1. Nyaya Raksha Mani of Appayya Dikshit Krishnamurti Shastri S.S Ramakrishna Shastri N. Appayya Dikshit Granthavali

Srimad Appayya Deekshithendra Granthavali Series-Vol. 1.

Nyayarakshamani

of

SRIMAD APPAYYA DEEKSHITHENDRA

Edited by

PANDIT S. R. KRISHNAMURTHI SASTRI, Professor of Vedantha, Madras Sanskrit College,

PANDIT N. RAMAKRISHNA SASTRI, Asthana Vidvan, Sri Kanchi Kamakoti Mutt.

Dr. P. SRI RAMACHANDRUDU, M. A., Ph D., Vedantha Siromani Reader in Sanskrit, Osmania University.

" CIFTED BY RAJA RAM, WUN ROY LIBRARY FOUNDATION 110 JODHPUR PARK, CALCUITA-700 068 *

Srimad Appayya Deekshithendr: Granthavali Prakasana Samithi (R SECUNDERABAD-26 (A.P.)

यन्कृनिवोधाबोधौ विद्वदविद्व द्विभाजकोपाधी ॥

Srimad Appayya Deekshithendra Granthavali Series-Vol. 1.

Nyayarakshamani

of

SRIMAD APPAYYA DEEKSHITHENDRA

Edited by

PANDIT S. R. KRISHNAMURTHI SASTRI, Professor of Vedantha, Madras Sanskrit College,

PANDIT N. RAMAKRISHNA SASTRI, Asthana Vidvan, Sri Kanchi Kamakoti Mutt.

Dr. P. SRI RAMACHANDRUDU, M. A., Ph D., Vedantha Siromani Reader in Sanskrit, Osmania University.

" CIFTED BY RAJA RAMY WIN ROY LIBRARY FOUNDATION 110 JODHPUR PARK, CALCUTTA-700 068 '

Srimad Appayya Deekshithendra Granthavali Prakasana Samithi (Regd.) SECUNDERABAD-26 (A.P.)

First Edition 1971. Copies 1500

All Rights Reserved by the S. A. D. G. P. Samithi (Regd.)

Price : Rs. 20/- for ordinary Edition Rs. 25/- for Deluxe Edition. For Complete Set of 15 Volumes for ordinary Edition and Deluxe Edition Rs. 225/- & 300/- respectively

Published with the financial Aid of the Andhra Prdesh and Union Governments

by

Adayappalam Ramanathan Honorary Executive Secretary on behalf of the Srimad Appayya Deekshithendra Granthavali Prakasana Samithi (Regd.) No. 223/C, Marredpally (West), Secunderabad-26. (ANDHRA PRADESH)

Printed at Dakshin Bharat Press Hyderabad-4 (A. P.)

श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्रग्रन्थावलि :- ग्रन्थाङ्क :- १

न्यायरक्षामणिः

श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्रविरचितः

सम्पादका :

श्री एस्. आर्. कृष्णमू तिशास्त्री, वेदान्तप्राचार्य:, मद्रपुरीसंस्कृतकलाशाला श्री एन. रामकृष्णशास्त्री, श्रीकाञ्ची कामकोटिपीठास्थान विद्वान् डा. पुल्लेल श्रीरामचन्द्र:, M. A.Ph. D. वेदान्तशिरोमणिः, रीडर्, संस्कृतविभाग:, उस्मानियाविश्वविद्यालयः

सिकन्दराबाद्-२६ (आं.प्र.)

ADVISORY-CUM-EDITORIAL BOARD

Sri K. Balasubramania Sastri, Madras. , V. K. Dongray Sastri, Secunderabad. , Sri Gourinath Sastri, Varanasi. , V. Jagadeeswara Sastri, Madras. „ S. R. Krishnamurthi Sastri, Madras. , K. L. Sastri, Hyderabad. Dr. T. M. P. Mahadevan, Madras. „ D. G. Padhye, Hyderabad. P. N. Pattabhi Rama Sastri, Varansi. Dr. P. Sri Ramachandrudu, Hyderabad. Dr. V. Raghavan, Madras. K. Ramachandra Sarma, Madras. D. Ramalinga Reddy, Madras. , T. R. Ramakrishna Sastri, Madras. N. Ramakrishna Sastri, :Kanchipuram. , Dr. K. A. S. Iyer, Lucknow. S. Suryanarayana Sastri, Secunderabad. R. Srinivasa Sastri, Trichirappalli. S. Subramania Sastri, Tirupathi. V. Subramania Sastri, Madras. V. H. Subramania Sastui, Madras. „ S. Subramania Sastri, Varansi. K. Subramania Sastri, Varanasi. K. R. Subramania Sastri, Hyderabad. Dr. K. Subramanian, Secunderabad. „ A. G. Venkatachari, Madras. „ Dr C. S. Venkateswaran, Chidamabaram.

श्रीचन्द्रमौलीश्वर

मुद्रा

स्वस्ति श्रीमदखिलभूमण्डलालंकारत्रयस्त्रिशत्कोटिदेव तासेवितश्रीकामाक्षीदेवीसनाथश्रीमदे-

श्ीदिव्यक्षेत्रे शारदामठसुस्थितानाम्, अतुलितसुधारसमाधुर्यकमलासनकामिनीधम्मिल्लसंफुल्ल- मल्लिकामालिकानिष्यन्दमकरन्दझरीसौवस्तिकवाङ निगुम्भविजृम्भणानन्दतुन्दिलितमनीषि - मण्डलानाम्, अनवरताद्वैतविद्याविनोदरसिकानाम्, निरन्तरालंकृतीकृतशान्तिदान्ति भूम्नाम्, सकलभुवनचत्र्प्रतिष्ठापकश्रीचक्रप्रतिष्ठाविख्यातयशोऽलंकृतानाम्, निखिलपाषण्ड- षण्डकण्टकोत्पाटनेन विशदीकृतवेदवेदान्तमार्गषण्मतप्रतिष्ठापकाचार्याणां श्रीमत्परमहंसपरि- व्राजकाचार्यवर्यश्रीजगद्गुरुश्रीमच्छंकरभगवत्पादाचार्याणाम्, अधिष्ठाने सिंहासनाभिषिक्त- श्रीमन्महादेवेन्द्रसरस्वतीसंयमीन्द्राणाम्, अन्तेवासिवर्यश्रीमचन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वतीश्रीपादा- देशानुसारेण श्रीमज्जयेन्द्रसरस्वतीश्रीपादैः क्रियते नारायणस्मृतिः ।

सर्वतन्त्रस्वतन्त्रैः पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणैः, समाहृतवाजपेयादिमहाध्वर- विशेषसमु्लसितदीक्षाविशेषैः, परिमल-न्यायरक्षामणि-सिद्धान्तलेशसंग्रह-नयमणिमाला

रीविशिष्टैः, साक्षात्कृताद्वैतपरतत्त्वैः, श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्रमहोदयै:, विरचितानां ग्रन्थानामने- केषाममुद्रितत्वम्, केषांचन प्राचीनकाले मुद्रितत्वेऽपि अद्यत्वे दुर्लभत्वं च पर्यांलोच्य, सर्वेषामपि श्रीदीक्षितेन्द्रग्रन्थानां मुद्रापणे आस्तिकलोकस्य महोपकारं मन्वानैः अनेकेः आस्तिकैः श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्रग्रन्थप्रकाशनसमितिनाम्ना एकां समिति व्यवस्थाप्य,एतत्स- मितिद्वारा श्रीदीक्षितेन्द्रनिखिलग्रन्थमुद्रापणवृत्ताः आदिमत्वेन ब्रह्मसूत्रप्रथमाध्यायव्याख्या- भूतं, अतिसूक्ष्मविचारप्रचुरं न्यायरक्षार्मणि मुद्रापयितुं प्रवर्तन्ते इति विज्ञाय भृशं मोदामहे। आस्तिका: अस्मिन् श्रीदीक्षितेन्द्रग्रन्थमुद्रापणसत्कार्ये सहयोगमातन्वन्तः एतद्- ग्रन्थपठनपाठनरताः मारमणोमारमणात्मकपरमात्मकृपाभाजनीभूताश्च सकलान्यपि मङ्गला- न्यवाप्नुयुरित्याशास्महे।

यात्रास्थानम्-मछिलीपट्टनम् कीलक-कार्तिकबहुलद्वादशी नारायणस्मृतिः

विरोधि कृन्ना मसवंत्सरे आश्विन कृष्णप्रतिपदि श्रीकाश्चीकामकोटिपीठाधिपतिज गद्गुरुश्रीशङ्करभगवत्पादाचार्याणां श्री १००८ चन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वतीसंयमीन्द्राणां चरणकमलयोः भक्तया समार्पेतोऽयमुपहारः

श्रीकाञवीकामकोटिपीठाधिष्ठान

जगद्गुरु-श्रीशङ्करभगवत्पादा: परमहंस परिव्राजकादि शी १००८ चन्द्रशेखरसरस्वतीपाःा: श्री जयेन्द्रसरस्वतीपादाश्च विभूतिः फालाग्रे शिरसि नवबिल्वादिवलयः गले रुद्राक्षालिः स्मितविलसितं चारु वदने । करे वामे दण्डः तदितरकरे ज्ञानकरणम् पुरस्तादास्तां मे भरतजनताहोपुरुषिका॥

GENERAL PREFACE

Srimad Appayya Deekshithendra Granthavali Prakasana Samithi was started with the blessings of His Holiness Jagatguru Sri Sankaracharya Swami of Sri Kanchi Kamakoti Peeta, for printing and publishing an authoritative edition of the works of Srimad Appayya Deekshitha of Adayappalam. Erudite scholars and savants from different parts of India have associated themselves in the work of the advisory and editorial boards.

Srimad Deekshitha was one of the pre-eminent exponents of ADVAITHA AND SAIVISM. He strove to reconcile differing creeds, cults and philosophies. He pleaded for harmony, tolerence and goodwill and strove for understanding, in an age of intolerence and religious proselytisation. His works cover almost all branches of learning and bear a balanced and catholic outlook searching for truth without any heat or controversial temper. A perusal of his "NAYA- MANJARI ", "NAYA MANI MALA " "NAYA MAYUKHA MALIKA" and " NYAYA MUKTHAVALI " dealing with Advaitha, Saiva Advaitha, Vishishtad- vaitha and Dvaitha philosophies will bear testimony to this. It is a tri- bute to his learning and versatality that the last two expositions have been adopted as manuals for reverent and detailed study by the adherents of the schools of thought other than Advaitha. It has been aptly pointed out " from the heights of philosophic enlightenment he saw in the different methods of approach, elements lending themselves to a reconciliation and not to mutual exclusiveness and hostility". The late Dr. C. P. Ramaswami Aiyar, a decendent ofSrimad Deekshitha, referring to him in the "HISTORY OF MY TIMES" says. " He embodied in himself a remarkable example of freedom from perso- nal conventions .. . he was a polymath of the type of Roger Bacon, the Admirable Crighton, Abelard and Leonardo da Vinci, having mastered at a very early age all the knowledge available at the time of Philosophy, Rhetoric and Literature ... his early work Siddantalesa Sangraha was encyclopaedic in character".

Sri Deekshithendra's expositions viz., "PARIMALA", "NYAYA RAKSHA- MANI" and "SIDDHANTHALESA SANGRAHA" are authoritative reference books on Advaithic thought. His "SIVARAKAMANIDIPIKA" a commentary of Srikanta Bhashya on the Brahma Sutras and his exposition of the same to more than five hundred pupils during his life time. mark him out as a brilliant succe- ssor of the great Adi Sankaracharya. His fame rests also on his mastery of

"MIMAMSA" Sastra. His poetic genius, warm devotion and piety are evident in his "ATMARPANASTUTI", "DURGACHANDRA KALASTUTI", ADITYA STOTRA", "KUVALAYANANDA " and " CHITRA MIMAMSA ". That he could have achieved so much within a span of 72 years, mastered the Sastras and was responsible for about 104 works on diverse subjects is a remarkably versatile performance. What is rare, he was revered by his contemporaries and loved and respected by princes and peasants alike. Many of his contempo- raries have referred to him as an AVATHARA PURUSHA in his own life time. This is a tribute to his great stature, eminence and qualities. At the behest of His Holiness the Jagatguru, the Samithi have striven to po- pularise and propogate the teachings of Srimad Appayya Deekshithendra. Of his 104 expositions, some have been published but even these are either out of print or are not available for reference and many are still in manuscript form. It has been our endeavour to publish this series similar to the Granthavali of Sri Adi Shankara's works. An earlier project under the lead of Mahamahopadhyaya Pandit Chinnaswami Sastri of Varanasi blessed by the Peethadhipathis and patro- nised by influential persons like Dr. S. Radhakrishnan and MaharaJahs, fell through on account of his illness and consequent inability We are grateful to the Government of Andhra Pradesh, who pioneered in sponsoring this project and the Government of India, who have made gene- rous grants. But for the liberal grant of Rs. 80,000/- for the project by the Andhra Pradesh Government (Education Department) and also their immediate release of Rs. 20,000/-, this project could not have been started. To the patrons, office bearers and members of the various committees of the Samithi and to its Hony Executive Secretary, who have been striving with a high sense of duty, we are much indebted for their cheerful co-operation. Finally, we thank the printers and also proof-readers who have striven hard in the production of this GRANTHAVALI. I shall always cherish the task of associating myself with this project as a privilege and great good fortune.

चे.श. पहामिराय शयी

"THE GROVE" MADRAS-18 (C. R. PATTABHI RAMAN) Dt. 25-7-1971 EPRESIDENT S. A. D. G. P. Samithi (Regd)

ji

FOREWORD

NYAYARAKSHAMANI, a brilliant commentary on the first chapter of VYASA's BRAHMASUTRAS by SRIMAD APPAYYA DEEKSHITHENDRA and a popular Vedantic text studied invariably by students of Vedanta holds a promi- nent place in the literature of the Advaita Darsana. Master of the Purva Mimamsa Sastra that he was, the Deekhithar has, in this work, enlivened and invigorated the arguments and conclusions in the Bhashya of Sri Sankara Bhaga- vatpada and in the Bhamati of Sri Vachaspati Misra, in an illustrious and convin- cing manner.

This work was first printed and Published in December, 1906 (Parabhava) year and edited by the veteran scholar, Brahmasri Ganapathi Sastri, disciple of the renowned Brahmasri Mannargudi Raju Sastri. Owing to copies of this edition running out, the need for a fresh edition was keenly felt by scholars and Pandits. To fulfil this want, His Holiness Jagatguru Sri Kanchi Kamakoti Sanka- raharya Swami was graciously pleased to direct its publication as the first volume in the collected works of Srimad Appayya Deekshitha and entrusted the task of editing the text to Sri S. R. Krishnamurthi Sastri Professor of Vedanta of the Madras Sanskrit College. Sri N. Ramakrishna Sastri, Asthana Vidwan of Sri Kanchi Kamakoti Peetam and Dr. Pullela Ramachandrudu, Reader in Sanskrit, Osmania University, Hyderabad were later associated with this work. Sri S. R. Krishnamurthi Sastri edited the first 68 pages, and Sri N Rama- krishna Sastri, Dr. Pullelu Ramachandrudu the rest of the woak. The Samithi owes a deep debt of gratitude to these eminent Pandits, who, in the midst of their various other duties, have rendered invaluable service.

The arduous task of pushing the work through the press, checking the proofs, tracing the references of Upanishad-vakyas and Sutras, and preparing various indices, table of contents etc. and directing the printing arrangements was entrusted to Dr. Pullela Sri Ramachandrudu, Reader in Sanskrit of the Osmania University, Hyderabad, who in the midst of his pre-occupations,

directed his attention and care towards the early completion of the work. The Samithi is grateful to him for this service of love.

The Samithi is also obliged to Pandit Brahmasri V. K. Dongre Sastri Dharma Pracharacharya of Swadharma Swaarajya Sangha (orthodox National League) and Principal, Sri Sanga Veda Vedantha Vidyalaya, Secunderabad, for his erudite and elucidative BHUMIKA (introduction) in Sanskrit; to Sri T R. Ramakrishna Sastri, Madras. for his translation and summing up of the Bhumika in English and to Sri Adayappalam Ramanathan, Hony. Executive Secretary of the Samithi and other members all of whom have laboured hard to carry out the wishes of His Holiness the Jagatguru. We thank the curator of the Madras Oriental Manuscripts Library for the loan to us of a manuscript of NYAYA RAKSHAMANI.

Our thanks are due in no small measure to the Dakshina Bharat Press, Hyderabad for having taken up the work and completed it under difficult conditions.

Secunderabad Dt. 25-7-1971 The Managing Committee of S. A. D.G. P. Samithi (Regd.) Secunderabad (A.P.)

iy

श्रीः

INTRODUCTION

श्री गुरुभ्यो नमः

वन्दे विन्नेश्वरं देवं सर्वसिद्धिप्रदायिनम्। वामाङ्कारूढवामाक्षीकरपल्लवपूजितम् ।। गुरुरेव गतिर्गुरुमेव भजे गुरुणा सहास्मि नमो गुरवे। न गुरोः परमं शिशुरस्मि गुरोः मतिरस्ति गुरौ मम पाहि गुरो॥ कुण्डलि कुमारि कुटिले चण्डि चराचरसवित्रि चामुण्डे। गुणिनि गुहारिणि गुह्ये गुरुमूर्ते त्वरां नमामि कामाक्षि ।। युक्त्यालोड्य व्यासवचांस्यत्र हि लभ्यः क्षेत्रक्षेत्रज्ञान्तरविद्धि : पुरुषाख्यः । योऽहं सोऽसौ सोऽस्म्यहमेवेति विदुर्य तं संसारध्वान्तविनाशं हरिमीडे।। शङ्करं शङ्कराचार्य केशवं बादरायणम् । सूत्रभाष्यकृतौ वन्दे भगवन्तौ पुनःपुनः ॥ सर्वतन्त्रस्वतन्त्रांस्तान् दीक्षितेन्द्रमहोदयान्। शताधिकग्रन्थकर्तुन् भूयो भूयो नमाम्यहम् ॥ इन्दुशेखरनवावतारिणं चन्द्रशेखरसरसतीं गुरुम्। ज्ञानधर्मतपआदिभासुरं नौमि शिष्यगणतापमोचनम् ॥ आत्माभिन्नाशिवाकारं चिदानन्दघनं गुहम् । प्रकाशं विमलं शान्तं ब्रह्मण्यं समुपास्महे।

Anandam - Bliss or unalloyed happiness is the universal desire of human beings. Happiness, to be real, should be eternal and unsurpassed. Unmixed happiness is possible to attain only when, through a correct know- ledge of the Reality and one's Self, the cessation of the cycle of births and deaths (Samsara) is achieved. For such liberation from embodiment a

correct perception and actual realisation of the true nature of the Self, the universe and the non-duality of the individual Soul (Jiva) and the Universal Soul (Brahman) is necessary. The physical senses of man connected as they are, in their cognitions, with external objects which are transient, cannot perceive the Self, the one Reality which is the suprasensible.

The sole source of knowledge of the Self then is the "Veda", which means "Wisdom", the embodiment of the truth which re- vealed itself in the pure minds of great evolved souls who medi- tated with faith and sincerity in their search after that truth. The Upanishads which are the crest-jewel of the Veda as it were, contain the quintessence of their experience and realisation of the Self arrived at after long and deep meditation and divine grace. Teachings on meditation and Upasana and discussions on the true knowledge of the nature of the Self and Brahman are found mingled in the Upanishads. The sage Badarayana, an incarnation of the Jnanasakti of Sri Hari, framed the Brahma Sutras for a proper understanding of the real import of the sacred texts in the Upanishads, which appeared to lend themselves to variant inter- pretations. The "Sariraka Mimamsa" or "Science of the Self" involving an interpretation of the several Upanishadic texts is therefore indispensable for a proper and correct understanding of the true intention of the Upanis- hads, which alone could lead one to liberation or moksha, the summum bonum of human existence.

The Omniscient Veda has provided different paths for spiritual pro- gress of individual souls suited to their mental and intellectual equipment. Accordingly, the Veda provides for Karma, Upasana and Jnana as the three main paths to spiritual advancement. The earlier part of the Veda, which deals with Karma, lays down instructions for the performance of daily ceremonies, without any selfinterest and for the sole purpose of fulfil- ling the command of God. and these serve to purify the heart and strengthen the intellect. The Karma Kanda also prescribes other rituals which might help to secure a temporary sojourn in a heavenly abode-a transient svarga- in which varying degrees of happiness are expected. In order to help a proper appreciation of these texts, the sage Jaimini framed the Purva Mimamsa Sastra - the science of Vedic exegesis. The seeker who has, through a proper observance of Karma as laid down in the Karma Kanda, attained purity of heart and intellectual strength and is endowed with all humane virtues, realises the transience of wordly objects ; and vexed with earthly enjoyment yearns after liberation from bondage. To such a competent seeker, the Upanished advises the reverent hearing and study of the Vedic texts which detail the real nature of the self vi

and the one Reality. This study is to be followed by manana or reasoning or ratiocination for dispelling doubts which arise from a primordial ignorance. Further contemplation for clearing misconceptions and contrary ideas known as nididhyasana is to follow in order to reach the stage of self- realisation. The sage, Badarayana, out of compassion for the world, framed the Brahma Sutras to elucidate the main purport of the Upanishads and to interpret texts, which to the superficial observer, lent themselves to divergen, meanings. In the first Sutra अथातो ब्रह्म जिज्ञासा the need for an investigation of the idenity of the individual and supreme souls which transcend timet space and matter, is established; in the second sutra जन्माद्यस्य यत: the lak- shana and pramana of Brahman follow; in the third sutra TTfeT the source of knowledge of the Brahman is examined; and in the fourth sutra, aur the many objections and arguments of the Mimamsakas in favour of Karma are answered, and the non-duality of the Jiva and Brah- man established as the real significane and main purport of the Upanishads. The Sankhyas' contention that Pradhana is the cause of the Universe is refu- ted in the next Sutra, ईक्षंतेर्नाशब्दम् and the sole intention of the Vedic texts is declared to be the non-dual Brahman (TaTRTTI) This conclusion is further strenthened by examination and interpretation of several texts commencing from the Sutra आनन्दमयोऽभ्यासात् in the second and third padas of the first Adhyaya. In the fourth pada, the claim of the San- khyas that the Sruti mentions Pradhana as the universal cause is refuted and Brahman established as both the material and instrumental cause of creation.

The Second Chapter contains refutations of objections to the Advaita-vada advanced by other schools of thought. In the first pada, the objections of the Sankhya, Vaiseshika and Yoga schools are controverted; in the second pada the untenability of the reasonings of the Sankhya, Vaiseshika, Naiyayika, Bauddha, Jaina, Pancaratra and Saiva Schools is exposed and the non-duality of the Jiva and Brahman established through reasoning; in the third pada, inconsistencies between the sruti texts dealing with elements and those with the Jiva are critically examined and in the fourth pada the texts referring to the subtle body are reconciled with each other.

In the first pada of third chapter, the onward movement of the Jiva in after-life is explained, with a view to inculcate a spirit of renunciation in the seeker. In the second pada, the jiva is distinguished from the five states of waking, dreaming, sleeping, delusion and death and Brahman from material duality. In the third, several Upasanas are expounded and the variations between texts dealing with the Saguna and Nirguna Brahman

vii

plained as referring to the limited Jiva and the Infinite Brahman respec- vely. In the fourth pada, how Brahman realisation could be achieved by 1owledge alone without the performance of Karma is emphasised. While erformance of rituals and ceremonies are remote aids, renunciation etc. are le immediate pre-requisites of knowledge. In the absence of any obstacles, beration may result from knowledge in this very birth. The fourth chapter commences with an emphasis on the necessity for epeated (Sravana) study and Ratiocination (manana) until realisation. 'urther, the identity of the Jiva and Brabman as the purport of the Maha- akya "Tat Tvam Asi" is again confirmed (in the sutra आत्मेति तूपगच्छन्ति Tufr ) and Krama Mukti is declared to be the result of Sagunopasana. n the second and third padas, the onward movement of the Sagunopasaka Intil he reaches Brahmaloka is elucidated. The jnani who has realised the Virguna Brahman as his own self has no exit or further movement to any other world, nor does he return to this earth. The concluding pada contains a description of the purpose of Nirguna Brahma jnana, and the enjoyments of the Sagunopasaka in the Brahmaloka never to return to human bondage. The Veda thus provides for a threefold path to liberation viz. Karma, Upasana and Jnana. The spheres of Upasana and jnana overlap and cannot be clearly distinguished or differentiated. They differ from each other in four respects, viz. their pramana or source of knowledge, their subject, the fruit or result and their real nature or form. Knowledge (jnana) arises through the instruments of cognition and relate to objects as they subsist (vastutantram). It neither alters or stultifies the object. On the other hand, Upasana or meditation being of the nature of thought is subject to and is controlled by human effort (purushatantram) and can make and alter the objects. Sruti alone is the source of knowledge of the Brahman. Other kinds of mental activity viz. Inference and Anubhava are ancillary to the Sruti and have a place in Upasana. Secondly, the object presenting itself in knowledge appears as it exists in reality, but Upasana admits and contem- plates variations in the form of the object of meditation, according to the Upasaka's desire. Further, when through knowledge, the ignorance of the real nature of one's self is dispelled, immediate realisation of the self as identical with the Brahman is the result. But the fruits of Upasanas are to be experienced and enjoyed at a later period, or in some other place, or in a future birth and with varying degrees of experience or enjoyment. Further- more, the object of knowledge (jnana) is the realisation of the identity of the Jiva and Brahman. But Upasana proceeds through assumption of several forms for the Brahman. The direct means of liberation or moksha is, there fore, the knowledge of the non-duality which is dependent on the pramana,

viii

Sruti, and not on Upasana which introduces multiplicity in the one Reality. Knowledge serves its purpose only when the Self is actually realised and experienced. The Upanishads expound the real nature of the Individual Self and the Supreme Brahman in different texts. The non-difference of the Individual and Supreme souls is elucidated in Mahavakyas, the true import of which could be understood only when the purport of the texts dealing with the individual soul and those dealing with the Supreme Brahman are clearly comprehended. The Atman or indi- vidual Self conveyed by the word "Tvam" in the Mahavakya "Tat Tvam Asi" is described as one who acts and enjoys the fruits of his actions, is limited in knowledge and circumscribed by space, time and matter. In the Upasanavakyas referring to the Brahman conveyed by the word "Tat", qualities such as "Omniscience, creationistic activity, smallness, supremacy, transcendence, all-pervasiveness etc., are attributed to the Supreme Soul. These texts dealing with the Individual Soul and the Supreme Soul referred to in the words "Tvam" and "Tat" serve to remove the apparent incongruity or inconsistency in the matter of their identity which comes up initially in the mind, by elucidating that the qualities and actions attributed to them are superficial and adventitious and do not constitute their essential nature. To one who has fully and clearly understood the exact significance of these words as referring to the absence of the attributes and actions in the soul and the Brahman, the realisation of the Self as not different from Brah- man is rendered possible by the Mahavakyas. The study of the Srutis for this purpose is, therefore, necessary, firstly of the padartha and then thro- ugh them of the Vakyartha. Even after such a study, the accumulated impr- essions of past births militate against a full comprehension of the Jiva-Brah- man non-duality and is beset with doubtful hypotheses (sandebas) and cont- rary misconceptions (viparitabhavanas). To surmount these obstacles, the sruti prescribes (manana) re-examination with the aid of reasoning-Ratiocina- tion-for removing doubts regarding the incongruity of the Jiva-Brahman identity and one pointed incessant meditation on this identity (nididhyasana) for removing misconceptions. Such manana and nididhyasana are necessary until the seeker reaches the stage of realisation, although they may not be indispensable to great souls who, as a result of their merit (purvapunya) are not confounded by doubts or misconceptions. The question arises whether Vakyartha vicara is necessary, once the padarthas have revealed the true nature of the Soul and Brahman. Ignorance of their identity or nonduality will persist even after the padartha is understood and until this ignorance is eradicated through an understanding of the vaky- artha, liberation from bondage through self-realisation as contemplated in the

ix

text "यत्र त्वस्य सर्वमात्मवाभूत्तत्केन क पश्येत्" may not be possible. It follows that the seeker, with a heart purified by unselfish observance of the nıtyakarma, and with faith in the Guru and God's grace, comprehends the padarthas in their full significance and experiences his identitity with the Brahman through the understanding of the Mahavakyas and attains (Moksha) libera- tion-the summum bonum of human existence.

With the gracious intention of helping such aspirants, the great teacher of teachers, Lord Siva Himself appeared in this world as Sri Sankaracharya and interpreted the Sutras in his Bhashya, displaying an inimitable clarity, depth of thought and logical acumen. Successive commentators like Sri Padmapada- charya and Sri Vacaspati Misra wrote commentaries to enable the seeker to fathom the depth of the Prasannagambhira Bhashya. A great master of all the sastras, appeared in Srimad Appayya Deekshitendra, deemed to be an avatara of Lord Siva Himself, to embellish and shed further light on the arguments and conclusions in the Bhashya and Bhamati with reference to accepted nyayas or rules of interpretation. In his masterly work, the Nyayaraksha- mani, which is a commentary on the first chapter of the Brahma sutras, at the outset, the great savant proposes to polish in order to protect and promote the beauty of the precious stones viz the nyayas which look like ornaments to the Sariraka Mimamsa sastra and not so much to beautify it afresh. The Nyayas are dexterously handled to support and supplement the intention of the sruti texts only without in any manner affecting the independent authority of the srutis referring to the knowledge of the Self. In the Ikshatyadhikarana the author answers a possible objection to the inference based on the effect (Karya), that there could be no objection to such an inference which is in agreement with the sruti and will serve to support it. That this is also agreed to by the Mimamsakas is elucidated by reference to the Mimamsa section, Hetumannigadadhikarana. The application of the Mimamsa rules of interpretation not only does not detract from the independent authority of the sruti, but also acts as a supplementary aid. Although the secondary (lakshanika) and gauni meanings of words are recognised in statements such as the "hamlet on the Ganga" and the "pupil is a lion", the primary sense which presents itself to our knowledge in the first moment should, when it is appropriate, take precedence over the secondary and gauni meanings. Thus when texts are intended to convey a sense other than the primary meaning, resort has necessarily to be had to Nyayas for a correct interpretation. How else could the text 'araufu' convey the Akhandartha or the non-dual Rea- lity ? As Kumarila Bhatta has observed, "Who could raise any objection to the meaning to which the Sruti lends itself by lakshana or gauni vritti or Vakya bheda".

The present work serves as an invaluable and necessary aid needed in applying rules of interpretation which are diverse - such as the general ones, exceptions and contradictions etc., to the ordinary student of the Bhashya and commentaries thereon which do not dwell on them in great detail. A few instances where the application of the Nyayas has been eluci- dated in this work, further to the arguments in the Bhashya and Bhamati may be worth mention in this connection. In the texts- "य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यरमश्रुहिरण्यकेश आप्रणखात्सर्व एव सुवर्णः । तस्य कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्योदितिनाम स एब सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद" "अथ य एषोऽक्षिणि दृश्यते" the doubt arises whether a Samsari Jiva in the Sun or the Paramesvara is the person to be meditated on. The references to his possessing colour etc., having a base and limited prowess seem to refer only to a Samsari Jiva. The Bhashya's elucidation is that it refers only to Parames- vara, as the attributes of Paramesvara viz. (Sarvatmatva, Sarvaka- mesitva, Sarvapapmoditatva) Universal munifience, creativity, and. sinlessness are mentioned. The reference in the text which directly mentions colour etc. to the Upasya, should be made applicable to Brahman when assuming a form imagined for purposes of meditation. The objector interprets sinlessness in a different way. Thus the distinction between an interpretation based on many lingas and an explanation involving deviation (anyathanayana) is not apparent. The Bhamatikara does not re- fer to all the many lingas but only to two, viz. Sarvatmatva and Sarvadurita- viraha, which are found in Brahman only and not in the Samsari Jiva :- "सार्वात्म्य सर्वदुरित विरहाभ्यामिहोच्यते। ब्रह्मैवाव्यभिचारिभ्यां सर्वहेतुर्विकारवत्" But it does not make clear whether this avyabhicaritvam of these two lingas is only in the real Brahman and not in the Samsari Jiva, and how the other lingas are interpreated to be in line with these two lingas. Is the word "taddharma" in the sutra used in the plural sense as in the Bhashya or in the dual sense as in the Bhamati? These doubts are set at rest by a clear eluci- dation in the Nyayarakshamani, by explaining the word "taddharma" in the sutra as conveying in the singular, sarvapapmoditatva as being the exclusive attribute of Brahman : relying on the accepted principle that when the pur- port (taiparya) is clear from a single linga, the other inconclusive lingas should be interpreted as leading to or supporting the former. The other lingas mentioned in the Bhashya and Bhamati should accordingly lead to this purport (tatparya) viz. that Papmoditatva being found in Brahman only, the Upasya mentioned in this text is the Supreme Brahman. This ingenious xi

explanation has the merit of bringing to the fore, the significance of the individual words in framing the sutra and the Sutrakara's intention to invite prominent attention to the special dharma (asadharanadharma). This method followed by the distinguished author of explaining the significance of the words making up a sutra, even a "ca" and "tu" is unique.

In the Anandamayadhikarana, the method of interpreting the pur- port of Puccha Brahman as Brahman itself as being in accordance with the sutra and the citation of sastraic and laukika nyayas in support of the objec- tion and siddhanta in other adhikaranas in an impressive manner cannot but claim our admiration.

Similarly in the Akasadhikarana, in order to determine, whether the Akasa is Bhuta Akasa or Brahman, the sutra is framed to refute the argu- ment that all the lingas, सर्वभूतकारणत्व, ज्यायस्त्व and परायणत्व etc. are interpreted so as to accord with the specifically mentioned Akasa in the sutra; following the Nyaya that where Sruti and Linga are at variance, the Sruti is stronger and has to be relied on. The Bhashyakara points out that like the linga, sarva- bhutakaranatva, the other lingas jyayastva and parayanatva and the asser- tion "sarvani" all lead to the meaning of Brahman for the word. Akasa, and dismisses the conventional (fa) meaning of the word Bhuta Akasa, as unintended. The Bhamatikara suggests that for the sake of several texts, the word 'Akasa' may alone be treated as not intended to be taken into consideration. However, in the Nyayarakshamani, by treating the word "linga" in the compound 'afemEla' as being in the singular number the sutra has been made particularly significant. The only linga of anantatva (arra) is relied on in this sutra and the other attributes referred to in the Bhashya are only ancillary. Citing several instances in which the Mimamsakas agree that the sruti may be interpreted in accordance with the lingas, the Bhamatikara's view bas also been implemented in a commendable manner. In the Pratardanadhikarana, the objection is raised that the acce- ptance of three Upasanas would involve Vakyabheda where the Upakrama and Upasamhara point to a single vakya. Arguing that the knowledge of the padartha precedes the knowledge of the vakyartha it is concluded that the latter should be adapted to follow the former even if it should affect vakyaikya. As in the Anandamayadhikarana the sutras have been correlated to the Puccha Brahman as expounded by the Bhashyakara with the support of the sruti and sutras, similarly in the Vaisvanaradhikarana and in the Antaradhikarana and other adhikaranas as well, the manner in which the objections (gever) and conclusions (faara) have been expounded citing

xii

in support sastraic and laukika nyayas in an inimitable manner, amply justify the title of the work "Nyayarakshamani". The author, who is indeed an avatarapurusha bas rendered great aid to scholars and Pandits by such a unique, brilliant and learned treatise of immense value, which supplements and supports the arguments and conclu- sions in the Bhashya and Bhamati etc. with the aid of Nyayas and Mimamsa rules of interpretation. It is unfortunate that the commentary should be available only for the first chapter of the Brahma Sutras. The work was first published by Sri Ganapati Sastri, a disclipie of a distinguished descendant of the great Srimad Appaya Deekshitendra in 1906. At the command and with the benign blessings of His Holiness Sri Sankara- charya of Kanchi Kamakoti Peetam, who is Himself an avatarapurusha, and Whose intense interest in the propagation of true knowledge in the scholar-world and compassion for the seekers of knowledge is well known, this edition of one of the master-pieces of the great Deekshitendra is brought out for the benefit of scholars who seek to plunge into the deep sea of the Brahma Sutras in quest of the gems lying hidden therein and not easily perceptible on the surface. Students of the Advaita Vedanta owe a deep debt of gratitude to His Holiness for His gracious and compassionate blessings which stimulated the republication as the first of Sri Dikshitendra's Memorial Volumes. The scholar-world could do no better to repay this debt than study this sastra in all | sincerity and faith and invoke His continued blessings for all time. This introduction, written in accordance with the command of His Holiness is only an attempt to summarise the salient ideas discussed in the two Bhnmikas in Sanskrit which adorn this volume. The anether of this Summary is at a loss to find words to express his feelings of reverentlal grati- tude to His Holiness for granting him this unique privilage of participating in this publication and rendering this samll service. While the author of this summary is responsible for foibles and defects therein, the credit for merits therein is due to the authors of the two Bhumikas, Sri Ganapathi Sastri and Sri Dongre Sastri, to whom our sincere thanks are due in large .measure. It would be appropriate to conclude with a prayer to the subject of this sastra, the Supreme Brahman and all the familv of teachers who have .kept the tradition alive for centuries and generations. ओं नमो ब्रह्मादिभ्यो ब्रह्मविद्यासम्प्रदायकर्तृभ्यो वंशषिभ्यो महद्गयो नमो गुरुभ्यः ।

Madras-17. 27-8-1971. T. R. Ramakrishna Sastri

xiii

प्रस्तावना

प्राणिनां श्रयोमार्गोपदेशार्थ प्रवृत्तस्योपनिघदपरपर्यायस्य वेदभागस्य तात्पर्यनिर्णयार्थ भगवता बादरायणाचार्येण प्रवर्तिता शारीरकमीमांसा-अथातोब्रह्म- जजिज्ञासेत्यादिका। अस्यां च परमपुरुषार्थरूपस्य मोक्षस्य साधनीभूतब्रह्मज्ञानोपयोग्युप- निषद्वाक्यार्थविचारः कृतः ।

मोक्षस्य परमपुरुषार्थत्वं च सर्वैर्मोक्षत्रादिभिरभ्युपगतमेव। तस्य च साक्षात्साधनं ज्ञानं, कर्मोपासने परम्परया। तथाच श्रतिः 'तमव वरिदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' इति। कर्मोपासनयोर्ज्ानसाधनत्वेऽपि 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा वितिदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन', 'यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः' इति श्रुती प्रमाणभूते।

'एप्रा ते भिहिता साङ्खये बुद्धियोंगे तिविमां श्रुणु। बुद्धया युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि' 'मद्गक् एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते' 'चतुर्विधा भजन्ते मां' इत्यादीनि स्मृतिवाक्यान्यपीममर्थ प्रतिपादयन्ति ।

सूत्रकारोऽपि 'सर्वापेक्षा च 'यज्ञादिश्रुतेरश्ववत्' 'कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात्' (ब्र. सू. ४. ३. १०) इति कर्मोपासनयोर्जानद्वारैव मुक्तावुपयोगं निरूपयति। तत्र कर्म चित्तशुद्धिमात्रसाधनंसज्ज्ञानस्य बहिरङ्गं साधनम्, उपासनं तु श्रवणादिकालेव्यनुवर्तमानं सत्स्यमन्तरङ्गतमं साधनमित्यनयोभेदः । तदेवं साक्षात्परम्परया वा मोक्षं प्रति साधनभूतं कर्म, उपासना, ज्ञानं चति त्रयमपि निरूपयन्नाम्नायः सर्वोऽपि कर्मोपासनाज्ञानात्मककाण्डत्रयात्मना विभक्तः । तत्र कर्मणां स्वरूपादिनिर्णयः जैमिनिकृतेन पूर्वमीमांसाशास्त्रेणैव यथावदुपजायते ।

(२ )

अवशिसुपासनं ज्ञानं च निरूपधितुमेव भगतान्वादरायण: शारीरकमीमांसाशास्त्रं

प्रणिनाय। क: पुनर्ञानोपासनयोर्भेंद इति विचारे, अस्ति तयोः कारणतः, वियतः, फठतः, ररूपतश्चमेदइति शास्त्रकारा वर्णयन्ति। तथाहि-ज्ञानं प्रमाणमात्रादेवोपजायते, जायमानं च तन पुरुषप्रयत्नेन निवारयतुं शक्यते, नाप्यन्यथाकर्तुम्। उपासनं तु ध्याना- परपर्यायं पुरुनकृतिसाध्यमिति तयोः कारणतो भेदः। तथा ज्ञानं यथाभूतमेव वस्तुस्वरूपं गोचरयति। उपासनानां तु वस्तुमद्धावनियमो नास्ति इति विनयतस्तयोर्भेंदः । एवं ज्ञानस्य सद एवाज्ञाननिवृत्या अत्रैवैकरूपब्रह्मभावः फलं, उपासनानां तु प्रायणोत्तर- कां देशान्तरे वा संसारान्तर्गत एव तरतमभावापन्नः कश्चिदतिशयः फलमिनि फलतो वैलक्षण्यम्। एतादृशवैलक्षण्यशांलित्वादेव ज्ञानोपासनयोर्मानसत्वे समानेऽपि स्वरूप- चैलक्षण्पेनानयवश्यं भवितव्यमिति सर्वथाडस्ति ज्ञानोपासनयोवैलिक्षण्पम् ।

ज्ञानं चापरोक्षानुभवरूपतामापन्नमेत पुरुषार्थसाधनं भवति। तद्धेतुभूताश्रो पनिषद्धागाः। ते च पदार्थपरा वाक्यार्थपराश्चेति द्विविधाः ।

तत्र 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेत्राद्वितीयम् इत्याद्युपक्रमं तत्त्वमसीत्यन्तं छान्दोग्यवाक्यं जीवब्रह्मणोरभेदं बोधयति। तच्चाडमेदज्ञानं जीवपरमात्मनोः खरूप- शाधनन विना न सम्भवति। प्रत्यक्षतः त्वंपदार्थजीवस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वासर्वजञत्वादि- विशिष्टनया, तथा तत्पदार्थस्य परमात्मनः उपासनावावयैस्सर्वज्ञत्वजगत्कारणत्वादि- विशिटनया चावगतत्वेन विरुद््धर्माक्रान्तयोस्तयोरैक्यस्य बाधितत्वात्। अतः जीव्रपरमात्मनोः पदार्थयोः शोधकानि वाक्यानि प्रवृत्तानि। तत्र त्वंपदार्थनिष्ठानि 'स यत्तत्र किश्चित्पश्यनि अनन्तागतस्तेन भवति, असङ्गोह्ययं पुरुनः' इत्यादीनि जीवात्मनि प्रत्यक्षादिप्रतीतं कर्तृत्वादिधर्मजातमनृतमिति परस्परव्यभिचार्यवस्थात्रयोपन्यासादिना निराकृत्य तस्य अखण्डचिदेकरसत्वं व्यवस्थापयन्ति ।

एवमेवान्यपरैर्वा यैरवगम्यमानं ब्रह्मणः सविशेषत्वं न पारमार्थिकमिति तत्र विशेननिराकरणपूर्वकमखण्डानन्दरूपत्वमनुभावयन्ति 'स एष नेति नेत्यात्मा' 'अथात आदेशो नेति नेति' इत्यादीनि तत्पदार्थशोधकानि वाक्यानि।

( ३ )

एवमुभयोः पदार्थयावास्तिवं स्वरूपं प्रथममनुभवतः पुरुषधौरेयस्य ऐक्य- बोधकवाक्यश्रवणमैक्यसाक्षात्कार जनयति।

अतः उक्तसाक्षात्कारमभिलपद्धिः अधिकारिभिः प्रथमं पदार्थशोधकानि वाक्यानि विचारयितव्यानि। तेनां श्रवणे कृतेऽपि विपरीतानुभवप्राबल्येन येषां पदार्थ- स्वरूपानुभवो नोत्पन्नः प्रत्युत श्रुतिप्रतिपादित एवार्थे अनुपपन्नत्वशङ्का तद्विपरीतानुभवश्च प्रसरति तैरुक्तदो ्यनिराकरणार्थमनुष्ठेयं मनननिदिध्यासनरूपं साधनद्वयमिति प्रतिपादयति श्रुतिः 'मन्तव्यो' 'निदिध्यासितव्यः' इत्याद्या।

मननं नाम श्रुतस्यार्थस्य युक्तिभिरनुचिन्तनम् । संशोधकवात्रयोक्तासङ्गा- कर्त्रादिप्रकारेण आत्मनः सान्तत्येन विभावनं निदिध्यासनं, तच्च विपरीतकर्तृत्वादि- भावनारूपं दोप निवर्तयति। ते च मनननिदिध्यासने साक्षात्कारपर्यन्तमनुष्ठेये इति श्रुति- वाक्यसरणिः ।

तत्र चेह जन्मनि जन्मान्तरे वा अनुष्ठितैः श्रौतस्मार्तादिकर्मभिरिष्ठापूर्तदत्ता- दिभिर्वा अपगतान्तःकरणमालिन्यवतां महात्मनां वेदान्तवाक्यश्रवणमात्रेणैव तत्प्रति- पादितार्थावगमेप्यनादिकालप्रवृत्तात्यन्तघनीभूतान्तःकरणमालिन्यवतां मन्दमतीनां श्रुत्यर्थ इव सूत्रार्थावबोधोप्यतिदुष्कर इत्यमिप्रायेण लोकहितैककामनया इच्छाकल्पितमानुष- श्रीमच्छङ्करभगवत्पादाचार्यवर्यः सुमधुरवाग्विलासोपशोभितमप्रतिहततर्कशैलीविराजितमत्यन्तगम्भीर हृदयङ्गमं भाष्यमारचय्य श्रुत्यर्थाः सूत्रार्थाश्च सर्वे सम्यग्विशदी कृताः ।

तत्रास्फुटानामर्थानां विशदकिरणं पञ्चपादिकाविवरणभामतीप्रभृतिभिर्भाष्य निगूढार्थप्रतिपादकैर्रन्थैः पद्मपादाचार्यवाचस्पतिमिश्रप्रभृतिभिरद्वैतविद्याचार्येः कृतमेव। एवमप्यत्यन्तस्फुटस्यापि सर्वतोविसृत्वरस्य सौरालोक्स्य गृहान्तःप्रवेशार्थ गवाक्ष- निर्माणमिवात्यन्तनिगूढानां श्रुतिसूत्रार्थानां निबिडतमाज्ञानतमसा कृतावरणष्वन्तःकरणेषु प्रवेशार्थ विस्तृतस्य विवरणस्यापेक्षा अस्त्येवेत्यभिप्रायवद्गिः परमास्तिकशिरोमणिभिः श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्रमहोदयैः वक्यार्थनिर्णयोपयोगिनामत्यन्तजटलानां न्यायनामतिसूक्ष्मां

(४)

गतिमवबोधयतुं प्रवर्तितोऽयं न्यायरक्षामणिग्रन्थः शारीरकसूत्राणां स्तन्त्रव्याख्यानरूपः श्रीमद्भगवत्पादीयभाष्यस्य श्रुतिसूत्रार्थानुगुण्यप्रदर्शने तदुक्तार्थसमर्थकन्यायविचारे चाति- विशिष्टः ।

अत्र च ग्रन्थारम्भे 'शारीरकाभरणभावजुनां नयानां रक्षाकरं मणिमनाविल- मुल्लिखामि' इति प्रतिज्ञायां न्यायानां आभरणभावकथनेन यथा कटककुण्डलादीन्याभरणानि स्वाभाविकं शरीरगतं सौन्दर्य अभिव्यञ्जयन्ति, न तु अविद्यमानमुत्पादयन्ति तथैव न्याया अपि श्रुतिप्रतिपादितान्थान्समथर्यन्ति नत्वपूर्वानर्थान् उत्पादयन्ति। अतः आत्मावबोधे श्रुतेः स्तःसिद्धस्य निरपेक्षप्रमाणत्वस्य न वाधः इत्ययमर्थः संसूचितः ।

स्पष्टतया चायमर्थः ईक्षत्यधिकरणे ग्रन्थकारेणोच्यते। तत्र हि 'न च तेजसा शुङ्गेनेति ब्रह्मणि कार्यलिङ्गकानुमानोपन्यासविरोधः' इत्याशङ्कय ब्रह्मण्यपि श्रुत्यनु- प्राहकानुमानप्रवृत्यविरोधात् इति समाधानमुक्तम्। तदुपर्यपि, किमर्थं तर्हिं हेतु- मन्निगदाधिकरणे 'तेन हमन्नं क्रियते' इत्यादेर्हेतुपरत्वनिराकरणं कृतमिति शंकायां समाधानमुक्तं-न हेतुमत्निगदाघिकरणे अनुमानस्य अवकाश एव नास्तीत्यभिप्रायेण निराकरणं कृतं, किन्तु तेन ह्यन्नमित्यादेर्हेतुपरत्वे आनुमानिकैर्दवींपिठरादिमिः श्रौतस्य शूर्पस्य बाधः प्रसज्यते; स मा भवत्वित्यभप्रायेण, अत एव यत्रैतादृशं बाघकं नास्ति ता- दृशस्थले 'न ह्यत्रानूयाजान्यक्षन्भवति' इत्यादौ अनूयाजसामान्याभावस्य चनुर्थचतुर्गृहीत निवृत्तिफलकस्य हेतुत्वं मीमांसकैरम्युपगतम्। एवं च श्रुतितात्पर्यनिर्णयार्थ मीमांसा- न्यायापेक्षणेSपि न श्रुतेर्निरपेक्षत्वहानिः प्रत्युत तदुपकारितैवेति।

युक्तं चैतत् , यतः अर्थप्रतिपादने प्रवर्तमानानां शब्दानां सर्वत्र मुख्ययैव वृत्या प्रवृत्तिरिति नास्ति नियम: यतः लक्षणागौण्यादीनामपि लौकिकवैदिकोभयविधव्यव- हारसिद्धत्वमस्त्येव । कथमन्यथा शब्दार्थतत्त्वकुशला अपि प्रयोक्तारः 'गङ्गाया घोषः' 'सिंहो माणवकः' इत्यादीनि वाक्यानि प्रयुञ्जीरन् । अतः मुख्यार्थस्य पुरःस्फूर्तिकत्वेन तदर्थकत्वसम्भवे विलम्बोपस्थितिकं जघन्यार्थावलम्वनं न युक्तमित्येव न्यायः ।

किश्च स्तुत्याद्यर्थस्य यथा लाक्षणिकैः प्रतीतिरन तथा मुख्यायैः सम्भवति ।

(x)

एवं च यत्र मुख्यार्थादन्यत्र शब्दानां प्रयोगस्तत्र तादृशानां शब्दानामर्थनिर्धा- रणं वाक्यानां तात्पर्यनिर्धारणं वा न्यायाधीनमेवेति सर्वथाडस्ति न्यायानां वाक्योपकारिता। कथमन्यथा श्येनाज्यपृष्ठप्रभृतीनां शब्दानां विनान्यायसाहाय्यं यागस्तोत्रादिपरत्वं सिद्धयेत् ? कथं वा तत्त्वमस्यादिवाक्यानां अखण्डार्थता? अत एवोक्तं कुमारिलभट्टैः- "गौण्या लक्षणया वापि वाक्यभदेन वा पुनः। वेदो यमाश्रयत्यर्थ को नु तं प्रतिकूलयेत" इति।

एवं च पूर्वकाण्ड इव उपनिषत्स्वप्यर्थनिर्णयाय न्यायसापेक्षत्वे सिद्धे उत्सर्गा- पवादादिभिर्बाध्यबाधकभावैर्दुरवगमाया न्यायसरणेः केवलभाष्यादिग्रन्थपरिशीलनमात्रेण परिचयासंभावात्परिखिद्यमानानां शुश्रूवावतां श्रवणादिकार्ये विशेषतयोपयुक्ततास्ति प्रकृतस्यास्य ग्रन्थस्य। तथाहि-"य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते" इत्यादिना वावयेन अन्तरादित्ये अक्षिणि चोपास्यत्वेन निर्दिष्टपुरुषविषये, एवमेव "अस्य लोकस्य का गतिः' इति प्रश्नस्य समाधानभूते-"अकाश इति होवाच" इति वाक्यस्थाकाशशब्दार्थ- विषये च सन्देहप्राप्तौ निर्णायकन्यायप्रदर्शनार्थ "अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्" "आकाशस्त- ल्लिज्गात् " इति सूत्रे आचार्येण प्रवर्तिते।

तत्र प्रथमे श्रुतिवाक्ये, उपास्यः पुरुषः किमादित्यरूपो जीवः संसारी, उत परमेश्वर इति तत्तत्पक्षसाधकलिङ्गानां प्रावल्यदौर्बल्यापरिज्ञानेन सन्देहे प्राप्ते, रूपादिमत्त्व, आधारश्रवण-ऐश्वर्यमर्यादाश्रवणादिभिर्जीवपरत्वमेव युक्तं; सर्वंपाम्मोदितत्वादीनामपि तत्रैव निवेश: सम्भवतीति पक्षोत्थाने समाधानं 'अन्तस्तद्वर्मोपदेशात्' इति उक्तम् । तस्य चार्थ :- आदित्ये चक्षुषि च अन्तः उपास्यः परमेश्वर एव, कुतः१ तद्धर्मोपदेशात; तस्य परमेश्वरस्य इह धर्माः उपदिष्ट इति प्रदर्शितः भाष्ये। ते च धर्माः के इत्यपेक्षायां सर्वात्मकत्वं, लोककामोशितृत्वं, सर्वपाप्मोदितत्वं इति चोक्तम्। तस्य यथास्थितस्यैव परिग्रहे पूर्व- पक्षेपि रूपवत्वादीनि लिङ्गान्युक्तानि। सिद्धान्तेऽपि कानिचिदुक्तानि। तेषु मध्ये रूपवत्त्वा- दीनां स्वारस्यं ब्रह्मणि सवरसतो नास्तीत्युपासनार्थ इच्छाकल्पितशरीराभिप्रायतया सिद्धान्तिना नयनं कर्तव्यम्। पूर्वपक्षिणा च सर्वपाप्मोदितत्वं अन्यथा नीयते। एवं च लिङ्गबहुत्वस्य किश्विल्लिङ्गस्य अन्यथाकरणस्य च पक्षद्वयसमानत्वे कः सिद्धान्तपक्षस्य पूर्वपक्षाद्विशेष इति शङ्का आपाततः भाष्यपरिशीलनेन न निवर्तते।

(६ )

भामत्यां च बहुच्वमनुल्लिख्य "सार्तात्म्यसर्वदुरितविरहाभ्यामिहोच्यते। ब्रह्मैता- व्यभिचारिभ्यां" इत्युक्तम्। तत्र यद्यप्यव्यभिचारिभ्यामित्यनेन न्यायरक्षामण्युक्तार्थस्य सूचनं भवति, तथापि कथं तयोरव्यभिरित्वं? तत्त्वेपि वा, कथं लिङ्गद्वयानुरोधेन बहूनां लिङ्गानामन्यथाकरणम्? सूत्र च, तद्धर्मपदं भाष्यानुरोधेन कि बहुवचनान्तं उत भामत्य- नुरोधेन द्विवचनान्तमिति सन्देहः समुद्धवत्येव। अस्य सर्वस्याप्याक्षेपस्य निरासपूर्वकं न्यायस्वरूपं सम्यग्विशदीकृत्य सूत्रं व्याख्यांतं न्यायरक्षामणिग्रन्थे। तथाहि

तत्र च तद्धर्मोपदेशादिति समासस्य एकवचनान्तेनैत विग्रहः। तेन च विवक्षि- तो धर्मः सर्वपाम्मांदितत्वं एक एव। स च ब्रह्मण: असाधारण एव । तस्य चासाधारण्यं "उदंति ह वै सर्वेभ्यःपाम्मभ्यः" इति श्रुतेन फलेन सफलतया निश्चिततात्पर्यकत्वेन। एकेना- पिनिश्चिततात्पर्यकेग अनन्यथासिद्वेन लिङ्गेन बहूनामप्यनिश्चिततात्पर्यकाणामन्यथा नयनं

लिङ्गानि सर्वपाप्मोदितत्वस्य अनन्यथासिद्धत्वप्रतिपादकानि; पापविरहः अन्यः, पाप्मोदितत्वं चान्यत्, तच्च ब्रह्मण्येत नान्यत्रेति तदनुरोधेनात्रोपास्यं ब्रह्मैवेति सूत्रार्थः स्फुटीकृतः ।

सूत्रस्थानां सवषां पदानामत्रैव स्ारस्यम् । अत एव, लघुत्वेपि, 'आकाशस्त- ल्लिमाद्' इतित्रत् अन्तस्तलिक्वादिति वा अन्तस्तद्वर्मादिति वा सूत्रं न कृतम्। विशेपतश्च तस्यासाधारण्यकथनार्थस्तच्छद्दः प्रयुक्तः इति सूत्रस्वारस्यं चात्र सम्यगुपपादितम्। इदं चास्य ग्रन्थस्य असाधारण्यं यत्सवेंषां सूत्राणां अक्षरयोजनया व्याख्यानेन तत्रत्यानां चकारवाकारैवकारादीनां सार्थक्यप्रदर्शनमिति।

आनन्दमयाधिकरण च सर्वेषां सूत्राणां अत्यन्तस्वरसतया भाष्यकाराभिप्रेत- पुष्छब्रह्मप्राधान्यपरतया योजनं तस्यैव पक्षस्य श्रतिसूत्रानुगत्वोपपादनं च विदुषां मनां- स्यानन्दसागरे निमज्जयति। किश्च तेषु तेष्वधिकरणेषु पूर्वपक्षस्य सिद्धान्तस्य वा उपो- ढूलकानां न्यायानां लौकिकानां शास्त्रीयाणां च प्रदर्शनेन तत्तदर्थसमर्थनमस्मिन्ग्रन्थे समुपलभ्यमानमनितरसाधारणम्ं।

आकाशस्तलिङ्गादिति सूत्रव्याख्यानावसरे ग्रन्थकारोपदर्शित न्यायानुसन्धान- चातुर्यन्त्वन्यादशम्। तथाहि-"अस्य लोकस्य का गतिः" इति प्रश्नस्य समाधानरूपेण

(७)

प्रवृत्ते "आकाश इति होवाच" इति वाक्ये वरिद्यमानेनाकाशशब्देन कि भूताकाशः विवक्षितः उत ब्रह्मेति विचारे, आकाशश्रुतिबलात्तत्प्रकरणस्थानि, सर्वभूतकारणत्व, ज्यायस्त्व, परायणत्वप्रभृतीति सर्वाण्यपि लिङ्गानि तत्परतया योजतीयानीति श्रुतिलिङ्गविरोधे, सर्वसम्मतं श्रुतिप्राबल्यमनुसृत्य प्रसक्तस्य पूर्वपक्षस्य निराकरणार्थ प्रवृत्तमिदं सूत्रम् ।

तच्च भाष्यभामत्यादिग्रन्थेषु व्याख्यातमपि न तथा स्पष्टार्थं परिदृश्यते। यतः भाष्ये "सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते" इति लिङं यथा प्रदर्शितं, तथा ज्यायस्त्वपरायणत्वलिङ्ग, तथा अवधारणसर्वशब्दश्रुती अपि प्रदर्शिते। अन्ते च "दर्शितश्च ब्रह्मण्यप्याकाशशब्दः" इत्यनेन पूर्वपक्षिसम्मता आकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढिरपि शिथिलीकृता।

भामतीग्रन्थेपि "भूयसीनां श्रुतीनामनुग्रहाय 'त्यजेदेकं कुलस्यार्थे' इति- वद्वरमाकाशपदमात्रमसमअ्जसमस्तु" इत्युक्तम्। तथा च तलिङ्गादिति सूत्रं न स्वारस्येन योजितं भवति।

तत्सवं पर्यालोच्य अस्मिन्न्यायरक्षामणिग्रन्थे तलिङ्गादित्येकवचनान्तलिङ्ग- पद्घटिनसूत्रस्वारस्यं प्रयत्नतः परिरक्षितम्। तथाहि-तत्रोक्तं, अत्रैकमेव अनन्तत्व- लिङ्गं अनन्यथासिद्धं सूत्रकारसम्मतम्। भाष्यभामत्यादिग्रन्थोपात्तः अन्यः सर्वोपि प्रपश्चः तस्य अनन्यथासिद्धत्वोपपादनार्थः इत्युपपाद अत्यन्तसामञ्जस्येन सूत्रं व्याख्यातम्। अन्ते च कथं लिङ्गानुरोधेन श्रुतेरन्यथा नयनमिति शङ्कायां केवललिङ्गेन तद्वाधाS- सम्भवेष्यनन्यथासिद्वेन लिङ्ेन श्रुतेर्बांधोऽपि मीमांसकसम्मत एवेति सोदाहरणं प्रतिपाद्य न्यायतिरोधभीत्या "भूयर्सीनां श्रुतीनाम्" इत्यादुपपादनानुधावनं कृतवतो वाचस्पतेरप्य- भयदानमाचरतां न्यायरक्षामणिकाराणा न्यायविवेचनकौशलं कस्य वा प्रमोदावहं न भवेत्।

एवं प्रतर्दनाधिकरणे त्रीण्युपासनानीति पक्षप्रतिपादनावसरे उपासनात्रय- विधाने उपकरमोपसंहारावगतस्यैकत्राक्यत्वस्य भङ्गः स्यादिति शङ्कायां वाक्यार्थागमस्य पदा- र्थावगमपूर्वकत्वेन उपजीव्यप्रधानभूतपदार्थान्रगमानुरोधेन वाक्यैयभङ्गकल्पनमेवोचित- मिति समर्थनमनेकदृष्टान्तोद्गावनेन यत्कृतं तदपि "संभवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदस्तु

(८)

नृव्यत" इति वार्तिकोकि; तथा, उपांशुयाजाधिकरणवैश्चानराधिकरणप्रभृतिषूपपादि- नान्न्यायांश्रानुसंदधतां हृदयेषु कम्पमुत्पादयति । एवमेत "अत्ता चराचरग्रहणात्" इति सूत्रे कुत्राप्युदाहरणे अपारदृश्य- मानस्य चराचरग्रहणस्य समर्थनं, देवताधिकरणाधयुपपादितस्य श्रुत्यवान्तरतात्पर्यस्य रेवत्य- धिकरणद्टटान्नेन मीमांसकसम्मतत्वोपादनमित्यादयस्तत्तदाधिकरणेषूपदार्शिता न्यायविमर्शाः चिन्तामणिकल्पाः सन्तः शारीरकोपपादितानां न्यायानां रक्षाकरणेनास्य ग्रन्थस्य न्यायरक्षा- मणिसंज्ञां सर्वामना सार्थकीकुर्वन्तीत्येतदत्यन्तं प्रमोदावहम्। एतादृशस्यातिमहतो ग्रन्थस्य प्रसादेन विदुषामुपकृतवद्भ्यः श्रीमदप्पय्यदीक्षिते- म्य: परःसहसत्रं प्रणामान्तमर्प्य अतिमहतां श्रीमदप्पय्यदीक्षितग्रन्थरत्ानां प्रकाशने प्रोत्साहकाः श्री श्री श्री काश्विकामकोटिर्पाठाघिपाः श्रीचरणाः तथा प्रकाशनापेक्षितद्रव्यश्रमादिप्रदाने- नापकुर्वन्तः सर्वेपि महजना: विशेवतो विदुषां धन्यवादार्हा इति कथयन्मदीयां प्रणाम- परम्परां तेभ्यः समर्प्य कृतकृत्यो भवितुमभिलषामि। न्यायरक्षामणग्रन्थगौरवेण कृतं भाष्यभामत्यादिविमर्श च तदभिमानिनो विद्वांसस्तत्त्वग्रहणपरास्सन्तः क्षाम्यन्त्विति प्रार्थये।

विमर्शमेतं विद्वास: शीलयन्तु विमत्सराः।

इति विद्वदनुचरः, विद्वान्, कौता खांराज्यभवनम्, सेकन्दराबाद-२५ प. प्र. वी. कृ. डोंगरेशास्त्री

श्रीजगद्गुरुशङ्करभगवत्पादेभ्यो नमः श्री प. गणपतिशास्त्रिमहोदयैः रचितः पराभवनामसंवत्सरे (1906) कुम्भकोणे इदंप्रथमतया मुद्रितस्य न्यायरक्षामणेः उपोद्घातः

सदसत्सगुणं विगुणं विग्रहवदविग्रहं महदणिष्ठम् । इति च विकल्पा यस्मिन् तत् किमपि द्योतते वस्तु॥

इह किल मोक्ष एव एको मुख्यः पुरुषार्थ इति मोक्षवादििस्सवैरपि निर्विवादमभ्युपगतस्सिद्धान्तः। तस्य च साक्षात्परंपरया वा साधनभूतानि त्रीणि-कर्म, उपासनं, ज्ञानं चति। तेषु च त्रिषु ज्ञानमेकमेव साक्षात्साधनं मोक्षस्य, नेतरदुभयमपि । तथा च श्रुतिः 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते- डयनाय' इति। तथा 'अमृतत्वस्य तु नाशाऽस्ति वित्तेन' 'पृवा हयेते अदृढा यज्ञरूपा अदशोक्तमवरं येषु कर्म। एतच्छ्रेयो येडभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापियन्ति' इति च कर्मणो मोक्षहेतुत्वाभावं प्रदर्शयंति। एवं 'योऽन्यां देवतामुपास्ते अन्योऽसावन्योडहमस्मीति न स वेद यथा पशुरेवं स देवानां' इति उपासननिष्ठस्य पशुभावानिवृत्तिमाचक्षाणा नोपासनं मोक्षसाधनमिति दर्शयति। तथा स्मृतिरपि 'दूरण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय। बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणा: फलहेतव्रः' (गी. २. ४९) इत्यादिरुक्तार्थनिरूपणपरा विद्यते। सूत्रकारोऽपि ज्ञानस्य पुरुषार्थहेतुत्वनिरूपणावसरे 'अत एव चाग्रीन्धनाधनपेक्षा' (३,४,२५) इति कर्मानपेक्षत्वं बुवन्नेतदेव दर्शयति। उपासनमपि न ज्ञानेन समानफलमित्यनुपदमेव स्फुटीभविष्यति। ज्ञानस्य तु कर्म उपासनश्चेत्युभयमपि साधनं भवन्न निवारयितुं पार्यते। तथा च उभयत्रापि श्रुतिः 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन' इति 'यस्य देवे परा भक्तिः यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः' इति च। स्मृतिरपि कर्मोपासनयोः ज्ञानं प्रति साधनत्वमुपपादयति 'एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योंगे त्विमां श्रृणु। बुध्या युक्तो

(१०)

कर्नबन्धं प्रहास्यसि' (गी. २. ३९.) इति 'मङ्क्त एतद्विज्ञाय मद्धावायोपपद्यते' (गी. १३. १८) इति, तथा 'चतुर्निधा भजन्ते मां' (गी. ७. १३) इत्यत्र 'आर्तो जिज्ञासुः' इति च। सूत्रकारोपि 'सर्वापेक्षा च यज्ञाविभुतरभ्रवत्' (३, ४, २६) इति 'कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहाऽतः परमामिधानात्' (४. ३०. १०) दनि च कर्मोपासनयोर्ज्ञानद्वारैत्र मुक्तावुपयोगं निरूपयति। एवं च तत्र तत्र कर्मोपासनयोरपि श्रुतिस्मृत्यादिषु साक्षादिच मोक्षसाधनत्ववादश्य्रूयमाणोSननैव ज्ञानद्वारकसाधनत्वाभिप्रायेण योजयितव्य इति फलितं भवति। तत्र कर्म चित्तशुद्धिमात्रसाधनं सत् बाहिरङ्गं साधनं भवति ज्ञानस्य। उपासनं पुनः परमेश्वरस्य श्रवणादि- काउ ऽप्यनुवर्तमानं सत् ख्यमन्तरङतमं साधनमित्यनयोर्विशेषः । तदेवं साक्षात् प्रणाड्या च परमात्मप्राप्तिरूपं मोक्षं प्रति सावनभूतं कर्म उपासनं ज्ञानं इति त्रयमपि यथावन्निरूपयन्त्यनादिसिद्धा आम्रायाः । अत एव कर्मकाण्डादिरूपेण त्रेधाभूतास्सर्वेंऽपि वेदाः परमा:मन्येव द्वारभेदेन परिसमापिमुपगच्छन्ति । तदेतत् पठ्थते काठके 'सर्वे वेदा यत् पदमामनन्ति' इति। अत्र कर्मणः परंपरया मोक्षसाधनस्यापि रूरूपादिनिर्णयो जैमिनिकृतेन पूर्वर्मीमांसाशास्त्रणव यथावदु- पपाद्यत इति न तनिर्णयाय शास्रान्तरमपेक्षणीयम् । अवशिष्टमुपासनं ज्ञानञ्च निरूपयितुमेव भगवान् बादरायणश्चतुर्लक्षण्यात्मकं शारीरकमीमांसानामकं शास्त्रं प्रणिनाय। अस्य च शास्त्रस्य परमं तात्पर्य ज्ञानविषय एव। उपासने तु तदुपयोगितया परं विचारविपयता न स्वातन्त्र्ेण। अत एवैतन्मूलभूतानामुपनिषदामपि परमं तात्पर्य ज्ञाननिष्ठायामेव । अवान्तरं पुनरुपासननिरूपणं ताखपीति निश्चीयते। ननु कः पुनरुपासनस्य ज्ञानस्य च भेदः ? यावता ब्रह्मविपयकमेवेदमुभयमपीति शास्त्रमेव प्रतिपादयति। आचार्यदेशीयाश्च केचिदनयोरेकत्वमेत्र सिद्धान्तमातिष्ठन्ते। सत्यम् । कारणतो विषयतः फलतः सरूपतश्च सुदूरमेते विभिदते ज्ञानमुपासनञ्च। तथाहि-ज्ञानं सर्वत्र प्रमाणमात्रादेवोपजायते। जायमानञ्च तत् पुरुषप्रयत्नबलान्न निवारयितुं शक्यं, नान्यन्यथा कर्तुम्। ध्यानापरपर्यायमुपासनन्तु उक्तविपर्रीतम् । तथा च श्रुतिः 'तस्मै मृदितकपायाय तमसः पारं दर्शयाते सनत्कुमारः' इत्युपदेशसमानकालमेव ज्ञानस्य सिद्धतां दर्शयन्ती प्रमाण- मात्रापत्तं ज्ञानमिति प्रदर्शयति। तथा 'त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसि' इति अतिद्यानरणांपायभूनां व्रिद्यां वर्तमानां व्यपदिशन् ज्ञानस्य उक्तरूपतां स्फुटमाह। तथा 'तद्धास्य विजज्ञानिति विजज्ञाविति' इत्यादि चोदाहार्यम्। उपासनन्तु उपदिशच्छास्न्नं पुरुषप्रयत्न-

(११)

साध्यत्वेनैव कर्मवदुपदिशति 'उपासीत' 'स कतुं कुर्वीत' 'अन्वेष्टव्यं' इत्यादि। अपि च उपासना- परवाक्यैर्जायमानं ज्ञानं 'उपासनं कार्यम्' इत्याकारकमुपासनाप्रवृत्तिविषयकमेव जायते, नोपासनारूपम्। न ह्युपासनं कर्त्तव्यमिति ज्ञानमुपासनं भवति; तस्य तदुत्तरप्रवृत्तिसाध्यत्वात्। उपास्त्यादिशब्दाश्च समान- विनयमेवाविच्छिनं प्रत्ययप्रवाहमभिदधानाः पुरुपकृतिसाध्यतां स्वार्थस्य स्थिरीकुर्वन्ति। सूत्रकारोऽपि 'शास्त्रयोनित्वात्' 'तत्तु समन्वयात्' इति च सूत्राभ्यां प्रतिज्ञातं व्रह्मज्ञानं प्रमाणतन्त्रमेव, न चोदनातन्त्र- मिति प्रतिष्ठाप्य पुनस्तृतीये 'सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेपात्' इति उपास्त्यपरपर्यायं प्रत्ययं चोदनाविषयं निरूपयन् उपासनज्ञानयोरुक्तं भेदमङ्गीकरोति। तस्मात् ज्ञानं प्रमाणतन्त्रं उपासनं पुरुषकृतिसाध्यमिति कारणतस्तयोर्भेदः ।

तथा ज्ञानं यथाभूतमेव वस्तुखरूपं गोचरीकुरुते, उपासनन्तु नैवम् । तथा हि-श्रुतिः 'यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तन पश्यति न हि तद् द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत् पश्येत्' इत्यादिना सुषुप्त्य- वस्थायां विशेषविज्ञानाभावस्य वस्त्वभावप्रयुक्ततां निरूपयन्ती व्यतिरेकमुखेन ज्ञानस्य यथाभूतवस्तुविपयकतां दृढं व्यवस्थापयति। उपासने तु 'अथ खलु ऋतुमयः पुरुषो यथाऋ्रतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति' इत्यादिना तत्क्तुन्यायोदाहरणपूर्वकं भावनाडधीनं भाविफलमभिदधाना नोपासनाय वस्तुसद्धावनियम इति दर्शयति। तथा 'तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते' इति उपासना- विषयस्य ब्रह्मत्वं निराकुर्वाणा भूतवस्तुविषयकत्वामावमेत्र उपासनस्य दृढीकरोति। भगवद्गीतायामपि 'ये यथ; मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्' इति उपासकभावनाऽनुसारित्वमीश्वरस्य स्मर्यमाणं नोपासनस्य यथाभूत- वस्तुविषयकत्वे सत्युपपद्यते; पुरुषबुद्धिकल्पनाया निरड्कुशत्वा्, निर्विकारत्वाच्च परमेश्वरस्य । ननु ज्ञानस्य भूतवस्तुविषयकत्वनियमे स्वाम्नज्ञानस्यापि तथात्वापत्त्या तत्रापि विषयस्य विद्यमानत्वे सत्यत्वापत्तिरिति चेद् । नैष दोषः । न हि विद्यमानत्वमात्रेण वस्तुनस्सत्यत्वं भवति। केन तर्हि ? अबाधितल्वेन। स्वाप्नविषयाश्च प्रबुद्धमात्रस्य बाध्यन्त इति नामी सत्याः । अत एव तदानीमेव भासमान- स्याप्यात्मनो नानृतत्वप्रसक्तिः; बाधाभावादेव। तस्मात् ज्ञानं विद्यमानवस्तुविषयकमेव। सूत्रकारोऽपि 'अर्भकौकस्त्वात्तद्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवम्' (१. २, ७) इति सूत्रे शाण्डिल्यविद्यायामु- पास्यत्वेन श्रुतयोरत्यल्पह्ृदयस्थानान्तर्गतत्वाणीयस्त्वरूपयोर्गुणयोः व्यापके परमात्मन्यनुपपत्तिरित्याक्षेपस्य 'उपास्यत्वान्नायं दोषः प्रसजति' इति परिहारं ब्रुवन्नुपास्तिविषयस्याविद्यमानत्वं निरूपयति। तथा 'ईक्षति-

(१२)

कर्मव्यपदेशात् इत्यधिकरणे अभिध्यानविषयत्वेन निर्दिष्टस्य पुरुषस्य ब्रह्मस्वरूपत्वं साधयितुं ईक्षण- विशयत्वव्यपदेशं हेतुमाचक्षाण आचार्यः ध्यानज्ञानयोर्विषये वैलक्षण्यं स्फुटीकरोति। युक्तञ्चोपासनायां प्रकारीभूतस्य धर्मस्याविद्यमानत्वमेव्र विशेष्ये। न हि शास्त्रविशेषमवलम्ब्य सालग्रावशिलायां स्वबुद्धेर्विष्ण्ा- कारनां कथाश्वेदुपासकस्संपादयतीत्येतावता साऽपि तदाकारा भवति । तस्मात् ज्ञानमुपासनश्च विषयतो- ऽत्यन्तविभिन्नमेव । तथा ज्ञानस्य हि सद एवाज्ञाननिवृत्त्या तन्मूलकसंसारनिवृत्तौ अत्रैव एकरूपब्रह्मभावः फलम्। उपासनस्य तु कर्मण इव प्रायणोत्तरकालं देशान्तरे संसारान्तगत एव तारतम्यापन्नः कश्चिदतिशयः फलम्। तथा हि 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' 'तद्वैतत् पश्यन् ऋषिर्वामदेवः प्रतिपेदे' 'विद्वानामरूपाद्विमुक्तः' इत्यादाश्श्रुतयः ब्रह्मज्ञानसमकालमेव ब्रह्मभावं फलं प्रदर्शयन्त्यः ज्ञानस्य सद्य एव फलं प्रदर्शयन्ति। तथा स्मृतिरपि 'तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थसम्यग्धीजन्ममात्रतः । अविद्या सह कार्येण नासीदस्ति भविष्यति' इति। उपासनस्य तु 'एतमितः प्रेत्याभिसम्भवितास्मि' 'सोऽन्तवेलायामेतत्त्रयं प्रतिपद्येत' इत्यादिना प्रायणोत्तर- कालमेव उपास्याधिगमं फलं प्रदर्शयन्ति। तथा स्मृतिरपि 'यं यं वाऽपि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेबरम्। तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः' इति। सूत्रकारोऽपि 'आप्रायणात्तत्रापि हि दृष्टम्' इति मरणान्तमविच्छेदेन उपासनं कार्य व्यवस्थापयन् तदुत्तरमेव तत्फलप्राप्तिमभिप्रैति। तथा ज्ञानस्य 'अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते' 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति अत्रैव समवनीयन्ते' इत्यादिश्रुतिशतप्रतिपन्नमैहिकमेव फलं ब्रह्मभावापत्तिर्नाम न लोकान्तरगमनसापेक्षम्। तथा 'अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि' इत्यादौ ज्ञानफलस्यात्रैव सिद्धत्वव्यपदेशो देशान्तरसम्बन्धित्वकल्पनां निवारयति। न च फलावश्यम्भावमूलको व्यपदेश इति युक्तं कल्पयितुम् ; 'अत्र ब्रह्म समश्नुते' इत्यादिश्रुत्यन्तरविरोधापत्तेः, विना वाधकप्रमाणमौपचारिकत्वकल्पनस्यायुक्तत्वाच्च। तथा स्मृतिरपि 'इहैव तैर्जितस्सर्गों येषां साम्ये स्थितं मनः । निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्मात् ब्रह्मणि ते स्थिताः' (गी. ५, १९) इति। तथा सूत्रकारोऽपि कला प्रलयाधिकरणे 'स्पष्टो ह्येकेषाम्' (४.२, ३) इत्यादिना ज्ञानिन उत्क्ान्त्यभावं िद्धान्तयन् ज्ञानफलस्य देशान्तरसम्बन्धं निवारयति। उपासनस्य तु 'ये चामी अरण्ये श्रद्धां सत्यमुपासते' इत्यारभ्य अचिरादिमार्गेण उपासकसामा- न्यस्य ब्रह्मलोकगमनं तत्र च फलोपभोगं निरूपयन्त्यश्श्रुतयः कर्मवदेव स्पष्टमामुष्मिकफलकत्वमुद्धोषयन्ति।

(१३)

ब्रह्मलोकगमनमावेदयति 'अग्निर्ज्योतिरहरशुक्कव्पण्मासा उत्तरायणम्। तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः' (गी. ८. २४) इति। तथा सूत्रकारोऽपि 'अर्चिरादिना तत्प्राथितेः' (४.३, १) इति मार्गनिरूपणेन, 'समाना चासृत्युपक्रमात्' (४. २. ७) इति कर्मिवदुपासकानामपि उत्क्रममात्रे साम्यप्रतिपादनेन च उपास- नस्य देशान्तरगमनपूर्वकमेव फलोपभोगं व्यवस्थापयति। तस्मात् ज्ञानस्य फलमैहिकम्। उपासनस्य वामुष्मिक्म्। अत एव देशान्तरफलकस्य मार्गस्य ध्यानज्ञानरूपविषयभेदेन व्यवस्थितं भावाभावरूपं वैकल्पिकत्वं सिद्धान्तयत्याचार्यः 'गतेर्थवत्वमुभयथा' (३.३, २९) इत्यादिना । तथा ज्ञानफले ब्रह्मभावे न कश्विदवान्तरोऽतिशयश्शक्यः कल्पयितुम् ; स्वरूपत्य निर्विशेपत्वात्। तथा च श्रुतिः 'यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत् तथर्षीणां तथा मनुष्याणाम्' इत्यविशेषेण ब्रह्मभावमेकरूपमेव सर्वस्यापि ज्ञानवतः फलमाचष्ट। तथा 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूद्' इत्यादिश्रुत्यन्तरा- व्यपि एकरूपमेव ज्ञानफलमात्मभावमुपपादयन्ति। स्मृतिश्व 'नहि गतिरधिकाऽस्ति कस्य चित् सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम्' इति। उपासनस्य तु यथाप्रकारमेव फलानि विभिधन्ते। 'तं यथा यथोपासते तथेतः प्रेत्य भवति' इति श्रुतेः। प्रत्युपासनञ्च प्रकारभेदस्य सुप्रसिद्धत्वात्। तथा 'ते ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति' इति बहुवचनान्तेन ब्रह्मलोकं व्यपदिशन्ती ब्रह्मलोकेऽप्यवान्तरं भोगभेद संसूचयति। भोग- भूमिवाचिनो लोकशब्दस्य अत्र प्रयोगोडण्येवं सत्येव समञ्जसस्संपधते। सूत्रकारोऽपि 'विशेपितत्वाच्च' (४. ३. ८) इति सूत्रेण ब्रह्मलोकेऽप्यान्तरालिकं विशेषमुपपादयति। ननु अविशेषमप्याचार्यो निरूपयति 'विकल्पोSविशिष्टफलत्वात् (३, ३. ५९) इति। सत्यं निरूपयति। एकब्रह्मलोकप्राप्त्यभिप्रायं पुनरेतत्, न तत्रान्तरालिकविशेपनिराकरणपरम्। अवश्यं चैतदेवमभ्युपगन्तव्यम्; अन्यथा हि यथाकरतुफलवचनविरो- धापात्तिः। न चैतन्न्याय्यम् । अन्योपासननिष्ठस्य अन्योपासनाफलप्राप्तो अतिप्रसङ्गापत्तेः। अपिचोच्चाव- चभेदभिन्नासूपासनासु आन्तरालिकायासतारतम्यावश्यम्भावेन सवासां स्वधा समानफलकत्वस्यायुक्तत्वाच्च। गुरुतरायाससाध्योपासनानामननुष्ठानापत्तेश्र। तस्मादवान्तरं तारतम्यमवर्जनीयमुपासनाफलेषु सत्यपि सवि-

तस्मात् ज्ञानं फलतोऽप्यत्यन्तविलक्षणमुपासनात इति सिद्धम्। तदेतत् सर्वममिप्रेत्योक्तं भाष्ध 'तस्मान्मानसत्वेऽपि ज्ञानस्य ध्यानान्महद्वैलक्षण्यम्' इति। तदेवमत्यन्तविविक्तयोरपि ज्ञानोपासनयोस्स्रूप-

(१४)

क्यमेत्र मन्यमानाः केचिदुपासनाफलमेव मोक्षमप्यातिष्ठन्ते। ते च शास्त्रतात्पयमुल्लङ्गमानाः न्यायेन विरु- व्यन्ते। मोक्षव्वानित्यफलमनिष्ठमपि कल्पयन्तीत्यतः विप्रकीर्णेमप्युपनिषत्सु उपासनज्ञानकाण्डद्वयं हंस इव क्षीरनीरद्वयं परमहंसपदप्रतिष्ठापनधुरीणास्तत्रभवन्तो महेश्वरांशमहावताराश्श्रीभगवत्पादाचार्याः यथायर्थ विभज्य असङ्कार्णिमतिस्पष्टमसन्दिग्धं परमार्थिकं मोक्षद्वारमुदजीघटन् परमकारुणिकाः। भगवान् बादरायणोऽपि आदितश्रतुर्मिरधिरणैः ब्रह्मज्ञानमेव मोक्षसाधनं, ब्रह्म चैवंलक्षणं, तत्र च शास्त्रमेव प्रमाणं, न च शास्त्रस्याS- न्यथा तात्पर्यवर्णन शक्यं, इत्येवमर्थजातं प्रतिष्ठाप्य पुनः पञ्चमेन पक्षान्तरनिराकरणव्वाजेन सवेंपां वेदान्तानां ब्रह्मणि गतिसामान्यं प्रतिष्ठापयन् वक्तव्यान्तराभावेSपि अव्यायशेपमिदंपरतयैवारभत इदं प्रकरणमुपास्यपरमिदं ज्ञेयपरमिति विभज्य प्रद्शयितुं। स्पष्टश्वदमानन्दमयाधिकरणावतरणिकाभाष्ये। तस्मादुपासनविलक्षणमेव ज्ञानं मोक्षसाधनमित्युपनिपदां सूत्रभाष्यकृताश्च ऐकमत्यमतिदृदं न कथश्चिदपि विभेत्तुं शक्यं युक्तं वा। तच्च ज्ञानं ब्रह्मण्यात्माभेदविषयकमेव। उपासनन्तु ब्रह्मणि नानात्वांशमुपजीव्य प्रवर्तते। अत एवोपासनज्ञानयोरुपपादितं त्रिविधमपि भेदमन्तरनुसन्धायैव तस्करदृष्टान्तेन वन्धमोक्षयोरधिकारिणौ निरूपयति श्रुतिः 'अनृताभिसन्धो बध्यते सत्याभिसन्धस्तु मुच्यते' इति। अत्र किलक्षणमिंदमनृतं, तच्च प्रकृते किरूपं, तदभिसन्धस्य च बन्धो नाम क इति विमर्शे श्रुत्यन्तरमेव स्वयं विवृणोति 'मनसैवदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किश्चन। मृत्योस्स मृत्युमाप्ोति य इह नानेव पश्यति' इति। इह परमात्मनि नाना किश्चन कशविदपि भेदो नास्ति। एवं परमार्थतो निर्मेदे इह ब्रह्मणि यः नानेव पश्यति, इवशब्देन नानात्वस्य अनृतत्वं खाभिमतमभिव्यनक्ति, सः पौनःपुनिकमरणसन्तानमाप्ोतीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-वस्तुतस्साभावस्थले प्रतीयमानत्वमेवानृतस्य लक्षणम् । तथा प्रतीयमानञ्च ब्रह्माणी नानात्वमनृतम्। तदभिसन्ध एव अनृताभिसन्धः । तस्य च बन्धः पौनःपुनिकमरणरूप इति। एतेन सत्याभिसन्धमोक्षौ व्याख्यातौ। निर्भेद ब्रह्मैव सत्यं, तद्दर्शी च सत्याभिसन्धः आत्यन्तिको जननमरणप्रवाहविच्छेद एव च मोक्ष इति। एतेन नानात्वांशमुलकोपासनविलक्षणं परमार्थविषयकं प्रमाणतन्त्रमभेदज्ञानमेत्र मोक्षहेतुरिति स्फुटं श्रुतिहृदयम्। तचेदं ज्ञानमपरोक्षानुभवरूपतामापद्यमानमेव पुरुषार्थसाधनं भवति, नान्यथा। तद्वेतुभूताश्च उपनिषद्धागा द्विविधाः पदार्थनिष्ठा वाक्यार्थनिष्ठाश्चेति। पदार्थस्य च जीवब्रह्मोभयरूपलेन तन्निष्ठानि वाक्यानि द्विविधानि त्वंपदार्थनिष्ठानि तत्पदार्थनिष्ठानि चेति। उभयविधान्यप्यमूनि वाक्यानि जीवब्रह्मणोः पारमार्थिक- सरूपैक्यरूपं वाक्यार्थमनुभावयतो महावावयस्य तदैक्यानुभवोपयोगिपदार्थज्ञानसमर्पणद्वारा खयमुपकारकाणि

(१५)

भवन्ति। अन्यथा हि प्रत्यक्षतस्त्वंपदार्थस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वकिश्चिद्ज्ञत्वपरिच्छिन्नत्वा धर्मकलुषि ्वन प्रतीतस्य, तथा उपासनपरश्रुतिवाक्यैस्तत्पदार्थस्य सर्वज्ञत्वजगत्कारणत्ववामनीत्वभामनीत्वसर्वकामगन्धरसत्वादि धर्मवत्तया प्रतीतस्य च ऐक्यं वाक्यसहस्त्रेणाप्युच्यमानं नानुभवगांचरीकर्तु शक्यम्; ऐक्यानुभवविपरीतस्य आत्मनि कर्तृत्वाद्यनुभवस्य तथा ब्रह्मणि धर्मान्तिरवत्ताज्ञानस्य च स्त्वात् । अतस्तत्रोभयत्रापि प्रसक्तविपरी- तानुभवनिराकरणेन हि ऐक्योपयोगिस्वरूपज्ञानमुत्पादयन्ति प्रथमं पदार्थनिष्ठा उपनिपद्धागाः। तत्र जीवात्मनि प्रमाणाभासप्रत्यक्षप्रतीतं कर्तृत्वादिधर्मजातमनृतमिति परस्परव्यभिचार्यवस्थात्रयोपन्यासादिना निराकृत्य तस्याखण्डचिदेकरसस्वरूपत्वमुपपादयन्ति त्वंपदार्थनिष्ठानि 'स यत्तत्र किश्चित् पश्यति अनन्वा- गतस्तेन भवति असङ्गो ह्ययं पुरुषः' इत्यादीनि वाक्यानि। एवमेवान्यपरश्रुतिवाक्यैरवगम्यमानं ब्रह्मणस्सविशेषत्वं न पारमार्थिकमिति तत्र विशेननिराकरण. पूर्वकमखण्डानन्दस्वरूपत्वमनुभावयन्ति 'स एष नेति नेत्यात्मा' 'अथात आदेशो नेति नेति' इत्याद्ा- स्तत्पदार्थनिष्ठा उपनिषद्धागाः । एवमुभयोरपि पदार्थयोः यथार्थस्वरूपमुक्तोपनिषद्धागैः प्रथममसन्दिग्धमनु- भवत एव पुरुपधौरेयस्य महावाक्यश्रवणमैक्यसाक्षात्कारमुत्पादयितुं प्रगल्भते, नान्यस्य। अत एव महावाक्य- श्रवणेन वाक्यार्थानुभवमपेक्षमाणैरधिकारिभिः प्रथमं तदुपयोगितया पदार्थश्रवणं कार्य भवति। एवञ्च श्रवणमपि द्विविधं संपननं पदार्थश्रत्णं वाव्यार्थश्रवणमिति। तत्र प्रथमं कृतेऽपि पदार्थश्रवणे प्रत्यक्षादि- सिद्धविपरीतानुभवप्राबल्येन येषां यथाश्रुतं तत्त्वंपदार्थयोस्स्वरूपानुभवो नोत्पद्यते, प्रत्युत श्रुतिप्रदर्शितस्वरूप एवानुपपन्नत्वशङ्का तद्विपर्रीतानुभवश्च प्रसरति, तेषामुक्तदोषद्वयनिराकरणाय पदार्थश्रवणानंतरं तत्रैव साधनद्वयं विदधाति श्रुतिः मननं निदिध्यासनश्चेति। अत्र श्रुतस्यार्थस्य युक्तिभिरनुचिन्तनरूपं मननं अनुपपन्नत्वशङ्का- रूपमाद्यं दोपं निवर्तयति। शोधकवाक्योक्ताकर्त्रसङ्गादिप्रकारेण आत्मनस्संततभावनारूपं निदिध्यासनं तु तद्विपरीतकर्तृत्वादिभावनारूपं द्वितीयं दोषमुन्मूलयति। अत एव मनननिदिध्यासने साधने कियन्तं कालमनुष्ठेये इति शङ्काया अपि नावकाशः। यस्य पुरुषस्य याव्रता कालेनानयोरन्यतरस्मिन्ननुष्ठीयमाने तत्साध्या उक्तदोषयोरन्यतरस्य निवृत्तिस्स्वयमनुभूयते तस्य तावंतं कालं तत्साधनमनुष्ठेयमिति शास्त्रतात्पर्यात् । यस्य तु महात्मनो निरतिशयपुण्यवशेन उक्तदोत्- द्वयस्याप्यनुत्पत्तौ श्रवणमात्रेणासंदिग्धोSविपर्यस्तश्च त्त्वंपदार्थयोः यथावत्स्वरूपानुभवस्संपद्यते तं प्रति मनननिदिध्यासनयोरनावश्यकत्वमिष्टमेव। तदुक्तमद्वैतविद्याचऋरवर्तिभिराचार्यमहाराजैरावृत्त्यधिकरणे भाष्य

(१६) 'तत्र येषामेतौ पदार्थौ अज्ञानसंशयविपर्ययप्रतिबद्धौ तेषां 'तत्त्वमसि' इत्येतद्वाक्यं स्वार्थे ग्रमां नोत्पादयितुं शक्ोति; पदार्थपूर्वकत्वात् वाक्यार्थस्येत्यतस्तान् प्रत्येष्टव्यः पदार्थविवेकप्रयोजनश्शास्त्रयुक्त्यभ्यासः । येपां पुनर्निपुणमतीनां नाज्ञानसंशयविपर्ययलक्षणः पदार्थविषयः प्रतिबन्धोऽस्ति, ते शक्रुवन्ति सकृदुक्तमेव तत्त्वम- सिवाक्यार्थमनुभवितुमिति तान् प्रत्यावृत्त्यानर्थक्यमिष्टमेव' इति। नन्वेवंसति पदार्थाभावानन्तरं किमर्थो वाक्यार्थानुभवः पृथकश्चिदम्युपगम्यते? यावता पदार्थानुभव एव शुद्धात्मविषयो भवति। सत्यम्। न हि तावताऽपि जीवपरमात्मनोर्भेदभ्रमस्यानादिसिद्स्य निवृत्तिरस्ति। न च तन्निवृत्तिमन्तरेण 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येत्' इत्यादिश्रुतिसिद्धरूपा मुक्तिदशा भवितुमर्हति। नो खलु महावाक्यजन्यमपरोक्षरूपमात्मैकत्वानुभवमन्तरेण तन्निवृत्तावुपायान्तरं सम्भवतात्यतः पुरुपार्थपर्यवसानं वाक्यार्थानुभवस्यैवेति तदुपयोगितयैव पदार्थानुभवापेक्षाऽपि। तस्मात् स्थितमेतत् निष्कामकर्मानुष्ठाननिर्मलीकृतस्वांतस्य भगवद्ुपासनाससिद्धनिरवग्रहतदनुग्रहमाजनभावं भजतः भाग्यवतः पुरुषस्य अनायासेनासन्दिग्धतत्त्वंपदार्थतत्त्वधीपूर्वक तदैक्यसाक्षात्काररूपमहावाक्यार्थानुभवसिद्धौ अखिलानर्थवीजभूताज्ञाननिवृत्या निरतिशयानन्दमात्रस्वरूषब्रह्मभावो मोक्ष: कृतकृत्यता चेति। तदेवमाद्यर्थजातं श्रेयस्साधनभूतं सर्वमपि सम्भाव्यमानसकलसंशयनिराकरणक्षमयुक्तिगाढं यथावदु- पपादितं भाष्ये। तथाप्यापातदर्शिनामस्मादृशां न तत्तत्वं यथावदाविर्भवतीति प्राचीना महाप्रज्ञास्तदर्थप्रकाश- नपटीयसो बहून् ग्रन्थान् विरचयाश्चकः। तेषु च ग्रन्थेषु प्रथमगणनीयोऽयं श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्रविरचितः न्यायरक्षामणिर्नाम । किश्च भाष्यं हि अतिललितसन्दर्भममृतरसप्रवाहसहोदरमतिप्रसादभरितमपि परमगम्भीर- भावगर्मितमिति सर्वधा तत्र न कस्यचिन्नाम न प्रवेशस्तलस्पर्शिता वा। अत एवानवगतभाष्यग्रन्थयाथार्थ्या- नामापातदर्शनमात्रेण केषाश्चित् किदन्यथाबुद्धिरप्युपजायते। तथा हि-अन्यार्थपराणीव भासमानानि सूत्राण्यपि आचार्या बलादिव स्वाभिमतार्थानुगुण्येन नयंतीति हंत केचिदुत्तानदृष्टयोऽतिशङ्कंते। अस्याश्चाति- शङ्कायाः प्रथममुदाहरणस्थानमानंदमयाधिकरणम् । तद्धि आनंदमयब्रह्मवाद एव स्वारसिकमिव भासते। भाष्यकृद्विश्च पुच्छब्रह्मवादपरतया कथाश्चन्ीतमिति। एवमन्यत्रापि बहुस्थलेषु। एतादृशं च दुश्शङ्काप्रसरं तत्र यथाव्रत्सूत्रस्वारस्यप्रकटनन समूलमुन्मूलयितुं अयं न्यायरक्षामगिरिव न कोऽपि ग्रंथो भूतो भावी वा। अत्रापि विषये प्रथमोदाहरणस्थानमानंदमयाधिकरणमेवेत्यतिस्पष्ट भवेत् अ्रंथमिममवलोकयतामेव। अप च सुनिपुणमालोचनायामपि अयमेक एव दोओोडस्मिन्ग्रन्थे निरूपयितुं शवयो नान्यः,

(१७ )

यदयं प्रथमाध्यायमात्र एव परिसमाप्तिमुपनीतोऽभूदिति। वस्तुतस्तु नायमपि दोषः। यत एतावानप्ययँ ग्रन्थस्साधुपरिशील्यमानस्सयमेव शास्त्रशेषेऽपि यथावदर्थपरिष्करणक्षमां निर्मलां ज्ञानशकत्तिमवलोकयतामुत्ाद- यितुमीषटे। तदेवविधं ग्रन्थरत्नमनायासेन निर्मितवतां तत्रभवतां श्रीमदप्पय्यदीक्षितानां ज्ञानातिशयः कथमिव परिच्ेद्यकोटिमानीयेत। ईदृशश्च किमयमेक एव ग्रन्थस्तद्विरचितः अहो नु परश्शताः। सर्वधाऽप्येते नूनमवतारविशेष एव कश्चित् पारमेश्वर इति युक्तमिदं 'दीक्षितोऽपि भवेत् कश्चित् शैवरछन्दोगवंशजः' इति

शिवरहस्यवचनम् । किश्च दीक्षितवर्याणां चरितमधिकृत्य तैरेव भूयोऽवतीणैरिव स्थितैः तद्वंशमुक्तामणिमिः मदीय- मनोमुकुरनिर्मलीकरणचणनिजचरणरेणुकणैः श्रीत्यागराजदीक्षितैः (श्रीराजुशास्त्रिमिः) विरचितस्सह टिया 'श्रीदीक्षितनवरत्नमालिका' इति संक्षिप्तः कश्चन ग्रन्थः । स चायं क्रमादनेनैव ग्रन्थेन सह मुद्रयित्ण। प्रकाश- यिष्यते। तत एव च तेषां चरितमपि व्यक्तं विज्ञायेतेति नेह विस्तीर्यते। ग्रन्थः पुनरयमत्यद्धतोऽप्यति- दुर्लभो वर्तते इति बहूनां स्त एव सद्यवसायतत्पराणामभिप्रायमनुसृत्यायमहमप्यत्र प्रावर्तिषि। प्रवृत्तेन च मया तदर्थ तत इतो विचित्य पट् पुस्तकानि कथश्चित् संपादितानि। यद्यपि ग्रन्थस्यास्याधुनाऽवधि प्रचार- वैरल्यात् पुस्तकेषु परस्परलेखविसंवादो हन्त भूयानेव, तथापि सर्वाणि च तानि यथाबुद्धि समीकृत्य याव- च्छक्ति शोधयिता च मुद्रणार्थमेष विन्ययूयुजम्। तदिह मानुष्यकसुलभात प्रमादात् यत्र क्वचित् सम्भा- वितमपि स्खालित्यं श्रमविदः पण्डिताः क्षममाणास्स्यमभिनन्दन्तो निर्व्याजमेव मामिमं मत्प्रोत्साहकांश्व

इति प्राञ्जलि: पण्डितकुलं प्रार्थयमानः, प. गणपतिशास्त्री. महामहोपाध्याय श्रीराजुशास्त्रिणां शिष्य:

श्री: संक्षेपतः एतद्ग्रन्थस्थानां विषयाणामनुकरर्माणका

१. श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्राणां प्रतिकृतिः १५. समन्वयाधिकरणम् १९-२३ २. श्री श्री श्री काश्चीकामकोटिपीठाधीशानां १६. ईक्षत्यधिकरणम् २३-३१

श्रीमुखम् १७. आनन्दमयाधिकरणम् ३१-५२

३. श्री श्री श्री चन्द्रशेखरसरखतीश्रीपादानां १८. अन्तरधकरणम् ५२-६१

चरणनलिनयोः ग्रन्थस्यास्य समर्पणम् १९. आकाशाधिकरणम् ६२-६८

४. श्री श्री श्री काश्चीकामकोटिपीठाधीशानां २०. प्राणाधिकरणम् ६९=७१

प्रतिकृतिः २१. ज्योतिरधिकरणम् ७१-८०

General Preface : by Sri C. R. २२. प्रातरदनाधिकरणम् ८१-९४ Pattabhiraman, President of S. A. २३. सर्वेत्रप्रसिद्धाधिकरणम् ९५-१०७ D. G. P. Samiti I २४. अत्तत्रधिकरणम् १०८-११२ ६. Foreword by the S. A. D. G. P. Samiti III २५. गुहाधिकरणम् ११३-११७

Introduction by Sri T. R. Rama- २६. अन्तराधिकरणम् ११७-१२७ krishna Sastri V २७. अन्तर्याम्यधिकरणम् १२७-१३५ ८. प्रस्तावना :- श्री वी,के, डोंगरे शास्त्रिणः २८. अदृश्यत्वाधिकरणम् १३६-१४५ १-८ २९. वैश्वानराधिकरणम् १४५-१५४ ९. भूमिका :- श्रीगणपति शास्त्रिणः ३०. द्युम्वाद्यधिकरणम् १५५-१६७ ९-१७ ३१. भूमाधिकरणम् १६७-१७७ १०. नवरत्नमालिकास्तोत्रम् श्री म, म, ३२, अक्षराधिकरणम् १७७-१९४ राजुशास्त्रिण: २०-२१ ३३. ईक्षतिकर्माधिकरणम् १९४-२०० ११. देवगुर्वादिप्रार्थना १-२ ३४. दहराधिकरणम् २००-२३१ १२. जिज्ञासाधिकरणम् ३-९ ३५, अनुकृत्यधिकरणम् १३. २३१-२३७ जन्माद्यधिकरणम् १०-१५ ३६. प्रमिताधिकरणम् २३७-२४२ १४. शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् १५-१९ ३७. देवताघिकगणम् २४२-२९०

१९

३८. अपशूद्राघिकरणम् २९१-३२० ४६. कारणत्वाधिकरणम् ३७७-३८३

३९. कम्पनाधिकरणम् ३२०-३२३ ४७. जगद्वाचित्वाधिकरणम् ३८४-३९८ ४०. ज्योतिदर्शनाधिकरणम् ३२३-३३४ ४८. वाक्यान्वयाधिकरणम् ३९९-४१४ ४१. अर्थान्तरत्वा ४९. प्रकृत्यधिकरणम् ४१४-४३२

(आकाशा)धिकरणम् ३५-३३७ ५०. सूत्रसूच्यादिरूपाः अनुबन्धाः

४२. सुषुप्त्युत्कान्त्यधिकरणम् ३३७-३४४ ५१. शुद्धिपत्रम्

४३. आनुमानिकाधिकरणम् ३४५-३६३ ५२. श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्रग्रन्थप्रकाशन

४४. चमसाधिकरणम् ३६३-३६८ समितिकार्यनिर्वाहकवर्गसभ्यादीनां नामानि

४५. नसंख्यापसंग्रहाधि समित्या प्रकाशयिष्यमाणानां ग्रन्थानां

करणम् ३६८-३७७ सूची च

श्रीमदप्पय्य दीक्षितेद्रनवरत्नमालका श्रीमहामहोपाध्यायश्रीत्यागराजमखीन्द्रकृता

अस्मद्वंशावतंसाध्वरिवररचिता ये प्रबन्धा प्रथन्ते देशे देशे विदुष्मत्यपि मुषितबृह्न्मोहसन्दोहवृन्दाः। तेषामर्थ यथावत्कतिचन कृतिनस्सर्वतन्त्रैकवेद्यं धन्या:संविद्रते ताञ्शरणयतु जनो घोरसंसारभीरुः ॥ १

मूर्धन्यत्वेन मीमांसकवरनिकरे ये स्तुताःकौस्तुभेऽपि श्रीमन्तो यत्प्रबन्धाशशतमिह विदुषां वृन्दमानन्दयन्ति । अन्यानाघ्रातयुक्तिप्रचयघटनया घ्वंसितं मघ्वतन्त्रं नानोदाहारयुक्तास्त्रिविधविधिभिदा यैः स्फुटं ज्ञापिता नः ॥ २

आत्मज्ञानं विमुक्तर्गमकमिति तदभ्यर्थिनां सदतीनां सदो मुक्तेरवाप्त्यै व्यरचि परिमलो न्यायरक्षामणिश्च। केषाश्चित्ोम लक्ष्मीपतिसदनगतौ वीक्ष्य तल्लक्ष्मणार्या- द्याकृतव्यज्जिका साडप्यकथि नयमयूखादिमाला विशाला॥ ३

माध्वे तन्त्रेऽपि तिष्ठन्मधुमथनसदाराधनोद्धतपुण्यैः शुद्धात्मा श्रद्दधीत श्रुतिमुकुटगते ब्रह्माणी त्वात्मभूते। इत्यालोच्य स्वयं तद्विहतमपि मतं रक्षितुं ग्रन्थमेदे माध्वानां यैः प्रणीता परमहितकरी न्यायमुक्तावली सा ॥ 50

तेषां पादाब्जरेणुस्मरणमलमघौघस्य विध्वस्तये नः पुण्यौधस्योपचित्वै न तदुभयजुषां किश्चिदन्यद्वयपेक्ष्यम् । प्रायो लोकोपकारप्रवणितमनसः खान्वये जन्मभाजं ते मां रक्षन्तु भीतं भवदवदहनात्संप्रसादाडम्बिकेशम्।। ५

२१

यत्प्रोचे शंभुभक्तिं विघटयितुमलं तत्त्वमुक्ताकलापे प्रत्यूचे तछु तीनां नययुतविवृतेः शैवकर्णामृतादौ। क्षीकण्ठार्योक्तिमूलं परमतमपि नोन्मूलितं तत्र भावा- त्कोऽन्यक्शक्तो भुवि स्यान्मखिकुलतिलकात्सर्वलोकोपकृत्यै।। ६

सार्वजयं वीक्ष्य येषां प्रथितकतरिवरैस्सार्वभौमैश्शशंसे

येषां तादात्विकभ्यः किल सकलकलावल्लभत्वं बुधेभ्यः सर्वेभ्योऽभ्यर्थितं द्रागभवदिति समाकर्णये वर्णये किम् ॥ ७

प्रबन्धशतनिर्मितिः प्रथितमग्निहोत्रादिकं श्रुतप्रत्रचनादयः श्रितजनावनार्थ प्रभोः । सभां प्रति गतागतं समुदितं मखीन्द्रेषु नः कियत्यलसता सतामपि ततः परेषां भुवि ॥

शङ्करभगवत्पादाचार्यास्त्व द्वैतमार्गमिव । ये प्रत्यतिष्ठिपन्भुवि शिवभक्तिपथं कथं न ते वन्धाः ॥

दुरितौघनिमिरचू या योषार्द्धतनोस्तनोतु परितोषम् ।। १०

इति महामहोपाव्यायश्रीत्यागराजमखीन्द्र (मन्नार्गुडि राजुशास्त्री)

सम्पूर्णम्

शिवं भूयात्

ॐ

श्रीमदप्पयदीक्षितेन्द्रविरचितः

न्यायरक्षामणिः

उद्धाट्य योगकलया हृदयाब्जकोशं धन्यैश्चिरादपि यथारुचि गृह्यमाणः । यः प्रस्फुरत्यविरतं परिपूर्णरूपः श्रेयः स मे दिशतु शाश्वतिकं मुकुन्दः ॥ १ ॥

यस्याहुरागमविदः परिपूर्णशक्त- रंशे कियत्यपि निविष्ठममुं प्रपश्चम्। तस्मै तमालरुचिभासुरकन्धराय नारायणीसहचराय नमः शिवाय ॥ २ ॥

आसतुबन्धतटमा च तुषारशैला- दाचार्यदीक्षित इति प्रथिताभिधानम्। अद्वैतचित्सुखमहाम्बुधिमग्नभाव- मस्मतीपतामहमशेषगुरुं प्रपधे।। ३ ॥

यं ब्रह्म निश्चितधियः प्रवदन्ति साक्षात् तद्दर्शनादखिलदर्शनपारभाजः । तं सर्ववेदसमशेषबुधाधिराजं श्रीरङ्गराजमखिनं गुरुमानतोऽस्मि ॥ ४ ॥

1. येन सर्वस्वदक्षिणो याग इष्टः स सर्ववेदाः - तम्। न्या, र, 1,

२ न्यायरक्षामणि: १. १. १.

वेदविभागविधात्रे तिमलाय ब्रह्मणे नमो विश्वदृशे। सकलधृतिहे तुसाधनसूत्रसृजे सत्यवव्यभिव्यक्तिमते ॥ ५ ॥

यो नानाभाष्यशाखोदितफलवितति प्रौढनानारसाढ्यो यस्मिन् मूले निरूढं फलमधिकतरं स्वाद्वनारुह्यलम्पम्। यस्य प्रेक्षैव देहद्वयतदनुगतप्रत्यगर्थौ विवेक्ती सूत्रात्मा पारिजातः सकलमभिमतं मह्यमर्थ स दद्यात् ॥ ६ ॥

नानाभाष्यादता सा सगुणफलगतिवैधविद्याविशेषैः तत्तददेशाप्िरम्या सरिदिव सकला यत्र यात्यंशभूयम्। तस्मिन्नानन्दसिन्धावतिमहति फले भावविश्रान्तिमुद्रा शास्त्रस्योद्दाटिता यैः प्रणमत हृदि तान् नित्यमाचार्यपादान्॥ ७॥

अधिगतभिदा पूर्वाचार्यानुपेत्य सहस्त्रधा सरिदिव महीिागान् संप्राप्य शौरिपदांद्ता। जयति भगवत्पादश्रीमन्मुखाम्बुजनिर्गता जननहरणी सूक्तिर्ब्रह्माद्वयैकपरायणा ॥ ८॥

एनां पुराणपदवीमनुसृत्य सत्यां अत्यादरेण महतीमनुपाल्यमानाम् । शारीरकाभरणभावजुषां नयानां रक्षाकरं मणिमनाविलमुल्लिखामि ॥ ९ ।।

अमुं शारीरकन्यायकलापपरिकर्मितम्। 3.दृटिदाषहरणं कण्ठे कुरुत सन्मणिम् ॥१०।।

1. पावन० - इति पाठान्तरम् 2. यन्न नाभाष्य 3. विततिः 4. रसाढया 5. रसं 6. महितरनु 7. अदृष्टिः - असौम्यं अक्षि। कुदृष्टिदोषहरण -इति पाठान्तरम्।

१. १. १. जिज्ञासाधिकरणम् MY

अथातो ब्रह्मजिज्ञासा।१।

अत्र शास्त्रारम्भोपयोगिब्रह्मात्मैक्यलक्षणविषयप्रयोजनविरोधिनः कर्तृत्वादिबन्धस्य अध्यासात्मकत्वप्रदर्श- नेन तदुभयोपपादनद्वारा शास्त्रारम्भः समर्थ्यते।

ननु बन्धो न ब्रह्मात्मैक्यविरोधी, वस्तुतो बद्धस्यैव जीवस्य बन्धरहितेन ब्रह्मणा ऐक्यस्य श्रतिप्रामाण्या- दङ्गीकर्तु शक्यत्वात्। न च विरुद्धधर्माक्रान्तयोर्भेदनियमस्य दृष्टलेन दृष्टनियमविरोधात् श्रतिरपि तदभेदं बोधायतुं न शक्रोतीति वाच्यम्। बन्धमिथ्यात्वार्थमपि प्रत्यक्षादिभ्यः श्रतेः प्राबल्यस्य सिद्धान्ते व्युत्पाद्यतया तत एव उदाहृतलोकदष्ट्नियमस्यापि आभासीकरणसम्भवात् इति चत्, सत्यम् ; तथापि प्रत्यग्ब्रह्मैक्ये महा- वाक्यस्येव बन्धमिथ्यात्वे त्वंपदार्थशोधकत्ाक्यानां तदनुग्राहकन्यायानां च विद्यमानतया तत्प्रदर्शनद्वारेण शुद्धस्य जीवस्य ब्रह्मणा ऐक्यमिति वस्तुगतिमनुरुध्यैव वादकथारूपेSत्र शास्त्रे पूर्वपक्ष: परिहरणीयः । न हि-हिंसा- विवितन्निषेधविषयभेदन्यायानभिज्ञेन वादकथायां 'इ्येनेन यजेत' इतिवाक्यमयुक्तार्थ श्येनपक्षिणः पुरोडाशा- दिवद्यागीयद्रव्यत्वे अहिंसाशास्त्रविरोधात् इति शङ्किते, श्येनाङ्गपशुष्नावश्यकेनापि विषयभेदन्यायोपन्यासेन तत्समाधानं उचितम् : किन्तु वस्तुस्थितिमनुसरता वाक्यशेषमुदाहृत्य कर्मनामघेयत्वोपन्यासेनैव तत् समाधा- तव्यं इत्यभिप्रेत्य बन्धस्याध्यासात्मकत्वमत्र प्रदर्श्यते।

ननु तथापि नात्र तत् प्रदर्शनीयम्, तदनन्यत्वािकरणे सर्वस्य च प्रपञ्चस्य ब्रह्मण्यव्यस्ततायाः प्रसाधयिष्यमाणत्वेन तत एव जीवधर्माणामप्यध्यस्ततासिद्धेः । विशिष्य च 'तद्गुणसारत्वात् ........ (ब्र. सू. २. ३. २९) इति सूत्रे तेषामव्यस्ततायाः प्रदशयिष्यमाणत्वात्ः। तत्रापि कर्तृत्वस्याध्यस्ततायाः 'यथा च तक्षोभयथा' (ब्र. सू. २. ३. ४०) इत्यधिकरणे प्रतिष्ठापयिष्यमाणत्वात्। ब्रह्मात्मैक्यमपि नेहोपपादनीयम्, 'अंशो नानाव्यपदेशात् .... ' (ब्र. सू. २, ३, ४३), "आत्मेति तूपगच्छान्ति .... ' (ब्र. सू, १. १. ३.) इत्यधिकरणयोरुपपादयिष्यमाणत्वांत् -इति चेत् - सत्यंम् ।

1. वादेति - प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः, यथोक्तोपनन्नः छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भी जल्पः, स एवं स्वपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा, इति लिविधा कथा। "तत्र इदं शास्त्रं वादक्थारूपम्। अर्थनिर्णयप्रधानत्वात्। उक्तश्चतत् विवरणे। 2. उत्सर्गापवादन्यायः

न्यायरक्षामाण: १. १. १.

उत्तसत्र साधयिष्यमास्यैवार्थस्य शास्त्रारम्भोपयोगितया स्मरणार्थमिदमाद्याधिकरणस्य प्रथमवर्णकम्। यथा पूर्वतन्त्रं 'अथातो धर्मजिज्ञासा' (ज.सू. १. १. १.) इत्याद्याधिकरणं 'कर्म वा विधिलक्षणम्' (जै.सू. ९. २.३.) इति नावमिकाधिकरणसिद्धस्पैव स्वाध्यायस्यार्थज्ञानपर्यन्तत्वस्य शास्त्रारम्भोपयोगितया स्मरणार्थम्। यथा वा तत्र 'यज्ञकर्म प्रधानं तद्दि चोदनाभूतम्' (जै,स. ९. १. १.) इति नवमाव्या- याद्याधिकरणप्रथमवर्णकं ऊहविचारारम्भोपयोगितया सप्माद्यव्युत्पादितस्य धर्माणामपूर्वार्थत्वस्य स्मरणार्थम्। यथावा तंत्रैव 'सामानि मन्त्रमेके स्मृत्युपदेशाभ्याम् ' (जै.सू. ९. २. १.) इति नवमाद्वितीयपादाद्यावि - करणप्रथमवर्णकं सामोहविचारारम्भोपयोगितया सप्तमद्वितीयपादे व्युत्पादितस्य रथन्तरादिशब्दानां गीतिविशेष- मात्रवाचकत्वस्य स्मरणार्थम्। एवं स्मरणार्थेडप्यस्मिन् वर्णके श्रोतणां सुखप्रतिपत्त्यर्थ उपोद्धातप्रक्रियायां प्रवृत्तो भगवान् भाष्यकृत् आक्षेपसमाधानाभ्यां बन्धमिथ्यात्वं व्युदपीपददिति न किश्चिदवद्यम्।

यद्वा उदाहृताधिकरणानामस्य च मुखभेदेन प्रवृत्तेः औदुम्बराधिकरणन्यायेन पर्णमय्यधिकरणन्या- येन च न पौनरुक्त्यम्। तथाहि-वियत्पादीयान्यधिकरणानि जीवगताणुत्वोत्कान्तिगत्यागतिकर्तृत्वजीवभेदश्रति- विरोधसमाधानेन जीवब्रह्माभेदोपपादनार्थानि, न तु क्वचिदपि विषये प्रत्यक्षविरोधसमाधानेन। 'आत्मेति तूपगच्छन्ति .... ' (ब्र. सू. ४. १. ३२.) इत्यघिकरणमपि जीवस्य ब्रह्मभावोऽस्ति चेत् संसारदशायामपि प्रकाशेत, अविद्याSSवृतत्वरे जीवभावोऽपि न प्रकाशेत, तस्मिन् निर्विशेषे च नांशभेद्कल्पना प्रमाणवती, ह प्रकाशाप्रकाशविरोधसमाधानेन तदुपपादनार्थम्। तदनन्यत्वाधिकरं यद्यपि विश्वमिथ्यात्वे प्रत्यक्षादि- विरोवसमाधानार्थ भवति, तथापि तत्र अद्वैतश्रुतनां प्रत्यक्षादिभ्यः प्राबल्यसमर्थनेन तद्विरोधः समाधास्यते।

1. जिज्ञासाधिकरणे चत्वारि वर्णकानि-बन्धस्य अध्यासांत्मकत्वं आक्षिप्य तत्म्माधानेन विषयप्रयोजनवत्त्वोपपादनेन शास्त्रा- रम्भसमर्थनपर प्रथम वर्णकम्। पूर्वमामांसाशास्त्रेण गतार्थतामाशङ्कय तन्तिराकरणेन शास्त्रारम्भसमर्थनपरं द्वितीयं वर्ण- कम्। अधिकार्यभावं आशाङ्ष्य तन्निराकरणेन शास्रारम्भसकर्थनपरं तृतीयं वर्णकम्। विषयप्रयोजनादिक साक्षादाक्षिप्य तत्समाधानेन शास्त्रारम्भसमर्थनपरं चतुर्थ वर्णकम्। स्पष्टश्चायं विभाग: पञ्चपादिकाविवरणे। 2. अनेन सूत्रकृत प्रतिपादनप्रक्रियायां प्रवृत्तः इति ज्ञापित भवति। प्रतिपाद्यमर्थ बुद्धौ सङ्ह्य प्रागेव तदर्थ अर्थान्तरवर्णन उपोद्धातः, प्रतिपाद्ं बहिरेव प्रतिज्ञाय पश्चात तत्सिद्धिहेतूपवर्णन प्रतिपादनम्, इति विभागः। उत्तश्वायमर्थः पञ्चपादिकाविवरणे। पञ्चपादिकोक्तरीत्या समाहितम्। भामत्याशयमनुसत्य आह-यद्वेति। यद्यपि भामत्यां अस्मिन् अधिकरणे प्रत्यक्षादिन्यः श्रतािां प्राबल्यं उपपादितम्, तथापि तत् श्रोतृबुद्धिसोंकर्यार्थ अनुवादमात्रम् न तु तत्परतया। उक्तश्चैतत परिमळे।

१. १. १. जिज्ञासाधिकरणम् ५

अस्मिस्त्वधिकरणे प्रत्यक्षादिभ्यः श्रतानां स्वतस्सिंद्वं प्रसिद्धं प्राबल्यं अनुद्धाट्यैव जीवगतब्रह्मात्मैक्यविरोधिकर्तृ- त्वादिग्राहिप्रत्यक्षस्य गौरोSह.मित्यादिप्रत्यक्षभ्रमतुल्याकारत्वनाप्रामाण्यशङ्काकलुषिततया न श्रतिबाधनक्षमत्वमिति विरोधः समाधीयते- इति सर्वरमनाकुलम् ॥

अत्र शारीरकमीमांसाशास्त्रमिदमारम्भणीयं न वा इति विषयप्रयोजनसम्भवासम्भवाभ्यां संशये पूर्वपक्ष :- नारम्भणीयमिदं शास्त्रं विषयप्रयोजनासम्भवात्। व्रह्मात्मैक्यं ह्यस्य विषयः प्रयोजनं च इत्यभिमतम्। न च कर्तृत्वभोक्तृत्वादिमतो जीवस्य तद्विपरीतस्वरूपेण ब्रह्मणा ऐक्यं सम्भवति। न च तत्त्वमस्यादिवा- क्यैस्तदैक्यसिद्धिः, विरुद्धधर्मत्रतार्भेदस्यावश्यंभावित्वेन तादृग्वाक्यसहस्त्रेणापि तदैक्यासिद्धेः । न च वाच्यं कर्तृत्वभोक्तृ त्वादिकं अन्तःकरणस्य तत्संवलितस्य वाऽहङ्कारस्य धर्मः, निष्कृष्टरूपो जीवस्त्वसङ्ग एव, 'काम- र्सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाSश्रद्धा धृनिरधृतिहींधीर्भीरित्येतत् सर्वं मन एव' (बृ, १, ५, ३.), 'विज्ञानं यजं तनुते' (तै. २, ५. १.), 'आत्मेन्द्रियमनोयुक्त भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः' (काठ. १. ३. ४.) 'असङ्गो ह्ययं पुरुषः' (बृ. ४. ३, १५.), 'असङ्गो न हि सज्जते' (बृ. ३. ९. २६.) इत्यादि- श्रुतिभ्यः इति। अहं कर्ता भोक्तेत्यादिप्रत्यक्षेण अह्मनुभवे प्रकाशमानस्य जीवस्य कर्तृत्वादिमत्त्वरेन गृह्यमाण- तया तत्र असङ्गश्रत्या तदभावबोधनायोगात्। तदन्यस्य जविस्य सिद्धान्तेप्यनङ्गीकृतत्वाद्।

स्यादेतत्-स्थलोऽहं कृशोऽहं अन्धोऽहं बधिरोऽहं कर्ता भोक्ता सुखी दुःखी इत्याकारोऽहंप्रत्ययः स्थूलत्वादिषु बहुष्वंशेषु देहेन्द्रियतादात्म्यतद्धर्माध्यासरूपतया दृष्ट्रविसंवाद: कर्तृत्वादयंशेड्यप्रामाण्यशङ्काकलुषित- तया प्रतीतकौटसाक्ष्यपुरुषकल्पो न श्रतिबाधनक्षमः इति चेत्, न; मम देहः मम चक्षुः मम श्रोत्रं मम मनः इत्यादि- रूपेण जीवात् परस्परं च विभक्तत्वेन भासमानानां देहेन्द्रियादीनां युगपदेकाजीवैक्याव्यासायोगेन स्थलो- Sहमित्यादिसामानाधिकरण्यस्य अहमेव चैत्रः, सिंहो देवदत्तः इत्यादिनिश्चितभेदधर्मिद्वयसामानाधिकरण्यवत् गौणल्ात्। नचैवं अहंकर्तेत्याद्यंशेडपि गौणत्वं शङ्काSSस्पैदम् ; कदाचित् ममशरीरंस्थूलमित्यादिव्यवहाखवत् कदाऽपि मममनःकर्तृ इत्यादिव्यवहरास्यादर्शनेन तत्र गौणत्वकल्पनाडयोगात्। तस्मात् अप्रामाण्यशङ्काSना- स्पदप्रबलप्रत्यक्षविरोधेन श्रतयोऽन्यथा व्याख्येयाः इति विषयप्रयोजनराहितमिदं शास्त्रं नारम्भणीयमिति॥

अत्र सिद्धान्त :- स्थलोSहमित्यादि: अध्यास एव न गौणः, गौणत्वे कदचित् नाहं चैत्रः न देवदत्तः सिंहः इतिवत् कदाचित् नाहं स्थलः इत्यादिरूपस्य भेदव्यवहारस्य लौकिकसाधारण्येन उत्पत्तिप्रसङ्गात्।

1. जात्या प्राबल्यम्। 2. स्वमित्रे चैत्रे - इत्यादि:। 3. अहंप्रत्ययस्य इति शेषः ।

न्यायरक्षामणि: १. १ .. १ ६

मम देहः मम चक्षुः इत्यादिभेदव्यवहारो दृश्यते इति चत्, न; षष्ठ्याः सम्बन्धार्थकत्वेन ततो भेदालाभात्। सम्बन्धन्य च अपवादकभेदप्रत्ययरहितसामानाधिकरण्यानुरोधेन भेदाविरोधेनैवर कल्पनोपपत्तेः । कार्यकारणा- भेदवादिनां ब्रह्मप्रकृत्यादिकार्यं जगत् तदमिन्नम्, सौवण कुण्डलम्, इत्यादौ, सर्वेषामपि सदा कालोऽस्ति, सर्वत्र देशोडस्ति, इत्यादौ च भेदेऽपि कार्यकारणभावादिसम्बन्धस्य संप्रतिपन्नत्वात्। एतेन- "योऽहं बाल्ये पितरावन्वभूवं सोऽहं स्थाविरे प्रणप्तन् पश्यामि", 'योऽहं स्वम व्याघ्रदेहः सोऽहमिदानीं मनुष्यदेहः' इति देहात्मभेदानुभवौ दश्येते इति-निरस्तम्।

अनयोरपि देहात्मसम्वन्धानुभववदेव भेदास्पर्शित्वात्। तथाऽपि व्यावृत्तदेहभेदकात्मानुवृत्तिविषयातरिमौ देहात्माभेदे सम्बन्धप्रत्ययवन्न शक्योपपादनौ इति चेत्-न, आदस्य 'योडयं बाल्ये मम देहः तथा पुष्ट आसीत् स एवाद्य वार्धके ऋशीयान् जातः' इत्यनुभववत् वस्तुतो बालस्थविरदेहैक्येन तदैक्याध्यासेन वा उपपत्तेः। द्वितयिस्य कल्पिताकल्पितव्याघ्रच्चमनुष्यत्वगोचरस्य 'योऽयं स्थाणुः अयं पुमान्' इति कल्पिताकल्पितस्थाणुत्व- पुरुषः गोचरानुभवस्य पुरुषे इदमर्थाभेदे इव मनुष्यदेहात्माभेदेऽपयुपपत्तेः। अस्तु वा 'ममदेहः' 'योऽहं स्वमे व्याघ्र- दहः' इत्यदेर्दोहात्ममेदगोचरत्वं; तथाडपि न स्थूलोहमित्याद्यध्यासानुपपत्तिः। केनचिदरपेण भेदप्रत्ययस्य तदन्यन रूपेण अध्यासाविरोधित्वात्। 'स्फटिकोडयं न जपाकुसुमम् ' इति प्रत्यक्षनिश्चयवतोऽपि स्फटिके लोहितात्मना जपाकुसुमाध्यासदर्शनात। देवदत्तसमीपगतयोरधीयानानधीयानयोः पुरुषत्वसामान्येन गृह्यमाण- योक्षैत्रमैत्रयोः देवदत्तपण्डात् परस्परस्माच्च भेदेन गृह्यमाणयोरपि देवदत्ते 'मैत्रोऽयमधीयानस्तिष्ठति' इति चत्र- मैत्रोभयाध्यासदर्शनाच्च। एतेन-परस्परं भदन गृह्यमाणयोदेंहेन्द्रिययोरेकस्मिन्नात्मन्यध्यासोऽनुपपन्नः इत्यपि शङ्का निरस्ता।

तस्मात् 'स्थलोऽहं अन्धोऽहं ' इत्यादिसामानाधिकरण्यमध्यासनिबन्धनमवेति बहुष्वंशेषु दृष्टविसंवादतया पूतिकूश्माण्डायमानोऽहंप्रत्ययः ्क्तृत्वाद्यंशेऽपि न श्रतिबाधनक्षमः ।

अतो दह्ेन्द्रियान्तःकरणात्मसु ऐक्येन भासमानेषु तद्गततया प्रतीयमानानां धर्माणां मुध्ये स्थूलत्वादयो देहधर्मा: अन्धत्वादय इन्द्रियधर्माः कामसङ्कल्पादयोऽन्तःकरणधर्माः आनन्दादयः प्रत्यग्धर्माः इति श्रुतिप्राप्ता व्यवस्था स्व्रीकर्तु युक्ता। सा च मम देहःस्थूलः मम चक्षुरन्धं मम मनःकामयते मम मनस्सङ्कल्पयते इत्याद्यनुभवेना- प्यनुमोदिता। दृश्यते च पृथिवीजलादिषु सङ्कीर्णतया प्रतीयमानानां गन्धादीनां 'उपलभ्याप्सुचेद्गन्धं केचिद्ब्रूयुर-

१. १. १. जिज्ञासाधिकरणम्। ७

नैपुणाः। पृथिव्यामेव तं विद्यादपो वायुञ्च संश्रितम् ' इत्याद्यागमेन व्यवस्था। न ह्याजानसिद्धजलोपष्टम्भकादिगतं गन्धादि 'पृथिवीगुण एव गन्धो न जलगुणः' इत्यादिरूपेण अस्मदादेभिः प्रत्यक्षेण शक्यं विवेचयितुम्।

पृथिव्यादीनां प्रायः परस्परसंसष्टतया अन्यगुणस्याप्यन्यत्रावभासस्सम्भवतीतिशङ्कितदोषं प्रत्यक्षं तत्र आगमन शिक्ष्यते इति चेत्

तर्हीहापि आत्मानात्मनोराध्यासिकतादात्म्यापत्या अन्यधर्मेस्याप्यन्यत्रावभासस्सम्भवतीति शङ्कितदोषं प्रत्यक्षं श्रत्या शिक्ष्यते इति तुल्यम् ।

ननु जलादयपष्टम्भकपृथव्यादिसंप्रतिपत्तिवत् आत्मन्याध्यासिकतादात्म्यापन्नकामसंकल्पादिमदनात्मसंप्र- तिपत्तिर्नास्तीति चेत्

न-निर्भलेष्घपि जलादिषु उपष्टम्भकपृथिव्यादिसद्धावे इव आत्मन्याध्यासिकतादात्म्यापन्नानात्मांशसद्ावेऽपि आगमस्याविशिष्टत्े असंप्रतिपत्तेर्निमूलत्वात्। न हिनिर्मलजलादिधु उपष्टम्भकपृथिव्यादिसद्धावे आगमा- दन्यत् शरणमस्ति। गन्धादिनैव तदनुमान, गःधादिगुणव्यवस्थासिद्रौ तदनुमानं तदनुमानेन तद्यतस्था- सिद्धिः इत्यन्योन्याश्रयात्।

तस्मात् यथा 'पृथिव्यामेव तं विद्यात् ' इत्यागमेनैव जलादिषु उपष्ठम्भकसद्धावः गःधादीनां तर्द्धमत्वनिय- मश्च अवगन्तव्यः तथा 'योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यनतर्ज्योतिः पुरुषः स समानस्सनुभौ लोकावनुसश्चरति ध्यायती- व लेलायतीव' (बृ. ४, ४. २२) इत्यादिश्रुत्या 'विज्ञानमय' इति जीवस्य संसरणे बुद्धिप्रधानत्वं, 'ससमान' इति सामान्यतस्तत्सामान्यापत्ति, 'ध्यायतीव लेलायतीत्र' इति व्यायन्त्यां बुद्धौ ध्यायतीव चलन्त्यां चलतीव नायं स्व्तो ध्यायति चलति वा इति तद्विशेषत्रिवरणं च कुर्तत्या, अन्याभिश्च एतादृशीभिशश्रुतिभिः

कामसङ्कल्पादीनां तद्धर्मत्वनियमश्च अवगन्तव्य इति न कश्चिद्विशेषः ।

तस्मात् बन्धग्राहिप्रत्यक्षाबाध्यैः त्वंपदार्थशोधकवाक्यैः शुद्धतयाऽवगतस्य जीवस्य ब्रह्मैक्यसम्भवन विषयप्रयोजनवत्त्रात् इदं शास्त्रमारम्भणीयमिति सिद्धम्। वणकान्तराणां तु प्रपश्चनं ग्रन्थान्तरेषु द्रष्टव्यम् ।

.1 वर्णकान्तराणां स्वर्प चतुर्थे पुटे उक्त टिप्पण्याम्। 2 तेषां प्रपञ्चन पञ्चपादिकादिषु स्वयिषु च ग्रन्थान्तरषु द्रष्टव्यं इत्यर्थः।

८ न्यायरक्षामाणीः १. १. १.

सूत्रस्य नित्यानित्यवस्तुविवेकादिमुमुक्षुत्वान्तसाधनचतुष्टयसंपत्यनन्तरं तत्संपत्तेरेव हेतोः मोक्षसाधन- प्रत्यगभिन्ननिर्विशषब्रह्मज्ञानाय वेदान्तविचारः कर्तव्यः इत्यर्थः।

कथमेतावानर्थोडस्मात् सूत्रात् लब्धः इति चेत् -

उच्यते-अथशब्दस्तावदानन्तर्यार्थः, न च ब्रह्मविचारे पुष्कलकारणानन्तर्यमपहाय यत्किश्चिदानन्तर्य- स्याभिधानं फलवत् , न च साधनचतुष्टयादन्यत् कर्मकाण्डविचारादि तत्र पुष्कलकारणं भवितुमर्हृति, इति साधनचतुष्टयसंपत्त्यनन्तरमित्ययमर्थः अथशब्देन लब्धः ।

अत एव तत्संपत्तरेव हतारित्ययमर्थः प्रकृतस्य हेतुत्वाभिधायिना अतश्शब्देन वक्तुं शक्यः । यद्यपि आनन्तर्याभिधानमुखेन साधनचतुष्टयस्य हेतुत्वं अथशब्देनैव लब्धम्, तथाऽपि अतश्शब्देन हेतुत्वस्यैव पुनःपरामर्शरूपाद्यन्नान्तरात् नित्यानित्यविवेकादयसम्भवशङ्कानिराससूचनेन तद्धेतुत्वमेव प्रतिष्ठाप्यते। इह हि इत्थं शङ्काऽवतरति -ब्रह्मैवर नित्यं तदन्यत् अनित्यं इति विवेको न सम्भवति, 'अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययजिनः सुकृतं भवति' इत्यादिश्वत्या कर्मफलस्यापि नित्यत्वावगमादिति। 'तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोक: क्षीयते, (छा.८.१.६.) इत्यादिस्वदर्शितानुमानोपोद्वलितश्रुतिप्राबल्येन च तन्निरासः।

ब्रह्म प्रत्यगभिन्नं निर्विशेषं इति प्रकरणोपपदादिसङ्कोचकराहित्येन निरतिशयबृहृत्त्ववाचिना ब्रह्मशब्दनैव च लब्धम्। जिज्ञासेत्यनेन ब्रह्मज्ञानायेत्ययमर्थो लब्धः । इष्यमाणतया ज्ञानस्य 'विविदि- षन्ति' इत्यादाविव फलत्वप्रतीतेः। न च ब्रह्मज्ञानं मोक्षसाधनत्व्ाभावे मुमुक्षोः फलं भवितुमर्हति इति मोक्ष- साधनत्वविशेषणमपि तत्र अर्थाल्लब्धम् । सूत्रवाक्यस्येव विश्वतोमुखत्वेन सूत्रपदानामपि अनेकार्थत्वस्य अलङ्का- रतया विवक्षावशेन श्लेषे इव वृत्तिद्वयविरोधस्यादूषणत्वात्, जिज्ञासापदेनैव अन्तर्नीतो विचारो लक्ष्यते, योग्यतया च वेदान्तविचार इति लभ्यते तदेकगम्यत्वाङ्गह्मणः। तंत्रैत्र विचारे सूत्रस्यानुवादमात्ररूपत्वपरिहाराय 'तद्विजिज्ञासस्त्र' (तै.३.१.१.) इति मूलश्रुत्यनुरोधसिद्धये च अध्याहृतस्य कर्तव्येतिपदस्य अन्वयः इति ।

यद्वा ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येत्यस्य ब्रह्मविचारः कर्तव्य इत्यर्थः, न तु ब्रह्मज्ञानाय वेदान्ता्वचारः कर्तव्य इति। 'तद्विजिज्ञासस्व' इति मूलश्रतौ ब्रह्मणो विचारकर्मत्वश्रवणात्, भाष्येऽपि ब्रह्मविचारे प्रति- ज्ञाते ब्रह्मप्रमाणादिविचारप्रतिज्ञानमर्थाल्लभ्यते इत्युक्तत्वात् । ब्रह्मज्ञानं तु विचारेण विचाराधिकारिविशेष- णेष्छाविषये मोक्षे साधनीये 'साम' स्तुवीत' इति श्रतौ गीतिक्रियारूपेण साम्ना गुणाभिधानात्मके स्तोत्रे साधनीये

१. १- १. जिज्ञासाधिकरणम्।

ऋक्पदामिव्यक्तिवत् द्वारनया फके गिद्धयनि। ब्रह्मविचारस्य ब्रह्मातगतिफलकस्य साक्षान्मोक्षसाधनत्वायोगात्। मोक्षस्यापि अध्यस्तकर्तृत्वादिनिवृ्त्या ब्रह्ममात्रािर्भा त्रूपत्व्रेन ब्रह्मावगतिसाध्यस्य साक्षाद्विचारसाध्यत्वायोगाच्च।

ननु नित्यानित्यवस्तुनरिवंकाधनन्वरं ब्रह्ममीमांमारूपो विचारः कर्तव्यः इति सूत्रार्थवर्णनमयुक्तम्, नित्यानित्यवस्तुविधंकम्य निरुक्तविचारनिष्पाद्यत्ंन अन्योन्याश्रयप्रसङ्गात्। न हि ब्रह्मैत नित्यं अन्यद- नित्यं इति निर्णयरूपः गिद्वान्नाभिमतो नित्यानित्यवस्तुिवकः प्रारिप्सितब्रह्ममीमांसाशास्त्रविचारं विना केनचिच्छास्रान्तरश्रवणाईना गम्भवति। सम्भवे वा ततो लब्धनित्यानित्यवस्तुविवेक एवाधिकारी एतच्छास्त्रविचारे प्रवर्तते इति अस्मिञ्ास्त्े 'अगम्भचस्तु सतोऽनुपपत्ते:' (ब्र.सू.२.३.९.) इत्यधिकरणे व्रह्मनित्यत्वप्रतिष्ठापनं वैराग्यपादे वर्मफल्ठानित्वतप्रदर्शनं वियदविकरगादिपु वियदादनित्यत्वप्रतिष्ठापनं च नाकरिष्पत इति चेत्

उच्यते साङ्गमशिसकवंदाध्ययनजन्यापातप्रतीतिरूपो नित्यानित्यवस्तुविवेक इह परिगृद्यते। स यद्यपि वैराग्यं निष्पादयन् तत द्रद्ितुं न शक्रोनि, ब्रह्मवत् कर्मफलेSपि नित्यत्वप्रतिषादकानामक्षय्यादि- वाक्यानां दर्शनात्, तथापि कर्मफलानित्यत्वप्रतिपादकानां वाक्यानां 'तद्यथेह कर्मचितः' (छा. ८. १. ६.) इत्यादिश्रुतिप्रदर्शितयुक्त्युपोद्वलिततया प्राबल्यं इति न्यायसूचकेन एतत्सूत्रगतातश्शब्देन निरस्त- शैथिल्यः स शक्रांति वैराग्यं द्रदयितुम्। न चवरमपि 'असम्भवस्तु सतः' इत्याद्धिकरणपूर्वप- क्षोपन्यसनीयशङ्कोन्मेपेग तनथिल्यं स्यादिति वाच्यम् ; तत्तच्क्कानिरासा अग्रे करिष्यन्ते इति हितैषिवचन- विश्वासेन तया शैथिल्याप्रसङ्गात्। सर्वेष्त्रपि हि शास्त्रेषु विषयप्रयोजनविषये एकैकस्यामसिद्धिशङ्कायां आदौ निरस्तायां तदसिद्धि पर्यवसायिशङ्कान्तरनिरासास्तन्त्रमध्ये एव क्रियमाणा दृश्यन्ते। न चैतावता अधिकारिणां अनिर्णातविषयप्रयोजनत्वेन तत्तच्छास्त्रविचारेष्तप्रवृत्तिरापद्यते। तस्मात् यथोक्त एव सूत्रार्थः ॥ १. १. १.॥

इति जिज्ञासाधिकरणम्।१।

1. यत् परैः "नित्यानित्यवरतुविवेकस्तावत् कथम्भूतः?" इत्यारभ्य "तथा च वृथा वेदान्तवाक्यविचारः" इत्यन्तेन सन्दर्भेण दूषणजातं साधनचतुष्टयपूर्ववृत्तत्वभजकादे उद्भाकितिं तत भूयांसं अनुक्तोपालम्भ विहाय यत् अवशिष्यते तत् अनेन परिहृत वेदितव्यम्। न्या, र, म, २

न्यायरक्षामाण: १.१.२ १०

(२ अधिकरणम् ) जन्माद्यस्य यतः । २।

अथ एवमुपपादितारम्भो विचारः प्रस्तूयते।

तत्र यद्यपि ब्रह्मविचारप्रतिज्ञया तत्प्रमाणयुक्तिसाधनफलविचारोऽप्यर्थात् प्रतिज्ञातः, तथाऽपि ब्रह्मप्रमाणं ब्रह्मयुक्ति: -इत्यादिविशिटविषयविचाराणां विशेषणव्रह्मस्वरूपप्रतिपत्त्यपेक्षत्वात् प्राधान्याच्च तदेव छक्षणमुखेन प्रथमं इहाधिकरणे निर्णीयते।

'यतो वा इमानि भूतानि जायाते, येन जातानि जविन्ति, यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति, तद्विजिज्ञासस्व्र, तद्रह्लेति' (तैत्ति, ३-१) इति श्रत्युक्तं ब्रह्मणो जगत्कारणतवं लक्षणं युक्तमयुक्तं वेति सन्देहे सति अयुक्तमिति पूर्वः पक्षः ।

तथाहि - प्रश्नोपनिषदि षोडशकलं पुरुषं प्रकृत्य 'तं त्वा पृच्छामि क्वासौ पुरुषः' (प्र० ६-१) इति भारद्वाजप्रश्ने, 'तस्मै स होवाच इहैवानतश्शरीरे सोम्प स पुरुषः यस्मिन्नेताः बोडशकलाः प्रभवन्ति इति सं ईक्षाश्चके कस्मिन्वहमुत्कानते उत्क्रान्तो भविष्यामि कास्मन् वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्वां खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिर्वान्द्रियं मनोऽन्नमन्नाद्वर्य तपो मन्त्राः कर्म लोका लोकेषु च नाम च' (प्र. ६,२-४.) इति जीवस्यैव प्रागादिनामानतषोडशकलास्रष्टरत्वं श्रूयते। तत् यद्यप्यस्मदादेरनुपपननं, तथापि प्रथमजस्य हिरण्यगर्भस्य उपपद्यत एव ।

कानां भूतसृष्ट्यनन्तरभावित्वात् इति चेत्

तर्हिं परब्रह्मणोऽपि देहेन्द्रियानतःकरणरहितस्य चिकीर्षाकृत्यसम्भवेन भूतस्त्रष्टत्वं न स्यात्। यदि तस्य चिरकार्षाकृत्यभावेऽपि भूतस्त्रष्टत्वं, तदा हिरण्यगर्मस्यापि तथैव स्यात्। यदि तस्य मायामाश्रि- त्यैव्र चिकीर्षाकृतिनिवाहः, तदा हिरण्यगर्भस्य सर्गादौ सूक्ष्मावस्थमन्तःकरणमस्तीति सुतरां तद्वत्त्वमुपपद्यते।

अपि च बृहदारंण्यके 'आत्मैवदमग्र असति् पुरुषविधः' (बृ, १. ४. १.) इति हिरण्यगर्भ प्रस्तुत्य 'ततो मनुष्या अजायन्त' (बृ. १. ४ ३. ) इत्यादिना 'यदिदं किश् मिथुनं आपिपालि-

१.१.२. नन्माद्यधिकरणम्। ११

काभ्यः तत्सर्वमसृजत' (बृ. १. ४. ४.) इत्यन्तेन तस्य मनुष्यादिस्रष्टत्वमुकत्व्ा तदनन्तरमग्न्यादि- स्त्रष्टत्वमप्युक्तम्। न च 'आत्मैवेदमग्र आसीत्' इति परब्रह्मणः प्रस्ताव इति शङ्कनीयम् । 'स यत् पूर्वोSस्मात् सवस्मात् सर्वान् पाप्मन औषत् तस्मात् पुरुत: ' (बृ. १. ४. १.) इत्यतः पीप्मससर्गप्रंतात्या 'सोऽधिमेत् .... स वै नैव रेमे' (बृ. १. ४, २-३.) इति भयारतिश्रवणेन च तस्य संसारित्वावग- मात्। ननु तथाऽपि बृहदारण्यके हिरण्यगर्भस्य वियदादिभूतस्त्रषट्टत्वं न श्रुतमिति चत्, सत्यं; देवमनुष्यादि- सकलप्राणिजातस्रष्टरत्वं श्रतमेव। तदेवात्र लक्षणम्, न तु वरियदादिस््रट्टत्वम्। लक्षणवाक्ये भूतशब्दस्य 'येन जातानि जीवन्ति' इति लिङ्गेन प्राणिपरत्वात्। जीवनहेतुत्वं भूतानां. अध्यात्मं प्राणाभिमानितया- Sवतिष्ठमाने हिरण्यगर्भेडप्यस्ति । भूतलयाधारत्वमपि 'एकार्णत्रे च त्रैलोक्ये ब्रह्मा नारायणात्मकः । भोगिशय्यागतः शेते त्रैलोक्यग्रासबृंहितः । जनस्थैर्योगिभिर्देवश्चिन्त्यमानोऽब्जसम्भवः' इत्यादिपुराणेति- हासधर्मशास्त्रेषु तस्य प्रसिद्धम्। ननु सकलभूतस्त्रष्टत्वादिरूपं तनिमित्तत्वमिह न लक्षणं किन्तु तदुपा- दानत्वम् , इति चेत् - तदुपादानत्वं हि तज्जीवाभेदेनाध्यस्तान् देहोन्द्रियान्तःकरणादीन् प्रत्युपादान- त्वमेव वाच्यं, नित्यानां जीवानां स्वतः कार्यत्वाभावात्। देहादयुपादानत्वं तु तत्तज्जीवानामेव, तेषां जीवतादात्म्यप्रतीत्या जीवानां तदधिष्ठानत्वात्, सिद्धान्ते अध्यासाधिष्ठानत्वातिरिक्तस्योपादानत्वस्याभावाद्।

अस्तु वा परं ब्रह्म भूतानां स्रष्ट उपादानश्च। तथाऽपि मायाशबलं सविशेषमेव तथा वाच्यं, निर्विशेषस्य कूटस्थस्य मायाशाबल्यं विना सृष्टिक्रियाविशिष्टत्वस्य तत्तत्कार्याकारेण विवर्तमानत्वस्य च असम्भवात्। न च सविशेषं व्रह्म इह लिलक्षयिषितं, किन्तु जिज्ञास्यतेन प्रतिज्ञातं शुद्धमेव। न च मायाशबलसगुणब्रह्म- गतमेत्र कारणत्वं तटस्थतया शुद्धस्योपलक्षण शाखाग्रमिव चन्द्रम्य, तस्य प्रकृष्ठप्रकाशत्वमित सत्यज्ञानानन्ता- नन्दात्मस्वरूपत्वं 'आनन्दादयः प्रधानस्य' (३,३. ६) इत्यधकरणे शुद्धब्रह्मप्रतिपत्तिपरवाक्येषु सर्वेषूप- संहरणीयत्वेन वर्णयिष्यमाणं अस्य स्वरूपलक्षणं इति वाच्यम्। तथा सति स्वरूपलक्षणेनैव विशिष्यावंग- त्यर्थमवश्यापेक्षितेन सर्वतो व्यावृत्तस्य लक्ष्यस्य अगतिः सम्भवतीति एतल्लक्षणवैयर्थ्यात्। चन्द्रस्य तु. तटस्थे- लक्षणं उक्ेपि स्वरूपलक्षणे तद्दिदक्षया च्द्र बुभुत्ो: गगने सर्वतश्रक्षुर्िकषेः ्ा्ाभूदिति देशविशेषे चक्षुर्नियमनार्थतया उपयुज्यते। न चात्राप्यग्निसूर्येन्द्रादिभहिमप्रतिपादकेषु मन्त्रार्थवादेषु ब्रह्म बुभुत्सोः भ्रमणक्लेशः स्यात् स मा भूदिति कारणवाक्यजाते तद्ृष्टिनियमनार्थतया तटस्थलक्षणमपयुज्यते इति वाच्यम्। कारणत्वासंस्पार्शेनामपि सर्वान्तरत्वादिद्वारा ब्रह्मप्रतिपत्तिपरवाक्यानां सत्त्वेन ब्रह्मप्रतिपित्सोः अद्वैतपरवाक्येषु सर्वेष्ववतरणीयतया कारणवाक्यमात्रे तद्दृष्टिनियमनायोगात् । स्वरूपलक्षणा=तर्गतेन आत्म- शब्दोक्तेन प्रत्यक्त्वेन पराग्रपदेवतान्तरमहिमवर्णनपरमन्त्रार्थवादेभ्यों व्यावर्तनस्य अद्वैतपरवांक्येष्ववतरणस्य

१२ न्यायरक्षामणिः १.१. २.

च सिद्धेश्व। किश्व जगत्कारणत्वं सत्यश्चेत् द्विल्देन एकभिव तेन अद्वितीयं ब्रझ्म लक्षयिनुमशक्य; त्रिरोधात्। मिथ्या चेदपि कृतकत्वेन नित्यामत्र न तेन सत्यं तत् लक्षयितुं शक्यं, तरिरोधादेव। तस्मादयुक्तमिदं लक्षणं इत्येवं प्राप्ते

राद्दान्त :-

भूतानि भौतिकश्ाण्डं निर्मायेदमनन्तरम्। हिरण्यगर्भ तन्मध्ये निर्ममे परमेश्वरः ।

इत्यर्थे सकलश्रत्याद्यैककण्ठ्यस्य दर्शनात्। स घोडशकलास्रष्टा पुरुषः पर एव नः ।

प्राणोत्कन्तिप्रतिष्ठाभ्यां स्वस्य तद्वत्त्ववीक्षणम्। जीवस्य तद्वतस्ताभ्यां स्वात्मत्वेनावलोकनात्।

तेजोऽबचप्रवेशो हि जीवकर्तृक एव सन्। जीवस्य स्वात्मतादृष्या तेन स्वीयतयेरितः ।

परमेश्वरः प्रथमं वियदादीनि भूतानि सृषा तत्त्रिवृत्करणान-तरं तैरण्डं निर्माय तन्मध्ये हिरण्य- गर्म निर्ममे इत्यर्थे हिरण्यगर्भोत्पत्तिप्रतिपादकसकलश्रतिस्मृतिपुराणेतिहासानामैककण्ठ्यात् तदनुरोघेन प्रश्नोप- निषदुक्तषोडशकलास्रष्टा पुरुषः पर. एव; घोडशकलामध्ये वियदादीनामप्यनुप्रवेशात्, घोडशकलपुरुषोप- देशानन्तरं 'तान् होवाच एतावदेवाहमेतत् परं ब्रह्म वेद नातः परमस्तीति' (प्र. ६. ७,) इति पिप्पलदवचनदर्शनाच। यत्तु प्राणोतकान्तिप्रतिष्ठाम्यां स्वस्य उत्कन्तिप्रिष्ठावत्त्ववक्षणं जीवलिङ्गं, तत् तान्यामुत्क्ान्तिप्रिष्ठावतो जीवस्य स्वात्मरूपत्वावलोकनात्। श्रयते हि छान्दोग्ये तेजोऽबन्नानुप्रवेशो जीत्रकर्तृक एत्र सन् ईश्वरेज जात्रस्य स्वरूपत्वद्दष्ट्या स्वात्मीयतया विवक्षित इति । तत्र हि 'हन्ताहमि- मास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाण' (छा. ६. ३. २.) इत्यत्र जीवकर्तृ- कोऽनुप्रवेश: स्वकर्तृकतया परमेश्वरेण विवक्षित इति व्याकरणसमानकर्तृत्ववाचिना क्त्ाप्रत्ययेन दर्शितम् ; एवमिदमप्युपपद्यते।

यन्तु बृहदारण्यके हिरण्यगर्भस्य देवमनुष्यादिभूतजातस्त्रष्टत्मुक्तमित्युक्तं तत्तथैव। न तावता तस्य सकलभूतस्रश्नवं लक्षणे विवक्षितं सिद्धयति । स्वस्य अतीतानागतकल्पसम्भवदेवमनुष्यादीनाश्च अन्यसृष्ठत्वात्।

१.१. २. जन्माद्यधिकरणम्। १३

परमेश्वरस्य तु सर्वकल्पानुयायिनो हिरण्यगर्मस्यापि स्त्रः सर्वभूतस्रत्वमुपपद्यते। हिरण्यगर्भसृष्टेषु देवमनुष्यादिषु कुलालादिसृष्टेषु घटादिष्विव तस्यापि स्रष्टत्वात्, तदभावेडपि हिरण्यगर्भसृटिद्वारा तस्य कारणत्वानपायाच्च।

यत्तु देहेन्द्रियादिषु तत्तज्जीवानामुपादानत्वात् ब्रह्मण उपादानत्वं न सम्भवतीत्युक्तं, तन्न - शुक्त्या- दितात्म्येनाव्यस्यमानेषु रजतादिषु शुक्तयाद्यव्छिन्नस्येव जीवतादात्म्येनाध्यस्यमानेध्रु देहादिषु जीवावच्छिन्स्य ब्रह्मणोऽधिष्ठानतया उपादानत्वोपपत्तेः । सर्वतः प्रसृतस्य ब्रह्मचैतनयस्य शुक्त्यादिभिखि स्वप्रतिबिम्बरूप- जीवैरव्यवच्छेदानिवारणात् , 'य आत्मनि तिष्ठन्' इत्यादिश्रुतेश्र । 'यथा सुदीपात् पावकाद्विस्फु- लिङ्गा: सहस्त्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाऽक्षराद्विविधाःसोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति' (मुण्ड, २. १. १.) इति ब्रह्मणश्चेतनत्वेन सरूपान् जीवान् प्रत्युपादानत्वश्रतेः तदुपाधिदेह्द्रियान्तः- करणाद्युपादानत्वपरतया देहादीनां ब्रह्मोपादानकत्वस्यावश्याङ्गीकतन्दत्वात्।

यच्च जन्मादिकारणत्व्रस्य तटस्थलक्षणत्वे तद्वैयर्थ्यमुक्तं, तदपि न - अत्र सूत्रे पूर्वसूत्राल्लक्ष्यसमर्पकं ब्रह्मपदमनुवर्तते। तत् प्रत्यगभिन्ननिष्प्रपश्चवस्तुपरम् , प्रकरणोपपदादिसङ्कोचकराहित्येन तस्य त्रिविध- परिच्छेदपरिपन्थिनिरतिशयबृहत्त्ववाचित्वात्। बृहत्त्वमात्रवाचित्वेऽपि वैपुल्यापरपर्यायस्य बहुत्वस्य 'यत्र नान्यत् पश्यति नान्यकणोति नान्यद्विजानाति स भूमा' (छा.७.२४. १.) इति श्रुत्या वस्तुपरिच्छेदपरिपन्थिनो लक्षणस्य दर्शितत्वाच्च। न हीदं लक्षणं ब्रह्मणः प्रत्यग्भिन्नतवे प्रपञ्चस्य सततने वा घटते। तथा सति तत्कारणत्वाधारत्वनियन्तृत्वादिधर्माणां व्रह्माण सत्यतापत्या 'यत्र नान्यत् पश्यति' इत्याद्यनुपपत्तेः । एवश्च लक्ष्यपरब्रह्मशब्दार्थतया प्राप्तस्य निष्प्रपञ्चत्वस्य यद्रजतमभात् सा शुक्तिरितिवत् अध्यारोपापवादन्यायेन सिद्धयर्थ तटस्थलक्षणम्, स्वरूपविशेषप्रतपत्त्त्र्थ स्वरूपलक्षणम्, इति न कस्यापि वैयर्थ्यम्। एतेन-मिथ्याभूतेन सत्यं लक्षयितुं न शक्यं विरोधात्, इति निरस्तम् ; शुक्त्या रजतोपलक्षणदर्शनात् ।।

1. लक्ष्यानुसारेण लक्षणकथनं, न तु लक्षणानुसारेण लक्ष्यस्वरूपनिर्गयः। तथा सति अव्याप्तिदोषकथाया एव उच्छेदापत्तेः। लक्ष्यपरः निरतिशयबृहत्त्त्ववाची व्रह्मशब्दः निष्प्रपञ्चमेव ब्रह्म उपस्थापयति। तदनुसारेण कारणत्वादिकं आरोपितमेव सत् तटस्थलक्षण भवति। एतेन - कारणत्वादिर्धर्मलक्षणोक्तेः सप्रपञ्नमेव ब्रह्म जिज्ञास्यं सूत्र कृदभिमतं इति परेषां आशङ्का परिहृता ।

१४ न्यायरक्षामणिः १. १. २.

सूत्रे जन्मादीति जन्मस्थितिभङ्गमुच्यते। एकवचनं सृष्टिस्थितिभङ्गानां समुदायो लक्षणं नत्वेकैकं इति ज्ञापनार्थम् । यद्यप्येकैकमपि लक्षणं भवितुमर्हति; अनतिप्रसङ्गात्, 'अत्ता चराचरग्रहणात्' (ब्र, सू. १. २. ९.) इत्यधिकरणे सर्वसंहर्तृत्वमात्रस्य ब्रह्मलिङ्गतया उपन्यासाच्च; तथापि जन्मस्थितिभङ्गानामन्य- तमकारणत्वस्य लक्षणतया उक्तौ तदितरकारणवस्त्वन्तरसत्त्वशङ्गया वस्तुपरिच्छेदात् लक्षणीयब्रह्मणो निरति- शयबृहत्त्वं न मिद्धयेत्। अतो निरतिशयबृहृत्त्वरूपलक्ष्याकारविपर्रातबृहत्त्वशङ्गाव्यवच्छेदेन सप्रयोजनं समुदायस्य लक्षणत्वम् । अस्येति कार्यस्य जगत इदन्तया निर्देशः मूलश्रत्यनुसारेण परिदृश्यमानविविध- वैचित्र्यज्ञापनार्थ: । मूलश्रुतावपि भूतानीत्यनेनैव कार्यवर्गे अभिहिते तदर्थज्ञापनायैव 'इमानि' इति पदम्। तद्ज्ञापनः्तु ईदृशस्य कार्यवर्गस्य ब्रह्मणो Sयस्मादल्पज्ञानादल्पशक्तः संसारण उत्पत्तिः सम्भावयितं न शक्यते इति सूचनार्थम्। अत एवाग्रे सूत्रकृता प्रधानादिकारणत्वशङ्गावत् जीवकारणत्वशङ्गाया निरासो न करिष्यते। लोके कुलालकुविन्दादिजीवकर्तृकत्वे सत्येव अतिवैपुल्यवैचित्र्यादर्शनेन भूभूधरादि- युक्तस्य जगतोऽस्मदादिकर्तृकत्वासम्भवेSपि कर्त्रनपेक्षप्रधानपरिणामत्वादिकमास्त्विति शङ्काया एव उन्मज्जनयो- म्यत्वात्। यत्वत्र 'न यथोक्तविशेषणस्य जगतो यथोक्तविशेषणर्माश्वरं मुक्त्वा अभ्यतः प्रधानादचेतना- दणुभ्योऽभावात् संसारिणो वा उत्प्त्यादि सम्भावयितुं शक्यम्' इति भाष्यवचनं तत्र संसारिमात्रस्यात्र निरसनीयत्वेऽपि उपरिनिरसनीयस्य प्रधानादेर्ग्रहणं दृष्टान्तार्थम्। श्रतौ इमानीति बहुवचने सत्यपि अस्येत्येकत्रचनं कृत्स्स्य कार्यवर्गस्य एककार्यवदनायासेन एकेन कर्त्री सङ्कल्पमात्रेण निर्मितत्वज्ञापनार्थम्। तद्ज्ञापनस्यापि अल्पशाक्तिसंसारिव्यावृत्तिसूचनमेव फलम् । यत इति यच्छब्दः 'यस्सर्व्स्सर्वविद्यस्य- ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतत् ब्रह्मनामरूपमन्नं च जायते' (मुण्ड, १. १. ९.) इति 'तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय' (छा. ६. २. ३.) इति 'स:मूलास्सोम्येमास्सर्वाः प्रजास्सदायतनास्सत्प्रतिष्ठाः' (छा. ६. ८.४.) इत्यादिश्रुतिप्रतिपन्नजगन्तिमित्तोपादानभावसर्वज्ञत्वसत्यसङ्कल्प त्वादिविशिष्टपरमेश्वररूपमायाशबालि- तब्रह्मपरः । श्रतावपि यत इति प्रसिद्धवनिनिर्देशस्य 'यस्सर्वज्ञः' इत्यादिपुरोवादप्राप्तसर्वज्ञत्वादिवैशिष्टयप्रति- पादनपरत्वं संसारिभ्यो व्यावर्तितस्य जगत्कारणत्वस्य परमेश्वरे सम्भावनार्थम्। यत इति हेतुपश्चमी निमित्तोपादानसाधारणी प्रकृत्यधिकरणे स्थापयिष्यमाणं ब्रह्मणः उभयविधकारणत्वमनुवदति। यद्यपि उपादानत्वमात्रमपि लक्षणमनतिप्रसक्तं, सर्वोपादानत्वप्रयुक्तसार्वात्म्यस्य अग्रिमाघिकरणेषु ब्रह्मलिङ्गतया उपन्यास- दर्शनात्, तथापि निमित्तमन्यदिति वस्तुपरिच्छेदशङ्का स्यात्, सा मा भूदिति उभयव्धिकारणत्वस्य हेतुपश्चम्युपात्तस्य लक्षणीकरणम् । नचेयमुपादानपश्चमीति वक्तुं शक्यम्, 'येन' 'यत्' इति मूलश्रति-

१. १. ३. शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् १५

गततृतीयाद्वितीयाविभक्त्यर्थेयोरपि अनया सङ्राह्यत्वात्। तत्सङ्गाहकायास्तस्या उपादानमात्रविषयत्वायो- गाच्च। 'तत् ब्रह्म' इति सूत्रवाक्यशेषः ।

केचित् आद्यस्य हिरण्यगर्मस्य जन्म यत इति सूत्रं योजयन्ति। सोऽप्यर्थः सूत्रमूलभूतं लक्षण- वाक्यं हिरण्यगर्भपरं इति शङ्कानिरासार्थत्वन सूत्रावृत्त्या विवक्षिनुं शक्यते इति नापेक्षणीयः ॥ १. १. २.॥

इति जःमाद्यधिकरणम्।२।

( ३ अधिकरणम् ) शास्त्रयोनित्वात्। ३।

इह लक्षणीकृतजगत्कारणत्वाक्षिपं सर्वज्ञत्वं वेदकारणत्तवेन दृढीकुर्वता भगवता सूत्रकारेण वेदस्य नित्यत्वात् ब्रह्मणस्सर्वकारणत्त्रमनुपपन्नं इति शङ्काऽपि निराक्रियते।

ननु निर्विशेषवस्तुनि तात्पर्यविषये सति ताटस्थ्येन तदुपलक्षकस्य मायाशबलितस्य जगत्कारणस्य सर्वज्ञत्वसमर्थनं क्वोपयुज्यते।

पूर्वसूत्रे 'अस्य' इति पदेन सूचितस्य सूत्रावृत्त्या च विवक्षितस्य जीवव्यावर्तनस्य स्थिरीकरणे। हिरण्यगर्मस्य सार्वज्यं ईश्वराद्वेदग्रहणाधीनं न तु स्वतस्सिद्धं इति देवताधिकरणे वक्ष्यते।

ननु जगत्करणत्वाक्षिपस्य सर्वशक्तित्वस्य केनचिद्धेतुना दृढीकरणेSपि जीवव्यावर्तन स्थिरीभवति, कि वेदकारणत्वहेतुना सर्वज्ञत्वदृढीकरणे पक्षपातनिमित्तम्।

वेदनित्यत्वमूलकसर्वकारणत्वासम्भवाशङ्कानिरासस्यानुषङ्गतो लाभः। अत एव - वेदानित्यत्वव्यवस्थापनं वियत्पादे सङ्गतं नात्र कते युक्तं इत्यपि शङ्का निरस्ता। अनुषङ्गलभ्येऽर्थे पृथक सङ्गत्यनपेक्षणात्।

'अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतत् यदृग्वेदो यजुर्वेदस्सामवेद:' (बृ. २, ४. १०.) इत्यादि- वाक्यं ब्रह्मणो वेदकारणत्वेन सर्वज्ञत्वं साधयति न वा इति सन्देहे - न तावद्वेदकर्तृत्वेनतस्य तत् साधयति,

१६ न्यायरक्षामणिः १. १. ३

वदस्य पौरुषयत्वापातात्, नापि वेदोपादानत्वेन, कार्योपादानयोरेकशक्तिकत्वनियमस्य मृत्पिण्डघटादिषु नत्कार्यान्तरेषु च बहुशो व्यभिचारदर्शनन अप्रामाणिकतया वेदस्य सर्वार्थप्रकाशनशक्तिमत्तामात्रेण ब्रह्मणि तदमिद्धेः तन्सिद्वौ वा वेद: स्वयमज्ञ एव जीवानां तत्तदर्थगोचरप्रकाशजनक इति ब्रह्मणोऽप्यज्ञस्यैव प्रकाशकत्वापतेश्र; एवमपि ब्रह्मणो वेदाविषयनदीवालुकादिसंख्यादिप्रकाशकत्वालाभाच्च इति पूर्वःपक्षः ॥

राद्वान्तस्तु - वेदकर्तृत्वन तस्य तत् साधयत्येव। कर्तृत्वमिह न अर्थमुपलभ्य रचयितृत्वं, येन सापेक्षत्वलक्षणं पौरुषेयत्वमापद्येत। नाप्युच्चारयितृ त्वमा्त्रं, अध्यापकसाधारण्येन तावतापि वेदे ब्रह्मकर्तृत्व- विशेषासिद्धेः। सर्ववेदोच्चारणेन महोपाध्यायतामात्रं हि तदा ब्रह्मणः स्यात्। नापि पूर्वपूर्वक्रमानपेक्षया स्वतःत्रक्रमेण उच्चारयितृत्वं; क्रमाव्यत्वे वाग्वज्रत्वेन प्राणिनां दुरितप्रसङ्गात्। किन्तु ब्रह्म स्वतन्त्रमपि अध्येत्- णां पुरुषार्थनिद्धये नियतक्रमस्वराद्यपेक्षमाणं पूर्वपूर्वकल्पेषु स्वकृतेनैव्र नियतन क्रमादिना विशिष्टान् वर्णान् करोति। 'सर्गादौ भगवान् धाता यथापूर्वमकल्पयत्' इति स्मृतेः । एतदेव च अध्यापकविलक्षणं ब्रह्मणो वेदकर्तृत्वं यत् अभ्यदीयक्रमाद्यनपेक्षणेन पूर्वमपि स्वकृतेनैव नियतेन कमादिना विशिषेषु वैदिकवर्णेषु कर्तृत्वम् । तथाचातीतान:तकल्पस्थवदिकक्रमस्वरादिप्रतिसनधानं अनन्तवैदिकवर्णपदवाक्यप्रतिसन्धानञ्व ब्रह्मणो वक्तव्यम्, अन्यथा तत्कतृत्वायोगात् । तस्य सकलस्य प्रतिसन्धानश्च ब्रह्मणा न मानान्तरात्, तस्यान्तःकरणादि- सम्बधाभावेन मानान्तराप्रवृत्तेः, किं तु अनावृतस्वरूपचैतन्यबलात् इति सङ्कोचकाभावात् यावतस्वसं- सृष्पकाशत्रत् सर्वज्ञं ब्रह्म सिद्धयति। आनुमानिकेश्वरवादिनामपि ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वसिद्धिरेवमेत्र, सर्वरस्या पक्षत्वेन हेनुतया सर्वगोचरज्ञानासिद्वेः।

वेदोपादानत्वेन वा तस्य तत् साधयति; दीपगतायाः प्रकाशशक्तः तदुपादाने वहनावपि दृश्यमानतया कार्यकारणयोरेकशक्कित्वस्यौत्सर्गिकल्वेन वेदगतायाः सर्वार्थप्रकाशनशत्ते: बाधकाभावेन तदुपादाने ब्रह्मण्यपि प्राप्ेः । न हि घटगतोदकाहरणशक्तर्मृत्पिण्डे इव, अन्धकारगतावरणशत्तेः प्रकाशरूपत्वेन श्रतिसिद्धे ब्रह्मणीव, वेदगतसर्वार्थप्रकाशनशक्तेस्तं प्रति परिणामितया उपादान 'नीहारेण प्रावृताः' इत्यादिश्रुति- भिरावरणत्वेन सिद्धे अज्ञाने इव च वेदगतसर्वार्थप्रकाशनशतेः ब्रह्मणि बाधोऽस्ति।

1. परकीयेश्वरानुमाने सर्वस्य पक्षत्वे कार्यत्वरूपडेतोः भागासिद्धिप्रसङ्ग । ततश्र जन्यसामान्यस्यव पक्षत्वेन तत कर्तृजन्यत्वे साधिते तत्कतृतया सिद्धयन् ईश्वरः जन्यसामान्यकर्तृत्वौपयिकज्ञानादिनानेव सिद्धयेत्। तावदशे एव अनुकूलतर्कसम्भवात्। अतः सद्रोचकाभावसहकृनलाघवप्रतिसन्धानेनव तर्केण सर्वगोचरज्ञानसिद्धि:। तद्वत् प्रकृतेऽपि इति भाव: ।

१.१. ३. शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्। १७

यद्वा वेदगतसर्वार्थप्रकाशनशक्तिः तदुपादानगा। कार्यगतप्रकाशशत्तत्वात् दीपगतप्रकाशशत्तवत् इति विशिष्य अनुमायते। अतः उदकाहरणादिशक्तौ न व्यभिचार; । प्रकाशशलतश्वि अविद्यावरण- निवृत्त्यनुकूला शक्तिविर्वक्षिता। सा च परम्पश्या तद्नुकूले वेदे दीपे चास्तीति नाश्रयासिद्विः न वा दृष्टान्तासिद्धिः। अविद्यायामपि निवृत्तेः प्रतियोगिभूतायां तद्नुकूला शक्ति: अस्तीति न तस्या अविद्यागत- त्वाभावेन बाधः ।

यद्वा तदुपादानगतत्वमात्रं साध्यम्, न तु यावत्तदुपादानगतत्वम्: तच् अबाधित व्रह्मतत्त्त्वमात्रमादाय

सिध्यति इति न कश्चिद्दोषः । न च वेद्वददीपादिवच्च ब्रल्मणोऽपि जीवविज्ञानहेतुत्वेनैव साध्यं पर्ववस्येदिति

न सर्वज्ञत्वसिद्धिरिति शंक्यम् । स्वप्रकाशसर्व्याप्त चैनभ्यरूपतेन श्रुतिसिद्धे ब्रह्मणि आवरणनिवृत्त्यनुकूलायाः शसे: पक्षधर्मताबलात् साक्षात्तनुकूलत्वेनैत सिद्धेः। न हि कुललादिज्ञानं इच्छादिद्वारैव कार्यानुकूलं दष्टमिति क्षित्यादिषु कार्यानुकूलतया अनुमीयमानमपि ज्ञानं इच्छादिद्वारैव तदनुकूलं अनुमानवादिभिरनुमी- यते। एवमपि वेदाविषयार्थगोचरज्ञानालाभेन सार्वझ्यासिद्धिरिति शङ्का तु पूर्वन्यायेनैव परिहरणीया।

1. पक्षधर्मनाबलादिति। पक्षधर्मता-पक्षसम्बन्धः । त च साध्यस्य हेतोवां प्रकरणातुसारात् निर्णयः। प्रकृते च साध्यस्य पक्षासम्रन्धो विवक्षिनः। पक्षधर्मताकलन साध्ये विशेषरिद्धे: अभिधानात्। पञ्चपादिकाविवरणाभिप्रेतं-विमत ब्रह्म वेदगतसर्वविष्यप्रकाशनशक्त्याधारः। देदोपादानत्वान् । यथा दपिगनप्रकाशनशक्त्याधारः दीपोपादानभूनोSग्निः, इध्यनुमानप्रयोगमभिप्रेत्य इदं पक्षधर्ननाचलात् साध्ये विशेषसिद्धयमिधानम्। पक्षधर्गतायाः वलं अन्यथाऽनुपपत्तिः। अयमर्थ :- धूमलिज्नेन पर्वने सामान्यनः पिद्धयन्नापे वहिः पर्वनीयवह्िरप एव िद्वयति, अन्यस्य असम्भवात्। एवं स्वप्रफाशसर्वव्याप्तचैतन्यरूपत्वेन श्रतिसिद्ध व्रह्मणि प्रकाशनशक्तिरूपा आवरणनिवृत्त्यनुकूलशक्तिः साक्षात् तदनुकूलैव मिद्धयति। उक्तरूपे ब्रह्मणि अन्याद्दश्याः असम्भवात- इति। तथा हि विवरणम्-

शब्दोपादानभावात् व्वनिगतविपयद्योननाः शकयोSमूर्बहाण्येव स्युरग्नेरविषयविषयिणी दीपशक्तिः खलच्चैः। द्रष्टुश्च ज्ञानशक्तर्नन न करणता किन्तु दीपप्रभावत् संयुक्तद्योतनैवेत्यपरमिह पुनः साध्यते सर्ववत्वम् ॥ इति॥ उत्तरूपव्रह्मपक्षप्रयोगेण समानसंविन्संवेद्यनया प्रतीयमानमर्थमभिप्रेत्य पूर्व शक्तिपक्षकः प्रयोगः अस्मिन् ग्रन्थे कृतः,

अतो न सन्दर्भाशुद्धि:, इत्यनुसन्धेयम्। 2. रवप्रकाशसर्वव्याप्तचैतन्यरूपस्य ब्रह्मणः, सङ्काचकाभावन यावत्स्वसंसष्टप्रकाशकत्वं-इति पूर्वोक्तयुकत्या।।

१८ न्यायरक्षामण: १. १. ३.

