युवाच । शकटं शाकिनी गावो जालमस्यन्दनं वनम् । उदधिः पर्वतो राजा दुर्भिक्षे नव वृत्तयः ॥ इति सा निगदव्याख्याता

upalaprakṣiṇī | upaleṣu prakṣiṇāti | upalaprakṣepiṇī vā | indra ṛṣīn papraccha | durbhikṣe kena jīvitīti | teṣāmekaḥ pratyuvāca | śakaṭaṃ śākinī gāvo jālamasyandanaṃ vanam | udadhiḥ parvato rājā durbhikṣe nava vṛttayaḥ || iti sā nigadavyākhyātā

6.5

का॒रुर॒हं त॒तो भि॒षगु॑पलप्र॒क्षिणी॑ न॒ना । नाना॑धियो वसू॒यवोऽनु॒ गा इ॑व तस्थि॒मेन्द्रा॑येन्दो॒ परि॑ स्रव ॥ कारुरहमस्मि । कर्ता स्तोमानाम् । ततो भिषक् । तत इति सन्ताननाम । पितुर्वा । पुत्रस्य वा । उपलप्रक्षिणी सक्तुकारिका । नना नमतेः । माता वा । दुहिता वा । नानाधियो नानाकर्माणः । वसूयवो वसुकामाः । अन्वास्थिताः स्मो गाव इव लोकम् । इन्द्रायेन्दो परिस्रव । इत्यध्येषणा । आसीन ऊर्ध्वामुपसि क्षिणाति । उपस्थे । प्रकलविद्वणिग्भवति । कलाश्च वेद प्रकलाश्च । दुर्मित्रासः प्रकलविन्मिानाः । इत्यपि निगमो भवति । अभ्यर्धयज्वा । अभ्यर्धयन्यजति । सिषक्ति पूषा अभ्यर्धयज्वा । इत्यपि निगमो भवति

kārurahaṃ tato bhiṣagupalaprakṣiṇī nanā | nānādhiyo vasūyavo'nu gā iva tasthimendrāyendo pari srava || kārurahamasmi | kartā stomānām | tato bhiṣak | tata iti santānanāma | piturvā | putrasya vā | upalaprakṣiṇī saktukārikā | nanā namateḥ | mātā vā | duhitā vā | nānādhiyo nānākarmāṇaḥ | vasūyavo vasukāmāḥ | anvāsthitāḥ smo gāva iva lokam | indrāyendo parisrava | ityadhyeṣaṇā | āsīna ūrdhvāmupasi kṣiṇāti | upasthe | prakalavidvaṇigbhavati | kalāśca veda prakalāśca | durmitrāsaḥ prakalavinmiाnāḥ | ityapi nigamo bhavati | abhyardhayajvā | abhyardhayanyajati | siṣakti pūṣā abhyardhayajvā | ityapi nigamo bhavati

6.6

ईक्ष ईशिषे । ईक्षे हि वस्व उभय॑स्य राजन् । इत्यपि निगमो भवति । क्षोणस्य क्षयणस्य । महः क्षोणस्या॑श्विना कण्वाय । इत्यपि निगमो भवति

6.7

अस्मे ते बन्धुः । वयमित्यर्थः । अस्मे यातं नासत्या स॒जोषाः । अस्मानित्यर्थः । अस्मे समानेभिर्वृषभ पौंस्येभिः । अस्माभिरित्यर्थः । अस्मे प्र यन्धि मघवन्नृजीषिन् । अस्मभ्यमित्यर्थः । अस्मे आराच्चिद् द्वेषः सनुतर्युयोतु । अस्मदित्यर्थः । ऊर्व इव पप्रथे कामो अस्मे । अस्माकमित्यर्थः । अस्मे धत्त वसवो वसूनि । अस्मास्वित्यर्थः । पाथोऽन्तरिक्षम् । पथा व्याख्यातम् । श्येनो न दीयन्नन्वेति पाथः । इत्यपि निगमो भवति । उदकमपि पाथ उच्यते पानात् । आ चष्ट आसां पाथो नदीनाम् । इत्यपि निगमो भवति । अन्नमपि पाथ उच्यते पानादेव । देवानां पाथ उप वक्षि विद्वान् । इत्यपि निगमो भवति । सवीमनि प्रसवे । देवस्य वयं सवितुः सीमनि । इत्यपि निगमो भवति । सप्रथाः सर्वतः पृथुः ।। त्वम॑ग्ने सप्रथा असि । इत्यपि निगमो भवति । विदथानि वेदनानि । विदथानि प्र चोदयन् । इत्यपि निगमो भवति

asme te bandhuḥ | vayamityarthaḥ | asme yātaṃ nāsatyā sajoṣāḥ | asmānityarthaḥ | asme samānebhirvṛṣabha pauṃsyebhiḥ | asmābhirityarthaḥ | asme pra yandhi maghavannṛjīṣin | asmabhyamityarthaḥ | asme ārāccid dveṣaḥ sanutaryuyotu | asmadityarthaḥ | ūrva iva paprathe kāmo asme | asmākamityarthaḥ | asme dhatta vasavo vasūni | asmāsvityarthaḥ | pātho'ntarikṣam | pathā vyākhyātam | śyeno na dīyannanveti pāthaḥ | ityapi nigamo bhavati | udakamapi pātha ucyate pānāt | ā caṣṭa āsāṃ pātho nadīnām | ityapi nigamo bhavati | annamapi pātha ucyate pānādeva | devānāṃ pātha upa vakṣi vidvān | ityapi nigamo bhavati | savīmani prasave | devasya vayaṃ savituḥ sīmani | ityapi nigamo bhavati | saprathāḥ sarvataḥ pṛthuḥ || tvamagne saprathā asi | ityapi nigamo bhavati | vidathāni vedanāni | vidathāni pra codayan | ityapi nigamo bhavati

6.8

श्राय॑न्त इव सूर्यं विश्वेदिन्द्रस्य भक्षत । वसूनि जाते जनमान ओज॑सा प्रति भागं न दीधिम ॥ समाश्रिताः सूर्यमुपतिष्ठन्ते । अपि वोपमार्थे स्यात् । सूर्यमिवेन्द्रमुपतिष्ठन्त इति । सर्वाणीन्द्रस्य धनानि विभक्षमाणाः । स यथा धनानि विभजति जाते च जनिष्यमाणे च । तं वयं भागमनुध्यायाम । ओजसा बलेन । ओज ओजतेर्वा । उब्जतेर्वा । आशीराश्रयणाद्वा । आश्रपणाद्वा । अथेयमितराशीराशास्तेः । इन्द्राय गाव आशिरम् । इत्यपि निगमो भवति । सा मे सत्याशीर्देवेषु । इति च । यदा ते मर्तो अनु भोगमानळादिद्ग्रसिष्ठ ओषधीरजीगः । यदा ते मर्तो भोगमन्वापदथ ग्रसितृतम ओषधीरगारीः । जिगर्तिर्गिरतिकर्मा वा । गृणातिकर्मा वा । गृह्णातिकर्मा वा । मूरा अमूर न वयं चिकित्वो महित्वम॑ग्ने॒ त्वमङ्ग वित्से । मूढा वयं स्मः । अमूढस्त्वमसि । न वयं विद्मो महित्वमग्ने । त्वं तु वेत्थ । शशमानः शंसमानः । यो वां यज्ञैः शशमानो ह दाशति । इत्यपि निगमो भवति । देवो देवाच्या कृपा । देवो देवान्प्रत्यक्तया कृपा । कृप्कृपतेर्वा । कल्पतेर्वा

śrāyanta iva sūryaṃ viśvedindrasya bhakṣata | vasūni jāte janamāna ojasā prati bhāgaṃ na dīdhima || samāśritāḥ sūryamupatiṣṭhante | api vopamārthe syāt | sūryamivendramupatiṣṭhanta iti | sarvāṇīndrasya dhanāni vibhakṣamāṇāḥ | sa yathā dhanāni vibhajati jāte ca janiṣyamāṇe ca | taṃ vayaṃ bhāgamanudhyāyāma | ojasā balena | oja ojatervā | ubjatervā | āśīrāśrayaṇādvā | āśrapaṇādvā | atheyamitarāśīrāśāsteḥ | indrāya gāva āśiram | ityapi nigamo bhavati | sā me satyāśīrdeveṣu | iti ca | yadā te marto anu bhogamānaḷādidgrasiṣṭha oṣadhīrajīgaḥ | yadā te marto bhogamanvāpadatha grasitṛtama oṣadhīragārīḥ | jigartirgiratikarmā vā | gṛṇātikarmā vā | gṛhṇātikarmā vā | mūrā amūra na vayaṃ cikitvo mahitvamagne tvamaṅga vitse | mūḍhā vayaṃ smaḥ | amūḍhastvamasi | na vayaṃ vidmo mahitvamagne | tvaṃ tu vettha | śaśamānaḥ śaṃsamānaḥ | yo vāṃ yajñaiḥ śaśamāno ha dāśati | ityapi nigamo bhavati | devo devācyā kṛpā | devo devānpratyaktayā kṛpā | kṛpkṛpatervā | kalpatervā

6.9

अश्रवं हि भूरिदाव॑त्तरा वां विजामातुरुत वा घा स्यालात् । अथा सोम॑स्य॒ प्रय॑ती युवभ्या॒मिन्द्राग्नी स्तोमं जनयामि नव्य॑म् ॥ अश्रौषं हि बहुदातृतरौ वाम् । विजामातुः । असुसमाप्ताज्जामातुः । विजामातेति शश्वद्दाक्षिणाजाः क्रीतापतिमाचक्षते । असुसमाप्त इव वरोऽभिप्रेतः । जामाता । जा अपत्यम् । तन्निर्माता । उत वा घा स्यालात् । अपि च स्यालात् । स्याल आसन्नः संयोगेनेति नैदानाः । स्याल्लाजानावपतीति वा । लाजा लाजतेः । स्यं शूर्पं स्यतेः । शूर्पमशनपवनम् । शृणातेर्वा । अथ सोमस्य प्रदानेन युवाभ्यामिन्द्राग्नी स्तोमं जनयामि नव्यं नवतरम् । ओमास इत्युपरिष्टाद्व्याख्यास्यामः

aśravaṃ hi bhūridāvattarā vāṃ vijāmāturuta vā ghā syālāt | athā somasya prayatī yuvabhyāmindrāgnī stomaṃ janayāmi navyam || aśrauṣaṃ hi bahudātṛtarau vām | vijāmātuḥ | asusamāptājjāmātuḥ | vijāmāteti śaśvaddākṣiṇājāḥ krītāpatimācakṣate | asusamāpta iva varo'bhipretaḥ | jāmātā | jā apatyam | tannirmātā | uta vā ghā syālāt | api ca syālāt | syāla āsannaḥ saṃyogeneti naidānāḥ | syāllājānāvapatīti vā | lājā lājateḥ | syaṃ śūrpaṃ syateḥ | śūrpamaśanapavanam | śṛṇātervā | atha somasya pradānena yuvābhyāmindrāgnī stomaṃ janayāmi navyaṃ navataram | omāsa ityupariṣṭādvyākhyāsyāmaḥ

6.10

सोमानं स्वरणं कृणुहि ब्रह्मणस्पते । कक्षीवन्तं य औशिजः ॥ सोमानां सोतारं प्रकाशनवन्तं कुरु ब्रह्मणस्पते कक्षीवन्तमिव य औशिजः । कक्षीवान् कक्ष्यावान् । औशिज उशिजः पुत्रः । उशिग्वष्टेः कान्तिकर्मणः । अपि त्वयं मनुष्यकक्ष एवाभिप्रेतः स्यात् । तं सोमानां सोतारं मां प्रकाशनवन्तं कुरु ब्रह्मणस्पते

somānaṃ svaraṇaṃ kṛṇuhi brahmaṇaspate | kakṣīvantaṃ ya auśijaḥ || somānāṃ sotāraṃ prakāśanavantaṃ kuru brahmaṇaspate kakṣīvantamiva ya auśijaḥ | kakṣīvān kakṣyāvān | auśija uśijaḥ putraḥ | uśigvaṣṭeḥ kāntikarmaṇaḥ | api tvayaṃ manuṣyakakṣa evābhipretaḥ syāt | taṃ somānāṃ sotāraṃ māṃ prakāśanavantaṃ kuru brahmaṇaspate

6.11

इन्द्रासोमा समघशंसमभ्य १ घं तपुर्ययस्तु चरुरग्निवाँ इव । ब्रह्मद्विषे क्रव्यादे घोरचक्षसे द्वेषो धत्तमनवायं किमीदिने ॥ इन्द्रासोमावघस्य शंसितारम् । अघं हन्तेः । निर्ह्रसितोपसर्गः । आहन्तीति । तपुस्तपतेः । चरुर्मृच्चयो भवति । चरतेर्वा । समुच्चरन्त्यस्मादापः । ब्रह्मद्विषे क्रव्यमदते । घोरख्यानाय । क्रव्यं विकृत्ताज्जायत इति नैरुक्ताः । द्वेषो धत्तम् । अनवायमनवयवम् । यदन्ये न व्यवेयुः । अद्वेषस इति वा । किमीदिने । किमिदानीमिति चरते । किमिदं किमिदमिति वा । पिशुनाय चरते । पिशुनः पिंशतेः । विपिंशतीति

indrāsomā samaghaśaṃsamabhya 1 ghaṃ tapuryayastu caruragnivām̐ iva | brahmadviṣe kravyāde ghoracakṣase dveṣo dhattamanavāyaṃ kimīdine || indrāsomāvaghasya śaṃsitāram | aghaṃ hanteḥ | nirhrasitopasargaḥ | āhantīti | tapustapateḥ | carurmṛccayo bhavati | caratervā | samuccarantyasmādāpaḥ | brahmadviṣe kravyamadate | ghorakhyānāya | kravyaṃ vikṛttājjāyata iti nairuktāḥ | dveṣo dhattam | anavāyamanavayavam | yadanye na vyaveyuḥ | adveṣasa iti vā | kimīdine | kimidānīmiti carate | kimidaṃ kimidamiti vā | piśunāya carate | piśunaḥ piṃśateḥ | vipiṃśatīti