अन एव वेदवाह्याममानामपि ब्रह्मोपादानकतया तदर्थज्ञलेन ब्रह्मणोडपि भ्रन्तत्वप्रसङ्ग इत्यपि चोधं निरस्तम। तदर्थस्य असत्त्वेन स्वससंगियावदर्थप्रकाशरूपस्य ब्रह्मचैतन्यस्य तद्विषयत्वाप्रसङ्गात्।

उच्यते-उत्तरीत्या ब्रह्मणो विद्यमाननिखिलप्रपञ्चसाक्षात्कारसिद्धि: तज्जनितसंस्कारवत्तया च स्मरणोप- पत्तरनी नसक्वस्त्ववभासासीद्विः। न च ज्ञानसूक्ष्मावस्थारूपसंस्कारो नित्यचैतन्ये न भवेदिति शंक्यम्। तस्य स्वरूपेण कार्यत्वेडपि दश्यावष्छिन्तरूपण कार्यत्वोपपत्तेः। सृष्टेः प्राक मायायाः सृज्यमाननिखिलपदार्थस्फुर- णरूपेग जीवादशानुगवेन विवर्त्तमानत्वात् तत्साक्षितया तदुपाधिकस्य ब्रह्मणोSपि तत्साधकत्वं इत्यनागतवस्तु- विज्ञानािद्विः इत्यवं ब्रह्मचतन्यस्य काछत्रयवृत्तिवस्तुविषयत्वसिद्धिः इति केचिदाहुः।

अन्ये तु वदन्ति-स्वरूपज्ञाननैव ब्रह्मणः स्वसंसृष्टसर्वावभारकत्वात् सर्वजञत्वं अतीतानागतयोर- विद्याचित्रमित्तौ विमृशतुनमीलितचित्रवत् संस्कारात्मना सत्त्वेन तत्ससर्गस्याप्युपपत्तेः न तु वृत्तिज्ञानैस्तस्य सर्वज्ञत्वम्, 'तमव भान्तमनुभाति सर्वम्'इति (श्वता. ६. १४) सावधारणश्रुतिविरोधात्। सृष्टः प्राक 'एकमेताद्विर्नायम्' (छा. ६. २. १.) इत्यवधारणानुरोवेन महाभूतानामिव वृत्तिज्ञानानामपि प्रलयस्य वत्तव्यतया ब्रह्मणः तदा सर्वज्ञत्वामावापत्या प्राथमिकमायानिव्र्तरूपे ईक्षणे तत्पूर्वके महाभूतादौ च

यच्तत्र भाष्ये वर्णकान्तरं प्रदर्शितं तदित्थम्-पूर्वसूत्रे जीवेषु जगत्कारणत्वस्यासम्भावना ब्रह्माण तत्मम्भावना च 'अस्य' 'यतः' इति पदाभ्यां दर्शिता। ततो नैयायिकादभिमतं ईश्वरानुमानमेव उपन्यस्तं इति स्या:भ्रमः। तन्मूलपूर्वपक्षनिराकरणार्थमिदं वर्णकम्।

'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि' (बृ. ३. ९. २६) इयादिश्रुतिः ब्रह्मणः उपनिषदेकगम्यत्वं प्रति- पादयितुं शक्कांति न वा इति विचारः ।

न शक्कांनि, नैयायिकोक्तकार्यत्वादिलिङ्गकानुमानगम्पत्वात् ब्रह्मणः। न च अस्य कार्याप्रयोजका अपि बहतो गुणा: शुतितिद्धाः स्वाक्रियन्ते ते लिङ्गेरन सिध्यन्ति इति वाच्यम्। तावता कल्पितस्य सगुणेश्वरस्य औपनिषदत्वासेद्धावापे जिज्ञास्यस्य निर्विशेषप्रत्यक्चतन्यरूपस्य ब्रह्मणः तदसिद्धेः । प्रतीचः शत्यक्षसिद्धत्वात्,

१. १.३. शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्

तत्र सकलविशेषाभावस्य प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमानतरिरद्वः । तस्य रुच्चिदानन्दरूपतायाश्च 'अहमस्मि' 'अहमुपलभे' इत्यनुभवाम्यां निरुपाधिकप्रेमास्पदत्वेन च सिद्धेः। सर्वशरीरेषु तदैक्यत्य च सर्वेषु कर्णपुदेषु श्रात्रैक्यस्येव लाघवात् सिद्धेः इति पूर्वः पक्षः ॥

सिद्धान्तस्तु-उदाहृतश्रुतिः उपनिषदेकगम्यत्वं ब्रह्मणः प्रतिपादयितुं शक्रांति। प्रपश्चमिध्यात्वानु- मानस्य लाघवतर्कस्य च तेन तन प्रत्यनुमानेन प्रतितर्केण च पराहततया श्रुत्यननुनहीतान्मानान्तरातू निर्विशेषनिर्द्वन्द्ववस्त्वसिद्धेः, निरतिशयानन्दे कथञ्चिदपि मानान्तरानवताराच्च इति।

आध्वर्णके-ब्रह्म सर्वजं इति साध्ये अध्याह्ृते शास्त्रस्य वेदस्य योनित्वात्-कर्तृत्वादुपादानत्वाच्च इति सौत्रहेतोरन्चयः ।

द्वितीयवर्णके-ब्रह्म वेदान्तप्रतिपादं इत्यस्मिन् साध्ये शास्त्रं योनिः - कारणं-प्रमाणं अस्य इति शास्त्र- योनित्वात्-शास्त्रप्रमाणकत्वात् इति सौत्रहेतोरन्वयः ।

नच आद्यवर्णके शास्त्रग्रहणं व्यर्थ लौकिकवैदिकसाधारणशब्दयोनित्वमात्रेण सर्वज्ञत्वसिद्धेः इति वाच्यम्। आनुषङ्गिकवेदनित्यत्वमूलकसवकारणत्वासम्भवशङ्कानिराकरणार्थ द्वितीयवर्णकापयोगसौकर्यार्थ च शब्दमात्रापलक्षणतया शास्त्रग्रहणोपपत्तेः ।

नच द्वितीयवर्णके हेतोस्साध्यानैशिष्ट्यम्। तत्र हतोरभक्षादिवदवधारणगर्भतया शास्त्रैकप्रमाण- कत्वादि त्यर्थकस्य प्रमाणान्तरागम्यत्वादित्यर्थे पर्यवसानाद्।१।१।३।

इति शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । ३।

(४ अधिकरणम्) तत्तु समन्वयात् । ४ ।

निरूपितं ब्रह्मणरंशास्त्रयोनित्वं आक्षिप्य समाधीयते ।

ब्रह्म न वेदान्तप्रतिपादं सिद्धवस्तुबाधने प्रवृत्तिनिवृत्त्यभावेन फलाभावात्, अतो वेदान्ताः कर्म- विध्यपेक्षितकर्तृप्रतिपादनपरा मोक्षार्थोपासनाविधिपरा वा इति प्राप्ते-

२० न्यायरक्षामणि: १. १. ४.

ब्रह्म वेदान्नप्रनिपाद्यमंव्र, तत्र वेदान्तानां सर्वेषां सम्यक् उपक्रमाद्यवगतेन तात्पर्येण अन्वयात्। न च सिद्धवस्तुबोधने प्रयोजनाभावः । ग्रमपश्वाद्य्ाप्तिद्धवस्तु्बांधनस््रवृत्यपर्यन्तस्य निष्फलत्वे प्राप्तस्य भ्रमवशादप्राप्तववेनावभालमानस्य सिद्धस्य कण्ठगतचामीकरादेर्बोधनं प्रवृत्त्यपर्यन्तमेत्र सफलं इनि दटत्वान् तन्नानविषयत्वात् तिद्धरूपनित्यप्राप्तव्रह्मात्मैक्यवोधनस्य इति सिद्धान्तः । यद्यपि प्रयोजन- समर्थनं प्रथममूत्रे कृतं, तथाऽपि मु्चान्वरेण तदाक्षेपसमाधानार्थमिदमधिकरणम्।

यत्तु कण्ठगतचामीकरोपदेशस्प न प्रातचामीकरप्राप्तिः फलं, किन्तु तत्प्राप्िज्ञानजन्यसुखस्य वस्तुतः प्रागप्राप्तस्य प्राप्तिः, प्राप्तचामकिराप्राप्तिभ्रमजन्यदुःखस्य च वस्तुतः प्रागनिवृत्तस्य निवृत्तिर्वा। न चेह तथा प्रागप्राप्तं सुखदुःखप्राप्तिनिवृत्त्योरन्यतरत् प्राप्यमस्तीति दृष्टान्तवैषम्योद्वाटनम्-

तत्तुष्छन्। सिद्धवस्तुवोधनस्य पुरुषार्थपर्यवसायित्वमात्रे हि स दृष्टान्तः न तु बोध्यमानस्यैव स्वतः पुरुषार्थत्वे। तत्र प्रागनभिव्यक्तं चामीकरं उपदेशेनाभिव्यक्तमपि न स्वतःपुरुषार्थ इति पुरुषार्थान्तरपर्यवसा- नान्वेषणम्। इह तु 'तत्वमसि' इत्युपदेशेन 'राजसूनोः स्मृतिप्राप्तौ व्याधभावो निवर्तते। यथेवमात्मनोऽज्ञस्य तत्वमस्यादिवाक्यतः' इति वार्त्तिकोक्त्यायेन अध्यस्तसर्वानर्थमूलहृदयग्रनथनिवृत्तिपूर्वकनिरतिशयानन्दरूप- ब्रह्मात्मभावाभिव्यक्तौ तावतैव कृतार्थतेति न पुरुषार्थान्तरपर्यवसानान्वेषणमिति विशेषः। अयन्तु विशेषः- परंपरया पुरुषार्थपर्यवसायिनोऽपि सप्रयोजनत्वे साक्षादेव पुरुषार्थपर्यवसायिनः सप्रयोजनत्वं किमु वक्तव्यमिति कैमुतिकन्यायहेतुतयाSलङ्कार एव, न वाधकः ॥

अत्रैव वर्णकान्तरं प्रदर्श्यते ---

पूर्ववर्णके सिद्धार्थेंडपि पौरुषेयवाक्यानां प्रामाण्यमङ्गीकृत्य वेदान्तेषु पुरुषार्थपर्यवसानं कार्यविषयता- मन्तरेण न लभ्यत इति पूर्वपक्षो ब्रह्मात्मैक्यावगममात्रायत्तपरमपुरुषार्थलाभसमर्थनेन निरस्तः। इदानीं शब्दानां सिद्धे अर्थे व्युत्पत्त्यभावात् ब्रह्मात्मभावोपदेशमात्रेण मोक्षादर्शनाच्च उपासनाविधिपरा एव वेदान्ताः, मोक्षोऽपि तत्फललवेनैवाम्युपगन्तव्यः इति पूर्वपक्षो निरस्यते।

स्पर्ष्टं तावच्छव्दानां प्राथमिकव्युत्पत्तिग्रहः कार्यपरेष्वेव शब्देषु उत्तममध्यमवृद्दव्यवहाराभ्यां इत्यतः तत्र कार्यपरत्वे शब्दानां निर्णीते तदनन्तरप्रवृत्तप्रसिद्धपदसमभिव्याहारादधीनवगुत्पत्तिग्रहोपि कार्यविषय एवंति युक्तम्। न च पितृमातृप्रभतमिः अम्बा तातः मातुलः इत्यादिशब्देषु तत्तदर्थानंगुल्या निर्दिश्य बहुशः प्रयुक्तंषु सत्सु बालानामंगुलिनिर्देशशब्दप्रयोगसाह चर्यदर्शनजनितवासनाबाहुल्यात्तत्तच्छवणानन्तरं तत्तदर्थ-

१. १. ४. समन्वयाधिकरणम्। २१

विषयबुद्धयुदयेन सिद्धरूपेषु तेषु तेष्वर्थेषु प्राथमिकव्युत्पत्तिग्रहः सम्भवतीति वाच्यम्। अर्थविषयागुललिनिर्देश- शब्दप्रयोगसाहचर्यरूपसम्बन्धान्तराधीनेन शब्दतोऽर्थप्रत्ययेन हेतुना तदुपपादकतया शक्तिरूपसम्व-धान्तर- कल्पनस्य व्यधिकरणत्वात्। नच-यत्र केनचित् पुरुषेण हस्तचेष्टादिना 'पिता ते सुखमास्ते इति देवदत्ताय ज्ञापय' इति प्रेषितोऽन्यः तद्ज्ञापनाय देवदत्तमुपसृत्य 'पिता ते सुखमास्ते' इति शब्दं प्रयुडक्ते, तत्र पार्श्वस्थोऽपि व्युत्पित्सुः चेष्टादर्शितपितृसुखावस्थानज्ञापने प्रवृत्तममुं ज्ञात्वाऽनुगतः तद्ज्ञापनाय प्रयुक्तं शब्दं श्रुत्वा शब्दोऽयं तदर्थबुद्धिहेतुरिति बुध्यते इति सिद्धार्थेंऽपि प्राथमिकव्युत्पत्तिग्रहो दृष्ट इति वाच्यम्। चेष्टाविशेषाणां तत्तदर्थबोधकशव्दोन्नायकत्वेन तत्तद्गमकत्वे उहाहृतस्थलस्य प्राथमिकव्युत्पत्तिग्रहस्थानत्वासिद्वः। तेषां तत्तदर्थलिङ्गतया तत्तद्ूमकत्वे चेष्टाविशेषाणां तत्तदर्थव्याप्तिग्रहणस्य प्रथमं सङ्केतयितृपुरुषोपदेशा- धीनत्वन तथात्वासिद्धेः । यदि च सिद्धवस्तुरूपब्रह्मात्मोपदेशमात्रान्मोक्षस्स्यात् तदा सकृच्छवणमात्रेण मोक्षो दृश्येत। न च तथा दृश्यते। श्रुतब्रह्मणामपि यथापूर्व संसारदर्शनात्, श्रवणानन्तरमपि मनननिदिध्यासन- योरविधानाच्च। तस्मात् वेदान्तानामुपासनाविधिपरत्वमभ्युपगम्य तद्विषयतयैव ब्रह्मसिद्धि: तत्फलतयैव मोक्षासद्विश्च एष्टव्या। यदि च अन्यशषेभ्यः कर्मविध्यपेक्षितदेवतादिवत् मानान्तरविरुद्धं ब्रह्मात्मैक्यं न सिध्येत्,मोक्षश्रोपास- नाफलत्वे साधनतारतम्यायत्ततारतम्यशाित्वावश्यम्भावेन नित्यनिरतिशयपुरुषाथरूपो न सिध्येत्, म। सैर्सांत्तिदुभयम्। नैतावता व्युत्पत्तिग्रहविरुद्धं फलातिप्रसङ्गपराहतं च वेदान्तानां मोक्षफलकसिद्ध- वस्तूपदेशपरत्वमभ्युपगन्तुं युक्त इति पूर्वपक्षः ।।

सिद्धान्तस्तु -- 'पुत्रस्ते जातः' इत्यादिसिद्धार्थपरवाक्येष्वपि प्राथमिकव्युत्पत्तिग्रहदर्शनात्, कार्यपर- वाक्येष्वेव प्राथमिकव्युत्पत्तिग्रहनियमेSपि कार्यविशेषमिव कार्यसामान्यमप्यनन्तर्भाव्य इतरान्वितस्वार्थमात्रे तत्तदर्थमात्रे वा पदानां शक्तिग्रहसम्भवात्, कार्यमन्तर्भाव्य प्राथमिकव्युत्पत्तिग्रहेऽपि अग्रे सिद्धार्थप्रयोग- दर्शनेन गुरुमते प्रथमगृहीतलौकिककार्यपरत्वस्येव कार्यसामान्यपरत्वस्यापि त्यागसम्भवाच्च न वेदान्ता- नामुपक्रमाद्वगतब्रह्मात्मैक्यपरत्वं परित्यज्य कार्यपरत्वं कल्पनीयम्।

नचैवं सति तदुपदेशमात्रेण मोक्षप्रसङ्गः ।

मनननिदिध्यासननिवर्त्यासम्भावनादिप्रतिबद्धस्य आपातरूपस्य श्रवणसाध्यज्ञानस्य अविद्यानिवर्तनाक्षम- त्वात्। न च ज्ञानस्य प्रागभावनिवृत्ताविव अविद्यानिवृत्तावपि प्रतिबन्धासम्भव इति वाच्यं। ज्ञानस्यैव प्रागभावनिवृत्तित्वेन ज्ञानोदये सति तस्यां प्रतिबन्धासम्भवेSपि अविद्यानिवृत्तर्ज्ञानसाध्यत्वन इच्छादिप्रागभाव-

२२ न्यायरक्षामाण: १. १. ४,

निवृत्तािव तत्र प्रतिबन्धसम्भवात्। नच विद्याविद्ययोरत्यन्तविरोघित्वात् विद्योदये सति अविद्याऽनुवृत्त्य- सम्भतः । विशेषदर्शनभ्रमयोरत्यन्ताविरोवित्वेऽपि उपाधिना प्रतिबन्धात् सत्यपि विशेषदर्शने प्रतिबिम्बभ्रमो न निवर्तत इति तदनुवृत्तिवत् अविद्याऽनुवृत्त्युपपत्तेः । न च अविद्यावत् तत्कार्याणामपि ज्ञाननिवत्यर्त्वात् ज्ञानोदये सति अवस्थानं न सम्भवनीति प्रतिबन्धकत्वायोग इति वाच्यम्। श्रवणानन्तरं मननवधानेन श्रुतब्रह्मणां संसारानुवृत्तिदर्शनन च फलबलात् अनादिकालप्रवृत्तदृढतरभेदादिवासनातत्कार्यासम्भावनाविपरीत- भावनानां मनननिदिध्यासननिवर्तनीयानां विद्योदये सत्यप्यवस्थानस्य अविद्यानिवृत्तिप्रतिबन्धकत्वस्य च कल्पनात् ।

यद्वा सत्ताऽवधारणरूपमेव ज्ञानं अविधानिवर्तको, न ज्ञानमात्रं, संशयस्यापि तन्निवर्तकत्वप्रसङ्गाद्। श्रवणजन्यज्ञानं च सत्तानवधारणरूपमिति कारणाभावादेवानिवृत्तिरविद्यायाः, न तु प्रतिबन्धात्। न च न्यायोपबृंहितवेदान्तश्रवणेन निर्णयकारणेन जायमानमेकाकारज्ञानं कथं सत्तानवधारणं स्यादिति वाच्यम्। तथाभूतकारणजन्यस्यापि भेदवासनाSSदिदोपात् सत्ताऽनवधारणत्वसम्भवाद्। चक्षुरादिनिर्णयकारणजन्यस्यै- काकारस्याप्यनभ्यासदशापन्नजलादिज्ञानस्य अनभ्यासदशादोघात् सत्तानवधारणत्वदर्शनात्। अन्यथा तत्र जलादिसंशयो न स्यात्। न च तत्र ज्ञानप्रामाण्यसंशयात् संशयो न स्वत इति वाच्यम्। जलज्ञानग्रामाण्य- संशयस्यापि पुरोवतिनि जलत्ववैशिष्टयसंशयपर्यवसायितया जलनिश्चये सति तस्याप्यसम्भवात्। न हि पुरोवर्तिनि जलत्ववैशिष्टयं विना जलज्ञानप्रामाण्यघटके पुरोवृत्तिविशेष्यकत्वे जलत्वग्रकारकत्वे वा संशयकोटिता- पर्यवसानं सम्भवति। तस्य अप्रामाण्यकोठयन्तरसाधारण्यात्। न च प्रामाण्यसंशयात् पूर्व धर्मिज्ञानेन व्यवसा- यस्य नक्षव्रात् न तदनुपपत्तिरिति वाच्यम्। अनुव्यवसायवादेऽपि अनुव्यवसायस्य विषये प्रकारवैशिष्टयांशेSपि सत्तानिश्वयरूपत्वस्य वक्तव्यत्वात्। अन्यथा इष्टवस्त्वादिज्ञानानामन्वयव्यतिरेकाभ्यां सुखादिहेतुत्वं न गृह्येत । इष्टतावच्छेदकवैशिष्टयांशेऽनुव्यवसायस्य सत्ताऽनिश्चयरूपत्वे इष्टज्ञानत्वानिश्चयात्। तस्मात् व्यवसायस्यानु- व्यवसायस्य वा प्रायः सत्तानिश्चयरूपत्वेऽपि क्वचिदनभ्यासदशादिदोषात् सत्तानवधारणरूपत्वेनैव प्रामाण्य- संशय उपपादनीयः। एवं ब्रह्मज्ञानमपि प्रथमजं भेदवासनादिदोषात् सत्तानवधारणरूपमिति न फलाति- प्रसक्तिः। ततश्र वेदान्ताः सिद्धरूप एव ब्रह्मात्मवस्तुनि प्रमाणम् । तज्जन्यादेव ब्रह्मसाक्षात्कारात् मोक्षः । अत एव मोक्षस्य श्रुत्यकगतनित्यत्वमप न बाधित भवति अन्य्था ह्युपासनाफलत्वे तत् बाधितं स्पादिति।

१. १. ५, ईक्षत्यधिकरणम् २३

सूत्रे तदिति पक्षनिर्देशो ब्रह्मपरः । पूर्वसूत्रेऽप्येतदेव पक्षनिद्शेकमपेक्षर्णायम्। वेदान्तप्रति- पाद्यमिति पूर्वाधिकरणद्वितीयवर्णकवत् साध्यमध्याहरर्णायम्। तुशब्दः प्रसक्तपूर्वपक्षनिवृत्त्यर्थः। समन्वयात्-

इति समन्चयाधिकरणम् ॥ ४ ॥

इक्षतेनाशब्दम् ।५। (५ अधिकरणम)

प्रथमसूत्रेण शास्त्रारम्भे समर्थिते जन्मादिसूत्रप्रभृति शास्त्रं प्रवृत्तम्। तत्र जन्मादिसूत्रेण लक्षणमुखेन बह्मस्वरूपं निरूप्य, तृतीयसूत्रेण तस्य अनुमानगम्यत्वनिरासेन तत्र वेदान्तानां प्रामाण्यमुपक्षिप्य, चतुर्थसूत्रेण प्रवृत्तिपरवाक्यानामेव सफलत्वमित्यादिजैमिनिमतोपजीविशङ्कानिराकरणन तत् प्रामाण्यं प्रतिष्ठापितम् । इह पुनः जगत्कारणवादिनो वेदान्ता आनुमानिकप्रधानानुवादका इति सांख्यपक्षप्रतिक्षेपेण ब्रह्मणि दर्शितयोर्लक्षणप्रमाणयोः प्रतिष्ठापना क्रियते॥

पूर्वपक्षस्तु 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' (छा. ६. २. १.) इत्यादिसृष्टिवाक्यजातं 'विमतमचेतन- प्रकृतिकं कार्यत्वात् घटवत्' इति सांख्यानुमानसिद्धं प्रधानमनुवदतीति युक्तम्। वृद्वव्यवहारेग सिद्धार्थे व्युत्पत्तौ पूर्वाधिकरणे स्थितायामपि मानान्तरगोचर एवार्थे तत्सम्भवात् तदगोचरे ब्रह्मणि सदब्रह्मादिशब्दानां व्युत्पत्तिग्रहासम्भवात् 'तंजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्तिच्छ'। (छा. ६. ८, ४) इति श्रुत्यैव शुङ्गशब्दोत्त- कार्यलिङ्गकानुमानसिद्धकारणानुवादकत्वस्फुटीकरणाच्च। न च त्वन्मते अस्त्यनुमानगम्यत्वं ब्रह्मणः । अनुमानमपेक्ष्य ब्रह्मबोधकत्वे च वेदान्तानां तत्र निरपेक्षत्वलक्षणप्रामाण्यं न सिध्येन् ।

न च 'तदैक्षत बहु स्यां प्रजायय' (छा. ६. २. ३.) इति 'यस्सर्वज्ञस्सर्वव्रित्' (मु. १. १. ९.) इति ईक्षितृ त्वसर्वज्ञत्वश्रवणं प्रधाने न थुक्तमिति वाच्यम्।

ब्रह्मणो नित्यसर्वविश्रयज्ञानतयाउङ्गीकृतस्य तत्कर्तृत्वाभावेन तत्रापि तदयोगात्। न च प्राकसिद्ध- प्रकाशेऽपि सवितरि सविता प्रकाशयतीति प्रकाश्यसंयोगोपाधिकप्रकाशकर्तृत्वव्यपदेशवत् नित्यज्ञानरूपे ब्रह्माण दृश्यावच्छेदोपाधिकज्ञानकर्तृत्वव्यपदेशो गौणोऽस्त्विति चाच्यम्। सवितृप्रकाशे प्रकाश्यसंयांगवत

२४ न्यायरक्षामणि: १. १. ५

ब्रह्मज्ञानं दृश्यावच्छेदस्य आगन्तुकत्वानङ्गीकारात्। अन्यथा ब्रह्मणः कदाचिदसर्वज्ञत्वापत्तेः । 'सर्वज्ञानशत्ति- मत्त्वमेत्र ब्रह्मणस्नर्वज्ञत्वमिति चेत्' तहींदं प्रधानेऽपि संभवति। तस्य ज्ञानहेतुसत्त्वगुणशालित्त्वात्। 'ऐक्षत' इत्येतदपि तत्र संभवति। ब्रह्माण प्रत्ययार्थवत् प्रधाने प्रकृत्यर्थः कूलं पिपतिषतीत्यादाविव कार्यौ-मुख्यरूपो गौगः इत्युपपत्तेः । ईक्षणं गौगं तत्कर्तृत्वं वा इत्यत्र नास्ति नियामकमिति 'चेत् 'तत्तेज ऐक्षत' (छा. ६. २. ३) "ता आप ऐक्षन्त" (छा. ६. २. ४) इति गौणेक्षणप्रायपाठस्य नियामकस्य सत्वादिति ॥

राद्वान्तस्तु-प्रधानं न जगत्कारणलवेन सृष्टिवाक्यजातबोध्यम्। तत्र ईक्षणश्रवणेन तस्य जगत्कारण- परसद्रझ्मादिशव्दाविषयत्वात्। न च तेषां शब्दानां ब्रह्मपरत्वे व्युत्पत्तिग्रहासम्भवो दोषः। तेषां यौगिकत्वेन पृथगव्युत्पत्तिग्रहानपेक्षणात्। यूपाहवनीयादिन्यायेन तद्ग्रहापपत्तेश्र।

न च 'तेजसा सोम्य शुङ्गेन (छा. ६. ८. ४) इति कार्यलिङ्गकानुमानोपन्यासस्य ब्रह्मण्यसङ्गतिः।

ब्रह्मण्यपि श्रुत्यनुग्राहकानुमानप्रवृत्त्यविरोधात्। श्वेताश्वतरे 'कालः स्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनि: पुरुष इति चिन्त्यम्। संयोग एषां न त्वात्मभावादात्माऽप्यनीशस्सुखदुःखहतोः' (खे. १. २) इति मन्त्रेण कालस्वभावकर्ममहाभूतप्रकृतिपुरुषातिरित्ते ब्रह्मण्येव कार्यलिङ्गकानुमानोपत्र्यासदर्शनाच्च। नचैवं श्रुतेर्निरपेक्षतव्रहानिः। श्रुतितात्पर्यनिर्णयाय मीमांसाशास्त्रग्रथितन्यायकलापापेक्षावत् श्रुतिदर्शितस्व्ानुग्राहकानुमाना- पेक्षायामपि निर्णीते संवादाय तदनपेक्षणात्। उपक्मोपसंहारादयन्तर्गतीपपत्तिरूपतया अनुमानस्य तात्पर्य- निर्णयार्थरमपेक्षायास्सम्प्रतिपन्नतात्। न चासम्भवशङ्काव्यावृत्त्यर्थ मृत्पिण्डादिदृथःत एव तत्रोपपत्तिः नानु- मानमिति वाच्यम् 'न हि द्रषुर्द्टेर्वरिपारिलोपो विद्यते अविनाशित्ात्' (बृ, ४, ३. २३) इत्यादौ अनुमानरूपाया अध्युपपत्तेदर्शनेन तदसक््रहायोगात्। नन्वेवं सति किमर्थ हेतुवन्निगदाधिकरणे 'शूर्पेण जुहोति' इत्यत्र 'तन ह्यन्नं क्रियत' इत्यस्य हेतुत्वान्वयनिरासः कृतः। हेतुत्वान्वये, येन येन अन्नं क्रियते तेन सर्वेणापि होतव्यमिति व्याप्त्याक्षेपेण दर्वीपिठरादीनामपि होमसाधनत्वानुमानात् आनुमानि- कैस्तैः प्रत्यक्षश्रुतस्य शूर्पस्यान्याय्यो विकल्पः स्यादिति तन्निरासार्थम्, न तु हेतुत्वान्वये तत्सापेक्षत्व्र-

१. सवेज्ञा शक्तीति-तथा च सर्वज्ञत्वं गौणं इति भाव:

१. १. ५. क्षत्यधिकरणम् २५

लक्षणमप्रामाण्यं स्यादिति तन्निवर्तनार्थम् । अत एव तत्रैवाधिकरणे न्यायसुधायां आतिथ्येष्टी अति- देशप्राप्तौपभृताटगृहीतनिवर्तनपरे 'चतुर्गृहीतान्याज्यानि भ्वाति' इत्यत्र 'न ह्यत्रानुयाजा इज्यन्ते' इति वाक्यशेषस्य हेनसमर्पकत्वमभ्युपगतम्। यत्र यत्रानूयाजानामभावः तत्र तत्राष्टगृहीताभावः इति व्याप्त्या- क्षेपस्य निर्दोषत्वात् । अप्रामाण्यनिरासार्थ हेतुत्वान्वयनिरासः इति निबन्धनकारनिर्वन्धमात्रम् ।

सर्वज्ञत्वं ब्रह्मणो न सर्वविषयज्ञानकर्तृत्वम्। किन्तु विषयोपरागेण कल्पितभेदं सर्वविषयज्ञानरूपं चित्प्रकाशं प्रत्याश्रयत्वम्। 'सविता प्रकाशते', "चैत्रो जानाति इच्छति यतते स्वपिति' इत्यादिषु धात्वर्थ प्रत्याश्रयत्व्नस्यापि कर्त्रर्थप्रत्ययाभिधेयत्वदर्शनात्।

एवच्च 'तदैक्षत' इत्येतदपि ब्रह्मण्युपपद्यते। स्रष्टव्यालेचनरूपमायावृत्तिप्रतिबिम्बितचित्प्रकाशरूपे ईक्षणे

यद्यप्येवं धात्वर्थाश्रयत्वं तत्कर्तृत्वं चत्युभयमप्यौपचारिकमेव, तथापि प्रधानपक्षे निरपक्ष- प्रकृत्यर्थस्यामुख्यत्वं स्यात्, ततो१ वरं सापेक्षप्रत्ययार्थस्यामुख्यत्वप्रकल्पनं इति सर्वमनाकुलम्।

इदनु चोदमवशिष्टम्-प्रकृत्यर्थस्यामुख्यत्वहेतुर्गोणेक्षणप्रायपाठो वर्तते-इति तत् उत्तरसूत्रेणानुभाष्य निराकरिष्यते।

सूत्रे प्रधानं जगत्कारणवाचिवेदान्तप्रतिपादयं इति धर्मिनिषेध्ययोरध्याहारेण पक्षसाध्यनिर्देशः। तत्र हेतुः अशब्दं -- सदादिशब्दाबोध्यं हि तदिति। 'नन्वसिद्धो हेतुः प्रधानेऽपि सत्ताSSदियोगेन सदादिशब्द-

१ उत्तश्रायं न्यायः शारीरकन्यायसंग्रहे विवरणाचायैः ।

२ अत्र-अद्वैतिनां सुत्रयोजना नोचिता; प्रतिज्ञावाक्ये धर्म्युपस्थापकशब्दस्य अध्याहार्यत्वात्, अशब्द हि तत् इत्युक्तSपि हेत्वन्तरसाकाङ्क्षत्वाच्च। "आनुमानिकमप्येकेषाम्" (ब्र. सू. १.४.२) इत्यादिसूत्रेषु आनुमानिकादिशब्दवत् अशब्द- शब्दस्यापि अवयवार्थनुखन धर्म्युपसथापनक्षमतया अध्याहारनिरपेक्षखात् अवयवशावत्यव अनुमानावगमस्पपूर्वपक्षबीजस्य सूत्रेणैव द्योत्यमानत्वसंवाच्च-इति श्रतप्रकारिकक्तदूषणं सूतं व्याचक्षाण एव पारहर्तुमारभते-सूत्र इत्यादिना। ननु प्रधान- पक्षकानुमानप्रयागोऽयुक्तः- प्रधानरय सिद्धौ बाधः, तत्र जगत्कारणत्वस्यापि धार्मिग्राहकमानेन सिद्धेः। प्रधानस्य असिद्धौ

२६ न्यायरक्षामणि: १. १. ५.

प्रतरत्युगनत्ते:' इति शङ्कानिराकरणेन तद्रुपपादनार्थों हेतुः ईक्षतेः इति। नन्वेवं हेतुहेतुत्वेनावश्यापेक्षितेक्षति- हेतोरवे साक्षान् साध्ये हेतु१त्वसम्भवे किनन्तगर्डना अशब्दत्वहेतुना इति चेत्, तर्हि ईक्षतिहेतोरपि गौणत्वशङ्का- निराकरगायावश्यकस्य 'आत्मशब्दात्' इति उत्तरसूत्रहेतोरेत्र साक्षात् साध्े हेतुत्वसम्भवात् ईक्षतिरण्न्तर्गडुरिह नोपादेयः स्यात्। नन्वीक्षितिहेतूपादानं गौणत्वशङ्कोद्धावनद्वारतया गौणेक्षणप्रायपाठरूपपूर्वपक्षतरी जसूचनार्थ स्यादिति चेत; तर्हि अशब्दत्वहेतुरपि ब्रह्मणस्सदादिशब्दबोध्यत्वसम्भवज्ञापनद्वारतया तदसम्भवपूर्वपक्षसूचनार्थ:

आश्रयाऽसिद्धि:। अत एव ब्रह्मसिद्धी-"प्रधानं नास्तीति जगत्कारणे सुखदुःखमोहात्मनाविभक्तकार्यत्वादीनि निवार्यन्ते" इत्युक्तम्। पञ्चपादिकायामपि 'प्रधानादिप्वपि, जगत्कारणे त्रिगुणत्वादिबाधः अधिगतावधिरेव' इति। प्रधाननिषेधे प्रधान- धार्नकनिषेध च बाधकन्यायस्तुल्य इति चेत, सत्यम्, तथापि प्रधानस्य स्वमते अप्रसिद्धावपि प्रधानत्वेन पराभ्युपगतं प्रसिद्धमेव। तथाच प्रधानत्वन परा्युपगतं पक्षः। तत्र च नाSडश्रयाSसिद्धिः। पक्षतावच्छेइकेंन पराभ्युपगतत्वेन रूपेण स्वस्याSपि तत्प्रसिद्धेः इत्याशयेन अयं प्रयोग: इति न कोऽपि दोषः।

१. नन्विदमयुक्तम्-न हि ईक्षण पक्षे प्रधाने साक्षात् साध्यसाधकम् ; विरुद्धत्वात् अपक्षानष्टत्वाच्च। न च सत्पदबोध्ये श्रूयमाणं चेतनाऽसाधारणं मुख्यमीक्षणं अचेतनस्य प्रधानस्य सत्पद्वोध्यत्वे नोपपद्ते इति तर्कविधया साधकत्व संभवतीति वाच्यम्। तथाऽपि साक्षात् साध्यसाधकत्वोक्तिः हेतुत्वोक्तिश् असङ्ञतव इति चेत्, उच्यते- न हि साक्षात् पक्षवृत्तिहेतुरेव सूत्रेषु व्यपादश्यते। तथा सति "ईक्षतेनाशिन्दम्" इति सूत्रमेव असङ्गनं स्यात्। किन्तु यथाकथंचित् पक्षवृत्तिहेतोरुपनायकोSपि हेतुतया निर्दिष्टा दृश्यते। यथा "ज्योतिश्चरणाऽभिधानात्" (ब्र. सू. १-१-२४) "न प्रयोजनवत्वात्" (ब्र. सू. २-१-३२) "उपसंहारदर्शनान्न" (ब्र. सू. २-१-२४) इत्यादिषु। न केवलं ब्रह्मसूतेष्वेव इयं रीतिः; अन्यैरपि सूत्रकारे: इयं रीतिः आहता दृश्यते। यथा पाणिनीये 'तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात्' (पा. सू.१-२-५३) 'लुब्योगा Sप्रख्यानात्' (पा. सू. १-२-५४) इत्यादिषु। जैमिनीये "आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम्" (जै. सू. १ .- २-१) 'धर्मस्य शब्दमूलत्वात अशब्दमनपेक्ष स्यात्' (जै, सू. १-३-१) इत्यादिषु। गौतमीये-'मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्य- वच्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात्' (न्या.सू. २-१-६९) 'न चतुष्ट्वं ऐतिह्यार्थापत्तिसंभवाऽभावप्रामाण्यात् (न्या. सू.२ २-१) इत्यादिषु। तथाच हेतुविषये उक्तस्य न्यायस्य साध्येऽपि विषये तुल्यत्वात् साध्योपनायकसाधकोऽपि हेतुः साध्यसाध- कत्वेन व्यपदेष्टमुचितः। एवञ्च प्रधानं जगत्कारणवाचिवेदान्ताऽप्रतिपादयं इत्युक्ते समानसंवित्संवद्यतया उपनीते जगत्कारण- वाचिवेदान्तप्रतिपादं न प्रधानं इत्यत्र ईक्षणं हेतुर्भवतीति न दोषः । एवं प्रधानरूपपक्षवृत्तेः सच्छ्दाऽविषयत्वरूपहेतोः उपनायके सच्छन्दविषयगते प्रधानभेदे हेतुभूतं ईक्षणं उपनीतेपि हेतुर्भवति इति हेतुहेतुत्वोक्तिरपि निर्दुष्टा इत्यनुसन्घेयम्। स्पष्टशायमाशयः शिवार्कमणिदीपिकायाम्। न्यायमञ्जर्या तु 'कचित्पुनः व्यधिकरणाड़सिद्धोSपि भवति गमक इत्येके' इति पक्षा इवृत्तिहताराप साधकत्वयुक्तम् ।

१, १. ६, ईक्षत्यधिकरणम् २७

स्यादिति तस्य नास्ति वैय्थ्यमिति गृहाण। ननु' च आनुमानिककारणतावगमपूर्वपक्षोऽपि त्वया दार्शितः, तत्सूचनार्थ अशब्दम-शब्देतरानुमानप्रमाणवत् इति मत्वर्थीयाचप्रत्ययान्तत्वेन 'आनुमानिकमप्येकेषाम्' (ब्र. सू. १.४. १.) इते सूत्रप्रयुक्तानुमानिकपदवत् प्रधानपरमपि कि न स्यात्, सौत्रपदानामावृत्तेरलङ्का- रत्वात इति चेत, न; पूर्वाधिकरणे उपकमादिलिङ्गावगभिततात्पर्यवता वेदान्तबृन्देन सह ब्रह्मणः प्रतिपाद्यतया अन्वयपरेण 'समन्वयात्' इति पदनैव उपक्रमाद्यन्तर्गतानुमानरूपोपपत्तिविषयत्वस्य ब्रह्मणि सिद्धतेन अनुमान- विषयतामात्रस्य पूर्वपक्षबीजत्वाभावात्। भाष्ये 'सर्वेष्नेव वेदान्तवाक्येषु सृष्टिविषयेष्वनुमानेनैव कार्येण कारणं लिलक्षयिषितम्' इति पूर्वपक्षिमतवर्णनस्य ब्रह्मणोऽनुमानगम्पत्वसम्भवप्रपंचनार्थतवेन तस्य अनत्यथासिद्धपूर्वपक्ष- बीजत्वे तात्पर्याभावात्। 'परिनिष्ठितं वस्तु प्रमाणा, तरगम्यमेत्र' इति भाष्यदर्शितस्य मानान्तरागम्ये ब्रह्मणि व्युत्पत्तिग्रहासम्भवस्य प्रायपाठनियमितप्रकृत्यर्थगौणत्व्रस्य चेति द्वयोखेवात्र वस्तुतः पूर्वपक्षबीजत्वात्। ११५

स्यादेतत्-छान्दोग्ये तावत् गौणेक्षणप्रायपाठात् गौणमीक्षणं युक्तम्; तत्समानार्थत्ात् 'स ईक्षाञ्चके (प्र. ३. ६. ३.) इत्यादिश्रुत्यन्तरेष्त्रपि तत् गौणं भविष्यति। न च सन्निधिरूपेण प्रायपाठेन ईक्षणश्रुतिबाधो न युक्त इति शंक्यम् । तत्र तत्र प्रत्ययश्रतीनां प्रायपाठस्य च इत्यनकानुग्रहाय एकस्पाः ईक्षणश्रतेःगौणत्वाभ्युप- गमसम्भवात् इत्याशङ्का निराक्रियते-

न ईक्षतिः प्रधाने गौण इति युक्तम्; 'अनेन जीवेनात्मना ऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरत्राणि' (छा. ६.३, २) इति सच्छब्दाभिहितं जगत्कारणं प्रति जीवस्य स्वरूपत्वप्रतिपादकात् 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' (छा. ६, ८. ७) इति श्वेतकेतुं प्रति सच्छव्दामिहितस्य स्वरूपत्वप्रतिपादकाच्च शब्दात्। 'तत्सत्यं स आत्मा' इत्यात्मशब्दाच्च। न ह्यचेतनस्य चतनं चेतनस्य व। अचेतनं स्वरूपं भवितुमर्हति। न वा चेतनवाची आत्मशब्दःअचेतने युज्यते। न च-ममात्मा भवसन इनित्रत् औप चारिकोऽयमुपकार्योपकारक- योर्जीवप्रधानयारभेदः स्यात्, आत्मशब्दश्च स्वरूपपरस्स्यादिति शङ्कयम् । 'तत्त्वमि" इति नवकृत्वोऽभ्या-

१ 'अशब्दं-शब्दमाला Sगम्यं-शब्देतरगम्यं-आनुमानिकं प्रधानं इत्यर्थः' इति परेषां व्याख्यानं आशङ्कय निराकरोति नन्वित्यादिना । २. अत्र सूत्रकृता 'तदैक्षत' इत्यादौ श्रूयमागं ईक्षणं सुख्यं, न गौणं इत्येवोक्तम्। न एतावता ईक्षणस्य पारमार्थि- कत्व लब्धम्। गौणतवं आहार्यत्वं, सुख्यत्वं अनाहारयत्वम्। मुख्यत्वं कल्पिताकल्पितोदासीनम्।

१८ न्यायरक्षामाणः १. १. ७.

सेन अभेदे तात्पर्यावगमात्। 'स आत्मा' इत्यात्मशब्दस्य निरपेक्षचेतनपरत्वे सम्भवति सापेक्षस्वरूपपरत्व- कल्पनाSयोगाच्च। अनेकार्थत्वस्यान्याय्यत्वेन प्रसिद्धिवाहुल्याच्चेतनवाचिनस्तस्य स्वरूपपरत्वे लक्षणाकल्पना- पत्तश्। बहुग्रमाणवाधस्यान्याय्यत्वाच्च। तस्मात् प्रधानं न सच्दवाच्यम्।।

सूत्रे आत्मशब्दादित्यत्र आत्मपदं स्वरूपपरं धर्मप्रधानं, तस्य शब्दात्-स्वरूपत्वप्रतिपादकशब्दा- दित्वर्थः । तन च सच्छव्दवाच्यं प्रति जीवस्य स्वरूपत्वप्रतिपादकश्शब्दो जीवं प्रति र.च्व्दवाच्यस्य स्वरूपत्व- प्रतिपादकश्शव्द्श्चेत्युभयमपि संगृहीतम्। अयमेकोऽर्यः । स आत्मेत्यात्मशब्दादित्य=योऽर्थः। उभयमपि विवक्षितं प्रमाणवाहुल्यसूचनार्थम्।१।१।६।

तन्निप्ठस्य मोक्षोपदेशात् ।७।

श्वेतकेतोः 'तत्त्वमसि' इति सदात्मत्वमुपदिश्य 'आचार्यवान् पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये' (छा.६.१४, २.) इति सदात्मत्वसाक्षात्कारवतो मोक्षोपदेशादपि न सच्छब्दं प्रधानम्। पूर्वसूत्रगनस्य* आत्मशब्दादित्यस्य आद्येडर्ये आत्मपदेन प्रकृतं जीवं प्रति सच्छब्दवाच्यस्य स्वरूपत्वं सूत्रगतेन तत्पदेन परामृश्यते। महावाक्यार्थभूततत्साक्षात्कारादेव मोक्ष इत्युपगमात् (१. १, ७. ।)

एवंच- 'अत्र अधिकरणे ईक्षणादीनां गुणानां तत्पारमार्थिकत्वस्य च सूल्कृतैव उक्तत्वात् निर्विशेषब्रह्मवादः सूत्रकृनव निरस्तः' इति परेषां दूषणोक्तिः निर्मूला-इति वेदितव्यम्। यत्तु कल्पितं ईक्षणं प्रधानेऽपि सम्भवति इति कथं तन्निरासः इति तन्न, कल्पिनत्वेऽपि गौणमुख्ययोः मुख्य- स्यँव ग्रहणं युक्तं न तु गौणं प्रधाने तु गौणं इति तन्निरासोपपत्तेः ॥

१. आत्मशब्दस्य स्वरूपपरत्वे सूत्रास्वारस्ं श्रुनप्रकाशिकोक्तं परिहरन् सूत्रं व्याचप्टे सूत्रे इत्यादिना।

२. 'तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात्' (ब्र. सू. १-१-७) इति सूत्रस्य भाष्यकृतां व्याख्यानं अयुक्तं इति शतप्रकाशिकोक्तं निराकर्तु सूत्रगततत्पदस्य अर्थ वर्णयति पूर्वसूत्रेत्यादिना। अव्यवहितपूर्वपरामशितच्छब्दप्रयोग- स्वारस्थात् भाष्यकृतां व्याख्यानमेव युक्तं इति भावः ।

३. प्रकृतं इति-सच्छब्दवाच्यस्य स्वरूपत्वं इत्यनेन संबदधयते। 'आत्मपदं स्वरूपपरं धर्मप्रधानं' इति पूर्वमुक्तत्वात् स्वरूपतवं प्रकृतम्।

१. १. ८. ९. ईक्षत्यधिकरणम् २९

ननु 'तत्त्वमसि' इति न तत्त्वदृट्या सदात्मत्वोपदेशः, कि:तु स्थूलारुन्धर्तीन्यायेन, ततश्च प्रधानस्य सच्छब्दार्थत्वेऽपि सदात्मत्नोपदेशो न विरुध्यते इति न शङ्क्यम्। तदा मोक्षयितव्यश्खेतकेतुस्तन्निष्ठो माभूदिति मुख्यमात्मानमुपदिदिक्षुणा आरुणिना स्थूलतारायामरुन्धर्तातादात्म्यस्यव इह सदात्मत्वस्य हेयताया वक्तव्यतापत्तेः। तस्य अवचनात् सदात्मत्व एव उपदेशपरिसमाप्तिदर्शनात्।

पूर्वसूत्रे तच्छव्दः समस्तोऽपि अपेक्षावशादिहानुषक्तः षष्ठयन्तो वरिपरिणम्यते। तस्य-सदात्मत्वस्य हेयत्वावचनात् इति सूत्रार्थः । चकारेण प्रतिज्ञाविरोधादिति हेतुः अभ्युच्चीयते। 'येनाश्रुतं श्रतं भवति' (छा. ६. १. १.) इत्यादे: एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञायाः प्रधाने विरोधादपि न सच्छब्दादिवाच्यं प्रधानम्। सा हि धर्म्यैक्यात् एकाकारान्वयात् वस्त्वन्तराणामेकस्मिन्नध्यस्तत्वाद्वा निवहति। तत्र न तावत्, ब्रह्मवादे सर्वेषां ब्रह्मण्यव्यस्तत्वादध्यस्तानामविष्ठानमेव वस्तुसत्स्वरूपमिति तद्ज्ञानन ज्ञाततानिर्वाहवत् प्रधान- वादे निर्वाह: सम्भवति; प्रपञ्चसत्यत्वाभ्युपगमात्। नापि ज्यातिषोमविकृतीनां गवादीनां तत्समानाकारत्वान् तद्ज्ञानेन ज्ञाततेतिवन्निर्वाहो वा, एकमृत्पिण्डारब्धानां घटशरावादीनां तस्मादनतिरिक्तद्रव्यतया धर्म्यैक्यात्तद्- ज्ञानेन ज्ञाततेतिवन्निर्वाहो वा अत्र सम्भवति। प्रधानविज्ञानेन तत्परिणामभोग्यवर्गविज्ञानसम्भवपि भोक्तृवर्ग-

स्वाप्ययात्। ९।

'यत्रैतत् पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा संपन्नो भवति स्वमपीतो भवति तस्मादेनं स्वपितीत्या- चक्षते स्वं ह्यपातो भवति (छा. ६. ८.१) इति प्रकृतं सत् स्वशब्देनोक्त्वा तत्र जीवस्याप्ययप्रतिपाद- नादपि न सच्छव्दवाच्यं प्रधानम्। यधपि स्वशब्द: स्व्रीयपरत्वेन तत्राप्युपपद्यते, तथापि तत्र अप्ययशब्दितो जीवस्य लयो न सम्भवति। ननु ब्रह्मण्यपि जीवस्य मुख्यो लयो न सम्भवति नित्यत्वात्, औपचारिकस्तु लय: प्रधानेऽपि तस्य व्यपदेषठुं शक्यः इति चेत्। न। अध्यस्ताकारनिवृत्तौ तदनुवृत्ताघिष्ठानरूपस्य अध्यस्तोपाधिकृतभेदनिवृत्त्या तदभेदप्राप्तिः अप्ययशब्दितो लयः, अस्ति च सुषुप्तौ ब्रह्माध्यस्तस्थूलसूक्ष्मदेह- द्वयोपाधिकाकारनिवृत्तौ सत्यां तदनुमृत्तािष्ठानरूपजीवस्य तत्कृतभेदनिवृ्त्या ब्रह्मभेदप्राप्तिः इति मुख्यलय

३० न्यायरक्षामाणे: १. १. १०. ११

सम्भवात्। यद्यपि सुषुप्नात्प्यविद्योपाधिकृतोSतिसूक्ष्मान्तःकरणोपाधिकृतश्च आमुक्त्यनुवत्तो जीवस्यास्त्येव ब्रह्मगो भेदः। तथाऽपि अत्यन्तभेदकस्थूलसूक्ष्मोपाधिसत्वे यथा भेदो न तथा भेदोऽस्ति तन्निवृत्ताविति कथाश्विदभद्प्रापिराप युज्यने। भाष्ये 'सुषुपावस्थायामुपाधिकृतविशेषाभावात् स्वात्मनि प्रलीन इव' इति इवकारो मुक्ताविव सुघुमौ सर्वात्मना न अभेदप्राप्तिरूपो विलयः इत्याशयेन। १।१९।

गतिसामान्यात् ।१०/ सर्वेषु वेदान्तेषु चेतनकारणत्वावगतिसामान्यादपि न सच्छ्दवाच्यं प्रधानम्, किंतु ब्र्ैत्र। ।१।१।१०

श्रुतत्वाच्च । ११ ।

श्वेताश्वतरोपनिषदि 'स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज्जनिता न चाधिपः (श्वे ६. ९) इति चक्षुरादिकरणाधिपानां जीवानामधिपस्य ब्रह्मणः साक्षादेव कारणत्वश्रवणाच्च।

पूर्वसूत्र सर्वेषां वेदान्तानां चेतनकारणत्वमात्रे श्रुतिलिङ्गादिकमभिप्रेतम्, न तु परमेश्वरस्यैव कारणत्व- मित्यत्र तदभिधानश्रुतिरभिप्रेता; 'आत्मन आकाशस्सम्भूतः' (तै. २. १) इत्यादिताद्विषयवाक्यगतानामात्मा- दिशब्दानां चतनमात्रवाचित्वात्, इह तु परमेश्वरस्यैव कारणतवं तदभिधानश्रुत्या समर्पितमित्युच्यते इति भेदः। अत एवास्मिन् सूत्रे भाष्यं 'स्वशब्देनैव च सर्वज्ञ ईश्वरो जगतः कारणमिति श्रूयते' इति। स्वशब्दश्चात्र 'स कारणम् इति मत्त्रात् प्राचीनेषु 'तमीशानं वरदं देवमीड्यं निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति। संयुक्तमेतत् क्षरमक्षरश्व व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीशः इत्यादिमन्त्रेषु श्रुतः ईशानादिशब्दः। तत्समर्पितो ह्यर्थः सकारणमि- ति मन्त्रे तच्छब्देन परामर्शनीयः।न च ईशानादिशव्दस्य तदभिधानश्रुतित्वे विवदितव्यम्। अङ्गुष्ठाधिकरणे (१. ३, ७) ईशानशव्दस्य ब्रह्मामिधानश्रुतित्वे सूत्रभाष्यसंप्रतिपत्तिदर्शनेन तत्तुल्यार्थस्येशादिशब्दस्यापि तथात्वसिद्धेः । एवं श्वेताश्वतरोपनिषद्गतानां परमेश्वराभिधानश्रुतीनां गतिसामान्यसूत्रगृहीतेभ्यः पृथक्कृत्य दर्शनश्च १. सर्ववेदान्तानां ऐककण्ठचं दर्शयता गतिसामान्यसूत्रेणैव श्वेताश्वतरवाक्यस्यापि कोडीकृतत्वात् श्वेता- श्वतरवाक्यस्य 'श्रुतत्वाच्च' इति सूत्रविषयत्वाश्रयणमयुक्तम्-इति श्रुतप्रकाशिकोक्तं दूषणं उद्धरति पूर्वसूत्रे इत्यादिना।

१. १- १२. आनन्दमयाधिकरणम् ३१

प्रधानव्यावर्तनीभिरेत्र ताभिः जीवव्यावर्तनमपि लम्भयितुम्। तेन जन्मादिमूत्रे न्यायतो निरस्ता जीवकारणत्व- शङ्का श्रुतितोऽपि निरस्ता भवति।स्कुटो हि तत्र क्षरादिशब्दितात् प्रधानादिव अक्षरकरणाधिपादिशब्दिाज्जीवादपि तन्नियत ्तृत्वेन विलक्षण: परमेश्वर एव कारणमिति सिध्पतीति प्रधानकारणवादनिरासेनैव जीवकारणत्ववाननिरासः।

इति ईक्षत्यधिकरणम् ।५।

(६ आनन्दमयाधिकरणम्) आनन्दमयोऽभ्यासात् ।१२। एवं जडजीवविलक्षणस्य मायाशबलितस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वप्रसाधनेन तदुपलक्षिते शुद्धब्रह्मणि वेद न्तानां समन्वयः सामान्यतो निर्व्यूढोऽपि केष्रुचिद्वेदान्तवाक्येष्तव्यपरत्वशङ्कया शिथिलीभवतीति तेषां तत्त र्रुतिलिङ्गा- दिप्रापितानयपरत्वशङ्कानिराकरणेन तत्र समन्वयः प्रतिष्वापनीयः। अन्यथा तत्तत्प्रकरणदार्शिितापायमुखेन शुद्धब्रह्मप्रतिपत्यसिद्धेः । उपासनावाक्येषु च केषुचित् उपास्यमब्रह्मेति शङ्कानिराकरणेन ब्रह्मेति प्रति- पादनीयम्। यथा कर्मकाण्डे दर्शपूर्णमासादयर्थमपप्रणयनादिकमाश्रित्य दर्शपूर्णमासादिप्रकरणे विहितानां गोदोहनादीनां कल्पसूत्रेऽपि तत्तत्प्रकरणे एवर वित्रेचनम्, तथा ब्रह्मकाण्डे अध्पारोपापवादन्यायेन शुद्ध- ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थमुपदिष्टं ब्रह्मणस्सप्रपञ्चत्वमाश्रित्य विहितानामुपासनानामपि ब्रह्मकाण्डार्थनिर्णायके एव शास्त्रे निर्णयस्योचितत्वात्' । तद्वदिहाधिकृताधिकाराभावेऽपि चित्तवशीकरणसम्पादनादिद्वारा उपासनानां शुद्ध- ब्रह्मप्रतिपत्युपायतया तद्वाक्यार्थनिर्णायकन्यायानाम विचारितशुद्धब्रह्मपरवाक्यार्थनिर्णयोपयोगितया च तद्विचाराणा- मप्यत्र संगतेः । अतः तदर्थमध्यायशेष आरभ्यते। तत्र तावदाननदवल्या जीवपरत्वनिरासेन ब्रह्मपरत्वमस्मिन्नधिकरणे समर्थ्यते।

तत्र हि 'तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् अन्योऽनतर आत्माSऽननदमयः' (तै, २-५-१) इत्यारभ्य 'तस्य प्रियमेव शिरः, मोदो दक्षिणः पक्षः, प्रमोद उत्तरः पक्षः, आनन्द आत्मा, ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' (तै, २-५-१) इति श्रयते। अत्र आननदमयो जीव इति पूर्वपक्षे ब्रह्मेति सिद्धान्तः इत्यधिकरणशरीरं वृत्तिकृता सूत्रार्जवं मन्यमानेन वर्णितम्।

१. 'मोक्षसाधनीभूताद्वैतब्रह्मज्ञानाय प्रवृत्ते ब्रह्मसूत्रात्मके वेदान्तमीमांसाशास्त्रे उपासनावाक्यविचारस्य असङ्गतत्वात् ब्रह्मसूत्राणां न अद्वैतसिद्धान्तानुकूलता इति परेषां आशङ्का अनेन परिहृता। 'आपादचूडं ब्रह्मसूश्रेषु निर्विशेषं ब्रह्मौव अर्थः' इति परकीयः अद्वैतसिद्धान्तानुवादः अद्वैतसिद्धान्तापरिज्ञानमूलकः इत्यपि अनेन प्रकटीकृतम्।

३२ न्यायरक्षामाण: १. १. १२

श्रुतिविरोधात्तदयुत्तमिति भगवता भाष्यकारेण पूर्वपक्षे निद्धानते चानन्दमयस्य जीवत्वमुररीकृत्य प्रकारान्तरेण अधिकरणशरीरं वर्णितम्। तत् प्रदर्शयामः। किमिह त्रियमोदादिरूपकल्पितशिर:पक्षाध्यवयवयुक्ततया उपास्य आनःदमयो जीवः प्राधान्येन प्रतिपाद्यः त्रह्म तु पुच्छरूपतद्वयव्रतया निर्दिश्यते, उत शुद्धं ब्रह्लैव पुच्छशव्देन आनन्दमयस्याप्याधारतया स्त्रप्राधान्येन प्रतिपादयते अनन्दमयस्तु अन्नमयादिवत्तत्परतिपत्ुपायनामात्रेग निरुप्पते इति संशयः । तत्र ईक्षतिमुख्यत्वानुरोधाज्जगत्कारणस्य चेतनत्ववत् पुच्छशन्दमुख्यत्वानुरोधाद ब्रह्मणोSवयवत्वमिति प्रथमकोटि: प्राप्ता। पुच्छशव्दस्याधारलक्षणापि न युक्ता; प्रतिष्ठापदेनैवावारत्वलाभात्। न चवाच्यम्-यथा 'कान्तिमन्मुखं चन्द्रः' इत्यत्र स्वश-देनैव कान्तिम्त्वे लब्धेऽपि मुखे गौणं चद्द्रपदमपि दृश्यते, तथेह प्रतिष्ठा- पदेन आधारत्वे लद्वेऽपि तल्लम्भकपुच्छशब्दोऽपि स्यादिति। वैषम्यात्। तत्र हि चन्द्रस्य यावती कान्तिः तावती मुखे स्ुत्यर्थ प्रतिपिपादयिषिता। न च तावती कान्तिमच्छव्देन लभ्यते। तस्य मानान्तर- सिद्ध मुखगताल्पकान्तिमात्रविषयत्वन चारितार्थ्यात्। अतश्चन्द्रनुल्यकान्तिमत्त्वलाभाय चन्द्रपदं उपात्तम्।

तिशयमाधारत्वं प्रतिष्ठापदेन लभ्यत इति किमत्र पुच्छपदेन करिष्ते। प्रत्युत एच्छतुल्याधारत्वलक्षणायां पुष्छस्याधारत्वं भूतलास्तीर्गे तृणराशौ सश्चरतः पुरुषान् प्रति तृणराशेरित्र आधारान्तरसापेक्षं सातिशयमिति ब्रह्मणस्तथाभूतमाधारत्वं लक्षयत् पुच्छपदं अनिष्टार्थमेव स्यात्। तस्मात् पक्षिरूपेण परिकल्य उपासनीयं आनन्दमयं जीवं प्रति परस्य ब्रह्मण: कल्पनीयं पुच्छत्वं पुच्छपदेनोच्यते। प्रतिष्ठापदेन च पुच्छत्वकल्पना- निमित्तं सारूप्यमुच्यते। पक्षिणो हि पुच्छभागमाधारीकृत्य निषीदन्ति इति। पक्षिणां पुच्छं प्रतिष्ठा।

१. तत्-वृत्तिकृतां सूत्रार्थवर्णनम्। तदनेन भाष्यकृतां अधिकरणरचनायानेव सूत्राणामार्जवं इति-मूचितम्। स्पष्टयिष्यति चेदं अनुपदं सूत्राक्षरार्थवर्णनेन।

ननु श्रुत्यर्थनिर्णयायैव प्रवृत्तानि ब्रह्मसूत्राणि न्यायप्रदर्शनेन, तथा च सूत्राक्षरार्थानुगुणमेव श्रुत्यर्थवर्णनं युक्तम्; सत्यम्, तथाऽपि सूत्राक्षरानि भाष्यकृतां अधिकरणशरीरस्वैव अनुकूलानि इत्यभिप्रायः। अत एव 'सूत्रार्जवं मन्यमानेन' इति वृत्तिकृतां अभिमानमात्रं इत्युक्तम्। किञन्च-अयमेव सूत्रार्थः इति कथं निर्णीयेत। ततश्च सूत्रार्थवर्णने विप्रतिपत्तौ असन्दिग्धार्थकुश्रुत्या तदर्थनिर्णयो युक्त एव। श्रुत्यविरुद्धोऽर्ः वर्णनीयः । तद्विरुद्धशच हेयः। न हि श्रुतिसूत्र- योविरोधो युक्तः । ततश्च श्रुतिविरोधात् तदयुक्तम् इत्यपि समञ्जसम् ।

१. १. १२, आनन्दमयाधिकरणम् OY

अत एव ऐतरेयारण्यके श्रूयते 'तस्मात् सर्वाणि बयांसि पुच्छेन प्रतितिष्ठन्ति पुच्छेनैव प्रतिष्ठायोत्पतन्ति प्रतिष्ठा हि पुच्छम् इति। ब्रह्माननदोऽपि 'एतस्यैवान=दस्यान्यानि भूनानि मात्रामुपजीत्रन्ति' (बं. ४.३.३२) इति श्रुत्यनुसारेण कृःश्नस्यापि लौकिकान-दशीकरजातस्य समुद्रस्थानीय इति प्रियमोदा- द्यवयवयुक्तस्यानन्दमयस्य प्रतिष्ठा। अनः सारूप्यात् ब्रह्मणः पुच्छत्वकल्पना युक्तति। अन्यत्रापि तादात्म्य- कल्पनानिनित्तसाप्यवर्णनं दृशपते, यथा 'तस्य भूरिति शिरः एकं हि शिरः एकमेतदक्षरम्' (बृ. ५. ५, ३) इति। अत्र भूरित्वक्षरे प्रजापतिशिरस्त्वकल्पनानिमित्तमेकत्वं सारूप्यमुक्तम्। न च प्रधानाप्रधानयोर्पह्म जी वयो नैंपरी त्यकल्पनाऽनुपपत्तिः। 'मनो ब्रह्मेतुपासीत' (छा. ३. १८. १) इत्यादौ तद्दर्शनात्।

ननु 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्पत्र निर्दिष्टस्य ब्रह्मण एव प्राधान्येन वाक्यप्रतिपादत्वं युक्तम्: 'असन्नेव स भवति असद् ब्रह्मेति वेद चेत् अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो पिदुरिति' (नैं.२.६.१) इति निगमनश्लांके ब्रह्मशव्दाभ्यासेन िंगेन वाक्यस्य तत्र तात्पर्यावगमात् इति चेत्-

तर्हि 'यदेष आकाश आनन्दो न स्वात्' (तै. २. ७. १) "सैषाSSनन्दस्य मीमांसा भवति" (तै. २. ८. १) इत्याद्यानन्दशब्दाभ्यासेन 'आनन्द आत्मा' इति मध्यावयवत्वेन कल्पितानन्दोऽपि वाक्यप्रतिपाद्यः स्यात्।

यदि तु एकस्मिन् वाक्ये द्वयोर्त्रह्मानन्दयोः प्राधान्येन प्रतिपाद्यत्वायोगादन्यतरप्राधान्ये वक्तव्ये प्रथम- श्रुतब्रह्मशब्दाभ्यासानुरोधन ब्रह्मण एव प्राधान्यव्यवस्थितौ चरमश्रुतानन्दशव्दाम्यातोऽपि ब्रह्मतिषयः कल्प्येत, तदा ब्रह्मण: पुच्छत्व्कल्पनस्य श्रोकादपि प्रथमश्रुतत्व्रेन शिरःपक्षमध्यपुच्डावयवयुक्तस्यानन्दमयस्य प्राधान्या- वगमात् ब्रह्मशब्दाभ्यासवान् निगमनश्लोकोऽप्यानन्दमयविश्रयः इति कल्प्यताम्। तस्मात् आनन्दमय एव प्राधाश्येन प्रतिपाद्यः इति पूर्वःपक्षः ॥

एवं प्राप्ते सिद्धान्त उच्यत 'आनन्दमयो म्यासात्' इति। आनन्दमयवाक्ये श्रुतं पुच्छब्रह्म स्वग्रा- धात्येन वाक्यप्रतिपाद्यम्; 'असन्नव स भवति' (तै. २.६.१.) इति निगमनश्लरोकस्थब्रह्मशब्दाभ्यासविषयत्वात्। नत्वसिद्धोडयं हेतु: आननदमय एव निगमनश्ललोकविषयो डस्तु इत्युक्तत्वात्-इति शङ्कायामप्येतदेवोत्तरम् 'आनन्दमयो- भ्यासात्' इति। आननदमयः न निगमन श्लोकप्रतिपाद्यः;तत्र ब्रह्मशब्दाभ्यासदर्शनात्। अभ्यस्यमानं ब्रह्मशब्दं प्रत्यान-

३.४ न्यायरक्षामणि: १. १. १३.

न्दमयस्य मुख्यार्थत्ाभावात्। एक पुच्छपदमनुरुध्य अनेकस्प ब्रह्मशवदस्य आनन्दमये जघन्यवृत्तिकल्प- नानुपपत्तेः । एकवाधात् अनेकबाधस्यान्याय्यत्वेन उपकमादप्यभ्यासस्य प्रबलत्वात्। अस्य सूत्रस्य सिद्धान्तसावकत्वेन योजनायां आनन्द्मयपदेन आनन्दमयवाक्ये श्रुतं पुच्छब्रह्म लक्षर्णीयम् सिद्धान्त- साधकहेत्वसिद्धिनिरासकत्वेन योजनायां ईक्षतिसूत्रान्नञमनुवृत्य निषेध्याध्याहारेण साध्यं पूरणीयम्। 'ब्रह्म पुच्छमभ्यासात्' इत्यार्जवेन सूत्रे कर्तव्ये 'आनन््मयोऽम्यासात्' इति सूत्रकरणस्य एतत् प्रयोजनं -- यत् ईक्षातिसूत्रान्नञनुवर्तनेन तद्वन्निषेध्व्याध्याहारेण च आनन्दमयो न निगमनश्रोकप्रतिपाधः इति हेत्वसिद्धिशङ्कानिरासकहेतुसाध्यमपि लभ्यते इति। प्रयोजनान्तरश्च व्यवहितानन्तरसूत्रे दर्शयिष्यामः ।१२। स्यादेतत्-पुच्छशव्दस्य अभ्यस्यमानब्रह्मशवद मुख्यताऽनुरोधेन मुख्यार्थत्यागे, तस्याधारलक्षणाऽनुप- पन्नेत्युक्तत्वादानर्थक्यमेव प्राप्नुयात्। ततश्र 'आनर्थक्यप्रतिहतानां विपरीतं वलावलम्' इति न्यायेन अभ्यस्तब्रह्मशव्दादपि पुच्छश्द एव बलीयान् इत्याशयवतीमाशङ्कां अनुभाष्य निराकरोति-

विकारश ब्दाननेति चेन्न प्राचुर्यात् ।१३।

विकारशब्देन अवयवो लक्ष्यते, तद्वाची पुच्छशब्दो विकारशब्दः । स एव विकारः-विगतकार्यः अनर्थकशब्दः। 'अर्कतरि च कारके संज्ञायाम्' (पा.स. ३, ३,१९) इति कर्मणि धजन्तः कारशद्द: कार्यवाची। एवमर्थान्तरस्यापि गर्भीकरणाय 'अवयवशब्दात्' इते वक्तव्ये 'विकारशब्दात्' इत्युक्तम् । तथाच पुच्छवयव- वाचिन: तदर्थपरित्यागे लक्षणीयार्थाभावेन प्रसक्तानर्थक्यात् पुच्छशब्दाद्वेतोः न ब्रह्म प्राधान्येन प्रतिपादं इति चदिति शङ्काऽर्थः । 'प्राचुर्यात् इति तन्निराकरणांशस्यायमर्थः-प्राचुर्यात्-अवयवप्राये वचनात्

१. पुच्छशब्दापेक्षया व्रह्मशब्दे ईद्दशं प्रावल्यं द्योतयितुमेव अभ्यासपर्यन्तहेतूक्तिः ।

२. किमत्र लक्षणाबीजम् ? उच्यते-सूत्रतातवर्यानुपपत्तेरेव बीजतवात्। सूत्रस्य तात्पर्यविशेषे कि लि ङम्? इति चेत्-अभ्यासपर्यन्तहेतूक्तेरेव लिद्गत्वात्। तथाहि-पदि ब्रह्मत्वं साध्यं तहिं तद्विषयश्रुत्यादिमात्रं हेतूकर्तव्यम्। इह तु अभ्यासपर्यन्तं हेतूकृतम्। तेन ज्ञायते स्वप्राधान्येन प्रतिपाद्यत्वपर्यतं तात्पर्थविषयत्वं साध्यमिति। तच्च प्राधान्यं पुच्छशब्दनिर्देशात् ब्रह्मणि सन्दिग्धम्। न त्वानन्दमये; संशायकाभावात्। तथाच सन्दिग्धसाध्यकत्वात् पुच्छब्रह्मव पक्षः इति पक्षनिर्देशकेन आनन्दमयपदेन पुच्छब्रह्मलक्षणा इति युक्तैव। अनेन एतत्सूत्राक्षराणामार्जवं पुच्छब्रह्मवादे एव-इत्यपि उपपादितं भवति। ३. तद्धेतुव्यपदेशाच्द-इति सूत्रे।

१. १. १३. आनन्द्मयाधिकरणम् ३५

पुच्छशन्दोपपत्तिरिति। इदमुक्तं भवति-अन्नमयादीनां शिरआदिषु पुच्छन्तष्ववयवेषूक्तेषु आनन्दमयस्यापि शिर:पक्षाद्यवयवान्तरोक्त्यनन्तरं प्रायपाठानुसारेण पुच्छपदे कस्मिंश्चिदर्थे निर्देशव्ये आनन्दमयं प्रत्याधारत्वेन ब्रह्मणि च प्रतिपादनीये तदुभयानुग्रहलाभाय 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्याह श्रुतिः, न अवयवविव- क्षयेति। नवववयवविवक्षाऽभावे कथमवयवताचिपुच्छपदप्रायपाठानुग्रह इति चेत्। न। तथापि पुच्छपदमात्रप्रायपाठानुग्रहलामात्। बृहदारण्यके पञ्चाग्निविद्यायां 'असौ वै लोकोडग्निर्गौतम तस्यादित्य एव समित् रश्मयो धूमाः' (बृ, ६. २, ९) इत्यादिषु पञ्चसु पर्यायेषु 'अथैनमग्नये हरनन्ति तस्याग्निरेवाग्निर्भवति समित् समित् धूमो धूमः (बृ. ६.२. १४) इत्यादिषष्ठपर्याये च साम्पादिकाग्निसमिडूमादिविषयत्वेन मुख्याग्निसमिद्धमादिविषयत्वेन च भेदे सत्यपि अग्निसमिद्धमादिशब्दप्रयोगैकरूप्यवत् इहापि पुच्छपदप्रयोगैक- रूप्यस्य अवैकल्यात्। ननु तथाप्याधारत्वमात्रं प्रतिष्ठापदेन ब्धम्, पुच्छवत्सापेक्षाधारत्वं तु ब्रह्मणोS- निष्टमिति पुच्छपदस्य लक्षणीयाभावेन प्रसक्तमानर्थक्यमपरिहृतमेव। उच्यत-आधारत्वसामान्यमेव पुच्छनद्धावविशेषिततया तेन लक्षणीयं श्रोतबुद्धयवतरणाय। पक्षिणां पुच्छमाधार इति दृष्टम्। एवं पक्षितया निरूपितस्याSSनन्दमयस्य ब्रह्म पुच्छ्वदाधार इत्युक्त दृष्टान्तमुखेन संप्रतिपत्तिर्भवति। ब्रह्मणि क्रमेण श्रातबुद्दयवतरणाय हि श्रुत्या अन्नमयादिकम आश्रितः । तत्र आनन्दमयं प्रत्याधारत्वेन ब्रह्मणि विकेक्तव्ये पक्षित्वेन निरूपितस्य तस्य आधारसद्धावः पुच्छपदप्रयोगमुखेन दृष्टन्तमुद्दाट्य व्यञ्ञितः श्रोतबुद्धयवंतरणायेति किमनुपपन्नम्। लोकेपि प्रातिस्विकशब्ददर्शितार्थमात्र एव दृष्टान्तोपन्यासः प्रचुरो दृश्यते। यथा 'यो यो धूमवान् सोडग्निमान् यथा महानसः' इति। यथा वा 'एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणेष्विवाङ्क:' (कु, सं, १. ३) इति। न च दृष्टानतोपन्यासे सर्वात्मना तदीयधर्मसदृश एव धर्म- स्सिध्यतीति नियम:, येन पुच्छपदेन पुच्छवदाधारत्वलक्षणायां सापेक्षाधारत्वमनिष्टं प्राप्नुयादिति शंक्येत; 'आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः' (गौड, का. ३, ३) इत्यादीनां प्राचुर्येण दर्शनात्। न हि ब्रह्मणस्सर्वगतते नित्यत्वे च प्रतिपादनीये श्रोतबुद्धयवतरणाय आकाशदृष्टान्तोपन्यासेन ब्रह्मणोऽप्याकाशवदापेक्षिकमेव सर्वगतत्वं नित्यत्वञ्च प्राप्यते। सूत्रे 'प्रायपाठात्' इति स्पष्टं वक्तव्ये 'प्राचुर्यात्' इति वचनं प्रागन्नमयादि- पर्यायषु प्रतिपर्यायं पुच्छशब्दसद्भावेन तत्प्राचुर्यरूपं प्रायपाठम्, अन्यत्रापि श्रोतृबुद्धयवतरणाय दृष्टान्तोप- न्यासप्राचुयम्, तदर्थदष्टान्तोपन्यासस्थलेषु प्रतिपिपादयिषित दृष्टान्तदृष्टहीनधर्मानापत्युदाहरण प्राचुर्यश्व संग्रहीतुमिति सर्वमनवद्यम् ।१. १. १३।

१. सप्तम्यन्तपदस्यास्य अर्थः अनापत्तौ अन्वेति।- २. धर्माणाम प्राप्त्युदाहरण-इति पाठान्तरम् ।

३६ न्यायरक्षामणि: १. १. १४.

स्यादेतत्-न केवलमेकस्य पुच्छ्शब्दस्य स्वारस्यमनुरुध्य निगमनश्लोकस्यानन्दमयविषयत्वं कल्प्यते, येन तस्य अभ्यासाहु्बन्त्वेन आधारलक्षकत्वं समर्थ्येत, किन्तु कृल्स्याSSनन्दमयवाक्यस्य स्वारस्यमनुरुध्य । कृत्स्नेनापि ह्यानन्दमयवाक्येन 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यन्तेन अवयव्यानन्दमयः पूर्वपर्यानेष्वन्नमयादिवत् शिर:प्रभृतिपुच्छान्तसकलावयवापक्षया प्राधान्येन प्रतिपाद्यः प्रतीयते । अतः प्रथमश्रुतानेकावान्तरवाक्यघटित- महावाक्यविरोधात् अभ्यस्तस्यापि ब्रह्मशत्दस्य आनन्दमये जघन्यवृत्तिकल्पनं युक्तमिति असाधकार्सिद्धान्त-

हेतुः, तदसिद्धिनिरासकहेतुश् इत्याशंक्य आह-

तद्धेतुव्यपदेशाच्च । १४।

'इदं सर्वमसृजत यदिदं किञ्च' (बृ, १, २, ५) इति सानन्दमयं विकारजातं प्रति ब्रह्मणस्स त्वोपदेशादपि ब्रह्म स्वप्राधान्येनैव प्रतिपाद्यम्। ननु सोऽ्यसञ्जातविरोध्यानन्दमयवाक्यानुसारेण कथश्िददृष्टद्वारा स्रथ्र्यान-दमयेऽ्यवतिष्ठतामिति चेत्। मैवम् । 'सोऽकामयत' (तै. २. ६) इत्यारभ्य कामनापूर्वकसवप्रपश्चसुष्ट्त्वप्रतिपादनात्, तस्य च नत्रान्वेतुमयोग्यत्वात्। इदञ्च तत्रान्वेतुमयोग्यत्वं सूत्रे 'व्यपदेशात्' इति व्युपसर्गेण लभ्यते। विशिष्टो ह्यपदेशो व्यपदेशः । स च जीवेऽनवेतुमयोग्यः कामनापूर्वकत्वेन विशिष्टः स्रष्टृ्त्वनिर्देशः । चकारेण निगमनश्लोकस्यापि तत्रान्वेतुमयोग्यत्वं समुच्चीयते। न ह्यानन्दमये प्रियमोदादियुक्ततया लोकप्रसिद्धे निगमनश्लोकोक्तसत्त्वासत्त्वशङ्का अन्तति। चकारेण 'को ह्येवान्यात् कः प्राण्यात् यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् एष ह्ेवानन्दयाति' (तै. २,७) 'भीषाऽस्माद्वातः पवरते' (तै,२८.) इत्याद्युत्तरसन्दर्भगतसर्वप्राणिप्राणयितृत्वानन्दयितृत्वप्रशासितृत्वोपदेशा अपि समुचीयन्ते। एतेऽपि हि जीवेऽन्वेतुमयोग्याः । अतो बहुबाधस्यान्याय्यत्वात् आनन्दमयवाक्यस्यैव पुच्छपदमात्रलक्षणासाध्यं ब्रह्मप्राधान्यमभ्युपगन्तुं युक्तम्। वरं ह्वनेकवाक्यवैयर्थ्यात् प्रथमश्रुतस्यापि वाक्यस्य एकपदमात्रलक्षणा- साध्यमन्यथाकरणम् । अत एव पूर्वतन्त्रे तत्सिध्यधिकरणे (जै,सू. १. ४) सृष्टिलिङ्गकमन्त्रोपधयेष्टका- वाचिनः सृष्टिशन्दस्य, सृष्ट्यसृिलिङ्गकमन्त्रापधयानां सप्तदशानामिष्टकानां प्रत्येकं स्तुतिः 'यत् सप्तदशे-

१. तत्सिद्धिपेटिकाऽधिकरणे-तत्सिद्धिपेटिकातर्गते भूमाधिकरणे-इत्यर्थः ।

१. १. १४ आनन्दमयाधिकरणम् ३७

ष्टका उपदधानि' इत्युपसहारः इति बहुवाक्यशेषानुसारेण तासु सर्वास्त्रिष्टकासु लक्षणा स्वीकृता। नन्वस्तु उत्तरसन्दर्भ- स्सर्वोडपि ब्रह्मपरः, तत्प्रतिपाद्यस्य तथाभूतस्यैव ब्रह्मणः स्वसृज्यत्वस्वप्राणनीयत्वादिविशिटमानन्दमयं प्रति काल्पनिकमवयवत्वमस्तु, न हि मुख्यमवयवत्वमिहोच्यते; जीवस्य वस्तुतो निरवयवत्वात् इति चेत्। भ्रान्तोऽसि। न हि वयमह वस्तुविरोधं ब्रमः येनोपासनार्थावयवत्वकल्पनोपदेशपरतया तत्समाधानं क्रियेत, किंतु उत्तरसन्दर्भपर्यालोचनया प्राधान्येन ब्रह्मप्रतिपादकतयाऽवगतं यत् प्रकरणं तदेव अन्यो- पसर्जनतया तत् प्रतिपादयितुं न शक्रोतीति शब्दसामर्थ्य ब्रूमः ।

सूत्रे तच्छब्दः आनन्दमयपरः। आनन्दमयसूत्रे पुच्छब्रह्मलक्षकस्याप्यानन्दमयपदस्य मुख्यार्थतया तस्य शब्दसनिधापिततवात्। न च पूर्ववाक्यगतशब्दसन्निधापितस्यापि पूर्ववाक्यार्थान्वायन एव सर्वनान्ना परामर्श इति नियमोडस्ति। 'त्रेधा तण्डुलान् विभजेत्' (तै.सं. २.) इत्यत्र दार्शिकहविर्मात्रापलक्षकस्य तण्डुल- पदस्य वाच्यार्थानां तण्डुलत्वविशिष्टानां तद्वाक्यार्थानन्वयिनामपि 'ये मध्यमाः' इत्याद्युत्तरवाक्येषु यत्पदैः परामर्शदर्शनात्।

२नालीकासनमीश्वरश्शिखरिणां तत्कन्धरोत्थायिनो गन्धर्वाः पुनरेतदध्वचरिते चक्रे तदुद्ारकः। पत्री तत्प्रभुवैरिणां परिवृढो जीवा च यस्याभवत् जीवान्तेवसतां रिपुक्षयविधौ देवाय तस्मै नमः"॥

इति श्लोके पूर्ववाक्यार्थानन्वयिनामपि तदेतत्पदैः परामर्शदर्शनाच्च। तथानियमाभ्युपगमेऽपि नानु-

२. अस्यायमर्थ: - जीवस्य-बृहस्पतेः अन्तेवसतां-शिप्याणां देवानां, रिपोः- त्रिपुरस्य क्षयविधौ- संहारकरणे, यस्य, शिखरिणां-पर्वतानां ईश्वर: मेरुः नालीकानां-शराणां आसनं-धनुः अभवत्, तस्य नालीकासनस्य- नालीकं पद्मं आसनं यस्य तस्य ब्रह्मण: कन्धरायां-ग्रीवायां उत्यानशीलाः वेदाः गन्वर्वाः हयाः यस्य अभवन्, एतेषां- गन्धर्वाणां-देवजातिविशेषाणां अध्वा-आकाशः तत्र चरितं-गमनं ययोः तौ सूर्यचन्द्रौ चक्रके रथचक्रे यस्य अभूतां, तस्य चकस्य सुदर्शनाख्यस्य उद्धारक: विष्णुः पत्री-शरः यस्य अभवत्, तेषां-पत्रिणां पक्षिणां प्रभो: गरुडस्य वैरिणां नागानां परिवृढ: -स्वामी वासुकि: जीवा-ज्या व यस्य अभवत्, तस्मै देवाय त्रिपुरसंहारकरणोन्मुखाय शिवाय नमः। ३. अत्र नालीकासनादिशव्दैः उपस्थितः पूर्वपूर्ववाक्यार्थान्वयी अन्य एवार्थ:, तत्कन्धरोत्थायिनः इत्यादौ सर्वनामपरामर्शनीयश्च अन्यः।

३८ न्यायरक्षामणिः १. १. १५

पपत्तिः; आनन्दमयसूत्रस्य द्वितीययोजनायामानन्दमयस्य वाक्यार्थान्वयित्वात्। इदमपि 'ब्रह्म पुच्छमभ्यासात्' इति सूत्रे कर्तव्ये 'आनन्दमयोऽभ्यासात्' इति सूत्रकरणस्य प्रयोजनं यत् आनन्दमयस्यात्र सर्वनाम्रा परामर्शेन सन्नलाववलाभः । यद्यपि 'इदं सर्वमसृजत' इत्यत्र न आनन्दमयं प्रत्येव हेतुत्वव्यपदेशः, किंतु चेतनाचेत- नात्मकसकलप्रपञ्वं प्रति, न चाचेतनशरीरोपाध्यपेक्षां विना चितनं ्रसाक्षात्सत त्सम्भ, तथाऽपि अचेतनोपाधिकमेव चतनं प्रति स्रष्टत्वं प्रदर्शयितुं तच्छब्देनाSSनन्दमयपरामर्शः कृतः। तत्प्रदर्शनं च सृष्टिवाक्यस्य जीवपरत्वशङ्कां अत्यन्तविरोधेन निरसितुं इत्यलं विस्तरेण । १. १. १४।

एवमुपसंहारगतबहुप्रमाणानुरोधेन प्रथमश्रुतस्याप्यानन्दमयवाक्यस्य ब्रह्मप्राधान्यं समर्थितम्। केचिद्वाव- दूका: प्राथम्यस्य प्राबल्यहेतोर्न जघन्यबहुत्वेन उपमर्दोऽस्तीत्यपि प्रतिपन्नाः । अत एव पूर्वतन्त्रे 'विप्रतिषिद्ध- धर्माणां समवाये भूयसां स्यात् सधर्मकत्वम् (जै. सू. १२. २, २४) 'मुख्यं वा पूर्वचोदनाल्लोकव्रत्' (जै. १२. २, २५) इति सूत्रयो: पूर्वपक्षसिद्धान्तसूत्रतया ऐकाधिकरण्यं केचन कल्पयन्ति। तान् प्रति 'तुष्यतु दुर्जनः' इति न्यायेन अत्र परमोपक्मानुसारेणापि आनन्दमयवाक्यस्य ब्रह्मप्राधान्यं सिध्यतीत्याह-

मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ।१५।

यत् 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (ते.२.२) इति मश्त्रवर्णे स्वप्रधानतया प्रकृतं ब्रह्म, यच्च 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशस्संभूतः' (तै.२.२) इत्यादितदुत्तरसन्दर्भे 'तस्माद्' इति प्रकृतवाचिना तच्छब्देनानुकृष्य आकाशादि- सकलप्रपश्चकारणत्वेन उपवार्णनम्, तदेव इह 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा'इति ब्रह्मपदेन गीयत इति तस्यैव स्त्रप्राधान्यं युक्तम्; स्वप्रधानमान्त्रवर्णिकब्ह्मोपस्थापकप्रथमश्रुतब्रह्मपद।नुसारेण चरमश्रुतस्यानन्दमयवाक्यस्य नयत्वात्। ननु मन्त्रवर्णे ब्रह्मण इव 'आत्मन आकाशस्संभूतः' इत्यत्र आत्मनः प्राधान्यावगमात् आत्मशब्दनिर्दिष्ट आनन्दमयः प्रधानं कुतो न स्यात् इति शङ्कानिरासार्थमेवकारः सूत्रे प्रयुक्त। मान्त्रवर्णिकस्य ब्रह्मण एव प्राधान्यमनुसरणीयम्; उपक्रमगतत्वात्, न तु तदनन्तरश्रतस्यात्मनः इति भाव; ।

यद्यपि 'अभ्यासात्' इति हेतुनैव मन्त्रगतमपि ब्रह्मपदं क्रोडीकतु शक्यम्, तथाऽपि 'ब्रह्मविदापोति परम्' इत्येतदनन्तरं कि तत् ब्रह्मेति जिज्ञासायां लक्षणमुखेन तन्निर्धारणाय प्रवृत्तो मन्त्रस्तावत् ब्रह्मप्रधानः। तदेव च ब्रह्म 'तस्माद्वा एतस्मात्' इत्यनन्तरसन्दर्भे सर्वनाम्नाऽनुकृष्टं सत् इहापि 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इति स्वशब्देन निर्दिश्यत इति पूर्वसन्दर्भप्रवृत्तिपर्यालोचनया प्रकरणस्य ब्रह्मप्राधान्यसफुटीकरणाय मान्त्रवर्णिकसूत्रम्। 1१.१. १५।

१. १. १६, १७ आनन्दमयाधिकरणम्। ३९

स्यादेतत्-'ब्रह्मविदामोति परम्' (तै. २.१.१) इत्यादिपूर्वसन्दर्भक्य 'असन्नेव स भवति' (तै. २,६.१) इत्याद्युत्तरसन्दर्भस्य च ब्रह्मप्राधान्येऽपि आनःदमयवाक्यस्य आनन्दमयप्राधान्यं तत्र ब्रह्मणः कल्पितपुच्छभावेन उपसर्जनत्वं चास्तु। शालावत्यप्रश्ने 'अस्य लोकस्य का गतिरिति आकाश इति होवाच' (छा. १. ९. १.) इत्यादिपूर्वसन्दर्भस्य 'स एषोऽनन्तः' (छा.१. ९.२.) इत्युत्तरसन्दर्भस्य च ब्रह्मप्राधान्येऽपि 'स एष परोवरी- यानुद्रीथः' इति मध्यगते वाक्ये उद्गीथस्योपास्यस्य प्राधान्यं तत्र ब्रह्मणो दृष्टिविशेषणतया उपसर्जनत्वमिति दर्शनात्। तद्वदिहापि ब्रह्मपरयोः पूर्वापरसन्दर्भयोरुनास्येपसर्जनप्रह्मतजगतकारणत्वादिगुणसमर्पकतया वाक्यैकवाक्यतोपपत्तेः इत्याशंक्याह-

इतर आनन्दमयः न प्राधान्येन प्रतिपाद्यः। उद्गीथविद्यायां 'ओमित्येतदक्षरमुद्धीथमुपासीत ओमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानं, खल्वेतस्थैवाक्षरस्य उपव्याख्यानम्' (छा. १.१. १.) इत्यादिमहाप्रकरणानु- सारेण 'त्रयो होद्ीथे कुशला बभूवुः' (छा. १.८. १) इत्यवान्तरप्रक्रमानुसारेण च अवगतोद्गीथ- प्राधान्यनिर्वाहाय आकाशवाक्यस्य उपास्योद्वथविशेषणब्रह्मत्रह्मगुणसमर्पणार्थत्ोपपत्तावपि अत्र उपक्रमो- पसंहारावगतब्रह्मप्राधान्यविरोधेन उपास्यानन्दमयविशेषणगनगुणसमर्पणार्थत्वकल्पनाऽनुपपत्तेः।१.१. १६।

अथापि स्यात् --- छान्दोग्ये 'गायत्री वा इदं सर्व भूतम्' (छा. ३. १२. १) इत्यारम्य 'अथ यदतः परो दिवो ज्योतिदीपते विश्वः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तनेषु लोकेष्ु' (छा. ३. १३. ७) इत्यन्तस्य पूर्वसन्दर्भस्य 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' (छा. ३. १४, १) इत्याद्युत्तरसन्दर्भस्य च ब्रह्मत्राधान्येऽपि मध्ये 'इदं वाव तत् यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे ज्योतिः'(छा.३.१३,७) इत्यादिवाक्ये कौक्षेयज्योतिष उपास्यस्य प्राधान्यम्, तत्र ब्रह्मणो दृष्टिविशेषणतयोपसर्जनत्वं च दृष्टम्। तद्वदिहापि पूर्वापरसन्दर्भयोर्रह्मप्रधान्येSप्यानन्दमयवाक्ये ब्रह्मण: पुच्छभावेन उपसर्जनत्त्रमस्तु; क्वचिद्वाक्ये उपसर्जनत्वस्य अन्यत्र प्राधान्याविरोधित्वात् इत्याशंक्य, गायत्रीवाक्ये प्रकृतस्य सगुणब्रह्मणः कौक्षेय्पोतीरूपोपात्यं प्रति विशेषणत्वसम्भवेऽपि 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' (तै. २. १) इतस्मिन् प्रकरणे प्रतिपाद्यस्य ज्ञेयस्य शुद्धव्रह्मणः उपास्यमानन्दमयं प्रति विशेषणत्वं न सम्भवतीति विशेषमभिप्रेताह - भेद्व्यपदेशाच्च।१७। भेदविराधी अपदेशो भेदव्यपदेशः भेदप्रपश्चमिथ्यात्वपर्यवसायी 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य

४0 न्यायरक्षामणिः १.१. १७

मनसा सह आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन' (तै. २, ४. १) इत्युपदेशः, तद्विरोधात् प्रियाद्यवयवयुक्तस्सविशेष आनन्दमय उपास्यों न प्रतिपाद्यः निर्विशेषस्य मुमुक्षुज्ञेयस्य कल्पितपुच्छावेन उपास्यं सविशेषं प्रति विशेषणत्वायोगात्, किंतु ज्ञेयं निर्विशेषं पुच्छब्रह्मैत प्रतिपाद्यम्। ननु 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह' इत्यादयुपदेशः कथं प्रपञ्चमिथ्यात्वपर्यवसायी।

उच्यते-इंदं हि प्रकरणमध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपश्च्रह्मस्व्रूपनिष्कर्षार्थम्। तथाहि-उपक्रमे ताव्रत् 'ब्रह्मविदाम्ोति परम् (तै. २. १) इति ब्रह्मविद: तद्भावापत्तिलक्षणा मुक्तिरुक्ता, नतु तत्प्राप्तिलक्षणा। बृहदारण्यके 'स यदाह असतो मा सद्गमयेति, मृत्युर्वा असत् सदमृतं, मृत्योर्माSमृतं गमय, अमृत मा कुर्वित्येवैत- दाह' (बृ.१.३.२८) इति सच्छब्दोक्तामृतावाप्त्यर्थकश्रुतेः अमृताभेदाभिव्यक्त्यर्थतया व्याख्यातत्वेन मुक्तिफल- प्रतिपादकेषु वाक्येषु ब्रह्मावापिश्रवणानां तद्भावापत्तिपरत्वावगमात्। ततश्व कि तत् ब्रह्म कीदृशं तद्वदनं कीदृशी च तद्धावापत्तेः पुरुषार्थरूपता इत्याकाडक्षायां, 'सत्यं ज्ञानमनःतं ब्रह्म' (तै. २. १. १ ) इति स्वरूपलक्षणेन ब्रह्मस्वरूपं निर्द्धार्य, 'यो वेद निहितं गुहायाम्' (तै. २. १. १) इति तत् ब्रह्म जीव- स्वरूपेण हृदयगुहायां निवेशितं जीवाभिन्नं यो वेद इति तद्वेदनं जीवाभेदविषयमिति प्रदर्श्य, तत्फलभूता- यास्तद्भावापत्तेर्निरतिशयपुरुषार्थरूपत्वं 'सोऽशनुते' (तै, २. १. १) इत्यादिना प्रतिपादितम्। तत्र 'ब्रह्मणा' इति इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया। तथाच ब्रह्मणा रूपेण सर्वान् कामान् सह-युगपत् अश्नुते। सर्वेषामैहिकामुष्मिकाणां काम्यानां क्रमिकेणोपभोगेन यावत्सुखमभिव्यंग्यं तत् सर्व ब्रह्मसुखाम्बुधिकणिका- यमानमिति विद्ययाऽभिव्यक्तं निरतिशयं ब्रह्मसुखाम्बुधिमनुभवतीत्यर्थः, न तु ब्रह्मणा सह सर्वान्विषयभो- गानश्नुते इत्यर्थ: । ब्रह्मणा सहेत्यन्वयस्य 'सोऽश्नुते सर्वान्कामान् सह' (तै. २. १. १) इत्यत्राध्ययन- संप्रदायप्राप्तवाक्यविच्छेदाननुगुणत्वात्। सहार्थतृताया ब्रह्मणः कर्मसाहित्ये कर्तृसाहित्ये वा विघक्षिते भोग्यविषयापेक्षया भोक्तृजीवापेक्षया वा अप्राधान्यप्रसङ्गेन ब्रह्मणो निरतिशयपुरुषार्थत्वस्य निरतिशयैश्वर्यस्य वा हानिप्रसङ्गाच। न च 'सवान् कामान्' इत्यस्य स्वारस्यहानिः, न ह्यस्मन्मते कामशब्द: स्त्रकचन्दनादि- विषयवाची, किंतु तत्सम्बन्धाभिव्यंग्यसुखवाची; तेषामेव निरुपाधिककामनाविषयत्वात्। ततश्र, त्रैकालिकानि सर्वजीवानुभाव्यानि सर्वाण्यपि सुखानि 'एतस्यैवाननदस्या यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति' (बृ. ४. ३. ३२) इति श्रुतेर्बह्माननदसिन्धोर्विन्दुकणिका इति ब्रह्मरूपेण स्वाभिन्नमखण्डानन्दमनुभवता सर्वाण्यपि सुखान्यनुभूयन्त एव, यथा सर्वेषु जीवेषु भूगोलकादेरकैकं भागं पश्यत्सु सर्वदृग्विषया भागास्सर्व- ज्ञेनानुभूयन्त इति, न कापि स्वारस्यहानिः । प्रत्युत 'सर्वान् कामान्' इत्यस्यासङ्कोचलाभादत्रैव स्वारस्यम् । तस्मात् 'सोऽशनुते' इत्यादेर्यथोक्त एवार्थः । अत एवोपबृह्ितं ब्रह्मगीतासु-

१. १. १७. आनन्दमयाधिकरणम् ४१

"सोऽनुते सकलान् कामानक्रमेण सुर्षभाः । विदितब्रह्मरूपेण जीवन्मुक्तो न संशयः" इति।

ततश्च ब्रह्मणो लक्षणे आनन्त्यान्तर्गतं वस्तुपरिच्छेदराहित्यं प्रपञचस्य प्रतिपन्नोपाधिगतनिषेध- प्रतियोगित्वलक्षणमिथ्यात्वेनोपपादयितुं 'आत्मन आकाशः' (तै. २. १. १ इत्यादिना ब्रह्मणो जगदु- पादानत्वप्रतिपादनेन तत्र प्रपश्चाध्यारोपः कृतः । ब्रह्मण उपादानत्वेऽपि सृष्टिनियमनादिषु निमित्तान्तर- सद्धावे वस्तुपरिच्छेदस्स्यादिति शङ्कानिरासार्थ 'सोऽकामयत' (तै, २. ६. १) इति सृष्टौ 'भीषाऽस्माद्वातः पवरते' (तै. २. ८. १) इति नियमनेऽपि निमित्तत्वं दर्शितम्।

एवमारोपितस्य प्रपश्चस्य 'यतो वाचो निवर्तन्ते' (तै, २, ४, १) इत्यत्र अपवाद उपदिश्यते। अस्य हि मन्त्रस्यायमर्थः-यथा शुक्तिकायामध्यस्तरजततादातम्याल्लेखितया प्रवृत्तेन मनसा सह 'रजतमिदम्' इति व्यवहारः शुक्तित्वपर्यन्तमप्राप्य 'नेदं रजतम्' इति बाधे सति निवर्तते, एवं ब्रह्मण्यध्यस्तप्रपश्चतादा- तम्योल्लेखितया 'सन् घटः', 'सन् पटः' इत्यादिप्रकारेण प्रवृत्तेनान्तःकरणेन सह तत्र प्रवृत्ता घटपठादिशब्दा अप्यखण्डाकारपर्यन्तमप्राप्य 'अथात आदेशो नेति नेति' (बृ. २. ३, ६) इत्यादिश्रौतवाधे सति निवर्तन्ते इति।

'नन्वस्य मन्त्रस्य एवंभूतवाध्नसनिवृत्तिरर्थ इति कुतो निश्चीयते। आनन्दोत्कर्षवर्णनस्य पूर्व 'सैषा SSननदस्य मीमांसा' (तै. २. ८. १ ) इत्यारभ्य प्रस्तुतत्वादान-देयत्ताविषयवाञ्मनसनिवृत्तिरर्थ: किं न स्यात् ।

न स्यात्-इह हि प्रवृत्तयोवाऊ्नसयो्निवृत्तिः प्रतिपादते, न त्वेतयोरप्रवृत्तिरेव। 'अप्राप्य निवर्तन्ते' इति वचनात्। न च ब्रह्मानन्देयत्तापरिच्छेदविषयं लौकिकं वैदिकं वा वचः प्रवृत्तमस्ति, यस्य अर्द्धपथे निवृत्तिरुच्येत । यत्तु शतगुणोत्तरत्वप्रतिपादकं वचः तत् प्रवृत्तमेवेति न तस्य कदाऽपि निवृत्तिः। न च 'घटस्सन्' इत्यादिव्यवहारोऽपि यः प्रवृत्तः न तस्य निवृत्तिरस्तीति समानमिति शंक्यम्। प्रवृत्तव्यक्तिविशेषाणां निवृत्त्यभावेपि आसंसारमावर्तमानस्य व्यवहारप्रवाहस्य श्रीतवाधे सति निवृत्ति-

१. 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्यादेः आनन्दमयब्रह्मवाद्यभिप्रेतं व्याख्यानं आशङ्कय निराकरोति- नन्वित्यादिना।

न्याय. र.६

४२ न्यायरक्षामणि: १. १. १८

सम्भवान्। किश्च 'वाचः' इत्यस्य आनन्देयत्ताविषयवाड्मात्रार्थत्वे अतिसङ्कचितवृत्तित्वं स्यात्। तदपि ब्रह्मणि द्वैतवस्तुमुखेन प्रवृत्ता यावत्यो वाच: तातद्विवयत्वेनासङ्कोचसम्भवात् न युक्तम्।

तस्मात् 'यतो वाचः' इति मन्त्रस्य यथोक्त एवार्थ इति तद्विरोधान्नानन्दमयः प्रतिपाद्यः। सूत्रे चकारः मुमुक्षुजेयब्रह्मोपक्मविरोधसमुच्चयार्थः।

ननु 'भेदव्यपदेशात्' इति सूत्रस्य भेदतिरुद्धार्थप्रतिपादनादित्यर्थकल्पनमयुक्तम्: व्यपदेशशब्दस्य तादृशार्थे प्रयोगाभावात्।

उच्यते-पूर्यतनत्रे 'तद्वयपदेशं च' (जै, सू. १. ४, ५) इति सूत्रे व्यपदेशशब्दस्यैव तादृशेऽर्ये प्रयोगो दृष्टः । तत्र हि तच्छव्दो विधेयत्वामिमतगुणपरः; 'यस्मिन् गुणोपदेश' (जै. सू. १. ४, ३) इति चित्राधिकरणे प्रकृतत्वात् 'तत्प्रख्यं चान्यशास्त्रम्' (जै, सू. १, ४,४) इति पूर्वाधिकरणे परामृषत्ाच्च। तद्वयपदेशशव्दस्य च विधयत्वाभिमतगुणत्वविरोधिसादृश्यप्रतिपादनपरत्वं 'यथा वै श्येनो निपत्यादत्ते' इत्यादिविषयवाक्यानुसारेण वक्तव्यम् । तच्च व्युपसर्गेणैव लभ्यम्। तथैव च समर्थितं न्यायसुधादिषु। ।१.१. १७।

ननु भृगुवल्यां अन्नप्राणमनोविज्ञानक्रमेण पश्चमपर्यायाम्नातस्यानन्दस्य प्राधान्यदर्शनात् आनन्दवल्या- मप्यन्नमयादिक्रमेण पञ्चमपर्यायाम्नातस्यानन्दमयस्य प्राधान्येन प्रतिपाद्यत्वं स्थानसाम्यादनुमीिते। न च 'ब्रह्म- विदामोति परम् (तै.२.१.१.) इति मुमुक्षुजेयब्रह्मोपकमस्य 'यतो वाचः' (तै. २. ४. १) इति निर्विशेषोपसंहारस्य च विरोध:। ताभ्यां प्रकरणस्य शुद्धब्रह्मपरत्वेऽपि मध्ये कल्पितपुच्छभावसविशेष- ब्रह्मोपसर्जनकस्योपास्यस्यानन्दमयस्य प्रतिपादनसम्भवात्। भूमविद्यायां 'तरति शोकमात्मवित्' (छा. ७. १. ३.) इति मुमुक्षुजेयब्रह्मोपकमेSपि 'यत्र नान्यत्पश्यति' (छा. ७, २४, १) इति निर्विशेषो- पसंहारेऽपि मध्ये सगुणब्रह्मददटिविशेषितनामाधुपास्यस्य प्रतिपादनदर्शनात् इत्याशंक्याह-

कामाच्च नानुमानापेक्षा।१८।

काम्यत इति काम: भृगुवल्याम्नात आनन्दः । तद्ष्टान्तमवलम्व्याननदमयस्य प्राधान्यानुमानेऽपि प्रत्याशा न कार्या। तत्र श्रुत्यैव अनन्दस्य उपकान्तब्रह्मरूपतायाः 'आानन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् (तै, ३. ६)

१. १. १९. आनन्दमयाधिकरणम् ४३

इति साक्षात् , 'आननदाद्वयेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते' (तै. ३. ६) इति लक्षणमुखेन च पर्यवसान- प्रतिपादनात्, तदनन्तरमन्यस्य प्रतिपादनाभावात्। इह तुआनन्दमयप्रतिपादनानन्तरं त्रह्मप्रतिपादनात् तत्रैव पूर्वोत्तरसन्दर्भसमन्वय इति वैषम्यसद्धावाद्। भूमविद्यायां 'स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते' (छा. १. ६. ५) इत्यादिस्फुटतरोपासनाविधिसत्वेन निर्विशेषप्रकरणमध्ये उपास्यप्रतिपादनाभ्युपगमेऽपि अत्र उपासनाविध्यश्रव- णेन अत्र तदभ्युपगमायोगात्। सूत्रगतेन चकारेण अन्नमयादिभ्यः प्राणमयादीनामिव आनन्दमयादान्तरत्वेन ब्रह्मणोऽतुपदेशमवलम्ब्यापि आनन्दमयस्य प्राधान्यानुमाने प्रत्याशा न कार्या इति समुच्चायते। भूमविद्यायां नामादिभ्यो वागादीनामिव प्राणात् सत्यस्य भूयस्त्वेनानुपदेशेऽपि भूयस्त्वसिद्विवत् आनन्दमयादान्तरत्वेन पुच्छ ्रह्मणोऽनुपदेशेऽपि सामर्थ्यात्तदान्तरत्वसिद्धया तस्यैव प्राधान्यात्। स्पष्टयष्यते चैतदग्रे१। यद्पि सूत्रे 'कामात्' इति स्थाने स्पष्टार्थ 'आनन्दात्' इति वक्तुमुचितम्, तथा ऽप्यनेनैव सूत्रेण आननदमयाधारत्वेन निर्दिष्टं पुच्छब्रह्म आनुमानिकं प्रधानमिति सांख्येन प्रत्याशा न कार्या; 'सोऽकामयत' (तै. २. ६. १ ) इति श्रुतात् कामात् आनन्दरूपत्वात् प्रंशासितृत्वाच्चेति पूर्वाधिकरणोपात्तगतिसामा=यप्रपश्चनार्थमर्थान्तरमपि क्रोडीकतु 'कामात्' इत्युक्तम् ।१.१.१८।

स्यादेतत्-निर्विशेषप्रकरणमध्येपि भूमविद्यान्यायेन सम्भाविते सति आनन्दमयवाक्ये विध्यश्रवणेऽप्यपूर्वत्वात् 'इदं वाव तज्ज्योतिः' (छा. ३. १३. ७) इत्यादाविव उपासनाविधिकल्पनमुपपद्यत इत्यानन्दमयवाक्यं तत्प्रधानमस्त्वत्याशंक्याह-

अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति। १९।

अस्मिन्नेव प्रकरणे 'रसो वै सः रसं ह्येवाय लब्ध्वानन्दी भवति' (तै. २. ७) इति शास्त्रं 'रसो वै-सः' इति- पुच्छब्रह्मणो निरतिशयानन्दरूपत्वं प्रतिज्ञाय तत्र हेतुत्वेन 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति (बृ. ४, ३. ३२) इति श्रुत्यन्तरसिद्वं, आनन्दमयः तत्तद्विषयानुभवजन्यसुखवृत्तिषु प्रतिबिम्बितं ब्रह्मानन्दलेशं लब््वा निर्वृतो भवतीत्यमुमर्थं शास्ति, अतस्तत्रानन्दमयपरामर्शस्य निरतिशयानन्द- रूपपुच्छब्रह्मप्रतिपत्तिशेषत्वं कृप्मित्यानन्दमयवाक्येपि तदुपन्यासस्य पुच्छब्रह्मप्रतिपत्तिशेषत्वमेव युक्तं न

१. अत्रैव अधिकरणे श्रुतप्रकाशिकोक्तानां आनन्दमयब्रह्मत्वसाधकयुक्तीनां निराकरणावसरे। (पुट ५०)

४४ न्यायरक्षामाण: १.१. १९

तूपासनाविधानार्थत्म् । न च 'रसो वै सः' (तै. २. ७.) इत्यादौ तदिदंपदयोः पुच्छब्रह्मानन्दमय- परत्त्रे विवाद: कार्यः । तयोर्रह्मजीवपरत्वे पुच्छब्रह्मानन्दमययोर्रह्मजीवरूपत्वेच निर्विवादे तत्र विवादस्या- नवकाशपराहृतत्वात्। सूत्रे 'अस्मिन्नस्य' इति सर्वनाम्नी पुच्छब्रह्मानन्दमयपरे; तयोरानन्दमयसूत्रे आनन्दमय- पंदेन लक्षणामुख्यवृत्तिभ्यामुपस्थापितत्वात् । 'तद्योगम्' इत्यत्र तच्छब्दः पूर्वसूत्रगतकामशब्दोक्तानन्दपरा- मर्शी। ततश्र अस्मिन् पुन्छब्रह्मणि सत्येव अस्य आनन्दमयस्यानन्दयोगं 'रसं ह्येवायम्' (तै.२. ७) इत्यादि सात्रं शास्तीति सूत्राक्षरार्थः । तेन अस्यार्थस्य 'रसो वैसः' इति प्रतिज्ञायां हेतुल्वेन शास्त्ोक्तत्वात् तस्मिन् शास्त्रे आनन्दमयपरामर्शस्य पुच्छ्रह्मप्रतिपत्तिशेषत्वं क्ममित्यानन्दमयवाक्येपि तथैव सिद्धयतीति फठितार्थः । चकारेण अन्यत्र कममनपेक्ष्य 'सम्भवत्येकवाक्यते' इति न्यायेनापि आनन्दमयवाक्ये तदुपन्या- सस्य ब्रह्मप्रतिपत्तिशेषत्वं सिध्यर्तीत्ययमर्थस्समुच्चीयते।१. १. १९।

ननु यथावृत्ति आनन्दमयब्रह्मवादो भाष्यकृता किमिति नाङ्गीकृत इति चेत्, अत्राद्ु :- आनन्दमयो ब्रह्मेति न युज्यते। अन्नमयादिगतविकारार्थमयट्प्रायपठितेन मयटा तस्य विकारत्वावगमात्, शिरःपक्षाद्यंव- यवयोगात्, पुच्छत्वेन निर्दिष्ठाद्वह्मणस्तस्य व्यतिरेकप्रतीतेः, अन्मयादिपर्यायेषु प्रधानानां तत्तत्पर्यायगतश्लोक- विषयत्वदर्शनेन स्वपर्यार्यगतश्लोकाविषयस्य तस्याप्राधान्यात्, 'तस्यैष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य' (तै, २. ६) इति अन्नमयार्दीनामिव तस्याप्यात्मान्तरश्रत्रणात्, 'अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्द- मया मे शुध्यन्ताम् (तै, ४, ८४. १५) इति शोध्यत्वश्रवणाच्च इति।

१अत्रापरे प्रत्यवतिष्ठन्ते-अत्र तावद्विकारत्वावगमोSसिद्धः; विकारार्थकल्पकत्वेनाभिमतस्य प्रायपा- ठस्याभावात् । यद्यप्यन्नमये विकारार्थं उपकरान्तः, तथाडपि तावता नानन्दमयेऽपि स एवार्थ इत्यायाति;

१. आनन्दमयाब्रह्मवाद: पुच्छब्रह्मवादश्च भाष्योक्तः श्रुतप्रकाशिकायां सोपपादनं पद्येन अनूदित: - "पष्ठयान्यत्वमवेदि नैनमवदत् श्लोको न चाज्ञातता ज्ञातस्यास्य तथाऽपि नावयविता तस्यान्य आत्मा श्रुतः। शोध्यत्वञ्च विकारवाचकवचः तत् ब्रह्मपुच्छं भवेत् न त्वानन्दमयः स.चान्नमयवत् कोशो बहिः कथ्यते" इति। इत्थमनूदिलस्य पुच्छब्रह्मवादस्य निराकरणयुक्तयः आनन्दमयब्रह्मवादसाधकयुक्तयश्च सङ्गृहीताः समनन्तरपद्येन-'पुल्लिङ्गान्त- प्रधानप्रकृतपरवचोरूपणञ्चाप्यननन्यैःश्रोकाःपुच्छं न चाहुः स्वरसमपि हि न.सूत्रं अन्योऽन्तरो न1षष्डयादिश्चांशभावात् निरतिशयतया रूपणात् आनुरूप्यात् पर्यायत्वात् अनन्यात्मकवचनतया पुच्छहेतुः परास्तः' इति। ताः 'अत्रोच्यते' (पुट-४६) इत्यादिना निराकतुँ अनुवदति-अत्रापरे इत्यादिना ।

१. १. १९ आनन्दमयाधिकरणम् ४५

प्राणमयादिषु तत्परित्यागात् । प्राणनवृत्तिप्राचुर्येण हि पञ्चवृत्तिर्वायुः 'प्राणमयः' इति व्यपदिष्टः, नतु प्राणका- र्यत्वेन । एवमन्तःकरणजीवावपि मननविज्ञानप्राचुर्येण 'मनोमयः" इति 'विज्ञानमयः' इति निर्दिष्टै। ततश्च आन- न्दमयेऽपि प्राचुर्यमेव मयडर्थः । न च-आनन्दप्राचुर्यमपि ब्रह्माण न सम्भवति; प्राचुर्यस्य स्वसमानाधिकरण- विजातीयाल्पत्वप्रतियोगिकतायाः 'ब्राह्मणप्रचुरो ग्रामः' इत्यादौ दृष्टत्वेन अनन्दप्राचुर्यार्थस्त्राभाव्यादीषद्दःख- सम्भिन्नत्वावश्यंभावादिति वाच्यम् । 'प्रचुरप्रकाशस्सविता' इत्यादौ व्यधिकरणसजातीयाल्पत्वप्रतियोगिकताया अपि दृष्टलेन ब्रह्मणि जीवगतानन्दाल्पत्वमपेक्ष्य तत्प्राचुर्यसम्भवात्। इह च वाक्यशेषे 'सैषाSSनन्दस्य मीमांसा' इत्यारभ्य व्यधिकरणजीवानन्दाल्पत्वमपक्ष्यैव ब्रह्मानन्दस्य प्राचुर्थप्रदर्शनात्।

शिर:पक्षादिरूपेण कल्पितमवयवित्वं तु न ब्रह्मत्वविरोधि । अन्यथा ब्रह्मगोऽवयवित्ववद्वयवत्वमपि नास्तीति पुच्छब्रह्मणोSप्यब्रह्मत्वप्रसङ्गात्।

आनन्दमयस्य पुच्छं ब्रह्म इति निर्देशोऽपि नानन्दमयस्य ब्रह्मत्वविरोधी । अन्नमयस्य स्वस्मादन- तिरिक्तैस्स्वावयवैरेव 'तस्येदमेव शिरः'(तै, २. १. १) इत्यादिना शिरःपक्षपुच्छादिमत्त्वकल्पनादर्शनात्। अनतिरिक्तैः पक्षपुच्छादिमत्त्व्रकल्पनाप्रायपाठानुगुण्येन ब्रह्मानन्दमययोरभिन्नयोरेव पुच्छतद्व्भावनिर्देशे तात्पर्यकल्पनस्योचिततया ततो व्यतिरेकाप्रतीतेः ।

आनन्दमयस्य स्वपर्यायगत्रोकाविषयत्वमप्यसिद्धम्; अन्नमयादिपर्यायश्रोकानां पुच्छमात्र- विषयत्वाभावेनास्यापि तद्वदेव पुच्छवद्विषयत्वौचित्यात्। न च पुच्छवति प्रयुक्तस्य आनन्दमयपदस्य श्लोके श्रवणाभावात् पुच्छे प्रयुक्तस्य ब्रह्मशब्दस्यैव श्रवणात् पुच्छविषय एवासौ न पुच्छवाद्विषय इति शंक्यम्। 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (तै. २, १. १) 'तस्माद्वा एतस्मादात्मनः' (तै. २.१.१) इत्युपक्रान्तस्यैवानन्दमयवाक्ये प्रतिपादनेन ब्रह्मात्मानन्दमयशब्दानामैकार्थ्यस्यावधृततया तेष्वन्यतमनिर्देश- मात्रेण श्रोकस्यानन्दमयिषयत्वसिद्धेः । न च प्रियमोदादिमत्तया प्रसिद्धे आनन्दमये श्लोकदर्शिता सत्त्वासत्त्वशङ्का नान्वेतीति वाच्यम्। जीवस्य तथा लोके प्रसिद्ध त्वेऽपि ब्रह्मणोSप्रसिद्धत्वात्।

'तस्यैष एव' इत्यादावानन्दमयस्यात्मान्तरश्रवणमप्यसिद्धम्: तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्य एष एव शारीर आत्मा य एष आनन्दमयः इत्यर्थाङ्गीकारात्। तस्य आनन्दमयस्य एष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य विज्ञानमयस्य इत्यर्थाङ्गीकारेSपि विज्ञानमयस्य य आकाशादिस्ष्ष वक्ष्यमाणन्यायसिद्धपरमात्मभाव;

४६ न्यायरक्षामाणे: १. १. १९

आनन्दमयः शारीर आत्मा स एव स्वस्यापि स्वयमेव्ात्मेति पर्यवसानेन 'पतिं विश्वस्यात्मेश्वरम्' (तै, ४, २५. ५) इत्यात्मंश्वरत्वोक्त्या ईश्वरान्तरस्येवात्मान्तरस्य निराकृतेरेव सिद्धेः ।

शोध्यत्वं न व्रह्मत्वविरोधि; सर्वत्र शुद्धिस्तत्तदर्थानुगुणेति ब्रह्मण्यप्यनादिभवसञ्चितानेकजीवापरा धकलुषिते मुक्त्यर्थ प्रसादयत्वरूपस्य शाध्यत्वस्य सम्भवात् ।

तस्मात् पुच्छन्रह्मताद्युक्तयुक्तीनामसाधकत्वात् पुच्छवदानन्दमयोडपि ब्रह्मैव। प्रकरणस्य स्वस्मादन- तिरिक्तैस्स्वावयवैः पक्षपुच्ादिरूपणपरल्वेन तस्य पुच्छव्रह्माभेदप्रतीतेः, प्रकरणगतश्लोकानां पुच्छवाद्विषयत्वेन तत्रैव श्रोकगतस्य ब्रह्मशब्दाभ्यासस्य सत्वासत्त्वशङ्कालिङ्गस्य च पर्यवसानात्, 'सत्यं ज्ञानम्' इति प्रकृतं ब्रह्म 'तस्माद्वा एतस्मादात्मनः' इत्यात्मशब्देन निर्दिश्य तस्य आकाशादिकारणत्वप्रतिपादनानन्तरं सर्वान्तरत्वेन तस्यात्मत्वविवरणार्थ प्रवृत्तस्य सन्दर्भस्य तत्रैव परिसमापनेन तदनन्तरं 'तस्माद्वा एतस्मादा- नन्दमयात् अन्योSनतर आत्मा ब्रह्म' इति तदान्तरस्य ब्रह्मणां निरूपणाभावात्, 'सोऽकामयत' इत्यनन्तर- वाक्यगतन स इति पुलिङ्गान्तेन अव्यवहितप्रधानप्रकृतार्थपरामार्शीना पराम्रष्टुं योग्यत्वात्, भृगुवल्यां 'एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रम्य, एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य' (तै. २. १०) इत्यत्र आनन्दमयशब्दस्य 'विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात्' (तै. ३. ५) 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्' (तै ३. ६) इति तत्रत्यसंप्रतिपन्न- ब्रह्मपरभावेनानन्दशब्देन सह स्थानसाम्येन ब्रह्मपरत्वनिश्यात्, 'आनन्दमयोऽभ्यासात्' इति सूत्रस्वारस्याच्च इति।

अत्रोच्यते-यत्तावदुक्तमाननदमयस्य विकारत्वावगतिर्नास्तीति-तन्न। विकारार्थमयठूप्रायपाठन तत्रापि मयटो विकारार्थत्ात्। तथाहि-'स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः' (तै.२, १ ) इति न देह एवोच्यते; तस्य अन्नपरिणामत्ववाचिना अन्रसशब्देन अन्नविकारत्ववाचिना अन्मयशब्देन चोक्तिसम्भवे 'अन्नरसमयः' इत्यस्य वैयर्थ्यात, पुरुषशब्दस्य च चेतनवाचित्वात्, 'अन्ात् पुरुषः' (तै, २. १) इत्यव्यवहितपुरुषपरा- मर्शस्य 'एष' इत्यनेन सिद्धतया 'स' इत्यस्य व्यवहिताकाशादिकारणात्मपरामर्शार्थत्वाच्च। किंतु, सः प्रागाकाशादिकारणत्वेन निरूपितः एषः अनुपदमन्नकार्यत्वेन निरूपितश् पुरुषः अन्रसमयः अन्नरसं देहमनुप्रविश्य तदवच्छिन्नतया तत्कार्य इत्युच्यते। तथा च 'अन्नात् पुरुषः' इति निर्दिष्ट आकाशादिकारण- रूपस्य पुरुषस्यान्कार्यत्वं अन्नकार्यदेहावच्छेदलब्धपरि्छिन्नाकारतयेति विवृतं भवति। एवं प्राणमयो मनोमयो विज्ञानमदव प्राणमनोबुद्यवच्छिन्वतया तद्विकारभूतो जीव एवेति युक्तम्। न च स्वतः कार्ये एव

१. १. १९ आनन्दमयाधिकरणम् ४७

विकारार्थप्रत्ययः न त्वौपाधिककार्यताभाजि इति व्युत्पत्तिकल्पना प्रमाणवती। किश्च, मयटः प्राचुर्यार्थत्वं वदतस्तवापि मते जीव एव आनन्दमय इति सिद्धयति। आनन्दप्राचुर्यस्य प्रतियोगिदु:खाल्पत्वगर्मत्वात्। प्राचुर्यस्य विशेषणत्वे व्यधिकरणसजातीयाल्पत्वस्य निरूपकत्वेऽपि विशेष्यत्वे समानाधिकरणविजातीयाल्प- त्वमेव निरूपकं इति हि व्युत्पत्तिसिद्धम्। अत एव 'प्रचुर्ब्राह्मणो ग्रामः' इत्यत्र प्राचुर्यस्य ग्रामान्तरगत- ब्राह्मणाल्पत्वापेक्षत्वेडपि 'ब्राह्मणप्रचुरो ग्रामः' इत्यत्र तद्ग्रामगतगूद्ाल्पत्वापेक्षमेव प्राचुर्थ प्रतीयत । न च -- 'प्रचुरप्रकाशस्सविता' इतिवत् 'प्रकाशप्रचुरस्सविता' इति प्रयोगेऽपि नक्षत्रादिगतप्रकाशाल्पत्वापेक्षमेव प्राचुर्यमवगम्यते, न तु सवितृगततमोडल्पत्वापेक्षम; तत्र तमसो बाधितत्पात् इति-शंक्यम्। तत्राणि घनतुहिनसैंहिकेयाच्छादनारोपिततमोऽल्पत्वमपेक्ष्यैव घनाद्यपसरणसमये तथा प्रयोगात्। तदभावे तथा व्युत्पन्नप्रयोगाभावात्। ननु 'बलवत्तरश्वैत्रः' इत्यादौ तरबाद्यर्थस्य प्राचुर्यस्य विशेष्यत्वेऽपि मैत्रादिगतबलाद्य- ल्पताडपेक्षत्वं दृट्मिति चेत्। न । तत्र 'द्विव चनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ (पा. सू. ५. ३. ५७) इति द्विवचनादिविशेषणवशादातिशायनिकप्रत्ययेषु व्युत्प्त्त्यन्तरकल्पनेऽपि मयटि तत्कल्पकाभावेन औत्सर्गिकव्युत्पत्तिलङ्कनायोगात्। न च 'प्रज्ञानधन एवानन्दमयः' (माण्डू. ५) इति ब्रह्मण्यानन्दमयशब्द- प्रयोगदर्शनात् मयठ्यपि व्युत्पत्त्यन्तरं कल्प्यमिति वाच्यम्। तस्य 'सुषुमस्थान एकीभूतः' (माण्डू ५) इति विशेषणानुसारेण प्राज्ञशब्दितसुषुप्तजीवविषयत्वात्। वाक्यशेषे 'एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ः' (माण्डू. ६) इत्यादिपरमेश्वरधर्मकथनस्य आध्यात्मिकाधिदैविकतृतीयपादरूपप्राज्ञेश्वरैक्याभिप्रायत्वाद्। अपि च अन्यत्र व्यधिकरणसजातीयाल्पत्वमपेक्ष्य मयटः प्रयोगसम्भवेऽपि प्रकृते त्वदभिमतप्रायपाठानुसारेण समानाधिकरण- विजातीयाल्पत्वमपेक्ष्यैव तत्प्रयोगो निर्वाह्यः। तथाहि-प्राणमये तावत् पश्चवृत्तिवायुगतमेव व्यानादिवृत्त्य- ल्प त्वमपेक्ष्य तत्र प्राणनवृत्तिप्राचुर्य न तु तदन्यगतप्राणनवृत्त्यल्पत्वमपेक्ष्य। ततोSन्य्र प्राणनवृत्तीनामभावात्। एवं मनोमयेऽपि करणभावेन मननवृत्तिसम्बन्धिनोSपि मनसः तत्प्राचुर्य तद्गतवृत्त्यन्तराल्पत्वमपेक्ष्यैव। विज्ञानमयेऽपि जीवे ज्ञानवृत्तिप्राचुर्य तद्गतज्ञानानात्मकसंस्कारादिरूपवृत्त्यन्तराल्पत्वमपेक्ष्यैव पर्यवस्यति। किं बहुना, एवं त्रिषु प्राचुर्यार्थमुपगतवतोSन्रसमयेऽपि देहे अवयवान्तराल्पत्वमपेक्ष्यान्नपरिणामरूपावयव- प्रांचुर्यमेव्र मयडर्थ इति वैरूप्यपरिहारार्थं बलादायाति। एवञ्च आनन्दमयेऽपि समानाधिकरणदुःखाल्पत्वापेक्ष- मानन्दप्राचुर्य मयडर्थ इत्यापतितं दुःखमिश्रत्वं केन वार्यते।न च-तथाऽपि समानाधिकरणयत्किश्चिद्विजाती- याल्पत्वमपेक्ष्यानन्दप्राचुर्यनिर्वाहसम्भवेSपि कुतो दुःखभिश्रत्वापादनमिति वाच्यम्। सुखप्राचुर्स्य तद्विरोधि- दु:खाल्पताडपेक्षायामेव प्रथमं बुद्दवतरणेन तदुल्लङ्मनायोगात। न चैवं स आनन्दमयो जीवोऽपि न स्याद्

४८ न्यायरक्षामणि: १. १. १९

तत्र दुःखाल्पत्वस्य सुखबाहुल्यस्य चाभावादिति शंक्यम्। जीवस्य मुक्तौ भोग्यात् निरतिशयोत्कर्षादुत्तराव- धिरहितात् 'श्रांत्रियस्य चाकामहतस्य' (तै. २. ८. १) इति श्रुतिदर्शितात् सुखात् सर्वमपि सांसारिकं दुःखं अल्पमिति सम्भवात्। नन्वानन्दमये मयट् प्राचुर्यार्थोऽपि माभूत् स्वार्थिकोऽस्त्वति चेत्, न । प्रायपाठप्रापेऽतिरिक्तार्थे सम्भवति स्वार्थिकत्वेन वैयर्थ्यकल्पनाSयोगात्। तस्मात् आनन्दमयस्य मयटा जीवत्वावगतिस्तावतिष्प्रत्यूहा।

यदुक्तं ब्रह्मणोSवयवित्वं अवयबत्ववत् कल्पनया सम्भवतीति-तन्न। अस्मामिः पुच्छपदस्थाधारलक्ष- कत्वस्य उक्तनयाSवयवत्वकल्पनानङ्गीकारेण दृष्टन्तासम्प्रतिपत्तेः । अध्यारोपापत्रादाम्यां निष्प्रपञ्चब्रह्मप्रतिपत्ति- प्रकरणे प्रियमोदादिरूपशर:पक्षाद्यवयवकल्पनाया विरोधेनानुपयुक्तवन च अयुक्तत्वाच्च। प्रकरणस्य निष्प्रपश्चपरत्वरं च 'भेदव्यपदेशाच्च' इति सूत्रविवरणे समर्थितम्।

स्पादतत्-'यतो वाचो निवर्तन्ते' इति मन्त्रो ब्रह्माण द्वैतवस्तुमुखेन प्रवृत्तानां लौकिकीनां वैदिकीनाश्च सर्वासां वाचां निवृत्ति वदति इत्यमुमर्थमवलम्व्य हि तत्र तत्समर्थनं कृतम्, न तद्युक्तम्; एकस्य 'वाचः' इत्यस्य 'निवर्तन्ते' इत्यस्य च स्वारस्यमनुरुध्य बहूनां सप्रपश्चवाक्यानां स्वार्थ ग्रामाण्यात् प्रच्यावनस्य न्यायविरुद्ध लवात् इति चत्-

उच्यते-विज्ञानमयं न ब्रह्मेति प्रतिक्षिप्य आनन्दमयं ब्रह्मेति व्यवस्थापयति त्वय्यपि तुल्योऽयमाक्षिपः । तथाहि-विज्ञानमयस्य 'विज्ञानमयः' इत्येतावतैव तावत् परब्रह्मत्वं प्रतीयते। तत्र मयट्प्रत्ययस्यानन्दमयै- करूप्याय त्वया व्यविकरणसजातायाल्पत्वापेक्षप्राचुयार्थतवस्याभ्युपगन्तुं युक्ततया जीवादन्यस्य संकुचितज्ञानस्य अभावात् जीवगतज्ञानाल्फ्त्वापेक्षज्ञानप्राचुर्य एव तत्पर्यवसानात्। मत्त्रवर्णोपात्तविपश्चित्वप्रत्यभिज्ञानाच्न। तथा 'विज्ञानं देवास्सर्वें ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते' (तै. २. ५. १ ) इत्यत्र मान्त्रवर्णिकन्नह्मशब्देन 'तद्देवा ज्योतिष्रां ज्योतिरायुहोपासत्तेडमृतम्' (बृ. ४. ४. १६) इति श्रत्यन्तरसिद्धदेवोपास्यत्वप्रत्यभिज्ञानेन 'विजञानं ब्रह्म चेद्वेद तस्माचेन प्रमादति। शरीरे पाप्मनो हित्वा सर्वान् कामान्समश्रुते' (तै. २.५.) इति तदनन्तरक्रो- केऽ्रपि ब्रह्मशब्देन मान्त्रवर्णिकन्रह्मविद्याफलप्रत्यमिज्ञानेन च तस्य ब्रह्मत्वं प्रतीयते। 'विज्ञानं यजञं तनुते' (तै. २. ५. १.) इति तु ब्रह्मण्यप्युपपब्ते; यज्ञादेर्हेतकर्तरि तस्मिन्नपि स्वव्यापारद्वारा प्रयोज्नव्यापार- कर्तृत्वसत्वात्। हेतुकर्तृत्वविवक्षायां णिजन्तप्रयोगनियमेपि स्वव्यापारद्वारा प्रयोज्यव्यापारकर्तृत्वविवक्षामं

१. १. १९. आनन्दमयाधिकरणम् ४९

अणिजन्तप्रयोगस्यानिरुद्धत्वात्। साक्षाद्विलेखनमकुर्वति संविधानसम्पादनेन कर्षगप्रयोजके स्वामिन्यपि 'षड्मिर्हलै: कर्षति' इति प्रयोगदर्शनात्, 'यज्ञकृदज्ञमृद्ज्ञी' इति ब्रह्मण्येत्र प्रयोगदर्शनाच्च। एवमपि विज्ञानमयस्य यद्ब्रह्मत्वमुच्यते तत् 'तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् अन्योऽन्तर आत्मा' (तै.२.५.) इति तमतिकम्य तदन्यस्य तदान्तरस्यात्मनः प्रतिपादनमात्रादेव। आनन्दमयत्वस्य प्रियाद्यवयवयोगस्य च विज्ञानमयेऽ्यविरोधात्। ततश्च यथा विज्ञानमयादन्यस्य तदान्तरस्य परमात्मनः प्रतिपादनदर्शनाद्विज्ञानमयपर्यायगतवाक्यजातं स्थूला- रुन्धतीन्यायन आरोपितपरमात्मभवतद्गर्मवैशिव्यविषयमिति त्वयाऽभ्युपगम्यते एवं प्राणमयादिपर्यायगतात्म- त्वप्रतिपादनमपि, तथा 'यतो वाचो निवर्तन्ते' (तै. २. ४, १) इत्यपवाददर्शनात् आरोपितप्रपञ्चवैशिट्य- विषयं सप्रपश्चवाक्यजातमिति कुतोऽभयुपगन्तुं न युज्यते। ननु युक्तं 'विज्ञानमयादन्योऽन्तर आत्मा' (तै. २. ५, १) इत्येतावताऽपि विज्ञानमयविषयवाक्यजातस्यारोपितविषयत्वोपपादनं, 'तस्माद्वा एतस्मात्' इत्यत्रोपक्रान्तमात्मत्वं सर्वान्तरत्वेनोपपादयितुं प्रवृत्ते 'स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः' (तै. २. १. १) इत्येतस्मिन् प्रकरणे विज्ञानमयादान्तरत्वस्यैव सर्वान्तरत्वरूपतवेन तस्य उपकान्तात्मत्वोपपादकतया तात्पर्यव्त्वेन बलवत्त्वात्, अन्यथा पदमात्रेण चरमपठितिन प्रथमपठितानेकवाक्यान्यथाभ/वापादनाडयोगात् इति चेतू; तर्हि अस्मन्मतेऽपि 'यतो वाचो निवर्नन्ते' इत्यस्य परमोपक्रमगताननतत्वोपपादनार्थत्वेन तात्पर्थवत्त्वं समान- मिति पश्य। 'यतो वाच' इत्यस्य स्वप्रकरणगतेन 'अदृश्यSनात्म्येऽनिरुक्ते' (तै,२.७.१) इति विशेषणेन प्रकरणा- न्तरगतैब्रह्मणो निष्प्रपञ्चत्वादिप्रतिपादकैश् उपष्टम्भो्यस्तीति विशेषः। तस्मात् निर्विशेषब्रह्मप्रकरणे प्रियाद्वयव- योगात् सविशेष आनन्दमयो न प्रतिपादं ब्रह्म भवितुमर्हतीति युक्तमेव।

यच्चोक्तम्-तस्य 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इति निर्देशन व्यतिरेकप्रतीतिरसिद्धा; प्रकरणस्य स्वस्मादनतिरिक्तै- श्शिर:पक्षादिमत्त्वनिरूपणपरत्वादिति, तद्युक्तम्; शिरःप्रभृतीनां अन्नमयादिशन्दोदितचेतनातिरिक्तत्वात्। अन्नमयादिशब्दानां चेतनपर्यन्तत्वानङ्गीकारेSपि मनोमयपक्षशिरःपुच्छानां ऋक्सामयजुरथर्वाङ्गिरसां तदतिरिक्त- त्वेन अन्नमयादिष्वप्यवयवावयविभावादिकृवतभेदसद्भावेन च तथा प्रकरणासिद्धः स्वरमतः प्रतीयमानस्य व्यति- रेकस्य त्यागायोगाद्।

यूत्त-आनन्दमयस्य श्रोकाप्रतिपाद्यत्वमसिद्म; श्रोकानां पुच्छवद्विषयत्वनियमदर्शनात् इत्युक्तम्, तदप्ययुक्तम्। 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इति मनोमयपर्यायश्लोकस्य ब्रह्मविषयस्य पुच्छवद्विषयत्वाभावात्, 'अप्राप्य मनसा सह' इति श्रवणात्। तत्रापि यथाकथश्चित् पुच्छवद्विषयत्वमस्तीति चत्, तर्ह 'असन्नेव स भवति' इत्यत्र स इत्यस्य प्रकृतानन्दमयपरत्वात् तंस्यापि यथाकर्थंचित् पुच्छवद्विषयत्वं संपन्नमिति संतुष्यतु भवान्।

न्याय. र. ७

१. १. १९. ५० न्यायरक्षामणिः

अयक्त च श्रोके 'स' इति पुँल्लिङ्गेन प्रकृतपरामर्शिना तत्पदेन अवश्यं परामर्शनीयस्य आनन्दमयस्य श्रोक-

यत्तु-'तस्यैष एव शारीर आत्मा इत्यत्र आत्मान्तरश्रवणं नास्ति अनन्यात्मत्वपरत्वात् इत्युक्तम्, तदप्पयुक्तम; पूर्वपर्यायस्थानामिव आनन्दमयपर्यायस्थस्यापि तस्य वाक्यस्य पुच्छ ब्रह्मरूपात्मान्तरपरत्वोपपत्तौ

यच्च प्रसादयत्वरूपं शोध्यत्वं ब्रह्मणोSपि सम्भवतीत्युक्तम्, तत्तुच्छम् । प्रागशुद्धिमतो हि शाद्धिराधेया। न च जीवापराधानुसारेण तेषु ब्रह्मणोSप्रसादः कथमप्यशुद्धिशब्दमर्हति। तथा सति ब्रह्मणो नित्यशुद्धत्व- श्रुतीनां सङ्कचितार्थत्वप्रसङ्गात्। लोकंऽपि अपराधानुगुण्येन भृत्यादिषु राजार्दीनामुचितस्याप्रसादस्य अशुद्धि- शब्देन व्यवहाराभावाच्च। तस्मात् पुच्छब्रह्मवादोक्तयुक्तीनां निराकरणमनुपपन्नम्।

यस्त्व्ानन्दमयब्रह्मवादे युक्तिषटकोपन्यासः तत्र अवयवानतिरेकः निगमनश्लोकानां पुच्छवत्परत्व- नियमश्च प्रागेव निराकृतः ।

यत्तु 'तस्माद्वा एतस्मात्' इति शैल्या आनन्दमये परिसमापनात् स एव ब्रह्मेत्युक्तम्, तदप्ययुक्तम्। यथा 'श्रतं ह्येत्र मे भगवद्दृशेभ्यस्तरति शोकमात्मवित्' (छा. ७.१.३) इत्यात्मजिज्ञासया उपसेदुषे नारदाय नामादिषूत्तरोत्तरमर्थान्तरोपदेश 'अस्ति भगवो नाम्नो भूयः' (छा ७. १. ५) इति 'वाग्वाव नाम्नो भूयसी' (छा. ७. २.१) इत्यादिग्रश्नप्रतिवचनाभ्यामेवेति शैल्याः प्राण एव समापनेऽपि, विनैव तादृशे प्रश्नप्रतिवचने प्रवृत्तस्य 'एष तु वा अतिवदति यस्सत्येनातिवदति' (छा. ७, १६. १) इत्यादे: तुशब्द्श्रुत्या 'आत्मतः प्राणः (छा. ७, २६. १) इति ततः प्राणोत्पत्तिलिङ्गेन च प्राणादर्थान्तरोपदेशपरत्वमिति तत्रैव आत्मोपदेशपर्यवसानमभ्युपगम्यते न तु प्राचीने प्राणे, एवमिहापि पूर्वोपन्यस्तप्रमाणैः प्रधानतयाSवगते पुच्छ ब्रह्मण्येव उपकान्तोपदेशपर्यवसानस्य अभ्युपगन्तुं युक्तत्वात्। ननु भूमविद्यायां प्राणोपदेशे नामादिष्त्- नुक्तस्यातिवादित्वस्योक्त्या तत्पर्यन्त एवात्मोपदेश इति मत्वा शिष्ये भूयः प्रश्नमकुर्वति स्वयमेव आचार्य: ततोऽर्थान्तरं सत्यं उपचिक्षेप इति श्लिष्यते। इह तु उत्तरात्मोपदेशे दृष्टायाः 'तस्माद्वा' इत्यादिशैल्याः ब्रह्मणि परित्यागे नास्ति कारणं इति चेत्, मैवम्। अन्नमयािपर्यायेष्विव आनन्दमयपर्यायेSपि क्कचिद्वस्तुनि प्रयोक्तव्यस्य पुच्छपदस्य तदाधारे ब्रह्मणि प्रयोगे तदेव उपकान्तब्रह्मोपदेशात्मकं निष्पद्यत

१. १. १९, आनन्द्मयाधिकरणम् ५१

इति पर्यायान्तरानारम्भोपपत्तेः। नन्वेवमपि सर्वा:तरत्वेनात्मत्वविवरणमुपकान्तं आन्तरत्वेनात्मत्वे चोपदिष्टे आनन्दमये पर्यवस्यतीति युक्तम्, न तु तथाऽनुपदिष्टे पुच्छन्रह्मणि इति चेत्। एवं तहिं भूमविद्यायामपि 'तरति शोकमात्मवित्' (छा. ७, १. ३) इत्युपक्ान्तस्यात्मोपदेशस्य 'अथात आत्मादेशः' (छा. ७. २५. २) इत्यादयुपरिभागे एव पर्यवसानं स्याद्, 'एष तु वा अतिवदति' (छ. ७. १६.१) इत्यारभ्य अहङ्कारोपदेशपर्यन्तं आत्मप्रसङ्गरहितं प्राणोपदेशशेषं स्यात्। यदि तु तुशब्दश्रुत्या प्राणविच्छेदा- वगमात् सत्योपदेश एवोपकरान्त आत्मोपदेशस्स्यादिति मतम्, तर्ह्युक्तप्रमाणैः पुच्छब्रह्मोपदेश एव आनन्दमया- दप्यान्तरस्यात्मन उपदेश: स्यात् इति तुल्यम्। तस्य 'स यश्चायं पुरुषे ( तै. ३.१०.४) इति जीवान्तरत्वस्य अग्रे स्फुटत्वात्। तस्मात् पुच्छब्रह्मणि 'तस्माद्वा एतस्मात्' इत्यादिरूपा पूर्वच्छाया नास्तीति नायं दोषः । किन्तु अमुख्यात्मप्रायपाठेनामुख्यत्वशङ्कावहत्वात् स एव दोषः ।

यत्तु-आनन्दमय एव 'सोऽकामयत' इत्यादिसन्दर्भस्य पर्यवसानं युक्तं पुल्लिङ्गानुरोधात् इत्युक्तम्, तद्प्ययुक्तम्। पुच्छब्रह्मणि अव्यवहितप्रकृतब्रह्मशन्दापेक्षया पुल्लिङ्गानुपपत्तावपि व्यवहितप्रकृतात्मशब्दापेक्षया तदुपपत्तेः । 'तस्य द्वादशशतं दक्षिणा' इत्यत्र अव्यवहितपरामर्शासम्भवे व्यवहितपरामर्शस्य दृष्टत्वात, 'तस्यैष एव शारीर आत्मा' इति आनन्दमयादपि सन्निहितमात्मशब्दं अपेक्ष्य पुल्लिङ्गोपपत्तेश्च। न च तस्य सर्वपर्यायसाधारणत्वात् प्रधानप्रिपाद्यपरत्वं नास्तीति वाच्यम्। साधारण्येडपि प्रधानपरत्वानपायात्। आनन्द- मयशब्दस्यासाधा रण्ये Sप्यात्मगतकव ल्यगिकार्थोपस्थापकतया तद्विशेष्यपरस्यात्मशब्दस्यैव सर्वपर्यायसाधारणस्य आनन्दमयवाक्येऽपि प्रधानोपस्थापकत्वाच।

यत्तु-भृगुवल्यामानन्दमयो ब्रह्मेति निर्णीतमित्युक्तम्-तद्यधिकरणम्। तावता विप्रतिपन्नस्यानन्दमय- शब्दस्य ब्रह्मपरत्वासिद्धेः।न हि 'आकाश इति होत्राच' (छा.१.९.१) इत्यत्र आकाशशब्दस्य ब्रह्मपरत्वनिर्णय- मात्रेण 'य एषोऽन्तर्हदय आकाशः तस्मिञ्छेते' (बृ. २. १. १७) इत्यत्रापि तस्य ब्रह्मपरत्वं सिद्धयति। भृगुवल्याम्नात आनन्दमयोऽपि 'एतमाननदमयमात्मानमुपसंक्रामति' इति आनन्दवल्याम्नातानन्दमयश्रुतोपसंक्र- मितव्यत्वलिङ्गप्रत्यभिज्ञानेन तद्वत् अब्रह्मेत्येव अङ्गाकाराच्च। भृगुवल्याम्नातानदस्थानसाम्यादपि अन्नमयादिषु पञ्चस्वपि मयट्प्रत्ययसारूप्येण आनन्दमयस्थानसाम्यस्यैव प्रबलतया तनोपि भृगुवल्याम्नातानन्दमयस्य अब्रह्मत्वस्यैव सिद्धेश्च। एतेन-भृगुवल्याम्नाताननदमयेन सह विषयवाक्यश्रुतानन्दमयस्य स्थानसाम्येन ब्रह्मत्वसाधनमपि निरस्तम; प्रथमपर्यायाम्नातयोरन्नान्नमययोरिव त्वया विकारिविकारभावस्यैत्र अभ्युपगन्तुं युक्तत्वात् ।

५२ न्यायरक्षामणिः १.१. २०

यत्तु आनन्दमयब्रह्मवादे सूत्रस्वारस्यमुक्तम्, तदपि न युक्तम्; पुच्छ्बह्मवाद एव सूत्राणां स्वारस्यस्य समर्थितत्वात्। तस्मादानन्दमयो जीव एवेति युक्तं पुच्छब्रह्मविषयतया अधिकरणोपवर्णनम्।

इत्यानन्दमयाधिकरणम् ।६।

(७ अधिकरणम् ।)

अन्तस्तद्र्मोपदेशात् ।२०। इदमामनन्ति च्छन्दोगाः 'अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश आ प्रण- खात् सर्व एव सुवर्णः तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेत्रमक्षिणी तस्योदिति नाम, स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः, उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद। तस्य ऋकू च साम च गेष्णौ, तस्मादुद्धाथः तस्मातत्वेवोद्गाता, एतस्य हि गाता। स एष ये चामुष्मात् पराश्ची लोकास्तेषां चषे देवकामानां च इत्यधिदैवतम्' (छा.१.६. ६,७) इति। तथा 'अथाध्यात्मम्' इत्युपक्रम्य समामनन्ति 'अथ य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते सैव ऋक् तदुक्थं तत्साम तद्यजुः तद्गह्म तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपम्, यावसुष्य गेष्णौ तौ गेष्णौ, यन्नाम तन्नाम। स एष ये चैतस्मादर्वाश्चो लोकस्तेषां चष्टे मनुष्यकामानां च" (छा. १. ७. ५) 'तद इमे वीणायां गायन्त्येतं ते गायन्ति तस्मात्ते धनसनयः' (छा. १. ७, ६) इत्यादि । तत्र अन्तरादित्ये अन्तरक्षणि चोपास्यः परुषः किमादित्यजीवरूपस्संसारी ककि वा परमेश्वरः इति संशथे, प्राप्तं तावत् रूपवत्त्वादिभिस्संसारीति। न हि परमेश्वरस्य हिरण्यश्मश्रुत्वादिविशिष्टं रूपम्, 'अन्तरादित्ये' 'अन्तरक्षिण' इति निर्दिष्टमधिकरणम्, 'ये चामुष्मात्''ये चैतस्मात्' इत्युक्तैश्वर्यमर्यादा च उप- पद्यते। 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाडरसं नित्यमगन्धवच्च यत्' (क. १. ३, १५) 'अचक्षुः श्रोत्रं तद- पाणिपादम् (मु. १. १. ६.) 'स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्रि' (छा. ७, २४, १) 'एष सर्वेश्वरः' (बृ. ४, ४, २२) इत्यादिश्रुतिविरोधात्। स्यादेतत्-परमेश्वरस्य रूपादिमत्त्रेऽपि श्रुतयो दृश्वन्ते। यथा तलवकारिणामुपनिषदि यक्षरूपेण प्रादुर्भूतः परमेश्वरो देवैरद्ष्ट इति श्रूयते। यथा वा कौषीतकिनामुपनिषदि पर्यङ्क- विद्यायामर्चिरादिमार्गगम्ये ब्रह्मलोके अितौजासी पर्यक्के स्थितः परमेश्वरः स्वोपासकैरर्चिरादिमार्गेंण प्रासैस्सह

१.१. २० अन्तरधिकरणम् .५३

सल्लपतीति श्रूयते। तेषां चोपासकानां परमेश्वरदिव्यगन्धादिप्रामिश्व श्रयते। एवमन्यत्रापि तत्र तत्र परमे- श्वरस्यापि रूपवत्त्वं स्थानवत्वं च बहुलमुपलभ्यते । एकदेशैश्वर्यश्रवणं तु न सर्वैश्वर्यविरोधि; सर्वेश्वरे एकदेशैश्चर्यस्यापि सत्वात्, अन्यथा सर्वेश्वरत्वस्यैवाभावप्रसङ्गात् इति चेत्-उच्यते-

रूपादिरहितं ब्रह्म रूपित श्रुतिमौलिषु। कथं रूपादिमदिति श्रद्दधीमहि कल्पनाम् । कर्मणां च फलत्वेन रूपादिकमधमिहे। कर्मलेशविर्ानस्य कथं तदुपपद्यते ॥ यदि रूपादि मिथ्यैतदविरोधाय कल्प्यते। कथं तद्वोधयनतीनां प्रामाण्यं घटते गिराम् ।। अतोऽन्यत्रापि रूपादिप्रतिपादनमस्ति यत्। योज्यं हिरण्यगर्भादिसंसारिपरमेव तत् ।। अथवा ब्रह्मणि परे स्तावकत्वेन केवलम्। योजनीयं यथा मोक्षे जक्षणाद्युपवर्णनम् ॥

न तात्रत् रूपादिरहिततया वेदान्तेषु तात्यर्येण निरूपितं यत् ब्रह्म तदेव रूपादिमदिति वचः श्रद्धेयम्; विरोधात्। सगुणं ब्रह्म रूपादिमत् निर्गुणं तद्रहितमिति चेत्, तत् कि सगुणं निर्गुणादन्यत् तदेव वा। आद्ये अपसिद्धात्तः, द्वितीये विरोधतादवस्थ्यम्। किश्च, देवमनुष्यादिरूपं इन्द्रचन्द्रादित्यादिस्थानं ऐश्वर्यतारतम्पं च कर्मफलत्वेन श्रुनिस्मृतिपुराणेयु प्रतिद्भम्। तत् कथं कर्मलेशेनापि रहितस्योपपद्ते। अथ एतद्विरोधसमाधानाय ब्रह्मणो रूपादिकं मिथ्येति कल्यते, न हि तदानीमपि नीरूपत्वनिष्कर्मत्वक्षतिविरोधोऽस्ति; शुक्तौ मिथ्यारजतसत्त्व्रेऽपि तदभावस्य ऐन्द्रजालिकदर्शितव्याघ्रदेहे व्याघ्रत्वप्रापककर्मानपेक्षत्वस्य च दर्शनात् इति चेत् --- तर्हि 'इदं रजतम्' 'अयं व्याघ्रः' इत्यादिव्यवहाराणामित्र ब्रह्मणि रूपादिबोधकश्रुतीनामप्रामाण्यप्रसङ्गः। तस्मादभ्यत्रापि रूपवत्त्वादिश्रतयो यथासम्भवं हिरण्यगर्भादिसंसारिविषयत्वेन योजनीयाः । परब्रह्मप्रकरणत्व- निर्णये तु परममुक्तिप्रकरणेषु 'स तत्र पर्येति जक्षन् कीडन् रममाणः स्त्रीमिर्वा यानैवी ज्ञातिभिर्वा' (छा. ८. १२, ३) 'स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा सप्तधा नवधा' (छा. ७. २६, २) इति च उपासनाफलश्रवणवत् केवलं स्तावकत्वेन योजनीयाः । कतिपयैश्वर्यश्रवणमात्रं यद्यपि तदधिकैश्चर्याविरोधि; सर्वभूमण्डलाधिपताव्याध्यापतिरिति व्यवहारात्, तथाऽपि 'स कलिंगाधिपतिः' 'अयमङ्गाधिपतिः' इति व्यवहारवत् 'आदित्यपुरुष: केषाश्चिदीष्टे','अक्षिपुरुषः केा्चित् इति श्रणं परस्परव्यव्कत्वात् सर्ैश्र्य् विरोध्येव। तस्मात् रूपादिमानिह संसारीति टुक्तम्।।

कथं संसारिणि सर्वपाप्मोदितत्वम्, 'तदुक्थं तद्यजुः' इत्यादिनाक्तं सार्वात्म्यं च

५४ न्यायरक्षामणि: १.१. २०

घटतामिति चेत्, माघाटषट। उपकमादिबहुप्रमाणबलात् पूर्वाधिकरणे पुच्छशब्दस्येव रूपादित्रितयबलात्तयो कथंचिद्योजनं भविष्यति।

तत्र सर्वपाय्मोदितत्वश्रवणं देवतापदप्राप्तस्यादित्यस्य कर्मानधिकारमात्रेण यद्यप्युपपादयितु- मशक्यम्: तदानीं कर्मानधिकारेण पापानामजननेऽपि अनादिभवसश्चितानां प्रसुप्तपापानां सम्भवात्, तथाSपि पापाल्पत्वाभिप्रायं योज्यम्। ननु मोक्षशास्त्र पाप्मशब्दः पुण्यस्यापि सडग्राहकः मुमुक्षुं प्रति तस्याप्यनिष्टफलत्वात्, 'न सुकृतं न दुष्कृतम् (छा. ८. ४, १) इत्युपकम्य 'सर्वे पाप्मानोऽता निवर्तन्ते' (छा. ८. ४. १) इत्युभयत्रापि तत्प्रयोगाच्च। न च पुण्याल्पत्वमादित्येऽस्ति। अतो नैवं योजनं सङ्गतं इति चेत्, न। पाप्मशब्दस्यानिष्टफलत्वेन रूपेण क्वचिदजहल्लक्षणया पुण्यसाधारण्येऽपि पापमात्रे गृहीतशक्तिकस्य तस्य मोक्षशास्त्रेSपि सर्वत्र तत्साधारण्यनियमाभावात्। अन्यथा 'नैनं सेतुमहोरात्रे तरतो न जरा न मृत्युर्न शोको न सुकृतं न दुष्कृतं सर्वे पाष्मानोऽतो निवर्तन्ते' (छा.८,४. १) इति प्रकृतेष्वहोरात्र जरामृ त्युशोकसुकृतदुष्कृतेषु अविशेषेण पाप्मशब्दस्य प्रयुक्ततया अभ्यत्रापि तावत्साधारण्यप्रसङ्गात्। न चेष्टापत्तिः; तस्मिन्नैव प्रकरणे 'एष आत्माऽपहृतपाप्मा विजरा विमृत्युर्विशाकः' (छा. ८. १. ५) इति सत्यपपि पाप्मशब्दे जरामृत्युशोकानां पृथक् ग्रहणदर्शनात्। अस्तु वा मोक्षशास्त्रे सर्वत्र पाप्मशब्द: पुण्यसाधारण:, तथाऽप्यत्र न दोष :; आदित्ये यमशकादिवत् साक्षात्कृतब्रह्मणि 'अथ तत ऊर्ध्वमुदेत्य नैवोदेता नास्तमेता एकल एव मध्ये स्थाता' (छा. ३. ११.१) इत्येतत्कल्पाधिकारसमाप्त्यनन्तरं मोक्षमा- सादयिष्यमाणत्वेन श्रुते ब्रह्मसाक्षात्कारनिद्ध तसकलपुण्यपापपञ्जरे प्रारब्धमात्रानुवृत्तिमति पापवत् पुण्यस्या- प्यल्पत्वात्।

वस्तुतस्तु-सर्वपाप्मोदितत्वं सर्वेश्वर एव न सङ्गच्छते। सर्वपाप्मोदितत्व्रं हि प्राक तदाच्छादिते भवेत्। कदाचिदपि न ब्रह्म पापाच्छादितमिष्यते ॥. अतो ब्रह्मापरोक्ष्येण ध्वस्तसर्वाघपञ्जरे। आदित्य एव तस्यापि स्वारस्यं कलयामहे॥ पापापादानकमुद्गमनं हि प्राक् तदाच्छादितस्य घटते मेघमण्डलापादानकमुद्गमनमिव प्राक् मेघमण्डलाच्छादितस्य चन्द्रस्य। न च कदाचिदपि ब्रह्म पापाच्छादितमिष्यते। अतो रूपवत्त्वादेरिव सर्व- पाव्मोदितत्त्रस्यापि प्राक् पापाच्छादनपिहितस्वरूपे ब्रह्मसाक्षात्कारानिर्धूतसकलतदाच्छादने भगवत्यादित्य एव स्वारस्यं प्रतिपद्यामहे।

१. १. २०. अन्तरधिकरणम् ५५

अस्तु वा परमेश्वर एव तस्य स्वारस्यम्। तथापि तदिह नादरणीयम्। कथम् ?- नामैव किल नान्वेति कूटस्थे परमात्मनि। तत्र नामनिरुक्त्यर्थस्वारस्यं किं करिष्यति॥ न हि यस्यार्थवादस्य विधिना येन नान्वयः । स्वारस्यं तत्स्तुतौ तस्य सदप्याद्रियते बुधैः॥

सर्वपाप्मोदितत्वं हि न स्वातन्त्र्येण कीर्तितम्, किंतु 'तस्योदिति नाम' इति निर्दिष्टनामार्थतया निरुक्तम्। तच्च तत्रैवान्वेतुं योग्यं यत्र नामान्वेति। न च परमेश्वरे किश्चिदपि नाम अन्वेति; 'आकाशो ह वै नाम नामरूपयोनिर्वाहिता ते यदन्तरा तत् ब्रह्म' (छा. ८. १४. १) इति तस्य नामरूपास्पृष्टत्व- प्रतिपादनात् । अतो यथा 'अवकाभिरम्निं विकर्षति' इति विधिशेषस्य 'आपो वै शान्ताः' इत्यर्थवादस्य 'दधि मधु घृतमापो धाना भवन्ति' इत्यादौ श्रुतेनापां विधिनाऽन्वयरहितस्य अपामेव्र स्तुतौ स्वारस्यं सदपि नाद्रियते, किंतु कथश्चित् 'अवकास्तुतौ पर्यवसानमभ्युपगम्यते, एवं नामान्वयायोग्ये परमेश्वरे नामनिरुक्त्यर्थस्वारस्यमकिञ्चित्करमिति आदित्य एव नामान्वययोग्ये तस्य पर्यवसानमन्युपगन्तुं युक्तम्। अतः पापाल्पत्वपरमेव सर्वपाप्मोदितत्वश्रवणम्, देवत्वेन जीवन्मुक्तत्वेन च सर्वकर्मानधिकारपरं वा।

एवमृक्सामाद्यात्मत्वश्रवणमपि आदित्य एव कथश्चिद्योजनीयम्। तथाहि-

ऋक्सामाद्यात्मताऽस्योक्ता स्तुतये दृष्टयेडपि वा। ऋकसामयोर्यथाSत्रैव पृथिव्यग्न्यादिरूपता।।

अत्रैव प्रकरणे 'इयमेव ऋक् अग्निस्साम' इत्यादिना अधिदैवतमृचः पृथिव्यन्तरिक्षद्यनक्षत्रादित्यगतशुक्क- भारूपत्वं साम्रश्चाग्निवाय्वादित्यचन्द्रादित्यगतातिकृष्णभारूपत्वं 'वागेव ऋक प्राणस्साम' इत्यादिना अध्यात्म मृचो वाक्चक्षुःश्रोत्राक्षिगतशुक्कभारूपतवं साम्नश्च प्राणच्छायात्ममनोSक्षिगतातिकृष्गभारूपत्वमुक्तम्। तत् केवलस्तुत्यर्थमुपासार्थ वेति सङ्गमयितव्यम्। एवमेत्र तथाभूतऋक्सामाद्यात्मकत्वमादित्यस्य कि न सङ्गच्छते। किश्व-

ऋक्सामाद्यैरभेदस्तु ब्रह्मण्यप्यविकारिणि । सिद्धान्ते नाभ्युपगतः कल्प्यः सूर्येऽपि सङ्गतः ॥

सत्ये निर्विकारे ब्रह्मणि मिथ्याभूतऋक्सामादिप्रपश्चामेदो नेष्यत एव सिद्धान्ते। प्रपश्चस्य

१. अवका :- शैवालानि तानि अपां सारः मण्डमिव दध्नः । तथा च 'आपो वै शान्ताः' इति अभिजनस्तुति- द्वारेण अवकानामेव स्तुतिः।

५६ न्यायरक्षामणि: १.१. २०

ब्रह्मानन्यत्वं ब्रह्मव्यतिरेकेणाभावमात्रम्, न तु तदभेद इति हि सिद्धान्तः । अतः काल्पनिकाभेदमाश्रित्यैव ब्रह्मण्यपि 'सैवर्क तत् साम' इत्यादि समर्थनीयम्। तथा समर्थनमादित्येऽपि सङ्गच्छते।

एवमादित्यपुरुषे उद्गातृकर्तृकगानविषयत्वोक्तिः अक्षिपुरुषे लौकिकवीणागानविषयत्वोक्तिश्व आदित्य एव कथाश्चिद्योजनीया। न हि मुख्यं तदुभयविषयत्वं ब्रह्मण्यपि सम्भवति; उद्गातृगानस्य तत्तदिन्द्रादिदेवता- विषयत्वात् लौकिकगानस्य राजादिविवयत्वात्। न च व्रह्मणस्सर्वजीाभिन्नत्वात् तदुपपत्तिः । आदित्यस्यापि ब्रह्मसाक्षात्कारदग्धाज्ञानस्य जीवन्मुक्तस्य वामदेववत् सर्वात्मभवापन्नत्वात्। 'सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुशच' इति श्रतेः । 'सर्वाणि ह वा इमानि भूनान्याित्यमुच्चैस्सन्तं गायन्ति (छा. १.११.७) इति श्रुत्यन्तरे तस्य सर्व- भूतकर्तृकगानविध्यत्वप्रसिद्वेरच। तस्मात् आदित्य एवात्र हिरण्मयः पुरुत् इति युक्तम्।

सहस्त्रकिरणस्पास्य हिरण्मयमिव्रोज्वलम्। प्रसिद्धं हि पुराणेषु रूपं तैजसमण्डले।। यथा भवति पाथोजं कम्पासमित्र कान्तिमत्। तथैव कुरुतश्रास्य प्रमुते प्रातरक्षिणी॥ प्रातःकालकृनः पअ्विकासः किरणैरित। दृष्टिपतर्भवन् भानोर्वर्ण्मानो न दुष्यति॥। कप्यासवाक्येऽप्युचिताक्रियाडव्याहारकल्पनम्। यश्च निम्बं परशुनेत्यादिकेष्विरिव युज्यते। ऋक्सामाद्यात्मतोक्तिश्र खेः सङ्गच्छतेतराम्। प्रायस्तयीमयत्वं हि प्रसिद्धं तस्य वर्ण्पते ॥इति पूर्वपक्षः॥ सिद्धान्तस्तु -'सफलानन्यथासिद्धसर्वपाप्मोदयाहतम्। अतादृग्रपवत्त्वादि न संसारित्वसाधकम् ।। सफलं तावत् सर्वपाप्मोदितत्वलिङ्गं 'उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः' इति श्रुतेन फलेन। फलं च तात्पर्यलिङ्गम्। अतः एकमपि तल्लिङ्गं निश्चिततात्पर्यं अतादृशादनेकस्मादपि रूपवत्त्वादिलिङ्गाद्वलवत्; तात्पर्यानुसारित्वादागमप्रामाण्यस्य। तच्च सर्वपाम्मोदितत्वं असङ्कचितसर्वपापविरहरूपमेव; फलवचनानु- गुण्यात्। फलवचने हि न सर्वकर्मानविकारमात्रमुच्यत इति वक्तुं युक्तम् ; तिर्थगादिसाधारणस्य तस्य अपुरुषार्थत्वात्। नापि सङ्कचितसर्वपापविरहवत्त्वम्; 'सर्वे पाष्मानः प्रदूयन्ते' (छा. ५, २४, ३) इति

१. -"अत्र (अधिकरणे)-प्रथमश्रुतादपि लिंगादविवक्षितात् चरमश्रुतमपि प्रयोजनवल्िङ्नं बलीयः; तात्प- र्याधीनत्वात् प्रामाण्यस्य-इति न्यायेन प्रयोजनवत्सर्वपाप्मोदयस्य ब्रह्माविनाभाविलिंगस्य अनुसारेण सामान्यप्रवृत्तां कर्म- निमित्तशरीरग्रहणश्रुति ईश्वरविषये अपवाध्य कर्माभावेऽपि रूपवत्वं ब्रह्मपरतया नीतम्" इति शारीरकन्यायसंग्रहे विवरणकारोक्तं मनसि निधाय सिद्धान्तयति-सफलेत्यादिना।

१. १. २० अन्तरधिकरणम् ५७

श्रत्यन्तरे तस्य® विद्याफलत्वेन प्रसिद्धेः। सर्वत्वस्य असङ्कोचसम्भवे सङ्कोचकल्पनाडयोगाच। ततश्ासङ्कुचित- सर्वपापविरहे फलवचनार्थे स्थिते उपास्यगुणवचनार्थोऽपि स एवेति युक्तम्। अक्षरैकरूप्यस्वारस्येन तत्क्तु- न्यायेन च तयोरेकार्थपरत्वस्य वक्तव्यत्वात्।

तथाऽपि न पापविरहस्तदर्थ:, किन्तु पापापादानकमुद्गमनमेव, तत्तु प्राक पापाच्छादिते जीवे सम्भवति न ब्रह्मणि इत्युक्तमिति चेत्-मैवम्।

जीवस्यापि न युक्तैत वाच्या हयुद्गमनक्रिया। पापापादानिका त्वेषा नैव युक्ता कथश्चन।। न हि नीडे स्थिते तस्माच्छकुश्त इव संक्रियः । उद्गच्छत्यक्रियो जीवः पापपञ्जरतः स्थितात् ॥

अतो यथा कुतश्विदपादानादुद्गतः सर्वात्मना तत्सम्बन्धरहितो भवति एवमयं सर्वात्मना पापसम्बन्धरहितः इत्ययमर्थो लक्षणया प्रतिपाद इति सर्वपाप्मरहितत्वमेव तदर्थः। तत्तु आदित्यजीवे न सम्भवतीति व्यक्तमेत्र ।

एतेन-क्रियमाणेडपि पापहेतुकर्मणि पापाश्लेषो गुणफलवाक्ययोरर्थोऽस्तु; 'एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते' (छा. ४, १४. ३) इति श्रुतौ तस्यापि विद्याफलत्वप्रसिद्धेः । 'न ह वै देवान् पापं गच्छति, पुण्यमेवामुं गच्छति' (बृ १.५. २०) इति श्रुतौ तस्य देवत्वप्रापकपुण्यफलत्वप्रसिद्वेश्व। देवत्वदशायां प्राग्भवसश्चितपापानां फलानारम्भकत्वं 'न ह वै देवान्' इति श्रुतेर्थ इति चेत्, तर्हिं स एव सर्वपाप्मोदय- वाक्ययोरालम्बनमस्तु इत्यपि शङ्का-निरस्ता। पक्षद्वयेऽपि प्राग्भवसश्चितानां पापानां सत्वात्,तत्सत्त्वे च सर्वपाप्मापादानकोद्गमनप्रतिपादकशब्दस्वारस्यालाभात्। तस्मात् सर्वपापराहित्यमेव तदर्थः, तत्तु आदित्यस्य न सम्भवर्तीत्युक्तम् ।

रूपवत्त्वञ्च ब्रह्मणोSपि सम्भवति ; सत्यस्य रूपस्य नीरूपशास्त्रविरोधित्वेऽपि मायामयस्य

१. असङ्कुचितसर्वपापविरहवत्स्य।

२. 'अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्' इत्यादिषु ब्रह्मणः तद्धर्मविशेषैः वैशिष्टयं प्रतिपाद्यते ............ अतो विशिष्टपरागि ब्रह्मसूत्राणि' इति परमते सूत्रस्वारस्यभङ्गवादे परैः उक्तं निर्विशेषव्रह्मवादे सूत्रास्वारस्यं परिहरन्

न्याय. र. ६

५८ न्यायरक्षामणि: १.१.२०

तदविरोधित्वात्। ब्रह्मणि च रुपस्य 'माया ह्वेषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद' इति वचनानुसारेण मायामयस्थैवाङ्गीकारात। न च तद्वोधकवचनानामप्रामाण्यप्रसङ्ग :; मायाविदार्शीतमायादृष्टयनुवादवत् प्रामाण्योपपत्तेः । इह च 'हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते' 'यन्मां पश्यासि' इत्यादौ तथैव दृष्टयनुवाददर्शनाच्च। आरम्भणाधिकरणे व्युत्पादनिष्यमाणेन न्यायेन शरीरेऽपि व्यावहारिकप्रामाण्योपपत्तेश्र। न च शरीरं कर्मजन्यमेवति नियम :; इह अनन्यथासिद्वलिङ्गावगमितस्य परमेश्वरस्य शरीरसिद्धौ 'रमणीयचरणा रमणीयां योनिमापदयेरन्' 'कपूयचरणाः कपूयां योनिमापधेरन्' (छा. ५, १०. ७) इत्यादिश्रुतीनामनी- श्वरशरीरविषयत्वकल्पनोपपत्तेः। न च सर्वपाम्मोदयश्रुतौ फलमिव, शरीरं कर्मजन्यमिति श्रुतावपि शरीरत्वा- वच्छेदेन कर्मजन्यत्वे लाघवमित्युपपत्तिस्तात्पर्यलिङ्गमस्तीति तदनुरोधेनैतत्सङ्कोचकल्पनं न युक्तमिति वाच्यम्। श्रुतिदर्शितफलात् पुरुषबुद्धिकल्प्योपपत्तरदुर्बलत्वात्। एतेन-परमेश्वरस्य शरीराङ्गीकारे दुःखमपि स्यात्; 'न ह वै सशरारस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति' (छा. ८. १२. १) इति श्रुतेः-इति निरस्तम्। पुण्यपापफलोपभोगार्थकर्मसंपादितस्यैव शरीरस्य तया श्रुत्या दुःखाविनाभावप्रतिपादनात्। परमेश्वरेणोपास- कानुग्रहार्थमिच्छापरिगृहीते शरीरे तदप्रसक्तः । एवंच स्वतो नामास्पृष्टस्य निराधारस्यापि ब्रह्मणो रूपोपाधिकं नामवत्त्वं आधारवत्त्वं च युंज्यते। श्रूयते च तत्तदूपविशेषोपहितस्य परमेश्वरस्य तत्तनामभाक्तवं तत्र तत्रासीननित्वं च 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते' (उत्तरनारा) इति। एतेन-नामरहिते ब्रह्मणि नामनिरुक्त्यर्थो नान्वेतीति शङ्काडपि निरस्ता। (*ऐश्वर्यमर्यादाश्रव्रणं तु उभयत्राऽपि उभयविधैश्वर्यसद्धावेऽपि अधिदैवतमेतावदेवोपास्यं

१. एतेन-'दृश्यते' इति वर्तमानव्यपदेशाच्च उपासनाय आरोपितत्वं (रूपवत्त्वस्य) अयुक्त इत्यादि 'न ह्यारोपितं 'दृश्यते' इति श्रूयते' इत्यन्तं श्रुतप्रकाशिकोक्तं निरस्तं वेदितव्यम् । (*ऐश्वर्यमर्यादा तु उपासनार्थं श्रुता न सर्वेश्वर्यत्रिरोधिनी। न हि सर्वेश्वरस्यापि परस्य ब्रह्मणः सवितृ- मण्डलस्थस्योपासनायामेतावदैश्वर्यमुपास्यं अक्षिस्थस्योपासनायामेतावदेवेति तत्तदुपासनफलानुसारेण सतोऽप्यधि- कैश्वर्यस्योपास्यत्वव्यवच्छेदे कश्चन विरोधोऽस्ति। श्रूयते च 'सोऽमुनैव ये चामुष्मात् परा्चो लोकास्तांश्राप्रोति देवकामांश्र अथानेनैव ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तांश्राप्नोति मनुष्यकामांश्र' इति आदित्याक्षिपुरुषोपासनयोरुपास्यै- श्वर्यविशेषानुसारिफलविशेषः । वक्ष्यते च 'जगद्वयापारवर्जम्' (४.४. १७) इत्यस्मिन्नधिकरणे अहंग्रहोपासनाभि: परमे- श्वरसाम्यं प्राप्तानामपि जगत्सृष्टयादिविषयं न निरवग्रहमैश्वर्यम्, किन्तु स्वदेहान्तःकरणभोगोपकरणमात्रविषयं इति प्राप्यफलानुसारेण परमेश्वरेप्यैश्वर्यमात्रमुपासनीयम्, न निरवग्रहविशिष्टमिति। एतेन-ऐश्वर्यमर्यादालिङ्गमपि फलरूपतात्पर्यलिङ्ववत्वात् बलवदिति शङ्काऽपि-निरस्ता। तरयोपास्ये सर्वेश्वरे सत्यपि फलानुसारेणाल्पमैश्वर्यमुपा- स्यमित्यत्रैव पर्यवसानात्। पूर्वपक्षिणाऽपि तथैवाभ्युपगन्तव्यत्वाच्च। तथाहि) ... इति पाठान्तरम्।

१. १. २०. अन्तरधिकरणम् ५९

अध्यात्ममेतावदेव इत्युपासनापेक्षं नेतव्यम्। नन्वैश्वर्यमर्यादालिङ्गमपि फलरूपतात्पर्यलिङ्गवत्त्वात् बलवत्। श्रूयते हि 'सोऽमुनैव स एष ये चामुष्मात् पराश्चो लोकाः तांश्राप्तोति देवकामांश्च अथानेनैव ये चैतस्मादर्वा- श्वो लोकास्तांश्रापोति मनुष्यकामांश्च' (छा. १.७७,८) इत्याधिदैविकाध्यात्मिकपुरुषगतयोरैश्वर्यमर्यादागुणयोः पृथक्पृथक् तदनुगुणं फलं इति चेत्, न। तथाऽपि प्रथमश्रुतस्य तात्पर्थलिङ्गवतो लिङ्गस्य बलवत्वाद्। अक्षिपुरुषे सर्वपापवरिरहलिङ्गस्याश्रुतत्वेऽपि 'यन्नाम तन्नाम' इति प्राककृतनिर्वचनस्य नाम्नोऽतिदिष्टतवेन नामनिरुक्त्यर्थतया तस्यापि फलवचनसहितस्यातिदेशतः प्राप्तेः । परब्रह्मणस्सर्वत्र सर्वैश्वर्ये सत्यपि विध्य- नुसारेण विभज्यैश्वर्योपासनायां न असदुपासनं प्रसज्यते; सर्वजगदाशश्वरे तदेकदेशैश्वर्यस्यापि सत्वात्। जीवे विध्यनुसारेण सर्वपापराहित्योपासने तु असदुपासनं प्रसज्यते इत्यनेनापि विशेषेणानन्यथासिद्धतया सर्वपापराहित्यस्य बलवत्त्वाच्च। वस्तुतस्तु ऐश्वर्यमर्यादायां तदनुरूपफलवचनं नास्त्येव। उद्गीथे आदित्य- मण्डलस्थपुरुषानुचिन्तनस्याक्षिमण्डलस्थपुरुषानुचिन्तनस्य च एकविद्यात्वस्य 'सम्बन्धादेवमन्यत्रापि' (३. ३. ११) इत्यधिकरणे प्रदर्शयिष्यमाणत्वात्। एकविद्याते च सति तत्प्रकरणगतयापदनुवादश्रुति- फलकामस्य® तस्यां विद्यायां संवलिताधिकारस्य सत्यविद्याधिकरण (३ ।३।३८) न्यायेन२ कल्पनीयतया पराचीनार्वाचीनलोकप्राम्तेर्देवमनुष्यकामप्राप्तेश्च सम्भूयविद्याफलत्वपर्यवसानात्। एवं संवलिताधिकारेऽपि 'यदष्टाकपालो भवति' इत्यादिजातेष्ट्यर्थवादे अष्टसंख्याद्यनुरोधिफलैकदेशकीर्तनवत् इहापि तत्तदुपास्यगुणा- तुरोधिफलैकदेशानुकीर्तनोपपत्तेः । अपिचात्र सर्वलोककामेश्वरस्यैव सतः ऐश्वर्यमर्यादाश्रवणं विभज्यो- पासनार्थ इत्येव पूर्वपक्षिणा वक्तव्यम्। तथाहि*) पूर्वपक्षेऽपि अक्ष्यादित्यमण्डलयोः एक एवादित्यजींव उपास्यो वक्तव्यः; अक्षण्यप्यादित्यस्यैवाविष्ठातृलेन प्रवेशश्रवणात्, देवतान्तरस्याक्षिस्थत्वप्रसिध्यभावाच्च। एकस्य चादित्यजीवस्य आधारभेदेऽपि परमेश्वरवदेव व्यवस्थितमैश्वर्यमिरुद्धम्। अतः पूर्वपक्षिणाSपि आदित्यजीवस्य पराचीनार्वाचीनलोकदेवमनुष्यकामेशितृत्वे सत्यपि उपासनाविशेषापेक्षया तत्तदैश्वर्यविशेषो

१. श्रुत्यनूदितयावत्फलकामस्य इत्यर्थः ।

२. यत्र विध्युद्देश: फलवान् तत्र अङ्गानां प्रधानान्वयद्वारेण फलसंबंधसिद्धे: अर्थवादगतानि गुणफलानि उपेक्ष्यन्ते। यत्र तु प्रधानतदज्गानां अर्थवादात् फलंरात्रिसत्रन्यायेन कल्प्यते तत्र विहितानां फलाकाङ्क्षाऽविशेषात् अर्थवादात् फलकल्पनाविशेषाच्च यत्किञ्चित् अर्थवादगतं फलं तत् सर्व एकीकृत्य गुणविशिष्टस्य गुणिनः फलत्वेन कल्पनीयम्-इति न्यायः। उक्तश्रायं शारीरकन्यायसङग्रहे विवरणाचाये:।

न्यायरक्षामाणेः १. १. २०

निर्दिश्यते इत्येव समर्थनीयमिति न विशेष: । निरवग्रहं सर्वलोककामेश्वरत्वमादित्यस्य नास्तीति, पूर्वपक्षे तल्िलङ्गानुपपत्तिदूषणं परमधिकमापतति। एतदभिप्रायेणोक्तं भाष्ये 'लोककामेशितृत्वमपि निरङ्कशं श्रूयमाणं परमेश्वरं गमयति' इति। निरंकुशं-उक्तप्रकारेणासंकुचितमित्यर्थः । अपि च 'निरंकुशं' इत्यनेन अनन्याधी- नत्वमप्युच्यते। इह लोककामेशितृत्वं श्रूयमाणं अन्तर्याम्यधिकरण (१. २. १८) न्यायेन अनन्याधी- नमेव ग्राह्यम् । तच्च परमेश्वरस्यैव सम्भवति, न त्वादित्यादीनाम् 'भीवास्माद्वातः पवते भीषोदेति सूर्यः' (तै. २. ८. १ ) इत्यादिश्रुतेः इत्यपि भाष्यवाक्यस्यार्थः ।

तस्मात् आदित्येऽक्षणि च उपासनासिद्धैर्दश्य उद्धाथे संपाद्ः पुरुषः परमेश्वर एवं; अतादृशान्यथासिद्धरूपवत्त्वादिलिङ्गान्यथाकरणसम्भवात् इति सिद्धम्।

'अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः' (१. २. २१) इतिवत् सूत्रे 'धर्मोपदेशात्' इत्येतावति वक्तव्ये तत्पदं तस्यैव धर्म इति अन्भक्षादिवत् अवधारणगर्भतया फलवचनाद्यनुसारेण सर्वपापविरहरूपतया पर्यवसितस्य सर्वपापोदितत्वस्य आदित्यजीवे सम्भवाभावरूपमनन्यथासिद्धतवं तद्विचारद्वारा तत्प्रतिभटस्य रूपवत्त्वादेर्ब्रह्मण्यपि सम्भवरूपमन्यथासिद्धत्वं च सिद्धान्तबीजं ज्ञापायतुम्। तेन ब्रह्मण्यपि सम्भाविततया अन्यथासिद्धादेकदेशैश्वर्यात् अस्य बलवंत्त्वं लभ्यते। 'आकाशस्तल्लिङ्गात्' (१. १. २२) इतिवत् 'तद्वर्मात्' इत्येतावति वक्तव्ये उपदेशग्रहणं तद्धर्मस्यैवोपदेशात्-फलवचनावगतेन तात्पर्येण प्रतिपादनात् इत्यर्थकतया सफलत्वरूपतात्पर्यच्िङ्गवत्वं तत्प्रतिभटतया रूपवत्व्रतद्गतादित्यमण्डलादिनिष्ठत्वयोरेन्द्रजालिकदर्शि- ताड्कुतरूपविशेषतद्गतगोपुरारूढत्वयोरिव दर्शनविषयतया अनुवाद्यत्वेन ऐश्वर्यमर्यादायाः श्रुत्यन्तरसिद्धे सर्वैश्वर्ये उपास्यतया अवयुत्यानुवाद्यत्वेन च पूर्वपक्ष्यापादितरूपादिवचना प्रामाण्यपरिहारं च ज्ञापयितुम्। तेनरता् रूपवत्वादाधारवत्त्वाच्च बलवत्वमस्य लभ्यते। न च अनन्यथासिद्धल्वेन, फलरूपतात्पर्यलिङ्गव्त्वेन वा "एकेनैव बलेन रूंपादित्रयात् बलवत्त्वं लभ्यते, किमुभयज्ञापनेन इति वाच्यम्। रूपवत्त्वमपि ब्रह्मण्यसम्भाित- तयाऽनन्यथासिद्धम् ; ब्रह्मणो रूपवतत्वे श्रुतिसिद्धतद्वेतुकर्मण: श्रुतिसिद्धतत्कार्यदु:खस्य च तत्र प्रसक्ते:, अत एव रूपोपाधिकमाधारवत्वमपि ब्रह्मण्यसम्भाविततयाऽन-यथासिद्धं इत्याशक्काग्रस्तत्वात्, तस्याश्शङ्कायाः फलरूप- तात्पर्यलिङ्गवत्ताबलमुपजीव्य प्रदर्शितन प्रकारेण निरसनीयत्वात्। फलरूपतात्पर्यलिङ्गस्य एकदेशैश्वर्यमपि फलवत् इति मन्दशङ्काग्रस्तत्वात् तस्याश्च अनन्यथासिद्धिबलमुपजीव्य निरसनीयत्वात्। तथैव प्राक् फलवचन- सद्धावमभ्युपेत्य निरस्तत्वात्। किश्च तद्धर्मयोः उपदेशात् इति द्विवचनान्तसमासेन ब्रह्मैकधर्मस्य सार्वात्म्यस्य

१. १. २१. अन्तरधिकरणम् ६१

प्रतिपादनात् इत्यपि हेतार्थः । यद्यपि सार्वात्म्यं न वास्तवं ब्रह्मणोऽपि, काल्पनिकं तु जीवस्यापि, तथापि 'सन् घटः' इत्यादिव्यवहारालम्बनं व्यावहारिकप्रमाणगम्यमस्त्यव तत् सर्वोपादानस्य ब्रह्मणः, न तादृशमादित्यजीवस्य इति वैषम्यम्। अयं त्वम्युच्चयः; रूपवत्त्वमपि ब्रह्मणि न सम्भवतीति शङ्काकर- म्बितत्वात्। तस्याश्च फलवत्सर्वपापविरहलिङ्गबलेन निराकरणीयत्वात्। आदित्यस्य त्रयीमयत्वसार्वात्म्यश्रवणं तु तत्र परमेश्वराभिव्यक्तिविशेषकृतं तत्पर्यवसायि इत्येव समर्थनीयं तेजस्वित्वानुभववत्। 'येन सूर्यस्तपति तेजसेद्वः' (तै. ब्रा. ३. १२. ९) इति हि मन्त्रवर्ण: । १. १. २०। स्यादेतत्-'य एषोSनतरादित्ये' इत्यादिस्तावदुपास्यनिर्देशः। ततश्रोपास्योद्देशेन उपासनाविधानारथ विधीयमानक्रियार्थकर्मकारकस्य सति सम्भवे ब्रीह्यादिवदन्यतस्सिद्धिरेट्टव्या। न चान्तरादित्येऽन्तरक्षणि च तदधिष्ठातुदेवतारूपाज्जीवादन्य ईश्वरस्तिष्ठतीति अन्यतस्सिद्धिरस्ति। अतोऽनयतस्सिद्धयपेक्षाबलत् अक्ष्यादित्य- वर्तित्वेन प्रसिद्धः सूर्य एव उपास्य इह निर्दिश्यते इत्यकामेनापि स्वीकर्तव्यं इत्याशङ्कामपनुदन्नेव रूपवत्वश्रवणस्य गत्यन्तरमपि दर्शयति- भेदव्यपदेशाच्चान्यः।२१। अस्त्यक्ष्यादित्यमण्डलाघिष्ठातृजीवादन्य ईश्वरः तत्र तिष्ठतीति श्रत्यन्तरसिद्धः; 'य आदित्ये तिष्ठन्ना- दित्यादन्तरः यमादित्यो न वेद यस्यादित्यश्शरीरं य आदित्यमन्तरो यमयति' (बृ. ३, ७, ९) इति, 'यश्चक्षुषि तिष्ठंश्चक्षुपोऽन्तरः यं चक्षुर्न वेद यस्य चक्षुश्शरीरं यश्चक्षुरन्तरो यमयति' (बृ.३.७.१८) इति च बृहदारण्यके भेदव्यपदेशात्। तत्र हि 'यमादित्यो न वेद' 'यं चक्षुर्न वेद' इति वेदितुस्तदुभयािष्टातृ जीवाद् अन्य ईश्वरः प्रतिपादते इति स्पट्म्। स एव आदित्याद्यान्तरत्त्रश्रुतिसामान्येन प्रत्यभिज्ञायमानः इह उपास्यत्वेन निदिश्यते। चकारात् अस्यां श्रुतौ आदित्यजीवासम्भावितसर्वपाप्मास्पर्शादि१विशिट्टपुरुषप्रतिपादनादपि अक्ष्यादित्यमण्डलाद्यधिष्ठातृजीवान्यतदन्तर्वर्नपरमेश्वरस्स्यतीति समुचीयते। न हि सर्वासूपासनासु यावदु- पदिष्टगुणावीरिष्ठस्योपास्यस्य अन्यतस्सिद्धिर्लभ्यते। तदिहाप्यक्ष्यादित्योपास्यनिरूपणादपि तत्सिद्विस्सम्भव- तीति । एवंच भेदव्यपदेशिवाक्ययोः अन्तर्यामिणो 'यस्यादित्यश्शरीरम् 'यस्य चक्षुश्शरीरम्' इति स्वाधि- ष्ठेयदेवताशरीरेणैव शरीरवत्त्वप्रतिपादनात् इहाप्यादित्यशरीरेणैव परमेश्वरस्य शरीरवत्त्वप्रतिपादनमुपपनं इत्यपि तस्यान्यथासिद्वत्वं दर्शितं भवि ।१.१. २१। इत्यन्तरधिकरणम् ।७।

१. आदिना सार्वात्म्यपरिग्रहः ।

६२ न्यायरक्षामणि: १. १. २२

(८ अधिकरणम्)

आकाशस्तलिङ्गात् / २२।

छन्दोगास्समामनन्ति-'अस्य लोकस्य का गतिरिति, आकाश इति होवाच, सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति आकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम्, स एष परोवरीयानुद्धीथः स एषोऽनन्तः, परोवरीयो हास्य भवति परोवरीयसो ह् लोकान् जयति य एतदेवं विद्वान् परोवरीयांसमुद्धीथमुपास्ते' (छा. १. ९. १) इति। तत्र उद्गीथे संपाद्योपास्यः किं भूताकाशः परमेश्वरो वेति आकाशश्रुतिब्रह्मालिङ्गाभ्यां संशये, पूर्वः पक्ष :- पूर्व अनन्यथासिद्वेन लिंगेनान्यथासिद्धूं लिंगं नीतम्, इह तु लिंगेन श्रुतिर्नान्यथयितव्येति आकाशश्रुतिबलात् भूताकाश एवोपास्यः, तंत्रैव वाय्वादिकार- णत्वपरतया वाक्यशेषो योजनीयः१।

ननु 'अस्य लोकस्य का गतिः' इति प्रश्नवाक्यस्थं सर्वलोकगतित्वं लिंगं सदपि उपक्मस्थत्वात् आकाशश्रुत्यपेक्षया बलवत् इति चेत्।

न। प्रश्नस्य पृथिवीलोकगतिमात्रविषयत्वेन सर्वलोकगतिविषयत्वासिद्वेः । तथाहि-शालावत्य- दाल्म्यजवलिमिस्त्रिभिरारब्धायां कथायां प्रथमं शालावत्यदाल्म्ययोः प्रश्नोत्तरपरंपरा प्रस्तुता 'का साम्नो गतिरिति, स्वर इति होवाच, स्वरस्य का गतिरिति, प्राण इति होवाच, प्राणस्य का गतिरिति, अन्नमिति होवाच, अन्नस्य का गतिरिति, आप इति होाच, अपा का गतिरिति, असौ लोक इति होवाच, अमुष्य लोकस्य का गतिरिति न स्वर्ग लोकमतिनयेदिति होवाच' (छा. १, ८. ४) इति। एवं दाल्भ्येन स्वर्गलोके सामकारणपरंपराविश्रान्तिभूमित्वेन स्थापिते तस्य पक्षः शालावत्येन दूषितः 'अप्रतिष्ठितं वै किल ते दाल्भ्य साम' (छा, १, ८. ६) इति। स्वर्गस्य मनुष्यकृतयज्ञादधीनस्थितिकत्वात् सामगतिपरंपरा प्रतिष्ठारूपे कारणे न समापिता इति अप्रतिष्ठितं साम स्यादित्यर्थः । एवं दूषितस्वपक्षतया शिष्यभावं प्राप्तस्य दाल्म्यस्य शालावत्यस्य च प्रश्नद्दयमुत्तरद्यं च प्रवृत्तं 'अमुष्य लोकस्य का गतिरिति, अयं लोक इति होवाच, अस्य लोकस्य का गतिरिति, न प्रतिष्ठां लोकमतिनयेदिति होवाच' (छा. १,९.१) इति। ततः

१. इतीति शेष, तस्य 'पूर्वः पक्षः' इति पूर्वेण सम्बन्धः ।

१. १. २२. आकाशाधिकरणम् ६३

शालावत्यपक्षो जैवलिना दूषितः 'अन्तवद्वै किल ते शालावत्य साम' इति। एवं सामकारणपरम्पराविश्रान्ति- स्थानत्वेन स्वाभिमते पृथिवीलोके अन्तवत्वेन दूषिते, पृथिवीलोकस्यापि कारणमनन्तं किश्चिदस्तीत्यवगत्य खल्वयं जैवलिर्मत्पक्षमदूदुषत् तत् किमिति जिज्ञासोजैवरिशिष्यभावं प्राप्तस्य शालावत्यस्य तं प्रति अयं प्रश्नः 'अस्य लोकस्य का गतिः' इति । अत्र प्रस्तावानुसारेण 'अस्य लोकस्य' इत्यस्य अतिस्फुटे पृथिवीलोकविषयत्वे कः प्रसङ्ग: सर्वलोकविषयत्वस्य। न च पृथिवीमात्रकारणस्यापां प्रसिद्धलेन प्रश्नवैयर्थ्यात् 'अस्य' इति सर्वनामश्रतेः प्रकरणात् बलीयस्याः सर्वकार्यविषयत्वौचित्याच्च अयं प्रश्नस्सर्वलोकगतिविषय एवेति वाच्यम् । अपां कारणस्य तेजसः प्रसिद्धत्वेऽपि 'अपां का गतिः' इति प्रश्नदर्शनात्, 'अस्य लोकस्य का गतिः' इति दाल्म्यकृतस्य प्रश्नस्य पृथिवीकारणविषयत्वसम्प्रतिपत्तेश्च । अन्तवत्त्वदूषणमुक्तवतस्ते प्रसिद्धविलक्षणमनन्तं कारणमभिमतम्, तत् कि इति प्रश्नोपपत्तेश्च। अस्येति पदस्य श्रुतित्वेऽपि सर्वनामस्वामाव्यात् 'यदेव विद्यया' इतिवत् प्रकृत- मात्रे संकुचितवृत्तित्वोपपत्तेश्र । 'यदव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति' (छा. १. १. १०) इत्यस्य हि यत्पदरूपसर्वनामस्वाभाव्यादेव प्रकृतोद्गीथविद्याविषयत्वमङ्गीकृतम्। न च वाच्यं विद्याशब्दस्य प्रकृतपरत्वबलात् तस्य तावन्मात्रविषयत्वमिति । 'विद्यया' इति श्रुतेः प्रकरणाद्वलीयस्याः सर्वविद्याविषयत्वोपपत्तेः । अतो 'यदेव विद्यया करोति' इति यत्पदार्थान्वयबलादेव विद्याशब्दस्यापि प्रकृतविद्यामात्रपरत्वमुपपादनीयम्। एवं स्वसम्बन्धिशब्दान्तरस्यापि प्रकृतमात्रपरत्वमा- पादयत् सर्वनाम कथं स्वयं प्रकृतातिलद्कि स्यात्।

अथापि स्यात्-अभिधत्तां नामायं 'अस्य' इति शब्द: पृथिवीमेव, तथाप्यन्तवत्त्वदोषापनिनीषया प्रश्नप्रवृत्तेः पृथिवीमात्रकारणनिरूपणे तदसिद्धे: छत्रिपदवदजहल्लक्षणया अस्येतिशब्दः सर्वकार्यपरः इति। न ह्यस्य शब्दस्य पृथिवीपरत्वे तन्मात्रकारणं पृष्ठं भवति, येन तनिरूपणेऽन्तवत्त्वदोषो नापनीतस्स्यात्। किंतु पृथिवीकारणं पृष्टं भवति। तत्कारणत्वं चानन्ते सर्वकारणेऽपि सम्भवतीति पृथिवीकारणप्रश्नेऽपि तन्निरूपणेनान्तवत्त्वदोषेऽपनेतुं शक्ये किमनुपपन्नम्, यदर्थ प्रश्नवाक्येऽपि लक्षणा कल्प्येत।

नन्वाकाशस्य पृथिवीकारणत्वे निरूपिते अन्तवत्वदोषो नापनीतस्स्यादिति चेत्, तर्हि अनन्त- त्वलिङ्गमेव पूर्वपक्षविरोध्याशङ्कनीयम्, न तु प्रश्नवाक्यास्पृष्टं सर्वलोकगतित्व्म्। न च तदपीति वक्ष्यते।

ननु माभूत् सर्वलोकगतित्वमाकाशश्रुतिबाधकम्, सर्वभूतकारणतव्रं तु स्यात्, तद्ि लिङ्गमपि चरमपठतमपि सावधारणं भूताकाशे तेज:प्रभृतिसृष्टौ वाय्वादिकारणान्तरसापेक्षे न सम्भवतीत्यनन्यथासिद्वं

६४ न्यायरक्षामणि: १. १. २२

बलवत् इति चेत्, न । ब्रह्मणोऽपि जगत्सृष्टौ कालादृष्टादिसापेक्षत्वेन साम्यात्। कथच्चिदवधारणसमर्थेनस्य भूताकाशेऽपि सम्भवात्। ननु परोवरीयस्त्वं नाम परेम्य उत्कृष्टेभ्योऽपि अतिशयेन श्रष्ठ्यं निरतिशयोत्कर्षरूप संफलत्वादाकाशश्रुत्यपेक्षया बलवत् इति चेत्, न; 'परोवरीयसो ह् लोकाञ्जयति' 'परोवरीय एव हास्यास्मिन् लोके जीवनं भवति तथाऽमुष्मिन् लोके' (छा १. ९. २. ४) इति फलवचनपर्यालोचनया ऐहिकामुष्मिकजीवनसाधारणस्य परोवरीयस्त्वस्थ निरतिशयत्वेन व्यवस्थापयितुमशक्यत्वात्। परोवरीय- स्त्वमात्रस्य भूताकाशेSपि सम्भवात्।

ननु अन्तवत्त्वदोषापनिनीषया विवक्षितमिह निरपेक्षमनन्तत्वम्; सापेक्षानन्तत्वस्य स्वकार्यापेक्षया बहुकालस्थायिन्यां पृथिव्यामपि सम्भवेन तत्र अन्तवत्त्वदोषोद्भावनानौचित्यप्रसङ्गात्। तथाच अनन्यथा- सिद्धमनन्तत्वलिङ्गमाकाशश्रुतिबाधकं स्यादिति चेत्, मैवम्; प्रतिष्ठात्वलिङ्गवदनन्तत्व्वालिङ्गस्याप्यापेक्षिकत्वोपपत्तेः। दाल्भ्याभिमतस्वर्गलोको द्भाविताप्रतिष्ठितत्वदोषापनिनीषया हि शालावत्येन स्वर्गलोकस्यापि गतित्वेन स्वाभिमते पृथिवीलोके प्रतिष्ठात्वमुपन्यस्तम्। न च प्रतिष्ठात्वं निरपेक्षं ब्रह्मणोऽन्यत्र सम्भवति। सापेक्षं तु स्वर्गेडव्यस्त्येव। तथाSपि तत्र कयाचिद्विवक्षया स्वर्गापेक्षया पृथिव्यां प्रतिष्ठात्वातिशयमाश्रित्य उद्धावितदोषा- पनयस्समर्थनीयः । एवमनन्तत्वेऽपि भविष्यतीति किमनुपपन्नम् । किश्च प्रतिष्ठात्वसमर्थन एव क्ेशः; स्वर्गलोकस्थितेर्मनुष्यकृतयज्ञाद्यधीनत्ववत् पृथिवीलोकस्थितेरपि देवकृतवृष्याद्यधीनत्वस्य दर्शनात्। 'इतः प्रदानं देवा उपजीवन्ति अमुतः प्रदानं मनुष्या उपजीवन्ति' (तै. सं. ३. २, ९) इत्युभयत्रापि श्रुतितौल्यात्। इह तु पृथिव्यपेक्षया भूताकाशस्य बहुकालवृत्तित्वं निर्विवादम् । युज्यते च बहुकालानु- वृत्तिमति अनन्तत्वव्यपदेशः; 'कदाडपि न समाप्यतेऽस्य भोजनम्' इति व्यवहारदशनात्। तस्मादनन्तत्व- लिङ्गमपि न बाधकम्।

ननु यथा सर्वभूतकारणत्वं सर्वभूतलयाधारत्वरं सर्वतोज्यायस्त्वं परायणत्वं परोवरीयस्त्वं अनन्तत्व- मित्येतानि ब्रह्मण्येव स्वारस्यवन्ति लिङ्गानि भूताकाशे कथश्वदोजयितुं शक्यानि, एवमाकाशश्रुतिरपि ब्रह्मणि योजयितुं शक्या। 'यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्' (तै. २. ७, १) इत्यादिश्रुत्यन्तरे तस्य तत्र निरूढलक्षणासत्त्वाद्। ततश्र बहुलिङ्गस्वारस्यानुग्रहाय एकस्याशश्रुतर्बाधो युक्तः 'त्यजेदेक कुलस्यार्थे' इति, 'भूयसां स्यात् सधर्मत्वम्' (जै. सू. १२, ५, २३) इति च न्यायात इति चत्, न 'आत्मार्थे पृथिवीं

१.१. २२ आकाशाधिकरणम्। ६५

त्यजेत्', इति 'द्रव्यसंस्कारविरोधे द्रव्यं तदर्थत्वात्' (जै. सू, ६. ३. ३८) इति च ततोऽपि बलवता न्यायन प्रधानविरोधिनां बहूनामपि गुणानामेव बाधस्य उचितत्वात्। 'अस्य लोकस्य का गतिः' इति प्रश्नोत्तरे आकाशस्य गतित्वेन प्रतिपाद्यतया प्रधानत्वात्, सर्वभूतकारणत्वादीनां तद्विशेषणत्वेन गुणत्वाद्। तस्मात् उदाहृतलिङ्गेष्वेकैकस्य प्राबल्यहेतूनामसिद्धत्वात् गुणेषु- भूयोऽनुग्रहन्यायानवतारात् आकाशश्रुतीना- मपि भूयस्त्वाच्च भूताकाश एव प्रतिपाध इति पूर्वः पक्षः ।

राद्ान्तस्तु-अनन्तत्वं प्रतिष्ठात्ववदापेक्षिकतया योजनं न सहते। उपपत्युपबृंहितं ह्वेतत्। कथम् ? जैवलिना पृथिवालोकमन्तवत्वेन दूषितवता कि तर्ह्यनन्तं वस्तु तस्य कारणमिति पृष्टेन 'आकाशः' इत्युत्तरिते कथमेतस्य त्रिविधपरिच्छेदराहित्यरूपमनन्तत्वं इत्याकाडक्षायां 'सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत' (छा. ३. १४. १) इति श्रुत्यन्तरे सर्वस्य ब्रह्मात्मकतायां हेतुत्वेन या दर्शिता सर्वकार्यो- त्पत्तिस्थितिलयाधारता सैव 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आकाशादेव समुत्पद्यन्ते, आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति, आकाशः परायणम्' इति वाक्यत्रयेण वर्णिता। तेन वस्तुपरिच्छेदराहित्यं लब्धम्। 'आकाशादेव' इत्यवधारणेन उपादानातिरिक्तकर्तृसद्धावशङ्काया अप्यनवकाशीकरणात्। अवधारणं हि सर्वत्र उपात्तसजातीयं व्यवच्छिनत्ति । अत एव गृहमेधीये परिसंख्यापक्षे 'आज्यभागौ यजति' इत्यस्य अवधारणार्थलक्षकस्य आज्यभागसजातीययागान्तरव्यवच्छेदकत्वं तत्र स्विष्टकृद्विधानस्यावधारणार्थलक्षकस्य स्विष्टकृत्सजातीयशेष- कार्यान्तरव्यवच्छेदकत्वञ्च पूर्वतन्त्रे 'स्विष्टकृति भक्षप्रतिषेधस्स्यात्' (जै. सू. १०, ७, ३५) इत्यधिकरणे निर्णातम्। ततश्चाकाशस्योपादानत्वेन सकलजगन्मूलकारणत्वप्रतिपादने कर्तृतया प्रसक्तं मूलकारणान्तरमेव व्यवच्छिन्ददवधारणं सफलं भवति। अनादिकालप्रवृत्तसकलजगन्मूलकारणत्वोक्त्यैव कालपरिच्छेदराहित्य- मपि लब्धम् । अनादिभावस्यानन्तत्वनियमात्। 'आकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायान्' (छा. १. ९. १) इति सकलकार्यप्रपञ्चाञ्ज्यायस्त्वस्य 'तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्र पुरुषः' (छा. ३. १२. ६.) इति श्रृत्यन्तरसिद्धस्य वर्णनेन देशपरिच्छेदराहित्यं लब्धम्। 'आकाशवत् सर्वगतश्व नित्यः' इति श्रुत्यन्तरदर्शितसर्वगतत्व्रनित्यत्वरूपमुख्याकाशसादृश्यमूलप्रवृत्तिकस्य गौणस्याकाशश्दस्य पुनः पुनः प्रयोगेणापि देशकालव्यवच्छेदराहित्यं स्पर्षटीकृतम्। एवं तात्पर्यलिङ्गरूपोपपत्तिलंभितमनन्तत्वं न त्रिदशा- मरत्वन्यायेन नेतुं शक्यम्। अपि. च यत्रोपक्रमे यं कश्चित् दोषं संकीर्त्य तद्दोषसमाधानेनोपसंहियते तत्र

१ गृहमेधीये

न्याय. र. ९

६६ न्यायरक्षामणि: १. १. २२

तन्मध्यगतवाक्येषु यथाऽभ्युपगमेन तत्समाधानं लभ्यते तथाऽभ्युपगमे यतितव्यं मध्ये प्रतिपादनीयस्यान्य- प्रतिपादनशेषत्वाभावे । अत एव 'जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते यदन्वंचौ पुरोडाशावुपांशुयाजमन्तरा यजति विष्गुरुपांशु यष्टव्यः प्रजापतिरुपांशु यष्टव्यः । अग्नीषोमावुपांशु यष्टव्यावजामित्वाय' इत्युपांशुयाजविधिवाक्ये उपकमे पुरोडाशयागद्वयनैरन्तर्यकृते जामितादोषे उपसंहारे तत्समाधाने च श्रूयमाणे तत्समाधानं मध्यगत- वाक्येषु अन्तरावाक्ये यागविधान एव लभ्यते, न तु विष्णवादिवाक्ये यागविधान इति तेषु प्रत्यक्षमपि यागत्रिधिं परित्यज्य अन्तरावाक्य एव कल्प्योऽपि यागविधिस्स्वाकृतः । यत्र तु मध्ये प्रतिपादनीयस्यान्य- प्रतिपादनशेपत्वं न तत्रायं निर्बन्धः। तदथा 'यदू ग्राम्याणां पशूनां पयसा जुड्ुयात् ग्राम्यान् पशून् शुचार्डर्पयेत् यदारण्पानामारण्यान् जर्तिलयवाग्वा वा जुहुयात् गर्वाधुकयवाग्वा वा न ग्राम्यान् पशून् हिनस्ति नारण्यान्' इति अग्निहोत्रदव्यरूपपयोविध्यर्थवादभागे आदौ संकीर्तितस्य ग्राम्यारण्यपश्ुहिंसारूपदोषस्य अन्ते समाधानकतर्तनं मध्यगतवाक्यप्रतिपाद्यस्य जतिलगवीधुकशब्दवाच्यारण्यतिलगोधूमकृतयवाग्वोरभ्निहोत्रे वैकल्पिकद्रव्यत्वस्याभ्युपगम एव लभ्यते, न तु कस्यचिदपि पयसः तद्द्ृव्यत्वाभ्युपगमे; पश्चुहिंसादोषतादवस्थ्यापत्तेः। न तुतथा अभ्युपगतम्, किन्तु 'अथो खल्पाह्ुरनाहुतिवै जर्तिलाश्च गवीधुकाश्वेति पयसाडग्निहोत्रं जुह्ुयात्' इति तदनन्तरश्रुतविध्यनुसारेण पय एव तद्द्रव्यम्, जर्तिलादिवाक्यं तु ग्राम्यारण्यपशुहिंसाराहित्येन प्रशस्तमपि जर्तिलयवाग्वादिक यदपेक्षया अहोम्यं तत् पयोऽत्यन्तं प्रशस्तमिति पयःप्रतिपादनशंषोऽर्थबाद इत्यभ्युपगतम्। एवमिहापि प्रतिष्ठात्व- सङ्कार्तनमन्तवत्व्दोशोद्धावनेन देशकालपरिच्छिन्नत्वात् निरपेक्षप्रतिष्ठात्वयोयंनभवतीत्यप प्रदर्श्य तदन्य- स्थानन्तस्य निविलकायोपादानतया निरपेक्षप्रतिष्ठारूपस्य प्रतिपादनात् पृथिवीलोकस्य प्रतिष्ठात्ववर्णनं तत्प्रतिष्ठा- रूपानन्तवस्तुप्रतिपादनशेष इति तद्यथाकथव्चिदुपपाद्यतां नाम।न तथोपपादनमिदं तथाऽन्यप्रतिपादन- शेषत्वरहितानन्तत्ववर्णनं सहते। अनन्ताकाशप्रतिपादनार्थमेव हि सर्व प्रकरणमिदमारब्धम्। 'त्रयो होद्रीथे कुशला बभूवुः। सिलकशशालावत्यश्चेकितायनो दाल्म्यः प्रवाहणो जैवलिरिति। ते होचुरुद्गीथे वै कुशलास्त्मः। हन्तोद्गीथे कथां वदामः' (छा. १. ८. १) इत्युपकान्तस्योद्गीथविचारस्य 'स एष परोवरीयानुद्रीथः स एषोऽनन्तः' (छा. १.९.२) इत्युपसंहारदर्शनेन अनन्ताकाश उद्धीथे संपाद्योपास्य इति उद्गीथोपास्य- वस्तुविशेषनिर्णयार्थत्वावसायात्। यथा जर्तिलादिवाक्यस्य प्रतिष्ठावाक्यस्य चाप्रिमव्राक्यानुसारेण स्वारस्यभङ्ग प्युपसंहारप्राबल्यं नापतति तथा समर्ितमस्माभिरुपक्रमपराक्रमे। यद्वा प्रतिष्ठात्वलिङ्गस्यात्र नास्ति स्वारस्यभङ्ग इाने नानन्तत्वलिङ्गे तत्प्रतिबन्दवकाशः । प्रतिष्ठात्वं ह्यत्र नोपजीव्यत्वम्, किन्तु निश्चलत्वरूपं प्रतिष्ठितत्वम्। ताद्दि स्वर्गलाके ज्योतिश्वकान्तर्गतत्वेन भ्रमति अप्रतिष्ठित्वदोषोद्धावनापूर्वकं पृथिव्यां तत्परिजिहीर्षया वर्णितम्।

१. १. २२. आकाशाघिकरणम् ६७

आर्यभटाभिमतस्तु भूभ्रमणवाद: पुराणादिभिः 'आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता' (तै. ३. ९. १ ) इति श्रत्या अनेन च प्रतिष्ठात्ववचनेन विरुद्धत्वात् बाघ्यः । अत एव मत्स्यजिघृक्षुपक्षिशुष्कालाबुफलद्दटन्तावलम्बनाभ्यां जैनयवनाभ्यां कल्पितौ भूपतनप्लवनवादावपि हेयौ। पक्षत्रयेऽपि त्रियत्क्षिप्पाषाणखण्डादीनां पुनः क्षेत्र- प्राप्त्यभावप्रसङ्गाच्च। एवं अनन्तत्वलिङ्गानन्यथासिद्धौं स्थितायां सर्वभतकारणत्वादीन्यप्यनन्यथासिद्धान्येव भवन्ति। उक्तरीत्या हि तान्याकाडक्षितानन्त्योफ्पादनार्थान्येव योजनीयानि। आकाडक्षितार्थोप योगसम्भवेऽन्य- थायोजनाऽयोगात्। प्रसिद्धिद्योतकहवैशब्दस्यापि प्रसिद्धयपेक्षहेतुपरत्व एव सफलतरत्वात्। आनन्त्योपपाद- नार्थत्वं च तेषामसक्कचितसव्रभूतकारणत्वादिरूपत्व एव सङ्गच्छते, न तु भूनाकाशनिष्ठकतिपयकारणत्वादि- रूपत्वे। अवधारणश्रतिश्रावान्तरकारणे भूताकाशे न सङ्गच्छते; तेज:प्रभृतिष्ु भूताकाशकार्येषु वाय्वादी- नामवान्तरकारणानामपेक्षितल्वेन सजातीयकारणान्तरव्यवच्छेदासम्भवात्। एवं 'अस्य लोकस्य का गतिः' इति शालावत्यप्रश्नोऽपि अनन्यथासिद्धः; तस्य पृथिवीकारणविषयत्वेऽपि अनन्तवस्तुविषयत्वावश्यम्भावेन उत्तरस्य भूताकाशविषयत्वे तदननुगुणत्वाद्।

आचार्यवाचस्पतिमिश्रास्तु सर्वलोकगतिविषय एवायं प्रश्न इत्याहुः । तेषामयमाशयः-यथा शालावत्यप्रश्नैकरूपस्य दाल्म्यप्रश्नस्यानन्तवस्तुपरत्वाभावेSपि अन्तवत्वदोषमुद्धावितवान् जैवलिः अनन्तं वस्तु पृथिवीकारणं विवक्षतीति निश्चयवतश्शालावत्यस्य प्रश्नोऽयमनन्तवस्तुपर इति कल्प्यते, तथा सर्वकारणत्वाभावे तदनन्तं न स्यात्, अतोऽनन्तं वस्तूपक्षिपता जैवलिना सर्वकारणमेव तदुपक्षिप्तं भवतत्यपि शालावत्यस्य निश्चयसम्भवात् तदीयप्रश्नोऽयं 'तत कि सर्वकारणं अनन्तं वस्तु' इति सर्वलोकगतिविषयः इत्यपि कल्पायतुमुचित इति। एवंच यथा अनन्यथासिद्वनानन्त्यलिङ्गेनाकाशश्रुतिबाधः, तथा पूर्वापरानेक- लिङ्ग पर्यालोचनालब्धोपकरमभूयोऽनुग्रहन्यायद्वयेनापि तद्वाथः। प्रधानपरस्याप्याकाशशब्दस्य लक्षणा- सहिष्णुत्वेनान्यथाऽप्युपपन्नस्य मुख्यार्थविषयत्वे सर्वेकारणानन्तवस्तुविषयप्रश्नोत्तरसाधकत्वानुपप्त्ा स्त्रत एव तद्योग्यवस्त्वन्तरलक्षणोन्मुखत्वनान्यथैवोपपन्नस्य अभ्यस्तस्यापि अनन्यथासिद्धलिङ्गेम्यो दुर्बललात्। आका- शस्य तद्ुणानाञ्च रूपरूपिवत् वस्तुतो गुणप्रधानभावे सत्वपि उद्गीथप्रकरमानुसारेण तदुपास्यनिर्णयार्थे अस्मिन् प्रकरणे गुणगुणिनामुपास्यानां 'अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्र सत्यान् कामान्' (छा. ८. १. ६) इति लिङ्गेन चाक्षुषज्ञानजनकालोकतद्गतोदद्रतरूपवत् समग्रधानत्वाच्च। तस्मादनन्यथा- सिद्धानन्तत्वलिङ्गबलात् भूयोइनुग्रहन्यायात् उपक्रान्तम्रश्वानुरोवाच आकाशः परमेश्वर खवेति।

६८ न्यांपरक्षामणिः १. १. २३

सूत्रे तच्छब्दः पूर्वाधिकरणसूत्र इवानन्यथासिद्धत्वज्ञापनार्थः । लिङ्गादित्येकवचनं तु 'अनन्तत्वमेकमेव प्रधानं स्व्रतो निर्णायकम्, अन्यानि तच्छेषभूतानि तदवलम्बनलभ्यबलानि तदुपबृह्मण- मात्ररूपाणि' इति ज्ञापनार्थम्। ननु श्रुत्यन्यथाकरणभारं कथमेकमेव अनन्तत्वलिङ्गं वहति ? अनन्यथा- सिद्धिमाहिम्रा वक्ष्यतीति ब्रूमः । आकाशपदं हि श्रुतित्वेऽपि प्रथमपठितत्वेSपि अभ्यस्तत्वेऽपि लक्षणया ब्रह्मपरत्वं सहते। अनन्तपदं तूपक्रमोपसंहारोपपत्तिरूपानेकलिङ्गप्रिष्ठापितमुख्यानन्त्यतात्पर्य सत् न भूताकाशगतापेक्षि कानन्त्यपरतां सहते। पूर्वतन्त्रे हि 'एैन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठते' इत्यादिस्थलेषु मन्त्रलिङ्गब्राह्मणश्रुत्योः मन्त्रब्राह्मणान्यतरलक्षणया सम्भवदन्यथासिद्विकयोर्विरोध एव श्रुत्या लिङ्गबाधोऽङ्गीकृतः। तत्राप्यनन्यथा- सिद्धलिङ्गविरोधे अन्यथासिद्धाया श्रुतेरेव बाधः । यथा 'हस्तेनावद्यति' 'स्रुवेणावद्यति' 'स्वधितिनाऽवद्यति' इति हस्त स्रवस्वधितीनामवदानसामान्यसाधनत्वश्रवणेSपि हस्तादिसामर्थ्यरूपानन्यथासिद्धलिङ्गविरोधेन सङ्कोच- सहि ष्णूनामव द्यतिश्रुतीनामेव पुरोडाशादिकठिनद्रव्याज्यादिद्रवद्रव्यमांसावदानविषयतया संकोचरूपो बाधः। यथा वा 'कृष्णलं श्रपयेत्' इति श्रवणेपि कृष्णलेषु विक्लेदनफलकव्यापारासम्भवात्त्राधिश्रयणादिव्यापारस्य उष्णीकरणमात्र एव सामर्थ्यात् वस्तुसामर्थ्यरूपानन्यथासिद्धलिङ्गबलेन श्रपणश्रुतेरेवोष्णीकरणलक्षणासहिष्णो- र्मुख्यार्थत्यागरूपो बाधः । इह तु अनन्तत्वलिङ्गस्यावधारणाधुपब्रह्मणमप्यस्तीति विशेषः । तस्मादिहोपास्य आकाश: परमेश्वर इति सिद्धम् ।१. १, २२1

इत्याकाशाधिकरणम् ।८।

( ९. अधिकरणम् )

अत एवं प्राणः ।२३। अतिदेशाधिकरणस्यास्य पूर्वाधिकरणरीत्यैव पूर्वपक्षसिद्धान्तौ। 'प्रस्तोतर्या देवता प्रस्ताव- मन्वायत्ता' इत्युपक्म्य श्रुते 'कतमा सा देवतेति प्राण इति होवाच। सर्वाणि ह चा इमोनि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति । प्राणमभ्युज्जिहते । सैषा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता' (छा. १, ११, ४, ५) इति छान्दोग्यवाक्ये प्रस्तावदेवतारूपः प्राणः पश्चवृत्तिर्वायुः, न ब्रह्म; उपकमगतप्रधानप्राणश्रुत्यनुसारेण चरमश्रुतत दरुणसर्वभूतसंवेशनोद्गमनावधारणदेवताशब्दोदितचेतन त्वलिङ्गिानां वर्णनीयत्वादिति प्राप्ते 'कतमा सा

१.१. २३ प्राणाधिकरणम् ६९

देवता' इति 'सैषा देवता' इत्युपकमोपसंहारगतप्रतिपिपादयिषितचेतनत्वलिङ्गेन असङ्कचितसर्वभूतसंवेशनो- द्रमनावधारणोपबृह्नितेन प्राणश्रुतिबाधात् ब्रह्मैवेति सिद्धान्त इति । अतिदेशस्य प्रयोजनं तु यथा अन्नमया- दयब्रह्मप्रायपाठादानन्दमयों न ब्रह्म एवमुद्गीथप्रतिहारदेवतारूपान्नादित्यप्रायपाठात् प्राणोSपि न ब्रह्म।

न च वाच्यम्-'इदं पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यादप्रधानाब्रह्मप्रायपाठेडपि 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यत्र यथा पुच्छं स्वप्रधानं ब्रह्म, तथा प्राणोऽपि स्यात्-इति; तत्र पुच्छशब्दतः प्रथमश्रुतया ब्रह्मश्रुत्या तत्प्रायपाठ- बाधात्, इह प्रथमश्रुतायाः प्राणश्रुतेः प्रायपाठानुग्राहकत्वेन तद्वैषम्यात्।

नापि शङ्कनीयं 'तत्तेज ऐक्षत' (छा. ६. २. ३ ) इत्यादिप्रायपाठबाधवदिहापि स्यादिति । - 'का साम्ो गतिः' (छा.१.८.४) इत्यादिश्वत्युपत्तस्वरप्राणाद्यब्रह्मप्रायपाठबाधव दिहापि स्यादिति चोदनीयम्। भूमविद्यायां 'एष तुवा अतिवदति' (छा. ७, १६. १) इति तुशब्देनाब्रह्मनामादिप्रायपाठवत् तत्रान्तवत्त्व- दोषोद्धावनेनाब्रह्मस्वरादिप्रायपाठस्य व्यवच्छेदसिद्धावपि अत्र तद्यवच्छेदासिद्वेरित्यधिकशङ्कायाः 'श्रत्यनुगृहीतमपि सन्निधानं तात्पर्यवल्लिङ्गबाध्यम्' इाते व्युत्पादनेन निवर्तनमाशङ्कान्तरनिवर्तनं च प्रयोजनम्। तथाहि तत्रोपाख्यायते --

उषस्तिनामा काश्चदृषिः धनलिप्सया राज्ञो यजञं गत्वा स्वस्य ज्ञानवैभवं प्रकटयन् प्रस्तोतारमुवाच- प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावभक्तिमनुगता तां चेदविद्वान्मम विदुषस्सन्निधौ प्रस्तोष्यि मूर्द्ा ते विपतिष्यतीति। एवमेवोद्गातारं प्रतिहर्तारं चोवांच-उद्गीथप्रतिहारभक्त्यनुगतदेवतावेदनं विनोद्गाने प्रतिहरणे च तयोर्मूर्द्धा विपतिष्यतीति। ते भीताः कर्मभ्यो विरेमुः । ततो यजमानेनानुनीतो 'यावदेभ्यो.धनं दद्यास्तावन्मम दद्याः' इति यजमानं पृष्टवा ततो लब्धतावद्धनदानप्रतिश्रवणः तदनन्तरं प्रस्तोत्रा प्रस्तावदेवतां पृष्ः 'प्राणः' इत्यु- पदिश्य तंत्र सर्वभतसंवेशनोद्गमनमुक्त्वा 'सैषा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता' (छा.१. ११. ४,५) इत्युप- सञ्जहार । तथोद्गात्रा उद्गीथदेवतां पृष्टः 'आदित्यः' इत्युपदिश्य' 'सर्वाणि ह वा इमानि भतानि आदित्य- मुचैस्सन्तं गायन्ति' (छा. १. ११. ७) इत्युक्त्वा 'सैषा देवतोद्गीथमन्वायत्ता' इत्युपसञ्जहार। एवं ·प्रतिहर्त्रा प्रतिहारदेवतां पृष्टः 'अन्नम्' इत्युपदिश्य 'सर्वाणि हवा इमानि भतान्यन्नमेव प्रतिहरमाणानि जीवन्ति' (छा. १. ११. ९) इत्युक्त्वा 'सैषा देवता प्रतिहारमन्व्रायत्ता' इत्युपसञ्जहार। तत्र यथा देवताविषयोपक्रमोपसंहारयोस्सतोरप्यचेतनस्यान्स्य प्रतिहारोपास्यत्वं तथा प्राणस्यापि

७० न्यापरक्षामा १.१. २३

प्रस्तावोपास्यत्वमस्तु । यदि तत्र 'अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम्' (२ । १ । ५ ) इति नवि - लक्षण त्वाधिकरणसूत्रे वक्ष्यमाणन्यायेन अन्नशब्दस्तद भिमानिदेवतापरः, तर्हि प्राणशब्दोSपि प्राणाभिमानिदेवता- परोऽस्तु। न च वाच्यम्-सर्वभूतसंवेशनोद्गमनवाक्यशेषः प्राणवायावेव कथश्चिदयोजयितुं शक्यते 'यदा वै पुरुष: स्वपिति प्राणं तर्हि वागप्येति प्राणञ्चक्षुः प्राणं ्रोत्रं प्राणं मनः स यदा प्रबुध्यते प्राणादेवाधि पुन- जायन्ते' (शत, ब्रा. १०, ३, ३) इति श्रत्यन्तरात्, स्वापकाले प्राणवृत्तौ स्थितायामिन्द्रियवृत्तीनां लोपस्य प्रबोधकाले प्रादुर्भावस्य सर्वदा देहिनां स्थितिप्रवृत्त्योः प्राणवाय्वधीनत्वस्य च प्रत्यक्षसिद्धत्वाच्च। तदभिमानि देवतायां तु वाक्यशेषो न तथा योजयितुं शक्यते। अत एव 'प्राणवायुपूर्वपक्ष एवात्र कर्तुमुचितो न तद्देवता- पूर्वपक्ष: इत्यभिप्रेत्य भाष्ये प्रत्यक्षानुगहीतश्रुत्यन्तरानुरोधेन प्राणवायौ वाक्यशेषस्योपपततिदर्शिता। तत्र चानन्यथा- सिद्धं देवतालिंगं बाधकं स्यादेव-इति। एवं सति 'अन्नमेव्र प्रतिहरमाणानि जीवन्ति' इति वाक्यशेषेण अन्नशब्द- स्याचेतनपरताया वक्तव्यत्वन तत्राचेतने देवताशब्दवदिहापि देवताशब्दोपपत्त्या देवतात्वलिंगस्याबाधकत्व- तादवस्थ्यात्। यदि चाभिमान्यभिमानविषययोरभेदाध्यासमाश्रित्य अन्नवाक्यशेषः तदभिमानिदेवतायां योज्यते, तर्हि प्राणवाक्यशेषोऽपि तथैव योज्यताम्। तस्मात् देवतात्वं न प्राणस्य परमेश्वरत्वसाधकम्। ननु तथाप्यसंकुचितसर्वभूतसंवेशनोद्गमनाधारत्वं तत्साधकं स्यात्। सर्वभूतशब्दो हि प्राणिनिकायपरः पश्चमहाभूतपरो वा स्यात्। उभयत्र भूतशब्दस्य रूढिस्त्वाद्।न चसर्वेषां प्राणिनां महाभूतानां वा प्राणवायौ संवेशनोंद्गमने स्तः। यदि च बालाक्यधिकरण (१।४।५) न्यायेन रूढ्योरन्यतरपरिग्रहे निर्णायकाभावात् तुल्य- बलयो: परस्परप्रतिहतौ लब्धोन्मेषेण 'भवन्ति'-'जायन्ते' इति योगेन सर्वभूतशब्दस्सर्वकार्यपर आश्रीयते, तदा सुत्तरां प्राणवायौ ते न स्त एेति चेत। मैवम्। आदित्यान्नवाक्यशेषवत् प्राणवाक्यशेषस्यापि मुख्यार्थ एवोपपत्तेः। न हि सवै प्राणिनस्सर्वाणि महाभतानि सर्वाणि कार्याणि वा आदित्यमुच्चैस्सन्तं गायन्ति अन्नमेव प्रतिहर- भाणानि जीवन्ति वा। किन्तु चेतनविशेषा एव । अन्नशब्दो ह्योदनवांची 'भिस्सा स्त्री भक्तमन्घोऽन्म्' इति नैघण्टुकप्रसिद्धेः। 'अननेन व्यञ्जनम् (पा, सू. २. १, ३४) इति पाणिनिसूत्रदर्शनाच्च। तस्मादथा तयारेकत्र सर्वभूतशब्द: आदित्यगानयोग्यचेतनविशषपरः अन्यत्रान्नोपजीवनयोग्यचेतनविशेषपरः, तथा अत्र प्राणवायुसंवेशनादियोग्यकार्यविशेषपरः प्राणाधनिस्थितिप्रवृत्तिकसर्वप्राणिपरो वा स्यात्। अत्रैव प्रकरणे सर्वभूतशब्दस्य योग्यताऽनुसारेण सङ्कोचदर्शनात्। एतेनावधारणानुपपत्तिरपि निरस्ता : 'अन्नमेव' इतिवदयो- गव्यवष्छेदकत्वोफपत्तेः । तस्मादिद् पूर्वन्यायपवत्े; न प्राणस्य पर्मेशवरत्वसिद्धिस्त्यधिका झङ्कोन्मिषति।

१. १. २४ ज्येतिराधकरणम् ७१

अत्रेदं समाधानम्-प्रतिपिपादार्यषितचेतनत्वलिङ्गविरोधात् प्राणशब्दस्य प्राणवायुरूपमुख्यार्था- तिलङ्गनेन लक्षणीयचेतनाकाडक्षायां 'प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः' (छा. ६. ८. २) 'प्राणस्य प्राणम्' (बृ, ४. ४. १८) इत्यादिश्रुतिषु परमेश्वर इव प्राणसंवादादिषु प्राणाभिमानिदेवतायामपि तस्य प्रयोगदर्शनेन निरूढलक्षणया तस्यामपि यद्यपि वृत्तिस्सम्भवति, तथाप्यत्र परमेश्वर एव तस्य वृत्तिर्युक्ता; वाक्यशेषस्य स्वरसतोऽसङ्कचितसर्वभूतसंवेशनोद्गमननिरपेक्षाधारपरस्य स्वतस्तत्र सम्भवात्। प्राणाभिमानि- देवतायां सङ्कचितार्थस्य तस्य प्राणवायुगततदर्थारोपेण समर्थनीयत्वात्। न ह्यन्नवाक्यशेषस्तदभिमानिदवतां विना चेतनान्तरे कथमप्यन्वयमलभमानः तस्यामन्नगततदर्थारोपेण समर्थित इति अत्र गत्यन्तरसम्भवेऽपि अन्यदीयारोपस्समाश्रयणीयः, न वा गत्यन्तररहहितयोरन्नादित्यवाक्यशेषयोस्सर्वश्दस्य सङ्कोचः कल्प्यत इति असङ्कोचसम्भवेऽप्यत्र सङ्कोचः कल्पनीयः । नाप्यन्नवाक्यशेषेऽवधारणस्य स्वारसिकमन्ययोगव्यवच्छेद- कत्वं त्यक्त्वा भिन्नक्रमत्वेनायोगव्यवच्छेदकत्वमाश्रितमिति अत्रापि तथा आश्रयणीयम्। प्रायपाठस्य स्थानप्रमाणरूपस्य लिङ्गबाध्यस्यानियामकत्वात्। तस्मात् सर्वजगत्प्रकृतित्वावधारणोपबृंहितप्रतिपिपादयिषित- चेतनत्वलिङ्गेन प्राणश्रुतिबाधात् प्राणः परमेश्वर इति सिद्धम् । १.१. २३।

इति प्राणाधिकरणम् । ९।

(१० अधिकरणम्) ज्योतिश्ररणाभिधानात् ।२४।

इदमामननन्ति छन्दोगा :- 'अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव तज्ज्योतिर्यदिदमस्मिन्नन्तःपुरुषे ज्योतिः' (छा. ३. १३, ७) इति। अत्र कौक्षेयज्योतिषि संपाद्योपास्यं ज्योतिः कि प्रसिद्धमग्न्यादिकं ज्योतिः उत परमेश्वर इति संशये, प्रसिद्धमेव तत ज्योतिः न ब्रह्म; प्राणाकाशवाक्ययोरिव वाक्यशेषे श्रुतिभञ्जकतलिङ्गाभावात्। प्रत्युत रूपवद्वित्रयदीमि- द्यमर्यादत्वाधारबहुत्व कौक्षेयज्योतिरध्यास चक्षुष्यत्वविश्रुतत्वरूपाल्पफलोपासनोपास्यत्वलिङ्गैः वाक्यशेषगतैः प्रसिद्धज्योतिषि स्वारसिकैः श्रुतरेवोत्तंभनात्।

न च 'पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' (छा. ३, १२, ६) इति प्रकृत त्रिपाद्गह्मणि घुसम्बन्धित्वलिङ्गोपस्थापिते यच्छ्दपर्यवसानात् तत्समानाघिकृतो ज्योतिश्श्दोि तद्विय

७२ न्यायरक्षामणिः १.१. २४

स्यादिति वाच्यम्। वाक्यान्तरगतलिङ्गप्रापितादेकवाक्यगतलिङ्गानुगृहीतश्षतिप्रापितस्य बलीयस्त्वेन दीप्त्यादि- लिङ्गानुगहीत ज्योतिरश्रुतिप्रापिते प्रसिद्ध ज्योतिष्येव यच्छब्दस्यापि पर्यवसानात्। पूर्व 'गायत्री वा इदं सर्व भूतम्' (छा.३,१२,१) इति गायत्र्याख्यं छन्दः प्रकृत्य 'तदेतटचाऽभ्यनूक्तम्। तावानस्य महिमा। ततो ज्यायांश्च पूरुषः । पादोडस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' (छा.३.१२.५,६) इति मन्त्रस्य तद्विबयतया अवतारितत्वेन द्रह्मण: प्रकृतत्वासिद्वेश्च। न च-तत्र गायत्रीशब्दो गायत्र्यवच्छिन्नब्रह्मलक्षकःः छन्दोमात्रस्य सार्वात्म्यानु- पपत्तेरिति वाच्यम्। गायत्र्यवच्छिन्तया परिष्छिन्रूपे ब्रह्मण्यपि तदनुपपत्तेस्तुल्यत्वात्। तत्र स्तावकतया तत्समर्थने मुख्यार्थानुग्रहाय गायत्र्यामेव तत्समर्थनस्योचितत्वात्। पूर्व ब्रह्मणः प्रकृतत्वेऽपि तत्र दिवो डधिकरणत्वेन निर्देशः, इहावधित्वेनेति निर्देशभेदेन तत्प्रत्यभिज्ञाविरहाच्चेति पूर्वपक्षः। राद्वान्तस्तु- ब्रह्मैव इदं ज्योति :; 'त्रिपादस्यामृतं दिवि' इति सर्वाणि भूतानि एकं पादं कृत्वा पादत्रयरूपेणोक्तस्य ब्रह्मण: यच्छ्देनाभिधानात् तत्समानाधिकृतज्योतिश्शब्दस्यापि तत्र वृत्त्तयवश्यंभावात्। न च-यच्छब्द एव ज्योतिश्शब्दस्वारस्याबाधाय प्रकृतपरत्वं परित्यज्य ज्योतिश्शब्दोपस्थापितप्रसिद्ध प्राकृत- ज्योतिःपरामर्शी स्यादिति वाच्यम्। सर्वनाम्ां समानाधिकृतशब्दस्वारस्यमतिलंध्यापि प्रकृतपरामार्शित्वस्य व्युत्पत्तिसिद्धतया यच्छब्दानुसारेणैव ज्योतिश्शब्दस्य नेयत्वात्।

अत एव प्रयुक्तिलक्षणे (जै, सू. ४. १. ९) 'तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम्' इति श्रुतावामिक्षापदवाच्यं पयसोऽर्थान्तरं दधिपयस्संसर्गजन्यद्रव्यमभ्युपेयम्; पयः आमिक्षेति व्यपदेशभेदादिति तस्यैव द्रव्यान्तरस्य कठिनाम्लमधुररसस्य वैश्वदेवयागद्रव्यत्वे आमिक्षापद- समानाधिकृततत्पदस्यापि तद्द्रव्यपरत्वे च प्राप्ते सर्वनाम्नः प्रकृतपरत्वस्वाभाव्यात् तत्पदमानयनकरियां प्रति प्रधानकर्मतया दध्यानयनाधिकरणत्वेन निर्दिषटं पयः परामृशतीति पय एव यागद्रव्यम् । तत्पदे स्त्रीलिङ्ग- मामिक्षापदसामानाधिकरण्यकृतम्। आमिक्षापदं तु न संसृष्टद्रव्यानतराभिधायक्रम्,किन्तु तत्पदेन केवले पयसिि यागद्रव्ये विहिते तत्र दध्यानयनसंस्कारविधिप्राप्तदघिसंसर्गानुवादकम्। आमिक्षापदमप्यस्मादेव वैदिक- व्यवहारादम्लद्रव्यघनी भूतपयोमात्रवाचकम्, न तु तज्जन्यद्रव्यान्तरवाचकम् । अम्लरसोऽपि न यागद्रव्यगतः, किन्तु तत्संस्कारकद्रव्यगत इति पयोरूपामिक्षाप्रयुक्तमेव दध्यानयनं न वाजिनप्रयुक्तमपीति निर्णातम्। 'दधि मधु घृतं धानाः करम्भा उदकं तण्डुलास्तत्संसृष्टं प्राजापत्यम्' इति चित्रायागविधौ दध्यादिसमद्रव्यमेलनरूपसंस्ष्टैकद्रव्यात एको यागः, तत्पदं च संसृष्ट्द्रव्यपरमिति प्राप्ते-तत्पद प्रकृत-

१. १. २४. ज्योतिरधिकरणम्

परामर्शित्वस्वाभाव्यात् असंसृद्ट्दव्यादिसप्तद्व्यपरं न तु संसृष्टैकद्रव्यपरमिति दध्यादिसप्रद्रव्यकास्सप यागाः । सप्तस्वपि द्रव्येषु तदिति नपुंसकैकवचननिर्देशः 'नपुंसकमनपुंसकेनैकव्च्चास्यान्यतरस्याम्' (पा.सू. १.२. ६९) इति व्याकरणस्मृत्यनुसारेणोपपद्यते। संसृष्टपदं तु यागभेदेऽप्येकदेवत्यतया सानाय्यवद्दध्यादनिा सहप्रक्षेपे संसर्गस्य सत्वात् तदनुवादकं योज्यमिति निर्णीतं टुप्टीकायामष्टमद्वादशाध्याययोः ।

अपि चात्र यच्छद्दयोगात् दुसम्बन्धिज्योतिषोऽयमनुवादः । स चानुवाद्यस्य प्राप्तिमपेक्षते। प्राप्तं च दुसम्बन्धित्वेन ब्रह्म 'त्रिपादस्यामृतं दिवि' इति। यद्यपि प्रसिद्धज्योतिरपि 'यो भानुना पृथिवीं द्यामुतेमामाततान रोदसी अन्तरिक्षम्' (ऐ. सं. ८, ४) इति मन्त्रवर्णतः प्राप्तिमत् भवति, तथाऽप्यत्रैव पुरस्तात् तथावर्णिते परस्तादपि शाण्डिल्यविद्यायामनुवर्तमाने उभयत्र सन्दष्टतया मध्यस्थोपासनायाम्, अभिक्रमणे प्रयाजवदन्वयसाकाडक्षे ब्रह्मणि स्वत एव बुद्धौ विपरिवर्तमाने तदतिलंध्य कल्पनीयोपस्थितिकस्य प्रकृतोपासनान्वयाकाडक्षारहितस्य प्रसिद्धज्योतिषोऽनुवाद्यत्वकल्पनं न युक्तम्। एवमनुवादस्य प्रकृतार्थ- नियन्तृत्वे स्थिते ज्योतिश्शब्दस्यापि वसन्तवाक्यगतस्येव प्रकृतपरत्वमेव सिध्यति। दृष्टो हि ब्रह्मण्यपि भूयसा ज्योतिश्शब्दशश्रुतिषु 'तं देवा ज्योतिषां ज्योतिः' (बृ, ४, ४, १६) 'परं उतिरुपसग्पद्य' (छा. ८. १२. ३) इत्यादिषु। न च ज्योतिश्शब्दः ग्रसिद्धज्यांतिष एव वाचकः, किन्तु यदेव किश्चिदवभासकं चेतनव्यवहारोपयोगविशेषशालि तस्य सर्वस्यापि वाचकः। बृहदारण्यके 'याज्ञवल्क्य किज्योतिरयं पुरुषः' (बृ. ४.३. २) इति प्रश्ने आदित्यचन्द्राग्निवागात्मनां पूर्वपूर्वाभावे उत्तरोत्तरस्य पुरुषं प्रति ज्योतिष्टरमुक्तवता याज्ञवल्क्येन तेषु ज्योतिश्शब्दप्रवृत्त्युपपादनाय 'आदित्येनैवायं ज्यांतिषाSSस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येति' (बृ. ४. ३. २) इत्येवमादिभिरादित्यादीनां पुरुषव्यवहारोपयोगस्य प्रतिपादितत्वात्, अन्यत्रापि 'मनो ज्योतिर्जुषताम्' (तै. ब्रा. १. ६. ३. ३ ) इत्यादिदर्शनाच । अतः 'तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' (क. २.५. १५) इति श्रुतेस्समस्तजगदवभासकं ब्रह्म ज्योतिश्शब्दस्य वाच्यमेत्रति न ज्यातिश्शब्दानुपपत्तिः । 'दीप्यत' इति दीप्िमच्छरीरादनुगत्यभिप्रायम्। दुमर्यादत्वसुपासनार्थम्। सर्वत्रातते प्रसिद्धज्योतिष्यपि हि उपासनार्थमेव तद्वाच्यम्। आधारबहुत्वमप्यौपाधिकरूपेण न विरुद्धम्। तदेतद्ीप्त्यादित्रिकं अन्तरादित्यवाक्यश्रुत- हिरण्मय त्वैश्वर्यमर्यादाक्ष्यादित्याधारत्वसमर्थननैव समर्थितम्। कौक्षेयज्योतिरध्यासलिङ्गमपि न शङ्कार्हम्। न हि सारूप्यनिब्धन एव सर्वत्राध्यासः येन कौक्षेयज्योतिष्यध्यस्यमानं तत्सारूप्यात् प्रसिद्धज्योतिरिति सिध्येत्। असारूप्येऽपि नामादिषु ब्रह्माध्यासदर्शनात्। 'तदेतद्दृष्टञ्व श्रुतश्वेत्युपार्सीत चक्षुष्यशश्रुतो मवति' (छा. ३. १३. ८ ) इत्यल्पफलश्रवणमपि न शङ्कार्हम् ; महते फलायैव ब्रह्मोपासनायमिति नियमाभावात्

न्याय. र. १०

७४ न्यायरक्षामणि: १. १. २५

'अनादो वसुदानो विन्दते वसु य एवं वेद' (बृ.४।४।२४) इत्यादिदर्शनात्। यत्तु दृष्टश्रुतत्वमुपास्यं तत्फलवदपि न प्रतिद्धज्योतिर्लिङ्गम्, किन्तु प्रतीकस्य कौक्षेयज्योतिषो दृटश्रु नैष्ण्पघोषानुमितत्वरूपम्; 'अन्तः- पुरुषे ज्योनिः' इत्येतदनन्तरं 'तस्यैषा दृष्टियत्रैतदस्मिन् शरीरे संस्पर्शेनोण्गिमानं विजानाति। तस्यैपा श्रुतिः यत्रैतत् कर्णावपिगृह्य निनदभिव नदथुरिवाग्नेरित ज्वलत उपश्ृणोति' (छा. ३. १३. ७, ८) इति सिद्धत्वात् आन्तरज्योतिरध्यासादित्रयस्या।लंङ्गत्वाच्च यच्छब्दश्रुत्या दयुसम्बन्धालेङ्गेन ब्रह्मण उपासनान्वयाकाडक्षा- लक्षणेन प्रकरणेन च ज्योतिर्व्रह्मैव्रेति। सूत्रे 'चरणाभिधाना्' इत्यस्य यच्छव्दस्सर्वनामस्वाभाव्यात् समानाधिकृतशब्दस्व्रारस्यमतिलंध्य प्रकृतपरामर्शीति युक्तौ प्रकृतस्य पादत्रयरूपस्य ब्रह्मणो यच्छब्देनाभिधानादित्यर्थः। यच्छब्दयोगादनुवादं तु घुसम्बन्धि प्राप्त्यपेक्षमिति युक्तौ प्राक् मन्त्रेण ब्रह्मणः पादत्रयरूपस्य द्युसम्बन्धिनोऽभिवानादित्यर्थः । यद्यप्याद्ययोजनायां पूर्वं प्रकृते ब्रह्मणि यावन्तो गायत्र्यादिशब्दाः प्रयुक्ताः तेषामन्यतमश्चरणशब्दस्थाने निवेश- यिनुं शक्य:, तथापि द्वितीययोजनायां 'त्रिपादस्यामृतं दिवि' इति मन्त्रभाग एवाश्रयणीय इति तत्साधार- ण्याय चरणशब्दो निवेशितः । उत्तयुक्तिद्वयबलात् 'यदतः परो दिवः' इत्यस्य त्रिपाद्रह्मपरत्वमवलम्ब्य ज्योतिश्शव्दस्य तत्परत्वोपपादनयुक्तौ चरणे ब्रह्मणि 'यदतः परो दिवः' इति निर्दिष्टे ज्यांतिश्शब्दस्यामिधा- वृत्तिसम्भवादित्यर्थ: । एवं तृतीययोजनासाधारण्यार्थमेव सूत्रान्तरप्रयुक्तं व्यपदेशादिपदं विहाय 'अभिधानात्' इत्युक्तम् ।१.१.२४।

अथ 'तावानस्य' इति मन्त्रे द्रह्मणः प्रकृतत्वमसिद्धमित्याशङ्कामनुभाष्य निराकरोति- छन्दोऽभिधानान्नेति चन्न तथा चेतोऽर्पणनिगदात्तथा हि दर्शनम्॥ २५॥ पूर्वत्र गायत्रीशब्देन छन्द एव ह्यभिमतं न ब्रह्म; ज्योतिश्शब्दस्येव गायत्रीशब्दस्य तत्राभिधावृत्तेरुप- पादपितुमशक्यत्नात्। तथा च मन्त्रेणापि छन्दस एव प्रतिपादनान्न ब्रह्मणः प्रकृतत्वमस्ति। न च वाच्यमस्मिन् मन्त्रे चतुष्पात् ब्रह्म साक्षात प्रतीयते, कथमयं छन्दःपरस्स्यादिति। 'गायत्री वा इदं सर्व भूतम्' इति गायत्रीमुपक्रम्य 'सैधा चतुष्पदा' इत्युक्त्वा 'तदेतदचाऽम्यनूक्तम्' इति तस्मिन्नर्थेऽवतारितस्य मन्त्रस्य चतुष्पाद्रह्मप्रति- पादकत्वायोगादिति चेत्-नायं मन्त्रश्छन्दोविषयः; छन्दोमात्रस्य सर्वभूतपादत्वाद्ययोगात्। तथा 'गायत्री

१.१. २५. ज्योतिरधिकरणम् ७५

वा इदं सर्वम्' इत्यादिरपि न छन्दोमात्रविषयः; छन्दसस्सर्वात्मकत्वायोगात्, किंतु तत्र गायत्रीशब्दो गायत्री- रूपस्वविकारानुगतब्रह्मानुसन्धानोपदेशात्तल्लक्षकः । विकारश् स्वानुगते ब्रह्मण्युपलक्षणमिति न सर्वात्मक- त्वानुपपत्तिः । तथाह्यन्यत्रापि विकारानुगतब्रह्मानुसन्धानोपदेशो दृश्यते 'एतं ह्येव बहुचा महत्युक्थे मीमांसन्ते' (ऐ. आ.३. २. ३) इत्यादौ।

सूत्रे तथेत्यस्य तेन विकारानुगतत्वेन प्रकारेणेत्यर्थः । यत्तु भाष्ये 'यथा गायत्री षडक्षरैः पादैश्चतुष्पदा एवं ब्रह्मापि मन्त्रवर्णोक्तरीत्या चतुष्पात्' इति सादृश्येन श्रतिगतं गायत्रीपदं ब्रह्मणि गौण- मङ्गीकृत्य 'तथा तद्वत् गायत्रीच्छन्दोवत् चतुष्पार्वेन ब्रह्मणि चेतोर्पणनिगदात्' इति व्याख्यानं तत् 'अपर आह' इत्युपक्रमादनभिमतमुन्नीयते। अनभिमतिबीजं तु साक्षात्सम्बन्धेन गायत्रीपदस्य ब्रह्मणि लक्षणासम्भवे सादृश्यरूपपरम्परासम्बन्धमूलगौणवृत्तिरयुक्ता। चतुष्पदत्वं च गायत्र्या न प्रसिद्धम्। अष्टाक्षरैः त्रिभिः पादैः गायत्रीति प्रसिद्धेः त्रिपदैव गायत्री। षट्स्वक्षरेषु एकैकपादत्वकल्पनया चतुष्पदा सम्पद्यत इति न युक्तम् ; 'तेषामृक यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था (जै, सू. २. १. ३५) इत्यर्थवशेन नियमितां पादव्यवस्था- मपहाय केवलमक्षरगणनया पादकल्पनाडयोगात्।

न च 'षटिस्तिष्टिमो माध्यन्दिने सवने' इति गायत्रीबृहृत्यादिनानाच्छन्दस्सङ्काते षष्टित्रिष्टप्त्वव्यप- देश निर्वाहार्थ तेषु त्रैष्टुमानां पादानामक्षरगणनया कल्पना सम्प्रतिपन्नेति वाच्यम्। तत्र विनैव पादकल्पनां माध्यन्दिनसवनगतनानाच्छन्दोऽक्षराणां षष्टित्रिष्टुबक्षराणां च संख्यासाम्यमात्रेण तथाव्यपदेशस्य गौणत्ात्। अन्यथा बृहस्पतिसवे 'गायत्रमेतदहर्भवति' इति वचनस्य प्राकृतेष्व्रेव नानाच्छन्दस्स्वक्षरगणनया अक्षरलोपेन वा गायत्रीत्वसम्पादनार्थतया प्राकृतीनामृचां बाधस्सम्भवतीति तत्र वचनबलालानाच्छन्दांस्यपहाय मुख्य- गायत्र्यो ग्राह्या इति निर्णयार्थेन 'गायत्रीषु प्राकृतानामवच्छेदः' (जै, सू, ८, ३, ६) इति पूर्वतन्त्राधि- करणेन विरोधापत्तेः ।

न च वाच्यम्- 'इन्द्रशशचीपतिर्वलेन पीडितः । दुश््यवनो वृषा समत्सुसासहिः' इति क्वचित् चतुष्पदाऽपि गायत्री दृष्टा-इति। तथाऽपि सर्वगायत्रीप्रसिद्धं रूपं विहाय क्वाचित्केन रूपेण सामान्यग्रहणा- योगात्। न हि सर्वत्र गवां चतुष्पात्वेऽपि क्वचिदौत्पातिकी द्विपादुत्पन्ना दृष्टेति 'वराहं गावोऽनुधावन्ति' इत्यत्र वायसे द्विपात्वेन गोसादृश्यं ग्राह्यमित्यलं विस्तरेण । १.१. २५। ननु उपकमगतगायत्रीशब्दस्य तदनन्तरपठितमन्त्रश्रुतसर्वभूतपादत्वानुपपत्त्या गायत्र्यनुगतब्रह्म-

७६ न्यायरक्षामाणेः १.१.२६,२७

भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्रैवम्।२६/ गायत्रीवाक्य एव भूतपृथिवीशरीरहृदयानि निर्दिश्य तेषां गायत्रापादत्वेन व्यपदेशात् एवं गायत्रीशब्दो ब्रह्मपर इति निश्चीयते। 'व्यपदेशात्' इत्यतावति वक्तव्ये 'उपपत्तेः' इति अधिकोक्तिः तत्र किश्चदनुपपत्तिशङ्कानिरासाय । अनुपपत्तिश्च एवम्-'चतुष्पदेत्ययं हि भूतादिपादत्वव्यपदेशः। अयं तु गायत्र्यामृच्येवोपपद्यते; 'टाबृचि' (पा. सू. ४. १. ९) इति टाबन्तताया ऋच्येवानशासनात्। ब्रह्म- परत्वं 'चतुष्पात्' इति स्यात्' इति। तत्रैवं समाधानम्-उपपद्यत एव गायत्र्यनुगतब्रह्मपरत्वे टाबन्तता; तदुप- लक्षकक्संस्पर्शाप्रहाणादिति ।

चकारेण पुरुषसूक्ताम्नातत्य 'एतावानस्य' इति मन्त्रस्य ब्रह्मपरत्वस्याविचाल्यत्ात् 'यद्वै तत् ब्रह्म' इति 'इदं वाव तत्' (छा. ३. १२. ७) इति प्रकृतस्य ब्रह्मत्वप्रतिपादकाद्वाक्यात् गायत्र्युपासनाङ्गद्वार- पालोपासनाविधौ 'ते वा एत पश्च ब्रह्मपुरुषाः' (छा. ३. १३, ६) इति द्वारपालेषु ब्रह्मपुरुषत्वोंक्तिलिङ्गाच्चेति समुच्चीयते। तथा च प्राथमिकेकप्रमाणात् उत्तरानेकप्रमाणानां बलवत्त्वात् भतादिपाद त्वप्रभृत्यनेकप्रमाणानुरोधेन एकस्या गायत्रीश्रुतेः गायत्र्यनुगतब्रह्मलक्षकत्वकल्पनमुपपन्नमिति दर्शितं भवति। एवमित्यधिकोक्तिरसन्देहार्था-आनन्दमयाधिकरणे हि 'भयसां स्यात् स्वधर्मत्वम्' इति न्याये विप्रतिपद्यमानान् प्रति मान्त्रवर्णिकसूत्रेण हेत्वन्तरं दर्शितम्, इहापि तदवलम्ब्योत्तरानेकप्रमाणबलवत्त्वे कश्चिद्वि- चिकित्सेतेति। एवंकारेण तु-एवमेवायमर्थः; पदमात्रस्वारस्यानुरोधेन बहुबाधस्यान्याय्यत्वात्, आनन्द- मयाधिकरणे तु 'तुष्यतु दुर्जनः' इति सम्भवद्वे त्वन्तरमप्युपन्यस्तम्-इति सूच्यते ।१. १, २६। नन्वस्तु प्रकृतं ब्रह्म, तथापि 'दिवि' 'दिवः' इति निर्देशभेदान्न ज्योतिर्वाक्यं तदनुवादक्षम- मित्याशंक्य निराकरोति -

उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् ।२७। नैष दोष :; उभयम्मिन्नपि निर्देशे विरोधाभावाद्। लोके वृक्षाग्रनिलीने श्येने 'वृक्षागे श्येनः' 'वृक्षामात् परतस्श्येनः' इति उभयथाव्यपदेशदर्शनेन दिवि स्थित एत ब्रह्मणि 'दिवि' दिव:परः' इत्युभयथा व्यपदेशोपपत्तेः । यत्तु केनचिदुक्तं वृक्षामनिलाने इयने वृक्षाग्राद परत इति व्यहारोऽसिद्ध इति

१.१.२७ ज्योतिरधिकरणम् ७७

तत् पञ्चम्यन्तं सप्तम्यन्तमिति वा भ्रान्त्या। प्रथमान्तं हि तत्; तसेस्सार्वत्रिभक्तिकत्वात्, 'दिवः परः' इति श्रुत्यानुगुण्यात्, 'एवं दिव्येव सत् ब्रह्म दिवः परमित्युपदिश्यते' इति दार्ध्टान्तिकपरभाष्यानुगुण्याच्च। न च वृक्षाग्रोपरिभागस्थिते इयेने वृक्षाग्रात् पर इति व्यवहारेऽप्यसंप्रतिपत्तिः । ततश्र दिव उपरिभागस्थिते ज्योतिष्यपि 'दिवः पर' इति व्यपदेशः तद्वदेवोपपद्यतेतराम्।

ननु दिव उपरिभागे स्थितं ज्योतिः कथं 'अनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेषु' इति अधिकरणान्तरस्थितं निर्दिश्यते। उच्यते। घुशव्द्वोडयं स्वर्गलोकपर्यायः । स्वर्गलोकश्चात्र भूर्भुवस्स्वरिति लोकत्रयपक्षानुसारेण भूमिसूर्यान्तररूपात् भुव्लोकादुपरितनसत्यलोकान्तो विवक्षितः। तस्योपरिभागरूपा ये सत्यलोकान्तर्गताहिरण्य- गर्भादिभोगभूमिभेदाः 'तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति' (बृ. ६. २, १५) इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धाः तेषु विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेषु सर्वस्मादपि लोकादुपारीस्थितेषु स्वेभ्य उत्तमरहितेषु स्वयं सर्वोत्तमेषु लोकेषु हिरण्यगर्भारिमूर्त्यभिव्यक्तं ब्रह्म 'दिवः परम्' इति, 'अनुत्तमेषू त्तमेषु लोकेषु स्थितम्' इति च युक्तमेव; वृक्षा्रस्योपरिपल्लवितभागस्थिते इ्येने 'वृक्षाग्रात् पर' इति 'पल्मवेषु स्थित' इति च व्यपदेशदर्शनात। विस्तरेण चैतदनुपदं प्रतिपादयिष्यामः ।

यत्तु भाष्ये 'अपर आह' इत्यारभ्योक्तं 'यथा वृक्षाग्रेणासम्बद्धः उपरि भ्रमन्नेव श्येनो वृक्षाग्रे इत्यपि व्यपदिश्यते तथा दिवः परमपि ब्रह्म 'दिवि' इत्यपि व्यपदिश्यते' इति, तत् भूर्भुवस्वर्महर्जनस्तप- स्सत्यमिति सप्तलोकपक्षानुसारेण सूर्यादिध्रुवान्तमेव दुशब्दार्थमभिप्रेत्य। तंत्रदमनभिमतिबीजम्-युक्त वृक्षाग्रे श्येन इति तदसम्बद्वेSपि व्यपदेश :; औपक्लेषिकाधिकरणत्वाभावेपि सामीपिकाधिकरणत्वस्य सत्त्वेन सप्तम्या मुख्यार्थानपायात्, इह महरादिलोकत्रयान्तरितसत्यलोकभोगभूमिरूपषूत्तमेषु लोकेषु स्थितस्य ब्रह्मणो द्ुलोकसार्मीप्याभावेन दिवीति व्यपदेशोऽनुपपन्नस्स्यात्। न चैतद्ुक्तम्; अनुवादमुख्यतानुसारेण पुरोवादा- न्यधानयनस्यानुपपन्नत्वात्, प्रथमपक्षे पुरोवादानुवादयोरुभयोरंपि मुख्यार्थत्वसङ्घटनाच्चेति।

केचित्तु 'दिवि' 'दिव: पर' इति निर्देशयोः प्रकारान्तरेणाविरोधमुपपादयन्ति-घुशब्देनात्र आकाश उच्यते।स च शरीरात् वहिः शरीरमध्ये हृदयपुण्डरीकमध्ये चेति त्रयावच्छिन्नः। तत्र सर्वत्र वर्तमानं ब्रह्म अन्तराकाशावच्छिन्नं सत् बाह्याकाशभागापेक्षया दिव:परमित्युच्यते। अन्तराकाशे वर्तमानत्वाच्च तदेव दिवीत्युच्यत इत्यतिरोध इति। तदिदम्-पूर्व गायत्रीप्रकरणे 'त्रिपादस्यामृतं दिवि' इति मन्त्रोदाहरणानन्तरें *यद्वै तत् ब्रह्मेति इदं वाव तद्योऽयं बहिर्द्वा पुरुषादाकाशो यो वै स बहिर्द्धा पुरुषादाकाशोऽय

न्यायरक्षामणि: १.१.२७ ७८

वाव स योऽयमन्तःपुरुष आकाशः यो वै सोऽन्तःपुरुष आकाशः अय वाव स योऽयमन्तर्हृदय आकाशः' (छा. ३. १२, ७, ८, ९) इत्युक्तरूपाकाशत्रित्वस्य तेषाञ्चाकाशभागानां जाग्रत्खप्रसुषुपिस्थानतया ब्रह्मोपलब्धिस्थानानां स्तुत्यर्थ ब्रह्ैक्योपदेशस्य च दर्शनात् तदनुसारेणोकम्। अस्माभिस्तु 'विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेषु' (छा. ३. १३, ७) इति सववाक्यगतपदसमभिव्याहारखारस्यात्, ब्रह्मणि द्युमर्यादत्वानुपपत्तितत्समाधानपरपूर्वपक्षसिद्धान्तभाष्यानुगुण्याच्च घुशब्दः खर्लोकपरतया व्याख्यातः । सर्वथाऽपि 'दिव:पर' इति निर्देशस्याविरोधात् 'अथ यदतः परो दिव' इत्यादिना प्रकृतं त्रिपात् ब्रह्मानूद तस्यैव कौक्षेयज्योतिष्युपासनं विधायते, न तु प्रसिद्धज्योतिष इति स्थितम् ।

अत्राशंक्यते ---

ज्योतिर्वाक्यमृगप्राप्तामपि लोकान्तरस्थितिम्। निर्वर्णयत् कथं नाम स्यात् तदर्थानुवादकम्॥ कथश्चिच्च ऋचा प्राप्ता यदि साऽप्युपपादयते। मुधाऽनुवादस्त्त्यागेप्युपास्तिविधिसम्भवात् ।। अथेत्युक्तोSघिकारश्र प्रकृतात् भेदकोऽस्त्यतः । संज्ञाऽधिकरणन्यायात् प्रकृतास्पर्शितोचिता ॥

'अथ यदतः पर' इत्यादि यदुपबन्धयुक्तं वाक्यं न केवलं द्युसम्बन्धमात्रं ज्योतिषः कीर्तयति येन तस्याविरोधोपपादनमात्रेण चारितार्थ्य स्यात्, किन्तु 'विश्वतः पृष्ठेषु' इत्यादिना लोकविशेषाणां महिमानं तेषु ज्योतिषोऽवस्थानञ्च कीर्तयति। न च तदपि 'तावानस्य' इत्यचा प्राप्तम्; येन तदर्थानुवादकत्वमुक्त- मुपपद्यते। अथ यथा 'दिवि' 'दिवः' इति निर्देशभेदेऽपि प्राप्तिरुपपादिता तथा लोकान्तरस्थितेरपि कथश्विचा प्राप्तिरुपपाद्येत, तथाऽपि तदनुवादो व्यर्थः; तत्रहाणेऽपि 'इदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः- पुरुषे ज्योतिः' इत्यत्र तदिति प्रकृतं त्रिपात् ब्रह्मानूद तस्य कौक्षेयज्योतिष्युपासनाविधानसम्भवात्। अपिच अथशब्दोSत्राधिकारार्थो निर्दिष्टः । स च प्रकृतात् भेदकः । तस्मात् संज्ञाधिकरणन्यायेन 'अथ यदतः पर' इस्यादे: प्रकृतास्पर्शित्वमेव युक्तम् ।

'संज्ञा चात्पत्तिसंयोगाठ्' (जै, सू. २. २. २२) इत्यधिकरणे हि 'अथैष ज्योतिरथैष विश्व- ज्योतिरथैष सर्वज्योतिरेतेन सहस्रदक्षिणेन यजेत' इत्यत्र कि प्रकृतं ज्योतिष्टोममनूद तत्र सहस्त्रदक्षिणाविधानं उत ज्योतिरादिनामकसहस्त्रदक्षिणाविशिष्टकर्मान्तरविधानमिति संशये 'यजेत' इत्याख्यातस्य प्रकृतहानाप्रकृत- परत्वकल्पनाSयोगाठ्, 'एष' इति च सर्वनाम्ः प्रकृतपरामर्शित्वावश्यंभावाच्च ज्योतिरिति नामैकदेशेन

१.१.२७. ज्योतिरधिकरणम्

वानूद तत्र सहस्त्रदक्षिणाविधानमिति पूर्वपक्ष कृत्वा ज्योतिरित्यादिसंज्ञान्तरागां स्वतोऽर्ान्तरपरत्वस्वारस्येन ज्योतिष्टोमविषयत्वकल्पनाडयोगात्, कथश्चित्तद्विषयत्वकल्पने 'सहस्त्रदक्षिणेन यजेत' इत्येतावतापि प्रकृते ज्योतिष्टोमे गुणविधानोपपत्या 'अथैष ज्योतिः' इत्याद्यनुवादवैयर्थ्यात्, अथशव्देनाधिकारार्थेन प्रकरणविच्छे- दात्, तद्वशात् एषशब्दानां प्रस्तूयमानपरत्वसम्भवाच्च नामगुणविशिष्टकर्मान्तरविधानमिति सिद्धान्तितम् ।

तत्कीर्तनोपपादनेSप्यनुवादवैयर्थ्यात्, अधिकारार्थाथशब्दबलात् यत्पदस्य प्रस्तूयमानपरत्वसम्भवाच्च लोक- विशेषावस्थितप्रसिंद्धज्योतिरादिविशिष्टोपासनाविधिरेव युक्तः, न तु त्रिपाद्गह्मानुवादेन तदुपासनाविधि :; 'त्रिपादस्यामृतं दिवि' इत्युपदेशतोऽस्य ऊर्ध्वलोकस्थितिवर्णनेन वैलक्षण्यात् । अधिकारार्थार्थशब्देन ततोऽस्य भेदनाच्च तदनुवादत्वायोगादिति।

अस्यामपि शङ्कायां 'उभयस्मिन्नप्यविरोधात्' इति सौत्रमेतोत्तरम्। दिव इति निर्देशसमर्थनप्रकार एव च तत्समर्थनप्रकारः । तथा हिं 'दिवः पर' इति निर्देशो 'दिवि' इति निर्देशात् विलक्षणोऽपि 'वृक्षाग्रात परतशश्येन' इति निर्देशवत् न विरुध्यत इति यदुक्तं तस्य खल्वयं फलितोऽर्थः। दिवो यत्किश्चिद्धागावच्छेदेन सर्वभागावच्छेदेन वा अधिकरणत्वविवक्षायामुपपन्नं दिवीति निर्देशमुपरिभागावच्छेदेन स्थितिविवक्षायामेवोपपन्नो 'दिवः पर' इति निर्देशस्स्वयं तदनुवादोऽपि 'कांस्यभोजि' न्यायेन खानुगुणामुपरिभागावच्छेदेन स्थिति- विवक्षामुन्नयन्नैकार्थ्येन तदविरोधं प्रतिपद्यत इति। एवं लोकस्थितिनिर्देशो दिवीति निर्देशात् विलक्षणोऽपि वृक्षाग्रात्परश्चश्चरीकगणस्सर्वोपरिस्थितेषु सुरभितमेषु कुसुमेषु इति निर्देशवदविरुद्ध इति न्यायसाम्येन सिध्यति। तन चायमर्थः फलति-दिव उपरिभागेSपि सर्वोपरिस्थितेषु सर्वोत्तमेषु सर्वेषु लोकेष्ु स्थितिविवक्षां 'दिवि' इति पुरोवादस्योपहरन्नैकार्थ्येन तदाविरोधं प्रतिपद्यते-इति। न च वाच्यम्-दिव उपरिभागे तादृशलोकास्सन्तीति पुरोवादतोSप्राप्ततया तत्सत्ताया इहैव निरूपणीयत्वात् तदनुवादत्वमयुक्तम्-इति। पुरोनादेऽपि 'त्रिपादस्या- मृतं दिवि' इति दिवमनूद तत्र स्थितिविधानपरे द्युस्वरूपावगत्यर्थ सूर्यादिसत्यलोकोंपरिभूम्यन्तदुस्रूपनिरूपण- परवचनान्तरमुखनिरीक्षणावश्यम्भावेन ततस्तत्प्राप्तिसत्त्वात्।

एतेनानुवादवैफल्यशङ्काऽपि निरस्ता। 'पुरोवादे दुशब्द आकाशपरः स्वलोकपरो वा। द्वितीये- डपि ध्रुवलोकान्तपरः, सत्यलोकान्तपरो वा। सप्तमी सर्वभागावच्छेदेनाधिकरणत्वपरा किश्चिद्धागावच्छेदेन

न्यायरक्षामणि: १.१. २७

वा' इति सम्भवदनेकतात्पर्यस्य पुरोवादस्य उपासनार्थ विवक्षितमर्थविशेषमुपसंहरतस्तस्य सफलत्वात्। एवम- नुवादवशात् पुरोवादस्यार्थविशेभव्यवस्थितिः नद्दवस्थापकत्वेनानुवादसाफल्यश्वेत्येतत् पूर्वतन्त्रेपि नवमाध्याये दर्शितम्।

तद्था-ज्योतिष्टोमे 'यज्ञायज्ञीयेन स्तुवीत' इति प्रकृत्य श्रूयते 'न गिरागिरेति ब्रयात् यत् गिरा- गिरेति ब्रूयादात्मानमेव तदुद्वाता गिरेत् ऐरं कृत्वोद्ेयम्' इति। अत्र यज्ञायज्ञीयसाम्न ऋचि 'गिरागिरा च दक्षसे' इति श्रूयमाणस्य 'गिरागिरा' इति पदस्य प्रतिषेधानुवादः इरापदविधिश्च श्रयते। कथं १ विघस्तावत् इरापदसम्बन्धि कृत्वा यज्ञायज्ञीयसामोद्गातव्यमित्यर्थः। एरशब्दस्य 'मतौ च्छस्सूक्तसाम्नो:' (पा.सू.५,२.५९) इत्यधिकृत्य 'विमुक्तादिभ्योऽण्' (पा. सू. ५. २. ६१) इति विहितमत्वर्थीयाणप्रत्ययान्तत्वात्। यद्वा 'तस्य विकारः' (पा. सू. ४, ३. १३४) इत्यणप्रत्यये इराशब्दस्य विकारभूतं गानं कृत्वा यज्ञायज्ञीय- सामोद्वातव्यमित्यर्थः। उभयथाऽप्ययमिरापदमात्रविधिः; प्रकरणतस्तस्य यज्ञायज्ञीयसम्बन्धलाभात्, दृष्टर्थस्य तस्य यज्ञायज्ञीयगत किश्चित्पदकार्यापत्त्यवश्यम्भावेन तत एव तदीयगानलाभाच्च। तस्य च गिरापदकार्ये विविरिति गिरापद- प्रतिषेधानुवादादवसीयते। तथा सति हि कृतकार्यत्वे गिरापदनिवृत्तौ तत्प्रतिषेधानुवाद उपपद्ते। ततश्रा- नुवादबलादेव गिरापदस्थानापत्तिरिरापदस्य व्यवतिष्ठत इत्यनुवादोऽपि सफल इति तन्न्यायसाम्यादिदं ज्योति- र्वाक्यं प्रकृतत्रिपा द्रह्मानुवादकं तदर्थविशेषव्यवस्थापनार्थमित्येवाङ्गकर्तु युक्तमिति सर्वमनवद्यम्।

इदं तु चोदमवाशिष्टम्-अधिकारार्थाथशब्दान्वयानुरोधात् यच्छ्दः प्रस्तूयमानपरः-इति। तत्समाधानसमुच्यार्थस्सूत्रे अपिशब्दः । नायमपि दोषः प्रसरति; अथशब्द्स्य पूर्वप्रकृतापेक्षावाचित्वो- पपतेः। तेन पूर्वोपासनान्वितब्रह्मगुणानां ज्योतिरुपासनायामप्यन्वयसिध्या तद्वााचित्व्रस्य सफलत्वात्, इदमारभ्यत इत्यनुक्ल्वाप्यारम्भसम्भवेन आरम्भापरपर्यायाधिकारप्रतिपाद नस्य श्रातचित्तसमाधानमात्रफलस्य निष्फलप्रायत्ात्, तदभिग्रायः। सूत्रे शङ्गासमाधानयोर्दिवि दिव इति निर्देशविषयत्वप्रदर्शनेनैव 'दिवि लोकेषु' इति निर्देशवषिय- स्मपि प्रदर्शित्प्रायमिति भाष्य तदुनुक्तिः। अथसब्दाश्रितशङ्कासमाधानयोस्स्प त्वादनुक्तिः ।१।१/२७।

इति ज्योतिरधिकरणम्। १०।

१.१. २८, २० प्रातर्दनाधिकरणम् ८१

(११ अधिकरणम्)

अस्ति कौर्षीताकिनामुपनिषदि प्रतर्दनाख्यायिका-'प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामो- पजगाम युद्धेन च पौरुषेण च' (कौ. ३. १) इत्यारभ्याऽSम्नाता । तस्यां प्रतर्दन प्रति इन्द्रवचनं श्रूयते 'प्राणोडस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्व' इति। तत्र प्राणशब्दनिर्दिष्टः पश्चवृत्तिर्वायुरुत परमात्मेति तावत संशयः । यद्यपि 'अत एव प्राणः' (१. १. २३) इत्यत्र प्राणशब्दस्य ब्रह्मपरत्वं तल्लिङ्गाननिर्गीतम्, इहापि तल्लिङ्गमस्ति 'प्राण एव प्रज्ञात्मा आनन्दोऽजरोमृत' इति, तथाऽपि न ब्रह्मलिङ्गमेकमेवात्र व्यव- तिष्टते, किन्तु 'प्राणोऽस्मि मामुपास्व मामेव विजानीहि' इतीन्द्रवचनमिन्द्रालिङ्गम्। 'इदं शरीरं परिगृह्यो- त्थापयति' इति प्राणलिङ्गम् । 'न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्' इति जीवलिङ्गमित्यन्यलिङ्गान्यपि श्रयन्ते। तथा च लिद्गेषु परस्परपराहत्या स्वयमकिश्चित्करेषु प्राणश्रुतिप्रसिध्यतिक्रमे कारणाभावात् वायुरेव प्राण इति पूर्वपक्षे-

सिद्धान्त :- प्राणः परमात्मा; तथा परमात्मपरत्वेन प्रकरणस्य उपकमपरामर्शोपसंहारैः अनुगमात --- समन्वितत्वात्। उपकरमे हि 'तमेव वरं वृर्णीष्् यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यसे' इति परमपुरुषार्थरूपत्व- सुपक्षिप्म्। मध्ये च 'स यो मां विजानीयात् नास्य केनचन कर्मणा लोको मीयते न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तयेन न भ्रगहत्यया' इति सकलपापास्पर्शो दर्शितः। उपसंहारे च 'प्राण एव प्रज्ञात्मा इत्यादुक्तम्। न चैतत् सव्र वायुपक्षे घटते। तस्मादवयविनो महावाक्यस्य ब्रह्मपरत्वे अवगम्यमाने प्राणश्रत्यादिकमकिश्चित्कंरम्। किश्च व्रह्मात्रह्मालङ्गषु सन्निविष्टेषु अब्रह्मलिङ्गानि ब्रह्मणि योज्यानि; कारणस्य ब्रह्मणः कार्येष्तनुगमात् । कार्याकारेण स्थितस्य तस्य तत्तत्कार्यधर्मैरपि सम्बन्धोपपत्तेः, न तु ब्रह्मलिङ्गान्यब्रह्माण योजनीयानि, अननुगतस्य कार्यस्य कार्यान्तरानुगतकारणधर्मेण सम्बन्धानुपपत्तरिति ।१. १. २८।

एवं स्थितेSपीन्द्रलिंङ्गानां किश्िद्ू लवष्टम्भेन पूर्वपक्षान्तरमुत्थाप्य निराकरोति-

न वक्तुसत्मोपदेशादिति चेद्ध्यात्मसम्न्धभूमा ह्यस्मिन्। २९ /

इह प्राणशब्दनिर्दिष्ट इन्द्र इति युक्तम, प्रसिद्धस्येन्द्रस्य 'मामेव विजानीहि इति वचनाल्िङ्गात्।

न्याय. र. ११

८२ न्यायरक्षामणि: १.१. २९

न हीदं ब्रह्मणि सङ्गच्छते; 'मामेव' इत्यवधारणेन स्वानुगतब्रह्मपर्यवसानव्यावर्तनात, अन्यथा अवधारण- वैयर्थ्यात्। हिततमत्वादिकं तु इन्द्रपक्षेऽद्दुपपद्यते। तथाहि-इन्द्रेण तत्र स्वस्य पापासंस्पृष्टःतमुक्तं 'त्रिशी षाणं त्वाष्ट्रमहनं अरुन्मुखान् यतीन् सालावृकेभ्यः प्राय्छं बह्धीस्सन्धा अतिकम्य दिवि प्रह्लादीनतृणहमन्त- रिक्षे पौलोमान् पृथिव्यां कालकक्ष्यान् तस्य मे तत्र न लोम च मीयते' (कौ.३.१) इति। एतदनुसारेण 'स यो मां विजानीयात्' इत्यादिनोक्तं पापासंस्पर्शफलमपि इन्द्रोपासनाफलमित्येव युक्तम्; उपास्यगतगुणानुमारित्वात्। ततश्चेन्द्रोपासनस्य पापास्रवषफलतया हिततमोपकमोप्युपपन्नः।ब्रह्मपक्षेऽपि हिततमशब्दस्य तावन्मात्रपरत्वमेव वाच्यम्, न तु निरतिशयानन्दरूपपरमपुरुषार्थपरत्वम्। कथम्? हिततमत्वं तत्र न विज्ञेयस्योच्यते, किंतु विज्ञानस्य; 'एतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये यन्मां विजञानीयात्' इत्यनन्तरवाक्यात्। विज्ञानञ्च तत्रोपासनारूपम्; 'तं मामाट रमृतमुपास्व' इति तदनन्तरं विशेषितत्वात्। न च ब्रह्मपक्षेऽपि तदुपामना परमपुरुषार्थफला; तस्य तत्साक्षात्कारफलत्वात्। 'प्राणोऽस्मि' इति श्रुतं प्राणत्वश्च इन्द्रस्य बलवत्त्वेन प्राणप्रधानत्वादुपपद्यते। 'प्रागो वै बलम्' इति श्रुतेः । या च काचित् बलकृतिरिन्द्रकर्भैव तदिति इन्द्रस्य बलवत्त्वप्रसिद्धेः । एतेन प्राणलिङ्गा- नां तत्र सङ्गतिर्व्याख्याता। जीव्रलिङ्गानां तत्र जीवविशेषे सङ्गतिस्स्फुटैव। 'स एष प्राण एव प्रज्ञात्मा- SSनन्दोऽजरोऽमृतः' इति प्रज्ञात्मत्वमप्रतिहतज्ञानत्वादुपपन्नम् । अजरोऽमृत इत्येतच्च निर्जरामरत्वप्रसिद्धे- रुपपन्नम्। तस्मादिन्द्र एव प्राण इति पूर्वपक्ष: । परमात्मेति सिद्धान्तः । अस्मिन् खलु प्रकरणे अध्यात्मसम्बन्धानां-प्रत्यगात्मसम्बन्धिनां लिङ्गानां भूमा -- वाहुल्यमुपलभ्यते। तथा हि-'यातध्धस्मिन् शरीरे प्राणो वसति तावदायुः' इति आयुःप्रदा- तृत्वम्, 'अस्तिल्वे च प्राणानां निश्रेयसम्' इति इन्द्रियनिश्रेयसहेतुत्वम्, 'इदं शरीरं परिगृद्योत्थापयति' इति शरीरोत्थापकत्त्रमित्यादीनि बहूनि पराचीनायामिन्द्रदेवतायामसंभाव्रितानि प्रत्यगलिङ्गानि दृश्यन्ते। न च इन्द्रजीवेऽपि तदायुरवधित्वं तदिन्द्रियाश्रयत्वं तच्छरीरोत्थापकत्व्रमित्यादि सम्भवतीति शंक्यम्; उपासनाप्रकरणगतस्य 'यावध्यस्मिन् शरीरे' 'इदं शरीरं परिगृह्य' इत्यांदे: 'अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे' (छा.८.१.१)इत्यादेरिव उपासकशरीरादिसाधारणशरीरादिसामान्यपरत्वस्य उचितत्वेन वक्तृशरीरादिमात्रपरतया संकोचायोगात्, 'यत्रैतत् पुरुषस्सुप्तस्स्वमं न कश्चन पश्यति अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति' इत्याद्नन्तराम्रा- तस्य अस्त्रम्त इन्द्रे यो जयितुमशक्यतया सांमान्यपरत्व्रावश्यम्भावेन तत्पामान्यादायुरिद्रि, शरीरपदानामनि सामान्यपरत्वौचित्याच। 'अथास्मिन् प्राण.एवैकधा भवति' इात स म आत्मंति विद्यात् इति च कथमपि

१. १. ३०,३१ प्रातर्दनाधिकरणम् ८३

पराचीनायामिन्द्रदेवतायां न सम्भवति। तथा 'एष ह्यव साधु कर्म कारयति' 'एष एवासाधु कर्म कारयति' इति तस्यां न सङ्गच्छते। 'एष लोकाधिपतिरेष लोकपाल एष लोकेश आनन्दोऽजरोऽमृतः' इत्यादि च परमात्मनोऽन्यत्र न सम्यगुपपद्यते। तस्मादध्यात्मसम्बन्धिनां लिङ्गानामिन्द्रेऽसम्भवात्, 'अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभू:' इति श्रुते ब्रह्मणि सम्भवाच्च 'प्राणोस्मि' इति ब्रह्मोपदेश एवायं न देवतामोपदेशः ।१. १. २९।

कथं तर्हि 'मामेव विजानीहि' इति वक्तुरातमापदेशः ?

शास्त्रद्ृष्टया तूपदेशो वामदेववत्/३०।

इन्द्ररस्वात्मानं परमात्मत्वेन अहमेव परं ब्रह्मेति शास्त्रदृष्ट्या पश्यन्नुवदिशति स्म 'मामव्रे विजानीहि' इत्यादि। यथा 'तद्वैतत्पश्यन्नषिर्वामदेवः प्रतिपेदे अहं मनुरभवं सूर्यक्च' (बृ. १. ४. १०) इति। श्रूयते च ब्रह्मदर्शिनां ब्रह्मात्मभावः 'तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्' (बृ. १. ४. १०) इति। 'मामेव' इत्येवकारस्तु निरन्तराभेदार्थः 'स एव तदभव्रत्' इतिवदिति न विरोधः ।

यत्तु त्वाट्वधादिभिरिन्द्रस्य पापासंश्लेषकीर्तनम्, न तत् उपास्यगुणविधानार्थम्, नापि तस्य उपास्यत्वसिद्धये स्तुत्यर्थ 'यस्मादेवंभतोऽहं तस्मान्मामुपाख' इति, किन्तु ब्रह्मज्ञानस्तुत्यर्थ-यस्मादीदृशानि कूराणि कर्माणि कृतवतोऽपि मम ब्रह्मज्ञानंतो लोमापि न हिंस्यते, तस्मादन्योऽपि यो ब्रह्म जानीयात् न तस्य केनाि कर्मणा लोको हिंस्यते-इति। तस्मात् पापासंश्लेषकीर्तनादपि इन्द्रस्य नोपास्यत्वलाभः ।१.१.३०।

पुनर्विधाऽन्तरेण पूर्वपक्षमुत्थाप्य निराकरोति -

जीवमुख्य प्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात्/३१।

इति श्रीमहर्षिबादरायणप्रणीतायां शारीरकमीमांसायां प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।१।

स्यादेतत्-माभदिहेन्द्र उपास्यः प्रतिपादः, तथाऽपि जीवप्राणव्रह्माणि त्रीणि उपास्यानि प्रतिपाद्यानि स्युः, न तु ज्ञेयं ब्रह्मैत्र प्रतिपाद्यम् । तथाहि-आयुःप्रदानस्वातन्त्र्यं तावत् प्राणलिङ्गम्; 'प्राणो हि भतान, मायु:' (तै, २, ३, १) इति श्रुत्यन्तरात्। शरीरस्थापकत्वमिन्द्रियनिश्रेयसहेनुत्वमिति चेदमपि प्राणलिङ्गम्; प्राणसंवादे वागादीन् प्राणान् प्रकृत्य 'तान् वरिष्ठः प्राण उवाच मा मोहमापंदथ अहमेचैतत्

८४ न्यायरक्षामणि: १.१. ३१

पश्चधाSSत्मानं प्रविभज्यैतत् बाणमवष्टभ्य विधास्यामि' (प्र, २, ३) इति, 'प्राण उचचिक्मिषन् स यथा सुहय: पड्वीशशंकून् सङ्विदेदेवमितरान् प्राणान् समाखेदद्' (छा. ५. १. १२) इति च श्रवणात्। एवं जीवलिङ्गमपि 'न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात् न गन्धं विजिज्ञासीत घ्रातारं : विद्यात्' (कौ. ३-८) इत्यादयुपलभ्यते। तस्माज्जीवमुख्यप्राणौ तावदिहोपास्यतया प्रतिपादौ। अत एव 'प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामा-रमृतमुपास' (कौ. ३. १) इत्दुपास्यत्वेनोक्तयोः प्राणप्रज्ञात्मनोः 'यो वै प्राणस्सा प्रज्ञा या वै प्रज्ञा स प्राणस्सहैवैतावस्मिन् शरीरे वसतस्सहोत्कामतः' (कौ: ३, २) इति द्विवचनश्रुत्या सहवाससहोत्त्रमण- लिङ्गानुगृहीतया भेदो निर्दिष्टः ।

एतेन-व्यावृत्तजीवमुख्यप्राणलिङ्गान्यनुगते ब्रह्मणि योजायतुं शक्यारनीति ब्रह्मैत्रात्र प्रतिपादम्, तत्रैव प्राणप्रज्ञात्मादिशब्दानामायुःप्रदानत्वादिलिङ्गानां च पर्यवसानमिति पूर्वोक्त निरस्तम्; सहप्रवृत्ति- निवृत्तिलिङ्गानुगृहीतद्विवचनश्रुत्या प्राणप्रज्ञात्मशब्दोक्तयोर्भेंदावगमात्। यस्तु तयोः 'यो वै प्राणः' इत्यादौ अभेदनिर्देशस्स नियतसहवाससहसश्चाराम्यामौपचारिकः। उपचारनिमित्तकथनेन तदौपचारिकत्वोपपादनायैव हि 'सहैवैतौ' इत्यादारम्भः। एवं चोपसंहारे 'प्राण एव प्रज्ञात्मा' इत्यादिना ब्रह्माप्युपास्यत्वेन प्रतिपाद्यमिति त्रीण्युपास्यान्यत्र प्रतिपाद्यानि।

नन्वेवं सति चत्वार्युपास्यानीति पूर्वपक्षयितव्यम्। शक्यं हि प्राणालिङ्गादिस्वारस्यानुरोधेन त्रयाणामु- पास्यत्वमभ्युपगच्छता 'मामेत्र िजानीहि प्रागोऽस्मि प्रज्ञात्मा' इत्यादिस्वारस्यानुरोधेन चतुर्थस्याप्युपास्यत्वम- भ्युपगन्तुम्; अध्यात्मसम्बन्धिलिङ्गानां यथार्हं मुख्यप्राणाद्यन्वयोगपत्तेः। मध्ये प्राणप्रज्ञाशब्दयोसुरख्यप्राण- जीत्रपरत्वेऽपि 'प्राण एव प्रज्ञात्मा' इतपसंहारे ब्रह्मपरत्ववत् 'प्राणोऽस्म प्रज्ञात्मा'-इत्युपक्रमे शकरपरत्वस्यापि सम्भवात्। 'तं मामायुरमृतमुपास्' इत्यस्य शत्रोपासनाविधिपरतेडपि 'सम आत्मेति विद्यात्' इत्युपसंहारे ब्रह्मो- पासनाया इव मध्ये 'तस्मादेतदेवोक्थमुपासीत' 'वक्तारं विद्यात्' इति मुख्यप्राणजीवोपासनयोविध्यन्तरावधेय त्वोपपत्तेः, 'प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा' इत्यादौ मुख्यप्राणजीवोपासनाविधिद्यस्वीकारेः 'आयुरमृतम्' इत्येकैकस्य विशेषणमुभयमपि उभयोर्वेत्यविनिगमप्रसङ्गाच्चेति चेत्। उच्यंत। 'उपास' इत्यनन्तरं 'आयुः प्राणः प्राणोका आयु: प्राणो वा अमृत यावद्याम्मिन् शरीरे प्राणो बसति तावदायु: प्राणेन होवामुभ्भिन् लोकेऽमृतत्वमामोति' (कौ ३, २) इति. वाक्यशेषशश्रयत अयं, च आयुष्टवामृतत्वयो: प्रस्तुतप्राणविशेषणत्वनिर्धारणार्थ इति स्पष्टमेव। अतो न तावदविनिगमः । अत्रैव

१.१. ३१ प्रातर्दनाधिकरणम् । ८५

वाक्यशेषे श्रयमाणमायुःप्रदानरूतन्त्र्यञ्च न प्रस्तुतप्राणादन्यत्रान्वेतुं योग्यम्। समनन्तरखण्डे च 'अस्तित्वेव प्राणानां निश्रेयसम्' (कौ. २. २) इति प्रस्तुतस्य प्राणस्यास्तित्व एवेन्द्रियाणां निश्रेयसमुक्त्वा 'जीव्रति वागपेतो मूकान्हि पश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्हि पश्यामः' इत्यादिना 'प्राग एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृद्योत्थापयति' इत्यन्तेन प्राणस्य शरीरस्थापकत्वव्यवस्थापकवचनसन्दर्भेण प्रस्तुतप्राणस्यैत पूर्वोक्तमायु :- प्रदानखातन्त्र्यमन्वयव्यतिरेकाभ्यां विवृतम्। एवं सर्वस्मिन्नपि प्राणधर्मकीर्तने प्रस्तुतप्राणतरिषये सति तदनन्तरं 'अथ यथाऽस्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तद् व्याख्यास्यामः' (कौ.३. ४) इति यथा प्रज्ञाया जविस्य सर्वाणि भूतानि सम्बन्धीनि भूत्वा तद्ृश्यत्वेन कल्पितानि वस्तुत एकत्वेन भवन्ति तथा व्याख्यानमुपकम्य 'वागेवास्या: एकमङ्गमदूदुहत्' इत्यादिना वाग्वक्तृत्वगन्धाघ्रा तत्वा दव्यासानुभवितृत्वरूपप्रज्ञाधर्मकी तनमपि प्रस्तुत- प्रज्ञात्मविषयमेवावतिष्ठते।

न चैवरं सति 'प्राण एव प्रज्ञात्मा' इत्यादयुपसंहारस्यापि प्रस्तुतप्राणप्रज्ञात्मविषयत्वप्रसङ्ग :; 'तदथ रथस्यारेषु नेमिरर्पिता' इत्यारभ्य सर्वाधारत्वानन्दत्वाजरत्वामरत्वसाध्वसाधुकर्मकारथितृत्वसकललोकेश्वरत्व- लिङ्गै रुपसंहारस्य ब्रह्मपरत्वावसायात्। एवं स्थिते प्राणप्रज्ञागताध्यात्मसम्बन्धिलिंगानां 'प्राणोऽस्म प्रज्ञात्मा' इत्यतोऽन्यत्र नेतुमशक्यत्वादयमुपदेशो वामदेवस्य मनुसूर्यादिभाववत् ब्रह्मभूतस्येन्द्रस्य प्राणादिभावोऽप्यस्तीति मुख्यप्राणजीवविषय एव। उपालेति च पृथक पृथक् तदुभयोपासनावविधानमिति स्त्रीकर्तव्यम्। अत एव 'प्राणेन ह्येवामुष्मिन् लांकेऽमृतत्वमामोति' इति अमृतत्वविशिष्टप्राणोपासनस्य तदनुरूपफलानेर्देशानन्तरं प्रज्ञोपासनस्यापि पृथक तदनुरूपफलनिर्देशो दृश्यते 'प्रज्ञया सत्यसङ्कल्पम्' इति। 'एतदेवोक्थमुपासीत' इत्यत्र 'वक्तारं विद्यात्' इत्यादिषु च पृथक् पृथक् प्राणोपासनां प्रज्ञोपासनाञ्चानुद्य शरीरोत्थापकत्ववक्तृत्वादि- गुणसमर्पणं क्रियते। एतेन-अग्रे प्राणप्रज्ञोपासनाविधिदर्शनात् 'प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा' इति इन्द्रोपासना- विधिरित्यपि शङ्का निरस्ता; तेपामुपास्यगुणसमर्पणार्थत्वाद्।

यस्तु 'प्राणोडस्म' इत्यतः प्राक् 'मामेव विजानीहि' इति इन्द्रोपदेशः, सः हिततमत्वसर्वपापा- संस्पर्शहेतुत्वलिङ्गरारस्यात् प्रकरणावसाननिरूपणीयब्रह्मोपासनविधिरिति तत्रापि नेन्द्रोपासनाविधिश्शङ्कनीयः अत एवात्रत्यस्य मामित्यस्याभिप्रायस्फुटीकरणार्थ 'एष लोकपाल एष लोकाधिपतिः एष लोकेशः' इत्येतद- नतब्रह्मनिरूपणानन्तरं 'स म आत्मेति विद्यात्' इत्युपसंहारः। तस्मात्त्रीण्युपास्यानि प्रतिपाद्यानीत्येव युक्तं पूर्वपक्षयितुम्। नन्वेवं प्रतिपाद्यत्रयाङ्गीकारे ब्ह्मविषयोपकमोपसंहारैकरूप्येण-'पाणोडस्मि प्रज्ञान्मा' 'प्राण एव

८६. न्यायरक्षामाणेः १. १. ३१

प्रज्ञात्मा' इत्युपक्रमोपसंहारैकरूप्येण च प्रतिपन्नस्यैकवाक्यत्वस्य भङ्गस्स्यादिति चेत्-अस्तु। वाक्यार्था- वगमस्य पदार्थावगमजन्यलेन उपजीव्यप्रधानभूतपदार्थावगमानुरोधेन वाक्यैक्यभङ्गकल्पनस्योचितत्वात्। ननु पुत्रष्टििधौ 'वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् पुत्रे जाते यस्मिन् जात एतामिटिं निर्वपति पूत एव तेजरूपन्नाद इन्द्रिनात्री पशुमान् भवति' (तै.सं. २. २, ५) इत्युपक्रमोपसंहारैकरूप्यावगतैक- वाक्यत्वनिर्वाहानाटाकपालादिवाक्येषु गुणफलविधयस्त्यक्ताः। एवमिहाप्येकवाक्यत्वनिर्वाहाय मध्यगतोपास्या- न्तरतदुपासनाविधयस्त्यक्तुमुचिता इति चेत्। मैवम्-न हि तत्र एकवाक्यत्वं मा बाधीति श्रूयमाणा गुणफलविधयस्त्यक्ताः। अष्टाकपालादि- वाक्येषु विव्यश्रवणात् निधियोग्यपुरुषव्यापारमात्रस्याप्यश्रवणात् यच्छ्दोपबन्धेनानुवादत्वस्यैव प्रत्यायनात् अ्टकपालादिभवनपावनारिक -रिककालत्वनिर्देशेन फलफलिभावाप्रतीतेः 'यस्मिञ्जात' इति वाक्ये पूतत्वादीनां समुचयावगमेन तेषां व्यवस्थिताष्टाकपालादिफलत्वायोगाच्च, किन्तूक्तहेतुभिरष्टाकपालादिवाक्यानामवयुत्या- नुवादतया अर्थवादतैव प्रतीयत इति तेषु विध्यकल्पनेन बाधकानवतारादेकवाक्यत्वं न बाधितम्। इह स्पष्टमेव्र श्रूयमाणैरुपासनाविधिभि: कथमेकवाक्यत्वं न बाधितव्यम्। अथापि स्यात्-उपांशुयाजवाक्ये प्रतीतकवाक्यत्त्निर्वाहाय मध्ये 'विष्णुरुपांशु यष्टव्योऽजामित्वाय' इत्याद्यश्श्रयमाणा अपि विधयस्त्यक्ता इति। सत्यं त्यक्ताः, न त्वेकवाक्यत्वानुरोधात्, किन्तु जामिता- दोपरिहारायात्रश्यमन्तरावाक्ये विधावभ्युपगन्तव्ये तत्रैव शास्ताभेदेनाग्नेयाग्नीषोमीययाज्यानुवाक्यायुगलमध्ये पठितानां वैष्णवप्रा जापत्याश्नीषोभीययाज्यानुवाक्यायुगलानां क्रमप्रमाणेनान्वये सति तत्तन्मन्त्रोदितानां विष्णवा- दीनां तत्र यागे देवतात्वस्य प्राप्तत्वात्, विष्णवादिवाक्यस्थयजीनां सन्निहिततदागानुवादकत्वरारस्याच्च विधेयाभावेन विष्णवादिवाक्यानां मन्त्रवर्णप्राप्तविष्ण्वादिदेवताऽनुवादकत्वस्य वक्तव्यतया तद्यागस्तावकत्व- प्रतीतेः ।

ननु 'न गिरागिरेति ब्रूयादैरं कृत्वोट्रेयम् इत्यत्र लिड्दवयश्रवणेऽपि समभिव्याहारलब्धैकवाक्य त्वनिर्वाहायैव गिरापदप्रतिषेधस्यानुवादकत्वमङ्गीकृत्य गिरापदकार्यापत्तिरिरापदस्य निर्णीता। नेति 'ब्रूमः । न हि तत्रैकवाक्यत्वनिर्वाहाय प्रतिषेधस्यानुवादकत्वाङ्गीकारः, किंत्ाम्नानानुग्रहाय विकल्पपरिहाराय च। न खलु यज्ञायज्ञीयस्य ऋक् यावत्पदसहिताSSम्राता तन्मध्ये पदमात्रव्यावर्तनेन विधिप्रतिषेधयोश्चारिंतार्थ्यसम्भवे प्रतिषेधेन गिरापदं व्यावर्त्य विधिना पदान्तरमपि व्यावर्तनीयम्। नापि केवलमिरापदविधानं स्वीकृत्य

१, १. ३१ प्रातर्दनाधिकरणम् । ८७

विकल्पानवकाशीकरणसम्भवे गिरापदप्रतिषेधमपि र्वीकृत्य प्रतिषेधस्य प्राप्तिपूर्वकत्वात् गिरापदप्राप्तये गिरापदनिधिरूपं तस्य प्रकरणपाठेन कल्प्यं शास्त्रमनुमत्य शास्त्रप्राप्तस्य सर्वधा निरासे प्रापकवचनाप्रामाण्य- प्रसङ्गात् 'न चतुस्त्रिंशत्' इति मन्त्रप्रतिषेधस्य प्रतिषेधोन्नीततद्विधिनेव गिरापदप्रति्रधस्य तदुन्नीतगिरापद- विधिना सहाष्टदोपदुष्टस्य विकल्पस्यावकाशो दातव्यः । सम्भवति च विधिप्रतिषेधयोईयोरपि गिरापद- व्यावर्त्तनमात्रेण चारितार्थ्य विकल्पानवकाशीकरणं च, गिरापदकार्य इरापदविधिः प्रतिषेधस्त्विरापदस्य गिरापदकार्यापत्त्याऽर्थसिद्धाया गिरापदनिवृत्तेरनुवाद इति कल्पनया। न चै्मनुवादत्वकल्पने 'न गिरा गिरेति ब्रूयात् इति विविश्रुतेरपूर्वार्थवरिधानस्वारस्यवाधो दोत :; प्रतिषेधस्याननुवादत्वपक्षेऽपि प्राप्तप्रतिषेध्य- समर्पणार्थायास्तत्रत्यविधि श्रुतेरनुतादत्वावश्यम्भावात्। न च प्रतिनेधस्याप्रात्तार्थपरत्वरेन साफल्ये सम्भवति आनुवादल्वेन वैफल्यं दोष :; गिरापदस्य कार्ये इरापदविधिः न पदान्तरस्येति ज्ञापकतया तल्लब्धप्रतिषेधानुवादस्य सफलत्वात्। एवञ्चात्र कांस्यभोजिन्यायेनैकवाक्यत्वनिर्वाहाय प्रतिपेधस्यानुनादत्वाङ्गकिार इत्यपि सुवचम्; उक्तरीत्या प्रतिवेधस्यानुवादत्वेऽपि साफल्यात्। एतादृश एव च विनये 'सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदस्तु नेष्यते' इति प्रवादः। न तु वाक्यान्तर्गतश्रुत्यादिबाधनेन यत्रकवाक्यत्वमुपपादनीयं तत्रापि। तथा सति सर्वेधामपि वाक्यानामैक्येन बहुतिप्तापत्तेः।

ननु 'तत्प्रतिषिध्य प्रकृतिर्नियुज्यते सा चतुस्त्रिशद्वाच्यत्वात् (जै. सू. ९. ४, १८) इति नावमिकाधिकरणे 'न चतुस्त्रिंशदिति ब्रूयात् षड्विंशतिरित्येव ब्रूयात्' इत्यत्र आश्वमेघिकाश्ववंक्रीयत्ता- प्रकाशनाय पठितायाः 'चतुर्सतिशद्वाजिनो देवबन्धोवैक्रीरश्वस्य स्धितिस्समेति (ऐ. सं. २, ३) इत्यस्या ऋचो 'न चतुस्िशदिति ब्रयात् इति प्रतिषेधः। 'षडाविशतिरित्येव ब्रूयात्' इति तु चोदकप्राप्तस्य वैशेषिकमन्त्रपाठेन प्रसक्तनिवृत्तिकस्य पुनस्तत्प्रतिषेधेन प्रतिष्ठितस्य 'षडारवशनिरस्य वंक्रयः इति प्राकृतमन्त्रस्य यथाप्राप्त्यनुवादमात्रम्, न तु प्राकृतमन्त्रष्ड्विंशतिपदयुक्त एव कार्य इति विधायकम्। अतस्तूपरगोमृग- योरश्वस्य च वंक्रीणां समस्य वचनं षडशीतिरेपां वंक्रय इत्येवंरूपं न्यायप्राप्तं कर्तव्यमिति निर्णीतम्। तत्र 'षड़विशतिरित्येव ब्रूयात्' इत्यत्र विधिश्रुतेर्यद्विधायकतवं त्यक्तं यच्च निष्फलमनुवादकत्वमङ्गकृतं तत् एकवाकयत्वनि्वाहलोभादेव। न च-षड़तिंशतिपदस्य चतुर्सत्रिंशत्यश्वत्रंक्रिष्वसामर्थ्यात् तत्र विधायकत्वं त्यक्तमिति वाच्यम्; 'यद्प्यन्यदेवत्यः पशुः आग्नेय्येत्र मनोता कार्या' इतिवद्वचनबलादयथार्थाभिधानसम्भ- वादिति चेत्-तत्रापि नति ब्रूमः। एवकारेण विधिशक्तिप्रतिबन्धात् तत्र त्रिधायकत्वं त्यक्तम्। षूडार्वशतिपदं ह्येवकारोपसर्जनत्वात् न खयं विधिना सम्बध्यते। कित्दन्योपसर्जनत्वांदवकार एवं। तस्य

न्यायरक्षामणिः १. १. ३१

च निवृत्तिरर्थः । तेन षडविंशतिमन्त्रात् यदन्यत् प्राकरणिक 'चतुर्स्त्रिंशद्वाजिन' इति वचनं तन्न कर्तव्य- मित्यर्थः फलति। तथाच कथमनुतादकत्वं वारणीयम्। यदि त्वेवकारमनादृत्य एकवाक्यत्वनिर्वाहाय यन्नोऽयमित्युच्येत, तदा 'चतुर्सिशद्वाजिन' इति वैशेषिकमन्त्र एव चतुर्स्तिरिंशत्पदकार्ये षडविंशतिपदमिरा- पदवद्विधीयते चतुस्तिंशत्पदप्रतिषघश्च गिरापदप्रतिषेधवदर्थसिद्धः कार्यापत्तिप्रदर्शनायानूद्यत इत्येव कि न स्यात्। एवमप्येकवाक्यत्वसम्भवात्। अनुवादसाफल्यस्य चाधिकस्य लाभात्। तथाऽनभ्युपगमे विधिशक्तिप्रतिवन्ध एव शरणमिति अत्रापि स एव हेतु: ।

ग्राम्यारण्यपश्ुहिंसाराहित्यस्तुत्या तरिधिशक्त्युत्तम्भनेपि पयोविधिस्तावकत्वेन विघायकत्वं यदङ्गीकृतम्, तत् एकवाक्यत्वानुरोधादेव। न च वाच्यम्-अग्रे जर्तिलगवीधुकनिन्दापूर्वकं तद्विधिदर्शनात् तयोविधायकत्वत्याग इति। चरमश्रुतानुसारेण प्रथमश्रुतत्यागायोगात्, जर्तिलादिनिन्दाया नहिनिन्दान्यायेन उदितानुदितहोम- निन्दावद्विधिशक्त्यप्रतिबन्धकत्वाच्चेति चेत्। मैवम्। जर्तिलगवधिुकयोरपि विधिस्वीकारे तयोः पयसश्वेति त्रयाणामपि विकल्पस्स्यादिति अष्टदोत्रदुष्टात्यन्तानन्यगतिकविकल्पपरिहारायैव ग्राम्यारण्यपशुहिंसाराहित्येन प्रशस्तयोरपि जर्तिलगरवाधुकयोः यदपेक्षयाऽनाह्दुतित्वं तत्पयोऽत्यन्तं प्रशस्तमिति तत्स्तावकत्वाङ्गीकारात्। हिशब्दश्रुतेः 'न ह्यत्रानूयाजा इज्यन्ते' इत्यत्र हेतुपरत्वाङ्गीकारेऽपि 'तेन ह्यन्नं क्रियत' इत्यत्र शूर्पस्य दर्वीपिठरादिभिर्विकल्पपरिहाराय हेतुपरत्वं त्यक्त्वा हेतुवन्निगदार्थवादत्वस्याङ्गीकृततया तथैवात्रापि विकल्प- परिहाराय श्रुतविध्योर्विधायकत्वं त्यक्त्वा विधिवननिगदार्थवादत्वस्याङ्गीकर्तुमुचितत्वात्। यत्तदाहृतेष्वधिकरणेषु एकवाक्यत्वलाभस्सिद्धान्तहेतुतया तत्र तत्रोष्यते, तदभ्यु वयमात्रम्। तस्मान्न क्वापि एकव्राक्यत्व्ानुसारेण श्रृतविधित्यागः । प्रत्युतोपक्रमापसंहारप्रतीतस्यापि एकवाक्क्यत्वस्यैव तदन्तर्गनतिध्यनुसारेण त्यागो दृश्यते। तदथा 'त्वाष्ट् पत्रीवतमालभेत' इति प्रकम्य 'पर्यग्निकृतं पातीवतमुत्सृजति आज्येन शेषरं संस्थापयति' इति श्रूयते। अत्र तावत्पातीवतयागविधि: तदीयपशोः पर्यग्निकरणानन्तरं त्यागविधिः पशौ त्यक्ते सति आज्येन तत्प्रति- निधिना प्रकान्तस्य यागस्य शघसमापनविधिश्चेति पात्ीवतयागप्रयोगविधयतयैकवाक्यता प्रतीयते।' तत्त- द्विधिपर्यालोचनायां तु विधेयकर्मभेदेन वाक्यभदः प्रतीयते। कथम् ? उत्सृजतीत्यनेन यदि यागे अत्िनि- युक्तस्थैव पंशोस्त्यागो विधीयते, तदा पशुना' यागस्याननुष्ठिततया पशोर्देवतासम्बन्धस्याकृतत्वात् 'त्ाथ यातीकतम् इत्यत्र द्रव्यदेवतासम्बन्धश्रवणमप्रामाणिकं स्यात्'। तथा सति कुतो यागः यस्य समापनीये

१. १. ३१ प्रातर्देनाधिकरणम्

शेषे आज्यविधानमर्थवत् स्यात्। न ह्यत्र यागशश्रुतोऽस्ति, किंतु आग्नेयादिवाक्य इव द्रव्यदेवतासम्बन्धेन कल्प्यः। तस्मात् 'पर्यग्निकृतानारण्यानुत्सृजति' इतिवत् पर्यग्निकरणान्ताङ्गरीतिरनेन विधीयत इति स्ीकर्तव्यम्। तथा सति पर्यग्निकरणकाले देवतोद्देशेन पशोस्त्यागात् उत्पत्तिवाक्यावगतो द्रव्यदेवतासम्बन्धो यागकल्पकः प्रामाणिको भवति। एवं च मुख्येनैव द्रव्येण यागस्यानुष्ठितत्वान् तस्य प्रतिनिधिविधानम् ; अनाकाडिक्ष- तत्वात्। नाप्युदीच्याङ्गानां तत्तत्प्राकृतद्रव्यबाधेनाज्यविधानम्। कप्तोपकारप्राकृताङ्गविधाननिराकाड्क्षस्य पानवतप्रयोगवचनस्यातिदेशतः प्राकृताङ्गग्राहित्वाभावेन पर्यग्निकरणानन्तरमनुष्ठेयानामङ्गानामभावाद्। तस्मात् 'अज्येन शेषम्' इति यागान्तरविधिः तस्य पात्नीवतपदानुषङ्गेण देवतालाभः। एवं पूर्वोत्तरयागयोः पत्नीवद्देवतयोः, पूर्वयागे पर्याग्निकरणान्ते हविः प्रक्षेपं विनैव संस्थिते तदनन्तरमव्यवधानेन हविःप्रक्षेपस- हिततद्देवत्याज्ययागानुष्ठानं तच्छेषसमापनमिव दृश्यत इति साद्याच्छेसंस्थापयतिश्दाविति। एवमेकवाक्यत्व- विधिभेदपक्षयोः प्रतीतयोः नवमान्त्याधिकरणे विधिभेदप्रतत्यिनुसारेण एकवाक्यत्वत्याग एव सिद्धन्तितः । अतोSत्रापि तथैव स्वीकर्तुं युक्तम्।

एतेन-वाक्यार्थावगमस्य पदार्थावगमजन्यत्वेऽपि पदार्थावगमो न प्रधानम्, किन्तु वाक्यार्था- वगमः, प्रवृत्तिनिवृत्त्यादिफलशालिनां वाक्यार्थावगममेवोद्दिश्य पदानां प्रवृत्तेः । तदर्थमेव तैः पदार्थावगमस्य मध्ये क्रियमाणत्वात्। अतः प्रधानवाक्यार्थविरोधिनो गुणभूताः पदार्था एव प्रधानपुत्रविरोिपुत्रजननाननन्तर- प्रापतत्यूतत्वादिफलकपुत्रश्रिवत्त्यक्तव्या इति-निरस्तम्। द्विवचनश्रतिसहवासादिलिङ्गप्राप्तस्य प्राणप्रज्ञात्म- भेदस्य विधिश्रतिप्राप्तानां तत्तदुपासनाविरधानां च वाक्यार्थविरोधेन त्यागे श्रुतिलिङ्गवाक्यादिबलाबलवैपरीत्य- प्रसङ्गात्। 'स्योनं ते सदनं कृणोमि घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि तस्मिन् सीदामृते प्रतितिष्ठ त्रीहीणां मेध सुमनस्यमानः' इति मन्त्रस्य हि तम्मिन् सीदेति पूर्वोक्तसापेक्षत्वन अवगम्यमानैक्यं वाक्यं पूर्वोत्तरभागव्य- वस्थितसदनकरणप्रतिष्ठापनप्रकाशनसामर्थ्यलक्षणलिङ्गविरोधेन वाक्यभेदमङ्गीकृत्य बाधितम्। 'यदि कामयेत वर्षुकः पर्जन्यः स्यादिति नीचैस्सदो मिनुयात् ' इत्यत्र सदोमानकर्त्रध्वर्युवचनेन 'मिनुयात्' इत्यनेन 'यदि कामयेत' इत्यस्य सामानाधिकरण्यरूपं गुणकामस्याव्वर्यवत्वप्रापकं वाक्यमध्व्युव्यापारपारार्थ्यपरपरस्मैपद्श्रुति- विरोधेन 'यदि कामयेत यजमान' इत्यध्याहृत्य बाधितम्। एवमिहापि उपक्रमोपसंहारावगतैक्यं वाक्यं श्रुतिलिङ्गाभयविरोधेन वाक्यभेदमङ्गीकृत्य कथं न बाधनीयम् १ न हि समभिव्यावहारावगतैक्याद्वाक्यादुपक्र- मोपसंहारावगतैक्ये वाक्ये कश्चिदस्ति विशेषः । उपकोसलविद्यायां 'प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म' (छा .-

न्याय. र. १२

९.० न्यायरक्षामाण: १. १. ३१

४. १०. ५) 'य एषोक्षाण पुरुषो दृंश्यते एष आत्मेति होवाच एतदमृतमभयमेतत् ब्रह्म' (छा. ४. १५. १ ) इति उपक्रमोपसंहारावगतब्रह्मवाक्यमध्ये अग्निविद्याविरधीनां स्वीकृतत्वात्, भूमविद्यायां 'तरति शोकमात्मवित्' (छा. ७. १. ३) आत्मैवेदं सर्वम् (छा. ७.२५.२) इत्युपक्रमोपसंहारावगत- निर्गुभवाक्यमध्ये नामाद्यपासनाविधीनां स्वीकृतत्वाच्च। तस्मादिह वाक्यभेदाह्गीकार एव युक्त इति पूर्व: पक्षः ।

राद्धान्तस्तु :- उपकरमोपसंहारामिततात्पर्यशालिना। अतादृगन्यश्रत्यादि ब्रह्मवाक्येन बाघ्यते।

श्रुत्यादिघूत्तरमपि तात्पर्यलिङ्गवत् प्रवलम्। पूर्वमपि तात्पर्यलिङ्गरहितं दुर्बलमिति हि स्थिति: । तदिहोपकमोपसंहारावगमिततात्पयेण ब्रह्मत्राक्येनातथाभूतं द्विवचनश्रुत्यादि बाव्यते। ननु श्रुत्यादिषु यदुपक्र- मोपसंहारयोरुभयोराम्रेडितं तदेव तदुभयावगमिततात्पर्य सत् अतथाभतात् पूर्वस्मात् प्रबलं भवति। यथा देवतात्वानन्तत्वादिलिङं प्राणाकाशादिश्रुतेः। न चैवं ब्रह्मवाक्यमिहोभयत्र परामृश्यते। गायत्रप्रकरणे श्रुतं 'पद्वै तत् ब्रह्म' (छा. ३. १२. १६) इति 'इदं बाव तत' (छा. ३. १३. ७) इति एतद्रह्मवा यम् । तादशमिह यभयत्रापि श्रूयेत, तदैव तदुभयावगमिततात्पर्यं स्यात्। न चैवमिहास्ति, किंतूपक्रमोपसंहार- पर्यालोचनयापक्रमप्रभृत्युपसंहारपर्यन्तमेकं ब्रह्मवाकयामित्येतावदवगम्यते । तस्मादिहोपक्रमोपसंहारौ ब्रह्मताक्य- स्रूपावगमकावेब, न तु तस्- ब्रह्मनात्पर्याचगमकाकिति चेत्। मैवं। स्वरूपावगमकयोः तात्पर्यावगमकत्व- स्याप्यविरुद्धत्वात तात्यर्यावगमने क्लपस्य तत्सामर्थ्यस्य स्वरूपावगमकत्वेन वैकल्याप्रसक्तेः । न हि उपकमोप- संहारयो: प्रत्येकविश्रान्तत्वेना। वृत्तिमत्येव श्रुत्यदिप्रमाणे तयोस्तात्पर्यवत्त्वग्राहकत्वम्, न तूमयानुस्यूतत्वेनावृत्तिरहित. इत्यस्ति नियम:। श्रत्यादिषु यदेवोभयसम्बन्धि तत्र तयोस्तातपर्यवत्ताऽवगमकत्वात्। अपि च 'येनोपक्रम्यते येन चोपसंहियते स वक्यार्थ' इति न्यायात् उपकमोपसंहारप्रतिष्ठितं ब्रह्म तात्पर्यविषयतया ताभ्यामवगमितमिति ब्रह्म तावदतथाभताज्जीवात् मुख्यप्राणाच्च प्रबलम्। अतः प्रबलप्रमेयाश्रयं ब्रह्मवाक्यं दुर्बलप्रमेयाश्रितात जीवमुख्यग्राणविषयश्षत्यादित: प्रबलम्। प्रमाणस्य सवरूपप्रयुक्तवलादपि प्रमेयाश्रयबलस्याधिकत्वात्। अंत एक प्रधानभताचमनादिपदार्थाश्रयायाः 'क्षुत आचामेत्' इत्यादिस्मृतेः 'वेदं कृत्त्वा वेदि करोति' इत्यादिपदार्थ- गुणभतत्रांमविषयश्रुत्यपेक्षया प्रकलत्वमुक्तं शिष्टाकोपाधिकरणे (जै, सू. १. ३. ४) । तस्मादिहोपक्रमोप्र -. संहारैकरप्याव्रगमिततात्पर्यवता उपकमोपसंहारावगमिततात्पर्यविषयमावब्रह्माश्रयेण च वाक्येन ज्ञेयं ब्रह्मौकमेवात्र, प्रतिपाद्यामित्यम्युपगन्तन्यम्। त्रयाणां जीवमुख्यप्रामब्रह्मणामुपास्यानां प्रतिपादयले वाक्यभेदप्रसङ्गाद्।

१. १. ३१ प्रातर्दनाधिकरणम्

नतु वाक्यभेदभयात् माभूवन् त्रीण्युपास्यानि प्रतिपाद्यानि। ब्रह्मैकमेव 'मामेव विजानीहि' इति विधिस्वारस्यादुपास्यं प्रतिपादं कि न स्यात् ? न स्यात्। हिततमत्वलिङ्गविरोधात्। तथाहि-हिततमत्वं 'यन्मां विजानीयात्' इत्युपात्तस्य विज्ञानस्योच्यमानं तस्य विशुद्धब्रह्मसाक्षात्काररूपतां व्यवस्थापयति। हिततमत्वं हि निरतिशयपुरुषार्थत्वं निरतिशयपुरुषार्थसाधकतमत्वं वा स्यात्। उभयथाऽपि तदखण्डानन्द- विषयकस्य निखिलानर्थनिवृत्तिपूर्वकाखण्डानन्दरूब्रह्मावापिसाधकतमस्य विशुद्धब्रह्मसाक्षात्कारस्यैव युज्यते। न च वाच्यम्-'विजानीयात्' इत्युपक्रम्याग्े 'उपास' इति तत्परामर्शात् विशेषश्रत्यनुसारेण विज्ञानपद- मुपासनापरमित्यतस्तत्रैव हिततमत्वमापेक्षिकं योजनीयमिति। उपक्रमगततया प्रश्नोत्तराभ्यां प्रतिपिपादयिषित- तया च प्रबलेन हिततमत्वलिङ्गेन विज्ञानपदस्य विशुद्धब्रह्मसाक्षातकारपरत्वावश्यम्भावेन प्रकृतविज्ञाने प्रयुज्य- मानस्य उपासनापदस्यापि तत्साक्षाकारे खतः प्राप्तावृत्त्यनुवादकत्वकल्पनस्योचितत्वाद्। एवं च 'विजानीहि' इत्यादिषु विधिश्रुतीनामविघेयफलरूपब्रह्मसाक्षात्कारविषये कुण्ठितशक्तिकत्वेनाविधायकत्वात् 'गोसदशं गवयं विद्वि' 'आत्मानं रथिनं विद्धि' (का. १. ३. ३) इत्यादिलौकिकैवदिकवाक्यरीत्या प्रतिपाद्यपुरुषाभिमुखी- करणार्थतैवाभ्युपगन्तव्या।

एतेन 'एतदेवोक्थमुपासीत' 'वक्तारं विद्याद्' इत्याद्यपि व्याख्यातम्; सार्वात्म्यप्रतिपत्तये प्राणधमैजीवधमैशध प्रतिपाद्माने ब्रहमि तस्यापि विघिसरूपस्य प्रतिपादपुरुषचेतस्समाधानार्थत्वोपपत्तेः। द्विवचनश्रत्यादिकं तु न प्रतिपाद्यपरम्, किन्तु ज्ञानक्रियाशक्त्याश्रययोः बुद्धिप्राणयोः प्रत्यगात्मोपाधिभूत- योनिर्देशपरं प्रत्यगात्मनस्तत्तदुपाधिकृिशेषपरित्यागेन तत्वरूपमेतत्प्रकरणप्रतिपादं ब्रह्ैवति दर्शयितुम्। अंत एवोपाधिद्वयोपहितस्य प्रत्यगात्मनः स्रूपेणाभेदमभिप्रेत्य 'यो वै प्राणस्सता प्रज्ञा या वै प्रज्ञा स प्राण' इत्यमेदोऽपि निर्दिष्टः । तस्मात् प्रवलतरलिङ्गवाक्यबाध्यत्वात् विरोधिश्रुतिलिङ्गानां ब्रह्मैकमेघान्न प्रतिपादमिति सिद्धम्।

सूत्रस्य त्वयमर्थः । जवमुख्यप्राणयोरपि लिङ्गसत्वात् ब्रह्मैकमेवात्र न प्रतिपाद्यम्, अतः 'प्राणोऽस्मि' इति प्राणशब्दो-वक्ष्यमाणायुःप्रदत्वादिलिङ्गानुसारेण मुख्यप्राणपरो वाच्य इति प्राणो ब्रह्म न भवतीति चेत्। न। तथा सत्युपासात्रैविध्यप्रसङ्गात्। न च त्रिविधोपासनाभ्युपगन्तारं प्रति तत्प्रसङ्गों नानिष्ट इति वाच्यम् । तथा सति वाक्यभेदापत्तेः । एकस्यैव च वाक्स्य आसमन्तादुपकमोपसंहाराश्रितत्वात्। तस्य च उपकमोपसंहारावगवमितताव्पर्यकस्य जीवमुख्यप्राणलिङ्गेभ्यो बलवत्वात्, उपक्रमोपसंहारावगमिततात्पर्य- विषयभावब्रह्मरूपप्रबलप्रमयाश्रितत्वादपि-

न्यायरक्षामणिः १.१. ३१

'दुर्बलस्य प्रमाणस्य बलवानाश्रयो यदा। तदाऽपि विपरीतत्वं शिष्टाकोपे यथोदितम्' इति न्यायेन तस्य बलवत्त्वाच्च। तस्माद्वाक्यभेपरिहाराय ब्रह्मैकमेवात्र प्रतिपाद्यमभ्युपगन्तव्यमिति प्राणो ब्रह्मैव । अन्यत्रापि ब्रह्मलिङ्गानुसारेण प्राणशब्दस्य ब्रह्माण वृत्तेराश्रितत्वात्। इह सर्वात्मत्वेन विवक्षि- ते ब्रह्मणि तस्य समनन्तरवक्ष्यमाणस्य जीवमुख्यप्राणलिङ्गनिकायस्य युक्त्वात्।

न च-एकवाक्यत्वबलात् प्राणशब्दस्य ब्रह्मणि वृत्तावपि 'मामेव विजानीहि' इत्यादनुराघा त उषस्तिवाक्य इवोपास्ये ब्रह्मणि वृत्तिरस्त्विति शङ्कनीयम्; इहोपासनाविधिभञ्जकहिततमत्वादिलिङ्गयोगादिति।

यद्यपि मुख्यः प्राणः प्रतिपाद इति पूर्वपक्षे प्राणश्रुतिरप्यस्ति, तथाऽपि तामालम्ब्य पूर्वपक्षः 'प्राणस्तथाऽनुगमात्' इति सूत्र एव निराकृतः, इह तु प्राणश्रुतिविषये प्रवृत्तैरायुःप्रदातृत्वादिलिङ्गैः तत्रत्य- पूर्वपक्षनिराकरणहेतूपमर्देन तस्यैव प्राणशब्दस्य मुख्यप्राणपरत्वमशंक्यत इति विभावयितुं सूत्रे श्रुतिमुल्लंध्य लिङ्गादित्युक्तम्। न च तथाऽपि द्विवचनश्रुतिरस्तीति वाच्यम् ; तस्य प्रतिपाद्यभेदमात्रे श्रुतित्वेऽपि जीवमुख्य- प्राणयोः श्रुतित्वाभावाद्।

यत्तु भाष्ये उपासात्रैविध्यादित्यस्य व्याख्यानान्तरं 'न ब्रह्मवाक्येऽपि जीवमुख्यप्राणलिङ्गं विरुध्यते, उपासात्रैविध्यात्। त्रिविधमिह ब्रह्मण उपासनं विवक्षितं प्राणधर्मेण प्रज्ञाधर्मेण स्वधर्मेण च' इति तत् वृत्तिका- रपक्षोन्यासमात्रम्, न त्वस्य प्रकरणस्य त्रिविधोपासनापरत्वं भाष्यकाराभिमतम्; हिततमत्वादिविरोधेन विधिशक्तिकुण्ठनस्योक्ततवात्। प्रागुक्तवाक्यभेददोषानतिवृत्तेश्र। न ह्यत्रोपासनात्रयविशिटं ब्रह्म विधातुं शक्यम्; तस्य विध्यनहत्वात, किन्तु ब्रह्मण्युपासनात्रयं विधातयव्म् । तच्च परस्परानन्त्रयि स्वतन्त्रमिति कथ न वाक्यभेद: १

न च वाच्यं-नेहोपासनात्रयं विधीयते। कित्वेकमेवोपासनं ब्रह्मणो रूपत्रयविशेषितं 'तम्मामायुरमृतमुपास' इत्यनेन विधीयते। तत्र मामिति जीवविशिष्टतोक्ता। 'आयुः' इति प्राणविशिष्टता। 'अमृतम्' इति स्वरूपमुक्तामिति। तावता इन्द्रमुख्यप्राणविशिष्टब्रह्मोपासनालाभेऽपि इन्द्रस्य 'तं माम्' इति विशेषणेन पूर्वोक्त्वष्टहननादिगुणकत्व्रलाभेSपि वक्तृत्वघ्रातृत्वद्रष्ट्रत्वश्रोतृत्वादिगुणकत्वस्य वक्ष्यमाणस्या- लाभात्, प्राणस्यायुष्टवगुणकत्वलाभेऽपि इन्द्रियनिश्रेयसहेतुत्वशर्रारोत्थापकत्वादिगुणकत्वस्य वक्ष्यमाणस्या- लाभाच्च। तत्तद्रुणविशिष्टेन्द्रप्राणविशेषितब्रह्मोपासनसिद्धये 'वक्तारं विद्यात्' इत्यादिषु 'एतदेवोक्थमुपासीत' इत्यत्र च विध्यन्तराणां स्वकिर्तव्यतवेन वाक्यमेददोषानतिलङ्गनात्। न च अवाक्यभेदार्थ वक्ष्यमाणसर्वगुण-

१.१. ३१ प्रातर्दनाधिकरणम्

विशिष्टेन्द्रप्राणविशेषितब्रह्मोपासनं 'तं मामायुरमृतमुपाख' इत्यत्रैव विधेयं स्वीक्रियत इति वाच्यम्; अत्र वक्ष्य- माणतत्तद्रुणसमर्पकशन्देष्वश्रूयमाणेषु तत्तद्ुणोपासनाविधिषु चाग्रे श्र्यमाणेषु तथा स्त्रीकारस्यैवायुक्तत्वाद, अन्यथा 'अग्निहोत्रं जहोति' इत्यत्रापि अवाक्यभेदार्थ प्रकरणगतविध्यन्तरश्षतदध्यादिवैकल्पिकसकलद्रव्यावीरी- ष्टाग्निहोत्रविधिरिति कल्पनापत्तेः ।

न च-अग्निहोत्रवाक्येन दध्यादिवाक्यानामिव 'तं मामायुः' इति वाक्येन 'एतदेवोक्थम्' इत्यादिवाक्यानां गुणविधायकतया वाक्यैकवाक्यत्वेन एकवाक्यतानिरवांहोऽस्त्विति वाच्यम्। तथाऽपि ब्रह्मस्वरूपोपासनाव्िधेः 'तं मामायुरमृतम्' इत्यादावलाभेन 'स म आत्मेति विद्यात्' इत्यत्रैव तद्विधेस्स्वी- कर्तव्यत्वात्। न हि 'अमृतम्' इत्यनेन तल्लाभः; 'प्राणो व आयुः प्राण एवामृतम्' इति वाक्यशेषेण आयु- ष्ट्रवस्येवामृतत्वस्यापि प्राणविशेषणीकरणात्। तस्मादेकवाक्यताऽनुरोधात् ज्ञेयब्रह्मपरमेवेदं प्रकरणम्, न जीवमुख्य- प्राणोपासनाविधिगर्भम्, तत्तद्रुणविशिष्टजीवमुख्यप्राणविशेषितब्रह्मपासनाविधिगर्मं वा। यत्तु भूमविद्यायां ज्ञेयब्रह्मप्रकरणमव्येऽपि नामवागाद्युपासनाविधिसीकरणम् तत् नामवागादीनामुत्तरोत्तभूरयस्त्वनिरुपणावसरे श्रुतेषु 'नामोपास' 'वाचमुपास' इत्यादिषु श्रुतानां नामवागादिशब्दानामिह जीवमुख्यप्राणलिंगानामिव ब्रह्मणि पर्यवसानस्याभ्युपगन्तुमयुक्तत्वात्। तदभ्युपगमे हि ब्रह्मणस्खस्मादेव भूयस्त्वमुक्तं स्यात्।

ननु तथाऽप्येकवाक्यतानिर्वाहार्थ 'नामोपास्' इत्यादिविधिस्त्यज्यताम्। नामादिप्रसंगमात्रस्यो- त्तरोत्तरभूयस्त्वनिरुपणद्वारा ब्रह्मणस्सर्वतोभूयस्त्वप्रतिपादन एव तात्पर्यवतः 'आध्यानाय प्रयोजनाभावाद्' (३. ३. ७) इत्यधिकरणोक्तन्यायेन 'इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः' (का.१.३.१०) इत्यादौ इन्द्रियादिग्रसंगवदेकवाक्यताSविरोधित्वादिति चेत।

न। 'नामोपास' इत्यादिविधानान्तरं 'स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्नाम्रो गतं तत्रास्य यथा- कामचारो भवति यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते' (छा. ७, १, ५) इत्यादिप्रकारेण नामादिषु ब्रह्मपदसामानाधि- करण्यस्याभ्यस्तस्येतिशिरस्कतया उपासनकर्मसमर्पकस्य ब्रह्मदृष्टिविशेषितनामाद्युपासनाविधि विना अनुपपन्नत्वे- नानन्यथासिद्वतया अन्यार्थप्रसक्तं नामादिकमाश्रित्य गोदोहनादिन्यायेन उपासनाविधीनामपि स्वीकरणीय त्वात्। एवं 'भूमविद्यायां दर्शनात् तद्दष्ान्तवलादेव, स्थितेडप्येतस्मिन्नधिकरणे, उपक्रमोपसंहाराभ्यां समस्तो- पासनापरस्य वैश्वानरप्रकरणस्य मध्ये व्यस्तोपासनाविधयोऽपि सीकर्तव्या' इत्युत्थितस्य पूर्वपक्षस्य निराकरणार्थ तृतीयेडध्याये 'भूम्र: ऋतुवत्' (३. ३, ३२) इत्यधिकरणं प्रवर्तिष्यते।

न्यायरक्षामणि: १. १. ३१

उपकोसलविद्यायां 'य एष आदित्ये.पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मि' (छा. ४.११.१.। इति 'स य एतमेवं विद्वानुपास्ते अपहते पापकृत्याम्' (छा. ४,११.२) इत्यादिगार्हपत्यादिवाक्यानि यद्यपि शास्त्रदट्ट्या ब्रह्मणि योजयितुं शक्यन्ते, तथाऽपि 'एषा सोम्य तेऽस्मद्विद्या चात्मविद्या च' (छा. ४.१४,१) इति आत्मविद्यातोऽग्निविद्यायाः पृथक कीर्तनात, अग्निविद्याया अपि कथश्चिदात्मविद्यात्वनयनेऽपि 'य एष आदित्ये पुरुषः' 'य एष चन्द्रमासि पुरुषः' य एष विद्युति पुरुष' इति व्यवस्थितविषयतया निर्दिष्टानां गार्हपत्यादिविद्यानां 'प्राणो ब्रह्म' इति ब्रह्मदृटिविशेषितहि रण्यगर्भोपासनायाश्च विधानेन वाक्यभेद।वश्यम्भावाच्च ब्रह्मोपासनाप्रकरणमध्येऽपि उपासनान्तरावधयः स्त्रीकृताः। न चेह तथा अनन्यथासिद्धमनेकविद्यासमुच्चयवच- नमस्ति। तस्मात् ज्ञेयंब्रह्ममात्रपरमेवेदं प्रकरणमिति सिद्धम् ।१. १, ३१।

इति प्रातर्दनाधिकरणम् । ११।

इति श्रीमद्धारद्दाजकुल जलधिकौस्तुभश्रीमदद्वैतविद्याचार्यसर्वतन्त्रस्वतन्त्र

सत्सुतमहाव्रतयाजिश्रीमदप्पय्यदीक्षितपादानां कृतौ शारीरकमीमांसान्यायरक्षामणौ प्रथमस्याध्यायस्य प्रथम: पाद: समापः।

ओं तत्सतू।

१. २. १ ९५

अश द्वितीय: पादः

प्रथमे पादे स्पष्टब्रह्मलिङ्गानि वाक्यानि निर्णीतानि । अथास्पश्व्रह्मालिङ्गानि निर्णेतुं पादान्तरा- रम्भः । इदश्च तत्र तत्राविकरणे स्फुटीकरिष्यते। जन्मादिसूत्रे निर्णीतं ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं तदाक्षिपं सर्वजञत्वं सर्वात्मत्वं व्यापित्वं नित्यत्वमित्येवमादयो धर्मा इह सिद्धवद्धह्मलिङ्गत्वेनोपादीयन्त इति प्रथमपादो- पजीवकत्वात्तदानन्तर्यम्।

(१ अधिकरणम्)

सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्।१। -.

छान्दोग्ये श्रयते 'सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत। अथ खलु- कंतुमयः पुरुषो यथाकतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति । स ऋतुं कुर्वीत' 'मनोमयः प्राणशरीरो भारू- पस्ंसत्यसङ्कल्पः आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामस्सर्वगन्धस्सर्वरसः' (छा.३.१४,१,२) इत्यादि अत्र 'शान्त' उपार्सीत' इत्यत्र 'स ऋतुं कुर्वीत' इति विहितामुपासनामनूद्य शान्तिरूपगुणमात्रविधिलवादिति स्थिते 'स ऋतुं कुर्वीत' इत्यनिर्दिष्टापास्यायामुपासनायां कि मनोमयादिवाक्यशेषगतलिङ्गसमर्पितो जीव् उपास्य;, उत 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' इति वाक्योपकतगतब्रह्मश्रुतिसमर्पितं ब्रह्मेति वाक्योपकरमस्यान्यार्थत्वानन्यार्थत्वाभ्यां सन्देहः।

तत्र पूर्वपक्षः -मनोमयत्वं प्राणशरीरत्वं च तावज्जीवलिङ्गम् । यद्यपि 'मनोमय' इति मथटो विकारप्राचुर्याद्यनेकार्थर्धीसाधारण्यात्, प्राणः शरीरमस्येति प्राणे शरीरत्वरूपणस्य येन केनचित् सम्बन्धेन निर्वोढुं शक्यत्वाच्चाधिष्ठानत्वनियन्तृत्वादिरूपमनःप्राणसम्बन्धवति ब्रह्मण्यपि कथाश्वदयोजयितुं शक्यम्, तथाSपि मनःप्राणसम्बन्धित्वप्रतिपादने तदभाववत्त्वप्रतिपादन इव तयोर्जीवेन सहोपकरणोपकरणिभावलक्षण- सम्बन्ध एवं लोकवेदयोः प्रसिद्धतरो ग्राह्यः, न तु ब्रह्मणा सह तयोरप्रसिद्धस्सम्बन्धः; प्रसिद्धसम्बन्धे प्रथमं बुद्धयवतारात्। अत एव खलु 'अप्राणो ह्यमना:' (मु. २. १.२) इति ब्रह्मणि मनःप्राणनिषेधो झंटिति स्वारस्येनैक बुद्धिमारोहति। न तु घटवति भूतले 'घटाभाववत् भूतलम्' इत्यास्वाक्यमनुपपन्नतया शङ्कितं सत् संमवाय-

९६ न्यायरक्षामणि: १. २. १

सम्न्धेन घटाभाववत्परमित्युपपादनमिव 'अप्राणो ह्यमना' इति श्रुतिवाक्यमधिष्ठान त्वादिसम्बन्धेन मनःप्राणवति ब्रह्मणि कथमप्राणत्वममनस्कत्वश्चेत्यनुपपन्नार्थतया शङ्कितं सत् भोगोपकरणभावेन मनःप्राणाभाववत्पर- मित्युपपादनमपेक्षते।

न च वाच्यम्-मनःप्राणयोर्जीवसम्बन्धित्वप्रसिद्धावपि मनोमयप्राणशरीरशब्दौ 'मनोमयः प्राण- शरीरनेता' (मु. २. २. ७) 'स य एषोऽन्तर्हदय आकाशः तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः' (तै. १.६.१) इत्यादिश्रुतिषु ब्रह्मण्येव प्रसिद्धौ। ततोऽर्थानुसन्धानात् पूर्वमेव बुद्धिस्थया शब्दप्रसिध्या अत्रापि मनोमयप्राण- शरीरशब्दयोर्ब्रह्मपरत्वसिद्धौ तत्र सम्भवत्सम्बन्धपरतया मयटूप्रत्ययशरीरत्वरूपके योजनीये स्याताम् इति; श्रुत्यन्तरेष्वप्यर्थानुसारेण तयोर्जीवपरत्वस्यैवार्ङ्गाकारेण ब्रह्मणि तत्प्रसिध्यसंप्रतिपत्तेः, पश्चकोशान्तर्गतमनोमय- शब्दस्य जीवपरत्वदर्शनाच। न च श्रत्यन्तरेषु तयोर्जीवपरत्वे ब्रह्मपरपदान्तरसामानाधिकरण्यविरोधः; अङ्कुष्ठाधिकरण (१. ३ ७) न्यायेन जीवब्रह्माभेदप्रतिपादनार्थत्वोपपत्तेः । न चात्रापि तयोर्ब्रह्मण्येव तदभिन्नजिद्वारा वृत्तिस्स्यादिति वाच्यम्। मनःप्राणसम्बन्धेन प्रथमं बुद्धिस्थस्य जीवस्यैवोपास्यतयाऽन्वय- सम्भवेन तमतिलंध्य तद्द्वारा ब्रह्मणि पर्यवसानकल्पनायां 'त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमाम्' इति विहितस्य सामि- धेन्यभ्यासस्य प्रथमप्रतीतं स्थानधर्मत्वमतिलंध्य तद्द्वारा प्रवोवाजीयादिऋग्धर्मत्वकल्पनावदयुक्तत्वात्। न चात्रो- परितनसत्यसङ्कल्पत्वादिब्रह्मलिङ्गानुसारेण तथा कल्पनं युक्तमिति शंक्यम् । 'सत्यसङ्कल्प' इत्यस्य प्रथमश्रुत- मनोमयत्वादिजीवरलिंगानुसारेण सति-ब्रह्माण, असङ्कल्पः सङ्कल्परहितः, ब्रह्मज्ञानरहित इनि जीवे व्याख्यातुमुचि- तत्वात्। 'सर्वकर्मा सर्वकाम' इत्यादेर्जीवे पर्यायेणोपपत्तेः; युगपत् ब्रह्मण्यप्यसम्भवाद्। 'ज्यायान् पृथिव्याः' इत्यादे: 'अन्तर्हदयेऽणीयान् ब्रीहेर्वा यवाद्वा सर्षपाद्वा श्यामाकाद्वा श्यामाकतण्डुलाद्वा' इति तत्पूर्वश्रुतहृदयायत- तनत्वाणीयस्त्वाविराधेन जीव एव ब्रह्मभावापेक्षया कल्पयितुं युक्तत्वात्। 'एष म अत्मा' इति व्यतिरेक- निर्देशस्य 'एतमित: प्रेत्याभिसम्भवितास्मि' इति प्राप्यप्राप्तृभावनिर्देशस्य च औपचारिकत्वेन साधकफलावस्था- भेदेन च जीवे संगमयितुं शक्यत्वात्। 'एतत् ब्रह्म', इत्युपसंहारे ब्रह्मसङ्गीतनस्य क्वचित् 'परब्रह्म' इति पर- मात्मनि सविशेषणव्यवहारदर्शनेन जीवेऽप्यविरुद्धत्वाच्च। स्यादेतत्-भवेदेवं जीव उपासस्यो यदि मनोमयादिवाक्यशेष उपासनाकर्मसमर्पकः स्याद्। न त्वयमेवम्। तत्र मनोमयादिपदानां प्रथमान्ततया 'स कतुं कुर्वीत' इति प्रकृतोपासनाकर्तृविशेषण- समर्पकत्वाद्। किन्तु 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' इति वाक्योपक्रम एवोपासनाकर्मसमर्पकः। तत्र ब्रह्मपदस्य

१. २. १ सर्वत्रप्रसिद्धाधिकरणम् २७

द्वितीयान्तत्वसम्भवादिति चेत्। मैवम्। मनोमयादिपदानामनपेक्षितोपासना कर्तृविशेषणसमर्कत्वं परित्य्य विभक्तिविपरिणा मेनापेक्षिततत्कर्नसमर्पकत्वकल्पनस्यैव युक्तत्वात्, ऋरतुशब्देन द्वितीयान्तस्यापि ब्रह्मपदस्या- नन्वयेन षष्ठ्यन्ततया विभक्तिविपरिणामस्य तत्राप्यावश्यकत्वात्। न चोभयत्रापि तिभक्तिविपरिणामे विनिगमनाविरहः, रूवाक्यशेषादुपास्यग्रहणसम्भवे परार्थवादतस्तद्ग्रहणायोगात्। शमविधौ हेतुवन्निगदार्थ- वादो हि 'सर्व खलु' इत्यादुपक्मः। यस्मात् सर्वमिदं विकारजातं ब्रह्मैव तज्जत्वात्तल्वत्वात्तदनत्वाच्च, न च सर्वस्यैकात्मवे रागादयस्सम्भवन्ति; तस्माच्छन्त उपासीतेति तदेकवाक्यत्वात्।

ननु तथाऽपि तद्गतब्रह्मपदान्वयो मनोमयादिपदानां विशेष्याकाडक्षया अपेक्षितः । तथा च तेषामुपास्यसमर्पकत्वेSपि ब्रह्मणि पर्यवसानात् ब्रह्मैयोपास्यं सिध्येदिति चेत; न। तेषां स्ववाक्यस्थानन्यार्थ- समानलिङ्गात्मशब्दसमर्पितविशेष्यान्वयसम्भवे वाक्यान्तरस्थान्यार्थब्रह्मानुकर्षायोगात्, 'आत्मानमुपासीत मनोमयं प्राणशरीरं भारूपम्' इत्यादग्निरहस्यब्राह्मणेऽस्यां विद्यायामात्मनएव विशेष्यत्वदर्शनाच।

ननु तथाऽपि प्राणः शरीरमस्येति सर्वनामार्थे विहितो बहुब्रीहिः प्रकृतं ब्रह्मैव परामृशेत्, न तु प्रकरण्यमाणमात्मानम्; सर्वनाम्नां प्रकृतपरामर्शित्वात्। नपुंसकलिङ्गनिर्दिष्टस्यापि ब्रह्मणो विशेष्यभूता- त्मपदानुसारिलिङ्गवता 'प्राणशरीरः' इत्यनेन पराम्रष्टं शक्यत्वात्, 'तस्मिन् सीद' इतिवदन्यार्थनिर्दिष्टस्यापि सर्वनाम्ना परामर्शसम्भवाच्च। न च वाच्यं -- 'स ऋतुं कुर्वीत' इति व्रिहितामुपासनामनूद् 'सर्व खलु' इत्यादिना सार्थवादेन वाक्येन शमगुणो विधेयः। तथा च प्रथनपठितमपि तत् अर्थानुसारात् पाश्चात्यमेवेति ततः प्रागेवोपासनाविधेस्सविषयस्य पर्यवसानं वक्तव्यम्। अतः प्रवर्तिष्यमाणविध्य्थवादः तदुपजीव्यविधिपर्यवसानाय विषयसमर्पक इत्येतन्न युक्तम्-इति। भाव्यर्थानुसन्धानेनापि सविषयकोपासना-

त्वाद्यनुसन्धानेन 'विष्णुरुपांशु यष्टव्य' इत्यादिस्तुतिसहितोपांशुया जविधिपर्यवसानदर्शनात्। एवश्र-

'सर्वनाम प्रसिद्धाथ प्रसाध्यार्थविघातकृत् । प्रसिध्यपोक्षे सत् पूर्ववाक्यस्थमपकर्षति, इति ज्योतिरधिकरणोक्तन्यायेनैव मनोमयािवाक्यस्य ब्रह्मपरत्वं सिध्यति। न-च तत्र प्रकृतप- रत्वप्रत्यभिज्ञापकोडस्ति दयुसम्बन्धः; नात्र प्रकृतप्रत्यभिज्ञापकोऽस्तीति वैषम्यं शङ्कनीयम्। सर्वनाम्नः प्रकृतपरत्वस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वेन तत्सिद्यर्थ प्रकृतप्रत्यभिज्ञापकानपेक्षणात्। 'सा वैश्वदेव्यामिक्षा तत्संसृष्ट प्राजापत्यम्' इत्यादिषु प्रत्यभिज्ञापकाभावेऽपि सर्वनाम्नः प्रकृतपरत्वदर्शनात्। ज्योतिर्वाक्येऽपि 'दिवि'

न्याय. र. १३

९८ न्यायरक्षामणि: १. २. १

'दि वः इति निर्देशमेदेन धुसम्बन्धस्य वस्तुतः प्रत्यभिज्ञापकत्वाभावाच्चेति चेत्; मैवं। मनोमयशब्दस्य प्रसिद्ध सम्बन्धानुरोवेन जीवपर्यवसायितया तदुपस्थापितजीत्रस्यैव सर्वनामार्थेन बहुव्रीहिणा पराम्शसम्भवात्, तदसम्भवेऽपि प्राणसम्बन्धरूपवर्तिपदार्थप्रसिध्यनुरोधेन प्रकंस्यमानस्यात्मनः परामर्शसम्भवाच्च। प्रकान्तपरत्वे वर्तिपदार्थस्वारस्यभङ्गापत्तः। सर्वनाम्: प्रकान्तपरत्वासम्भवे च प्रकंस्यमानपरत्वं 'अथैष ज्योतिः' इत्याश्विन्न दुष्यति।

एतेन-मा भूच्छमतिध्यर्थवाद: स्ातन्त्र्येण वा मनोमयादिवाक्ये विशेष्यसमर्पकतया वा सर्वना- मार्थसमर्पकतया वा ब्रह्मण उपास्यत्वसयोजकः। त्रिपाद्कह्मप्रकरणमव्यवहिते ज्योतिर्वाक्येऽ्यनुवृत्तं तथा स्यादित्यपि प्रकरणसमर्पितस्य ब्रह्मणस्तथात्वेनान्वयायोगात्। लिङ्गनाक्याम्यां प्रकरगस्य दुर्बलत्वात्।

ननु वाक्यशेषगतजीवलिङ्गं निष्प्रयोजनम्। न ह्यपूर्वार्थबोधनाय मनोमयत्वप्राणशरीरत्वोपन्यासः; जीव्रे तदुभयवैशि ्यस्य लोकसिद्धत्वात्, उपासनावाक्यशेष तदनुंपयोगिजीवररूपनिरूपणस्यानपक्षितत्वाच्च। नाप्युपास्यो जीव इति गमधितुं तदुपलक्षणाय, एकेनैव तदुपलक्षणसिद्धावितरवैयर्थ्यात्। नापि तदुभय- विशिष्टत्वेन तदुपातनासिद्धये; मनस्संत्रलितरूपतया सदा अहमिति भासमाने जीवे विधिं विनाऽपि तद्विशिष्टनयैवोपासनासिद्वेः । एवं निष्प्रयोजनाद्वांक्यशेषसमर्पितजीवालिङ्गात् सर्वाभिलषितब्रह्मप्रकरणं बलव- दिति तदेवोपास्यसमर्पक युक्तमिति चेत्; न। नित्यमहंप्रत्ययतरिषयतयोपासनाविषयत्वेनापि प्राप्तात् मनस्तादात्म्यादन्यत्रैव मनोविकारत्वे रुप्जागरानुवृत्तमनःप्रचचुरत्वे मनःप्रधानते वा 'दूयोः प्रणयन्ति' इत्यस्य चोदकाप्राप्तप्रणयनान्तर इव वृत्तिसम्भवेन जीवलिङ्गप्रतिपादनस्योपासनार्थत्वनैव सप्रयोजनत्वात्। तस्मान्मनो- मयादिवाक्यशंघरगतलिङ्गसमर्पितो जीव एवोपास्य इति। अत्रोच्यते-

प्रकृतब्रह्मणस्सर्वतादात्म्येनोपदेशतः। कतौ तदेवानन्यार्थमुपास्यं प्रमिमीमहे॥ 'सर्व खल्विदं ब्रह्म इत्युपक्रमवाक्ये तावत्सर्वस्मिन् प्रपश्चे 'इदं ब्रह्म' इतीदंशब्दसमानाधिकृतेन ब्रह्मशब्देन परामृष्टं त्रिपाद्रह्न तादात्म्येनोपदिश्यते। इदमित्येतद्वि ब्रह्मणो विशषणं, न तु सर्वस्य; तद्विशेष- णत्वे प्रयोजनाभावात्, 'सर्व ब्रह्म' इत्येतावतैव सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वसिद्धः । ब्रह्मविशेषणत्वे त्वस्ति प्रयोजनं प्रकृतत्रिपाद्गह्माधिकारलाभः । स च प्रकृतस्य प्रयत्नेनाधिकारःस्वानर्थक्यपरिहाराय ऋतौ वाक्यशेषगतलिङ्गं बाधिला रूयमुपास्यत्वेन ब्रह्मसमर्पणार्थः पर्यवस्यतीति तदेव प्रकरणसमर्पितमनन्यार्थ सर्वात्मकं ब्रह्मात्रो- पास्यमित्यघ्यवस्यामः ।

१. २. १ सर्वत्रप्रसिद्धाधिकरणम् ९९

ननु 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' इत्यादि शमविध्यर्थवाद इति दर्शितं भाष्यकृता पूर्वपक्षे। सिद्धान्तेऽपि तदनुमत्यैव व्रज्ञण उपास्यत्वमुपपादितं 'यद्यपि शमविधितरिवक्षया ब्रम्म निर्हिट्म्' इत्यादिना। कथमनन्यार्थ- कत्वेन तस्योपास्यसमर्पकत्वमुच्यते ? सत्यम्। त्रिपा द्रल्मानुकर्षणार्थेदंविशेषणबलादुपास्यसमर्पणार्थेनापि तेन सन्निहितस्य शमविंधेः स्तुतिद्वारा अर्थसमर्पणरूप उपकारः प्रसङ्गात्सि्यतीति सिद्धान्ते तदनुमतिः, न तु शमविधिशेषतया, 'सर्व ब्रह्मात्मकम्' इत्येतावतैव शमन्रिधिशंषत्वसम्भवेन तदर्थत्वे 'इदम्' इति विशेषण- वैयर्थ्याद्

ननु शमविधिस्तुतौ 'सर्वं ब्रह्मात्मकम्' इति धीरपेक्ष्यते। उपास्यसमर्णार्थ प्रकृतस्य त्रिपाद्र- ह्मण: रूप्राधान्येनाधिकार इत्यभ्युपगमे सर्वस्य तज्जत्वादिकं परंपरया हेतूकृत्य तद्ेतुकसर्वात्मत्वशाल प्रकृतं ब्रह्म प्रा.पादं वक्तव्यमिति कथं तेन शमत्रिधेरुपकारसिद्धि: ? सत्यम्। ब्रह्मणस्तर्वात्मकत्वप्रतिपादने सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वमप्यर्थाल्लभ्यत इति तेन तस्योपकारसिद्धिः।

ननु 'यद्यपि शमविधिविक्षया' इति भाष्यरूरस्येन शर्माघिशषत्वमेत्र भाष्यकृदभिमतं प्रतीयते। कथं प्रासङ्गिकोपकाराभिप्रायं तद्याख्यायते ? तत्स्वारस्यानुरोधेन श्रुताविदंशब्द एव 'इदं सर्व यदयमात्मा' इत्यादिश्रुताविव सर्वविशेषणमिति व्याख्यायताम्। उच्यते-अत्रेदंशव्दस्य प्रकृतत्रिपाद्वह्मानुकर्षणार्थतया ब्रह्मविशेषणत्वेन सार्थकत्वे सम्भवति परिदृश्यमानप्रपश्चसरूपानुवादमात्रपरत्वं न वत्तव्यमित्येव भाष्यकृतोS भिसन्धिः। अत एव ज्योतिरधिकरणे (१. १. १०) ज्योतिवक्ये त्रिपाद्वह्मानुवृत्तौ विवदमानं पूर्वपक्षिणं प्रति दयुसम्बन्धप्रत्यभिज्ञापनेन तत्र तदनुवृत्ति प्रसाव्य तस्दामेव हेतन्तरमुक्त 'न केवलं ज्यातिर्वाक्य एव ब्रह्मानुवृत्तिः, परस्यामपि हि शाण्डिल्यव्िद्यायामनुवर्त्तिष्यते ब्रह्म' इति। अनेन हि भाष्यवाक्येन परत्राप्यनु- वृत्तिरत्रानुवृत्त्यवश्यंभावे हेतुत्वेन दर्शिता। सा कथं ज्योतिर्वाक्येऽपि त्रिपाद्वल्मानुवृत्तिमनङ्गीकुर्ाणं पूर्वपक्षिणं प्रति सिद्धवद्वेतुभावं प्रतिपद्येत यद्यत्र त्रिपाद्गह्मानुकर्षणैकप्रयोजनेदंविशेषणसामर्थ्य नाश्रीयते ? भाष्ये शम- विधिशेषत्वोपन्यासस्तु शमविधिशेषत्वमङ्गीकृत्यापि परिहर्तु शक्यत इत्यभिप्रायः प्रौढिवादः। प्रौढिवादत्वं च तस्य भाष्य एव 'यद्यपि' इत्यनेन ध्वनितम् ।

तत्रायं परिहाराभिप्रायः -- यद्यपि ब्रह्म शमविध्यर्थवादे परविशेषणतेन निर्दिष्टम्, तथाऽपि ब्रह्मैव तद्रुणकतयोपास्यमिति बुद्धिसन्निहितं भवति, न जीव :; मनोमयत्वादिगुणानां जीवपर्यवसाने हेयगुणत्वाद्गेयगुणानां चात्रैव प्रदर्शितेन तत्क्रतुन्यायेन विरुद्धतया अनुपासनीयत्वात् । अत्र हि 'यथाकतुराम्मिन्लांके पुरुषो भवति

१०० न्यायरक्षामणिः १. २. १

तथेतःप्रेत्य भवति इति वाक्येनोपासको यट्रुणविशिष्टतयोपास्ते, तद्रुणकः स्वयं परत्र भवतीति तत्क्रतुन्यायो दार्शितः। कथं तद्रुणांपासनामात्रेण स्व्यं तट्ुणकःस्यादिति विचिकित्सायाम् 'अथ खलु ऋतुमयः पुरुष' इति पूर्ववाक्येन यस्मान् ऋतुशब्दितव्यानप्रधानो जीवः, न तूपायान्तरप्रधानः अतो ध्यानमात्रेण तत्तद्रुणकःस्यादेवेत्युपपत्तिरपि दर्शिता। एवं सोपपत्तिकमत्रैव दर्शितस्तत्क्तुन्यायोSत्रानुपकुर्वन् विपरीतार्थतामापद्यते चेत् क्ान्यत्रोपकुर्यात् १एवम- प्यत्र नादरणीयस्स्यादन्यत्रैवोपकारः स्पात् यद्यत्र मनोमयादिवाक्ये जीव एवाहृत्य निर्दिष्टः स्यात्। तदा हि पश्चा्नि-

तुर्भवेत्, न तु तत्र जीव: स्वशब्दोपात्तोऽस्तीति। ननु मनोमयत्वादिषूपदिश्यमानेषु ब्रह्म केनोपायेन बुद्धिसन्निहितं भवतीति चेत्; विश्वजिन्न्या- येनेति ब्रम:। यथा विश्वजिद्विधिना तस्य सामान्यत इष्टसाधनत्वावगताविष्ठविशेषाकांक्षायां सर्वाभिलषितस्वर्ग इष्टविशेषतया बुद्धिसन्निहितो भवति, तथोपासनाविधिना सामान्यत उपास्यसिद्धौ तद्विशोषाकाडक्षायां मनो- मयादिवाक्यस्वरसविषयस्य जीवस्योपास्यत्वायोग्यत्वे सर्वाभिलषितसत्यसङ्कल्पत्वादिगुणविशिटतया सर्ववेदान्त- प्रसिद्धं ब्रह्मैवोपास्यविशेषतया समनन्तरप्रदर्शिततत्त्तुन्यायव्रिदां बुद्धिसन्निहितं भवति। यद्यपि वाक्यशेषस्वर- सविषयस्य जीवस्योपास्यत्वेन परिग्रहे रात्रिसत्रन्यायोऽनुसृतो भवति, रात्रिसत्रन्यायश्च विश्वजिन्न्यायात् बलीयान्, तथाऽप्यत्र हेयगुणजीवोपासनापर्यवसायितया निष्प्रयोजनाद्रात्रिसत्रन्यायात् उत्कृष्टगुणव्रह्मोपासना- पर्यवसायितया सप्रयोजनो विश्वजिन्न्यायो बलीयानिति स एवात्रानुसरणीयः । यद्वा सर्वनामार्थो बहुव्रीहिः मनस्सम्बन्धादिप्रसिध्युपस्थापितेऽपि जीवे हेयगुणे पर्थवसानस्यायुक्ततया शमविध्यर्थवादनिर्दिष्टे ब्रह्मणि पर्य- वस्यतीत्यनेन प्रकारण ब्रह्मणो बुद्धिसन्निहिततोपपादनीया। न च वाच्यम्-तत्र तत्र ब्रह्मणि परब्रह्मशब्दप्रया- गदर्शनेन केवलब्रह्मशब्दस्य जीवेऽपि प्रयोज्यतार्रगमात् शमविध्यर्थवादस्थो ब्रह्मशब्दोऽपि जानपरोऽस्तु-इति; सर्वेधु वेदान्तेषु ब्रह्मशब्दालम्बनतया परस्य प्रसिद्धलवेन तत्रैव प्रथमं बुध्यवतारात्। तस्मादिह ब्रह्मैवोपास्य- त्वेनान्वेतीति सिद्धम्।

सूत्रस्यानन्यार्थत्रिपाद्गह्माधिकारपरं 'सर्व खलु' इत्यादिकमिति सिद्धान्ते, सर्वत्र-'सर्व खलु' इति निदिष्टे सर्वस्मिन्, प्रसिद्धस्य-प्रकृतस्य त्रिपाद्टह्मणस्तादात्म्येनोपदेशादित्यर्थः। 'सर्व रू लु' इत्यादिकं शमविधिशेष इत्यम्युपगम्य कृते सिद्धान्ते, सर्वत्र सर्वेधु घेदान्तेधूपासकामिलषितगुणावीरिष्टतया प्रसिद्धस्य ब्रह्मणो विश्विन्न्यायेनोपस्थितस्य मनोमयत्वादिधर्मविशिष्टतयोपदेशादिति प्रथमे पक्षे अर्थः । द्वितथिपक्षे तु, सर्वत्र- 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' इति वाक्ये, प्रसिद्धस्य प्रकृतस्य ब्रह्मणः 'प्राणशरीर' इति सर्वनामार्थेन बहुत्रीहिण

१. २. २ सर्वत्रप्रसिद्धाधिकरणम् १०१

परामृश्योपास्यगुणविशिष्टतयोपदेशादित्यर्थः । तदपि वक्यं जीवपरमस्तिवति शङ्कानिराकरणे तु, सर्वेषु वेदान्तेषु ब्रह्मशब्दालम्बनतया प्रसिद्धस्य परस्यैवात्रापि ब्रह्मश्व्देनोपदेशादित्यर्थः। एतास्सर्वा अपि योजनाः 'यत्सवेषु वेदान्तेषु प्रसिद्धं ब्रह्मशब्दालम्बनम्' इत्यादिभाष्येण गर्भीकृताः ।१. २. १।

स्यादेतत्-यथा वाक्यशेषनिर्दिष्टा गुणा न जीवे तत्क्रतुन्यायानुकूला एवं ब्रह्मण्यपि। तथा हि- सर्वकर्मत्वं सर्वकारणत्वम्; बालाक्यधिकरण (१,४, ५) न्यायेन कर्मशब्दस्य क्रियत इति व्युत्पत्त्या कार्य- परत्वात्। तत्तावन्नोपासकेन प्राप्यम्; जगद्यापाराधिकरण (४,४, ७) न्यायविरोधात्। सर्वकामत्वं सर्वं कामयत इति कर्मण्युपपदे अण्प्रत्ययान्ततया 'सोडकामयत' (तै,२.६,१) इति श्रुत्युक्तं स्त्रष्ट्व्यसर्वविषयकामनावत्त्वम्। तदपि तथैव। काम्यन्त इति कामा इति कामशब्दस्य भोगपरतया सर्वभोगशालितवं तदिति चेत्। तत् सर्वभोगाश्रय- सकलजीवतादात्म्यनिर्वाह्यमिति तदपि नोपासकेन प्राप्तुं शक्यम्; सगुणविद्याफलानुभवसमयेऽपि परिच्छि- न्नत्वानपायात्। अविदयाऽवच्छिन्ो जीवः अविद्या च व्यापिनीत्यभ्युपगमे व्यापित्वस्य प्राप्तत्वेन प्राप्तव्यगुणत्वा- भावाद्। एतेन ज्यायस्त्वाणीयस्त्वे अपि व्याख्याते। 'अवाकी' (छा. ३. १४, २) इत्युक्तं वागिन्द्रियो- पलक्षितसकलेन्द्रियराहित्यं तु सगुणफलानुभवसमये भोगान् भुआ्जानस्योपासकस्य नापोक्षितम्। विषयस्पृहाराहित्यरूपमनादरत्वमवाप्तसकलकामत्वापेक्षं ब्रह्मगोऽन्यत्र न सम्भवति। ननु 'सर्वकर्मा सर्वकाम' इत्यादिकमुपास्यगुणनिर्देशपरं मा भूत्, केवलमुपास्यस्योपलक्षकं स्तुत्यर्थ वाऽस्त्िति चेत् ; न। सर्वकर्मत्वादीनां द्विः पाठेनाभ्यासावगततात्पर्थिषयभावानामुपास्यबहिर्कल्पनाडयगाठ्, प्रत्युत वाक्यशेषनिर्दिशेषु सर्वेषु गुणेषूपास्यतया प्रसक्तेषु सर्वकर्मत्वादीनां पुनः पाठस्य गुणान्तरपरिसंख्या- र्थत्वौचित्येन तेषामेवोपास्यगुणत्वप्रतीतेश्र, मनोमयत्वादीनामपि मनस्सम्बन्धादिपर्यव सितानामुपासकस्पृहणी- यगुणत्वाभावाच्चेत्याशंक्याह :-

विवक्षितगुणोपपत्तेश्र ।२।

विवक्षिताः-उपास्यत्वेन तात्पर्यविषया ये मनोमयत्वादयः ते ब्रह्मणि तत्क्तुन्यायानुरोधिनः स्पृहणायगुणा इत्येतदुपपद्यते। तथाहि-सगुणोपासनासिद्धस्यं ब्रह्मलोके भोग्यभोगोपकरणानि यानि प्राकसिद्वान्यरण्या (अर्णवा) दीनि यानि च खसङ्कल्पसाध्यानि र्रयन्नपानादीनि तानि सर्वाणि खानपदार्थ वन्मानसप्रत्ययरूपाण्येव। यथा चैतत्तथा छान्दोग्यभाष्ये दहरविद्याप्रकरणे 'य इमेऽर्णवादयो ब्रह्मलोके

१०२ न्यायरक्षामणी: १. २.२

संङ्कल्पजाश्च पित्रादयो भोगास्ते कि पार्थिता आप्ाश् यथेह लोके अर्णववृक्षपूर्मण्डपाद्याः, आहोखिन्मानस- प्रत्ययमात्रा इति। किश्चातः । यदि पार्थितरा आध्याश्र स्थूलास्स्युः हृद्याकाशे समाधानानुपपत्तिः। पुराणे च मनोमयानि ब्रह्मलोकेऽर्णवशरीरादीनीति वाक्यं विरुध्येत' इत्यादिना 'तस्मान्मानसा एव ब्राह्मलौकिका अरण्याद्यस्सङ्कल्प जाश्व पित्राड्यः कामा बाह्यविषयभोगवदशुद्धिरहितत्वात् शुद्धसत्वसङ्कल्पजन्या इति निरतिशयास्सत्या्रेश्वराणां भवन्ति' इत्यन्तेन भगवत्पादैरेव प्रपश्चितम्। त इह ब्राह्मलौकिकाः पदार्था मनोविकारत्वान्मनोनया इति सर्वविकारामिन्नः परमेश्वरोऽपि मनोमयः। अत एव विकारािवाचिमनोमयशब्दो जीव एव समवेतार्थो न ब्रह्मणात्याशंक्य ब्रह्मणि तदुपपादनार्थो भामतीग्रन्थः 'तस्यापि सर्वविकारकारणतया विकाराणाश्च रूकारणादभेदात्तेषाञ्च मनोमयतया ब्रह्मणस्तत्कारणस्य मनोमयत्वोपपत्तेः' इति। एवञ्र मनोमयत्वं ब्राह्मलौकिकदिव्यभोगसंपन्नत्वरूपमुपासकस्य परत्र प्रेप्सितगुणो भवत्येव। तथा प्राणाः शरीराणि शरीरवन्नियम्यान्यस्येति प्राणशरीरत्वं सर्वात्मना वश्योन्द्रयत्वरूपम्। तदपि तस्य स्पृहणीयमेव; 'ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले' (महानारा. १०. ६) 'ब्रह्मणा सह ते सर्वे' इत्यादिश्रुतिस्मृत्यनुसारेण हिरण्यगर्मेण सह मोक्ष्यमाणानानहंग्रहोपासनापराणामपेक्षिते परत्रह्मसाक्षत्कारे चित्तवशीकरणस्यापायत्वात्। एकवचन- सुत्सर्गतः करिप्ये' (महाभाष्प) इति न्यायमवलम्व्य प्राणः शरीरमस्यति विग्रहकरणे तल्लम्यं वश्यवायुत्वमपि तस्य स्पृहणीयमेव; वायुजयस्य मनोवशीकरणोपायतेन योगशास्त्रप्रसिद्धलात्। भारूपतवं निर्मलचैतन्यल क्षणदीपिस्वरूपत्वं उपासकानुग्रहार्थपरिगृहीतविग्रहोपाविकदीपिमत्वं वा । सत्यसङ्कल्पत्वमुक्तवक्ष्यमाणगुण- निर्वाहकममोघसङ्कल्पत्वम्। आकाशात्मत्वं 'आकाश इव पङ्केन न स पापेन लिप्यते' इति स्मृतिप्रसिद्ध निर्लेपत्वम्। सर्वकर्मत्वं 'स यदि पितृकामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरस्समुतिष्ठन्ति' (छा. ८.२.१) इत्यादि श्रुतिप्रतिद्वं प्रागुक्तमनोमयपित्रादिसकलस्रष्टत्वम्। सर्वगन्धत्वं सर्वरसत्वं च भोग्यतया सकलशुभगन्ध रसवत्त्वम्, यस्य पर्यङ्कविद्यायामर्चिरादिमार्गेण ब्रह्म प्राप्जुवता विदुषा प्राप्तव्यत्वं श्रयते 'तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति, तं ब्रह्मरसः प्रविशति' (कौषी. १. ५) इति। 'सर्वभिदमभ्यात्त' (छा. ३, १४, २) इति प्रागुक्तसकलगुणाभिव्या- प्तिमत्त्वम् । यद्यप्येतदनुक्तसिद्धम्, तथाSपि 'सर्वकर्मा' इत्यादिपुनः पाठस्य परिसंख्यार्थत्वशङ्कानिरासाय प्रहगुक्तास्स्वेंडपि गुणा उपास्या इति प्रतिपादनार्थम् । तेन पुनः पाठः केवलमादरार्थो न परिसंख्यार्थ इति सिध्यति। सर्वरसान्तास्सर्वेंडपि गुणा उपास्यास्तदनन्तरगुणास्त्वविरुद्धा एवोपास्या इति च सिध्यति। अतो न किश्चिदतुनपन्नम् । सूत्ने 'धर्मोक्तेः 'धमार्पेदेशात्' इत्यादिवत् धर्मपदमप्रयुज्य गुणपदग्रहणं तत्र विवक्षित-

१. २. ३ सर्वत्रप्रसिद्धाधिकरणम् १०३

विशेषणं च मनोमयादिपदानां यन्ेनोपास्यत्वानुगुणार्थपरित्रहे हेतुत्वेनोपात्तम्। यत एव मनोमयत्वादयः 'सर्वमिदमभ्यात्त' इति सिद्धार्थपुनःप्रतिपादनफलादुपास्यतवेन विविक्षिताः, अतस्ते समनन्तरप्रदर्शिततत्र्- तुन्यायसाफल्याय परत्रोपासकलभ्यगुणतयैवोपपादनीयाः, न तु ब्रह्मधर्ममात्रतयेति तदभिप्रायः । 'उपपत्तेश्व' इति चकारस्य त्वयमभिप्रायः-मनोमयादिशब्दाः प्रदर्शितार्थेषु स्वारस्याभावेऽपि तत्नुवचनानुरोधाद्यन- तस्तत्परतंयोपपादनीया इत्येनावदेव न । उपपद्यन्ते च ते प्रदर्शितार्थेषु स्वरसत एव, न तु यत्रमपेक्षन्त इति। तथा हि-मनोमयशब्दस्तावन्मनोविकारार्थः; तैत्तिरीये तस्य तदर्थतया निर्णी तत्वेनान्यत्राप्यौत्सर्गिकत्वात्। मनोविकारत्वं च ब्रह्मणि साक्षादसम्भवत् मनोविकारवर्त्वमेदेनोपपादनीयम्। तथाभूनं च वस्तु बुद्धिसननि- हितं ग्राह्यम्; व्यक्तिवचनानां सन्निहितविशेषपरत्त्रनियमात्। सन्निहित श्रोपासकनङ्कल्पसाध्याः पित्रादयो मनमयाः; 'स कतुं कुर्वीत' इति लिडा उपासनाया इष्टसाधनत्व बोविते इट्टविशेषाकांक्षायामुपासनाफललेन श्रुत्यन्तरप्रतिद्धानां तेषामिष्टविशषत्वेनान्वयात्। 'सर्वकर्मा' इत्यत्रापि तेषां पितृमातृभ्रातृस्व्रसृसखिगन्धमाल्य- गीतिवारित्रस्त्र्यन्नपानादिरूपाणां सामस्त्यमेत्रोच्यते; अनादिजीवाविद्यादिसाधारण्येन सर्वेषां मुख्यवृत्त्या ब्रह्म- कार्यत्वस्यायुक्ततया किश्चिदवच्छेदापेक्षायां 'अथैतस्य हार्थोजनस्य सर्व एव लिप्सन्ते' इत्यत्र सर्वशब्दस्य प्रकृतऋ्तत्विक्सामस्त्य इव प्रकृतमनोमयकार्यसामस्त्ये वृत्यौचित्यात्। एवं च सर्वगन्धर्सवरसशब्दयोरपि प्रायपाठानुसारेण उपासकप्राप्यब्रह्मगन्धरससामस्त्यएव पर्यवसानं स्यादिति । १.२.२

यद्येवमुपासकजीवेऽपि मनोमयत्वादय उपासनया प्राप्स्यमानास्सन्तीति तत्रापि तेषां नानुपपत्ति- रित्याशंक्याह-

अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ।३।

यद्यपि मनोमयत्वादयो भाव्यभिप्रायेण जीवेऽपि कथश्चिदुपपद्यन्ते, तथापि 'अवार्की' इत्यादि- नोक्ता अनिन्द्रियत्वादयः कथमपि नोपपद्यन्ते। ते हि नोपासनार्थमुपात्ताः, किन्तु घ्राणरसनभोग्यगन्ध- रसवत्त्वोक्त्या प्रसक्तामिन्द्रियवत्त्वशङ्कां सत्यसङ्कल्पेन ब्रह्मणा गन्धरसादिभोगसंपत्तये स्वस्येन्द्रियाणि किमिति न सङ्कल्प्यन्त इति शङ्कामणीयस्त्वोक्तिप्राप्तव्यापित्वाभावशङ्कां च निवर्तयितुमुक्ताः। अतस्ते नोपासकप्राप्य-

१. हरिरसि हारियोजनः' इत्यनन मन्त्रेण गृह्मपाणो ग्रहः हार्योजनः, तत्र भक्षणं सर्वेषां ऋत्विजाम्, नतु चमसिनामेव इति पूर्वमीमांसासिद्धान्त: (३. ५.६)

१५४ न्यायरक्षामणि: १. २, ४, ५, ६

गुणतया व्याख्येया इति ते जीवे नोपपद्यन्त एव। किश्च मनोमयत्वादयो ब्रह्मगुणा एव ग्रहतिमुिताः, न तूपासकगुणा इति वैषम्यं सूत्रे तुशब्देन द्योत्यते। ते हि ब्रह्मणि सतस्सिद्धाः, जीवे तूपासनालक्षण- हेतुसाध्याः। सिद्धसाध्यधर्भग्रहणसन्देहे च सिद्धधर्मा एव ग्राह्याः, न तु साध्यधर्मा इत्यन्तर्याम्यधिकरणे (१. २. ५) वक्ष्यमाणमेकं वैषम्यम् । ब्रह्मगुणग्रहणेनानन्यार्थत्रिपाद्रह्माधिकारानुग्रहे बहुब्रीहेः प्रकृतपर- हवस्वारस्यानुग्रहे च सम्भवति तद्वाधनं न युक्तमित्यपरं वैषम्यम्। अतश्शारीर उपास्यो न भवति। १. २. ३.