6.12

कृणुष्व पाजः प्रसितिं न पृथ्वीं याहि राजेवाम॑वाँ इभैन । तृष्वीमनु प्रसितिं द्रूणानोऽस्तासि विध्य रक्षसस्तपिष्ठैः ॥ कुरुष्व पाजः । पाजः पालनात् । प्रसितिमिव पृथ्वीम् । प्रसितिः प्रसयनात् । तंतुर्वा । जालं वा । याहि राजेव । अमात्यवान् । अभ्यमनवान् । स्ववान्वा । इराभृता गणेन गतभयेन । हस्तिनेति वा । तृष्व्यानु प्रसित्या द्रूणानः । तृष्वीति क्षिप्रनाम । तरतेर्वा । त्वरतेर्वा । असितासि । विध्य रक्षसः । तपिष्ठैः । तप्ततमैः । तृप्ततमैः । प्रपिष्ठतमैरिति वा । यस्ते गर्भममीवा दुर्णामा योनिमाशये । अमीवाभ्यमनेन व्याख्यातः । दुर्णामा क्रिमिर्भवति पापनामा । क्रिमिः क्रव्ये मेद्यति । क्रमतेर्वा स्यात्सरणकर्मणः । क्रामतेर्वा । अति क्राम॑न्तो दुरितानि विश्वा । अतिक्रममाणा दुर्गतिगमनानि सर्वाणि । अप्वा यदेनया विद्धोऽपवीयते । व्याधिर्वा । भयं वा । अप्वे परेहि । इत्यपि निगमो भवति । अमतिरमामयी । मतिरात्ममयी । ऊर्ध्वा यस्यामतिर्भा अदिद्युतत् सवीमनि । इत्यपि निगमो भवति । श्रुष्टीति क्षिप्रनाम । आशु अष्टीति

kṛṇuṣva pājaḥ prasitiṃ na pṛthvīṃ yāhi rājevāmavām̐ ibhaina | tṛṣvīmanu prasitiṃ drūṇāno'stāsi vidhya rakṣasastapiṣṭhaiḥ || kuruṣva pājaḥ | pājaḥ pālanāt | prasitimiva pṛthvīm | prasitiḥ prasayanāt | taṃturvā | jālaṃ vā | yāhi rājeva | amātyavān | abhyamanavān | svavānvā | irābhṛtā gaṇena gatabhayena | hastineti vā | tṛṣvyānu prasityā drūṇānaḥ | tṛṣvīti kṣipranāma | taratervā | tvaratervā | asitāsi | vidhya rakṣasaḥ | tapiṣṭhaiḥ | taptatamaiḥ | tṛptatamaiḥ | prapiṣṭhatamairiti vā | yaste garbhamamīvā durṇāmā yonimāśaye | amīvābhyamanena vyākhyātaḥ | durṇāmā krimirbhavati pāpanāmā | krimiḥ kravye medyati | kramatervā syātsaraṇakarmaṇaḥ | krāmatervā | ati krāmanto duritāni viśvā | atikramamāṇā durgatigamanāni sarvāṇi | apvā yadenayā viddho'pavīyate | vyādhirvā | bhayaṃ vā | apve parehi | ityapi nigamo bhavati | amatiramāmayī | matirātmamayī | ūrdhvā yasyāmatirbhā adidyutat savīmani | ityapi nigamo bhavati | śruṣṭīti kṣipranāma | āśu aṣṭīti

6.13

ताँ अध्वर उश॒तो यक्ष्यग्ने श्रुष्टी भगं नासत्या पुरन्धिम् । तानध्वरे यज्ञे । उशतः कामयमानान् । यजाग्ने । श्रुष्टी भगम् । नासत्यौ चाश्विनौ । सत्यावेव नासत्यावित्यौर्णवाभः । सत्यस्य प्रणेतारावित्याग्रायणः । नासिकाप्रभवौ बभूवतुरिति वा । पुरन्धिर्बहुधीः । तत्कः पुरन्धिः । भगः पुरस्तात्तस्यान्वादेश इत्येकम् । इन्द्र इत्यपरम् । स बहुकर्मतमः । पुरां च दारयितृतमः । वरुण इत्यपरम् । तं प्रज्ञया स्तौति । इमामू नु कवितमस्य मायाम् । इत्यपि निगमो भवति । रुशदिति वर्णनाम । रोचतेर्व़्िलतिकर्मणः । समिद्धस्य रुशददर्शि पाजः । इत्यपि निगमो भवति

6.14

अस्ति हि वः सजात्यं रिशादसो देवासो अस्त्याप्यम् । अस्ति हि वः । समानजातिता रेशयदारिणो देवाः । अस्त्याप्यम् । आप्यमाप्नोतेः । सुदत्रः कल्याणदानः । त्वष्टा सुदत्रो विदधातु रायः । इत्यपि निगमो भवति । सुविदत्रः कल्याणविद्यः । आग्ने याहि सुविदत्रेभिरर्वाङ् । इत्यपि निगमो भवति । आनुषगिति नामानुपूर्वस्य । अनुषक्तं भवति । स्तृणन्ति बर्हिरानुषक् । इत्यपि निगमो भवति । तुर्वणिस्तूर्णवनिः । स तुर्वणिर्महाँ अरेणु पौस्यै । इत्यपि निगमो भवति । गिर्वणा देवो भवति । गीर्भिरेनं वनयन्ति । जुष्टं गिर्वणसे बृहत् । इत्यपि निगमो भवति

6.15

असूर्ते सूर्ते रज॑सि निषत्ते ये भूतानि समकृण्वन्निमानि । असुसमीरिताः सुसमीरिते वातसमीरिताः । माध्यमिका देवगणाः । ते रसेन पृथिवीं तर्पयन्तः । भूतानि च कुर्वन्ति । त आयजन्त । इत्यतिक्रान्तं प्रतिवचनम् । अम्यक्सा त इन्द्र ऋष्टिः । अमाक्तेति वा । अभ्यक्तेति । यादृश्म॒न्धायि तमपस्यया विदत् । यादृशेऽधायि तमपस्यया विदत् । उस्रः पितेव जारयायि यज्ञैः । उस्र इव गोपिता जायि यज्ञैः

6.16

प्र वोऽच्छा जुजुषाणासो अस्थुरभूत विश्व अग्रियोत वाजाः । प्रास्थुर्वो जोषयमाणा अभवत सर्वे । अग्रगमनेनेति वा ।अग्रगरणेनेति वा अग्रसंवादिन इति वा । अपि वाग्रमित्येतदनर्थकमुपबंधमाददीत । अद्धीदिन्द्र प्रस्थितेमा हवींषि चनो दधिष्व पचतोत सोम॑म् । अद्धीन्द्र प्रस्थितानीमानि हवींषि चनो दधिष्व । चन इत्यन्ननाम । पचतिर्नामीभूतः । तं मेदस्तः प्रति पचताग्रभीष्टाम् । इत्यपि निगमो भवति । अपि वा मेदसश्च पशोश्च । सात्त्वं द्विवचनं स्यात् । यत्र ह्येकवचनार्थः प्रसिद्धं तद्भवति । पुरोळा अग्ने पचतः । इति यथा । शुरुध आपो भवन्ति । शुचं संरुन्धन्ति । ऋतस्य॒ हि शुरुधः सन्ति पूर्वीः । इत्यपि निगमो भवति । अमिनोऽमितमात्रो महान्भवति । अभ्यमितो वा । अमिनः सहोभिः । इत्यपि निगमो भवति । जज्झतीरापो भवन्ति । शब्दकारिण्यः । मरुतो जज्झतीरिव । इत्यपि निगमो भवति । अप्रतिष्कुतः । अप्रतिष्कृतः । अप्रस्खलितो वा । अस्मभ्यमप्रतिष्कुतः । इत्यपि निगमो भवति । शाशदानः शाशाद्यमानः । प्र स्वां मतिमतिरच्छाशदानः । इत्यपि निगमो भवति

6.17

सृप्रः सर्पणात् । इदमपीतरत् सृप्रमेतस्मादेव । सर्पिर्वा । तैलं वा । सृप्रकरस्नमूतये । इत्यपि निगमो भवति । करस्नौ बाहू । कर्मणां प्रस्नातारौ । सुशिप्रमेतेन व्याख्यातम् । वाजे सुशिप्र गोम॑ति । इत्यपि निगमो भवति । शिप्रे हनू नासिके वा । हनुर्हन्तेः । नासिका नसतेः । विष्य॑स्व शिप्रे वि सृजस्व धेने । इत्यपि निगमो भवति । धेना दधातेः । रंसु रमणात् । स चित्रेण चिकिते रंसु भासा । इत्यपि निगमो भवति । द्विबर्हा द्वयोः स्थानयोः परिवृढः । मध्यमे च स्थाने उत्तमे च । उत द्विबर्हा अमिनः सहोभिः । इत्यपि निगमो भवति । अक्र आक्रमणात् । अक्रो न बभ्रिः समिथे महीनाम् । इत्यपि निगमो भवति । उराण उरु कुर्वाणः । दूत ईयसे प्रदिव उरा॒णः । इत्यपि निगमो भवति । स्तिया आपो भवन्ति । स्त्यायनात् । वृषा सिन्धूनां वृषभः स्तिया॑नाम् । इत्यपि निगमो भवति । स्तिपाः स्तियापालनः । उपस्थितान् पालयतीति वा। स न स्तिपा उत भवा तनूपाः । इत्यपि निगमो भवति । जबारु जवमानरोहि । जरमाणरोहि । गरमाणरोहीति वा । अग्रे रुप आरुपितं जबारु । इत्यपि निगमो भवति । जरूथं गरूथं गृणातेः । जरूथं हन्यक्षि राये पुर॑न्धिम् । इत्यपि निगमो भवति । कुलिश इति वज्रनाम । कूलशातनो भवति । स्कन्धांसीव कुलिशेना विवृक्णाहिः शयत उपपृक्पृथिव्याः । स्कन्धो वृक्षस्य समास्कन्नो भवति । अयमपीतरः स्कन्ध एतस्मादेव । आस्कन्नं काये । अहिः शयत उपपर्चनः पृथिव्याः । तुजस्तुंजतेर्दानकर्मणः

6.18

तुञ्जे तुञ्जे य उत्तरे स्तोमा इन्द्रस्य वज्रिणः । न विन्धे अस्य सुष्टुतिम् ॥ दाने दाने य उत्तरे स्तोमा इन्द्रस्य वज्रिणो नास्य तैर्विन्दामि समाप्तिं स्तुतेः । बर्हणा परिबर्हणा । बृहच्छ्रवा असुरो बर्हणा कृतः । इत्यपि निगमो भवति

tuñje tuñje ya uttare stomā indrasya vajriṇaḥ | na vindhe asya suṣṭutim || dāne dāne ya uttare stomā indrasya vajriṇo nāsya tairvindāmi samāptiṃ stuteḥ | barhaṇā paribarhaṇā | bṛhacchravā asuro barhaṇā kṛtaḥ | ityapi nigamo bhavati

6.19

यो अस्मै घ्रंस उत वा य ऊधनि सोमं सुनोति भवति द्युमाँ अह । अपाप शक्रस्ततनुष्टिमूहति तनूशुभ्रं मघवा यः कवास॒खः ॥ घ्रंस इत्यहर्नाम । ग्रस्यन्तेऽस्मिन्रसाः । गोरूध उद्धततरं भवति । उपोन्नद्धमिति वा । स्नेहानुप्रदानसामान्याद्रात्रिरप्यूध उच्यते । स योऽस्मा अहन्यपि वा रात्रौ सोमं सुनोति भवत्यह द्योतनवान् । अपोहत्यपोहति शक्रः तितनिषुं धर्मसन्तानादपेतमलंकरिष्णुमयज्वानम् । तनूशुभ्रं तनूशोभयितारम् । मघवा यः । कवासखो यस्य कुपूयाः सखायः । न्याविध्यदिलीबिशस्य दृळ्हा वि शृङ्गिणमभिनुच्छुष्णमिन्द्रः । निरविध्यदिलाबिलशयस्य दृढानि । व्यभिनच्छृङ्गिणं शुष्णमिन्द्रः

yo asmai ghraṃsa uta vā ya ūdhani somaṃ sunoti bhavati dyumām̐ aha | apāpa śakrastatanuṣṭimūhati tanūśubhraṃ maghavā yaḥ kavāsakhaḥ || ghraṃsa ityaharnāma | grasyante'sminrasāḥ | gorūdha uddhatataraṃ bhavati | uponnaddhamiti vā | snehānupradānasāmānyādrātrirapyūdha ucyate | sa yo'smā ahanyapi vā rātrau somaṃ sunoti bhavatyaha dyotanavān | apohatyapohati śakraḥ titaniṣuṃ dharmasantānādapetamalaṃkariṣṇumayajvānam | tanūśubhraṃ tanūśobhayitāram | maghavā yaḥ | kavāsakho yasya kupūyāḥ sakhāyaḥ | nyāvidhyadilībiśasya dṛḷhā vi śṛṅgiṇamabhinucchuṣṇamindraḥ | niravidhyadilābilaśayasya dṛḍhāni | vyabhinacchṛṅgiṇaṃ śuṣṇamindraḥ

6.20

अस्मा इदु प्र भरा तूतुजानो वृत्राय॒ वज्रमीशानः कियेधाः । गोर्न पर्व वि रदा तिरश्चेष्यन्नर्णांस्य॒पां चरध्यै ॥ अस्मै प्रहर । तूर्णं त्वरमाणः । वृत्राय वज्रमीशानः । कियेधाः कियद्धा इति वा । क्रममाणधा इति वा । गोरिव पर्वाणि विरद मेघस्य । इष्यन्नर्णांसि । अपां चरणाय । भृमिर्भ्राम्यतेः । भृमिरस्यृषिकृन्मर्त्यानाम् । इत्यपि निगमो भवति । विष्पितो विप्राप्तः । पारं नो अस्य विष्पितस्य पर्षन् । इत्यपि निगमो भवति

asmā idu pra bharā tūtujāno vṛtrāya vajramīśānaḥ kiyedhāḥ | gorna parva vi radā tiraśceṣyannarṇāṃsyapāṃ caradhyai || asmai prahara | tūrṇaṃ tvaramāṇaḥ | vṛtrāya vajramīśānaḥ | kiyedhāḥ kiyaddhā iti vā | kramamāṇadhā iti vā | goriva parvāṇi virada meghasya | iṣyannarṇāṃsi | apāṃ caraṇāya | bhṛmirbhrāmyateḥ | bhṛmirasyṛṣikṛnmartyānām | ityapi nigamo bhavati | viṣpito viprāptaḥ | pāraṃ no asya viṣpitasya parṣan | ityapi nigamo bhavati