अपिं च-'एतमित: प्रेत्य' (छा. ३. १४. ४) इत्यादिकर्मकर्तृव्यपदेशात्, रप्रकरणे 'एष म आत्मा' (छा. ७, १४, ३) इति, वाजसनेयके समानप्रकरणे 'एवमयमन्तरात्मन् पुरुषो हिरण्मय' इति चासमानविभक्तिकशन्दविशेषात्' 'ईश्वरस्सर्वभूतानां हद्देशेऽर्जुन तिष्ठति' (गी. १८. ६०) इत्यादिस्मरणाच्च न शारीर उपास्य इति सूत्रत्रयेणाह -

कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च।४।

शब्दविशेषात्।५।

स्मृतेश्र।६।

यद्यपि 'एतमित: प्रेत्याभिसम्भत्रिता' (छा. ३. १४. ४) इत्यत्राप्यसमानविंभक्तिकशब्दरूप- शब्दविशेषोऽस्ति, तथाऽपि तत्र प्राप्यप्राप्तृतारूपकर्मकर्तृव्यपदेशः साधकफलावस्थाभेदेनोपपद्यत इति शङ्का- परिहारायैकस्यामेवावस्थायां 'स कतुं कुर्वीत मनोमयः प्राणशरीरः' (छा. ३. १४. १) इत्याद्युपास्योपासक- तारूपकर्मकर्तृव्यपदेशोऽपि प्रदर्शनीयः । तत्प्रदर्शने च 'एतमितः प्रेत्य' इत्यत्राप्यवस्थाभेदेनोपपत्तिशङ्का परिह्वता भवति। न तु तत्प्रदर्शनं शब्दविशेषसूत्रेण कर्तुं शक्यम्; उपास्योपासकयोर्द्योरपि प्रथमान्तेन निर्दिष्ट्तया विशेषाश्रवणात्। अतस्तत्सङग्रहाय कर्मकर्तृव्यपदेशसूत्रम्। तत्र व्यपदेशो विशिष्टोऽपदेशः एकावस्थायामपि कर्मकर्तृभावनिर्देशः । चकारो 'न शारीर' इति समनन्तरसूत्रप्रकृतावान्तरसाध्यवरिषयतयाऽस्य हेतोः 'अनुपपत्तेः' इति तद्वेतुना सह समुच्चयसूचनार्थः ।

यद्यपि 'शब्दति शेषात्' इत्यपि तत्रैव हेतुः, तथाSपि तस्य 'राहोरिशरः' 'से महिम्नि' इत्यादिवदुपचारोऽस्त्विति शङ्कानिवर्तनाय स्मृत्यनुग्रहापेक्षत्व्राइनन्तरसूत्रार्थसाहित्येन तस्य हेतुत्वपर्यवसानमिति तत्रैव चकारः प्रयुक्तः । तत्माहित्ये हि स्मृतावीश्वरशब्दितस्य देहास्ययन्त्रारूढानां जीवानां भ्रान्तिजनकत्वेन प्रसादाय शरणी-

१. २. ७ सर्वत्रप्रसिद्धाधिकरणम् २०५

करणीयत्वेन च जीवभिन्नस्यैव हृदये स्थितिसिद्धौ तस्यैव 'एष म आत्मा' इत्यादौ ग्रहणसम्भवान्नोपचारः कल्पनीय इति तच्छङ्काव्यावर्तनं लभ्यते ।१. २. ४, ५, ६, ।

अथ ब्रह्मण उपास्यत्वे अल्पायतनत्वाणीयस्त्वलिङ्गविराधशङ्कामुद्गाव्य निराकरोति-

अर्भकौकस्त्वात्तद्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च ।७।

इहोपास्यतया निर्दिष्ट ब्रह्म न भवति 'एष म आत्माऽन्तर्हदयेऽणायान् (छा. ७.१४. ३) इति श्रतादल्पायतनत्वात्। न हि सर्वगतं ब्रह्मान्तहृदये शकोति मातुं। ननु तत्र मातुमशक्तस्यापि ब्रह्मण- स्तुद्धतत्वमस्त्येव, अन्यथा तस्य क्वचिदपि सम्बन्धाभावे सर्वगतत्वमेव न स्यात्। ततश्वान्यगतत्वाविरोधेन तद्गतत्वमात्रवियषयोऽयं 'अन्तर्हृदय' इति निर्देशोऽस्तु। न च 'अपवरके देवदत्तः' इत्यादावन्यगतत्व- विरोधिन्येकत्र पर्यवसितवृत्तित्व एवेत्थं निर्देशो दृष्ट इति वाच्यम्। 'स एवाधस्तात स उपरिष्त्' (छा .- ७.२५. १) इत्यादौ तत्तद्वस्तुगतत्वमात्रेऽप्येवं निर्देशदर्शनादिति चेत; मैवम् । उभयथोपपन्नोऽपि 'अन्तर्हृदये' इति निर्देशोऽग्रिमाणीयस्त्वोपन्यासेन तत्रैव पर्यवसितवृत्तित्वविषय इत्येवावगमात्। ननिर्धारणार्थतायामेव तस्य सप्रयोजनत्वात्। तथाच 'एष म आत्मा' इति वाक्ये अणीयस्त्वोपपत्त्युपन्यासपूर्वकस्य विधेयस्य हृदयायतने पर्यत्रसितवृत्तित्वस्यान्तःकरणोपाधिकत्वेनाराग्रमात्रे जीव एव सम्भवात; तात्पर्यिषयविधेयानु- सारेणोद्देश्योपमर्दनस्य 'अप्यप्निटोमे राजन्यस्य गृह्तीयादप्युक्थ्ये ग्राह्य' इत्यादिषु दृष्टताच्च। 'एष म अत्मा' इत्युद्देश्यगतव्यतिरेकनिर्देशो 'राहोश्शिर' इतित्रदौपचारिको ग्रहीतव्यः । उदाहृन-

निर्णयेन प्राप्तमौपचारिकत्वं निरोद्धुमीष्टे। तथा प्राप्यप्राप्तृभावनिर्देशोऽपि साधकफलावस्थाभेदेन नेतव्यः । उपास्योपासकभावस्त्वेकस्याविरुद्धः; पश्चाग्निविद्यादिषु खात्नस्स्वोपास्यत्वसम्प्रतिपत्तेः । मनोमयत्वादिकमपि प्राप्त्यमानगुणतया जीव एव नेतव्यम्। वाक्योपकमस्तु शमविध्यर्थवादतया नेतव्यः । सर्वनामार्थो बहुत्री-

सिद्धतया तदनुसारेणान्यथा ने तुं शक्यानां बहूनामध्यन्येषां नयनस्योचितत्व्रादित्येवमिहाशङ्का।

अत्रायं परिहार: -भवेदेवं यादि 'एष म आत्माऽन्तर्हृदये' इत्यनेनान्तर्हदये पर्यवसितवृत्ति- त्वमुच्येत, 'अणीयान्' इत्यनेन च तदुपपादनाय प्राकसिद्धमणीयस्त्वं वर्ण्येत। न त्वेवम्, किन्तु सर्वगतमेव ब्रह्म सूर्यमण्डलस्येव हृदयपुण्डरीकस्यान्तरुपास्यमुपदिश्यते। हृदयपुण्डरीकान्तस्स्थसुषिरावच्छेदकृमेव च

न्याय. र. १४

१०६ न्यायरक्षामाणेः १. २. ८

तस्याणीयस्त्वमुपासनार्थमुपदिश्यते। कुतोऽयं निर्णय इति चेत्-समनन्तरमेव ज्यायस्त्वोपदेशात्। ज्याय- स्त्वाणीयस्त्वयोविरुद्ध त्वादेकस्मिन्नन्यानुसारेग नेतव्ये हृदयोपाध्युपादानात् 'सूचीरन्ध्रावच्छिनं व्योमाणीयः' इत्यत्रेवाणीयस्त्वमन्योपाधिकमिति वक्तुं युक्तम्, न तु ज्यायस्त्वम्।

किंचागीयस्त्वं जीवगतमन्तःकरणावच्छेदोपाधिकतया प्राकसिद्धं ग्राह्यं, उत समनन्तरोक्तहृदयसु- धिरावच्छेदोपाधिकं ब्रह्मगतमेत्र ग्राह्यमिति संशये 'सर्व खलु' इत्याद्यपक्रमस्वारस्यात्, सिद्धरूपमनोमयत्वादि- स्वारस्यात्, कर्नकर्तृप्राप्यप्राप्तृभावस्वारस्यात् 'एतत् ब्रह्म' इत्यौपसंहारिक्रह्मशब्दस्वारस्याच्च ब्रझ्मगतमेत्र ग्राह्यमिति हृदयायतनत्वं तत्कृतमणीयस्त्वं चोपासनार्थतया ग्रहीतुं युक्तमिति ।

सूत्रे अर्भकौकस्त्वमल्पायतनत्वम्। 'अर्भकस्थत्वात्' इत्यनुक्त्वा ओकश्शब्दप्रयोगस्तत्र पर्यवसित- वृत्तित्वज्ञापनार्थ: । यद्यपि वाचकत्व्राल्लघुत्वाच्चाल्पपदमेत्र प्रयोक्तुं युक्तम्, तथापि शङ्कान्तरमपि सूचयतुमर्भ- कपदम्। तेन हि लक्षणया आयतनाल्पत्वमिव अर्भकयति, स्वावच्छिन्नं चेतनं मूढं करोतीति व्युत्पत्त्या स्वावच्छिन्नचेतनमोहकत्वमपि प्रतिपादते। अर्भकयतीत्यर्थे 'तत्करोति' इति णिचि पचाद्याच 'ेरनिटि' (पा. सू. ६. ४. ५१) इति णेलोंपे च सति अर्भकशब्दनिष्पत्तेः । ततश्व यद्येतद्वदयायतनत्वं ब्रह्मणः स्यात्, तर्हि तस्यापि जीववद्दःखादिमत्त्वं स्यात्। न हि प्रज्वलितगृहान्तर्गतयोरद्वयोरेको दह्यते नापर इति दू णमत्राभिसंहिनम्। तत्रैतद्वैषम्यं वाच्यम्-जीवो देहाद्यविवेकोत्थरा गद्देषमूलधर्माधर्मपरवश इति तस्य दुःखा- दिमत्त्वम्, ईश्वरस्तथाभूनो न भवतीति तस्य दुःखादिरहितत्वश्चेति। नैतदपि युक्तम्। अरिवेकापादकस्य हृदयगुहावच्छेदस्य द्वयोरप्यविशेषे एकस्याविवेको नान्यस्येति नियन्तुमशक्यत्वादित्यभिप्रायान्तरमपि गर्भी- कर्तुमर्भकपदम् । तदिदं गूटमभिप्रायान्तरमुत्तरसूत्रेण परिहरिष्यते। 'तद्यपदेशाच्च' इति तस्य हृदयायतनत्व- स्य विशिष्यापदेशात्, हृदये पर्यत्रसितवृत्तित्वरूपतया अणीयस्त्वोपन्यासेन विशिष्य प्रतिपादनादित्यर्थः ।

यद्वा तद्यपदेशात् अर्भकत्वव्यपदेशादित्यर्थः । व्यपदेशो विशेषेणातिशयेनाणीयस्त्व्रूपतयो- पन्यासः । परिहारांशे एवं निचाय्यत्वात् एवं द्रष्टव्यत्वात् हृदयायतने अणीयस्त्वादिगुणकतयोपासनीयत्वादि- त्यर्थः । 'चाय पूजानिशामनयोः' इति धातुः । 'व्योमवच्च' इति चकारेणोपक्रमस्वारस्यादिकं समुचीयते। १.२, ७ ।

अथार्भकपदेन करोडीकृतमाशङ्कान्तरमुद्वाव्य परिहरति- संभोगप्राप्तिरिति चेन्र वैशेष्यात्।८।

१, २. ८ सर्वत्रप्रसिद्धाधिकरणम् १०७

जीवस्याविवेकादिदोषे कादाचित्को हृदयगुहानुप्रवेशो न प्रयोजकः, किन्त्वविद्यारूपः, अन्तः- करणरूपो वा जवित्वोपाधिरेव; 'न तं विदाथ य इमं जजानान्यद्युष्माकमन्तरं भवाति' (तै. सं. ४,६) 'ध्यायतीव लेलायतीव' (बृ. ४. ३. ७) इत्यादिश्रुतेः । ततश्च जीवेश्वरयोः हृदयगुहानुप्रवेशे समानेऽपि जीवो विद्याऽन्तःकरणरूपोपाधिकृताविवेकनिदानधर्माधर्मपरवशः, ईश्वरस्तु अपहृतपाष्मत्वादिगुणक इति विशेषसद्धात्रादीश्वरस्य दुःखादिमत्त्वं न प्रसज्यते। न हि प्रज्वलितगृहान्तर्गतिसाम्येनान्यवत् अग्निस्तम्भ- नकुशलो योगसिद्धोऽपि दह्यते, अन्यथेश्वररय दुःखादिमज्जीवाभेदमात्रेण दुःखादिभोगप्रसङ्गं किमिति नाश- झथाः १ तदाशङ्कायामपि 'वैशेष्यात्' इत्येवोत्तरम् । ईश्वररस्वाभिन्नेऽप्यवरिद्यादिकल्पितभेदे जीवे दुःखादि- कमुपाधिसन्निधानवशात् कल्पितमवभासत इत्येतज्जानातीति विशेषादित्यर्थः । न हि लोके रमुखामिन्नेऽपि दर्पणोपाधिवशात् भिन्न प्रतिमुखे दर्पणोपाधिकं मालिन्यं पश्यन्नपि कल्पितमिति जानन्ननुशोचति। तस्मात सिद्धमिह ब्रह्मैवोपास्यमिति।

इदमधिकरणं स्पष्टजीवलिङ्गमस्पष्टब्रह्मलिङ्गं च। मनोमयत्मप्राणशरीरत्वाल्पायतनत्वाणीयस्त्वानि हि प्रथम- पाठादिना बलबन्ति जीवलिङ्गानि स्पष्टानि। न च-मनोमयत्वं मनस्स म्बन्ध म ंत्रां,राे, तच्च ग्र्राह्यग्राहकतारूपं ब्रह्मण्यपि प्रसिद्धमिति शंक्यम्; विकारादर्थस्य मयटस्सम्बन्धलक्षकत्वकल्पनायोगाठ्। तस्य सम्बन्धशक्तिक- ल्पनेऽप्युपकरणोपकरणिभावरूपजीवगतसम्बन्धस्यैव प्रसिद्धतरस्य प्रथमं प्रतीतेः, अन्यथा 'चक्षुष्मान्' इत्यादा- वपि चक्षुरादिवेद्यघटादिधीप्रङ्गात्। ननु उदाहृताज्जीवलिङ्गादपि वाक्योपक्रमगतं तज्जत्वादिहेतुकसार्वात्म्यरूपं ब्रह्मश्रुतिसहकृतं स्पष्टतरमिति चेत्। न । विषयवाक्यस्य 'मनोमयः' इत्यादेः पूर्वपक्षे 'सर्व खलु' इत्यादितो मिन्न- वाक्यत्वेन मनोमयादिवाक्ये सर्वात्मकब्रह्मानुवृत्तेरस्पष्ट्ात्। तर्ह 'दिवि' 'दिव' इति विभक्तिमेदेन प्रत्यभिज्ञाविच्छेदकशङ्कया अस्पष्टगायत्रीब्रह्मानुवृत्तिकं ज्योतिर्वाक्यं विषयीकृत्य प्रवृत्तं ज्योतिरधिकरणमत्रैव पादे कर्तव्यं स्यादिति चेत, न । तत्र स्पष्टब्रह्मलिङ्गस्य गायत्रीवाक््यस्यापि निर्णेतव्यत्वेन तस्य प्रथमपादेऽपि सङ्गतिस्त्वादिति सर्वमनवद्यम् 1१,२,८।

इति सर्वत्रप्रसिद्धाधिकरणम् । १।

१०८ न्यायरक्षामणि: १. २. ९

(२ अधिकरणम् )

अत्ता चराचरग्रहणात् । ९। 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः' (क, १. २. २४) इति कठवल्लीमन्त्रे ओदनोपसेचनसंसूचितोऽत्ता जीवः, परो वेति अत्तत्वस्य भोक्तृत्वसंहर्तृत्वरूपतान्यतरानिर्द्वारणात् संशये जीव इति तावत्प्राप्तम्; अत्तत्वस्यौदनप्रतिसम्बन्धित्वेन भोक्तृत्वरूपत्वात्तस्य च जीव एव सम्भवात्। परस्मिन् भोक्तृत्वस्य पूर्वाधिकरणे निवारणात्, जीवे च स्त्रीभृत्यादिरूपतया ब्रह्मक्षत्ररभाक्तृत्वस्यापि सम्भवाद्। ननु मन्त्रे मुख्य ओदनो न श्रतः येन तत्प्रतिसम्बन्धी अत्ता भोक्ता स्यात्, किन्तु ब्रह्मक्षत्र- योरोदनत्वरूपकमात्रं कृतम्। न चोपचरितौदनस्यापि प्रतिसम्बन्धिना तद्भोक्त्रा भाव्यम्। न च वाच्यम्-ओदनभोक्तारं प्रत्येवानोदनयोरोदनत्वरूपकमवकल्पते। ततश्र यथा 'यस्य मृगयाविनोदिनो मृगा: परनरपतय' इत्यत्र अमृगेषु मृगत्वरूपके वस्तुतो मृगहन्ता क्षत्रिय एव तत्प्रतिसम्बन्धी प्रतीयते, न तु श्रोत्रियः कश्वित् ब्राह्मणः, एवमत्रापि स्यात-इति; तथा नियमाभावात्। 'त्वत्कृपाणभुजङ्गस्य क्षीरं विद्विषतां यशः' इत्यत्रोपचरितक्षीरप्रतिसम्बन्धिनि कृपाणे तत्पातृत्वादर्शनादिति चेत्। उच्यते। अवश्यं तावदिहानोदनविषयेणौदनशब्देन वाच्यगतं कश्चित् गुणमपेक्ष्य वर्तितव्यम्। तदिह भोग्यतया प्रसिद्धस्य वाच्यस्य गुणो भोग्यत्वरूपः पर्यवस्यतीति तत्प्रतिसम्बन्धिनो 'यस्य' इति पदोपात्तस्य भोक्तृत्वप्रतीतिरनिवार्या। 'त्वत्कृपाणभुजङ्गस्य' इत्यादुदाहरणेऽपि कृपाणे समारोपिततत्पातृत्तप्रतीतिरस्त्येव। अत एव तदन्वयसिद्धये कृपाणस्य भुजङ्गत्वरूपणं करियते। यत्र तन्न क्रियते 'करवालस्य ते वीर क्षीरं विद्विषतां यशः' इत्यादौ तत्रापि भुजङ्गत्वप्रतीतिरस्तीत्येकदेश विवातर्रूपकमाल क्कारिकैरिष्यते। ननु तथाऽपि कृपाणमुजङ्गगतपातृत्ववदुपचरितौद नप्रतिसम्बन्धिगतभोक्तृत्वमारोपितमेव स्वीक- रणीयमिति फलतस्तत्प्रतिसम्बन्धी अभोक्तैव पर्यवस्येदिति चेत्। न। तथा नियमाभावात्। 'यावनालभूनि- वासिनां शाल्योदनश्शर्कराडपूपः' इति रूपके उपचरितापूपप्रतिसम्बन्धिनोऽनुपचरिततद्ोक्तत्वदर्शनात्, उभयथा दर्शने सति अत्र बाधकाभावेनानारोपितस्यैव भोक्तृत्वस्य स््रीकरणीयत्वात्। एवमौतसर्गिकत्वम- भिप्रेत्यैवामृगेषु मृगत्वरूपणे वस्तुतो मृगहन्ता क्षत्रिय एव प्रतीयत इत्युक्तं कल्पतरौ।

१. २. ९ अच्त्धिकरणम् १०९

नन्वोदनशब्दस्य भोग्यत्वलक्षकत्वे भवतु नामैवम्। तेन विनाश्यत्वमेव लक्ष्यताम्। तथा च तत्प्रतिसम्बन्ध्यत्तृत्वं विनाशकत्वरूपं संहर्तृत्वं स्यात्। तत्तु परस्मिन् सम्भवतीति चेत्। उच्यते। गौणत्वं शब्दस्य साधारणगुणमपहायासाधारणगुणेन निर्वाह्यम् ।नहि 'अग्निर्माणवकः' इत्यत्राग्निशव्देन पैङ्गल्यादेरिव द्रव्यत्वादेरुपस्थितिरस्ति । अत एव 'प्रैतु होतुश्रमसः प्र ब्रह्मणः प्रोद्गातृणां प्र यजमानस्य' इत्यष्वर्युप्रैषे उद्धातृशब्दस्य बहुवचनानुरोधेन रूढिपूर्वकलक्षणया बहुषु वृत्तौ वक्तव्यायां षोडशर्त्विक्साधारणाकारं विहाय विशेषाकारेणोद्गातृगणमात्रलक्षणा पूर्वतन्त्रे निर्णीता। तदिह ब्रह्मक्षत्रयोरोदनत्वस्यात्यन्तविशेषाकारस्य भोज्यत्वस्य च बाधेऽपि भोग्यत्वस्याबाधात्तदेवौदनशब्देन लक्षणीयम्। व्याघ्रादिजीवविशेषं प्रति ब्रह्मक्षत्रिययोर्भोज्यत्वसम्भवात्तदेव वा लक्षणीयमिति सर्वधा तत्प्रतिसम्बन्ध्यत्तत्वं भोक्तृत्वमेव न संहर्तृत्वम्। एवञ्च भोक्तृतया जीवस्यैव प्रतिपाद्यत्वे तस्य नित्यतया मृत्युवश्यत्वं नास्तीति मृत्योरबाधकत्वाभिप्रायेण तदुपसेचनत्ववर्णनं नेतव्यम्।

ननु उपसेचनशब्देनापि साधारणमबाधकत्वमात्रं न लक्षणीयम्, किन्तु स्वयमद्यमानत्वे सति अन्यादनहेतुत्वम्। तत्त्वदनं संहारे इति परब्रह्मपक्ष एव घटते। तेन मृत्योरपि संहार्यत्वात् भूतवर्गसंहारे मृत्योद्वरित्वेनान्यसंहारहतुत्वाच्च, न त्वदनं भोग इति जीवपक्षे; मृत्योरभोग्यत्वादन्यभोगाहेतुत्वाच्चेति चेत्; नैष दोषः । प्रथमश्रुतौदनशब्दोपचारनिमित्तस्वारस्यानुरोवेनोपसेचनशब्दे सामान्याकारलक्षकत्वकल्पन- स्यादोषत्वात्। तस्मादत्ता जीव इति । अग्निपूर्वपक्षस्तु भाष्ये सम्भवमात्रेणोपन्यस्तः ।

सिद्धान्तस्तु -अत्ता पर एव; कृत्स्नस्य चराचरस्यौदनतया ग्रहणेनात्तृत्वस्य संहर्तृत्वरूप- तावगमात्। न हि कृत्स्नचराचरभोक्तत्वं कस्यापि जीवस्य सम्भवति। ननु मन्त्रे चराचरग्रहणाभावात् कथश्चराचरविषयत्वमत्तत्वस्य ? कथश्चौदनशब्दलक्षणीयभोग्यप्रतिसम्बन्ध्यत्तृत्वं संहर्तृत्वमिति चेत् ; उच्यते । इह ब्रह्मक्षत्रयोर्मृत्योश्र तावदोदनोपसेचनभावरूपणाद्दध्यन्नरीत्या सम्बन्धः प्रतीयते। तथा च मृत्युमिश्रण- प्रतीत्यनुसारेण ब्रह्मक्षत्रशब्दाभ्यां चराचरात्मकं विनाशिवस्तुमात्रं लक्षणीयम्। मृत्यूपसेचनत्वरूपणसन्निधा- नादेवौदनशव्देनापि विनाश्यत्वं लक्षणीयम्। स्वबुध्युपस्थापनीयविशेषाकाररूपगुणग्रहणादप्येकवाक्यतापन्न पदान्तरार्थोपस्थापितगुणग्रहणस्य बुद्धिलाघवेन एकवाक्यतासामर्थ्येन तस्य च न्याय्यत्वात्। चरमश्रतेनाप्येक- वाक्यान्तर्गतपदार्थान्तरेणानुपस्थापित एवापेक्षिते तस्य पुरुषबुव्या कल्पनीयत्वात्। अत एव हि 'अक्ताश्शर्करा उपदधाति' इत्यत्र विधेयस्याञ्जनस्य साधनापेक्षायां 'तेजो वै घृतम्' इति वाक्यशेषस्तुतं घृतमेव ग्राह्यम्, न तु पुरुषबुद्धिकल्पनीयं द्रवद्रव्यमात्रमिति पूर्वतन्त्र निर्णीतम्। एवञ्चोपसेचनत्वरूपणेडपि स्वयमध्मानत्वे

११० न्यायरक्षामणिः १. २. ९

सति अन्यादनहेतुत्वगुण एव स्वारस्यावगतो निमित्ततया व्यवतिष्ठते। ननु तथापि कथं चरा चरग्रहणसिद्धिः १ ओदनशब्दस्य गौणत्वावश्यम्भावेन तस्य समभिव्याह- तपदार्थान्तरोपस्थापितगुणलक्षकत्व्रेऽपि 'ब्रह्म च क्षत्रश्च' इत्यस्य मुख्यार्थवृत्तिसम्भवात्। न च मृत्यूपसेचन- कीर्तनात्तदुपसिच्यमानं सर्व तेन ग्राह्यमित्युक्तं युक्तम्। 'शूर्पेण जुहोति तेन ह्यन्नं क्रियते' इत्यत्र शूर्पशब्दस्य वाक्यशेषे अन्नकरणत्वकी तैनेSपि यद्यदन्नकरणं तत्र सर्वत्र लक्षणानुपगमात्। 'तत्र शूर्पमात्रस्याप्यन्नकरणत्वेन स्तुतिस्सम्भाति। अन्नकरणत्वस्थ शूर्पे दर्वीनिठरादिषु च व्यासज्यवृत्त्यभावात्' इति चेत्। इहापि ब्रह्मक्षत्र- मात्रस्यापि मृत्युमिश्रणप्रतिपादनं सम्भवतीति तुल्यम्। व्यर्थश्च चराचरग्रहणोपपादनम्। ओदनशब्दस्य संहार्यत्वलक्षकतोपपादनमात्रेण तत्प्रतिसम्वन्ध्यत्ता संहर्तेति सिद्धौ शब्दवृत्त्यसङ्कोचप्राप्तसर्वकल्पानुयायिसकल- न्ह्मक्षत्र जात्यालिङ्ि तव्याक्तिसंहारकत्व्ालिङ नैवातुः परमात् वसिद्धेरिति चेद। उच्यते-अत्तृत्वं भोक्तृत्वं संहर्तृत्वमिति पक्षद्वयेप्योदनपदवत् ब्रह्मक्षत्रपदयोरपि लक्षकत्वमवश्यम्भावि। न हि स्त्रभृत्यादिरूपतया, भक्ष्यतया वा ब्रह्मक्षत्रिययोरेव भोक्ता कश्चिर्ज्जीवोडस्ति, न वा परमेश्वरस्तदुभय- मात्रसंहर्ता, नचाधिकभोक्तृत्वेऽप्यधिकसंहर्तृत्वेऽपि विशिष्य तन्मात्रग्रहणे प्रयोजनमस्ति। यद्येतदुपासना- प्रकरणं स्याद्, तदा अन्तरादित्यविद्यायां विशिष्य लोककामविशेषोशितृत्वश्रवणवत् विशिष्य ब्रह्मक्षत्रसंहर्तृत्व- वर्णनमुपासनार्थमिति कल्प्येतापि। न त्वेतदुपासनाप्रकरणम्। तथा च यथा 'यस्मिन् पंच पञ्चजनाः' (बृ. ४, ४, १७) इत्यत्र विशिष्य पञ्चानां मनुष्याणामाधार इति कीर्तने प्रयोजनं न किश्चिदस्तीति तल्लक्षणीयाकाडक्षायां वाक्यशेषात् प्राणादयस्तल्लक्षणीया इति निश्चीयन्ते, एवं ब्रह्मक्षत्रग्रहणमितरेषामपि केषा- खविदु पलक्षणम्, न स्ार्थमात्रनिष्ठमिति उपलक्षणीयाकाडक्षायां पश्चात्तनमृत्यूपसेचनकीर्तनात्तदुपासिच्यमानं सर्वमुप- लक्षणीयमिति निर्श्चीयते। किश्चौदनशब्दस्योक्तयुक्त्या संहायर्त्वलक्षकतास्थितौ यच्छब्दयोगेनानुवादकेSस्मिन्मन्तर संहार्यसमर्पकस्य 'ब्रह्म च क्षत्रं च' इत्यस्य 'सन्मूलास्सोम्येमास्सर्वाः प्रजास्सदायतनास्सत्प्रतिष्ठाः' (छा. ६.८,४ ) इत्यादिपुरोवादानुसारेण चराचरात्मकाविनाशिमात्रोपलक्षकत्वमावश्यकम्। न चैतदुपपादनं व्यर्थम्; जन्मादिसूत्रोक्तलक्षणान्तर्गतसकल जगत्संहर्तृत्वाधिकरणजगत्कारणमायाशबलोपलक्षिते शुद्धब्रह्मणि कठवल्यास्स- मन्वयस्य स्पर्षीकरणार्थत्वात्। उक्तरूपे ब्रह्मणि वेदान्तानां समन्वयस्य समन्वयसूत्रे सामान्यतः प्रदर्शितम्य विशिष्य तत्तद्वाक्योदाहरणमुखेन प्रसाधनमेव ह्यध्यायशेषस्य मुख्यं प्रयोजनमित्यानन्दमयाधिकरणोपक्रमे वर्णितम्। तत्र यदि सकलत्रह्मक्षत्रसंहर्तृत्वमात्रमिह गृह्यते, तदा तस्य ब्रह्मणोSन्यत्रासम्भवेन ब्रह्मलिङ्गत्वेऽपि ब्रह्मण एव व्यष्टिसंहारकः तमोगुणोपाधिको रूपविशेष इह अत्ता; 'क इत्था वेद यत्र सः' इति तु तस्य

१. २. १० अस्त्रधिकरणम् १११

नतिष्ठारूपस्सकलप्रपश्चसृष्टिस्थितिसंहारकारी मायाशबलितः परमेश्वर उच्यंत इति शङ्कया तस्य शुद्धब्रह्माण नमन्वयः प्रदिदर्शयिषितः स्पषीकृनो न स्यात् । अत एव सूत्रकृताऽपि 'सर्वग्रहणात्' इति लघुनि सूत्रे कर्तव्ये वाच्यार्थयोर्ब्रह्मक्षत्रयोस्सामस्त्यमात्रं सर्वशव्देनोच्यत इति शङ्कया जगत्कारणोपलक्षितशुद्धब्रह्मसमन्वयः नदिदर्शयित्रितः स्पटीकृतो न स्यादिति ब्रह्मक्षत्रपदयोर्न्यायप्राप्तचरा चरोपलक्षकत्वसूचनेन तस्य स्पष्टीकरणाय 'चरा- चरग्रहणात्' इति सूत्रं कृतम् । अत एव इदमधिकरणमप्यर्थेवत् ; जगत्कारणस्य सगुणब्रह्मणोSपि प्रतिष्ठारूपे शुद्धब्रह्मणि समन्वयप्रदर्शनार्थलात्। अन्यथाह्यत्रा:तुर्जीवत्वेऽपि 'यत्र स' इति तत्प्रतिष्ठात्वेन वर्ण्यमानं प्रकृत ब्रह्म भवेदेवेति तस्य परमेश्वरत्वप्रसाधनं व्यर्थमेव स्यात्। तस्मात् समृत्युकस्य कृत्स्स्य चराचरस्य संहार्यत्व- नतिपादनात्तत्संहर्रूपो 'यत्र स' इति शुद्धे प्रतिष्ठिनत्वेन वर्ण्यमानोऽत्ता परमेश्वर इति निरवद्यम् ।१.२.९।

स्यादेतत्-'न जायते त्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन् बभूव कश्चित्। अजो नित्यश्शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे' (क. १. २. १८) 'हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम्। उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते' (क. १. २. १९) इत्यादि प्रकरणं तावदिह जीव- विषयमभ्युपगन्तव्यम्, तत्र प्रदर्शितानां जननमरणयोर्देहहनने हन्यमानत्वस्य हन्तृत्वस्य, हन्तव्यत्वस्य च निषेधानां लोकतो विधिनिषेधविशेषतश्च तत्प्रसक्तिमति जीव एवार्थवत्वात्, हन्तृहन्तव्यभावभ्रान्तेश्वात्रैव संभवात्। न चोदाह्वतमन्त्रद्वयस्य जीवपरत्वेऽपि तदनन्तरं 'अणोरणीयान्' (क. १. २. ८) इति मन्त्रे 'अस्य जन्तोः' इत्यनेन तं परामृश्य तदीयहृदयगुहाहितत्वेन प्रतिपाद्यमानः परमात्मेति प्रकरणं परमात्म- प्रधानमेवेति शंक्यम्। 'न जायते' (क. १. २. १८) इत्युपन्यस्तस्य जायमानार्थकजन्तुशब्देन परा- मर्शस्यानुपपन्नतया तत्र 'अस्य जन्तोः' इत्यस्य प्रत्यक्षादिसन्निधापितदेहपरताया वक्तव्यत्वेन तद्गुहाहित आत्मा प्रागुपन्यस्तो जीव इत्येव लाभात्। न च जीवस्य सदा 'अहम्' इति भासमानत्वात् 'कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञानुमर्हृति' (क. १. २, २१) इत्यादिना प्रपश्चितं दुर्विज्ञानत्वमयुक्तमिति वाच्यम्; अन्तःकरणविशिष्टरूपेण तस्य भासमानत्वंऽपि तन्निष्कृष्टरूपेण दुर्विज्ञानत्वोपपत्तेः। एवञ्चात्तुः प्रतिष्ठात्वेन वर्ण्यमानोऽपि जीव एव । तत्रैव 'क इत्थावेद' इति दुर्विज्ञानत्वलिंगप्रत्याभिज्ञानात्। अतो नात्ता संहारकः परमात्मा; तस्य जीवे प्रतिष्ठितत्वायोगात्, किन्तु अविद्याप्रतिरबिंबरूपे जीवे प्रतिष्ठितं तस्यैवान्तःकरणता- दात्म्यापत्त्या भोक्तृत्वकलुषितं रूपमित्याशंक्याह-

प्रकरणाच्च । १०। प्रकरणं तावदिदं परमात्मन एव 'अन्यत्र धर्म्मात् (क. १. २. १४)इत्यादितत्प्रश्नोत्तररूपत्वात्,

११२ न्यायरक्षामणि: १. २. १०

'न जायते' इति मन्त्रगतविपश्चिच्छब्दोक्तविविधदर्शित्वरूपसर्वज्ञत्वलंगात्, 'तमकरतुः पश्यति वतिशोकः' 'महान्तं विभुमाःमानं मत्वा धीरो न शोचति' 'इति तदनन्तराम्रातशोकतरणहेतुसाक्षात्कारविषयत्वापारीच् नवलिङ्गाच्च। तत्र च स्वरूपेणाप्रसक्तानामपि जननमरणहन्तृत्वहन्तव्यत्वानां जीवात्मना प्रसक्तानां निषेधः, स्रूपेण विपध्चि:वादिगुणकोडयं जीवात्मनाSपि न जननमरणहन्तृत्वहन्तव्यत्वभाक् हन्तृत्वाद्यभिमानी परमिति। न हि 'अन्यत्र धर्मात्' इति जीवस्पृगेव व्रह्मविषयः प्रश्नः; 'येयं प्रेते' इति प्रकृतजीवविषयप्रश्नस्यैव 'अन्यत्र धर्मात्' इत्यनेन जीवस्यासंसारित्रह्मस्वरूपत्वपर्यन्तं नयनात्। इदं चानुमानिकाधिकरणे (१.४. १) स्फुटीभविष्यतीति । तत्र प्रथमप्रश्नकोडीकृतस्य देहातिरिक्तजीवास्तित्वस्य प्रदर्शनाय तदसंसारिरूपात्मकब्रह्मप्रश्नोत्तरप्रकरण एव जीवात्मनाSपि तस्य देहादिगतजननमरणािस्पार्शितं नास्तीति प्रथममुक्वा तदनन्तरं द्वितीयप्रश्नकोडीकृतमसंसारिब्रह्मरूपं 'अणोरणीयान्' इत्यादिना प्रपञ््यत इति न काचिदसङ्गतिः। एश्च परमात्मप्रकरणात्, 'क इत्था वेद' इति प्रकरणावगतदुविज्ञानत्वलिङ्गप्रत्यभिज्ञानाच्च 'यत्र' इति परामृष्टः शुद्ध इति तत्र प्रतिष्ठितत्वेन वर्ण्यमानोऽत्ता जगत्संहर्ता परमेश्वर इत्यत्र न किश्चित् बाधकमिति।

एवमस्मिन् सूत्रे दर्शितं प्रकरणं चकारसमुच्चितं लिङं च बाधकशङ्कानिरासद्वारा अत्तु: परमेश्वरत्वसाधकं न साक्षात्तत्र साधकान्तरम्; तयोस्तत्प्रतिष्ठान्वयिनास्तदनन्वायत्वात्। अत एव प्रकरणस्य जीवपरत्वशङ्कानिरामार्थत्वमस्य सूत्रस्य दर्शयितुमेत् भाष्ये "प्रकरणमिदं परमात्मनः 'न जायते म्रियते वा विपश्चित् इत्यादि" इति जीवपरत्व्शङ्कास्पद मन्त्रसुपादायैत्र प्रकरणमुदाहृतम्, अन्यथा तच्छङ्कानास्पदं 'महान्तं विभुमात्मानम् इत्यादिकनुपादायैत्र तदुदाहारण्यत। स्पष्टजीवलिङ्गमिदमधिकरणम्; भोग्यतया प्रसिद्धौदन- सम्बन्धेनात्तुर्भोक्ततायाः प्रथमं प्रतीतेः। अस्पष्टब्रह्मलिङ्गम्; प्रथमप्रतीतभोग्यत्वलक्षणापवादेन विनश्यत्व- लक्षणां व्यु:पाद्य ब्रह्मलिङ्गस्योन्मेषणीयत्वात् ।१. २. १०।

इति अत्त्रधिकरणम् । २।

१. २. ११ गुहाऽधिकरणम् ११३

(३ अधिकरणम्)

गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्द्शनात् ।११।

'ऋत पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्द्ेय। छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः' (क.१.३.१) इति पूर्वाविकरणोदाहृतमन्त्रानन्तरमन्त्रनिर्दिष्टौ बुद्धिजीवौ, जीवपरौ वेति संशयः । बुद्धिजीवौ चेत् 'येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये' (क. १. १.२०) इति प्रश्नोत्तरतया कार्यकरण- विलक्षणो जीव् इह प्रतिपादितो भवति। जीवपरौ चेत् 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात् (क. १.२.१४) इति प्रश्नोत्तरतया संसारिररूपविविक्तमसंसारिपरमात्मकस्वरूपं प्रतिपादितं भवतीति फलभेदः। तत्र सुकृत- साव्यलोकवर्तित्वगुहाप्रवेशच्छायातपशब्द रक्षित जडचेतनत्वलिडैर्बुद्धिजीवाविति प्राप्तम्। यद्यपि कर्मफलभो- क्तत्वरूपमृतपानं जीव इव बुद्धौ न सम्भवति, तथाऽपि तत् परमात्मन्यपि न सम्भवतीति सर्वधा 'ऋतं पिबन्तौ' इत्यत्र ऋतपानलिङ्गोपस्थापितस्य जीवस्य द्वितीये लक्षणयैव्र ग्राह्ये लक्षणीयविशेषाकाडक्षायां पूर्वा- धिकरणन्यायादनन्तरश्रुतलिङ्गानुसारेण बुद्धिर्लेक्षणीयेति युक्तम्।

ननु संख्याश्रवणे सति एकस्मिन् संप्रतिपन्ने द्वितीयाकाडक्षायां संप्रतिपन्नजातिमुपर्जाव्य विशेष- परिग्रहे बुद्धिलाववाद्विजातीयपरिग्रहे जातिव्यक्तिबुद्धिद्वयापेक्षागौरवात् संप्रतिपन्नसजातीयपरिग्रहो युक्तः । लोकेऽपि 'अस्य गोर्द्ितीयोऽन्वेष्टव्य' इत्यादिषु तथा दर्शनादिति ऋतपानलिङ्गावगतस्य जीवस्य द्वितीयश्वेतन- त्वेन तत्सजातीयः परमात्मैव ग्ररह्यः । न च परतन्त्रत्वादिध्मान्तरेण तस्य बुद्धिरपि सजातीयेति वाच्यम् । तत्र स्ाभविकधर्मस्य चेतनत्व्रस्यान्तरङ्गत्वात्, सुखानुभवितपरपिबच्छ्दसंसृष्टवाच्च। न च मुख्यद्वित्वलामार्थ विजातीयाSपि धर्मिसमसत्ताकभेदवती बुद्धिरेव द्वितीया ग्राह्येति वाच्यम्। मुख्यस्य व्यावहारिकद्वित्वस्य तत्सम- सत्ताकेन व्यावहारिकभेदेनोपपादनसम्भवे धर्मिसमसत्ताकभेदानपेक्षणात्, बुद्धौ तः्सम्भवेऽपि जीवे तदसम्भवेन तस्य बुद्धिजीवगत द्वित्वोपपादकत्वशङ्कानवकाशाच्चेति चेत्। मैत्रम्। सुकृतलोकवर्तित्वाद्ग्रिमलिङ्गविरोधिना लौकिकन्यायमात्रेण द्वितीयपरिग्रहायोगात्।

नन्वग्रे विरोधिलिङ्गानि न सन्त्येव। सुकृतसाव्यलोकवर्तित्वं हि नैकान्ततः प्रतीयते; सुकृतस्य ऋतं अव- ्यम्भावि फलं पिबन्ताविति पूर्वत्राप्यन्वयसम्भवात्। लोकशब्दस्य लोक्यत इति व्युत्प्त्या देहपरत्वोपपत्तेः। सुकृतस्य लोक इत्यन्त्रयेऽपि न दोषः । सर्वगतस्य ब्रह्मणो देहवर्तित्ववत् सुकृतलोकव्र्तित्वस्याप्युपपन्नत्वात्, 'अनुत्तमे-

न्याय, र. १५

११४ न्यायरक्षामणिः १. २. ११

षूत्तमंतुर लोकेषु' इति ब्रह्मणस्सुकृतप्राप्यलोकवर्तित्वश्रवणाच्च। छायातपावित्यत्र जडचेतनत्वमपि न प्रतीयते; न्यायन: परमात्मा द्वितीय इति निर्णयानुमारेग तस्य संसार्यसंसारित्वलक्षकत्वोपपत्तेः। न हि तस्य जडचेतन- त्वलक्षणायां पक्षपातहेतुरस्ति। गुहाप्रवेशस्तु जीवपरावरित्यत्र साधक एव, न तु बाधकः। अस्मिन् प्रकरणे 'या प्राणेन सम्भवत्यदितिर्देवतामयी। गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती या भूतेभिर्व्यजायत' (क. २.४, ७) 'तं दुर्दर्श गूढमनुप्रतिष्टं गुहाहितं गह्रेष्ठं पुराणम्। अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति'। (क. १,२. १२) इत्यादिमन्त्रेषु जीवपरयोरेव गुहाप्रवेशदर्शनात्। उच्यते-अस्तु नामैवं सुकृतलोकवर्तित्वच्छायातपत्वश्रवणयोर्ब्रह्मणि कथश्चिदुपपादनम् । गुहाप्रवेश- श्रवणस्य तु तत्रोपपादनं न सम्भवत्येव; सर्वगतस्य तस्य गुहावृत्तित्वेपि तत्प्रवेशासम्भवात् । 'अग्रिममन्त्रेषु ब्रह्मणस्तत्प्रवेशश्श्रयते' इति चेत्। अत्यल्पमिदमुच्यते। 'तत् सृषवा तदेवानुप्राविशत्' (तै. २. ६. १) 'अन्तःप्रविष्ठश्शास्ता जनानाम्' इत्यादिश्वुतिषु तस्य सर्वत्रापि प्रवेशश्श्रूयत एव, स सर्वोऽपि जीवभावामि- प्रायेण नेतव्यः । श्रतो हि तस्य जीवभावेनानुप्रवेशो 'अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' (छा.६.३.२) इति। 'इहापि तथैवास्तु' इति चेत् । न । इह'गुहां प्रविष्टौ' इति जीववत् तद्द्वितीयस्यापि पृथक प्रवेशश्रवणात्, जीव्रभाव्रेनानुप्रवेशमात्रमभिप्रेत्य उभयोः प्रवेशवर्णनस्यानुपपन्नत्वात्। न हि जविभावेन संसारित्वमभिंप्रत्य 'ब्रह्मैत्र संसारि' इति निर्देशत्रत् 'जीवब्रह्मणी संसरतः' इत्यपि निर्देशस्सङ्गच्छते। तस्मात् गुहाप्रवेशलिङ्गविरोवान् ब्रह्म जीवद्वितीयतया ग्राह्यम्, कित्वन्तःकरणमत्रेति जीत्र एवास्मिन्मन्त्रेऽन्तःकरण- विविक्ततया प्रतिपाद्यः। न च पूर्वाधिकरणेनात्तुमन्त्रस्य परमात्मप्रधानत्वनिर्णयात्तनन्तरपठितस्दापि मन्त्रस्य प्रकरणेन तत्प्रधानतवं युक्तम्, न जीवप्रधानत्वमिति शंक्यम्; तस्य लिङ्गप्रत्यभिज्ञानुगृहीतप्रकरणबलेन परमात्म- परत्वे डप्यत्र कंवलप्रकरणस्य लिङ्गेन बाधोपपत्तेः। न चात्रापि 'ब्रह्मधिदो वदन्ति' इति ब्रह्मविद्वचनविषयत्वलिङ्गानु- ग्रहः प्रकरणस्यास्तीति शङ्कनीयम्; 'पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः' इत्यपि श्रवणात्। न हि पञ्चाग्नयो नाचिकेताद्यग्निचितश्च कर्मठास्संसारिजवित्रिविक्तमसंसार्यात्मकन्वरूपं वदन्ति; तदवगमस्य कमानुष्ठान- विरोधित्वात्, किन्तु देहान्तरभोग्यफलानि कर्माण्यनुष्ठातुं स्थूलसूक्ष्मदेहत्रिविक्तं जीवस्वरूपं शास्त्रादवगम्य वदन्ति। अतस्तदनुसारेणैव 'ब्रह्मविदो वदन्ति' इत्येतदपि नेतव्यम्। ब्रह्मविदोSपि हि जीवस्य ब्रह्मैक्यबोधनाय देहद्वयवरितिक्तं वदन्ति। तस्मात् बुद्धिजीवावेव मन्त्रेण निर्दिष्टाविति।

एवं प्रा्तेऽभिधीयते-सन्ति तावदुपरितनेषु मन्त्रेषु ब्रह्मणो गुहाप्रवेशश्रवणानि। न च तानि जीवभावाभिप्रायेण नेतव्यानि; जीवस्यापि ब्रह्माभिन्नस्य स्तोऽपरिच्ठिन्नलेन तत्रापि प्रवेशानुपपत्तेस्तुल्यत्वाद्।

१. २. ११ गुहाऽधिकरणम् ११५

ननु जीवस्स्ोपाध्यन्तःकरणान्तर्गत इति तदुपाधिकस्तस्य प्रवेशस्सम्भवतीति चेत्-तर्हि परोडपि रूनियम्यान्तःकरणान्तर्गत इति तस्यापि तदुपाविकप्रवेशसम्भवाद्यर्थ जीवद्वाराश्रयणम्। तस्मादग्रे ब्रह्मणो भूयसा गुहाप्रवेशवर्णनदर्शनादिहापि तथैवोपपद्यत इति तस्याबाधकत्वादृतपानलिङ्गावगतस्य द्वितीयस्त- त्सजातीय: पर एव ग्राह्यः। 'अस्य गोर्द्वितीयोऽन्वेष्टव्यः' इत्यादिषु सजातीयग्रहणदर्शनादिति जीवपरावेव मन्त्रनिर्दिष्टौ। तत्रैव च सर्वाणि विशेषणानि समञ्जसानि।

तथाहि -- 'ऋतं पिबन्तौ इति तावद्विनैव लक्षणां जीवपरयोस्सङ्गच्छते; ऋतपाने साक्षात्कर्तरि जीव इवान्तर्यामितया तत्र हेतुकर्तरि परमात्मन्यपि शतुः कर्तृत्वसामान्यवाचकस्य मुख्यवृत्तिस्त्वात्। बुद्धिजीवयोस्तु लक्षणां विना न सङ्गच्ते; बुध्यंशे ऋनपानकरणे तत्कर्तृत्वाभावात्। एवं जीवस्य ऋतपाने नियामक:वेनोक्तस्य परस्य नियम्यनेदिष्ठत्वनिर्वाहाय सुकृतलोकवर्तित्वगुहाप्रवेशवर्णनमपि सङच्छते। प्रत्युत बुद्धि जीवौ गुहां प्रविष्विति पक्ष एव स्वतः प्रवेशवत्या बुध्या सह तदुपाधिकप्रवेशस्य जीवस्य प्रवेशवर्णनं न सङ्गच्छते। न ह्युपष्टम्भकोपाधिकगुरुत्वशालिनि सुवर्णे 'गुरु सुवर्णम्' इति व्यवहारवत् 'उपष्टम्भकसुवर्णे गुरुणी' इत्यपि व्यवहारस्सङ्गच्छते। छायातपत्वनिर्देशोऽपि जीवपरयोरेव क्लिष्यते। समाने चेतनत्वे कथमृतपानादिषु जीवस्य पारतन्त्रयं परस्य खातन्त्र्यं चेति शङ्कानिवर्तनाय तयोरज्ञानतमोऽभिभवतदभाव- रूपतिशेषप्रदर्शनार्थत्वात्। 'ब्रह्मिदः' इति तु ल्लिष्पत एव । एवञ्च 'पश्चाग्नयः' इत्यादि तेषामेव विशेषणम्। ये प्राकू पञ्चागिशुभ्ूषया ये वा नाचिकेतादिचयनैरन्तःकरणशुद्धि प्राप्तास्तथाभूता एव पश्राल्लब्घब्रह्मविद्याः इत्थं वदन्तीत्यर्थः ।

सूत्रे गुहां प्रविष्टौ जीवपराविति साव्यमध्याहार्यम्। तत्र हेतुः 'आत्मानौ हि' इति। यस्मादृतपानेन लिंगेन एकस्य चेतनत्वनिश्चयात्तस्य द्वितीयोऽपि चेतन इत्येवमुभावपि चेतनावित्वर्थः । 'तद्दर्शनात्' इति हेतूपपादको हेतुः । 'अस्य गोः' इत्यादिषु द्वितीयस्य गृहीतसाजात्यनियमदर्शनादित्यर्थः । 'तद्दर्शनात्' इत्यस्य परमात्मनो गुहाप्रवेशदर्शनादिति व्याख्यानान्तरमपि प्राक्प्दर्शितया रीत्ा बाघको- द्वारप्रयोजनकं भाष्ये दर्शितम्। तत्र तच्छब्देन गुहाप्रवेशपरामर्शसिद्धये, गुहाप्रतेश एव परस्य यत्साध्य इति सूचनाय च सूत्रे 'गुहां प्रविष्टौ' इति धर्मिनिर्देशः कृतः, अन्यथा प्राथम्यात् 'ऋतं पिबन्तौ' इत्येव स कार्यस्स्यात। न चैवमपि तच्छव्दस्य साजात्यनियमदर्शनािति पूर्वव्याख्याने प्रकृतपरामार्शित्विद्वि- र्नास्तीति शंक्यम्। गुहाप्रवेशपरामर्शिनस्तच्छव्दस्य साजात्यनियमपरशब्दस्य च 'त्यदादीनि सर्वैर्नित्यम्'

११६ न्यायरक्षामाणः १. २. १:

(पा. सू. १. २. ७२) इत्येकशेषकल्पनोपपत्तेः। न च गुहाप्रवेशस्यापि निष्ठार्थोपसर्जनस्य सर्वनाम्न परामर्शों न युज्यत इति वाच्यम् । 'सर्वनाम्नाऽनुसन्धिः वृत्तिच्छन्नस्य' (वा. सू. ५. १. ११) इति वामनसूत्रे कृत्तद्वितादिवृत्तिन्यग्भूतस्यापि सर्वनाम्रा परामर्शस्याङ्गीकृतत्वात् ।१.२. ११।

स्यादेतत् -- यद्यपि जीवपरयोर्गुहाप्रवेशवर्णनमुपपद्यते, यद्यपि च बुद्धिजीवयोरेव तत् क्विष्टम्, तथाऽपि तयोरेवेह गुहाप्रवेशवर्णनभित्याकाडक्षानुरोघेनाङ्गीकर्तुं युक्तम्। तथाहि-'आत्मान रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु। बुद्धिं तु साराथें विद्धि मनः प्रग्रहमेव च' (क, १. ३, ३) इत्यादयुपरितनमन्त्रवाक्यैर्जीव- शरीरबुध्यादीनां रथिरथसारथ्यादिभावं कल्पयित्वा अन्ते 'सोऽध्वनः पारमामोति तद्विष्णोः परम पदम्' (क. १.३.९) इत्यनेन रथसारथ्यादिमज्जीव्प्राप्यमध्वनस्सर्वस्यापि पारभूतं परं ब्रह्मेति वर्णितम्। तत्र रथिसारथिरूपेण कल्पितयोर्जीवबुध्योरेव शरीराख्यरथप्रवेशोऽपेक्ष्यते, न तु प्राप्तृप्राप्ययोरजीवपरयोः; प्राप्यस्य रथ एव स्थितत्वे तत्प्राप्त्यर्थ रथसारथिहयप्रग्रहादनपेक्षणात्। तस्माद्रथिसारथ्योरंपक्षितस्य रथस्थत्वस्य सिध्यर्थ रथिसारथिरूप योरजीवबुष्योरेव शरीररथप्रवेशविशेषरूपगुहाप्रवेशवर्णनमित्याशंक्याह-

विशेषणाच्च ।१२। 'सोऽध्वन: पारमाम्ोति' (क. १. ३. ९) इति प्राप्तव्यत्वेनोक्तस्य परस्योपरि 'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः। अथ मर्त्योडमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते' (क. २, ६, १४) इत्यत्रैव प्राप्यत्वेन विशेषणाद्। प्राप्यस्य प्राप्तृसन्निकर्श्रापेक्षायामपेक्षाऽनुसारेण जीवपरयोरेवेदं गुहाप्रवेशवर्णनमिति युज्यते। तथाच सति नित्यप्राप्तस्य का नाम साधनीया प्राप्तिरित्याशङ्कायां प्राप्तेरज्ञाननिबन्धनाप्रापिभ्रम- निवृत्तिरूपतयोपपादयितुं 'छायातपौ' इत्यीप सङ्गच्छते । बुद्धिजीवयोश्शरीरान्तरवस्थितेः प्रसिद्ध त्वात्तयोर्गुहा- प्रवेशवर्णनं निष्प्रयोजनम्। तस्मादाशङ्गितबाधकाभावान्मन्त्रनिर्दिष्टौ जीव्रपरात्रिति युक्तमेव। अपि च देवदत्तयाजदत्तयोभूयस्महभानमनुभूतवतः 'खलतिरन्यश्च कश्िद द्वौ गृहं प्रविष्टी' इति वाक्यश्रवणानन्तरं खलतित्वेन लिङ्गेन तथोरेको देददत्त इति निश्चये सति द्वितीयस्तद्भूयस्सहचरितो यज्ञदत्त इत्येव निर्णयो जायते। थेहयापि पूर्वांपरमन्त्रेषु मन्तृमन्तव्यत्वेन, प्राप्तृप्राप्यत्वेन च जीवपरयोर्बहुधा विशेषितत्वात् तेषु तयोर्भूयस्सम्बन्धमनुभूतवतोऽस्मिन्मन्त्रे. ऋतपानलिङ्गावगतजीवद्वितीयः पर इत्येव निर्णयो भवितुमर्हृति । तस्सादस्मिन्मन्त्रे निर्दिष्टौ जीवपरावेव ।

१. २. १३ अन्तराधिकरणम् ११७

सूत्रे 'विशेषणात्' इत्यस्य जीवपरयोर्बहुशः परस्परसम्बन्धित्वेन विशेषणादिति द्वितीयार्थ एव भाष्ये कण्ठत उक्तः । प्राप्यस्य 'अत्रैव' इति विशेषितत्वादिति प्रथमार्थस्तु 'सोऽव्वनः पारमानोति' इति मन्त्रोदाहरणेनैवोन्तेतव्य इतति कण्ठतो नोक्तः । चकारः प्रकरणस्य 'ब्रह्मविदो वदन्ति' इति वक्तुविशेषो- पादानस्य च समुच्चयार्थः । १. २, १२।

इति गुहाऽधिकरणम् । ३।

(४ अधिकरणम्) अन्तर उपपत्तेः । १३।

छान्दोग्ये श्रयते 'य एषोऽक्षणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाच एतदमृतमभयमेतत् ब्रह्मेति। तद्यद्यप्यास्मिन् सर्पिर्वोदकं वा सिश्वति वर्त्मनी एव गच्छति' (छा. ४. १५. १) इत्यादि। किमयमक्ष्या- धारश्छायापुरुषः, परमात्मा वेति संशये च्छायापुरुष इति पूर्वः पक्षः; 'एष' इति प्रसिद्धवत्निर्देशात्, 'दृश्यते' इत्यपरोक्षत्वाभिधानाच्च। न च यथा अन्तरादित्यवाक्ये अन्तरक्षिवाक्ये च तदुभयसत्वेपि परमात्मा प्रतिपाद्यः तथेहापि स्यादिति वाच्यम्। न हि तत्र छायागुरुष इति पूर्वः पक्षः । आदित्ये प्रतिबिम्बादर्शनेनान्तरादित्य- वाक्ये तथा पूर्वपक्षासम्भवात्। अन्तरक्षिताक्येSपि तत्सरूपे 'तदधिदैवतामिदमध्यात्मम् इत्येतावता ततो मिन्ने तदसम्भवाच्च, किन्तु तत्र देवताविशेष इति पूर्वपक्षः । तत्र च परमात्मनीव न लौकिकी प्रसिद्धिः। नाप्य- परोक्षत्वमिति युक्तस्तत्र परमात्मेति निर्णयः । इह त्वक्षिवाक्ये छायापुरुष इत्येव पूर्वपक्षः। भाष्ये तु संभव- मात्रेणात्तधिकरणे अग्निपूर्वपक्षवदिह जीवदेवतापूर्वपक्षयोरुपन्यासः। अतो युक्तं तदुभयालंबनेन प्रत्यवस्थानम्। तथाप्यमृतत्वाभयत्वादिपरमात्मालेंगेस्तदुभयबावस्स्यात् इति चेत्। न। पूर्वाधिकरणन्यायात् प्रथमावगतानुसारेण तेषामेवान्यथानेयत्वात्।

नन्वन्तरादित्यवाक्ये सर्वपापोदयलिंगविह 'एतं संयद्वाम इत्याचक्षते। एतं हि सर्वाणि वामान्यभिसंयन्ति सर्वाण्येवैनं वामान्यभिसंयन्ति य एवं वेद' (छा. ४, १५. २) इत्यादिना प्रदर्शितानि संयद्वामत्वादिब्रह्मलिंगानि चरमश्रुतान्यपि प्रयोजनवत्वात् बछवन्ति। तथा गायत्रीवाक्ये भूतादिपादव्यपदेश-

११८ न्यायरक्षामणिः १. २. १३

प्रभृतिवदात्मब्रह्मश्रुत्यमृतत्वामयत्वसंयद्वामत्ववामनीत्वलिंगानि बाहुल्यादपि बलवन्ति। अतस्तैरेव प्रथमावगत- योरपि प्रसिद्धिदृश्यत्वालिंगयोरन्यथानयनं युक्तमिति चेत्। सत्यम्। स्यादेव एवं यद्यात्मश्रुत्यादयसस्ा- र्थनिष्ठास्स्युः, न चह तथा। आ:मत्रझ्मश्रुत्योस्संयद्वामत्वगुणश्रतणस्य चेतिशब्दाशिरस्कत्वेन 'मनो ब्रह्म' इत्यादिवद्तसिंस्तदूपप्रत्ययपरत्वावगमात्, तदनुरोधेनामृतत्वादिश्रवणानामपि तन्मात्रपरत्वनिर्णयात्। नन्वेवमेषां प्रत्ययमात्रपरत्वेSपि संयद्वामत्वाद्यनुरूपफलश्रवणानि न तथाऽभ्युपेयानि। रात्रिसत्रन्यायेनोपास- नायामार्थवादिकफलान्वयावश्यंभावात्। तानि कथं छायात्मोपासनायां स्युरिति चेत्। वचनबलाद्वैवाहिक- वरवधूदर्शनेनाभ्युदयवदिति ब्रूमः ।

एतेन-पुष्करपलाशवाक्यावगतफलस्य 'अचिषमभिसंभवन्ति' (छा. ४. १५. ५) इत्या- दिवाक्यावगतफलस्य चानुपपत्तिरपि निरस्ता। न चाब्रह्मविदामर्चिरादिमार्गो नास्तीति नियमः। अब्रह्मविदामेव पञ्चाग्निविद्योपासकानां सिद्धान्तेडप 'तद् इत्थं विदुः' इति वचनबलेन तदभ्युपगमात्। ननु तथाऽप्युपकरम एव चेतनाभिधायिपुरुषशब्दश्रवणाच्छायात्मेति न युक्तमिति चेद। न। ततोऽपि प्रथमश्रतेन हि 'यं एष' इति प्रसिद्धिलिङ्गेन तस्यापि बाधात्। एकस्मित्नपि 'चतुरो मुध्टनिर्वपति' इति वाक्ये प्रथमश्रुतेसंख्याऽनुरोधेन सम्तदशशरावे मुष्टिबाधाङ्गीकारात्।

ननु 'य एष' इत्येतदपि 'प्राणा ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म' इति ब्रह्मप्रकरणानुसारेण ज्योतिर्वाक्य- गतयत्पदवत् ब्रह्मपरं स्यादिति चेत्। न ! तस्य 'मनो ब्रह्म' इत्यादिसारूप्येण ब्रह्मदृ्टिविधिपरतया ब्रह्म- प्रकरणासिद्धेः। तत्सत्वेपि 'प्राणो ब्रह्म' इत्याद्यन्निवाक्यम्, 'य एषोऽक्षणि' इत्याचार्यवाक्यमिति वक्तृभेदेन 'अथ हैनं गार्हपत्योऽनुशशास' (छा. ४, ११. १) इत्यादिवाक्यप्रतिपादिताग्निविद्याव्यवधानेन च तद्विच्छेदात्। न च 'आचार्यस्तु ते गति वक्ता' (छा. ४. १४. १) इति गत्यभिधानपरिशेषश्रवणादग्नि- वक्तृकं ब्रह्मप्रकरणं वक्तुभेदेऽपि व्यवधानेSपि न विच्छिन्नमिति वाच्यम्। तावता अर्िरादिगत्यभिधानस्य तत्राप्यन्वयलाभेपि स्थानगुणयोराचार्यतक्तव्यत्वेनापरिशेष्रिततया 'य एषोऽक्षणि' इत्यादे: प्रकृते ब्रह्मण्यक्षिस्थान- संयद्वामत्वादिगुणवधायकत्वेन/न्वयालाभात्। तस्मादक्ष्याधारः छायापुरुष इति।

राद्धान्तस्तु-इतिशब्दस्तत्रैवार्थविवक्षां वारयति यत्र प्रत्ययो विवक्ष्यते। यत्र तु उक्तार्थावच्छे्देन वचनसबन्धस्तत्र स न तां वारयति। यथा 'इति हस्म उपाध्यायः कथयति' इति, इह पुनः 'इति होवाच' इति वचनसंबन्धस्पष्टः। 'एतत् ब्रह्म' इत्यत्रापि प्रकृत एव वचनसंबन्धोऽनुवर्तते। अतोऽर्थविवक्षाबाधका-

१. २. १४ अन्तराधिकरणम् ११९

प्रसिद्धिशास्त्रदृहटिरूपतया नयनं युक्तमित्यक्ष्याधारः परमात्मैव । किश्च 'चतुरो मुष्टीन् निर्वपति' इत्यत्र चतु- ्श्दस्य संख्याविशेषाभिधानेन पर्यवसितस्य प्रथमश्रुतत्वेन प्राबल्येडप्यत्र 'य एष' इति सर्वनाम्नोः प्रकृताभावेन पुरुषपदान्वयात् प्रागपर्यवसिताभिधानयोस्ततः प्राबल्याभावेन तत्पर्यवसानापेक्षितपुरुषपदसमर्पितचेतनत्वलिङ्गा दप्यक्ष्याधारः परमात्मा। अपि च 'तद्यद्यप्यास्मिन्' इत्यादौ स्थानिमहिम्ना स्थानस्य निर्लेपत्वप्रतिपादनं स्थानिनश्श्रत्यन्तरप्रसिद्ध निर्लेपभावपरमात्मत्वे सत्येवोपपद्यते इत्यतोडप्ययं परमात्मा।

यस्तु काचपटलादिभिस्सलेपेSक्षण स्थानिमाहात्म्यायत्तसर्पिरादिलेपराहित्योक्तिस्स्तुतिमात्रमिति न ततसस्थानिनो निर्लेपत्वसिद्धिरिति विचिकित्सते, स इत्थं प्रतिबोधनीयः-तथाऽपि तथाभतस्तुतिद्वारा श्रत्यन्तरेषु निर्लेप-चेन प्रसिद्धस्य परमात्मन एव स्थानितया ग्रहणं प्रामोति। यथा 'दूयोः प्रणयन्ति तस्माद्द्वाभ्यामेति' इत्यत्र प्रणयनवतोर्द्योः पर्वणोर्महिम्रा चातुर्मास्याख्यो यज्ञ एति गच्छतीति हेतुहेतुमद्भाववर्णनस्य स्तुतिमात्रत्वेऽपि स्तुतिनिर्वाहकतया 'ऊरू वा एतौ यज्ञस्य यद्वरुणप्रघासास्साकमेधाश्च' इत्यर्थवादान्तरे ऊरुसंस्तुतयोर्वरुण- प्रघाससाकमेधपर्वणारेतर ग्रहणमिति ।

सूत्रे 'उपपत्तेः' इत्यनेनात्मश्रुत्याद्युपपत्तिः, पुरुषशब्दसमर्पितचेतनत्वोपपत्तिः, स्थानिमाहात्म्यायत्त- स्थाननिर्लेपत्वोपपत्तिश्व संगृहीता ।१. २, १३।

ननु स्थानिन: स्थानं महत् दृष्ट यथा यादोभ्यस्समुद्रः। तत्कथमत्यल्पमक्षि परमात्मनस्स्थान- मित्याशंक्याह-

स्थानादिव्यपदेशाच्च ।१४।

नास्याक्ष्येकमेव्र स्थानमनुचितं निर्दिष्टम्, किन्तर्हि? अनामरूपस्यास्य नामरूपमपि निर्दिष्टं दृश्यते 'तस्योदिति नाम हिरण्यश्मश्रुः' इत्यादिषु, ततश्च तद्वदिदमपि स्थानविशेषकीर्तनमुपासनार्थ न विरुध्यते। यद्यपि 'अर्भकौकस्त्व' सूत्रेण शंकेयं समाहिता, तथाऽपि दृष्टान्तमुखेनापि बुद्धिसामान्यमुप- पादयितुनिदं सूत्रम् ।१. २. १४।

एवं प्रकरगं नास्तीत्यंगीकृत्य हेत्वन्तरमुक्तम्। अथ प्रकरणेन ब्रह्मत्वमुपपादयितुं सूत्रम्-

१२० न्यायरक्षामणि: १. २. १५

सुखविशिष्टाभिधानादेव च ।१५ ।

'प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म' (छा. ४. १०. ५) इति सुखविशिष्टं यत् प्रकृतं ब्रह्म, तस्यैव प्रकृतपरामशिना 'य एष' इति सर्वनाम्नाऽभिधानादप्यक्ष्याधारः परमात्मा। ननु प्राणादिषु प्रत्येकं ब्रह्म- पद्योगात् 'नाम ब्रह्म' 'मनो ब्रह्म' इत्यादाविव ब्रह्मदृष्टिविधिपरत्वं युक्तम्। अत एव 'प्राणञ्च हास्मै तदाकाशश्चोचुः' (छा. ४. १०, ५) इति प्राणादिशब्दैरेव निगमनं दृश्यते; प्राणािप्रधानत्वात। ब्रह्मप्रधानत्वे हि ब्रह्मश्देन निगमनं स्यात्। अतो नात्र ब्रह्म प्रकृतमस्तीति चेत्। उच्यते। नेदं ब्रह्मद्वषटिविधिपरम्; 'प्राणो ब्रह्म' इत्याद्युपदेशानन्तरं प्राणस्सूत्रात्मा बृहत्त्वात् ब्रह्मेति जानामि, विषयेन्द्रिय- संपर्कजं सुखं भूताकाशं च कथं ब्रह्मेति विजानीयामित्यभिंप्रायवता उपकोसलेन 'विजानाम्यहं यत् प्राणो ब्रह्मेति कंच तु खश्च न विजानाि' (छा. ४. १०, ५) इति पृष्टैरग्निमिः 'यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कम्' (छा. ४. १०, ५) इत्युक्तत्वात्। न चेदमपि वैषयिकसुखे भूताकाशदृष्टिविधिपरं भूताकाशे वैषयकसुखद्ृष्टिविधिपरश्च कि न स्यादिति शंक्यम्। 'कं ब्रह्म खं ब्रह्म' इत्यस्यार्थाज्ञानेन पृष्वन्तं प्रति दृष्टिविध्यन्तरस्योत्तरत्वायोगात्।

तस्मात्तद्वाक्यं पूर्ववाक्ये कखशब्दोक्तयोरन्योन्यविशेषणविशेष्यभावप्रदर्शनेन वैषयिकसुख

बित्रेक्तुं प्रवृत्तमिति तदनुरोध्येव 'कं ब्रह्म खं ब्रह्म' इति पूर्ववाक्यस्याप्यर्थो ग्राह्यः, न तु दृषटिविधिरूपः । तत्र 'कं खं ब्रह्म' इत्येवोच्यमाने सुखात्मकत्वोपलक्षितापरिच्छन्नत्वगुणस्य उपास्यत्वलाभेSपि अन्योन्यविशेषि- तयोरुभयोरप्युपास्यगुणत्वमभिमतं न सिध्येदिति प्रत्येकं ब्रह्मशब्दः । 'प्राणो ब्रह्म' इत्यत्र तु ब्रह्मशब्द: कार्यब्रह्मविद्यामग्निविद्यावद्विधित्सितसगुणब्रह्मविद्याङ्गभूतां विधातुम् । अत एव 'प्राणञ्च हास्मै' इति निगमन- वाक्ये प्राणस्य, सुखाकाशात्मक्त्रह्मणश्च पृथगग्रहणमप्युपपद्यते। तत्र तदाकाशशब्द उपक्रमानुरोधेन उत्तरूपब्रह्मपरः ।

एवं दृष्टिविधिपरत्वशङ्कानिरासमपि गर्भीकर्तुं 'सुखविशिष्टाभिधानात्' इति गुरु सूत्रं कृतम्। अन्यथा प्रकृतस्य ब्रह्मणो 'य एषोऽक्षाण' इत्यत्राभिधानादित्येतावन्मात्रविवक्षायां लाघवार्थ 'प्रकृताभिधानात् इति वा अत्तधिकरणद्यम्बाद्यधिकरणयोरि 'प्रकरणात्' इति वा सूत्रयेत्। दृष्टिविधिपरत्वशङ्कानिरासार्थर्तवेन योजनायां सूत्रस्यायमर्थ :- 'कं ब्रह्म' इति वाक्यनिर्दिष्टः परमात्मा, न तु ब्रह्मदा्टिविशिष्ट वैषयिकसुखम्।

१. २. १६ अन्तराधिकरणम् १२१

सुखविशिष्टाभिधानादेव-सुखेषु यत् विशिष्टमनवच्छिन्नसुखं तस्य शब्देनाभिधानादित्यर्थः । तथा 'ं ब्रह्म' दृति वाक्यनिर्दिष्टश्र परमात्मा, न तु ब्रह्मदृष्टिविशिष्टो भूताकाशः। सुखविशिष्टाभिधानादेव-शोभनं सुखात्मकं यत् खं, तस्य खशब्देनाभिधानादित्यर्थः । न च उभययत्रापि हेत्वसिद्धिः । 'कं ब्रह्म' इत्यत्र कशब्दस्य 'यद्वाव कं तदेव खम्' इति विवरणवाक्यानुसारेण खशब्दोक्तानवच्छिन्नत्वविशेषितसुख- परल्वात्। 'खं ब्रह्म' इत्यत्र खशब्दस्य 'यदेव खं तदेव कम्' इति विवरणवाक्यानुसारेण कशब्दोक्तसुख- विशेषितानवच्छिन्खरूपत्वात्। एवं प्रकरणासिद्विशङ्कापरिहारार्थत्वेन योजनान्तरे सत्येवात्रधारणचकार- योरप्यर्थवत्ता ।१. २.१५।

नन्वस्तु प्राक् प्रकृत ब्रह्म । तथाSपि वक्तृभेदेनाग्निविद्याव्यवधानेन च तत्प्रकरणं विच्छिन्नमिति न प्रकरणादक्ष्याधारम्य ब्रह्मत्वसिद्धिरित्याशंक्याह :--

श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च। १६।

श्रुता-अग्नीनामुपदेशेन लब्धा उपनिषत-रहस्यविज्ञानरूपा सुखाकाशात्मकब्रह्मोपासना येनोपकोसलेन तस्य तदुपासनया प्राप्या या गतिरगनिभिर्वक्तव्याऽप्यम्निभिरेव 'आचार्यस्तु ते गर्ति वक्ता' इत्याचार्येण वक्तव्यतयाऽवशेषिता, तस्याः प्रोषितप्रत्यागतेनाचार्येणाभिधानादाचार्यवाक्यं न स्वातन्त्रयेण किश्चि- दुपदेशार्थ प्रवृत्तम्। कि त्वग्न्युपदिशवशेषितपूरणार्थमेव प्रवृत्तमित्यवसीयते। अतस्तत्प्रकरणानुवृत्तौ न विवाद :; एवंतरिधस्थले वक्तृभेदस्य विद्यान्तरव्यवधानस्य च प्रकरणाविच्छेदकत्वात्, वस्तुतोऽग्निविद्यानां

परिचरन्नास्त। तस्म ब्रह्मोपदेशमकृत्वैवचार्ये प्रोषिते सति आधिव्याधिपरवशमानसमनश्नन्तं तदाऽप्याचार्याग्निपरि- चर्यायामवहितं तमवेक्ष्य गार्हपत्यदक्षिणाग्रयाहवनीयास्त्रयोSपि तदग्नयस्सम्भूय करुणया तस्मै 'कं ब्रह्म खं ब्र्म' इत्यादिना (छा. ४. १०. ५) ब्रह्यविद्यामुपदिश्य प्रत्यकं सवखविषयां विद्यां 'य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मि' (छा. ४, ११. १) इत्यादिना, 'य एष चन्द्रमसि पुरुषो दृश्यते' (छा. ४. १२. १) इत्यादिना, 'य एष विद्युति पुरुषों दृश्यते' (छा. ४. १३. १) इत्यादिना चोपदि-

न्याय. र. १६

१२२ न्यायरक्षामणि: १. २. १६

दिशुः । तदनन्तरञ्व सर्वेऽग्रयस्सम्भूय 'एषा सोम्य तेऽस्मद्विद्या चात्मविद्या च' (छा. ४, १४, १) इति स्वस्वविषयविद्यां सुखाकाशात्मकन्रह्मविद्याञ्चोपदिष्टामुपसंहृत्य तत्प्राप्यां ग्ति वक्तव्यामालोच्य 'आचार्याद्वैव विद्या विदिता साधिष्ठ प्रापत्' (छा. ४. ९. ३) इति श्रत्यनुसारेण सोपदि्टविद्या तदाचार्यकतृकावशिष्ट- गत्युपदेशेन साधिष्ठत्वं प्रामांत्वित्यप्यालोच्य 'आचार्यस्तु ते गति वक्ता' इत्यवोचन् । ततः प्रत्यागत आचार्यः प्रसन्नमुखमुपकोसलं वीक्ष्य 'ब्रह्मविद इत सोम्य ते मुखं भाति कोडनु त्वाडनुशशास' (छा. ४,१४. २) इति पृष्टवा अग्निमिस्सह भीते तस्मिन्नग्नयोऽस्मा उपदिदिशुरिति निश्चित्य 'कि नु सोम्य किल तेऽवोचन्' इति पृष्टवा 'एतावदुपादिशन्' इति तेनाक्ते तत्र वक्तव्यशेषोऽस्तीत्यवधार्य 'अहं तु ते तद्वक्ष्यामि यथा पुष्करपलाश- आपा न क्लिष्यन्त एवमेवरंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते' (छा. ४. १४. ३) इति स्ववक्तव्यं प्रतिज्ञाय 'ब्रवीतु मे भगवान्' इति तेन प्रार्थितस्संयद्वामत्वादिगुणकमक्षिस्थं पुरुषमुपदिश्य तदुपासकस्य 'अथ यदु- चैवास्मिन्' शव्यं कुर्वन्ति यदु च न, अचिषमेव्ाभिसम्भवन्ति' (छा. ४, १५. ५) इत्यारभ्य 'एष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यनाना इमं मानवमाव्त नावर्तन्ते नावर्तन्ते' (छा. ४. १५. ६) इत्यन्तेनानावृत्ति- पर्यवसायनमर्चिरादिमार्गमुपदिदेश-इति।

नन्वेतावता सत्यकामोपदिष्टा देवयानगतिरग्न्युपदिष्टायां सुखाकाशब्रह्मविद्यायामप्यन्वेतीति सिध्यति, न त्वक्षिपुरुषोडपि सुखाकाशात्मकं ब्रह्मेति सिध्यति; अग्निभिर्गतिमात्रस्य, आचार्रेण वक्तव्यतयाऽवशेषितत्वात्, सुखाकाशब्रह्मणः स्थानस्य गुणजातस्य च बक्तव्यतेनात्रशेनितत्वात्, तथाऽपि सर्वनाम्नः प्रकृतपरामर्शित्व- स्वाभाव्यादक्षिस्थपुरुषः प्रकृतं ब्रह्म भवेदिति चेत्। न। अत्रैव गार्हपत्यादिविद्यामु 'य एष' इति पदानां प्रकृतब्रह्मपरामर्शित्वाभा वदर्शनात्।

ननु 'एषा सोम्य ते अस्मद्विद्या चात्मविद्याच' इत्यग्निभिः रु निद्यानामा्मविद्यायाश्च भेदेन कीर्ति- तत्वात् तत्र सर्वनाम्नां प्रकृतपरत्वं त्यक्तव्यमार्सादिति चेत्।. तर्ह्यत्रापि गतिमात्रस्यावशेषितत्वातू तस्य प्रकृत- परत्वं त्यक्तव्यमिति समानम्। यदि ह्यग्नििः 'एषा सोम्य' इत्यादिना रूविद्यामात्मविद्याश्च निरपेक्षमुपदिष्ट तया उपसहृत्याचार्येण उपदेष्टव्यतना गतिमात्रे Sवशेषितेऽप्याचार्योऽगन्युपदिष्टस्य ब्रह्मणोऽक्षि स्थानं संयद्वामत्वा- दिगुणजातं चोपदेष्टव्यमालोच्योपदिशेत्, तदा अग्नयो वितथवादिनोऽनभिज्ञा वा स्थुः। तस्मादक्षिपुरुषविद्याS- प्यप्निविद्यावत् सुखाकाशब्रह्मविद्यातो मिन्नैवेति युक्तम्; पात्नीत्रताधिकरणन्यायाद्।

एवं हि तत्-'लाष्ट्ं पानीवतमालभेत' इति प्रकृत्य, 'पर्यप्निकृतं पात्नीवतमुत्सृजति आज्येन

१. २. १६ अन्तराधिकरणम् १२३

शेषं संस्थापयति' इति श्रूयते। तत्र कि 'आज्येन शेषम्' इत्यनेन पातीवतयाग एव पशोरुत्सृष्टस्य स्थाने प्रतिनिधित्वेन आज्यं विधीयते, कर्मान्तरं वेति संशयः । त्रत्र पात्रीवतयागस्य पशुनोपक्रमेऽपि पशोः पर्याग्न- कृतावस्थायां वचनबलेन त्यक्तत्वात् द्रव्यसाकाडक्षस्य तस्य आज्येन शेषसमापनं विधायते न कर्मान्तरम्। देव- ताऽभावात्, शेषसंस्थाशब्दानुपपत्तेश्रेति पूर्वः पक्षः ।

पातीवतयागस्य मुख्येन पशुद्रव्येण निर्वृत्तस्य प्रतिनिधेरनपेक्षितत्वात्कर्मान्तरावधिरिति सिद्धान्तः । तथाहि -यदि पशोस्त्यागमात्रं कियते, तदा तस्य देवतासम्बन्धो नानुष्ठितसस्यात्। तथा सति 'त्ा्टं पातीवतम्' इति श्रुतस्तस्य देवतासम्बन्धविधिरप्रमाणं स्यात्। असति च देवतासम्बन्धे यागो न सिध्येत्; द्रव्यदेवतासम्बन्धस्य यागानुमापकस्याभावात्। प्रत्यक्षयजेश्वाश्रवणात्। असति यागे कस्य शेषसमापनं विधीयेत । तस्मात् 'पर्यग्निकृतं पातीवतमुत्सृजति' इनि पशोः पर्यग्निकृतावस्थायां न त्यागविधि :; किन्तु परसदधिकरणन्यायेन पर्यग्निकरणान्ताङ्गरीतिविधानमिदम्। ततश् तयैव निराकांक्षस्य पातीवतयागस्य समाप्तत्वात् न शेषमस्ति यस्याज्येन संस्थानमुच्येतं । तस्मात् 'आज्येन शेषम्' इत्याज्यद्रव्यकयागान्तरविधिः। तत्र देवता प्रकृतपातीवतपदानुषङ्गेण लम्भनीया। शेषसंस्थाशब्दौ च सादृश्येनोपपादनीयौ। पशुयागो हि पर्यग्निकरणान्ततया देवतोद्देशन मानसपंशुत्यागवानपि हविःप्रक्षेपाद्यभावात् सशेष इव। आज्ययागस्तद्देवत्रत्य एव हवि:प्रक्षेपादिमान् तस्य शेष इव च भंवतीति। एवं शेष्संस्थाशब्दसद्धावेऽपि पूर्वयागस्य निरपेक्षत्वात कथाश्चिद्देवतालाभेन यदि कर्मान्तरविधिः, तदा किमु वक्तव्यमिह कर्मान्तरविधिरिति।

नन्विहाक्षिपुरुषोपन्यासानन्तरं देवयानगतिः न सुखाकाशब्रह्मवित्प्राप्यतवेन न वा ताटस्थ्येन कीर्तिता, किन्तु 'य एवं वेद इत्यक्षिपुरुषविदमुपक्षिप्य 'अथ यदु चैवास्मिञ्च्व्यं कुर्वन्ति' इत्यादिना तत्प्राप्यत्वेन कीर्तिता। तथा च सुखाकाशब्रह्मवित्प्राप्यत्वेन आचार्येण वक्ष्यमाणतया प्रागस्निभिर्वर्णिताया गतेरक्षिपुरुषवित्प्राप्यत्वेन आचार्येणोपपादितत्वादक्षिपुरुषससुखाकाशब्रह्नैवेति निश्चीयत. इति चेत्। मैवं। आचार्यो विद्यान्तरमुपदेक्ष्यति, तदन्वयितया च देवयानगतिमुपदेक्ष्यतीत्येतदग्नयो निश्चित्य तत्सर्वमनुद्दाट्य यां गतिमाचार्य उपदेक्ष्यति सा सुखाकाशब्रह्मविदोपीत्यभिप्रायेण 'आचार्यस्तु ते गंति' वक्ता.' इत्यग्नयोऽवो- चन्नित्युपपादनोपपत्तौ तन्म/त्रमवलम्ब्य निरपेक्षतयोपसंहृतायाः प्रकृतब्रह्मविद्यायाः पुनस्स्थानगुणविध्यङ्गी- कारायोगात्। तस्मात् देवयानगत्यभिधानस्य प्रागुक्तव्रह्मविद्यार्थत्वायोगात् तदभिधानेन तत्प्रकरणाविच्छेदो- किरयुक्तेति चेत्-

१२४ न्यायरक्षामणि: १. २. १६

अत्र ब्रम :- 'आचार्यस्तु ते गति वक्ता' इत्यत्र गतिशब्दः करणव्युत्पत्त्या देवयानमार्गपरो न भवति, किन्तु कर्मव्युत्प्त्या प्रकृतब्रह्मविद्याफलपरः। प्रथमं फल एवाकाडक्षोदयाल्लोकान्तरभोग्यफल- निर्देशानन्तरमेवर तत्प्राप्त्युपायमार्गाकाडक्षोदयौचित्यात्। न च प्राक् ब्रह्मतिद्यायाः फलं निर्दिष्ठम्। तदङ्ग- भूतानामग्निविद्यानामेव हि परं 'लोकीभवति' इत्यादिना फलमर्थवादेन वर्णितम्। अत एवाचार्यो 'लोकान्वाव किल सोम्य तेऽवोचन् अहं तु ते तद्वक्ष्यामि' (छा. ४, १४. ३) इत्यग्नयः स्सविद्याफलभूतानग्निलो- कादीनेवावोचन्, न तु ब्रह्मविद्याया महत् फलम्, तदहं वक्ष्यामीति प्रतिजज्ञे। तस्मात् ततःप्रभृति यद्यावदाचार्यवाक्यं 'इमं मानवमावर्त नावर्तन्ते' (छा. ४, १५, ६) इत्येतत्पर्यन्तं तत्सर्वमग्न्यवशेषितफल- रूपगत्यभिधानमेव।

तथा हि-प्रथमं तावत् पुष्करपलाशवाक्यं फलवर्णनात्मकमिति निर्विवादम्। तदुपपादकस्त- दनन्तरमक्षिस्थानोपदेशः । यदक्षिस्थानोपदेशानन्तरमक्षिस्थानमाहात्म्येन सर्पिरुदकाद्यश्लेषं वर्णयति तेन सकलपापक्लेषविदूरं स्वोचिताक्षिस्थाने विद्यमानं ब्रह्मोपासनीयमिति विधिर्लभ्यमानः तक्तुन्यायेन वर्णित- फलोपपादको भवति। एवं 'सर्वाण्येनं वामान्यभिसंवरिशन्ति य एवं वेद' (छा. ४, १५, २) 'सर्वाणि चामानि नयति य एवं वेद' (छा.४,१५.३) 'सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद' (छा.४,१५.४) इति वाक्यान्यपि फलवर्णनात्मकानि । आद्यवाक्येन हि निखिलाभिमतवस्तुप्राप्तिमात्रं सङ्कल्पमात्रसाध्यं दहरविद्याफलत्वेन प्रसिद्धं वर्ण्यते। द्वितीयवाक्येन स्वभक्तेषु सकलाभिमतवस्तुप्रापकत्वं 'यं यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्ध सत्व: कामयते यांश्र कामान् तं तं लोकञ्जयते तांश्र कामान् तस्मादात्मजं ह्यर्चयेत् भूतिकामः' (मु.१.१०) इत्यादिश्रुतिषु तत्फलत्वेन प्रसिद्धं वर्ण्यते। तृतीयवाक्येन 'स स्वराड् भवति तेषां सर्वेषु कामचारो भवति' (छा. ७. २५. २) इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धं तत्फलं वर्ण्यते । तत्तत्फलोपपादकत्वेन च तत्तद्वाक्येभ्यः प्राक ब्रह्मणस्संयद्वामत्ववामनीत्वभामनील्वगुणा: विधीयन्ते । अग्रे च 'इमं मानवमावत नावर्तन्ते' इति सत्यलो कस्थ ब्रह्मप्राप्त्य नन्तरमनावृत्तिलक्षणं फलं वर्ण्यते।

एवं सर्वमिदमाचार्यवाक्यं सोपपादकफलवर्णनात्मकमित्यमुमर्थ हृदि निधाय 'श्रुतोपनिषत्कगत्य- भिधानाद्' इति सूत्रितम् । श्रुतोपनिषत्कस्य उपकोसलस्याचार्यव क्तव्यत्वेनाभनिभिरवशेषितायाः फलरूपाया गते: कृक्नेन चाचार्यवाक्येनाभिधानात तव्प्रकरणविच्छेदशङ्का नावकाशमासादयतीति तात्पर्यम्। इत्थमस्य सूत्रस्य योजना भाप्ये पूर्वसूत्रव्याख्यानसमय एवानागताव्रेक्षणन्यायेन प्रदर्शिता-"'आचार्यस्तु ते गति-घक्ा'

१. २. १६ अन्तराधिकरणम् १२५

इति च गतिमात्राभिधानप्रतिज्ञानमर्थान्तरविवक्षां वायरति" इति। अनेन हि भाष्यवाक्येनाक्षिपुरुषवाक्यमग्नि- भिरवशेषितां गतिमेवाचष्टे, न किश्चिदप्यर्थान्तरमिति स्पष्टमेवोच्यते। भामत्यामपि भाष्यमिदमुक्तार्थपरतयैवा- वतारितम् "नन्वग्निभिः पूर्व निर्दिश्यतां ब्रह्म । 'यएषोऽक्षणि' इत्याचार्यवाक्येऽपि तदेवानुर्वतनीयमिति तु कुत इत्यत आह" इति ।

यदि तु 'आचार्यस्तु ते गति वक्ता' इत्यत्र गतिशब्दो देवयानमार्गपर इति निर्बन्धः, तथाऽपि न दोषः । तदा हि गतिशब्दोऽन्येषामपि केषांचिदाचार्येण वक्तव्यानामुपलक्षणतेन व्याख्येयः; गतिमात्र- परत्वे वैयर्थ्यप्रसङ्गात्। 'आचार्यस्तु ते गति वक्ता' इत्यग्निभिरनुक्तेऽपि हि विद्यान्तरसंबन्धित्वेनाचार्योक्ताSपि देवयानगतिः प्रकृतब्रह्मविद्यायामपि दहरवैश्वानरविद्यादि्तिव 'अनियमस्सर्वासामव्रिरोधश्शब्दानुमाना्भ्यां' (३. ३, ३१) इति गुणोपसंहारपादादिकरणे प्रदर्शयिष्यमाणन्यायेन लभ्यत एव । एवञ्च सूत्रस्थगति- शब्दोऽपि श्रुतौ गतिशब्देन यावदुपलक्षितं तावत्परः । तथा च कृत्स्नेनाप्याचार्यवा कयेनाग्निवाक्यस्थगतिशब्द- विभयमात्रस्यैवाभिधानान प्रकरणविच्छेदशङ्केति तात्पर्यम्। उदाहृतभाष्यभामतीग्रन्थयोर्यत्रैव तात्पर्यम्। सूत्रे चकारोऽग्निविद्यानामङ्गत्वसमुच्चयार्थः । तथा च कृत्स्स्याप्याचार्यवाक्यस्य प्रकृतब्रह्मविद्यापेक्षितगतिनि- रूपणैदम्पर्येण प्रवृत्तत्वान् वक्तृभेदेनाग्निविद्याव्यवधानेन वा प्रकरणविच्छेदः । अग्निविद्यानामङ्गत्वादपि न तद्यवधानेन प्रकरणविच्छेद इत्यर्थः । अङ्गत्वश्च प्रकृतब्रह्मविद्योपकमतदुपसंहारमध्यपतितत्वात्, 'अथ हैनम्' इति पूर्वप्रकृतापेक्षावाचकेनाथशब्देनाग्निविद्यानां ब्रह्मविद्यायाश्र संम्बन्धवगमात्, 'एनम्' इति ब्रह्मविद्याधि- कारिण उपकोसलस्यान्वादेशविहितेन एनादेशेन निर्देशात्।

न च वाच्यम् -- 'अपहते पापकृत्यां लोकीभवति सर्वमायुरति ज्योक जीवति नास्यापरपुरुषाः क्षीयन्ते उप वयं तं भुआ्मोऽस्मंश्च लोकेऽमुष्मिंश्र' (छा. ४. ११. २) इत्यग्निविद्यानां पृथक्फलश्रवणा- दंगत्वं न युक्तम्-इति। तेषां वाक्यानामग्निविद्यानां ब्रह्मविद्याङ्गताया द्वारप्रदर्शनपरतया तदङ्गताS नुगुणताद।

तथाहि-आद्येन वाक्येन तासां ब्रह्मोपासनाप्रावृत्तिप्रतिबंधकदुरितनिवर्तकत्वमुच्यते। द्वितीयेन 'स एतं देवयानं पन्थानमासादाग्निलोकमागच्छति' (कौ. १, ३) इत्यादिश्रुतिष्वर्चिरादिमार्गे प्रथमपर्वत्वेन श्रुतान्निलोकप्रापकत्वमुच्यते; अग्न्युपासनानामग्निलोकप्राप्तिफलकत्वौचित्यात्। यद्यपि ब्रह्मोपासनयैवार्चिरा- दिपर्वप्राप्तिर्लम्यत, तदर्य नोपासनान्तरमपेक्ष्यते, तथाडपि विदुषो देहपातानन्तरमेवार्चिरादिगतिप्राप्तौ

१२६ न्यायरक्षामाणेः १. २. १६

प्रतिबन्धकसद्भावेऽपि तदानीमेव तत्प्रापकत्वमनेनोच्यते। अत एवास्मिन्नेव प्रकरणे श्रूयते 'अथ यदु वैवां- स्मिञ्छ्डव्यं कुर्वन्ति यदुच न, अर्चिष्रमेवाभिसंभवन्ति' इति। अस्मिन्नक्षिपुरुषोपासके मृते पुंत्रादयश्शव्यं शवकर्म पैतृमेधिकसंस्कारादिकं यदि कुर्यन्ति, यदि वा न कुर्वन्ति उभयथाऽपि तस्यार्चिरादिगतिप्राप्तिरवश्यं भवत्येवेत्यर्थः । अनेन हि वाक्येन विद्यान्तरोपासकानां शवकर्माकरणेऽर्चिरादिगतिप्राप्तौ. किश्चित् प्रतिबन्धो- भवति। प्रकृतब्रह्मविद्यायां तु न भवतत्युभयमप्यर्थतशशब्दतश्व प्रतीयते। सोऽयमस्यां विशेषो 'लोकीभवन्ति' इति फलवाक्यपर्यालोचनायामग्निविद्यासाहित्यकृत इत्यवसयते। तृतीयवाक्येन आप्रायणमहरहरावर्तनीय- ब्रह्मोपासनाफलभूयस्त्वसिध्यर्थ पुरुषायुपप्राप्तिरुच्यते। चतुर्थवाक्येन प्रत्यहमुपासनाप्रवृत्तौ प्रतिबन्धकानां धनप्राप्तिरोगनिवृत्त्याद्युनायचिन्ताक्वेशानामप्रसङ्गाय ज्योक् उज्वलं धनधान्यादिसमृद्धं रोगानाभेभूतश्व जीव- नमुच्यते। पञ्चमवाक्येन ब्रह्मविद्याफलाभिवृद्यर्थमुपासकस्य पुत्रपौत्रादीनां ज्ञानकर्मसन्तत्यादिक्षयाभाव उच्यते। सत्पुत्रपौत्रादिसन्ततिवृद्धेरहै अमुष्य पुत्रोऽमुष्य पौत्र इति पितृपितामहादिकीर्तिस्थैर्यसंपादनेन साक्षाच्च पितृपितामहाद्युपार्ितपारलौकिकफलाभिवृद्धिहे तुत्वमापस्तम्वेन स्मर्यते 'ते शिषेषु कर्मसु वर्तमानाः पूर्वेषां साम्परायेण कीर्ति स्र्गञ्च वर्धयन्त्येवमवरोऽवरः परेषामाभूसतम्पवात्' (आ, ध. सू, २, २४) इति। षष्ठवाक्येन उपासनाप्रीतानामग्नीनामेंहिकपारत्रिकप्रतिबन्धनिरासादिद्वारा प्रकृतब्रह्मोपासनानुष्ठातृपरिपालकत्व मुच्यते। तस्मादगिविद्यानामहत्वान व्यवधायकत्वमित्यपि युक्तमेव।

एतेन 'एषा सोम्य ते' इति निरपे क्षतयोप संहृतायां ब्रह्मविद्यायामव्यवधानादिसमर्थनेऽपि न स्थानगुणान्चयस्सम्भवतीत्यपि निररतम्। गतिवाक्यावैयर्थ्याय गतिशब्देन यावत्ोडीकृतं तावदतिरिक्तापेक्षित- राहित्येनैव उपसंहाराभिप्रायस्य वर्णनीयतया पात्वितयागवत्सर्वधा नैरपेक्ष्यासिद्धेः। गतिशव्दस्य फलपरत्वपक्षे तदुपपादकतया स्थानगुणयोरपि तेन करोडीकृतत्वात् मार्गपरत्वपक्षे वाक्यावैयर्थ्याय तस्य: स्थानगुणोपलक्षण- त्वावश्यंभावात्। एवं श्रुतोपनिषत्कसूत्रस्य सुखविशिष्टसूत्रप्रसाधि तब्रह्मप्रकरणविच्छेदशङ्कानिरासार्थतेन योजना- द्वयं सुखविशिष्टसूत्रव्याख्यानसमय एव भाष्ये सूचितं प्रपञ्चन प्रादीदृशम्। अक्षिपुरुषस्य ब्रह्मत्वे. लिङ्ग- प्रदर्शनपरतया ऽपि एतत्सूत्रं तदनन्तरं भाष्ये व्याख्यातम्-'श्रुतोपनिषत्कस्य वेदान्तेषु प्रसिद्धा या देवयान- गतिस्दभिधानादपि अक्षिपुरुषः परं ब्रह्म' इति । यद्प्यब्रह्मविदामपि पञ्चागन्युपासकानां दैवयानगतिः श्रुता, तथाऽपि क्वचिद्व चनबला त्तत्कतुन्यायातिलङ्घने Sपि ब्रह्मविद्यायामेव सा प्रसिद्धेत्यौतसर्गिकत्वाश्रयमिंदं लिङ्गम्। सूत्रे श्तोपनिषत्केत्यल्पार्थे कप्रत्ययः देवयानगतेः 'निर्विशंषरं परं ब्रह्मं साक्षात् कर्तुमनीशराः।

१. २. १७, १८ अन्तर्याम्यधिकरणम् १२७

ये मन्दास्तेऽनुकम्प्यन्त सविशेषनिरूपणैः' इत्युक्तरूपमन्दाधिकारिविषयत्वज्ञापनार्थ: ।१. २. १६।

एवं सिद्धान्तहेतव उक्ताः । अथ पूर्वपक्षनिराकरणार्थ सूत्रम्-

अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः। १७।

यदुक्तमक्ष्याधारस्छायात्मेति तन्न युज्यते; छायाऽडत्मनः प्रतिविम्बस्याक्ष्यादिषु प्रतिबिम्बोपाधिष्वन- वस्थितेः । सर्वत्र स्वस्थानस्थितस्यैव हि बिम्वस्य तत्तदुपाधिसम्वन्धमात्रमध्यस्यते, न तु बिम्बस्तत्तदुपाधीननु- प्रतिशति, न वा विम्बाद्धिन्नः प्रतिबिम्वस्तत्तदुपाधिषूदवति। यथा चैतत्तथा रमर्यितं विवरणप्रकाशे तात- चरणैः । यद्यपि चाक्षण छायात्मनसस्यादवस्थितिः तथाSपि विम्बसनिधानकाल एव सा भवेन्न सर्वदा। न चोपासनाकाले बिम्बसन्निधाननियमोडस्ति येन तदानीमुपास्यसत्ता लभ्यते। न च तदाऽपि यस्य कस्यचि- दक्षण तत्सत्ता लभ्यत इति शङ्कनीयम् । 'य एषोऽक्षाण' इत्यत्र प्रत्यासत्तेरुपासकस्याक्षणत्येव पर्यवसानात्, 'दृश्यते' इत्यस्य चरमश्रतस्यांन्यदृश्यत्वमादायापि चारितार्थ्यात। न चैतदुपासनाकाले छायाकरं कश्चित्पुरुष मक्षिसमीपे सन्निधाष्य उपासीतेति युक्तम्; कल्पनागौरवात्, 'अक्षणि पुरुष' इति नित्यवच्छूवणायोगाच्च। तस्मादक्षणि च्छायात्मनः कदाऽ्यनवस्थितेः, उपासनाकाले अवस्थितिनियमाभावाच्च नाक्ष्याधारः परमात्मनः इतरः छायात्मा। तत्र संयद्वामत्वादिगुणानामसम्भवाच्च।

ननु स्पट् एवासम्भवः किमर्थ सूत्रत उच्यते ? स्थानादिसूत्रे ब्रह्मणोऽपि नामरूपादिकं काल्पनिकमेवरेति दर्शितम्, तद्वच्छायात्मनोऽपि काल्पनिकं सम्भवतीति शङ्कानिरासार्थमसम्भवस्सूत्रितः । वस्तुतो नामरूपरहितमपि ब्रह्म व्यावहारिकैरस्नाध्यस्तैर्नामरूपैरतद्वदिति सम्भवति तदविषयत्वे संयद्वामत्वादि- श्रुर्तानां सालम्बनता, न तु च्छायात्मविषयत्वे। तत्र बुद्धिपूर्वमारोपणीयस्यार्थस्द फलश्रुत्यालम्बनत्वासम्भवा- दिति तनिरासः। तत्र आत्मश्रुत्यादेरितिशिरस्कत्वनाविवक्षितार्थत्वमित्यङ्गीकृत्य पूर्वपक्षप्रवर्तनादस्पष्ट- ब्रह्मलिङ्गता ।१.२१७/

इत्यन्तराधिकरणम् ।४। ( ५ अधिकरणम् )

अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्ूर्मव्यपदेशात् ।१८।

पूर्वत्र 'य एषोऽक्षणि' इति परमात्मनः स्थाननिर्देशोपपादनाय 'यः पृथिव्नां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयति एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः'

१२८ न्यायरक्षामणि: १. २. १८

(बृ. ५. ७. १) इत्याद्यन्तर्यामिब्राह्मणे तम्य पृथिव्याद्यनेकस्थानव्यपदेशो दृष्टान्ततयोक्तः। स आक्षिप्यते तत्र प्रतिपादितोऽन्तर्यामी परमात्मा न भवतीति। अन्तर्यामी दहराघुपासनासिद्धः कौशिक- कुम्भसम्भवादिवत् कश्चन योगसिद्ध इति युक्तम्, न तु परमात्मा; शरीररहितस्य नियन्तृत्वाभावाद्। ३रीरवतामेत्र तक्षादीनां वास्यादिनियन्तृत्वदर्शनात्। रशरीरनियमनेऽपि तेनव शरीरेण नियन्तुश्शर्राखत्वात्। न च परमात्माऽपि नियम्यपृथिव्यादिशरीरेणैव शरीरवानिति वक्तुं शक्यम्; 'यस्य पृथिवरी शरीरम्' इत्या- दाम्तानात्, इति वाच्यम्। तक्षादीनां भोगायतनरशरीरेणैव नियन्तृत्वदर्शनात्, सभोगायतनशरीरस्यैव च रशरीरत्वात्। 'य इमश्च लोक परश्च लोक सर्वाणि च भूतानि योऽन्तरो यमयति इति परमोपक्रमेण 'एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः' इत्युपसंहारेण च प्रकरणप्रतिपाद्यत्वेन निर्णीतस्य पृथिव्यादिवाक्येष्वपि प्रथमश्रुतस्य यमधितृत्वस्योपपादनाय जीवविशेषपरिग्रहे स्थिते 'एष त आत्मा' इति 'अमृत' इति चोभयमौ- पचारिकं नेयं 'प्राणस्तथाऽनुगमात्' (१. १. ११) इति न्यायादिति पूर्वः पक्षः ।

पृथिव्याद्यभिमानिदेवताविशेषोऽन्तर्यामीति पूर्वपक्षस्तु भाष्ये सम्भवमात्रेण दर्शितो न तु मुख्यः। उपक्रमोपसंहाराभ्यामेकस्यैवान्तर्यामित्वप्रतीतेः; 'यं पृथिवी न वेद' 'यमापो न विदुः' इत्यादिना तत्तदभिमानिदेवताव्यनिरेकप्रतीतेश्। अनेनैव हेतुद्वयेन तथापूर्वपक्षस्यामुख्यतां दर्शयितुमेव सूत्रे 'अधिदैवा- दिष्ु' इति अन्तर्यामी विशेषितः। तेन ह्यधिदैवादिषु सर्वेष्वपि पर्यायेष्वेक एकान्त्यामी तत्तदेवताव्यतिरिक्त- श्रति दार्शित भवति।

सिद्धान्तम्तु :- यमयितृत्वधर्मेण धर्मिग्रहणे साधनसाध्येन तेन धर्मिग्रहणाद्वरं नित्यसिद्देन तद्गहणम्; कल्पनालाघवात्। अतोऽन्तर्यामित्वं साधारणमपि न्यायतः परमात्मन्येव समन्वेतीति तस्मादेव- तद्वर्मव्यपदेशात् 'एष त आत्मा' इत्यादितद्ूर्मव्यपदेशाच्चान्तर्यामी परमात्मा। एवश्र शरीरवत एव नियन्तृत्व मिति शङ्का Sप्यनवकाशा; साधनार्धीन एव नियन्तृत्वे साधनविशेषत्वेन तदपेक्षणात्।न च नियन्तृत्वमात्रं साधनाधीन- मिति नियम :; ज्ञानमात्रमनित्यमित्यादिवदप्रयोजकत्वात्, श्रृत्यन्तरप्रसिद्ध जगत्कारणत्वाक्षिप्तसह जसर्वशक्तिशालिन। परमेश्वरस्य स्वत एव सर्वनियमनशक्तियोगसम्भवाच्च। तथाऽपि नियन्ता शरीर्येवेति नियमो दृष्ट इति चत्; न तस्यापि कर्ता शरीर्येवेति नियमवदप्रयोजकतवात्, नियम्यपृथव्यादिशरीरेणैव परमेश्वरस्य शरीरित्वसम्भवाच्च। न च शरीरे भोक्तुरेत नियन्तृत्वमिति नियम :; अभोक्तुरनियन्तृत्वे अचेतनत्वस्योपाधित्वात्। न च मुक्तात्मसु साध्याव्यापकत्वम्। तेषां परमेश्वराभेदेन पक्षान्तर्भांवाद्। न च यच्छरीरं यस्य भोगायतनं तेनैव स नियच्छतीति

१.१. १८ अन्तर्याम्यधिकरणम् १२९

नियम: स्वकरगृहीतपरांगुल्यादिना क्रियमाणे चित्रलेखनादिकर्माण तदभाठू, अप्रयोजकत्वाब्।

किश्च योगसिद्धत्वेऽपि न जीवोऽन्तर्यामी भवितुमर्हृति; तस्यापि नियन्त्रन्तरापेक्षायामनवस्थानात्। न च स्वतन्त्र एव स कल्पनीयः; योगसिध्यनन्तरं तस्य कथाश्चत् स्वातन्त्र्यसम्भवेऽपि ततः प्रागस्म- दादिवन्नियन्त्रन्तरनियम्यत्वात् । तस्य नित्यस्वतन्त्रत्वाभ्युपगमे पर्यायान्तरेण परमेश्वरपक्षस्यैव परिग्रहापत्तेः । सेयमनवस्था भगवता भाष्यकारेण सिद्धान्ते तदप्रसकतिप्रदर्शनमुखेन पूर्वपक्षे प्रसज्यत एव्रेति समुद्धादिता- 'तस्याप्यन्यो नियन्तेत्यनवस्थादोषश्च न भवति; भेदाभावात्। भेदे हि सति अनवस्थादोषापत्तिः' इति। सिद्धान्तेऽन्तर्यामिणोऽप्यन्यो नियन्तेत्यनवस्था न प्रसज्यते; नित्यस्वतन्त्रपरमेश्वरस्य नियन्त्रन्तरस्याकल्पनीयतया नियन्तुभेदाभावात्। पूर्वपक्षेऽन्तर्यामिणोऽपि जीवस्य नियन्त्राSन्येन भाव्यमिति त्ेदे सति अनवस्थाऽपत्ति- रित्यर्थः । इदश्व दूषणं 'अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः' इति पूर्वाधिकरणसूत्रानुवृत्तिमभिप्रेत्योद्धाटितम्। अत एव तत्र सूत्रे 'अनवस्थितेः' इति सोपसर्गप्रयोगोऽपि सफलः, अन्यथा तस्य तदधिकरणमात्रार्थत्वे लाघ- वात् स्थानादिसूत्रे अवोपसर्गाभावाच्च 'स्थितेः' इत्येवासूत्रयिष्यत्। 'असम्भवात्' इत्यनुवृत्तांशेन योगिनोऽसं- कुचितसर्वभूतनियन्तत्वासम्भवादिति हेत्वन्तरं समुच्चीयते। अयञ्च हेतुः 'समस्तं विकारजातमन्तस्तिष्ठन् यम- यतीति परमात्मनोडयं धर्म उपपद्यते' इति भाष्येण गर्भीकृतः। यद्यपि सर्वभतनियन्तृत्वं योगिनो न सम्भवतीति स्पष्टमेव, तथाऽपि तत्सम्भवमङ्गीकृत्य कृत्वाचिन्तया न्यायः प्रदार्शितः । इंद तु कृत्वाचिन्तो- द्वाटनम् ।१. २. १८।

स्यादेतत्। यद्यपि सर्वभतशब्दोक्तसकलकार्यनियन्ततृत्वं योगिनो न संभवति, तथाऽपि सांख्य- स्मृतिकल्पिते प्रधाने तद्यपदेष्टुं शक्यम्। सर्वस्य कार्यस्य कारणाधीनत्वात्, 'यः पृथिव्यां तिष्ठन्' इत्यादिकं कार्येषु कारणस्यानुगतत्वात्। 'यं पृथित्री न वेद' इत्यादि तस्य 'अप्रतर्क्यमविज्ञेयम्' इत्यविज्ञेयत्ववर्णनाद्। 'यस्य पृथिवी शरीरम्' इत्यादि कार्यकारणयोर्वस्तुतो भदाभात्रात्। 'पूर्वपक्षशरीरम्' इत्यादौ स्वरूपवाचकस्यापि शरीरशब्दस्य दर्शनात्, 'एष त आत्मा' इति जीव्रस्य सर्वनिर्वाहके प्रधाने 'ममात्मा भद्रसेन' इतिवदात्मत्वो- पचारात्, 'अदृष्टो द्रषा अश्रुतश्श्रोता अमतो मन्ता अविज्ञातो विज्ञाता' (बृ. ३. ७, २३) इत्यत्रादृष्टत्वादि रूपादिहीनत्वात्, द्रष्टत्वादि तत्प्रकृतिकत्वेन तदभिन्नानाञ्चक्षुरादीनां दर्शनादिसाधनत्वात्, 'चक्षू रूप प्राहकम्' इत्यदौ करणे कर्तुत्वोपचारादिति सर्वस्यापि विशेषणस्यापपन्नत्वात् प्रधानमेवान्तर्यामीति युक्तम्,

न्याय. र. १७

१३० न्या १. २ .. १९

न तु परमात्मेति; तत्र पृथिव्यादिशरीखत्वव्यपदेशानुपपत्तेः । न हि तस्य पुथिव्यादि स्व्ररूपम्, न वा भोगायतनम्। न च तस्य पृथिव्यादिशरीरेण भोक्तृभोगायतनभावसम्बन्धाभावेपि ककार्योंपादानोपादेय- भावादिसम्बन्धान्तरसत्त्वात्तथा व्यपदेशस्स्यादिति वाच्यम्। पित्रादेः पुत्रादिशरीरस्य च तादृवसम्बन्धान्त- रसत्त्वेऽपि 'पितुश्शर्रारम्' इत्यादिव्यपदेशादर्शनेन तथा व्यपदेशे तेषां सम्बन्धानामप्रयोजकत्वात्। न च तदज्ञानकल्पितल्वेन सम्बन्धेन तथा व्यपदेश :; स्थाण्वज्ञानकल्पिते शरीरे 'स्थाणोशशरीरम्' इति व्यपदेशा- दर्शनात्। न च नियम्यत्वेन तथा व्यपदेश :; स्वानिनियम्यभृत्यादिशरीखु नातिकनियम्यनौकादिषु तत्तच्छरी- रत्वव्यपदेशाभावात्। न च यावद्द्रव्यभाविना नियम्यत्वेन तथा व्यपदेशः; स्वशरीररयापि व्याध्यादिभिः कदाचिदनियम्यत्वेन शरीरत्वव्यपदेशे तस्य प्रयोजकत्वायोगात्। 'तदानीमपि स्वशरीरस्य नियम्यत्वयोग्यताऽस्ति' इति चेत् न। तथा सति नौकादिष्वपि सर्वदा नाविकादिनियम्यत्वयोग्यताऽस्तीत्यतिप्रसङ्गतादवस्थ्यादिति पूर्व- पक्षान्तरयाशंक्य निराकरोति-

न सांख्यस्मृत्युक्त प्रधानमन्तर्यामीति युक्तम्; अतद्धर्माणां द्रष्टत्वादीनामभिलापात; तेषां मुख्य- त्वसम्भवे औपचारिकत्वकल्पनायोगात्। 'यस्य पृथिवी शरीरम्' इत्यादि तु नियन्तृत्वप्रसक्तशरीरापेक्षाशङ्कां नित्यिद्धे नियन्तृत्वे नास्ति तदपेक्षेति सूचनेन व्यावर्तयितुमन्तर्यामिणो नियमनार्थ नियम्यपृथिव्याद्यंतिरेकेण शरीरं नास्तीति प्रतिपादनपरम्। आकाडक्षाऽनुरोधात्, न तु पृथिव्यादेस्तच्छरीरत्वप्रतिपादनपरमपि; अनाकािक्षतत्वात, उभयत्र वाक्यव्यापारायोगाच ।१. २. १९।

ननु यदि द्रष्टत्वादिमुख्यताऽनुरोधान प्रधानमन्तर्यामि, तर्हि तत एव न परमात्माऽपि, किन्तु शारीर एव । यदि 'द्रट' इत्यादिविशेषणैः 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यशश्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" (बृ. २. ४, ५) 'आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेन' (बृ. २, ४, ५) 'आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रते मते विज्ञाते' (बृ. ४. ५. ६) इत्यादिश्रत्यन्तरप्रत्यभिज्ञानादात्मविषयसाक्षात्करश्रवणमन- ननिदिध्यासनवत्वमुच्यते, यदि वा चक्षुश्श्रोत्रमनोबुद्धिकरणकज्ञानवत्त्वमुच्यते, उभयथाऽपि जीव एव द्रष्टत्वादिकं घटते न परमात्मनि। द्रस्त्वादिशब्दा रूपालांकनादिमत्त्ववराचकास्सन्तु इति चेत्। न. । तथाऽपि मन्तुशब्दाभिघेयस्य विचारयितृत्वस्य सर्वजे ब्रह्मण्यसम्भवात्। दर्शनादिशब्दानां रूपालोकनादिवाचित्

१. २ १९ अन्तर्याम्यधिकरणम् १३१

'रूपं दष घटो दृष्ट' इत्यादि प्रयोगाणां 'इन्द्र इन्द्राणीपतिर्वरुणो वरुणानीपतिः' इत्यादिवदसामञ्जस्य- प्रसङ्गाच। न च-चाक्षुषादिज्ञानवाचित्वमप्यसमञ्जसम्। चक्षुरादीनामयोग्यत्वेन 'दष्ट पश्याि' इत्यादयनु- भवे स्फुरणासम्भवादिति वाच्यम; चक्षुरादिकरणविशेषप्रयोज्यजातिविशेत्रवाचित्वोपपत्तेः ।

न च वाच्यम्-'अपाणिपादो जंवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुस्स शृणोत्यकर्णः' (श्वे. ३. १९) इत्यत्र रूपालोकनादिमात्रे पश्यत्यादिप्रयोगो दुष्टः इति । तत्र जवनशब्दस्य दूरस्थसम्बन्ध इव तस्य रूपालो कनादौ लक्षणाऽम्युपगमात्, इह मुख्यार्थसम्भवेन लक्षणाकल्पनानौचित्यात्। तस्माज्जीव एवान्तर्यामी, 'न दर्ष्र्देशरं पश्येः न श्रुतेश्श्रोतारं शृणुयाः' (बृ. ३, ४, २) इत्यादिश्रुत्यन्तरे तस्मिन्नद्ष्टत्वादीनां प्रसिद्धंश्च। साधनाधीनमपि तस्यैव यमयितृत्वं ग्राह्यम्; द्रष्टत्वाद्यत्नुरोधात् । तस्मिन्नमृतशब्दोऽपि युज्यते; नित्यत्वात्। 'क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं तु विद्या विद्याडविद्ये ईशते यस्तु सोऽन्यः' (श्वे, ५, १) इति श्रुत्यन्तरे तस्मिन्द्ष्टप्रयोगत्वाच्च।

अथोच्येत-जीवः कोऽन्तर्यामी स्यात्। न तावत्तत्तदुपासकजीवः; परिच्छिन्ने तत्र पृथिव्या- दिस्थितितन्नियन्तृ त्वयोरसम्भनात्, 'किमन्तर्यामिणं वेत्थ' इति गन्धर्वेण पृष्टस्य काप्यस्य 'नाहं तं भगवन्वेद' (बृ, ३. ७, १) इत्युत्तरासामअ्जस्यप्रसङ्गाच। यज्ञविद्याविदः काप्यस्य कर्मफलभोक्तृदेहातिरिक्तजीवज्ञाना- वश्यम्भावात्। नापि पृथिव्याद्यभिमानी जीवः, श्रोतारमुद्दालकं प्रति पराग्भूते तस्मिन् 'एष त आतमा' (बृ, ३. ७. ३) इति तदात्मत्वोपदेशायोगात्। पृथिव्यादिष्वप्यभिमानिर्जावस्य प्रत्येकं भिन्नतया 'सर्वाणि भूतानि योऽन्तरो यमयति' (बृ, ३, ७. १) इत्युपकान्ततया एकस्य सर्वनियन्तृताया अनन्वयग्रसंङ्गाच्। नापि जीवसमुदायः; तस्य पृथिव्यादिस्थत्व्रतन्नियन्तृत्वयोरभावेन 'यः पृथिव्यान्तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरः' (बृ, ३, ७. ३) इत्यादेरनन्वयात् । न च सर्वभूतवाक्ये जीवसमुदायः पृथिव्यादिवाक्ये तत्तदभिमानि- जीव इति वैरूप्यकल्पनं युक्तम्। न वा तदपि निर्वोढुं शक्यम्, 'एष त आत्मा' इत्युपदेशायोगस्य उक्तत्वात्।

अपिच उपासकजीव इति पृथिव्याद्यभिमानिजीव इति पूर्वपक्षौ 'शब्दविशेषात' (१. २, ५) 'भेदव्यपदेशाच्ान्यः' (छा१.१:११.) इति सूत्राम्यां निरसितौ नात्र निरसनीयौ। शाण्डिल्यविद्या्या 'एष म "आत्मा' (छा.३:१४;१) इतिबदिह प्रतिपर्यायं ' एष त आत्मा' इति शब्दविशेषसत्त्वात्। आदित्यपंर्याये 'यमादित्यो न वेद' (बृ, २,७,९.) इत्यादिभेदव्यपदेशवत् पृथिव्यादिपर्यायेष्वपि 'यं पृथिवी न वेद' (बृ, ३, ७, ३)

१३२ न्यायरक्षामाणेः १. २१९

इत्यादिभेदव्यपदेशसत्त्वाच्च। एवं च सर्वजीवसमुदाय इति पूर्वपक्षोऽपि न सम्भवति। सर्वभूतपर्याये 'यं सर्वाणि भूतानि न विदुः' (बृ, ३. ७. १५) इत्यादिभेदव्यपदेशदर्शनात्।

अपि च प्रतिपर्यायं 'अमृतं' इति जीवात् भेदो निर्दिश्यते। अमृतत्वं ह्यमरणधर्मकत्वम्। न च जीवस्यापि नित्यत्वात्त्रामृतत्वोक्तिरुपपद्यत इति वाच्यम्। आत्मत्वकीर्तनादेव स्वतो नित्यत्वस्य सिद्धत्वे- नामृतपदस्य जीव्धर्मशरीरोपाविकमरणराहित्यपरत्व एव व्यावर्तकत्व्ोपपत्तेः । न च व्यावर्तकत्वे सम्भवति स्वरूपकथनमात्रार्थत्वं युक्तम्। अत एव 'राजपुरोहितौ सायुज्यकामौ यजेयाताम्' इत्यन्न 'राज्ञः पुरो- हितौ' इति षष्ठीतत्पुरुषैकशेनंपक्षे क्षत्रियादन्यस्य पुराहिताभावात् राजपदं व्यर्थ स्यादिति तं त्यकतवा 'राजा च पुरोहितश्र' इति द्वन्द्वमाश्रित्य राज्ः पुरोहितस्य च कुलाययज्ञे सहाधिकार इति निर्णीतं पूर्वतन्त्रे। 'क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं तु विद्या (श्वे.५.१) इत्यत्रामृतपदं विशेष्यसमर्पणार्थम्, न त्वितरव्यावर्तनार्थम्। न वा तदपि सर्वधैवाव्यार्तकम्: पूर्व निर्दिष्क्षरवैलक्षण्येन विशेष्यसमर्पकत्वात्। ककिश्च उपकम एवान्तर्यामिविज्ञानेन सर्वज्ञानप्रति- ज्ञाने सर्ववेदान्तप्रसिद्धे ब्रह्मलिङ्गे जाग्रति कथमौपसंहारिकैर्द्ष्ट्रत्वादिभिर्जीवपूर्वपक्षस्योदयः १न च 'उपक्रमगतमेकं लिङ्गमुपरितनानेकालेङ्गविरोधे दुर्बलम्' इति भूतादिपादव्यपदेशसूत्रोक्तन्यायोSत्र प्रसरति। ब्रह्माब्रह्मलिङ्गसमा- वशे ब्रह्मण्यब्रह्मलिङ्गानां नेतुं शक्यत्वेनान्यथानिद्वतायाः प्रतर्दनाधिकरणे प्रदर्शितत्वात्। तस्मात् केनापि प्रकारेणात्र जीवपूर्वपक्षो न सम्भवतीति चेत्-

उच्यते। अरिंति तावदन्तःकरणोपाधिकानां कर्तृत्वभोक्तृत्वशालिनां प्रतिदेहमन्तःकरणभेदेन विभक्तानां प्रमातृरूपाणां जीवानामधिष्ठानभूनस्सुषुमावन्तःकरणविलयेन प्रमात्रभावेSपि सौषुपिकाज्ञानसुखानुभवा- त्मा मूलाज्ञानोपाधिकस्साक्षिरूपो जीव:, स तु न प्रतिदेहं भिन्नः। तत्तोऽहं भिन्नः' इत्यादिभेदप्रत्ययानां प्रमातविषय त्वेन लाघवादेकाज्ञानोपधिकस्व सर्वभूतातुगतस्यैकस्यैव तस्य सिद्धेः, 'एको देवस्सर्वभूतेषु गूढस्सर्वव्यापी सर्वभूता- न्तरात्मा। कर्माव्यक्षस्सर्वभूताधिवासस्साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च' (श्रे. ६. ११) इतिश्रुतेश्च। न च इयं श्रुतिः परमेश्वरविषया; मायाशवलिते सगुणे परमेश्वरे 'केवलो निर्गुण' इति विशेषणानुपपत्तेः । न च सर्वमृतेषु सुखाद्यनुभवरूपस्य साक्षिण एकत्वे पुरुषान्तरसुखादेरषि पुरुषान्तरं प्रति प्रत्यक्ष- त्वापत्ति :; तस्य पुरुषान्तरं प्रति आवृतत्वात, सर्वेषु साक्षिण एकत्ेऽपि. यं प्रति यदनावृत तं प्रत्येव तस्य तदनुमवरूपताथा: फलबलन कल्पनात्, अन्यथा घटाघिष्ठानं ब्रह्मचैतनयमेवाथ्यासिकसम्बन्धेन घढादिभासकंमिति सर्वदा सर्ेषां घटाघकभासग्रसङ्गात्।

१. २. १९ अन्तर्योम्यधिकरणम् १३३

न च वाच्यम्-यस्य खोपाव्यन्तःकरणवृत्तिकृता घटाद्यधिष्ठानचैतन्येनाभेदाभिव्यक्तिः, तस्यैव तदवभासते इति; व्यावर्तकोपाधावन्तःकरणे दर्पण इव स्थिते बिम्बप्रतिबिम्बाद्यात्मना भेदानुवृत्त्यवश्यम्भावेना- भेदाभिव्यक्त्यसम्भनात्। तात्व्रिकाभेदस्य प्रागपि सत्त्वात्। तस्मादन्तःकरणवृत्तिकृतावरणाभिभवेन यं प्रति घटादिरनावृतः, तं प्रति तद्धिष्ठानचैतन्यं घटाद्यतभासकमिति फलबलात् कल्पनीयम्। अभेदाभिव्यक्तिव्यवहारश्व ब्रह्मणा सह तस्य जीवस्य घटादिविषयावरणराहित्यरूपसाम्यापत्तिपर इति व्यवस्थापनीयम् । तस्मान्मूला- ज्ञानोपाधिकम्सर्वेषां प्रत्यग्भूत एकस्साक्षीति स्थितौ स एवान्तर्यामीति पूर्वः पक्षः ।

अस्मिन् सर्वमप्यन्तर्यामिब्राह्मणं सङ्गच्छते। एवं हि तत्रोपाख्यायते-'अथ हैनमुद्दालक आरुणः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच। मद्रेष्वसाम पतञ्ञलस्य काप्यस्य गृहेषु यज्ञमधीयानाः। तस्यासीत भार्या गन्धर्वगृहीता। तमपृच्छाम कोडसीति। सोऽव्रवीत् कबन्ध आथर्वण इति। सोऽबवीत् पतञ्जलं काप्यं याज्ञिकांश्र, वेत्थ नु त्वं काप्य तत् सूत्रं येनायश्च लोक: परश्र लोकस्सर्वाणि च भूतानि सन्दब्धानि भवन्तीति। सोऽब्रवीत् पतञ्जलः काप्यो नाहं तत् भगवन्वेदेति। सोऽब्रवीत् पतञ्ञलं काप्यं याज्िकांश्र, वेत्थ नु त्वं काप्यं तमन्तर्यामिणम् । य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि योऽन्तरो यमयतीति। सोऽब्रवीत् पतञ्जलः काप्यो नाहं तं भगवन्वेदेति। सोऽब्रत्ीत् पतञ्जलं काप्यं याज्ञिकांश्र, यो वै तत् काप्य सूत्रं विद्यात्तव्वान्तर्यामिणं स ब्रह्मवित् स लोकवित् स देववित् स वेदवित् स भूतवित् स आत्मवित् स सर्वविदिति तेभ्योऽत्रीत् तदहं वेद। तच्चेत्त्वं याज्ञवल्क्य सूत्रमविद्वान् तञ्चान्तर्यामिणं ब्रह्मगवीरुदजसे मूर्द्धा ते विपतिष्यतीति। वेद वा अहं गौतम तत्सूत्रं चान्तर्यामिणमिति। यो वा इदं कश्चित् ब्रूयात् वेद वेदेति। यथा वेत्थ तथा ब्रूहि' (बृ. ३. ७, १) इति। एवं कथायां विजिर्गीषुणा गौतमवंश्येनारुणिना पृष्टो याक्षवल्क्यो 'वायुर्वै गौतम तत् सूत्रम्' (बृ,३.७,२) इत्यारभ्य सूत्रात्मरूरूपमुक्त्वा 'यः पृथिव्यान्तिष्ठन्' (बृ, ३. ७, ३) इत्यारभ्य 'यो रेतसि तिष्ठन्' (बृ, ३. ७, २३) इत्यन्तैः पर्यायैः पृथिव्यग्निवाय्वादिकमेण सर्वान्तर्यामिणमुपादिश्य 'अदृष्टो द्रष्टाऽ- श्रुतश्श्रोता' इत्यादिना तस्यादृष्टत्वद्रष्टत्वादिकमुक्त्वा 'नान्योऽतोडस्ति द्रष्टा' (बृ. ३, ७, २३) इत्यादिना ततोऽन्यं द्रष्टत्वादिगुणकं निषिध्य 'एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतोऽतोऽन्यदार्तम्' (बृ. ३, ७, २३) इति तदतिस्कितस्य सर्वस्यानित्यत्वं प्रतिपादयामास।

१३४ न्यायरक्षामणि: १. २.२०

अत्र तावदेकस्य सर्ववस्तुनियन्तृत्वोक्तिमारभ्य सर्वमप्युपपद्यते; एकस्यैव सर्वसाक्षिणो जविस्य

नियन्तुसर्व भूतानुगतैक जीवरूप त्वेन जीवज्ञानस्य यज्ञविद्याऽनुपयोगितया काप्यस्य तदज्ञानसम्भवात। एकावेज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानस्य सूत्रात्मनि 'वायुवैं गौतम तत्सूत्रम्' इत्युक्त्वा 'तस्माद्वै गौतम पुरुषं प्रेतमाहुव्यसत्ं- सिषतास्याङ्गानीति। वायुना हि गौतम तत्सूत्रेण सन्टब्धानि भवन्ति' (बृ. ३. ७, २) इत्युपपत्युपन्न्या- सेन च वायुरूपतयाऽवगते प्रशंसार्थत्वाव्श्यम्भावेन तदेकवक्योपात्तेऽन्तर्यामिण्यपि तदर्थत्वावगमात्। 'यः पृथिव्यां तिष्ठन्' इत्यादिपर्यायेषु तत्तज्जीवेभ्यो घटाकाशादिभ्यो महाकाशस्येव भेदनिर्देशसामञ्जस्यात्। 'एष त आत्मा' इति शब्दविशेषस्यापि अन्तःकरणावच्छिन्स्यापि तव एष सकलसाक्षी जीव आत्मा व्यापकररूप- मिति सामञ्जस्यात्। अमृतत्वस्यापि तत्तदन्तःकरणावच्छिन्न इवाज्ञानोपाधिकस्सर्वगतो जीवस्तत्तच्छरीरापादा- नकोत्क्रमणरूपमरणवान् भवतीति साङ्गत्यात्। दृष्टत्वादिवर्जनस्य च जीवस्य प्रमातृरूपाणामिव अनुगतसाक्षिरूप स्याप्रसिद्ध तया सङ्गतत्वात्। द्रष्टत्वादीनाश्च अन्तःकरणावच्छिन्प्रमातृरूपेण समन्वयात्। द्रष्टन्तरादिनिषेधानाश्च- कथमेकस्मिन् देहे द्वौ द्रष्टारौ जीवोऽन्तर्यामी च, देहेन्द्रियाणामनेकचेतनदर्शनादर्थते तदीयविरुद्धाभिप्राया- नुवर्तनासम्भात्, न च शरीरेन्द्रियान्तरैरन्तर्यामिणो दर्शनादिमत्त्वम्, 'यस्य पृथिवी शरीरम्' इत्यादिभिस्तस्य, नियम्यशरीरातिरिक्तशरीरेन््रियराहित्यावगमात्: इत्याशङ्कायां तत्र तत्र भेदनिर्देशेन देवमनुष्यादिरूपद्रष्टतिरिक्तं तदन्तर्यामिरूपं द्रष्टन्तरमुपदिष्टमिति न भ्रमितव्यम्: देवमनुष्यादिगतद्रव्टत्वादिगुणैरेव अन्तर्यामी द्रष्टत्वादि- मानुपदिष्टः द्रष्टत्वादिगुणकानां प्रमातृणामन्तर्यामितो वस्तुतो भेदाभावादित्यभिप्रायत्वात्। तस्मात सर्वसाक्षी जीव एवान्तर्यामीति पूर्वपक्षान्तरमाशंक्य निराकरोति-

शारीरश्रोभयेSपि हि भेदेनैनमधीयते। २०॥ शारीरश्वान्तर्यामी न भवति। उभयेऽपि माध्यन्दिनाः काण्वाश्च अन्तर्यामिणो भेदेन एनं पूर्वपक्ष्याशङ्कितं सर्वभूतानुगतसाक्षिरूपं शारीरमधीयते। 'य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयति एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृत' इति माध्यन्दिनाः। अस्मिन्नेव पर्याये 'यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं यो विज्ञानमन्तरो यमयति एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः' (बृ.३, ७, २२) इति काण्वाः। अत्र विज्ञानशब्दस्य स्थानप्रमाणाज्जीव एवार्थ इत्यवगतम्। न चात्र वैपरीत्यं शङ्कनीयम्। आत्मशब्दस्य जीवे रूढत्वात् विज्ञानशब्दस्य च 'विज्ञानं

१. २. १९ अन्तर्याम्यधिकरणम् १.३५

यजं तनुते' (तै. २. ५. १) इत्यादिश्रुत्यन्तरेषु जीवे दृष्टप्रयोगत्वाच्च । अयव्व आत्मविज्ञानशब्दाक्तो जीवस्साक्षिरूप एव, न तु तत्तत्प्रमातृरूप :; एकवचननिर्देशात्।

'यस्सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्' इति पर्याये भूतशब्दोदितानां सर्वेषां प्रमातृरूपाणां जीवानां पृथगन्तर्या- मिनियम्यत्वस्य वर्णितत्वाच्च। तत्र भूनशब्दो 'भवन्ति जायन्ते' इति व्युत्पत्या न जडप्रसश्चपरः; भूतशब्दस्य कार्ययोगतः प्राणिषु रूढेर्बलवत्वात्। न च तत्र महाभूनेषु रूढेः प्राणिषु रूढेश्च विनिगमनाविरहेण अन्यो- न्यप्रतिराधे योगोन्मेषशशङ्कनीयः; 'यः पृथिव्यान्तिष्ठन् इत्यादिपर्यायेषु पृथिव्यादिमहाभूतानामुपात्तत्वेन अत्र प्राणिरूढरेवोन्मेषात्। तस्मात्परमेश्वर एवान्तर्यामी। तत्र द्रष्टत्वादिवर्णनं जीवाभेदाभिप्रायेण योज्यम्। द्रट्टन्तरादिनिषधश्च द्रव्दूयशङ्कावारणाय जीवाभेदाभिप्रायरफोरणार्थतवेन पूर्वपक्षोक्तरीत्यैव योजनीयः।

सूत्रे 'शारीर' इत्येकवचनेन-एक एवाज्ञानोपाधिको जविोऽन्तर्यामीति पूर्वपक्षः, नतु तद्विशेषा देवमनुष्यादिजावा इति; 'य इमश्च लोकम्' इत्यादावेकवचननिर्देशादिति सूचितम्। चकारात् पूर्वसूत्रात् नञ्ञ्ेऽनुनर्तनं सूचितम्। 'उभये' इत्यनेन-काण्त्रमाध्यन्दिनपाठयोर्भिन्नभिन्नर्थान्तरपरत्वशङ्कानि- राकरणद्वारा तत्रत्यभेदनिर्देश एवात्र हेतुः, न तु 'एष त आत्मा' 'यं सर्वाणि भूतानि न विदुः' इत्यादि- भंदनिर्देशः, अन्तर्यामिणस्तत्तदुपासकजीवरूपत्वेन, सर्वजीवरूपतेन वा पूर्वपक्षस्य हि तादृशो भेदनिर्देशः प्रतिक्षपकस्स्यान्न तु सर्वसाक्षिजीवरूपत्वेन पूर्वपक्षस्य; तादृशभदनिर्देशानां प्रमा ृसाक्षिभेदमादापोपपन्नत्वादिति सूचितम्। एतत्सूचन र्त्वाभात्रे क्वा वित्कभेदनिर्देशेपि साध्यसिद्धेरुभयग्रहणं व्यर्थमेव स्यात्। न हि नाना-

अस्मिन्नधिकरणे 'तद्ूर्मव्यपदेशात्' इति हेतोरुभयत्रापि समाम्नातत्वमुक्तम्। 'भेदेन' इत्युपलक्षणतृतीया- निर्देशेन-जीवस्येश्वरात् भेदो न विशेषणम्, किन्तु उपलक्षणमेव, मिथ्यात्वेन,यावद्द्रव्यभाव्रित्वादिति सूचितम्। एतत्सूचनार्थत्वाभावे लाघवात् 'मिन्नमेनमधीयते' इत्येवासूत्रयिष्यत। इदमप्यस्पष्ट्रह्मलिङ्गमधिकरणम्; योगिं- पूर्वपक्षनिराकरणार्थं यमयितत्वस्य साधननिरपेक्षग्रहणौःसर्णिकतया ब्रह्मलिङ्गतायाः प्रसाधनीयत्वात्, जीव- पूर्वपक्षनिराकरणार्थं भेदेनाधीयत इति हेतोश्च स्थानप्रमाणादिर्मिर्नेयत्वत् ।१. २. २०।

इत्यन्तर्याम्यधिकरणम् ।५।

१३६ न्यायरक्षामणि: १. २. २१

(६ : अधिकरणम्)

अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्ते: । २१।

अथर्तणे श्रयते 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुशश्रोत्रं तदपाणि- पादं नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यत् भतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः' (मु. १. ५. ६) इति।

अत्रायमदृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः प्रधानं शारीरः परमात्मा वेत्यदृश्यत्वादीनां साधारण्यात् संशये प्रधानमिति तावत् प्राप्तम्। 'यथोर्णनाभिस्सृजते गृह्नते च यथा पृथिव्यामोषधयस्सम्भवन्ति। यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाऽक्षरात् सम्भवर्ताह विश्वम्' (मु. १.१.७) इति समनन्तरमन्त्रोक्ताचेतनदृष्टान्त- सारूपपात्, परिणामवादे विवर्तवादे च कनकरु चकस्रग्भुजङ्गरी्याSवश्यापेक्षितात्। अत्रापि 'यथा सुर्दाप्तात् पावकाद्विस्फुलिङ्गास्सहस्त्रशः प्रभवन्ते सरूपाः। तथाऽक्षराद्विविधास्सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति' (मु. २. १. १) इति उपरितनमन्त्रान्तरप्रदर्शिताद चेतनानमनःप्राणादिवक्ष्यमाणकार्यसारूप्याच्च।

करणत्वे सम्भवत्यधिकरणान्तरं नापेक्षणीयम् ; बुद्धिगौरवापत्तेः; बाल्यकार्श्यदिनिषेधानामवस्थाभेदन प्रतियोग्य- धिकरण एवान्वयस्यौत्सर्गिकत्वानुभवाच्च। पृथिव्यार्दीनाञ्च सूक्ष्मावस्थारूपं प्रधानं न तेभ्यो भिन्नम्; उपा- दानोपादेययोरभेदात्। तद्गेदाम्युपगमेऽपि अचेतनपृथिव्यादिरूपदृश्यभिन्नतया प्रतिपाद्यमानमचेतनं प्रधान- मेवेति युक्तम्; 'नञिवयुक्तमन्यसद्शाधिकरणे तथाह्यर्थगतिः' इति न्यायेनाब्राह्मणादिशब्दवत् तदन्यवृत्तेश्शब्दस्य तत्सदृशान्यवृत्तित्वनियमात्। न ह्यब्राह्मणादिशब्दाः क्षत्रियादिष्विव लोष्टादिषु प्रयुज्यन्ते। अन्तर्यामिण्यदृष्टत्वादि श्रवणेऽपि द्रष्टत्वादनुरोधात् 'नजिवयुक्त' न्यायस्त्यक्तः । न चेह तत्त्यागे कारणमस्ति।

नन्विहापि 'तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्मभिजायते। अन्नात्प्राणो मनस्सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम्' (मु. १. १. ८) 'यस्सर्वज्ञस्सवविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादतद्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते' (मु. १. १. ९) इत्यादिवाक्यशेषे ब्रह्मश्षतिसर्वज्ञत्व्रलिङ्गादिकमाम्नायते । उपक्रमेSपि 'कस्मिन्र भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति' (मु. १. १. ३) इति एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानं ब्रह्म- लिङ्गमान्नायते। 'स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह' (मु. १. १. १) इति ब्रह्म-

१. २. २१ अदृश्यत्वाधिकरणम् १३७

विद्यासमाख्या दृश्यते। तथा 'द्वे विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा च' (मु. १, १. ४) इति विद्ययो: परापरतरिभागं कृत्या तयोरपरामृग्वेदादिलक्षणामुक्ता 'अथ परा यथा तदक्षरमधिगम्यते' (मु. १. १. ५) इति वक्ष्यमाणाक्षरविद्यायाः परविद्यात्वमुच्यते। तदेतत् सर्व न प्रधान सङ्गमयितुं शक्यम्।

अपि च सर्वेषां कारणवाक्यानां 'ईक्षत्यधिकरणे' (१. १. ५) सांख्याभिमतप्रधानपरत्वं निरस्तम्। तदुपदर्शिता युक्तयोऽत्रापि प्रवर्तन्त एव। अस्ति खल्वीक्षापूर्वकरुष्टश्रवणमत्रापि -- 'तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्मभिजायते' इति। यतस्तपोऽत्र स्रश्टव्यालोचनरूपं ज्ञानं 'यस्य ज्ञानमयं तपः' (मु. १. १. ९) इत्यग्रे विवरणात्। आत्मशब्दश्वात्रास्ति-'यस्सर्वज्ञस्सर्वधिद्यस्यैष महिमा भुत्रि। दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्यष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः' (मु, २. २, ७) इत्यादिमन्त्रेषु। भूतयोनिनिष्ठस्य मोक्षांपदेशोS प्यस्ति-'यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्। तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जन: परमं साम्यमुपैति' (मु. ३. १. ३) इत्यादिमन्त्रेषु। हेयत्वञ्च भूनयोनेरग्रे क्वापि नोच्यते। चकारसमुच्चितः प्रतिज्ञाविरोधोऽप्यस्तीति प्रदर्शितमेव। साक्षाच्च रूशब्दन परमेश्वरय्य कर्तृत्वमुपादानत्वं च श्रूयते 'यदा पश्यः' इत्यादिमन्त्रेषु। तथाऽप्यचेतनदृष्ठान्तानुगुण्यं कार्यसारूय्ं दृश्यत्वादिनिषेध ।रस्यं चावलम्ब्यात्र प्रत्यवस्थानमिति चेत्। न। एतावत् ब्रह्मश्रुतिलिङ्गादिकमविगणय्य तन्मात्रावलम्वनेन प्रत्यवस्थानायोगात्। 'यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन' इत्याद्चेतनदृष्टान्तोपादानस्य ईक्षलधिकरणे लिखित विषयवाक्येऽपि स्त्वेन ततो भूतयोनिवाक्ये विशेषशङ्कानुदयात्। कार्यकारणसारूप्यनियमस्य न विलक्षणत्वाधिकरणे (२. १. ३) निराकरिष्यमाणत्ात्। तत्र परिणामवाद एव तच्छङ्कानिराकरणमित्यत्र नियामकाभावात्, स्वच्छजलगतनैल्यादिविवर्तें तद्यभिचारस्य स्फुटत्चाच्च। 'यथा सुदीप्तात्' इति मन्त्रस्यापि प्रलये ब्रह्मणि निलीनाश्चेतनास्सर्गादौ तत उद्गच्छन्तीत्येतत्परत्वापपत्त्या सर्वस्य कार्यस्य कारणसारूप्यपरत्वासिद्वेः, निषेधलारस्ययुक्त: भूतयोनिः शारीर इति वा ब्रह्मेति वा पक्षयोरेत्ानुगुण्यस्य वक्ष्यमाणतया ततः प्रधानपूर्वपक्षस्योन्मेषासम्भवाच्च। तस्मात् प्रधानं भूतयोनिरिति पूर्वपक्षो न युक्त इति चेत्।

उच्यत । इहाक्षरस्य भूतयोनेः प्रतिपादनानन्तरं 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषस्स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाश्शुभ्रो ह्यक्षरात् परतः परः' (मु. २ १ २) इति ततोऽपि परस्य पुरुषस्य प्रतिपादनं दृश्यते। स पुरुषो ब्रह्मैवेति तत्र ब्रह्मश्रुत्यादीनां समन्वयः । 'तथाऽक्षरात् सम्भवतीह विश्वम् (मु. १.१.७) इति अक्षरकार्य्तेन वर्णिताद्विश्वस्मा परतोऽक्षरादपि परव्वेन 'महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः'

न्याय. र. १८

१३८ न्यायरक्षामणि: १. २. २१

(क. ३, ११) इति कठवक्लीष्विव तस्यैव प्रतिपिपादर्यिषितत्तात्। यत्तु 'यया तदक्षरमधिगम्यते' (मु. १. १. ५) इति परविद्याविषयत्वमक्षरस्योक्तम्, तत् उपकान्तसर्वविज्ञानप्रतिज्ञानिवाहाय प्रतिपिपा- दयिषितम्। 'तपसा चीयते ब्रह्म' (मु. १. १. ८) इत्यादिमन्त्रेषु प्रतिपाद्यमानं ब्रह्मणस्सर्वोपादानत्वं ब्रह्मशक्तिरूपेण सकलनामरूपबीजभूतेनाव्याकृतेन इहाक्षरभूतयानिशब्दगृहीतेन घटनीयमिति तस्यापि सर्वोपादानत्वेनात्र प्रतिपादनीयत्वमभिप्रेत्य, न तु सातन्त्र्येण तदेव प्रतिपादनीयमित्यभिप्रेत्य, 'अक्षरात परतः परः' इत्यग्रे तत्प्रतिपादने च पारार्थ्यस्य स्फुटत्वात्।

ननु 'येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्वतो ब्रह्मविद्याम्' (मु. १. १. १३) इति अक्षरात्पत्वेन वर्णनीयेऽपि पुरुषे अक्षरशब्दशश्रुतः । तेन स एव प्राधान्येन प्रतिपाद्यमानो भूतयोन्यक्षरम्। 'अक्षरात् परतः' इति पुरुषापरत्वेन श्रुतमक्षरमेव केवलमव्याकृतमिति कल्प्यतामिति चेत्, मैघम्। उभयथाऽप्युपपत्तौ ऊर्णनाभ्यादिदृष्टान्तानुण्येन 'यथा सुदीपात' (मु. २. १. १) इति प्रकृतस्य भूतयोन्यक्षरस्य सरूपकार्यप्रभवत्वोक्त्यनन्तरमेव 'दिव्यो ह्यमूर्तः' इति मन्त्रे पुरुषस्याक्षरपरत्वोक्त्यानुगुण्येन च भूतयोन्यक्षरमेव पुरुषापरमक्षरम्। 'येनाक्षरम्' इति पुरुषे अक्षरशब्दस्तु 'न क्षरति' इति व्युत्पत्त्या प्रयुक्त इति कल्पनस्योचितत्वात्। असति विरोधे अचेतनदृष्न्तानुगुण्यस्य 'यथा सुदीपात्' इतिमन्त्रे पश्चम्याः 'तथाऽक्षरात् सम्भवतीह विश्वम्' इति पश्चमीनिर्दिष्टभूतयोन्यक्षरपरत्वेन प्रतीयमानाक्षरशब्दस्वा- रस्यस्य च भङ्गायोगाद्।

ननु सत्यमुक्तं भूतयोन्यक्षरस्य, सरूपकार्यप्रभवाक्षरस्य च पश्चमीनिर्देशादभेदो वक्तव्य इति। तत एवाक्षरात् परस्य पुरुषस्यापि तदभेदो वक्तव्यः । तत्रापि हि 'ततोऽनमभिजायते' 'तस्मादेतत् ब्रह्म' इति जगदुपादानपरपश्चमीनिर्देशो दृश्यते। तस्मात् 'यथा सुदीप्तात्' इति मन्त्रे अपादानपश्मीनिर्दिष्टस्य भूतयोन्यक्षरत्वेऽपि तदनन्तरमन्त्रे अवधिपश्चमीनिर्दिष्टं ततो भिन्नमित्येव कल्पयितुं युक्तमिति चेत्; मैवम्। न हि पश्चमीमात्रेण भूतयोनिसरूपकार्यप्रभवाक्षरयोरभेदं ब्रूम:, किन्त्वक्षरशब्दपरया पञ्चम्या। सा त्वक्षरात् परे पुरुषे नास्त्येव।

ननु तथाऽपि अपादानपश्चमीप्रत्यभिज्ञानमात्रेण तदक्षरात्परस्यापि पुरुषस्य तदभेदः कि न स्यादिति चेत; न। ब्रह्माव्याकृतयोरुभयोरपि विवर्तमानतया, परिणममानतया च 'मायां तुं प्रकृति

१' २. २१ अदृश्यत्वाधिकरणम् १३९

विद्यात्' (श्वे. ४. १०) 'आत्मन आकाशस्सम्भूतः' (तै. २. १) इति श्रुतिद्वयानुरोधेन 'सन् घटः' 'जडो घटः' इति जगत्युभयतादात्म्यप्रतीत्यनुरोधेन च स्वाभिन्नकार्यजनकत्वरूपजगदुपादानत्वसत्वे संवीवज्ञानप्रतिज्ञानिर्वाहकब्रह्मगतजगदुपादानत्वघटकतया अव्याकृतगतजगदुपादानत्वप्रातपादनस्यापि सङ्गतिसत्वे चापादानपञ्चमीप्रत्यभिज्ञानमात्रेण प्रथमोपस्थितपश्चम्यन्ताक्षरपदप्रत्यभिज्ञालभ्यस्य भूतयोनिसरूपकार्यप्र- भवपरत्वावष्यक्षराभेदस्य चेतनाधिष्ठिता चेतनोर्णनाभिदेहादिदष्टान्तसारूप्यस्य च भङ्गायोगात्।

ननु 'तथाऽक्षरात् सम्भवति' इत्यन्तमव्याकृतपरम्, 'तपसा चीयते' इत्यारम्य 'येनाक्षरं पुरुषम्' इत्यन्तं ब्रह्मपरम्, ततो 'यथा सुदीप्तात्' इत्याद्यव्याकृतपरम्, पुनः 'दिव्यो ह्रमूर्तः' इत्यादि ब्रह्मपरमिति कथमिदमादरणीयमिति चेत्, अर्थसम्बन्धादिति गृहाण। उक्तं हि जैमिनिना विश्वजिदधिकरणे 'अर्थतो ह्रसमर्थानामानन्तर्येडप्यसम्बन्धः' (जै.सू. ४. ३. ११) इति। उक्तञ्व वार्तिककृता 'आनन्तर्यमचोदना' (जै. सू. ३. १. २४) इत्यधिकरणे 'यस्य येनार्थसम्बन्धो दूरस्थेनापि तेन सः । अर्थतोह्यसमर्थानामानन्तर्यमकारणम्' इति।

यदि त्वेवमपि भूतयोन्यक्षरस्य चाक्षरात्परस्य चाभेदे निर्बन्धः, तदा शारीरो भृतयोनिरस्तु। स हि साक्षिभावेन सर्वज्ञः। सर्व वस्तु ज्ञाततया, अज्ञाततया वा साक्षिचैतन्यस्य विषय इति प्रसिद्धेः । कश्चित् किश्चिज्ानातीत्येवं सर्वजीवानुगतसाक्षिमाव्रेन विशिष्यापि सर्वज्ञः। अन्तःकरणप्राणेन्द्रियादीनां

अत एवाध्यासभाष्यादिष्वन्तःकरणादीनां जीव एवाध्यासो दर्शितः । तेषां जीवतादात्म्यप्रतीति- श्वानुभवसिद्धा। विवरणे च प्रतिकर्मव्यवस्थायां ब्रह्मचैतन्यस्य उपादानतया घटादिसङ्गित्वम्, जीवस्य तदसङ्गित्वेSपि अन्तःकरणसङगित्वञ्च तदुपादानत्वाभिप्रायेण वर्णितम्। भामत्याञ्च 'ज्योतिश्वरणाभिधानात्' (१. १. १०) इत्यधिकरणे जाठराग्नेर्जीवोपादानकत्वं जीवच्छरीरमृतशरीरयोरौष्ण्योपलम्भानुपलम्भान्यां दर्शितम्। कृत्स्नप्रसक्त्यधिकरणे (२, १. ८) च 'आत्मनि चैंवं विचित्राश्च हि' (ब्र. सू. २. १. २८) इति सूत्रे जीवात्मनि स्वरूपानुपमर्देनानेकाकारखप्नप्रपञ्चसृश्वित् ब्रह्मणि वियदादिसृष्टिरुपपद्यत इति वर्णितम्। योनिशव्दस्य पञ्चमीनाञ्च निमित्तत्वपरत्व्रे जीवस्य वियदादिष्वपि धर्माधर्मद्वारा कारणत्वं वक्तुं शक्यम्। मुक्तप्राध्यत्वादिकं च साधकफलावस्थाभेदादिभिर्जीव एव सङ्गमयितुं शक्यम्।

१४० न्यायरक्षामणि: १. २. २१

तथाऽपि जीव एवेति पक्षविशेषपरिग्रहे कि नियामकमिति चेत्; उच्यते। 'अगोत्रमवर्णमचक्षु शश्रोत्रमपाणि पादम्' मु. १. १. ६) इति जीवे प्रसिद्धस्य गोत्रवर्णादेर्निषेधजातस्याधिकरणविशेषाकांक्षायां तस्यैव जीवस्य रजतात्मना प्रतीस्य रङ्गस्य 'नेदं रजतम्' इति निषेध इवाधिकरणत्वे सम्भवति नाधि- करगान्नरमपेक्षर्णायम्। तस्याधिरणत्ासम्भवे परं तदन्यस्मिन्नविकरणे ग्राह्ये 'नञिवयुक्त' नन तत्स- शान्वेषणं भवति। यद्यपि दूशत्वग्राह्यत्वनिषेधानुरोधेन तदविकरणमव्याकृतमिति लभ्यते, प्रथमश्रुतं च तन्निषवद्वयम्, तथाऽपि बाहुल्याद्गोत्रादिनिषेधजातमेवानुरोद्वव्यम् । अग्रेऽपि हि 'दिव्यो ह्यमूर्तः' इति मन्त्र जीवे प्रसिद्धस्य मूर्निमत्त्वस्य मनःप्राणवत्त्वस्य च निषेधो दृश्यते। अतस्सर्वज्ञत्वादिकं प्राक्प्रदर्शितया रात्या जीव एव नेतव्यम्। ब्रह्मविद्यासमाख्यादिकमपि निष्कृष्टजीवनिरूपणस्य ब्रह्मावगतिपर्यवसायित्वाभिप्रायं नेतव्यम् । तस्मात्प्रधानं जीवो वा भूतयोनिरिति पूर्व : पक्षः ।

राद्वान्तस्तु-भूतयोनि: परमात्मा। 'यस्सर्वज्ञस्सर्ववित्' (मु. १. १. ९) इति तद्धर्मरूपा- छिज्काद्, 'तपसा चीयते ब्रह्म' (मु. १. १. ८) इति तदभिधानश्रतेश्च। ननु तदुभयमक्षरात्परे पुरुषेऽ- न्वेति। 'तथाऽक्षरात्सम्भवतीह विश्वम्' (मु. १. १. ७) 'तथाऽक्षराद्विविधास्सोम्य भावा:' (सु. २. १. १) 'अक्षरात्परतः परः' इति पश्चम्यन्ताक्षरशब्दानामेकरूपतवेन तत्प्रत्यभिज्ञया भूतयोन्यक्षरस्य पुरुषशब्दोक्तवरहा परत्वावश्यम्भावेन तत्र ब्रह्मश्रुतिलिङ्गयोरन्वयानर्हत्वात्। न च 'तपसा चीयते' 'यस्सर्वज्ञः' इति मन्त्रगताभ्यां 'ततः' 'तस्मात् इनि पञ्चमीभ्यां'तथाऽक्षरात्' इति भतयोनात्रवगतस्य उपादानत्वस्य प्रत्यभिज्ञानात् तत्रैव ब्रह्मश्र- तिलिङ्गयोरन्वयः स्यादिति वाच्यम्। अर्थैकरूप्यकृतप्रत्यभिज्ञानादपि शब्दैकरूप्यकृतप्रत्यभिज्ञानस्य प्राथमिकत्वेन वलवत्त्वात्। 'ततः' 'तस्मात्' इति पञ्चम्युक्तोपादनत्वस्य च प्रागुक्ताक्षरगतपरिणामित्वरूपोपादानत्वांतिरिक्ततद-

उच्यते-'यस्सर्वज्ञः' इति मन्त्रे सर्वज्ञत्वं जगदुपादानत्वं चेत्युभयमपि न विधेयम्; अन्यतरानुवा- देनान्यतरतरिधौ सम्भवति उभयविधानाङ्गीकारे गौरवात्। सम्भवति च जगदुपादानत्वस्य 'तथाक्षसत्सम्भवतीह- विश्वम्' इत्यनुपदांक्तस्यानुवादेन सर्वईत्वमात्रत्रिधानम्। एवं 'तपसा चीयते' इति मन्त्रेऽपि तदनुवादेन तपसा सत्रष्टव्वालोचनोपचितत्वमात्रविधानम्। न च मन्त्रयोः पौनरुक्त्यम्; द्वितीयमन्त्रस्य स्रष्टव्यसर्ववस्तुगताशेष- विशेषविषयज्ञानरूपतया प्रथममन्त्रोक्ततपरशब्दविवरणार्थत्ात्।

१. २. २१ अदृश्यत्वाधिकरणम् १४१

अपिच 'ततः' 'तस्मात्' इति पश्चमीभ्यां 'तथाऽक्षरात्' इत्यनुपदोक्तोपादानत्वप्रत्यभिज्ञानादपि नोपादानत्वान्तरपरत्वं तयो: कल्पायतुं युक्तम्; 'अक्षरात्परतः परः' इत्यतः'ततः' 'तस्मात' इत्यनयोः प्राक्पठित त्वेन तद्गतशव्दैकरूप्यकृतप्रत्यभिज्ञानादप्यत्रत्यार्थैकरूप्यकृतप्रत्यभिज्ञानस्यैव प्राथमिकत्वात्।न च प्रधाने सर्व- ज्ञत्वमसम्भवदपि जीवे सम्भवतीत्युक्तमिति वाच्यम्। जीवेऽपि स्रष्टव्यसकलवस्तुगताशेषविशेषविषयज्ञानवत्त्व- रूपस्यात्र विवक्षितस्य सर्वज्ञत्वस्यासम्भवात्। तस्मात् सर्वज्ञत्वब्रह्मश्रुत्योभनयोन्यन्वयित्वात्ताम्यां भूतयोनिः परमात्मेति युक्तम्।

सूत्रे यद्यप्यक्षरशब्देन धर्मिनिर्देशः कर्तुं युक्त :; तस्य विषयवाक्योपकमगतत्वात्, 'अक्षरधियां त्ववरोधः' (ब्र.सू. ३. ३. ३३) इति गुणोपसंहाराधिकरणे तस्योपादास्यमानत्वाल्लघुत्वाच्च, तथाऽपि तेन धर्मिनिर्देशे 'यस्सर्वज्ञ:' इत्यादेर्लिङ्गवैरूप्यादन्वयो न सम्भवतीति तस्याक्षरात्परे पुरुष एवान्वयोऽभ्युपेय इति स्यादाशङ्का। तामदृश्यत्वादिगुणकभूतयोन्यभिप्रायेण सर्वज्ञपदे पुंल्लिङ्गोपपत्तिरिति सूचनेन निवारयितुं 'अदृश्यत्वादिगुणकः' इति धार्मिनिर्देशः कृतः ।

यद्यप्येवं सति 'भूतयोनिः' इत्येव धर्मिनिर्देशः कर्तुं युक्तो लाघवात्, तथाऽपि योनिशब्दस्य स्त्रीलिङ्ग त्वेन प्रसिद्धिप्राचुर्यात् पुल्लिज्वानन्वय इति मन्दशङ्कानिराकरणाय भूतयोनिशब्दस्य 'अद्रेश्यमग्राह्यं निंत्यं विभुन्' इत्यादिंविशेषणावगमितपुल्लिङ्गस्पष्टीकरणार्थम्, अन्तर्याभिगतादृष्टत्वादिवदक्षरगता श्यत्व्वादिकं द्रष्टत्वादिमिश्रितं न भवतीति प्रत्यवस्थानहेतुस्फुटीकरणार्थ चैवं धर्मिनिर्देशः कृतः । 'धर्मोक्तेः' इत्यत्र धर्मः सर्वजञत्वं 'सर्वज्ञस्सर्ववित्' इति पदद्यप्रयोगेणाशेषविशेषविषयतया स्फुठीकृतम्। उक्तिर्जह्मश्रुतिः । धर्मोक्तयोर्द्न्द्वैकवद्ावे सति नपुसंके नुमागमस्यानित्यत्वात्, मध्यमपदलोपिसमासाद्वा 'धर्मोक्तेः' इति निर्देश: ।१, २. २१।

ननु 'अगोत्रमवर्णम्' इत्यादिनिषेधस्ारस्याज्जीवो भूतयोनिरिति प्रतीयते। 'तथाऽक्षराद्विवि- धास्सोम्य भावाः' इत्यत्र भावशव्दस्य भवन्ति -- जायन्त इति व्युत्यत्त्या असंकुचितवियदादिसकलकार्य परत्वौचित्येन तत्सरूपमक्षरशब्दोदितं कारणमव्याकृतमित्यवगतौ तदनन्तरमन्त्रे 'अक्षरात्परतः परः' इत्यक्षरात्परत्ववचनं तस्मादेवाक्षरात्परत्वविषयभित्यपि व्यवस्थितौ तदेवाक्षरं प्रागभूतयोनित्वेनोक्तमिति ततोS व्याकृतं भूतयोनिरित्यपि प्रतीयते इत्याशंक्याह-

१४२ न्यायरक्षामणि: १. २.२२

विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ । २२।

अक्षराद्वेदव्यपदेशेनाव्याकृतं भूतयोनिरिति न सिध्यति। किन्तु तत एव तत् भूतयोनि ने भवतीति सिध्यति। कथं ? 'तथाऽक्षराद्विविधाः' इत्यत्र पश्चम्युपात्तमक्षरं तावद्धूतयोन्यक्षरमिति निर्विवादम्। तदेव 'दिव्यो ह्यमूर्तः' इति मन्त्रे पुरुषशब्देनोच्यते; 'स बाह्याभ्यन्तरः' इत्यत्र तच्छब्दस्य पूर्वमन्त्रप्रकृताक्षर- परामार्शिल्वात्। न च बाह्याभ्यन्तरसहित इत्येकपदत्वेन योजनीयम्; वैयर्थ्यात्, 'बाह्याभ्यन्तर' इति सर्व- गतत्वोक्त्यैव बाह्याभ्यन्तरसकलवस्तुसंसगसिद्धेः। भिन्नपदत्वे च अक्षरात्परः पुरुष एव प्रकृताक्षरम्, न तु परत्वाविभूतमक्षरमिति प्रत्यायनेन सार्थकत्वात। एवञ्च भूतयोन्यक्षरपरामार्शितत्पदसामानाधिकरण्येन 'अक्षरात्परतः' इत्यतः प्राचीनेन 'येनाक्षरम्' इति अक्षरपुरुषपदसामानाधिकरण्येन चाक्षरात्परः पुरुषो भूतयोन्यक्षरमिति स्थिते तदवरतया ततो भेदेन व्यपदिश्यमानमक्षरमव्याकृतामिति न तत् भूतयोन्यक्षरमिति सिध्यति। एवमगोत्रमित्यादिविशेषणेन शारीरो भूतयोनिरिति न सिध्यति, किन्तु तत् एव भूतयोनि न भवतीति सिध्यति, भूतयोनित्वस्य शारीरेऽपि सम्भवात्; तद्गहणप्रसक्तौ तद्यावर्तनेनैव अगोत्रमित्यादि- विशेषणानां सफलत्वात्।

ननु भतयोनित्वेन शारीर एव गृहीते तस्मिन् गोत्रसम्बन्धादिप्रतीतिकाले तदभावायोगप्रसक्तौ तद्यवच्छेदकत्वेनागोत्रमित्यादीनां साफल्यमुक्तम्। युक्तं च तदेवागोत्रत्वादिरूपोपात्तविधेयगतत्वेन, तदयोगव्यवच्छे- दस्य प्रत्यासन्नत्वात्; न त्वन्यस्य शाररिस्य भतयोनिपदग्राह्यत्वयोगव्यवच्छेदेन तेषां साफल्यं युक्तम्; अविधेय- गंतफलस्य विप्रकृष्ठत्वात्, प्रत्यासन्नफले लभ्ये विप्रकृष्टफलग्रहणायोगात्। अत एवावहननविधेविधेयावहनन-

इति नियमस्य परिसंख्यातो भेद इष्यते। अपि चान्ययोगव्यवच्छेदकत्वे गोत्रनिषेधादीनामधिकरणान्तरमन्वे- षणीयमिति गौरवम्। अयोगव्यवच्छेदफलकत्वे प्रतियोगितया गोत्रादिम्त्वेन बुद्धिस्थस्य शारीरस्यैवाधिकरण- त्वान्नान्यदधिकरणमन्वरेषणीयमित्यपि लाघवं प्रागुक्तमिति चेत्-

स्यादेवं यदि 'यादिदं पुरोवर्ति तन्न रजतम्' इतिवत् 'यो भूतयोनिस्स गोत्रादिमान्न भवति' इत्यगोत्रत्वादिकं विधेयं स्यात्। न त्वेवम्, किन्तु 'यो गोत्रादिरहितः तं भूतयोनिं पश्ञयन्ति' इत्युद्देश्यविशेष-

१. २. २२ १४३

प्रतीत्यर्थतया तद्विशेषणलेनैव निर्दिष्टम्। तथा च यथा 'निश्चलश्रन्द्रः' इति चन्द्रोददेशेन निश्चलत्वविध्ानस्य तरङ्गचन्द्रे अध्यस्तचलनप्रत्ययेन निश्चलत्वायोगप्रसक्तो तद्यवच्छेदकत्वेऽपि 'निश्चलं चन्द्रं पश्य' इति तस्योद्देश्य- विशेषणलवेन प्रयोगे अध्यस्तचलनवत्तरङ्गचन्द्रव्यावर्तकतयैव सार्थकत्वमेवमिह 'यो भतयोनिस्सगोन्रादिमान्न भवति' इति गोत्राध्यभावस्य विधेयत्वे शारीरे तदयोगव्यवच्छेदकत्वसम्भवेऽपि 'यो गोत्रादिमान्न भवति तं भूतयोनिं पश्यन्ति' इत्यास्मिन्नुद्देश्यविशेषणत्वेन प्रयोगे अध्यस्तगोत्रादिमच्छारीर्यावर्तकतयैव सार्थकत्वं भवति। एवं 'दिव्यो ह्यमूर्त: पुरुषः' इति मन्त्रे अमूर्तत्वादिविशेषणानामपि तद्यावर्तकतयैव सार्थकत्वम्; तत्राप्यक्षरात्पर- त्वस्यैव विधेयत्वेनामूर्तत्वादीनामविधेयत्वाद्।

सूत्रे 'इतरौ' इति पूर्वाधिकरणनिर्दिष्टौ स्मार्तशारीरौ परामृश्येते। यद्यपि स्मारत प्रधानं सिद्धान्ते नेष्यते, तथाऽपि तदेव फलतोऽव्याकृतं भविष्यतीति तस्य परामर्शः । यद्यप्येवं सति स्मार्तशारीरनिराकरण- पक्षहेत्वोः क्रमेणान्वयार्थ 'भेदव्यपदेशविशेषणाभ्याम्' इति सूत्रणायम्, तथाऽपि हेतुद्वयमप्युभयत्र योजयितुं शक्यमित्येवं सूत्रितम्। अमूर्तत्वादिविशेषणेन हि 'नञिवयुक्त' न्यायेनाव्याकृतव्यावर्तनमपि लभ्यते। यद्यपि मनुष्यपशुपक्षिसरीसृपरूपभूतग्रामयोनित्वेन प्रसिद्धा पृंथिवीह भूतयोनिपदेन मा ग्राहीति तद्यावर्त- नार्थेनादृश्यत्वाग्राह्यत्वविशेषणेन तत्सूक्ष्मावस्थारूपस्याव्याकृतस्य ग्रहणं प्रसज्यते, तथाSपि अमूर्तत्वगोत्र- त्वादीनां बाहुल्यात्तेषामेव स्वारस्यमादरणीयमित्युक्तम् । तथा 'येनाक्षरं पुरुषम्' 'अमूर्तः पुरुषः सः' इति पुरुषस्याक्षरविशेषणेनापि अव्याकृतव्यावर्तनं लभ्यते। एवं 'यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशम्' (मु. ३. १.३) इति कर्तृकार्यभावेन, नियम्यनियामकभावेन, कर्तृकर्मभावेन च पुरुषशारीरयोर्भेदेन व्यपदेशात पुरुषस्य च प्रागेवाक्षरपदसामानाधिकरण्यादििः भूतयोन्यक्षरत्वनिश्चयात् शारीरव्यावर्तनमपि लभ्यते।

भाष्ये हेत्वोर्यथासंख्यान्वयः कण्ठतोऽनुक्तोऽपि न्यायत एवोनेतुं शक्यत इति व्युत्त्मेणान्वयमात्रं दर्शितम्। किश्च भेदव्यपदेशहेतुर्जीवपक्ष एवान्वेतुं योग्यः 'क्षरं प्रधानममृताक्षरम्' (श्वे. १. १०) इति श्रुत्यन्तरे तत्रैवाक्षरशब्ददर्शनेन पुरुषावरपरस्याक्षरशब्दस्य तत्परत्वौचित्यादिति शङ्कानिराकरणाय चाव्याकृतपक्षनिराकरणे भेदव्यपदेशहेतुसद्भावमवममययितुं व्युत्मेणान्वयो दर्शितः। तस्यायमाशयः । सर्वविज्ञा- नप्रतिज्ञानिर्वाहाय ब्रह्मणो जगत्प्रकृतित्वप्रतिपादनस्थले तदुपपादकाव्याकृताधिष्ठातृत्वप्रदर्शनमेवाकाडिक्षत मित्याकाडक्षाऽनुसारेण 'अश्नोति व्याप्रोति स्वकार्याणि' इति व्युत्पत्त्येहाक्षरशब्दोऽव्याकृत एव वर्तयितव्य इति। चस्त्वर्थः । विशेषणभेदव्यपदेशौ न स्मार्तशारीरपक्षसाधकौ, किन्तु तन्निराकरण एव साधकाविति

१४४ न्यायरक्षामणि: १. २. २३

भाव:। अगोत्रत्वामूर्तत्वादीनि इतरव्यावर्तकरूपण विशेषणान्येव, न तु 'लोहितस्तक्षकः इत्यादिवदयो- गव्यवच्छेदकान्युपरञ्जकानीत्यभिप्रेत्य विशेषणपदमित्यलं प्रपश्चेन ।१. २. २२।

स्यादेतत्-अमूर्तत्वादीनां मूर्तिमत्त्वादिविशिष्टशारीरव्यावर्तकत्वरूपविशेषणत्वमनुपपन्नम्; 'अभ्नि- रमूर्द्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ रिशशश्रात्रे वाग्विवृत्याश् वेदाः। वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्ेष सर्वभूनान्तरात्मा' (मु. २. १. ४) इति मन्त्रें भू योन्यक्षररूपस्य पुरुषस्य मूर्तीन्द्रियप्राणादिश्रवणात्। न चायं मन्त्रोऽन्यपरः । 'एष' इति सर्वनाम्ना 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः' इति प्रकृतस्य तस्यैव परामर्शात्। अतो व्यवहार ष्या मूर्यादिमत्येव जीव्रे परमार्थदृष्ट्या मूर्यादिराहित्यपरत्वममूर्तादिपदानामगत्या कल्पनीयमिति जीव एव भूतयोन्यक्षररूपः पुरुष इति युक्तम् ।

ननु जीवेऽग्निमूर्द्ध त्वादिविशिष्टं रूपं न संभवतीति चेत्; सत्यं; जीवान्तरे न संभवत्येव्, हिरण्यगर्मे तु तत् संभवति; तस्य स्मृतिषु तथाभूतरूपप्रसिद्धेः। सर्वभूगान्तरात्मत्त्रमपि प्राणात्मना सर्व- भूतानामध्यात्ममव्र ष्टिमाने तस्मिन्व्पदेष्ठुं शक्यम्। तस्मिन् सर्वज्ञत्वसर्वस्रष्टत्वादिकं श्रुतिस्मृतिषु प्रसिद्धमेव। न च वाच्यमक्षरादव्याकृतात्परो हिरण्यगर्भ:, तस्मात् परत्तम् मूर्नपुरुषस्य श्रुतमिति; पराक्षरपदयोः प्राक् दर्शितया रीत्या सामानाधिकरण्ये संभवति वैयधिकरण्यकल्पनायोगात्। न च ब्रह्मविद्यासमाख्याविरोधः। तत्र ब्रह्मशब्दस्य पुल्लिङ्गस्य समाससंभवात्, 'ब्रह्मा देवानां प्रथमस्संबभूत्र विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता' इत्युपकमे पुंलिङ्गस्यैव नस्य श्रवगाच्च। परविद्यात्वमव्यापेक्षिकं हिरण्यगर्भविद्यायां वक्तुं शक्यम्। न च सर्वविज्ञानप्रतिज्ञारोधः; अन्तर्यामिव्राह्मणे सूत्रात्मनस्तस्य ज्ञानात्सर्वविज्ञानस्य वर्णितत्वेन तद्वदिहाप्युपपत्तेः। तस्मात् समष्टिपुरुषो हिरण्यगर्भ एव भूयोन्यक्षररूपः पुरुष इति युक्तमित्याशङ्गयाह-

रूपोपन्यासाच्च।२३।

न विग्रहादिमत्वविवक्षया 'अग्निर्मूर्द्धा' इत्यादिकमुपन्यस्तम्; किन्तु अग्न्यादिविकाररूपेष्वधिष्ठानेधु मूर्धत्वादि रूपकमात्रं मुखचन्द्रन्यायेनोपन्यस्तं सर्वात्मत्वववक्षया। दृश्यते ह्मभ्यत्रापि शरीररथत्वप्रियशिरस्त्व- वेदनिश्वसितत्वा हरूपकम्। शरीरादिषु रथत्वाद्यसंभववदग्न्यादिषु मूर्धत्ाद्यसंभवोऽपि अविशिष्ट एव । तस्मा - दमूर्तवादानां विशेषणत्वस्याविचलत्वात्तैरनयज्रीवानामित्र हिरण्यगर्भस्यापि न्यावर्तनं स्यादेव।

१. २. २४ न्यायरक्षामणी: १४५

मूत्रे रूपशव्देन रूपकमुक्तम्। रूपयति अधिष्वानमारोव्यरूपेण रूपनन्तं करोनीन हि रूपकशब्दव्युत्पत्तिः । तत्र ्वुला रूपकशब्दवत् पचादचा रूपशब्दोऽपि वर्तितुमर्हृति। अयञ्च सूत्रार्थो भाष्यकृता रमतरीत्या सूत्रव्याख्यानानन्तरमाशङ्कापरिहाराभ्यां स्पष्टीकृतः । 'एतस्माज्जायते प्राणः' (मु. २. १. ३) इति मन्त्रात् क्रियानुषङ्रेण 'अग्निर्मूर्द्धा' इति मन्त्रस्य त्रैलोक्यशरीरो हिरण्यगर्भः भूतयोन्यक्षरादजायतेत्यर्थपरत्वमङ्गीकृत्य 'रूपोपन्यासात्' इति सूत्रस्य, 'पुरुष एवेदं विश्वम्' इति सार्वात्म्य- रूपब्रह्मलिङ्गोपन्यासात् भूतयोनिः परमात्मा, इति योजनान्तरमपि भाष्ये दर्शितम्। तत् 'स्मर्यमाणमनुमानं स्यात्' इत्युत्तराधिकरणसूत्रविरुद्धमित्यस्वारस्यं भाष्य एव 'केचित्' इत्यनेन ध्वनितम्। चकारः समाख्या- दिसमुच्चयार्थ: । १. २. २३, ।

इत्यदृश्यत्वाघिकरणम्। ६।

( ७ अधिकरणम्)

वैश्वानरस्साधारणशब्दविशेषात्। २४।

छान्दोग्ये श्रूयते 'यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते' (छा. ५.१८,२) इति। अत्र वैश्वानरशब्दस्य जाठरतृतीयभूततदघिषठातृदेवतासाधारणत्वादात्मशब्दस्य जीवात्मपरमात्मसाधा- रणत्वाच्च क एत्षूपास्य इति संशये अनिर्धारणेन पूर्वः पक्षः । छान्दाग्ये 'को न आत्मा किं ब्रह्म' (छा. ५. ११. १) इत्युपक्रमेपि वाजसनेयिशाखायां 'वैश्वानरं ह वे भगवन् सम्प्रति वेद तन्नो ब्रूहि' इति वैश्वानरशब्द्ोपकमदर्शनेन उपक्रमस्याविनिगमकत्व्रात् । 'स सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्त्रात्मरन्नमत्ति तद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेत एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते' (छा. ५. १८,१) इति च महाफलश्रवणस्य वचनबलादब्रह्मापासनायामप्युपपत्तेः । न हि ब्रह्मोपासनाया महाफलत्वम् नात्रह्मापासनाया इति नियमोऽस्ति; 'चक्षुष्यशश्रुतो भवति' इति ब्रह्मोपासनाया अपि अल्पफलच्श्रवणात्, अब्रह्मोपासनाया अपि पञ्चाग्निविद्याया महाफलत्वश्रवणाच्च। 'तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मर्द्ैव सुतेजाश्रक्षुर्विश्वरूपः प्राण: पृथग्वर्त्माSडत्मा सन्देहा बहुळो वस्तिरेव रथि: पृथिव्येव पादौ' (छा. ५, १८. २) इति द्युसूर्यताय्वाकाशजलपृथिवीनां वैश्वानरं प्रति मूर्द्धचक्षु:प्राणमध्यमूवस्थानपादावयवत्वाक्तेश् पूर्वाघिकरणो करीत्या शरीरसथत्वादिवत् कल्पनामात्ररूपत्वात्, तत्कल्पनायाश्र ब्रह्मणीव जाठरादिष्वपि सम्भवात्।

न्याय. र. १६

१४६ वैव्ानराधिकरणम् १. २. २५

तस्मादुपक्रमादिभिवैश्वानरा ब्रह्मेति निर्णयो न युक्तः, प्रत्युत 'प्रादेशमात्रम्' इति परिच्छिन्नत्वश्रवणान्त ब्रह्म, किन्तु जाठरादिषु चतुर्ष्वन्यतम इति निर्णय एव युक्त इति पूर्वः पक्षः।

सिद्धान्तस्तु-ध्रुमूर्द्धत्वादिकल्पना सर्वोपादानत्वेन, सर्वनियन्तृत्वेन च सर्वविकारानुगते ब्रह्माण सालम्बना, न तु जाठरादिषु। सर्वलोकादाश्रयफलश्रवणश्च सर्वलोकाद्यात्मकव्रह्मोपासनाया एव तत्कतुन्याया- नुसारि। सर्वपापप्रदाहश्च ब्रह्मोपासनफलत्वनैव वेदान्तेषु प्रसिद्धतरः । शाखामेदेन ब्रह्मवैश्वानरशब्दयोरु- पक्रमश्रुतत्वाविशेषेऽपि ब्रह्मशब्दो वैश्वानरशब्दवदनेकसाधारणत्वाभावाज्झटित्येवार्थविशेषसमर्पकः। ततश्व यद्यप्यात्मवैश्वानरशब्दौ साधारणौ, तथाऽपि तयोः परमात्मपरत्वावगमकद्युमूर्द्धत्वादिविशेषसद्भावात् वैश्वानरः परमात्मेति।

सूत्रे 'विशेषात्' इति एतावति वक्तव्ये आत्मवैश्वानरशब्दयोस्साधारण्यकर्तिनं न केवलमिह शब्दसाधारण्यमधिकरणान्तरवत् संशयमात्रबीजम्, किन्तु पूर्वपक्षस्यापि तदेव बीजमिति दर्शयितुम्। तेन जाठरादीनां पञ्चानां चतुर्णा वाऽनवधारणेनात्र पूर्वपक्ष इति सूचितं भवति ।१. २. २४।

ननु दुमूर्द्धत्वादिविशिष्टरूपं हिरण्यगर्भस्यापि भवति स्मृतिषु प्रसिद्धम्। तत्कथं परमात्मलिङ्गम् ? न च 'अग्निर्मूर्द्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ (मु. २. १. ४) इत्यादीनां द्युमुर्द्व त्वादिप्रतिपादकश्रुत्यन्तराणां परमात्मविषयत्वाद्वैदिकप्रासिध्या तत्परमात्मलिङ्गं स्यादिति वाच्यम्; हिरण्यगर्भे तादृग्रूपस्मरणस्यापि मूलश्रुत्याकाडक्षत्वेन तत्रापि वैदिकप्रसिद्धेरनिवार्यत्वादित्यत आह-

स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति। २५।

परमात्मनोऽपि तावदीदशं रूपं स्मर्यंत 'यस्यान्निरास्यं दयौर्मूर्द्वा खं नामिश्चरणौ क्षितिः । सूर्यश्रक्षुर्दिशस्श्रोत्रं तस्मै लोकात्मने नमः' । 'वां मूर्द्धानं यस्य विप्रा वदन्ति खं वै नामिं चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे। दिशश्श्रोत्रे विद्वि पादौ क्षितिं च सोडचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता' इत्याद्यासु स्मृतिषु। तच्च स्मर्यमाणं रूपमस्याः श्रतेराथर्वणादिश्रुतेश्च मुलत्वानुमापकं सत् हैरण्यगर्भताद्ृय्रूपस्मणस्यापि मूलाकांक्षापूरकं भवितुं शक्तम्। उपासनाविवक्षया सर्वात्मत्वविवक्षया च परमात्मनि श्रुतिप्रतिपन्नस्यैव द्युमुर्द्ध त्वादिकल्पनस्य सर्ग स्थितिश्रलयकर्तृत्वादेरिव परमात्मशक्त्यभिव्यक्तिमति हिरण्यगर्भे स्तुत्यर्थंतया स्मरणोपपत्तेः। अतः परमात्मन

१. २, २५ न्यायरक्षामणि: १४७

एवैतत्त्रैलोक्यात्मकं रूपं स्मर्यत इति फलतः पर्यवस्यतीति तत्स्मर्यमाणं रूपमुदाहृतश्रुतिवाक्यानां मूलत्वातु- मापकं सत् वैश्वानरस्य परमात्मत्वे लिङ्गं भवितुमर्हति । अतस्तेन लिङ्गेन वैश्वानरः परमात्मेति युक्तमेव।

अस्मिन्नर्थे सूत्रमावृत्त्या योजनीयम्। तत्र स्मर्यमाणमित्यस्य परमात्मनस्स्मर्यमाणं त्रैलोक्यात्मकं रूपमित्यर्थो योजनाद्वयेऽपि समानः । आद्ययोजनायामनुमानमित्यस्य मूलश्रुत्यनुमापकमित्यर्थः, स्यादित्य- स्य-भवितुं शक्यमित्यर्थः । 'शकि लिङ् च' (पा. सू. ३. ३. १७२) इति शक्तौ लिड्प्रत्ययः । किं भवितुं शक्यमित्याकाक्षायामपनोदशङ्कानुसारेण हैरण्यगर्भताद्टग्रपस्मरणस्य मूलश्रुत्याकांक्षापूरकमित्यव्याह्तेन स्याच्छव्दस्यान्वयः । इयञ् योजना 'यस्मात्परमेश्वरस्यैवाग्निरास्यन्दयौमूर्द्धेतीदृशं त्रैलोक्यात्मकं रूपं स्मर्यते' इति भाष्येण फलप्रदर्शनमुखेन सूचिता, अन्यथा हिरण्यगर्मस्यापि तादृग्रपस्मरणसत्वेन भाष्ये परमेश्वरस्यैवेत्य- वधारणानुपपत्तेः । इति शब्दो द्विंतीययोजनाप्रदर्शनीयमर्थ प्रति हेतुत्वार्थः। यस्मादेवं तस्मात् स्मृति- प्रसिद्धं परमात्मनो रूपं मूलभूतश्रुत्यनुमापकतया ्रथमयोजनायां प्रदर्शितं, अनुमानं. स्यात, वैश्वानरस्य परमात्मत्वे लिङ्गं भवतीत्यर्थः । इयं योजना 'तत्स्मर्यमाणम्' इत्यादिभाष्येण स्पष्टमेव दर्शिता। अस्यामपि योजनायामितिशब्दो हेत्वर्थः । स च 'यस्मादिदं गमकं तस्मादपि वैश्वानरः परमात्मा' इति भाष्येण दर्शितः ।

ननु स्मर्यमाणं परमात्मनो रूपं वैश्वानरवाक्यमाथर्वणवाक्यं चेत्युभयमपपि किमर्थ मूलश्रुतित्वेना- पेक्षत इति चेत् ; स्मृत्युक्तसर्वाचयवप्रतिपत्त्यर्थमिति ब्रूमः । चन्द्रस्य चक्षुष्टवं ह्माथर्वणवाक्यादेव प्रतिपत्तव्यम्। दिवो मूर्द्धत्वन्तु वैश्वानरवाक्यात्। ततः प्रतिपद्य आथर्वणेऽपि 'असौ वात लोको गौतमागिः' (छा. ५. ४. १) इति श्रुत्यनुसारेण द्युपरोऽग्निशब्द् इति निश्चेतव्यम्। न च वैश्वानरवाक्येपि दिवो मूर्द्धत्वं नोक्तमिति शंक्यम्; तत्रापक्रमानुसारण सुतेजश्शब्दस्य दुपरत्वात्।

एवं ह्युपाख्यायते-औपमन्यवादयः पञ्च महर्षयः 'को न आत्मा कि ब्रह्म' इति मीमांसित्वा निश्चयमलभमाना वैश्वानरोपासनापरमुद्दालकं गत्वा तेनापि तस्यामकृत्स्वेदिना अश्वपतिः कैकयो वैश्वानरमु- पास्ते तमभ्यागच्छाम' इत्युक्ता उद्दालकषष्ठास्तमभ्यगमन्। कैकयः 'तान् पर्राक्ष्य ततो वक्तव्यशेषं वक्ष्यामि' इत्यभिसन्धाय, 'औपमन्यव कं त्वमात्मानमुपस्से' (छा. ५, १ २. १) इत्यादिना तान् षडपि ऋषीन् क्रमेण पृष्टवा तैः 'दिवमेत् भगवो राजन्' (छा. ५. १२. १) इत्यादिमिर्यथाक्रमं द्युसूर्यानिलाकाशजला-

१४८ वैशानराधिकरणम्। १. २. २६

वनिषु वैश्वनरबुध्या सै रुपास्यमानतयोक्तेषु द्य्वायो वैश्वानरस्य मूर्द्धादिपादान्तावयवा एव, न तु ते वैश्वानरबुध्दोपास्या इति व्यस्तोपासनाः प्रतिषिव्य समस्तोपासनाविषयस्य वैश्वानरस्य प्रागुपक्षिपद्युमूर्द्ध त्वादि- विशिष्ट रूपमेकीकृत्य उपदिदेश 'मूद्ैव सुतेजाः' (छा. ५. १८. २) इत्यादिना। एवं 'यस्याग्निरास्यम्' इत्यग्निमुखत्वस्मरणांशोपि श्रुत्यन्तरापेक्षणं द्रश््व्यम् ।१. २, २५।

अथ वैश्वानरो जाठरोऽन्निरेवेति निर्धारणेन पूर्वपक्षान्तरमुपपादकमुखेन उद्धाव्य निराकरोति- शब्दादिम्पोऽन्तः प्रति्ठानान्नेति चेन्न तथा दष्टघुपदेशादसम्भवात् पुरुषमपि चैनमधीयते। २६ । न वैश्वानरस्तृतीयभूतं, तदधिदेवता, जीवः, परमात्मा वा, किन्तु जाठर एव। अयमग्निवैशधा- नरो योंऽयमन्तःपुरुषे येनेदमन्नं पच्यते' (बृ. ५, ९) इत्यादिवाक्यान्तरे विशिष्य जाठरे प्रसिद्धाद्वैश्वा- नरशब्दात्, 'स एषोडग्निर्वैश्वानरः' (श. ब्रा. १०. ६. १. ११) इति वाजसनेयके समानप्रकरणे अ्मि- न्वैश्वानर एव प्रयुक्तादग्निशब्दात्, 'हृदयङ्गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाहवनीयः' (छा. ५.१८.२) इति त्रेताग्निकल्पनालिङ्गात्, 'तदद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्वोमीयम्' इति प्राणाहुत्यधिकरणतालिङ्गात्, 'पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद' (श. ब्रा. १०. ६. १. ११) इति वाजसनेयके श्रुतात्पुरुषान्तःप्रतिष्ठित- त्वलिद्गाच्च । यद्यप्यग्निवैश्वानरशब्दौ 'विश्वस्मा अग्निं भुवनाय देवाः वैश्वानरं केतुमह्नामकृण्वन्' (.सं.१०.८८.१२) 'वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हि कं भुवनानामभिश्रीः' (ऋ.सं. १.९८. १) इत्यादिश्रुत्यन्तरेषु तृतीयभूततदधिष्ठातृदेवतयोरपि दृष्टौ, पुरुषान्तःप्रतिष्ठितत्वञ्च जीवपरमामनोरपि प्रसिद्धम्, तथान्युक्तरूपत्रेतागनित्वकल्पनम्, प्राणाहुत्याधारतासक्कतिनश्व जाठर एव सङ्गच्छते। स हि 'सन्तापयति स्वं देहमापादतलमस्तगः' (तै. ४. १३. ३०) इति देहव्यापित्वेन श्रुतः; प्राणाहुतिद्व्यस्यानस्य पाचकश्च, देहव्यापिन्यग्रावेव हि हृदयादिप्रदेशावच्छेदेन गार्हपत्यत्वादिकल्पनं युक्तम्। आहुतिद्रव्यपाचकस्यैव चाग्नेस्तदाधारत्ववर्णनं युक्तम् 'अवाड्टव्यानि सुरभीणि कृत्वा' इति श्रुतितः, प्रत्यक्षतश् आहुतिद्रव्याधार- स्यैवाग्रेस्तत्पा चकत्वावगमात् । एवश्च 'यस्य येनार्थसम्बन्ध' इति न्यायेनाग्निवैश्वानरशब्दयोर्जीवपरमात्मपक्ष- निराकरण एंवान्वयः, अन्तःप्रतिष्ठितत्वहेतोः भूतदेवतापक्षनिराकरण एवान्वयः, न त्वेषां जाठरत्वसाधनेS न्वयः । अत एव सूत्रे जाठर इत्यभिमतसाध्यमनिर्दिश्य नवा पक्षान्तरनिराकरणमेत्र साध्यत्वेन निर्दिष्ठम्। त्ेताभनित्वकल्पनप्राणाह्ुत्याधारत्वलिङ्गयोस्तु चतुर्णामपि पक्षान्तराणां निराकरणेन तदर्थलब्धजाठरत्वसाधनेन चान्वयो दृष्टव्यः ।

१. २. २६ न्यायरक्षामणिः १४९

एवं सिद्धान्त्यभिमतपरमात्मपक्षनिराकरणे, पूर्वपक्ष्यभिमतजाठरपक्षसाधने चोपयुक्ततया अन्तरङ्ग- हेतून् 'शब्दादिभ्यः' इत्यनेन निर्दिश्यादिशब्देन ग्रहीतुं शक्यमप्यन्तःप्रतिष्ठितत्वमनवधारणपूर्वपक्षप्राप्तभूत- देवतापक्षनिराकरणमात्रार्थतया तेभ्यो विलक्षणं बहिरङ्गमिति द्योतयितुमेव पृथक् बहिनिर्दिष्टम्। न च जाठरे दयुमूर्द्ध त्वाद्यसम्भवः; वाजसेनयके 'स होवाच मूर्द्धानमुपदिशन्ुवाच एष वा अतिष्ठा वैश्वानर इति। चक्षुी उपदिशलुवाच एष वै सुतेजाः वैश्वानर इति। नासिके उपदिशन्नुवाच एत्र वै पृथग्वर्त्मात्मा वैश्वानर इति। मुख्यमाकाशमुपदिशल्ुवाच एष वै बहुलो वैश्वानर इति। मुख्या अप उपदिशनुवाच एष वै रयिवैश्वानर इति। चुबुकमुपदिशन्ुवाच एष वै प्रतिष्ठा वैश्वानरः' इत्युपासकमूर्द्धादीनामतिष्ठासुतेजशशब्दाद्युक्तद्ुलोक- सूर्यादिरूपवैश्वानरमूर्द्ध चक्षुरादयात्मना संपादनात्तैर्जाठरस्यापि दयुमूर्द्धत्वादि व्यपदेशोपपत्तेः, छान्दोग्येऽपि 'यस्त्वेत मेवं प्रादेशमात्रम्' (छा. ५. १५. १) इति विशेषणानुसारेण वाजसनेयकप्रतिपादितमूर्द्धचुबुकान्तराल- कल्पितद्युमर्द्धत्वादेरेवावश्यमुपादेयत्वाच्च। न च 'स एषोग्निवैश्वानरो यत्पुरुषः' (श. ब्रा. ७. ३, १. ३५) इति वाजसनेयकगतपुरुषत्वव्यपदेशविरोधः, उपासकमूर्द्धादिचुवुकान्तावयवेषु वैश्वानरं प्रति मर्द्धादिपादान्ता- वयवत्वस्य कल्पिततया तल्लब्धशरीरत्वसादश्येन जाठरेSपि तद्यपदेशापपत्तेः । अत एव अनन्तर 'स यो हैतम्' इत्यादिवाक्ये पुरुषविधत्वकीर्तनम्। न हि मुख्ये पुरुषत्वे पुरुषविधत्वकीर्तनमुपपद्ते। एवं च छान्दोग्यगतौ ब्रह्मात्मशब्दावपि कल्पितेन दुमूर्द्धत्वादिना जाठरस्याथर्वणोक्त्रह्मसादश्यादुपपादनीथौ। तदेत- द्दयुमूर्द् त्वाद्यसम्भवपरिहारजातं द्योतितुमप्यन्तःप्रतिष्ठानादिति हेतुः पृथडनिर्दिष्ः । तेन हि वैश्वानरः परमात्मेतिं वदता सिद्धान्तिनाऽपि 'पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितम्' इत्यनेन रूरसतः प्रतीतस्य पुरुषेऽन्तःपर्याप्त- वृत्तित्वस्य परमात्मनि खरूपेण प्रसिद्धद्युमर्द्धत्वादिना चासम्भवतो निर्वाहाय उपासकमद्धादिचुबुकान्तावयव- कल्पितशरीरावच्छिन्नत्वमेत्र शरणीकर्तव्यमिति जाठरेऽपि न दयुमूर्द्धत्वाद्यसम्भवः, नापि ब्रह्मश्रुत्यादिविरोध इति द्योतित भवति।

सूत्रे चशब्देन फलविशेषनिर्देशासम्भवपरिहारस्समुच्चितः । 'अन्नमत्ति' इति श्रुतं फलं न ब्रह्मोपासनायामेव नियतम्; 'एतयाऽन्नादकामं याजयेत्' इत्यादिषु कर्मणामपि तत्फलश्रवणात्। सर्वपापप्र- दाहस्तु प्राणाग्निहोत्रस्यैव फलत्वेन श्रुताः; न वैश्वानरविद्यायाः। तस्माद्वैश्वानरो जाठर एवेति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु 'वैश्वानरो न परमात्मा, किन्तु जाठर' इति नैतैः श्रुतिलिङ्गैरभ्युपगन्तुं युक्तम्; जाठरप्रतीकस्य, जाठरोपाधिकस्य वा परमात्मनः उपासनोपदेशः इत्यङ्गीकारेण एतेषां श्रतिलिङ्गानामन्यथा

१५० वैवानराधिकरणम्.। १. २. २६

नेतुं शक्यत्वात्। केव्रले जाठरे दुमूर्द्धत्वादेरसम्भवेन तस्यानन्यथासिद्वत्वात्। न चोपासकमूर्द्धचुबु- कान्तराल कल्पितघयमूर्द्धत्वादेर्जाठरेऽपि सम्भवोऽस्तीति शंक्यम्; छान्दोग्ये 'दिवमेव भगवो राजन्निति होवाच' (छा. ५. १२. १) इत्याद्यपक्रमानुसारेण 'मूर्द्धैव सुतेजाः' इत्यादेः प्रसिद्धघ्युप्रभृति- मूर्द्धत्वादिपरतया तस्य जाठरे असम्भवाद्। उभयविधश्रत्यनुसारेण छान्दोग्ये अधिदैवतं प्रसिद्धदिवादिषु- मुद्धारदिपादान्तावयवरूपत्वं वाजसनेयके अध्यात्ममुपासकमूर्द्धादिषु द्य्वादिपृथिव्यन्तत्रैलोक्यात्मकवैश्वानरमूर्द्धादि- पादान्तावयवरूपत्वमुपास्यमित्युभयविधस्यापि घ्युमूर्द्धत्वादेः प्रामाणिकत्वात्। छान्दोग्यगतप्रादेशमात्रत्वोक्ति- निर्वाहस्याओे सृत्रकृतैव प्रदर्शयिष्यमाणत्वात्, उपासकमर्द्धादिवल्पितद्युमूर्द्धत्वादेरपि तन्नियन्तरि परमात्मनीव गगनादिवत् तत्सम्बन्धमात्रशालिनि जाठरे असम्भवाच्च ।

एवं दयुमूर्द्धत्वाद्यसम्भवेन तल्लब्धसादृश्योपपादनीयानां ब्रह्मात्मपुरुषश्रतीनामप्यसम्भवो व्याख्यातः । तथा फलनिर्देशोऽपि जाठरपक्षे न सम्भवति। न हि 'अन्नमत्ति' इति कर्मफलसाधारणमन्नादत्वमात्रमुच्यते; सर्वभूतलोकात्मसम्बन्धिनोSनस्याप्रसिद्धत्वात्, किन्तु सर्वेषु भूतेषु लोकेष्ु सर्वेष्ात्मसु च यद्द्ोग्यमुपासकस्य सपृहणीयं सम्भवति, तत् सर्व सङ्कल्पमात्रेण प्राम्ोतीत्येतत् 'तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति' (छा. ७, २५, २) इत्यादिश्वुत्यन्तरेषु ब्रह्मोपासनाफलत्वेन प्रसिद्धमत्रोच्यते। सर्वपापप्रदाहश्व न प्राणाग्निहोत्रफलत्वेन उच्यते; वैश्वानरविद्याङ्गस्य प्राणाग्निहोत्रस्य पृथक्फला नपेक्षत्वात्; किन्तु प्रधानापेक्षितफलत्वेनैव प्राणाग्निहोत्रसन्निधौ निर्दिश्यते। एवं परमात्मसाधकानां दुमूरद्र त्वादिलिङ्गब्रह्मात्मपुरुषश्रतिफलविशेषरूपाणां सर्वेषामपि हेतूनां जाठराग्निसाधकानां तथा दृष्टयुपदेशेन ब्रह्मणीव जाठराग्नौ सम्भवाभावः 'असम्भवात्' इत्यनेन संगृहीतः ।

ननु पुरुषश्रत्यसम्भवस्यापि 'असम्भवात्' इत्यननैव संग्रहे 'पुरुषमपि' इत्यादिसूत्रशेषः किमर्थ :? 'अन्तः:प्रतिष्ठानात्' इति पृथङ्निर्दिष्ट्हेत्वन्तरनिराकरणार्थं इति चेत्; न। अग्नैवश्वानरश्रुतित्रेताग्निकल्पन- प्राणाहुत्याधारत्वलिङ्गानां परमात्मन्यसम्भवतामपि घयुमर्द्त्वाद्यनुसारेण तथा दृष्ट्यभिप्रायतया नयने परमात्म- न्यपि सम्भवतोऽन्तःप्रतिष्ठितत्वस्य दुर्बलस्य पृथडनिराकरणहेत्वनपेक्षताद। तदपेक्षत्वेऽपि 'पुरुषमपि' इत्यादि- सूतकोषेण पुरुषश्रातन्यतिरिक्तस्य हेतोरलाभाव, तस्य चासम्भवादित्यनेनैव लब्धत्वादिति चेत्।

अत्र- ब्रूम :- 'असम्भवात' इत्यनन न केवलं परमात्मसावकाना घुमूर्द्तवादीनामेवासम्भवः संनृहीन:, किन्तु जाउरपक्षसाधकत्त्रेन पूर्वपक्षिणोपन्यस्तस्य पुरुषेऽन्नःप्रतिष्ठितत्रस्याण्यसम्भवः संगृहीतः।

१. २. २६ न्यायरक्षामाणि: १५१

पुरुषेऽन्तःप्रष्ठितत्वं हि जीवेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वम् । तत्त परमात्मन्येव सम्भवति; 'य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरः' इति श्रत्यन्तरप्रसिद्धेः, न तु जाठराग्ाविति। तत्र पुरुषशब्देन शरीरं विवक्षितम्, न तु जीव: 'इदं वाव तज्ज्योतिर्यदिदमस्मिन्नन्तःपुरुषे ज्योतिः' इति जाठराम्रावेव शरीरान्तर्वर्तित्वाभिग्रायेण 'अन्तःपुरुषे' इति निर्देशदर्शनादिति शङ्कायामिदमुत्तरं'पुरुषमपि चैनमधीयते'इति। अ्रायमाशयः-भवेदेवं यदि'यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे ज्योतिः' इत्यत्र ज्योतिरिवैनं वैश्वानरं केवलं पुरुषान्तवर्तिनमधायीरन्। न त्वेवम्; इह तु वैश्वानरं पुरुष- मप्यधीयते 'स यो हैतमग्निं वैश्वानरं पुरुषं पुरुषविधं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद' इति । तथा च ज्योतिर्वाक्ये पुरुषपदस्य शरीरपरत्वेन जाठरपर्यवसाने विरोधिपुरुषपदान्तरसन्निधानाभावातत्र तथात्वेऽपि अत्र तद्विरोधि- पुरुषपदान्तरसन्निधानसत्त्वान्न तथात्वमिति।

ननु पुरुषपदान्तरसनिधानं कथमिह जाठरपर्यवसानविरोधीति चेत्; तदाकर्णय। 'पुरुषं- पुरुषविधं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितम्' इति त्रयाणामपि पुरुषपदानामैकार्थ्यं तावदभ्युपगन्तव्यम्। ऐकार्थ्यसम्भवे 'स्याचैकस्य ब्रह्मशब्दवत्' (ब्र. सू, २.३.५) इति न्यायानवतारात् । तथा च यदात्मकत्वं यद्विधत्वं यदन्तःप्रतिष्ठि तत्वं चात्र वैश्वानरशब्दोक्तत्वेनालोच्यमानानां मध्ये कस्य चित् सम्भवति, स एव पुरुषशब्दार्थो वक्तव्यः । सम्भवति च परमात्मनो जीवरूपत्वं सर्वात्मत्वात् जीवविधत्वं च दयुमूद्धत्वादिलब्धसादृश्यात्। जीवान्तः प्रतिष्ठितत्वं च सर्वान्तर्यामित्वात्। जाठरस्य त्वचेतनस्य न जीवात्मत्वं जीवतिधत्वं जीवान्तर्यामित्वं वाडस्ति। तस्मात् पुरुषं पुरुषविधमिति विरोधिपुरुषपदसननिधानात् जाठरे पुरुषान्तवतित्वस्या्यसम्भवो युक्त एव।

ननु 'पुरुषमपि चैनम्' इति सूत्रं लिखित्वा कथं पुरुषमप्यधायते षुरुषविधमप्यधीयते इति व्याख्यातम् १ उच्यते । "पुरुषविधम् इत्यपि केचित् सूत्रावयवं पठन्ति" इति भाष्ये दर्शितम्। तत्र भगवतो बादरायणादेव केचन शिष्याः पुरुषमिति पाठं अन्ये शिष्याः पुरुषविधमित्यपि पाठं श्रुतवन्त इति तत्तत्सम्प्रदायानुसारिणस्तथा तथा पठन्तीति पाठदयमपि सूत्रकारप्रणयनमूलमित्येव भाष्याभिप्रायः। न हि सूत्रकारानुपज्ञमसाम्प्रदायिकं सम्पातायातपाठं भगवत्पादा लिखन्ति। अतः पाठदवयमप्येकीकृत्य तथा व्याख्यातम्। सूत्रे चशब्दः तुशब्दार्थे वर्तमानः प्रसक्तशङ्कानिवृत्त्यर्थः सन् जाठरे पुरुषान्तःप्रतिष्ठितत्वा- सम्भववर्णनेन प्रागलिखिताशङ्कावतारं सूचयतीति सर्वमनवदयम् ।१. २. २६।

अथ त्रैलोक्यव्याप्त्यभावेन जाठरस्य वैश्वानरत्वासम्भवेऽपि महाभूताग्निः स भविष्यति। तस्य हि दुलोकादिव्याप्तिरवगम्यते 'यो भानुना पृथिवीं द्यामुतेमामाततान रोदसी अन्तरिक्षम्' इति। तस्य

१५२ वैश्वानरधिकरणम् १. २. २७, २८

पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं च जाठररूपेण सम्भवति। अथवा तच्छरीरा देवता वैश्वानरो भविष्यति। सा हैश्व र्ययोगेन घुलोकादधिष्ठातुं शक्ोति। पुरुपान्तःप्रतिष्ठितत्वं च तत्र सम्भवति 'अगनिर्वाक् भूत्वा मुखं प्राविशत्' इति श्रुतेरित्याशङ्कां जाठरपक्षनिराकरणहेत्वतिदेशेन निराकरोति-

अत एव न देवता भूतं च।२७/

अचेतनस्य भूतस्य धुनूर्याद्यधिष्ठातृत्वं न सम्भवति। तदसम्भवे च गगनादिसाधारणेन सम्बन्धमात्रेण तस्य द्युमूर्द्धत्वादिकल्पनं न शोभत इति जाठरपक्षनिराकरणप्रकारेणैव भूतपक्षनिराकरणमिति

ल्पना युज्यत इति देवतापक्षेSधिकशङ्कां निरपेक्षैश्वर्यपरमेश्वरगताधिष्ठातृत्वग्रहणसम्भवे सापेक्षग्रहणमयुक्तमिति अन्तर्याम्यधिकरणन्यायस्मारणेन निराकर्तुमेवेदं सूत्रम्। भूतपक्षनिराकरणं त्वन्वाचयाशिष्टमिति अन्वाचयार्थेन चकारेण सूचितम् । अथवा चकारेण जीवपक्षनिराकरणं समुच्चीयते ।१. २,२७।

एवं दयुमूर्द्धत्वाद्यसम्भवेन पक्षान्तरपरित्रहायोगात् परमात्मन्येव जाठरप्रतीकत्वेन, जाठरोपाि- कत्वेन वा अ्निवैश्वानरश्रुतित्रेताग्निकल्पनाप्राणाहडत्याधारत्वलिङ्गानि नेतव्यानि। पुरुषान्तःप्रतिष्ठितत्वं तु परमात्मन्येव सम्भवति. न जाठरादिष्व्रित्युक्तम् । इदानीं यद्यगनिश्रत्यादिचतुष्टयं वैश्वानरे साक्षादेव योजनीयम्, यदि च 'पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितम्' इत्यत्र पुरुषशब्दस्य ज्योतिर्वाक्य इव शरीरपरत्व्रं वक्तव्यम्, तदाऽप्येतत्सर्वं परमात्मनि न विरुद्धमित्याह-

साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ।२८।

न्तर्गत परमात्मन्युपपद्यते। त्रेताग्निकल्पनं प्राणाहुत्यधिकरणत्वं चात एव तस्मिन्वपपद्यते। प्राणाद्ुतिपाच- कतवेन प्रसिद्धे जाठरेऽग्ौ तदुभयं रारसिकम् इति चेत्; न। आस्यं ह्याहवनीयायतनत्वेन कल्पितम्। न च जाठरस्य जठरप्रतिष्ठितस्य सोष्ममात्रेण सकलदेहसन्तापकस्यास्यमायतनमिति स्वारसिकम्। पाचकत्वं तु सर्वशंक्तर्ब्रह्मणोSपि अिशिष्टम्। तस्मान्मूर्द्धादिचुबुकान्तावयवप्रतिष्ठिते तस्मिन्नेवास्यस्य आहवनीयायतन- त्वकल्पनं प्राणाहुत्यधिकरणत्वं चोपपद्यत इति तस्मिन्नेत्र स्वरूपेण त्रैलोक्यशररित्वन च सकलंदहव्यापके गाईपत्यादिकल्पनमप्युपपाद्यम्। अग्निवैश्वानरशब्दावपि 'अभ्निः कस्मात्, अग्रणीर्भवति अग्रं नीयते अग्रं नयति।

१. २. २९, ३०, ३१ वैश्वनराधिकरणम् १७३

वैश्वानरः कस्मात् १ विश्वान्नरान्नयति, विश्व एनं नरा नयन्तीति वा, विश्वानर एव वैश्वानरः, राक्षसो वायस इतिवत् ; रक्ष एव हि राक्षमः, वय एव हि वायसः' इति निरुक्तदर्शितेन केनचिद्योगेन तस्मिन्नपपद्यते। अवश्यं ह्यग्निवैश्वानरशब्दयोरन्यतरस्येह यौगिकत्वं वाच्यम्। रूढ्योभयोर्ज्वलनपरत्वे पर्याययोरेकत्र प्रयोगस्य वैयर्ध्यप्रसङ्गात्। तदिहोभयोरप्यस्तु निरुक्तसार्थकत्वाय परमात्मविषयबहुश्रुतिलिङ्गानुग्रहाय च। सूत्रे अपि- शब्देन पुरुषशब्दस्य शरीरपरत्वे अविरोधः समुच्चीयते। जैमिनिग्रहणं सशिष्योपपादितप्रकारोऽयमिति तत्व्या- पनार्थम्। एवमुत्तरत्रापि ऋषिविशेषग्रहणे फलं द्रष्टव्यम् ।१. २. २८। कथं पुनः परमेश्वरपरिग्रह प्रादेशमात्रश्रुतिरिति तां व्याख्यातुमारभते- अभिव्य क्तेरित्याश्मरथ्यः। २९। द्युलोकादिपृथिव्यन्तंषु मर्द्धादिपादान्तावयवत्वेन कल्पितेषु उपासकानुग्रहार्थमतिमात्रस्यापि परमेश्वर- स्याभिव्यक्तेर्ध्ुलोकादिप्रदेशसम्बन्धिनी मात्रा परिमाणमस्येति वा प्रकर्षेण परमेश्वरमूर्द् त्वादिकल्पनाकृतेना- दिश्यन्ते उपदिश्यन्त इति प्रादेशाः घ्ुलोकादयः, तन्मात्रं तत्परिमाणमिति वा प्रादेशमात्रत्वमित्याश्मरथ्यो मन्यते। यद्यपि प्रादेशशब्दस्य उक्तयोगात् परिमाणविशेषरूढिर्बलीयसी, तथाप्येवं प्रादेशमात्रमिति प्रागु- पदिष्टं दुमूर्द्धत्वादिप्रकारमेवंशब्देन परामृश्य तेन प्रकारेण प्रादेशमात्रत्वोपन्यासात्तेन च प्रकारेण द्वाद- शाङ्कुलिपरिमाणत्वायोगादिह योग: एव ग्रह्यः इत्याश्मरथ्याभिप्रायः। एतन्न्यायसूचनार्थमेव अर्भकौकस्त्वादि- सूत्रसिद्धस्याप्यस्य पुनस्सूत्रणम् ।१.२.२९। अथ रूढिमाश्रित्य मतान्तरं प्रदर्शयति- अनुस्मृतेर्बादरिः। ३०/ प्रादेशमात्रहृदयप्रतिष्ठेन मनसा अनुस्मर्यमाणत्वात् प्रादेशमात्रत्वम्, यथा प्रस्थमितानां यवानां प्रस्थत्वम्। यद्यपि तदन्तर्गत्या तदवच्छिन्नेष्विव, तेन ज्ञायमानेषु तत्परिमाणं व्यपदिष्टं न दृष्टम्, तथाऽपि रूढ्यपरित्यागेन यथाकथश्चिदालम्बनमात्रमिति वादरिर्मन्यते ।१. २. २०। अत्राप्यपरिताषिण मतान्तरमाह- संपत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति।३१ । समानप्रकरण वाजसनेयिब्राह्मणे त्रैलोक्यात्मना वैश्वानरस्यावयवानामध्यात्मं मूर्द्धादिचुबुकान्ता- वयवषु सम्पादनादू रूढ्यपरित्यागन तद६च्छेदकृतमञ्जसैव प्रादेशमात्रत्वमिति जैमिनिर्मन्यते। १, २, ३१ ।

ऩ्याय. र. २०

१५४ न्यायरक्षामणि: १. २. ३२

आमनन्ति चैनमस्मिन्। ३२।

आमनन्ति चैनं परमेश्वरमस्मिन्मूर्धचुबुकान्तराले सम्पत्त्यघिष्ठानत्वेन पूर्वसूत्रप्रकृते जाबालाः 'स एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठितः' (जा. २. १) इत्यारभ्य 'कतमच्चास्य स्थानं भवति भ्रुवोर्ध्रा- णस्य च यः सन्धिः' (जा. २.१) इति । अतः परमेश्वरस्य मूर्द्धन्चुबुकान्तरालवर्तितायाः शाखान्तरेऽपि दृष्टत्वात तदवच्छेदकृतं प्रादेशमात्रत्वमिति निर्वहणं युक्तम्। इदं प्रादेशमात्रत्वं छान्दोग्ये पूर्वोक्तप्रकारो न भवति इत्येवंशव्दानुपपत्तिरिति चेत्, न। एवं अधिदैवतं प्रसिद्धधुमूर्द्धत्वादिविशिष्टं रूपम्, प्रादेशमात्रमध्यात्मं मूद्ध चुबुकान्तरालप्रतिष्ठितप्रादशमात्रंच इत्युभयविधोपासनालाभाय एवं प्रादेशमात्रमित्यनयोर्विशेषणद्वयत्वोपपत्तेः। वाजसनेयके 'तथा तु व एनान्वक्ष्यामि यथा प्रादेशमात्रमेवाभिसम्पादायिष्यामि' इति प्रतिज्ञापूर्वकं 'स होवाच मुर्द्धानमुपदिशन्' इत्यादेरारब्धतवेन छान्दोग्येडपि समानप्रकरणे मूर्द्धचुबुकानतरालप्रिष्ठितत्वलभ्यस्टैव प्रादेशमात्रत्वस्य ग्राह्यत्वात्। तस्माद्यद्यपि 'अभिव्यक्तः' इति सूत्रस्य रूढ्यपरित्यागेनाप्रादेशमात्रोऽप्युपास- कानुग्रहार्थ प्रादेशमात्रत्वेनाभिव्यज्यत इत्यर्थान्तरं भाष्ये दर्शितम्, 'अनुस्मृतेः' इति सूत्रस्य च प्रस्थपरि मितयवन्यायानपेक्षणेन अप्रादेशमात्रोऽपि प्रादेशमात्रत्वेनानुस्मरणीय इत्यर्थान्तरं दर्शितम्, तथाऽपि शाखान्तरे वैश्वानरस्य प्रादेशमात्रत्वं यथोपपादितं तथैव छा दोग्येऽपि तत् ग्रहीतुं युक्तमिति जैमिनिपक्ष एव सिद्धानतः । अत्र घयुमूर्द्धत्वादिरूपस्य ब्रह्मलिङ्गस्य कल्पनामात्रद्गल्वात् प्रादेशमात्र श्रवणेनोपासकमूर्द्रादि- षूपसंहृनत्वप्रतीते: वेदिबर्हिर्गारिपत्यादिकल्पनप्रतिरुद्ध त्वाच्चास्पंष्टता ।१, २. ३२।

इति वैश्वानराधिकरणम्।७।

श्रीरङ्गराजाघ्वरित्ररसूनोरप्पय्यदीक्षितस्य कृतौ शारीरकन्यायरक्षामणौं

प्रथमाध्यायस्य द्विंतीय: पाद:।

१. ३. १ १५५

अथ तृतीय: पाद:

दुम्वाद्यायतनं स्वशब्दात् । १।

इहाप्यस्पछवह्मलिङ्गोन्यव वाक्यानि विचार्यन्ते। पूर्वः पादः सविशेषप्रधानः । अयन्तु निर्विशेष- प्रधान इति पादभेदः । 'यस्मिन् धयौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः। तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुश्चथ अमृतस्यैष सेतुः' (मु. २. २. ५.) इत्याथर्वणिकोपनिषन्मन्त्रे द्युपृथिव्यादी- नामोतत्व्रवचनेनावगभ्यमानं तेषामायतनं प्रधानम्, ब्रह्म वेति द्युष्टथिव्याद्यायतनत्वसाधारणधर्मदर्शनात् संशये पूर्वपक्ष: प्रधानमेवैतत्, न ब्रह्म, 'अमृतस्यैष सेतुः' इति अमृतसम्बन्धित्वसेतुत्वव्यपदेशात्। न ह्यमृतमेव सदपारं ब्रह्मामृतसम्बन्धित्वव्यपदेशं सेतुत्वव्यपदेशं वार्डर्हृति। तस्मादमृतस्य मुक्तजीवस्य बन्धावस्थायां भोग्यत्वेन सम्बन्धि परिच्छिन्नं प्रधानं दयुम्वाद्यायतनमिति युक्तम् । नतु प्रधानमपि सेतुशब्दस्य न मुख्यो- डर्थः। पारवत्त्वेन गौणार्थस्तत् इति चेत् तर्हि ब्रह्मैव धारकत्वेन गौणार्थोऽस्तु। भवति हि ब्रह्म प्रसिद्धसेतुर्जलस्येव भावप्रधानामृतशब्दार्थस्य मोक्षस्य धारकम्।

वस्तुतो धारकत्वेन सेतुशब्दस्य ब्रह्मणि गौणतैव युक्ता; 'अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिः' (छा. ८. ४. १)' 'एष सेतुर्विधरणः' (बृ, ४, ४, २२) इत्यादिश्रुत्यन्तरे सेतुशब्दस्य ब्रह्मणि तथा गौणतायाः 'परमतः सेतून्मान' (३. २. ३१) इत्यधिकरणे व्यवस्थापितत्वात, अमृतत्वस्य धारक इत्यन्वय- संघटनाच्, न तु पारवत्वेन प्रधाने गौणता युक्ता; अमृतस्य पारवानित्यन्वयासंघटनात्। षष्ठयन्तनिर्दिष्टस्य तत्प्रतिसम्बन्धितावच्छेदकरूपवत्त्वेन उपस्थित एव ह्यन्वयः । अत एव 'चैत्रस्य पुत्रः' इत्यत्रेव 'चैत्रस्य धनवान्' इत्यत्र नान्वयसंघटना; चैत्रस्य पुत्रत्वेन सम्बन्धी धनवानित्यतिक्किष्टार्थस्य कल्पनीयत्वाद्। तस्मात्

सेतुशव्दस्यान्तर्याम्यधिकरणन्यायादाजानसिद्धाविनाभूतपारवत्वेन गौणत्वे संभवति कादाचित्केन धारकत्वेन गौणत्वकल्पनाडयोगात्। न च धारकतवं कादाचित्कत्वेSपि शब्दार्थैकदेशत्वेनान्तरङ्गमिति शड्क्यम्। पारवत्त्वस्यापि तदविशेषाद्। पारावारशब्दितपरावाक्तीरद्दयपर्यन्तानुस्यूतो जलविधारको हि सेतुशब्दार्थ : र, न तु जलविधारकमात्रम् ; जलकुम्भादीनामपि तदर्थत्वप्रसङ्गात्। वस्तुतः पारावारपर्यन्तो जलबन्धनहेतुरेव सेतुशब्दार्थः, न तु तथाभूतो जलविधारकः; 'षिञ बन्धने' (धा. पा, १२४९). इति धातोः सेतुशब्दव्यु-

१५६ न्यायरक्षामणिः २. ३. १

त्पत्तेः। न च बन्धनधारणयोरैक्यम्, निगलादेर्बन्धकत्वेऽप्यधारकत्वात्। सेतुस्तु निगलादिवन्न केवलं बघ्नाति, किन्तु बद्धूं जलं धारयति चेति सतुशब्दार्थान्तर्गतस्य बन्धनस्य फलमेत्र धारणम्, न शब्दार्थै- कदेशः। पारव्त्वं तु शब्दार्थैकदेश एव। जलबन्धनहेतुमात्रस्य सेतुशब्दार्थत्वे धटादरनिस्सरज्जलबन्धन- हेतुमधूच्छिष्टादेरपि तदर्थत्वप्रसङ्गेन पारावारमध्यवतित्वविशेषणावशय्भावात्। तस्मात् सहजवा्, शब्दा- धैंकदेशत्वाच्च पारतत्त्वेनैव सेतुशब्दस्य गौणता युक्ता। 'अमृतस्य सेतुः' इति तु नान्वयः, किन्तु 'अमृत- स्यैष' इति। तावन्मात्रेणैव च 'तस्येदम्' (पा.सू. ४. ३. १२०) इति सूत्र इव षश्ट्यन्तपदवाच्य- सम्बन्धित्वमुच्यते, सेतुशब्देन चामृतपदानन्वितेनैव पारतत्त्वं लक्ष्यत इति न किश्विदवद्यम्।

नन्वत्त्रधिकरणन्यायाल्लक्षकपदेन समभिव्याहृतपदार्थान्तरस्वारस्यानुसार्येव लक्षणाीयम्। इह धारकत्वमेव तथा, न पारवत्वम् । तथाहि -- आत्मश्रुतिस्तावत् ब्रह्मण्येव सङ्गच्छते; तस्य चेतनवाचित्वात्। 'अन्या वाचो विमुश्चथ' इति वाग्विमोकपूर्वकं विधीयमानं ज्ञेयत्वमपि तत्रैव सङ्गच्छते; तस्य 'तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः। नानुध्यायात् बहूज््छब्दान्वाचो विग्लापनं हि तत्' (बृ. ४.४. २१) इति श्रत्यन्तरे ब्रह्मणि प्रतिपन्नत्वात्। तथा द्युम्वाद्यधिकरणत्वमध्यन्तर्याम्यधिकरणन्यायेन निरपेक्षं ब्रह्मण्येव सङ्गच्छते। तस्मादात्मश्रुत्याद्यनुरोधेन सेतुशब्दे ब्रह्मगतधारकत्वलक्षणैव युक्तति चेत्, उच्यते-इह द्युम्वाद्यायतनत्वमनुवाद्यम्, न तु 'सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः' (छा. ६. ८. ४) इत्यत्रेव प्रतिपाद्यम्; 'यस्मिन्' इत्यनुवादलिङ्गदर्शनात् । अनुवादश्च प्राप्तिसापेक्षः । प्राप्तिस्त्वानुमानिक्येव ग्राह्या, न तु श्रृत्यन्तरलभ्या । यत आनुमानिकी प्राप्तिः श्रौतप्राप्तेः शीघ्रतरा । अनुमानस्य प्रत्यक्षमात्रापेक्षा श्रुतेर्व्युत्पत्तिग्रहादावुभयापेक्षेत्य- नुमानतः श्रुतेः श्रतितः श्रौतलिङ्गस्येव विलम्बितप्रवृत्तिकत्वात्। ततः द्युम्वाद्यायतनत्वेनानुमानगम्यं प्रधानमेव 'यस्मिन्धौः' इत्यादिनाऽनूदत इति मन्त्रोपकमस्य तावत् प्रधान एव स्वारस्यमवगम्यते। तथोपसंहारस्यापि तत्र रारस्यमुपपादितम्। एवश्चोपक्रमोपसंहारानुसारेण प्रतर्दनाधिकरणन्यायान्मध्यपातिन्यात्मश्रुतिः'अन्या वाचो विमुश्चथ' इत्युक्तिश्च नेतव्या। अनकसाधारणी चात्मश्रुतिः 'आत्मा जीवे धृतौ देहे खभावे परमात्मनि' इत्यभिधानकोशदर्शनात्, 'रसात्मकस्योडुपतेश्र रमयः' (कुमा. स, ५. २२) इत्यादिष्तन्यत्रापि तत्प्रयोगदर्शनाच। ननु तद्वदिहान्मशब्दः सभावपर इति वक्तुमयुक्तम्; धर्मिपरपदसामानाधिकरण्यात्, वस्तुनिरदेशादेव तत्स्भावस्य सिद्धत्वेन खभावपरत्वे वैयर्थ्यप्रसङ्गाच्चेति चेत्, न। स्वभावपरत्वासम्भवेऽपि देहपरत्वोपपत्तेः। उपपद्ते हि दुम्वादायतनमेकमेव युष्माकं देहं जानीध्वम्, स्थूलशरीररूपदेहान्तरविषया देहत्ववाचो विमुश्वथ इति।

१, ३. १ द्युम्बाद्यधिकरणम् १५७

एतदुक्तं भवति-देहविविक्ततया तावदात्मस्वरूपं ज्ञातव्यम्। तदर्थ देहो ज्ञातव्यः। देहश्व स्थूल: पाञ्चभौतिक एव न विवक्षितः; आगमापायिनस्ततो विवेकस्य सुज्ञानत्वात्। किन्त्वव्याकृतदेहः सूक्ष्मो विवक्षितः। यदनवन्धादनादिरयमखिलानर्थहेतुरहंममाध्यास इति। अस्ति चाव्याकृतेऽपि जीवं प्रति देहत्वव्यवहारः 'आत्मानं रथिनं विद्वि शरीरं रथमेव तु' (क. ३. ३) इति। अत्र शरीरपदनिर्दिष्टस्य उत्तरत्र 'अव्यक्तात्पुरुष: परः' (क, ३, ११) इत्यव्यक्तशब्देन प्रत्यवमर्शादव्याकृतमेत्र शरीरतेन निर्दिष्टमिति अवसीयते। तस्माद्द्युम्वाद्यायतनं प्रधानमेवेति।

एवं प्राप्ते राद्वान्त :- दुम्वाद्यायतनं ब्रह्म; आत्मशब्दात्। अयं हि सवस्य ब्रह्मण एव शब्दः, न तु प्रधानस्यापि वाचकः। न खल्वयं स्वरूपेण प्रधानं वक्ति, नापि शरीरत्वेन; शक्तिग्राहकाभावात्। अभिधानकोशः शरीरे शक्तिग्राहकोऽस्ति इति चेत्, न। चेतनवाचिनोऽस्य अहंशब्दस्येव शरीरे प्रयोगाणां चेतनतादात्म्याध्यासेनोपपन्नतया तादृक्प्रयोगदर्शनमूलानामद्यतनाभिधानकोशानां न्यायविरुद्धशक्तिकल्पनाया- मसामर्थ्यात्, आत्मशब्दस्य शरीरशक्तिसद्भावेऽ्यन्तर्याम्यधिकरणोक्तन्यायेन प्रधानस्य शरीरत्वासिद्वेश्व। श्रुत्यन्तरे शरीरत्वकल्पनस्य प्रसिद्धशरीरविषयत्वात् प्रसिद्धशरीर एवाव्यक्तपदमव्यक्तकार्याभिप्रायमिति 'सूक्ष्मं तु तदर्हत्वाद्' (ब्र. सू. १. ४. २) इति सूत्रे वक्ष्यमाणत्वात्। एवमात्मशब्दः प्रधानेऽप्युपपन्न इति शङ्कावारणार्थमेव तस्य प्रधानसाधारण्यव्यावर्तनाय 'सशब्दात्' इति सूत्रितम्, अन्यथा हि 'शब्दादेव प्रमितः' (१. ३, २४) इति सूत्र इव 'शब्दाद्' इत्येवासूत्रयिष्यत ।

ननु 'द्य्वाद्याधार' इति लघुनि सूत्रे कर्तुं शक्ये द्युपृथिवद्वियनिर्देशेन, आयतनशब्दप्रयोगेण च किमर्थ गुरुसूत्र कृतम् ? उच्यते-श्रत्यन्तरे ब्रह्म खवशब्देनैवायतनं श्रयते 'सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतना: सत्प्रतिष्ठाः' (छा. ६. ८. ४) इति । इहापि मन्त्रे 'यस्मिन्' इति निर्दिष्ट द्युपृथिव्यादीनामो- तत्ववचनादायतनमवगम्यते। तथा च श्रुत्यन्तरगतायतनशब्दरूपब्रह्मपरशव्दपरामशपिक्षादायतनत्वप्रत्यमि- ज्ञानादपि द्युम्वाद्यायतनं ब्रह्मति सिद्धान्तयुक्त्त्यन्तरद्योतनार्थमायतनशब्दः । अस्यां युक्तौ 'सशब्दात्' इति ल्यब्लोपे पञ्चमी। तथा च श्रत्यन्तरगतमायतनशब्दरूपं ब्रह्मशब्दं परामृश्य तदुन्मेषितादायतनत्वप्रत्यभि- ज्ञानात् दुम्वादयायतनं ब्रह्म प्रतिपत्तव्यमिति सूत्रार्थो ग्राह्यः ।

द्युप्टथिवीद्वयग्रहणं तु-विषयवाक्ये द्युपृथिव्यायतनत्वकीर्तननैव तदुभय(मध्य)वर्तिनोऽन्तरिक्षलाकस्या- व्यायतनं इत्यर्थात् ज्ञातुं शक्यतया मन्त्रगतस्यान्तरिक्षपदस्य वैयर्थ्यपरिहारार्थमव्याकृताकाशपरतया

१५८ न्यायरक्षामणि: १. २.२

वक्तव्यत्वात् प्रधानपूर्वपक्षो न सम्भवति; तस्याधेयतया निर्दिष्टत्वात्। अन्तारक्षपदस्य भूताकाशपरत्वाङ्गी- कारेऽपि प्रधानपूर्वपक्षो न सम्भवति; अक्षरब्राह्मणे 'यदूर्ध्व गार्गि दिवो यदर्वाक् पृथिव्याः' (बृ. ३.८.४) इत्यादिना द्यावापृथिव्योस्तदूर्ध्वाधस्तनलोकानां तदन्यस्यापि सर्वस्य जगतस्तावदाधारतया निर्दिष्टस्य भूताकाशस्य चायतनत्वेन ब्रह्मणः प्रतिपादितत्वाद, इहापि 'यस्मिन्द्यौः पृथिवी च' (मु. २. २, ५) इति चकारेण द्युपृथिव्यूर्र्वाधरलोकानां समुच्चिततया तदर्थप्रत्यभिज्ञानसत्वात्। अक्षरब्राह्मणस्य च प्रशासना- दिकीर्तनाठ् ब्रह्मपरताऽवश्यम्भावेन प्रधानपरत्वासम्भवस्य वक्ष्यमाणत्वादिति सिद्धान्तयुक्त्यन्तरद्यो तनार्थम् ।१. ३. १।

एवमात्मशब्दायतनत्वप्रत्यभिज्ञानाभ्यां साव्याकृतजगदायतनत्वसभूताकाशजगदायतनत्वप्रत्यभिज्ञा- नान्यतरेण च दुम्वादयायतनं ब्रह्म न त्वव्याकृतमिति समर्थितम्। हेत्वन्तरेणापि अमुमर्थ समर्थयते-

'यस्मिन्यौः' (मु. २, २, २) इत्यादावाधेयतया निर्दिट्टेन कार्यप्रपञ्चेन मुक्तमेवायतनमुपसृप्यं ज्ञातव्यम्, न तु तद्विशिष्टमिति 'तमेवैकं जानथ' (मु. २. २, ५) इत्यनेन उपदेशादपि द्युम्बाद्यायतनं ब्रह्म; मूलस्कन्धशाखात्मकत्वेन वृक्षस्येव ब्रह्मणः प्रपश्चविशिष्टत्वेन प्रतिपत्ता प्राप्तायां 'मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति' (कठ, ४, १०) इति श्रुत्यन्तरे तस्य तथा प्रतिपत्तेर्निन्दितत्वात्। अपि च 'अन्या वाचो विमुश्चथ' (मु. २. २. ५) इति वाग्विमुक्तिपूर्वकं ज्ञातव्यत्वोपदेशादपि द्युम्वाद्यायतनं ब्रह्म। तथा ज्ञातव्यत्वस्यापि ब्रह्मणि 'तमेत धीरो विज्ञाय' (बृ. ४, ४, २१) इति श्रुत्यन्तरे प्रसिद्धत्वात्।

अत्र यदुक्तं पूर्वपक्षिणा प्रधानमेवात्मानं संसारिणां शरीरं जानीत स्थूलदेहादिविषयाः शरीरत्ववाचो विमुश्रथेत्येवं प्रधानेप्येतदयोजयितुं शक्यमिति तत् आत्मशब्दस्य ब्रह्मासाधारणशब्दत्वसमर्थनेन पूर्वसूत्रे शरीरपरत्वासम्भवप्रदर्शनादेव निरस्तम्। किश्च तथा सति 'तमेवैकं जानथ' इत्यदिकं 'अपशवो वा अन्ये गोअश्वेभ्यः पशवो गोअश्वाः (तै.सं, ५. २, ९, ४) इतिवदर्थवादमात्रं स्यात्; प्रसिद्धशरीरेष्वशरीर- त्ववादस्य गवाश्वव्यतिरिक्तपशुषु अपशुत्ववादस्येव बाधितताद्। अतिसूक्ष्मब्रह्मावगतेरत्यन्तचित्तैका ्राय सा व्य त्वेन तदर्थमन्यवाम्विमोकपूर्वकं ब्रह्मण ऐकरस्येन ज्ञातव्यत्वोपदेशपरत्वे तु श्रुंत्यन्तरप्रसिध्यनुसारेण भूतार्थवादो भवति। न च विशिष्टार्थोपदेशरूप भूतार्थवादत्वे सम्भवति असदर्थावलम्बनार्थवादत्त्वकल्पनं युक्तम्।

१.३. २ द्युम्वाद्ाधिकरणम् १५९

अपि च 'अमृतस्यैष सेतुः' इत्यन्यवाग्विमोकपूर्वकादैकरस्येन ज्ञानादविद्यादिबन्धमुक्तः प्राप्त- व्यत्वोपदेशादपि द्युम्बाद्यायतनं ब्रह्म। तथा हि :- 'अमृतस्यैष सेतुः' इत्यत्रैतच्छब्दो नात्मनः परामर्शकः किन्तु विधेयत्वेन प्रधानस्य ज्ञानस्य परामर्शकः । तथा च यथा प्रसिद्धः सेतुः पारस्य प्रापकः, एवमयं द्युम्वाद्यायतनज्ञानरूपः सेतुः संसारपारस्यामृतस्य ब्रह्मणः प्रापक इति तस्यार्थः ।

ननु 'जानथ' इत्याख्यातेन साध्यरूपाभिधायिनोक्तस्य ज्ञानस्य सिद्धरूपाभिधायिना नाम्ना परामर्शो न युक्त इति चेत्, न। 'शैत्यं हि यत् सा प्रकृतिर्जलस्य' (रघु. ५, ५४) इत्यत्र नपुंसकतया प्रकृतस्य स्त्रीलिंगविशिष्टतया परामर्शवत्, 'पाणिर्निकुब्जः प्रसृतिस्तौ युतावञ्जलिः पुमान्' (ना. लिं, अ) इत्यत्रैकत्व- विशिष्टतया प्रकृतस्य द्वित्यविशिष्टतया परामर्शचच्च साध्यरूपविशिष्टतया प्रकृतस्यापि तदंशत्यागेन सिद्धरूप- विशिट्तया परामर्शोपपत्तेः। 'श्येनेनाभिचरन्यजेत यथा वै श्येनो निपत्यादत्ते एवमयं द्विषन्तं भ्रातृव्यं निपत्यादत्ते' 'अभिमन्थति स हिङ्गारो धूमो जायते स प्रस्तावः' (छा. २. ११. १) 'अपोऽश्नाति तन्नेवाशितं नेवानाशितम्' इत्यादावाख्यातोक्तस्य नाम्ना परामशदर्शनाच। तथाऽप्यत्र 'स एषोड न्तश्चरते' (मु. २. २. ६) 'दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येषः' (मु, २. २. ७) इत्यादनन्तरमन्त्राम्नातैतच्छब्दानामात्म- परत्वदर्शनादस्यापि तत्परत्वं युक्तम् इति चेत्, न। तेषां ज्ञानपरत्वासम्भवेन तद्विषयात्मपरत्वकल्पनेऽप्यस्य तस्मिन्नेत्र मन्त्रे विधेयत्वेन प्रस्तुते ज्ञाने वृत्तिसम्भवे तदुल्लद्दनेन तद्वियपरत्त्रकल्पनायोगात्। न चैवं सति 'तप्े पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा' इत्यत्रापि तच्छ्दस्यानयनक्रियापरत्वप्रसङ्ग :; तस्य द्रव्यवाच्यामिक्षापदसमानाधिकरणस्य क्रियापरत्वासम्भवन तत्प्रधानकर्मभूतपयःपरामर्ित्वकल्पनात्। नन्वेवमपि धम्वाद्यायतने मुक्तोपसृप्यत्वहेतुर्न लभ्यते; अमृतस्यैव मुक्तोपसृष्यत्वलाभादिति चेत्-न । अन्यज्ञानादमृतस्य ब्रह्मण: प्राप्त्यसम्भवन घुम्वाघ्यायतनज्ञानात् ब्रह्मणः प्राप्यत्वप्रतिपादनादर्थात् धम्वाद्यायतनमेवामृतशब्दोक्तं ब्रह्मेति लाभाद।

एवमस्य सूत्रस्य तिसृषु योजनासु आद्ययोजना भाष्ये प्रथमसूत्रव्याख्यानसमय एवात्मशब्दस्य ब्रह्मासाधारणशब्दत्वसमर्थनानन्तरं तदुपजीवित्वात्तत्रायतनायतनवद्गावश्रवणादित्यादिना दर्शिता। द्वितीय- योजना त्वेतत्सूत्रव्याख्यानसमये सूत्रस्य द्वितीयार्थत्वेन दर्शिता। तृतीययोजना तु न स्पष्ट प्रदर्शिता, क्रिन्तु मन्त्रान्तरगतमुक्तोपसृष्यत्वव्यपदेशस्य एतत्सूत्रार्थतया वर्णनेन तत्समानन्यायतया सूचिता। भाष्ये मुण्ड-

१६० न्यायरक्षामणि: १. ३. ३

कोपनिषद्विवरणे च 'अमृतस्वैष सेतुः' इत्यत्रैत्दस्य ज्ञानपरामर्शित्वप्रतिपादनेन च किश्रिदा- विष्कृता ।१,३.२।

अथ यदुक्तं पूर्वपक्षे धम्वाद्यायतनत्वेनानुमानगम्यं प्रधानमेवानुवाद्यम्, न तु तथातेन श्रुति- प्रतिपन्नं ब्रह्मेति, तः्सांख्यानुमानस्याप्रमाणत्ादेव पुरोवादत्वासम्भवेन निरस्तप्रायम्; तथाऽपि दूषणान्तर- प्रदर्शनार्थ सूत्रम् -

नानुमानमतच्छब्दात्। ३। सांख्यानुमानकल्पितं प्रधानमिह न ग्र््रह्यम् ; तत्प्रतिपादकशव्दाभावात्। न हि 'यस्मिन्धौः' इत्यादि तत्प्रतिपादकं; तस्यान्तरङ्कश्रुत्यन्तर ्रापितब्रह्मगतद्यम्त्राद्यायतनत्वानुवादकत्वात्। यत्त्वनुमानात् श्रुिः प्रत्यक्षानुमानसापेक्षत्वेन विलम्वितप्रवृत्तिकेति शीघ्रतरमनुमानमेव्र प्रापकमित्युक्तम्, तदयुक्तम्; शब्दानां व्युत्पत्तिव्रेलायामर्थग्राहिमानान्तरापेक्षत्व्रेऽपि तत्प्रतिपादनवेलायां नदपेक्षत्वाभावेन विलम्बासिद्ध, अन्यथा 'गामानय' इत्यादिवाक्यानामसन्निकृष्टार्थविषयाणां प्रत्यक्षसाचिव्याभावेन गवानयनादिप्रतिपादकत्वाभाव- प्रसङ्गात्। उक्तं च वार्तिके 'अर्थबोधेऽनपेक्षत्वान्मानान्तरमनादृ्तम्व्युत्पत्युपायभूतं यत्त ्मा व तु' इति। तस्मात् 'यस्मिन्द्ौः' इत्यादि न प्रधानप्रतिपादकम्। नापि 'अमृतस्यैष सेतुः' इत्येतत् तत्प्रति- पादकम् ; तस्य विधेयतया प्रकृतं ज्ञानं ब्रह्मणः प्रापकमित्येतदर्थताया वर्णितत्वात्। यथा प्रसिद्धः सेतुः प्रवाहनिरोधेन प्रभूतमुदकं साधयति, एवमिदमात्मज्ञानममृतत्वं साधयतीत्यमृतशब्दस्य भात्रप्रधानताश्रयणे- नात्मज्ञाने साधनत्वपरतयाऽपि सेतुव्यपदेशोपपत्तेश्र। आत्मन्यपि अमृतत्वधारकतया तद्यपदशोपपत्तेश्च। उपकमश्रुतब्रह्मगतनिरपेक्षधुम्वाद्यायतनत्त्रलिग्वेन आत्मश्रत्या वाग्त्रिमोकपूर्वकमेकरसतया ज्ञातव्यत्वोपदेशेन च विरुद्धस्योपसंहारस्य यथाकथश्चिन्नयनस्योचित्वात्। एवं च 'उक्रमोपसंहारानुसारेण मध्यगतमात्मश्रुत्यदिकं यथा- कथश्चित्प्रधाने नेतव्यम्' इत्यपि निरस्तम्।

सूत्रे 'अनुमानम्' इति कर्मणि ल्युटप्रत्ययान्तः, आनुमानमिति शैषिकप्रत्ययान्तो वा। उपन्यस्तपूर्वपक्षबी जद्योतनार्थ प्रधानस्यानुमानपदेन ग्रहणम् । 'अतच्छब्दात्' इत्यत्र प्रसज्यप्रतिषेधार्थकस्य नञ: समासः । तस्य क्रियासापेक्षत्वेनासामर्थ्येऽपि समासोऽस्तीति 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' (पा. सू, ३, ३, १९) इत्यत्र कारकग्रहणेन ज्ञापितत्वात् , 'असूर्यपश्या राजदाराः' इत्यादिप्रयोगदर्श- नाच्। 'निर्मक्षिकम्' इतिवदर्थाभावेऽव्ययीभ वो वा। अतच्छव्दमित्यम्भावस्तु न भवति; 'नाव्ययी- भावादताम् त्पश्चम्याः' (पा. सू, २. ४, ८३) इति पश्चमीपर्युदासात्।१.३,३।

१. ३. ४ न्यायरक्षामाणि: १६१

स्यादेतत्-मा भूद् प्रधानं दुम्वाद्यायतनम्, जीवस्तु स्यात्; मनःप्राणसम्बन्धश्रवणात्।न च जीवस्य मनःप्राणैरुपकरणोपकरणिभावसम्बन्ध एव प्रसिद्धा नाश्रयाश्रयिभावः, इह त्वाश्रयाश्रयिभाव एवं ओतशब्दस्वारस्याच्चति वाच्यम्। जीवोपकरणानां तेषां जीवादृष्टायत्तोत्पत्तिस्थितिकत्वेन तदाश्रितत्वव्यपदेशोपपत्तेः । अत एव जीवः 'प्राणभृत्' इति व्यवहियते। एवं च जीवे द्युपृथिव्यन्तरिक्षायतनत्वव्यपदेशोऽपि युज्यते; तद्गो- ग्यभोगस्थानभोगोपकरणभोगायतनरूपाणां तेषां तददृष्टायत्तत्वात्। जीवोपकरणे प्राणेऽपि हि 'यथा वा अरा नाभी समर्पिता एवमस्मिन् प्राणे सर्व समर्पितम्' (छा. ७. १५. १) इति सर्वाधारत्वं श्रूयते। जीवे तच्छ्रवणस्य काऽनुपपत्तिः १ न चात्मशब्दो जीवेऽनुपपन्नः; तस्य द्युम्बादिसूत्रे ब्रह्मासाधारणत्व- प्रतिपादनािति वाच्यम्। 'रुशब्दात्' इत्यनेन तस्य प्रधानसाधारण्यमेव हि व्यावर्तितम्, न तु जीव्र- साधारण्यमपि; तस्य जीववाचकताया अनिवार्यत्वात्' स ब्रह्मतित् स लोकवित् स वेदवित् स देववित् स भूतवित् स आत्मवित्' (बृ. ३. ७. १) इति अन्तर्यामिब्राह्मणे ब्रह्मणि ब्रह्मशब्दवत् जीवे आत्म- शब्दस्यासाधारण्येन प्रयोगदर्शनात्। एवं 'य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरः' (श. पै. १४. ५. ३०) इत्यादन्तर्यामिब्राह्मणे 'अयमात्मा ब्रह्म' (बृ. २. २, १९) इत्यादिश्रुत्यन्तरे च तत्र तस्यासाधारण्येन प्रयोगदर्शनात्। 'नात्माऽश्रतेर्नित्यत्वाच्च ताम्यः' (ब्र. सू. २. ३. १७) 'आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि' (ब्र. सू. २. १. २८) इत्यादिसूत्रेष्वपि तस्मिन्व्रिशिष्यात्मशव्दप्रयोगदर्शनाच्च।

यदि 'यथाऽयेः क्षुद्रा विष्फुलिङ्गा व्युच्चरन्ति, एवमेतस्मादात्मनः सर्वे प्राणाः लोकाः सर्वे वेदाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति' (बृ. २. १. २०) 'निस्सरन्ति यथा लोहपिण्डात्तपात्फुलिङ्गकाः । सका- शादात्मनस्तद्वदात्मानः प्रभवन्ति हि' इत्यादिश्रुतिस्मृतिषु परमात्मन्यप्यात्मशब्दप्रयोगदर्शनात तस्याप्य- साधारण्येन वाचक इत्युच्यते, यदि वा 'एकदेशेऽपि यो दृष्टः शब्दो जातिनिवन्धनः । तदत्यागान्न तस्यास्ति निमित्तान्तरकल्पना' इति बार्हेराज्याधिकरणोक्तन्यायेन जीवात्मपरमात्मसाधारण्येन चेतनमात्रवाचकःस इत्युच्येतं, तदाऽप्यात्मशब्दस्य जीवे नास्त्यनुपपर्त्तिः । वाग्विमोकपूर्वकमैकरस्येन ज्ञातव्यत्वं तद्ज्ञानस्य ब्रह्मप्रापकत्वं मुक्तिसाधनत्वं तस्यामृतत्वधारकत्वमित्येतत् सर्वमपि जीव्ात्मन्यपि निर्विशेषदृष्टयोपपद्ते। तस्मात् जीव एव द्युम्वादयायतनं स्यादित्याशंक्याह-

प्राणभृच्च ।४। चकारेण नञो हेतोश्चानुकर्षः । प्राणभृदपि न घुम्वाद्यायतनम् ; अतच्छब्दादेव। न हि मनः- प्राणायतनत्वं तष्छब्दः । तस्य तदुपकरणकवत्वत् प्राणमृदसाधारणत्वाभावात्। 'यस्मिन् पञ्च पञ्चाजनाः'

न्याय. र. २१

१६२ १. ३. ५

(बृ. ४. ४, १७) इत्यादिश्वत्यन्तरे ब्र्मण्यपि तत्प्रसिद्वेः । न च द्युपुथिव्यन्तरिक्षमनःप्राणायतनत्वमपि मुख्यं ब्रह्मणि सर्वोपादन इव जीवे सम्भवति। न वा निरपेक्षं तत् ब्रह्मणोऽन्यत्र सम्भवति। तस्मात् तच्छब्दाभावात् तद्विलक्षणस्य ब्रह्मणः प्रतिपादकाच्छब्दादपि न प्राणभृद् दयुम्बाद्यायनम्। एवंच 'अतच्छव्दात्' इत्यस्य द्वितीयहेतुपरत्वेन योजनायां पर्युदासार्थस्य नञ्स्तत्पदेन समासः। उभयसाधारण्यार्थमतच्छब्दादित्युक्तिः। इदं च नैरपेक्ष्यापेक्षं पर्युदासार्थकत्वं पूर्वत्र प्रधाननिराकरणार्थहेताव्पि योज्यम् ।१.३. ४। स्यादेतत्-प्राणभृदेव धुम्वादयायतनम्; आत्मशब्दात्। आत्मशब्दो हि स्वभावापरपर्याय स्वरूपपरोडप्यस्ति। इह च 'तमेवैकं जानथ आत्मानम्' इति शिष्यान् प्रति बोधने तस्य स्वरूपपरत्वमेव स्वारसिकम्-तमेवैकं युष्माकं प्रत्यग्भूतं स्वरूपं जानीतेति। एकजीववादे चैकस्याविद्याप्रतिबिम्बस्य सम्भवति बहून् शिष्यान् प्रति सरूपत्वबोधनमित्याशंक्याह-

भेदव्यपदेशात्।५। भिद्यतेऽनेनेति भेदो भेदकः 'तमेवैकञ्जानथ' इति कर्मकर्तृभावः, अवधारणलब्धेनैकरस्येन ज्ञेयत्वं च वैलक्षण्यं भेद इति पक्षे तु स एव भेदः। तद्यपदेशान प्राणभृत् दुम्वाद्यायतनम् । मुमुक्षु- प्राणभृज्जातेन हि निर्विशेषचिन्मात्रैकरसं ब्रह्म ज्ञेयम्, न तु प्राणभृदेव ज्ञाता तेनैव रूपेण ज्ञेयः। तत्र कर्मकर्तृभवविरोधात्, अहङ्कारसुखदुःखरागद्वेषादिसंवलितरूपस्य तस्यैकरस्येन ज्ञेयत्वायोगाच्चेति तदनुरोधे- नातमशब्दस्य जीव्ात्मपरत्वे, परमात्मपरत्वे, चेतनसामान्यपरत्वे, स्वरूपपरत्वे वा निर्विशेषचिन्मात्र एव पर्यवसानमभ्युपेयम् ; तस्यैव वस्तुतः तत्तद्वोधनीयजीवरूरूपतया पर्यवसानात्।

न च-बिम्बप्रतिबिम्बरूपयोः सविशेषयोर्जीवब्रह्मणोर्भेंदेSपि तदुभयानुस्यूतस्य निर्विशेषचैतनयस्य जीवस्य च भेदो नास्ति, अन्यथा 'षडस्माकमनादयः' इति सिद्धान्तविरोधात्, तथा च कथमत्र भेदव्यपदेशो हेनुः स्याद् इति शङ्कनीयम्; परिच्छिन्नापरिच्छिन्नयोस्तयोरपि भेदावश्यम्भावात्। लोकेऽप्यपरिच्छित्रो महाकाशः परिच्छिन्ो घटाकाश इति भेदव्यपदेशदर्शनात्। षडनादित्वव्यवहारस्तु जीवब्रह्मभेदं ब्रह्मचिन्मात्र- भेदं जीवचिन्मात्रभेदं च भेदराशिलेनैकीकृत्य। अत एवाहुः 'जीव ईशो विशुद्धा चित् भेदस्तस्यास्तयो- ईयोः । अव्विद्यातच्चितोर्योगः षडस्माकमनादयः' इति। तस्याः सकाशात्तयोजीवेशयोर्मेंदः तयोई्योरन्योन्यं च भेद इत्यर्थ: ।१. ३. ५।

१. ३. ६ न्यांपरक्षामणिः १६३

स्यादेतत्-मा भूदेतन्मन्त्रश्रुतहेतुभिः द्ुम्वाद्यायतनं जीवः; उपरितनमन्त्रश्रुतहेतुभिस्तु स्यात्। उपरितनमन्त्रे हि 'अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः । स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः' (प्र. ६. ६) इति नार्डीसम्बन्धनाड्यन्तस्सञ्चारजायमानत्वानि श्रयन्ते। तानि च जीवलिङ्गानि। नाडीसम्बन्धः तदन्त- स्सश्चारश्व तावज्जीवस्य प्रसिद्धतरः 'आसु तदा नाडीषु सृप्तो भवति' (छा. ८. ६. ३) 'ताभि: प्रत्यव- सृप्य पुरीतति शेते' (बृ. २. २, १९) इत्यादिश्रुतिषु। जायमानत्वं तु तदसाधारणमिति स्पष्टमेव। तस्मात् बहुसाधकान्यथाकरणायोगाज्जीत एव द्युम्वाद्यायतनं स्यादित्याशंक्याह- प्रकरणाच्च। ६। प्रकरणमिदं मुण्डकोपनिषदि 'कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते' (मु. १. १. ३) इत्युपकरममारभ्य आसमाप्ति बहुतरश्रुतिलिङ्गादिनियमितं भूतयोनेरक्षरस्य परमात्मनः । तदेतददृश्यत्वाधिकरण एव प्रतिपादित- मिति तन्मव्याम्नातस्य 'यस्मिन्धौः' (मु. २, २. ५) इति मन्त्रस्य नान्यपरत्वशङ्कावकाशोऽस्ति। न्याय- व्यु:पादनार्थ प्रकरणं पिधाय तन्मन्त्रगतैः कैश्चिल्िङ्गैरन्यपरत्वमाशंक्य तन्मन्त्रगतैरेव श्रुतिलिङ्गैः ब्रह्मपरत्वं साधितं सूत्रपञ्चकेन । अनेन तु सूत्रेण प्राकरणिकमन्त्रान्तरगतलिङ्गजीवपरत्वे शङ्किते प्रवरणमुद्धाट्य प्राकरणिकमन्त्रान्तरगतैः प्रबलैः श्रुतिलिंङ्गैस्तद्वाधः प्रदर्श्यते। तत्र कानिचित् श्रुतिलिङ्गान्यदृश्यत्वाधिकरणे प्रदर्शितानि, कानिचिदिहैवाधिकरणे 'स्शब्दात्' इत्यादिहे तूनामर्थान्तरोपवर्णनव्याजेन भाष्ये प्रदर्शितानि। तत्र हि 'स्वशब्दात्' इत्यस्य 'तपो ब्रह्म परामृतम्' (मु. १. २. १०) 'ब्रह्लैवेदममृतं पुरस्तात्' (मु. २. २, ११) इति पूर्वत्र परत्र च ब्रह्मसंशब्दनमप्यर्थान्तरत्वेन दर्शितम्। १। मुक्तोपसृप्यसूत्रस्य च 'भिद्यते हृदयग्रन्थिः' (मु. २. २, ८) इति मन्त्रे रागद्वेषादिमुक्तैर्ेयत्वव्यपदेशः 'परात्परं पुरुषमुपैति द्रिव्यम्' (मु. ३. २. ८) इति मुक्तप्राप्यत्वव्यपदेशश्चार्थान्तरत्वेन दर्शितः । २। 'अतच्छव्दात्' इत्यस्य च 'यः सर्वज्ञः सर्ववित्' इत्यादिषु श्रुतः सर्वज्ञादिशब्दोडप्यर्थान्तरत्वेन दर्शितः । ३। एवं प्राकरणिकबहुश्रुति- लिङ्गबाधितमुत्तरमन्त्रगतं जीवलिङ्गत्रयमन्यथा नेयम् । तथा हि-नाडीसम्बन्धस्तायन्न जीवलिङ्गम्। नाड्याश्रयत्वं ह्यत्र नाडीसम्बन्धः; अरनाभिदृष्टान्तानुरोधात्, 'यत्र' इति सप्तम्यनुरोधाच, न तु नाडयुप- करणत्म्। नाड्याश्रयत्वं त्वाहृत्य हृदयस्यैव श्रुतम् 'अथ या एता हृदयस्य नाड्यः' (छा, ८. ७. १) इत्यादिषु। तदाश्रयत्वं जीवस्यापि हृदयद्वारैव वाष्यम्। तच्च हृदयायतनस्य ब्रह्मणोऽपि सुबचम्ं। एवं

१६४ द्युम्वादधिकरणम्। १. ३. ७

'अजायमानो बहुधा विजायते' (यजु, सं. ३१. १६) इति श्त्यनुसारेणाभिव्यक्तिविशेषव्त्वरूपं जाय- मानत्वम्, जीववदन्तःकरणोपहितरूपेण नाड्यन्तस्सश्वारवत्त्वं च तस्य सुवचमेत्र। यदि 'लक्षणहेत्वोः क्रियाया: (पा. सू. ३. २. १२६) इति प्रथमासमानाधिकरणशानज्विधायकपूत्रानुसारेग 'यो जायते सोन्तश्चरते' इत्येवमर्थपर्यवसायितया अन्तस्सश्वरणक्रियालक्षणत्वेनापन्यस्तं जननं जीवे प्रसिद्धतरं ब्रह्मव्यावृत्त- मेव ग्राह्यम्; प्रसिद्धतरस्यैव लक्षकत्वात, अत एवान्तस्सञ्वरणमपि तेन जननेन लक्षणीयं जीवगतमंघ् ग्राह्य- मित्युच्यते, तदाऽपि नास्त्यनुपपत्तिः; हृदयायतनः परमात्मा जीवरूपेण जायमानः सन् नाडीनामन्तः सश्वरत इत्यन्वयसौलम्यात्। एवं प्रसक्तशङ्कानिराकरणार्थस्तुशव्दार्थे सौत्रश्रकारः ।१. ३, ६।

स्यादेतत्-जीवस्य प्रत्यग्रूपतया लोकानुभवसिद्वात् कर्तृत्वभोक्तृत्वादिविकारशालिनो रूपा- दन्यन्निर्विकारचिन्मात्रात्मकमपि रूपमस्तीत्यत्र कि प्रमाणम्, येन तत्रात्मशब्दस्य पर्थवसानं तत्रैवर प्रसिद्धतर- जैवरूपद्दध्या जायमानत्ववर्णनं चोपपद्येत। न हि कर्तृत्वभोक्तृत्वादिविशिश्ज्जीवात तन्नियन्तुरीश्वराच्चान्य. दसङ्गोदासीनमात्मसरूपं श्रुतिषु प्रसिद्धमस्तीत्याशंक्य तत्र प्रमाणप्रदर्शनार्थ 'प्रकरणात्' इत्यनेन परिगृहीत- मपि हेतुं शृङ्गग्राहिकयोपादाय दर्शयति-

स्थित्यदनाभ्यां च। ७ ।

दुम्बादायतन प्रकृत्याऽSम्ाते 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्जात। तर्यारन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्रन्नन्यो अभिचाकशीति' (मु. ३. १. १) इति मन्त्रे स्थित्यदने निर्दिश्येते। 'अनश्नन्' इत्यौदासीन्येन स्थितिः, 'अत्ति' इति कर्मफलादनम्, आभ्यां स्थित्यदनाम्यां कर्मफलत्तुस्सकाशादन्यस्या- सङ्गोदासनिचैतन्यस्वरूपस्य सिद्धेस्तत्रात्मशव्दपर्यवसानादिवर्णनं युक्तमेव। ननु 'अनश्नन्नन्यः' इति सविशेषस्य परमेश्वरस्य निर्देशः किं न स्यात् ? उच्यते-पैङ्गिरहस्यब्राह्मणेन मन्त्रोऽ्यमित्थं व्याख्यातः- 'तयोरन्यः पिण्पलं खाद्वत्तीति सत्त्वम्, अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीतीति. क्षेत्रज्ञः' इति। सत्वक्षेत्रज्ञशब्दावपि तत्रैव व्याख्यातौ 'तदेतत्सत्वं येन रूपं पश्यति। अथ योडयं शारीर उपद्रष्टा स क्षेत्रज्ञः' इति। एवमत्तनश्रतोरन्तःकरणशुद्ध जवरूपतयाSन्यत्र व्याख्यातत्वादनश्रन्ीश्वर इति वक्तुं न युक्तम् । ननु जीवेश्वरपर एवायं मन्त्र :; अनेन तुल्यार्थतया प्रत्यभिज्ञायमाने 'समान वृक्ष पुरुषा निमझोड नीशया शांचति मुह्यमानः। जुष्ट यदा पश्त्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीनशोक:' (मु. ३.१. २)

१.३. ७ न्यायरक्षामणि: १६५

इत्यनन्तरमन्त्रे तयो: प्रतिपादनात्। अस्य खल्वयमर्थः-समाने वृक्षे जीवेश्वरसाधारणे शरीरे निमग्न: पुरुष: अनीशया अनीश्वरया प्रकृत्या परवशीकृतो मुह्यन्नवविकं प्राप्तः सन् शोचति। जुष्ट योगमागैर्निषेवितिं स्वस्मादन्यमीशम्, अस्य ईशस्य इति महिमानं प्रसिद्धप्रकारं माहात्म्यं च यदा पश्यति, तदा वीतशोको भवतीति। अत्र पुरुषो जीव एव ग्राह्यः, न त्वचेतनमन्तःकरणम्। न हि तत्र पुरुषश्रुतेः, 'शोचति' 'मुह्यमानः' 'पश्यति' 'वीतशोकः' इति विशेषणानां वा सम्भवोऽस्ति। अन्यस्त्वीशशब्दोक्तत्वादीश्वर एच।

अपि चास्मिन्नेव मन्त्रे भोक्तत्वाभोक्तत्वश्रवणादप्ययं जीवेश्वरपरः। न ह्यन्तःकरणस्य भोकत्वं जीवस्य देहपरिष्यङ्गदशायामभोक्तत्वं वोपपद्यते। पैङ्गिश्रुत्यामपि सत्वक्षेत्रज्ञशब्दभ्यां जीवेश्वरावेवोच्येते;

'न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः। सत्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभि: स्या्त्रिभिर्गुणैः' ॥ (भ.गी.१८.४०) योऽस्यात्मनः कारयिता तं क्षेत्रज्ञं प्रचक्षते। यः करोति तु कर्माणि स भूतात्मेति चोच्यते' ॥

इत्यादिस्मृतिषु तयोः सत्वक्षेत्रज्ञपदप्रयोगदर्शनात्। 'येन खप्नम् इत्यत्र न करणे तृतीया, यतः रूमदृष्टिकरणे, अन्तःकरणे सत्वशब्दः स्यात् कि त्वित्थंभावे । ततश्च येन जीवेन विशिष्टः परमेश्वरः रूमं पश्यति स जीवः सत्वमित्यर्थोऽस्तु; रूम्द्रष्ट्तवस्य जीवगतस्यापि जीवद्वारा परमात्मविशेषण- त्वोपपत्तेः । 'काठिन्यवान् यो विभर्ति' इत्यत्र पृथिवीद्वारा काठिन्यस्य तद्विशेषणत्वदर्शनात्। शारीर- शब्दश्चान्तर्यामितया सर्वशरीरेषु स्थिते परमात्मन्युपपद्यत एवति चेत्-

अत्र ब्रूम :- 'समाने वृक्षे' इति मन्त्रो नोक्तरीत्या जीवेश्वरपरः, अनीशया प्रकृत्येति विशेष्याध्या- हारगौरवात्, किन्तु तस्यैवमर्थः-समाने वृक्षे-देहाख्ये, निमग्न :-- तादात्म्याध्यासेन निमग्नवदविविक्क- तामापन्नः पुरुषो भोक्ता जीवो मुह्यमान: शरीरादिगतरनर्थजातैरात्मानमेव तद्वन्तं मन्यमानः सन् अनीशया- अनै्वयेंण 'कृशोऽहमन्धोऽहमस्मि, कि मे जीवितेन' इत्येवं दीनभावेनाध्यासमूलेन शोचति। यदा तु देहादिभ्योऽनर्थाश्रयेभ्योऽन्यं अत एव ईशं देहादितादात्म्याध्यासमूलदैन्यानास्पदमात्मानमिति महिमानं अस्य प्रसिद्धप्रकारं महत्त्वं च त्रिविधपरिच्छेदराहित्यरूपं पश्यति, तदा वीतशोको भवतीति। अथवा वीतशोकः सन् अस्य महिमानं तद्धावम्, इति प्रामांति इति। 'इति' इत्याख्याते 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' (व्या.प.६४) इति सुणाभावः । 'ईश एश्वये' (या. पा. १०२०) इति धातोः 'गुरोश् हलः' (पा. सू. ३३,१०३) झने स्ज्यधिकारवििताकारप्रत्ययान्तेन ईशशब्दनैश्वर्यवाचिना नञः समासे सत्यमीकयेति रूपभ्। म च

१६६ १.३. ७

प्राधान्येन प्रस्तुतस्य पुरुषस्यान्यं प्रति प्रतियोगित्वसम्भवे अप्राधान्येन प्रस्तुतस्य शरीरस्य तत्प्रतियोगिकत्वक- ल्पनमयुक्तमिति वाच्यम्। यद्विषयभ्रमस्य शोकनिदानत्वमभिप्रेत्य समाने वृक्षे निमग्नो मुह्यमान इति च विशेषणं कृतं तद्विरुद्धदर्शनस्य शोकविगमहेतुत्वमित्याशयेनान्यत्वविशेषणमिति ह्ेषां विशेषणानां साफल्य- मुपपादनीयम् । न च 'समाने वृक्षे निमग्नः' इति 'मुह्यमानः' इति च जीवेश्वराभेदभ्रम उक्त इति वक्तुं शक्यम्, येन जीवादीश्वरस्यान्यत्वं तद्विरुद्धं स्यात्। शकष्यं तु देहतादात्म्याध्यासस्तद्धर्माव्यासश्व उक्त इति वक्तुम्। अतोऽर्थानुसारेणान्यत्वस्याप्रधानप्रतियोगिकत्वं न दोषं: । अत एव 'अन्यर्माशम्' इत्यस्य स्वात्मान- मिति विशेष्याध्याहारोऽपि न दोष:, स्वानैश्वर्यप्रयुक्तशोकस्य पुरुषस्यान्यैश्वर्यदर्शनेन वीतशोकत्वापत्तिवर्णना- योगाच्च। तस्मादनन्तरमन्त्रानुरेण 'द्वा सुपर्णा' इति मन्त्रस्य जीवेश्वरपरत्वमिति तावदयुक्तम्।

नापि भोक्तृत्वाभोक्तृत्वश्रवणात्तदुभयपरत्वमिति युक्तम्; आध्यासिकदेहपरिष्ङ्गदशायामपि वस्तुतो निर्विशेषस्य जीवस्य जलाव्यासदशायामपि मरुमरीचिकानामनार्द्रत्ववदभोक्तृत्वस्योपपत्तेः, अन्तःकरणस्य च वस्तुतो भोक्तृत्वाभावेऽपि तत्रारोप्य भोक्तृत्वव्यपदेशोपपत्तेः। न ह्ययं मन्त्रो वस्तुतो भोक्तृत्वं प्रति- पादयति, किन्तु जीवस्य भोक्तृत्वाभावं प्रतिपादयितुं प्रवृत्तः सन् का तर्हि भोक्तृत्वानुभवस्य गतिरित्या- काडक्षाथामन्तःकरणसंवलनोपाधिकमाध्यासिकं जीवस्य भोक्तृत्वमुपाधिमस्तके निक्षिपति। वस्तुविचारणायां त्वचेतनत्वात्, कूटस्थत्वाच्च नान्त:करणं, न वा चैतन्यं भोक्त्रिति परमार्थः, व्यवहारदृष्या तु 'आत्मेन्द्रिय- मनोयुक्तं भोक्तेत्याडुर्मनीषिणः' (क, ३, ४) इति श्रुतेराव्यासिकान्तः करणादितादात्म्यापन्नञ्चैतन्यं भोक्तृ। अयं चार्थ: 'समाने वृक्षे' इत्यनन्तरमन्त्रे स्फुटीकृतः ।

यत्तु 'येन स्वम्ं पश्यति' इत्यत्र इत्थंभावे तृतीयेति, तन्तुच्छम्; उपपदविभक्तितः कारकवि- भक्तर्बलीयस्तेन (व्या,प. ६९) तस्याः करणार्थतौचित्यात्, सत्वशब्देन जीवस्य विवक्षितत्वे 'यः स्वमं पश्यतिः - इत्यार्जवेन कक्तव्यतया वक्ोक्त्ययोगाच। न हि गन्धवत्त्वेन पृथिव्यां लिलक्षयिषितायां 'गन्धवर्ती पृथिवी इत्युक्तिं विहाय 'यहवारा परमात्मा गन्धवान्, सा पृथिवी' इत्युक्तिर्युज्यते। शारीर ईश्वर इत्यप्य- युक्तम् ; 'अनुपपत्तेस्तु न शारीरः' (ब्र,सू.१, २, ३) इत्यादिषु शारीरशब्दस्य जीव एव प्रसिद्धत्वात् । यद्यपि 'अस्य गोर्द्ितीयोऽन्वेष्टव्यः' इत्यादिगुहाऽविकरणदर्शितन्यायेन 'द्वा सुपर्णा' इत्यत्रापि चेतनस्य द्वितीयेन चेतनेष भाव्यम्, तथाऽपि 'यन खप्नम्' इत्यादिव्याख्यानरूपश्रुतिविरोधान्न तादृटक न्यायोऽत्रात्रतरति।

१. ३. ८ न्यायरक्षामाणीः १६७

अत एव तस्मिन्नधिकरणे श्रीभगवत्पादैरस्यापि मन्त्रस्य तन्न्यायविषयत्वं कृत्वाचिन्तारूपेण दर्शयन्वा 'अपर आह' इत्यादिना कृत्वाचिन्तोद्वाटनं कृतम्। तस्मात् 'द्वा सुपर्णा' इति मंत्रो ऽहङ्कारविविक्ते निर्विशेषचिदेकरसे प्रत्यगात्मनि प्रमाणमिति निरवद्यम्। सूत्रगतेन चकारेण 'अथातोऽहङ्कारादेशः' (छा. ७. २५. १) इत्य- हङ्कारादेशानन्तरं 'अथात आत्मादेशः' (छा. ७, २५, २) इत्यात्मोपदेशोऽन्यच्चैतादशं: वाक्यजातमिह प्रमाणत्वेनानुसंहितम्। अत्र प्रकरणं पिधाय कृत्वाचिन्तारूपेणाधिकरणप्रवृत्तेर्वि षयवाक्यस्थात्मशव्दस्य खवभा-

इति द्युम्वादघिकरणम्। १।

(२ अधिकरणम्) भूमा संप्रसादादध्युपदेशात्।८।

इदमामनन्ति च्छन्दोगा :- 'यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा यत्रा- न्यत्पश्यत्यन्यच्छणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पम् (छा. ७. २४. १) इति । अत्र संशयः-भूमा प्राणः, परमात्मा वेति। कुतोऽयं संशय इति चेत्-उच्यते। भूमशब्दस्तावत् बहुशब्दादिमनिचप्रत्यये पृथ्वा- दिविहिते सति 'बहोलोंपो भू च बहो:' (पा. सू. ६. ४. १५८) इति प्रकृतिप्रत्यययोर्विकारे च सति निष्पन्नो बहुत्ववाची। बहुत्वं चात्र वैपुल्यम्, न संख्याविशेषः। बहुशब्दस्य 'बहुषु बहुवचनम्' (पा. सू, १. ४. २१) इत्यादौ संख्यायामिव 'बह्मनं पच्यने यत्र' इत्यादौ वैपुल्येऽपि प्रयोगदर्शनात्। इह च 'यत्रान्यत् पश्यति' इत्युत्तरवाक्ये च बहुत्वसंख्यायुक्तस्याप्यल्पस्य भूतप्रतियोगितवेनोपादानात्, नामादिभ्योऽधिकसंख्याहीने वागादौ 'वाग्वाव साम्नो भूयसी' (छा. ७, २. १) 'आकाशो वाव तेजसो भूयान्' (छा. ७. १२. १) इत्यादौ बहुशब्दनिष्पन्नभूयश्शब्दप्रयोगदर्शनाच्च। उक्तहेतुभ्यां वैपुल्या- श्रयधर्मिपर्यन्तश्चायं भूमशब्दो न वैपुल्यमात्रपरः । 'यो वै भूमा तदमृतम्' (छा. ७. २४. १) 'यो वै भूमा तत्सुखम्' (छा. ७. २३. १) इति धर्मिसामानाधिकरण्याच्च। यद्यपि भूमशब्दो भावप्रत्ययान्तत्वाद् 'तत्सिद्धिजातिसारूप्यप्रशंसा भूमलिङ्गसमवायात्' (जै, सू. १. ४. २८) 'न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमाह्यस्मिन्' (ब्र. सू. १. १. २९) 'सम्भूयैव सुखानि चेतास परं भूमानमातन्वत' इत्यादिषु धर्मे प्रंयुक्तत्वाच्च धर्मवाचकः, तथापि 'स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वम्' (छा. ६.८. ७) 'धातुः प्रसादान्महिमानमीशम्' इत्यादावणिममहिमादिशब्दस्येव लक्षणया धर्मिपर्यन्तत्वं नानुषपन्नम्।

१६८ दुम्बाद्यधिकरणम् १. ३. ८

एवं च सामान्यतो भूमा विपुल इत्यवसिते तदविशेषाकाडक्षायां 'प्राणो वा आशाया भूयान्' (छा. ७. १५. १) इति प्राणप्रकरणात् प्राणो भूमेति प्राप्तोति, 'तरति शोकमात्मवित्' (छा. ७, १. ३) इति परमात्मप्रकरणाच्च परमात्मा भमेति; ततो विशेषानवधारणात् संशयः ।

ननु परमात्मन एव प्रकरणं 'तरति शोकमात्मवित्' (छा. ७.१. ३) 'आत्मैवेदं सर्वम्' (छा. ७, २५, २) इत्युपकमोपसंहारैकरूप्यात्। प्राणस्य तु सन्निधानमात्रम्। प्रकरणसन्निधानाभ्यां च प्रबलदुर्बलाभ्यां संशयो न युक्त इति चेत्, उच्यते। पूर्वपक्षे प्राणस्यैव प्रकरणम् परमात्मनः सननिधान मात्रम्। सिद्धान्ते परमात्मन एव प्रकरणम्, प्राणस्य सन्निधानमात्रम्। एतच्च पूर्वपक्षसिद्धान्तयोः स्फुटी- करिष्यते। एवं च प्राणः प्रकरणीति स भूमशब्दोक्तविपुलवशषतया व्यवतिष्ठतामुत परमात्मा प्रकरणीति स एव तथा व्यवतिष्ठतामिति युक्तः संशयः ।

तत्र पूर्वपक्षवादी मन्यते-'प्राणो वा आशाया भूयान्' (छा. ७. १५. १) इत्यारभ्य प्राण- वायोः प्रकरणमिति तावदभ्युपेयम्; प्राणशब्दस्य तत्र रूढत्वात्। न च 'एष तु वा अतिवदति' (छा. ७. १६. १) इत्यारभ्य प्रवृत्ते भूमप्रतिपादने तद्विच्छेदोडस्ति। पूर्व नामादिप्राणपर्यन्तेषु पूर्वपूर्वप्रक- रणाव्रसानोत्तरोत्तरप्रकरणारम्भमध्यदृष्ट्योः प्रश्नप्रतिवचनयोरिहादर्शनात्। इहापि प्रकरणान्तरविबक्षायां 'अस्ति भगवो नाम्ो भूयः' (छा. ७, १, ५) इति 'वाग्बाव नाम्नो भूयसी' (छा. ७, २. १) इत्यादिवत् 'अस्ति भगव: प्राणात् भूयः' इति 'अदो वा प्राणाड््यः' इति प्रश्नप्रतिवचने निबध्येयाताम्। न च ते निबद्धे दश्येते। प्रत्युत 'अतिवाद्यस्मीति ब्रयान्नापहनुवीत' (छा. ७, १५.४) इति प्राणविद्व्रतत्वेनोक्तस्याति- वादित्वस्य 'एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति' (छा. ७. १६. १) इत्यनुकर्षणात् प्राणप्रकरणानु- वृत्तिरेवावसीयते।

न च-तत्र तुशव्देन, सत्यशब्देन च प्राणातिवादिनोSन्यस्ततो धिक : स त्या तिाी प्रतीयते सत्यशब्दार्थश्च परमात्मेति स एव भूमा न प्राणः; प्राणप्रकरणविच्छेदाद्, तत्प्रकरणानुवृत्तश्रेति वाच्यम्। तत्र प्रकृत: प्राणातिवाद्येव नामाद्यतिवादिनोऽधिकः प्रतिपादते इत्युपपत्तेः । 'प्राणा वै सत्यम्' (बृ. २. १. २०) इत्यादौ प्राणविषयस्यापि सत्यशब्दस्य श्रवणात्। 'एष तु वा अग्निहोत्री यः सत्यं वदति' इत्युक्तौ प्रसिद्धामिद्यंत्रिण इव प्रस्तुतप्राणातिवादन एव सत्यवदनरूपाङ्गविविरित्युपपत्तेश। तथा सति 'यःसत्यं वदति'

१. ३. ८ भूमाऽधिकरणम् १६९,

इति निर्देश: स्यात् 'यः सत्येनातिवढति इति निर्देशों न स्यादिति चेत्, न। 'यः सत्येनातिवदति' इत्यनेन निर्दिष्स्यार्थस्य 'यदा वै विजानाति अथ सत्यं वदति' (छा. ७. १७, १) इस्यादिपुननिर्देशदर्शनेन तस्यापि तत्रैवार्थे पर्यवसानस्य वक्तव्यतया सत्यन सत्यवचनेन सह योऽतिवदतीत्यर्थकल्पनोपपत्तेः ।

सत्यशव्दस्य सत्यवचनपरत्वे तस्य लोकप्रसिद्धत्वात् 'सत्यं त्वेव विजिज्ञसितव्यम्' इति 'सत्यं भगवो विजिज्ञामे' इि चानुपपननं स्यादिति चेत, न । लोकप्रसिद्धेष्वपि विज्ञानमतिश्रद्धानिष्ठाकृतिषु 'विज्ञानं त्वेव विजिज्ञासितव्यं विज्ञानं भगवो विजिज्ञासे' (हा. ७. १७. १) इत्यादिगुरुशिष्यवचनदर्शनेन तद्वत् सत्यवचनेऽपि तयोरुपपत्तेः । ननु विज्ञानािषु 'विजिज्ञासितव्यम्' इत्यस्य सम्पादनीयमित्यर्थः; अग्रे 'यदा वै मनुतेऽथ विजानाति, यदा वै श्रद्दधात्यथ मनुते' (छा. ७, १८. १) इत्यादितदुपायकीर्तनदर्शनादिति चेत; तर्हि सत्येऽपि तस्य स सएवार्थोडस्तु। अग्रे 'यदा वै विजानाति' (छा. ७. १७, १) इत्यादिना तद्ुपायकीर्तनदर्शनादिति तुल्यम्। तस्मात् प्राणप्रकरणाविच्छेदात् स एव भूमेति युक्तम्। ग्राणे च 'यत्र नान्यत् पश्यति' (छा. ७. २४. १) इत्यादि भूम्रो लक्षणं तत्प्रधानायां सुषुप्ावस्थायां दर्शनादिव्यवहार- निवृत्तिदर्शनादुपपन्नम्। यत्तु भूम्न: सुखत्न्ममृतत्वंच, श्रतं तदप्यिरुद्दम्। 'अत्रैष देवः रूप्तान्न पश्यत्यथ- तदैतस्मिन् शरीरे सुखं भवति' (प्र. ४. ६) इनि ग्राणप्रधानायां सुषुप्तावस्थायां सुखश्रवणात्, 'प्राणो चा अमृतम्' (बृ. १. ६. ३) इति श्रवणाच्च।

नन्वेवं प्राणो भूमेत्युपगमे 'श्रुतं ह्येत मे भगवद्दशेभ्यस्तरति शोकमात्मवित्' (छा.४,९, ३) इति प्रश्नमुपक्रम्य प्रवृत्तमात्मप्रकरणं विरुव्येतेति चेत्, न। तदुत्तरे 'नामोपार', 'वाचमुपास्र' इत्याद्यनात- विद्याविधीनामेव दर्शनेन प्रश्नस्यापि तद्विषयत्वस्य वक्तव्यतया आत्मप्रकरणासिद्रेः । अनात्मनोऽपि प्राणस्याग्रे 'प्रााणो ह पिता प्राणो माता' (छा. ७, १५. १) इत्यादिना सर्वात्मत्वाभिधानात्, तदभिप्रायेण 'आत्म- वित्' इत्युपक्रमस्य 'आत्मैवेदं सर्वम्' (छा. ७, २५. २) इत्युपसंहारस्य चोपपत्तेः। नामादिविद्या- विधित्सायां प्राणापकमोडपि न युक्त इति चंत्, न। नामादुपासनानामेव 'स यो नाम ब्रह्मत्युपास्ते' इत्यादिफलार्थवादगतविशेषश्रवणानुसारेण नामादिषु प्रतीकेषु ब्रह्मशब्दोदितप्राणदृटटिरूपतया तदुपपत्तेः । प्राणो ह्यस्मिन् प्रकरणे अरनाभिदृष्टोन्तापन्यासपूर्वकं सर्वप्रतिष्ठात्वेन, सर्वात्मत्वेन च ब्रह्मलिङ्गेनोपरिसंकीर्त्यत। न च तत्संकीर्तनं नामादिष्विव प्राणेऽपि पृथग्विद्याविधानार्थम्; 'यावनाम्नो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति' (छ. ७. १. ५) इत्यादिना नामादयुपासनफलसंकीर्तनवत् प्राणविद्याफलसंकीर्तनस्यादर्शनात्। तस्मात्

न्याय. र. २२

१७० न्यायरक्षामणि: १.३.८

प्राजे अह्मगुणकीर्ननं तदिशिष्प्राणदथ्या नामाघयुपासनासिध्यर्थमित्येव व्यवतिष्ठते। एवं च 'स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्त' (छा. ७, १,५) इत्यादिषु प्राणे ब्रह्मशव्दप्रयोगोडम्रे संकीनयिष्यमाणब्रह्मगुणविशिष्ट- प्राणद्दष्टिलाभार्थ इति न तस्य काचिदनुपपत्तिः । नापि तस्मिन्नात्मशब्द्रप्रयोगानुपपत्तिरिति सर्व रामञ्जसम्।

यद्वा नामादिषु ब्रह्मदृष्टिविधिरेवास्तु। आत्मशब्दोऽपि तद्विषयोऽस्तु। न चैतावता दृष्टिविशेषणतया उपसर्जनस्य तस्य प्रकरणित्वम्, किन्तु तद्टष्ट्यापासनीयतया प्रधानभूतानां नामादीनामेव। सन्निधानमात्रं तु तस्य स्यात्। तत्तु सदपि प्रकराणाद्दुर्वेलम् । अथवाऽस्तु परमात्मनो महाप्रकरणम्, तथाऽपि 'प्राणो वा आशाया भूयान्' (छा. ७.१५. १) इत्यारभ्यावान्तरप्रकरणं तावदभ्युपेयम्। तच्च 'एष तु वा अतिवदति' (छा. ७. १६. १) इत्यादावप्यतित्रादित्वप्रत्यभिज्ञानादनुवर्तमानं न वार्यते। अतस्तस्य 'अथातोऽहङ्कारादेशः' (छा. ७. २१. १) इत्येतत्पर्यन्ते भूमनिरूपणेडप्यनुवृत्तत्वात् भूमा प्राण एवेति न भूमलक्षणमुखेनाद्वितीयब्रह्मसद्धिः । महाप्रकरणिनस्तु परमात्मनः कामं 'अथात आत्मादेशः' (छा. ७,२५. २) इत्यारभ्य निरूपणमस्तु। भूम्न एव परमात्मत्वे 'स एवाधस्तात्' (छा. ७,२५. १) इत्यादिना तस्य सर्वगतत्वनिरूपणानन्तरं 'आत्मैवाधस्तात्' (छा. ७. २५, २) इत्यादिना पुनः सर्वगत- त्वनिरूपणमपि पुनरुक्ततयाऽनुपपन स्यात्।

ननु 'अथात आत्मादेशः' इत्यारभ्य जीवोपदेशः प्रकरणिनो भ्रम्नस्तदनन्यत्वप्रदर्शनार्थः । उभयोरपि हि 'स एवेदं सर्वम्' (छा. ७. २५. १) 'आत्मैवेदं सर्वम्' (छा. ७, २५. २) इति सार्वात्म्यमुपाद्ष्टम् । अत उभयोर्मिन्नयोः सार्वा-म्यायोगादभेदः सिध्यतीति चेत् ; न। 'अथातोऽहृङ्कारादेशः' इत्यारम्य 'अहमेवेदं सर्वम्' इत्यन्तेन जीवस्योपदिष्टतया पुनस्तदुपदेशवैयर्थ्यात्। अतः 'स एवेदं सर्वम्' इत्यन्तः प्राणोपदेशः । 'अथातोऽहङ्कारादेशः' (छा. ७, २५. १) इत्यारभ्य जीवोपदेशः। 'अथात आत्मादेशः' (छा. ७. २५. २) इत्यारभ्य महाप्रकरणिनः परनात्मन उपदेशः । तस्मादयथा परमात्म. प्रकरणानुवृत्त्या दयुम्वाद्यायतनं परमात्मा, एवं प्राणप्रकरणानुवृत्त्या भूमा प्राण इति।

एवं आ्रम्ते सिद्धान्त :- भूमा परमात्मा, न प्राणः; प्राणादूर्र्वमुपदेशात्। न च तदसिद्धिः; 'एध् तु वा' (छा. ७ १६. १) इत्यादौ तुशब्दसत्यश्रुतिम्यां प्रागातित्रादिनोऽन्यस्य ततोऽधिकस्य सत्या- तिवादिताप्रतीतेः। न च तत्र प्राणातिवादिन एव नामाद्यतिवादिम्यो विशेषप्रदर्शनम्; प्राण इव नामा-

१. ३. ८ भूमांऽधिकरणम् १७१

दिष्वतिवादिनोऽनुक्तेः, सत्यशब्दस्य परमार्थे ब्रह्मणि मुख्यस्य तद्विषयत्वे सम्भवति प्राणविषयत्वकल्पनायो- गाचच। अत एव प्राणातिवादिनः सत्यवचनरूपाङ्गविधायकत्वकल्पनमप्ययुक्तम् ; परमार्थे रूढस्य सत्यशब्दस्य तद्विषये वचसि लक्षणया प्रयोगोपपत्तौ तत्र तस्य शक्त्यन्तरकल्पनायोगात्, 'सत्येन' इति तृतीयाया ब्रह्मण्यतिवदननिमित्ततारूपकरणत्वपरतया कारकविभक्तित्वोपपत्तौ सहार्थविषयतयोपपद विभक्तित्वकल्पनायो गाच्च। न चाग्रे 'अथ सत्यं वदति' इत्यादिदर्शनात्तथा कल्प्यम् ; अभ्यस्तातिवदनोपक्रमगतसत्यपदरूढ्य- नुसारेण 'सत्यं वदति' इत्यस्यापि परब्रह्मातिवदनपरत्वात्। सत्यस्यातिवदने निमित्तत्वविवक्षया तृतीयावत् तद्विषयत्वविवक्षया द्वितीयाया अप्युपपत्तेः ।

'एष तु वा अग्निहोत्री' इति न्यायस्त्वत्र न प्रवर्तते। तत्र द्रव्यदेवतान्तराभावेनाग्निहोत्रान्तरा-

प्रतीते: तत्स्वारस्यभङ्गो न युक्तः । तुशव्देन ह्यतिवाद्यन्तरमवसीयते, सत्यशब्देन निमित्तान्तरम्, कुतस्त- दुभयरारस्यभङ्गेन प्रकृतातिवादविषयत्वकल्पनावकाशः १ तस्मात् तुशब्दप्रत्यायितातिवाद्यन्तरनिमित्ततयो- पात्तसत्यशब्दोदितः परमात्मेति तत्प्रकरणाविच्छेदात् भूमा परमात्मैव; 'तरति शोकमात्मवित्' (छा. ७. १. ३) इति परमोपकमप्रस्तावितपरमात्मप्रकरणाविच्छेदाच्च। न चाग्रे नामादीनां तदुपासनानां

थिविधीनां गोदोहनवदाश्रित्यविधिरूपल्वेन च तत्प्रकरणाविरोधित्वात्। न च तथाऽपि सनिघिना, अवा- न्तरप्रकरणेन वा 'एष तु वा (छा. ७, १६. १) इत्यादे: प्राणान्वयः शङ्कनीयः। आत्मप्रकरणेन, तुशब्दन, सत्यश्रुत्या च तद्वाधात्, अभिक्रमणवत् पूर्वोत्तरसन्दंशाभावेनावान्तरप्रकरणासिद्वश्च। न च भूम्र: परमात्मत्वे 'स एवाधस्तात्' (छा. ७, २५. १) इत्याद्युपदेशानन्तरं 'आत्मैत्राधस्तात्' (छा. ७. २५, २) इत्युपदेशवैयर्थ्यम् । भूम्र: स इति परोक्षनिर्देशेन नित्यापरोक्षाद्द्रष्टुरन्यत्वशङ्का स्यादिति तदनन्यत्वप्रदर्शनार्थत्वाद्।

न चाहङ्कारोपदेशेन, आत्मोपदेशेन वा तदनन्यत्वप्रदर्शनसिद्धावन्यतरवैयर्थ्यम्। परमात्मनो हि जीवेनान्त:करणावच्छिन्ेन तदुपाधिकर्तृत्वभोक्तृत्वपरिच्छेदादिमता अहंपदवाच्येन रूपेणैक्यं नाभिमतम् किन्तु ततो निष्कृष्टेन शुद्धेनाहंपदलक्ष्येण रूपेण। तच्च न लोकतो विदितम्, किन्तु श्रुत्यैव। तदपि

१७२ न्यायरक्षामणि: १. ३, ८

रूपं प्रत्याय्य तदैक्यं भूम्न: प्रदर्शनीयम्। तत्र यदि केवलमहङ्कारादेशः, आत्मादेश इति वा क्रियेत, तदा लोके अहंपदवाच्यस्यवाहमर्थत्वेनात्मत्वेन च प्रसिद्धत्वात्तदांदेश एवायमिति भ्रान्तिः स्यात्। तत्र 'अहमेवाधस्तात्' (छा.७,२५.१) इत्यादिकमनुपपन्नमित्यपि शङ्का स्यात्। अतः स्थूलारुन्धतीन्यायेन प्रथममहं पदवाच्येनैक्यं प्रदर्श्य तत्प्रसक्तशङ्कानिराकरणेन वस्तुत्त्वावबोधनाय तदनन्तरं तन्निष्कृष्टशुद्धरूपविवेचनपूर्वकं तदैक्यं प्रदर्शयितुमात्मादेश इति न कस्यापि वैयर्थ्यम्। अत एव 'अहङ्कारस्यात्मैकत्वेन प्रत्यक्षसिद्धस्य पृथगुपदेशो भेदार्थ:, भूमात्मनोर्मिन्नतवेन प्रत्यक्षसिद्धयोः पृथगुपदेश ऐक्यार्थ:, द्वयोः सार्वात्म्यायोगत्' इति विवरणकारा वदन्ति।

यदत्र चोदयन्ति-अहमर्थादन्यस्यात्मनो भूमाख्यव्रह्ममिन्नतवेन प्रत्यक्षासिद्धत्वात् तयोरुपदेशो भेदार्थ:, अहमर्थस्य तु ब्रह्मभिन्नलेन प्रत्यक्षसिद्धत्वात्तयोरुपदेश ऐक्यार्थ इति वैपरीत्यमपि वक्तुं शक्यम्। सार्वात्म्योपदेशश्रासिद्वः । 'स एवेदं सर्वम्' (छा. ७. २५. १) 'अह्मेवेदं सर्वम्' (हा. ५. २. ६) 'आत्मैवेदं सर्वम्' (छा. ७, २५. २) इत्युपसंहाराणां 'स एवाधस्तात्' (छा. ७. २५. १) इत्या- दुपक्रमानुसारेण सर्वगतत्वपरत्वात्। सर्वगतत्वं च बहूनां सम्भवतीति न तत्सामर्थ्यादैक्यासिद्विः। तत्सिदौ वा भूमात्मोपदेशाभ्यामेव तत्सिद्धिसम्भवेन मध्ये अहङ्कारोपदेशव्रैयर्थ्य च-इति।

तत्राहंकारोपदेशवैयर्थ्य तावत् परिहतम्। यथा हि 'अस्त्यरुन्धती नाम वसिष्ठस्य पत्नयति सूक्ष्मतारारूपा' इति वस्तुविशेषसद्धावमुपदिश्य ताराविशेषे तदभेदं बोधयितुकामः समीपवतिस्थूलताराभि- भूततया विविच्याप्रकाशमाने तस्मिन्नाहत्य तदभेदं बोधनीयो वोद्जुं न प्रभवेदिति प्रथमं तामेव स्थूलतारां 'इयमतिसूक्ष्मारुन्धती' इत्युपदिश्य तत्र प्रसक्तसौद्षम्यानुपपत्तिशङ्कावारणेन वस्तुतत्त्वबोधनार्थ 'इयन्त्वति सूक्ष्माऽरुन्धती' इति स्थूलताराविवेचनेन सूक्ष्मताराविशेषं ग्राहयित्वा तत्रारुन्धत्यभेदमुपदिशतीति न तत्र स्थू लतारोपदेशवैयर्थ्यम् ; तद्विवेकेन सूक्ष्मताराग्रहणसौकर्यार्थत्वात्; एवमिहापीति।

न च सार्वात्म्योपदेशासिद्धिः;' स एवावस्तात्' (छा. ७. २५, २) इत्युपक्रमाणामप्यवधारणैः तद्यतिरिक्तवस्त्वभावप्रतिपादनेन सार्वात्म्यपर्यवसाथित्वात्। नापि भूमाहमर्थोपदेशयोरैक्यार्थत्वं, भूमात्मोपदे- शयोरभेदार्थत्वरं चति वैपरीत्यं वक्तुं शक्यम्; अहमर्थोपदेशस्य स्थूलारुन्धतीन्यायेन भूमात्मैव्यार्थत्ववर्णनया प्रगाणान्नराविरुद्धनयनसम्भवे तत्कर्तृत्वभोकतृत्वपरिष्छि ननत्वादिग्ाह कप्रमाणान तरवरुद्ध भूमाहा् मर्यैंक्यार्थ-

१.३. ८ भूमाऽधिकरणम् १७३

कत्वकल्पनायोगात्। भूमात्मनोरैक्यस्याप्रसक्तत्वेन तयोरुपदेशस्य ऐक्यनिषेधात्मकभेदार्थत्वायोगात्। न हि विधिवन्निषेधोऽपि रूविषयप्रमाणान्तराप्रवृत्तिमात्रेण चरितार्थः, किन्तु प्रतियोगिप्रसक्तिमप्यपेक्षत एव। तस्मादुपकमोपसंहारैकरूप्यावगमात् प्रकरणादपि भूमा परमात्मा; न प्राणः ।

सूत्रे सम्प्रसादशब्द: सुषुप्त्यवस्थावाचकस्तदवस्थाप्रधानस्य प्राणस्येह लक्षकतया प्रयुक्तः । यद्यपि सम्प्रसादशब्दः 'य एष सम्प्रसादोऽस्माद्' (मै. २. २) इत्यादिश्रुतिषु जीवे प्रसिद्धः, तथाऽपि 'स वा एष एतस्मिन् सम्प्रसादे रत्वा चरित्वा' (बृ. ४. ३. १७) इत्यादिश्रुतिप्रयोगात् 'सम्यक् प्रसीदत्यस्या- मवस्थायां जीवः' इति व्युत्पत्या सुषुप्तावेव रूढो जीवस्यापि लक्षक एव। अत एव सुषुप्त्यवस्थायोगिनि जीवे 'सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः' इति सम्प्रसन्नशब्दप्रयोगः। ततश्व जीव इव प्राणेऽपि लक्षणया तस्य प्रयोगो न विरुध्यते। अस्ति च सम्प्रसादशव्देन प्राणवायुलक्षणया तस्य 'प्राणाग्नय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति' (प्र. ४. ३) इति श्रुत्या, लोकतश्च सिद्धस्य सर्वकरणप्रत्यस्तमयरूपायां सुषुप्तौ जागरणस्योद्धाटनेन प्राणो भूमेति पूर्वपक्षे तास्मिन् 'यत्र नान्यत्पश्यति' (छा. ७. २४, १) इत्यादिभूमलक्षणस्य, सुखत्वामृतत्वयोश्च उपपादनं फलम्। ततश्च प्राणादूर्र्वमुपदेशादिति सौत्रो हेतुः । 'प्रकरणात्' इति हेत्वन्तरं तु उत्तरसूत्रे चशब्दसंगृहीतमनागतावेक्षणन्यायेन दर्शितम्।

नन्वयं सौत्रो हेतुः परमात्मत्वे सिद्धान्तसाव्यं, उत प्राणत्वाभावे पूर्वपक्षनिरासे ? नादः । आनन्दमयप्रकरणे मनोमयादिषु व्यभिचारात्, भूमग्रकरणे च विज्ञानमतिश्रद्धादिषु व्यभिचारात्। स्तादेतत्; 'सम्प्रसादादव्युपदेशात्' इत्यस्य प्राणादधिकत्वेन उपदेशादित्यर्थः । न चैवं सति मनोमयादिषु व्यभिचारः; तत्र प्राणान्तरत्वादिनोपदेशेSपि तदधिकत्वेनोपदेशाभावात्। न चात्र तदसिद्धिः; इह प्रकरणे पूर्वनिर्दिष्टा- दूर्ध्वमभिधानं तदधिकस्यैतेति वागादिषु दृष्टतेन प्राणादूर्ध्वमभिहिते भूम्नि तदधिकत्वसिद्धः, 'घाग्वाव नाम्नो भूयसी' (छा. ७. २, १) इत्यादौ भूयर्शब्दवदिहाधिक्यपरस्य भूमशव्दस्य प्रयोगाच्च। तस्य सङ्कोच- काभावेन सर्वत आधिक्यपरत्वेऽपि पूर्वनिर्दिष्टप्राणाघिक्यसिद्धेरमन्दिग्धत्वात्। अपपि च 'एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति' (छा. ७. १६. १) इत्यत्र, 'अपशवो वा अन्ये गोअश्वेम्यः पशवो गोअश्वाः' इत्यत्र गोअश्वेषु अन्येभ्यः प्राशस्त्यवत् सत्यातिवादिनि प्राणातिवादिनः प्राशस्त्यं तावत् प्रतीयत। ततः एतस्य प्राशस्त्यं च तदतिवदननिमित्तात् प्राणादेतदतिवदननिमित्तस्य सत्यस्याधिक्यकृतमेंव्रावसीयत इति ततोपि

१७४ न्यायरक्षामणि: १. ३. ८

प्राणादाधिक्यासिद्विः इति चेत्। मैत्रम्, एतावताऽपि वाचनिकस्य प्राणादाधिक्योपदेशस्यानिर्व्यूढत्वात्, अर्थादाधिक्यसिद्वेश् प्राणादान्तरत्वेनोपदिष्टेषु मनोमयादिषु व्यभिचारात्, 'मन एव पिता वाङ् माता प्राणः प्रजा' (बृ. १. ५. ७) 'प्राण एव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स वायुना ज्योतिषा भाति च तपति च' (छा. ३. १८. ४) 'पुरुषो वाव गौतमाग्निस्तस्य वागेव समित् प्राणो धूमः' (छा, ५. ७. १) इत्यादि- श्रुतिभिर्वाड्मनसवायुपुरुषादिषु प्राणादाधिक्यसिद्धिस्त्वेन व्यभिचाराच्च। तस्मात् सिद्धान्नसाध्ये नायं हेतुः, नापि पूर्वपक्षनिरासे; समन्वयसूत्रात् सिद्धान्तसाध्यस्येव पूर्वपक्षनिराससाध्यस्य क्वचिन्निर्दिष्टस्य प्रत्यधिकरण- मनुवृत्यभावेन 'नेतरोऽनुपपत्तेः' (ब्र. सू, १. १, १६) इत्यादाविवात्रापि निर्देशप्रसङ्गाद्, प्रथमवक्तव्यं सिद्धान्तहतुमनुक्वा पूर्वपक्षनिरासहेतूक्त्ययोगात्, 'धर्मोपपत्तेः' इत्युत्तरसूत्रहेतोः सिद्धान्तसाध्यविषयत्वेनास्यापि तदेकविषयतौचित्यच्चेति चेत्।

उच्यते-पूर्वपक्षनिरासे साव्येऽयं हेतुः। तस्य च साध्यस्य 'नानुमानम्' इति सूत्रगतेन नञा सह 'प्राणभृद्' इति सूत्रस्थस्य प्राणपदस्यानुवर्तनेन लाभः । तत्र हि जीवे प्राणभृत्पदप्रयोगस्य तस्मिन् 'ओोतं मनः सह प्राणै् सर्दैः' इति श्रुतग्राणाश्रयत्वोपपादनेन पूर्यपक्षसमर्थनवदिहानुषङ्गलाभोऽपि प्रयो- जनम्। प्रथममिह पूर्वपक्षनिरासहेतूक्तिः तत्सामर्थ्यादेव सिद्धान्तहेतुरपि लभ्यत इति लाघवप्रतिसन्धानात्। पूर्वपक्षनिरासको हि सौत्रौ हेतुः परमात्मनि रूढां सत्यश्रुतिमपेक्ष्य समर्थनीयः। ततश्र तयैव सत्यं प्रकृत्या- म्रातो भूमा परमात्मा इत्यपि सिध्यति। न च सत्यश्रुतिमनपेक्ष्य तुशब्दमात्रेण प्रकरणविच्छेदो लभ्यत इति वाच्यम् ; 'एष तु वा अगिनिहोत्री' इति वाक्यवैषम्यहेतुतया तत्राग्निहोत्रान्तरोपपादकद्रव्यदेवतान्तरं नास्ति, अत्र त्वतिवादान्तरनिमित्तं सत्यशब्दोदितं ब्रह्मास्तीति प्रदर्शनीयत्वात्।

ननु सत्यश्रुत्या भूम्र: परमात्मत्वे साघिते तदधीनात्मलाभः तस्य प्राणत्वनिरासहेतुः प्राणादूर्र्यमु- पदेशोऽर्थात् सिध्यतीति वैपरीत्यमपि सम्भवतीति चेत्, उच्यते। सत्यश्रुत्या भूमा परमात्मेति सिद्धिमात्रेण प्राणो न भूमेति न सिध्यति। भूमवत् प्राणोऽपि परमात्मैव; भूम्र: परमात्मत्वे सत्यश्रुतिभूमलक्षणमहाप्रकरण- चत् प्राणस्य परमात्मत्वेऽपि सर्वप्रतिष्ठात्वसर्वात्मत्वलिङ्गसत्त्वात्। अतो भूमा प्राण एव; 'एष तु वा' इत्या- देर्नामाद्यतिवादिभ्यः प्राणरूपपरमात्मातिवादिनो विशेषप्रदर्शनार्थत्वस्य तस्यैव सत्यवदनरूपाङ्गविधनार्थत्वस्य (वा) चोपपत्तेरिति शङ्कान्तरात्रकाशात्। अतस्तस्यापि निवर्तनमभिप्रेत्य पूर्वपक्षनिरासकः 'संप्रसादादध्युपेदशात्' इति हेतुर्मुखत उक्तः। तेन प्राणादू्व भूम्र उपदेशस्य सिद्धवद्ुपादाय हेतूकरणमहिम्रा प्राणभूम्नोः परमात्म भावेनापि ऐक्यं निराकृतं भवति। तनिराकरणं च पूर्वत्र प्राणशब्दस्य प्राणवायावुत्तरत्र सत्यशब्दस्य परमार्थे ब्रह्माणी च रूढत्वादतित्रदर्नायभेंदेन नद्ुषपादकतुशब्दमहिम्रा चेति पूर्वोक्तरीत्यैवानुसन्धेयम्।

१. ३. ८ भूमाऽधिकरणम्। १७५

प्राणे यथा सर्वप्रतिष्ठात्वं सर्वात्मत्वं च ब्रह्मलिङ्गं द्ृश्यते, तथा 'यद्यप्येनानुक्कान्तप्राणान्' (छा. ७. १५. ३) इत्युत्क्मणं प्राणस्थितितदस्थत्योर्हननाहननप्रथाऽनुवादरूपं च प्राणलिङ्गमपि दृश्यते। न हि प्राणवायोरिव सर्वगतस्य परमात्मनो मुख्यमुत्कणं सम्भवति, न वा 'स यदि पितरं वा मातरं वा भ्रातरं वा' (छा. ७. १५. २) इत्यादिना प्रदर्शितो हननाहननप्रथानुवादः । अयं हि लौकिकप्रथाऽनुवादः । लौकिकाश्च श्वाससश्चारसत्त्वासत्त्वाम्यां प्राणवायोरेव स्थित्यस्थिती ज्ञातुं शक्रवन्ति, न तदतिरिक्तस्य जीवस्यापि, दूरे परतमानः । अतिरिक्तजीवाभिज्ञानां परीक्षकाणामपि प्राणवायुस्थित्यस्थितिभ्यामेव जीवस्यापि ते ज्ञातव्ये। अतः सर्ववेद्यप्रथमोपस्थितप्राणवायुसत्त्वासत्त्व्निबन्धनावेव हिंसोपकोशतदभावौ लौकिकानामिति तदनुवाद: प्राणवायावेव सङ्गच्छते। एवं 'प्राणो ह पिता' (छा. ७, १५, १) इत्यादौ पितृत्वादिना प्रशंसनमपि प्राणवायुविषयमेव व्यवतिष्ठते। प्राणस्य पितृत्वादिकमन्वयव्यतिरेकाभ्यामुपपदितुं प्रवृत्तस्य 'पितृहा वै त्वमसि' (छा. ७. १५. २) इत्यादेस्तत्रैव्र बहुधाऽभ्यस्तायाः प्राणश्रुतेरनुग्रहाच्च। ततश्च सर्वप्रतिष्ठात्वलिङ्ग- मपि तदनुरोधनव नेतव्यम्। एवं प्राणस्य भूमशब्दितात् प्रकराणनः परमत्मनो भिन्नले सत्येवाग्रे 'आत्मतः प्राणः' (छा. ७. २६. १) इति ततः प्राणस्योत्पत्तिवचनमुपपद्यते।

न च 'स्याचचैकस्य ब्रह्मशब्दवत्' (ब्र. सू. २. ३, ५) इति न्यायेन 'प्राणा वा आशायाः' (छा. ७. १५. १) इत्यत्र प्राणशब्दस्य ब्रह्मपरत्वेऽपि 'आत्मतः प्राणः' (छा. ७. २६. १) इत्यत्र स वायुपरः स्यादिति वाच्यम्। नामादिप्राणान्ताः येन क्रमेणोत्तरोत्तरमुत्कृष्टा दर्शितास्तद्युत्क्मेणैव 'आत्मतः प्राणः' (छा. ७, २६. १) 'आत्मत आशा' (छा. ७, २६. १) 'आत्मतः स्मरः' (छा. ७ २६. १) इत्यादे: प्रवृत्तत्वेनोभयोरपि प्राणशब्दयोरेकत्रिषयत्वावश्यम्भावात्।

ननु भूमैव प्रकरणी परमात्मा, न प्राण इति सिद्धान्ते भूम्न: सर्वतो भूयस्त्वार्थमेत्र नामादि- प्राणान्तानामुत्तरोत्तरभूयस्त्चेनानुक्रमणमिति वक्तव्यमभिमतं च। न च तघ्युज्यते। तथा च सति प्राणाद्धम्न्यपि भूयस्त्वविषययोः प्रश्नप्रतिवचनयोर्दर्शनापत्तेः । न च यदर्थमन्यत् प्रकान्तं तदनुक्ति्युक्तेति चेत्, मैवम्। प्रश्नप्रतिव चनाभाव्रेऽपि प्रकृतासम्बन्धनिमित्ततुशब्दसत्यश्रुतिभ्यां प्रागभूमभेदस्यावर्जनीयत्वात्। पूर्वपर्यायेष्वनु- क्तस्यातिवादित्वस्य प्राणपर्याये 'स वा एप एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजानन्नतिवादी भवति' (छा. ७, १५. ४) इति वचनेन प्राणस्य सर्वप्रतिष्ठात्वाद्युपन्यासेन च उपकरान्तामापदेशः प्राण एव

१७६ भूमाऽधिकरणम् १. ३.०

समाप्त इति मत्वा नारदे भूयोऽपृच्छति सनत्कुमारः प्राणविज्ञानमपि विकारानृतविषयमिति न तेन सम्यगति वादित्वम् ; किन्तु सत्येनैवेति सत्यविज्ञानं रूयमेवोपचिक्षेप। ततः 'सोऽहं भगवः सत्येनातिवदानि' (छा, ७. १६. १) इति पृष्टवते विज्ञानादिसाधनपरंपरया तमेव सत्यं परमात्मानं भूमानमुपदिदेशेति प्रश्नप्रतिवचनाभावस्यान्यथोपपत्तेश्च । तस्मात् प्राणभूम्नोः परमात्मभावेनैक्यमिति शङ्कान्तरस्य नावकाशः । तदिदं शङ्कान्तरनिराकरणं सूचायतुं मुखतः पूर्वपक्षनिरासहेतुमुक्त्वा तेन सिद्धान्तहेतुर्गर्मीकृतः। तेनैव सिद्धान्तहेतुना 'धर्मोपपत्तेः' (१. २. ९) इत्युत्तरसूत्रगतहेतारेकविषयत्वम्। न च तत्र चशब्द: सूत्रद्वयोक्त हेतुसमुच्चयार्थ:, किंत्वनुक्तप्रकरणसमुच्चयार्थ: इत्युक्तम्। तस्मात् सर्वमनाकुलम् । १. ३. ८।

धर्मोपपत्तेश्व । ९।

दर्शनादिव्यवहाराभावनिरुपाधिकसुखत्वामृतत्वरू महिमप्रतिष्ठत्वसर्वंगतत्वसर्वात्मत्वादीनां भूम्नि श्रूय- माणानां धर्माणां परमात्मन्येवोपपत्तेश्र भूमा परमात्मा। न ह्येतेषां निर्विशेषं परमात्मानमपहायान्यत्राऽडञ्जस्य- मस्ति। दर्शनादिव्यवहाराभावस्तावत् 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्' (बृ. ४. ५. १५) इत्यादिश्रुत्यादिषु तत्रैव प्रसिद्धः । न च 'न शृणोति न पश्यति' (प्र, ४, २) इत्यादिना सर्वकरणव्यापार- प्रत्यस्तमयरूपां सुषुपावस्थां प्रस्तुत्य 'प्राणाग्नय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति' (प्र. ४. ३) इत्याम्नानात् प्राणेऽपि तत्प्रसिद्धि रस्तीति वाच्यम्। परमात्मप्रकरणानुरोधेन तस्याः श्रुतेरात्मनोSसङ्गत्वविवक्षया प्रवृत्ततया प्राणे दर्श- नाद्यभावपरत्वाभावाद। न हि तत्र प्राणविषयस्य, प्राणाधारस्य वा दर्शनादेरभावः कीर्त्यते, किन्तु सुषुप्ता- वात्मनो घटादिदर्शनाभावमात्रम्। न च प्राणे विद्यमाने दर्शनादभावकीर्तनं तावदस्ति, तदेवेह लक्षणमिति वाच्यम्। सुषुपौ प्रागवद्देहस्यापि विद्यमानतया तन्मात्रस्य लक्षणत्वानुपपत्तेः। एतेन-सुषुमौ प्राणे जाग्रति दर्शनादयभावो लोकत एवावसित इत्यपि निरस्तम्। तस्मात् भूमलक्षणं तावत्परमात्मन्येव समञ्जसम्। एवं निरतिशयसुखत्वमपि। सुषुप्तौ सुखवचनमपि ह्यात्मन एव सुखरूपत्वविवक्षया प्रवृत्तम्। अमृतत्वमपि प्राणस्यापेक्षिकमेव, 'अतोऽन्यदार्तम्' (बृ, ३. ४. २) इति श्रुतेः । तस्माद्वाक्यशेषगतानां धर्माणां निर्वि- शेषपरमात्मन्येवोपपत्तिः ।

न च वाक्यशेषगतमेव्र भूमविदः सर्वदर्शनकीर्तनं 'सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति' इति वैषयिक- फलकीर्तनं च तत्रानुपपन्नमिति वाच्यम्। सर्वदर्शनकीर्तनस्य 'यत्र नान्यत्पश्यति' (छा, ७, २४, १) इति

१. ३. १० अक्षराधिकरणम्। १७७

प्रथमश्रुतलक्षणानुसारतः सर्वविवर्ताधिष्ठानभावेन परमात्मदर्शनपरत्ा्। सार्वलौकिकफलकीर्तनस्य च 'आत्म- रतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः' (छा. ७,२५. २) इति स्रगादुदयानादिवनिताविभतिरूपविषयकृत- सुखात्मकानां रतिकीडामिथुनानन्दानामात्मानतिरेकोक्त्या ब्रह्मानुभवितुर्मुक्तस्य तदतिरिक्तरत्यादिनिषेधपरप्रथम- श्रुतवाक्यानुसारेण सर्वलोकसाध्यनिखिलसुखकणिकानां महाब्धिस्थानीयब्रह्मसुखानुभवपरत्वाच। तस्माद्वर्मो- पपत्तेरपि भूमा परमात्मेति सुष्ठक्तम्। अत्रोपकरमोपसंहारैकरूप्यावगतस्य ब्रह्मप्रकरणस्य, तद्गतब्रह्मलिङ्गानां च भूमानन्वयेन पूर्वपक्षीकरणादस्पश्टब्रह्मलिङ्गता ।१.३.९।

इति भूमाधिकरणम् ।२।

(३ अधिकरणम्)

अक्षरमम्बरान्तधृतेः ।१०।

बृहदारण्यके 'यदूर्ध्व याज्ञवल्क्य दिषो यदवाक् पृथिव्या यदन्तरा दयावापृथित्री इमे यदधतश्च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते कस्मिस्तदोतश् प्रोतश्र' (बृ. ३. ८.३) इति गार्ग्या पृष्टेन याजवल्क्येन 'आकाश एव तदोतं च प्रोतं च' (बृ. ३. ८. ४) इत्युत्तरिते 'कस्मिन्ु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्र' (बृ.३.८.७) इनि पुनस्तया पृष्टस्य तस्य वचनमाम्रायते 'एतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्ति अस्थूलमनण्तहरूम- दीर्घम् (बृ. ३. ८. ८) इत्यादि 'एतस्मिन् खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्च' (बृ. ३. ८. ११) इत्यन्तम्। अत्राक्षरं प्रणवात्मको वर्णः, परमात्मा वेति संशये प्राप्तं तावत् वर्ण एवाक्षरमिति। 'अक्षर- समाम्नायः' इत्यादौ वर्णेष्वरक्षरशब्ददर्शनात्। ननु 'यया तदक्षरमधिगम्यते' (मु. १. १. ५) इत्यादि- श्रुतिषु परमात्मन्यपि स दृष्टः । सत्यं दृष्टः । लौकिकव्ैदिकप्रसिध्यतिशयसत्त्वात् वर्णेषु तत्प्रयोगो रूढ्या। परमात्मनि तु नित्यसर्वगते 'न क्षरति, अश्नुते वा' इति योगेन। रूढिश्व योगात् बलीयसी। नन्वाकाशान्त- सकलजगद्धारकत्वलिङ्गमनुपपन्नं वर्णे। न च लिङ्गादक्षरश्रुतिर्बलीयसीति वाच्यम्। 'कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्च' (बृ. ३. ८. ७) इति 'एतस्मिन्तु खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्च' (बृ.३. ८. ११) इति प्रश्नोत्तररूपाभ्यामुपकमोपसंहाराभ्यां प्रतिपिपादयिषितत्वेन 'एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतस्तद्वा एतदक्षरं गार्ग्थदृष्टं द्रष्टश्रुतं: श्रोत्रमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञातृ नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट नान्यदतोऽस्ति

न्याय. र. २३

१७८ न्यायरक्षामणि: १. ३. १०

श्रोतृ नान्दतोऽस्ति मन्तृ नान्यदतोऽस्ति विज्ञात्' इति श्रुतप्रशासितृत्वद्र2्टत्वश्रोतृत्वमन्तृत्वविज्ञातृत्वद्रष्टत्वा- दिरूपजीवाभेदात्मकबहुलिङ्गसहकृतत्वेन चास्य लिङ्गस्य श्रुतेः प्रवलत्वादिति चेत्।

उच्यते-जगद्धारकत्वं वर्ण्यमानं ना्ति। न सवल्वत्रौतप्रातशब्दाभ्यामक्षरस्य जगतश्चाधाराधेय भाव: प्रतिपाद्यते; पूर्वत्र गार्गीब्राह्मणे 'यदिदं सर्वमप्खोतञ्च प्रोतं च कस्मिन्नु खल्वाप ओताश्च प्रोताक्ष' (बृ. ३. ६. १) इत्यादिभिगर्म्याः प्रश्नैः 'वायौ गार्गि' (बृ. ३. ६. १) इत्यादिभिर्याज्ञवल्क्यस्योत्तरैश्र परिदृश्यमानपार्थिवधा नुजातस लिलवाय्वन्तरीक्षलोकगन्धर्वलोकादित्यलोकचन्द्रलोकनक्षत्रलोकदेवलोकेन्द्रलोकप्रजा पतिलाकब्रह्मलोकानां पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरस्मिन्नोतप्रोतववर् ना त् । त्रुरंाान्तरिक्षलोकदीनां ततदुपरि तनगन्धर तलोकाद्याधारत्वायोगात्। अतस्तत्र पूर्वपूर्वलोकेभ्यः उत्तरोत्तरलोकानां कयाचिद्विवक्षयोत्कर्मभिप्रेत्य आतत्वप्रोतत्ववर्णनमिति नेतव्यम्। सम्भवति हि यथा पटे दीर्धतिर्यक्तन्तव ओतप्रोतास्तस्यैकदेशा एवं गन्धर्तलोकानां भूनौ दृश्यमानायामन्तरिक्षलोका विभूतितस्तदेकदेशप्राया इति विवक्षया सादृश्यादोतप्रोत-

युक्तम्। तच्चोपपद्यत एव प्रणवे। 'ओमित्येतदक्षरमुद्रीथमुपासीत आंमिति हयुद्रायाने तस्योपव्याख्यानम्। एषां भूनानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपो रसोऽपामोषधयो रत ओषधीनां पुरुषो रसः पुरुषस्य वाग्रसो वाच ऋग्रस ऋचः साम रसः साम्न उद्गीथो रसः स एष रसानां रसतमः परमः परार्ध्योऽष्टमो यदुर्द्राथः' (छा. १. १-३) इति श्रुत्यन्तरे तस्य सर्वोत्कृष्टत्वप्रसिद्धिसत्वात्। तत्र कयाचिद्विवक्षया पृथिर्वाजलौष- ध्यारिक्रमेणोत्तरोत्तर नुत्कर्ष उक्तः, इह तु विवक्षान्तरेण पृथिवीजलवाय्वादिकमेणेति एतावानेव विशेष: पर्यवस्यतीति न प्रणवे ओतप्रोतत्ववर्णनस्यानुपपत्तिः। यदि चौतप्रोतशब्दाभ्यां तस्य तस्य तत्र तत्र वर्त- मानत्वमेवोच्यते, तथाऽपि प्रणवे जगदधाराकाशौतत्वप्रोतत्ववणनस्य न काचिदनुपपत्तिः। जगदाधार आकाश: परमात्मा हृदयादित्यमण्डलादिवदुपासनस्थाने प्रणवे वर्तत इति सामञ्जस्यात्। न चान्याश्रितत्वो- किरारस्यादिहाकाशः प्रसिद्ध एच ग्राह्य इति वाच्यम; पूर्वसन्दर्भविरोघात्।

एवं धुपाख्यायते बृहदारण्यके-जनकस्य यज्ञे कुरुपाश्चालदेशागतेषु ब्राह्मणेष्वभिसमेतेषु 'कः स्विदेतषां ब्रह्िष्ठः' इति जिज्ञासुना जनकेन शृङ्गद्याबद्धपलपरिमितसुवर्णालङ्काराः सहस्रं गाः समानीय 'ब्राह्मणा भगवम्तो यो वा ब्रहिष्टः स एता गा उदजताम्' (बृ.३. १.२) इत्युक्त तेषु ब्राह्मणेष्घघृष्टतया

१.३. १० अक्षराधिकरणम्। १७९

स्थितेषु, याज्ञवल्क्यः सशिष्यमुवाच 'एताः सोम्य उदज सामश्रवा' (बृ. ३. १. २) इति। ततस्तंषु ब्राह्मणेषु क्रुद्ेषु तमाश्वलः पप्रच्छ 'त्ं नु खलु नो याजवल्क्य ब्र्मिष्ठो सि' (बृ. ३. १. २) इति। 'नमो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुर्मो गोकामा एव वयं स्मः' (बृ. ३. १. २) इति याज्तल्क्यस्योक्तिभंग्या तस्य ब्रह्मिष्ठत्वा- भिमानमधिकं सन्तमवधार्य तद्विजिगीषया आश्वलादिषु केष्रुचित् तं पृष्ठवत्सु, तेन च सदुच्तराक्ला जितेषु, 'अथ हैन गार्गी वाचक्वरी पप्रच्छ' (बृ. ३. ६. १) इत्यादि गार्गी्राह्मणं प्रवृत्तम्। तत्र गार्ग्या :यदिदं सर्वमप्सोतं च प्रोतश्व' (बृ.३. ६. १) इत्यादिना तत्तदुत्तरानन्तरं पुनः पुनः पृटस्य याज्ञवल्क्यस्य क्रमेण 'ब्रह्म लोकंष्रु गार्गि' (बृ, ३. ६. १) इत्युत्तरे सति 'कस्मिन्तु खलु ब्रह्मलोका ओताश्च प्रोताश्च' (बृ, ३. ६. १) इति पुनः पृष्टेन याज्ञवल्क्येन 'गार्गि माऽतिप्राक्षीर्मा ते मूर्द्धा व्यपप्तत् अनतिप्रश्नयां वै देवतामतिपृच्छसि माऽतिप्राक्षीः' (बृ. ३. ६.१) इति सक्रोधमुक्त भीता गार्गी उपरराम। ततः उद्दालके प्रसिद्धे ब्रह्मविदि सूत्रमन्तर्यामिणं च पृष्टवति याज्ञवल्क्येन जिते पुनर्गागी सर्वेंां ब्राह्मणानां पराजयो जायत इति शङ्कया याज्ञवल्क्यस्य कोधं ब्राह्मणानामनुज्ञयैवाकिञ्चित्करतामापाद्य प्राक् 'माऽतिप्राक्षीः' इति निवारितं प्रश्नं पुनः करिष्यामीत्याशयवती 'ब्राह्मणा भगवन्तो हन्ताहमिमं द्वौ प्रश्नौ प्रक्ष्यामि तौ चेत् मे वक्ष्यति न वै जातु युष्माकमिमं कश्चिद्वह्मोद्ं जेता' (बृ.३. ८. १) इति तेषामनुज्ञां याचित्वा 'पृच्छ गार्गि' (बृ. ३. ८. १) इति तैग्नुज्ञाता 'अहं वे त्वा याज्ञवल्क्य यथा काश्यो वा वैदेहो वोग्रपुत्र उज्ज्यं धनुरधिज्यं कृत्वा द्वौ बाणवन्तौ शरौ सपन्नातिव्याधिनौ हस्ते कृत्वोपोत्तिष्ठेदेवमेवाहं त्वा दम्यां प्रश्नाभ्या- मुपोदस्थां तौ मे ब्रूहि' बृ. ३. ८. १) इति द्वितीयप्रश्ननिवारणपरिजिहररिया प्रश्नद्वयानुज्ञां पृष्टवा 'पृछ' इति तदनुज्ञाता 'यदूर्ध्व याज्ञवल्क्य दिवः' (बृ. ३, ८. ३) इत्यादिना सर्वदेशकालानुवृत्ततकल- प्रपश्चाधारं पृर्वा 'आकाश तदोतं च प्रोतं च' (बृ. ३ ८. ४) इत्युत्तरिते 'नमस्तेSस्तु याज्ञवल्क्य यो म एतं व्यवोचः' (बृ. ३, ८ ५) इतितं प्रशस्य इतः परं द्वितीयप्रश्नत्योत्तरमशक्यमित्याशयेन 'अपरस्मै धारयस्व' (बृ, ३, ८, ५) इत्युक्त्ा 'पृच्छ' इति तेनोक्ते प्रथमप्रश्नोत्तरस्थिरीकरणार्थ पुनरपि 'यदूर्ध्व याज्ञवल्क्य दिवः' (बृ, ३. ८. ६) इत्यादिना प्राक् पृष्टमेव पृष्टवा याज्ञवल्क्येन 'यदूर्ष्व गार्गि' इत्यादिना तदुक्तं सर्वमनूद 'आकाश एव तदोत च प्रोतं च' (बृ, ३, ८, ७) इति प्राचीनोत्तर एवावधारणेन दृढीकृते तदनन्तरं कृतस्य 'कस्मिन्तु खल्वाकाश आतश् प्रोतश्च' (ब. ३. ८, ७) इति द्वितीयप्रश्नस्यो-

१८० न्यायरक्षामाणः १ ३. १०

त्तरतया 'एतद्वै तदक्षरम्' (बृ. ३. ८. ८) इत्यारम्य 'एतस्मिन् खल्वक्षरे गार्ग्याकाश आतश्व प्रोतश्व' (बृ. ३.८. ११) इत्यन्तं कृत्स्नमक्षरब्राह्मणं प्रवृत्तमिति ।

अत्र गागीब्राह्मणान्ते याजञवल्क्यन यः प्रश्नः सक्रोधं निवारितः, स एव खलु गार्ग्या सर्वेषां पराजयो भविष्यतीति भीतया तस्य क्रोधमविगणय्य पुनरवतारितः । तस्य प्रश्नस्य परमात्मनि पर्यवसानं गार्गीब्राह्मण एव 'अनतिप्रश्नयां वै देवतामतिपृच्छसि' (बृ. ३. ६. १) इति याजञवल्क्यवचनेन स्फुटमिति तदनुसारेण तदुत्तरगतस्याकाशशब्दस्य परमात्मपरत्वमेत्र युक्तम्। अत एव प्रश्ननिवारणभंग्यैव याजवल्क्यः प्रथमप्रश्नस्यांत्तरं वक्तुं जानातीत्यवगत्य द्वितीयप्रश्न एव भारं निधाय युगपत् प्रश्नद्वयानुज्ञामंर्थितवतीति सङ्गच्छते। प्रथमप्रश्नोत्तरप्रशंसामिव कृत्या सर्वाधारस्य परमात्मनः केनचित् प्रकारेण कश्चिदाधारोऽस्तीति ज्ञात्वा वक्तुमयं न पारयिष्य्तीत्याशयेन 'अपरस्मै धारयस्व' इति धृष्टमुक्तवतात्यपि सङ्गच्छते। प्रणवस्य परमात्मोपासनास्थानतया तदधिकरणत्वेनोत्तरमपि सङ्गच्छते। प्रसिद्वं हि हृदयादिषु प्रणवं विचिन्त्य तन्मध्यवर्तित्वेन परमात्मोपासनं श्रुतिस्मृतिपुराणागमेषु। यदि चाकाशः प्रसिद्धाकाशः, तथाऽपि प्रणवे तदाधारत्वस्य नानुपपतिः। अवकाशात्मके प्रसिद्धाकाशे सर्वं वस्तु विश्रान्तम्। सोऽपि रूकारणे शब्द- तन्मात्रे प्रणवसूक्ष्मावस्थारूपल्वेन प्रसिद्धे प्रतिष्ठित इति सामञ्जस्यात्। यदि चाकाशस्य तत्रौतप्रोतल्वेन वर्णितस्य जगतश्राक्षरमाधारत्वेन वक्तव्यमिति निर्वन्धः, तस्यापि नास्त्यनुपपत्तिः प्रणवे; आकाशद्वारा तस्य तदन्यजगदाधारत्वोपपत्तेः।

आकाशस्य जगतश्र द्वारद्वारिभावं विनैव ओतप्रोतत्वमक्षरे वक्तव्यमति निर्बन्धेऽपि नानुपपत्तिः; 'ओंकार एवेदं सर्वम्' (हा २, २३, ३) इति श्रुत्यन्तरे प्रणवस्य सर्वात्मत्वश्रवणात्। तदनुसारेगात्रापि तादात्म्येन सर्वमोतप्रोतं प्रगव इति तात्पर्यवर्णनापपत्तेः। न च-श्रुत्यन्तरं ब्रह्मप्रतिपत्तिसाधने प्रणते ब्रह्म- गतासार्वात्म्यमारोप्य स्तुतिमात्रपरम् ; प्रणवस्य वस्तुतः सार्वात्म्यायोगात्, इह तन्मात्रमवलम्ब्योपकरमोप- संहाराभ्यां प्रतिपिपादयिषितं लिङ्गमन्यथा नेतुमयुक्तम्-इति वाच्यम; प्रणवेऽपि मुख्यमार्वातम्योपपत्तेः। अर्थाना 'घटोडयं पटोडयम्' इत्यादिप्रतिभासेधु शब्दतादात्म्योपलम्भेन तत्तद्वाचकशब्दाश्रयत्वात्। शब्दानां च सर्वेषां 'तदथा शङ्कना सर्वाणि पर्णोनि संन्तृं्णान्येवमोङ्कारेण सर्वा वाक् सन्तृण्ण।' (छा, २, २३, ३) इति श्रत्या

१. ३. १० अक्षराधिकरणम् १८१

ननु 'घटोडयम्' इत्यादि शब्दार्थसामानाधिकरण्यं 'मृद्टः' 'नीलो घटः' इत्यादिवत् तादात्म्येना- श्रयिभावतो न भवति; शब्दानामार्थाश्रयत्वमर्थानां शब्दाश्रयत्वं वेत्यत्र विनिगमनाविरहात्, शब्दानामर्थानां च व्यवस्थितेन्द्रियग्राह्यत्वव्यवस्थितकार्यकरत्वादिवैलक्षण्यदर्शनेन भेदावश्यम्भावाच्च, किन्तु ज्ञाप्यज्ञापकभावतः । न च-ज्ञाप्यज्ञापकभावो न सामानाधिकरण्यप्रयोजकः; 'धूमो वहिनः' इति सामानाविकरण्यादर्शनात्, ऐन्द्रिथिकलैङ्गिकज्ञानेषु शब्दाजन्येप्वपि 'घटोयं पटोयम् इत्यादिशब्दसामानाधिकरण्यानुभवाच्ेि वा्यम्। ज्ञाप्यज्ञापकभावमात्रात् प्रत्यक्षती दृश्यमानासु लिपित्रु 'ककारोऽयम्' इत्यादिश्रयमाणककारादिसामानाधि- करण्यानुभवदर्शनेन तद्वदिहान्युपपत्तेः। वस्तुतो 'घटोऽयम्' इत्यादिप्रतिभासेतु पुरोवर्तिव्यक्तियु घटशब्दादिता- दात्म्यं न स्फुरति, किन्तु घटशब्दादिसमर्पिततत्तदर्थतादाम्यमेव। न हि 'घटोऽयम्' इत्यादीनां घटशब्दो डयमित्यादिरर्थ इति कश्विदप्यभिमन्यते, अन्यथा सवेषां शब्दानां स्वस्रूपसमर्पणमात्रपरत्वे तत्तदर्थविशेषान- वगतिप्रसङ्गादिति चेत्।

अत्र ब्रूम :- विनिगम नाविरहोक्तिस्तावदनुपपन्ना; 'स भूरिति व्याहरत् भूमिमसृजत स भुव इति व्यवहरत् सोऽन्तरिक्षमसृजत' (तै,ब्रा.२. २, ४. २) इत्यादिश्रुतिभिः 'नाम रूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपश्चनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनां चकार सः' इत्यादिस्मृतिभिश्चार्थानां शब्दप्रभवत्वाव- धारणेन शब्दानामाश्रयत्वमर्थानामाश्रयित्वमित्यत्रोपादनोपादेयभावस्य विनिगमकस्य सत्त्वात्। ज्ञान्यज्ञापक भावकृतं सामानाधिकरण्यमित्यप्ययुक्तम्; 'घटोऽयम्' इत्यादिसामानाधिकरण्यानुभवस्य 'मृद्टः' इत्यादिवत् प्रमाणसिद्धोपादानोपादेयभावमूलतया प्रमारूपत्वसम्भवे लिपिषु 'ककारोडयम्' इत्यादिवत् भ्रमरूपत्वस्य, औपचारिकत्वस्य बा कल्पनायोगात्। न च ज्ञाप्यज्ञापकभावस्यापि सामानाधिकरण्यप्रयोजकत्वाभ्युपगमात् लिपिषु 'ककारोऽयम्' इत्यादिरपि प्रमारूप एवति वाच्यम् । तया सति 'धूमो वहिनः' इत्यपि सामानाधि- करण्यानुभवप्रसङ्गेन ज्ञाप्यज्ञापकभावस्य तत्प्रयोजकत्वाभ्युपगमायोगात्। लिप्यक्षरगतज्ञाप्यज्ञापकभावमात्रस्य सामानाधिकरण्यानुभवप्रयोजकत्वमभ्युपगम्य तत्प्रमात्वसमर्थने तु नास्ति तस्य प्रकृतापयोगः; ताव्रता 'घटोऽयम्' इत्यादिसामानाधिकरण्यानुभवप्रमात्वानिवाहाद्।

यत्तु 'घटोऽयम्' इत्यादौ शब्दार्थयोः सामानाधिकरण्यानुभव एवासिद्व :; पदद्वयार्पितयोरर्थयोरेव परस्परान्वयादिति। तत्रेदमुच्यने। 'डित्थोऽयं ब्राह्मणः' इत्यादौ डित्थादिशब्दानामेवार्थान्वयः इति तावदङ्गी-

१८२ न्यायरक्षामाणे: १. ३. १०

कर्तव्यम्; यदृच्छाशब्दाभिधेयानां संज्ञाशब्दानां समर्पणीयार्थाभावाद। न च तेषामपि तत्तदसाधारणकृति- विशेषादय एवार्थाः समर्पणीयाः स्युरिति वाच्यम्। तत्तदाकृतिविशेषानभिज्ञानां डित्थो नाम कश्चिदस्तीत्यादि- मात्रमवगच्छतामपि 'डित्थः कीदृशः' इत्यादिप्रश्नदर्शनात्, 'एतादृशाकृतिविशेषशाली डित्थः' इत्याद्युत्तरवाक्येघ्ु तत्तदाकृतिविशेषादीनां शब्दान्तरेणोपादानाच्च। एवं 'पृथिवीत्ववती पृथिवी' 'प्रमाकरणं प्रमाणम्' इत्यादि- लक्षणवाक्येषु जाययुपाधिशब्दानामपि स्रूपत एवार्थान्वयो वाच्य: तत्समर्पणीयपृथिवीत्वादीनां शब्दान्तरेण समर्पितत्वात्। न च द्विविधेऽप्युदाहरणे डित्थपृथिव्यादिशब्दानां लक्षणया तत्तच्छब्दवाच्यत्वमर्थ इति शङ्कनीयम् ; शब्दानामर्थानाञ्च श्रुतिसिद्धोपादानोपादेयभावमूलतादात्म्यसत्त्वेन डित्थादिशब्दमात्रलक्षणया डित्थादिशव्दानामेव तादात्म्येन विशेषणत्वोपपत्तौ तेषां तत्तच्छब्दवाच्यत्वपर्यन्तलक्षणाकल्पनस्यायुक्त्वात्। प्रत्यक्षोपस्थितानामेव वा तेषां मन्त्राणां नियोगभावनान्त्रयवत् स्वस्ार्थान्वयस्योपपत्तौ लक्षणाकल्पनस्यैवा युक्तत्ाद्।