6.21

तन्नस्तुरीमद्भुतं पुरु वारं पुरु त्मना । त्वष्टा पोषाय वि ष्यतु राये नाभानो अस्मयुः ॥ तन्नः । तूर्णापि । महत् । संभृतम् । आत्मना । त्वष्टा धनस्य पोषाय विष्यतु । इत्यस्मयुः । अस्मान् कामयमानः । रास्पिनो रास्पी । रपतेर्वा । रसतेर्वा । रास्पिनस्यायोः । इत्यपि निगमो भवति । ऋञ्जतिः प्रसाधनकर्मा । आ व ऋजस ऊर्जां व्युष्टिषु । इत्यपि निगमो भवति । ऋजुरित्यप्यस्य भवति । ऋजुनीती नो वरुणः । इत्यपि निगमो भवति । प्रतद्वसू प्राप्तवसू । हरी इन्द्र प्रतद्वसू अभि स्वर । इत्यपि निगमो भवति

tannasturīmadbhutaṃ puru vāraṃ puru tmanā | tvaṣṭā poṣāya vi ṣyatu rāye nābhāno asmayuḥ || tannaḥ | tūrṇāpi | mahat | saṃbhṛtam | ātmanā | tvaṣṭā dhanasya poṣāya viṣyatu | ityasmayuḥ | asmān kāmayamānaḥ | rāspino rāspī | rapatervā | rasatervā | rāspinasyāyoḥ | ityapi nigamo bhavati | ṛñjatiḥ prasādhanakarmā | ā va ṛjasa ūrjāṃ vyuṣṭiṣu | ityapi nigamo bhavati | ṛjurityapyasya bhavati | ṛjunītī no varuṇaḥ | ityapi nigamo bhavati | pratadvasū prāptavasū | harī indra pratadvasū abhi svara | ityapi nigamo bhavati

6.22

हिनोता नो अध्वरं देवय॒ज्या हिनोत ब्रह्म सनये धनानाम् । ऋतस्य॒ योगे वि ष्यध्वमूधः श्रुष्टीवरीर्भूतनास्मभ्यमापः ॥ प्रहिणुत नोऽध्वरं देवयज्यायै । प्रहिणुत ब्रह्म धनस्य सनयाय । ऋतस्य योगे । यज्ञस्य योगे । याज्ञे शकट इति वा । शकटं शकृदितं भवति । शनकैस्तकतीति वा । शब्देन तकतीति वा । सुखवतीः श्रुष्टीवरीर्भूतनास्मभ्यमापः । सुखवत्यो भवतास्मभ्यमापः । चोष्कूयमाण इन्द्र भूरि वामम् । दददिन्द्र बहुवननीयम् । एधमानद्विळुभयस्य राजा चोष्कूयते विश इन्द्रो मनुष्यान् । व्युदस्यति । एधमानानसुन्वतः । सुन्वतोऽभ्यादधाति । उभयस्य राजा । दिव्यस्य च पार्थिवस्य च । चोष्कूयमाण इति चोष्कूयतेश्चर्करीतवृत्तम् । सुमत्स्वयमित्यर्थः । उप प्रागात्सुमन्मेधाय मन्म । उपप्रैतु मां स्वयं यन्मे मनोऽध्यायि यज्ञेन । इत्याश्वमेधिको मन्त्रः । दिविष्टिषु दिव एषणेषु । स्थूरं राधः शताश्वं कुरुङ्गस्य दिविष्टिषु । स्थूरः । समाश्रितमात्रो महान्भवति । अणुरनु स्थवीयांसम् । उपसर्गो लुप्तनामकरणः । यथा संप्रति । कुरुङ्गो राजा बभूव । कुरुगमनाद्वा । कुलगमनाद्वा । कुरुः कृन्ततेः । क्रूरमित्यप्यस्य भवति । कुलं कुष्णातेः । विकुषितं भवति । दूतो व्याख्यातः । जिन्वतिः प्रीतिकर्मा ।। भूमिं पर्जन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्त्यग्नयः । इत्यपि निगमो भवति

hinotā no adhvaraṃ devayajyā hinota brahma sanaye dhanānām | ṛtasya yoge vi ṣyadhvamūdhaḥ śruṣṭīvarīrbhūtanāsmabhyamāpaḥ || prahiṇuta no'dhvaraṃ devayajyāyai | prahiṇuta brahma dhanasya sanayāya | ṛtasya yoge | yajñasya yoge | yājñe śakaṭa iti vā | śakaṭaṃ śakṛditaṃ bhavati | śanakaistakatīti vā | śabdena takatīti vā | sukhavatīḥ śruṣṭīvarīrbhūtanāsmabhyamāpaḥ | sukhavatyo bhavatāsmabhyamāpaḥ | coṣkūyamāṇa indra bhūri vāmam | dadadindra bahuvananīyam | edhamānadviḷubhayasya rājā coṣkūyate viśa indro manuṣyān | vyudasyati | edhamānānasunvataḥ | sunvato'bhyādadhāti | ubhayasya rājā | divyasya ca pārthivasya ca | coṣkūyamāṇa iti coṣkūyateścarkarītavṛttam | sumatsvayamityarthaḥ | upa prāgātsumanmedhāya manma | upapraitu māṃ svayaṃ yanme mano'dhyāyi yajñena | ityāśvamedhiko mantraḥ | diviṣṭiṣu diva eṣaṇeṣu | sthūraṃ rādhaḥ śatāśvaṃ kuruṅgasya diviṣṭiṣu | sthūraḥ | samāśritamātro mahānbhavati | aṇuranu sthavīyāṃsam | upasargo luptanāmakaraṇaḥ | yathā saṃprati | kuruṅgo rājā babhūva | kurugamanādvā | kulagamanādvā | kuruḥ kṛntateḥ | krūramityapyasya bhavati | kulaṃ kuṣṇāteḥ | vikuṣitaṃ bhavati | dūto vyākhyātaḥ | jinvatiḥ prītikarmā || bhūmiṃ parjanyā jinvanti divaṃ jinvantyagnayaḥ | ityapi nigamo bhavati

6.23

अमत्रोऽमात्रो महान्भवति । अभ्यमितो वा । महाँ अमत्रो वृजने विरप्शि । इत्यपि निगमो भवति । स्तवे वज्र्यृचीषमः । स्तूयते वज्र्यृचा समः । अनर्शरातिमनश्लीलदानम् । अश्लीलं पापकम् । अश्रिमत् । विषमम् । अनर्शरातिं वसुदामुप स्तुहि । इत्यपि निगमो भवति । अनर्वा अप्रत्यृतोऽन्यस्मिन् । अनर्वाणं वृषभं मन्द्रजिह्वं बृहस्पतिं वर्धया नव्य॑म॒र्कैः । अनर्वमप्रत्यृतमन्यस्मिन् । वृषभम् । मन्द्रजिह्वं मन्दनजिह्वं । मोदनजिह्वमिति वा । बृहस्पतिं वर्धय नव्यमर्केः । अर्चनीयैः स्तोमैः । असामि सामिप्रतिषिद्धम् । सामि स्यतेः । असाम्योजो बिभृथा सुदानवः । असुसमाप्तं बलं बिभृत कल्याणदानाः

6.24

मा त्वा सोम॑स्य गल्दया सदा याचन्नहं गिरा । भूर्णिं मृगं न सव॑नेषु चुक्रुधं क ईशानं न याचिषत् ॥ मा चुक्रुधं त्वां सोमस्य गालनेन सदा याचन्नहम् । गिरा गीत्या स्तुत्या । भूर्णिमिव मृगम् । न सवनेषु चुक्रुधम् । क ईशानं न याचिष्यत इति । गल्दा धमनयो भवन्ति । गलनमासु धीयते । आ त्वा विशन्त्विन्दव आ गल्दा धमनीनाम् । नानाविभक्तीत्येते भवतः । आगलना धमनीनामित्यत्रार्थः

mā tvā somasya galdayā sadā yācannahaṃ girā | bhūrṇiṃ mṛgaṃ na savaneṣu cukrudhaṃ ka īśānaṃ na yāciṣat || mā cukrudhaṃ tvāṃ somasya gālanena sadā yācannaham | girā gītyā stutyā | bhūrṇimiva mṛgam | na savaneṣu cukrudham | ka īśānaṃ na yāciṣyata iti | galdā dhamanayo bhavanti | galanamāsu dhīyate | ā tvā viśantvindava ā galdā dhamanīnām | nānāvibhaktītyete bhavataḥ | āgalanā dhamanīnāmityatrārthaḥ

6.25

न पापासो मनामहे नारायासो न जल्हवः । न पापा मन्यामहे । नाधनाः । न ज्वलनेन हीनाः । अस्त्यस्मासु ब्रह्मचर्यमध्ययनं तपो दानकर्मेत्यृषिरवोचत् । बकुरो भास्करः । भयंकरः । भासमानो द्रवतीति वा

6.26

यवं वृकेणाश्विना वपन्तेषं दुहन्ता मनुषाय दस्रा । अभि दस्युं बकुरेणा धम॑न्तोरु ज्योतिश्चक्रथुरार्याय ॥ यवमिव वृकेणाश्विनौ निवपन्तौ । वृको लाङ्गलं भवति । विकर्तनात् । लाङ्गलं लगतेः । लाङ्गूलवद्वा । लागूलं लगतेः । लंगतेः । लंबतेर्वा । अन्नं दुहन्तौ मनुष्याय दर्शनीयौ । अभिधमन्तौ । दस्युं बकुरेण ज्योतिषा वोदकेन वा । अर्य ईश्वरपुत्रः । बेकनाटाः खलु कुसीदिनो भवन्ति । द्विगुणकारिणो वा । द्विगुणदायिनो वा । द्विगुणं कामयन्त इति वा । इन्द्रो विश्वान्बेकनाटाँ अहर्दृश उत क्रत्वा पणीँरभि । इन्द्रो यः सर्वान् बेकनाटान् । अहर्दृशः सूर्यदृशः । य इमान्यहानि पश्यन्ति न पराणीति वा । अभिभवति कर्मणा । पणींश्च वणिजः

yavaṃ vṛkeṇāśvinā vapanteṣaṃ duhantā manuṣāya dasrā | abhi dasyuṃ bakureṇā dhamantoru jyotiścakrathurāryāya || yavamiva vṛkeṇāśvinau nivapantau | vṛko lāṅgalaṃ bhavati | vikartanāt | lāṅgalaṃ lagateḥ | lāṅgūlavadvā | lāgūlaṃ lagateḥ | laṃgateḥ | laṃbatervā | annaṃ duhantau manuṣyāya darśanīyau | abhidhamantau | dasyuṃ bakureṇa jyotiṣā vodakena vā | arya īśvaraputraḥ | bekanāṭāḥ khalu kusīdino bhavanti | dviguṇakāriṇo vā | dviguṇadāyino vā | dviguṇaṃ kāmayanta iti vā | indro viśvānbekanāṭām̐ ahardṛśa uta kratvā paṇīm̐rabhi | indro yaḥ sarvān bekanāṭān | ahardṛśaḥ sūryadṛśaḥ | ya imānyahāni paśyanti na parāṇīti vā | abhibhavati karmaṇā | paṇīṃśca vaṇijaḥ

6.27

जीवान्नो अभि धेतनादित्यासः पुरा हथात् । कद्ध स्थ हवनश्रुतः ॥ जीवतो नोऽभिधावतादित्याः पुरा हननात् । क्व नु स्थ ह्वानश्रुत इति । मत्स्यानां जालमापन्नानामेतदार्षं वेदयन्ते । मत्स्या मधा उदके स्यन्दन्ते । माद्यन्तेऽन्योन्यं भक्षणायेति वा । जालं जलचरं भवति । जलेभवं वा । जलेशयं वा । अंहुरोंऽहस्वान् । अंहूरणमित्यप्यस्य भवति । कृण्वन्नंहूरणादुरु । इत्यपि निगमो भवति । सप्त मर्यादाः कवयस्ततक्षुस्तासामेकामिदभ्यंहुरो गात् । सप्त मर्यादाः कवयश्चक्रुः । तासामेकामप्यभिगच्छन्नंहस्वान्भवति । स्तेयं तल्पारोहणं ब्रह्महत्यां भ्रूणहत्यां सुरापानं दुष्कृतस्य कर्मणः पुनः पुनः सेवां पातकेऽनृतोद्यमिति । बत इति निपातः । खेदानुकम्पयोः

jīvānno abhi dhetanādityāsaḥ purā hathāt | kaddha stha havanaśrutaḥ || jīvato no'bhidhāvatādityāḥ purā hananāt | kva nu stha hvānaśruta iti | matsyānāṃ jālamāpannānāmetadārṣaṃ vedayante | matsyā madhā udake syandante | mādyante'nyonyaṃ bhakṣaṇāyeti vā | jālaṃ jalacaraṃ bhavati | jalebhavaṃ vā | jaleśayaṃ vā | aṃhuroṃ'hasvān | aṃhūraṇamityapyasya bhavati | kṛṇvannaṃhūraṇāduru | ityapi nigamo bhavati | sapta maryādāḥ kavayastatakṣustāsāmekāmidabhyaṃhuro gāt | sapta maryādāḥ kavayaścakruḥ | tāsāmekāmapyabhigacchannaṃhasvānbhavati | steyaṃ talpārohaṇaṃ brahmahatyāṃ bhrūṇahatyāṃ surāpānaṃ duṣkṛtasya karmaṇaḥ punaḥ punaḥ sevāṃ pātake'nṛtodyamiti | bata iti nipātaḥ | khedānukampayoḥ

6.28

बतो बतासि यम नैव ते मनो हृदयं चाविदाम । अन्या किल त्वां कक्ष्येव युक्तं परिष्वजाते लिबुजेव वृक्षम् ॥ बतो बलातीतो भवति । दुर्बलो बतासि यम । नैव त मनो हृदयं च विजानामि । अन्या किल त्वां परिष्वंक्ष्यते कक्ष्येव युक्तं लिबुजेव वृक्षम् । लिबुजा व्रततिर्भवति । लीयते विभजन्तीति । व्रततिर्वराणाच्च । शयनाच्च । तनानाच्च । वाताप्यमुदकं भवति । वात एतदाप्याययति । पुनानो वाताप्यं विश्वश्चन्द्रम् । इत्यपि निगमो भवति । वने न वायो न्यधायि चाकन् । वन इव । वायो वेः पुत्रः । चायन्निति वा । कामयमान इति वा । वेति च य इति च चकार शाकल्यः । उदात्तं त्वेवमाख्यातमभविष्यत् । असुसमाप्तश्चार्थः । रथर्यतीति सिद्धस्तत्प्रेप्सुः । रथं कामयत इति वा । एष देवो रथर्यति । इत्यपि निगमो भवति

bato batāsi yama naiva te mano hṛdayaṃ cāvidāma | anyā kila tvāṃ kakṣyeva yuktaṃ pariṣvajāte libujeva vṛkṣam || bato balātīto bhavati | durbalo batāsi yama | naiva ta mano hṛdayaṃ ca vijānāmi | anyā kila tvāṃ pariṣvaṃkṣyate kakṣyeva yuktaṃ libujeva vṛkṣam | libujā vratatirbhavati | līyate vibhajantīti | vratatirvarāṇācca | śayanācca | tanānācca | vātāpyamudakaṃ bhavati | vāta etadāpyāyayati | punāno vātāpyaṃ viśvaścandram | ityapi nigamo bhavati | vane na vāyo nyadhāyi cākan | vana iva | vāyo veḥ putraḥ | cāyanniti vā | kāmayamāna iti vā | veti ca ya iti ca cakāra śākalyaḥ | udāttaṃ tvevamākhyātamabhaviṣyat | asusamāptaścārthaḥ | ratharyatīti siddhastatprepsuḥ | rathaṃ kāmayata iti vā | eṣa devo ratharyati | ityapi nigamo bhavati

6.29

धेनुं न इषं पिन्वतमसंक्राम् । असंक्रमणीम् । आधव आधवनात् । मतीनां च साधनं विप्राणां चाधवम् । इत्यपि निगमो भवति । अनवब्रवोऽनवक्षिप्तवचनः । विजेषकृदिन्द्र इवानवब्रवः । इत्यपि निगमो भवति

6.30

अरायि काणे विकटे गिरिं गच्छ सदान्वे । शिरिम्बिठस्य सत्त्वभिस्तेभिष्ट्वा चातयामसि ॥ अदायिनि काणे विकटे । काणोऽविक्रान्तदर्शन इत्यौपमन्यवः । कान्तिर्वा स्यादणूभावकर्मणः। कणतेर्वा स्यादणूभावकर्मणः । कणतिः शब्दाणूभावे भाष्यते । अनुकणतीति । मात्राणूभावात्कणः । दर्शनाणूभावात्काणः । विकटो विक्रान्तगतिरित्यौपमन्यवः । कुटतेर्वा स्यात् विपरीतस्य विकुटितो भवति । गिरिं गच्छ । सदानोनुवे शब्दकारिके । शिरिम्बिठस्य सत्त्वभिः । शिरिम्बिठो मेघः । शीर्यते बिठे । बिठमन्तरिक्षं बिठं बीरिटेन व्याख्यातम् । तस्य सत्त्वैरुदकैरिति स्यात् । तैष्ट्वा चातयामः । अपि वा शिरिम्बिठो भारद्वाजः कालकर्णोपेतः । अलक्ष्मीर्निर्णाशयाञ्चकार । तस्य सत्त्वैः कर्मभिरिति स्यात् । तैष्ट्वा चातयामः । चातयतिर्नाशने । पराशरः पराशीर्णस्य वसिष्ठस्य स्थविरस्य जज्ञे । पराशरः शतयातुर्वसिष्ठः । इत्यपि निगमो भवति । इन्द्रोऽपि पराशर उच्यते । परा शातयिता यातूनाम् । इन्द्रो यातूनामभवत्पराशरः । इत्यपि निगमो भवति । क्रिविर्दती विकर्तनदन्ती । यत्रा वो दिद्युद्रदति क्रिविर्दती । इत्यपि निगमो भवति । करूलती कृत्तदती । अपि वा देवं कञ्चित्कृत्तदन्तं दृष्ट्वैवमवक्ष्यत

arāyi kāṇe vikaṭe giriṃ gaccha sadānve | śirimbiṭhasya sattvabhistebhiṣṭvā cātayāmasi || adāyini kāṇe vikaṭe | kāṇo'vikrāntadarśana ityaupamanyavaḥ | kāntirvā syādaṇūbhāvakarmaṇaḥ| kaṇatervā syādaṇūbhāvakarmaṇaḥ | kaṇatiḥ śabdāṇūbhāve bhāṣyate | anukaṇatīti | mātrāṇūbhāvātkaṇaḥ | darśanāṇūbhāvātkāṇaḥ | vikaṭo vikrāntagatirityaupamanyavaḥ | kuṭatervā syāt viparītasya vikuṭito bhavati | giriṃ gaccha | sadānonuve śabdakārike | śirimbiṭhasya sattvabhiḥ | śirimbiṭho meghaḥ | śīryate biṭhe | biṭhamantarikṣaṃ biṭhaṃ bīriṭena vyākhyātam | tasya sattvairudakairiti syāt | taiṣṭvā cātayāmaḥ | api vā śirimbiṭho bhāradvājaḥ kālakarṇopetaḥ | alakṣmīrnirṇāśayāñcakāra | tasya sattvaiḥ karmabhiriti syāt | taiṣṭvā cātayāmaḥ | cātayatirnāśane | parāśaraḥ parāśīrṇasya vasiṣṭhasya sthavirasya jajñe | parāśaraḥ śatayāturvasiṣṭhaḥ | ityapi nigamo bhavati | indro'pi parāśara ucyate | parā śātayitā yātūnām | indro yātūnāmabhavatparāśaraḥ | ityapi nigamo bhavati | krivirdatī vikartanadantī | yatrā vo didyudradati krivirdatī | ityapi nigamo bhavati | karūlatī kṛttadatī | api vā devaṃ kañcitkṛttadantaṃ dṛṣṭvaivamavakṣyata

अथ षष्ठोऽध्यायः (cont. 2)

6.31

वामं वामं त आदुरे देवो ददात्वर्यमा ।। वामं पूषा वामं भगो वामं देवः करूळती ॥ वामं वननीयं भवति । आदुरिरादरणात् । तत्कः करूळती । भगः पुरस्तात्तस्यान्वादेश इत्येकम् । पूषेत्यपरम् । सोऽदन्तकः । अदन्तकः पूषा । इति च ब्राह्मणम् । दनो विश इन्द्र मृध्रवाचः । दानमनसो नो मनुष्यानिन्द्र मृदुवाचः कुरु । अवीरामिव मामयं शरारुरभि मन्यते । अबलामिव मामयं बालोऽभिमन्यते संशिशरिषुः । इदंयुरिदं कामयमानः । अथापि तद्वदर्थे भाष्यते । वसूयुरिन्द्रो वसुमानित्यत्रार्थः । अश्वयुर्गव्यू रथयुर्वसूयुः इन्द्रः । इत्यपि निगमो भवति

vāmaṃ vāmaṃ ta ādure devo dadātvaryamā || vāmaṃ pūṣā vāmaṃ bhago vāmaṃ devaḥ karūḷatī || vāmaṃ vananīyaṃ bhavati | ādurirādaraṇāt | tatkaḥ karūḷatī | bhagaḥ purastāttasyānvādeśa ityekam | pūṣetyaparam | so'dantakaḥ | adantakaḥ pūṣā | iti ca brāhmaṇam | dano viśa indra mṛdhravācaḥ | dānamanaso no manuṣyānindra mṛduvācaḥ kuru | avīrāmiva māmayaṃ śarārurabhi manyate | abalāmiva māmayaṃ bālo'bhimanyate saṃśiśariṣuḥ | idaṃyuridaṃ kāmayamānaḥ | athāpi tadvadarthe bhāṣyate | vasūyurindro vasumānityatrārthaḥ | aśvayurgavyū rathayurvasūyuḥ indraḥ | ityapi nigamo bhavati

6.32

किं ते कृण्वन्ति कीकटेषु गावो नाशिरं दुह्रे न तपन्ति घर्मम् । आ नो भर प्रम॑गन्दस्य वेदो नैचाशाखं मघवन्रन्धया नः ॥ किं ते कुर्वन्ति कीकटेषु गावः । कीकटा नाम देशोऽनार्यनिवासः । कीकटाः किंकृताः । किं क्रियाभिरिति प्रेप्सा वा । नैव चाशिरं दुह्रे । न तपन्ति घर्मं हर्म्यम् । आहर नः प्रमगन्दस्य धनानि । मगन्दः कुसीदी । माङ्गदो मामागमिष्यतीति च ददाति । तदपत्यं प्रमगन्दः । अत्यन्तकुसीदिकुलीनः । प्रमदको वा योऽयमेवास्ति लोको न पर इति प्रेप्सुः । पण्डको वा । पण्डकः पण्डगः प्रार्दको वा प्रार्दयत्याण्डौ । आण्डावाणी इव व्रीडयति । तत् स्थं नैचाशाखं नीचाशाखो नीचैः शाखः । शाखाः शक्नोतेः । आणिररणात् । तन्नो मघवन्रन्धयेति । रध्यतिर्वशगमने । बुन्द इषुर्भवति । भिन्दो वा । भयदो वा । भासमानो द्रवतीति वा

kiṃ te kṛṇvanti kīkaṭeṣu gāvo nāśiraṃ duhre na tapanti gharmam | ā no bhara pramagandasya vedo naicāśākhaṃ maghavanrandhayā naḥ || kiṃ te kurvanti kīkaṭeṣu gāvaḥ | kīkaṭā nāma deśo'nāryanivāsaḥ | kīkaṭāḥ kiṃkṛtāḥ | kiṃ kriyābhiriti prepsā vā | naiva cāśiraṃ duhre | na tapanti gharmaṃ harmyam | āhara naḥ pramagandasya dhanāni | magandaḥ kusīdī | māṅgado māmāgamiṣyatīti ca dadāti | tadapatyaṃ pramagandaḥ | atyantakusīdikulīnaḥ | pramadako vā yo'yamevāsti loko na para iti prepsuḥ | paṇḍako vā | paṇḍakaḥ paṇḍagaḥ prārdako vā prārdayatyāṇḍau | āṇḍāvāṇī iva vrīḍayati | tat sthaṃ naicāśākhaṃ nīcāśākho nīcaiḥ śākhaḥ | śākhāḥ śaknoteḥ | āṇiraraṇāt | tanno maghavanrandhayeti | radhyatirvaśagamane | bunda iṣurbhavati | bhindo vā | bhayado vā | bhāsamāno dravatīti vā

633

तुविक्षं ते सुकृतं सूमयं धनुः साधुर्बुन्दो हिरण्ययः । उभा ते बाहू रण्या सुसंस्कृत ऋदूपे चिदृदूवृधा ॥ तुविक्षं बहुविक्षेपं महाविक्षेपं वा ते सुकृतं सूमयं सुसुखं धनुः । साधयिता ते बुन्दो हिरण्मयः । उभौ ते बाहू रमणीयौ सांग्राम्यौ वा । ऋदूपे अर्दनपातिनौ । गमनपातिनौ शब्दपातिनौ दूरपातिनौ वा । मर्मण्यर्दनवेधिनौ । गमनवेधिनौ (शब्दवेधिनौ दूरवेधिनौ) वा

tuvikṣaṃ te sukṛtaṃ sūmayaṃ dhanuḥ sādhurbundo hiraṇyayaḥ | ubhā te bāhū raṇyā susaṃskṛta ṛdūpe cidṛdūvṛdhā || tuvikṣaṃ bahuvikṣepaṃ mahāvikṣepaṃ vā te sukṛtaṃ sūmayaṃ susukhaṃ dhanuḥ | sādhayitā te bundo hiraṇmayaḥ | ubhau te bāhū ramaṇīyau sāṃgrāmyau vā | ṛdūpe ardanapātinau | gamanapātinau śabdapātinau dūrapātinau vā | marmaṇyardanavedhinau | gamanavedhinau (śabdavedhinau dūravedhinau) vā

6.34

निरा विध्यद्गिरिभ्य आ धारयत्पक्वमौदनम् । इन्द्रो बुन्दं स्वाततम् ॥ निरविध्यगिरिभ्य आ धारयत्पक्वम् ओदनम्। उदकदानं मेघम् । इन्द्रो बुन्दं स्वाततम् । वृन्दं बुन्देन व्याख्यातम् । वृन्दारकश्च

nirā vidhyadgiribhya ā dhārayatpakvamaudanam | indro bundaṃ svātatam || niravidhyagiribhya ā dhārayatpakvam odanam| udakadānaṃ megham | indro bundaṃ svātatam | vṛndaṃ bundena vyākhyātam | vṛndārakaśca

6.35

अयं यो होता किरु स यमस्य कमप्यूहे यत्सम॒ञ्जन्ति देवाः । अहरहर्जायते मासि मास्यथा देवा दधिरे हव्यवाहम् ॥ अयं यो होता कर्ता स यमस्य । कमप्यूहे अन्नमभिवहति यत्समश्नुवन्ति देवाः । अहरहर्जायते । मासे मासे । अर्धमासेऽर्धमासे वा । अथ देवा निदधिरे हव्यवाहम् । उल्बमूर्णोतेः । वृणोतेर्वा । महत्तदुल्बं स्थविरं तदासीत् । इत्यपि निगमो भवति । ऋबीसमपगतभासम् । अपहृतभासम् । अन्तर्हितभासम् । गतभासं वा

ayaṃ yo hotā kiru sa yamasya kamapyūhe yatsamañjanti devāḥ | aharaharjāyate māsi māsyathā devā dadhire havyavāham || ayaṃ yo hotā kartā sa yamasya | kamapyūhe annamabhivahati yatsamaśnuvanti devāḥ | aharaharjāyate | māse māse | ardhamāse'rdhamāse vā | atha devā nidadhire havyavāham | ulbamūrṇoteḥ | vṛṇotervā | mahattadulbaṃ sthaviraṃ tadāsīt | ityapi nigamo bhavati | ṛbīsamapagatabhāsam | apahṛtabhāsam | antarhitabhāsam | gatabhāsaṃ vā