अपि च शब्दसमर्पकाः शब्दा यत्रार्थेषु प्रयुज्यन्ते, तत्र प्रयुक्तशब्दसमार्पिततत्तच्छव्दतादात्म्य- प्रतीति र्थेष्वङ्गीकर्तव्या। यथा 'दशपूर्वरथः' 'हृस्त्युपपदगिरिः' इत्यादिप्रयोगेषु प्रयुक्तशब्दसमर्पितदशरथ हस्तिगिरिप्रमुखशव्दात्मताप्रतीतिर्नृपतिपर्वतविशेषादिषु। यथा वा द्विरेफादिशब्दप्रयोगेषु तत्समर्पितत्रमरशब्दा- दितादाम्यप्रतीतिर्मधुकरादिषु। यथा च ईक्षतिपरीष्टिगन्यादिशब्दप्रयोगेषु तत्समर्पिततत्तद्धातुतादात्म्यप्रतीति- स्तत्तद्वातर्थेषु। न च त्रिविधेऽप्युदाहरणे शब्दवाचकशब्दानां खार्थरूपशब्दसम्बन्धिष्वर्थेषु गङ्गादिशब्दानां तीरादिष्विव लक्षणा स्यादिति वाच्यम्। प्रवाहतीरांदिभेदेन तत्र लक्षणाडपेक्षायामप्यत्र श्रुतिसिद्धोपादानो- पादेयताप्रयुक्ताभेदस्त्वेन लक्षणाऽनपेक्षणाद्। लक्षणायामपि लक्ष्यस्याभिधेयाभेदप्रतीतिसत्वेनात्र लक्षणा- न्युपगमेऽपि शब्दार्थाभेदप्रतीतेरनिवार्यत्वाच्च । 'गङ्गायां घोषः' 'गङ्गायां तपोधनः' इत्यादिव्यवहारेष्वपि घोषतपोधनादिवासस्थलस्य प्रवाहादिगतातिशयितशैत्यपावनत्वादिद्योतनार्थ प्रवाहादभेदबोधनायैव हिङ दिशब्दप्रयोगः, अन्यथा सायत्तत्व्राच्व्दप्रयोगस्य यत्र गङ्गातीरग्रामे घोषस्तपोधनो वा वसति तद्ग्रामना- म्न्येव लघूपाये वक्तुं शक्ये गुरूपायभूतलक्षकपदप्रयोगस्य निष्फलत्वापत्तेः। एवं लक्ष्यस्याभिधेयतादात्म्य- प्रतीतिसत्त्वादेव 'जाता लता हि शैले जातु लतायां न जायते शैलः। सम्प्रति तद्विपरीतं कनकलतायां गिरिद्वयं जातम्' (कुब, ८८) इत्यादिकविता सांगत्यं प्रतिपचतेS, अन्यथा वनिताङ्गयष्टौ वल्लीतादात्म्याध्य- वसायस्य तत्पयोधरयोः पर्वतलादात्म्याव्यवसायस्य चाभावे 'सम्प्रति तद्विपरीतम्' इत्येतन्न संगच्छते।

१. ३. १० अक्षराधिकरणम् १८३

ननु तथाSपि घटादिनिष्पत्तिसमये तत्कारणचक्रान्तर्गतानां कुलालादुच्चार्यमाणानां घटादिशब्दा- नामभावात् मनसा तदनुसन्धानकल्पनेऽपि घटकलशकुम्भादेकैकपर्यायाभिज्ञकुला ल न्िर्मितघंटेषु उपादान- व्यवस्थित्यविनिगमप्रसङ्गात्, तेषां यावद्धटावास्थित्यवस्थानासम्भवाच्च कथ शब्दानामर्थोपादानत्वमुपपद्यत इति चेत्। उच्यते। कमविशेषविशिष्टघकारादिसमुदायात्मकः शब्दो घटवाचक इति नेष्यते, किन्तु तथाभूतनादा- भिव्यंग्यस्फोटात्मकशब्द इति तस्य नित्यत्वेन घटोत्पत्तिसमये सन्निधानान्न तत्कारणत्वे काचिदनुपपत्तिः ।

पदेषु श्रूयमाणवर्णव्यतिरेकेण तदभिव्यंग्यस्फोटस्गावे किं मानमिति चेत्- 'घट इत्येतदेकं पदम्' इति धीर्मानम्। न हीयमेकत्वधीर्वर्णविषयेति युक्तम् ; वर्णानामनेकत्वात्। न च सेनावनादिन्याया- दौपाधिकमेकत्वं तद्विषयः; एकत्वोपाधेरनिरूपणात् । तदनिरूपणं चानुपदमेव स्फुटीभविष्यंति। तथा शब्दानामर्थवा चकत्वान्यथानुपपत्तिरपि वर्णातिरिक्तस्फोटसद्ावे मानम्; वर्णानां वाचकत्वासम्भवेनान्यथोपपत्त्य- भावात्। तथा हि-घकारादयो वर्णाः प्रत्येकं घटमभिदधीरिन् मिलिता वा १ नादः । एकवर्णोचारणानन्त- रमर्थप्रत्ययादर्शनात्, वर्णान्तरोचारणानर्थक्यप्रसङ्गाच। न द्वितीयः । एकवक्तृप्रयुज्यमानानां कमिकाणामा- शुतरविनाशिनां वर्णानां मेलनायोगात्।

ननु च वर्णा नित्या एव, नाशुतरविनाशिन :; उच्चारणान्तरे 'सोऽयं गकारः' इत्यादिप्रत्यभिज्ञया पूर्वश्रुतगकारादमेदावगाहिन्या स्थायित्वसिद्धौ 'तावत्कालं स्थितं चैनं कः पश्चान्नाशयिष्यति' इति न्यायेन तस्यास्तनित्यत्वपर्थवसानात्। न च-प्रतिपूरुषं वर्णवैलक्षण्यदर्शनात्र , एकपुरुषोच्चारितवर्णेष्वपि सानुना- सिकनिरनुनासिकोदात्तानुदात्तररिततारमन्द्रादिवैलक्षण्यदर्शनाच्च प्रत्युच्चारणं भिन्ना एव वर्णाः। तेषु 'सोडयं गकारः' इत्याद्यभेदप्रत्यभिज्ञा गत्वादिसामान्योपाधिनिबन्धना इति वाच्यम्। वैलक्षण्यानुभवानां प्रतिपूरुषं विजातीयेधु प्रत्युच्चारणं स्थानप्रयत्नवैचित्र्याद्विलक्षणेषु च तत्तदुच्चारणजन्येषु वर्णाभिव्यञ्जकेधु ध्वनिष्घनुभूय- मानस्य वैलक्षण्यस्य ध्वनिदर्णविवेकाग्रहेण वर्णगतत्वाभिमानरूपतोपपत्तेः । अभेदप्रत्यभिज्ञाया गत्वादिविषय- त्वकल्पनस्य सर्वेकालसर्वपुरुषगतगकाराद्यभेदवाद्यंसं तग त्वा दि् जा ति कल्प न ेक्ष त्वेन दुर्बलत्वा्। दूरगतकोला- हलश्रवणे वर्णातिरिक्तव्वन्यनुभवसत्त्वेन वर्णगतभेदप्रत्ययोपाधीनां ध्वनीनां क्लपत्वात्। अतो नित्यानां वर्णानां मेलनं सम्भवतीति चेत्।

मैवम्। नित्यत्वाभ्युपगमे सदा विद्यमानानामनभिव्यक्तानां तेषामर्थधीहेतुत्वाभावेन तत्तदुच्चारण

१८४ न्यायरक्षामणि: १. ३. १०

शितेन तद्विशिष्ट्वर्णानां मेलनायोगात्। न च-पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहितान्त्यवर्णानुभवो ऽर्धीहेतु- रिप्यते, ततश्र पूर्ववर्णानां संस्कारद्वारा अन्त्यवर्णम्य खतश्रामिव्यक्तिविशिष्टतया मेलनमस्तीति वाच्यम्; संस्काराणां पूर्वानुभवविषयगां चरस्मृतिजननमात्रश क्तत्वेन वर्णानुभवजन्यसंस्कारैर्थस्मरणायोगात, पूर्वपूर्ववर्णा- नु भवजनितानीन्द्रियसंस्कारविशिष्टान्तिम वर्णस्यामिधायवत्वपर्यवसानेन ज्ञातकरणतया वक्तव्यस्य तस्यार्थप्रत्ययात् प्राक् ज्ञानोपायाभावाच्च। अर्थप्रत्ययादेव तदनुमितौ परस्पराश्रयापत्तेः ।

कः स्यादिति वाच्यम् । तथा सति 'रसः सरः पिकः कपिः' इत्यादिप्रयोगेधु समूहालम्बनस्मृतेस्तुल्यविषयत्वेन पदविशेषप्रतीत्यभावप्रसंगात्। न चैकस्मृतिविषयः कमविशेषविशिष्ट्वर्णसमुदायोऽभिधायकः स्यादिति वाच्यम्। वर्णानां स्थैर्य व्यापकत्वं चाम्युपगच्छतः सिद्धान्तिनस्तेषु कालतो देशतो वा क्रमाभावात्। न च ऋमिकोचरणविपयत्वमेव तेध्ु करमः; लिप्यक्षरानुमितश्रोकैरनुच्चरितैर्थावगमे तदभावात्। न चोच्चारणपदस्था नेऽनुसनधानपदनिवेशनेSपि निर्वाह :; समूहालम्बनावगतै र्ििप्यक्ष ै्युगपद्वूर्णानुमिता वनुसन्धानक्रमस्याप्यभावाद्। तस्मादूवर्णानां प्रत्येकं मिलितानां वा वाचकत्वस्योपपादयितुमशक्यत्वात्तेषु सरूपेणैकार्थवाचकत्वोपाधिना वा 'एकं पदम्' इति बुद्धेरुपपादयितुमशक्यत्वाच्च गकारादिव्यतिरिक्तस्तदभिव्यंग्य एक: स्फोटात्मा घटादिवाचक: शब्दोऽभ्युपेयः ।

न च तस्यापि धकारादिप्रत्येकसमुदायाभिव्यंग्यत्वपक्षयोरुक्तदोषानुषङ्ग :; यतो घकारादयः प्रत्येकमेव्र तमभिव्यञ्जयन्तीत्यङ्गीक्रियते, किन्तु द्रागेव विशदतरं नाभिव्यञ्जयन्ति। कथं तर्हि ? बहुशः श्रवणानि श्रोकमित्र पुनःपुनर्निरीक्षणानि रत्नतत्त्वमित्र उत्क्षेपणत्वादि जात्याश्रयानेककर्मव्यक्तिदर्शनानि तन्त- ज्जातिमित्र च क्रमेण विशदतरमवभासयन्ति। विशदतरमवभास्यमान एव स्फोटोर्ऽर्थप्रत्ययहेतुः इति न प्रथमादिवर्णैरविशदतया स्फोटाभिव्यक्त्याऽर्थधीप्रसङ्गः। न चैत्रं वर्णाः प्रत्येकमेत्रार्थधियं जनयन्ति, अन्तिमवर्णस्तु तां विशादतरां जनयति, विशदतरवार्थधीः रूकार्योपयोगिनीति वक्तुं शक्यम्; प्रत्यक्षस्फोटावभास इव परोक्षे शब्दार्थप्रत्यये विशदाविशदविभागासम्भवात्। प्रत्यक्षज्ञानधर्मो हि स्पष्टास्पष्टव्रिभागो न तु शाब्दज्ञानधर्मोऽपि। वस्तुतो घटादिवाचकस्फोटावभासे घकारादिक्रम- विशेषविशिष्टतयाऽनुसनवीयमनोऽन्तिमवर्ण एव हेतुः; पदान्तर्गतवर्णावगतीनां पूर्वपूर्ववर्णकमविशेषितांत्तरोत्तर-

१. ३. १० अक्षराधिकरणम् १८५

वर्णविषयत्वा्युपगमात्। अतः प्रथमादिवणेरविशदस्फोटावगनिरनुभवसिद्वा नेति दोपस्य नावकाशः। नापि वरिपरीतक्रमोच्चारणे विशदत रस्फोटावभासप्रसङ्गः। धकारादिक्रमश्च न तदुचारणकमस्तदनुसन्धानक्मो वा, किन्तु स्वाभाविको धकारादगन एव; धत्वादीनामुदात्तानुदात्तहस्वदीर्धित्वादीनामिव तत्तदुचारण जन्यव्वनिधर्मत्वाङ्गी- कारात्। वर्णाभिव्यञ्जकत्वेन वर्णवाद्यभिमतैर्वनिभिः साक्षादेव स्फोटाभिव्यक्तिसम्भवे व्वनिस्फोटमध्ये नित्य- वर्णाङ्गीकारे गौरवात्। दूरगतकोलाहलश्रत्रणे धत्वादीनां श्रूयमाणव्वनिगतानामेत्र दूरत्वादिदोषेणानभिव्यक्ति सम्भवात्। 'सोऽयं गकारः' इत्यादिप्रत्यभिज्ञानां गत्वाद्यधिकरणध्वन्यभिव्यक्तेषु दर्पणमुखवदभिव्यञ्जक- धर्मरूषिततया प्रतीयमानेषु वर्णस्फोटेष्वेव विश्रान्तेः । एवं च 'तदेवेदं घट इति पदम्' 'तदेवेदं घटमानयेति वाक्यम्' इत्यादिरूपा पदवाक्यप्रत्यभिज्ञाऽपि पदवाक्यस्फोटविषयत्वेन समर्थिता भवति। स्कोटमनम्युपग- च्छतां तु वर्णनित्यत्वाभ्युपगमेन वर्णप्रत्यभिज्ञैव सालम्बना स्यात्, न तु पदवाक्यप्रत्यभिज्ञाऽपि। न च तुल्ये प्रत्यभिज्ञानेऽर्घजरतीयं युक्तम्। समूहालम्बनावगतलिप्यक्षर्रयुगपद्वूर्णानुमितिस्थले विवक्षितवर्णकमानु- सारिगा लेखनक्रमेण विशिष्ट्तयाऽवगतैर्लिप्यक्षरैः कमविशेषविशिष्टनामेव वर्णानामनुमितिरिति तत्रापि पूर्वपूर्व- वर्णक्रमविशिशन्तिमवर्णानुभवसत्त्वान् स्फोटावभासे काचिदनुपपत्तिः।

ननु घकारश्रवणे घत्वाधारव्यतिरेकेण तदनाधारों वर्णस्फोटो वा घटपदश्रवणे वर्णसमुदाय- व्यतिरेकेणाखण्डः पदस्फोटो वा 'घटमानय' इति वाक्यश्रवणे पदसमुदायन्यतिरेकेणाखण्डो वाक्यस्फोटो वा नानुभूयते, कथमेषां कल्पनमिति चेत्; तर्हि उदात्तानुदात्तहरूदीर्वत्वादधिर्मावारव्यतिरेकेण वर्णाघय- वव्यतिरेकेण च वर्णा नानुभूयन्त इत्युदात्तत्वादयनाधाराखण्डवर्णकल्पनमपि न स्यात्। अनुभूयन्ते हि पदवाक्ययोर्वर्णपदरूपावयवा इव वर्णेष्वपि तद्वयवाः । तधथा ऋकारे रेफः, लकारे लकारः, एकारैका- रयोरकार इकारश्र, ओकारौकारयोरकार उकारश्र, दीर्घेष्वाकारादिषु हस्वा अकारादयः ।

तत्रैते वर्णावयवा अपि वर्णा इति केषाञ्चिदर्शनम्। नैते वर्णाः, किन्तु तत्तदवर्णसमानाकृतयोS वयवा इत्यन्येषां दर्शनम्। तत्र मीमांसकैः पूर्व (वर्ण) पक्षमाश्रित्य 'सामप्रदेशे विकारस्तदपेक्षः' (जै. सू, ९. २. ९) इति सामोहाधिकरण ऋक्षु सतां सन्ध्यक्षराणां गीतिकाले वृद्धत्वं प्राप्तानां ये आइभावाः आउभावाश्च न ते स्तोभत्रत् वर्णान्तरागमरूपाः, किन्तु वृद्वेषु सन्ध्यक्षरेषु संक्लिष्टतया स्थिता

न्याय. र. २४

१८६ न्यायरक्षामणि: १. ३. १०

नामेव अवर्णेवर्णोवर्णानां गानकाले विश्लेषणमात्रं गीत्युपायतया ऋग्गततत्तत्सन्व्यक्षराभिव्यञ्जकमित्युक्तम्। आश्वलायनेनापि 'विविच्य सन्ध्यक्षराणामकारम्' इति याज्यान्ते स्थितानां सन्ध्यक्षराणामकारं विश्लिष्य तं प्रावयेत् इति विदधानेनायमेव पक्षोऽङ्गीकृतः। पाणिनिनाऽपि 'प्रुतावैच इदुतौ' (पा. सू. ८. २. १०६) इति सूत्रेण 'ऐ ३ तिकायन' 'औ ३ पगव' इत्यादुदाहरणेषु 'गुरोरनृ- तोऽनन्त्यस्याप्येकैकस्य प्राचाम्' (पा.सू. ८. २. ८६) इत्यादिसूत्रैरैचः पुतग्रसङ्के तस्यान्त्यावयवा विकारोकारौ प्रुवेते, न तु तदाद्यावययवोऽकारोपीति विदधानेनायं पक्षोऽङ्गीकृतः, किन्तु तेन 'एचोऽप्रगृद्य- स्यादूराढ्ूते पूर्वस्यार्धस्यादुत्तरस्येदुतौ' (पा. सू, ८. २. १०७) इति सूत्रेण एचः अप्रगृह्यस्य दूराडूत- व्यतिरिक्त 'प्रत्यभिवादेडूद्रे' (पा.सू, ८. २. ८३) 'विचार्यमाणानाम्' (पा.सू. ८. २.९७) 'याज्यान्तः' (पा. सू, ८. २, ९०) इत्यादिसूत्रप्रामतपुतविषये पूर्वस्यार्धस्याकारादेशो भवति स च परुतो भवति, उत्तरस्यार्धस्य इकारोकारावादेशौ भवत इति विदधानेन वर्णावयवा न वर्णा इत्यपि पक्षान्तरं सूचितम्, अन्यथा एचि विद्यमानानामवर्णेवर्णोवर्णानां विश्लेषणमात्रमवर्णस्य प्ुतेन सह विदध्यात्, न तु तान् पुर्वोत्तरार्धयोरादेशरूपान् । एवं पक्षद्वयसद्धावादेव भगवता पतञ्जलिना कात्यायनेन च 'एऔच्' इति सूत्रे वर्णैकदेशानां वस्तुतो वर्णतया वर्णग्रहणेन ग्रहणे 'अग्न इन्द्र' 'वायो उदकम्' इत्यत्र सवर्णदीर्धः प्राम्ोति, 'आलूय' 'प्रलूय' इत्यत्र हरूश्रयस्तुक प्रामोतीत्यादिदोषं प्रदर्श्य तेषां वर्णैकदेशतया वर्णग्रह- णेनाग्रहणे च 'आनृधतुः' 'आनृधुः' इत्यत्र 'आनर्च' 'आनर्चतुः' इत्यत्रेव 'तस्मान्नुड् द्विहलः' (पा. सू. ७, ४, ७१) इति नुट् प्राम्ोति, 'कळ्प्ः' 'कलप्रवान्' इत्यत्र 'कल्पिता' 'कल्प्ता' इत्यत्रेव 'कृपो रोलः' (पा. सू. ८. २. १८) इति लत्ं न प्रामोतीत्यादिदोषं प्रदर्श्य पक्षद्वयमपि महता प्रयतेन दोषजातं समाधाय समर्थितम्। सन्तु ऋकारादिु रेफादयो वर्णाः, सन्त्वर्णा एव वा वर्णसमानाकृतयोऽवयवाः, उभयथाऽपि ऋकारादिष रश्रुत्यादिरूपा अवयवाः सन्तीत्यविप्रतिपन्नमेव। कि बहुना, सर्वेवप्यवर्णादिषु हृसवदीर्घपुतरूपेषु स्रितेत्र पुर्वोत्तरभागावङ्गीकृत्य पाणिनिना 'तस्यादित उदात्तमर्धह्खम्' (पा. सू. १. २. ३२) इति सूत्रेण आदितः रूरितस्यार्धमात्रिको भाग उदात्तः अवशिष्टो भागोऽनुदात्तः इति वर्णितम्। एवं वर्ण-

दुस्तरा प्रतिबन्दी ।

१. ३.१० अक्षराधिकरणम्। १८७

अत्रैवं वर्णवादिभिर्वक्तव्यम्। वर्णानामुदात्तानुदात्तत्वैकमात्र त्रिमात्रत्वाद्याधाराकारेकारो कारादि - स्वरूपक्रमिकावयवसमुदायरूपत्वे 'एकार एको वर्णः' 'ओकार एको वर्णः' इत्यादेकत्वप्रत्ययस्य 'स एवाय- मेकारः' 'स एवायमोकारः' इत्याद्यभेदप्रत्यभिज्ञानस्य चानुपपत्तेरखण्डा एव वर्णाः। तेष्ववयवसमुदायरूपताS

एवमेव स्फोटवादिभिरपि वक्तुं शक्यम्। पदानां वाक्यानां च ऋमिकवर्णपदरूपावयवसमुदायरूपत्वे 'इदमेकं पदम्' 'इदमेकं वाक्यम्' इत्येकत्वप्रत्ययस्य 'तदेवेदं पदम्' 'तदेवेदं वाक्यम्' इत्यभेदप्रत्यभिज्ञानस्य चानुपपत्तेरखण्डान्येव पदानि वाक्यानि च। तेषु वर्णपदरूपात्रयवसमुदायात्मताSवभासस्तत्तदुच्चारणविशेष- जन्यवर्णतत्सङ्भातरूपध्वनिविशेषोपरागोपाधिक इत्यभ्युपेयम्। अतो न परमार्थतो वर्णस्फोदेषु वर्णावयवा न पदस्फोदेषु वर्णा न वाक्यस्फोटेषु पदानि। किन्तु यथैकत्वादिसंख्यातिरिक्तायामखण्डायां शतसंख्यायां सत्यामपि तस्यां तद्ग्रहणोपायभूततावदेकत्वसमुदायरूपताभ्रान्तिर्बालानामेवमिहापि वर्णपदवाक्यस्फोदेषु तत्तदभिव्यञ्जक- ऋमिकध्वनिविशेषात्मकवर्णावयववर्ण पदसमुदायरूपताम्रान्तिमात्रमित्येवाविशेषेण कल्पयितुमुचितमिति।

तस्मादस्ति तावत् वर्णावलीव्यतिरिक्तो घटवाचकः स्फोटः । स तु यावन्तो घटशब्दपर्यायाः तैः सर्वैरप्यक एवाभिव्यज्यते; प्रतिपर्यायं स्फोटभेदे प्रमाणाभावात् । अतस्तस्यैकस्य घटकारणतया नाव्यवस्थित्य- विनिगमदोषापादनावकाशः । एवमन्येषामपि पदस्फोटानां स्वस्ार्थकारणत्वं द्रष्टव्यम्। सर्वे चैते स्फोटा: प्रणवस्फोट प्रकृतिकास्तदात्मकाः; 'ओंकारेग सर्वा वाक् सन्तृण्गा' (छा. २. २३. ३) इति श्रुतेस्तद्विपय- त्वात्। अतस्तस्मिन् प्रणवस्फोटरूपे शब्द्ब्रह्मणि जगद्वारकत्वं तावत् अञ्जसैव उपपद्यते। 'अस्थू लमनण्घ- हुखमदीर्घम्' (बृ. ३. ८. ८) इति तारमन्द्रत्वैकमात्रद्विमात्रत्वनिषेधाः । तेऽप्यञ्जसोपपद्यन्ते; ध्वनिधर्माणां

चक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनोSतेजस्कमप्राणममुखममात्रमनन्तरमवाह्यं न तदश्नाति किश्चन न तदश्नाति कश्चन' (बृ. ३, ८. ८) इति पाञ्चभौतिकशरीरतद्धर्माणां निषेधः, तत्र 'अवाय्वनाकाशमरसमगन्धमतेजस्कम्' (बृ. ३. ८. ८) इति पश्चभूतात्मकत्वनिषेधः, अलोहितमस्न्ेहम्' इत्यसृडमज्जोपलक्षितानामस्थिमांसादीना- मपि निषेधः, 'अचक्षुष्कम्' इत्यादिना चक्षुराद्युपलक्षितसकलज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियाभ्यन्तरवायुनिषेधः, 'अमुखम्' इति स्वेददूषिकादिनिस्सरगनिषेधः। 'मुखं निस्सरगे वतत्रे प्रारम्भोपाययोरपि' इति नैखण्डुकाः । 'अमात्रम्'

१८८ न्यायरक्षामणि: १. ३, १०

इति सूक्ष्मशरीरनिपेधः, 'असङ्गम्' इति दोषपनिषधः, 'अनन्तरमबाह्यं न तदश्नाति किञ्चन' इति

यद्वा 'न तदश्राति' इत्यननैव भोगनिषेध भोगोपयुक्तानां बाह्याभ्यन्तरेन्द्रियादीनां 'अनन्तरमबाह्यम्' इति सामान्येन निषेधः । 'न तदश्नाति कश्वन' इति 'तं देवा भक्षयन्ति' इति श्रुतकर्मपरतन्त्र र्गिवदन्य- परतन्त्रत्वस्य निषेध:। अत्र किश्चिकिश्चिन्विषेधेनार्थसिद्धनिषेधानामन्येषां विशिष्य निषेधप्रयासः प्रणवस्ा- पाञ्चमौतिकं शुद्धसत्वारब्धं ज्योतिर्मयतया छायातमोतिराधि कर्मपारतन्त्र्यभोगापेक्षे विना केवलं भक्तदर्शनो- पासनालम्वनं भवत्विति कृपापरिगृहीततया वाह्यसौन्दर्योपयुक्तावयवान्विना भोगाधुपयुक्तप्राणेन्द्रियादिरहितं अतिनिर्मलं शरीरमस्तीति तदस्तित्वस्थिरीकरणार्थम्। तत् यद्यपि स्फोटात्मकस्य प्रणवस्य स्वतो नास्ति, तथाऽपि तद्वाच्यस्य तस्मिन् प्रतीके उपासनीयस्य तदभिमानिदेवतारूपस्य च ब्रह्मणोस्ति 'य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मय: पुरुषां दृश्यते' (छा. १. ६. ६) इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धमिति तस्य शरीरेण प्रणवस्य शरीरवत्त्वं व्यपदेषटुं शक्यम्; ब्रह्मप्रणवयोरभेदोपचारस्य-

'शिवो वा प्रणवो ह्येषः प्रणवो वा शिवः स्मृतः । वाच्यवाचकयोर्मेदो नात्यन्तं वरिद्यत क्वचित्।।

तस्मादेकाक्षरं देवमाहुरागमपारगाः। वाच्यवाचक्यारैक्यं मन्यमाना मनीषिग: ।।'

इत्यादिपुराणप्रसिद्धत्वात्, 'यां वेदादौ खरः प्रोक्तो वदान्ते च प्रतिष्ठितः । तस्य प्रकृतिलीनस्य य: परःस महेश्वरः' (महाना, ८. १८) इत्यादितैत्तिरीयोपनिधन्मन्त्रं च वेदाधन्तयोः प्रतिष्ठितं खरमोङ्कार- मुपक्षिम्य तस्यैव निर्विशेषब्रह्मामेदोपचारेण प्रकृता वविद्यायां निमग्नतया जीवभावमुक्त्वा तस्य जीवस्य यः परो नियन्ता स महेश्वरः सगुणः परमेश्वर इति प्रतिपादनाच्च।

'यं वेदादौ स्वरं प्राहुर्वाच्यवाचकभावतः । वेदैकवेधं यथार्थ्याद्वेदान्ते च प्रतिष्ठितम् ॥ स एव प्रकृतौ लीनो भोक्ता ये: प्रकृतेर्मतः । तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परःस महेश्वरः' ॥

इति शिवपुराणे अस्य मन्त्रस्य उक्तार्थपरतयोपबृंहणात्। अथर्वशिरसि 'य आङ्कारःस प्रणवो यः प्रणवःस सर्वव्यापी यः सर्वव्यापी सोडनन्तो योऽनन्तस्तत्तारं यत्तारं तत्सूक्ष्मं यत्सूक्ष्मं तच्छुक्लं यच्छुक्लं तद्वैद्युतं यद्वैयुतं तत्पर ब्रह्मेति स एक: स एको रुद्र: स ईशानः स भगवान् स महश्वरः स महादेवः' (अथर्वाशिरस् ३) इति ब्रह्मग्रणतामेदोप चाराश्रयणेन तदुभयनामामेकनामत्वेन परिगणनपूर्वकम् 'अथ कस्मा-

१. ३. १० अक्षराऽधिकरणम् १८९

दुध्यत ओङ्कारो यस्मादुच्ार्यमाण एव सर्व शरीरमूर्धमुत्रामयति तस्मादुच्यत ओङ्कारः इत्यारभ्य 'अथ कस्मादुच्यते महादेवः यः सर्वान् भावान् परित्य्यात्मज्ञानयोगैश्वयें महति महीयत तस्मादुच्यते महादेवः' (अथर्वशिरस. ४) इत्यन्तेन तत्तद्यवस्थितयोगेनैत्र निर्वचनाच। एतेन-प्रशासितृत्वादीन्यपि ब्रह्मलिङ्गानि प्रणवे व्याख्यातानि। 'यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाडस्मिन् लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्ष- सहस्राण्यन्तवदेवास्य तत् भवति' (बृ. ३. ८. २०) इत्येतदपि प्रणवे युज्यते। 'यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति' (छा. १. १. १०) इत्युद्धीथरूपप्रणवविदः ऋतूनां वीर्यवत्तरत्व- वदक्षररूपप्रणवविदो यागादीनामनन्तफलकत्वोपपत्तेः। 'यो वा एतदक्षरं गार्ग्यव्रिदित्वाऽस्माल्लोकात् प्रैति स कृपणोऽथ य एतदक्षरं गार्गि विदित्वाऽस्माल्लोकाठ् प्रैति स ब्राह्मणः' (बृ.३. ८.१०) इत्येतदपि तैस्मिन्तु- पपद्यते; ब्राह्मणानां प्रणवस्वरूपपरिज्ञानस्यावश्यकत्वात्। तस्मादिह प्रणव एवाक्षरमिति पूर्वः पक्षः ।

एवं प्राप्ते सिद्धान्तमाह-'अक्षरमम्बरान्तधृतेः'। यदुक्तमोतप्रोतशब्दाभ्यामक्षरस्योत्कृष्टत्वं प्रति- पादत इति, तदयुक्तम् ; 'एतस्मिन् खल्वक्षरे' इत्यधिकरणनिर्देशसहिताभ्यां 'यस्मिन् दयौः पृथिवी चान्तरि- क्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सवैंः' (मु. २. २. ५) 'मथि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव' (भा.गी. ७,७) इत्यादिश्रुतिस्मृतिष्त्राधेये दृष्टप्रयोगाभ्यामोतप्रोतशब्दाभ्यां धृतेरेव प्रतिपादयितुमुचितत्वात्। न चास्मिन्नव प्रकरणे 'कस्मिन् खल्वन्तरिक्षलोका ओताक्च प्रोताश्च' इति 'गन्धर्वलाकेषु गार्गि' (बृ. ३. ६. १) इत्यादि- प्रश्नोत्तरेषु तयोरुत्कृष्टत्व दृष्टः प्रयोग इति वाच्यम्। तत्राप्यधिकरणसपम्या आतप्रोतशब्दयोश्च स्ारस्यानुसारेण धृतरेव प्रतिपादनाङ्गीकारात्। वचनबलादुपरितनानामपि गन्धर्वलोकादीनामन्तरिक्षलोकादिधारकत्वस्य, पर्व- तानां क्षितिधारकत्वस्येत्र, ध्रवस्य ज्योतिश्चक्रधारकत्वस्येवाधःप्रसृतमूलपाशाद्वयवकल्पनयोपपादनीयत्वात्। श्रुतोपपादनार्थ ह्यश्रुतमपि कल्पनीयम्, न त्वश्षुतकल्पनाभिया श्रुतं परित्याज्यम् ; सर्गकार्मादिवाक्यबाध- प्रसङ्गात्। वस्तुतोSन्तरिक्षलोकादीनां क्रमण गन्धर्वलोकादिष्वोतप्रोतत्वे श्रुतेर्नास्ति तात्पर्यम्, किन्तु अवाक्य- भेदाय चरमनिर्देश्ये सर्वस्यौतप्रोतत्व एवेत्यनुपदमेव दर्शयिष्यते। एवमस्य पक्षस्य दूषणं 'धृतेः' इति सूत्रावय- बेन सूचितम्।

यदुक्तम्-जगदाधार आकाशः परमात्मा तदधिकरणमक्षर तदुपासनास्थानभूतः प्रणव इति, नदप्ययुक्तम् ; आकाशशब्दस्य रूढ्या वाच्यं प्रसिद्धाकाशं विहाय परमात्मपरत्वकल्पने कारणाभाद।न च

१९० न्यायरक्षामणि: १. ३. १०

पूर्वसन्दर्भानुसारेण तथा कल्पनम् ; 'अनतिप्रश्नयां वै देवतामतिपृच्छसि' (बृ. ३. ६. १) इति परदेवताविषयप्रश्न- निवारणमेकान्तरितप्रश्नस्तद्विषयो भविष्यतीति दूरदुट्टिमता याज्ञवल्क्येनात्रैव कृतमित्युपपत्तेः। अक्षरब्राह्मणारम्भेऽपि द्वितीयप्रश्न एव परमात्मविषयो भविष्यतीति जानत्याऽपि चिकीर्षितस्य तस्य निवारणपरिजिहीर्षया युगपत् प्रश्नद्वयानुज्ञा पृष्टेत्युपपत्तेः । प्रथमप्रश्नानन्तरं याज्ञवल्क्यप्रशंसापूर्वकधार्ष्ट्यवचनस्यापि द्वितीयप्रश्नोत्तरे पतिष्य- तीत्यभिमानेनोपपत्तेः। वादिनो हि कक्ष्यान्तरेऽवश्यं प्रतिवादी पतिष्यति इति निश्चयवन्तः प्रतिवादिनः पूर्व कक्ष्यायां श्राघाभासं कुर्वन्तीति लोके प्रसिद्धम्। एवभन्यथाप्युपपन्ने पूर्वसन्दर्भे तदनुसारेणाकाशः परमात्मा अक्षरं प्रणव इत्यङ्गीकृत्याक्षरे श्रुतानां ब्रह्मलिङ्गानां तदभेदोपचाराश्रयेण नयनं न युक्तम्। एवमस्य पक्षस्य दूषणं सूत्रे विषयवाक्यगतमाकाशशब्दं विहायाम्बरशब्दप्रयोगेण सूचितम्।

यदुक्तम्-आकाशो भूताकाश एवास्तु, तदाधारत्वं शब्दतन्मात्ररूपे ग्रणवे सम्भवति इति, तदप्ययुक्तम्। न ह्यकाशं प्रत्येवाक्षरस्याधारत्वमुच्यते, किन्त्वाकाशान्तस्य सकलस्य जगतः। कुत एतदव सीयते इति चेत्-'आध्यानाय प्रयोजनाभावात्' (ब्र.सू, ३,३१४) इत्यधिकरणन्यायादित्यवेहि। तत्र खल्वधिकरणे 'इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेम्यश्च परं मनः' (क. ३.१०) इत्यादिकठवल्लीमन्त्रेष्विन्द्रियार्थमनः प्रभृतीनामुत्तरोत्तरपरत्वं न प्रतिपाद्यम् ; तत्प्रतिपादने वाक्यभेप्रसङ्गात् । 'अव्यक्ा् पुरुष: परः । पुरुषान्न परं किश्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः' (क, ३. ११) इत्यग्रे निर्देश्यस्य पुरुषस्येन्द्रियार्थमनःप्रभृतिभ्यः सर्वेभ्यः परत्वमेत्र प्रतिपाद्यमिति निर्णीतम्। एवमत्रापि भूगो रुकादिब्रह्मलोकान्तानामुत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वाधारतायां न तात्पर्यम् ; किन्त्वग्रे निर्देश्यस्याक्षरस्याकाशान्तसकालाधारतायामेव। अत एव भूगोलकादिब्रह्मलोकान्ता- नामुत्तरोत्तरस्थ पूर्वपूर्वाधारत्वे प्रतिपादितेऽपि 'यदूर्ध्वं याज्ञवल्क्य दिवो यदवाक् पृथिव्याः' (बृ. ३, ८. ६) इत्यादिप्रश्ेन सर्वाणि तानि यत्रौतप्रोतानि, तस्मिन् वस्तुनि पृष्टे तावदाधारत्वेनोत्तरे' आकाशो निर्दिष्टः । अयं न्याय आकाशादुपरिनिर्दिष्टे अक्षरेऽपि योजनीयः ।

एवं तर्हि ब्रह्मलोकान्तजगदाधारत्वमाकाशे आकाशान्तजगदाधारत्वमक्षरे च प्रतिपाद्यम्, इत्येवमपि वाक्यभेदः स्यादिति चेत्; मैवम्। पूर्वपूर्ववाक्योदिताधाराधेयपरम्पराया वस्तुतोऽक्षरस्यैव सर्वाधार- त्वप्रतिपादने विश्रान्तावपि पूर्वसन्दर्भतोऽप्राप्तमप्युत्तरे निर्देक्ष्यमाणस्य प्रसिद्धाकाशस्य ब्रह्मलोकान्तजगदा- धारत्वमवकाशप्रदत्वेन लोकप्रसिद्धमेत्रावलम्ब्य पूर्वसन्दर्भतो न्यायप्राप्तं चरमनिर्देश्ये सर्वाधारत्वं ब्रह्मलोंका-

१. ३. १० अक्षराधिकरणम् १९१

धार एव गाग्या समापितमिति याज्ञवल्क्यस्य म्रान्त्युत्पादनेन तस्याप्याधारान्तरप्रश्ने निरुत्तरो भूत्वा तस्या-

धारान्तरं नास्तीत्युक्त्वा वा पराजिता भवत्वित्यभिसन्धाय तत्र वाक्यसन्दर्भतात्पर्याविपयभूतमेव प्राङ्निर्दि-

ष्टसर्वांधारत्वं गार्ग्योपन्यस्तमित्युपपत्तेः । एवमस्य पक्षस्य दूषणं सूत्रे अन्तग्रहणेन सूचितम् ।

यदुक्ततं द्वारद्वारिभावेन सर्वाधारत्वं शब्दतन्मात्ररूपे प्रणवे सड्घटत इति, तदप्युक्तयुक्त्यैव निरस्तम् ; साक्षादेव सर्वाधारत्वमाध्यानाधिकरणन्यायप्राप्तं 'यदूर्र्व याज्ञवल्क्य दिवः' (बृ. ३. ८. २) इत्यादिसर्वाधारप्रश्नलिङ्गान्वितं चान्तग्रहणेन सूचितमिति व्याख्यातत्वात्। अथ यदुक्तम् -- सर्वाधारत्वं प्रणवे साक्षादेव संभवति; 'ओङ्कार एवेदं सर्वम्' (छा. २. २३. ८) इति श्रुतेर्थवादत्वेन नयनसंभवेऽ पि स्फोटात्मनि प्रणवे सर्वाधारतायां प्रमाणदर्शनादिति, तदप्ययुक्तम्; वर्णेष्घेवाक्षरशब्दस्य रूढल्वेन तदभि- व्यंग्यतवेन पूर्वपक्षिकल्पिते स्फोटे तत्प्रसिध्यभात्रात्, अक्षरशब्दरूढ्यवलंबनस्य पूर्वपक्षस्य स्फोटे प्रवर्तयितुमश क्यत्वात्। तदेतदभिसन्धाय भामत्यामुक्तं 'न च वर्णातिरिक्ते स्फोटात्मन्यलौकिके अक्षरपदप्रसिद्धिरस्ति' इति। एवमस्य पक्षस्य दूषणं सूत्रे धर्मिनिर्देशकेनाक्षरपदेनैव सूचितम् ।१.३.१०।

स्यादेतत्-अक्षरपदस्य स्फोटे रूळ्यभावेऽप्यभिव्यंग्याभिव्यञ्जकभावसंबन्धेन रूढिपूर्विका लक्षणा संभवति । ब्रह्मणि तु 'न क्षरति' इति नित्यत्वेन 'अश्नोति' इति व्यापकत्वेन वा योगः कल्पनीयः। योगाच्च रूढिपूर्वकलक्षणा बंलीयसी; लक्षणायाः शक्यसम्बन्धरूपाया रूढिघटितव्यापारान्तररूपतवेन प्रथमोपस्थितरूढित्यागापेक्षाद्योगात् बलीयस्त्वात् । अत एव 'प्रैतु होतुश्वमसः प्र ब्रह्मणः प्रोद्गा- तृणां प्र यजमानस्य' इत्यध्वयुप्रैषे उद्गातृशब्दस्य रूढस्य बहुवच-

ननिर्वाहार्थ 'उद्धायन्ति इत्युद्गातारः' इत्युच्चैर्गायत्सु सर्वेष्तपि योगवृत्तिर्नाश्रयणीया, किन्तु सदसि स्तोत्रकर्तृत्वेनोद्गात्रा सह तदन्तरङ्गसंबन्धवतोः प्रस्तोतृप्रतिह्त्रोरेव रूढिपूर्वकलक्षणाSSश्रयणीयेति निर्णीतं 'उद्गातृचमसमेकस्य श्रुतिसंयोगात्' (जै, सू. ३. ५. ८) इनि पूर्वतन्त्राधिकरणे। एवंचोपक्रमगताभ्य- स्तश्रुतितुल्याक्षरपदप्राबल्यानुसारेण वाक्ष्यशेषगतानां प्रशासितृत्वादिलिङ्गानामन्यत्र दृष्टेन ब्रह्माभेदोपचारा- श्रयणेन नयनं युक्तम्। उपक्रमोपसंहाराभ्यां अ्रतिपिपादयिषितं जगदाधारत्वलिङ्गं स्फोटेऽप्युपपद्यते इति

समार्थतत्वान तद्वूलादक्षरशब्दस्य योगाश्रयणं कार्यमित्याशङ्कयाह-

१९२ न्यायरक्षामणि: १. ३, ११, १२

सा च प्रशासनात् । ११।

स्यादेवं ब्रह्माभेदाश्रयणेन प्रणवे प्रशासितृत्वनयनं यदि प्रशासनवाक्ये तन्मात्रमुक्तं स्थात। न त्वेवम्, किन्तु 'एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृंथिव्यौ विधृते तिष्ठतः' (बर. २ ८. ९) इति प्रशासनाधीना धृतिरुच्यते। प्रशासनाधीना धृनिश्र सैव, याऽत्रोपक्मोपसंहाराभ्यां प्रतिपिपादयिषिताSम्बरान्तवृतिः । सैव हि स्थालीपुलाकन्यायेन कि्वित्किश्चिद्धतिमुगह्य प्रशासनाधीनतया वर्णितेति युक्तम्; प्रकृतप्रत्यभिज्ञाने तदन्यविषयत्वकल्पना- योगात्। एवं चोपकरमोपसंहाराम्यां प्रतिपिपादयिषिताम्वरान्तधृतिरेव वाक्यशेषसमर्पितप्रशासनाधीना जातेति तस्या अचेनने स्फोटेऽनुपपन्नत्वात् प्रंतिपिपादयिषितलिङ्गानुसारेणाक्षरशब्दस्य ब्रह्मणि योगवृत्तिराश्रयणीया। सूत्रे चकार एवकारार्थः। या अम्बरान्तधृति: पूर्वसूत्रे निर्दिष्ट, सैव प्रशासनहेतुका नान्येति सूत्रार्थः १. ३. ११।

स्यडेतत्-स्फोटं चेतनमपि कंचिदभ्युनगच्छन्ति शब्दब्रह्माद्वैतवादिनः, तन्मतानुसारेण प्रशा सनमपि स्फोटस्योपपद्यत इत्याशडक्याह-

एवं चेत् ब्रह्म स्फोट इति नाममात्रे भेद: स्यान वस्तुनि; मुक्त्यन्वयिसकलजीवाभेदं जडप्रपश्व- राहित्यं चानभ्युपगम्य स्फोटद्वैननपादनायोगात्। अन्यभावोऽन्यत्वं, तस्य व्यावृत्तिरभावः । स्फाटद्वैता- भ्युपगमे तस्य ब्रह्मान्यत्वाभावात् स्फोटोडक्षरनिति वदता ब्रह्माक्षरमित्येवोक्तं स्पाद् इति तेन सह न विवाद इति सूत्रार्थः ।

स्यादेतत्-स्फोटस्य चेतनस्यापि जडप्रपश्चमात्रकारणस्य तदभेद एवाभ्युपगम्यते, अतस्तस्य सिद्धान्त्यभिमतब्रह्मरूपत्वाभावादस्ति विवादावकाश इति चेत्; एवं तर्हि स्फोटावलम्बनसकलक्षुद्रोपद्रवपरि- हारार्थ घटादिवाचकशव्दस्य धकारादिवर्णसमुदायातिरिक्ततवं नास्तीति प्रतिपादयिष्यामः । 'एकं पदम्' इत्येकत्वप्रत्ययस्य 'तदेवेदं पदम्' इति प्रत्यभिज्ञानस्य च निर्वाहार्थ खलु वर्णावयवातिरिक्तवर्णप्रतिबन्दा वर्णा- वलीव्यतिरिक्तस्तदभिव्यंग्योऽखण्डः पदस्फोटः साधितः ।

तत्रेदं पृच्छाम :- घादिवर्णावली तत्तदर्थविशेषेणागृहीतसम्बन्धाऽपि केवलं वर्णविशेषरूषितक्रम- विशे वरूपेण गृहीता घटादिवा चकस्फोट नदेकत्वाभेदानभिव्यन्नयेत्, उत तैर्गृहीतसम्बन्धैव ? आदे काव्य-

१. ३. १२ अक्षरा धिकरणम्ँ १९३

श्रोकादिश्रवणे तदन्तर्गतशब्दानां तत्तदर्थैरगृह्दीसम्बन्धस्यापि पुंसः 'इदमेक पदमिदमेकं पदम्' इत्यादिक्रमेण एतावन्त्यत्र श्लोके पदानीत्यवधारणं स्यात्। 'प्रजापतेर्हृदयेनापि पक्ष प्रत्युपतिष्ठने सत्रस्यर्ध्याहवनीयस्याग्नेस्तुव न्ति' इत्यादिषु प्रजापतेर्हदयादिशब्दानां सामविशेषादिषु रूढिमजानतामपि 'प्रजापतर्हदयन' इत्येकं पदमित्यवधारणं स्यात्। श्रूयमाणे शब्दे किमयं हालाहलशब्दो हलाहलशब्दो वा, मरकतशब्दो मरतक- शब्दो वेत्यादिवर्णक्रमविशेषसन्देहे सत्युभयथाऽपि गरलविशेषवाचकोऽयं, रत्नविशेषवाचको Sयमित्यादिनिश्चय- वतां 'इदमेकं पदम्' इत्यवधारणं न स्यात् ; तद्विषयस्य स्फांठस्याभिव्यञ्जकवर्णावलीतन्देहेनानभिव्यक्त:। तस्मात् द्वितीयपक्ष एवोररकिर्तव्यः। ततश्च स्फोटवादिनाऽपि वर्णावल्यां तत्तदर्थसम्बन्धं शक्तिरूपमङ्गीकृत्य घक्ारादिवर्णावलीश्रवणकाले प्रत्येकवर्णानुभवैः पूर्वपूर्ववर्णकमविशिष्टान्तिमवर्णानुभवेन वोपायान्तरेण वाड भिव्यक्तिरित्यपि समर्थनीयम्। एवं च स्फोटाऽभिव्यक्ते: प्रागेवावभासमानेनैकेन सम्बन्धेन क्ोडीकृतानां वर्णानामेवैकदशस्थत्वेन क्ोडीकृतानां वृक्षाणामेव 'एकं वनम्' इति बुद्धिगांचरत्ववत् 'एक पदम्' इति बुद्धिगोचरत्वोपपत्तौ किमतिरिक्तपदस्फोटकल्पनया १ वर्णेष्रेकत्वप्रत्ययस्त्वरकाक्षरनिखण्डुपर्यालोचनादिर- हितानां तत्तदर्थैरगृहीतसम्बन्धानामपि जायत इति तदतिरिक्तवर्णविषयत्वम्।

ननु वर्णनित्यत्ववादिभि: स्फोटवादिभिरिव वर्णेषु क्रमो निरूपयितुं न शक्यते। स्फोटवादिनां ह्यनित्या व्वनय एव वर्णाः, न तु ध्वनिस्फोटमध्ये नित्यवर्णाङ्गीकारे प्रमाणमस्तीत्युक्तमिति चेत् ; सत्यम् ।

भिर्लेखकानुसन्धानक्रमविशेषितवर्णानुमितिः संभवतीति न कदाचिदनुपपत्तिः । ननु तथापि 'तदेवेदं पदम्' इति प्रत्यभिज्ञानं वर्णवादिनामनुपपन्नम्; कमभेदेन पदभेदाघश्यंभावादिति चेत्, सत्यम्। तत्तु केशन- खदीपादिष्विव सादृश्येनोपपादनीयम्, अन्यथा लूनपुनर्जातकेशनखनिर्वापितारोनितदीपादिष्वपि प्रसिद्धके- शसन्तानादभिव्यंग्याखण्डकशादिकल्पनं स्यात्। तदतिरिक्तकेशादिकमनुभवानारूढं इति चेत्, समं प्रकृतेऽपि। न हि गौरित्यत्र गकारौकारविसर्जनी यातिरेकेणाखण्डं स्फोटमनुभूयमानं कश्िदप्यभिमन्यते।

नन्वेवं सति वर्णप्रत्यभिज्ञाऽपि तज्जातीयत्वविषया संभवतीति किमर्थ वर्णनित्यत्वाभ्युपगमः ? उच्यते- गकारादिरेक एव सर्वदेशकालसंबन्धीति वादिनां मते तद्दिषयत्त्रकल्पनं गत्वादिजातितद्व्यक्त्यनेकत्वकल्पन्ा-

न्याय. र. २५

१९४ न्यायरक्षामणि: १३. १३

पेक्षम्। वर्णावल्यां तु सादृश्यं संप्रतिपन्नमिति पदप्रत्यभिज्ञाया एव सादृश्यविषत्वरं, न तु वर्णप्रत्यभिज्ञाया- स्तज्जातीयविषयत्वमित्यभ्युपगम्यते। सन्तु वा वर्णा अप्यनित्याः; का नो हानिः १ अत एव भाप्यकारैर्देवताS धिकरणे तदनित्यत्वपक्षोऽपि दर्शितः । वेदनित्यत्वं तु वर्णानामनित्यत्वेSपि प्रकारान्तरेण तत्रैव समर्थिष्यते। एवं स्फोटप्रतिक्षेपेऽपि 'अन्यभावव्यावृत्तेः' इति सूत्रमेव योजनीयम्। तत्र घटादिवाचकस्य वर्णावल्य- तिरिक्तत्वाभावादिति सूत्रार्थः ।

यत्तु भाष्ये 'सा च प्रशासनात्' (ब्र. सू. १. ३. ११) इति सूत्रस्याक्षरमव्याकृतमिति पक्ष निराकरणार्थत्वेन, 'अन्यभावव्यावृत्तेः' इति सूत्रस्याक्षरं जीव इति पक्षनिराकरणार्थत्वेन योजनम्, तत् -- अयमप्यर्थः सम्भवतीत्यभिग्रेत्य, न त्वयमेवार्थ इत्यभिग्रेत्य। द्वितीयसूत्रस्याव्याकृतनिराकरणमात्रपरत्वे हि 'प्रशासनात्' इत्येव सूत्रणीयं स्यात्। तावतैवाक्षरशब्दरूढ्यविषयस्याव्याकृतस्य निराकरणसम्भवात्। पूर्वसूत्रनिर्दिष्टाया अम्बरान्तधृतरेत्र प्रशासनाधीनत्वमित्येतावत्पर्यन्तं न वक्तव्यं स्यात्। 'अन्यभावव्यावृत्तेः' इति तृतीयसूत्रमप्यस्पष्टविवक्षितार्थमनेकत्रयोजनाऽनुकूलं विश्वतोमुखं न वक्तव्यं स्यात्। भाष्ये तु 'अन्यभाव- व्यावृत्तेः' इति सूत्रार्थतया अत्रैव स्फुटं कर्तव्यमपि स्फांटनिराकरणं देवताधिकरणे(१.३,८अधि) कृतम्। अत्र तन्निराकरणे कृतऽपि देवताधिकरणे 'शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्' (ब्र. सू. १. ३. २८) इति सूत्रं जगतः स्फोटात्मकशन्दप्रभवत्वार्थकम्; अनित्यांनां वर्णानां जगत्कारणत्वानुपपत्तेः । अतः सूत्राभिमतस्य स्फोटस्य निराकरणमयुक्तमिति शङ्कोत्थाने सति पुनरपि तत्प्रसङ्गो भविष्यतीति तत्रैव निराकरणे यत्नलाघव- दर्शनात् ।१. ३. १२।

इत्यक्षराधिकरणम्। ३।

(४ अधिकरणम्)

ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः ।१३।

अक्षरादम्बराधारात्रणवः पर्युदासितः । तद्दयमपरं कि वा परमित्यत्र चिन्त्यते।

एषा प्रसङ्गसङ्गतिः । बुद्धिस्थस्य निरूपणार्हतं प्रसङ्गः। आथर्वणिकानामुपनिषदि 'स यो ह वै तद्भगवन्मनुष्येत्ु प्रायणान्तमोङ्कारमभिध्यायीत कतमं वाव स तेन लोकं जयति' (प्र. ५. १) इति सत्य- कामप्रश्ने 'एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारस्तस्माद्विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेति' (प्र. ५, २)

१. ३. १३ ईक्षतिकर्माधिकरणम्। १९५

इति परापरब्रह्मदृष्टया प्रणवोपासनमुपक्रम्य एकमात्रं प्रणवमुपासीनस्य तत्प्रथममात्रात्मकऋग्वेदप्रापर्णायमनुष्य- लोकप्राप्तिफलम्, द्विमात्रं प्रणवमुपार्सीनिस्य तद्द्वितीयमात्रवतकय ुर्वेद प्रापणीयान्तरिक्षलोकप्राप्िफलं चाभि- हितम्। तदनन्तरमिदमाम्नायते 'यः पुनरेतं त्रिमात्रेगोमित्यनेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत स तेजसि सूर्ये संपन्नः यथा पादोदरस्त्वचा तरिनिर्मुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिर्मुक्तः स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकं स एतस्माज्जीवघनात् परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते' (प्र. ५. ५) इति । अत्र त्रिमात्रे प्रणवे उपासनीयं किमपरं हिरण्यगर्भाख्यं ब्रह्म, उत परं ब्रह्मेति संशये 'स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम्' इति देशपरिच्छिन्नफलश्रवणादपरं ब्रह्मेति पूर्वः पक्षः।

ननु कथमत्रैवरं पूर्वपक्षावकाशः ? 'परं चा परं च (प्र. ५. २) इति परापरत्रह्मदृष्ट्या प्रणवो- पासनमुपक्म्यात्र 'परं पुरुषम्' (प्र. ५. ५) इति परविशेषणदानेन परं ब्रह्मोपास्यमिति स्पष्टमेव प्रतीतेः । देशपरिच्छिन्नफलश्रवणलिङ्गानुसारादपरब्रह्मण्येव परपदमापेक्षिकपरत्वपरतया योजनीयमित्यपि न युक्तम; पर- ब्रह्मोपासनानामपि कासाश्चित् 'चक्षुष्यशश्रुतो भवति' (छा. १. १३. ३) इत्यादिक्षुद्रफलश्रवणाद्, सर्वा- सामेव परब्रह्मोपासनानां कार्यब्रह्मलोकावाप्तिफलकत्वस्य 'कार्य बादरिरस्य गत्युपपत्तेः' (ब्र.सू ४.३,३) इत्यधि- करणे व्यवस्थापयिष्यमाणत्वाच्च।

न च वाच्यम्-सगुणविषयाणामेवाहंग्रहांपासनानां तत्फलकतवं तस्मिन्नधिकरणे व्यवस्थापयि- व्यते, इह तु परं ब्रह्मोपासनीयं चेत्तनिर्गुणमेव पर्यवस्येत्, दहरशाण्डिल्यविद्यादिष्विवात्र ब्रह्मणि गुणा- श्रवणात्, निर्गुणोपासनस्य तु देशपरिच्छिनं फलं न युक्तम्-इति। यतोSत्रापि ब्रह्माभेददृष्टयोनासनीय- प्रणवगुणैरेव त्रिमात्रत्वादिभिर्न्रह्म सगुंणं सम्भवति, अन्यथोपास्यत्वायोगाठ्, 'तदेव ब्रह्म तवं विद्वि नेदं यदिदमुपासते' (के, १. ५. ९) इति निर्गुणस्यापास्यत्वनिषेधात्। ननु 'त्रिमात्रेणोंकारेण' (प्र, ५, ५) इति ब्रह्माभिधानस्य प्रणवस्य ब्रह्मोपासने साधनत्वमेव तृतीयाश्रुत्योक्तम्, न तु तदभेदद्- ष्टयोपास्यत्वमिति चेत्, न। 'परं चापरं च ब्रह्म' (प्र, ५, ५) इत्यभेददृष्टयुपकमानुसारेण तृतीयाया द्वितीयार्थतौचित्यात्। तस्मादुपक्रमं परामृशतां नास्ति पूर्वपक्षमिदमधिकरणमिति चेत्; उपकमं परामृशता- मेवास्ति पूर्वपक्षमिदमधिकरणमिति ब्रमः । उपक्रम एव हि 'तस्माद्विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेति' (प्र. ५,२) इत्यपरब्रह्मदृष्ट्या प्रणवोपासनस्यापरब्रह्मप्राप्तिः, परब्रह्मदृष्ट्या तदुपासनस्य परब्रह्मप्राप्तिः

१९६ न्यायरक्षामणि: १. ३, १३

फलमिति विभज्य दर्शितम्। ततश्रान्यत्र परब्रह्मोपासनानां ब्रह्मलोकात्राप्तिफलकत्वसंभवेडप्यत्र विवक्षितायां परब्रह्मोपासनायां तत्फलक्वं न युक्तम्, किन्त्वपरत्रह्मोपासनायामेव तद्युक्तम्। तस्मादुपक्रमानुसारेणात्र ब्रह्मलोकावात्तिफलस्याप रब्रह्मलिङ्ग स्वरादप रमेव ब्रह्मोपास्यमिति ततोऽवधार्यते।

ननु 'पुरिशयं पुरुषमीक्षते' 'प्र. ५. ५) इति ध्यातव्यपुरुषस्येक्षणं ब्रह्मलाके श्रुतम् । ईक्षणस्य च तत्त्त्रविषयत्वं नियतम्। ततस्तत्रेक्षणीयः पुरुषः परमेव ब्रह्मेति निश्चिते ध्यातव्यमपि तदेव स्यात्; ईक्षणध्यानयो: कार्यकारणयोरेकविषयत्वनियमात्। एवं च परब्रह्मसाक्षात्कारसाथ्या तदवाप्तिरेव फलत्वेन विवक्षितति निर्णये ब्रह्मलोकावाप्तिरफलभूताSपि सूर्यसम्पत्तिवत् फलद्वारत्वेन वर्णिता नेतव्योी न तल्लिन्गविरोधोऽपीति चेत्; स्यादेतदेवं यदीक्षणस्य तत्त्वविषयत्वं नियतं स्याद्, न त्वेतदेवम्। ईक्षणं हि दर्शनम्। तत्सुप्रशुक्तिरजतभ्रमादिषु प्रातिभासिकानामपि साधारणं दृष्टम्। तथाऽपीक्षणस्य तत्वविषयत्व- मौत्सर्गिकम्, बाधकाभावे चौतसर्िकमेव ग्र्प्ाह्यमिति चेत्, न। यत् प्रायिकं तदेवौतसगिकम्। हिरण्य- गर्भमप्यतात्विकं वदतः सकलविशेषरहितं परं ब्रह्मैकमेवर तात्विरिकमिति वदतस्तव तद्दर्शनमेकमेव्र तत्त्विषयं स्पाद्। तद्विरलम्। प्रपञ्चान्तर्गतपदार्थदर्शनानि तु भूयांसि इति स्पष्टमेव। अतो विचारणायामीक्षणस्या- तत्त्वविषनत्वमौतसर्गिकमित्येव युक्तम्। ननु तथाऽपि ध्यानपूर्वकस्येक्षणस्य तत्त्वविषयत्वं नियतमिति चेत्; न। विधुरपरिभावितकामिनीसाक्षात्कारे व्यभिचाराठ्, 'ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्ति स्त्रगुणर्निगूढाम्' (श्वे. १. ३) इति मन्त्रोंक्ताविद्याशक्तिदर्शने व्यभिचाराच्च। अय मन्त्रोह्यविद्याशक्तिदर्शन- परः इति भगवत्पादैरेव व्याख्यातः ।

अस्तु वेक्षणस्य तत्वविषयतानियमनात्र तस्य परब्रह्मविषयता; तावता ध्यानस्य तद्विषयता कुतः ? ध्यानेक्षणयोरेकविषयत्वनियमात् इति चेत्, न। तदसिद्धः; 'वासुदेवो हि भगवान् व्यायन् बिल्वोदके- श्वरम् । अलब्ध मायाच्छत्नस्य निकुम्भस्य निरीक्षणम्।' तथाष्यौत्सर्गिक तत् इति चेत्, न। औसर्गिक- स्यापि तस्यात्र त्वया त्यक्तव्यत्वात्। ध्यानं हि सर्वत्र तव आरोपितगुणविशिष्टविषयम्; निर्विशेषस्य त्रिका- लावाध्यस्य समन्वयसूत्रे भगवत्पादैरेवरोपास्यत्वस्य निषिद्वल्वात्। तथा च ध्यानमतत्त्वविषयम्, ईक्षणं तत्त्वविषय- -निति च नियमद्यमम्युपगच्छता कथं तयोरेकविषयत्वं क्वचिदप्यभ्युपगन्तुं शक्यम्? व्याघातापत्तेः। यत्त ब्रह्म- लोकावापिर्द्वारमात्रं न फलमित्युक्तम्, तदपि न; 'कतमं बाव स तेन लोकं जयति' (प्र. ५, १) इति उपक्रम- मंतप्रश्वानुसारेण तस्दा: फलत्वे तात्पर्यस्य वर्णनीयत्वाद्।

१. ३. १३ ईक्षतिकर्माधिकरणम् १९७

ननु यद्ययं त्रिमात्रोपासनाव्रिधिरपरब्रह्मविषयः, तदा परब्रह्मप्रापिफलकचेनादावुपक्षिमा परब्रहमो- पासना क निरूपिता स्त्विति चेत्; उत्तरत्रेति ब्रूमः। उत्तस्त्र हि त्रिमात्रप्रणवोपासननैव्राजरामृतत्वादिविशेनित परब्रह्मप्राप्तिरपि श्रूयने 'ऋग्भिरेतं यजुर्भिरन्तरिक्षं स सामभिर्यत्तत्कवयो वेदयन्ते तमोंकारेणान्वेति विद्वान्य- त्तच्छान्तमजरममृतमभयं परंच (प्र. ५. ७) इति । अत्र यत्तत् कवयः उपासकाः लभन्ते, तमपरत्रह्मलोक- मोंकारेणान्वेतीति प्रागुक्तैव अपरब्रह्मोपासना तल्लोकप्राप्तिफलोपसंह्नता। 'यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परं च तदप्योंकारेणान्वेति विद्वान्' इति परब्रह्मापासना तत्प्राप्तिफला प्रतिपादिता। परब्रह्म नोपासनीयमिति मते प्रणवेन तद्वेदनं ताव्प्राप्तिफलं प्रतिपादितम्। प्रत्युत सिद्धान्तिन एवादावुपक्षिपाया आपरद्रह्मोपासनाया निरूपणं नास्तीति न्यूनताSSपदते। न च तन्मते एकमात्रद्विमात्रोपासने एवापरब्रह्मोपासनं स्यादिति वाच्यम्।

पक्षिप्तत्वात। तस्मादपरब्रह्मलोकावाप्तिफलकत्रिमात्रोपासनाकर्म अपरं ब्रह्मेति युक्तम्।

एवं प्राप्ते राद्धान्त :- ईक्षतिकर्म तावत परं ब्रह्म; 'पुरिशयं पुरुषमीक्षते (प्र. ५. ५) इति तस्यक्षतिकर्मत्वेन व्यपदेशादपरव्रह्मभावव्यावृत्तेः । न हि तस्यापरब्रह्मत्वे तथा व्यपदेशोऽर्थवान्। तल्लोक प्राप्तस्तमीक्षित इत्यस्यार्थसिद्धल्वात्। नन्चीक्षतिकर्म परं ब्रह्मेति पक्षेऽपि तथा व्यपदेशो निरर्थकः; ब्रह्मलोकं प्राप्तास्तत्र क्रमेण परब्रह्मदर्शनं प्राप्नुवन्तीत्यस्याप्यर्थसिद्धल्वात्, अन्यथा 'एतन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमा- वर्त नावर्तन्ते' (छा. ४, १५. ६) इति श्रुनिविरोधादिति चेत्, मैवम्। ब्रह्मलोकं प्राप्ता नावर्तन्त इति नायं नियम :; महाभिषक्प्रभृतीनामावृत्तिस्मरणात्, 'इमं मानवमावर्तम्' इति श्रुताविममिति विशेषणेन वर्तमान- मन्वन्तरमात्रावृत्तिनिषेधाच्च, किन्तु यासामुपासनानां ब्रह्मलोकप्रापिद्वारा क्रममुक्तिफलकत्व किश्चित् प्रमाण- मस्ति ताभिर्ब्रह्मलोकं प्राप्ता एव नावर्तन्त इति नियमः। अतोऽस्या उपासनायाः कममुक्तिफलकत्वज्ञापनार्थ सार्थकं 'पुरुषमीक्षते' इति श्रवणम्।

ननु तथाऽपि 'स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम्' (प्र. ५. ५) इति ब्रह्मलोकप्राप्तिवचनं निरर्थक- मनुवादमात्रमित्यवश्यमङ्गीकर्तव्यम्; 'तद इत्थं विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽर्चिषमभिसम्भवन्ति' (छा. ५. १०. १) इत्यादिश्रुत्यन्तरे संर्वासामपि परब्रह्मोपासनानां ब्रह्मलोकप्रापकत्वस्य वर्णितत्वेन तत एवास्या अपि तत्प्रापकत्स्य सिद्धेः। तस्मादिह ब्रह्मलोकप्राप्तिवचनस्यानुषादत्वात् तद्वदिदमपि 'पुरुषमीक्षत'

१९८ न्यापरक्षामणि: १. ३. १३

इति श्रवण लोकाधिपतेरपरब्रह्मणो दर्शनपरं सदनुवादमात्रं स्यात्, अनुवादप्रायंपाठादिति चेत्; मैवम्। प्रणवे ब्रह्माभेददृष्टिरपस्य प्रकृतोपासनस्य प्रतीकोपासनात्वेन श्रुत्यन्तरादस्य ब्रह्मलोकप्राप्तिफलकत्वासिद्वेः। 'अप्र- तीकालम्बनान्नयतीति बादरायणः' (ब्र.सू. ४, ३, ६) इत्यधिकरणे प्रतीकविशेषणतवं विना प्राधान्येन ब्रह्मोपासका- नामेवार्चिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकप्राप्तावुदाहृतश्रुतेस्तात्पर्यस्य वर्णिततवात्। तस्मादिह ब्रह्मलोकप्राप्तिवचनं विशिटोपदेशरूपं नानुवादमात्रमिति 'पुरुषमीक्षते' इति श्रवणमपि तथैव निर्वहणीयम्। तथा निर्वाहश्वे- क्षतिकर्म परं व्रह्मेत्यभ्युपगम एव घटते, न त्वपरब्रह्मेत्यभ्युपगमे ।

अपि च श्रुतिरेव साक्षादीक्षतिविषयं पुरुषमपरब्रह्मभावाद्या वर्तयति 'एतस्माज्जीवघनात् परात्परम्' इति। अत्र 'एतस्मात्' इति 'स सामभिरुन्नयिते ब्रह्मलोकम्' इत्यत्र लोकाधिपतित्वेन सन्निहितमपरं ब्रह्म परामृश्यते; सर्वनान्नं सन्निहितपरामार्शित्वस्ाभाव्यात्, तस्यैव च सन्निहिततरत्वात्। न च तत्र ततोऽपि सन्निहितो लोकः परामृश्यतामिति वाच्यम्। चेतनस्य हि चेतनान्तरादुत्कर्षवर्णनमुत्कर्षाय भवति, न त्वचेतनादु त्कर्षवर्णनम्। अतो लोकमतिक्रम्य लोकाधिपतेरेव समासे न्यग्भूतस्यापि परामर्शः; 'सर्वनाम्नाऽनुसन्धिर्वृत्तिच्छन्नस्य' (काव्य, सू. ५. १. ११) इति वामनसूत्रे सर्वनाम्नां कृत्तद्वि तसमासरूपवृत्युपसर्जनपरामरशित्वस्य व्युत्पत्तिसिद्धताया उक्तत्वात। ननु भाष्ये 'एतस्माज्जविघनात्' इत्यस्य लोकपरत्वपक्षोऽपि दर्शितः ? सत्यम्। 'अपर आह' इत्युपक्रमेणैव तस्मिन् पक्षेऽस्वारस्यमपि तत्रैव ध्वनितम्। तस्मादक्षितिकर्म तावत्परं ब्रह्म। एवं च परस्य ब्रह्मण ईक्षतिकर्मत्वेन व्यपदेशाउ् तथा व्यपदिश्यमानः स एव परब्रह्मभूतः पुरुषो ध्यायतिकर्म; उभयत्र 'परं पुरुषम्' इति श्रवणन उभयोरेक्यप्रत्यभिज्ञानाद्।

ननु च ध्यानवाक्ये 'परं पुरुषम्' इति श्रयते। ईक्षणवाक्ये 'परात्परं पुरुषम्' इति श्रयते। अतो नास्ति प्रत्यभिज्ञेति चेत; मैवम्। ध्यानवाक्येऽपि हि परशब्दस्यापरब्रह्मापेक्षया परत्वमेवार्थः । 'एतद्वै सत्य- काम परं चा परं च ब्रह्म यदोङ्कारः' (प्र. ५, २) इत्युपक्मे अपरब्रह्मणः सन्निहितनिर्दिष्टतया तस्यैव पर- भावापेक्षितप्रतियोगितयाSन्वयौचित्यात्। ईक्षणवाक्येSपि तस्मादपरब्रह्मण एव परत्वमुच्यत इति अस्त्येव दृढतरा प्रत्यभिज्ञा।

ननु तथाऽपि स्थलद्वयपरामर्शसापक्षा प्रत्यभिज्ञा लिद्गतो दुर्बला। अतोऽपरब्रह्मप्राप्िलिङ्गेन ध्यायतिकर्मापरं ब्रह्म स्यादिति चेत्; न। इदमपि लिङ्गं लिद्गत्वसिध्यर्थमुपक्रमपरामर्शसापेक्षमिति हि त्वयैव

१.३.३ ईक्षतिकमाघिकरणम् १९९

दर्शितम्। अतः कथमेवमत्र लिङ्गस्य बलवत्ताऽवकाश इति लिङ्गादिह परपुरुषश्रुतिप्रत्यभिज्ञैव बलीयसी। ननु यदि प्रत्यभिज्ञया अत्र लिङ्गबाधः, तर्ह्यृपकमोपक्षिप्तमपरत्रह्मोपासनं तत्प्राप्तिफलकं नोक्तं स्यादिति चेत्; नैष दोष:, किन्तु प्रकरणस्य परब्रह्मोपासनामात्रपरतयैकवाक्यतापादकत्वाद् गुण एव।

ननु तथाऽपि एकमात्रद्विमात्रोपासनाविधिसत्वाद्वाक्यभेदोऽवश्यमाश्रयणीयः । अतो वाक्यभेद- स्यापरिहार्यत्वात्, उपकमे अपरब्रह्मोपासनोपक्षेपस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गाच्ापरब्रह्मोपासनाविधिरपि कचिदाश्रयणीयः । स चात्रैव स्यात् ; तल्लोकावाप्तिछिङ्गस्त्वात्। दुर्बलस्यापि लिङ्गस्य 'आनर्थक्यप्रतिहतानां विपरीतं बला- बलम्' इति न्यायेनात्र बलवत्त्वादिति चेत्, न। सर्वस्यापि परब्रझ्माभेददृष्टिविशिष्टात्रिमात्रोपासनाविध्य- र्थतादतयाSन्वयेनानर्थक्यस्यैकवाक्यताभङ्गस्य चाप्रसरात्। तथा हि-ओंकारस्यायं महिमा, यदपरत्रह्मतयो- पात्यमानोऽपि तत्प्राप्तिफलको भवति। मात्रावैगुण्येनोपास्यमानोऽपि मनुष्यलोकान्तरिक्षलोकप्राप्तिफलको भवति। तस्मादेवंभूतमहिमाSयमोंकारो हेयमल्पफलमपरं ब्रह्म विहाय परब्रह्मतया त्रिमात्र एवोपासनि इत्येवमेकवाक्यतया सर्वस्याप्यर्थवत्त्वसम्भवे वाक्यभेदाश्रयणं न युक्तम्। तस्मादेकवाक्यतासाकाडक्षपरब्रह्म- प्रकरणानुगृहीतश्रुतिप्रत्यभिज्ञाबलादीक्षतिकर्म पुरुष एव ध्यायतिकर्म, ईक्षतिध्यायत्योः एकविषयत्वनियमाच्च। यद्यप्यन्यध्यानमपि अन्येक्षणजनकम्, तथापि तददृष्टद्वारकम्। समानविषयत्वे त्वीक्षणध्यानयोः कार्य- कारणभावो दृष्टद्वारकः; कामिनीं भावयतः कामिनीसाक्षात्कारदर्शनात्। न चात्र दृष्ट्द्वारसम्भवे अदृट- द्वारमाश्रयणीयम्। एतेन-ध्याने प्रणवानुप्रवेशाद्विषयैक्यं नास्तीति शङ्काऽपि निरस्ता। भावनाप्रचयस्य साक्षात्कारजनकत्वे हि तद्विषयविषयत्वं तन्त्रम्, न तु तदन्याविषयत्वमपि; गौरवात्। तस्मादीक्षणध्यानयो- रेकविषयत्वनियमादपीक्षतिकर्म पुरुष एव ध्यायतिकर्म।

अत्र दर्शितस्य सर्वस्यापि सिद्धान्तस्य सूत्रारूढत्वमुपपाद्यते। ईक्षतिकर्म परं ब्रह्म; ईक्षतिकर्म- व्यपदेशात्। 'पुरुषमीक्षते' इतीक्षतिकर्मत्व्रव्यपदेशादित्वर्थः। हेतापेक्षिोि त््यःक्षमर्कतया 'ईक्षतिकर्म' इत्यस्य पृथक्पदत्वमप्यस्तीति ज्ञापनार्थ न प्रयुक्तः। नन्वीक्षतिकर्मत्वव्यपदेशोपरब्रह्मण्यपि घटते; तल्लोकं प्राप्तेन तस्य द्र शक्यत्वादिति हेतूपमर्दशङ्कायां 'अन्यभावव्यावृत्तेः' (१. ३. १२) इति पूर्वािकरणसूत्रमनुषञ्जर्नायम्। यतस्तल्लोकं प्राप्तस्य तद्दर्शनमर्थसिद्धम् अतस्तदुपदेशो व्यर्थ: स्यादिति

२०० न्यायरक्षामाणः १. ३, १४

तदुपदेशारम्भसामर्थ्यादीक्षतिकर्मणः पृरुषम्यापरब्रह्ममावाद्यावृत्तरित्यर्थः । अपरब्रह्मव्यावर्तकविशेषणश्रवणा- दपीक्षतिकर्म परं त्रह्मेति हेत्वन्तरेऽपि 'अन्यभावव्यावृत्तः' इति सूत्रमनुषञ्जनीयम्। तत्रेक्षतिकर्मणोSपर- ब्रह्म मावव्यावर्तकतत्परत्वविशेषणसत्त्वादित्यर्थः । अस्मिन् पक्षे व्यावृत्तिशब्दो व्यर्थान्तर्भावेण व्यावर्तकपरः। एवर्मीक्षतिकर्मणः परत्रह्ममावे सिद्धे तदवेक्षतिकर्म ध्यायतिकर्मेत्यत्र साध्ये ध्यायतिकर्मणाऽर्थात् परब्रह्मभाव- सिद्धिफलके पक्षो हतुश्चयुभयं 'स' इत्यनेन प्रद्शर्यते। तत्रेक्षतिकर्मण पक्षे तदिति नपुंसकनिर्देशं विहाय पुंछिं्ङ्धनिर्देश ईक्षणवाक्यस्थपुरुषपदानुसारेण । तदनुसारश्व परपुरुषश्रुतिप्रत्यभिज्ञारूपहेतुप्रदर्शनार्थः । व्यायतिकर्मेति साव्यं त्वौचित्यादव्याहर्तव्यम्। ईक्षणव्यानविषययोरेकत्वरूपहेतुप्रदर्शनार्थ तु 'अन्यभाव-

न्नत्वव्यावृत्तेरित्यर्थः। चकारस्स इति पक्षनिर्देशनैवैकास्मिन् हेतौ लब्धे इदं हेत्वन्तरमिति ज्ञापनार्थ: ।१. ३. १३। इति ईक्षतिकर्माधिकरणम् ।४।

(५ अधिकरणम्)

दहर उत्तरेस्यः । १४।

छान्दोग्ये श्रूयते। 'अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरकं वेश्म दहरोSस्मिन्नन्तराकाश- स्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यम्', इनि 'तं चेत् ब्युर्यदिदमास्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोडस्मिन्नन्तराकाशः किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति स ब्रयात् यातान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हदय आकाश उभे अस्मिन्दावापृथिती अन्तरेव समाहिते उभा- वग्निश्च वायुश्च सूर्चा चन्द्रमसावुभौ विद्युन्नक्षत्राणि यच्चास्येहास्ति यच्च नास्ति सर्वं तदस्मिन्समाहितम् (छा.८.१-३) इत्यादि। अत्र दहराकाशा भूताकाशः, परं ब्रह्म वेति लौकिकरूढिश्रौतनिरूढिम्यां संशये रूढेः प्रबलत्वा- दाकाशश्रतिबलात् भूताकाश इति पूर्वः पक्ष:।

ननु दहराकाशस्य भूताकाशत्व्रे 'यावान्ता' इत्यादौ तस्य भूताकाशोपमेयनिर्देशो नोपपद्ते। तथ हि-अमेदे उपमानोपमेयभावनिर्देशो द्वेधा, उपमानभावरे उपमेयभावरे च परस्परव्यावतकार्वशषण- रहितः, तत्सहितश्र। तत्राब्याऽननवयालङ्कारविषयः, यथा -

१. ३, १४ दहराधिकरणम्। २०१

'शगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः । रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरि' (रामा, यु. का. १०७, ५०)। इह गगनादीनां गगनादिभिः सादृ्यं निबध्यमानमुपमानोपमेयभेदापेक्षं सत् वास्तवस्य तद्गेद-

नन्वयः । अनन्त्रथिनोSपि स्वमहिमप्रतिष्ठत्वस्येव स्वसादृश्यस्य निबन्धनमन्यस्य प्रतिष्ठावस्तुन इव उपमान- स्याभावद्योतनाय। एवं गगनस्य वैपुल्ये गगनमेवोपमानं नान्यदित्यवमादिप्रकारेणानुपमत्वद्योतनफलतयो- त्कर्षावहः काव्यशोभाकर एव 'गगनं गगनाकारम्' इत्यादिप्रयोगः, न त्वगत्या कथश्चिन्निर्वह्णीयः । द्वितीयस्तूपमाप्रभेद: यथा :- 'उपाददे तस्य सहस्ररश्मिः त्वष्ट नवं निर्मितमातपत्रम्। स तद्दुकूलादविदूरमौलिर्बमौ पतद्गङ्ग इवोत्तमाङ्गे'। (कुमा. ७. ४१)

अत्रोपमानस्य षणोपाधिकृतभेदसत्त्वान्निबध्यमानं सादृश्यमन्वेतीति नानन्वयः, किन्तूपमाप्रभेदः। एवं च सति अत्र दहराकाशस्य भूताकाशत्वे तस्यैव तदुपमेयत्वनिर्देशोऽयमनन्वयरूपो वा स्यात्, उपमाप्रभेदरूपो वा। नाद :; 'अयम्' इति, 'एषोऽन्तर्हदय' इति च बाह्यत्वान्तरत्वरूपपरस्परव्यावर्तकविशेषणश्रवणाद्। न च 'अयम्' इत्यनेनाप्यान्तरस्यैव निर्देशोऽस्त्विति वाच्यम्। तथा सति आक्षेपबीजतया श्रोतबुद्धिस्थस्य सौ म्यस्यैव यावानित्यनेन परामर्शनीयतयाऽनन्वयस्य निरुपमसौक्ष्म्यपर्यवसायित्वापत्तेः । न चेष्टापात्तिः; इह कृताक्षेपसमाधानलाभाय वैपुल्यप्रतिपादनस्यैवापेक्षितत्वात्। आक्षेपप्रकारस्त्वग्रे स्पटीभविष्यति। न द्वितीयः; आन्तरस्य बाह्यवद्यापकत्वाभावात्। न च-हृदयपुण्डरीकाव्च्छिन्नाकाशस्य सूक्ष्मत्वरेऽपि हृदयपुण्डरीकान्त- र्गर्तान्तःकरणप्रतिबिम्वरूप आकाशो वाह्याकाशवद्यापको भवेत्, उपाधेः सौक्ष्म्येऽपि प्रतिविम्बस्य बिम्बं- समानरूपपरिमाणताया जानुदन्नकूपजलगतदूरविशालाकाशप्रतिबिम्वे दर्शनात्-इति वाच्यम्। शरीरव्यव- हितस्य वाह्याकाशस्य हृदयपुण्डरीकप्रविष्ेऽन्तःकरणे प्रतिबिम्बासम्भवात्। तस्मादहराकाशः पर- प्र

मात्मेति युक्तम्। तथा सति 'आकाशवत् सर्वगतः' इति श्रुत्यामिवात्रापि तस्य भूताकाशोपमेयत्वं युज्यते; हृदया- वच्छिनरूपेण तस्य व्यापकत्वाभावेऽपि सरूपेण व्यापकत्वात्। न च सरूपेण व्यापकतामात्रविवक्षायां

न्याय. र. २६

२०२ न्यायरक्षामणि: १. ३, १४

'एषो ऽनतर्हद्ये' इति तदविशेषणस्य व्यापकतावच्छेदकत्वेनान्वयाभावान्निष्प्रयोजनतवं दोष :; सरूपकथनार्थ- त्वोपपत्तेः। 'एष म आत्मान्तर्हदये अणीयान्व्रीहेर्वा यवाद्वा' (छा. ३. १४. ३) इत्यादिश्रुतौ ब्रह्मणो हृदयावच्छेदोपाधिकाणीयस्त्वोक्त्यनन्तरं 'एष म आत्माऽन्तर्हृद्ये ज्यापान् दिवो ज्यायानन्तरिक्षात्' (छा. ३. १४, ३) इत्यादि स्ाभाविकव्यापकत्वोक्तावपि 'अन्तर्हृदये' इति विशेषणदर्शनात् 'अयम्' इति विशेषणस्य भूताकाश उपमानमिति उपमानविशेषलाभार्थतयेव प्रकृतः परत्रह्मरूपदहराकाश उपमेय इति उपमेयविशेषलाभार्थतया तस्य सग्रयोजनत्वाच।

अपि च वाक्यशेषे 'एष आत्मा अपहृतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकाम: सत्यसङ्कल्पः' (छा. ८. १. ५) इत्यात्मश्रुतिरपहतपाप्मत्वादीनि ब्रह्मलिङ्गानि च श्रयन्ते।

तथा 'इमा: सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छ्वत्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति' (छा. ८. ३. २) इति जीवानामहरहर्दहराकाशप्रामिः श्रूयते । सापि ब्रह्मलिङ्गम्; 'सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति' (छा. ८. ८. १) इति श्रुत्यन्तरे जीवानां सुषुमौ ब्रह्मसम्पत्तिश्रवणात्। ब्रह्मलोकशब्दश्च तत्र श्रूयते। सोऽपि ब्रह्मणि व्यव- तिष्ठते, ब्रह्मैत्र लोक्यमानतया लोक इति व्युत्पत्ते :; निषादस्थपतिन्यायेन षष्ठीसमासात् कर्मधारयस्य ज्यायस्त्वात्; जीवानामहरहश्चतुर्मुखलोकगमनाभावेन षष्ठीसमासासम्भवाच्च।

तथा 'अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेषां लोकानामसम्भेदाय' (छा८. ४. १) इति दहरा- काशस्य जगद्विधारकत्वमुच्यते। तदपि ब्रह्मलिङ्गम्; 'एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसम्भेदाय' (बृ. ४, ४. २२) इति श्रुत्यन्तरदर्शनात्। न चैषामुदाहृतश्रुतिलिङ्गानां दहराकाशादन्यत्रान्वयः शक्य- शङ्क :; 'एव आत्मा' इत्यादि वाक्यश्रनपुंल्लिङ्ैकवचनान्तैतदादिशब्दपरामर्शयाग्यस्यान्यस्य प्रकृतस्याभावात्। 'उभे आस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेत्र समाहिते' (छा. ८. १. ३) इति दहराकाशस्य, 'अस्मिन् कामास्स- माहिताः' इति अपहृतपाम्मत्वादिगुणकस्यात्मनश्च समाधानाधारत्वनैक्यप्रत्यमिज्ञानाच्च। तस्मादुमक्रमगताया अप्येकस्या आकाशश्रुतेर्त्ाक्यशेषगतानि बहूनि श्रुतिलिङ्गानि बलवन्तीति तैर्दहराकाशः परं ब्रह्मेति युक्तम्। आकाशशब्दस्य श्रत्यन्तरेषु तस्मिन्नपि प्रसिद्धत्वाद्। अपि च 'ब्रह्मपुरे' इत्युपक्रमानुसारेणापि दहरा- काश: परं ब्रह्मेति लभ्यते। देहस्य ब्रह्मपुरत्वोक्त्यैव देहान्तर्वर्तित्वेन ब्रह्मोपासनाविधित्सयेदं प्रकरणमारभ्यत इत्यवगमाद्।

१, ३. १४ दहराधिकरणम्। २०३

स्यादेतत्-'चैत्रगृहे मैत्रस्तिष्ठति' इत्यन्यगृहत्वेन निर्दिष्टेडप्यन्यावस्थानमुच्यते, तथेहाप्यस्तु। न च वाच्यम्-तत्र 'मैत्र' इति विशिष्याधेयनिर्देशात्तथा भवतु नाम, इह त्वनिर्दिष्टाधेयविशषे वाक्ये तद्विशेषाकाडक्षायां यस्य पुरत्वेन देहो निर्दिष्टः, तत् ब्रह्मैव्राधेयविशेषत्वेन सम्बन्धुं युक्तम्-इति। अत्राप्याकाशश्रुत्या विशिष्य भूताकाशस्याधेयत्वेन निर्दिष्टत्वात्, इति चेत् ; मैवम् । इह ब्रह्मपुरत्वेन देहोक्तेर्दें- हान्तर्वृत्तिब्रह्मो पासनाविधित्साSभावे वैयर्थ्यप्रसङ्गात्। न हि मैत्रान्वेषिणं प्रति 'चैत्रगृहे मैत्रस्तिष्ठति इति वाक्ये चैत्रगृहत्वोक्ति: देवदत्तगृहादिव्यावर्तनेनेवात्र ब्रह्मपुरत्वोक्ति: प्रकारान्तरेण साफल्यमश्नुवीत। तस्माद्यथा 'प्रजापतिर्वरुणायाश्चमनयत्' इत्यादयुपकमगतार्थवादेन अश्वदातुः किश्चिद्विधास्यत इत्यवगमात् तदनन्तरश्रुतं 'यावतोऽश्वान् प्रतिगृह्हीयात्तावतो वरुणांश्रतुष्कपालान्निर्वपेत्' इति वाक्यमश्वप्रतिग्रहीतुरिष्टिविधायकतयाS वभासमानमप्यश्वदातुस्तद्विधायकमिति योज्यते, एवमिहाप्युपक्रमे देहस्य ब्रह्मपुरत्वोक्त्या देहस्यान्तः किश्चित् (काचित्) ब्रह्मोपासना विधास्यत इत्यवगमात् तदनन्तरश्रुतं दहराकाशवाक्यं भूताकाशप्रतिपादकतयाS वभासमानमपि ब्रह्मप्रतिपादकमिति योजनीयम्। तस्मान्निरालम्वनो भूताकाशपूर्वपक्ष इति चेत्; अत्र ब्रूम :- 'यावान्वा अयमि'त्यादौ बाह्याभ्यन्तरभेदतः । उदमानोपमेयत्वं भूताकाशे समञ्जसम्॥ सूक्ष्मेडप्यम्यन्तराकाशे वैपुल्यमुपपद्यते। मानसं मानसार्थानां समाधानाय काडिक्षतम्॥ यच्चास्येत्यत्र पित्राद्या वर्ण्यास्सङ्कल्पसम्भवाः। साकं घावापृथिव्यादैस्ते स्वामा इव मानसाः॥ नैवात्र दहराकाशः श्रत्योपास्यो विधीयते। किन्तत्वन्तर्वृत्ति तस्यान्यदिदं श्रुत्यैव दर्शितम् ॥ तत्र ब्रह्मण्यशेषाधिष्ठाने ब्रह्मश्रुत्यादिसङ्गतिः ॥

तथाहि-'यच्चास्येहा्ति' इत्यादेरयमर्थः-यदस्य देहिन: इह लोक विद्यत, यच्चह लोके इदानीं न विद्यते नष्टं भविष्यद्वा, तत्सर्वमस्मिन् दहराकाश समाहितमिति। तच्चात्र दहरोपासनया ब्रह्मलोकं प्राप्तस्याग्रे 'स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरस्समुत्तिष्ठन्ति' (छा. ८. २, १) इत्यादिना तरूपम्; अग्रे 'यो ह्यस्येतः प्रैति न तमिह दर्शनाय लभते अथ ये चास्य जीवा ये च प्रेता यच्चान्यदिच्छन्न लभते सर्व तदत्र गत्वा विन्दते' (छा. ८. ३. १, २) इति श्रुत्यैव तथा विवृतत्वात्। तच ब्राह्मलौकिकं

२०४ न्यायरक्षामणिः १.३. १४

सङ्कल्पजपित्रादिभोग्यजातं न स्थूलपार्थिवाप्यादिरूपम्, किन्तु रूपदृष्टस्त्रीपुरुषादिवन्मनोविकारात्मकम्। अत एव 'मनसैतान् कामान् पश्यत्रमते य एते ब्रह्मलांके' (छा. ८. १२, ५, १) इति तस्य मनोमात्र भोग्यत्वश्षुतिः, मनोमयानि ब्रह्मलोके शरीरादीनि' इति पुराणञ्च। एवश्र तत्प्रायपाठात् द्यावापृथिव्यादिकमपि दहरोपासकस्य स्रयन्नपानगीतवादित्राद्वत् भोगोपयुक्तं मानसमेव ग्र््राह्यमिति तस्य सर्वस्याप्यन्तस्समाधानाय दहराकाशस्य बाह्याकाशवत् व्यापकत्वमपि मानसमेवापेक्षितम्। तदेव रल्पापवरकदेशनिद्राणपुरुषदृदश्यमानै

तदुपलालनादयनेकव्यापारयुक्तस्ामकालदैर्ध्यवच्च वास्तवसूक्ष्मत्वाविरोधि 'यावान्वा' इत्यादिना वर्ण्यत इति किमत्रासमअ्जसम् ?

ननु द्यावापृथिव्यादिकमिह वर्ण्यमानं मानसश्वेत्तत्खप्रद्ष्टगिरिसमुद्रादिवद्वस्तुतः सूक्ष्मेऽपि मातुं शक्रोतीत्येव शिष्याणामाक्षेपे परिहर्तु शक्ये विमर्थ प्रातिभासिकवैंपुल्याभिप्राथेण 'यावान्वा अयम्' इत्युक्त- मिति चेत् ; सत्यम्। वस्तुतः सूक्ष्म एवास्य द्यातापृिव्यादेः समाधानमुपपादयितुं शक्यमिति। अत एव तैत्तिरीयोपनिषदि 'तस्यान्ते सुषिरं सूक्ष्मं तस्मिन् सर्व प्रतिष्ठितम्' (महानारा. ११. ९) इति सूक्ष्म एव हृदयसुषिररूपे भूताकाशे सर्वस्य समाधानमुक्तम्। छान्दोग्यभाष्ये च सूक्ष्मे दहराकाशे समाधानान्यथानु- पपत्त्यैव ब्राह्मलौकिकपित्रादिभोग्यजातस्य मानसत्वं प्रसाधितम्। तथाऽप्यत्रात्यल्पीयसो दहराकाशस्यान्तरति- सूक्ष्ममपि वस्तूपास्यं न सम्भवतीत्याक्षिप्तवतां शिष्याणां हृदि अतिविपुलं द्यावापृथिव्यादिकं तदन्तः समाहित- मित्युत्तरं न प्रविशेदिति मत्वा यक्षानुरूपबलिन्यायेन मनोविकाररूपद्यावापृथिव्यादिसमाधानोचितं मनोविकार- रूपमेव वैपुल्यं दर्शितमित्युपपद्यतेतराम्।

अवश्यञ्च दहराकाशः परं ब्रह्मेति वदताऽपि 'यावान्वा अयमाकाशः' इत्यादिना दहराकाशस्य सूक्ष्म त्वाविरोधि मनोविकारात्मकं वैपुल्यं वर्णितमित्ययमेव पन्थाः समाश्रयणीयः। कथम् ? तेन खल्वाकाश- शब्दस्य ब्रह्मणि गौणी वृत्तिरेष्ठ्या। तस्याश्च 'आकाशवत् सर्वगतः' इति श्रुत्यन्तरप्रसिद्ध भूताकाशसादृश्यं निमित्ततयाSवतिष्ठते। तथाचोपमेयनिर्देशकेनाकाशशब्देनैव भूताकाशसादृश्ये प्रतिपादिते वाक्येन प्रतिपाद्यमानं तत्साद्ृश्यं कथमन्वेतु ? न हि 'यत् भूताकाशवद्यापकं ब्रह्म तत् भूताकाशवद्यापकम्' इति वाक्यं समञ्जसं भवति, किन्तु 'गङ्गायां घोषः' इति लाक्षणिकेन गङ्गापदेनैत्र तीरस्य गङ्गासम्बन्धित्वे लब्धे 'गङ्गाया गङ्गायां घोषः' इति प्रयोगवदसमञ्ज

१. ३. १४ दहराधिकरणम्। २०५

समेव भवेत्। तस्मात ब्रह्मणस्स्वरूपण भूताकाशवद्यापकत्वे 'आकावत्सर्वगतः' इति श्रतिप्रतिपादिते गौणनाका- शपदेन बोध्यमानेSपि हृदयपुण्डरीकावच्छिन्नरूपेणापि तद्ापकत्वं प्रतिपादयितुं 'यावान्वा' इत्यादिवाक्यम्। यथा 'अमावास्यायाममाव्ास्यया यजेत' 'पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत' इति वाक्ययोराग्नेयादीनां षण्णां यागानां स्वरूपेणामावास्यापौर्णमासीकालकर्तव्यत्वे तत्तदुत्पत्तिवाक्यविहिते तेषु गौणाभ्यां तृतीयान्तामावास्यापौर्णमासीप दाभ्यां बोव्यमानेऽपि तेषां त्रिशस्त्रिशः प्राच्योदीच्यसकलाङ्गसाहित्येनापि तत्तत्कालकर्तव्यत्वं प्रतिपादयितुं तद्वाक्यद्वयमित्वेव समर्थनीयम्।

अत एवैकादशे तस्य वाक्यद्वयस्य साफल्यं तथैव समर्थितम्-तद्वाक्यद्वयाभावे 'दशपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इति वाक्येनैकफलसाधनत्वेन बोधितानां षण्णां यागानां प्रयोगैक्यस्यौतसर्गिकत्वात् पौर्णमास्यां प्राच्यांगानुष्ठानपूर्वकं पौर्णमासत्रिकमनुष्ठाय अमावास्यायां प्राप्तायाममावास्यात्रिकमनुष्ठायोदीव्यांगसमापनं कर्तव्यं प्रसज्येत इति । आचार्यवाचस्पतिनाSपि ब्रह्मण्याकाशपदस्य गौणत्वे तेनैव भूताकाशवद्यापकत्वस्य लब्धतया पुनस्तत्र वाक्येन तत्प्रतिपादनमनन्वितमित्याशंक्य 'तत्किमिदानीं पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजत अमावास्यायाम- मावास्ययेत्यसाधु्वैदिकप्रयोग: ?' इति वदता तद्वाक्यद्वयदृष्टान्तावष्टम्भेन ब्रह्मणः स्वरूपेण भूताकाशवद्यापकत्वे गौणपदलब्धेऽपि हृदयावच्छित्रूपेणापि तद्वयापकत्वं प्रतिपादयितुं 'यावान्वा' इत्यादि वाक्यमित्येव दर्शितम्। एवश्च हृदयावच्छिन्रूपेण सूक्ष्मस्य ब्रह्मणस्तनैव रूपेण वैपुल्यं मानसपदार्थसमाधानोचितं मानसं वर्णितमित्येव सिद्धान्तिनाSप्युपपदनीयं गत्यन्तराभावादित्यलं विस्तरेण।

'एष आत्मा अपहृतपाप्मा' इत्यादिवाक्यशेषगतब्रह्मलिङ्गानां तु न दहराकाशेऽन्वयः, किन्तु तस्यान्तरुपास्यत्वेन निर्दिष्ट यत् द्यावापृथिव्यादि तदवच्छिन्ने, तत्प्रतीके वा ब्रह्मण्यन्वयः। द्यावापृथिव्यादि- समाधानोपन्यासानन्तरं 'एतत् सत्यं ब्रह्मपुरम्' इति प्रकृतद्यावापृथिव्यादिपरैतत्पदसमानाघिकरणेन 'सत्यं ब्रह्मपुरम्' इत्यनेन द्यावापृथिव्याद्यवच्छिनं, तत्प्रतीकं वा ब्रह्म निर्दिश्य 'अस्मिन् कामास्समाहिताः' इत्यु- पासकस्य कमनीयानां केषाश्चित् गुणानां ब्रह्मणि समाधानमुक्त्वा तदनन्तरं 'एष आत्माऽपहृतपाप्मा' इत्या- दिना तेषां गुणानामपहृतपाप्मत्वादिरूपतया विवृतत्वात्। ननु 'एतत् सत्यं ब्रह्मपुरम्' इत्यत्र एतत्पदं दहराकाशपरामार्शि, 'उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी' इत्यादिप्राचीनवाक्येषु सर्वनाम्ां तत्परामर्शित्वदर्शनाद्; 'एतत् ' इति नपुंसकालिङ्गस्य सत्यब्रह्मपुरशब्दसामानाविकरण्यानुराधेन सङ्गतत्वात्तस्य द्यावापृथिव्यादिपरामार्शिते

२०६ न्यायरक्षामणि: १. ३. १४

एकवचनानुपपत्तेश्र। तस्मात् 'सत्यं ब्रह्मपुरम्' त्यारम्य श्रुतानां सर्वेरेषां ब्रह्मश्रतिलिङ्गानां दहराकाश एव समन्चय इति चेत् ; मैत्रम्। 'उभे अस्मिन्' इत्यादिवाक्येषु प्राधान्येन प्रथमाविभक्त्या निर्दिष्ठस्य द्यावा- पृथिव्यादेरेत 'प्रजापतिर्वरुणायाश्वमनयत् स स्वां देवतामार्च्छत्' इत्यत्र प्रजापतेरित्र सर्वनाम्ना. परामर्ष्ठु युक्त:वात्। तस्य दयावापृथिव्यादिपरामर्शित्वेऽपि 'नपुंसकमनपुंसकेनैकवच्चास्यान्यतरस्याम्' इति व्याकरणानु- शिष्टस्य नपुंसकलिङ्गस्यैकवचनस्य चोपपत्तेः, 'सर्व तदस्मिन् समाहितम्' इत्यन्तेन दहराकाशे द्यावापृथि- व्यादिसमाधानोपन्यासानन्तरं प्रवृत्ते 'तश्चेत् ब्रूयु: अस्मिंश्रेदिदं ब्रह्मपुरे सर्व समाहितं सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा यदैनज्जरा वाऽडप्रोति प्रव्वंसते वा कि ततोऽतिशिष्यत इति स ब्रूयान्नास्य जरयैतज्जीर्यति न वधेनास्य हन्यते' इत्याक्षेपतद्ुत्तरसन्दर्भें श्रुतयोः 'एतत्' इति पदयोर्नपुंसकलिङ्गसामानाधिकरण्याभावेन शरीरनाशात्तदाश्रितमूर्तद्रव्यजातस्येव तदवच्छिन्स्याकाशस्य हानिशङ्कानुदयेन च दहराकाशपरामर्शित्वस्यानुं- पपन्नतया अस्मदुक्तरीत्या द्यावापृथिव्यादिपरामर्शित्वस्यावश्यवक्तव्यत्वेन तदनन्तरश्रत 'एतत्सत्यं ब्रह्मपुरम्' इति वाक्यगतैतत्पदस्यापि तत्परामर्शित्वस्थैवाङ्गकिर्तव्यत्वाच्च।

यत्तु 'अस्मिन् कामास्समाहिताः' इति समाधानाधारत्वप्रत्यभिज्ञया दहराकाशस्य ब्रह्मपुरशब्दो- दितस्य ब्रह्मणश्वैक्यमवगम्यते इति, तत्तुच्छम् ; प्रकृतपरामर्शकसर्वनामानुरेण भेदेऽवगम्यमाने समाधानाधारत्व- प्रत्यभिज्ञामात्रस्याकिश्चिकरत्वात्, अन्यथा 'यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः' इत्यत्र 'ब्रह्मगुरे' इति 'अस्मिन्' इति च सप्तमीनिर्दिष्टधारप्रत्यभिज्ञया ब्रह्मपुरदहरपुण्डरीकयोरप्यैक्यप्रसङ्गात्। तस्माद्युक्तमुक्तं वाक्यशेगतव्रह्मश्रुतिलिङ्गानां द्यावापृथिव्याद्यवच्छिने, तत्प्रतीके वा ब्रह्मण्यन्वय इति। एवञ्च-उपकम एव देहस्य ब्रह्मपुरत्वोक्त्या ब्रह्मोपासनाविधित्साऽवगमाद्दहराकाशो ब्रह्मेत्यवगम्यत इत्येतदपि निरस्तम् ; दहराकाशस्योपास्यत्वेनानिर्दिष्ठतल्वात्। तदन्तरुपास्यत्वेन निर्दिष्टं यद्दयावापृथिव्यादि तदुपासनस्य ब्रह्मोपासनरूपतायाः समर्थितत्वाच। एवमेतेषां ब्रह्मश्रुतिलिङ्गानां पूर्वपक्षे दहराकाशान्तरुपास्यान्वयेन साङ्गत्यमभिप्रेत्योक्तं भाष्ये 'न चात्र दहरस्याकाशास्यान्वेष्टव्यत्वं विजिज्ञासितव्यत्वञ्च श्रूयते; तस्मिन् यदन्तरिति परविशेषणत्वेनोपादानात' इति।

यदि चैतेषां ब्रह्मश्रुतिलिङ्गानां दहराकाश एवान्वयो वक्तव्यः, तदाऽपि नानुपपत्तिः; उपक्रम- गतान्यस्ताकाशश्रत्यनुसारेण ब्रह्मात्मश्रुतीनां बृहत्त्वातत्त्वयोगेन भूताकाशे वृ्त्युपपत्तेः; उपास्यस्य भूनाकाशस्य

१. ३. १४ दहराधिकरणम्। २०७

ब्रह्मात्मशब्दाभ्यां परब्रह्मरूपतया स्तुत्युपपत्तेश्च। 'यह्वै तत् ब्रह्मेति इदं बाघ तत् योऽयं वहिर्द्वा पुरुषादाकाशः। यो वै स बहिर्द्धा पुरुषादाकाशोडयं वाब स यो यमन्तःपुरुष आकाशः। यो वै सोऽन्तःपुरुष आकाशोडयं चाव स योऽ यमन्तर्हदय आकाशः। यो वै सोऽन्तर्हदय आकाशस्तदेतत् पूर्णमप्रवर्ति पूर्णामप्रवर्तिनी श्रियं लभते य एवं वेद (छा. ३. १२. ७-९) इति श्रुतौ पूर्णत्वादिगुणेन उपास्यस्य भूनाकाशस्यैव 'यद्वै तत् ब्रह्मतीदं वाव तत्' इति ब्रह्मरूपतया स्तुतिदर्शनात् । अपहृतपाप्मत्वं अपहता निरस्तः जीवस्य पाप्मा येन यस्मिन्निति वा व्युत्पत्त्या हृदयान्तर्गते भूताकाशेऽप्युपपद्यते; 'तद्यत्रैतत् सुप्तस्समस्तस्संप्रसनस्वमं न विजानात्यासु तदा नाडीषु सृप्तो भवति तन्न कश्चन पाप्मा स्पृशति (छा. ८, ६. ३) इति नाडीमार्गेण हृदयावकाशं प्रविष्टस्य जीवस्य पाप्मास्पर्शश्रवणात्। एतावतैव 'दहूं विपाप्मं परवेश्मभूतं यत् पुण्डरीकं पुरमव्यसंस्थम्' (महानारा. १०. ७) इति दहरपुण्डरीकेऽपि विपा्मत्वोक्तिदर्शनात्। 'विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः' (छा. ८. १. ५) इत्यचेतने भूताकाशे जरादप्रसक्तेरूपपद्यते।

एतेषामप्रसक्तप्रतिषेधरूपत्वं ब्रह्मान्वयपक्षेऽपि वक्तव्यमेव; 'अपहृतपाम्मा' इत्यस्य तस्मिन्पक्षे सर्वपाम्मोदितत्वपरतया पापराहित्योक्त्यैव पापमूलजराद्यभावस्याप्यर्थतस्सिद्ध ्बात्, अत्रैव प्रकरणे 'नैनं सेतु- महोरात्रे तरतो न जरा न मृत्युर्न शोको न सुकृतं न दुष्कृतं सर्वे पाप्मानोडतो निवर्तन्ते' (छा. ८.४.१) इति पाम्मशब्दस्य जरादिसाधारणतया विवृतत्वेन 'अपहृतपाप्मा' इत्यनेन जरादयभावस्य शब्दतोऽपि सिद्धत्वाच्च। 'सत्यकामस्सत्यसङ्कल्पः' इति च सति ब्रह्मणि कामनासङ्कल्पराहित्येन घटते; तयोर्निषेधरूपगुण- प्रायपाठेन निषेधरूपत्वस्योचितत्वात् । अहरहर्गतिश्रवणमपि तस्मिन्हार्दे भूताकाशे संगच्छते; सुषुप्ौ जीवानां हृदयपुण्डरीकावकाशप्रवेशसत्त्वात्। ब्रह्मलोकशब्दोSपि ब्रह्मोपलब्धिस्थाने तस्मिन्नुपपद्यते; लोक्यतेऽस्मिन्निति व्युत्पत्त्या लोकशब्दस्योपलब्धिस्थानपरत्वात्। विधारकत्वं तु स्वरूपण भूताकाशस्याक्षखव्राह्मणोदितं विशिष्य च हृदयावच्छिन्नरूपेणात्रैव 'उभे अ्मिन्धावापृथिवी' इस्यादिना प्रतिपादितं तस्मिन्नुपपद्यत इति स्पष्टमेव्र। देहस्य ब्रह्मपुरत्वेन उपकरमस्तु देहान्तर्वर्तिहार्दभूताकाशोपास्तिविधित्सायामपि जाह्नवीतीरमृत्तिकोक्तिन्यायेन तस्यैव स्तुस्यर्थतयोपपद्यते। 'तद एवैतं ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति तेषामत्रैष ब्रह्मलोकस्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति' (छा. ८, ४ ३) इत्यादिवाक्यशंषोक्तं महाफलमपि वचनबलात् भूताकाशोपासनस्य

२०८ न्ययारक्षामणि: १. ३. १४

युज्यने। पूर्वाधिकरणे प्रतीकोपासनस्य वचनबलेन सर्वपापविनिर्द्ूननपूर्वकब्रह्मलोकप्राप्तिद्वारकपरमभुक्तिफल- कत्वस्योक्तत्वाद्। तस्मात् भूताकाश एव दहर इति।

एवं प्राप्ते राद्दान्तमाह-'दहर उत्तरभ्यः'-दहराकाशः परमात्मा उत्तरेभ्यस्तदीयश्रुतिलिङ्गेभ्यः। न च तेषां दहराकाशानन्वयः शङ्कनीयः; पूर्वसन्दर्भकारस्यानुरोधेनापततस्तदन्वयस्यापरिहार्यत्वात्। तथाहि- उपासकभोगस्थानभो गोप करणभोग्यजातरूपद्याता पृथिव्यादिसर्वसमाधानोक्त्यनन्तरं प्राक् ब्रह्मपुरशब्देनोक्ते देह एव तस्य सर्वस्य समाधानमुक्तमापाद्य देहे जीर्णे, नष्टे वा, जीर्णे कुसूलादौ भारधारणाक्षमे तदन्तर्निहितं ब्रीह्यादिकमिव, नषे घंट तदन्तर्निहितं दध्यादिकमिव च तत्किमपि नावतिष्ठेतेत्यन्तेवासिभिराक्षिप्तम्। तत्र दहराकाशे वार्णत सर्वसमाधानं देह एव वर्णितमिति आपादनस्य द्वेधाऽभिप्रायः सम्भाव्यते-यथा घटादयन्तराकाशे निहितस्य दध्यादेर्वस्तुतो घटादिरेव धारक:, आकाशः परमवकाशात्मनोपकरोति, एवमिहापि दहराकाशस्य खवतः सर्वधारकत्वऽपि तस्य देहजराप्रध्वंसानुपदभाविजराप्रध्वंसत्वाद्याव द्देहस्य भारधारणानुकूलं बलं तावत्पर्यन्तमेव दहराकाशस्य तद्धारकत्वमिति फलतो देह एव तस्य सर्वस्य धारकः पर्यवस्यति इति वा; यथा राजानुसार्यै- श्वर्यदारिद्रयेण राजभृत्येन पोष्यमाणस्य तद्धृत्यवर्गस्य फलतो राजैव पोत्रकः पर्यवस्यति तद्वदिति वा। तत्र द्वितीयाभिप्रायावलम्बनाक्षपसमाधानार्थं 'नास्य जरयैतज्जीर्यति न वधेनास्य हन्यते' (छा. ८.१. ५) इत्युक्तम्। यद्यपि देहान्तर्गत आकाशो देहस्य जरादौ सति जरादिना न स्पृश्यत इति स्पष्टमेव, न हि कुसुलाद्यन्तर्गत आकाशोऽपि तज्जरादौ सति जरादिना स्पृश्यते, तथाऽपि प्रथमाभिप्रायमूलत्वचमेवाक्षेपस्य युक्तमिति परिशेषयित्व्रा तत्समाधानं वक्तुं मन्दशिष्यानुग्रहाय स्पष्टमप्युक्तम्। प्रथमाभिप्रायावलंबनाक्षेपस- माधानार्थ 'एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिन्कामास्समाहिताः' (छा. ८. १. ५) इत्युक्तम्। तत्र 'अस्मिन्का- मास्समाहिताः' इत्यनेन येषां कामानां सङ्कल्पजपितृमातृम्रातृरू सृष्षयन्नपानगन्धमाल्यगीतवादित्रादिरूपाणां देह समाधानमुक्तमापाद्याक्षिप्तं ते तत्र न समाहिताः, किन्त्वस्मिन्दहराकाशे, अतः स एव तेषां धारको, न देह इत्याक्षपमूलोन्मूलनं कृतम्। तत्र कामग्रहणमाक्षेपे देहसमाहितत्वेनापाद्यानूदितानां सर्वेषामुपलक्षणम्। ननु घटाकाशो दध्यादेरि दहराकाशो द्यावापृथिव्यादर्न धारक इत्याशंक्योक्तं 'एतत्सत्यं ब्रह्मपुरम्' इति। न हि घदाकाश इव दहराकाशोडयं भूताकाशः, किन्तु ब्रह्म। तत्तु पुरमित्र उपासका-

१. ३. १४ दहराधिकरणम्। २०९

पेक्षितविविधभोगोपकरण चेतना चेतनात्मकभोग्यजातपूर्ण तद्वारकमेत्र यतः तत् सत्यं सकउप्रपञ्चनियामकमिति तस्यार्थः। सत्यपदं हि नित्यानित्यात्मकचेतनाचेतनसकलप्रपञ्चनियन्तृत्वपरं ब्रह्मनामेत्यत्रैव प्रकरणे वर्णित 'तस्य हवा एनस्य ब्रह्मणो नाम सत्यमिति, तानि ह वा एतानि त्रीण्यक्षराणि स ति यमिति। तद्यत्स त्तदमृतम्, अथ यत्ति तभ्मर्त्यम्, अथ यद्यं तेनोभे यच्छति' (छा. ८. २. ४५) इति। नियन्तृत्वश्च धारकत्वव्याप्तं 'एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसम्भेदाय' (बृ. ४, ४. २२) इत्यादिश्रुतेः । एवंकृता क्षेपसमाधानसिध्यानुगुण्येन समाधानवाक्यगतयोरेतदितिपदयोर्दहराकाशपरत्वं वक्तव्यमिति तयोर्घावापृथि- व्यादिपरत्ववर्णनमसमञ्जसमेव। न हि तदानीं कृतस्याक्षेपस्य समाधानं लभ्यते; माभूद्देहजरादिना दयात्रा- पृथिव्यादेस्तदाश्रितस्य जरादि, तथाऽपि यथा कुसूलादेजरादौ सति तदनुविधायिजरादिरहितमप त्रीह्यादि तत्र नावतिष्ठते, एवमिदमपि नावतिष्ठेतेत्याक्षपस्य तादवस्थ्यात्। तदनन्तरं दावापृथिव्याद्यवच्छिन्नस्य, तत्प्रतीकिस्य वा ब्रह्मण उपास्यत्वप्रतिपादनेन वा तस्मिन्त्रह्मणि वक्ष्यमाणा अपहृतपाम्मत्वादिगुणाः सन्तीति प्रतिपादनेन वा तत्समाधानालाभाच्च। न चैतत्पदयोरद्योवापृथिव्यादिपरत्वेऽपि यथाऽSक्षेपः समाधातुं शक्य स्तथा कश्चित्तत्प्रकारो वर्ण्यतामिति वाच्यम्। दहराकाशाश्रितत्वेनोक्तस्य दावापृथिव्यादेर्देहाश्रितत्वमुक्तमित्या- पाद्यानुवादे किश्चिदभिप्रायवतो द्यावापृथिव्यादेर्जराद्यस्पर्शोक्त्या तदव्छि्रतीकोपास्यब्रह्माप्रतिपादनेन समाधातुं शक्यस्य कस्यचिदाक्षेपप्रकारस्यैवं समञ्जसस्यानुपलम्भात्। तस्माघथा 'विष्णुरुपांशु यष्टव्यः' इत्यादिषु विध्यंगीकारे तव्यप्रत्ययस्वारस्ये सत्यपि तेषु विधानेनोपकरान्तजामितादोषनिर्हरणालाभात्तल्लाभाय

विभक्त्यैकरूप्यस्वारस्यलाभे सत्यपि तत्परत्वे कृताक्षपसमाधानालाभात् तल्लाभाय दहराकाशपरत्व्रमे-

किश्च 'अस्मिन्कामा: समाहिताः' इत्यत्र कामशब्देन सङ्कल्पजाः पित्रादय एव वक्तव्याः; तेषामाक्षेपवाक्ये कामशब्देनाभिहितत्वात्, अग्रेऽपि 'स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरस्स- मुत्तिष्ठन्ति' (छा. ८. २. १) इत्यादिना संङ्कल्पजान् पित्रादीनभिधाय तेषामेव 'त इमे सत्याः कामाः' इति कामशब्देनाभिधास्यमानत्वाच्च, न त्वपहृतपाप्मत्वादिगुणाः; प्राक् पश्राद्वा तेषां कामशब्देनाभिधाना- भावात्, 'एष आत्माऽपहतपाम्मा' इत्यादिवाक्ये आत्मविशेष्रणतेनांकि विना तेषां कचिदपि प्राधान्येनो-

न्याय. र. २७

२१० न्यायरक्षामणि: १. ३. १४

क्त्यभावाच्च। पित्राद्यश्च प्राक 'यच्चास्येहास्ति' इति वाक्ये दहराकाश।श्रितलवेनोक्ताः । अत एव समनन्तर- प्रवृत्ताक्षेपवाक्ये 'सर्वे च कामाः' इति तेषां समाधानमुक्तमित्यनुवादः। तथा च तत्समाधानाधारत्वप्रत्य- भिझ्या 'अस्मिन् कामास्समाहिताः' इत्यत्रत्यस्यापि 'अस्मिन्' इति पदस्य दहराकाशपरत्वे सन्दंशन्यायेन मध्यगतयोरेतत्पदयोरपि तत्परत्वमपरिहार्यम्।

न च नपुंसकलिङ्गविरोध :; 'व्यत्ययो बहुलम्' (पा. सू. ३. १. ८५) इति लिङ्गव्यत्ययो- पपत्तेः। त्वयाऽपि दयातापृथिव्यादिषु नपुंसकमेकवचनश्च 'नपुंसकमनपुंमकनैकवच्चास्यान्यतरस्याम्' (पा. सू. १. २. ६९) इति विधिद्टयमपेक्ष्य समर्थनीयम् । तदपेक्षयैकविध्यपेक्षणमेव लघु। किश्च नपुंसकनिर्वाहार्थ तावदपि नापेक्षणीयम्, नपुंसकलिङ्कं स्त्रीलिङ्गपुल्लिज्वानुगतं सामान्यम्, न तु विशेषान्तर-

नुनासिक:' (पा. सू. १. १.८) 'द्विगुरेकवचनम्' (पा. सू. २. ४, १) इत्यादौ स्त्रीलिङ्गपुंल्लिङ्गविशेषण- योर्नपुंसकलिङ्गदर्शनाच। अपिच 'सुपां सुलुक' (पा. सू. ७. १. ३९ ) इत्यादिसूत्रेण विभक्तेरलुकि पुल्लिङ्के डप्यंतदित्येव रूपं भवति। तस्माद्वितीयाक्षेपसमाधाने श्रुत्यैव दहराकाशस्य ब्रह्मरूपतया विवृतत्वात् तावतापि दहराकाशः परमात्मेति सिध्यति। तदनन्तरस्य 'एष आत्मा' इत्यादिसन्दर्भस्यान्यपरत्वशङ्कानव- काशात्तद्वतश्रुतिलिङ्गैरपि प्रागुदाहृतैस्तथा सिध्यतीत्यनवद्यम्।

स्यादेतत् -- 'दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम् इत्यादित्यमंडलादिवदुपास्या- धारत्वेनोपन्यस्ते दहराकाशे वाक्यशेप्रगतानामुपास्यगुणानामन्वयो न युक्त इति चेत्; कि कुर्मः ? 'उभे अस्मिन्' इत्यारभ्य 'एष आत्मा' इत्यन्तेषु वाक्येषु श्रुतानामिदमेतच्छब्दानां दहराकाशपरत्वात् तेषां तदनन्वयः पंरिहर्तु न शक्यत इत्युक्तम्। ननु 'यावान्वा' इत्यादिवाक्यं यावानयं बाह्याकाशोऽस्ति, तावान् सर्वोडप्यन्तर्हृदय आकाशे दहराकाशे वर्तत इत्येवमर्थतया पृष्टदहराकाशान्तर्वर्त्युपास्यविशेषनिर्धारणपरमस्तु। तत्र द्वितीयाकाशशब्दस्य सप्तम्यन्तत्वाश्रयणेन पृष्टाकांक्षितार्थनिर्धारणार्थत्वे सम्भवति तस्य प्रथमान्तत्वाश्रयणेन तदनाकांक्षितार्थपरत्वकल्पनानौचित्यात्। तथा च तस्यैव दहराकाशान्तरुपास्यतया विहितस्य व्यापकाका- शस्याग्रेतनैरिदमेतच्छव्दैः परामर्श: सम्भवतीति चेत्; मैवम्; आकाशस्य दहरपृण्डरीके तदवच्छिन्नतया सूक्ष्मत्वेनावस्थितस्य सोपरिव्यापकव्वेनाप्यवस्थानायोगात्, 'तावनेषोऽन्तर्दृदय आकाशः' 'इत्यस्य द्वितीया-

१.३. १४ दहराधिकरणम्। २११

काशशब्दविशेषणतया तदनुरोधेन तस्यापि प्रथमान्तत्वनिश्चयाच्। न ह्येष इतिशब्दः प्रथमा(न्ता) काश- शब्दस्य विशेषणम् ; तत्रायमिति विशेषणस्य सत्त्वेन तत्पौनरुक्त्यापत्तेः ।

एतेन-यत् केचन दहराकाशो भूताकाशः तदन्तर्वर्त्युपास्यं ब्रह्मेति मन्यमानाः 'यावान्ता' इत्यादिसन्दर्भं योजयन्ति-तदपि निरस्तम्। ते खल्वेवमाहुः-शरीरपुण्डरीकयोर्ब्रह्म प्रति पुरत्ववेश्मत्वोक्त्यैव शरीरान्तर्वर्तिनि पुण्डरीके ब्रह्मोपासना विधित्सितेत्यवगमात् 'तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्' इत्येतावतैव हत्पुण्डरीकस्थदहराकाशगतं ब्रह्मोपास्यमिति निर्धारितम् । अतः 'किं तदत्र विद्यते' इति प्रश्नः किप्रकारं ब्रह्म तत्र वर्तत इति प्रकारमात्रविषयः । तत्प्रकारनिरूपणं 'यावान्वा' इत्यादि। याव्रानयमाकाशस्तावान् सर्वोडप्यन्वेष्टव्यस्य ब्रह्मणोऽन्तहदये वर्तते द्यावापृथिव्यादिकश्चास्मिन् समाहित मित्याकाशादिसर्वाश्रयत्वमन्वेट- व्यस्य व्रह्मणः प्रकार इति तेनोक्तं भवति। यदि त्वन्यपुरवेश्मनोरन्यावस्थानसम्भवात् ब्रह्मपुरत्वाद्युपकममात्रेण ब्रह्मोपासनाविधित्सा नावगम्यते, तदा 'किन्तदत्र विद्यते' इति दहराकाशान्तर्वर्त्युपास्यस्वरूपप्रश्नः । तस्योत्तरं 'अन्तर्हृदय आकाशः' इति; अन्तर्हृदयशब्दोक्तं दहराकाशे आकाशो ब्रह्म वर्तत इति तस्यार्थः । 'तस्यैतदेव निरुक्तं ह्ृद्ययमिति तस्माद्ृदयम्' इत्यत्रैव प्रकरणे हृदयननिमित्तकत्वेन निरुक्तस्य हृदयशब्दस्य हृदयवर्तिनि दहराकाशे वृत्युपपत्तेः, आकाशशब्दस्य 'तल्लिङ्गात्' इति न्यायेन ब्रह्माण वृत्युपपत्तेश्च। 'यावान्वा अयमाकाशस्तानानेषु' इति तु वाक्यान्तरम्। तेन ब्रह्मणा भूनाकाशवद्यापकत्व्मुच्यते, अग्रेतनवाक्यैर्व्रह्मणि द्यावापृथिव्यादीनां समाधानमुच्यत इति।

अत्राद्यपक्षे 'एष' इति 'आकाश' इति च पुनरुक्तमिति स्पष्टमेव । 'किन्तदत्र वर्तते' इति आश्रयाश्रयिणोः वैयधिकरण्येन निर्देशवतः प्रश्नस्य 'उभे अ्मिन्' इत्यादि तादृशमेवोत्तरमिति वक्तुं शक्ये तत्र वर्तमानं ब्रह्म किम्प्रकारमिति प्रश्नस्यार्थः ब्रह्मणोऽन्तर्हदये आकाशो वर्तत इत्यादि तदुत्तरमिति क्विष्टकल्पनमपि न युक्तम्। द्वितीयपक्षे दहराकाशे कि वर्तत इति प्रश्नस्याकाशो वर्तत इत्येतावत्युत्तरे वक्तव्ये 'अन्तर्हदये' इति शब्दान्तरेण दहराकाशस्य तत्र प्रतिनिर्देश इति कल्पनं क्रिष्ठम्। न च हृदय- शब्दो हृदि वर्तमाने सर्वत्र निरुक्तः, किन्त्वात्मन्येव।' स वा एष आत्मा हृदि तस्यैतंदेव निरुक्तं हृद्ययमिति तस्माद्वदयम्' इति श्रवणात्। वाक्यभेददोषश्चात्र स्पष्टः । तस्मात् 'यावान्या' इत्यादि दहराकाशस्य भता का शवद्यापकत्वप्रतिपादनपरमित्येव युक्तम्।न च तदनाकाडिक्षतार्थप्रतिषादनम्; तस्यैवाकााडिक्षतत्वात्।

३१२ न्यायरक्षामणि: १.३. १४

तथाहि 'तश्चेत् ब्रूयुः' इत्याक्षेपावतारो, न तु प्रश्नावतारः। प्रश्ने 'किन्तदत्र वर्तते' इत्येतावत एव वक्तव्यल्वेन 'यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे' इत्याद्यनुवादवैयर्थ्यात्, आक्षेप एव देहान्तर्गतं पुण्डरीकमेव तावदत्यल्पं, ततोऽत्यन्तमल्पीयान् तदन्तर्गताकाशः पुण्डरीकस्य दहरत्वोक्त्यैव तदन्तर्गताकाशस्य दहरत्वे सिद्धे सूचीर- न्ध्रवदतिसूक्ष्मसुषिररूपत्वद्योतनाय हि पुनस्तस्य दहरत्वोक्तिः। तत्र कि सम्भाव्यते यदन्वेष्टव्यमुपदिश्यत इति तदन्तर्वर्त्यसम्भवस्फोरणार्थतया सार्थकत्वात्।

एवमाक्षेपे तदन्तर्वर्तिसम्भावनाय प्रथमं तदुपयोगिवैपुल्यप्रतिपादनमेवाकांडिक्षतम्। न च तथापि ब्रह्मणि गौणेनाकाशशब्देनैत्र तस्य भूताकाशवद्यापकत्वमवगतमिति तत्प्रतिपादनं नाकाडिक्षतमिति वाच्यम्। न हि 'दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः' इत्युक्तिमात्रेणाकाशशब्दोदितं भूताकाशवद्यापकं ब्रह्मेति श्रोतृभिरवगतम्; आकाशशब्दरूढ्या झटिति भूताकाशस्यैव प्रतीतेः। किन्तु यथा उपकोसलविद्यायां 'कं ब्रह्म खं ब्रह्म' (छा. ४. १०. ५) इत्युपदिष्टे वैषयिकसुखं पञ्चमभूतश्च ब्रह्मेत्येतन्न विजानामीत्युपकोसलस्य प्रश्नानन्तरं 'यद्वाव कम्' (छा. ४. १०. ५) इत्याचार्यवाक्येन क ख शब्दोदितमपरिच्छिन्नसुखा मकं ब्रह्मेति तेनावगतमेवमिहापि द्वितीयाक्षेपस्याप्यनन्तरं 'एतत् सत्यं ब्रह्मपुरम्' इत्याचार्योक्त्या दहराकाशो ब्रह्मेति तैरवगंस्यते। 'यावान्वा' इत्यादेः प्रथमाक्षेपसमाधानरूपायाः आचार्योक्तेरान्तरस्यापि भूताकाशस्य वक्ष्यमाण- मानसपदार्थसमाधानानुकूलं मानसं बाह्यभूताकाशवद्यापकत्वमस्तीत्येतत्परत्वेनाप्युपपन्नतया ततोपि तथा- वगत्यसम्भवात्। दहराकाशे समाधानान्यथानुपपत्त्या वक्ष्यमाणपदार्थानां मानसत्वस्य च्छान्दोग्यभाष्ये समर्थितत्वाद।

अथवा श्रीमद्भाष्यरीत्या ततोपि दहराकाशो ब्रह्मेत्यवगतिरस्तु । तस्यैवमभिप्रायः-वक्ष्यमाणा द्यावापृथिव्यादयः पदार्था न केवलं मानसाः, किन्तु बाह्या अपि सन्ति । उपासकस्य ब्रह्मलोकं प्राप्तस्या- शरीरत्वावस्थायां ये सङ्कल्पजास्त एव स्वाम्वन्मानसाः। सशरीरत्वावस्थायां सङ्कल्पजास्तु जाग्रद्गोगप्रदपदार्थवत् बाह्या इत्यस्यार्थत्य 'अभावं बादरिः' (ब्र. सू. ४. ४. १०) इत्यधिकरणे 'तन्वभावे सन््यवद्ुपपत्तेः' (ब्र. सू. ४. ४. १३) 'भावे जाग्रद्वद्' (ब्र. सू. ४, ४, १४) इति सूत्राभ्यां व्यवस्थापयिष्यमाणत्वात्। न च दावापृथिव्यादिपदानामसङ्कोचेनोपासकप्रेप्सितसर्वविधरार्थपरत्वे सम्भवति मानसमात्रपरत्वेन सङ्कोच- कल्पनं युक्तम्। एवश्च बाह्यपदार्थानां मानसवैपुल्यवत्यपि हृदयाकाशे समाधानासम्भवात् 'यावान्चा'

१. ३. १४ दहराधिकरणम्। २१३

इत्यादिदृदयात्रच्छिन्नस्यैव भूताकाशस्य बाह्यभूताकाशवद्यापकत्वं व्यावहारिकसूक्ष्मत्वाविरोधि स्ाप्वन्मानसं प्रदर्शयतुं प्रवृत्तं न भवति, किन्तु तस्य हृदयावच्छिन्नरूपेण सूक्ष्मत्वेपि स्वरूपेण व्यापकत्वमस्ति, तथाच हृदयावच्छेदेन तदन्तर्वर्त्यसम्भवेपि स्वरूपेण तदन्तर्वर्तिसम्भवेन तदभिप्रायेणैव तस्मिन्यदन्तरित्युक्तमिति प्रदर्शयितुम् । स्वरूपेण व्यापकत्वप्रतिपादनञ्च 'यावान्वा अयमाकाशः' इत्युपमाननिर्देशपूर्वकमेतदनन्वय- विधयोपमाविधया वा भूताकाशे न सङ्गच्छते। सङ्गच्छते तु ब्रह्मण्युपमाविधया; यथाडयं भूताकाशो व्याप- कस्तथा यस्यान्तर्वर्त्यन्वेष्टव्यमुक्तं, एष हृदयाकाशो व्यापक एव, सौक्ष्म्यं तु हृदयावच्छेदकृतमुक्तम्, न स्वाभाविकमिति। न च - ब्रह्मण्यपि न सङ्गच्छते, उद्देश्यतावच्छेदकविधेययरिय।पत्तेरिति वाच्यम्। एतद्वा- क्यार्थबोधदशायामाकाशशब्दो ब्रह्मणि गौण इत्यनवगतत्वात्तद नन्तरमेतद्वाक्यप्रतिपादितभूताकाशसादृश्यलिद्गिन भूताकाशे अनुपपन्नेन दहराकाशो ब्रह्मेति निश्चये सति तत्र तस्य गौणताया अवगन्तव्यत्वाद्।

एवञ्च यथा 'दहेदयं ग्राममशेषमेव क्षणात् प्रभूतोग्निरिवाणुरग्निः' इत्युक्तौ परस्परव्यावर्तक-

ग्निसादश्यलिङ्गेन तद्यतिरिक्तः क्षुद्रपुरुषः कश्चिदिहाणुरग्निरिति निश्चये सति तत्रा्निशब्दस्य गौणवृत्तौ वस्तुतः क्षुद्रपुरुषगतग्रामानिष्टकारित्वाभेदेनाव्यवसितस्य दग्घृत्वस्य निमित्तत्वेऽपि नोद्देश्यतावच्छेदकविधेयक्येनासा- मञ्जस्यम् , एवमिहापि नासामञ्जस्यं किश्चिदिति। एवश्चास्मिन् पक्षे भूताकाशोपमेयत्वलिङ्गेन दहराकाशो ब्रह्मेति श्रोतृणामवगतिसत्वेपि तस्य गौणाकाशपदविषयत्वलिङ्गेन भूताकाशतुल्यत्वावगमात्तद्वदेव सोऽपि केवल- मवकाशात्मनाSवतिष्ठेत न स्वयं धारकः स्यादिति द्वितीयाक्षेपस्य प्रथमाभिप्रायो वर्णनीयः। नन्वेवं दहरा- काशो ब्रह्मेति निर्धारणे 'दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्' इति कथमुपपद्यते ? काऽत्रानु- पपत्तिः ? उपपद्यत एव हि दहराकाशरूपे ब्रह्मणि समाहितत्वेन वक्ष्यमाणधावापृथिव्यािसङ्कल्पजपित्रा-

अथ कि तदाश्रयस्य ब्रह्मणो नास्त्युपासनाविधिः १ अस्त्येवाक्षिप्तः पृष्ठगतसर्वताविध्याक्षिप इव पृष्ठविधिः । न हि.ब्रह्मानुपासीनस्तदाश्रितत्वेनान्यदुपासितुं शक्रोति। तर्हि प्राधान्येन ब्रह्माण समाहितमेवोपास्यं स्यान् ब्रह्मेति चेत् ब्रह्मापि प्राधान्येनोपास्यमेव; 'अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्र सत्यान् कामान् तेषां सर्वेषु लोकेधु कामचारो भवति' इत्युपसंहारगतफलवाक्ये प्राधान्येन ब्रह्मोपासनाया अप्यनुवादर्शनेनोपक्रमगत-

२१४ न्यायरक्षामाणः १. ३. १४

स्योपासनाविधेस्तत्रापि तात्पर्यवर्णनौचित्यात्। उक्तश्च भाष्ये "अथ य इहात्मानमनुविद्य ब्रजन्त्येतांश्र सत्यान् कामान्' (छा. ८. १. ६) इति समुच्चयार्थेन चशब्देन आत्नानश्व कामाधारमाश्रितांश्च कामान्विज्ञेयान् वाक्यशेषो दर्शयति। तस्माद्वाक्योपकमेSपि दहर एवाकाशो हृदयपुण्डरीकाधिष्टानस्सहान्तस्समाहितैः पृथि व्यािमिस्सत्यैश्व कामैविज्ञेय इति गम्यते" इति।

तस्यायमाशय :- 'तस्मिन्यदन्तः' इत्यादेर्दहराकाशरूपब्रह्मान्तस्समाहित दयावापृथिव्यादिमात्रोपास- नाविधायकत्वे उदाहृतवाक्यशेषः कथमुपपादनीयः १ न ह्यप्राप्तं गुण्युपासनं फलसम्बन्धविधानायानुवदितुं शक्यम्। नापि प्राप्तं गुणोपासनं विधातुं शक्यम्। गुण्यंशे फलसम्बन्धविशिष्टोपासनाविधि: गुणांशे फलसम्बन्धमात्रविधिरिति कल्पने वैरूप्यम्। तस्मादन्यत्रोपसंहारस्योपक्माद्दुर्बलत्वेप्यत्रानन्यथासिद्धः उप- संहारस्ततः प्रबलः; दहराकाशान्वय्यपहतपाप्मत्वाद्यनेकोपास्यगुणभरितत्वाच्च। अतस्तदनुसारेण 'तदन्वेष्टव्यम्' इति उपासनाविविवाक्ये स इत्यध्याहरणीयम् । तथाच तत् दहराकाशान्तर्वर्ति स च दहराकाशश्रान्वेष्टव्य- मित्युक्तं भवति । अन्वेष्टव्यमिति च नपुंसकशषैकवद्धावाभ्यामुपासनाविधायकं कार्यम्। केचित्- तस्मिन्य- दन्तरित्यत्र य इत्यध्याहृत्य यो दहराकाशो यच्च तदन्तवर्ति तदन्वेष्टव्यमिति तत्पद नपुंसकशेषैकवद्ावा- भ्यासुभयपरं वर्णयन्ति। आचार्यवा चस्पतिमिश्रास्तु उदाहृतभाष्पभाववर्णनसमये प्रकारान्तरं प्रत्यपादयन्- 'तदनेन क्मेण तस्मिन्यदन्तरित्यत्र तच्छब्दोऽनन्तरनप्याकाशमतिलंध्य हतुण्डरीकं परामृशर्तीत्युक्तं भवति; तस्मिन् हलुण्डरीके यदन्तराकाशं तइन्वेटव्पमित्यर्थः' इति।

नन्विदमनुपपन्नं तस्मिन्नित्यस्याव्यवहिते दहराकाशे स्थिते व्यवहितपुण्डरीकपरामर्शित्वकल्पना- योगात्। दहराकाशस्य हत्पुण्डरीकस्थताया: दहरोस्मिन्नन्तराकाश इत्युक्ततया पुनस्तत्कीर्तनवैयर्थ्याच्च। तश्चेत ब्रयुरित्यादिवाक्ये दहरोस्मिन्नन्तराकाश इति रयमप्यनूद्य पुनः किन्तदत्र वर्तत इत्याक्षेपस्यानवकाशाच्च। यत्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यं किन्तदत्रेति नपुंसकलिङ्गानां प्राक पुल्लिङ्गनिर्दिष्टे दहराकाशे अनन्वयाच्च इति चत्-

उच्यत-सर्वनान्नामव्यवहितपरत्वसम्भवे व्यवहितपरत्वं न कल्पनीयम्। तदसम्भवे तु कन्पनीय- मेव। अत एव साकमेधीये 'एतद्वाह्ण एककपालो यद्राह्मण इतरः' इति वाक्ये श्रुतमेतत्पदं सन्निहितस्य वारुण प्रधासिकैककपालब्राह्मणस्य परामर्शसम्भवात् तस्यैव परामर्शकम्, न तु व्यवहितस्य वैश्वदैविकककपाल-

१. ३. १४ दहराधिकरणम्। २१५

ब्राह्मणस्येति सप्तमे वर्णितम् । 'तस्य द्वादशतं दक्षिणा' इत्यत्र तस्येति पदमव्यवहितेषु माषेषु वृत्त्यसम्भवाद्य- वहितगोद्रव्ये वर्तत इत्यङ्गीकृतं दशमे। तस्मिन्यदन्तरित्यत्र यत्पदं वक्ष्यमाणदात्रापृथिव्यादिसकलविशेषण- विशिष्टदहराकाशपरम्, अन्यथा दहराकाशविशेषणानां मध्ये क्वचित् 'अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येंतांश्व सत्यान् कामान्' इति फलवाक्ये सत्यकामशब्दोदितानां सङ्कल्पजपित्रादीनां विशिष्य ग्रहणादन्यत्र 'तद एवैता- वरश्व ण्यञ्चार्णवौ ब्रह्मलोंके ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति तेषामंश्रैष ब्रह्मलोकस्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति (छा. ८. ५. ४) इति फलवाक्ये ब्राह्मलौकिकयोररण्यशब्दवाच्ययोरर्णवयोविशिष्यग्रहणात्तेषां विशिष्य ग्रहणस्येतरपरिसंख्यार्थत्वादितराणि द्यातापृथिव्यादीन्यपहृतपाम्मत्वादीनि च केनलं स्तुत्यर्थ वर्णितानि, न तूपास्यकोटिप्रविष्टानीति शङ्गया तेषामुपासना न सिध्येत् । अतस्तावद्विशेषणविशिष्टस्य दहराकाशस्योपासना- नुप्रवेशसिद्धये 'तस्मिन्यदन्तः' इति पुनः कीर्तनमिति न तद्वैयर्थ्यम्। अत एव 'किन्तदत्र विद्यते' इत्यप्यु- पपद्ते। तस्य दहराकाशे कि विशेष (ण) जातं वर्तत इत्येतत्परत्वात्। नपुंसकानुपपत्तिशङ्का तु प्रागेव दत्तोत्तरा। तस्मादयमपि प्रकारो युक्त एव। एवञ्च यद्यपि दहराकाश उपास्यं ब्रह्मेत्यङ्गीकृत्य वर्णितेऽस्भिन् प्रकारत्रयेऽपि 'तस्मिन्यदन्तस्तदन्घेष्टव्यम्' इत्यत्र अध्याहारादिरूपः कियान् क्रेरोऽस्ति, तथापि तदन्तर्वर्त्यु- पास्यं ब्रह्मेत्यङ्गीकृत्य कैश्चित्प्रदर्शिते प्रकारद्वये शिष्यवचने प्रश्नत्वाक्गीकारादनुवादवैयर्थ्यमित्यादयों दोषाः, आचार्यवचने 'एष आकाशः' इति पदवैयर्थ्यमित्यादयो दांषाः । एवं वाक्यद्वयेष्यचिकिस्या वहवो दोषाः प्रादुष्युरिति विशेषो विद्वद्धिरनुसन्धेयः ।

वस्तुतस्तु --- दहराकाशः उपास्यं ब्रह्मेत्यस्मिन् पक्षे 'तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्' इत्यत्र नाथ्या- हा र्यवहितयोजनादिक्लेशोऽपेक्षणीयः। न हीदमुपासनाविधिवाक्यम्, किन्तूपास्ये ब्रह्माण यत् गुणजात- मुपासनीयमस्ति तद्विचाररूपे तदन्वेषणे उपासनाविध्यर्थाक्षिपे विघिसरूपं वाक्यम्। 'तद्वाव विजिज्ञासितव्यम्' इत्यप्युपासनाफलरूपे तत्साक्षात्कारे विधिसरूपं वाक्यम्। अत एव छान्दोग्यभाष्यम्-'तस्मिन्नाकाशाख्ये ब्रह्मण यदन्तर्मध्ये तद्वाव तदेव विशेषेण जिज्ञासितव्यं ज्ञातुमेष्टव्यं गुर्वाश्रयणाद्युपायैरन्विष्य साक्षात्करणीय- मित्यर्थः' इति। 'अथ य इहात्मानम्' इत्यादि फलवाक्यमेव्र गुणगुणिविशेषयोरुपासनारूरूपस्यापि त्रिधायकम्। इदन्तु विधिसरूपं वाक्यदवयं व्रह्मान्तर्व र्युपासनाविधित्सावगमकं तदर्थतादरूपम्। न च विधिना यावदन्वितं तत्सर्वमर्थवादेपि योजनीयमिति नियमः। द्रव्यदेवताविशिष्टयागविध्यर्थवादानां केवल-

२१६ न्यायरक्षामाणेः १. ३. १४

द्रव्यविषयाणां 'स आत्मनो वपामुदक्खिदत्तामग्नौ प्रागृह्कात्ततोऽजस्तूपरस्समभवत्' इत्यादीनां, केवलदेवता- विषयाणां 'अम्निं वा एतस्य शरीरं गच्छति सोमं रसः' इत्यादीनाश्च तत्तदव्यदेवतासम्बन्धिकर्मविधित्सावग- मकानां बहुलमुपलम्भात। न च गुणप्रधानतया विध्यन्वितयोः प्रधानविषय एवार्थवाद इति नियमः । द्रव्यप्राधान्यवादिनां कर्ममीमांसकानां देवताविषयार्थावादे, देवताप्राधान्यवादिनां ब्रह्ममीमांसकानां द्रव्यविषया- र्थवादे च व्यभिचारात्, इह गुणिनो गुणानाश् समप्राधान्येनोपास्यत्वाच्च। तस्माद्वाक्यशेषानुसारेणोपक्रमेS पि दहराकाशस्योपासनाऽवगम्यत इति।

यदुक्तं श्रीमद्धाष्ये, तत् 'तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्' इत्यत्र उपासनाविधि तस्य विधिसरूपार्थ- वादत्वेऽपि दहराकाशोपासनाविध्यर्थवादस्य दहराकाशविषयत्वनियमं वाङ्गीकृस्य तद्वाक्यं दहराकाशस्याप्यु- पासनाविधायकतया, तत्साधारणविचारविधिसरूपार्थवादतया वा योजयितुं शक्यमिति प्रौढिमवलम्ब्योक्तम्। भाष्याभिप्रेततदयोजनाप्रकार एवाध्याहारव्यवहितयोजनादिरूपः प्रदर्शितो व्याख्यातृंभिरिति स्वरमनवद्यम्। तस्माद्वाक्यशेषगतश्रुतिलिङ्गानां दहराकाशेऽन्वयो न तदन्तर्वर्तिनीति दहराकाश एवोपास्यं ब्रह्म। यत्तु-तस्य भूताकाशत्वेऽपि ब्रह्मात्मश्रुतिस्तत्र यौगिकतया स्तावकतया वोपपद्यते। आकाशसादृश्यापहृतपाम्मत्वादयश्च तेन तेन प्रकारेणोपपद्यन्ते-इति अत्र ब्रमः-आकाशसादृश्यप्रतिपादनं तावद्वैपुल्यपर्यवसाय्येव प्रथमाक्षेपस्योत्तरं भवेत्। तत्पर्यवसानं तु भूताकाशवरिषयतायां नोपपद्यत इति श्रीमद्धाष्योक्तरीत्या समर्थितम् प्राक् । 'एतत्सत्यं ब्रह्मपुरम्' इत्येतच्च वस्तुतो दहराकाशन्य ब्रह्मरूपतापरत्व एव द्वितीयाक्षेपस्योत्तरं भवेदित्यपि समर्थितम्। अपहृतपाम्मत्वं द्वेधा सम्भवति-'दहं विपाप्मम्' इति श्रता चेतनासाधारणान्यदीयपाप्मस्पर्शविरोधित्वरूपं आदित्यमण्डलान्तर्वर्तिनः परमपुरुषस्य उदितिनाप्नि प्रवृत्तिनिमित्ततया 'तस्योदिति नाम स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः' (छा. १. ६. ७) इति श्रुतसर्वपाप्मराहित्यरूपं वा। अत्र द्वितीयमेव ग्र््राह्यम्; 'नैनं सेतुमहोरात्रे तरतो न जरा न मृत्युन शोको न सुकृत न दुष्कृतं सर्वे पाम्मानोऽतो निवर्तन्तेऽपहतपाप्मा ह्योष ब्रह्मलोकः' (छा. ८.४.१) इत्यत्रैव प्रकरण श्रवणात्। अत्र हि दहराकाशस्य लोकसिद्धपाप्महेतुसम्भवSपि पाम्मानस्तमप्राप्यैव निवर्तन्ते, यतोऽयं पाप्मरहितरूभावः । न हि रूपरहितरूभावे वायावग्निसंयोगसहस्त्रमपि घटादाविव रक्तिमादिकमाधातुं शक्कातीत्ययमर्थ उच्यते।

१. ३. १४ दहराधिकरणम्। २१७

अन्यदीयपाष्मस्पर्शविरोधित्वादेनं पाप्मानो न स्पृशन्ति इत्ययमर्थ उध्यतामिति चेत् ; न । सामान्यतो विशेषतो वा तथा नियमाभावात्। अन्यदीयरोगनिवर्तकानामपि खवयमुत्कटपापादीनामनिवर्त्यरो- गवतां भिषजां, यष्टदातृगतपाप्मस्पर्शविरोधिनां स्वयं पापमार्जयतां याजकप्रतिग्रहीतुणाञ्च दर्शनात्। तस्मादपहृतपाम्मत्वमपि फलतस्सम्भूततद्वेतुकतया वर्ण्यमानेन पापासपृश्यत्वेन प्रसक्तप्रतिषेधरूपं न भूताकाशे सम्भवति। न चाग्रसक्तप्रतिषेधतैवास्तु; सिद्धान्ते विजरत्वादीनां तथात्वाभ्युपगमावश्यम्भावदिति वाच्यम्। 'अपहृतपाप्मा' इत्यतः पाप्मशब्दलक्ष्याणां पाप्महेतुकजरादीनामभावसिद्धावपि यथा ब्रह्मणि सुकृतहेतुक आनन्दस्तथा दुष्कृतहेतुकं जरादिकमस्त्वित्येवं जरादिप्रसक्तौ तदभाववोधनात्।

हार्दे ब्रह्मणि अहरहर्गतिसत्त्वे यद्यपि हृदयावच्छिन्न आकाशेपि सा निवारायतुं न शक्या, तथाऽपि ब्रह्मण 'सता सोम्य' (छा. ६. ८. १) इत्यादिश्रुत्यन्तरप्रसिद्धा भूताकाशे युक्तिकल्पनीयाया- इ्शीघ्रं बुद्दिमारोहतीति ब्रह्मगतैवात्र ग्रहीतुं युक्ता। ब्रह्मलोकशब्दोऽत्र प्रकरणे क्वचित् सत्यलोकपरो दृष्टः 'अरश्व ह वै ण्यश्वार्णौ ब्रह्मलोके' इति। कचिद्वह्मपरो दृष्टः 'अपहृतपाप्मा ह्ये ब्रह्मलोकः' इति। तत्र गतिवाक्यस्थब्रह्मलोकशब्दस्य अहरहर्गतिलिङ्गविरोधेन सत्यलोकपरत्वासम्भवे परिशेषात् समानाधिकरण- समासलाभाच्च ब्रह्मपरत्वमेव भवति, न तु ब्रह्मोपल्धिस्थानहृद्यावच्छिन्नभूताकाशपरत्वम्। विधारकत्वमात्रं यद्यपि भूताकाशेSपि श्रुतमास्ति श्रुत्यन्तरे, तथाप्यत्र विधारकत्वं सकलमर्यादाव्यवस्थापकत्वसहितं श्रुतम्। अयश्व पारमैश्वर्यरूपो महिमा ब्रह्मण्येव श्रुत्यन्तरेषूपलब्धः 'एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसम्भेदाय' (बृ.४,४, २२) 'यस्सर्वज्ञस्सर्वविध्यस्यैष महिमा भुवि' (मु. २. २. ७) इत्यादिषु । तस्मादेतैर्वाक्यशेषगतैः श्रुतिलिङ्गैर्दहराकाशो ब्रह्मेति निश्चीयते। उपकमगता- या अभ्यस्ताया अप्येकस्याः श्रुतेर्वाक्यशेषगतबह्ुश्रुतिलिङ्गानां बलवत्त्वादत्र ब्रह्मश्नत्याकाशोपमेयत्वलिङ्गादी-

नामनन्यथासिद्धत्वाच्च ।

अथोक्तस्सर्वोडपि सिद्धान्तस्सूत्रारूढ: क्रियते-दहराकाशो ब्रह्म, उत्तरेम्यः पाश्चात्येभ्यो वाक्यशेष- गतश्रुतिलिङ्गेभ्यः । तेषामुपसंहारगतत्वेऽपि 'भूयसां स्यात्सधर्मत्वम्' (जै, सू. १२. २. २२) इति न्यायात्- भूयस्त्वेन प्राबल्यं सूचायतुं बहुवचनम्। ननु- दहराकाशान्तर्वार्तिद्यावाषट्थिव्यादिकमुक्तिङ्गान्वयि,

न्याय. र. २८

२१८ न्यायरक्षामणि: १. ३. १४

न तु दहराकाश इत्याशङ्कायामपि सूत्रमेवोत्तरम्-दहराकाशो वाक्यशेषगतश्रुलिङ्गान्वयी; प्रथमद्वितीयाक्षेपो- त्तरवाक्येभ्यः । यद्यपि प्रथमाक्षेपं प्रति 'यावान्वा' इत्यादि 'समाहितम्' इत्यन्तमेत्रोत्तरम् ; द्वितीयाक्षेपं प्रति च 'नास्य जरयैतत्' इत्यादि 'समाहिता' इत्यन्तमेकमेव उत्तरम्; तथाS तदन्तर्गतावान्तरवाक्यवाहुल्याभि- प्रायं बहुवचनम्। द्वितीयाक्षेपाभिप्रायविषययावदवान्तरवाक्यार्थपर्यालोचने प्रथमद्वितीयाक्षेपोत्तरगतकामसमा- धानाधारत्वप्रत्यभिज्ञापकवाक्यद्वयार्थपर्यां रोचने च सत्येव हि द्वितीयाक्षेपतदुत्तरगतैतदिदंपदानां दावापृथिव्या- धाधारदहराकाशपरत्वनिश्रयात् 'एष आत्मा' इत्यग्रे तमेवानुकृष्य प्रवृत्तानां ब्रह्मक्षतिलिङ्गानां तदन्वयो लभ्यते।

'ननूदाहृतोत्तरपर्यालोचनेनाक्षेपतदुत्तरगतान्येतदिदंपदानि न द्यावापृथिव्यादिपराणि, किन्तु तदाधारपराणीत्येतावल्लभ्यते। तदाधारस्तु दहराकाशो न भवति, अपितु तदन्तर्व्र्यन्वेष्टव्यं ब्रह्म। तथा च तदेवाक्षेपसमाधानगतैस्तैः पदैः परामर्शनीयं वाक्यशेषगतब्रह्मश्षुतिलिङ्गान्वयि इत्याशङ्कायामपि सूत्रमेवोत्तरम्- दहराकाशो द्यावापृथिव्यादिसमाधानाधारः; प्रथमाक्षेपोत्तरेभ्यः। अत्राप्यवान्तरवाक्याभिप्रायं बहुवचनम्। 'यावान्वा' इत्यादिवाक्ये द्वितीयाकाशपदस्य प्रथमान्तत्वं दहराकाशपरत्वञ्चावगत्य द्यावापृथिव्यादिवाक्येषु श्रुतस्यानुषक्तस्य च प्रकृतदहराकाशपरामाशनः 'अ्मिन्' इति पदस्य सद्भावञ्चावगत्य हि दहराकाशस्य द्यावापृथिव्याद्याधारत्वं निश्चेतव्यम्।

एवञ्च सूत्रस्य द्वितीयतृतीययोजनयोविभक्तधनेषु भ्रातृषु विभक्तपदबदुत्तरावयववाक्येषूत्तरपदमुत्तर- पदलोपेन द्रष्टव्यम् । यत्तु-'भूतकाशेऽपि वाक्यशेषगतब्रह्मश्रुतिलिङ्गानि योजायितुं शक्यानि। 'यद्वै तद्रह्मे- तीदं वाब तत्' इत्यादिदर्शनात्। अतस्तान्युपक्रमगताकाशश्रुत्यभ्यासानुसारेण तथैव योजनीयानि; अन्यथा- सिद्धेधु भूयस्त्वन्यायाप्रवृत्तेः' इत्युक्तं तत्रापि सूत्रमेत्रोत्तरं तत्र श्रीमद्भाष्यदर्शितया रीत्या समर्थितम्। भूताकाशोपमेयत्वलिङ्गं द्वितीयाक्षेपसमाधाननिर्वाहाय वृत्त्यन्तरासहिष्णुब्रह्मश्रुतिश्चेत्युभयमाकाशश्रुत्यपेक्षया उत्तरं श्रेष्ठं वृत्त्यन्तरसहिष्णुत्वेनान्यथासिद्वाया आकाशश्रुतेरन्यथासिद्धत्वेन प्रबलमिति यावत्। अपहृतपाम्मत्वादिकं उदः उदितिनाम्न:, तरं प्रवृत्तिनिमित्ततया प्राप्तं इति षष्ठीसमासे उत्तरम्। तरतिधातुः 'नैनं सेतुमहोरात्रे तरतः' इति 'एतं सेतुं तीर्लवा' इति च श्रुतौ दहराकाशप्रकरण एव प्राप्त्यर्थे प्रयुक्तः। एवश्र श्रेष्ठवाचक-

१.३, १५ दहराधिकरणम्। २१९

योरुत्तरोत्तरशब्दयोरुन्नामप्रवृत्ति निमित्तवा चकस्योत्तरशव्दस्य च 'नपुंसकमनपुंसकेन' (पा.सू. १. २. ६९) इत्येकशेषो द्रष्टव्यः ।१. ३. १४।

गतिशब्दाभ्यां तथाहि दष्टं लिश्श्च ।१५। पूर्वसूत्रकोडीकृतहेतूनां मध्ये प्रजानामहरहर्दहराकाशगति दहराकाशे ब्रह्मलोकशब्दञ्च 'गति- शब्दाभ्याम्' इत्यनूद् 'तथाहि दृष्टम्' इत्यनेन 'तदुभयं वाक्यान्तरे ब्रह्मणि दृष्टम्, न भूताकाश इत्यतस्तदु- भयमिह ब्रह्मगतमेव ग्राह्यम् ; वाक्यान्तरप्रसिद्धत्वात्, न भूताकाशगतम्; कल्पनीयत्वेन विलम्बितोपस्थिति- कत्वात्' इति दर्शितम्। ननु ब्रह्मलोकशब्दस्सत्यलोके वाक्यान्तरेषु स्मृतिपुराणादिषु च प्रसिद्धतरः; प्रसिद्ध- तरषष्ठीसमासे च शब्दे नरपतिराजकुमारादिशब्द इव न निशास्थपतिन्यायावतारः, इत्याशङ्कायां निषाद- स्थपतिन्यायानवतारेप्यहरहर्गतिः समानाधिकरणसमासपरित्रहे लिङ्गमस्तीति लिङ्गमित्यनेनोक्तम्। ननु नेदं लिङ्गम्, 'अहरहर्वा एवं वितस्वर्ग लोकमेति' इति वदहरहरश्रवणस्यार्थवादत्वसम्भवाद्, इति शङ्कायामहरहर्गमनं सदपि ब्रह्म प्रजा न विन्दन्तीति तदज्ञानोक्ते:, तदज्ञानस्य 'तधथा हिरण्यनिधि निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि सश्चरन्तो न विन्दन्ति' (छा. ८. ३, २) इति 'अनृतेन हि प्रत्यूढाः' (छा. ८. ३. २) इति च हेतुदृष्टन्ताभ्यामुपपादनाच्च नेदमर्थचादमात्रं, किन्तु लिंगमेवेत्यवधारणार्थेन चकारेण दर्शितम्। दृष्टान्तोऽप्यसिद्धः तत्राहरहःश्रवणस्य 'एवंवित्' इत्यनेनान्वयात्। अतोऽपि लिङ्गमेव्रेत्यपि तेन सूचितम्। सूत्रे दृष्टशब्दः 'तथा चेतोऽर्पणानिगदात्तथाहि दर्शनम्' (ब्र, सू. १. १. २५) इति सूत्रे दर्शनशब्द इव भावप्रत्ययान्तः, न तु कर्मण निष्ठान्तः । तथा च दृष्टशब्दस्य गतिशन्दौ प्रति विशेष- णतया पुल्लिङ्गेन द्विवचनेन च भाव्यमिति शङ्काया नावकाशः । यत्तु भाष्ये 'तथाह्यहरहर्जीवानां सुषुप्ावस्थायां ब्रह्मविषयं गमनं दृष्टम्' इत्यादि गतेर्ब्रह्मणि दर्शनप्रदर्शकं वाक्यं, यच्च 'तथा ब्रह्मलोकशब्दोऽपि' इत्यादि 'दृष्टः श्वत्यन्तरे' इत्यध्याहारेण पूरणीयं 'ननु कमलासनलोकमपि' इत्यादेस्सौत्रलिङ्गपदावतारिकातः प्राचीनं वाक्यं तत्रोभयत्रापि दृष्टशव्दस्य कर्मण

२२० न्यायरक्षामणि: १. ३. १६

निष्ठान्ततया गतिशब्दविशेषणत्वेन निवशनं फलितार्थप्रदर्शनपरम्, न सौत्रदथ्पदयोजनापरिति न विरोधः। अस्तु वा कमोण निष्ठान्तः, तथापि न विरोधः विशेष्यस्य पुंल्लिगद्विवचनान्तनिर्दिष्टत्वेऽपि पाणिनीये 'द्विगुरेकवचनम्' (पा. सू. २. ४. १५) इति सूत्रे लिङ्गसामान्यविवक्षया पुंल्िङ्गविशेषणे नपुंसकलिङ्गवत्, 'कर्मणो रोमन्थतपोभ्यां वर्तिचरोः' (पा. सू. ३, १. १५) इति सूत्रे विशेष्यद्वयगतप्रातिस्विकैकत्वविवक्षया द्विवचनान्तविशेषणे एकवचनवच्चात्र विशेषणे नपुंसकस्य एकवचनस्य चोपपत्तेः ।१. ३, १५। ननु विधारकत्वं भूताकाशेऽपि श्रत्यन्तरप्रसिद्धमस्तीत्यधिकाशङ्कायां तस्य हेतुत्वोपपादनार्थ सूत्रम्-

नात्र भूताकाशसाधारणं विधारकत्वमात्रं श्रूयते, किन्तु विधारणलक्षणः कोऽपि महिमा श्रूयते। लोकानामसम्भेदाय सेतुरिति विशेषणात् ननु तेन विशेषणेन यथा जलमध्ये निबद्धस्सेतुर्जलरा- शिदयस्यासङ्कराय भवति, एवमयमपि लोकवृन्दस्येत्येतावत् प्रतिपादते। इदं भूताकाशसाधारणमेव। यदि हि लोकानामन्तराऽन्तराऽवकाशात्मको भूताकाशो न स्यात्, तदा तेषां सङ्कर: स्योदेव, इति शङ्का- पाकरणाय त्वर्थे चशब्दः । 'सेतुर्विधृतिः' इत्यादिना स्थावरजङ्गमात्मकसर्वलोकव्यवस्थिततत्तत्स्वरूप- रूभावकृत्यादस ङ्करापादकसवेनियम नशक्तिमत्त्वरूप पारमेश्वर्याधीनविधारकत्वरूपो महिमा प्रतिपादते। कुत एतदवगम्यते १ इह हि नास्ति सेतुत्वविधारणयोरैश्वर्याधीनत्वविशेषणम्; इत्याशंक्योक्तं 'अस्यास्मिन्नुपलब्धेः' इति। अस्योक्तरूपस्य महिप्नोडस्मिन् ब्रह्मणि 'एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुरविधरण एषां लोकानामसम्भेदाय' (बृ. ४, ४, २२) इति बृहदारण्यके दर्शनादित्यर्थः । अत्र हि सर्वेश्वरादि- पदैर्निरतिशयैश्वर्यादिवर्णनं सेतुत्वविशेषितविधारकत्वोपयोगितयैव; 'एतस्य वाक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्या- चन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः .... दावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठतः .... प्राच्योऽन्या नद्यस्स्यन्दन्ते प्रतीच्योऽन्याः' (बृ. ३, ८. ९) इत्यक्षरब्राह्मणे दर्शनाद्। स एवेह बृहदारण्यकोक्तः पारमैश्वर्याधीनेविधारकत्वरूपो महिमाSत्र प्रतिपाद्यः प्रत्यभिज्ञायते।

नन्वस्तु नामैवम् ; तथाऽपि नायं महिमा दहराकाशे वर्ण्यते। 'अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिः' इत्यथशब्देन दहराकाशप्रकरणविच्छेदात्, इत्याशङ्कायामपि 'अस्यास्मिन्नुपलब्धेः' इत्येवोत्तरम् ; अस्य

१. ३. १६ दहराधिकरणम्। २२१

महिम्नोSस्मिन्दहराकाश एवोपलब्धेः प्रकृतपरामर्शिनो यत्पदस्य दहराकाशे प्राक प्रयुक्तस्यात्मशब्दस्य च विद्यमानतया सेतुत्वादिवर्णनस्य तदन्यविषयत्वयोगेनाथशब्दस्य पूर्वप्रकृतापेक्षार्थत्वकल्पनोपपत्तेः। तदर्थत्व कल्पनस्य च प्राडनिर्दिष्टा निर्देक्ष्यमाणा गुणाः परस्परापेक्षया समुच्ित्योपास्या इति सूचनार्थत्वेन सफलत्वात्। अन्यथा 'एतांश्र सत्यान् कामान्' इत्यस्य गुणान्नरपरिसंख्यार्थत्वशङ्कया सर्वेषामुपास्यत्वासिद्वेः ।

एवं 'अस्यास्मिन्नपलब्धेः' इति सूत्रखण्डस्य शङ्कान्तरोत्तरत्वेन द्वितीययोजना 'कथम्' इत्यादिना 'निर्दिशति' इत्यन्तेन विषयवाक्यावतारिकाभाष्येण सूचिता। तत्र 'अनतिवृत्तप्रकरणम्' इत्येननात्राथशब्द: प्रकरणविच्छेदको न भवतीति दर्शितम्। तत्र हेतू 'दहरोऽस्मिन्नन्तराकाश इंति हि- प्रकृत्यास्मिन्नेव चात्मशब्दं प्रयुज्य' इति विशेषणाभ्यां दर्शितौ। 'आकाशौपम्यपूर्वकं तस्मिन् सर्वसमाधान- मुकत्वा अपहतपाम्मत्वादिगुणयोगं चोपदिश्य' इति विशेषणाभ्यां निर्दिष्टगुणानुवादरूपाभ्यां पूर्वप्रकृतापक्षार्थ- स्याथशब्दस्योक्तवक्ष्यमाणगुणानां परस्परापेक्षया समुच्ित्योपास्यत्वसिद्वि: फलमिति दर्शितम्।

यद्यपि सूत्रे 'महिम्रः' इत्येतावदेवोक्तरूपविधारकत्वोपस्थापने पर्याप्तम्; 'यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्यैष माहमा भुवि' (मु. २. २, ७) इत्याथर्वणे पारमेश्वरगुणकलापे केवलस्य महिमशब्दस्य प्रयोगात्, अथापि हेतुविशेषस्फुटीकरणार्थं 'धृतेः' इति विशोषतम्। एवमस्य सूत्रद्वयस्य प्रथमसूत्रकोडीकृतहेतूनां मध्ये केषाश्िदहेतुत्वशङ्कानिराकरणार्थतया प्रथमसूत्रशेषत्वं 'त एघोत्तरे हेतव इदानीं प्रपञ््यन्त' इति पूर्वसूत्रावतारिकाभाष्येण दार्शितम् ।१. ३, १६।

स्यादेतत्-भवतु नाम वाक्यशेषगतब्रह्मश्रुतिलिङ्गैब्रह्मेह प्रतिपाद्यमिति, ब्रह्म तु दहराकाशो न भवति, किन्तु तदन्तर्वर्त्येव; 'तस्मिन्यदन्तः' इस्यादिखारस्यात्, पूर्वसूत्रोदाहृतस्य 'एष सर्वेश्वरः' इत्या- देरधस्तने 'य एषोऽन्तर्हदय आकाशस्तंस्मिञ्छेते सर्वेस्य वशी सर्वस्येशानः' (बृ. ४. ४. २२) इति घाक्ये 'यस्यैष महिमा भुवि' इत्यस्योपरितने 'दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्नयात्मा प्रतिष्ठितः' (मु. २. २. ७) इति वाक्ये च ब्रह्मणो हृदयाकाशान्तर्वर्ति्त्वप्रसिद्धेश्व। ततश् तदनुसारात् 'यावान्वा' इत्यादिवाक्यस्य क्िष््योजना न दोषायेत्याशंक्याह --

२२२ न्ययारक्षामणिः १. ३. १७, १८

प्रसिद्धेश्व ।१७।

ब्रह्मणो हृदयाकाशान्तर्वर्तित्वप्रसिद्धि वद्ध दयान्तर्वर्तित्वप्रसिद्धि रप्यस्त्येव 'एष म आत्माऽन्तर्हृदये' (छा. ३. १५. ३) इत्यादिश्रुत्यन्तरेषु। किश्चात्रापि वाक्यशेषे हृदयान्तर्वर्तित्वं श्रूयते। 'स वा एष आत्मा हृरदीति तस्यैतदेव निरुक्तं ह्ृदयमिति तस्माड्वृदयम्' (छा. ८. ३. ३) इति नामनिर्वचनरूपेणा- र्थवादेन तात्पर्यविषयतया ज्ञाप्यते। एवञ्च ब्रह्मणो हृदयान्त्वर्तित्वस्य, हृदयाकाशान्तर्वतरतित्वस्य च श्रुत्यन्त- रप्रसिद्धितौल्यात् पक्षद्वयेSपि प्रकृतविषयवाक्यस्य क्वचित्कचित् क्विष्टयोजनावश्यम्भावे च सति 'सन्दिग्धे तु (बु) वाक्यशेषात्' (जै, सू, १. ४, २४) इति न्यायादर्थवादावगमिततात्पर्येण वाक्यशेषेण दहराकाशो ब्रह्मेति निर्णीयते। अथापि तदन्तवति ब्रह्म स्यात् यद्याकाशशब्दस्य क्वचिदपि ब्रह्मणि प्रसिद्धिर्न स्यात्। अस्ति तस्य तत्र प्रसिद्धिः 'आकाश इति होवाच' (छा. १. ९. १) इत्यादिश्रुत्यन्तरेषु । किश्च माभूदन्यत्र तत्र तस्य प्रसिद्धिः, इहैवाकाशशब्दोक्तं ब्रह्मेति निर्णेतुं शक्यम्; तदन्तर्वर्ति ब्रह्मेत्यम्युपगमे वाक्ययोजना- कवेशातिशयसद्भावाद्। सूत्रे 'प्रसिद्वेः' इत्यस्य ब्रह्मणो हृदयान्तर्वर्तित्वप्रसिद्धेरित्येकोऽर्ः । तत्र चकारो वाक्यशेषसमुच्चार्थ: । ब्रह्मण्याकाशशब्दप्रसिद्धेरिति द्वितीयोऽर्थः । तत्र चकार: पूर्वपक्षे वाक्ययोजनाक्लेशा- तिशयस्य समुच्चयार्थः ।१. ३. १७।

स्यादेतत्-माभूदहरो भूताकाशः, जीवस्तु स्यात्; 'अथ य एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य खेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाच' (छा. ८. २. ४) इति वाक्यशेषे जीवपरामर्शात्। सम्प्रसादशव्दस्सुषुप्तयवस्थावाचकस्तद्वति जीवे वर्तितुं शक्रोति, न ब्रह्मणि। शरीरात् समुत्थानञ्र तदाश्रयस्य जीवस्यैवोपपद्यते। ब्रह्मप्राप्त्या स्वरूपाविर्भावश्च तस्यैवोपपद्यत इत्याशङ्का- मुद्धाव्यापहतपाप्मत्वाद्यसम्भवान्मैवमिति परिहरति-

इतरपर्रामर्शात् स इति चेन्नासम्भवात् ।१८। यद्यपि अपहृतपाप्मत्वाद्यसम्भवो जीवे स्पष्ट एव; तथापि तत्सम्भवशङ्कां काश्चिन्निराकर्तुमुपोद्वात- रूपमिदं सूत्रम् ।१. ३. १८। तामेव शङ्कामुद्धाटय निराकरोति-

१. ३. १९ दहराधिकरणम्। २२३

उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ।१९।

जीवस्याप्यपहृतपाप्मत्वादिगुणान् दहरवाक्यादुत्तरस्मात, 'य आत्माऽपहृतपाम्मा विजरो त्रिमृत्यु- रविशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पस्सोऽन्वेष्टव्यस्स विजिज्ञासितव्यस्स सर्वांश्र लोकाना- प्रोति सर्वांश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानाति' (छा. ८. ६. १) इति प्रजापतिवाक्यादवगच्छामः । न च तदपि ब्रह्मविषयम् ; तदुपरि 'य एषोऽक्षणि पुरुषो दृश्यत एष आ:मा' (छा. ८. ६. ४) इति 'य एष खमे महीयमानश्चरत्येष आत्मा' (छा. ८. १०. १) इति तद्यत्रैतत्सुप्तस्समस्तस्सम्प्रसन्नस्खम्ं न विजानात्येष आत्मा' (छा. ८. ११. १) इति च जागरितस्वप्रसुषुप्त्यवस्थावर्णनेन, 'एवमेव्रैष सम्प्रसादोऽ स्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य खेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुषः' (छा. ८. १२. ३) इति श्रवणेन च तस्य जीवव्रिषयत्वनिश्चयात्। ननु तत्र 'स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इति जीवस्योपासना- विशेवरूपसावनसाध्यापहतपाप्मत्वादिस्वरूपाविर्भाव उच्यते, दहरवाक्ये तु साधनाधीनं पापध्वंसािमत्त्वरूपम- पहतपाप्म त्वादिकं न ग्राह्यम् ; किन्तु पापात्यन्ताभाववत्त्वरूपम् ; 'नैतं सेतुमहोरात्रे तरतः' (छा. ८. ४. १) इत्यादिदहरवाक्यशेतरे पाप्मनामप्राप्तिवर्णनात् इति चेत्; तर्हि प्रजापतिवाक्येऽपि 'अपहृतपात्मा विजरो विमृत्युः' इत्यादिदहरवाक्यस्थपदानामेतावर्तनेन तथैव तदर्थः स्वीकरणीयः ।

एंव तर्हि प्रजापतिवाक्यं जीवस्य जैवेन रूपेणापहृतपाप्मत्वादिकं न प्रतिपादयति; तत्र तस्य मानान्तरविरुद्धत्वात्, किन्तु यदस्य पारमार्थिकं मुक्तिप्राप्यं ब्रह्मस्वरूपं तद्रपणेति ब्रह्मण एव ततस्तत्सिद्धि: स्यात्; न संसारित्वावस्थापन्नस्य जीवशब्दितस्य। 'परं ज्योतिरुपसम्पद खेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुषः' इति च जीवस्य मुक्तिकाले पारमार्थिकन्रह्मभावाविर्भावाभिप्रायं स्यात् इति चेत्; उच्यते-न मुक्तौ जीवस्य सविशेषब्रह्मभवः सम्भवति। निर्विशेषब्रह्मभावाभ्युपगमे तु सत्यकामत्वं सत्यसङ्कल्पत्वञ्च न सम्भवति। निर्विशेषऋ्रह्मभावं प्राप्तस्य मुक्तस्य च 'सतत्र पर्येति जक्षत् कीडत्रममाणः स्त्रीमिर्वा यानैर्वा' (छा. ८. १२. ३) इत्यादिवाक्यशेषोक्तं फलं न सम्भवति। 'सर्वांश्च लोकानामोति सवाश्च कामान्यस्त- मात्मानमनुविद्य विजानाति' (छा. ८. ७. १) इत्युपकमेण तथैवोपसंहारेण च प्रतिपिपादयिषितं सर्वलोक- कामावाप्तिफलश्व न सम्भवति। तस्मादत्र 'य आत्माऽपहृतपाप्मा' (छा.८. ७. १) इत्यादिना संसारित्वाव-

२२४ न्यायरक्षामणि: १. ३. १९

'परं ज्योतिरुपसम्पद्य' इत्यादिना ब्रह्मलोकस्थसविशेषब्रह्मावाप्तिपूर्वकः सत्यकामत्वादिस्वरूपाविर्भाव उच्यते इत्येव युक्तम् : 'मनसैतान् कामान् पश्यत्रमते य एते ब्रह्मलोके' (छा. ८. १२. ५) इति वाक्यशेषात्, पञ्चाग्निविद्यावत् शरीरेन्द्रियविविक्तजीवविषययाऽपि प्राजापत्यविद्यया 'तं वा एते (तं) देवाः आत्मानमुपासते तस्मात्तेषां सर्वे च लोका आप्ता: सर्वे च कामाः' (छा. ८. १२. ६) इत्युपासनारूपत्वेन श्रुतया ब्रह्मलोका-

वाप्तसम्भवाच्च ।

ननु तथाऽपि दहराकाशे वर्णितमतिरोहितस्वभावमपहृतपा्मत्वादिकं जीवस्य, न सम्भवतीति चेत्; क एवमुपदिदेश ? तिरोहितमेव हि तत् तत्रोपदिष्टम्। तथा हि-'स यदि पितृलोककामो भवति' (छा. ८. २. १) इत्यादिना सङ्कल्पमात्रेण पित्रादिसृष्टया जीवस्य सत्यसङ्कल्पत्वं प्रपश्चेनोपवर्ण्य 'त इमे सत्या: कामा' (छा. ८. ३. १) इति त इमे पित्रादयः काम्यमानतया कामशब्दोक्ताः केवलं सांकल्पि- कत्वेSपि नोपभोगाक्षमा वितथाः, किन्तु सत्या इत्युक्तम् । तथा च 'सत्यकामस्सत्यसङ्कल्पः' इत्यत्र तत्प्रक- रणकृतव्याख्यानानुसारेण।वितथसङ्कल्पजपित्रादिमत्त्वमेवार्थो ग्राह्यः । तेषाञ्च पित्रादीनां 'त इमे सत्याः कामाः' इति परामर्शानन्तरं 'अनृतापिधानाः' इति तेषां सत्यानामनृतमपिधानमिति 'यो ह्यस्येतः प्रैति न तमिह दर्शनाय लभते' (छा. ८. ३. १) इति च इहलोके स्थितौ तिरोहितत्वं स्पष्टमेवोक्तम्। अथ 'ये चास्य जीवा ये च प्रेता यच्चान्यदिच्छन्न लभते सर्व तदत्र गत्वा विन्दते' (छा. ८. ३. २.) इति ब्रह्मलोकगम- नानन्तरं तदाविर्भावश्चोक्तः। एवं संङ्कल्पजपित्रादीनां तिरोहितत्वोक्त्यैव सत्यसङ्कल्पत्वस्य तिरोहितत्वमर्थ- सिद्धम्। पाम्मजरामरणशोकादीनां तु स्थूलसूक्ष्मदेहधर्माणामभावस्य देहेन्द्रियतादात्म्याध्याससमये तिरोहि तत्वं रजताध्याससमये शुक्तौ रजतत्वाभावस्येव स्पष्टमेव् । अतः सत्यकामत्वमात्रस्य तिरोधानमुक्तम्।