6.36

हिमेनाग्निं घ्रंसमवारयेथां पितुमतीमूर्जमस्मा अधत्तम् । ऋबीसे अत्रिमश्विनावनीतमुन्निन्यथुः सर्वगणं स्वस्ति ॥ हिमेनोदकेन ग्रीष्मान्तेऽग्निं घ्रंसमहरवारयेथाम् । अन्नवतीं चास्मा ऊर्जमधत्तमग्नये । योऽयमृबीसे पृथिव्यामग्निरन्तरौषधिवनस्पतिष्वप्सु तमुन्निन्यथुः । सर्वगणं सर्वनामानं । गणो गणनात् । गुणश्च । यद्वृष्ट ओषधय उद्यन्ति प्राणिनश्च पृथिव्यां तदश्विनो रूपं तेनैनौ स्तौति स्तौति

himenāgniṃ ghraṃsamavārayethāṃ pitumatīmūrjamasmā adhattam | ṛbīse atrimaśvināvanītamunninyathuḥ sarvagaṇaṃ svasti || himenodakena grīṣmānte'gniṃ ghraṃsamaharavārayethām | annavatīṃ cāsmā ūrjamadhattamagnaye | yo'yamṛbīse pṛthivyāmagnirantarauṣadhivanaspatiṣvapsu tamunninyathuḥ | sarvagaṇaṃ sarvanāmānaṃ | gaṇo gaṇanāt | guṇaśca | yadvṛṣṭa oṣadhaya udyanti prāṇinaśca pṛthivyāṃ tadaśvino rūpaṃ tenainau stauti stauti

अथ सप्तमोऽध्यायः

7.1

ॐ ॥ अथातो दैवतम् । तद्यानि नामानि प्राधान्यस्तुतीनां देवतानां तद्दैवतमित्याचक्षते । सैषा देवतोपपरीक्षा । यत्काम ऋषिर्यस्यां देवतायामार्थपत्यमिच्छन्स्तुतिं प्रयुङ्क्ते तद्दैवतः स मन्त्रो भवति । तास्त्रिविधा ऋचः । परोक्षकृताः । प्रत्यक्षकृताः । आध्यात्मिक्यश्च । तत्र परोक्षकृताः सर्वाभिर्नामविभक्तिभिर्युज्यन्ते । प्रथमपुरुषैश्चाख्यातस्य

ॐ || athāto daivatam | tadyāni nāmāni prādhānyastutīnāṃ devatānāṃ taddaivatamityācakṣate | saiṣā devatopaparīkṣā | yatkāma ṛṣiryasyāṃ devatāyāmārthapatyamicchanstutiṃ prayuṅkte taddaivataḥ sa mantro bhavati | tāstrividhā ṛcaḥ | parokṣakṛtāḥ | pratyakṣakṛtāḥ | ādhyātmikyaśca | tatra parokṣakṛtāḥ sarvābhirnāmavibhaktibhiryujyante | prathamapuruṣaiścākhyātasya

7.2

इन्द्रो दिव इन्द्र ईशे पृथिव्याः । इन्द्रमिद् गाथिनो बृहत् । इन्द्रेणैते तृत्सवो वेविषाणाः । इन्द्राय साम गायत । नेन्द्रादृते पवते धाम किं चन । इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्र वोचम् । इन्द्रे कामा अयंसत । इति । अथ प्रत्यक्षकृता मध्यमपुरुषयोगाः । त्वमिति चैतेन सर्वनाम्ना । त्वमिन्द्र बलादधि । वि न इन्द्र मृधो जहि । इति अथापि प्रत्यक्षकृताः स्तोतारो भवन्ति । परोक्षकृतानि स्तोतव्यानि । मा चिदन्यद्वि शंसत । कण्वा अभि प्र गायत । उप प्रेत कुशिकाश्चेतयध्वम् । इति । अथाध्यात्मिक्य उत्तमपुरुषयोगाः । अहमिति चैतेन सर्वनाम्ना । यथैतदिन्द्रो वैकुण्ठः । लबसूक्तम् । वागाम्भृणीयमिति

7.3

परोक्षकृताः प्रत्यक्षकृताश्च मन्त्रा भूयिष्ठाः । अल्पशश्च आध्यात्मिकाः । अथापि स्तुतिरेव भवति नाशीर्वादः । इन्द्रस्य॒ नु वीर्याणि प्र वोचम् । इति । यथैतस्मिन्त्सूक्ते । अथाप्याशीरेव न स्तुतिः । सुचक्षा अहमक्षीभ्यां भूयासम् । सुवर्चा मुखेन । सुश्रुत्कर्णाभ्यां भूयासम् । इति । तदेतद्बहुलमाध्वर्यवे याज्ञेषु च मन्त्रेषु । अथापि शपथाभिशापौ । अद्या मुरीय यदि यातुधानो अस्मि । अधा स घोरैर्दशभिर्वि यूयाः । इति । अथापि कस्यचिद्भावस्याचिख्यासा । न मृत्युरासीदमृतं न तर्हि । तम आसीत्तम॑सा गूळ्हमग्रे । अथापि परिदेवना कस्माच्चिद्भावात् । सुदेवो अद्य प्रपतेदनावृत् । न वि जानामि यदि वेदमस्मि । इति । अथापि निन्दाप्रशंसे । केवलाघो भवति केवलादी । भोजस्येदं पुष्करिणीव वेश्म । एवमक्षसूक्ते द्यूतनिन्दा च कृषिप्रशंसा च । एवमुच्चावचैरभिप्रायैर्ऋषीणां मन्त्रदृष्टयो भवन्ति

7.4

तद्येऽनादिष्टदेवता मन्त्रास्तेषु देवतोपपरीक्षा । यद्देवतः स यज्ञो वा यज्ञाङ्गं वा तद्देवता भवन्ति । अथान्यत्र यज्ञात्। प्राजापत्या इति याज्ञिकाः । नाराशंसा इति नैरुक्ताः । अपि वा सा कामदेवता स्यात् । प्रायोदेवता वा । अस्ति ह्याचारो बहुलं लोके । देवदेवत्यमतिथिदेवत्यं पितृदेवत्यम् । याज्ञदैवतो मन्त्र इति । अपि ह्यदेवता देवतावत् स्तूयन्ते । यथाश्वप्रभृतीन्योषधिपर्यन्तानि । अथाप्यष्टौ द्वन्द्वानि । स न मन्येतागन्तूनिवार्थान् देवतानाम् । प्रत्यक्षदृश्यमेतद्भवति । माहाभाग्याद्देवताया एक आत्मा बहुधा स्तूयते । एकस्यात्मनोऽन्ये देवाः प्रत्यङ्गानि भवन्ति । अपि च सत्त्वानां प्रकृतिभूमभिर्ऋषयः स्तुवन्तीत्याहुः । प्रकृतिसार्वनाम्न्याच्च । इतरेतरजन्मानो भवन्ति । इतरेतरप्रकृतयः । कर्मजन्मानः । आत्मजन्मानः । आत्मैवैषां रथो भवति । आत्माश्वः । आत्माऽऽयुधम् । आत्मेषवः । आत्मा सर्वं देवस्य

7.5

तिस्त्र एव देवता इति नैरुक्ताः । अग्निः पृथिवीस्थानः । वायुर्वेन्द्रो वान्तरिक्षस्थानः । सूर्यो द्युस्थानः । तासां माहाभाग्यादेकैकस्या अपि बहूनि नामधेयानि भवन्ति । अपि वा कर्मपृथक्त्वात् । यथा होताऽध्वर्युर्ब्रह्मोद्गातेत्यप्येकस्य सतः । अपि वा पृथगेव स्युः । पृथग्घि स्तुतयो भवन्ति । तथाभिधानानि । यथो एतत्कर्मपृथक्त्वादिति बहवोऽपि विभज्य कर्माणि कुर्युः । तत्र संस्थानैकत्वं संभोगैकत्वं चोपेक्षितव्यम् । यथा -- पृथिव्यां मनुष्याः पशवो देवा इति स्थानैकत्वम् । संभोगैकत्वं च दृश्यते । यथा पृथिव्याः पर्जन्येन च वाय्वादित्याभ्यां च संभोगः । अग्निना चेतरस्य लोकस्य । तत्रैतन्नरराष्ट्रमिव

7.6

अथाकारचिन्तनं देवतानाम् । पुरुषविधाः स्युरित्येकम् । चेतनावद्भिः स्तुतयो भवन्ति । तथाभिधानानि । अथापि पौरुषविधिकैरङ्गैः संस्तूयन्ते । ऋष्वा त इन्द्र स्थविरस्य बाहू । यत्संगृभ्णा मघवन्काशिरित्ते । अथापि पौरुषविधिकैर्द्रव्यसंयोगैः । आ द्वाभ्यां हरिभ्यामिन्द्र याहि । कल्याणीर्जाया सुरणं गृहे ते । अथापि पौरुषविधिकैः कर्मभिः । अद्धीन्द्र पिब च प्रस्थितस्य । आश्रुत्कर्ण श्रुधी हव॑म्

7.7

अपुरुषविधाः स्युरित्यपरम् । अपि तु यद् दृश्यतेऽपुरुषविधं तत् । तद्यथाग्निर्वायुरादित्यः पृथिवी चन्द्रमा इति । यथो एतच्चेतनावद्वद्धि स्तुतयो भवन्तीत्यचेतनान्यप्येवं स्तूयन्ते । यथाक्षप्रभृतीन्योषधिपर्यन्तानि । यथो एतत्पौरुषविधिकैरङ्गैः संस्तूयन्त इत्यचेतनेष्वप्येतद्भवति । अभि क्रन्दन्ति हरितेभिरासभिः । इति ग्रावस्तुतिः । यथो एतत्पौरुषविधिकैर्द्रव्यसंयोगैरित्येतदपि तादृशमेव । सुखं रथं युयुजे सिन्धुरश्विनम् । इति नदीस्तुतिः । यथो एतत्पौरुषविधिकैः कर्मभिरित्येतदपि तादृशमेव । होतुश्चित्पूर्वे हविरद्यमाशत । इति ग्रावस्तुतिरेव । अपि वोभयविधाः स्युः । अपि वा पुरुषविधानामेव सतां कर्मात्मान एते स्युः । यथा यज्ञो यजमानस्य । एष चाख्यानसमयः

7.8

तित्र एव देवता इत्युक्तं पुरस्तात् । तासां भक्तिसाहचर्यं व्याख्यास्यामः । अथैतान्यग्निभक्तीनि । अयं लोकः, प्रातः सवनं, वसन्तः, गायत्री, त्रिवृत्स्तोमः, रथंतरं साम । ये च देवगणाः समाम्नाताः प्रथमे स्थाने । अग्नायी पृथिवीळेति स्त्रियः । अथास्य कर्म । वहनं च हविषाम्, आवाहनं च देवतानाम् । यच्च किंचिद्दार्ष्टिविषयिकमग्निकर्मैव तत् । अथास्य संस्तविका देवाः । इन्द्रः सोमः वरुणः पर्जन्यः ऋतवः । आग्नावैष्णवं च हविः।। न त्वृक्संस्तविकी दशतयीषु विद्यते । अथाप्याग्नापौष्णं हविर्न तु संस्तवः । तत्रैतां विभक्तस्तुतिमृचमुदाहरन्ति

titra eva devatā ityuktaṃ purastāt | tāsāṃ bhaktisāhacaryaṃ vyākhyāsyāmaḥ | athaitānyagnibhaktīni | ayaṃ lokaḥ, prātaḥ savanaṃ, vasantaḥ, gāyatrī, trivṛtstomaḥ, rathaṃtaraṃ sāma | ye ca devagaṇāḥ samāmnātāḥ prathame sthāne | agnāyī pṛthivīḷeti striyaḥ | athāsya karma | vahanaṃ ca haviṣām, āvāhanaṃ ca devatānām | yacca kiṃciddārṣṭiviṣayikamagnikarmaiva tat | athāsya saṃstavikā devāḥ | indraḥ somaḥ varuṇaḥ parjanyaḥ ṛtavaḥ | āgnāvaiṣṇavaṃ ca haviḥ|| na tvṛksaṃstavikī daśatayīṣu vidyate | athāpyāgnāpauṣṇaṃ havirna tu saṃstavaḥ | tatraitāṃ vibhaktastutimṛcamudāharanti

7.9

पूषा त्वेतश्च्यावयतु प्र विद्वाननष्टपशुर्भुव॑नस्य गोपाः । स त्वैतेभ्यः परि ददत्पितृभ्योऽग्निर्देवेभ्यः सुविदत्रियेभ्यः ॥ पूषा त्वेतः प्रच्यावयतु । विद्वान् । अनष्टपशुः । भुवनस्य गोपा इत्येष हि सर्वेषां भूतानां गोपायिता आदित्यः । स त्वैतेभ्यः परिददत्पितृभ्य इति सांशयिकस्तृतीयः पादः । पूषा पुरस्तात्तस्यान्वादेश इत्येकम् । अग्निरुपरिष्टात्तस्य प्रकीर्तनेत्यपरम् । अग्निर्देवेभ्यः सुविदत्रियेभ्यः । सुविदत्रं धनं भवति । विन्दतेर्वैकोपसर्गात् । ददातेर्वा स्याद् द्वयुपसर्गात्

pūṣā tvetaścyāvayatu pra vidvānanaṣṭapaśurbhuvanasya gopāḥ | sa tvaitebhyaḥ pari dadatpitṛbhyo'gnirdevebhyaḥ suvidatriyebhyaḥ || pūṣā tvetaḥ pracyāvayatu | vidvān | anaṣṭapaśuḥ | bhuvanasya gopā ityeṣa hi sarveṣāṃ bhūtānāṃ gopāyitā ādityaḥ | sa tvaitebhyaḥ paridadatpitṛbhya iti sāṃśayikastṛtīyaḥ pādaḥ | pūṣā purastāttasyānvādeśa ityekam | agnirupariṣṭāttasya prakīrtanetyaparam | agnirdevebhyaḥ suvidatriyebhyaḥ | suvidatraṃ dhanaṃ bhavati | vindatervaikopasargāt | dadātervā syād dvayupasargāt

7.10

अथैतानीन्द्रभक्तीनि । अन्तरिक्षलोकः, माध्यंदिनं सवनम्, ग्रीष्मः, त्रिष्टुप् , पञ्चदशस्तोमः, बृहत्साम । ये च देवगणाः समाम्नाता मध्यमे स्थाने याश्च स्त्रियः । अथास्य कर्म - रसानुप्रदानं वृत्रवधः । या च का च बलकृतिरिन्द्रकर्मैव तत् । अथास्य संस्तविका देवाः । अग्निः - सोमः - वरुणः - पूषा - बृहस्पतिः - र्ब्रह्मणस्पतिः - पर्वतः - कुत्सः - विष्णु - र्वायुः । अथापि मित्रो वरुणेन संस्तूयते । पूष्णा रुद्रेण च सोमः । अग्निना(वायुना- पाठभेदः) च पूषा । वातेन च पर्जन्यः

athaitānīndrabhaktīni | antarikṣalokaḥ, mādhyaṃdinaṃ savanam, grīṣmaḥ, triṣṭup , pañcadaśastomaḥ, bṛhatsāma | ye ca devagaṇāḥ samāmnātā madhyame sthāne yāśca striyaḥ | athāsya karma - rasānupradānaṃ vṛtravadhaḥ | yā ca kā ca balakṛtirindrakarmaiva tat | athāsya saṃstavikā devāḥ | agniḥ - somaḥ - varuṇaḥ - pūṣā - bṛhaspatiḥ - rbrahmaṇaspatiḥ - parvataḥ - kutsaḥ - viṣṇu - rvāyuḥ | athāpi mitro varuṇena saṃstūyate | pūṣṇā rudreṇa ca somaḥ | agninā(vāyunā- pāṭhabhedaḥ) ca pūṣā | vātena ca parjanyaḥ

7.11

अथैतान्यादित्यभक्तीनि । असौ लोकः तृतीयसवनम् । वर्षा जगती सप्तदशस्तोमः वैरूपं साम । ये च देवगणाः समाम्नाता उत्तमे स्थाने। याश्च स्त्रियः । अथास्य कर्म - रसादानं रश्मिभिश्च रसधारणम् , यच्च किञ्चित्प्रवह्लितमादित्यकर्मैव तत् । चन्द्रमसा वायुना संवत्सरेणेति संस्तवः । एतेष्वेव स्थानव्यूहेष्वृतुच्छन्दःस्तोमपृष्ठस्य भक्तिशेषमनुकल्पयीत । शरदनुष्टबेकविंशस्तोमो वैराजं सामेति पृथिव्यायतनानि । हेमन्तः पङ्क्तिस्त्रिणवस्तोमः शाक्वरं सामेत्यन्तरिक्षायतनानि । शिशिरोऽतिच्छन्दास्त्रयस्त्रिंशस्तोमो रैवतं सामेति द्युभक्तीनि

athaitānyādityabhaktīni | asau lokaḥ tṛtīyasavanam | varṣā jagatī saptadaśastomaḥ vairūpaṃ sāma | ye ca devagaṇāḥ samāmnātā uttame sthāne| yāśca striyaḥ | athāsya karma - rasādānaṃ raśmibhiśca rasadhāraṇam , yacca kiñcitpravahlitamādityakarmaiva tat | candramasā vāyunā saṃvatsareṇeti saṃstavaḥ | eteṣveva sthānavyūheṣvṛtucchandaḥstomapṛṣṭhasya bhaktiśeṣamanukalpayīta | śaradanuṣṭabekaviṃśastomo vairājaṃ sāmeti pṛthivyāyatanāni | hemantaḥ paṅktistriṇavastomaḥ śākvaraṃ sāmetyantarikṣāyatanāni | śiśiro'ticchandāstrayastriṃśastomo raivataṃ sāmeti dyubhaktīni

7.12

मन्त्रा मननात् । छन्दांसि छादनात् । (स्तोमः स्तवनात्) । यजुर्यजतेः । साम सम्मितमृचा । अस्यतेर्वा । ऋचा समं मेन इति नैदानाः । गायत्री गायतेः स्तुतिकर्मणः । त्रिगमना वा विपरीता । गायतो मुखादुदपतत् । इति च ब्राह्मणम् । उष्णिगुत्स्नाता भवति । स्निह्यतेर्वा स्यात्कान्तिकर्मणः । उष्णीषिणी वेत्यौपमिकम् । उष्णीषं स्नायतेः । ककुप् ककुभिनी भवति । ककुप् च कुब्जश्च कुजतेर्वा । उब्जतेर्वा । अनुष्टबनुष्टोभनात् । गायत्रीमेव त्रिपदां सतीं चतुर्थेन पादेनानुष्टोभति । इति च ब्राह्मणम् । बृहती परिबर्हणात् । पङ्क्तिः पञ्चपदा । त्रिष्टुप् स्तोभत्युत्तरपदा । का तु त्रिता स्यात् । तीर्णतमं छन्दः । त्रिवृद्वज्रः । तस्य स्तोभतीति वा । यत् त्रिरस्तोभत् तत् त्रिष्टुभस्त्रिष्टुप्त्वम् । इति विज्ञायते

7.13

जगती गततमं छन्दः । जलचरगतिर्वा । गल्गल्यमानोऽसृजत् । इति च ब्राह्मणम् । विराड्विराजनाद्वा । विराधनाद्वा । विप्रापणाद्वा । विराजनात्संपूर्णाक्षरा । विराधनादूनाक्षरा । विप्रापणादधिकाक्षरा । पिपीलिकमध्येत्यौपमिकम् । पिपीलिका पेलतेर्गतिकर्मणः । इतीमा देवता अनुक्रान्ताः । सूक्तभाजः । हविर्भाजः । ऋग्भाजश्च भूयिष्ठाः । काश्चिन्निपातभाजः । अथोताभिधानैः संयुज्य हविश्चोदयति । इन्द्राय वृत्रघ्ने । इन्द्राय वृत्रतुरे। इन्द्रायाँहोमुच इति । तान्यप्येके समामनन्ति । भूयांसि तु समाम्नानात् । यत्तु संविज्ञानभूतं स्यात्प्राधान्यस्तुति तत्समामने । अथोत कर्मभिर्ऋषिर्देवताः स्तौति । वृत्रहा । पुरन्दरः । इति । तान्यप्येके समामनन्ति । भूयांसि तु समाम्नानात् । व्यञ्जनमात्रं तु तत् तस्याभिधानस्य भवति । यथा - ब्राह्मणाय बुभुक्षितायौदनं देहि । स्नातायानुलेपनम् । पिपासते पानीयमिति

7.14

अथातोऽनुक्रमिष्यामः । अग्निः पृथिवीस्थानः । तं प्रथमं व्याख्यास्यामः । अग्निः कस्मात् । अग्रणीर्भवति । अग्रं यज्ञेषु प्रणीयते । अङ्गं नयति सन्नममानः । अक्नोपनो भवतीति स्थौलाष्ठीविः । न क्नोपयति न स्नेहयति । त्रिभ्य आख्यातेभ्यो जायत इति शाकपूणिः । इतात् । अक्ताद्दग्धाद्वा । नीतात् । स खल्वेते- रकारमादत्ते, गकारमनक्तेर्वा दहतेर्वा, नीः परः । तस्यैषा भवति

7.15

अग्निमीळे पुरोहितं य॒ज्ञस्य॑ देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ॥ अग्निमीळेऽग्निं याचामि । ईळिरध्येषणाकर्मा । पूजाकर्मा वा । पुरोहितो व्याख्यातो यज्ञश्च । देवो दानाद्वा । दीपनाद्वा । द्योतनाद्वा । द्युस्थानो भवतीति वा । यो देवः सा देवता । होतारं ह्रातारम् । जुहोतेर्होतेत्यौर्णवाभः । रत्नधातमं रमणीयानां धनानां दातृतमम् । तस्यैषापरा भवति

agnimīḷe purohitaṃ yajñasya devamṛtvijam | hotāraṃ ratnadhātamam || agnimīḷe'gniṃ yācāmi | īḷiradhyeṣaṇākarmā | pūjākarmā vā | purohito vyākhyāto yajñaśca | devo dānādvā | dīpanādvā | dyotanādvā | dyusthāno bhavatīti vā | yo devaḥ sā devatā | hotāraṃ hrātāram | juhoterhotetyaurṇavābhaḥ | ratnadhātamaṃ ramaṇīyānāṃ dhanānāṃ dātṛtamam | tasyaiṣāparā bhavati

7.16

अग्निः पूर्वेभिर्ऋषिभिरीड्यो नूतनैरुत । स दे॒वाँ एह वक्षति ॥ अग्निर्यः पूर्वैर्ऋषिभिरीळितव्यो वन्दितव्योऽस्माभिश्च नवतरैः स देवानिहावहत्विति । स न मन्येतायमेवाग्निरिति । अप्येते उत्तरे ज्योतिषी अग्नी उच्येते । ततो नु मध्यमः

agniḥ pūrvebhirṛṣibhirīḍyo nūtanairuta | sa devām̐ eha vakṣati || agniryaḥ pūrvairṛṣibhirīḷitavyo vanditavyo'smābhiśca navataraiḥ sa devānihāvahatviti | sa na manyetāyamevāgniriti | apyete uttare jyotiṣī agnī ucyete | tato nu madhyamaḥ

7.17

अभि प्रवन्तु समनेव योषाः कल्याण्य १ : स्मय॑मानासो अग्निम् । घृतस्य धाराः समिधो नसन्त ता जुषाणो हर्यति जातवेदाः ॥ अभिनमन्त समनस इव योषाः । समनं समननाद्वा । संमाननाद्वा । कल्याण्यः । स्मयमानासः । अग्निमित्यौपमिकम् । घृतस्य धारा उदकस्य धाराः समिधो नसन्त । नसतिराप्नोतिकर्मा वा । नमतिकर्मा वा । ता जुषाणो हर्यति जातवेदाः । हर्यतिः प्रेप्साकर्मा । विहर्यतीति । समुद्रादूर्मिर्मधुमाँ उदारत् । इत्यादित्यमुक्तं मन्यन्ते । समुद्राद्ध्येषोऽद्भ्य उदेति । इति च ब्राह्मणम् । अथापि ब्राह्मणं भवति । अग्निः सर्वा देवताः । इति । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय

abhi pravantu samaneva yoṣāḥ kalyāṇya 1 : smayamānāso agnim | ghṛtasya dhārāḥ samidho nasanta tā juṣāṇo haryati jātavedāḥ || abhinamanta samanasa iva yoṣāḥ | samanaṃ samananādvā | saṃmānanādvā | kalyāṇyaḥ | smayamānāsaḥ | agnimityaupamikam | ghṛtasya dhārā udakasya dhārāḥ samidho nasanta | nasatirāpnotikarmā vā | namatikarmā vā | tā juṣāṇo haryati jātavedāḥ | haryatiḥ prepsākarmā | viharyatīti | samudrādūrmirmadhumām̐ udārat | ityādityamuktaṃ manyante | samudrāddhyeṣo'dbhya udeti | iti ca brāhmaṇam | athāpi brāhmaṇaṃ bhavati | agniḥ sarvā devatāḥ | iti | tasyottarā bhūyase nirvacanāya

7.18

इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मा॑न् । एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः ॥ इममेवाग्निं महान्तं आत्मानं बहुधा मेधाविनो वदन्ति । इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निं दिव्यं च गरुत्मन्तम् । दिव्यो दिविजः । गरुत्मान् गरणवान् । गुर्वात्मा । महात्मेति वा । यस्तु सूक्तं भजते यस्मै हविर्निरुप्यतेऽयमेव सोऽग्निः । निपातमेवैते उत्तरे ज्योतिषी एतेन नामधेयेन भजेते

indraṃ mitraṃ varuṇamagnimāhuratho divyaḥ sa suparṇo garutmān | ekaṃ sadviprā bahudhā vadantyagniṃ yamaṃ mātariśvānamāhuḥ || imamevāgniṃ mahāntaṃ ātmānaṃ bahudhā medhāvino vadanti | indraṃ mitraṃ varuṇamagniṃ divyaṃ ca garutmantam | divyo divijaḥ | garutmān garaṇavān | gurvātmā | mahātmeti vā | yastu sūktaṃ bhajate yasmai havirnirupyate'yameva so'gniḥ | nipātamevaite uttare jyotiṣī etena nāmadheyena bhajete

7.19

जातवेदाः कस्मात् । जातानि वेद । जातानि वैनं विदुः । जाते जाते विद्यत इति वा । जातवित्तो वा । जातधनः । जातविद्यो वा जातप्रज्ञानः । यतज्जातः पशूनविन्दत इति तज्जातवेदसो जातवेदस्त्वम् । इति ब्राह्मणम् । तस्मात्सर्वानृतून्पशवोऽग्निमभिसर्पन्ति । इति च । तस्यैषा भवति