एतेन-प्रजापतिवाक्ये संसारदशायामविद्यातिरोहितमपहृतपाम्मत्वादिकमुक्तं 'स्वेन रूपेणाभि- निष्पद्यते' इति मुक्तिदशायां तदाविर्भावश्रवणात्, दहरवाक्ये त्वतिरोहितस्वरभावमेव तदुक्तं तिरोधानाश्रव- णाठ्-इति निरस्तम्। दहरवाक्यान्तर्गतेपि 'य एष सम्प्रसाद' इति वाक्ये 'स्वेन रूपेणाभिनिष्पधते' इति श्रवणाच। तस्मादपहतपाम्मत्वादिकं जीवे सम्भवत्येव, प्रत्युत ब्रह्मण्येव स्वसङ्कल्पसमुत्थितातीतनिजपित्रादि- मत्त्वरूपं सत्यकामत्वं न सम्भवति। किश्च 'ब्रह्मपुरे' इत्युपक्रमोऽपि दहराकाशो जीव इति पक्ष एव स्वारसिक :; जीवत्यैव सप्तमीनिर्दिष्टाधारं प्रत्याधेयत्वस्य भोक्तृमोगायतनभावरूपसमासान्तर्वर्तिषष्ठयुक्तासाधारण-

१. ३. १९ दहराधिकरणम्। २२५

शरीरसम्बन्धवत्त्वस्य चोपपत्तेः । ब्रह्मणि तु नावेयत्वं न वा शरीरेण विशेषसम्बन्धवत्त्व्रम्; कारणतवेन सम्बन्धस्य सर्वविकारसाधारण्यात्। असाधारण्येन हि व्यपदेशा भवन्ति; तद्यथा क्षितिसलिलवीजादिजन्माS प्यङ्कुरोऽसाधारणेन शालिबीजेन व्यपदिश्यते 'शाल्यंकुर' इति न तु कार्यान्तरसाधारणैः क्षित्यादिभिः । तस्मात् ब्रह्मशब्दस्य रूढिं परित्यज्य बृंहयति देहमन्नपानादिभिरिति जीव्रे योगस्स्ीकर्तु युक्तः ।

तथा भूताकाशोपमेयत्त्वमपि जीवे सम्भवति; अत्रापि मानसवैपुल्यसद्भाबात्, तस्यान्तःकरणा- वच्छिन्नरूपेणाव्यापकत्वेऽप्यविद्योपहितेन रूपेण सर्वशरीरानुस्यूतेन व्यापकत्वाच। वस्तुतस्तु मानसमेव वैपुल्यमिह 'यावान्वा' इत्यादिवाक्यार्थतया ग्राह्यम्; स्वरूपेण व्यापकत्वर्णनस्य प्रकृतानुपयागित्वात्, 'तस्मि- न्यदन्तः' इत्यत्रान्तशशब्देन, 'अन्तरेव्र समाहिते' (छा. ८. १. ३) इत्यत्र सावधारणेनान्तरव्देन, 'अस्मिश्वेदिदं ब्रह्मपुरे सर्व समाहितं सरवें च कामाः' (छा. ८. १. ४) इत्यत्र देहान्तर्गतहृदयपुण्डरी- कान्तर्वर्तिनि दहराकाशे सर्वसमाधानोक्त्या देह एव सर्वसमाधानमुक्तं स्ादित्यनुवादेन च, हृदयान्तः प्रदेशावच्छेदेन दहराकाशवैपुल्यप्रतिपादनस्यैवाकांक्षितत्वात्। एव्च द्यावापृथिव्यादयाप्यत्र हृदयपुण्डरीका- वच्छिन्ने दहराकाशे समाहिता मानसा एव ग्राह्या इति तदाधारत्वं जीवस्य नानुपपन्नम्; रूप्दृष्टानामिवान्ये- षामपि मानसानां जीव एवाध्यासात्। 'एतत्सत्यं ब्रह्मपुरम्' इत्येतदपि देहाख्यं ब्रह्मपुरमनृतम् , इदं तु सत्यं देहबृह्मणत्वात् ब्रह्म सकलकामाधारत्वात पुरमिति जीवे सङ्गच्छते। अह्रहर्गतिश्रवणमपि जीव एवाविद्यामात्रोपहितरूपे युज्यते; रूपजागरयोरन्तः करणोपधानेन स्थितरय तस्य सुषुपावन्तःकरणलये सति अविद्यामात्रोपहितमात्ररूपापत्तिसत्वात्। जगद्विधारकत्वश्रवणमपि सत्यसङ्कल्पजवस्तुविधारकचामिप्रायम्, ब्रह्माभेदाभिप्रायं वा जीवे योजयितुं शक्यम्। यद्यप्याकाशशब्दस्य श्रुत्यन्तरे नास्ति जीवे प्रसिद्धिः, तथाS प्यत्रैव सत्यकामादितद्धर्मसमभिव्याहारात् तद्विषयत्वं कल्प्यते, अन्यथा लोके तस्य ब्रह्मविषयत्वादर्शनात ब्रह्मधर्मसमभिव्याहृतश्रुत्यन्तरे ब्रह्मविषयत्वकल्पनमपि तस्य न स्यात्। तस्माज्जीव एव दहराकाश इति पूर्व: पक्षः। अत्रोत्तरम्-'आविर्भूतस्वरूपस्तु' इति। दहरवाक्यादुत्तरस्मिन् प्रजापतिवाक्ये जीवस्यापहृत- पाप्मत्वादिकोक्तर्दहरो जीव इति शङ्का न कार्या। यतस्तत्राविर्भूतपरब्रह्मस्वरूप एव जीवोSपहतपाम्मत्वादि-

न्याय. रु. २६

२२६ न्यायरक्षामाणि: १. १. १९

रूपः प्रतिपाध इति, तेन ब्रक्षण एवापह्तपाप्मत्वादिकमुक्तं भवति। तत्र हि 'य एषोऽक्षाण' इत्यादिष् त्रिष्वपि जागरसभसुषुप्तिपर्यायेषु 'एष आत्मा' इति 'एतदमृतमभयमेतत् ब्रक्र' इति च जीवस्य ब्रह्मभावः श्रूयते। तत्र 'एष आत्मा' इत्यपहृतपाप्मत्वादिधर्मकान्वेष्टव्यात्मरूपत्वं 'अमृतम्' इति भूमाख्यनिरतिशया नन्दरूपत्वं 'अभयम्' इति रागद्वेषादिकलुवसंसाराख्यमहाभयराहित्यश्वोकवा ब्रक्मण एव हि तत्प्रसिद्धम्, तत् कथञ्जीवस्योष्यत इति तटस्थशङ्कायां 'एतत ब्रह्म' इति चोक्तम्। तत्र यदपि जागराद्यवस्थावत्वरूपं जीवलिङ्गं प्रथमश्रुतम् ; तथाऽपि अमृतत्वाभयत्वाम्यां ब्रह्मलिङ्गाभ्यां ब्रह्मश्रुत्या चैकैकमनुवादं जीवलिनं बहनुग्रहन्यायेन, अंगुष्ठाधिकरणन्यायेन चोपमृद् तत्तदवस्थोपलक्षितस्य जीवस्य ब्रह्मभावो विधीयते। एवश्च 'एवमेवैष सम्प्रसादः' इत्यादि चतुर्थपर्यायवाक्यं जीवस्य शरीरद्वयविवेकावधारणरूपत्वंपदार्थशोधन- पूर्वकेण ब्रह्मात्मभावसाक्षा त्कारेणावस्थात्रयानुवृत्तत्वे ड्यनृततिरोहितस्यापहृतपाम्मत्वादिधर्मकनिरस्तानखिल- संसारमहाभयनिरतिशयानन्दरूपब्रह्मात्मभावस्याविर्भां प्रतिपादयतीत्येव वक्तव्यम्। निर्गुणविद्यायां सविशेषब्रह्मलोकावाप्ितिकथनस्यानुपयोगात् मुक्तानां यावत्सर्वमुक्ति विम्बेश्वरभावापत्तिरस्तीत्यस्माभिस्सिद्वान्त- लेशसंग्रहे समर्थितत्वेनाविर्भतस्वरूपस्य सत्यकामत्वं सत्यसङ्कल्पत्वश्चोपपद्यते। तस्य शुद्धचैतन्यभावापस्य- म्युपगमेऽथ्युपपद्यत एव; शुद्धचैतन्यस्य जीवेश्वरानुस्यूतचैतन्यसामान्यात्मनाSवस्थानाद्।

शुद्धचैतन्यं हि याव्रत्सर्वमुक्ति जीवेश्वरानुस्यूतचैतन्यसामान्यात्मनाSवतिष्ठत, न तु तृतीयकोटितया पृथगवतिष्ठते। न हि शुद्धमुखं बिम्बप्रतिबिम्बानुस्यूतमुखसामान्यात्मना विना पृथगवतिष्ठमानं दृश्यते। अत एव साक्षात्कृतब्रह्मणां याव्रत्सर्वमुक्ति सर्वात्मतापत्तिरस्तीति वामदेवस्य मनुसूर्यादिभावप्रतिपत्तिः श्रयते। शुकस्य च सर्वभूतमयत्वापत्तिः स्मर्यते। एवश् मुक्तस्य सार्वभौमादिमानुषात्मना, इन्द्रादिलोकपालात्मना, दहरोपास- नादिफलानुभवितृपुरुषात्मना च जक्षणादिकं सर्वलोककामावापतिमत्वं ब्रह्मलोकसमाहितसत्यकामानुभवितृत्वव्व व्यपदेष्टुं शक्यमिति जक्षणादिश्रवणमप्युपपद्यते। न चैवं मुक्तस्य सर्वात्मतापत्या तत्ताःखभोक्तृत्वस्यापि व्यपदेशप्रसङ्ग :; मुक्तस्य निरस्ताविद्यस्य जक्षणादिजन्यसुखवृत्त्यवच्छिनस्व्रकाशानन्दरूपतापत्तिवदाविदकदुः- त्वापतेरभावाद्। अन्यदिह प्रजापतिविद्यायामुपपादनीयं सर्व 'ज्योतिदर्शनाद्' (१. ३. ४०) इत्यधि- करणे चिन्तयिष्यते।

१. ३.१९ दहराधिकरणम्। २२७

यत्तु दहरविद्याप्रकरण एव स्वसङ्कल्पसमुत्थितारतातनिजपपित्रादिमत्वरूपतयोपवर्णितं सत्यकामत्वं ब्रह्मणि न संभवतीत्युक्तं-अत्र ब्रूमः । द्वयमिह सत्यकामत्वं निरूपितम् । एकमुपास्यस्य तदुपासनाविषयतया 'एष आत्माऽपहतपाप्मा' इत्यादावुक्तम्। द्वितीयमुपासकस्य तदुपासनाफलतया 'स यदि पितृलोककामो भवति' इत्यदावुक्तम्। तत्र द्वितीयमेव संकुचितं स्वसङ्कल्पसमुत्थितपित्रादिमत्वरूपं, न त्वाद्मपि; तत्सङ्कोच- काभावाद्। नन्विदमेव तस्यापि सङ्कोचकम्, अन्यथा तत्क्तुन्यायविरोधापत्तेरिति चत् ; न। तत्कतुन्या- यस्यैव सत्यकामत्वविषये सङ्कोचोपपत्तेः । यद्यप्युपास्यस्य सर्वेपि कामनाविषयाः सङ्कल्पमात्रसृष्टाः साधारण- प्रपश्नान्तर्गता वियदादयोऽपि सत्याः, न तु वितथा मनोराज्यविजुंभितप्रातिभासिकवस्तुवद्धोगानुपयुक्ताः, तथाऽप्युपासकस्य संकल्पसमुत्थिताः स्वासाधारणभोगोपयुक्ताः पित्रादय एव सत्या न तु वियदादयोSपीति तावन्मात्र एव सत्यकामत्व्रविषयतत्कतुन्यायावतार इति।

नन्वेतदनुसारेणोपास्यगतं सत्यकामत्वं न सङ्कोचनीयम् ; किन्तु तत्कतुन्याय एवेत्यत्र कि विनिगम- कमिति चेत् ; उष्यते। सत्यकामत्वसङ्कोचे सत्यसङ्कल्पत्वमपि सङ्कोचर्नायम्: 'सङ्कल्पादेवास्य पितरस्स- मुत्तिष्ठन्ति' इयादिनोपासकगतसत्यसङ्कल्पत्वस्नापि सक्कोचितत्वात। ततो वरमेकस्यैव तत्कतुन्यायस्य गुणद्वय- विषयेऽपि सङ्कोचकल्पनम्। किश्च सर्वेश्वरत्व्रगुणविशिष्टोपासनायां तत्क्तुन्यायस्यावश्यकः संकोचः । न च तथोपासनैव नास्ति; 'कारणं तु ध्येयः सर्वैंश्वर्यसंपन्नः सर्वेश्वरश्र शंभुराकाशमध्ये' इत्यथर्वशिखायां श्रवणात्। तस्मात् तक्तुन्यायस्यैव क्वचिद्ुणे कलप्ः सङ्कोचोऽन्यत्रापि स्व्रीकार्यः। एतेनेदमपि निरस्तम्-दहरविद्यायां वर्णितं गुणाष्टकं तिरोहितमेव ग्राह्यं प्रजापतिविद्यायामिवात्रापि 'स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इति ब्रह्मज्ञानेन तस्याविर्भाववर्णनात्, विशिष्य सत्यकामत्व्तिरोधानवर्णनाच्च, तत्तु जीवस्यैव संभवति, न ब्रह्मण इति। यतस्तत्र उपासनाफलस्याविर्भावतिरोभाववर्णनम्, न तूपासनीयस्य। तत्त्व्रतिरोहितं नित्याविर्भूतमेव ग्राह्यम्; तिरोधानावचनात्। वस्तुतस्त्विदानीं सङ्कल्पसृज्या अनृततिरेोहितास्सत्याः कामा जीवनामतीतवर्तमानपितृपुत्रा- दयो म सन्त्येष। दहराकाशे इदानीं सतामेव सेषामनृततिरोहितित्वश्रवणं तु दहरोपासनासिद्धानां ब्रह्मलोक-

ननु च सूतार्यवाद एव किं न स्यास् 'अत्र होते सत्या: कामाः तबथा हिरण्यनिधि निहित- मक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि सश्वरन्तो न विन्देयुरेवमेवेमास्सर्वाः प्रजा अहरहर्गष्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्य-

२२८ न्यायरक्षामणिः १.३. १९

नृतेन हि प्रत्यूढाः' (छा. ८, ३, २) इति हिरण्यनिधिदृष्टान्तेनोपपादनस्य तात्पर्यलिङ्गस्य स्त्वात्, धनलोलुपानां धनान्धानां धनविषयमनोराज्यरूपेण सङ्कल्पेन शुकस्य धनगृहे धनं सृज्यत इति भारत- रामायणादिवचनप्रामाण्यादङ्गीकर्तव्यत्वेन तद्वत् सर्वेषामपि सङ्कल्पेन दहराकाशे पितृपुत्रादिबान्धवान्नपान-

मैवमू। 'स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरस्समुतिष्ठन्ति' (छा.८. २.१) इत्यादिपूर्वखण्डे 'अथ य इहात्मानमनुविद्य त्रजन्त्येतांश्र सत्यान् कामान् तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति' (छा. ८. १. ६) इति तत्पूर्वप्रकृतं दहरोपासनया ब्रह्मलोकगतं स इति परामृश्य तत्सङ्कल्पेन पित्रादिसृषुक्त्यनन्तरं 'त इमे सत्याः कामाः' इति तानेव पित्रादीन् परामृश्यानृततिरोहितत्वस्योच्यमान- तया तेषामिदानीमस्त्त्वस्य स्पष्टतवात्। 'अनुविद्य व्रजान्ति' इत्यस्य दहराकाशमुपास्य ब्रह्मलोकं प्रयान्तीत्ये- तावत्पर्यन्तमर्थ स्वीकृस्य दहरोपासकानामिहैव कालेन सत्याः कामा निष्पद्यन्ते तेषाव्वानृततिरोहित- त्ववचनमपेक्षितमिति तिरोधानवचनश्रद्धया समर्थनेSपि दहरोपासनारम्भात् पूर्व सत्यकामत्वाद्यभावात्तद्वत्तया न जीवस्योपास्यत्वसिद्धिः । सिद्धसाध्यधर्मग्रहणसंशये च सिद्धग्रहणं न्याय्यमित्यलं विस्तरेण। यत्तु-जीवस्य देहेनासाधारणसम्बन्धोऽस्तीति तत्र तस्य पुरमिति व्यपदेशो युक्तः, न तु ब्रह्मण-इंति तत्तुष्छम्; ब्रह्मणोऽप्यसाधारणतयोपलव्धिस्थाने तास्मिन् तत्पुरमिति व्यपदेशोपपत्तेः, ब्रह्मप्रातिपदिकार्थस्य प्रधानतया तद्विशेषणभूतषष्ठयर्थस्य तदनुसारेण नेतव्यत्वाच्च। यच्चोक्तमनतश्शब्दादि- सारस्यानुरोधेन द्यावापृथिव्यादयो मानसा एव ग्राह्या इति तेषां जीव एव समाधानोक्तिर्युक्ता, न ब्रह्मणि; स्वामानामिव मानसानां जीवेऽध्यस्तत्वादिति तदपि तुच्छम्; उपाधिपरिच्छिन्नस्य जीवस्यापि ब्रह्मणि समाहितलेन तत्राध्यस्तानां मानसानां ब्रह्मणि समाधानानिवारणात्, अन्यथा ब्रह्मणः सर्वाधारत्वश्रुतीनां व्याकोपप्रसङ्गात्।

वस्तुतस्तु दाबापृथिव्यादयो मानसा एव ग्राह्या इत्ययुक्तम् ; द्यावापृथिव्यादिश्रुतिसङ्कोचापत्तेः उपर्यधश्चापारस्य ब्रह्मणोऽन्तरेव सर्व समाहितमित्यभिप्रायेण 'यस्यान्तस्स्थानि भूतानि' इतिवदन्तश्शब्दाव- धारणयोरुपंपत्तेः । 'अस्मिंश्रेदिंदं ब्रह्मपुरे सर्वं समाहितम्' इति शङ्कावाक्यगतानुवादस्य हृदयावच्छिन्न एव दहराकाशे सर्वसमाधानमुक्तमिति भ्रान्त्या 'योऽयं भगवोऽप्ु परिख्यायते यश्चायमादर्शे कतमं एषः'

१.३.२० दहराधिकरणम्। २२९

(छा. ८. ७. ४) इतीन्द्रविरोचनयोः प्रश्नस्य प्रजापतिना छायापुरुष उपदिष्ट इति भ्रान्त्येवोपपन्नत्वाद्। मानसमात्रग्रहणपक्षेऽपि 'यदैन जरा वाऽSप्रोति प्रव्वंसते वा किं ततोSतिशिष्यते' (छा. ८. १. ४) इति शङ्कांशे भ्रान्तिमूलतकल्पनाया आवश्यकत्वात्। न हि स्थूलानामिव मानसानां दावापृथिव्यादीनां देहान्तस्स- माहितत्वेSपि जरत्कुसूलान्तर्निहितव्रीह्यादिन्यायेन देहस्य जरादौ सति भ्रंशशङ्काऽवकाशं लभते। एवञ्र सति 'एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिन्कामास्समाहिताः' इत्याचार्यवाक्यमप्यन्तेवासिगणभ्रान्तिवारणार्थतयैव व्याख्येयम्। न हि देहरूपासत्यब्रह्मपुरावच्छिन्ने दहराकाशे द्यावापृथिव्यादयस्समाहिताः येनार्थतस्तस्मिन्नवच्छेदक एव समाहि तत्वमापद्यते। किन्तु तदवच्छेदमनपेक्ष्य अस्मिन् स्वरूपेण भूताकाशवद्यापकतयोक्ते दहराकांश एव समा- हिता :- इदन्तु सत्यमवितथं ब्रह्माख्यं पुरं पुरवत्सर्वेषां विभक्ततयाऽवस्थानभूमिरिति। अत एवोक्त- मापस्तम्बेन परमात्मानं प्रकृत्य 'स वै वैभाजनं पुरम्' (आ. घ. १. ८. २२, ७) इति। तस्माद-

इति सिद्धम्।

सूत्रस्य-प्रजापतिविद्यावलम्बनशङ्कायामयमर्थ :- उत्तरात् प्रजापतिवाक्यात् जीवस्यापि अपहृत- पाम्मत्वादिकं सम्भवतीति चेत्-आविर्भूतस्वरूपो जीवस्तत्रापहृतपाम्मत्वादिमत्तया प्रतिपाद्यते स त्वपेजीवभवो ब्रह्मैवेति न जीवस्य जैवेन रूपेणापहृतपाम्मत्वादिसम्भव इति। दरहविद्याप्रकरणगतसत्यकामत्वावलम्बन- शङ्कायामयमर्थः -- उत्तरात् 'त इमे सत्याः कामा अनृतापिधानाः' इति सकुंचिततिरोहितसत्यकामत्वप्रति- पादनलिङ्गात् दहराकाशो जीव इति चेत् -- दहराकाशस्तिरोहितसत्यकाम त्वादिसरूपो न प्रतिपाद्यते, ि त्वाविर्भुतसत्यकामत्वादिस्वरूप एव; सत्यकामत्वादितिरोधानं तु तत्कतुन्यायेन उपासनाफलं लभमानस्यो पासकस्योक्तम्, इति। तुब्शदो ब्रह्मपुरशब्दाद्यवलम्बनशङ्कान्तरव्यावृत्त्यर्थः ।१. ३. १९। यदि दहराकाशो न जीव:, ताहिं 'य एष सम्प्रसाद' इत्यादौ जीवपरामर्शः किमर्थः? स्तत्राह-

अन्यार्थश्र परामर्श:।२0/

: 'जीरवंस्य उपास्यदहसकाशरूपताप्रतिपत्त्वर्थो न जीवपरामर्शः, किन्त्वन्यार्थः। कथम् ? 'एवं बित्स्वर्ग लोकमेति' (छा.८.३.३)इति प्रकृतो विद्वान् 'य एष सम्प्रसाद' (छा.८.३.४)इति परामृश्यते+सोडब.इ

२३० न्यायरक्षामणि: १. ३. २१

देहात्मभावं परित्यज्य परंज्योतिरुपसम्पद्य परमेश्वररूपपरब्रह्मभावं प्राप्य खेन रूपेण निरतिशयसुखात्मना रूपेणाविर्भवति, यत्परं ज्योतिरुपसम्पत्तव्यमित्युक्तम्, एष, आत्माऽपहपाप्मत्वादिगुणक उपास्यः, एतदेवा- भयममृतं ब्रह्म इति दहराकाशपरमेश्वरोपासनस्य करभमुक्तिफलकत्वप्रतिपत्यर्थ इति। अय छान्दोग्य भाष्य- स्वरससिद्धोऽर्यः ।

यद्वा 'य एष सम्प्रसादः' इति सामान्यतो जीव उच्यते। स जागरे स्थूलदेहाभिमानी सन् बाह्यपदार्थाननुभूय खमे सूक्षमदहाभिमानी भूत्वा वासनामयपदर्थाननुभूयाथ सुषुपावस्थायामुभयविधशरीरा- भिमानं परित्यज्य दहराकाशरूपं परं ब्रह्मोपसम्पद्य खेन रूपेण विशेषविज्ञानकृतकालुष्यरहितेन चैतन्यात्मनाS घतिष्ठते, यत् परंज्योतिरसुषुमावुपसम्पत्तव्यम्; एष आत्माSपहृतपाम्मत्वादिगुणक उपास्यः इति दहरा- काशरूपपरमेश्वरस्योपास्यस्य जागरितरूप्परिश्रान्तजीवजातसमाश्रयणीयत्वमहिमप्रतिपत्त्र्थो जीवपरामर्शः ।

अथवा य एष सम्प्रसाद: श्रीमद्भाष्यदशितरीत्याSवस्थात्रयवान्, एष एवापहतपाप्मत्वादिगुणक आत्मा अमृतमभयं ब्रह्म चेति जीवस्यावस्थात्रयविलयेन पारमार्थिकब्रह्मभावोपदेशार्थो जीवपरामर्शः। अयं भामतीख्रससिद्धोऽर्थः । अस्मिन् पक्षे अस्य वाक्यस्य वक्ष्यमाणायां प्रजापतिविद्यायां शिष्याणां जिज्ञा- साजननार्थ तदर्थसडक्षेपरूपत्वम्, एवञ्च 'इति होवाच' (छा. ८. ३. ४) इत्येतत् इति प्रजापतिरुवा- चेत्येवमर्थकं, न तु 'स ब्रयात्' इतिवदाचार्यव चनप्रतिपादकमिति द्रष्टव्यम्। सूत्रे चकारेण जीवेत्थम्भाव- प्रतिप्त्यर्थोऽपि भवति जीवपरामर्श इति समुचीयते। प्रतिपन्ने हि जीवस्येत्थम्भावे क्रममुक्तिफलिकायां जागराद्यावर्तमानसंसारक्लेशपरिपन्थिन्यामस्यामुपासनायां प्रवृत्तिभवदिति ।१.३, २० ।

एवं वाक्यशेषगतहेत्वाश्रयां जीवाशङ्ां परिद्वत्य वाक्योपकमगतहेत्वाश्रयां तामुद्भाष्य परिहरति-

अल्पभ्षुतेरिति घेत्तदुक्तम् । २१।

दहर इत्यल्पपरिमाणश्रुतेसराओपमितो जीवो दहराकाशो भवितुमर्ासीति वेतंत्र वक्तम्यमुत्तरं प्रागेवोजं 'निचाव्यत्वादेयं व्योमवच' (ग, सू. १: २, ७) इति। अ्रस्या चोकं 'तावानेषोऽमर्ईदय

१.३, २२ दहराधिकरणम्। २३१

आकाश' इति। शाण्डिल्यविद्यायामणीयस्त्वं नोपक्रमगतम् ; इह दहरत्वमुपकरमगतमित्यधिकाशङ्का। वाक्यशेष- गतबहुश्रुतिलिङ्ग विराधादुपक्रमगतमपि नादरणीयमित्यधिकपरिहारः। इह ब्रह्मलिङ्गानां स्पष्ट्वेऽपि दहराकाशा- न्तर्वर्त्यन्वयावभासादहराकाशान्वयित्वेनास्पष्टता द्रष्व्या ।१. ३, २१। इति दहराधिकरणम्। ५।

(६ अधिकरणम्)

अनुकृतेस्तस्य च। २२ ।

आथर्वणिकाः समामनन्ति 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽ- यमग्निः। तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं वरिभाति' (मु. २. २. १०) इति। अत्र 'तत्र' इति सर्वनाम्ना निर्दिष्टे लौकिकः कश्चित् तेजोधातुः, परं ब्रह्म वेति सप्तम्याः सति, विषये च साधा- रण्यात् संशये, पूर्वः पक्ष :- बलीयसा हि सारेण लौकिकतेजसा मन्देतेजश्चन्द्रतारकादि अभिभूयमानं दृष्टम् । तथ्स्मिन् सति सर्वमिदं तेजोSभिभूयते, तत् किश्चित् सर्वातिशायि लौकिकं तेज इति युक्तम्। न च- तत्रेति सतिसप्तमी माभूत्, विषयसपम्यस्तु, तथा सति सूर्याद्यप्रकाश्यत्वं ब्रह्मणि सम्भवतीति वाच्यम्। तं विषयं सूर्यो न भासयतीति णिजर्थाव्याहारापत्तेः। न च तथाऽपि सूर्यदीपादितेजोSभिभावकधनकुडयादिवद- तेजस्त्वोपपत्तिः; घनकुडयादीनां सूर्यदीपाद्यभिभावकत्वाभावात्, घनकुडयाद्यावरणे सति चक्षुस्सननिकर्षा- भावादेव सूर्याद्यग्रहणोपपत्तेः । न चैवरमपि सुवर्णरूपतेजोSभिभावकपार्थिवभागवदतेजस्त्वोपपत्तिः। पीतिम- गुरुत्वाश्रयपार्थिवातिरिक्तसुवर्णानङ्गीकारात्, प्रकाशकस्य सतस्तेजोSभिभावकस्य तेजस्त्वनियमाङ्गीकाराच्च। तथा 'तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति सर्वशब्दोक्तस्य प्रकृतस्य सूर्यादितेजसो- नुभानरूपात्तदनुकारादपि तत्सजातीयं तेज इति युक्तम् । समानेष्वेव ह्यनुकरणं दृष्टं 'गष्छन्तमनुगच्छति' इति यथा।

नन्वंभिभवलिङ्कं तावदसिद्धम् ; मानान्तरत्रिरोधात्। न हीदानीं भात्येव सूर्यादौ न भातीत्येत- दन्वेति। कालान्तरे तस्मिन् तेजसि सति न भास्यतीत्यर्थ इति चेत्, तर्हि विषयसपम्येवास्तु। क्वचन णिजर्थस्यान्यत्र भविष्यदर्थस्याध्याहार इति तौल्यात्। यदि व्यत्ययानुशासनाल्टैव भविष्यदर्थलाभ इति

२३२ न्यायरक्षामाणे: १. ३. २२

नाध्याहारः, तर्हीहापि विषरयसप्तमीबलाद्विषयित्वेन न भातीति सामर्थ्येन णिजर्थलाभ इति नाव्याहारः। एवमनुकारलिङ्गमप्यसिद्द म्; पूर्वांपरविरोधात। न हि यस्मिन् सति यन्न भाति, तत्तदनुभातीति युक्तम्। न खलु यस्मिन् गच्छति यो न गच्छति, स तमनुगच्छति। उच्यते-अनुभातीत्यत्र तदपेक्षया निकृष्टभानत्व- मुच्यते। अतो 'न भाति' इत्यत्र न मानान्तरविरोधः; तेजोन्तराभिभूतस्य सूर्यादेनीहाराद्यावृतस्येत्र सर्वात्मना भानानिषेधात् । 'अनुभाति' इत्यत्रापि न पूर्वापरविरोध :; निकृष्टभानवचनात्। एवमुभयसामञ्जस्यसम्भवे व्यत्ययानुशासनमाश्रित्य भविष्यदर्थलाभ इति वा, विषयोक्तिसामार्थ्यमवलम्ब्य णिजर्थलाभ इति वा क्लेशो नाश्रयणीयः ।

ननु 'तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इत्युक्त सर्वप्रकाशकत्वं तेजसि न सम्भवतिः, तेजसश्चक्षु- विषयमात्रप्रकाशकत्वात्। न च तत्रापि सर्वशब्दः प्रकृतसूर्यादिमात्रपरः; सूर्यादितेजःप्रकाशे चक्षुर्व्यतिरिक्तमा समानतेजोन्तरानपेक्षणात्। यदि तेजोन्तरादृष्टमपि सर्वप्रकाशकत्वं सूर्यादिप्रकाशकत्वं वा क्वचित्तेजास कल्प्यते, तर्हि तेजस्साजात्याभावेऽपि सूर्यादीनां ब्रह्मणैवाभिभवस्तदनुकरणञ्च कल्प्यताम्। न च-ब्रह्मपक्षे दवयं अप्रसिद्धं कल्पनीयम्, तेज:पक्षे त्वेकमेवेति वाच्यम्; तेज:पक्षे तथाभूतस्य धर्मिणस्तेजसोऽप्यप्रासिद्वस्य कल्पनीयत्वात्। उच्यते-तेजसस्तेज:प्रकाशकत्वं नादृष्टचरम्; लाघवेन चाक्षुषत्वावच्छिन्ने तेजोऽपेक्षाङ्गी- कारात्, दीपे तत्संयुक्तस्यालोके परस्परसंयुक्तानेककिरणात्मके तत्तत्संयुक्ताकरणस्य च तेजसः सद्भावात्, अन्ततस्सवेत्र तत्तद्वयवावयवसद्भावाच्च, तद्रहितस्यापि त्रिसरेण्वादेः जालान्तरगतालोके एव भानात्। एवश्चाभिभवानुकारलिङ्गद्यबलात्, तेजःप्रकाशकत्वाविरोधाच्च तेजोधातुरेव कश्चिन्मन्त्रप्रतिपाद इति निश्चये सति भूतयोनिब्रह्मप्रकरणं नादरणीयम् ; लिङ्गाभ्यां तस्य बाघात्। न च तत्रेत्यादिसर्वनाम्नां प्रकृतपरत्व- निर्बन्धोडस्ति; 'तेन रक्तं रागात्' (पा. सू. ४. २. १) इत्यादावप्रकृतपराणामपि तेषां दर्शनाद्।

ननु 'तेन रक्तं रागाद्' 'तस्यापत्यम्' (पा.सू.४.१.९२) इत्यादिसूत्रोदाहरणेषु 'माहारजनं' 'औफ गव:' इत्यादिषु तद्धितार्थे 'महारजनेन रक्तम्' 'उपगोरपत्यम्' इत्यादिवाक्यर्व्या ख्यायमाने महारजनादेःप्रकृत्यर्थस्य शब्दतः प्रकृतत्वमस्तीति तस्य 'तेन' 'तस्य' इत्यादिसर्वनामभिः परामर्शो युक्त इति चेत्। यद्येतावता तृमिस्तही- हाप्यभिभवादिलिङ्गमालोच्य सूर्याद्यभिभावकं तत उत्कृष्टप्रकाशं तत्प्रकाशकश् तेजोऽस्य मन्त्रस्य प्रतिपाद्यमिति

१.३, २२ अनुकृत्पघिकरणम्। २३३

व्याख्यायमाने तेजसः शब्दतः प्रकृतत्वमस्तीति सन्तुष्यताम्। तस्मातेज एव किश्चिदुपामनीयं मन्त्रप्रतिपादं

न तु ज्ञेयं ब्रह्म। ब्रह्मपक्षे चाचाक्षुषे ब्रह्मणि सूर्यादिप्रकाश्यत्वनिषेधस्याप्रसक्तनिषधता स्याद्। भारूपे तस्मिन् 'भान्तम्' इति शतृप्रत्ययस्य 'तस्य भासा इति षष्ठयाश्च निर्विषयना स्यात्। प्रपश्चव्रह्ममानान्य- भानाभावेन 'अनुभाति' इत्यस्य निर्विषयता स्यात्। 'गच्छन्तमनुगच्छति' इत्यादौ गमनभेदे सत्येव ह्यनुशब्दो दृष्टः । न च श्रुतिदृष्टोडयं व्यपदेशो 'वहिं दहन्तमयोऽनुदहति' इति लौकिकव्यपदेशवदारोपित- भेदनिमित्तो व्याख्यातुमुचित इति।

अत्र राद्वान्त :- तेजो मन्त्रप्रतिपादमिति पक्षे प्रसिद्धविलक्षणं किश्वितेजस्तावनुमन्तव्यम् । तत्प्रतिपादनावैयर्थ्याय तदुपासनविधिस्तत्फलञ्चवेत्युभयं कल्पनीयम्। ब्रह्मप्रकरणञ्च वाधनीयम्। प्रकृतपरा- मर्शिन्यः सर्वनामश्रुतयश्चातिलङ्खनीयाः । न च तासामुक्तनि्वाहो युक्तः । द्विविधा हि सर्वनामशव्दाः-सम- भिव्याहृतपराः, व्यवस्थितैकार्थपराश्च। तत्र 'तस्यापत्यम्' 'तद्वति तत्प्रकारकज्ञानं प्रमा' इत्यादिषु व्यवस्थितैकार्थशून्याः समभिव्याहृतपरसर्वनामशब्दा एव तत्तद भिमतार्थपरव्याख्यानशब्दसमार्पितानुपग्वादि- घटत्वादिरूपार्थोनासाद निर्वहन्ति, न तु व्यवास्थितैकार्थपराः। ते तु तस्मिन्नेव सन्दर्भें पूर्वप्रकृतमपेक्ष्य तदभावे प्रकरिष्यमाणमपेक्ष्योभयाभावेऽन्यतः प्रसिद्धिमपेक्ष्य वा भवन्ति । यथा 'तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्' (छा. ८. १. १) इति 'स सर्वांश्च लोकानाम्ोति सवांश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानाति' (छा. ८. ७. १) इति 'इत्थं प्रच्छन्नपापस्य स एव तब शासिता' इति। इह 'तत्र' इत्यादयो व्यवस्थि- तैकार्थपराः । नात्र सन्दर्भे तेजः पूर्वप्रकृतमस्ति। नापि प्रकरिष्यमाणम्। न च तथाभूतस्य तेजसोऽ न्यतः प्रसिद्धिरस्ति। तस्मादिह सर्वनामश्रुतीनां प्रकृतब्रह्मपरत्वमवर्जनीयमिति : तदतिलङ्घनदोषोऽपि

स्यादेव।

एवमपि तेजो मन्त्रप्रतिपाद्यमिति कथश्चिदम्युपगम्येत यदि तस्मिनुपासनाशेषत्वेनाभिमते मानान्तरविरोधो न स्यात्। तस्मिन्नपि सति कथं तदभ्युपगमः १ यदि हि सूर्यादितेजोऽभिभावकं ततो- Sधिकप्रकाशं तस्य सर्वस्यापि प्रकाशकतया व्याप्य सर्वदा स्थितं च किश्चित्तेजस्स्यात् कथं तन्नानुभूयेत ? कथं च सौरचान्द्रादितेजसामभावेऽपि घटादिप्रकाशो न स्यात् १ न च मणिप्रभान्यायेन सूर्यचन्द्रदीपाद्यनु-

ग्राय. 7. 3०

२३४ न्ययारक्षामणिः १. ३. २२

विधाय्येव तत्तेजः, तदीयत्वारोपाच्च सूर्यादितेजोऽभिभावकमिदमन्यत्तेजस्सूर्यादीनां सहजं निकृष्टं तेजः किश्चित्प्रकाशमानमपि तत्करम्वितमित्येवं त्रिवेकग्रहवैधुर्यमूलात्तदनुभवाभावाभिमानः; तथा सति दीपनिर्वापणे सति दीपप्रभामण्डलस्येव तस्यापि नाश इत्युपगमापत्तेः। न चेष्टापत्तिः; प्रतिदीपव्यक्ति तत्तदभिभाकतेजोन्त- राम्युपगमस्य निर्मूलत्वात्। मन्न्रे तत्र तस्य तमिति पदगतैरेकवचनैरेकस्यैव प्रतीतेः। तस्मात् प्रकृत ब्रह्मैवात्र सर्वनामश्रुतिसमर्ितं मन्त्रप्रतिपाद्यम्; अनुकृतेः-अनुभानादित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-यदेतत् 'तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्' इत्यनुभानं तद्कह्मपरिग्रहेऽवकल्पते, न तजःपरिग्रहे। न ह्यत्र 'गच्छन्तमनुगच्छति' इत्यत्र तद्गमनानुकारिगमनान्तरवत्त्वमिव तद्धानानुकारिमानान्तर- वत्त्वमुच्यते; 'तमेव भान्तम्' इति तस्यैव भानवत्वोक्तिविरोधात्। न हि यत्र क्रियाभेदोऽस्ति तत्र 'तमेव गच्छन्तमनुगच्छति' इत्युच्यते। उच्यते तु क्रियाभेदाभावस्थले वहिनमेव् दहन्तं तप्ायःपिण्डोऽप्यनुदहतीति। तथाच भारूपे ब्रह्मण्यध्यस्तानां सूर्यादीनां तत्सत्तयैव सत्त्ववत्, तत्प्रियतयैव प्रियत्ववच्च तद्धानेनैव भानवत्त्व- मित्यपि सङ्गच्छते। यदाहु :- 'अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशपश्चकम्। आद्यं त्रयं ब्रह्मरूपं जगदूपं ततो द्वयम्' इति। तेजसि तु न सङ्गच्छते; तेजोधातूनां समत्वेनान्योन्यानपेक्षत्वात्। न हि प्रदीपः प्रदीपान्तर- भानेन भानवानुपलभ्यते। किच्च 'तस्य भासा तर्वमिदं विभति' इत्यत्र सर्वशब्दः सकलप्रपश्चपरः; सङ्कोच- कारणाभावात्। न च सकलप्रपश्चभासकत्वं तेजस उपपद्यते; तस्य चाक्षुषमात्रभासकत्ात्, सर्वप्रपश्चभासक- किश्चिल्लौकिकतेजोऽभयुपगमे तमसि कस्याप्यनुपलम्भाभावप्रसङ्गात्। ब्रह्मणि तूपपद्यते; तस्य स्वाध्यस्तसकलानु- भवरूपत्वात्। तस्मात् ब्रह्मण्यव मन्त्रोडयं व्याख्येयः । तस्मिन् रूपादिमत्त्वभ्रान्त्या प्रसक्तस्य सूर्यादि- प्रकाश्यत्वस्य 'न चक्षुषा पश्यति कश्विदेनम्' इति चाक्षुषत्वस्येव निषेधः सङ्गच्छते। भारूपे तस्मिन् 'भान्त' इति व्यपदेशोSपि प्रकाशान्तरमनपेक्ष्य स्वयंप्रकाशरूपत्वाभिप्रायेण 'सविता प्रकाशते' 'गुरुस- न्निधिमात्रेण शिष्ये ज्ञानं प्रकाशते' इत्यादिव्यपदेशवदुपपदते। 'तस्य भासा' इति भेदव्यपदेशोऽपि विषया- वच्छिन्नरूपाभिप्रायेणोपपद्यते। सूत्रे 'अनुभानात्' वक्तव्ये 'अनुकृतेः' इति सामान्योक्ति्रह्माध्यस्तं सूर्यादि ब्रह्मसत्तयैवास्ती- तिवत् ब्रह्मस्फुरणेनैव (तेजः) स्फुरतीति युक्तम्; शुक्त्यव्यस्तरङ्गरजतादीनामघिष्ठानभास्वररूपेणैव भास्वरत्वा

१.३. २३ अनुकृत्यधिकरणम्। २३५

पपत्या प्रत्यध्यासम्भारूररूपान्तरस्येवात्रापि प्रतिवस्तु अनुभवव्यक्त्यन्तरस्याकल्पनीयत्वादिति श्रौतावधारणा नुग्राहकोपपत्तिसूचनार्थम्। 'तस्य' इति मन्त्रगतचतुर्थपादस्य ग्रहणं तदर्थस्य सर्वप्रपश्चभासकत्वस्य हेत्वन्तरस्य प्रदर्शनार्थम्। पश्चम्यभावात्तस्यत्यस्य हेत्वन्तरपरत्वमस्फुटमिति तत्तात्पर्यस्फुटीकरणाय स्फुटोक्त हेतुना तत्समुच्चयार्थश्चकारः। विषयवाक्ये प्राणाकाशादिपदवत् सर्वनामातिरिक्तस्य ब्रह्मणि प्रयुक्तस्य पदस्याभावात् 'अत एव प्राणः' (१. १. १३) इत्यादावित्र पक्षानिर्देशः । हेतुसामर्थ्यात् पक्ष उनेय इति तात्पर्यम् ।१. ३. २२।

स्यादेतत् -- 'न तत्र सूर्यो भाति' इत्यादिना सूर्यादीनामभिभव उच्यत इत्येव वक्तव्यम्; 'कुतोऽयमग्निः' इति कैमुतिकन्यायात्। येन महता तेजसा सूर्योण्यभिभूयत, तेनागनिरभिभूयते इति किमु वक्तव्यमिति हि कैमुतिकन्यायोपन्यासः शोभते। न तु-यत्र रूपादिहीने ब्रह्मणि द्रष्ट्ये सूर्यो न कारणम्, तत्राग्निर्न कारणमिति किमु वक्तव्यमिति। न हि यत्र पटे जननीये मृत्पिण्डो न कारणम्, तत्र सृत्कणो न कारणमिति किमु वक्तव्यमिति कैमुतिकन्यायः प्रवर्तते। एवमभिमवलिङ्गेन तेजसि निश्चिते तत्रैव 'तमेव भान्तम्' इत्येतदपि तत्तेजोऽनुप्रवेशेन सूर्यादीनां तजसित्वमित्येतदाशयं योज्यम्। न च तेजसोः समत्वा- दनपेक्षा; श्रुतिबलादेवाङ्गीकारोपपत्तेः। अङ्गीक्रियते हि ज्योतिक्शास्त्रवलात चन्द्रमण्डलस्य सौरतेजोडनुप्र- वेशादेव तेजस्वित्वमिति। एवञ्च 'सर्वमिदं वरिभाति' इत्येदपि प्रकृतस्य सूर्यादिप्रकाशस्य सर्वस्य तत्तेज :- प्रकाश्यत्वाभिप्रायं योज्यभित्याशंक्याह-

अपि च स्मर्यते। २३।

'न तद्धासयते सूर्यो न शशाङ्को न पात्रकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्वाम परमं मम' (भ, गी. १५. ६) 'यदादित्यगतं तेजो जगद्धासयतेऽखिलम् । यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्' (भ, गी. १५. १२) इति भगवद्धीतासु स्मर्यंत । तथाचोपबृंहणानुसारेण 'न तत्र सूर्यः' इत्यादेर्रह्मणस्सूर्याद्यभा- स्यत्वमचार्थ: । 'तमेत्र भान्तम्' इत्यादेर्रह्मतेजोऽनुप्रवेशेन सूर्यादीनां तेजस्त्वमित्यवार्थः। अपिशब्देन

२३६ न्यायरक्षामणि: १. ३. २३

कठवल्लिष्वयं मन्त्र: परब्रह्मप्रकरणे श्रयत इत्यतोपि परब्रह्मपर इति समुचीयते। न च तत्रापि तुल्या शङ्का 'त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च' इत्यानुमानिकाधिकरणसूत्रे कठवल्लिषु त्रयाणामग्निजीवब्रह्मणामेव प्रति- पादनम्, नान्यस्येति वर्णयिष्यमाणत्वात्। कैमुतिकन्यायोपन्यासस्त्वतिसौक्ष्म्येण दुर्दर्शत्ाभिप्रायेण योज्यः। यत्खलु अतिसूक्षमं वस्तु सौरातपेनापि न प्रकाश्यते, तत् दीपः प्रकाशयितुं नेष्ट इति किमु वक्तव्यमित्यु- क्तिर्युक्तैव। कठवल्लिषु ब्रह्मणो दुर्दर्शत्वमेव प्रकृतं 'तदेतिति मन्यन्तेsनिर्देश्यं परमं सुखम्। कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति विभाति वा' (क, ५, १४) इति। आथर्वणे तु 'हिरण्मये परे कोशे विरजं व्रह्म निष्कलम् । तच्छ्ुम्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तधदात्मविदो विदुः' (मु. २. २. ९) इति पूर्वमन्त्रे ब्रह्म ज्योतिषां ज्योतिरित्युक्तम् ; तत्कथमित्याकाडक्षायां ब्रह्मैव् सूर्यादीनामपि भासकमित्येतत्प्रदर्शनार्थत्वेनायं मन्त्र: पठयते। एवमुभयत्रापि प्रकृतस्य दुर्दर्शत्वस्य ज्योतिषां ज्योतिष्टवस्य चोपपादनार्थत्ेन एतन्मन्त्रपाठस्य दृष्टार्थेत्वोपपत्तावप्रसिद्धतेज:कल्पनापेक्षोपासनाविध्यर्थ त्वेनादृष्टार्थत्वकल्पनमनुचितमेव। इयमपि युक्तिः सौत्रेणा पिशब्देन समुच्चीयते।

ननु पूर्वसूत्रे ब्रह्माध्यस्तस्य सूर्यदेर्व्रह्ममानेनैव भानमनुभानं सूर्यादिविषयस्य अस्मदादनुभवस्य ब्रह्मचैतन्यरूपत्वं पर्यवसितमिति व्याख्यातम् । कथमस्मिन्सूत्रे 'यदादित्यगतं तेजः' इति गीतावचनमनुसृत्य जगद्ासकं सूर्यादिगतं तेजो ब्राह्ममेव, न तु सूर्यादेरन्यत्तेजोऽस्तीत्येवं ब्राह्मतेजोऽनुप्रवेशेन तेजस्त्रित्वमनु- भानमिति व्याख्यायते ? उष्यते-यदि कस्यचित्तेजसोऽनुप्रवेशेन तेजलित्वमनुभानमित्याशङ्कयते, तदाऽपि पूर्वपक्ष्यभिमतं लौकिकं किश्चित्सूर्याद्यभिभावकं तेजो मन्त्रप्रतिपादं न सेत्स्यति, किन्तु 'यदादित्यगतं तेजः' इति स्मृत्यनुसारेण ब्रह्मैव मन्त्रप्रतिपादं सेत्स्यतीत्युद्घाटयितुं 'न तद्धासयते सूर्यः' इति सूत्रितस्मृत्युदाहरण प्रसङ्गाद्धाष्ये 'यदादित्यगतं तेजः' इति स्मृतिरप्युदाहता । वस्तुतस्तु 'सर्वमिदं विभाति' इत्यत्र सर्वशब्द- सङ्कांच कारणाभावाद्गलणो वाडन्यस्य वा कस्यचिद्वाह्यतजोरूपया प्रभया सर्वमिदं विभातीत्यर्थस्य प्रत्यक्ष- पराहतत्वात् द्रह्मणश्चैतन्यप्रभया रूव्यस्तसर्वप्रपश्चभासकत्वं तदर्थ इति 'तमेत्र भान्तम्' इत्यत्रापि सूर्या- द्भास्यत्वेनोक्तस्य ब्रह्मणश्चैतन्यप्रभयैव सूर्यादिभासकत्वमर्थो ग्राह्यः। 'यदादित्यगतं तजः' इति स्मृतौ तु सूर्यादितेजसां ब्रह्मशक्त्यघिष्ठितत्वाद्रपादिव्यञ्जकत्वमिति ब्रह्मशक्त्यधीनत्वमात्रमुच्यते। 'तापनी पावनी चैव

१.३.२४ अनुकृत्यधिकरणम्। २३७

शोषणी च प्रकाशिनी । नैव राजत्रवेः शक्तिः शक्तिर्न्रारायणस्य सा' इति भारतवचनानुरोधादिति युक्तम्। अत्रानुभानस्य ब्रह्मलिङ्गस्यास्पष्टता स्पषैव। 'परञ्ज्योतिरुपसंपद्य' (छा.८. ३, ४) इत्यादिवाक्यार्थ- विचारप्रसङ्गात् 'तच्छुभ्रञ्ज्योतिषाञ्ज्योतिः' (मु. २. २, ९) इति वाक्योक्तपरज्योतिष्टवसाधको 'न तत्र सूर्य:' इत्यादिमन्त्रो विचारित इति पूर्वाघिकरणसङ्गतिः ।१.३, २३। इत्यनुकृत्यधिकरणम् । ६।

(७ अधिकरणम्) शब्दादेव प्रमितः । २४।

'अंगुष्ठमात्र: पुरुषो मध्य आत्मानि तिष्ठति' (क. २. १. १२) इति 'अंगुष्ठमात्र: पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः । ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद स उ श्वः एतद्वै तत्' (२. १. १३) इति च कठव- ल्ीमन्त्रश्रुतः पुरुषो जीवो वा, ब्रह्म वेति अल्पपरिमाणलिङ्गेशानश्रुतिभ्यां प्रथमचरमश्रुताभ्यां संशये- पूर्वपक्ष :- अल्पपरिमाणात् जीवलिङ्गाज्जीवोडयम्, ईशानशब्दस्य ब्रह्माभिधानश्रुतित्वेSपि प्राथम्येन जीवलिङ्गस्य प्रबलत्वात्, स्वभावबलादपि प्राथम्यबलस्याधिकत्वात्; अत एवोपक्रमाधिकरणे विधे: प्राधान्य- बलमविगणय्यार्थवादस्य प्राथम्यबलमनुसृतम्। किश्चात्र ईशानशब्दो न ब्रह्म गाडभिधानश्रुतिः; 'भूतभव्यस्य' इत्यैश्वर्यप्रतिसंबन्ध्युपादानेन तस्य भूतभव्येशितृत्वरूपकेव्रलयौगिकार्थपरत्वान्, योगरूढिमतां शब्दानां यौगिकार्थप्रतिसंबन्ध्युपादाने रूडयनुन्मेषात्, 'पम्मानि यस्याग्रसरोरुहाणि प्रबोधयत्यू्चमुखैर्मयूखैः' (कुमा. १. १६) इति श्लोके सरःप्रतिसंबन्ध्यग्रोपादानवति सरोरुहशब्दे स्थितेऽपि पत्मशब्दप्रयोगदर्शनावू, अन्यथा 'उत्पुल्लस्थलनलिनीव नादमुष्मादुडूतस्सरासरुहोंद्वः परागः' (किरा. ५. ३९) इत्यत्र सरसिरूह- शब्दस्येवात्र सरोरुहशब्दस्य रूढयुन्मेषे पद्मपदस्य पौनरुक्त्यप्रसङ्गाद्। तस्मादिह 'ईशानो भूतभव्यस्य' इति पदद्वयसमभिव्याहाररूपवाक्यबोध्यं ब्रह्मिङ्गमात्रम्। तत्तु प्रथमश्रुताज्जीवलिङ्गादुर्बलमिति निर्विवादम्। स्यादेतत्-अल्पपरिमाणं जीवलिङ्गमिह न प्रथमश्रुतम्, किन्तु 'ईशानो भूतभव्यस्य' इत्येतत्पूर्वश्रुते- नैतन्मन्त्रश्रुतेन च भूतभष्यशितृलेन सन्द्षट अल्पपरिमाणञ्, न जीवलिङ्गम्। तद्धि शाण्डिल्यावद्यायान्दहर-

२३८ न्यायरक्षामणिः १.३.२४

विद्यायाञ् ब्रह्मगोSपि हृदयायतनोपाधिकं सम्प्रतिपन्नम्। न च-तत्रोमयत्रापि 'एषम आत्माऽन्तर्हृदयेडणी- यान्' (छा. ३. १४. ३) इति, 'दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकशः' (छा. ८, १. १) इति च स्थाननिर्देशात् तदुपाधिकमल्पपरिमाणमिति युक्तम्, न त्वत्रेति वाच्यम्। अत्रापि 'अङ्गुष्ठमात्र: पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति' (क. ४. १२) इति पूर्वमंत्रे स्थाननिर्देशात्। न च-आत्मशब्दस्य स्वभाववचनत्वे कस्य स्वभाव इत्यज्ञानात् जीववचनत्वे ब्रह्मवचनत्वे च तयोर्मध्याभावादिह नास्ति स्थाननिर्देशः, किन्तु मध्ये उदासीने स्वभावे तिष्ठति उदासीनस्वभावो भवतीत्येव तदर्थ इति वाच्यम्; 'ऊर्ध्व प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति। मध्ये वामनमासीनं विश्वदेवा उपासते' (क, ५, ३) इत्यत्र मन्त्रान्तरे प्राणापानमध्येऽवस्था- नस्य, तदुपाधिकवामनत्वस्य च श्रवणेनात्रापि मध्यशब्दस्य प्राणापानमध्यपरतया हृदयस्थानलाभात्, आत्म- शब्दस्य 'आत्मा जीवे धृतौ देहे' इत्यनुशिष्टदेहपरत्वोपपत्तेः, 'आत्मैव महनीयः' 'आत्मा परिचर्यः' (छा. ८. ८. ४) इति विरोचनकृतदेहात्मवादोपदेशे देहविषयात्मशब्ददर्शनाच्। किश्च 'अंगुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः' इत्यत्रत्यमन्त्रान्तरे हृदयोपाधिनिर्देशः स्पष्ट एवास्ति। नन्वंगुष्ठमात्र इति मात्रशब्देनाधिकपरिमाणव्यावृत्तिः क्रियमाणाऽन्तःकरणोपाधिसंपिण्डितरूपे जीवे सम्भवति, न ब्रह्मणीति चेत् ; न । मात्रशब्दो ह्यत्र प्रमाणवािप्रत्ययः 'प्रमाणे द्वयस्दन्नञ्नमात्रचः' (पा. सू. ५. २. ३७) इति सूत्रेणानुशिष्टः, न तु 'क्षीरमात्रं पिब' इत्यत्रेवोत्तरपदत्वनियतं प्रातिपदिकम्। तथा सति अंगुष्ठपरिमाण- मात्र इत्यर्थेलाभायांगुष्ठशब्स्याङ्गुष्ठपरिमाण इत्यर्थे लक्षणापत्त: ।

ननु 'अथ सत्यवतः कायात्पाशबन्धवशाङ्गतम्। अङ्गष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलाद्' इति जीवोऽङ्ुष्ठमात्र: स्मर्यने। को नेत्याह ? न हि वयं जीवस्याङ्गष्ठमात्रत्वं नास्तीति ब्रूमः, किन्तु ब्रह्मण्यपि सम्भवता तेन ब्रह्मलिङ्गं न बाधनीयमिति बरूमः। ब्रह्लण्यङुष्ठमात्रत्वसम्भवेऽपि 'अङ्डष्ठमात्रं पुरुषम्' इति स्मार्तशब्दप्रत्यभिज्ञा जीव इव न सम्भवति इति चेत, माभूत, 'अङ्गष्ठमात्रः पुरुषोऽङुछठव्व समाश्रितः । ईशस्सर्वस्य जगतः प्रभु: प्रीणाति विश्वभुक्' (महानारा, १६. ३) इति तैत्तिरीये, 'अंगुष्ठमात्रः पुरुषो- उन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सनिविष्टः । ददा मनीषामनसाऽभिक्रमो य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति' (श्वे. ३. १३) इति श्वेताश्वतरे च ब्रह्मविषयमन्त्रश्रवणेन ब्रह्मण ततो बलवती प्रथमान्तश्रौतशब्दप्रत्यमिज्ञा जागर्ति । तस्मादगुष्ठमात्रत्वलिङ्गाज्जीव इति निर्णयो न युक्त इति चंत् ;

१. ३. २४ प्रमिताधिकरणम् । २३९

अत्र ब्रूम :- अंगुष्ठमात्रत्वं न भूतभव्येशितृल्वेन सन्दष्टम्, किन्तु तदेव मन्त्रद्ये पठितमपि 'अंगुष्ठमात्रः पुरुषा मध्य आत्मनि तिष्ठति' इति तत्प्राकश्षतेन 'अंगुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा' इति तदनन्तर- श्रुतेन चांगुष्ठमात्रत्वेन सन्दष्टम् । अंगुष्ठमात्रत्वश्च हृदयायतनोपाधिकं ब्रह्माण न सम्भवति; तैत्तिरीये हृदया- प्रवर्त्यतिसूक्ष्मव्रहिनारिखामध्यस्य ब्रह्मायतनत्वेनोक्ततया तदुपाधिकस्याणीयस्त्वस्ैव प्रापतेः, तदभिप्रोयणैव शाण्डिल्यविद्यायां तस्य श्यामाकतण्डुलादप्यणीयस्त्वोक्ते :; दहरविद्ययां पुण्डरीकदहरत्वोक्त्यैव दहरत्वसिद्धावपि पुनर्दहरत्वोक्त्याSतिसूक्ष्मत्वस्य व्यञ्जनाच। तैत्तिरीये ब्रह्मणोंऽगुष्ठमात्रत्वश्रवणमंगुष्ठावच्छेदोपाधिकमिति तत्रैव

स्पष्टम्।

यत्तु श्वेताश्वतरे हृदयावच्छेदोपाधिकांगुष्ठमात्रत्ववर्णनं तत् ब्रह्मणो जीवात्माभिप्रायेणेति युज्यते; 'त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी। त्वं जीर्णों दण्डेन वश्चसि त्वञ्जातो भवसि विश्वतोमुखः (श्वे ४. ३) इत्यादितत्रत्यमन्त्रान्तरेषु जीवात्मना ब्रह्मोपवर्णनदर्शनाद्। जीवे हि हृदयावच्छेदोपाधिकमगुष्ठ मात्रत्वमञ्जसा सम्भवति-अन्तःकरणसंपिण्डितो जीवः। अन्तःकरणं च प्रायेण हत्कमलकोशस्थानम्। हृत्कमलकोशस्तु मनुष्याणामंगुष्ठमात्र इति, न तु तत्र ब्रह्मण इवाग्रसुषिरवृत्तित्वादिविशेषश्रवणमस्ति। स्पष्टश्च हृदयावाछेदोपाधिकोंडगुष्ठमत्रो जीव इति 'अंगुष्ठमात्र: पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सनिविष्टः' (क. ६. १७) इत्यत्रत्यमन्त्रस्योत्तरार्धे 'तं स्वाच्छरीरात् प्रबृहेन्मुआ्जदिवेषीकां धैर्येण। तं विद्याच्छुक्ममृतम्' (क, ६, १७) इत्यस्मिन् शरीरविविक्ततया ज्ञातव्यत्वप्रतिपादनेन। स्पटश्वान्येष्वपि मन्त्रेषु 'प्राणाधिपस्सश्वरति स्वकर्मभि: अंगुष्ठमात्रो रवितुल्यरूप:' (श्वे, ५, ७-८) इत्यादिषु। प्रत्यभिज्ञापि स्मार्त्येवानुग्राहिका; स्मृतौ दृदया- वच्छेदोपाधिकांगुष्ठमात्रत्ववर्णनात् उत्क्रमणकाले जीवस्सह मनःप्राणेन्द्रियर्द्वेदयं प्रविश्य तत एवोत्कामतीति श्रुति- प्रसिद्धेः । न च 'न तत्र सूर्यः' इति मन्त्रस्य तेजोविषयत्व्रे इवास्य मन्त्रस्य जीवविषयत्वे प्रकरणविरोधोऽस्ति; कठवल्लिु 'येयं प्रेते' इति प्रश्नानुसारेण जीवस्यापि वक्तव्यत्वात्। तस्मात् प्रथमश्रतहृदयावच्छेदोपाधि- कांगुष्ठमात्रत्वलिङ्गसमर्पितो जीव एव संकुचितदहेन्द्रियादिभूतभव्येशितृत्वन वा, असंकुचितभतभव्येशितृत- योपास्यत्वेन वा 'तद्योऽहं सोऽसौ योऽसौ सोऽहम्' इत्यत्रेव तथाभूनेश्वरातमतयोपास्यत्वेन वा अस्मिन्मन्त्रे प्रतिपाद्यत इति।

२६० न्यापरक्षामणि: १. ३. २४

एवं प्राप्ते सिद्धान्त :- अंगुश्ठप्रमितः परमात्मा; तदभिधानश्रुतिरूपादीशानशब्दात्। न च यौगिकार्थप्रतिसंबन्ध्यनुपादान एव रूढयुन्मेष इति नियमः; तत्प्रतिसंवन्ध्युपादानेऽपि रूढशब्दश्रवणप्रयुक्त रूढयुन्मेषस्यानिवार्यत्वात्। काव्येषु तु व्यंग्यार्थप्रधानेषु यस्य शब्दस्य यौगिकार्थो व्यञ्जनाव्यापारानुकूलस्तं शब्दं यौगिकार्थ एवोपक्षीणं कृत्वा तदीयरूढयर्थसमर्पणार्थ क्चित् क्वचित् पदान्तरमुपाददत इति तत्प- दान्तरोपादानं न यौगिकार्थप्रतिसंबन्ध्युपादानस्य रूढयुन्मेषिरोघित्वप्रयुक्तम् ; तदनुपादानेपि 'तव प्रसादाव् कुसुमायुधोऽपि सहायमेकं मधुमेव लब्ध्वा। कुर्या हरस्यापि पिनाकपाणेः धैर्यच्युति के मम धन्विनोऽन्ये' (कुमा. ३. १०) इत्यत्र तद्दर्शनात् । अत्र हि कैमुतिकन्यायोपयोगिसारतरायुधत्वव्यञ्जनानुकूले यौगिकार्थ एव पिनाकपाणिशब्दमुपक्षीणं कृत्वा तदूदिविषयशिवसमर्पणार्थपदान्तरं प्रयुक्तम्। एवमिहापि हिमवदौन्न- त्यव्यंजनानुकूलयगिकार्थसमर्पणव्यग्रं सरोरुहपदमिति तद्ूक्यर्थबोधनाय पद्मपद प्रयुक्तम्। किश् यस्य योग- रूढिमतः पदस्य सन्निधौ तदलभ्यस्य कस्यचिदवयवार्थस्य विशेषकं किमपि प्रथममुपादीयते-यथा 'पम्मानि यस्याग्रसरोरुहाणि' इति यथा वा 'लपनं पभ्ममेवास्या लावण्यसरसीरुहम्' इति-तत्पदं तद्विशेषितयौगि- कार्थवशीकृतमिति तेनापि हेतुना। तत्र रूढयुन्मेषो न भवर्ताति वक्तुं शक्यम्। इह तु सङ्कोचकाभावादीशान- पदयौगिकार्थनया तल्लब्ध एवार्थो 'भूतभव्यस्य' इत्यनेन पश्चादनुवदिष्यत इति नात्र तदनुन्मेषशावकाशः । नन्वीशानश्रुत्यनुरोधे प्रथमश्रुतं दृदयोपाधिकांगुष्ठमात्रत्वं प्रतिष्ठितं जीवलिङ्गं कथ नेतव्यमिति चेत्, जीवस्यैव सतोऽङष्ठमात्रस्यांगुष्ठपरिमाणजवभावोपमर्देन 'तत्त्वमलि वाक्य इव ब्रह्ममात्र उपदिश्यत इति नतव्यम् ; प्रथमश्रु रस्याप्यनुवाद्य तात्पर्यवता विधयेन िरावे सत्युपमर्दो युक्त एव, उक्थ्याग्निष्टोमाधि- करणन्यायात् । तथा हि-'उक्थ्याग्निश्ेमसंयोगादस्तुतशस्त्रः स्यात्सति हि संस्थाऽन्यत्वम्' (जै. सू. १०, ५. १२) इति दाशमिकाधिकरणे 'अप्याग्नेष्टोमे राजन्यस्य गृह्लीयादप्युक्थ्य ग्राह्यः' इति वचनाद्राजन्य- निमित्तेनोक्थ्याग्निष्टोमयोः कर्तव्यः षोडशिग्रहयागाभ्यासः स्तोत्रशस्त्ररहितः स्यात्, तत्सहितो वेति संशये, उक्ध्यस्याग्निष्टामस्य च सतः षोडशियागाभ्यासविधानात्तदङ्गस्य पोडशिस्तांत्रस्यानुष्ठाने ऋतोरुक्थ्यस्तोत्रान्तत्व- रूपस्योक्ध्यत्वस्य अग्निष्टोमस्तोत्रान्तत्वरूपस्याग्निष्टोमत्वस्य चोपमर्दप्रसङ्गात् स्तोत्रशस्त्ररहितः स्यादिति प्रापथ्य, षोडशिय गाभ्यासविधिना साङस्य तस्य विधानेन तदङ्गभूतयोः स्तोत्रशस्त्रयोरनिवार्यत्चाद्विधयेन संस्थान्तरे- णानुवाद्ययोरुक्ध्याग्निटोमसंस्थयोरुपमर्दो न्याय्य इति स्तोत्रशस्त्रसहित एव स्यात। एवञ्चोक्थ्यसंस्थोऽगिश्टोम-

१.३, २५ प्रमितार्धिकरणम्। २४१

संस्थो वा यः ऋतुः प्राप्तः स राजन्यस्य न तथा, किन्तु प्राप्तसंस्थोपमर्देन घोडशिसंस्थः कर्तव्य इति। उक्तं च 'उक्ध्यसंस्थो हि यः प्राप्तस्तथाऽग्निष्टोमसंस्थिकः। राजन्यस्य तथा नासौ किन्तु पोडशिसंस्थिकम् इति। एवमिहाप्यन्तःकरणोपाधिपरिकल्पितरूपतया योऽङ्गष्ठमात्रः प्राप्तो जीवः स न तथा, किन्त्वसंकुचित- सकलभूतभविष्यद्वतमानवस्तुनियन्तृत्वप्राप्तसकलान्तरवस्थानतया व्यापकः परमात्मेवैत्यर्थो ग्र््राह्यः ।

नन्विहांगुष्ठमात्रमनूद तस्येशानभावो विधीयते चेत् अस्तु नाम पूर्वरूपोपमर्दः । तदेव कुनोऽव- सीयते। नह्यन्र किश्चिदनुवादं किश्विद्विधेयमित्यत्र ज्ञापकमस्तीति चेत् 'अंगुष्ठमात्र: पुरुषोन्तरात्मा' इत्युत्तर- मन्त्रवशादेवमवसीयते। तत्र हि पूर्वार्द्धेन जीवमनूद 'तं स्व्राच्छरीरात्प्रवृहेत्' इति तस्य स्थूलसूक्ष्मदेहद्वयाद- प्रमादेन बुद्धिबलेन विवेचनं विधाय विवेचितस्य तस्य 'तं विद्याच्छुक्रममृतम्' इति शुद्धब्रह्मभावो विधीयते। इहापि स एवार्थ: संग्रहेण वण्येते । अत्र 'अंगुष्ठमात्र: पुरुषः' इति जीवानुवादः । 'ज्योतिरिव्राधूमकः इति जडदेहान्तःकरणसंवलितस्य तस्य ततो विवेचनम्। 'ईशानो भूतभव्यस्य' इति तस्य ब्रह्मभावविधिरिति। ननु तद्वदत्र शुद्धब्रह्मभावोपदेशो न दृश्यत इति चेत्, न। अत्राल्पपरिमाणत्वोपमर्देन तद्विरोधिव्यापकब्रह्म- भावप्रतिपत्तये व्यापकत्वोपलक्षकस्य सर्वनियन्तृत्वस्योपन्यासात्। उक्थ्याग्निष्टोमवाक्ययोरपि ह्यनदितोक्थ्या- ग्रिष्टोमसंस्थोपमर्दकविधेयषोडशियागसंस्थोपलक्षकं षोडशिग्रहणमेवोपन्यस्तम्। सूत्रगत एवकार :- कथं 'अहमिहैवास्मि सदने जानानः' इत्यल्पपरिमाणत्वनानुभूयमानस्य व्यापकब्रह्मभावः ? - इत्याशङ्कायां वचन- बलादेव, नह्यस्ति वचनस्यातिभार इति परिहारज्ञापनार्थः ।१. ३. २४।

ननु जीवस्याप्यंगुष्ठमात्रत्वेनानुवादो न युक्तः । तस्याराग्रमात्रत्वश्रवणाित्याशंक्याह-

हृद्यपेक्षया तु मनुष्यािकारत्वात् । २५।

जीवस्य हृद्यवस्थानमपेक्ष्य इदमंगुष्ठमात्रत्वनुच्यते। नाडीसञ्चारमपेक्ष्य त्वन्यत्र आराग्रमात्रचश्रव- णम्। अत एवापरत्रातिसूक्ष्मनाडीसञ्चारमपक्ष्य वालाग्रायुतभागत्वश्रवणमपि दृश्यते। नाडीहृदयादितत्तदव- काशानुसारिसङ्को चविका सेनान्तःकरणेनावच्छिनो जीवोि हि तथा तथा भवति। ननु हृदयापेक्षमप्यंगुष्ठ- मात्रत्वमनुपपन्नम् ; हस्तिमशकादीनां हृदयपरिमाणभेदात्। न च तत्तदंगुष्ठपरिमाणं ग्राह्यम्; खरतुरगादी- नामंगुष्ठाभावादित्याशङ्कयोक्तं 'मनुष्याधिकारत्वात्' इति। मनुष्याधिकारं शास्त्रम्, अतो मनुष्यान्प्रति जीवस्य

न्याय. रु. ३१

२४२ न्यायरक्षामणि: १.३. २६, २७

ब्रह्मभाव उपपादनीयः । मनुष्याणाश्च हृदयं तदंगुष्ठमात्रमिति तदवच्छिन्जीवस्य तथात्ेनानुवादो युज्यत एव। यत्तु भाष्ये ब्रह्मणोंडगुष्ठमात्रत्वोपपादनपरतयाऽम्य सूत्रस्य व्याख्यानम्, तत् अयं मन्त्र: 'तत्त्वमसि' वाक्य- वज्जवव्रह्माभेदपरमहावाक्यविधयेव ब्रह्मपरावान्तरवाक्यिधयाऽपि योजयितुं शक्य इति प्रौढिवादमचलंब्य, न तु भाध्याभिमतम्। अग्रे 'यदप्युक्तम्' इत्यादावंगुष्ठमात्र इत्यनेन जीवानुवाद इत्यस्यैवीर्थस्यानुमोदनात्। नन्वित्थमंगुष्ठमात्रत्वश्रवणं मनुष्यदेहापन्नज्जीवविषयतया सङ्कोचनीयनं चेत्, एवमेव भूतभव्येशानत्वश्रवणमपि देहेद्रियादिनियन्तृत्वविषयतया सङ्कोच्य कृत्स्नोऽयं मन्त्र: किमिति जीवपरो नाभ्युपेयते-इत्याशङ्कापरिहारार्थ- स्तुशब्दः। अनन्यगतिकतया कस्यचित्सङ्कोचः कृत इति तस्यापि सङ्कोचः कर्तुं न युक्त :; जीवस्यांगुष्ठ- मात्रत्वमुपमृद तदभदेनोपदेश्ये ब्रह्मणि व्यापकतोपलक्षणत्वेन तदसङ्कोचोपपत्तेरिति परिहाराभिप्रायः। १. ३, २५. / इति प्रमिताधिकरणम्।७।

(८ अधिकरणम्)

तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवात्। २६।

ब्रह्मविद्याधिकारित्वं मनुष्पाणां यदीरितम्। तत्प्रसङ्गेन देवानामव्यस्तीति प्रसाध्यते। मनुष्पाणामुपरि ये देवास्तेषाव् मन्यते। सूत्रकारोऽधिकारित्वं तत्रार्थित्वादिसम्भवात्।। दिव्ये सुखे निमग्नानामपि मोक्षार्थिता भवेत्। तस्यापि निर्विशेषत्वात् क्षयसातिशयत्वयोः ॥ तेषां सामर्थ्यमप्यास्ति पटुदेहेन्द्रियादिकम्। मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणाद्युपवर्णितम्॥ तेषामनुपनीतानामधीतिर्नास्ति चेदपि। वेदो जन्मान्तराघीतः स्यं भायान्महात्मनाम् ॥ श्रुतञ्चेन्द्रस्य विद्यार्थ गुरूपसदनं श्रुतौ। तेषामृषीणा्च नृणां मुक्तत्वमपि विद्यया॥ सूत्रे तदुपरीत्येतन्मनुष्याणामधस्तनान्। व्यावर्तयति पश्चादीन् ब्रह्मविद्याधिकारतः ॥ १.३,२६। विरोध: कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तरदर्शनात् । २७।

यद्वाप्य ब्रह्मविद्यानिन्द्राद्या मुक्तिमामुयुः । यष्टव्यदेवताऽभावात् कर्मलोपो भवेत्तदा ॥ इति चेन्मैवमाम्ायतदन्तेषु स्मृतिष्वपि। अनेकस्येन्द्रवहन्यादिभावसम्प्राप्िदर्शनात्ः॥

१.३.२७ देवतािकरणम्। २४३

नक्षत्रेष्ठ्यर्थवादादिग्विन्द्रादीनामनेकता। यष्ट्रयष्टव्यभावादिभेदकैर्हि प्रदार्शिता ।। ततश्च मुक्ति कस्मिंश्रिद्विदयया समुपेयुषि। तदन्य इन्द्रस्तत्काले यष्व्यः कर्मणां भवेत् १.३.२७।

स्यादेतत्- कर्मण्येवं विरोधस्य समाधानं वितन्वतः । इन्द्रादिशब्दे स भत्रेत कर्माङ्गमनुत्ठ श्रुते। न ह्येक इन्द्रस्तस्यार्थो नियन्तुं शक्यते तदा। न चानकत्र तद्ृत्तिर्निमित्तैक्यं बिना भवेत् ॥ नैवास्ति डित्यशब्दस्य सङ्केतविषयेष्विव। अर्थेषु तेषु तेष्ेकं निमित्तं तस्य योजकम्।। क्रियेतेन्द्रादिशब्दस्य यदि डित्थादिशब्दवत्। प्रत्यर्थव्यक्तिसङ्केतस्तदा सापेक्षता भवेत् ॥ व्यवस्थितश्चार्थ एको मन्त्राणां नैव सम्भवेत्। तत्सम्भे च तच्छून्ये कल्ये ते स्युनिर्र्थकाः॥ तस्मादिन्द्रादिशब्दस्य वाच्यो मन्त्रार्थवादयोः । नित्य एकैंक एवार्थो न भिन्नः कालभेदतः ॥ यष्टयष्टव्यभावस्तु न कर्मानधिकारिणाम्। अर्थवादैः प्रशंसार्थ कल्पितो भेदसाधकः ॥ ब्रह्मा विष्णुश्र रुद्रश्च साक्षाद्रल् च यष्टताम्। यष्टव्यत्वञ्व तैनीत वाच्यं तत्रैवमेव हि॥ आत्मासाधारणं द्रव्यमन्यसाधारणं सुरेः । कृतं वास्त्विष्टिभिस्तेषां भेदलिद्विः क्थ ततः ॥ वरादुपासकानान्तु वस्वादिभत्रनोक्तयः। भोगसाम्यपराः कल्याः तेषीं वस्त्रदिभिस्सह॥ अन्यथा खलु वस्ादिसंख्याधिक्यं प्रस्यते। परश्शतेषु युगपत्प्रंप्सुछूपासनाफलम्। दष्टा हि विष्णुभावस्य तद्यागफलताश्रुतः। तद्गागसाम्यपरता सर्वेषामपि सम्मता ॥ सृष्टिप्रिलयवाक्यानामयन्तु विषयां भवेत्। देवानां देहनिकरः सृज्यते हियते च यत्। सर्गादौ भगवान्धाता यथापूर्वमकल्पयत्। इत्येत्रमादिवाक्यानां लभ्यते चैवमार्जवम्॥ एवश्ास्पृष्टदेहादौ तत्तदात्मैकवाचके। इन्द्रादिशब्दनिकर न विरोधः प्रस्यते। अस्पृष्टमत्स्वरूपादौ परमात्मैकवाचके। विष्णुर्नारायणः कृष्णो विधुरित्यािके यथा।। तथाचेन्द्रादिदेवानामिन्द्रत्वाद्यनपायतः। सह्यं सातिशयत्वं स्यात् कृ्य्ञ्व प्रात्यादिकम् ॥ सस्मान्मुक्तावसाध्यायामर्थितं न सुपर्वणाम्। इत्याशङ्कापनोदार्थमिद सूत्रं प्रवर्तन।।

शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्।२८।

श्रुतिस्मृत्तिभयां देवानां शब्दप्रभवता यतः । अतोSSत्र नेदृशी शङ्काSवकाश प्रतिपद्ते।

२४४ न्यायरक्षामाणीः १.३. २८

एवं खल्वत्राशङ्का कृता-वर्तमानेन्द्रस्य विद्यया मुक्तौ यष्टव्येन्द्राभावादग्रे कर्मलोपो माभूदि- त्येतदर्थं तदानीमिन्द्रान्तरसृष्यभ्युपगमे कर्माङ्गमन्त्रेषु 'इन्द्रागच् हरिव आगच्छ' 'आयाहीन्द्र प्थिमिरीडिते- भिस्सोमं पिब वृत्तहन् शूर विद्वान्' इत्यादिषु श्रुते इंद्रशब्दे विरोधः स्यात्। न हि भूतो भविष्यन्वर्त- मानो वा तस्यैक एवेन्द्रा वाच्य इति नियन्तुं शक्यते; विनिगमनाविरहात्, इन्द्रान्तरे यष्टव्ये तस्य तदवाच्य- त्वेनैन्द्रया गार्हपत्य इव तस्य तत्र विनियोजकश्रुत्यभावेन च लिङ्गविनियोज्यानामैन्द्रमन्त्राणां तत्र विनियो- गाभावप्रसङ्गाच्। न च तावत्रिद्रेष्विन्द्रशब्दस्य वृत्तिरेकं प्रवृत्तिनिित्तं विना सम्भवति। प्रवृत्तिनिमित्तञ्ववैंकं

यदि चैत्रमैत्रादीनां पुत्रेषूत्पन्नेषु तद्यवहारार्थं पित्रादिभिरच्छया डित्थ इति सङ्केत इव तत्तत्कालवृत्तिष्चिन्दादि- षूनपन्नेषु तद्यवहारार्थ काश्यपादिभि: स्ेच्छयेन्द्रोऽग्निर्मित्रो वरुण इत्यादिसङ्केतः क्रियेत, तदा वैदिकाना-

क्षणमग्रामाण्यं स्यात्। व्यवस्थितश्वैकैकोऽर्यों न स्यात्। व्यवस्थितैकैकेन्द्रादयर्थाभ्युपगमे च तदन्येन्द्रादिमति कल्पे 'इन्द्रागच्छ' इत्यादिमन्त्राणां विनियोगो न स्यात्। तस्म/त्तेषामनपायीन्द्रत्वादिप्रवृत्तिनिमित्तो नित्य एकैक एवार्थ: स्वरकिर्तव्यः ।

अत्रेयमाशङ्का स्यात्-नक्षत्रेष्ट्यर्थवादेषु 'इन्द्रो वा अकामयत ज्यैष्ठयं देवानामभिजयेयमिति स एतमिन्द्राय ज्येष्ठायै पुरोडाशमेकादशकपालं निरवपत्' 'अन्निर्वा अकामयत। अन्नादो देवानां स्यामिति। स एतमग्रये कृत्तिकाभ्यः पुरोडाशमष्टादशकपालं निरपत्' इत्यादिप्विन्द्रस्येन्द्रो यष्टा अग्नेरग्निः सोमस्य सोमः सवितुः सवितेत्यादिप्रकारेण यष्ट्रय टव्यभावश्रवणादेन्द्रभेदादिकं तावत्स्वकिर्तव्यम्। इन्द्रादीन। स्वस्वोद्देशेन द्रव्यत्यागात्मकयागानुष्ठानानुपपत्त: स्वस्मै सङ्कल्प्यमानस्य द्रव्यस्य सत्वत्यागासंभवात्। एवमिन्द्रभेदादिकश्च कल्पमन्वन्तरादिकालभेदनापपादनीयम् ; युगपदिन्द्रद्वयाद्यभावात्। तथाच एतत्कल्पादिवर्तीन्द्र : पूर्वकल्पादि - स्थितायेन्द्राय तदानीं हविर्निरवपदित्यादिस्तदर्थ: पर्यवंस्यतीति नन्द्रादीनां नित्यत्वं युज्यते ।

तथा मधुविद्यायां 'तद्त्प्रथमममृतं तद्वसव उपजीवन्ति अथ यदिद्वतीयममृतं तद्ुद्रा उपजीवन्ति' इत्याद्युपकम्य 'स य एतदेवममृतं वेद वसूनामेवैका भूत्वामिनैव मुखनैतदेवमृतं दृष्टवा तृप्यति। स य एत-

१.३,२८ देवताऽिकरणम्। २४५

देवममृतं वेद रुद्राणामेवैको भूत्वेन्द्रेणैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्टवा तृप्यति' इत्यादिश्रवणात्, उपास्येष्वन्यतमस्य वसुभावादिपरावृत्तिं विना तत्तदुपासकस्य वस्वादिभावप्रास्तौ 'अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः' इत्या- दिश्रुतिप्रसिद्धवस्वादिसंख्याSतिरेकप्रसङ्गाच्च। उपास्यानां वस्वादीनां यावदधिकारमवस्थाय परावृत्तौ पुनश्र वस्वन्तरादिसृष्टिकाले पूर्व वस्त्राद्युप्जीव्यादित्यमण्डलगतरोहितादिरूपात्मकामृतोपासनाकृतोऽपि तेषु त्वन्य- तमभावं प्रामुवन्तीत्येव तदर्थः पर्थवस्यतीति वसुरुद्रादित्यमरुत्साध्यगणानामपि नित्यत्वं न युज्यते। एवश्रा- न्येषामपि देवानां प्रसिद्धाप्रासिद्वानां नित्यत्वं न युज्यत इति कैमुतिकन्यायेन सिध्यति। अत एव वेदेषु वेदान्तेषु इतिहासपुराणेषु च इन्द्रादीनां सर्वेषामपि देवानां सृष्पिलयौ वण्येते इति।

अत्रेदमुत्तरम्-यष्टयष्टव्यभावस्तु नेन्द्रादिभेदसाधकः। देवैरण्यनुष्ठितानि कर्माणि मनुष्यैरनुष्ठेया- नीति किमु वक्तव्यमिति कैमुतिकन्यायेन प्रशंसार्थ कल्पितो हि सर्वत्र 'देवा वै सत्रमासत' इत्यादर्थवादजाते कर्मानुष्ठातृभावः; वस्तुतो देवानां कर्म्माधिकाराभावेन बाघित्वात्। तथा च यष्टव्या इन्द्रादयोऽपि ज्यैष्ठयादि- फलमेताभिरिटटिभि: प्रामुवन, अन्यैस्तत्प्राप्त्यर्थमनुष्ठेया एता इति किमु वक्तव्यमित्येवंविधेनापि कैमुतिकन्यायेन प्रशंसार्थ यट्टयष्टव्यभावोऽपि कल्पित एव स्यात्। श्रूयते हि बृहदारण्यके साक्षाद्वल्मापि ब्रह्मविद्ययैव ब्रह्ममावं प्रापत्, अन्यैर्देवर्षिमनुष्यादिभिर्व्रह्ममावप्राप्त्यर्थ ब्रह्मविद्याऽवाप्तव्येति किमु वक्तव्यमिति कंमुतिकन्यायेन प्रशंसार्थमर्थवादः 'तदाहु: यद्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्तो मनुप्या मन्यन्ते किमु तद्रह्मावेद्यस्मात्तत्सर्वमभवद्' इति। 'ब्रह्म वा इदमग्र आसत्तिदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति तस्मात्तत्सर्वमभवत्' इति, तथैव 'इन्द्रो वा अकामयत' इत्यादयोऽ्यर्थवादाः स्युः। तथा सति हि यष्ट्रपरेन्द्रादिपदानां भविष्नदिन्द्रादिभावषु लक्षणा परिह्वता भवति। अवश्यञ्च रोहिर्णीश्रवणार्निक्षत्रेष्टिविध्यर्थवादेप्वेवमेवोपपादनयिम्। तैर्हि ब्रह्मविष्गुरुद्वाः सर्वकल्पानुयायिन: कल्पान्तरे ब्रह्मविष्गुरुद्रान्तराभावेनाभेदेऽपि यष्टयष्टव्यभावं नीताः । ये तु ब्रह्मविष्णुरुद्रा- नध्यधिकारिजीवविशेषतया प्रतिकल्पं भिन्नान्मन्यन्ते, तैरप्यभिजिन्नक्षत्रेष्टयर्थवादे इत्थमुपपादनीयम्। तेन हि साक्षात्परं ब्रह्मैव यष्ट्यष्टव्यभावं नीतम्।

अस्तु वेन्द्रादीनां नक्षत्रेष्टिष्तकल्पितो यष्ट्यष्टव्यभावः । स त्न्द्रादिभेदाभावेऽप्युपपद्यत एव। न हि नक्षत्रेशषु केंवला इन्द्रादयो यष्टव्याः, किन्तु ज्येष्ठादीनि नक्षत्राण्यपि। तथाचन्द्रादिभिः सवस्ास-

२४६ न्यायरक्षामणि: १. ३. २८

धारणमेकादशकपालादि द्रव्यं यागे ज्यष्ठानक्षत्रादिसाधारणं कृतमिति निर्वोदुं शक्यत्ान तत्र यष्ट्यष्टव्यभावेन भेदसिद्धिशङ्कावकाशः। मधुविद्यायामुपासकस्य वसादिभावश्रवणं तु वस्वादिपदप्राप्तिपूर्वकं तत्तद्ांगसाम्य- परसुपपद्यते 'अस्माकं भ्रातुणां मध्ये त्वमेकः' इति लौकिकवचनवत्। अन्यथाऽष्ािकसंख्येषूपासकेषु युगपदुपासनाफलप्राप्त्यर्थमुपस्थितेषु सर्वेषां वस्वादिभावप्राप्त्या तत्संख्याऽतिरेकः स्याद्। दृष्टश्व 'वैष्णवं वामनमालभेत स्पर्धमानः' इति विधिशेषस्थ 'विष्णुरेव भूत्वेमान् लोकानभिजयति' इत्यर्थवादस्य जेतृत्वें विष्णुसाम्यमात्रपरत्वम्। इन्द्रादीनां प्रतिकल्पं पूर्वदेहोपसंहारदेहान्तरसृटी स्तः पुण्डरीकाक्षस्येत्र। 'धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे' (भ, गी. ४, ८) इत्यादिस्मृतिप्रसिद्धौ पूर्वदेहान्तर्द्वानदेहान्तर- परिप्रहाविति स एव देवसृटटिप्रिलयवाक्यानां विषयः ।

एवश्च 'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् (महानारा, ५. ७) इत्यादिश्रुतीनामप्याञ्जस्य लभ्यते। यथा राष्ट्रक्षोमे या दग्धगृहाः प्रजाः, ता एव पुनर्गृहान्तरनिर्माणेन राजा कल्पयति, एवं याः सूर्याचन्द्रमसद्युपृथिवीप्रभृतयो देवताः प्रलयेनोपसंहृतदेहास्ताएव सर्गादौ पुनर्देहान्तरनिर्माणेन प्रजानां पतिर- कल्पयदिति हि तदर्थ: प्रतीयते। न चैवमपि देवमनुष्यादिशब्दानाभिवेन्द्रादिशब्दानां देहविशिष्टात्मवाच- कत्वस्य वक्तव्यत्वादेकस्येन्द्रादेः पतिमन्वन्तरं भिन्नानां बहूनां देहानां तत्तन्मात्रानुगतजात्यवच्छिन्नत्वाभावदेकैक- देहविशिष्ट एवेन्द्रादौ पृथक्पृथक्सङ्केतोऽङ्गीकर्तव्य इति पुनरपि शब्दविरोधस्तदवस्थ इति वाच्यम्। इन्द्रा- दिशब्दानां वज्रायुधादीनीत्र विग्रहानपि विहाय आत्मवाचकत्वोपपत्तेः। विष्ण्वादिशब्दानां परस्परविलक्षण मत्स्यादिमूर्तीरपहाय व्यूहावतारादिसकलमूर्त्यनुस्यूतपरमात्ममान्नवाचकत्वदर्शनाद्। तस्मान्नित्यसंसारिवादिमते

मुकिवादिमते मुक्ताविव संसार एव सोढव्यम्। तथा प्रलयमन्वन्तराघ्यखिलमपीति देवानां मुक्ते: साधयितुम- शक्यतया तत्साधनसामर्थ्याभावाद्, तदुपयोगिश्रवणादिप्रवृत्तिकरार्थित्वासम्भवाच्च न मुकिसाधनविद्यार्येषु श्रवणमनननिदिध्यासनसगुणोपासनेष्वधिकार इति। नेयमाशङ्काऽवकाशं लभते, 'एत इति वै प्रजापतिर्देवानसृजत, असृप्रमिति मनुष्यान्, इन्दव इति पितुन्' 'स भूरिति व्याहरत् स भूमिमसुजत, स भुव इति व्याहरत् सोऽन्सरिक्षमसृजत'

१.३.२८ देषताऽभिकरणम्

(तै. ब्रा, २, २, 8, २) 'वेदन रूपे व्याकरोत् सतासती ग्रजापतिः 'सर्वेषां तु स नामानि कर्माण च पृथक्पृथक्। वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्व निर्ममे' 'नामरूपश्व भूतानां कृत्यानाञ्च प्रपञ्चनम्। वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनाश्चकार सः' (मनु. १. २१) इत्यादिश्रुतिस्मृतिगणाम्यां देवादिकस्य सर्वस्य जगतो वेदशब्दप्रभवत्वावसायात्।

ननु वेदवत् ब्रह्मप्रभवस्य जगतः कथं वेदशब्दप्रभवत्वं कथश्व ताव्रतेन्द्रादिशब्दविरोधपरिहार इति चेत् ; अत्राहु :- पूर्वस्यामिन्द्रादिव्यक्तौ विनष्टायां जगत्त्ष्टा वैदिकादिन्द्रादिशब्दान्मनासि विपरिवर्त- मानात्पूर्वेन्द्रादयाकारैश्वर्यादिकं बुद्धावालिख्य तदाकारैश्वर्ययुक्तामेवापरामिन्द्रादिव्यक्तिं सृजति, यथा कुलालो घटादिशब्दान्मनसि विपरिवर्तमानात् प्राचीनघटाद्याकारमनुसन्धाय तदाकारां घादिव्याक्ति सृजतीत्यनेन रूपेण निमित्तकारणभूतवैदिकशब्दप्रभवत्त्रमिहाभिमतम्। तेन चेन्द्रादिशब्दानां जातिनिमित्तकत्वद्योतनात् साक्कतिकत्वशङ्कामूलकशब्दविरोधपरिहारो लभ्यते। जातिनिमित्तकेम्यो हि धटादिशब्देभ्य उक्तरीत्या निमित्तभूतेभ्यस्तत्तदर्थाः प्रभवन्तो दयन्ते। साङ्केतिकास्तु डित्थादिशब्दाः प्रागुत्पन्नैः पित्रादिभिर्व्यवहारार्थ नामधेयापेक्षैः प्रयोज्यमानाः रूयमेवार्थेम्यः प्रभवन्ति। जातिनिमित्तकत्वञ्वेन्द्रादिशब्दानां पूर्वापरेन्द्रा त्रिदिवत्वादिजात्यवच्छिन्नैकैकस्थानाधिपत्य- सद्धावात्रपत्यमात्यादिशब्दन्यायेन चोपपद्यत इति।

अत्रेदमाक्षिप्यते-इन्द्रादिशब्दानां उक्तरीत्या गौणमप्पर्थसृटरिनिमित्तत्त्रमसिद्वम्; अर्थसिव्यर्थ- मपेक्षितस्य तदनुसन्धानस्य प्राक्तनतदनुभवादेव सम्भवेन तद्वाचकशब्दानपेक्षणात्। अत एव कैश्चिदुपकरणैः किच्चिदर्थनिर्माणं दृष्टवा तद्वाचकशव्दानभिज्ञा अपि नानाशिल्पनिपुणास्तैरुपकरणैस्तथाभूतमेत्र व्यक्त्यन्तरं निर्मिमाणा दृश्यन्ते। शिल्पिनां प्रतिमादिनिर्माणारय तदनुसन्धानस्य शास्त्रापेक्षत्वेSपि परमात्मना जगसृष्यर्थं जगदनुसन्धानस्य तत्सापेक्षत्वमसिद्धम् ; तस्य स्व्रत एव सर्वज्ञत्वात्। अत एव शास्त्रयोनित्वाधिकरणे तस्य शास्त्रानपेक्षमेव्र सार्वज्यं शास्त्रयोनित्वेन साधितम्। आगन्तुककसार्वज्यश्चतुर्मुखो देवादीनां नामरूपस्रष्टा, न साक्षात् परमात्मा इति चेत्, न । देवादीनां नामरूपस्रष्टा परमात्मैवेति संज्ञामूर्तिक्त्यधिकरणे निर्णीत- ल्वात् । अस्तु वा चतुर्मुखोऽपि, तदीयस्यापि सृज्यानुसन्धानस्य वाचकशब्दापेक्षत्वमसिद्रम्; 'ज्ञानमप्रतिघं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः । ऐश्वर्य चैव धर्मश्र सहसिद्धं चतुष्टयम्' इति पूर्वकल्पानुष्ठितसत्कर्माधीनस्यापि

२४८ न्यायरक्षामाणी: १.३, २८.

तत्सार्वध्यस्य सहजत्वश्रवणाद्। देवादीनां वाचकशब्दप्रभवतायां 'एत इति वै प्रजापतिर्देवानसृजत' इत्यादि- श्रुल्युदाहरणमप्ययुक्तम् ; 'एते' 'असुग्रम्' 'इन्दवः' इति पदानां देवमनुष्यपितृवाचकत्वाभावात्, कथश्वि-

यत्तु-एतच्छब्दो देवानां करणेष्घनुग्राहकत्वेनस न्रिहितानां स्मारकः। असग्रुधिरं; तत्प्रधानदेहे रममाणानां मनुष्याणां असृप्रशब्दः । इन्दुमण्डलस्थपितृणामिन्दुशब्द इति, तद्युक्तम्; कल्पादौ देवसृष्टेः पूर्व तत्स्ष्टः करणेष्वघिष्ठातृत्वेन देवानां सन्निधानासम्भवात्। तत्सम्भवेऽप्येत इत्येकेन सर्वनामशब्देन

तत्तदेवोपस्थितेरसम्भवात्। तत्सम्भवेऽपि 'एते असृग्रमिन्दवस्तिरः पवित्रमाशत्रः । विश्वान्यभिसौभग' इत्यस्मिन्मन्त्रे लतारूपसोमदेवत्यबहिष्पवमानस्तोत्रविनियुक्तेत 'छन्दांसि वै सोममाहरंस्तं गन्धर्वो विश्वावसुः पर्यमुष्णात्तेनाप: प्राविशत्। तं देवता अन्वैच्छन्। तं विष्णुरप्सु पर्यपश्यत्। स ह्यकाडक्षदय तु नाप्य इति। तं पुरा प्रास्फुरत्तस्मात् पृथगिन्दवोऽसृज्यन्त। स देवताभ्योऽभितस्तिष्ठन्तीभ्यः एते असृग्रमिन्दव इति प्राबवीत्। बहिष्पवमानेन वै यज्ञ: सृज्यते। यदेते असुग्रमिन्दव इति प्रस्तौति। यज्ञमेव्र तत्सष्टं देवेभ्यः प्राहेति। एत इति वै प्रजापतिर्देवानसृजत' इत्यादर्थवादानन्तरश्रुतविनियोगानुरोध्यर्थवादानुसारेण, वेदभाष्यकारादिकृतव्याख्यानानुसारेण च 'एते इन्दवस्सोमाः, तिरःपवित्रं तिर्यग्भूतं दशापवित्रं प्रति, आशवः शीघ्रगामिनः, विश्वानि सौभगा सर्वाणि सौभाग्यानि अि उद्दिश्य, असुमरं असृज्यन्त' इत्येवमर्थके श्रुतस्ैत इत्यस्येन्दुशव्दोक्तसोम विशेषणतया करणाघिष्टातृदेवपरामर्शित्वासम्भवाद्।

विनियोगानुसार्यर्थवादविरोधिनः 'एते इति वै प्रजापतिर्देवानसृजत' इत्यर्थवादस्य 'नुमेधश्व परुच्छेपश्च ब्रह्मवाद्यमवदेताम्' इत्यादर्थवादस्य अग्निसष्टिसामर्थ्याधानवर्णनेन, 'तं त्वा समिद्धिरद्विर- इत्यादिमन्त्रस्तुतावितर देवादिसष्टिसामर्थ्याधानवर्णनन 'एते असुग्रमिन्दवः' इति मन्त्रस्तुतौ तात्पर्योपपत्तेः। अस्यार्थवादस्य प्रथमश्रतत्वेन बलवत्त्वोक्तावतोSपि प्रथमश्रतेन 'एते असग्रमिन्दव इति बहुम्यः प्रतिपदं कुर्यात् इति बहुयजमानककतुगतबहिष्पवमानस्तोत्रे उदाहृतमन्त्रस्य विनियोगविधेः शेषेण 'एते इति सर्वानवैनानृध्यै भूत्या अभिवदति' इत्यर्थवादेन 'एते' इत्यस्य यजमानपरत्वस्य वक्तव्यतया करणाधिष्ठातृदेवपरामर्शित्व्स्थानु- पपत्तेः, अर्थवादद्वयमध्ये श्रतस्याप्यस्यैच बलवत्वेऽपि 'यदेत इति तस्माद्यावन्त एवाग्रे देवास्तावन्त इदानीम्'

१.३. २८ देवताऽधिकरणम्। २४९

इत्यस्यैव शेषभूतेनानन्तरश्रुतार्थवादेन 'एते' इत्यस्यातीतवर्तमानकल्पयोरष्टी वसव एकादश रुद्रा इत्यादि- दवगणसख्यासाम्यपरतया व्याखतत्वेन तत्तदसाधारणजात्यवच्छिन्नकरणाधिष्ठातृदेवपरामर्शित्वोक्ते: कथमप्यव- काशाभावाचच । एतेन-देवादिसष्टेवैदिकब्दग्रभवत्वे 'स भूरिति व्याहरत्' इत्यादिश्वुतिस्मृत्युदाहरणमपि निरस्तम् ; जगत्स्ष्टः सहजसार्व्याधीनाया देवादिसुष्टेवैदिकशब्दालोचनार्ासज्यानुसन्धाननिरपेक्षत्वेन तस्यापि श्रुतिस्मृतिगणस्य 'जगत्स्रष्टरपि सष्टिसामर्थ्याधायका वैदिकशब्दाः' इत्यनेन रूपेण वेदस्तुतिपरत्वस्यैव वक्तव्यत्वाद्। पूर्वोत्तरेन्द्रा द्यनुगतजात्युपाधिप्रदर्शनेन शब्दविरोधपरिहारार्वविक्षायां च देव सूत्रे साक्षात्प्रदर्शनीयम्, न तु तदुपपादकत्वेनाभिमतं दुरुपपांद च इन्द्रादीनां वेदशब्दप्रभवत्वम्। तत्र श्रुतिस्मृतिदिदर्शयिषायां च 'श्रुतिस्मृतिभ्याम्' इत्येव सूत्रणीयम्, न 'प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' इति; अस्फुटार्थत्वाठ्, गुरुत्वाच्च। तस्मात् सर्वमिदमसञ्जसमिव भाति।

अत्र ब्रम :-

सृटिषु त्रिदशादीनां सरसीरुहभूरपि। कर्तैव कलशादीनां कुलाल इव सृष्िषु॥ अत एव तपस्तस्य सृष्टिसामर्थ्यसिद्धये। इतिहापुराणेषु प्रपश्चेन प्रदार्शितम्।। सृष्ट्रवा समादिशत्तस्मै वेदानीश इतीरितम्। 'यो ब्रह्माणम् ' इति श्रुत्या यत्तस्यायं किलाशयः ॥ शिल्पी यथा शिल्पशास्त्रवचनेभ्यो मरुत्वताम्। विज्ञाय नामरूपाणि निर्माति प्रतिमादिक।। तथैव त्रिदशादीनां नामरूपाणि सर्वशः । विज्ञाय वेदशब्देभ्यो विश्वं वेधास्सृजत्विति॥ एवं च लब्धं सार्वज्यं जातमात्रेण वेदतः । सहजं तेन तत्सृष् देवास्स्युर्वेदशब्दजाः॥ यद्यपीन्द्रस्सहस्त्राक्ष इत्यादेरेव वैदिकात्। नैते असृग्रमित्यादेश्शब्दादिन्द्रादिसम्भवः ॥ देवसक्कयाक्कृप्तिरपि पूर्वकल्पानुवर्तिनी। अष्टी वसब इत्यादेनैतस्मादेत इत्यतः ॥ तथापि महिमाऽन्यस्या वैदिक्याः पदसंहतेः । प्रत्यासत्योपचारेण स्तुतयेऽन्यत्र वर्ण्यते।। कल्पवृक्षवलक्षांशुलक्ष्मीप्रभवतादिकः। कलशाब्ध्यादिमहिमा लत्णाम्बुनिधानिव।। समुद्रमथनोद्धतश्शिवभूषणतात्मकः। कलाधर्म इव व्योम्ि चरिष्णौ चन्द्रमण्डले। सर्गाधकालजैकैकविप्रादिव्यक्तिमात्रगमू। मुखबाहूरुपज्जतत्ं = एत इत्यादिशब्दानां देवसंख्याद्यवाचिनां। तादर्थ्योक्तिस्तु नतव्या स्वपित्यादिनिरुक्तित्रत्।।

न्याय. र. ३२

२५० न्यायरक्षामणि: १. ३. २८

भाष्ये तु वेदाद्देवादिप्रभवोडस्ति श्रुतीरितः। इत्येतह्क्षकतया सापि श्रुतिरुदाह्ृता।। पूर्वापरेन्द्रादिगतजातीनामेत्र सिद्धये। वेदशव्दप्रभवतां देवादानामसूत्रयत्॥ नामरूपाण्यनुस्मृत्य सृथनां हि घटादिवत्। समानमामरूपत्वं देवादीनां प्रसिध्यति। प्रसिध्यन्ति ततस्तेषां नाम्नां व्यक्तिषु हेतवः। समानाकृत्यभिव्यंग्या वासवत्वादिजातयः ॥ साक्षात्त जातिवाचित्वं हेतूकर्तुं न शक्यते। असिद्धं तद्दि शंक्येत परासंप्रतिपत्तितः ॥ समाननामरूपत्वं हेतूकतुं न शक्यते। तत्रापि हेतुरत्रोक्तस्सोऽप्यग्रे दर्शयिष्यते। इन्द्रादिदेवभावस्य कर्मप्रभवताऽऽत्मकम्। अर्थान्तरमपि कोडीकर्तुश्चेत्थमसूत्रयत्।। समाननामाकृतयो बहवस्सन्तु विग्रहाः। देवत्वं त्वनपाय्यस्त्वित्याशङ्का तेन वार्यते॥ कर्मजत्वेडपि देवानां यौगपदयेऽपि कर्मणां। अष्टौ वसव इत्यादिसंख्याया न भवेत क्षतिः।। संख्याश्रुतिबलात् कर्मविपाके कल्प्यते कमः। यौगपद्यमिवैतस्मिन् प्रल्योत्पातवर्णनाद्। यत्प्रत्यक्षानुमानाभ्यामित्यसूत्रयद्रफुटम्। तदप्यर्थान्तरं तेन कोडीकर्तुं न तद्दधा।। प्रत्यक्षं प्रतिमाेतच्छव्दात् प्रभवतीति यत् । अनुमेयं विरिश्वेन सुष्टेत्र सुमनस्खिवति ॥

अयमत्र परिहासार्थ :- यद्यपि संज्ञामूर्तिक्कप्त्यधिकरणे नामरूपव्याकरणं परमेश्वरकर्तृकमिति निर्णीतम्, तथाऽपि घटादिसृष्टिु कुलालादिव द्देवादिसा टेषु चतुर्मुखोऽपि कर्तैव; इतिहासपुराणेषु तस्य सृष्टि- सामर्थ्यसिद्धये तपश्चरणस्य तह्लव्धसामर्थ्येन देवांदिस्ष्टत्वस्य च वर्णनाद। तं सुष्टवा परमेश्वरस्तस्मै वेदानप्यु- पदिदेशेति 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्र प्रहिणोति तस्मै। तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्हवै शरणमहं प्रपद्ये' (श्वे. ६. १८.) इति घ्वेताश्वतरोपनिषन्मन्त्रे श्रूयते। तत्र जगत्सुष्टयधिकारितया सुषय प्रथमं वेदोपदेष्ठरित्थमाशयो वर्णनीय :- यथेदानीं शिल्पी शिल्पशास्त्रवचनेम्यो देवादीनां नामरूपाणि विज्ञाय प्रतिमादिकं निर्माति, एवञ्चतुर्मुखोSपि वेदादिवचनेभ्यस्तन्नामरूपाणि विज्ञाय देवादिकं सर्व जगत्सृजतु इति। तस्य परमेश्वरोपदिष्टवेदलब्धं सार्वझ्यं जातमात्रेण लब्घत्वात् सहजसिद्धमिति पौराणिकैर्गीयते। ततश्च वेद- लब्धसृश्ट्युपयोगिनामरूपविज्ञानेन तेन सृष्ट देवा वेदशब्दप्रभवा इति युक्तमेव। यद्यपि इन्द्रादिनामानि सहस्राक्षत्वादिरूपप्रतिपादकपदानि च येषु वेदवाक्येषु सन्ति, तभ्य एवेन्द्रादीनां तत्तनामरूपविशिष्टानां प्रभव:, न तु 'एते असुग्रमिन्दव:' इत्यादिपंदसंहतेः; यद्यपि (च) 'अष्टौ वसवः' इत्यादिश्रुत्यन्तरादेव देवसंख्याक्रानिनात्र.

१.३. २८ देवताऽधिकरणम्। २५१

त्यादिन्दुविशेषणात् 'एत' इति पदात्, तथाप्यन्येषामपि वैदिकपदानां महिमा वैदिकत्वसामान्येन तत्सन्निकृष्रे्न्येषूप चारेण स्तुतयेऽर्थवादेषु वर्ण्यते; काव्यषु यथा कल्पवृक्षप्रभन्नत्वादि: क्षीरस- मुद्रस्य महिमा समुद्रत्वसामान्याल्लवणसमुद्रे वर्ण्यते, समुद्रमथनप्रभवत्वादि: कलाधर्मश्चन्द्रत्वसामान्यात् प्रसिद्धे चन्द्रमण्डले वर्ण्यने, मुखजल्वबाहुजत्वादिः सर्गाद्यकालप्रभवैकव्याक्तिवर्मोंडद्यतनेष्वपि ब्राह्मणक्षत्रियादिषु वर्ण्यते।

यत्तु 'एते असग्रमिन्दवः' इति मन्त्राम्नातानामेत इत्यादिपदानामर्थवादेषु देवसंख्यादिवाचित्ववर्णनं तत् 'स्व्पिति' इत्यादिनिरुक्तिवद्यथाकथश्चित् तत्तत्पदशक्तिसंपादनेन स्तुत्यर्थमिति नेतव्यम्। श्रूयते हि 'यत्रैतत्पुरुषः सपिति नाम सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति समपीतो भवति तस्मादेनं खपितीत्याचक्षते सं ह्यपीतो भवति' (छा. ६. ८. १) 'यत्रैतत्पुरुषोऽशिशिषति नाम आप एव तदशितं नयन्ते तदथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तदप आचक्षते अशनाया' (छा. ६. ८, ३,) इत्यादि। न हि रशब्दप्रातिपदिकाप्यु- पसूष्ैतिघात्वन्तररूपावयवद्वयघटितःसपितिशब्द :; न वा बुमुक्षायां निपातितोऽशनायाशब्दो गोनायादि- शब्दवत् कर्मोपपदान्नयतेरणन्तः; तथाप्यक्षरसाम्यमात्रेण तत्र यथाऽर्थवादेषु तत्तदर्थवर्णनमेत्रमिहापि नेतव्यम्। यत्तु भाष्य देवानां वेदशब्दप्रभवतायां 'एत इति नै प्रजापतिर्देवानसृजत' इत्यादेरविवक्षित- स्वार्थस्यार्थवादस्य प्रमाणतया प्रदर्शनं तदस्मिन्नर्थे श्रुतयः सन्तीति श्रुत्यन्तरोपलक्षकतया, न तु स एवार्थवाद- स्तत्र प्रमाणमित्याशयेन । अत एव 'स भूरिति व्याहरत्' इत्यादीनि श्रुत्यंतराण्यपि भाष्ये प्रदर्शितानि।

वाचित्वे वा हेतूकर्त्तव्ये किमर्थ सूत्रे देवानां शब्दप्रभवत्ववर्णनम् १-इति; तत्रेदमुत्तरम्-जातिवाचित्वं पूर्वोत्तरेन्द्रादिगतजातिसिद्धिसापेक्षम्, उपाधिवाचित्वं तद्वटकपूर्वोत्तरेन्द्रादि्पदगतजाति सिद्दिसापेक्षमिति तासामेव जातीनां सिद्धये देवादीनां तत्तत्पदविशेषाणां च वेदोपवर्णिततत्तन्रामरूपानुसन्धानपूर्वकं प्रजापतिना सष्टत्वं सूत्रे वर्णितम्। तेन हि पूर्वोत्तरेन्द्रादिधु, तत्पदादिषु च घटादिष्विव नाम्नामाकृतीनाञ्च समानत्वं सिध्यतीति तेषां नाम्नां साक्षादिन्द्रादिषु प्रवृत्तिनिमिभूततादृशोपाघिसङ्गटनसमर्थाश्च नमानाकृत्यभिव्यङ्गया इन्द्रादिगतास्तत्पदविशेषगताश्च जातयः सिध्यन्ति। साक्षाज्जातिवाचित्वस्य हेतूकरणे तिन्द्रत्वादिजातीनां पूर्वपक्ष्य- सम्मतत्वादसिद्धिशङ्का स्याद् । यद्पि तासा जातीनां साक्षात्साधकं समाननामरूपत्वं. सूत्र ्यतुं क््म् ,

३५२ न्यायरक्षामणि: १. ३. २८

तस्योदाहरिष्यमाणश्रुतिस्मृतिसिद्धत्वात्, तथापि तद्ेतुदाढर्यार्थ तस्याप्युपपादकं देवानां शब्दप्रभवत्वं सुत्रितम्। सोऽपि हेतुः 'समाननामरूपत्वाद्' (ब्र. सू. १. ३. ३०) इति सूत्रे दर्शयिष्यते ।

अपिच देवत्वेन्द्रत्वादीनां कर्म्माधीनत्वरूपमर्थान्तरं गर्भीकर्तुमपि 'अतः प्रभवात्' इति सूत्रितम्। अमिन्नर्थे 'अत' इत्यनेन पूर्वसूत्रप्रकृतकर्मपरामर्शः। प्रभव: प्रादुर्भावः कर्मजन्येष्विन्द्रादिविग्रहेषु देवत्वेन्द्रत्वादिजातिविशेषाणामभिव्यक्तिः। प्रसिद्धं हि देवत्वादीनां कर्माधीनत्वम्। तथा हि-छन्दोगब्राह्मणे तावत् 'अतिरात्रः पृष्ठयष्डहो महाव्रतं पृष्ठयण्पडहस्त्रयय्त्रिंशारंभणोSतिरात्रः एताभिवै देवा देवत्वमगच्छन् देवत्वं गच्छंति य एता उपयन्ति' इति देवत्वस्य कर्माधीनत्वं श्रूयते। बृहदारण्यकोपनिषदि च 'तदथा पशस्कारी पेशसो मात्रामुपादायान्यं नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते, एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहृत्यािद्यां गमयित्वाSन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते फित्यं वा गान्धर्व वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वाऽन्येषां वा भूतानाम्' (बृ. ४.४. ४) इति कर्म (मिं) णामैहिक शरीरत्यागानन्तरं पितृगन्धर्वदेवादिरूपप्राप्तिप्रतिपादनेन देवत्वादानां कर्मविशेषाधीनत्वं ख्याप्यते। इतिहासपुराणेषु चेन्द्रादिभावस्य शताश्वमेधादिप्राप्यत्वमुपवर्ण्यते। नहुषचरितपश्चेन्द्रोपाख्यानादिध्विन्द्रादिभावस्याप्राप्तस्य प्राप्तेः प्राप्तस्य निवृत्तेश्र प्रतिपादनेन तत्तत्कर्माधीनित्वं ज्ञाप्यते।

एवं देवत्वादानां श्रुत्यादिप्रसिद्धकर्माधीनत्वसूत्रणेनेयं शङ्का व्यावर्त्यते -- सन्तु नामेन्द्रादीनां प्रतिकल्पं नवनवा विग्रहास्समानाकृतयः, तथापि तेषां देवतेन्द्रत्वादिकं नित्यमनपाय्यस्तु, इति। इत्थं च तद्द्ावर्तनम् -देवत्वादीनां तावत् कर्माधीनत्वं श्रुतिस्मृतियु प्रसिद्धं, तत्तु श्रुतिस्मृतिस्वारस्येन तथैवाङ्गीकर्तु युक्तम्, इन्द्रादिशब्दानामुक्तरीत्या जातिवाचित्वसमर्थनेन शब्दविरोधस्य परिहृततया तत्परिहारार्थमिन्द्रत्वा- दिनित्य त्वस्यासमर्थनीयत्वेन तदन्यथानयनक्केशयोगात् इति। देवानां कर्मजतवेि त्कर्मानुष्ठातृणामान - न्त्येऽपि तेषां कर्मणां यौगपद्यसंभवेऽपि न वस्वादिसंख्यानियमभङ्ग: प्रसज्यते। यतो वस्वादिसंख्याश्रुतिबलेन तेषां कर्मणां विपाकक्रमः कक्प्यते प्रल्यश्रुतिबलेन भिन्नकालजानामपि सर्वप्राणिगतदेहादिवियोजककर्मणां विपाकयौगपद्यवत्, उत्पातश्रुतिबलेन शिथिलिनीशलभाबुद्रमहेतुतदीयकर्मणां विपाकयौगपद्यवच्च।

यत्तु-'श्रुतिस्पृतिभ्याम्' इति स्फुटार्थे लधुनि सूत्रे कर्तव्ये किमर्थ 'प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' इति सूत्रिस्मिति चोचम् तप्रेदमुत्तसम् -- तेनाम्वर्थांतरं क्रोडीकर्तु तथा सूत्रितमिति न तद्यर्थम्। अर्थान्तर

१.३. २८ देवताऽधिकरणम्। २५३

च देवादीनां शब्दप्रभवत्वे श्रुतिस्मृत्यनुग्राहकयुक्तिरूपम्। यद्धि शास्त्रावगम्यरूपविशेषं वस्त्वन्येन निर्मीयमाणं दृष्टवा केन चिद्बुद्धिपूर्वकं निर्मीयते तच्छास्त्रजन्यतन्नामरूपावगत्यैवेति शिल्पशास्रज्ञेन निर्मीयमाणेषु प्रतिमा- दिषु सर्वसंवेद्मेव तत्। तमेव प्रतिमादिषु गृहीतं नियममवलंब्य सर्गादौ विरिचेन सृेषु देवादिषु अनुमीयते इति। तस्मात् सर्व समंजसमेव। एवं देवानां ब्रह्मविद्यार्थश्रवणाद्यधिकारम्युपगच्छतः सूत्रकारस्य मते इन्द्रादीनामेकैकव्यक्तिताङ्गीकारे तन्मुक्त्यनन्तरं यष्टव्येन्द्रादयभावात् कर्मणि विरोध: स्यात्। अनेकव्य-

दिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वयोग्य जातिम्त्वे प्रमाणाभावात्तेषु शक्तिग्रहासम्भवेनेन्द्रादिशब्दे विरोधः स्वादिति शङ्काप- रिहारार्थतया 'विरोध: कर्मणीति चेत्' इत्यादिसूत्रद्वयस्य भाष्यामिप्रेतयोजना दर्शिता।

अथ देवतानां विग्रहाङ्कीकारे कर्मणि, शब्दे च विरोधः स्यादिति शङ्कापरिहारार्थंतया सूत्रद्वयस्य योजनां भाष्ये कण्ठतः प्रदर्शितामुपन्यस्यामः । देवतानां विग्रहा्युपगमे यागादिकर्माण सन्निधानेन भाव्यम्; विग्रहवतोऽङ्गस्य ऋत्विगादिवत् सन्निधाय ऋतूपकारकत्वनियमात्। न च तासां यागादिदेशे सन्निधानमङ्गी- कर्तु शक्यम् ; युगपत् प्रवृत्तानेकयागदेशगमनासम्भावत्, प्रत्यक्षबाधितत्वाच; इत्याघसूत्रे शङ्का। देवतानां योगिनामिव युगपदनेकदेहप्राप्तंः श्रुतिस्मृतिषु दर्शनात्, सामर्थ्यविशषेणास्मदाद्यद्दश्यत्वसम्भावाच्च यागदेशे तासां सन्निधानं सम्भवतीबि तत्पररिहारः। अथवा माभूदयागदेशे देवतासन्निधानम्। स्वस्थानस्थितामेव देवतामुद्दिश्य युगपद्यजमानाः स्वस्तद्रव्यं त्यक्ष्यन्ति। बहुभिर्नमस्क्रियमाणस्वकस्य ब्राह्मणस्य स्वस्थानस्थित- स्यैवानेककर्तृकनमस्कारकर्मणि युगपदङ्गभावप्रतिपत्तिदर्शनाद् तद्वदिहाप्युपपत्तरिति परिहारः । देवतानां विग्रहव्त्वे जननमरणावश्यम्भावेन इन्द्रादिजननानन्तरं तत्पित्रादिकृतमिन्द्रादिनाम डित्थादिनामवत्पुरुषबुद्धि- प्रभवं भवेदिति तत्पूर्वरकवाक्यार्थप्रत्ययस्य पुरुषबुध्यपेक्षितमानान्तरापेक्षत्वापत्त्या वैदिकशब्दे सापेक्षत्वलक्षणा- प्रामाण्यापतिरूपो विरोध इति द्वितीयसूत्रे शङ्का। इन्द्रादिशब्दानां प्रागुक्तरीत्या वेदोपदार्शितनामरूपानु- सन्धानसष्टेन्द्रादिविग्रहग तसमानाकृत्यभिव्यंग्यजातिवाचित्वसमर्थनेन तत्परिहारः । इदमत्र चिन्त्यते- स्यात्कर्मणि विरोधश्चेदेवानां विग्रहे सति। विग्रहाभावपक्षे वा कथं तत्स्यान् दूषणम्॥ न नियम: कथमप्युपकारके ऋतुषु विग्रहवत्यपि सन्निधेः। अवनिदानमुखैरुपकारको न खलु सन्निहितो नृपतिः कतौ।।

२५४ न्यायरक्षामणिः १.३. २८

अस्ति विग्रहवतोऽङ्गताजुषःसन्निधौ नियम इत्युरीकृतौ। व्यर्थमेव नियमे विशेषणं सर्वमङ्गमयते हि सन्निधिम् ।।

जुहूमदंत्यादिषु कि न संनिधिर्व्यपक्ष्यते विग्रहवर्जितेष्वपि। अतः कथङ्कारमविग्रहाऽपि ते न सन्निधायाङ्गमिहास्तु देवता ॥ विग्रहेण रहिताऽपि देवता नो खलु ऋतुगणेषु केनचित्। इन्द्रामत्रवरुणादिशब्दिता सन्निधिं विदधती समीक्ष्यते ।।

अपि चापरिहार्यस्ते दोषोऽयं विग्रहं प्रतिक्षिपतः । विग्रहवती हि कुर्याद्युगपत्स- न्निधिमनेककायबलात्। विग्रहवती च गच्छेदङ्गत्वं देवता न सन्निहिताऽपि। प्रवसन्निव यजमानः कर्ता कालेषु

याजमानजपस्य ।। अबिग्रहं क्रियाशन्द्व्यतिरिक्त न वीक्ष्यते। यत्खल्वसननिधानेSपि गच्छेत् कत्वङ्गतां क्रचित्। यदि पुरुषोच्चार्यत्वाद्यागोधिन्द्रादिशब्द एवाङगम्। न तु तत्तदर्थ इति मतिरनङ्गमर्थस्तदाऽस्तु विग्रहवान् ॥ न हि विग्रहवत्त्वे स्यादर्थोऽप्यङ्गमितीदृशम्। आपादनं क्रियत इत्यवकाशवती स्पृहा ॥ शब्दे विरोधो यदि विग्रहे भवेत् कथं समाधिस्तदभावसम्मतौ। नास्त्यर्थ एवेति यदि प्रपद्यसे दढीभवेत्तार्है विरोधदुर्दशा ॥ नित्योऽर्थ इत्युपगमे त्वनित्यास्सन्तु विग्रहाः । शब्दवाच्यबहिर्भूताः क विरोधः प्रसज्यते ॥ इत्यापत्तेरनित्यार्थे विग्रहासम्मतावपि। वक्तव्ये सति पूर्वोक्तविरोधतदवस्थिति: ॥ तस्मादाक्षेपभागस्य सूत्रयोरनयोर्द्वयोः। देवताविग्रहाक्षेपपरता नोपपद्ते।

अयमत्र शङ्काऽर्थ:। देवताविग्रहाङ्गीकारे तदेव दूषणमुद्धावनीयम्, यत्तदनङ्गीकारे न प्रसरति। कर्मविरोधदूषणं तु तदनङ्गीकारेऽपि प्रसरंति। तथा हि-विग्रहवतः ऋतूपकारकत्वे सन्निधान- नियममवष्टभ्य कर्मणि विरोध आपादितः, उत ऋत्वङ्गत्वे? आधे सस्थान एव स्थित्वा धनदानयज्ञवाटरक्षणा

१. ३. २८ देवताऽधिकरणम्। २५५

दिना कतूपकारके राजि व्यभिचारः । द्वितीये विग्रहवत इति विशेषणं व्यर्थम्; विग्रहरहितस्यापि जुहादेः ऋत्वङ्गस्य सनिधाननियमदर्शनात्। अतो विग्रहरहिताऽपि देवता सन्निधानाभावे कर्माङं न स्यादिति कथं विग्रहाभावपक्षेऽपि कर्मणि विरोधो न स्यात्। न हि विग्रहरहिताऽपि देवतेन्द्रादिशब्दिता ऋतुषु सन्निहिता केन चिद्ृश्यते। अपिच विग्रहानङ्गीकार एवापरिंहार्य: कर्मणि विरोध आपतति। न हि विग्रहरहितदेवतायां युगपत् प्रवृत्तेषु यागेषु कायव्यूहेन सन्निधिरिति परिहारः प्रवर्तते। किश्च विग्रहवत्वे देवतायाः प्रवसदयजमानवदसन्निधानेSपि ऋत्वङ्गत्वमुपपादयितुं शक्यम्, न तु तद्राहित्ये। न हि विग्रहर- हितं प्रवसद जमानजप्यमानमन्त्रेभ्यस्तत्तत्क्रियमाणविष्णुक्रमे्यश्ान्यदसन्निहितं ऋत्ङं दश्यते। यद्ुच्येत ऋतुष्विन्द्रादिशब्द एवाङ्गम्; पुरुषेणोच्चार्यतयाऽनुष्ठातुं शक्यत्वात् तु तदर्थः; अननुष्ठेयत्वादिति, तदा तदर्थस्य विग्रहवत्त्वं कथं सन्निधानाभावेन प्रत्याख्यातुं शक्यम्? अनङ्गत्वेन सनिनिधानानपेक्षणाद्। न हि विग्रहवत्त्वेऽर्थोSप्यङ्गं स्यादित्यापादनं सम्भवति; विशेषाभावात्।

शब्दविरोधापादनमपि विग्रहाभावपक्षसाधारणम्। कथम् १ यदि विग्रहराहित्योक्तिभंग्येन्द्रा- दिशब्दानामर्थ एव नास्तीत्युक्तं स्यात्, तदेन्द्रादिशब्दघटितव्रैदिकवाक्यार्थानिष्पत्या शब्दविरोधः। अर्थाङ्गी- कारेऽपि तस्य नित्यत्वाभ्युपगमे विग्रहवादिनाऽपि नित्यभिन्द्रादिशब्दार्थमङ्गीकृत्य तस्यागमापायिनां भूषणा- युधादिवदिन्द्रादिशब्दवाच्यबहिर्भूतानां विग्रहाणां सीकृंतु शक्यत्वात् विरोधो न प्रसज्यत इति दोषापत्तेरनित्य एवार्थे विग्रहाभाववादिनाSप्यङ्गीकर्तव्य सतीन्द्रादिशब्दे तत्सम्बन्धत्यानादित्वासम्भवेन पुरुषवुद्दिकल्पितत्वस्य वक्तव्यत्वाच्छब्दविरोधस्तदवस्थः । तस्मादनयोः सूत्रयोराक्षेपभागस्य देवताविग्रहाक्षेपपरता नोपपद्य इति।

अत्र ब्रम :-

असारावित्थमाक्षेपौ पूर्वमीमांसकैः कृतौ। देवताविग्रहृद्वेषभरान्धीकृतदृष्टिमिः ॥ तावेवात्रापहसितुं परिहारश्व तात्विकम्। वतुं सूत्रपदारूढौ विद्धे भाष्यकृन्मुनि: १.३.२८।

एवं देवतानां ब्रह्मविद्याऽधिकारममृष्यमाणैः परैरुद्धावितं शब्दविरोधं 'अतः प्रभवात्' इति हेतुना परिह्ृत्य तद्धेतू क्तिसामर्थ्यलब्धेन जगत्कारणत्वेन वेदस्यापौरुषयत्वलक्षणं नित्यत्वं व्यवस्थापयति।

२५६ न्यायरक्षामणि: १. ३, २९, ३०

अत एव च नित्यत्वम्।२९। वेद : पौरुषेयो न भवति; जगत्कारणत्वादीश्वरत्रत्। न चादृष्टे व्यभिचारः; सतन्त्रेण पुरुषेणार्थ- मुपलभ्य तेन हेतुना विरचितवर्णपदानुपूर्वीविशेषरूपसन्दर्भवत्त्तवं पौरुषेयत्वमिति तदभावस्यादृष्टेपि सत्त्वात्। एवमानुषङ्गिकवेद।पौरुषेयत्वसिद्धिहेतुविशेषलाभोऽपि 'अतः प्रभवात्' इति पूर्वसूत्रे हेतुनिर्देशस्य प्रयोजंनम्। चकारः रतन्त्रकर्त्रस्मारणादिहे त्वन्तरसमुच्चयार्थ: ।१. ३, २९। समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश्र। ३०। किमर्थमिदं सूत्रम् ? समाहितः खलु 'शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्' (ब्र. सू. १.३. २८) इति सूत्रे शब्दप्रभवत्वेनेन्द्रादीनां समाननामरूपत्वं प्रदर्श्य तेषां नाम्रां समानरूपाभिव्यंग्यजातिवाचित्वेन शब्दविरोधः । अथ महाप्रलये निराश्रयाणामिन्द्रत्वादिजातीनामवस्थानायोगेन तत्पूर्वापरकल्पसम्भवेन्द्राद्यनुग- तेन्द्रत्वादिजात्यसम्भवादिन्द्रादिशव्दानां व्यक्तिवाचित्वपक्ष इत जातिवाचित्वपक्षेSप्यैकार्थ्यासम्भवेनानेकत्र सांकेतिकत्वस्य वक्तव्यत्वात् शब्दविरोधस्तदवस्थ इत्यधिकाशङ्कायां महाप्रलयव्यवधानेऽपि पूर्वोत्तरकल्प- सम्भवेन्द्रादीनां श्रुतिस्मृतिभ्यां समाननामरूपत्वावश्यम्भावेन तदनुगतानां महाप्रलयावस्थायिनीनामिन्द्र त्वादिजातीनामत्रश्याङ्गीकर्तव्यत्वात्। सर्वपदार्थानाश्च शक्त्यात्मना सूक्ष्मरूपेण महाप्रलयेऽप्यवस्थानसत्त्वेन निराश्रयत्वाप्रसक्तेर्जातिवाचित्वं सम्भवतीति प्रदर्शनेन परिहारार्थमिदं सूत्रमिति चेत्; महाप्रलयाङ्गीकारप्रयुक्ता खल्वियं शङ्का, नेन्द्राद्यनेकत्वविग्रहवत्त्वाङ्गीकारप्रयुक्ता। अत एवेयं गवादिशब्दसाधारणी; गोत्वादिजाती- नामपि महाप्रलये निराश्रयाणामवस्थानायोगशङ्कायासतुल्यलवात्। न चेयं शङ्काऽत्र प्रसाध्यमानदेवताऽधि कारविरोधिनी, येनात्र परिहार्या भवेत्। लप्स्यमानपरिहारा चेयं शङ्का 'सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात्' (ब्र.सू. १. ४. २) 'तदधीनत्वादर्थवत्' (ब्र. सू. १. ४. ३) इत्यानुमानिकाधिकरण- सूत्राभ्याम्।

नन्विदं सूत्रं व्यवहितसूत्रप्रसाधितस्य शब्दविरोधाभावस्य समर्थनार्थं माभूत्। अव्यवहित- सूत्रप्रसाधिते वेदनिस्यत्वे विरोधसमाधानार्थमस्तु। महाप्रलयेऽध्यापकाध्येतृसन्तानविच्छेदाद्वेदस्य नित्यत्वमनु- पपन्नमिति विरोधशङ्कासम्भवादिति चेत् ; मैवम्। वेदस्यापौरुषेयत्वलक्षणं हि नित्यत्वं पूर्वसूत्र प्रसाधितम्,

१. ३. ३० देवताSधिकरणम्। २५७

न तु स्वरूपनित्यत्वम्; आनुपूर्वीविशेषत्रिशिष्टवर्णसमुदायरूपस्य वेदस्य स्वरूपनित्यत्वासम्भवा्, अदट-

नित्यत्वं विवक्षितमिति न व्यभिचार इति चेत्; तर्हि तस्य महाप्रलये ऽध्ययनाध्यापनसन्तानविच्छेदेऽपि

विरोधाभावात् तद्विरोधशङ्का निरालम्बना स्यात्। प्रवाहरूपेण सकलकालवर्तित्वं साध्यम्; अदृष्टादीनाश्

महाप्रलयेऽप्यवस्थानान् व्यभिचारः इति चेत् ; तर्हि तस्य विरोधस्यानेनापि सूत्रेण समाधानं न स्यात्। महाप्रलये वेदाध्ययनाव्यापनसन्तानविच्छेदस्य सिद्धान्तेऽ्यङ्गीकाराठ्। अत्रोच्यते-

वेदनित्यत्वमाक्षिप्य पूर्वसूत्रप्रसाधितम्। समाधातुं सूत्रकृता सूत्रमेतत् प्रवर्तितम् । तथाहि- मन्त्राणां ब्राह्मणानाञ्च पदानामपि तज्जुषाम्। कर्तारस्संहितानाव्च श्रूयन्ते वहवश्श्रुतौ।। ईश्वराद्यजुरादीनामुत्पत्तिरपि वर्ण्यते। यज्ञेन वाच इत्याद्या दृशयन्ते श्रुतयो हि याः॥ तास्त्ववान्तरकल्पादिविषयत्वेन सङ्गताः। समाननामरूपत्वश्रुतिस्मृतिवचांस्यपि ॥ तन्मात्रविषयत्वेन प्रपद्यन्तेऽर्थशालिताम्॥

'नम ऋषिभ्यो मन्त्रकृद्धयस्संहिताकारपदकारसूत्रकारब्राह्मणकाराणाम्' इत्यादिश्रुतिषु वेदान्तर्ग- तानां मन्त्राणां ब्राह्मणानां तदन्तर्गतपदानां तत्संहितानाश्च कर्तारः ऋषयः श्रूयन्ते। 'छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात् यजुस्तस्मादजायत' 'अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतधद्दग्वेदो यजुर्वेद:' (बृ. २. ४. १०) इत्यादिश्वुतिषु परमेश्वरश्च वेदानां कर्ता श्रूयते। अतो वेदो नित्य इत्ययुक्तम् । या तु 'यज्ञेन वाचः पदवी- यमायन् तामन्विन्दनषिषु प्रविष्टाम्' (ऋ. स. १०. ७१. ३) इति यज्ञादिपुण्येन वेदग्रहणयोग्यतां प्राप्तानामृषिषु स्थिताया एव वेदवाचो लाभ इति श्रुतिः, या च 'युगान्तेऽन्तर्हितान्वेदान् सेतिहासान् महर्षयः । लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञातास्स्यंभुवा' इति प्रलयेऽन्तर्हितानामेव्र वेदानां तपस्समाराधितचतुर्मुख- प्रसादाल्लास्मृतिः सा सर्वा डप्यवान्तरप्र लयान्तर्हितवेद प्राप्तिविषयत्वेन सङ्गच्छते।

अत एवोदाहृतयोः श्रुतिस्मृत्योः 'ऋषिषु प्रविष्टाम्' इति 'सेतिहासान्' इति च विशेषणम् । अवान्तरप्रलये हि भूर्मुवरसुवरिति लोकत्रयमात्रव्यापिनि ब्रह्मलोकादिगतेषु ऋविष्ठ प्रविश्य वेदस्तिष्ठति, न तु

न्याय. र. ३३

२५८ न्वायरक्षामणि: १.३. ३०

महाप्रन्ये सकलभूतव्यापिनि। अवान्तरप्रल्यानन्तरमेव च ब्रह्मलोकादिस्थितानामितिहासानां प्राप्तिः सम्भवति, न तु महाप्रलयानन्तरम् ; महाप्रल्ये प्राचीनपौरुषेयवाक्यानां निरन्वयविनाशाद्। समाननाम- रूपत्वगमकानि देवादीनां वेदप्रभवत्वविष्याणि साक्षात्समाननामरूपत्वप्रतिपादकानि च यानि श्रुतिस्मृतिबच- नानि सन्ति, तान्यप्यवान्तरकल्पादिविषयत्वेनैवार्थवत्तां प्रतिपद्यन्ते। अत एव 'ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु दृष्टयः । शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्यवैभ्यो ददात्यजः' इति स्मृतौ 'शर्वर्यन्ते प्रसूतानाम्' इति विशेषि- तम्। शर्वर्यन्तो हि चतुर्मुखरात्रिरूपस्यावान्तरप्रल्यस्यावसानम्, न तु तदायुस्समाप्त्यनन्तरभाविनो महा- प्रळयस्य। अनेन विशेषणेनेत्थं ज्ञायते-अवान्तरकल्पादिषु सृष्टानामृषीणां वसिष्ठादीनां यानि नामधेयानि तेषां तत्तद्वेदभागदर्शनानि च, तानि तत्तत्कल्पान्तर्गतमन्वन्तरेषु तदुत्तरावान्तरकल्पेषु च सृष्टम्यो ददाति, न तु महाकल्पादिषु सृषनां नामधेयानि महाकल्पान्तरे सृषेम्यो ददातीति। एवं महाकल्पावान्तरकल्पभेदेन वेहकर्तृद्रष्टविषयोभयविधश्रुतिसामञ्जस्ये सम्भवति नैकानुसारेणान्यनयनक्लेशः समाश्रयणीयः ।

न च प्रतिकल्पं वेदस्य वर्णपदवाक्यक्रमस्वरान्यत्वे पारायणादिभिः क्वचित्कल्पेSभिमतफलप्रदो वेद: कल्पान्तरे वाग्वज्रः स्यादिति धर्माधर्मव्यवस्थाविप्रवो दोष :; इष्टापत्तेः । प्रतिमहाकल्पमन्य एव वेदाः अन्य एव चैत्रामर्थाः, अन्यान्येव च वैदिकानि पदानि तेषु तेष्वर्थेषु तत्तत्कल्पादिषु पदकार्महर्िभिस्सङ्कति- तानीत्यङ्गीकारे दोषाभावात्। एकस्मिन्नपि हि कल्पे हिंसास्तेयपरयोषिदपहारादिकं विषयभेदेन धर्माधर्मो- भयरूपतयाऽभ्युपगम्यते। कल्पभेदेन वेदतदुक्तरकर्मणां तदुभयरूपत्वस्वीकारे को दोषः १ किश्वैकस्य श्राद्- कर्मण: दिने निशायाश्च कृतस्य, एकस्यैव काम्यकर्मणः शुद्धमासे मलमासे च कृतस्यैकस्यैव गोमधुपर्कस्य कृतादिषु कलौ च कृतस्यैकस्यैव वहने: शिशिरे निदाधे च सवितस्यार्थानर्थहेतुत्वं सम्प्रतिपन्नमिति तद्वव्प्रति- कल्पभिन्नवेदतदुक्तकर्मणां कल्पभेदेनार्थानर्थहेतुतया धर्माधर्मरूपत्त्रमङ्गीतु शक्यमेव। तथा च वासिष्ठे वसिष्ठं- प्रति भूसुण्डाव्यस्यानेककल्पजीविनो वायसस्य वचनं दर्शितम्-'सुरापब्राह्मणं तात निषिद्धसुरशूद्रकम्। स्वैरवृत्तसतीकञ्च कश्चित्सर्ग स्मराम्यहम् ।। कलौ कृतयुगाचारं कृते कलियुगस्थितिम्। त्रेतायां द्वापरे चैव विपर्यासं स्मरामि च' इति। तस्मादनुपपन्नं वेदस्य नित्यत्वमित्याक्षेपसमाधानार्थमिदं सूत्रम्।

समाधानप्रकारस्तु-महाप्रलयानन्तरं जगत्सृध्यावृत्तावपि न. वेदनित्यत्वविरोधः; सृज्यमानस्य सर्वस्य जगतस्तत्पूर्वकल्पजगत्समाननामरूपत्वा्, तत्समानस्वभावज्ञानैश्वर्यादिमत्वाच्च। कुत इदमवगम्यते ? 'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्' (ऋ सं. १०, १९०. ३.) इत्यादिश्रुतिदर्शनात्।

१.३. ३० देवताऽधिकरणम्। २५९

'यथर्तुष्वृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये। दृश्यन्ते तानि तान्येव्र तथा भावा युगादिषु। तथाऽभिमानिनोऽतीतास्तुल्यास्ते साम्प्रतैरिह। देवा दवैरतीतैर्हिं रूपैर्नामभिरेव च। तेषां ये यानि कर्माणि प्राकसृष्ट्यां प्रतिपेदिरे। तान्यव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनःपुनः । हिंस्राहिंस्रे मृदुकूरे धर्माधर्मावृतानृते। तद्धावरिताः प्रपद्यन्ते तस्मात्ततस्य रोचते'। इति स्मरणात्, देवर्षिमनुष्यतिर्यक्स्थावरादिभावस्य यज्ञादिफलत्वाच्च। पूर्वस्मिन् कल्पे यैर्महेन्द्रवरुणकुबेरादिदेवभावस्य, वसिष्ठविश्वामित्रादिऋषिभावस्य, ब्रह्मक्षत्रियादिमनुष्यभावस्य वा प्रापकत्वेन वेदविहितानि यज्ञाव्ययनदानतपांसि, उपासनानि वा यथाविधि तत्तद्धावप्राप्तिसङ्कल्पपूर्वकमनुष्ठितानि, त एव महाप्रलयभाविन्यामपि सृथ्यावृत्ताविन्द्रादिभावं प्रतिपद्यन्ते। यैर्गवाश्वगजधनधान्यगृहक्षेत्रारामादिप्रापकत्वेन विहितानि, तान्यनुष्ठितानि तत्तद्गाग्यतया तिर्यश्वसस्थावराश्च जन्म प्रतिपद्यन्ते। ते चानुष्ठातारस्तस्मिन्कल्पे प्रचरद्गिर्वेदवाक्यैस्तत्कालवर्तिनामिन्द्रादीनां दिव्याविग्रहैश्वर्यमहाभोगादिकं वसिष्ठादीनां दिव्यज्ञानमाहात्म्यादिकञ्च यादशं वर्णितं प्रत्यक्षादिभिश्र ब्राह्मणक्ष- त्रियादीनां विशिष्टदेशजातिकुलरूपायुशश्रुतव्रित्तवृत्तसुखमेधसां मुक्तिपर्यन्तसकलपुरुषार्थसम्पादनाधिकारवतां वैशिष्टयं गावाश्वादीनां दोहनवाहनादिकृततदुपयोगिसंस्थानविशेषादिकश्व याद्दशमव्रगतं, ताद्शमेव प्राप्तव्यतया- सङ्कल्पयन्ते नान्यादृशमवगम्यते; इष्टसाधनविषयत्वादिच्छायाः, तस्मिन् कल्पे प्रचरद्विर्वेदवाक्यैस्तत्कालवर्ति देवर्षिमनुष्यादिवाचकपदवद्गिस्तत्सजातीयदेवभावादिग्रापिसाधनत्वेनैव यज्ञादीनामुपासनानां च विधानाच। तथा च तथासङ्कल्पपूर्वकमनुष्ठितानां कर्मणां फलतया भवन्ती देवादिसृष्टिः पूर्वकल्पस्थितदेवादिनामरूप- स्वभावप्रभाववैभववती वज्रलेपायते।

निरस्ता। देवादिभावप्रापककमानुष्ठानहेतुसङ्कल्पानुसारेण महाकल्पभेदेSपि समाननामरूपत्वावश्यम्भावाद्। 'शर्वर्यन्ते' इति तु महाप्रलयावसानमपि वत्तुं शक्यम्। महाप्रलयो हि परब्रह्मणरसुषुप्तिकालत्वेनोपचर्यते। उक्तञ्चाचार्यवाचस्पतिना 'अस्य च सुप्तिर्महाप्रलयः' इति। नन्वस्तु श्रुतिस्मृतियुक्तिभिर्महाकल्पभेदेनेन्द्रादीनां समाननामरूपत्वम्। तेन वैदिकेन्द्रादिपद साङ्गेतिकत्वशङ्कामूलक एव वेदनित्यत्वविरोधः समाहिता भवति, न तु पुराणादिवत्तत्तत्कल्पादिषु नवनवरा

२६० न्यायरक्षामणि: १. ३. ३०

वेदाः पुरुषप्रणीताः सन्त्विति शङ्कामूलक इति चेत्; सोऽपि तेन समाहितो भवत्येव। समाननामरूपत्वे पूर्वस्मिन् कल्पे यैर्वेदवाक्यैरिन्द्रादिरूपमवगम्य तद्धावप्राप्तये कैश्चित्कर्माण्यनुष्ठितानि तैरेव तत्कल्पस्थितेन्द्रादि- नामरूपाणि स्मृत्वा चतुर्मुखेन महाप्रलयव्यवहितायां पुनस्सृष्ट्यावृत्तौ तत्समानरूपेन्द्रादिभावेन ते सृष्- इत्यङ्गीकर्तव्यत्वात्, तदानीन्तनपुरुषप्रणीतैर्वेदवा क्यैस्तन्नामरूपानुसन्धानासम्भाद्। तेषां प्राचीनकल्पस्थित- वेदसमानार्थत्वस्वीकारेऽपि ते मन्त्रकृत्वादिप्रसिद्धिमदृषिप्रणीता इत्यङ्गीकारे तैस्तेषामृषीणां ततःपूर्व सृज्यानां देवानाञ्च सुष्टयुपयोगिनो नामरूपज्ञानैश्वर्याद्यनुसन्धानस्यासम्भवात्, 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्र प्रहिणोति तस्मै' इति (श्वे.६.१८) ब्रह्मसृष्टयनन्तरमेव तत्कर्तृकदेवऋषिमनुष्यादिसृष्यर्थनामरूपानु- सन्धामोपयोगिवेदप्रदानश्रवणविरोधापत्तेश्च। तेषां ब्रह्मसुष्टेरपि प्राक् परमेश्वरप्रणीतत्वाङ्गीकारे 'प्रजापतिर्देवान- सुजत' 'स भूमिमसृजत' इत्यादिषु लडादिश्रवणिरोधापत्तेः । पूर्वकल्पवृत्तान्तविषयतया कथश्चिल्लआदिसमर्थ- नेऽपि परमेश्वरोपादानकत्वरूपस्य, परमेश्वरकर्तृकत्वरूपस्य वा वियदादिप्रपश्चसाधारणस्य परमेश्वरप्रभवत्वस्य वेदेऽभ्युपगमेन प्राङनिरुक्तापौरुषेयत्वरूपतन्नित्यत्वविरोधाप्रसक्तेश्र, 'अस्य भूतस्य निश्वसितमेतत्' 'यजुस्त- स्मादजायत' इत्यादिश्रुतीनां तन्मात्रविषयतयोपपन्नत्वाद्; वेदतवं समानानुपूर्वीकोचारणपूर्वकत्वरहितस्त्रतन्त्र पुरुषोच्चारणविषयवृत्ति; वाक्यवृत्तित्वात्, सत्तावदित्याद्यनुमानानामप्रयोजकत्वाद्, तत्रमाणस्य स्वतस्त्वेन वक्तृवाक्यार्थयथार्थज्ञानादिरूपगुणानपेक्षत्वाद्।

तस्मात्सर्वदैकरूपानुपूर्वीविशिष्टा वेदा महाप्रलयेष्वव्यापकाद्यभावेन खिलीभूता अपि पुनस्सर्गें प्रार्चीं नानुपूर्वीविशिष्टतयोब्ृत्य परमेश्वरेण हिरण्यगर्भाय प्रदीयन्ते। तेषु के चिद्धागाः कैश्चित्कैश्ित् प्राचीनपुण्य- फलाद्वसिष्ठविश्वामित्रादिऋषिपदं प्रामैस्तदानीमध्ययनाभावेSपि पूर्वकल्पाधीता एवानुसन्धाय शिष्येषु प्रवर्त्यन्ते। कौश्वेत्पदवरिभागं प्रदर्श्य पदाव्ययनसम्प्रदायाः प्रवर्त्यन्ते कैश्रिदूवर्णपदानां संहिताय लक्षणग्रन्थानिर्माय संहिता- स्वरूपमसन्दिग्धं क्रियत इति त एव वेदेषु मन्त्रकृतो ब्राह्मणकाराः पदकाराः संहिताकारा इति व्यप- दिश्यन्ते। वैदिकपदैर्देवतादिसृष्ठिर्मन्त्रकृदा/दिऋषरिसद्धावश्च प्रवाहानादिरित्यनादिष्वपि वेदेषु 'स भूमिमसृजत' इत्यादयो लडादिप्रयोगा: मन्त्रकृदादिनिर्देशाश्र क्रियन्त इत्येव युक्तमिति।

सूत्र महासर्गावत्तावप्यवास्तरकल्पेष्विव दवर्षिप्रभृतीनां समाननामरूपत्वाच्चशब्दसमुच्ितात् समानस्वभावप्रभावत्वाच् न नेषां नाम्रां घढादिना मत्रदनुगतनामरूपाभिव्यंग्यजातिवाचित्वस्य सेनान्या-

१. ३, ३० देवताऽधिकरणम्। २६१

दिनामवदनुगताधिकविशषरूपोपाधिवाचित्वंस्य वाSवश्यम्भावात् तदनुसारेण पदकारश्रतिः पदाध्ययनसम्प्रदाय- प्रवर्तकत्वपरेति ततो वैदिकपदानां साङ्केतिकत्वरूपः शब्दविरोधो न प्रसज्यते इति न तत्कृतो वेदनित्यत्व- विरोध: इत्येवमविरोधपदावृत्त्या योजनं कार्यम्। पुनश्व मन्त्रकृदादिश्रवणेनापि नास्ति वेदनित्यत्वविरोधः । महासगावृत्तावप्यवान्तरकल्पादिष्विव पूर्वेषामुत्तरेषों च मन्त्रादिकृतां वसिष्ठादीनां समाननामरूपादिमत्वेन तत्सृष्टेः प्राकसिद्वैवैदिकशब्दैरेव नामरूपाद्यनुसन्धाय तेषां तेभ्यः ग्राक सृज्यानां देवादीनान्च स्रष्टव्यतया मन्त्रकृदादिशब्दानां मन्त्रद्रष्ट्परत्वस्य कल्पनीयत्वादित्येवमर्थकत्वेन 'अविरोध' इत्यन्तमावृत्त्या योजनीयम्। पुनश्च 'यजुस्तस्मादजायत' इत्यादिश्रवणेनापि न वेदनित्यत्वविरोध :; वियदादीनामिव वेदानां सृध्यावृत्तावपि समाननामरूपत्वात्। न हि वेदानां प्रतिकल्पं सृष्टयावृत्तिवदानुपूर्वीविशेषात्मकरूपभेदो वा, प्रतिपाद्यविशे- घात्मकरूपभेदो वा प्रवृत्तिनिमित्तत्वेन रूपभेदाङ्गीकारापादको नामभेदो वाऽभ्युपगम्यते, येन प्रतिकल्पं भिन्ननामरूपा वदास्तत्र तत्र कल्पे परमेश्वरेण निर्मिता वक्तव्या इति वेदनित्यत्वविरोधः स्यादित्येतद- र्थत्वेनाप्यविरोध इत्यन्तमावृत्त्या योजनीयम् ।

देवर्षिमनुष्यादीनां वेदानाश्च समाननामरूपत्वे स्यादेवमविरोधः, तदेव कुत इत्याकाडाक्षायां 'दर्शनात् स्मृतेश्र' इति सूत्रशेषः । देवादीनां समाननामरूपत्वे प्राक् प्रदर्शिताः श्रुतिस्मृतियुत्त्यः, वेदानां समाननामरूपत्वे 'वाचा' विरूपनित्यया' 'अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्ा सयम्मुवा। आदौ वेदमयी दिव्या यतस्सर्वाः प्रवृत्तयः' इत्यादिश्रुतिस्मृतयः प्रमाणानि। अत्र हि श्रतौ नित्यत्वं स्मृतावनादिनिधनत्वञ्च न स्वरूपतो विवक्षितम् ; आनुपूर्वीविशेषविशिष्वाक्यानां तदसम्भवात् । किन्तु वर्णपदवाक्यतदानुपूर्वीतत्प्रति-

नित्या' इति स्मृत्युक्त नित्यत्वं तु 'अतएव च नित्यत्वम्' (ब्र. सू, १. ३, २९.) इति सूत्रोक्तमिव स्तन्त्रपुरुषविश्रान्त्यभावरूपमपौरुषेयत्वमिति विवेक: ।

अपि च 'यज्ञेन वाचः पदवीयमायन्' 'यज्ञो म आगच्छतु' 'उत्तरां देवयज्यामाशास्ते भूयो हृविष्करणमाशास्ते' 'पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति' इत्यादिमन्त्रब्राह्मणप्रतिपन्नवेदवैदिककर्मप्राप्त्यर्थयज्ञादि- सत्कर्मानुष्टानं ततोप्सया वत्तव्यम्। अवगतेष्टसाधनविषया च प्रेप्सा भवति कमानुष्ठानकाले पचर्त्वेव च वेदवैदिककर्माण्यवगतानि नान्यादृशानीति महाप्र्यव्यवहितपूर्वकल्पानुष्ठत कर्म िस्तद नन्त कल् ््या

२६२ न्यायरक्षामणिः १.३.३०

वेदवैदिककर्माणि पूर्वकल्पप्रवृत्तान्येव भवन्तीत्यतोऽपि वेदानां समाननामरूपत्वसिद्धिः। नामरूपभेदे प्रमाणाभावाच्च। तत्र प्रमाणाभावे हि लाघवात् समाननामरूपत्वमेव सिध्यति। वासिष्ठवचनं तु न वैदिक- कर्मभेदे प्रमाणम्; अवान्तरकल्पभेदेन वैदिककर्मवैरूप्यस्य पूर्वपक्षिणाड्यनङ्गीकृतत्वात्, महाकल्पभेदेन तद्वैरूप्यस्य काकेनानुभूततया वत्तुमशक्यत्वात्, महाकल्पद्वयजीविनः काकस्याप्यभावात्। तस्मात् वासिष्ठे भूसुण्डाख्यकाकवचनं जगद्वैचित्र्याद्युक्तिमात्रपरमिति नेतव्यम्।

एवं महाकल्पादौ प्राथमिकाध्ययनविषयो वेद: पूर्ववेदसमाननामरूपः; वेदत्वादिदानीन्तनाध्यापन- विषयवेदवत्; विपक्षे नामरूपभेदकल्पनायां गौरवम् ; 'वाचा विरूपनित्यया' 'अनादिनिधना दिव्या' 'तान्येवैभ्यो ददात्यजः' 'युगान्तेतर्हितान् वेदान् सेतिहासान् महर्षयः' इत्यादिश्रुतिस्मृतिव्याकोपश्च। 'सेतिहासान्' इति इतिहासशब्देन 'त्रयो होद्रीथे कुशला बभूवुः'। 'देवासुराः संयत्ता आंसन्' इत्यादीनि वैदिकानि पुरावृत्तानि विवक्षितानि, न तु पौरुषेयप्रबन्धविशेषाः। पुरावृत्तग्रहणं च वेदार्थैस्सह वेदानां लब्धत्वप्रत्यायनार्थम् । अत एव 'यो वै वेदांश्व प्रहिणोति तस्मै' इति श्रुतौ चकारेण सध्ट्युपयोगीन्द्रादिनाम- रूपपरिज्ञानार्थ सर्गप्रलयाद्यर्थवादार्थप्रधानं संगृहीतमिति विवरणार्थे तदुपबृंहणे 'ब्रह्माणं विदधे पूर्व जगत्सुष्टयर्थमीश्वरः । तस्मै वेदान् पुराणानि दत्तवानग्रजन्मने' इति श्रोके पुराणशब्दः प्रयुक्तः। तत्र हि पुराणशब्दो वैदिकार्थवादनिरूपितसर्गप्रल्यपर एव वक्तव्यः, न तु पौरुषेयप्रबन्धपरः; महाकल्पादौ ब्रह्मसुष्टयनन्तरं तदीय जगत्सृष्टिसामर्थ्योपयोगिवंदप्रदानसमये पौरुषेयप्रबन्धानामनिष्पत्तेः। एवंविधाः श्रतिस्मृतियुक्तयो 'दर्शनात् स्मृतेश्र.इति सूत्रशेषेण संगृहीताः । तत्र 'श्रुतेः' इति सूत्रणीये 'दर्शनात्' इति गुरुसूत्रकरणं शङ्कान्तरवारणा र्थमर्थान्तरमपि क्रोडीकर्तुम्।

इत्थमत्र शङ्का समुन्मिषति-मन्त्रकृदादयो मन्त्रद्रध्टरः, न तु मन्त्रादिकर्तार इत्ययुक्तम्। मन्त्रादिद्रष्ट्त्वं हि कल्पान्तराधीतमन्त्रादिस्मर्तृत्वमभिमतम्। तन्न सम्भवति; सर्वव्यवहारोष्छेदिना महाप्रलयेन व्यवधानाद्। न च ाच्यम्-'यदा सुपर्खमं न कश्चन पश्यत्यथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक सर्वैर्नाममिस्सहाप्येति चक्षस्सवैं रूपैस्सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैश्शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यानैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाऽग्रेर्ज्वलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरत्नेवमेवैतस्मादात्मनः सर्वे प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः' (कौ. ३, ३.) इति श्रुत्यनुसारेण स्ापग्रबोधयोः प्रलयंप्रभव- सत्त्वेऽपि स्ापव्यवहितं प्रबोधे स्मर्यते, तद्वत् महाप्रलयव्यवहितमपि स्मर्येत-इति। स्वापे मरणस्य काल- 'a'

१. ३.३१ देवताऽधिकरणम्। २६३

विप्रकर्षस्य वा वासनोच्छेदकारणस्याभावेन सत्यां वासनारयां स्मरणमुपपद्यते, कस्यचित् स्वापेऽय्यन्येषां प्रवां- धात् तेभ्यश्च ग्रहणमुपपद्यते; महाप्रलये सर्वेषां युगपन्मरणं भूयान् कालविग्रकर्पश्चेति कथमतीतकल्प- वृत्तान्तानुसन्धानं सम्भवेदिति । तत्रेदमुत्तरं सूत्रशेषेण विवक्षितम्। मरणकालविप्रकर्षसत्त्वेऽपि स्मृतेदर्शनात् महाप्रलयव्यधानेऽपि स्मृतिरुपपद्यते। तथाहि-प्राणिनामनेकजन्मान्तरव्यवहितेषु मनुष्यपक्षिसरीसृपादिजन्मस प्रामेषु तत्तज्जा- त्युचितस्तन्यपानादिप्रवृत्तयो हिंस्राहिस्रत्वतत्तज्जात्यन्तरविषयविरोधादिखभावप्रतिपत्तयश्च दृश्यन्ते। तास्सर्वा- अप्यनेकजन्मसहस्त्रव्यवहिततत्तत्सजातीयजन्मान्तराभ्यस्तस्मृति विना न सम्भचन्तीति तत्तज्जातिप्रापककर्माण्येव तत्स्मृतिजनकसंस्कारोद्वोधकानीति स्वीकरणीयम्। एवमेव्र वसिष्ठविश्वाभित्रादिप्रभृतिमन्त्रकृदृषिजन्म- प्रापकाणि ज्ञानकर्माणि पूर्वकल्पेष्वनुष्ठाय महाकल्पादिषु वसिष्ठादिजन्म प्रामुवतां तानि कर्माणि कथं तत्तन्मत्रादिविषयसंस्कारोद्वोधकानि न स्युरिति। तस्मात् समञ्जसमिदं सूत्रम्। भाष्यस्याप्यस्मिन्थें योजना सुकरैव । १. ३. ३०। मध्वादिष्वसम्भवादनधिकारं जमिनिः ।३१। एवं ब्रह्मविद्यायां देवानामधिकारङ्गीकुवार्णस्य भगवतो बादरायणस्य मतं प्रदर्शितम्। अथ तमनङ्गीकुर्वाणस्य जैमिनर्मतं पूर्वपक्षतयोद्भाव्यते। अत्रायं पूर्व पक्ष :- वसुरुद्रादित्यमरुत्साध्याश्च गणवर्तिनः । रविश्र मधुविद्यायामुपास्या नाधिकारिणः ॥ संवर्गविद्यादिषु च वाय्वाद्या नाधिकरिणः । अग्निहोत्रादिषु तथा यष्टव्यारस्सवदेवताः ॥ मधुविद्याSग्निहोत्रादिष्वन्तर्यामी सुपर्वणाम्। भवेदुपास्यो यष्टव्य इत्युक्तिस्तु न युज्यते ।। तथाऽप्युपास्या वस्वाद्या नान्तर्यामीति गभ्यते। उपजीवकतायाश्र तद्भावस्य च वर्णनाद्॥ यष्टव्याश्च महेन्द्रादा देवा इत्यवसीयते। प्रसिद्धवृत्रहन्तृत्वमुखतो धर्मवर्णनात्। स्वमिष्टवद्धयो देवेभ्यस्स्वदेवत्ये महाकतौ। तत्तद्वागाः प्रसन्नेन वितीर्णा हरिणेति चेत्। तावता विष्णुदेवत्यस्स एकस्सिध्यति ऋतुः। नानादेवत्यतान्येषां भवेत् तस्यापि सम्प्रति॥ अर्थवादांश्च निस्सारानवलम्ब्यैतिहासिकान्। न युज्यते कल्पायतुं धर्माधर्मस्थितिच्युतिः ॥ अन्यथा हि श्वेतकेतोश्शापादारभ्य योषिताम्। सम्प्रवृत्तैकवर्तित्वव्यवस्थेति प्रयुज्यते ।।

२६४ न्यायरक्षामणि: १. ३. ३१

श्वेतकेतों: कोपलिङ्गात् तद्यवस्थित्यनादिता। ज्ञातेति तत्कथा स्वार्थविवक्षारहितेति चेत्।। यज्ञाग्रहारोपाख्यानकथाडप्येवमिति स्मर। तस्या विव्रक्षितार्थत्वे यतस्स्यात् बह्सङ्गतम्॥ तस्मिन् संत्र यदि तदा दीक्षणीया कृतागनिना। अद्य विष्णोरभागत्वं न चेदग्नेः प्रसज्यते ॥ उपसत्मु कृतश्चेत् स्यात् यागः केनापि वैष्णवः । तदीय एवेदानीं स्यान् चेतस्याद्विकलः ऋरतुः ॥ सर्वैरुदवसानीयावसानास्सर्व एव चेत्। अनुष्ठितास्तदानीं स्युस्सर्वें र्सर्वेषु भागिनः । कैश्चित् केचिददि कृतास्सर्वेषामपि सकतुः। विकलस्स्यात्ततो विष्णोः कुतः प्रीतिः कुतो वरः ॥ तद्देवताविधीनां च वैयर्थ्य कालभेदतः। अदृष्टचरमन्यत्र प्रसज्येतानिवारितम् ॥ एतेनेन्द्रादयो विष्णुं यजन्ति मनुजास्तु तान्। इत्यपास्तन्तु वैयर्थ्य तेषां स्याद्धि तदा सदा ॥ एवमेव ऋतुभुजां यज्ञानुष्ठानगोचराः। अर्थवादाश्च विज्ञेया विवक्षारहितार्थकाः ॥ अग्निष्टोमं कथं कुर्यात् सृष्टिसामर्थ्यसिद्धये। त्रिवृत्स्तोमादिसृष्टेः प्राक प्राक् तत्सृष्टेश्र विश्वसृक॥ यष्ट्रणां सापदश्यश्च ब्राह्मण्यञ्च विना कथम्। चत्वारस्सत्रमासीरत्नग्रीन्द्रप्रमुखाससुराः ॥ कथं वैश्वसृजे सत्रे कुर्यादार्त्विज्यमङ्गना। ऋत्विजां खलु पुंल्लिङ्नैरवेदैः पुंस्त्वं विवक्षितम्॥ कथश्चान्नेतृकर्मैकं कुर्यातामेककर्तृकम्। सर्पौ च कविशङ्गाख्यौ सर्पाणामयने कृ(क)तौ।। तस्माद्विद्याविशषेभ्यः कर्मभ्यश्च च्युतास्सुराः । च्यवन्ते श्रवणादिभ्यो वैदिकत्वाविशेषतः ॥ देवानां ब्रह्मवत्त्वं यदर्थवादेषु वर्णतम्। पूर्वजन्मानुवृत्तं तत् घटते वामदेववत्।। इनद्रस्य ब्रह्मविद्यार्थ ब्रह्मचर्यस्य वर्णनम्। यष्ट्त्ववादवन्नेयं शून्यमर्थविवक्षया॥ कथं हि ब्रह्मचर्य स्यात् क्षणमप्यमृतान्धसाम्। सदा ऋतुहविर्भूतमधुमांसादिभोजिनाम् ॥ पद्यैस्समग्रहीष्मेत्थं पद्धति पूर्वपक्षिणः। पुनस्सफुटीकरिष्यामो वाक्यैरनतिविस्तरैः॥

च वस्वादीनां, संवर्गादिविद्यादिषु वाय्वादीनाम्, अग्निहात्रेष्टिसोमयागादिषु अग्रयादिसर्वदेवतानाथ् नाधिकारः; अमेदे उपास्योपोसकभावस्य यष्ट्रयष्टव्यभावस्य चासम्भवात्। न च तेषु वस्वादितत्तहेवानतर्यामी परमात्मै- वोपास्यो यष्टव्यश्च स्यादिति वाच्यम्। मधुविद्यायां हि 'तद्त् प्रथमममृतं तद्वसव उपजीवन्ति' इत्यादौ- वस्वादिशब्दोक्तानां तत्तदमृतोपजीवनं श्रुतम्, न तु तत्तद्भोगमात्रम्। उपजीवनं चाप्राप्तप्राप्त्यथ किश्िदा-

१. ३. ३१ देवताऽधिकरणम्। २६५

श्रयणम्। तत्तु न परमात्मनि सम्भवति । तथा 'बसूनामेवैको भूत्वा' इत्युपासकस्प वसूनामन्यनमभावापत्तिः श्रुता। साऽपि परमात्मनि न सम्भवति; निर्धारणषष्ठीबहुत चनस्यार्थबहुत्वमनपेक्ष्यै कस्मिन्नन्तर्यामिण्यन्वयायो- गातू। तस्मादिह वस्ादिशब्दोक्ता गणदेवता एवेत्यवसीयते। यथा 'स य एतदेवमृतं वेद' (छा. ३.६.३) इत्यत्रोपासकत्वलिङ्गादयच्छब्दोक्तो जीव: ना्र्ानी, 'स्मेिम्ोकृद्दिव हैवमै भवति य एतामेवं ब्रह्मोपनिषदं वेद' इत्यौपसंहारिकं ब्रह्मप्राप्तिकथनं वसादिभावद्वारा कममुक्तिपरम्, ब्रह्मोपनिषत्पदं वेदोपनिषदर्थकश्चेति युज्यते, तथा ऋतुषु यष्टव्या अपि प्रसिद्धा महेन्द्रादय इत्यवसीयते। 'त्वष्टा हतपुत्रो वीन्द्रं सोममाहरत्' इत्यादिश्रुनौ प्रसिद्धस्य वृत्रहन्तुरिन्द्रस्यैव, 'सम्भवदग्नीषोमावभिसमभवत्' इत्यादिश्रुतौ वृत्रेणाभिभवितुं योग्ययोः प्रसिद्धयोरग्नीषोमयोरेव्र, 'अग्निर्वै देवानामवमः' इत्यादिश्रुताववमत्वादि

ननु महाभारते- 'ततस्ते विबुधास्सर्वे ब्रह्मा ते च महर्षयः । वेददृष्टेन विधिना वैष्णवं ऋतुमारभन् ॥ तस्मिन् सत्रे तदा ब्रह्मा स्वयं भागमकल्पयत्। देवा महर्षयश्चैव सर्वे भागमकल्पयन्।। ते कार्तयुगधर्माणो भागा: परमसत्कृताः । प्रापुरादित्यवर्णं तं पुरुषं तमसः परम्' इत्याद्यभिधाय 'यज्ञैश्वर्येंऽपि यक्ष्यन्ति सर्वलोकेषु वै सुराः। कल्पयिष्यन्ति वो भागांस्ते नरा वेदकल्पितान्। यो मे यथा कल्पितवान् भागमस्मिन् महाकतौ। स तथा यज्ञभागार्हो वेदसूत्रे मया कृतः'॥

इति तदनन्तरं विष्णुवचनवर्णनेन पूर्व वैष्णवानामेव सतां यज्ञभागानां तदीयवरदानेन देवता- न्तरसम्बन्धित्वं ज्ञातव्यमित्यवगम्यते। तस्मादिन्द्रादीनां ऋतुषु देवतात्वं प्रतिपादयतामर्थवादानां नासाङ्गत्य- मिति चेतु। कि ततः ? तस्मात् वैष्णवसत्रादन्येषां कतूनां तस्याप्यधुनेन्द्रादि नानादेवत्यताङ्गीकृतैव्रेति कथमिन्द्रादीनां यागाधिकारः स्यात् ? किश्वैतादृशानितिहासदृष्टानर्थवादानवलम्व्य पूर्वमन्यथाप्रवृत्तः धर्म इदानीमन्यथा प्रवृत्त इति धर्ममर्यादाविप्ठवाङ्गीकारो न युक्त :; अन्यथा ह्धर्ममर्यादाडप्येवं विपुनाड क्ीक्रियेत। दृश्यते हि भारत एव पूर्वमनावृतानां स्त्रीणां श्वेतकेतुशापप्रभृत्येकपन्ीवावरणं प्रवृत्तमित्यादिर धर्मविष्ठवार्थवादः ।

न्याय. रु. ३४

२६६ न्यायरक्षामणि: १. ३. ३१

ननु श्वेवकेनूपाख्याने स्त्रीणां पूर्वमनावृतत्वे निर्धनेनांतसवार्थ क्रियमाणायामाभरणप्रार्थनायामिवापत्नी- केन ब्राह्मणेनापत्यार्थं क्रियमाणायामुद्दालकपन्नीप्रार्थनायां तत्पुत्रस्य श्वेतकेतोः कोपो न स्यात्। कोपश्च तत्रैव वर्णितः 'मातरं तां तदा दृष्टवा नीयमानां बलादिव । तपसा दीप्तवीर्यो हि श्वेतकेतुर्न चक्षमे। संगृह्य मातरं हस्ते श्वेतकेतुरभाषत । दुर्ब्राह्मण विमुञ्च त्ं मातरं मे पतिव्रताम्' इति। ततस्त्रीणमेकपन्ीत्वनियमस्याना- दित्वावगमात् तस्मिन्नुपाख्याने 'अनावृता हि वर्णानां सर्वेषामङ्गना भुवि। यथा गावः स्थितास्तात स्वे स्वे वर्णे तथा प्रजाः' इति नारीणां प्रागनावृतत्ववचनं 'व्युच्चरन्त्याः पति नायोः अद्यप्रभृति पातकम्। भ्रण- हत्याकृतं पापं भविष्यत्यसुखावहम्' इति तदाप्रभृत्येकपत्वीत्वव्यवस्थापनवचनं च कुन्त्यपत्यार्थ पुरुषान्तरं प्रवर्तथितुकामस्य पाण्डोसस्वकल्पितार्थविषयं वचनमित्र प्ररोचनामात्रपरमित्यवसीयत इति चेतु।

यज्ञाग्रहारोपाख्यानवचनजातमप्येवमेवेत्यवधारय, अन्यथा हि तत्र बह्दसमञ्जसमापद्यते। तथा हि- तस्मिन्सत्रे दीक्षणीयायामाग्नावैष्णवः पुरोडाशोऽग्निना नानुष्ठितश्वेदग्रेर्भागो न स्यात् । अनुष्ठितश्वेत् तरिष्णो- रिदानीं भागानुवृत्तिर्न स्यात्। उपसत्सु वैष्णवो याग: केनापि देवेनानुष्ठितश्वेत् तदीय एवेदानी स्यान्न- वैष्णव :; नानुष्ठितश्चेत् ऋतुर्विकल: स्यात् ; उदवसानीयावसानाः सर्वेऽपि देवर्षिभिरनुष्ठिताश्चेत् सर्वेषु हिष्यु सर्वेऽपि भागिन: स्युः। कैश्चित्केचित्कृता/श्वेत्सर्वेषामपि स ऋतुर्विकल इति ततो विष्णोः प्रीतिस्ततो देवानां वरलामश्च न स्यात्। किश् पूर्व वैष्णवः ऋतुः कालविशेषे नानादेवत्यो जात इत्यम्युपगमे तस्मि- न्ुपदेशातिदेशाभ्यां 'प्रवृत्तेषु विधिषु श्रुतानां देवतासमर्पकपदानां पूर्व विष्णुवाचित्वमिदानीं नानादेवतावा- चित्वमिति क्वापि अदृष्टचरं विविधार्थवत्त्वं प्रसज्येत । एतेन-'इन्द्रादयो देवा विष्णुं यजन्तीति न यष्ट्रयष्टव्य- भावविरोधः मनुजास्त्विन्द्रादीन्यजन्तीति नेन्द्रादीनां यष्टव्यत्वप्रसिद्धिविरोधश्च' इत्यपास्तम्। तदा हि विधिषु देवतावाचकपदानां नित्यमेव वैयर्थ्य प्रसज्येत ।

एवं यज्ञाग्रहारोपाख्यानवदेव देवानां ऋत्वनुष्ठानार्थवादा अप्यविवक्षितार्था द्रष्टव्याः, अन्यथा हि तत्राप्यसाङ्गत्यमापद्येत। तथा हि-छन्दोगब्राह्मणे 'प्रजापतिरकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति स एतमग्रिष्टो- ममपश्यत्तमाहरत्तनेमा: प्रजा असृजत' इति प्रजापतेस्सृष्टिसामर्थ्यसिध्यर्थमगनिष्टोमानुष्ठानमुक्त्ा 'सोऽकामयत यजञं सृजेयेति स मुख्त एव त्रिवृतमसृजत तं गायत्रीछन्दोऽन्वसृज्यताग्नरदेवता ब्राह्मणो मनुष्या वसन्त ऋतुः' इत्यादिना यज्ञानुष्ठानार्थ तदपेक्षितानां त्रिवृत्पश्वदशादिस्तोमनां गायत्रीत्रिष्ट्भादिच्उन्दसां ब्राह्मण-

१. ३. ३१ देवताधिकरणम्। २६७

क्षत्रियादिमनुष्याणां वसन्तग्रीष्मादिऋतूनाञ्च सृष्टिरुक्ता। पुराणेषु तु 'गायत्रश्च ऋचश्रैव त्रिवृत्स्तोमं रथन्तरम् । अग्निषोमञ्च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्' इत्यादिना स्तोमादिसृटटितः पृथगग्निष्टेमादियज्ञसृष्टि- रप्युक्ता। एवमग्निष्टोमतदङ्गकलापसृष्टेः प्रागेव 'प्रजापतिरग्निष्टोममाहरत्' इति कथं घटते? तथा 'देवा व यशस्कामास्सत्रमासत अग्निरिन्द्रो वायुर्मुखः' इति चतुर्णां देवानां सत्रानुष्ठानमुक्तम्। कथं चत्वार एव ब्राह्मण्यरहितास्सत्रमनुतिष्ठेयुः १ सप्तदशावराणां ब्राह्मणानामेव हि सत्रानुष्ठानम्। 'ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिः क्षत्रमिन्द्रः' इत्यादिश्रवणात् देवेष्वपि ब्राह्मणादिभावोडस्तीति चेदस्तु नाम। तथाऽपि बृहस्पते रेव देवेषु ब्राह्मणत्वेन निर्धारितस्य सत्राधिकारः स्यान् त्वग्न्यादीनाम्। 'त्वं देवेषु ब्राह्मणोऽस्यहं मनुष्येधु' इति अग्नेरपि देवेषु ब्राह्मण्यनिर्धारणं श्रयते इति चेत्, तर्ह्वर्थवादद्वयमप्यविवरक्षितार्थमित्येव वर्यवस्येत; उभयोरितरव्यवच्छेदेन ब्राह्मण्यनिर्धारणायोगाद्। तथापीन्द्रादीनां सत्राधिकारो न स्यादेव। तथा विश्व- सृजामयने स्तिरिया आर्त्विज्यं श्रूयते 'वाक् सुब्रह्मण्य (ण्या)' इति। तथैव तैत्तिरीयशाखायामपि श्रूयते 'वागेषां सुब्रह्मण्यासीच्छन्दोयोगान्विजानती' इति। कथं त्रिया आर्त्विज्यम् ? 'होतारं वृणीते' इत्यादिविधिवाक्य गतैर्हि पुलिङ्गैः ऋत्विजां पुंस्त्वं विवक्षितम्। तथा सर्पाणामयने चकपिशङ्गयोईयोरुन्नेतृकर्म श्रूयते 'चक- पिशङ्गावुन्नेतारौ' इति। कथमेककर्तृकमुन्नेतृकर्म द्वौ कुर्याताम्१ तस्मादविवक्षितार्थ एव देवानां ऋत्वनुष्ठा- नार्थवादः । अतो विद्याविशेषेभ्यः कर्मभ्यश् प्रच्युता देवाः श्रवणादिभ्योऽपि व्यवन्त इत्येव युक्तम्; वैदिकत्वाविशेषाद्। यत्तु कठकौषीतकीशाखादिषु यममहेन्द्रादीनां ब्रह्मविद्योपदट्टतवमुक्तम्, तत् वामदेववत्पूर्वजन्मा- सुवृत्तया ब्रह्मविद्यया घटते। यत्तु छान्दोग्य इन्द्रस्य ब्रह्मविद्यार्थमेकशतवर्षब्रह्मचर्यवर्णनं तत् ऋत्वनुष्ठानवर्ण- नवदविवक्षितार्थं नेतव्यम्। नन्विह विरोधाभावे किमित्यविवक्षितार्थत्वं कल्प्यते ? इहापि विरोधस्तुल्य एव। कथं हि देवानां चित्रेष्ट्यादिषु, पशुयागादिषु च हविरभूतानि मधुमांसानि तत्र तत्र यजमानैः प्रदीयमानानि सदा भुञ्जानानां क्षणमपि ब्रह्मचर्य सम्भवेत्? ब्रह्मचर्यकाले तद्धोजनाभावे च हविर्भोजनन तृप्तानां देवानां फलप्रदातृत्वमिति नियमस्त्यक्त एव स्यात्। तस्मान्नास्ति देवानां ब्रह्मबिद्याऽधिकारः । सूत्रस्य मधुविद्यादिष्वधिकारासम्भवाठ वैदिकत्वांविशेषेण ब्रह्मविद्यायामप्यनधिकारं जमिनिर्मेन इत्येकोऽर्थः। मधुमांसभक्षणशीलेषुब्रह्मचर्यासम्भवात् तेष्वनधिकारं जैमिनिर्मेन इत्यपरोडर्यं: ।१, ३. ३१।