7.20

जातवेदसे सुनवाम सोम॑मरातीयतो नि दहाति वेदः । स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धुं दुरितात्य॒ग्निः ॥ (जातवेदस इति जातवेदस्यां वैवं जातवेदसेऽर्चाय सुनवाम सोममिति । प्रसवायाभिषवाय सोमं राजानममृतमरातीयतो यज्ञार्थमिति स्मोः । निदहाति निश्चयेन दहति भस्मीकरोति । सोमो दददित्यर्थः । स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वानि दुर्गमानि स्थानानि नावेव सिन्धुं नावा सिन्धुं सिन्धुं नावा नदीं जलदुर्गां महाकूलां तारयति । दुरितात्यग्निरिति दुरितानि तारयति । तस्यैषापरा भवति २) (प्रक्षिप्तम्) प्र नूनं जातवेदसमश्वं हिनोत वाजिनम् । इदं नो बर्हिरासदे ॥ प्रहिणुत जातवेदसं कर्मभिः समश्नुवानम् । अपि वोपमार्थे स्यात् । अश्वमिव जातवेदसमिति । इदं नो बर्हिरासीदत्विति । तदेतदेकमेव जातवेदसं गायत्रं तृचं द(दा)शतयीषु विद्यते । यत्तु किञ्चिदाग्नेयं तज्जातवेदसानां स्थाने युज्यते । स न मन्येतायमेवाग्निरिति । अप्येते उत्तरे ज्योतिषी जातवेदसी उच्येते । ततो नु मध्यमः । अभि प्रवन्त समनेव योषाः । इति तत्पुरस्ताद् व्याख्यातम् । अथासावादित्यः । उदु त्यं जातवेदसम् । इति । तदुपरिष्टाद्व्याख्यास्यामः । यस्तु सूक्तं भजते यस्मै हविर्निरुप्यतेऽयमेव सोऽग्निर्जातवेदाः । निपातमेवैते उत्तरे ज्योतिषी एतेन नामधेयेन भजेते

jātavedase sunavāma somamarātīyato ni dahāti vedaḥ | sa naḥ parṣadati durgāṇi viśvā nāveva sindhuṃ duritātyagniḥ || (jātavedasa iti jātavedasyāṃ vaivaṃ jātavedase'rcāya sunavāma somamiti | prasavāyābhiṣavāya somaṃ rājānamamṛtamarātīyato yajñārthamiti smoḥ | nidahāti niścayena dahati bhasmīkaroti | somo dadadityarthaḥ | sa naḥ parṣadati durgāṇi viśvāni durgamāni sthānāni nāveva sindhuṃ nāvā sindhuṃ sindhuṃ nāvā nadīṃ jaladurgāṃ mahākūlāṃ tārayati | duritātyagniriti duritāni tārayati | tasyaiṣāparā bhavati 2) (prakṣiptam) pra nūnaṃ jātavedasamaśvaṃ hinota vājinam | idaṃ no barhirāsade || prahiṇuta jātavedasaṃ karmabhiḥ samaśnuvānam | api vopamārthe syāt | aśvamiva jātavedasamiti | idaṃ no barhirāsīdatviti | tadetadekameva jātavedasaṃ gāyatraṃ tṛcaṃ da(dā)śatayīṣu vidyate | yattu kiñcidāgneyaṃ tajjātavedasānāṃ sthāne yujyate | sa na manyetāyamevāgniriti | apyete uttare jyotiṣī jātavedasī ucyete | tato nu madhyamaḥ | abhi pravanta samaneva yoṣāḥ | iti tatpurastād vyākhyātam | athāsāvādityaḥ | udu tyaṃ jātavedasam | iti | tadupariṣṭādvyākhyāsyāmaḥ | yastu sūktaṃ bhajate yasmai havirnirupyate'yameva so'gnirjātavedāḥ | nipātamevaite uttare jyotiṣī etena nāmadheyena bhajete

7.21

वैश्वानरः कस्मात् । विश्वान्नरान्नयति । विश्व एनं नरा नयन्तीति वा । अपि वा विश्वानर एव स्यात् । प्रत्यृतः सर्वाणि भूतानि तस्य वैश्वानरः । तस्यैषा भवति

7.22

वैश्वानरस्य॑ सुमतौ स्याम राजा हि कं भुवनानामभिश्रीः । इतो जातो विश्वमिदं वि चष्टे वैश्वानरो यतते सूर्येण ॥ इतो जातः सर्वमिदमभिविपश्यति । वैश्वानरः संयतते सूर्येण । राजा यः सर्वेषां भूतानामभिश्रयणीयस्तस्य वयं वैश्वानरस्य कल्याण्यां मतौ स्यामेति । तत्को वैश्वानरः । मध्यम इत्याचार्याः । वर्षकर्मणा ह्येनं स्तौति

vaiśvānarasya sumatau syāma rājā hi kaṃ bhuvanānāmabhiśrīḥ | ito jāto viśvamidaṃ vi caṣṭe vaiśvānaro yatate sūryeṇa || ito jātaḥ sarvamidamabhivipaśyati | vaiśvānaraḥ saṃyatate sūryeṇa | rājā yaḥ sarveṣāṃ bhūtānāmabhiśrayaṇīyastasya vayaṃ vaiśvānarasya kalyāṇyāṃ matau syāmeti | tatko vaiśvānaraḥ | madhyama ityācāryāḥ | varṣakarmaṇā hyenaṃ stauti

7.23

प्र नू महित्वं वृषभस्य वोचं यं पूरवो वृत्रहणं सचन्ते । वैश्वानरो दस्युम॒ग्निर्जघन्वाँ अधूनोत्काष्ठा अव शम्बरं भेत् ॥ प्रब्रवीमि तत् । महित्त्वं माहाभाग्यम् । वृषभस्य वर्षितुरपाम् । यं पूरवः पूरयितव्या मनुष्याः । वृत्रहणं मेघहनम् । सचन्ते सेवन्ते वर्षकामाः । दस्युर्दस्यतेः । क्षयार्थात् । उपदस्यन्त्यस्मिन्रसाः । उपदासयति कर्माणि । तमग्निर्वैश्वानरो घ्नन् । अवाधूनोदपः काष्ठा अभिनत् । शम्बरं मेघम् । अथासावादित्य इति पूर्वे याज्ञिकाः । एषां लोकानां रोहेण सवनानां रोह आम्नातः । रोहात्प्रत्यवरोहश्चिकीर्षितः । तामनुकृतिं होताग्निमारुते शस्त्रे वैश्वानरीयेण सूक्तेन प्रतिपद्यते । सोऽपि च स्तोत्रियमाद्रियेत । आग्नेयो हि भवति । तत आगच्छति मध्यमस्थाना देवता । रुद्रं च मरुतश्च । ततोऽग्निमिहस्थानमत्रैव स्तोत्रियं शंसति । अथापि वैश्वानरीयो द्वादशकपालो भवति । एतस्य हि द्वादशविधं कर्म । अथापि ब्राह्मणं भवति - असौ वा आदित्योऽग्निर्वैश्वानरः । इति । अथापि निवित्सौर्यवैश्वानरी भवति । आ यो द्यां भात्या पृथिवीम् । इति । एष हि द्यावापृथिव्यावाभासयति । अथापि छान्दोमिकं सूक्तं सौर्यवैश्वानरं भवति । दिवि पृष्ठो अरोचत । इति । एष हि दिवि पृष्टो अरोचतेति । अथापि हविष्पान्तीयं सूक्तं सौर्यवैश्वानरं भवति । अयमेवाग्निर्वैश्वानर इति शाकपूणिः । विश्वानरावित्यप्येते उत्तरे ज्योतिषी । वैश्वानरोऽयं यत् ताभ्यां जायते । कथं त्वयमेताभ्यां जायत इति । यत्र वैद्युतः शरणमभिहन्ति यावदनुपात्तो भवति मध्यमधर्मैव तावद् भवत्युदकेन्धनः शरीरोपशमनः । उपादीयमान एवायं सम्पद्यत उदकोपशमनः शरीरदीप्तिः । अथादित्यात् । उदीचि प्रथमसमावृत्त आदित्ये कंसं वा मणिं वा परिमृज्य प्रतिस्वरे यत्र शुष्कगोमयमसंस्पर्शयन् धारयति तत्प्रदीप्यते । सोऽयमेव सम्पद्यते । अथाप्याह । वैश्वानरो यतते सूर्येण । इति । न च पुनरात्मनात्मा संयतते । अन्येनैवान्यः संयतते । इत इममादधात्यमुतोऽमुष्य रश्मयः प्रादुर्भवन्ति । इतोऽस्यार्चिषस्तयोर्भासोः संसङ्गं दृष्ट्वैवमवक्ष्यत् । अथ यान्येतान्यौत्तमिकानि सूक्तानि भागानि वा सावित्राणि वा सौर्याणि वा पौष्णानि वा वैष्णवानि वा वैश्वदेव्यानि वा तेषु वैश्वानरीया प्रवादा अभविष्यन् । आदित्यकर्मणा चैनमस्तोष्यन्निति । उदेषीति अस्तमेषीति । विपर्येषीति । आग्नेयेष्वेव हि सूक्तेषु वैश्वानरीयाः प्रवादा भवन्ति । अग्निकर्मणा चैनं स्तौतीति । वहसीति । पचसीति । दहसीति । यथो एतद्वर्षकर्मणा ह्येनं स्तौतीत्यस्मिन्नप्येतदुपपद्यते । समानमेतदुदकमुच्चैत्यव चाहभिः । भूमिं पर्जन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्त्य॒ग्नयः ॥ इति सा निगदव्याख्याता

pra nū mahitvaṃ vṛṣabhasya vocaṃ yaṃ pūravo vṛtrahaṇaṃ sacante | vaiśvānaro dasyumagnirjaghanvām̐ adhūnotkāṣṭhā ava śambaraṃ bhet || prabravīmi tat | mahittvaṃ māhābhāgyam | vṛṣabhasya varṣiturapām | yaṃ pūravaḥ pūrayitavyā manuṣyāḥ | vṛtrahaṇaṃ meghahanam | sacante sevante varṣakāmāḥ | dasyurdasyateḥ | kṣayārthāt | upadasyantyasminrasāḥ | upadāsayati karmāṇi | tamagnirvaiśvānaro ghnan | avādhūnodapaḥ kāṣṭhā abhinat | śambaraṃ megham | athāsāvāditya iti pūrve yājñikāḥ | eṣāṃ lokānāṃ roheṇa savanānāṃ roha āmnātaḥ | rohātpratyavarohaścikīrṣitaḥ | tāmanukṛtiṃ hotāgnimārute śastre vaiśvānarīyeṇa sūktena pratipadyate | so'pi ca stotriyamādriyeta | āgneyo hi bhavati | tata āgacchati madhyamasthānā devatā | rudraṃ ca marutaśca | tato'gnimihasthānamatraiva stotriyaṃ śaṃsati | athāpi vaiśvānarīyo dvādaśakapālo bhavati | etasya hi dvādaśavidhaṃ karma | athāpi brāhmaṇaṃ bhavati - asau vā ādityo'gnirvaiśvānaraḥ | iti | athāpi nivitsauryavaiśvānarī bhavati | ā yo dyāṃ bhātyā pṛthivīm | iti | eṣa hi dyāvāpṛthivyāvābhāsayati | athāpi chāndomikaṃ sūktaṃ sauryavaiśvānaraṃ bhavati | divi pṛṣṭho arocata | iti | eṣa hi divi pṛṣṭo arocateti | athāpi haviṣpāntīyaṃ sūktaṃ sauryavaiśvānaraṃ bhavati | ayamevāgnirvaiśvānara iti śākapūṇiḥ | viśvānarāvityapyete uttare jyotiṣī | vaiśvānaro'yaṃ yat tābhyāṃ jāyate | kathaṃ tvayametābhyāṃ jāyata iti | yatra vaidyutaḥ śaraṇamabhihanti yāvadanupātto bhavati madhyamadharmaiva tāvad bhavatyudakendhanaḥ śarīropaśamanaḥ | upādīyamāna evāyaṃ sampadyata udakopaśamanaḥ śarīradīptiḥ | athādityāt | udīci prathamasamāvṛtta āditye kaṃsaṃ vā maṇiṃ vā parimṛjya pratisvare yatra śuṣkagomayamasaṃsparśayan dhārayati tatpradīpyate | so'yameva sampadyate | athāpyāha | vaiśvānaro yatate sūryeṇa | iti | na ca punarātmanātmā saṃyatate | anyenaivānyaḥ saṃyatate | ita imamādadhātyamuto'muṣya raśmayaḥ prādurbhavanti | ito'syārciṣastayorbhāsoḥ saṃsaṅgaṃ dṛṣṭvaivamavakṣyat | atha yānyetānyauttamikāni sūktāni bhāgāni vā sāvitrāṇi vā sauryāṇi vā pauṣṇāni vā vaiṣṇavāni vā vaiśvadevyāni vā teṣu vaiśvānarīyā pravādā abhaviṣyan | ādityakarmaṇā cainamastoṣyanniti | udeṣīti astameṣīti | viparyeṣīti | āgneyeṣveva hi sūkteṣu vaiśvānarīyāḥ pravādā bhavanti | agnikarmaṇā cainaṃ stautīti | vahasīti | pacasīti | dahasīti | yatho etadvarṣakarmaṇā hyenaṃ stautītyasminnapyetadupapadyate | samānametadudakamuccaityava cāhabhiḥ | bhūmiṃ parjanyā jinvanti divaṃ jinvantyagnayaḥ || iti sā nigadavyākhyātā

7.24

कृष्णं नियानं हर॑यः सुपर्णा अपो वसाना दिवमुत्पतन्ति । त आ ववृत्रन्त्सदनादृतस्यादिद् घृतेन पृथिवी व्युद्यते।। कृष्णं निरयणं रात्रिः आदित्यस्य, हरयः सुपर्णा हरणा आदित्यरश्मयः । ते यदाऽमुतोऽर्वाञ्चः पर्यावर्तन्ते सहस्थानादुदकस्यादित्यात् । अथ घृतेनोदकेन पृथिवी व्युद्यते । घृतमित्युदकनाम । जिघर्तेः सिञ्चतिकर्मणः । अथापि ब्राह्मणं भवति । अग्निर्वा इतो वृष्टिं समीरयति धामच्छद्दिवि खलु वै भूत्वा वर्षति मरुतः सृष्टां वृष्टिं नयन्ति । यदा खलु वै असावादित्योऽग्निं रश्मिभिः पर्यावर्ततेऽथ वर्षति । इति । यथो एतद्रोहात् प्रत्यवरोहश्चिकीर्षित इत्याम्नायवचनादेतद् भवति । यथो एतद्वैश्वानरीयो द्वादशकपालो भवतीत्यनिर्वचनं कपालानि भवन्ति । अस्ति हि सौर्य एककपालः पञ्चकपालश्च । यथो एतद् ब्राह्मणं भवतीति बहुभक्तिवादीनि हि ब्राह्मणानि भवन्ति । पृथिवी वैश्वानरः । संवत्सरो वैश्वानरः । ब्राह्मणो वैश्वानरः । इति । यथो एतन्निवित्सौर्यवैश्वानरी भवतीत्यस्यैव सा भवति - यो विड्भ्यो मानुषीभ्यो दीदेत् । इत्येष हि विड्भ्यो मानुषीभ्यो दीप्यते । यथो एतच्छान्दोमिकं सूक्तं सौर्यवैश्वानरं भवतीत्यस्यैव तद्भवति । जमदग्निभिराहुतः । इति जमदग्नयः प्रजमिताग्नयो वा । प्रज्वलिताग्नयो वा । तैरभिहुतो भवति । (यथो एतच्छान्दोमिकं सूक्तं सौर्यवैश्वानरं भवतीत्यस्यैव तद्भवति । यमदग्निभिराहुतः । इति यमदग्नयः प्रयमिताग्नयो वा । प्रज्वलिताग्नयो वा । तैरभिहुतो भवति । - पाठभेदः)) यथो एतद्धविष्पान्तीयं सूक्तं सौर्यवैश्वानरं भवतीत्यस्यैव तद्भवति

kṛṣṇaṃ niyānaṃ harayaḥ suparṇā apo vasānā divamutpatanti | ta ā vavṛtrantsadanādṛtasyādid ghṛtena pṛthivī vyudyate|| kṛṣṇaṃ nirayaṇaṃ rātriḥ ādityasya, harayaḥ suparṇā haraṇā ādityaraśmayaḥ | te yadā'muto'rvāñcaḥ paryāvartante sahasthānādudakasyādityāt | atha ghṛtenodakena pṛthivī vyudyate | ghṛtamityudakanāma | jigharteḥ siñcatikarmaṇaḥ | athāpi brāhmaṇaṃ bhavati | agnirvā ito vṛṣṭiṃ samīrayati dhāmacchaddivi khalu vai bhūtvā varṣati marutaḥ sṛṣṭāṃ vṛṣṭiṃ nayanti | yadā khalu vai asāvādityo'gniṃ raśmibhiḥ paryāvartate'tha varṣati | iti | yatho etadrohāt pratyavarohaścikīrṣita ityāmnāyavacanādetad bhavati | yatho etadvaiśvānarīyo dvādaśakapālo bhavatītyanirvacanaṃ kapālāni bhavanti | asti hi saurya ekakapālaḥ pañcakapālaśca | yatho etad brāhmaṇaṃ bhavatīti bahubhaktivādīni hi brāhmaṇāni bhavanti | pṛthivī vaiśvānaraḥ | saṃvatsaro vaiśvānaraḥ | brāhmaṇo vaiśvānaraḥ | iti | yatho etannivitsauryavaiśvānarī bhavatītyasyaiva sā bhavati - yo viḍbhyo mānuṣībhyo dīdet | ityeṣa hi viḍbhyo mānuṣībhyo dīpyate | yatho etacchāndomikaṃ sūktaṃ sauryavaiśvānaraṃ bhavatītyasyaiva tadbhavati | jamadagnibhirāhutaḥ | iti jamadagnayaḥ prajamitāgnayo vā | prajvalitāgnayo vā | tairabhihuto bhavati | (yatho etacchāndomikaṃ sūktaṃ sauryavaiśvānaraṃ bhavatītyasyaiva tadbhavati | yamadagnibhirāhutaḥ | iti yamadagnayaḥ prayamitāgnayo vā | prajvalitāgnayo vā | tairabhihuto bhavati | - pāṭhabhedaḥ)) yatho etaddhaviṣpāntīyaṃ sūktaṃ sauryavaiśvānaraṃ bhavatītyasyaiva tadbhavati

7.25

हविष्पान्तमजरं स्वर्विदि दिविस्पृश्याहुतं जुष्टमग्नौ । तस्य भर्मणे भुव॑नाय देवा धर्मणे कं स्वधयापप्रथन्त ॥ हविर्यत्पानीयम् । अजरम् । सूर्यविदि । दिविस्पृशि । अभिहुतं जुष्टमग्नौ । तस्य भरणाय च भावनाय च धारणाय च । एतेभ्यः सर्वेभ्यः कर्मभ्यो देवा इममग्निमन्नेनापप्रथन्त । अथाप्याह

haviṣpāntamajaraṃ svarvidi divispṛśyāhutaṃ juṣṭamagnau | tasya bharmaṇe bhuvanāya devā dharmaṇe kaṃ svadhayāpaprathanta || haviryatpānīyam | ajaram | sūryavidi | divispṛśi | abhihutaṃ juṣṭamagnau | tasya bharaṇāya ca bhāvanāya ca dhāraṇāya ca | etebhyaḥ sarvebhyaḥ karmabhyo devā imamagnimannenāpaprathanta | athāpyāha

7.26

अपामुपस्थे महिषा अगृभ्णत विशो राजानमुप॑ तस्थुर्ऋग्मिय॑म् । आ दूतो अग्निमभरद्विवस्वतो वैश्वानरं मातरिश्वा परावतः ॥ अपामुपस्थ उपस्थाने महत्यन्तरिक्षलोक आसीना महान्त इति वा, अगृह्णत माध्यमिका देवगणाः । विश इव राजानमुपतस्थुः । ऋग्मियमृग्मन्तमिति वा । अर्चनीयमिति वा पूजनीयमिति वा । अहरद्यं दूतो देवानां विवस्वत आदित्यात् । विवस्वान्विवासनवान् । प्रेरितवतः परागताद्वा अपि वा अस्याग्नेर्वैश्वानरस्य मातरिश्वानमाहर्तारमाह । मातरिश्वा वायुः । मातर्यन्तरिक्षे श्वसिति । मातर्याश्वनितीति वा । अथैनमेताभ्यां सर्वाणि स्थानान्यभ्यापादं स्तौति

apāmupasthe mahiṣā agṛbhṇata viśo rājānamupa tasthurṛgmiyam | ā dūto agnimabharadvivasvato vaiśvānaraṃ mātariśvā parāvataḥ || apāmupastha upasthāne mahatyantarikṣaloka āsīnā mahānta iti vā, agṛhṇata mādhyamikā devagaṇāḥ | viśa iva rājānamupatasthuḥ | ṛgmiyamṛgmantamiti vā | arcanīyamiti vā pūjanīyamiti vā | aharadyaṃ dūto devānāṃ vivasvata ādityāt | vivasvānvivāsanavān | preritavataḥ parāgatādvā api vā asyāgnervaiśvānarasya mātariśvānamāhartāramāha | mātariśvā vāyuḥ | mātaryantarikṣe śvasiti | mātaryāśvanitīti vā | athainametābhyāṃ sarvāṇi sthānānyabhyāpādaṃ stauti

7.27

मूर्धा भुवो भवति नक्तमग्निस्ततः सूर्यो जायते प्रातरुद्यन् । मायामू तु यज्ञियानामेतामपो यत्तूर्णिश्चरति प्रजानन् । मूर्धा मूर्तमस्मिन्धीयते । मूर्धा यः सर्वेषां भूतानां भवति नक्तमग्निः । ततः सूर्यो जायते प्रातरुद्यन्त्स एव । प्रज्ञां त्वेतां मन्यन्ते यज्ञियानां देवानां यज्ञसंपादिनाम् । अपो यत्कर्म चरति प्रजानन्त्सर्वाणि स्थानान्यनुसंचरति त्वरमाणः । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय

mūrdhā bhuvo bhavati naktamagnistataḥ sūryo jāyate prātarudyan | māyāmū tu yajñiyānāmetāmapo yattūrṇiścarati prajānan | mūrdhā mūrtamasmindhīyate | mūrdhā yaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ bhavati naktamagniḥ | tataḥ sūryo jāyate prātarudyantsa eva | prajñāṃ tvetāṃ manyante yajñiyānāṃ devānāṃ yajñasaṃpādinām | apo yatkarma carati prajānantsarvāṇi sthānānyanusaṃcarati tvaramāṇaḥ | tasyottarā bhūyase nirvacanāya

7.28

स्तोमेन हि दिवि देवासो अग्निमीजनञ्छक्तिभी रोदसिप्राम् । तमू अकृण्वंस्त्रेधा भुवे कं स ओषधीः पचति विश्वरूपाः ॥ स्तोमेन हि यं दिवि देवा अग्निमजनयन् शक्तिभिः कर्मभिर्द्यावापृथिव्योः आ पूरणम् । तमकुर्वंस्त्रेधाभावाय । पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवीति शाकपूणिः ।। यदस्य दिवि तृतीयं तदसावादित्यः । इति हि ब्राह्मणम् । तदग्नीकृत्य स्तौति । अथैनमेतयादित्यीकृत्य स्तौति

stomena hi divi devāso agnimījanañchaktibhī rodasiprām | tamū akṛṇvaṃstredhā bhuve kaṃ sa oṣadhīḥ pacati viśvarūpāḥ || stomena hi yaṃ divi devā agnimajanayan śaktibhiḥ karmabhirdyāvāpṛthivyoḥ ā pūraṇam | tamakurvaṃstredhābhāvāya | pṛthivyāmantarikṣe divīti śākapūṇiḥ || yadasya divi tṛtīyaṃ tadasāvādityaḥ | iti hi brāhmaṇam | tadagnīkṛtya stauti | athainametayādityīkṛtya stauti

7.29

यदेदेन॒मद॑धुर्यज्ञियासो दिवि देवाः सूर्यमादितेयम् । यदा चरिष्णू मिथुनावभूतामादित्प्रापश्यन्भुव॑नानि विश्वा ॥ यदैनमदधुर्यज्ञियाः सर्वे दिवि देवाः सूर्यमदितेः पुत्रम् । यदा चरिष्णू मिथुनौ प्रादुरभूतां सर्वदा सहचारिणौ । उषाश्चादित्यश्च । मिथुनौ कस्मात् । मिनोतिः श्रयतिकर्मा । थु इति नामकरणः । थकारो वा । नयतिः परः । वनिर्वा । समाश्रितावन्योन्यं नयतः । वनुतो वा । मनुष्यमिथुनावप्येतस्मादेव । मेथन्तावन्योन्यं वनुत इति वा । अथैनमेतयाग्नीकृत्य स्तौति

yadedenamadadhuryajñiyāso divi devāḥ sūryamāditeyam | yadā cariṣṇū mithunāvabhūtāmāditprāpaśyanbhuvanāni viśvā || yadainamadadhuryajñiyāḥ sarve divi devāḥ sūryamaditeḥ putram | yadā cariṣṇū mithunau prādurabhūtāṃ sarvadā sahacāriṇau | uṣāścādityaśca | mithunau kasmāt | minotiḥ śrayatikarmā | thu iti nāmakaraṇaḥ | thakāro vā | nayatiḥ paraḥ | vanirvā | samāśritāvanyonyaṃ nayataḥ | vanuto vā | manuṣyamithunāvapyetasmādeva | methantāvanyonyaṃ vanuta iti vā | athainametayāgnīkṛtya stauti

7.30

यत्रा वदेते अवरः परश्च यज्ञन्योः कतरो नौ वि वेद । आ शेकुरित्सधमादं सखायो नक्षन्त यज्ञं क इदं वि वोचत् ॥ यत्र विवदेते दैव्यौ होतारौ । अयं चाग्निरसौ च मध्यमः । कतरो नौ यज्ञे भूयो वेद । इत्याशक्नुवन्ति । तत्सहमदनं समानाख्याना ऋत्विजस्तेषां यज्ञं समश्नुवानानां को न इदं विवक्ष्यतीति । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय

yatrā vadete avaraḥ paraśca yajñanyoḥ kataro nau vi veda | ā śekuritsadhamādaṃ sakhāyo nakṣanta yajñaṃ ka idaṃ vi vocat || yatra vivadete daivyau hotārau | ayaṃ cāgnirasau ca madhyamaḥ | kataro nau yajñe bhūyo veda | ityāśaknuvanti | tatsahamadanaṃ samānākhyānā ṛtvijasteṣāṃ yajñaṃ samaśnuvānānāṃ ko na idaṃ vivakṣyatīti | tasyottarā bhūyase nirvacanāya

7.31

यावन्मात्रमुषसो न प्रतीकं सुपर्ण्यो ३ वसते मातरिश्वः । तावद्दधात्युप॑ य॒ज्ञमायन्ब्राह्मणो होतुरवरो नि षीदन् ॥ यावन्मात्रमुषसः प्रत्यक्तं भवति प्रतिदर्शनमिति वा । अस्त्युपमानस्य संप्रत्यर्थे प्रयोगः । इहेव निधेहीति यथा । सुपर्ण्यः सुपतनाः । एता रात्रयो वसते मातरिश्वञ्ज्योतिर्वर्णस्य । तावदुपदधाति यज्ञमागच्छन् ब्राह्मणो होतास्याग्नेर्होतुरवरो निषीदन् । होतृजपस्त्वनग्निर्वैश्वानरीयो भवति । देव सवितरेतं त्वा वृणतेऽग्निं होत्राय सह पित्रा वैश्वानरेण । इति । इममेवाग्निं सवितारमाह । सर्वस्य प्रसवितारम् । मध्यमं वा । उत्तमं वा पितरम् । यस्तु सूक्तं भजते यस्मै हविर्निरुप्यतेऽयमेव सोऽग्निर्वैश्वानरः । निपातमेवैते उत्तरे ज्योतिषी एतेन नामधेयेन भजेते भजेते

yāvanmātramuṣaso na pratīkaṃ suparṇyo 3 vasate mātariśvaḥ | tāvaddadhātyupa yajñamāyanbrāhmaṇo hoturavaro ni ṣīdan || yāvanmātramuṣasaḥ pratyaktaṃ bhavati pratidarśanamiti vā | astyupamānasya saṃpratyarthe prayogaḥ | iheva nidhehīti yathā | suparṇyaḥ supatanāḥ | etā rātrayo vasate mātariśvañjyotirvarṇasya | tāvadupadadhāti yajñamāgacchan brāhmaṇo hotāsyāgnerhoturavaro niṣīdan | hotṛjapastvanagnirvaiśvānarīyo bhavati | deva savitaretaṃ tvā vṛṇate'gniṃ hotrāya saha pitrā vaiśvānareṇa | iti | imamevāgniṃ savitāramāha | sarvasya prasavitāram | madhyamaṃ vā | uttamaṃ vā pitaram | yastu sūktaṃ bhajate yasmai havirnirupyate'yameva so'gnirvaiśvānaraḥ | nipātamevaite uttare jyotiṣī etena nāmadheyena bhajete bhajete