२६८ न्यायरक्षामाण: १. ३. ३२

एवं विग्रहादिपश्चकवतीं देवतां सिद्धान्तिर्रात्याऽभ्युपगम्य तस्याः श्रवणादिष्वधिकारो निराकृतः । इदानीं तथाभूतायां देवतायां प्रमाणाभावात् तस्यास्तदधिकारव्यवस्थापनं गगनकुसुमस्य सौरभ्यप्रदानेन तुल्यमित्यभिप्रेत्याह-

ज्योतिषि भावाच्च । १. ३. ३२। यागादिविधिसामर्थ्य आदित्यादिपदसामर्थ्य मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणेषु व्रिग्रहादिपश्चकवद्देत्ता- कीर्तनञ्च तथाभूतदेवतास्तित्वे प्रमाणतेन शङ्कनीयतया सम्भावितम्। तथा हि तत्तदेवत्ययागविधयः श्रूयन्ते। यागाश्च तत्तदेवताराधनरूपाः; 'यज देवपूजायाम्' इति क्मरणात्। फलकामिनाञ्च देवताराधनानि राजाराधनवतफलार्थानीत्याराध्यमानानां देवतानां राज्ञामिव फलदातृत्वमन्रगम्यते। न च फलस्यानीशानानां फलदातृत्वं घटते। नाप्यप्रसन्नाः फलं प्रयच्छन्ति। नापि दीयमानं हविरभुञ्जानाः प्रसीदन्ति। न चैतत्सर्वमचेतनानां विग्रहरहितानामुपपद्यत इति यागविधिसामर्थ्याद्विग्रहो हविर्भोक्तृत्वं प्रसादवत्त्वमैश्ववर्य फलदातृत्वं च देवतानां कल्प्यते।

तथा 'यदाग्नेयोऽष्टाकपालः' इत्यादिष्वग्न्यादीनां भोज्येन पुरोडाशादिना सम्बन्धो योग्यतया भोक्तृत्वमेव। भोक्तृत्वे च तदुपपादको विग्रहस्तत्साध्यं प्रसादादिकं च लभ्यत इत्येवं द्रव्यदेवतासम्बन्ध- िधिसामर्थ्यादपि तासां विग्रहादिपश्चकं कल्प्यते। तथा प्रगीताप्रगीतमन्त्रसाध्यगुणवचनरूपस्तोत्रशस्त्रविधि सामर्थ्यादपि। गुणवचनं हि देवतानां राज्ञामिवाराधनरूपं भवति। तेनाराध्यमानानां देवतानां फलदातृत्वं कल्प्यते। तेन तासां फलैश्वर्यं स्तातकेषु प्रसादो गुणवचनाकर्णनं विग्रहवत्ता चेति सर्व कल्यते। तथा 'यस्यै देवतायै हर्विगृहीतं स्यात्तां ्यायेद्वषटकरिष्यन्' इति देवताध्यानविधिसामर्थ्यादपि त्रिग्रहादिकं कल्प्यते। न हि विग्रहरहिता देवता व्यावगोचरीभवतीति रूपविशेषाकांक्षायां मन्त्रार्थवादादिप्रसिद्ध विग्रहात्मकमेव रूपं ग्राह्यम्। हत्रि:प्रदानसमये हविरुद्देश्यभूतविग्रह्वद्देवताव्यानं च दृष्टार्थत्वाय हविःस्वीकरणार्थम्। तच्च भोजनार्थम्। तेन प्रसादस्तेन फलकामनया हविस्त्यक्तवते यजमानाय फलप्रदानश्चेति सर्व लभ्यते । तथा आदित्योऽगिश्चन्द्र इन्द्र इत्यादयः शब्दा विधिमन्त्रार्थवादेतिहासपुराणेषु लोकं च प्रसिद्धा:। तेषाञ्च विधिमन्त्रादिष्वेव प्रातिपदिकात् विहितैर्विभक्तितद्वितैर्योगदर्शनात् निखण्ड्वादिषु रविः

१. ३. ३२ देवताऽधिकरणम्। २६९

सूर्यो वहिनर्ज्वलनो विधुश्चन्द्रमा मघवान् मरुत्वानित्यादिपर्यायस्मरणाच्च हुंफडादिवैलक्षण्येनार्थवत्त्वस्य, लोक- वेदप्रसिद्धेन्द्राण्यादिशब्देधु 'पुंयोगादाख्यायाम्' (पा. सू. ४. १. ४८.) इति विहितस्त्रीप्रत्यययोगाद्वि- ग्रहवदर्थवत्त्वस्य च सिद्धौ विग्रहविशेषाकांक्षायां मन्त्रार्थवादादिप्रसिद्वो विग्रहः समानवाक्योपात्तत्वाद्धविर्भो- क्तृत्वादिकश्चेति सर्व लभ्यते । साक्षाच्च विधिनैरपेक्ष्येण 'वज्रहस्तः पुरन्दरः' 'पिवा सोमभिन्द्र मन्दतु त्वा' 'तृप्त एवैनमिन्द्रः प्रजया पशुभिस्तर्पयति' 'इष्टान् भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञर्भाविताः' 'ते तृमास्तर्प- यन्त्येनं सर्वकामफलैः शुभैः' इत्यादिमन्त्रार्थवादेतिहासपुराणैरपि देवतानां विग्रहादिपश्चकं सिध्यतीति।

तत्र पदसामर्थ्य तावन्नोक्तरूपदेवतास्तित्वे प्रमाणम्; आदित्योऽग्निश्चन्द्रः विद्युन्नक्षत्राणीत्येवमा- दिपदानामचेतनगगनपरिदृवश्यमानमण्डलादिरूपे प्रसिद्धे ज्योतिषि वृत्तेः । तत्रैव तेषां लोकप्रसिद्धः, 'न तत्र सूर्य:' इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धेश्व सद्भावात्; इन्द्रो मित्रो वरुण इत्यादिपदानामपि 'ज्येष्ठा नक्षत्रमिन्द्रो देवता' इत्यादिश्रुत्यनुसारेण नक्षत्ररूपे ज्योतिष्येव वृत्तेः । नक्षत्रेष्टियाज्यानुवाक्यासु क्वचित्कचित् 'इन्द्रो ज्येष्ठामनु नक्षत्रमेति इत्यादौ ज्येष्ठादिनक्षत्राणामिन्द्रादिदेवतानाश्च भेदनिदर्शस्य नक्षत्रपदवाच्यलौकिकतेजोविशेषत्व देवतापदवाच्यालौकिकहविरुद्देश्यत्वात्मकरूपभेदेनोपपत्तेः। सोडयं गकार इति प्रत्यभिज्ञालम्भितसर्वविषय- गकाराभेदानुसारेण 'द्वावेतौ गकारौ तारेण मन्द्रोऽभिभूतः तारान्मन्द्रोऽन्यः' इत्यादिभेदप्रत्ययानामौपाधिक- रूपभेदविषयत्वस्यार्ङ्गकृतत्वेन तद्वदिहापि सम्भवात्। अन्येषां च लोकवेदप्रसिद्धदेवतात्राचिपदानां ज्यो- तिर्मण्डलमध्यगते क्वचित्कचिन्नक्षत्रे इन्द्रादिपदवत् वर्तनसम्भवात्। इन्द्राण्यादिशब्दानां नक्षत्रवाचितया पुंविशेषयुक्तस्त्रीवाचित्वाभावेऽपि हिमानीयवानीशब्दवत् स्त्रीप्रत्ययान्तत्वसम्भवात्। पृथिव्यापो वायुरन्तरिक्ष- मोषधयो वनस्पतयः पुष्पाणि फलान्यहोरात्रौ प्राची प्रतीची मनश्चित्तमित्यादिकर्मविशेषविनियुक्तदेवतावाचि- पदानां लोकवेदप्रसिव्यनुसारेण प्रसिद्वेषु मृदादिष्वेव वृत्तेश्र। तस्मात पदसामर्थ्य न विग्रहादिमद्देवताSस्तित्वे प्रमाणम् ।

नावि यागादिविधिसामर्थ्यम् ; यागविधीनां पूजाविषयत्वन, द्रव्यसम्बन्धविधीनां द्रव्यसम्बन्धि- त्वेन, स्तोत्रशस्त्रविधीनां स्तुतिविषयत्वेन, ध्यानविधेर्ध्यानविषयत्वेन चादित्यादिज्योतिषि मृदादौ च तात्पयति। तथी वि

२७० न्यायरक्षामणि: १.३. ३२

पूज्यः फलप्रदातेति नियमो नैव विद्यते। दूरे तस्य फलैश्वर्यप्रीतिभोजनविग्रहाः ॥ पूज्या हि राज्ञश्शिशवः पूज्यास्तत्पादुकादयः । ऋतौ सोमश्शिघेज्यायां पूजोपकरणादयः ॥ तानुद्दिश्य कृता पूजा राजादीनां भवेद्यदि। तदाऽस्तु यज्ञे देवानां पूजा ब्रह्मण एव नः ॥ पितुर्मातुर्गुरोः पत्युरतिथीनां त्रयीविदां। पूजायां गतिरेषैव ह्युपास्था सकलैरपि॥ इथ्योः पार्वणहोमाम्यां ते एव खलु कर्मणि। यष्टव्ये स्व्रीकृते तत्र का गतिः कर्थिंतेतरा॥ तुरङ्गमेध मेध्यस्य तुरङ्गस्य गुणक्रियाः । अङ्गानि च यदिज्यन्ते गतिस्तत्रापि नापरा ॥ छन्दोगानां विवाहेषु या कन्या परिणीयते। सैवेज्यते तदङ्गं च तत्राप्यन्याऽस्ति नो गतिः ॥ श्राद्वेष्वतीताः पितरः तिर्यग्जन्मगता अपि। इज्यन्ते नामगोत्राभ्यां तत्राप्येषा गतिस्समा ॥ चेतनत्वेऽपि देवानां भाविकल्पान्तरे फलम् । ईश्वरेणैव दातव्यं न तु तैर्विलयं गतैः ॥ अथवा कर्मजन्येन संस्कारेणैव केवलम्। न द्रव्यदानप्रीतेन देवेनाखण्डलादिना।। आहूतायाप्रदानं च क्षपं संकल्पितस् च। तर्त्प्रातिमिच्छन् क: कुर्यादाश्रयन् ब्रह्म कर्म वा ॥ यदाग्नेयादिवाक्येषु तद्वितादिसमर्पितः। द्रव्यदैवतसम्बन्धश्शब्दद्वारो विवक्षितः ॥ विधिवद्देत्रतावाचिशब्दोचारणपूर्वकम्। द्रव्यस्य त्यज्यमानत्वं सम्बन्धस्ताभिरस्ति हि॥ शब्दद्वारक एवात्र सम्बन्धो विधिमर्हति। शक्यं पुंसामनुष्ठातुं शब्दोच्चारणमेव यत्।। अत एव हि पर्यायाः पदस्य विधिवर्तिनः । यज्ञेषु न प्रयुज्यन्ते देवतास्मृतिसिद्धये॥ अग्नये पावकायेति विहिता यत्र देवता। तत्र शब्दौ प्रयुज्येते पर्यायावपि तावुभौ।। सोम: ऋतुहविर्भतस्तस्याभिष्रवसाधनः। ग्रावा च स्तूयते तद्वदर्हन्तीन्द्रादयः स्तुतिम् ॥ प्रजापतेर्हि न प्रीत्यै तत्परीवादशंसनम् । अन्यत्र स्तोत्रशब्दस्य तादर्थ्ये कस्तवाग्रहः ॥ समुद्र्यानवद्धयानं देवतानां प्रसिव्यति। तासां नाचेतनत्वेन किश्चिदप्यपराध्यते॥

श्रोकैस्संगृहांतमर्थजातमस्फुटार्थकरंबितं वाक्यैः स्फुटीकुर्मः। पूज्यः फलप्रदातेति नास्ति नियम :, येन यागेषु पूजनीयानां देवादीनां फलैश्वर्यादिकं सिध्येत्। राज्श्शिशवस्तत्पादुकादयश्च राजभृत्यैरुचितोप- चारेण पूज्यन्ते। ज्योतिष्टोमे सोमलता पयोऽन्ननिवेदनेन पूज्यते। शिवपूजायां पूजोपकरणनिर्माल्यादयो गन्धपुष्पादिभि: पूज्यन्ते। न हि तेषां फलद।तृत्वमस्ति। यद्यच्यते राजकुमारादीनामुपचारो राजदीनासेवर

१. ३. ३२ देवताऽधिकरणम। २७१

पूजा तेषां च फलदातृत्वमस्तीति नास्ति नियमविरोध इति, तदा ऋतुषु देवानामिज्या तत्तदवर्णाश्रमाचारादि- रूपाज्ञाप्रवर्तकस्य परब्रह्मण एव पूजा तस्य फलदातृत्वमस्तीति नास्माकमपि नियमविराधः। अवश्यञ्च पित्रा

दिषु अनतिदेश्यत्वेन च स्वीकृतयोः पार्वणह्दोमयोरश्मेधं चाश्वस्य गुणक्रियाङ्गान्युद्दिशय 'कृष्णाय स्वाहा श्वेताय- स्वाहा यन्मेहसि तस्मै स्वाहा यच्छकृत्करोषि तस्मै स्वाहा दङ्धयस्स्वाहा हनूभ्यां स्वाहा' इत्यादिमन्त्रैः क्रियमाणेषु होमेषु, सामगानां परिणयनकर्मणि परिणीयमानां कन्यामुद्दिश्य 'लेखासंधिषु पद्मसु' इत्यादिमन्त्रैः क्रिय- माणेषु होमेषु, तदङ्गविशेषमुद्दिश्य 'इमं त उपस्थं मधुना संसृजामि' इत्यादमन्त्रेण क्रियामाणे होमे, तिर्यग्जन्मगतानपि मृतानुद्दिश्य क्रियमाणेषु श्राद्वेष्ु कल्पावसानकृतयागादिषु च नान्या गतिरस्ति; पित्रादीनां पितृ शुश्रषादिविध्युक्तैहिकामुष्मिकफलदानसामर्थ्यासम्भवा्, चेतनत्वेना्युपगतानामपि यागेयु यष्ट्यानामि- न्द्रादीनां कल्पान्तरेष्वनुवृत्तिरहितानां भाविकल्पान्तरभोग्यपूर्वकल्पावसानकृतकर्म फलदानसामर्यासम्भवाच्च् । तस्मादनन्यगत्या देवानामिज्यायाः परब्रह्मणैव फलं देयमिति वा ब्रह्मत्रादानम्युपगमे कर्मजन्यसंस्कारेणैवा- पूर्वरूपेण फलं देयमिति वाऽडश्रयणीयम् । द्रव्यदानप्रीतेन इन्द्रादिना फलं देयमिति त्वयुक्तमेव; कर्मान्वयि- देवतानां चेतनत्वफलैश्वर्यफलदानकालपर्यन्तस्थायित्वनियमाभावाद्।

किश्च 'ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपत् मारुतं सप्तकपालं ग्रामकामः' इति विहितायामिष्टयां 'ऐन्द्र- स्यावद्यन् ब्रूयादिन्द्रायानुब्रहीत्याश्राव्य द्रूयान्मरुती यजेति मारुतस्यावद्यन्नरयान्मरुद्भ्योऽनुनूहीत्याश्राव्य ब्रयादिन्द्रं यज' इत्याहूतदेवतायै द्रव्याप्रदानमनाहूतदेवतायै तत्प्रदानञ्च कर्तव्यतया श्रयते। यस्य हविर्निरुप्तं पुरस्ताचन्द्रमा अभ्युदेति स त्रेधा तण्डुलान्चिभजेत्' इत्यादिवाक्यविहितायामभ्यु- दयेष्टौ द्रव्यसंप्रदानत्वेन सङ्कल्पितदेवतानिरासो द्रव्याणां देवतान्तरोददेशेन त्यागश्र कर्तव्यतया श्रयते। तदेतत् यागादीनां देवताप्रीणनेन ततः फलावाप्त्यर्थपक्षे न युज्यते। को हि द्रव्यदानेन कश्चित्प्रीणयितुमिच्छन् द्रव्यदानार्थ तमाहूय तद्द्रव्यमन्यस्मै दद्यात् ? कस्मैचिद्द्रव्यं सङ्कल्पितं प्रतिक्षिप्यान्यस्मै तद्द्रव्यञ्च दद्यात्? न ह्यप्रीणनीये प्रीणनीयत्वभ्रान्त्या तदाह्वानसङ्कल्पौ; अग्रे यष्टव्याना- मिन्द्रादीनामवश्यं प्रीणनीयत्वात्, तेषामपि तथाSSह्वानसङ्कल्पाभ्यां कोपजननायोगात्। अतः कर्मब्रह्मान्य- तरानाश्रयेण यष्टणां देवताप्रीणनपरतायामीदृशकर्मानुष्ठानायोगादीदृशैः कर्मभिरात्मनो लीलारूपैः प्रातं

२७२ न्यायरक्षामाण: १.३. ३२

ब्रह्मैव वा, अपूर्वद्वारक कर्मैत्र वा विश्वसन्तो यष्टव्यरेवताप्रीतिमनादृत्य यथािधि कर्मानुतिष्ठन्ति। कर्म- विधयश्च यष्टव्यदेवताप्रीतिमद्वारीकुर्वन्तः सर्वकर्माराध्यस्य परब्रह्मणः फलदातृत्वे कर्मण एवापूर्वद्वारकस्य फल जनकं्चे वा तास्पर्यवन्तः प्रवृत्ता इत्येवोपपादनीयम्। द्वितीयपक्षे पूज्यः फलप्रदातेति नियमश्च त्यक्तव्यः, पूजैव्र फलजनिकेत्यभ्युपेयम्। तस्मान्न यागविधिसामर्थ्य देवतानां विग्रहादिमत्त्वे प्रमाणम्। नपि द्रव्यदेवतासम्बन्धविधिसामर्थ्यम्। 'यदाग्नेयोऽष्टाकपालः' 'अनुमत्यै पुरोडाशम्' इत्यादितरिधित्रु तद्धितचतुर्थीसमर्पितः द्रव्याणां देवतासम्बन्धो न भोक्तृभोज्यभावसम्बन्धः; तस्य पुरुषेणा- नुष्ठातुमशक्यस्य विध्यगोचरत्वात्। किन्तु यथाविधि तत्तदेवतावाचिशब्दोचारणपूर्वकत्यागविषयत्वरूपः परम्परासम्बन्धः; शब्दोच्चारणस्यैव पुरुषेणानुष्ठातुं शक्यस्य विध्यर्हत्वात्। अत एव द्रव्यत्यागादिविषये तत्तद्विधिश्रुतदेवतावाचिशब्दोचारण एव विधिपर्यवसानम्, न देवतायाम्, द्रव्यस्य तत्तःसम्बन्धे वा। अत एवाग्रेयादियागकालेयु अग्न्यादिशब्दपर्याया नोच्चार्यन्ते-अन्यथा उद्देश्यदेवतास्मृतिमात्रार्थत्वे कदाचिदिच्छया पर्याया अपि प्रयुज्येरन्।

यद्ुच्येत -- विध्युपात्तदेवतावाचिशब्दस्य बुद्धिसन्निहितस्य त्यागे कारणाभावाद् स एव यागकाले प्रयुज्यते-इति, तथापि 'अग्नये पावकाय पुरोडाशम्' इत्यादिविधिविहितयागानुष्ठाने द्वयोरगिवाचकपदयोः प्रयोगो न स्याद ; एकेनाप्यर्थस्मृतिसिद्धेः। अतो विधिवाक्यश्रुतयावद्देवतावाचिशब्दोच्चारणविधिबलादेव स नियमो निर्वाह्य इति न देवताविधिसामर्थ्यमपि तासां विग्रहादिमत्त्वे प्रमाणम्। स्तुतिस्त्वन्द्रादीनामचेतना नामपि बहिष्पवमानस्तोत्रे सोमलताया इव, ग्रावस्तुतौ तदभिषवसाधनानां प्रष्णामिव चोपपद्यते। किश्व द्वादशाहे 'प्रजापति परिवदन्ति' इति विधानात् 'अकुशलो वा अयं प्रजापतिर्यों दंशमशकान् ससृजे यस्तेनान्' इत्यादीन् प्रजापतिपरिवादान्न तत्प्रीत्यर्थमधीयते। निन्दानां कोपजनकब्वात्, किंत्वदष्टार्थमित्ये- बोपपादनीयम्। एवमेवान्यस्यापि स्तुतशस्त्रवचनस्यादृष्टार्थत्वोपपत्तौ प्रीत्यर्थतायामाग्रहो न युक्तः। देवतानां ध्यानमपि बृहत्स्तात्रादिकालषु समुद्रादीनामिवाचेतनानामपि घटते । तस्माद्देवतानामचेतनत्वे किमपि न

१. ३, ३२ देवताऽधिकरणम्। २७३

च उयोतिष्टोमादौ प्रधाने तदङ्गकलापे च, औपनिषद्मन्त्रार्थवदेष्तितिहासपुराणेषु च तदर्णनस्य देवतानां सृरि्प्रिलयकतरि तपश्चर्यादिभि: तासामुपास्ये तद्वैरिनिग्रह्ादिना तासां पालके परब्रह्मज्योतिषि, तदुपासना- विशेषेष्ु च तात्पर्यात् । जयोतिष्टोमादिकर्मतदङ्गविधिभिः पसब्रह्मस्वरूपनिरूपणपरमहावाक्यैस्तदुपासनाविधि- मिश्वैकवाक्यतापनानां देवताविग्रहादिसमर्पकमन्त्रार्थवादेतिहासपुराणवचनानां प्रतीयमानेऽर्थान्तरे तात्पर्या योगात्।

स्यादेतत्-तेषां विध्याद्येकवाक्यत्वेन देवताविग्रहादौ तात्पर्याभावेऽ्यवान्तरपदसंसर्गतः प्रतीय- मान: सोऽप्यर्थोऽ भ्युपगन्तव्य एव; प्रतीयमानार्थत्यागे कारणाभावात्, 'न सुरां पिबेत्' इत्यत्र पदत्रयस्य पदैकवाक्यत्वात् सुरां पिबेदिति पदद्वयसंसर्गतोऽर्थप्रतीतिरेव नास्तीति तदनभ्युपगमः । मन्त्रादीनां तु सन्नि- हितविध्यादिभि: वाक्यैकवाक्यतेति तेभ्योऽवान्तरार्थप्रतीतिः सर्वानुभवसिद्धा न प्रत्याख्यातुं शक्या। अत एव जैमिनिनापि 'अविशि अस्तु वाक्यार्थः' (जै, सू, १. २. ३२) 'अर्थैकत्वादेकं वाक्यम्' (जै. सू. २. १. ४६) इत्यादिसूत्रैर्मन्त्राणां वाक्यार्थवत्त्वं दर्शितम्। तद्विरोधिनश्च तदर्थशास्त्रादयो मन्त्राधिकरणे परिहताः । अपरिपूर्णेषु मन्त्रवाक्येषु तदर्थप्रतीत्युपपादको चानुषङ्गाध्याहारौ 'अनुषङ्गो वाक्यसमासिः' (जै. सू. २. १. ४८) 'व्यवधाना (व्यवाया) न्तानुषज्यते' (जै, सू. २. १, ४८) इति सूत्राभ्यां दर्शि तौ। मन्त्रवाक्यार्थप्रतीतिमुपजीव्यैव च 'बर्हिर्देवसदनं दामि' इत्यारिमन्त्राणां लैङ्गिकविनियोगोऽङ्गी- कृतः । अर्थवादवाक्यानामर्थवत्त्वविरोधिनश्र शास्त्रदष्टविरोधादयोऽर्यवादाधिकरणे परिहताः। तदर्थप्रतीत्युप- पादकाश्च तत्कार्यकरत्वादिलक्षणास्तत्सिद्धिपेटिकायां दर्शिताः । अर्थवादवाक्यार्थप्रतीतिमुपर्जीव्यैव्र च ज्योतिष्टो- मादिफल समर्पकस्वर्गशब्दस्यालौकिकसुखविषयत्वं रात्रिसत्रस्य प्रतिष्ठाफलतं, ज्योतिष्टोमशब्दस्य सोमयागमात्र- विषयत्वं चातुर्मास्ये द्वयोः पर्वणोरप्राकृताग्निप्रणयनान्तरविधानस्य मध्यमपर्वविषयत्वं गावामयनिका रम्भकाल विधायकवाक्यगतपौर्णमासीशब्दस्य माघपौर्णमासीविषयत्वरं द्वादशाहविकारेतु तदीयमध्यमदशरात्रस्य प्रवृत्तिर्गवामयने त्र्यनीकायां स्वस्थानविवृद्धिः दण्डकलितपदावृत्तिरित्याद्यर्थजातं निर्णातम्। कि बहुना। कृतस्नमपि पूर्वतन्त्रं मन्त्रार्थवादलिङ्गान्युपजीव्यैव प्रवृत्तम्। तथापि मन्त्रार्थवादादीनां विध्यादयेकवाक्य- तयाऽन्यत्र तात्पर्यवतां देवताविग्रहादिरूपे खार्थे तात्पर्याभावान तत्र प्रमाण्य मस्तीति चेत;

न्याय. र. ३५

२७४ न्यायरक्षामणिः १.३, ३२

न; तात्पर्यविषय एवार्थे शब्दस्य प्रामाण्यमिति नियमाभावांत्। प्रमाणतः प्राप्तिविरोधयोरसतोः पदसमभिव्याहारलभ्यार्थमात्रे तस्य प्रामाण्यात्। अन्यथा 'एतस्यैव रेवर्तीषु वारवन्तीयमग्निषोमसाम कृत्वा पशुकामो ह्येतेन यजेतं' इति वाक्यात् रेवत्याधारवारवन्तीयसामसाध्याग्निष्टोमस्तोत्रविशिष्टकतुविधिपरात् 'रेवती- नर्स्सधमाद' इत्यादिऋक्त्रयाधारवारवन्तीयसामरूपमन्निष्टोमस्तोत्रस्य विशेषणं न सिध्येत्। न हि तत् 'सोमेन यजेत' इत्यादिविशिष्टविधिषु सोमलतादिविशेषणवल्लोकसिद्वम्। नापि 'कवतीषु रथन्तरं गायेत्' इति तत्प्रमापकविध्यन्तरमस्ति। न चास्यैव विशिष्टगोचरस्य विधेर्विशेषणविधावपि तात्पर्य वक्तुं शक्यम्; विष्या- वृत्तिप्रसङ्गात्। न चाक्षेपाद्विशेषण तरिधिलाभः। लोकप्रसिद्धे हि विशेषणे विशिष्टविधितनाक्यगतसोमादिपद- त्प्रतीते तद्विशिष्टयागादिगोचरो तरिधिः विशेषणतिधिमाक्षिपेत्। न चेह तथा विशेषणस्य लोकतः प्रसिद्धि- रस्ति। न चाक्षेपादेव तस्य प्रसिद्धिरप्येष्टव्या। आक्षेपात् विशेषणप्रसिद्धौ सत्यां विशिष्विधिः, विशिष्टविधि नैव्र च विशेषणतद्विध्योराक्षेप इति परस्पराश्रयापत्तेः। तस्मात् विशिष्टविधेर्विशेषणसरूपे तात्पर्यामावेडपि तस्मिन्नप्रसिद्धे 'खतीषु वारवन्तीयम्' इति पदद्वयसमभिव्याहारस्यैव प्रामाण्यमभ्युपगम्य ततस्तत्प्रसिद्धिरा- श्रयणीया।

एवं मन्त्रार्थवादादिभिस्तात्पर्यराहतैरपि देवताविग्रहादिकं प्रसिद्धं न निवार्यते। अन्यार्थप्रवृत्तस्यापि प्रमाणस्य प्रमाणस्वाभाव्येनयवरत्स्वविषयपरिच्छेदकत्वावश्यंभावात्; 'घटायोन्मालितं चंक्षुः पटं कि न प्रकाशयेत्' इति न्यायाद्। यदि च शब्दस्य तात्पर्यविषय एव प्रामाण्यमिति नियमस्तथाऽपि न दोषः । यागादिविधिभि: ब्रह्मपरवाक्यरुपासनविधििश्च वाक्यैकवाक्यतया तेषु महातात्पर्यवतामपि मंत्रार्थवादादीनां प्रधानविद्धयेकवाक्यतावतां प्रयाजादिवाक्यानामित् स्वस्ार्थेष्त्रवान्तरतात्यर्यसंभवात्। प्रयाजादीनामितिकर्तव्यता- रूपेण प्रधानविध्याकांक्षितत्वात् तेष्पवान्तरतात्पर्यमस्ति, न देवताविग्रहादौ, अनपेक्षितत्वादिति चेत् ; न । 'कप्नोपकारसाकांक्षाः प्रथमं प्राकृतैस्सह। संबध्यन्ते समीपस्थं विकाराः प्रोज्झ्य चोदितम्' इत्युक्तन्यायेन

यागादिषूपासनासु च पंरीक्षकप्रवृत्युपयोगिस्तुतिद्वारत्वाद्।

१.३. ३२ देवताऽधिकरणम्। २७५

यद्यपि काव्येषु पुरवर्णनादिरूपा सहृदयह्ृदयोल्लासप्रयोजना, लोके राजादिद्ृदयारवर्जनप्रयोजना, बालानामौषधादिप्रऋृत्तिप्रयोजना च स्तुतिरसदर्थावलंबनाऽपि दृश्यते, तथापि परीक्षकाणां यागादिप्रवृत्ति प्रयोजना स्तुतिरसदर्थावलंबना न संभवत्येव। एवं 'नकिरिन्द्र त्वदुत्तरः' 'विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः' इत्यादि- मंत्रार्थानामपि स्तुतिद्वारत्वादसदर्थावलंबनता न संभवति। ये तु केवलमनुष्ठेयार्थप्रकाशका मंत्रा न तु स्तावकाः तदर्था अप्यनुष्ठेयार्थप्रकाशनस्यैव निर्वाहार्थमपेक्षिताः। तथा ब्रह्मवाक्यान्वयिसृष्टिप्रलयादिप्रति- पादकमंत्रार्थवादा अप्यध्यारोपापवादादिभिर्व्रह्मगो निप्प्रपञ्चत्वादिप्रसिद्धयर्थमपेक्षिता एव। एवमितिहासपुराणार्था अपि। तस्मान्मंत्रार्थवादेतिहासपुराणैदेवतानां विग्रहादिकं सिद्धयतीति चेत्; उच्यते-यदुक्तं प्राप्िविरोधयोरभावात् मन्त्रार्थवादादिभिरन्यपरैरपि देवतानां विग्रहादिकं सिध्य तीति, तत्र विरोधाभावस्तावदसिद्धः। तथा हि-देवतानां विग्रहं प्रतिपादयतां तेषामचेतनेषु ज्योतिरादिष्वादित्यादि- शब्दानां शक्तिग्राहकैस्तदनुसारिमिलौंकिकवैदिकप्रयोगैश्व विरोधः। 'असौ योऽवसर्पति नीलग्रीवो विलोहितः उतैनं गोपा अदृशन्ददशनुदहार्य: उतैनं विश्वा भूतानि स दृष्टो मृडयाति नः' इत्यादित्यस्य विग्रहं गोपाल- सलिलाहरणीप्रभृतिपामरजनसाधारण्येन सकलदृश्यं प्रतिपादयतो मन्त्रस्य प्रत्यक्षविरोधः । अस्य च 'नमस्सू - र्यागादित्याय नमो नीलग्रीवाय शितिकण्ठाय' इति कृष्ाङ्गादित्योपस्थानमन्त्रस्य च नीलग्रीवत्वादिविशिष्ट मादित्यविग्रहं प्रतिपादयतस्तथाभूतविग्रहं शिवासाधारणं प्रतिपादयद्गिर्मन्त्रार्थवादादिभिरविरोधः। 'अर्यम्णे चरुं निर्वपेत्स्वर्गकामोसौ वा आदित्योऽर्यमा' इत्यादिब्राहमणविहिते काम्येष्टिविशेषे क्रमप्रमाणेन विनियुक्तस्य 'अर्थमायाति वृषभस्तुविष्मान्दाता वसूनां पुरुहूतो अर्हन्। सहत्राक्षो गोत्रभिद्धज्रवाहुरस्मासु देवो द्विण ददातु' इति मन्त्रस्य वज्रहस्तत्वादिविशिष्टं विग्रहं महेन्द्रासाधारणं प्रतिपादयद्विस्तैर्विरोधः। 'एतेन वै सर्पा- अपमृत्युमजयन्नपमृत्युं जयन्ति य एतदुषयन्ति तस्मात्ते हित्वा जीर्णां रचमतिसर्पन्त्यष हिते मृत्युमजयन्सर्पा वा आदित्या आदित्यानामेवैषां प्रकाशो भवति य एतद्रुपथन्ति' इति सर्पाणामयनार्थवादस्यादित्यानां कदूसुतरूपत्वं प्रतिपायतस्तेषां पौरुषेयान्विग्रहानदितिप्रभवान्ं प्रतिपादयद्विस्तैर्विरोधः । 'सायें यावानश्व वै देवा: प्रातर्यावानश्चाग्निहोत्रिणों गृहमागच्छन्ति' 'अध्वर्यो द्रावय त्वं सोममिन्द्रः पिपासति। उपनूनं युयुजे वृषणा हरी आ च जगाम वत्रहा' इत्यादीनां यागदेशागमनं देक्तानां प्रतिपादयतां प्रत्यक्षविरोधः; युग- पत्प्रवत्तानेकया मदेशागमनविरोधक्ष।

२७६ न्यायरक्षामणि: १. ३.३२

न च कायव्यूहकल्पनेन सर्वत्रागमननिर्वाहः। मातापितुप्रभवत्वनियतानां करचरणाभिलापादि- मत्कायानामिच्छामात्रेणाविर्भावकल्पनानुपपत्तेः। 'कस्य वाह देवा यज्ञमागच्छन्ति कस्य वा न बहूनां- यजमानानाम्' इति ब्राह्मणश्रतप्रश्नानुपपत्तेश्च। कायव्यूहपरिग्रहे हि सर्वेषामपि यज्ञमागच्छेयुरविरोधात्। 'यो वै देवताः पूर्व: परिगृह्वाति स एनाश्श्वोभूने यजते' इति तदुत्तरमपि विरुद्धम्। पश्चाद्देवतापरिग्रहं कृतवतां यइं प्रति देवतानामनागमनेन तन्नैष्फल्यप्रसङ्गात्, एवमपि युगपत्प्रवृत्तानकयागदेशागमनानिर्वाहाच्च। तथा देवतानां यागीयहविर्भोक्तृत्वं प्रतिपादयतां मन्त्रार्थवादादानां प्रत्यक्षविरोधः । अग्नौ हुतानि हि द्रव्याणि प्रत्यक्षं भस्मीभवन्ति दृश्यन्ते। पदहोमादिद्रव्याणि च पांस्वादिषु निलीयमानानि दृश्यन्ते। पञ्चशारदयोक्षहयमेध- परस्वदादयश्च यागीयाः पशवः पर्यग्निकरणान्ते देवतांदेदेशेन त्यक्ता यथापूर्व जीवन्त एव दृश्यन्ते। श्राद्वेष्ु विश्वदेवाद्युदेदेशेन त्यक्तानि चान्नानि निमन्त्रितैर्राह्मणैरेव भुज्यमानानि तेषामेव च तृमतिं जनयन्ति दृश्यन्ते। हविषरां सूक्ष्माः रसांशा: देवैर्ुज्यन्त इति मधुकरभुक्त सूक्ष्मरसांशेषु पुष्पेष्विव नास्ति प्रत्यक्षविरोध इति चत्; एवमपि हत्रिषां परलोकोत्कमणप्रत्यात्रृत्तिश्रतिस्मृतिविरोधः । तथा हि-अग्निहोत्राहुतीः प्रकृत्य वाजसनेथके श्रूयते 'ते वा एते आहुती उत्कामतः ते अन्तरिक्षमत्रिशतस्ते अन्तारेक्षं तर्पयतः ते दिवमाविशतः ते दिवं तर्पयतः ते आवर्तेते । ते इममाविशतः ते पुरुषमाविशतः ते स्त्ियमाविशतः ततः पुत्रो जायते' इति । स्मर्यते (१) च 'अग्नौ प्रास्ताद्ुतिस्सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृर्ष्र्विष्टेरन्नं ततः प्रजाः' (मैत्रा, ६. ३७) इति ।

न च 'दिवं तर्पयत' इति श्रवणाद्धविषां कस्मिंश्चिदंशे देवैर्भुक्तिंशान्तरस्य प्रत्यावत्तिः स्यादिति वाव्यम्। 'दिवं तर्पयत' इत्यस्य 'अन्तरिक्षं तपयत' इत्यस्य चाविशेषण तत्तल्लोकप्रीतिपरतया विशिष्य अग्निहोत्रदेवता भूताग्निसूर्यप्रजापतितर्पणपरत्वाभावात्। अन्यथा 'अन्तरिक्षमाविशत' इत्यस्यायोगात्, अग्नि- सूर्यप्रजापतीनामन्तरिक्षलाकेव्रासित्वाभाबाद्। अपि. च हविर्भुआ्जाना देवाः सस्स्थान एव स्थित्व भुञ्जते उत यागदेशमागत्य ? आध्ये यागदेशागमनं व्यर्थमिति 'अध्वर्यो द्रावय त्वम्' इत्यादिश्रुतिविरोध :; द्वितीये हविरग्निना देवानां स्थानं प्रति न नेतव्यमिति 'अतन्द्रो हव्या वहासि हविष्कृतः' 'अग्रेत्नयो ज्यायांसो भातर आसन्ते देवेभ्यो हव्यं वहन्तः प्रामयिन्त' इत्यादिश्रुतिविरोधः।

एवं श्राद्धेषु तर्पणीयाः स्वस्थानस्था भुञ्जत इत्यङ्गीकांर, पुराणादिषु तेषां श्राद्धदेशागमनवर्णन- विरोधः। उक्तं हि पाम्रपुराणे श्रीरामचन्द्रेणापि योगवाप्याङ्गयायां श्राद्ध क्रियमाणे दशरथतत्पितृपिता-

१. ३. ३२ देवताऽधिकरणम्। २७७

महास्तं देशमागत्य निमन्त्रितब्राम्मणानां देहेषु स्थिताः सीतया दृष्टा इति। तत्र किमर्थ निमान्त्रतान् ब्राह्मणान् दृष्टवैव श्राद्धदेशादपक्रान्ताऽसीति पृष्ट्वन्तं श्रीरामचन्द्रं प्रति श्रीसीतावचनं 'शृणु त्वं नाथ यदष्रमाश्चर्य हि मयदशम्। पिता तव मया दृष्टो ब्राह्मणाङ्गेषु राघव। सर्वाभरणसंयुक्तो द्वावन्यौ च तथाविधौ। दृष्टवा त्रपाऽन्विता चाहमपक्रान्ता तवान्तिकाठ' इति। श्राद्देशमागत्य निमन्त्रितब्राह्मणमुखेनाविष्ठमनुष्य सुखेन पिशाचा इव भुख्जत इत्यङ्गीकारे तु 'अभूनो दूतो हविषो जातवेदा अवाड्ढव्यानि सुरर्भाणि कृत्वा प्रादात् पितृभ्यस्खधया ते अक्षन्' इत्यादिश्रुतिविरोधः । स्थावरतिर्यड्मनुष्यादिजन्म प्राप्तानां श्राद्धंदशगम- नासम्भवयुक्तिविरोधक्च; पूर्वजन्मपुत्रादिकृतश्राद्वैः कस्यापि कदापि तृप्ेरदर्शनात् प्रत्यक्षविरोधश्च। भाव्यं हि हव्यकव्याद्देश्यानां तद्भोक्तृत्वे कदाचिदप्यकस्मादेव पूर्वजन्मपुत्रादिकर्तृकश्राद्धदत्तान्पानविशेषोपयोगजन्यैः प्रीतिविशेषैः ।

किश्च देवतानां हविभाक्तृत्वाङ्गीकारे 'नह वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्टवा तृप्यन्ति' इति श्रुत्यन्तरविरोधश्च। प्रस्तरयागसरूपहोमवातनामहोमादिद्रव्येषु कुशकाशदा रुशकलवाय्वादिषु मनुष्या दयनदनीयेषु युक्तिविरोधश्च। तथा सुनादिगृहीतैराज्यादिद्रव्यैः ध्यवदानादिपरिमितैः पुरोडाशादिद्रव्यैश्च, महाविग्रहत्वेन मन्त्रार्थवादादिप्रतिपन्नानां देवतानां तृप्ति प्रतिपादयतां तेषां युक्तिविरोधः। 'यस्मै वा अल्पेनाहरन्ति नात्मना तृप्यति नान्यस्मै ददाति यस्मै महता तृप्यत्यात्मना ददात्यन्यस्मै महता पूर्ण होतन्यं सृप्त एवैनमिन्द्रः प्रजया पशुभिस्समर्द्धयति' इति श्रुतिरपि स्त्ुवादल्पपात्रप्रविष्टैराज्यादिद्रव्यैस्तुप्त्य सम्भवयुक्तिमनुमोदते।

तथा देवानां फलदातृत्वं प्रतिपादयतां कल्पान्तरभोग्यफलदातृत्वासम्भव्युक्तिविराधः, 'फलमत उपपत्ते:' (ब्र.सू ३,२.३) 'इत्यधिकरणोक्तन्यायविरोधश्च। एकैव्राग्निहोत्रदेवता दध्ना प्रतेन्द्रियं प्रयच्छति, पयसा प्रीता पशुमित्यादि फलव्यवस्थायां लोकदष्टविरोधश्च। लोके द्रव्यप्रदानेन प्रीणनीयानां राजादीनां प्रदेयद्रव्यभेदेन व्यवस्थितफलदातृत्वादर्शनात्। एतेन-फलदातृत्वान्यथानुपपत्या देवतानां तत्ततफलैश्वर्यकल्पनमपि निरस्तम्। तस्मादसिद्धो विरोधाभावः।

यदुक्तमन्यपरवाक्यैरपि प्रतीयमानं देवताविग्रहादिकं सिध्यति, तात्पर्यविषय एवार्थे शब्दस्य प्रोमाण्यमिति नियमाभावादिति, तदसङ्गतम्। तथा नियमाभावे 'श्वेना घावनि' इति शविन्निकर्तृकवसंनिर्णे-

२७८ न्यायरक्षामणिः १.३. ३२

जनपरवाक्यस्य 'इतः सारमेयो गच्छति' इत्यर्थान्तरेऽपि प्रतीयमाने प्रामाण्यप्रसङ्गात्। न चेष्टापत्तिः। अविरुद्धेऽपि शब्दस्य तात्पर्यत्रिषयव्यतिरिक्त र्थे पर्वतो वह्नमानित्यनुमानस्यानुमेव्यतिरिक्तेऽर्थे पर्वतादाविव शब्दस्य प्रामाण्यव्यवहाराभावस्य सर्वसंप्रतिपन्नत्वात्। व्यवहारानुसारेणैव प्रामाण्यस्याभ्युपगन्तव्यत्वात्। ननु शब्दस्य स्वतन्त्र एवार्थद्वये प्रामाण्यं नास्ति। द्वारद्वारिभावापन्ने तु अस्तीति चेत्; न। छ्रिष्टकाव्येषु विश्वतोमुखेषु सूत्रेषु च वक्तृविवक्षया शब्दतात्पर्यविषये खतन्त्रार्थद्वयेSपि प्रामाण्यस्य संप्रतिपन्नतया विवक्षितविवेकतस्तात्पर्य- विषय एवार्थे शब्दस्य प्रामाण्यमिति पर्यवसानंनोक्तव्यवस्थाया निष्प्रमाणकत्वात्। 'रेवतीषु वारवन्तीयम्' इत्यत्र तात्पर्याविषयेऽप्यर्थे शब्दस्य प्रामाण्यं दृष्टमिति चेत् न । असिद्वेः; 'सोमेन यजेत' इत्यादिष्विवात्रापि विशिटविधिनैव विशेषणविव्याक्षेपाङ्गीकाराद्। न चोक्तपरस्पराश्रयप्रसङ्ग :; सोमद्रव्यप्रतीतिवत् विशिष्टविधिगत- पदलम्यां रेवत्याधारवारवन्तीयप्रतीतिमुपजीव्य प्रवृत्तेन विशिष्टविधिना रेवतीषु वारवन्तीयं कुर्यादिति विशेषण- विध्याक्षेपसम्भवात्। तत्प्रतीत्यभावे त्वयाऽपि तत्र प्रामाण्यस्याङ्गीकर्तुमशक्यत्वेन तत्प्रतततिरेवावश्या्युपगन्त- व्यत्वात्।

इयांस्तु विशष :- सोमलतादिविश्ेषणं मानान्तरसिद्धं पदात्प्रतीयते, इदन्तु मानान्तरासिद्धमेव पदसमभिव्याहारात् प्रतीयत इति। प्रतीयमानेऽपि विशेषणे तात्पर्याभावात् तत्र विशिष्टविधेः प्रामाण्याभाव उभयत्राप्यविशिष्टः। अयश्चापरा विशेष :-- सोमलतादिद्रव्यस्य लोकसिद्धत्वात् तत्र यागसम्बन्धितेनैव विधि: कल्न्यः । 'विश्वजित् सर्वपृष्ठाऽतिरात्रा भवति' इति विश्वजिति षाडहिकपृष्ठगतसर्वताविधौ षाडहिकपृष्ठानां

तु विशेषणस्वरूपस्यापि मानान्तरासिद्धत्वात्प्रतीयमानेSपि. तस्मिन् विशिष्टविध: प्रामाण्याभावाच्च तत्सिव्यर्थ स्वरूपेण स्तोत्रविशेषसम्बन्धित्वेन च विधिद्वयं कल्प्यमिति। तम्मात् तात्पर्याविषयेSपि शब्दः प्रमाण- मित्येतदसङ्गतम्।

पगन्तव्यमिति, तदप्यसङ्गतस्। वेदे न्यायेन-तात्पर्य व्यवतिष्ठते, लोके वक्तृविवक्षयेव। अस्ति प्रयाजादी- नामवान्तरतात्पर्यसद्धावावगमको न्यायः। तेषां प्रयाजादिविधितात्पर्याभावे हि वैयरथ्य स्वात्। तथा सति

१. ३. ३२ देवताऽधिकरणम्। २७९

प्रयाजादीनां निष्प्रमाणकत्वापत्या दर्शपूर्णमासादन्वय्यङ्गसमर्पकत्वाभावेन तद्विध्येकवाक्यतयाऽपि सार्थकत्व- कल्पनानवकाशात्। न चाध्ययनविधिपारिगृहीतानां तेषां वैयर्थ्य युक्तमिति। न चेह तथा मन्त्रार्थवादानां

समर्पणरूपव्यापारान्तरवतां तद्द्वारेण तत्तद्विव्येकवाक्यतया सार्थकत्वसंभवात्। यदि तु तात्पर्यकल्पकन्या- यमनपेक्ष्यैव क्वचित्तात्पर्यवतां वेदवाक्यानां प्रतिपत्तुरिच्छयाऽन्यत्रापि तात्पर्यमम्युपगम्येत, तदा 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' इत्यादिजगत्कारणवाक्यानामुपक्मोपसंहारादिवलवन्न्यायवशा्क्वचिदर्थे तात्पर्यवतां तत्तद्वादभ्युपगतब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रचन्द्रसूर्यानलादिष्वन्येषपि बहुत्ु तात्पर्य स्यादिति अनेकेश्वरवादो वेदसिद्ध: प्रसज्येत ।

ननु मन्त्रार्थवादानामसदर्थविषयत्वे तात्पर्याप्रतीत्या परीक्षकप्रवृत्युपयोगिन्या विधेयस्तुतिबुद्धे- रविहितानुष्ठानस्य चासंभवात्तदुभयद्वारा विध्येकवाक्यत्वं न निर्वहतीति तन्निर्वाहार्थमेत्र तेषां सदर्थविषयकत्वं कल्पनीयमिति चेत्; उच्यते-स्तावकवाक्यानां तावत्स्तुिद्वारकविव्येकवाक्यत्वनिर्वाहार्थमसदर्थविषयत्वमेव कल्पनीयम्। तथात्व एव स्तुतिपरत्वनिश्चयेन झटिति स्तुतिबुध्युत्पत्तेः। अन्यथा सवार्थबोधविषयैव वाक्यप्रवृत्तिरिति शङ्गया स्तुतिपरत्वनिश्वयासंभवात्। अत एव स्तुतिपरवाक्यानामसदर्थावलंवनत्वं सिंद्धं कृत्वोक्तमभियुक्तैः 'भूतार्थव्याद्ृतिःसा हि न स्तुतिः परमेष्ठिनः' इति। भट्टपादैरप्याशङ्कापरिहाराम्यां तथैव दर्शितम् 'अथोच्येत असदर्थान्वाख्याने कुतःस्तुतिनिन्दात्वमिति सुतरां तत्र प्रतीयते कामं परार्थे वक्तारो भवन्ति काऽत्र स्तुतिर्निन्दा वा । सत्यमेवैतत्' इति।

नन्वसदर्थावलंबनया स्तुत्या परीक्षकाः कथं प्ररोचिताः प्रवर्तन्ते ? इत्थम्-आरोग्यादिफले कदुतिक्ताधौषधसेवने बहुनियमपरिकरे प्रवर्तकस्य पित्रादेः प्रवर्तनीयष्टतमासत्यानेकफलोक्तानामिन बहुवित्त- व्ययायाससाध्ये कर्मणि प्रवर्तकस्य वेदस्य स्तावकवाक्यानामसदर्थविषयत्वमवगच्छन्तोऽपि प्रवर्तनीयाः पराक्षिका यदस्य वास्तवं फलं तल्लंभनार्थमवश्यमिदमनुष्ठापनीयमिति स्तावकवाक्यानामसदर्थावलंबवत्वे हितैषिलवेन प्रवृत्तिप्रतिबन्धकद्वेषालस्यादिभङ्गरूपप्ररोचनार्थमसत्यान्यन्यान्यपि फलान्युपन्यस्य कृत्युद्देश्यतार्हमिदं कर्मेति पित्रादिवद्वेद: स्तौतीति स्तावकवाक्यानामसदर्थावलंबनत्वेडप्यबाघितायां कर्मस्तुतौ तात्पर्य निश्चित्य

२८० न्यायरक्षामणिः १.३, ३२

प्रवर्तकस्य वेदस्य हितैषित्वनानतिक्रमणीयत्वविश्वासात्स्तुतिद्वारभूतार्थोसत्यत्वमदोषं मन्यमानाः प्रवर्तेनते। एवमेवासदर्थावलंबननिन्दावाक्यश्रवणेन च निवर्तन्ते। एवमसदर्थावलंबनस्तुतिनिन्दावाक्यानां प्रवृत्तिनि वृत्तिपरत्वासमर्थेने भारतादिषु, गृध्रगोमायुसंवादादीनामसदुपाख्यानानां का गतिः १ ते हि तिर्यश्चोपि एवं वश्चयन्ति; विशिष्टबुद्दयो मनुष्या वञ्चनप्रवृत्ताश्वेत्कथं कथं न वश्चयेयुः ? तस्माद्वव्व्वकानिगिताकारैः सम्नक्संशोध्य तदनुसारेण प्रवर्तनीयं निवर्तनीयं वेत्यादयुपदेशे तापर्यवन्तः प्रमाणभूता इत्येव समर्थनीयम्। इयमेव 'त्रयो होनीये कुशला बभूवुः' इत्यादिवैदिकोपाख्यानानामपि गतिः। न हि तेषां सदर्थविषयत्वमङ्गी- कर्तु शक्यम् ; वेदस्यानित्यसंयोगप्रसङ्गात्।

मन्त्राणान्तु अनुष्ठानार्थ प्रकाशनीयेषु द्रव्यदेवतादिषु सद्वियत्वनियमेडपि तद्विशेपणेषु च नास्ति सद्विषयत्व्रनियम: । 'तस्मिन्सीदामृते प्रतितिष्ठ त्रीहीणां मेध सुमनस्यमानः' 'जगृभ्णाते दक्षिणमिन्द्र हस्तम्' 'दान्ते धूमो गच्छत्वन्तरिक्षमार्चिः 'पृथिवीं भस्मना प्रीणय स्वाहा' 'दिवमत्रेण मा लेखीरन्तरिक्षं मध्येन मा हिंसी: पृथिव्या संभव' 'अश्विनोर्बाहुम्यां पूष्णो हस्ताभ्यम् अग्नये जुष्टं निर्वपामि' इत्यादि मन्त्रेषु प्रकाश नीयानां द्रव्यदेवताक्रियाणामित्र तद्विशेषणानां सौमनस्यादीनां सत्यत्वाभावात्। 'अवचनं तेषामितरार्थ प्रयुज्यते' (जै, सू, ९. १. ३७) इति नावमिकाधिकरणे कर्मसमवेतनिर्वापादिविशेषणस्य 'अश्विनोर्बादु- भ्यामू' इत्यादेरसमवेतस्याभिधानमदृष्टार्थमिति व्यवस्थापितत्वात् । एवमेव्र कर्मसमवेतदेवताप्रकाशकेषु मन्त्रेषु विग्रहादिरूपतद्विशेषणाभिधानमसमवेताभिधानं संभवतीति न किश्चित् हीयते। अवश्यञ्च 'अग्निस्ते तनुवं मातिधात्' 'ब्रीहीणां मेध सुमनस्यमानः' इत्यादिमन्त्रेषु द्रव्यविशेषणदेहेन्द्रियाद्यनुवदनसमवरेताभिधानमित्ये- वांगीकार्यम्। देवताविशेषणदेहेन्द्रियाद्यनुवदने कः सद्विषयत्वाग्रहः१ तस्मात् पुरोडाशादीनामिवाचेतनानां देतानामपि देहेन्द्रियादि कल्पनामात्रमित्येव वत्तुं युक्तम्। पुरोडाशादिशब्दानामपूर्वादिष्तिवं आदित्यादि- शब्दानामप्यचेतनेषु ज्योतिरादिषु व्युत्पत्तिग्रहस्याविशिष्टत्वात् । अत एवं 'असौ योऽवसर्पति' इति मंत्रः पामरसाधारण्येन सकलदृष्टिगोचरज्यातेमिंडलमेव नीलग्रतत्वेन विशेषयति। न हि तत् काल्पनिकत्वम- नङ्गीकृत्य निर्वोदुं शक्यम्। तस्माद्देवताविग्रहादिप्रतिपादकमंत्रार्थवादानामनि व्रिग्रहादिकल्पनावति ज्योतिरा- दावेव तात्पर्यान्न तद्वलादपि देवतानां विग्रहादिसिद्धिः । तस्मात् त्रिग्रहादिरहितत्ेन देवतानां ब्रह्मविद्याधि- कारशङ्काSपि नावकाशवतीति। इत्थं द्वेधा पूर्वपक्षे प्रास्ते सिद्धान्तमाह-

१. ३. ३२ देवताऽधिकरणम्। २८१

मार्व तु बादरायणोSस्ति हि।३३। यद्यपि मधुविद्यादिष्वधिकारो नास्ति देवानाम्। न निवार्यते तथापि स शुद्धायां ब्रह्मविद्यायाम् ॥ न हि सर्वेषां सर्वेष्तधिकारो राजसूयमुख्येषु। सर्वत्रानधिकारो येनैषां कुहचिदनधिकारातस्याद्।। किंच मध्वादिविद्यासु देवानां नानधिक्रिया। भाष्ये त्वनधिकारोक्तिः कृत्वाचिन्तैव केवलम् ॥ वस्ाद्यास्समुपासीरन्नात्मानं खखमात्मना। स्वखात्मन उपास्यत्वे को विरोधः प्रसज्यते ॥ कर्मकर्तृविरोधोऽस्ति नोपास्योपासकत्वतः। अहंग्रहोपासनासु स्वस्योपास्यत्वदर्शनाव्॥ उपासनाविशेष्यत्वे स चेदत्रापि नास्ति सः । विशेषणानि ह्यमृते वस्वाधा वर्णिताः श्रुतौ।। तस्यां विशेष्यत्वमपि स्वस्य नैव विरुध्यते। योऽहं सोऽसाविति न कि खविशेष्यमुपासनम्। कर्मकर्तृविरोधोक्तिस्तत्राभ्युच्चय एव नः । तत्परत्वेन हि मुहुः पूर्वपक्षाः प्रवर्तिताः ॥ वस्वादीनामपि सतां वस्ादित्वं भवान्तरे। प्रार्थनीयं भवत्येव पुत्रित्ं पुत्रिणां यथा ॥ देवत्वप्रापकं सत्रं देवास्सन्तोऽपि कुर्वते। इत्येवमुक्तिलिंगादप्ययमर्थोऽवसीयते॥ यद्वा वस्वादिभावस्य तस्मिन्नेव भवे सतः। प्रार्थनीयं भवत्येव दीर्घकालानुवर्तनम् ॥ सिद्धं किश्चित्फलांशानां तदंशान्तरलिप्सया। रसायनादिसेवासु प्रवृत्तिः खलु दृश्यते॥ श्रोकानामयं निष्ृष्टोऽर्थः -यदुक्तम्-देवानां मधुविद्यादिष्वनधिकारात् ब्रह्मविद्यायामपि नाधिकार-इति तत्रेदमुष्यते। ब्राह्मणादीनां राजसूयादिष्वनधिकारेपि यथा कर्मान्तरेष्वधिकारः, एवमि- हापि स्यादिति। मध्वादिविद्यासु देवतानामनधिकारोऽप्यसिद्धः । भाष्ये तदनधिकारोक्तिः कृत्वाचिन्तैवागि- होत्राद्यनधिकारेSपि विद्याधिकारासध्यर्था। तथाहि-वस्वादीनां मध्वाधुपातनासु कर्मकर्तृभावस्तावन्न विरुष्यते; अहंग्रहोपासनासु सस्य स्ोपास्यत्वसंप्रतिपत्तेः । यद्चुच्येत- तासु स्वात्मत्वेन ब्रह्मोपासनीयमिति स्वात्मा विशेषणं विशेष्यत्वे परं कर्मकर्तृत्रिरोध इति। तर्हत्रापि स न प्रसज्यते। वस्वादिभोग्यरोहितादि- पश्चरूपात्मकामृतोपासनासु वस्ादीनां विशेषणत्वात् ।-अथापि स्यात् मध्वाद्यध्यासेनादित्याध्ुपासनास्त्रा- दित्यादीनां विशष्यत्वादस्ति तत्र कर्मकर्तृविरोध इति-तत्रापि नास्तीति ब्रूमः। 'तदोऽहं सोडसौ योऽसौ सोऽहम्' इत्युपासनायां खात्मनो विशेष्यत्वस्यापि दर्शनाद्। क तर्हि कर्मकर्तृविरोध उपास्योपासकतायाम् १ न कापि। कथं ? 'स ऋतुं कुर्ीत' इति वाक्यस्य जीवीपासनापरत्वे कर्मकर्तृविरोधः उक्तः अभ्युच्चयमात्रम्।

न्याय. र. २६

२८२ न्यायरक्षामाणः १. २.३३ :

अन्यथा तदनन्तराधिकरणेषु जीव उपास्य इति पूर्वपक्षो न क्रियेत। कृतश्र पुनः पुनस्तत्र तत्राधिकरणे तथा। तथा प्राप्तवस्तादिभावानां तत्प्रेप्साऽपि न विरुद्धा। इह जन्मनि पुत्रवतां पुनः पुत्रान्तरोत्पादना- क्षमाणां भाविजन्मन्यपि पुत्रवान् भूयासमितच्छिया तदर्थकर्मानुष्ठानदर्शनेन तद्वदिहाप्युपपत्तेः। 'एताभिवै देवा देवत्वमगच्छन् देवत्वं गच्छन्ति य एता उपयन्ति' इति देवत्वप्राप्त्यर्थतया विहितस्य पश्चदशरात्रस्य 'एतद्वै देवानां सत्रं तदद्यापि देवास्सत्रमात्रमासत' इत्यर्थवादे तस्य देवानुष्ठीयमानत्वोकतिलिङ्गाच। न हि देवानां सतां देवत्वप्रापकसत्रानुष्ठानं भाविजन्मनि देवत्वप्रेप्सां बिना घटते। यद्यपि देवत्वप्राप्त्यनन्तरं यागानुष्ठानवर्णनं कल्पितार्थविषयम्, तथापि तत्र स्तुत्यालम्बनभूतो वाक्यार्थो भाविजन्मनि देवत्वप्रेप्सया घटनीयत्वात् कल्पितत्वेऽपि 'ऊरूं वा एतौ यज्ञस्य यद्वरुणप्रघासास्साकमेधाश्च' इत्यर्थवादार्थ इव लिंङ्गं भवितुमहत्येव।

अपि च वस्वादीनां तस्मिन्नेव जन्मनि मन्वन्तरावसाने स्वाधिकारनिवृत्तिर्माभूत मन्वन्तरान्तरेऽपि वसुपदाद्यनुवृत्तिरस्त्विति लिप्सया तदनुष्ठानं घटते। दृष्ट हि देहपोषणनयनपाटतादिमतामेव अग्रे वार्धकेन तदपचयो माभूदिति तदनुवृत्तिलिप्सया वैद्यकोक्तरसायनसेवनम्। तस्मान्मध्वादिविद्यासु भवत्येवाधिकारः, अग्निहोत्रादिषु परं न संभवति; स्वोपासनावतस्वाद्देशेन द्रव्यत्यागस्यायोगात्। स्वात्मने सङ्कल्प्यमानस्य द्रव्यस्य- स्वत्वानिवृत्तः, त्रैवर्णिकत्वऋिवंशत्वरहितानां तेषामाधानसाध्यस्य अग्रेरार्षेयस्य वरणस्य चाङ्गस्यासंभवाच्च। एवमग्निहोत्रादिष्वनधिकारेSपि ब्रह्मविद्याधिकार उपपादित एव।

यत्तु-ऋतुहविर्भूतमधुमांसादि सदा भुञ्जानानां ब्रह्मविद्याधिगमार्थ ब्रह्मचर्यानुष्ठानं न संभवती- त्युक्तम्, तदप्ययुक्तम्। कायव्यूहवतां देवानां गुरुकुलवासादिना रूपेण ब्रह्म चर्य, यज्ञदेशागतेन, स्वपदास्थितेन वा रूपेण हविर्भोक्तृत्वमित्यविरोधात्, 'भुंजीत विषयान् कैश्वित्कैश्चिदुम्रं तपश्चरेत्' इति स्मृत्या रूपान्तरेण

ब्रह्मविद्यानधिकार: समाहितः। तत्र ब्रह्मविद्याधिकारस्य भावं भगवान् बादरायणो मन्यत इति सूत्रनिर्दिष्टे साध्ये 'अस्तिहि' इति हेतु: कर्माधिकारहेतुसामर्ध्याभावंडपि अस्ति हि ब्रह्मविद्यािकारहेतुभूतमर्थित्वसामर्थ्या- दिकमिति, मघुमांसादिभोगाविरोधापादकं गुरुकुलवासि रूँपान्तरमिति च योजनीयः ।

१. ३. ३३ देवताSधिकरणम्। २८३

यत्तु देवतानां चतनत्वविग्रहत्वाद्यभावात्तदधिकारचिन्तैव निरालंबनेत पूर्वपक्षान्तरम्, तननिरा- करणपूर्विकायामपि अधिकारव्यवस्थापनायां 'अस्ति हि' इत्येव हेतुः । अस्ति हि विग्रहादिमती देवतेति- तदर्थः । तत्रायमाशयः । कथं देवान्निराकुर्यात्कर्ममीमांसकस्स्वयम्। ज्योतिष्टोमादिभिस्स्वर्गें देवत्वजुष एव हि॥ कर्मभिस्स्वर्गता देवास्सन्तीन्द्राद्यास्तु नेति चेत्। ननु कर्मभिरेवासन्िन्द्राद्या आपि देवताः॥ मथिवर्चस्सामगानं त्रैलोक्यैश्वर्यकामिनः । विहित हि ततोऽन्यत्किमिन्द्रस्येन्द्रत्वमिष्यते। ब्रह्मेन्द्रयक्षराजादीनावर्तयितुमिच्छतः। सुतास इति वर्गस्य गानं विहितमीक्ष्यते। विहितं ब्रह्मसालोक्यसार्टिसायुज्यकामिनः। सहस्रवत्सरं सत्रं वाजपेयस्तमीप्सतः ॥ श्लोकैस्संगृहीतमर्थजातं स्पषीकुर्मः । कि विग्रहवंतो देवा एव नेत्युच्यते, उत विशिष्य इन्द्रादयो न संतीति। कर्ममीमांसकेन तावद्देवसामान्यं निराकर्तु न शक्यते। यतो देवभावं प्राप्तस्यैव स्वर्ग: । कथम् ? स्वर्गो हि नाम सङ्कल्पमात्रोपनतस्त्रक्चन्दनवनितादिसाधनप्रभवः साधनार्जनदुःखासंभिन्नः स्वदारनियमभ्रंशा- दिप्रयुक्ताग्रिमनरकदुःखग्रासरहितश्च सुखविशेषः 'यत्र दुःखेन संिन्नम्' इत्यादिश्रवणाद्। स चात्रत्यब्राह्म- णादिशरीरातच्छिन्नस्य न संभवतीति तद्विगमनान्तरं 'स्वर्गे लोके यजमानं हि धेहि' 'मां नाकस्य पृष्ठ परमे व्योमन्' इत्यादिमन्त्रार्थवादप्रतिपन्ने लोके 'अन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते' इत्यादिश्रुतिप्रतिपन्नदिव्यशरीरं प्राप्तेन लव्धव्य इत्येवोपपादनीयम्। तव्प्रामश्च देव एव। एवञ्च द्ेवतासामान्यनिराकरणे ज्योतिष्टोमादीनां निष्फलत्वप्रसङ्गो दोषः। 'सन्तु नाम कर्मदेवाः, आजानदेवा इन्द्रादयो न संभवन्ति' इति चेत्-तत्किमि न्द्रादय इन्द्रत्वादिप्रापककल्पान्तरानुष्ठितकर्मविशेषप्रभवा न भवन्ति १ येन तेषां निराकरणं सुकर भवेद्। प्रसिद्धं हि शताश्वमेधादिप्राप्यमिन्द्रादिपदमिति। श्रूयते च छन्दोगानां सामविविब्राह्मणे 'मथि वर्च' इत्येतेन कल्पेन चत्वारि वर्षाणि प्रयुञ्जानास्त्रायागां लोकानामाधिपत्यं गच्छन्तीति। 'मयि वर्चः मयि यश'इत्यस्या मृचि गीतं साम प्रागुक्तनियमसाहित्येन, चत्वारि वर्षाणि जपतस्त्रैलोक्याधिपृत्यं भवतीति। तद्वीन्द्रपदमेव। किंच तस्मिल्ेव ब्राह्मणे 'अथ यः कामयेतावर्तयेयमित्यकरात्रं क्षीरसंयु कस्तिष्ठेत्सुतासो मधुमत्तमा इति वर्ग: एतेषामेकमनेकं वा सर्वाणि प्रयुञ्जान: एकरात्रेण कुटुंबिनमावर्तयति द्विरात्रेण राजोपजीविनं

२८४ न्यायरक्षामणि: १. ३. ३३

त्रिरात्रेण राजानं चतूरात्रेण ग्रामं पश्चरात्रेण नगरं षडात्रेण जनपदं सप्तरात्रेण सुररक्षांसि अष्टरात्रेण पितृ- पिशाचान्नवरात्रेण यक्षान् दशरात्रेण गंधर्वाप्सरसोऽर्द्धमासेन वैश्रवणं मासेनेन्द्रं चतुर्भिः प्रजापति संवत्सरेण यर्त्किश्व जगत् सर्व हास्य गुणीभवति' इति ब्रह्मेन्द्रवरुणादिवर्शांरणकामस्य 'सुतासो मधुमत्तमाः' इत्य- स्यामृचि गीतानामथ्ानां साम्नां मध्ये एकस्यानेकस्य सर्वेषां वा साम्नां जपश्चतुर्मासादिकालविशेषावच्छिनो वरिहितः । तथा समगानां पश्चवरिंशब्राह्मे 'ब्रह्मणस्सलोकतां सार्षटितां सायुज्यं गच्छन्ति य एतदुपयन्ति' इति विश्वसृ जामयनस्य ब्रह्मसालोक्यसार्रिसायुज्यफलं चोदितम्। तत्र सालोक्यं तल्लोकावामिः। ब्रह्मणो यावन्ति भाग्यानि गंधमाल्यनृत्तगीतवादित्रादीनि तावतां प्राप्िस्तत्सार्ष्टिः तैर्नृत्तगीतादिभिस्सङ्गतिशास्त्रादिकं सम्यग्जा- नानस्य ब्रह्मणो यावद्गोगस्तावद्रोगप्राप्तिस्सायुज्यमिति भेदः ।

तथा तस्मिन्नेव ब्राह्मणे 'वाजपेययाजी वा प्रजापतिमामोति' इति वाजपेयस्य ब्रह्मप्राप्तिः फलश्वो- दितम्। एवंच यदि ब्रह्मेन्द्रादयो देवास्तत्तल्लोकविशेषेषु विग्रहवन्तो दिव्यभोगयुक्ता न स्युः; तदानीं तत्तदैव- भावावाप्त्यभिमतवरप्रार्थनार्थतद्वश किरणतल्लाकप्राप्तिततसदृशभोग्यभोवाप्िफलार्थतवेन विहितानां कर्मणां नैष्फल्य- प्रसङ्ग:। तस्मादयथा स्वर्गार्थज्योतिटोमादिविधिनिर्वाहाय मन्त्रार्थवादादिषु स्वर्गशब्दार्थप्रतिपादनस्य च सत्यन्वं ज्योतिष्टोमादितः स्वर्गफलावश्यम्भावविरोधिनः 'को हि तद्वेद यद्यमुष्मिन् लोकेडस्ति वा न वा' इति फंलसन्देह- प्रतिपादनस्यासत्यत्वं च स्वीर्तव्यम्, तथा तत्तदवभावतद्वशीकरणतल्लोकप्राप्त्यादर्थकर्मविधिनिर्वाहाय ब्रह्मे- न्द्रवरुणादितनुभुवनभोगादिप्रतिपादनस्य सत्यत्वं तद्विरोघ्यर्थप्रतिपादनस्यासत्यत्वं च स्वीकर्तव्यम्। तथा 'यः कामयेत् पिशाचान् गुणीभूतान् पश्येयमिति संवत्सरं चतुर्थे काले भुश्चानः कपालेन भक्षं चरन्प्राणशिशुरित्यन्तं सदा सहस्त्रकृत्वः आवर्तयन् पश्यत्ययाचितमेतेन कल्पेन द्वितीयं प्रयुञ्जानः पितुन् पश्यति संवत्सरमित्यष्टमे काले भुञ्जानः पाणिभ्यां पात्रार्थ कुर्वाणो वृत्रस्य स्वा श्वसथादिषमाणा इत्येतयोः पूर्व सदा सहस्रकृत्वः आवर्तयन् गंधर्वाप्सरसः पश्यति अयाचितमेतेन कल्पेन द्वितीयं प्रयुञ्जानो देवान्पश्यति' इति देवादिदर्शनार्थ- सामजपविधिनिर्वाहाय तदीयकायव्यूहंप्रतिपादनस्य सत्यत्वं तद्विरोधिनामसत्यत्वं च स्वीकर्तव्यम्। अन्यथा बद्दुपु युगपद्देवादिदर्शनार्थ सामजयं कुर्वत्सु तावतां तत्फल।लाभप्रसङ्गाद्।

एवज्वाजानदेवानां प्रसिद्धौ कर्मदेववत्। ज्योतीषि दिवि दश्यानि यान्ति तद्देहदीप्तिताम्।। आमनन्ति हि ऋक्षाणि ज्योतीषि सुकृतामिति। तद्देवावगन्तव्यं विवस्वन्मण्डलाद्यपि॥

१.३.३३ देवताधिकरणम्। २८५

रविरादित्य इत्याद्यास्सार्थाविष्ठानभावतः। शब्दास्तत्र प्रयुज्यन्ते नेत्राद्या गोलकेष्विव। देहप्रभामण्डलस्य दर्शनं देहदर्शनम्। कृत्वा सकलदृश्यत्वं मन्त्रे निगदितं रवेः ॥ यदस्य नीरग्रीवत्वाद्युक्तं मन्त्रेषु केषुचित्। तदन्तर्यामिणो रूपमभिप्रेत्यांबिकापतेः॥ मन्त्रान्तरे यदस्यैव रूपमैन्द्रं प्रदर्शितम्। द्वादशादित्यमध्ये तदिन्द्रस्यापि क्कचित्स्थितेः ॥ आदित्यत्वं तु सर्पाणामन्यच्चैवंवरिंधं श्रुतम्। आदित्यो यूप इत्यादिन्यायेन स्तावकं परम् ॥ एवं सिद्धे फलविधिबचेतने देववर्गे कायव्यूहाश्रयणनिुणे योगिवद्दश्यभूते। आहूतस्य ऋतुषु युगपन्नाङ्गताऽस्वित्ययुक्तिः प्रातः कर्मादयनुमतिपरः कस्य वाहेति वादः ॥ त्यक्तस्य हविषो वृद्धिशश्रयते देवतेग्छया। पर्याप्ता देवतावृत्तेः प्रत्यावृत्तेश्र सा भवेद् ॥ निर्गत्वरस्य हविषस्सूक्ष्मस्यैव रसस्य वा। सुरभीकृत्य हविषो वोडाऽग्निरिति लिङ्गतः । तत्र दैवततृप्त्यर्थ रसांशो वृद्धिमामुवन्। तेषामासादने योग्यं परिणामं प्रपद्यते।। यथा प्रत्यावर्तमानो रसांशः प्राप्य पूषणम्। वृष्ट्योषधिप्रजारूपं परिणामं प्रपद्यंत। श्राद्धेषु दत्तस्यान्नस्य परिणामो मुनीश्वरैः । पित्रादिप्राप्तजात्यर्हः साक्षादेवं च वर्णितः ॥ येग्विरिष्टिसोमेष्वाह्वानं करणीयं सुपर्वणाम्। आगत्य भुञ्जते तेषु वहत्यन्येषु ह्यवाद्। अभून्नो दूत इत्येतदाह वोढारमाहुतेः। त्रिप्रभोज्यं (विभज्यानं) च नेतव्यं पितृषु स्थावरादिषु॥ मानुषाद्यैर्यदन्नाद्यमकस्मादिव लभ्यते। तन्मव्यपाति श्राद्धान्नं भवान्तरसृरतार्पितम्। अशनप्रतिषेधस्तु रोहिताद्यमृते परम्। न हि रूपं परीणामं भोजनारह प्रपदते। ड्रव्यत्वात्कुशकाशादि भुक्त्यनर्हमपि ख्यम्। प्रपद्यते परीणामं तदर्हमिति युज्यते॥। फलप्रदातृता येषु देवानां न विरुध्यत। द्वारं तेष्वीश्वरप्रीतिः तत्प्रीतिस्सति संभवे ॥ कर्मणैव फलोत्पत्तौ प्रीतिर्द्वारमितीष्यते। पयसा पशुरित्यादिव्यवस्था तेन युज्यते॥ एवं सिद्धे पञ्चके देवतायां नास्त्येवास्मिन्विग्रहादौ विरोधः । यस्मिन्कर्मण्यस्ति तत्रैव वाष्या तामुदिश्य त्यागमात्रात् फलाप्ति: ॥ सर्वत्रापि त्यागमात्रात्फलेऽपि प्रत्याख्यातुं विग्रहां नैव शक्याः । इंद्रश्चन्दस्सूर्य इत्यादिकानां भोग्यं कर्मोपासनानां फळं यै: ॥

२८६ न्यायरक्षामाणि: . १. ३. ३३

श्रोकानामयमर्थ :- एवं कर्मदेववदाजानदेवानां सिद्धौ रविमण्डलादीनि ज्योतीषि तत्तत्प्रभा- मण्डलानि पर्यवस्यन्ति। आमनन्ति हि 'सुकृतां वा एतानि ज्योतींषि यन्नक्षत्राणि' इति। तद्वलात्कानि- चिन्नक्षत्रणि कर्मदेवानामिव रविचन्द्रग्रहतारकादिज्योतींष्याजानदेवानां प्रभामण्डलान्येव। भवन्ति रविरादित्य- श्रन्द्र इन्द्र इत्यादिशब्दास्तु नेत्रादिशन्दा गोलकेष्विव स्वस्वाच्यािष्ठानेषु प्रभामण्डलेषु गौणाः। देह प्रभामण्डलदर्शनमेव देहदर्शनं कृत्वा सर्वजनदृश्यत्वमादित्यस्योक्तं 'असौ योऽवसर्पति' इति मन्त्रे। तस्मिन्न- न्येषु च केध्रुचित् मन्त्रेष्वादित्यरूपस्य नीलग्रीवत्वाद्युक्तिः 'य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषः' 'नमो हिरण्यबाहवे हिरण्यपतयेऽम्बिकापतये उमापतये' इत्यादिमन्त्रान्तरप्रतिपन्नमादित्यान्तर्यामिणःशिवस्य रूप- मभिप्रेत्य। 'अर्यमायाति' इति मन्त्रे त्वादित्यस्येन्द्ररूपत्वोक्तिरिन्द्रस्यापि द्वादशादित्यमध्ये क्वचिन्निवेशात् । उक्तं हि हरिवंशे-'अदित्यां कश्यपाज्जाता आदित्या द्वादशैव हि। इन्द्रो विष्णुर्भगस्त्वष्टा वरुणोंडशोडर्यमा रविः । पूषा मित्रश्च वरदो धाता पर्जन्य एव च' इति। विष्णुपुराणेऽपि-'मारीचात्काश्यपाज्जातास्तेऽ दित्या दक्षकन्यया। तत्र विष्णुश्च शक्रश्च जज्ञाते पुनरेव हि। अर्यमा चैव धाता च त्वष्ट पूषा तथैव च। विवस्ान्सविता चैव मित्रो वरुण एव च । अंशो भगश्चादितिजा आदित्या द्वादश स्मृताः' इति। महा- भारतेडप्यादिपर्वण-'धाता मित्रोडर्यमा शक्रो वरुणश्चांश एव च। भगो विवस्वान्पूषा च सविता दशमस्तथा। एकादशस्तथा त्वष्ट विष्णुर्द्वादश उच्यते' इति। 'सर्पा वा आदित्याः' इंत्युक्तिर्यूपादित्योक्ति- वत्प्रशंसापरा केवलमादित्यानामेवैषां प्रकाशो भवतीति फलार्थवादार्था।

एवं निरस्तनिखिलधिरोधेन फलविधीनां सामर्थ्येन सिद्ध विग्रहवति देवतागणे युगपदारब्धेधु ऋतुष्वेककालमाहूतस्य युगपत्सननिधानमपि नानुपप्रन्नम् ; तस्प योगिवद्धूतवशितया. सेष्छावशाद्विबे तदपने- तृगरुडोपासनादिवत्ियोत्पादनसामर्थ्यवत्त्वेन भूतानां परस्परसंयोजनया कायव्यूहनिर्माणनिपुणत्वाद्। शरीरविशेषाणां मातापितृप्रभवत्वनियमस्तु देवादिदर्शनतद्वशीकरणरूपेष्टदेवतासंप्रयोगादिफलकखवाध्याय- जपादिविधिविरोधात् अणिमाद्यष्टैश्वर्यादिफलकयोगविधिविरोधाच्च स्वर्गापवर्गार्थयज्ञादिश्रवणादिविधिविरोधात् सुखस्य दुःखसंभिन्नत्वानित्यत्वनियम इव हेयः। उदाहृतो हि प्राक् सामविधिन्नाह्मणवर्णितः स्वाध्यायादि- ष्टदेवतासंप्रयोगः। योगाभ्यासादैश्वर्यप्राप्तिश्च श्वेता्वतरोपनिषदादिषु वर्णिता; पातञ्जले च शास्रे विभूति- पादे च प्रपश्चिता। वदन्ति चागमिकाः पिशाचादिहि्रण्यगर्भान्तानामषगुणषोडशगुणादिचतुष्प्टिगुणपर्य

१. ३. ३२ देवताSधिकरणम्। २८७.

न्तानैश्वर्यविशेषान्। एवं च यज्ञवादेधु देवानामदृश्यत्वमप्यैश्वर्यादुपपंन्रम्। 'कस्य वाह देवा यज्ञमागच्छन्ति' इत्याद्यर्थवादस्तु प्रातरंग्निहोत्रानन्तरमेवान्वाधाय देवतापरिग्रहः कर्तव्य इति विधेस्स्तावको न विवक्षितस्वार्थः । एवं हविर्भोजनार्थमाहूतानां यज्ञदेशमागतानां देवतानां हविर्भोक्नृत्वमप्युपपद्यते। तत्र न तावत् हविरुत्क्रमणप्रत्यावृत्तिश्रुतिविरोधः 'यद्वै देवा हविर्जुधन्ते अल्पमप्येकामाह्ठुतिमपि तत् गिरिमात्रं वर्धयन्ते' इति त्यक्तस्य हविषो वृद्धिश्रवणेन कश्िदंशस्तृप्तिपर्याम्ो देवैर्भुज्यते, कश्चिदंशा वृष्यन्नादिरूपेणावर्तत इति उभयविधश्रतिनिर्वाहसंभवात्। न च हतिर्वृद्धितदंशभोजनतदंशान्तरोत्क्रमणप्रत्यावृत्म्युपगमे प्रत्यक्षत्रिरोधः । त्यक्ते हविषि ततो निर्गत्वरस्य तदीयसूक्ष्मरसांशस्यैव वृद्धयाद्यम्युपगमात् 'अवाड्टव्यानि सुरभीणि कृत्वा' इति सुरभीकृतहविरवस्थाऽन्तरनयनलिंगात्। एवश्च पर्यग्निकरणान्तोत्सृष्टपश्चादीनां सूक्ष्मांशापगमेऽपि मधु- करोपभुक्तरसांशानां पुष्पाणामिव तादवस्थ्यदर्शनमपि नानुपपन्नम्। तत्र च हविषः सूक्ष्मे रसे तत्तदेवतातृप्ति पर्याप्तां वृद्दिमाप्नुवन् भक्ष्यांशस्तत्तदास्वादनयोग्यरूपेण सूर्य प्राप्य प्रत्यावर्तमनस्तदितरांशो वृष्टयन्नप्रजारूपेणेव परिणमत इति कुशकाशदारुशकलादीनामनदनीयत्वदोषो न प्रसज्यते। श्राद्वेषु पित्राद्यद्देशेन दत्तस्यान्नस्य पित्रादिप्राप्तजात्युचिताहारतया परिणामः स्मृतिपुराणेषु कण्ठोक्त्या वर्णितः । तथाहि मत्स्यपुराणचनम्- 'देवो यदि पिता जातः शुभकर्मनियोगतः। तस्यान्नममृतं भूत्वा देवत्वेऽप्यनुगच्छति ॥ गांधर्वे भोग्यरूपेण पशुत्वे च तृणं भवेद। श्राद्धान्नं वायुरूपेण नागत्वेप्युपतिष्ठति। पानं भवति यक्षत्वे राक्षसत्वे तथाऽSमिषम्। दानवत्वे तथा मांसं प्रेतत्वे रुधिरोदकर्म् ॥ मनुष्यत्वेऽन्नपानादि नानाभोगरसो भवेत्' इति तथैव देवतोद्देशन त्यक्तस्यापि हविषस्तदभिमतारूदनीयद्रव्यतया पररिणामो भविष्यति। लिङ्गञ्वात्र दृश्यते 'एतद्वै दैव्यं मधु यद्घृतम्' इति। उक्तं च तन्त्रवार्तिके लोकवेदाधिकरणे 'यच्चैतद्घृतमस्माकं देवानां मध्विदं यदि। रसवीर्यादिभिस्तत्र न शब्दार्थोऽन्यथापतत् इति। येष्विष्टिसामेषु 'अग्निमग्र आवह' 'इन्द्रागच्छ' इत्यादिमन्त्रवत्सु देवतानामह्दानमस्ति ताएद तेष्ागत्य त्यक्तं भुञ्जते तदितरेष्वम्निना नीतं भुञ्जते' इत्यागमनश्नुंतिर्हविर्नय नश्रुतिरित्युभयमण्युपपद्यते। श्राध्देषु यद्यप्यतीताः पित्रादय आगच्छन्तीति स्मर्यते, तथापि

२८८ न्यायरक्षामणि १. ३. ३३

तेषामधिष्ठातार आजानपितारः सन्ति तत्पितृपितामहप्रपितामहानां वसुरुद्रादिस्या वरुणप्रजापत्यग्नयो मासर्तु. संवत्सरा विष्णुब्रह्ममहेश्वराः प्रद्युम्नसङ्कर्षणवासुदेवाः स्कन्दचण्डगणेशाः ईशसदाशित्रशान्ताश्चघिष्ठातारः स्मृतिपुराणागमेधु दर्शिताः । अन्ये चाग्निष्वात्ता वर्हिषद आज्यपाः सुकालिन इत्यादा आजानपितरो वर्णिताः। तेधु च केचित्तत्तदधिकारिभेदव्यवस्थया, तदव्यवस्थया च अन्ये श्राद्धीयेषु होमपिण्डभोजनेषु भोक्तारः। यथा गर्भवृध्युद्देशेन सुदृद्विर्दत्तं दौदृदं भुक्त्वा तुप्यन्त्यो गर्भवत्यो गर्भानपि पोषयन्ति सुहृद्म्यश्च प्रत्युपकुर्वन्ति तथा पित्रादितुप्युद्देशेन पुत्रादिभिर्द्दत्तमन्रं भुक्त्ा तुप्तास्तदधिष्ठात्र्यो देवताः पित्रादीनपि तर्वयन्ति पुत्रादिभ्योऽपि श्राद्मकल्योक्तफलप्रदानेनोपकुर्वन्ति। 'वसुरुद्रादितिसुताः पितरश्श्राद्वदेवताः। प्रीणयन्ति मनुष्याणां पिनृन् श्राद्धेषु तर्पिताः। एवमेते महात्मानशश्राद्वे सत्कृत्य पूजिताः। सर्वान्कामान्प्रयच्छन्ति शतशोऽथ सहत्रशः' इत्यादिवचनदर्शनात् तेषां सर्वेषामागमनं न स्मर्यते। अतीतपितृणाश्च स्थावरतिर्यड्म- नुष्यनारकजन्मप्राप्तानामागनं न संभवतीति तदर्थत्वेन 'अवाड्ढव्यानि सुरभीणि कृत्वा' इति श्राद्धी हविर्नयन श्रवणमपि सङ्गच्छते। मनुष्यादिभिर्विनैव स्वयत्षमाकस्मिकमिव यदाहारादिकं लभ्यते तन्मध्यपाति समर्थयितुं शक्यं भवान्तरसुतादिदत्तं श्राद्धम् ; केवलपुण्येनेव भवान्तरसुतादिकरतकश्राद्धसंपादनद्वारकेणापि पुण्येन तल्लाभ- सम्भवाद्।

यत्त 'न हवै देवा अश्नन्ति न पिबन्ति' इति देवानामशनादिप्रतिषेधस्स प्रकृतपञ्चामृतमात्र- विषयः। 'तदत्प्रथमममृतं तद्वसव्र उपजीवन्ति' इत्यादुक्त्यनन्तरं रोहितरूपादिगुणात्मकान्यमृततानि कथ वस्वादीनामुपजीव्यानि स्व्रतोऽनदनीयत्वादद्रव्यत्वेन कुशकाशादिवददनीयपरिणामासंभवाच्चेति शंकायां दर्शनमात्रेण तेषां तुप्तिप्रदानीति परिहारार्थत्वेन तदवतारात्। यागीयेष्ु हविष्यु स्तोऽनदनीयेष्वदनीय- वस्तुतया परिणतेषु च देवतानां भोक्तृत्वे नास्त्यनुपपत्तिः। हविंषा तेषां तृप्तिस्तु हविर्वृध्येति प्रागेव दर्शितम्। यद्यप्यैन्द्रमारुनेष्ट्यादिष्व्ाहूतप्रत्याख्यातानां देवतानां पुनस्तदुद्देशेन त्यक्तैरपि हविर्ि: प्रीतिलाकद्टष्टिविरुद्धा, यद्यपि च प्रीतिमतीनामपि देवतानां कल्पान्तरभाविफलप्रदातृत्वं न संभवति, तथापि यत्र प्रीतिः संभवति तत्र फलप्रदायामीश्ववरप्रीतौ सा द्वारमिति कल्पनायां न काचिदनुपपत्तिः । ईश्वसस्यापि प्रीतिः कर्मणा, तदाश्रित- कारकेण वा फलोःपत्तौ द्वारमात्रं न तु तयोरश्चिरप्रातावुपक्षय इति कर्मतत्कारकवैकित्रियात्फलवैचित्रयमप्युपपद्यते। एवं फलविधिसामर्थ्यादेवानां विग्रहस्य तदनुबन्धितया हविर्भोक्तृत्वादेश् सिदधौ न कश्विद्विरोध इति स्वीकर्तव्यमेत्र

१. ३. ३३ देवताऽधिकरणम्

तेषां विग्रहादिपश्चकम्। यत्र तु गुणक्रियावयवादिवेवत्ये कर्मणि तदम्युपगमे विरोधोडम्ति, तत्र देवना- मुद्दिश्य द्रव्यत्यागमात्रादीश्वरप्रीतिद्वारा कर्मफत्मिति कल््यते। सर्वत्रापि तथाऽस्त्विति चेदस्तु नाम। न हयस्मिन्नधिकरणे देवतानां यज्ञदेशाभिगमनं हविर्भोक्तृत्वमित्यादिकमप साधनीयम्। व्रिद्यािकारसमर्थ- नाय तेवां विग्रहमात्रं साधनीयम्। विग्रहाश्च प्रागुदाहृतफलविधिजातसामर्थ्यात्ततवेवपदप्रापककमोपासना फलभोगोपयोगितया सिध्यन्तो न प्रत्याख्यातुं शक्याः । अन्यत्सिध्यतु मा वा, न नः किश्चिदिह तेन प्रयोजनम् । अत एव भाष्ये कर्मविरोधसमाधानसूत्रांशस्य तथैव द्वितीययोजना दर्शिता। वस्तुविचारणायां तु विग्रहादिपश्चकमपि स्व्रीकर्तव्यम्। असति विरोधे मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणप्रतीतार्थपरित्यागायोगात्, मानान्तरप्राप्तेरप्यप्रामाण्यहेतोरभावात्। अनुमितेस्तु पर्वतांशे प्रत्यक्षज्ञानतः प्राप्तिरस्तीति न तत्र प्रामाण्यम् । 'श्वेतो धावति' इति वाक्याद्वक्तृविवक्षानास्पदस्यार्थस्य प्रतीतिरेव नास्ति। अर्थवादेभ्यः स्तुतिद्वारभूतार्थस्य प्रतीतिरनुभवसिद्धा स्तुत्यर्थमपेक्षिता च। 'श्वेतो धावति' इति वाक्याद्वक्तुरविवक्षितेऽर्े यदि कस्यचित्प्र- तीतिस्स्यात्, प्राप्तिविरोधौ च न स्याताम्, तदा तस्य तत्र प्रामाण्यमिष्टमेव। अन्यथा 'अनधिगतार्थबोधकः प्रमाणम्' इति लक्षणस्य तत्रातिव्याप्तिप्रसङ्गात्। 'एतस्यैव रेवतीषु वारवन्तीयम्' इत्यत्रापि अस्ति रेवत्या- धारवारवन्तीयरूपविशेषणप्रतीतिस्तद्वटितवाक्यार्थप्रतीत्यपेक्षिता। नास्ति च प्राप्तिरूपमप्रामाण्यकारणमिति तात्पर्यावरिषयेऽपि तत्र तस्य प्रामाण्यमनिवार्यम्। तत्कर्तव्यतामात्रस्य विशिटविध्याक्षिप्तविशेषणविधितो लाभः । संप्रतिपन्नं च स्वर्गार्थवादस्य तात्पर्याविषयेऽपि स्तुतिद्वारार्थे प्रामाण्यम्। तस्य तत्रावान्तरतात्पर्य- मस्तीति चेत्, तद्वदेवार्थवादान्तरस्यापि तत्स्यात्। तदर्थस्यापि स्तुतिद्वारत्वाविशेषात्। स्वर्गार्थवादः फलविध्यपेक्षित इति स्वार्थे तस्यावान्तरतात्पर्य, नान्यस्येति चेत्; न। एकवाक्यतायामपि स्तुतिद्वारभूतेऽर्े क्कचिदवान्तरतात्पर्या्युपगमे तद्वदन्यत्रापि प्राप्तितिरोधयोरसतोस्तस्यानिवार्यतात्। तथा इहापि देवताह्वान- वेधिर्दष्टार्थत्वाय देवतागमनमपेक्षते। तद्धविषां स्वीकरणं तद्ोजनं तत्तुप्ति फलकामेन क्रियमाणं देवतानं तृप्तिजननं देवतायाः फलदातृत्वसिद्धिय इति तदपेक्षते। फलदातृत्वं फलैश्वर्य विनाऽनुपपन्नं फलैश्वर्यमपेक्षत इति देवतागमनादीनामपि साक्षात्परंपरया चाह्ानविध्यपेक्षितत्वाच्चेत्दलं प्रसक्तानुप्रसक्त्या। तस्मादुपपन्नो

न्याय, र. ३७

२९० न्यायरक्षामणिः १. ३. ३२

नन्वियं चिन्ता नास्मदादीनां प्रवृत्तावुपयुक्ता। नापि देवतानाम्; तेषां स्वकीयविग्रहस्त्वे तत्प्रयुक्तसामर्थ्यादिमत्वरे च सिद्धान्तन्यायनिरपेक्षमेव्रावगतिसद्धावात्। न च देवाः स्वपदनित्यत्वशङ्कया तत्र न प्रवर्तेरन्निति तत्प्रवृत्तावुपयुक्ता; तेषां जातिस्मरत्वेन प्राचीनब्राह्मणजन्माद्यनुष्ठितसत्कर्मायत्तं स्वपदं न नित्यमिति स्वत एवावगतिसत्त्वात्। न चास्मदादीनामेव देवोपस्यत्वेन ब्रह्मोपासनसिद्धावुपयुक्ता। उपासनाप्रकरणेषु देवोपास्यत्वविशेषणसत्त्वे दुमूर्द्रत्वादिवदारोपितेनापि तेन रूपेणोपासनोपपत्तेरिति चेत्।

उच्यते-देवतानामसिद्वौ मधुविद्यादीनां तत्तदेवतापदप्राप्तिः फलं न भवेत्, वरुणग्रहनिर्मों- कादिवद्वाधितस्य श्रुतत्वेऽपि विधेयक्रियाफलत्वायोगात्। कित्वन्यदेव फलं कल्प्यं स्यात् । अन्तरादित्य- विद्यासदित्यदेवताऽन्तर्वर्तित्वेन ब्रह्मोपासनं न सिध्येत्। ज्योतिर्मण्डलदन्तवर्तित्वेनैव तदुपासनं सिध्येद्। उपकोसलविद्यायां पञ्चाग्निविद्यायां च अर्चिराद्यभिमानिदेवताविशेषा मार्गपर्वत्वेन चिन्तनीया न स्युः । अर्चिरादी- न्यचेतनान्येत तथा चिन्तनायानि स्युः।तथा 'तांस्तत्र देवा यथा सोमं राजानमाप्यायस्वातक्षीय तिभक्षयंत्येवमेनां- स्तत्र भक्षय्ति'यथा हवै बहवः पशवो मनुष्यं मुंज्युरेवमेकैकः पुरुषो देवान्भुनक्त्येकस्मिन्नेव पशावादीयमाने अप्रियं भवति कि बहुषु तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्भ विद्युः' इत्यादिश्रुतिषु कर्मदेवभावं प्राप्तानामप्राप्तानाश्व मनुष्याणीं यावज्जीवमाजानदेवभृत्यभावोक्त्या वैराग्यं न सिध्येत्। एतादृशन्याभिमतस्य सिद्धिः प्रयोजनं देवतासद्भाव- प्रसाधनस्य। आदित्यचन्द्रादिपदव्युत्पत्तिग्रहादिभिर्विराधेऽपि ज्योतिर्मण्डलाधतिरिक्ता देवताः सिध्यन्ति; विधिफलत्वात्, दृष्टसुखादिविरुद्धर्भावस्वर्गसुखादिवदिति देवताप्रसाधनोपयुक्तन्यायप्रदर्शनस्य तथैव दृष्टविरोधेऽपि श्रवणादिविधिफलत्वात् व्रह्मात्मैक्यमपि प्रसिध्यतीति प्रदर्शनमपि प्रयोजनम्। मंत्रार्थवादाः प्राप्तिविरोवयोरसतोः प्रतीयमानार्थे प्रामाण्यं न जहतीति देवतातद्विग्रहादिपश्चकप्रसाधनोपयोगिन्यायप्रति- पादनस्य 'तदथह कर्मचितो लोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते' (छा. ८. १. ६) 'जायस् म्रियस्वेत्येतत्तृतीयं स्थानं तेनासौ लोको न संपूर्यते तस्माज्जुगुप्सेत' (छा. ५. १. ८) इत्यादि- मन्त्रार्थत्ादैः श्रवणाधिकारिविशेषणविवेकवैराग्यादिकमपि सिध्यतीति प्रदर्शनमंपि प्रयोजनम्। तस्मात्सफलेयं चिन्ता । १,३, ३३

इति देवताऽघिकरणम्।८।

१. ३, ३४ अपशू ट्राS धिकरणम्। २९१

( ९ अविकरणम् ) शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हि। ३४। अत्र श्रौतलिङ्गानुगृहीतार्थित्वादिसंभवात् देवानामित शूद्राणामप्यधिकारोऽस्ति विद्यास्विति पूर्वपक्षः । अस्ति हि देवाधिकारे 'तदो यो देवानां प्रत्यबुध्यत' (बृ. १. ४. १०) इत्यादिलिङ्गमितर शूद्राधिकारेऽपि लिङ्गं 'अह हारे त्वा शूद्र तवैव सह गोभिरस्तु' (छा. ४. २. ३) इति 'आजहारेमा- शूद्रानेनैव मुखेन मामालापयिष्यथा' (छा. ४. २. ५) इति च विद्यार्थमुपसननं जानश्रुति प्रति 'शूद्र' इत्यामंत्रणम्। न चायं शूद्रशब्दो योगेन त्रैवर्णिके वर्तनीय :; रूढे: प्रबलत्वात्। अन्यथा 'वर्षासु रथ- कारोऽग्रीनादधीत' इत्यत्र रथकारशब्दस्यपि त्रैवर्णिके योगः कल्प्येत। न च रथकारशब्दो विधिवाक्ये श्रुतः शूद्शब्दोऽर्थवाद इत्यतोऽस्ति कश्चिद्विशोष :; प्रामाण्ये विध्दर्थवादयोरविशेषाठ्। अर्थवादस्यापि प्राप्तिविरोधयोरसतोः प्रतीयमानार्थे प्रामाण्यस्य पूर्वाधिकरणे व्यवस्थापितत्वात् तयोरसतोविधिवाक्यस्यापि प्रामाण्यासंभवाद्। न हि 'दभ्ा जुहोति' इति विधिवाक्यं, प्राप्तायां होमकर्तव्यतायां' 'कृष्णलं श्रपयेत्' इति विधिवाक्यं मानान्तरविरुद्धायां कक्वित्तिफलकक्रियाविशेषरूपश्रपिधातुमुख्यार्थकर्तव्यतायाञ्च प्रामाण्य मश्नुते। न च रथकारशब्दस्य रूढौ बाधकं नास्ति, इह तु शूद्रशब्दस्य रूढावस्ति बाधकं अध्ययनरहितस्य शृदस्याविद्वत्त्वमिति वाच्यम्। तस्य हितैषिवचनन विद्यार्थगुरूपगमनापक्षितस्य विद्यानुष्ठानापेक्षितस्व च विद्वत्वस्य संभवात्। न चाध्ययनावाप्तवेदजन्यवेदार्थज्ञानवतैव वैदिककर्माण्यनुष्ठेयानीति नियमः। तथा नियमे मानाभावात्। रथकारस्याधाने निषादस्थपतेरिष्टौ शूद्रमात्रस्य स्ववर्णधर्में त्रैवर्णिकानामप्युपनीताना मध्ययनशौचसंध्योपासनसमिदाधानादिषु स्त्रीणामैंटरिकसौमिकादिपल्नीकर्ममु च वैदिकेष्वनुष्ठयेषु तदभावाच्च। नन्वध्ययनविधिस्तथा नियमे मानम्। तथाहि-'साध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यध्ययनविधेरश्रुतफल. कस्यार्थज्ञानं फलत्वेन कल्पनीयम्; 'फलवद्यवहाराङ्गभूतार्थप्रत्ययाङ्गता। निष्फलत्वेन शब्दस्य योग्यता त्ववधार्यते॥' इति न्यायात्, न तु विश्वजिन्न्यायात् खर्गः। श्रुतपदान्वयस्ारस्यभञ्जनस्यं, गुणकर्मत्वे संभवति अभ्रतपदान्वयक्केशेनार्थकर्मत्वस्य, दृष्टफलत्वे संभवरति अदृष्टफलकल्पनस्य चायुक्तत्वात्। रुर्गस्य फलत्वे

२९२ न्यायरक्षामणि: १. ३. ३४

'हिरण्यं धार्यम्' इत्यत्र हिरण्यनिवरत्येन धारणेनेषटं भावयेदितिवतस्वाध्यायनिर्व्त्येनाव्ययनेन स्वर्ग भावयेदिति श्रुतो ऽध्ययनस्य स्वाध्यायं प्रति गुणभावो भज्यत । अर्थज्ञानफलत्वे तु श्रुनपदान्दयलभ्यस्य तव्यप्रत्ययादध्ययन- संस्कार्यतयाऽवगम्यमानं स्वाध्यायं प्रत्यध्ययने गुणभावस्य न भंगः | अध्ययनेन स्वाध्यायस्यावाप्तिरूपसंस्कारः अवाप्तेन स्वाध्यायेनार्थाववोध इति प्रणाडया भवाते; अर्थज्ञानरूपे फले स्वाध्यायसंस्कारस्यैव सतोऽव्ययनस्य पर्यवसानात्।

तथा स्वर्गफलत्वेSव्ययनजन्यस्य तस्य स्वरूपं तत्राव्ययनजन्यत्वं च कल्पनीयमिति गौरवमापद्यते। अर्थज्ञानफलत्वे त्वव्ययनावाप्तस्वाध्यायजन्यतया दृष्टेऽर्यज्ञानेऽव्ययनजन्यत्वमात्रं कल्पनीयमिति लाघवं लभ्यते। न च दृष्टफले विधिवैयर्थ्यम्। अध्ययननैव स्वाध्यायमवाप्य तद्द्वाराऽर्थज्ञानं भावयेदिति नियमार्थत्वात्। एवं च वर्णविशेषादिग्रहणमंतरेणाविशेषप्रवृत्ता वैदिककर्मविधयः कर्मानुष्ठानार्थमनुष्ठेयार्थज्ञानसम्पन्नानधिकारिणोडपेक्ष- माणा: स्वत एवाध्ययनलब्धानुष्ठेयार्थज्ञानान् द्विजातीनासाद निर्वृण्वन्ति। फलकामत्वाविशेषेऽपि शूद्स्याधि- कारित्वेन संग्रहार्थमनुष्ठेयार्थज्ञानं नाक्षिपन्ति। यथा ऋतुविधयो याजकानपेक्षमाणाः स्ववर्णोचितद्रव्यार्जनो- पायवति याजने स्वत एव प्रवृत्तान् ब्राह्मणानासाद निर्वृण्वन्ति, न त्व्ययनवत्वेऽपि क्षत्रियवैश्ययोर्याजकत्व- माक्षिपन्ति। ततश्च 'याजनाध्यापनप्रतिग्रहैरब्राह्मणो धनमार्जयत्' इति द्रव्यार्जनोपायनियमतिधिबलात् ब्राह्मणानामेवार्त्विज्यमिति नियमवदध्ययननियमविधिबलादध्ययनलब्धानुष्ठेयार्थज्ञानवतामेत्र वैदिककर्मानुष्ठानमिति नियमस्य लाभात, तथा नियमे मानाभावस्तावदसिद्धः। यत्त रथकारादीनामाधानाद्यनुष्ठानेष्वव्ययनलब्ध- मनुष्ठेयार्थज्ञानं नास्तीत्युक्तं तत्सत्यमेव। तथाऽपि विशिष्य सथकारादीनामाधानादिविधिबलादाप्तवचनैरेवाधा- नादिकर्त्तव्यताज्ञानं तत्तदनुष्ठानापेक्षितमन्त्रग्रहणं च तेषामभ्युपगभ्यते। अन्यथा तत्तद्विधीनामानर्थक्य- प्रसङ्गाद्। न चेह तत्प्रसङ्ग :; अध्ययनवत्सु त्रैवर्णिकेष्वग्निहोत्रादिविधीनां विद्याविधीनाञ्च सार्थकत्वाद्। तस्मात्कर्मस्विव विद्यासपि नाधिकार इति चेत्।

उच्यते-अर्थज्ञानस्याध्ययनफलत्वे ह्यतदेवं भवेत्, न तु तत् तस्य फलम्, किन्तु स्वाध्याया- वापिरेव, तव्यप्रत्ययेन तक्याव्ययनप्राप्यत्वश्रवणात्। सा न पुरुषार्थ इति चत्-किमर्थज्ञानं पुरुषार्थ: ? पश्ुपुत्रादिवत् पुरुषार्थोपयोगितया गौणपुरुषार्यतवं तु स्वाव्यायावामेरपि-तुल्यम्। अथार्थज्ञानमन्तरणानुष्ठा

१. ३. ३४ अपशू द्राSधिकरणम्। २९३

नासभवात् तस्यानुष्ठानोपयोगितया गौणपुरुषार्थत्वं सामर्थ्यादवगतं न स्वाध्यायावाप्तेरिति चेद् ; न । तां विना जपपारायणाद्ययोगेन तस्यापि तथात्वस्य सामर्थ्यादवगतेः।

ननु 'यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति' (छा. १. १. १०) इति श्रुत्या सामर्थ्यतः शीघ्रगामिन्या अर्थज्ञानस्य तथात्वं प्रथममवगतमिति चेत् ; न । तस्याः श्रुतेः प्रकृतोद्गीथ- विद्याविषयत्वस्य पुरुषार्थाधिकरणे सूत्रकृता वक्ष्यमाणत्वेनार्थज्ञानपरत्वाभावात्। 'धन्यं यशस्यमायुप्यं पुण्यं स्वर्गापवर्गदम्। धारणं धर्मशास्त्रस्य वेदानां धारणं तथा ।।' इत्यादिस्मृत्या स्वाव्या-व्रनत्तेरपि तथात्वस्य शी- घ्रमेवागतेश्च। तत्र धारणस्य फलार्थत्वमुक्तम्, न त्ववाप्तेरिति चत् ; न। स्वाध्यायस्य धारणमवाप्तिरित्य- भेदात्। स्वाधीनोच्चारणक्षमत्वं ह्यवाप्तिः। तच्च पुरुषस्य स्वा्यायोच्चारणेच्छायमस्खलिततदु चारणोपयोगिता लुमूर्धादिवर्ण स्थानवशित्वसहिता विच्छिन्नस्मृ तिसन्तान जनकतन्त र्तया न दूर्णद वाक्यावलविषयसंस्कारदा डर्मेव। विधिशक्तिविशेषणगुणनिकया च संपादितं स्वाध्यायस्य धारणमपि तदेव, न वस्त्रभूषणादिवत्तस्य मुख्यं धारणमस्ति। अवश्यं चार्थज्ञानं फलमभ्युपगच्छताऽपि कचित् क्वचिदक्षरावाप्तिरपि फलत्वेनाभ्युपगन्तव्या। न खलु हुंफडादीनां स्तोभाक्षराणामर्थोडस्ति। न वा निषेधवाक्यानामर्थवत्त्वेऽपि तदध्ययनस्यार्थज्ञानं फलम- भ्युपगन्तुं शक्यम् । तथा सति निषेधविधयोऽपि निषिद्धानुष्ठानपरिहाराय हिंसानृतपरदारगमनादिकं प्रत्य- वायकरमिति ज्ञानवदधिकारिसापेक्षाः स्वतस्सिद्धतद्ज्ञानेषु त्रैवर्णिकेष्वेव पर्यवस्यन्ति, न शूद्ाणां तद्ज्ञानमाक्षि पन्तीति त्वदीयकल्पनाप्रसरेण निषेधवाक्याव्ययनविधेरुक्तरूपज्ञानवतां त्रैवर्णिकानामेव निषिद्धानुष्ठानं प्रत्य- वायकरमिति नियमपर्यवासायितया शूद्ाणां हिंसाऽनृतादिभिः प्रत्यवायाभावप्रसङ्गात्। श्रैवर्णिकानामपि वेदाध्ययने सत्येतानि निषिद्धानि प्रत्यवायकराणीति ज्ञानावश्यम्भावेन तदनुष्ठाने प्रत्यवायो भवेदित्यनिष्टफल- त्वप्रतिसन्धानेन तत्र प्रधृत्त्यभावग्रसङ्गाच्च।

अथोच्येत-निषेधवाक्येषु प्रत्यवायफलकं निषिद्धानुष्ठानं न शास्त्रार्थः, किन्तु प्रत्यवायपरिहार- फलक तदननुष्ठानमिति तद्विषय एव नियम :- अध्ययनपूर्वकनिषेधवाक्यार्थज्ञानवत एव निषिद्धाननुष्ठानं प्रत्यवायपरिहाराय भवतीति। तथा च निषिद्वानुष्ठानेन प्रत्यवायजनने निषेधवाक्यार्थज्ञानं नापेक्षितमिति शूद्राणां तदनुष्ाने प्रत्यवायाभावो न प्रसज्येत; त्रैवर्णिकानां प्रत्यवायपरिहारोपयोगिज्ञानफलकमव्ययनं नानिष्ट-

२९४ न्यायरक्षामणिः १.३. ३४

फलकमिति तेषामध्ययने प्रवृत्त्यभावोऽपि न प्रसज्यते-इति। एवमपि अनधीतवेदानां निषिद्धाननुष्ठानेपि प्रत्यवाचानरिहारादवश्यंभाविप्रत्यवायस्तदनुष्ठानेनैवास्तिति प्रतिसन्धानेन शूद्ाणां निषिद्धानुष्ठानप्रसङ्गो दुर्वारः । एवं च यद्यपि ब्राह्मणानामश्वमेधदिभागार्थज्ञानं याजनादुपयोगि, क्षत्रियवैश्ययोर्वृहस्पतिसवादि- भागार्थज्ञानं तदवगमार्थिभ्य उपदेशोपयोगि 'आपत्कल्पो ब्राह्मणस्य अब्राह्मणाद्विदयोपयोग' इति स्मरणाद्, जैवलिकेकयाजातशत्रुप्रभृतीनां क्षत्रियाणामृषीन् प्रत्यङ्गावबद्धसगुणनिर्गुणब्रह्मविद्योपदेष्टत्वश्रवणाच्च, सर्वे-

घामपि तद् मीमांसासाद्यविचारोपयोगि अश्वमेधादिभागविचारस्य मीमांसाशास्त्रे कृतस्य न्यायसाम्येन ब्राह्म णाद्यनुष्ठेयार्थनिणयेष्वप्यपेक्षितत्वात्, अतस्तत्राद्मययनजन्यार्थज्ञानवतैव क्रियमाणं विचारयाजनोपदेशं स्स्य याज्योपदेश्यानाञ्च फलाय भवतीति नियमः संभवतीति; तथाऽपि स्तोभादिष्वर्थाभावात् निषेधवाक्येषु विपरीतफलकत्वाच्च तथा कश्चिदर्यज्ञानफलकाव्ययनविधिलम्यो नियमो वक्तुं न शक्यत इति तत्राक्षरावाप्तिरेव फलत्वेन स्व्रीकर्तव्या। एवश्चेत् सर्वत्रापि सैव फलमस्तु व्यापित्वाद्।

ननु तथाऽप्यर्थज्ञानमपि संभवस्थलेषु फलत्वेन स्वीकर्तव्यम्, अन्यथा वेदवाक्यानां तत्र तत्रार्थे तात्पर्यासिद्धया तननिर्वाहार्थलक्षणादिकल्पनोच्छेदप्रसङ्गाद; अर्थावबोधमुद्दिश्य शब्दोच्चारणेन हि लोकवाक्यानां तात्पर्यवमगम्य तन्निर्वाहार्थ मुख्यार्थासम्भवे लक्षणादिकं कल्प्यते, न तूचारणमात्रेण। अत एव 'गौरश्वः पुरुषो हस्ती' इति पदानामुच्चारणमात्रेण लक्षणा न कल्प्यते। यदा विशिष्टार्थबोधमुद्दिश्य तेषामुच्चारणमिति तात्पर्यमवगम्यते, तदैव तन्निर्वाहार्थ अयङ्गौः बलीवर्द:, अश्वो वेगवान्, पुरुषो नियतचेष्टः, हस्ती महाबलः, इत्यश्वादिपदानां लक्षणा कल्प्यते। एवद्च वेदवाक्यानामर्थावबोधमुद्दिश्य उच्चारणाभावे तात्पर्यामिध्या तननिर्वा हार्थलक्षणा गौणवृत्यनुषङ्गाध्याहारव्यवहारकल्पनोच्छेदप्रसङ्गादवयंवेदेप्यार्थावबामुद्दिय उच्चारणस्य वत्तव्य- त्वाद्वेदे च लोक इव तमुद्दिश्य रागप्रयुक्तोचारणाभावाद्विधिप्रयुक्तमेतर तदाश्रयणीयम् । विधिश्चाध्ययनविधेरन्यो न दश्यत इति तेनैवार्थावबोधमुद्दिश्य गुरुमुखोच्चारणानूचारणरूपमध्ययनं विधीयत इति अकामेनापि स्वीकर्त- व्यम्। एवं च दृष्टफलेऽप्यर्थावबोधे विधिरन्यतोSसिव्यतस्तात्पयस्य सिध्यर्थः, न तु साध्यायाध्ययनजन्यार्थ- ज्ञानवत एव तदर्थकर्मानुष्ठानेन तत्तद्वाक्योंक्त फलं भवतीति नियमार्थ इति निषेधवाक्येष्वप्यर्थज्ञानकामाधिकारे न. कंिदोष:।

१. ३. ३४ अपशुद्धाS िकरणम्। २९५

अत एवाध्ययनत्रिधावपि न दोषः। तदध्ययनजन्यार्थज्ञानवतैव तद्विधेयमध्ययनमनुष्ठेयमिति नियमपर्यवसायी स विधिरित्यङ्गीकारे ह्यात्माश्रयदोषः स्यात्। स्तोभाक्षरेषु परं विशिष्टार्थपराणामृचां तदन्तर्तपदानां तदन्तर्गतवर्णानाञ्च मध्ये प्रविष्ठत्वात्कथमप्यर्थपरतया वर्णयितुमशक्येषु स न संभवतीति तेषु

किश्चन विध्यन्तरोपयोगि स्वाध्यायसंस्काररूपेणाध्ययनेन शक्यं भावयितुं तत्सर्वमनेन भावयेदित्येकधैव्र वचन- भंग्योभयार्थत्वलाभात्। एवश्र कमफलमपि संगृहीतं भवति। क्मविशेषविशिष्ट्वर्णपदवाक्यसङ्गातो हि स्वाध्यायशब्दार्थः। अतोऽध्ययनिधिः क्मविशिष्टतयैव स्वाध्यायस्याध्ययनं विधत्ते। कमविशेषस्य चैतत्प्रयोजनं यत्समिदादिविधित्राक्यपाठक्रमेण प्रयाजाद्यनुष्रानोपदोगी आग्नेयाग्नी गोमयादिमंत्रपाठक्रमेण तदनुष्ठानोपलोगी च स्मृतिकमः काम्येष्टिकांडसमामातानामैन्द्रागादीनां याज्यानुवाक्याकाण्डसमाम्नातानां 'उभा वामिद्राग्री आहुयध्यै इत्यादिमंत्राणां च यथासंख्यपाठक्रमेणाङ्गाङ्गिभावः ऊचैस्त्वादिस्वरविधिष्ु वेदोपक्रमेण ऋगदिपदानामृग्वेदादिषु लक्षणा, बार्हस्पत्ये सप्तदशशरावे चरावातिदे शिकचतुर्मुष्टिनिर्वापासंभवादवश्यंभाविनि संख्यामुष्टयन्यतरबाघे च चरमश्रुतमुष्टिबाध इत्यादि। यत्र तु नैतादृशं फलमस्ति, तत्रैव परं क्रमस्य जपयज्ञा- दिमात्रोपयोग इति।

नन्वक्षरावाप्तिवद नुष्ठानकालापेक्षिनश्रुतिस्मृतिकरमोऽपि भवतु नाम फलमध्ययनविधेः, तथाऽप्यर्थ- ज्ञानं फलं भवितुं नार्हति; अध्ययनात्याक्तत्कामनाया असंभवात्। इष्टसाधनगोचरा खलु कामना इष्टसाधन- तावच्छेदकप्रकारेण तद्गोचरज्ञानाङ्गवति। ज्ञाने इष्टसाधनतावचउेदकस्तत्तद्वाक्यार्थविशेष एव, न तु वाक्यार्थ-

माणवकस्य स्वतो वा, हितैषिवचनाद्वा न सम्भवतीति चेत्।

मैवम्। न वयं माणवकस्याध्ययनारम्भसमये तत्फलभूतार्थज्ञानविधयकामनाSस्तीति जूम:, किन्तु यथैवाभर्कमातुरं मिष्रज्यद्गिर्हितकारिभि रौपधसेवाफलमारोग्यं जानद्िरर्भकापेक्षितफलान्तरप्रतिपादनेन सा मा ददिना वाऽनुष्ठाप्यमानस्य औषधसेवनस्य तदीयमेव्रारोग्यं फलमेव्रमध्ययनसाव्यं तत्तद्वाक्यार्थज्ञानं माणवकस्य श्रेयस्कर- मवगच्छ ददिर्हितकारिभि रनुष्ठाप्यमानस्याध्ययनस्य माणवकगतमर्थज्ञानं फलमिति ब्रूमः । अक्षरावा्त्याादफलपक्षे

२९६ न्यापरक्षामणि: १. ३, ३४

डप्येवमेवोपपादनीयम्। न ह्यष्टमे वयसि वर्तमानः सर्वोऽपि माणवकः र्ाध्यायाक्षरावाप्तिः श्रयसी भवतीति जानानस्तत्कामनयाऽव्ययने प्रवर्तते। न वोपनयनतत्पूर्वकशौचसन्ध्यावन्दनसमिदाधानादिकर्मसु तत्तत्फलकाम- नया परवर्नते। न च तावताऽध्ययनादीनामक्षरावाप्त्यादिकं फलमपि हीयते। बाल्य एव केचन मेधाविनो- Sक्षरावाप्त्यादिकामा: संभवन्ति अर्थज्ञानकामस्तु कोऽपि न संभवति इति चत् ; न। अर्थज्ञानकर्मानुष्ठान- प्रगाडिकया स्वर्गादिफलपर्यतसायिनीमक्षरावामि कामयमानानभ्युपगच्छतां तेषामेवार्थज्ञानकामनाया अप्युपपाद- नीयत्वाद्। अन्यथा स्तोऽपुरुषार्थरूपायां तस्यां कामनोदयासंभवात्। कथं च स्वयंविविधविचित्रार्थप्रति- पादकान्प्रबन्धाननिर्माय तेषामध्येतृषु प्रचयगमनमिच्छन्नर्थज्ञानकामनां निराकुर्याद्। न हि वेदानामिव तेषा- मध्ययनेष्वक्षरावाप्तिकामाः प्रवर्तेरन्। न वा तदर्थज्ञानकामनायामेवमसंभवशङ्का निवर्तेरन। तस्मादिहैवमा- दयोडर्थाः प्रतिपाद्याः तेषामवगमस्तस्मै फलाय भवतीति हितैषिच चनात्सामान्यतस्तदर्थान्विशिष्य तेषामवगमस्ये- ष्ोपायताः्ववगम्य हितैषिवचनविश्वासादेव विशिष्य तदर्थज्ञानं कामयन्त इत्युपपादनीयम्। तदुपपादनं प्रकृतेऽपि न दंडवारितम। तस्माद्युक्तमध्ययनविधेर्थज्ञानं फलमिति-

उच्यते-तव्यप्रत्ययेन स्वाध्याये भाव्यतया बोध्यमाने तदवाप्तिमतिलंध्यार्थज्ञानस्याप्यध्ययन- विधिफलत्वकल्पनं तावत्तात्पर्यसिध्यर्थ न स्वाभिमतप्रयोजनसिध्यर्थम्; श्रुतफलसाध्यस्यापि वैधफलत्वकल्प- नायोगात। अन्यथा चित्रापुत्रेष्ट्यादिवाक्यश्रुतेषु पश्ुपुत्रादिफलेषु प्राप्तेष्वपि तैस्संपादनीयस्य स्वभोगस्य कदाचिदप्राप्तिस्स्यादिति तत्प्राप्तिनैयत्यसिद्धय पशुपुत्रादिप्रयुक्तस्य भोगस्यापि चित्रापुत्रेष्ट्यादिविधिफलत्वकल्प- नाप्रसङ्गात्, लोकव्युत्पत्तिसिद्धस्य शब्दानामर्थपरत्वस्यात्सर्गिकस्य क्वचित्क्वचिल्लौकिकवाक्ये वक्तृदोषादप- वादेडव्यपौरुषेये वेदे तदभावान्निरपवादस्य स्वत एव सतस्तस्यार्थज्ञानोद्देश्य कशब्दोच्चारणविधिनिरपेक्षत्वाच्च। शब्दानामर्थपरत्वमात्रं व्युत्पत्तिसिद्धं न त्वग्निहोत्रादिवाक्यं तत्तदर्थविशेषपरमित्यपि। तत्तु तत्तदर्थविशेष- मुद्दिश्योच्चारणमपेक्षत इति तदर्थोडध्ययनविधिस्स्यादिति चेत्, न। अध्ययनविधिनाऽपि तदलाभात्। न ह्यध्ययनविधिः प्रतिवाक्यं तत्तदर्थविशषज्ञानमुद्दिश्य तत्तद्वाक्योच्चारणविधाने व्याप्रियते। स्वाध्यायाध्ययनेन यद्भावयतुं शभ्यं तदनेन भावयेदिति विधाने सत्यग्निहोत्रादिवाक्याच्ययनेन न्यायलभ्यतत्तदर्थविशेषज्ञानमेव भावयितुं शक्यमिति तत्र तत्रार्थविशेषतात्पर्यमर्थतस्सिध्येदिति चेत्, तर्यग्निहोत्रादिवाक्यानामौतसर्गिकमर्थ- परत्वमेव न्यायपर्यालोचनेन तत्तदर्थविशेषतात्पर्यरूपतया पर्यवस्यतीत्यवास्तु, किमुच्चारणविधिना ? यदि

१. ३. ३४ २९७

च लोके दृष्टमित्येतावता वेदेऽप्यर्थावबोधमुद्दिश्य उच्चारणमाद्वियेत, तदा स्वतन्त्रवक्तृविचक्षितेतरार्थावबोध- सुद्दिश्य श्रोतृभिरुच्चारणे कृतेऽपि तस्य वाक्यस्य तत्र तात्पर्य न दृष्टं किन्तु स्वतन्त्रवक्ुर्यदर्थावबोधमुद्दि- इ्योचारणं तत्रैतर तात्पर्य दृष्टमिति वेदस्य तात्पर्यसिध्यर्थ पौरुषेयत्वमपि कल्प्येत ।

वस्तुतस्तु लोकेपि नोच्चारणाधीनं तात्पर्यम् ; मौनिना लिखितवा दत्ते परेणापि लिखितं दृष्टवा मनसाऽनुसंहिते श्रोकादावुचारणाभावात। कित्वस्माद्वाक्यादेतदर्थप्रतीतिर्भवत्विति वक्तृविवक्षाऽधीनं तदिति तात्पर्यसिध्यर्थमध्ययनविधेरर्थावबोधफलकत्वकल्पनायाः कथंचिदपि नावकाशः। वक्तृविवक्षा त्वपौरु- षेये वेदे न संभवतीति लोकव्युत्पत्तिसिद्धमर्थपरत्वं वक्तृविवक्षिते विशेषे पर्यवस्यति, वेदे तु न्यायलम्ये विशेषे। तदनुसारेण च लक्षणादिकल्पनमित्येवाभ्युपगन्तुं युक्तम्। अत एव वेदस्य तात्पर्यवत्त्वरूपस्वा- भिमतप्रयोजनसिद्धिमेव न्याय्यं मत्वा अनेनापि न्यायतोऽध्ययनविधिरर्थावबोधमपि फलत्वेन गृह्णातीति तत्तात्पर्य निश्चित्य तदूलेन स्वाध्यायावापरेव फलताप्रत्यायकस्य तव्यप्रत्ययस्य स्वारस्यमुल्लाद्ङितम्।

विधेरपेक्षायामात्माश्रयापत्तेः, किंतु केवलन्यायाधीन एव वक्तव्यः। तस्मात्तात्पर्यसिध्यर्थमध्ययनविधेरर्था- वबोधफलकत्वकल्पनमित्येतत् तावदयुक्तम्।

कमफलसडग्रहार्थ यदनेन शक्यं भावयितुं तद्धावयेदित्यध्ययनविध्यर्थपर्यवसानादध्ययनन भागयितुं शक्यमर्थज्ञानमपि तद्धाव्यकोटातनुप्रविशेदित्यप्ययुक्तम्; अनुष्ठानकालापेक्षितस्य समिदागादिस्मृति-

फलत्वेन सङग्राह्यत्वाभावात्। तत्संग्रहार्थ मीमांसाशास्त्रपाठकालापेक्षितकमफलस्यापि तथैव विधिफलतवेन संग्राह्यत्वाभात्रात्, तत्संग्रहार्थ यदनेन भावयितुं शक्यं तत्सर्वमनेन भावयेदित्यध्ययनत्रिध्यर्थाङ्गीकारे अर्थज्ञान- वत्ख्यातिलाभादीनां चार्वाकापादितफलादीनामपि तद्धाव्यकोव्यनुप्रवेशप्रसङ्गाच्। तेषामपि लोकतः, 'शोभते ह्यस्य मुखं य एवं वेद' 'आस्य प्रजायां बाजी जायते' इत्यादिश्रौतलिङ्गतश्चा्ययनेन भावितुं शक्यत्वाव- गमात्। 'शोभतेऽस्य मुखं य एवं वेद' इति हि गर्गत्रिरात्रब्राह्मणज्ञस्य तद्ज्ञानफलानुवाद: शिष्यैरुद्वीक्ष्यमाण- त्वात्तद्ज्ञस्य मुखं शोभते इति तदुपपादनं कृतमर्थवादाघिकरणे। अनेन ख्यातेरध्ययनावाप्यत्वं लब्धम्। 'आस्य प्रजायां वाजी जायते' इति वेदानुमन्त्रणमन्त्रज्ञस्य तद्ज्ञानफलानुवाद: कुले सन्तताध्ययनश्रवणाद्

न्याय. र. ३६

२९८ न्यायरक्षामाणीः १. ३. ३४

तद्ज्ञस्य प्रजासु मेधाव्री वेदविज्जायते स प्रतिग्रहादन्नमानोतीति तदुपपादनं कृतम् । अनेन कैमुतिकन्यायेन साक्षादध्येतुर्धनलाभस्य तदध्ययनावाप्यतं लब्धम्। विव्यन्तरापेक्षितं यद्ावयितुं शक्यमिति विशेषितमिति चेत्, धनलाभोपि नन्वर्थज्ञानऋतुविधिभिरपेक्षित एव। ख्यातिरपि धनलंभनद्वारा ऋतुषूपयुज्यते। तस्मादध्यय-

विधयश्चानुष्ठानापेक्षितं ज्ञानं ख्यमेत्राक्षिपन्ति।

एवञ्च यद्यपि ऋतुविधयः शूद्रस्व रानुष्ठानोपयुक्तं ज्ञानं नाक्षिपन्ति; 'तस्माच्छूद्रो यज्ञेऽनवक्रुमः' इति तस्य ऋतुप्रतिषेधात्, तथापि विद्याविधयस्तस्य सोपयुक्तं ज्ञानं किमिति नाक्षिपेयुः १ ऋतुष्विव विद्यासु तस्य प्रतिषेधाभावात्, प्रत्युत विशिष्य तस्य ऋतुप्रतिषेधेन विद्याऽनुमत्यवसायात्। यदि ह्यध्ययनविधिर्थ- निर्वृताः ऋतुविद्याविधयः शूद्रस्य स्वानुष्ठानोपयोगि ज्ञानं नाक्षिपन्तीति न्यायमूलं यज्ञानवक्कप्तिवचनं विद्याऽनवक्कप्ेरप्युपलक्षणं स्यात्। न त्वयमर्थज्ञानभाव्य इत्युक्तम्।

अस्तु वाऽयमर्थज्ञानभाव्यः, तथापि शूद्स्यानिवार्यो विद्याधिकारः; ऋतुविद्याविधिमिस्रैवर्णिकानां स्वशाखेतरशा वाविहिताङ्गगुणोपसंहाराय तत्तच्छाखाऽध्यायिभ्यस्तत्तदङ्गगुणज्ञानस्येव शूद्स्यापि विद्याविधिभिस्त- तद्ज्ञानस्य आक्षेप्तुं शक्यत्वात्। अध्ययनविधिना ह्येकस्या एव शाखाया अध्ययनं विधीयते; प्रतिव्यक्ति घटत्स्येव प्रतिशाखं स्वाध्यायत्वस्याध्ययनेन परिसमाप्तत्वात्। अध्ययनविघेरर्थज्ञानफलकत्वपक्षे स्वाध्याया ध्ययनेनार्थज्ञानं भावयेदिति स्वाध्यायस्योपादेयकोटिप्रवेशादधीतेन स्वाव्यायेनार्थज्ञानं भावयेदिति तस्य साक्षात्, उपादेयत्वाद्वा तत्संख्याया विवक्षितत्वात्। स्व्राध्यायस्योपादेयत्वेऽपि तस्यार्थसिद्धमध्ययनसंस्कार्यत्वमप्यस्तीति तव्यप्रत्ययेन 'चरुमुपदधाति' इत्यत्र द्वितीयया चरोरुपधानसंस्कार्यत्वस्येव तस्यानुवादात्। अग्निप्रकरणाम्नातेन 'चरुमुपदधांति' इति विधिना चरूपधाने स्थण्डिलाङ्गतया विनियुज्यमाने तस्य साक्षात्स्थलनिर्वर्तकत्वा योगादुपंहितेन चरुणा तननिर्वृत्तिदर्शनाच्चोपधानस्य स्थलाङ्गत्वं चरुसंस्कारद्वारकमित्यर्थसिद्धमेव यथा चरोरुप- धानसंस्कार्यत्वं द्वितीययाऽनूदते, एवमिहाप्यध्ययनस्य तत्समाप्त्यनन्तरारम्भणीयमीमांसापरिचयोत्तरकालभा- विन्यर्थज्ञाने साक्षात्कारणत्वायोगादव्ययनगृहीतस्ाध्यायेन कालान्तरे स्मृतिसमारूढेन द्वारेणार्थज्ञानदर्शनाच्चार्थ सिद्धं साध्यायस्याच्ययनसंस्कार्यतवं तव्यप्रत्ययेनानूघत इति उपपत्तेः। संस्कारकर्माध्ययनं स्वाध्यायावामिफलक-

१.३. ३४ अपशूद्धाधिकरणम्। २९९

मिति पक्षे स्वान्यायस्याध्ययनसंस्कार्यत्वनोपादेयत्वेSपि स्वशब्देनात्मीयवाचिना पितृपितामहादिपरम्परागताया एव शाखाया अव्यायशब्दोक्ताया अध्ययनविधानात् सर्वशाखानामव्येतुमशक्यतया सङ्कोचापेक्षासत्त्वेनोद्देश्यस्यापि स्ीयत्वविशेषणसहिष्णुत्वात्। एवञ्च स्त्ीयेतरशाखाविहितमङ्गगुणजातं विनैव तदध्ययनं तदध्येतृभ्यो गृहीत्वाऽनुष्ठीयत इति त्रैवर्णिकेषु दृष्टत्वात् शूद्ं प्रति सर्वासामपि शखानां सेतरत्वात् तदध्ययनाभावेऽपि तदध्येतृभ्योऽधिगत्य विद्यानुष्ठाने न कश्चिद्विरोधः । ननु शूदस्य विद्यानुष्ठानापेक्षितं ज्ञानं का्त्स्न्येनापेक्षणीयं त्रैवर्णिकानां खशाखेतरशाखाविहितगुण- विषयस्तदेकदेश इत्याक्षेपलाघवात् विद्याविधयस्रैवर्णिकानेवाधिकुर्युः, न शूद्मिति चेत्; एवं तर्हि यस्य कर्मणो यस्यां शाखायां भूयसामङ्गानां विधानं 'भूयस्त्वेनोमयश्रुति' (जै. सू, ३. ३, १०) इति न्यायेन प्रधानस्यापि विधानं शाखान्तरे तु किचिदङ्गविधानं तत्र कर्मणि तच्छाखाध्यायिनामेवाधिकार: स्याद् ज्ञाना- क्षेपलाघान तु शाखान्तराध्यायिनाम्। यस्य कर्मणस्तदङ्गस्य वा कस्यचिद्यस्यां शाखायां विधानं नास्ति किन्तु शाखान्तर एव साङ्गस्य तस्य विधानं तत्र कर्मणि तच्छाखाव्यायिनामधिकारो न स्याद। शुद्वत्तषां तदनुष्ठा- नोपयोगिज्ञानस्य कात्स्येंनापेक्षणीयत्वात्। सम्भवन्ति हि गुणफलविधिरूपाणि क्षुद्रकर्माणि शाखाविशेषेषु सर्वथैवानिरूपितानि। तस्मास्त्रैवर्णिकानामपि ज्ञानाक्षेपस्य संप्रतिपन्नत्वात् तद्वत् शूद्स्यापि विद्यानुष्ठानोपयो- गिज्ञानाक्षेपसम्भवात् वेदविद्भ्यां विज्ञाय विद्यानुष्ठानमुपपद्यते। अन्यथाऽध्ययनाभावेन शूद्स्य विद्याप्रत्याख्याने मैत्रेयीप्रभृतीनां स्त्रीणां ब्रह्मविद्यावामौं का गतिः १ न हि अत्रत्यस्य शूद्रशब्दस्य क्षत्रिय इव मैत्रैय्यादि- शब्दानां पुरुषेषु वृत्तिस्सिद्धान्तिनाSपि कल्पयितुं शक्यते; 'अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भायें बभूवतुः मैत्रेयी च कात्यायनी च' (बृ. ४, ५, १) इत्यादिवाक्यान्तरविरोधाद्। ननु तथाऽपि निर्गुणविद्योदयार्थं शूदस्य वेदान्तग्रहणं नोपपद्यते 'अथ हास्य वेदमुपश्रृण्वतत्र- पुजतुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरणमुदाहरणे जिह्वाच्छेदो धारणे शरीरभेदः' इति शूद्स्य वेदश्रवणादिग्रतिषेधादिति चेत्, न। कूपखननप्रयुक्तं पङ्किलदेहत्वं तल्लब्धजलेनेत्र वेदार्थविचारप्रयुक्त वेदश्रवणोदाहरणधारणकृतदुरितं तल्लब्ध ब्रह्मज्ञानेनापनेष्यत इति घिया तस्य वेदान्तश्रवणेपि प्रवृत्युपपत्तेः । ननु शूदस्य सगुणविद्यानुष्ठानार्थ वेदान्तार्थविचारार्थ चोपदेष्ट न लभ्यते 'न शूद्राय मति दद्यात्' इति प्रतिषेधादिति चत्, न। सगुण- विद्यानुष्ठानेन निर्गुणब्रह्मज्ञानेन वा तदुपदेष्टत्वप्रयुक्तं दुरितमपनेष्यामीति मन्यमानस्य परमकारुणिकस्य सम्भ-

न्यायरक्षामणि: १.३. ३४

वात् ; स्नेहार्थलोभादुपाधिनाSतिक्रान्तनिवेधस्य वोपदेष्टत्वसम्भवात्। अन्यथा सोमिक्रय्यलाभेन त्रैवर्णिकानां यज्ञानुष्ठानस्यापि लोपप्रसङ्गात् । तंस्मादस्ति शृद्रस्य सगुणविद्याऽनुष्ठाने निर्गुणविद्यार्थश्रवणमनननिदिध्या- सनानुष्ठाने चाधिकार इति एवं प्राप्ते पूर्वपक्षे-

सिद्धान्तमाह-'शुगस्य तदनादरश्रवणाद् तदादवणात् सूच्यते हि'। यदुक्तम्-देवानामिव शूद्राणामपि विद्याधिकारे वैदिकं लिङ्गमस्तीति, तत्र तावदिदमुच्यते। न जनश्रुतौ शूद्रशब्दो रूढयर्थ- विवक्षया प्रयुक्त:, किन्तु योगार्थविवक्षया प्रयुक्तः । अस्य हि जानश्रुतेः शुगुत्पन्ना। कुतः कारणात्? तदनादरश्रवणात् -- तस्माद्वंसवाक्यादानमनोSनादरश्रवणात्। सा रैक्केण महर्षिणा शूद्रशब्देन सूच्यते; आत्मनः परोक्षज्ञानवत्त्वज्ञापनाय। कथं सा शूद्शब्देन सूच्यते? तदाद्रवणात् तया शुचा हेतुना रैक्कस्याद्रवणात्-विद्यार्थाभिगमनात्। रैकस्याभिगमनं शुचेति चाख्यायिकयैव सूच्यते।

एंवं हि उपाख्यायते-जानश्रुतिः किल पौत्रायणः श्रद्धया बहुधनानप्रदः सर्वासु दिक्षु आ्रमनगरमार्गारण्यतीर्यादिषु पान्थानामनाथानाञ्च शीतवातवर्षातपबाघनिवारकान्नो कयना्छानादिभोग्य जातस्य पूर्णानावसथान्मापयाञ्चके। एवं कर्मपथरसिकं विद्यापथमजानानं कर्मभिः क्षीणदुरितं तं विद्यापथे प्रवर्तथितुकामा: केचन महर्षयः सारासारे विद्याकर्मणी क्षीरनीरे इव स्वयं विवेक्तुं कुशला इति व्यञ्जयितुं हंसरूपमास्थाय निशायां हर्म्ये शयानस्य तस्योपरि पडक्तिमाबध्याजग्मुः। तेषामग्रेसरं हंसं सम्योध्य पृष्ठतः पतन्नेकतमो हंसः साकूतमुवाच-भोभोयि भल्लाक्ष भल्लाक्ष जानश्रुतेः पौत्रायणस्य समन्दिवाज्योतिराततं तन्मा प्रसाडक्षीस्तत्वा मा प्रधाक्षीदिति। एवं भल्लाक्षेत्यनेन विपरीतलक्षणया मन्दलोचनेति सम्भ्मेण द्विवारं सम्बोध्य जानश्रुतेरन्नदानादिग्रभावजनितं ज्योतिर्धुलोकपर्यन्तं व्याप्तं वर्तते तत्र त्वं लग्नो माभूरिति तेन त प्रदग्धता मा भूदित्युक्ते तमग्रगामी हंस: प्रत्युवाच 'कम्वर एनमेतत्सन्तं सयुग्वानमित्र रैक्कमात्थ' (छा. ४. १. ३) इति । तदिदमग्रगामिनो हंसस्य वाक्यं अरे हंस एनं राजानं कमु कमेव केनैव माहात्म्येन युक्तं एतत्सन्तमेतादृशं सन्तं मनुष्यसामान्यदशामनिक्रम्य वर्तमानम्, सयुग्वानमुपकरणनय- नार्थेन शकटेन सहितं रैक्कमिव एवं सबदुमानमात्थेत्येतदाकर्ण्य तेन पृष्ठगामिना हंसेन कोऽसौ रैक्क इति पुनः पृष्टस्स एव प्रत्युवाच सर्वेषामपि यद्यावत् साधु कर्म तत्सर्व फलतो रैक्कस्य धर्मेऽन्तर्भवति तथा- इन्योऽपि यः पुरुषधौरियो रैक्कोपास्यमुपास्ते तस्यापि धर्मे तत्सर्वमन्तर्भवति तथाभूतो रैक्को मयोक्त इति।

१.३. ३४ अपशूद्राS धिकरणम्। ३०१

तदेतद्धंसवाक्यं तथाभूतस्य रैक्कस्य हि कर्मज्ञानजनितं ज्योतिरसह्यं न त्वस्य वराकस्येति स्व्रनिन्दागर्भमाकर्ण्य जानश्रुतिः कथमपि निशामतिवाह्य तल्पं त्यजन्नेव क्षत्तारमाहूय सचिहनं रैक्कमुक्त्ा तदन्वेषणाय प्रेष- यित्वा क्वचिद्विविक्ते देशे शकटस्याधस्तात्पामानं कण्डूयमानं रैक्कमुपलभ्य प्रत्यागते तस्मिन् स्वयं रैक्कमुपसद् गवां षट्शतानि हारमश्वतरीयुक्तं रथञ्चोपह्ृत्य त्वदुपास्यां देवतामनुशाधीति रैक्कं प्रार्थयामास। रैक्रः खयो- गमहिम विदितसकलवृत्तान्तो जानश्रुतेविद्याविधुरतानिमित्तानादरगर्भहंसवाक्यश्रवणजनितां शुचं तदनन्तरमेव विद्यार्थ स्वोपसर्पणञ्च विदित्वा चिरकालसेवां विना द्रव्यप्रदानेन मां तोषयितुकामस्यास्य यावच्छक्ति प्रदानं विना विद्या प्रतिष्ठिता न भवेदिति मत्वा तदनुजिघृक्षया रस्य परोक्षज्ञानवत्तारूपं रूमहिमानं 'शूद्र' इति सम्बुध्या ख्यापयन्नाह 'अह हारे त्ा शुद्र तवैव सह गोभिरस्तु' (छा. ४, २, ३) इति। अहेति नि- पातः । हारसहित इत्वा रथः गोभि:सह तवैवास्तु किमनेन अल्पधनेन मम सन्तोषः कलत्रहीनस्य मम एतद्वनरक्षणे वा शक्तिः, तव वा मत्परयोजनापर्यवसाय्यल्पधनदानेन ब्रह्मविद्या प्रतिष्ठिता भवेदिति भावः । पुनर्जानश्रुतौ सहस्त्र गवां पूर्वानीतं हारादिकं रैक्कस्य परिणयनार्थ रूकन्यां तत्रत्यं ग्रामञ्चोपृत्य प्रार्थयमाने विद्याप्रदानार्थमुपहारस्य पर्याप्ततामनुजानन् पुनरपि तदेव 'शूद्र' इत्यामन्त्रणं पूर्वोक्तानुकरणमात्रत्वनावर्तयन् 'आजहारेमा:शूद्ानेनैव मुखेनालापयिष्यथाः' (छा. ४. २, ५) इति इमां दक्षिणां आजहर्थ; अनेनैव सुखेन विद्याग्रहणोपायेन मां वाचयिष्यसीत्यर्थः ।

अस्यामाख्यायिकायां हंसवाक्यानादरश्रवणानन्तरमेव क्षत्तृप्रेषणव्यग्रत्वप्रतिपादनन जानश्रुतेः शुगुत्पन्ना सूच्यते। अतस्तदुत्पन्नया शुचा विद्यार्थ खाद्रवणं रैक्केण शद्रेत्यामन्त्रणेन सूच्यत इति युक्तम्। योगादूढेर्बलीयस्त्वेऽपि बुद्धिसन्निहितार्थविष्ययोगस्यातथाभूतरूढितः प्रतिपत्तिलाघवेन बलीयस्त्ात्। इह च नैरुक्तप्रक्रियया 'रुदं (जं) द्रावयति' इत्यर्थे रुद्रशब्दवच्छुचा दुद्राव' इत्यर्थे शूद्शब्दस्य निष्पत्तिसंभवाद्। उकारस्य दीर्धस्तु नैरुक्त इहाघिकः । केचित् 'संहितायां यत्र दैध्य पदे यत्र न विद्यते। उक्तार्थस्य महा- धिक्यं श्रुतेस्तत्र विवक्षितम् ॥' इति वचनमुदाहरन्तः शोकाधिक्यद्योतको दार्ध इत्याङुः।

नन्वेवं सति सूत्रे सूच्यत इत्यस्याख्यायिकया 'शुगुत्पन्ना सूच्यते' इति एषैव योजना युक्ता। रैक्केण 'शूद्र' इत्यामन्त्रणेन सा सूच्यत इति योजनान्तरं तु न युक्तम्; यौगिकेन शूद्रशब्देन शुचः कण्ठो- क्त्यैव प्रतिपादनात्। नैष दोषः । हंसवाक्यानादरश्रवणकृतया शुचा विद्यार्थं मामभ्यागतवानसीत्येतावतो-

३०२ न्यायरक्षामणि: १.३. ३४

डर्थस्य रैक्केण चिख्यापयिषितस्यैकदेशप्रतिपादनद्वारा सूचनीयत्वात्। एवश्च यदि नैरुक्तप्रक्रियया शुचिधातो- रव्युत्पन्नोडयं शूद्रशब्द: केव्रलयौगिक:, न तु 'स्थायितश्चिवश्चिशकिक्षिपिक्षुिसृपि' इत्यादिसूत्रतो प्रत्यये अनुवर्तमाने 'शदेरूच' इत्यौणादिकसूत्रेण निष्पन्नश्चतुर्थवर्णे रूढः। तदा शूद्रशब्देन शुचः कण्ठोक्त्या प्रतिपादनात्कथं तेन सूच्यत इत्युक्तमित्याशङ्कायामपि सूत्रे 'तदाद्रवणात्' इत्येवोत्तरम्। ल्यब्लोपे पश्चमी- यम् ; न हि शुचमेव केवलामंपक्ष्य सूच्यत इत्युक्तम्, किन्तु तदाद्रवणमपेक्ष्य, तया 'शुगस्य तदनादरश्रव- पात्' इति सूत्रभागे प्रकृतया अनादरश्रवणजत्वविशिष्ट्या शुचा हेतुना यदाद्रवणं रैक्काभ्यागमनं तदपेक्ष्य। तत्तु सूचनीयमेवेति भाव:। एवं सत्याङपसर्गोडप्यर्थवान् भवति। शूद्रशब्दप्रविष्टावयवार्थमात्रप्रदर्शनपरत्वे 'तद्दवणात्' इत्येव सूत्रं क्रियत।

केचिदुणादिसूत्रे रक्प्रकरणे 'शदेरूच' इति सूत्रपाठमनङ्गीकृत्य तदनंतरपठितात् 'अमितम्योदीर्घक्ष इति सूत्रादनन्तरं 'शुचेर्दश्'इति सूत्रान्तरपाठं कल्पयन्तः तेन निष्पादितोडयं शूद्रशब्दः केवलं शोचितृत्वार्थकः, न तु शुचाद्रवणार्थकः, औणादिकनिर्वाहे संभवति नैरुक्तनिर्वाहायोगाद्। पाणिनीयनिर्वाहो मुख्यः, तत औणा- दिकस्ततो नैरुक्तः इति हि मर्यादेति वदन्ति। एवं शुद्धेषु सूत्रकोशेष्वदष्टं वृत्तिग्रन्थेष्वव्याख्यातं पाठान्तरं कल्पयित्वा तथाव्युत्पादने नास्माकं कक्िद्दोष :; 'तदाद्रवणात्' इति सूत्रभागस्य तद्याख्यानभाष्यस्य च वैदिकशूद्रपदवाच्यार्थप्रतिपादनपरत्वं विहाय कवलं तत्सूत्रार्थप्रतिपादनपरत्वकल्पनोपपत्तेः । किन्तु औणादि- कप्रत्ययान्ततायां न शोचितृत्वार्थलाभेनापि जात्यर्थत्वनिराससिद्धिः। औणादिकप्रत्ययान्तानामव्युत्पन्नप्राति पदिकत्वात् सर्वेषां नाम्नामौणादिकप्रत्ययान्तत्वेन जातिवाचिन: शूद्रशब्दस्यापि तथात्वावश्यंभावाद्।

अत एवाहु: शब्दविद :- 'औणादिकप्रत्ययान्तान्यव्युत्पन्नप्रातिपदिकानि' इति 'अतः कृकमिकंस कुंभपात्रकुशाकर्णीष्वनव्ययस्य' (पा. सू, ८, ३, ४६) इत्येतत्सूत्रे कमिग्रहणे सत्यपि कमेरौणादिकप्रत्य- यान्तस्य कंसपदस्य ग्रहणेन सर्वेषां नाम्नामौणादिकप्रत्ययैः कृदन्तानां कृत्तद्वितसूत्रतः प्रातिपदिकसंज्ञासिद्धि- संभवेऽपि अर्थवत्सूत्रप्रणयनेन च ज्ञापितमिति । यद्यपि 'तदाद्रवणात्' इत्यत्र तत्पदस्येव 'तदनादरश्रवणात्' इत्यत्र तत्पदस्य 'अस्य' इति पदस्य च सूत्रप्रकृतपरामर्शित्वं नास्ति, तथाऽपि 'अह हारे त्वा शूद्र' इति वैदिकलिङ्गमवलंब्य प्रत्यवतिष्ठमानस्य पूर्वपक्षिणः तस्यामाख्यायिकायां वर्ण्यमानो जानश्रुतिः तमुद्दिश्य हंस

१. ३. ३५ अपशू द्रा ऽधिकरणम्। ३०३

बुद्धिसन्निहितपरामार्शित्वमस्तीति तयोनिर्वाहः। एवमप्रतिपन्नरूठितः प्रतिपन्नयोगस्य वलीयस्त्चात् जानश्रुतिर्न जातिशूद्र इत्युपपादितम् ।१.३. ३४। अत्रैव हेत्वन्तरमाह :- क्षत्रिपत्वगतेश्रोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात्/ ३५। जानश्रत्याख्यायिकासमाप्त्यनन्तररमुत्तरत्र जानश्रतये रैक्केण उपदिश्याः संवर्गविद्याया वाक्यशेषे श्रयते 'अथ ह शौनकश्च कापेयमभिप्रतारिणञ्च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी विभिक्ष' (छा. ४. ३. ५) इति । तत्राभिप्रतारी चित्ररथवंश्यः क्षत्रियश्चेति तावद्वक्तव्यं; कापेयाख्ययाजकयोगात्। कापेययाजक योगो हि च्छन्दोगब्राह्मणे चित्ररथस्य श्रुतः । तत्र हि द्विरात्रप्रकरण 'एक किनमेवैनमन्नाधस्याव्यक्षं करोति' इति फलार्थवादानन्तरं तदुपपादकमर्थवादान्तरं श्रतं 'एतेन वै चित्ररथं कापेया अयाजयन् तमेकाकिनम- न्नाध्यस्याध्यक्षमकुर्वन् तस्मात् चैत्ररथी नामैकः क्षत्रपतिरजायत' (ताण्डय ब्रा. २०. १२ ५) इति। तेनाभिप्रतारिण: संज्ञाभेदात चित्ररथत्वासिद्धावपि तद्वंश्यत्वं सि्यति; समानान्वयानां समानान्वया याजका भवन्तीति प्रायेण दर्शनात् । चित्ररथवंश्यत्वे सति क्षत्रियत्वमध्युदाहृतच्छन्दोगव्राह्मणवचनबलादेव सिध्यति। एवं चोत्तरत्र ब्राह्मणेन कापेयेन युक्तोऽभिप्रतारी क्षत्रिय इति निश्चिते तत्समभिव्याहारात ब्राह्मणेन रैक्केण युक्तो जानश्रुतिरपि क्षत्रियो गम्यते। किश्च जानश्रुत्याख्यायिकायामेव तस्य क्षत्रियत्वे लिङ्गमस्ति। तत्र हि श्रूयते 'जानश्रुतिर्ह पौत्रायण: श्रद्धादेयो बदुदायी बहुपाक्य आस। स ह सर्वत आवसथान्मापयाञ्चके' (छा.४.१.१) इत्यादि। तत्र यद्यपि दानं शूद्रस्याप्यस्ति 'दानञ्व दद्यात् शूद्रोऽपि पाकयज्ञैर्यजेत च' इति स्मरणाद् ; शूद्रादिभ्यः पक्कान्दानञ्च तस्य संभवति; तथापि 'बहुदायी' इत्युक्तं दानपतित्वं सर्वत्रावसथान्निर्मायान्न- सत्रप्रवर्तनश्व बहुधनसाध्यं न तस्य संभवति। 'शक्तनापि हि शूद्रेण न कार्यो धनसश्चयः' इति तस्य बहुधनसंपादननिषेधात्। 'यश्चार्यमाश्रयेत भर्तव्यस्तेन क्षीणोऽपि तेन चोत्तरस्तदर्थोऽस्य निचयस्स्याद्' इति यं द्विजाति शुश्रूषते तस्य कदाचित् क्षीणतायां तद्ूरणं कार्यमिति तन्मात्रोपयुक्तनसडग्रहणस्यैवानु- मतिदर्शनात्। तथा 'स ह प्रातः संजिहान उवाच' (छा. ४. १. ५) इत्युक्त क्षतूप्रेषणमपि न तस्य संभवति। राज एव हि क्षत्तसम्बन्धः 'वैश्याङ्वाह्मणकन्यायां क्षत्ता नाम प्रजायते। जीविका वृत्तिरेतस्य

३०४ न्यायरक्षामाण: १. ३. ३५

राजाऽन्तःपुररक्षणम्' इति स्मरणात्। तथा 'रैक्केदं सहस्त्रं गवामयं निष्कोऽयमश्वतरीरथः इयं जायाऽयं ग्रामो यस्मिन्नास्से' इत्युक्तं यत्र ग्रामे रैक्कस्तदानीं वसति तस्य ग्रामस्य तस्मै समर्पणं 'ते हैते रैक पर्णा नाम महावृषेषु यत्रास्माउवास' (छा. ४. २. ४) इति वर्णितम्। महावृषाख्यदेशगतेषु येषु ग्रामेषु रैक्केणोषितं तेषां सर्वेषामपि ग्रामाणामद्यापि रैक्कपर्णनाम्ा प्रसिद्धानां तस्मै समर्पणञ्च जनपदाधिपत्यसाध्यं शुदस्य न संभवति। सर्वमेतत् क्षत्रियस्यैव संभवति। तस्मादपि क्षत्रिय एवायं न शूद्र इति गम्यते। अत्रेदश्चिन्त्यते-

रूढेरस्त्यत्र योगस्य बलीयस्त्वे हि कारणम्। वर्णित प्रतिपन्नत्वं तत्तावन्नोपपद्यते। हंसवाक्यं श्रुतवतः क्षत्तप्रेषणकर्मणा। विकारो मानसः कोऽपि गम्यते शुक्त्वसौ कुतः ॥ यथा ख्निन्दा शोकाय तथा रैक्कप्रशंसनम्। तदुपास्योपासकान्यस्तवनञ्च भवेन्मुदे॥ स्वस्यापि रैक्कमहिमप्राप्त्युपायप्रदर्शनात्। गुरोश्व तदुपायाप्तौ सचिह्नं तस्य सूचनात्।। महात्मनाश्च शोकाय स्वनिन्दा नैव कल्पते। नतराञ्च कृता पथ्ये प्रवर्तयितुमिच्छता। सर्वप्राणिरुताभिज्ञस्श्राद्वो जानश्रुतिर्यदि। तस्य हंसकृता निन्दा नैव शोकाय कल्पते॥ स्मरन्ति हि महात्मानो मन्वाद्यास्स्मृतिकारकाः । अवमानात्तपोवृद्विं सम्मानाच्च तपःक्षयम् ॥ यंदि सा देवभाषेति हितैषी हंसरूपधृक्। ऋपिरेव समागादित्यमिज्ञो नतरां तदा॥ न चास्य निन्दा यद्दिव्यज्योतिर्वैंकल्यवर्णनम्। न ह्यसम्भावितगुणाभावांक्त्या कोऽपि निन्धते ॥ क्षत्रियः क्षत्रियेणासावग्रतोऽभिप्रतारिणा । समभिव्याहृतत्वादित्येतदप्यसमञ्जसम् ॥ याज्ययाजकभावोऽत्र कापेयाभिप्रतारिणोः । न श्रुतोऽभिप्रतार्येब येन चैत्ररथो भवेत् ।। नाप्यन्यत्र श्रुतो नापि कल्प्यो न खलु विद्यते। मूलसम्बन्धनियमः कयोश्षित् क्वापि मेलने॥ सति वा नियमे तस्मिन्याजकत्वं ततः कथं ॥ यौनमौखादिसम्बन्धानपहायान्यगामिनः। प्रसिद्ध एव सम्बन्धो यदि सङग्राह्य इष्यते॥ एकविद्यत्वमेव स्यान्नतु याजकता तदा। संवर्गविद्यावित्त्वं हि कापेयाभिप्रतारिणोः ॥ प्रसिद्धमत्रैव न तत् श्रत्यन्तरमपेक्षते। प्रायेण चैकविद्यानां च्छान्दोग्ये मेलनं श्रतम् । प्राचीनशालशिलकप्रभृतीनां निरीक्ष्यते। अन्योन्यस्माद्विशेषाणां ग्रहणार्थतया हि तत्।। निबध्यमानमद्यापि विद्यावत्सूपयुज्यते। विद्याप्रकरणे याज्ययाजकादिसमागमः ॥ वर्ण्यमान: प्रपद्येत कि वा दृष्टप्रयोजनम् । एवश्चाभिग्रतारी स्यात् कापेयसहपाठतः ॥

१. ३. ३५ अपशू द्राS धिकरणम्। ३०५

अनिर्द्वारितवर्णत्वात्तद्वत् ब्राह्मण एव नः। तस्माज्जानश्रतेस्तेन समभिव्याहृतत्वतः ॥ क्षत्रियत्वं न निर्णेतुं कथञ्चिदपि शक्यते। यत्तु दानपतित्वादिलिक्ं तदपि दुर्बलम्॥ उपपादयितुं शक्यं सर्व शूद्रेऽपि तद्यतः। धार्मिकस्य हि शूद्रस्याप्यनुज्ञातं धनार्जनम्॥ राज्याधिपत्यमप्यस्ति तस्यात्रेष्टिनयोदितम्। दृष्टश्व कर्णस्यात्मानं मन्यमानस्य सूतजम् ॥ अङ्गराज्याधिपत्यञ्च दातृत्वञ्चातिमानुषम्। एवश्र शूद्र एवायं शुद्रेत्यामन्त्रणान्वयात्।। राज्याधिपत्यदानादि तस्मिन् सङ्गच्छतेSखिलम्। न ह्यस्य यागहोमादि किश्विदप्यत्र वर्णितम्॥ न सङ्गच्छेत यच्छूत्रे तस्माच्छूदो भवत्वयम् । इति। श्लोकानामयमर्थ :- इह शूद्रशब्दे रूढितो योगस्य बर्लीयस्त्वे कारणं शुचः प्रतिपन्नत्वमुक्तम् । तन्न युज्यते; तत्प्रतिपत्त्यसिद्धेः। हंसवाक्यश्रत्णानन्तरमेव्र क्षत्तप्रेषणेन तत्प्रेषणहेतुः कश्विन्मानसा भावो हंसवाक्यश्रवणादुदित इत्येतावत्प्रतिपत्तुं शक्यते। स भावः शुगिति कुतः प्रतिपत्तव्यम् ? हंसवाक्यं जानश्रुतिनिन्दात्मकमिति ततस्तस्य शुच एवोदयो युक्त इति चत्, न। तद्रैक्वस्य तदन्यस्यापि तदुपास्यदेवतोपासकस्य स्तुतिरूपम्भवतीति ततस्तोषोदयोऽपि युक्त एव। स्स्यापि रैक्कमहिम- प्राप्त्युपायस्तदुपास्यदेवतोपासनमिति प्रदर्शनात्तदुपासनप्रकारोपदेशार्यं प्रार्थनीयः स एव रैक् इत्यपि 'सयुग्वानम्' इति सचिहनोपन्यासेन सूचनात्। अन्यथा कोडसौ रैक्क इति पृष्ठगामिनो हंसस्य प्रश्ने भल्ला- क्षेण रैक्कमहिममात्रस्य वर्णनीयतया 'यस्तद्वेद यत्स वेद' इत्यनेन यत्स ैका वेद तदैकादन्यो य वेद तस्यापि धर्में सकलप्रजानां साधुकर्म फलतोऽन्तर्भवतीति प्रतिपादनस्य, रैक्वचिह्नोपन्यासस्य च वैयर्थ्य- प्रसङ्गात्। तस्मात्पृष्ठगामिनं हंसं प्रत्युत्तरं प्रयच्छतैव भल्लाक्षेण जानश्रुर्ति प्रति त्मपि रैक्वोपास्यां देवता- मुपास्स्व, रैक्व इव महामहिमा भविष्यसि, तदुपासनाप्रकारे च स एव रैक्वः उपदेश् प्रार्थनीयः तस्य चिह्नं सशकटपर्यटनं, तमन्विष्य ततो विद्यां लब्वा कृतार्थो भवति व्यंजयितुमेत्र तदुभयप्रतिपादनमिति ततस्तोषो- दयो युक्त एव। अत एव जानश्रुतिनाSपि रैक्वान्वेषणाय क्षत्तप्रेषणे 'सयुग्वानम्' इति युग्वा तचिह्नमुपन्यस्तम्। स्वयं तदुपसर्पणानन्तरं 'अनु म एतां भगवो देवतां शाधि यां देवतामुपास्से' इति तदुपास्पविद्योपदेशश्च प्रार्थितः । तस्माद्धंसवाक्यश्रवणानन्तरप्रवृत्तेन क्षत्तप्रेषणकार्येणास्य शोकोदयो निश्वेतुं न शक्यते। तथाऽपि

न्याय. र. ३६

३०६ न्यायरक्षामणि: १. ३. ३५

निन्दालक्षणकारणेनैवायमवसीयते इति चत्; न । महात्मनां हि यनकेनचिदपि कृता निन्दा शोकाय नाव- कल्पते। हिते प्रवर्तयिनुमिच्छता कृता तु नतराम्। सा खल्वन्येषामपि शोकाय न भवत्येव। तथाहि- जानश्रुतिः 'श्रद्धादेय' इति विशेपितत्वात् शास्त्रचोदितेष्वर्थेषु श्रद्धावान् । स यदि सर्वप्राणिरुतामिज्ञ इति कृत्वा लोके येनकेनचित् पुरुषेण कृतां निन्दामवधार्य लौकिकेनैव हंसेन स्व्रभाषया अनूदमानां ताम- श्रौषीदिति कल्प्यते; तदा सा निन्दाऽस्य शोकाय नावकल्पते ; यतो विवेकिभिस्स निन्द नस्यादरणीयत्वमेव मन्वादयसस्मरन्ति 'अवमानात्तपोवृद्विस्सम्मानाच्च तप:क्षः| अमृतस्येव का्क्षेत अवम नस्य सर्वतः ' इि यदि तु हंसकृतनिन्दावाक्यं गीर्वाणभाषारूपमिति तेन लिङ्गेन प्रागुपन्यस्तेन प्रकृतानुपयुक्तरैक्कोपास्यदेवतोपास- कपुरुषान्तरस्तवनरैक्क्चिह्टनोपन्यासलिद्गिन च नायं लौकिको हंसः, किन्तु मम हितैी कश्विटिेवा न् यैरपि ऋषिभिस्सह स्यमुक्तिप्रत्युक्तिव्याजेन मां बोधयितुमागत इत्यज्ञासीदिति कल्प्यते, तदा निन्दा कथमपि शोकाय नावकल्पते, किन्तु सम्राजमेव राजानं प्रति 'कियदस्त्यधुना राज्यं कियदाज्ञाबलं तव। अनेन त्वमुपायेन सार्वभौमो भविष्यि' इत्यधिकैश्वर्योंपाये प्रवर्तयितुकामेन कृता विद्यमानैश्वर्यनिन्देव हर्षायैव कल्पते।

किश्च नेयं जानश्रुतेर्निन्दा यत् भुवमारम्य द्युलोकपर्यन्तं व्याप्तस्य कालाग्निज्वालाकलापव्रत् स्पर्श- मात्रेण दहमानस्य सूर्येडप्यसम्भावितस्य ज्योतिषस्तस्मिन्नभाववर्णनम् । सम्भावितगुणवैकल्यवर्णनं हि निन्दा भवति, न तु 'आकाशमयं खादितुमशक्तः' इतिवदसम्भावितगुणैकल्येन कश्चिननिन्धमानो दृश्यते। यदि ्वेवंभूतं ज्योतिस्तस्य नासीदिति जानश्रुतेः शोक: कल्प्यते, तदानीं 'एतत्तस्य मुखात् कियत्, कमलिनीपत्रे कणं पाथसो यन्मुक्तामणिरित्यमंस्त स जडरशृण्वन्यदस्मादपि। अंगुल्यग्रलघुक्रियाप्रविलयिन्यादीयमाने शनै- स्तत्रोड्डीय गतो ममेत्यनुदिनं निद्राति नान्तरशुचा' (भल्लटशतकम्) इति श्लोकोक्तरीत्या तस्यातिजडत्वमेव कल्पितं स्यात्। तस्माद्विवेकी जानश्रुतिर्विद्ययाऽपि रैक्क्स्य तथाभूतं ज्योतिर्न सम्भाव्यते, रू स्य तथाभूतज्योति- रभावोऽपि न दोष:, किन्तु रैक्कोपास्यविद्याप्रशंसार्थ कश्चिदयं कल्पनाविशेष इति जानात्येव । अत एव रैक्कान्वेषणाय क्षत्तारं प्रेषयन् शकटसाहित्यमेव तच्चिह्नमाह, न तु तथाभूतं ज्योतिः। क्षत्राऽपि पामानं कषमाणस्तपसा, दारिद्रयेण च कृश ऐव रैक्को दृष्ट इति वर्णित, न त्वादित्यवहुर्दर्शो दृष्ट इति वर्णितमिति केनापि प्रकारेण जानश्रुतेर्नास्ति शोकावकाशः । एवश्वेह योगवलीयस्त्वे कारणस्याख्यायिकया शुचः सूचि- तत्वस्य वर्णन प्रथमसूत्रकृतं तावदसमञ्जसम् ।

१.३. ३५ अपशू ट्राऽधिकरणम्। ३०७

तथा द्वितीयसूत्रकृतमभिप्रतारिसमभिव्याहृनतवेन क्षत्रियत्वनिर्धारणनपि। तत्खल्वभिप्रतारिणः क्षत्रियत्वनिर्द्धारणे, तत् तस्य चैत्ररथित्वनिर्द्धारणे, तदपि तस्य कापेययाज्यत्वनिर्द्वारणे सति भति। तदेव कुतो निर्द्धार्थते ? न तावदस्यां श्रुतौ श्रुत्यन्तरे वा श्रुतमस्ति तद्। नापि कल्प्यम् ; कल्पकाभावात्। न च क्वचिन्मिलितयोर्मूलसंबन्धनियमोऽस्ति; नानादेशागतेषु सत्रान्नभोक्तृषु व्यभिचारात्। सति वा तन्नियमे याज्ययाजकभाव एव संबन्ध इति कुतः १ बान्धवरूपस्य यौनसंवन्धस्य, लौकिकव्यवहारकृतस्य संबन्धान्तरस्य वा कल्पनोपपत्तेः। यदि संबन्धस्तयोर्ग्राह्यस्तदा संवर्गविद्यावित्वं संवन्धस्सिध्यति। तद्ि संवर्गविद्यावाक्यशेष एव ब्रह्मचारिसंवादे प्रसिद्धम्। प्रायेण छान्दोग्यगतास््राख्यादिकासु एकविदयानामेव मेलनं वर्ण्यते। यथा वैश्वानरविद्याया प्राचीनशालसत्ययज्ञेन्द्रद्ुम्नजनबुडिलारुणीनां, उद्धाथविद्यायां सिलकदाल्म्यजैवलीनां, अस्यामेव विद्यायां कापेयामिप्रतारिब्रह्मचारिणाम्। विद्याऽङ्गभूताल्ला्यायिकास्वें कविद्यानां मेलनकथनमन्योन्यस्माद्विशेषग्रहणार्थ सद्द्यापि विद्यावद्गिः परस्परस्मात् संभावितविशेपग्रहणाय मिलित्वा चिन्तनीयम्, न तु विद्योपदेशलाभमात्रेण कृतार्थतया स्थातव्यिति शिक्षादाननोपयुज्यते। तासु याज्ययाजकादिसमागमकथनं कथमुपयुज्यते १ एवञ्चामिप्रतारी सन्दिग्धवर्णविशेषः कापयसमाभि- व्याहाराद्डाह्णस्सिध्यतीति तत्समभिव्याहारात् जानश्रुतेः क्षत्रियत्वनिर्धारणमप्यसमञ्जसमेव।

तथा दानपतित्वादिलिंगजातन तन्निर्धारणमपि; शूद्ेऽपि दानपतित्वादिसंभवाद्। धर्मानभिज्ञस्य तत्प्रावण्यरहितस्य हि शुदस्य पापप्रसक्तिशङ्कया धनार्जनं निषिद्धं मानवे धर्मशास्रे शक्तनापि हि गूद्रेण न कार्यो धनसञ्चयः । शूद्रो हि धनमासाद ब्राह्मणानेव वाधते' (मनु. १०. १२९) इति। धार्मिकस्य तु शूद्स्य धर्मार्थ धनार्जनमनुज्ञात व्यासस्मृतौ शुद्प्रकरणे राज्ञा वा समनुज्ञातः कामं कुर्वीत धार्मिकः । पापीयान्हि धनं लब्च्वा वशे कुर्याद्गरीयसः' इति। ग्रामदानायापेक्षितं राज्याधिपत्यमपि शूदस्यावेटिनये दर्शितम्। तत्र हि 'राजा स्वाराज्यकानो राजसूयन यजेत' इति विहिते राजसूये त्रयागामपि वर्णा- नामधिकारोडस्ति; राजशब्दस्यार्यावर्तप्रसि्या राजन्यपालयितृवाचित्वेन क्षत्रियजातिवाचित्वाभावादिति पूर्व- पक्षे राजशब्दस्य राजन्यपालयितृवाचित्वेऽपि कथं त्रयाणां वर्णानामधिकारः; क्षत्रियस्पैव राज्यपालितृत्वन तस्य तस्मिन्नेव पर्यवसानादित्यशंक्य उक्त वार्तिक 'तच्च राज्यमविशेषेण चत्वारोऽपि वर्णाः कुर्वाणा दृश्यन्ते तस्मात्सर्वेडपि राजानः' इति।

३०८ न्यापरक्षामणि: १.३.३५

सिद्धान्तेऽपि राजशब्दस्य राज्यपालयितृवाचित्वे शूद्रस्यानग्नित्वावेदत्प्रतिषेधहेतुभिरधिकारा- प्रसक्तावपि ब्राह्मणवैश्ययोरधिकारः प्रामुयाद्राजसूये इत्येतदंगीकृत्यैव 'राजः कर्म राज्यम्' इत्यस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययविधायकेन पाणिनिस्मरणेनानुगृहीतया दक्षिणापथप्रसिध्या तस्य क्षत्रियजातिवाचित्वं स्थापितम्। महाभारते सूतात्मजमात्मानं मन्यमानस्य कर्णस्याङ्गदेशाधिपत्यं महोदारत्वश्च वर्णितम्। एवश्च जानश्रुतेः शूद्रत्वेपि राज्याधिपत्येन आ्रमदानक्षत्तप्रेषणादीनामुपपन्नत्वात 'शूद्र' इत्ामन्त्रणेन प्राप्तं शूदत्वं न हातव्यम् । अत एवास्य शूद्धत्वादेव दानादिरूपस्साधारणधर्म एव जानश्रुतेराख्यायिकायां वर्णितः, न तु त्रैवर्णिकासाधारणो यागादि:। तस्माच्छूदशब्दरूढिबलीयस्त्वात शूद्र एवायं भवेदिति। एतेन- अल्पं धनमाहृतमिति रुषा क्षत्रियोडपि सन् 'अह हारेत्वा शूद्र' इति शूद्धशब्देनामन्त्रितः-इत्यपि कल्पनं निरस्तम्। पर्याप्तधनाहरणानन्तरमपि 'आजहारमा: शूद्र' इत्यामन्त्रणदर्शनाच।

अत्र ब्ूम :- भल्लाक्षस्य रैक्कजानश्रुतिविषयादरानादरवचसी दिव्यज्योतिस्तदभावावलम्बनत्वेऽपि वस्तुतो विद्यातद्वैकल्यप्रयुक्ते एव पर्यवस्यतः । अन्यथा गगनमयं खादति, गगनं खादितुं न शक्रांत्ययं घराकः' इत्युक्तिप्रत्युक्तिवत् हंसाभ्यां कृतयोरुक्तिप्रत्युक्त्योरपार्थकत्वप्रसङ्गात्। विद्या च सम्भावितगुण इति तद्वैकल्येन 'कम्वरएनम्' इत्यादि जानश्रुत्यनादरवचनं तन्िन्दा भवतीति तद्वचनं जानश्रुतेरत्यन्ता- स्तिकस्य एतावन्तं कालमेवं प्रशस्तां विद्या नाध्यगमं येनैवमत्यन्ताप्ेन पितृस्थानीयेन महर्षिणा वा कृत- स्यावमानस्य पात्रमभूवमिति शोकहेतुर्भवत्येव। 'अमृतस्येव कांक्षेत' इत्यादिस्मृतिव चनन्त्वसूयालुभिर्निन्दासु क्रियमाणासु विवेकिभि: कोपो न कर्तव्यः; तस्यैहिकामुष्मिकसकलप्रयोजनविरोधित्वात्, असूयया निन्दन्त- स्तु स्यमव नंक्ष्यन्तीत्येतत्परम्, न तु वेदवैदिककर्मसु प्रवर्तयितुकामेन पित्रादिना कृते धिग्वचनेऽपि पुनरपि तदेव काडक्षेतेत्येतत्परम्; पुत्रानुशासनादीनामकार्यकरत्वापत्तेः। एवञ्च यद्यपि भल्लाक्षवचनं प्रशस्तविद्यातदुपदेष्टगुरुसद्भावप्रत्यायकतया हर्षहेतुर्भवति, तथापि उक्तरीत्या ततश्शोकोऽपि भवेदिति स एव हेतुकार्याम्यां सह शूद्रशब्देन सूष्यते महर्षिणा स्वस्य परोक्षज्ञानवत्वख्यापनाय, तस्य विद्याधिग मे विशिष्टाधिकारित्वज्ञापनाय च। केवलं विद्याकामाद्वि विद्यावैकल्यकृतेनानुतापेनापि युक्तोऽधिकारी विशेष्यते। तम्माद्युक्तमाख्यायिकया शुचः सूचनेन प्रतिपत्तिलाघवसत्त्वाच्छूद्रशब्दो यौगिक इति।

१. ३. ३५ अपशूद्धाSधिकरणम्। ३०९

किन्त्वविदितपूर्वस्य हस्तिनो निकटे पुरुषे दृश्यमाने तस्मिंश्व राज्ञो हस्तिपकोऽयमिति प्रत्यमिज्ञायमाने सति अयमस्य हस्तिपकस्य शिक्षणीयो हस्ती राजकीयश्चेति बुद्धिरौत्सर्गिकी यथा जायते, एवमिहापि अभिप्रतारि- सन्निधाने कापेये श्रूयमाणे तस्मिंश्च श्रुत्यन्तरबलाच्चित्ररथयाजकत्वेन प्रत्यभिज्ञायमाने कापेययाज्योऽयमभिप्रतारी चित्ररथवंश्यश्चेति बुद्धिर्जायमाना न निवारयितुं शक्यते। सा च बाधकामावात् प्रमाणमवतिष्ठत इत्यौतसर्गि- कन्यायमवलम्ब्य उच्यते। एवञ्च ब्राह्मणद्वितीयस्याभिप्रतारिणश्चैत्ररथत्वेन क्षत्रियत्वनिश्चये तत्समभिव्याहाराद्वा- ह्वाणस्य रैक्कस्य द्वितीयो जानश्रुतिरपि क्षत्रिय इति निर्धारणमपि युक्तमेव। 'बहुदाथी बहुपाक्यः' इत्येतयोः कथश्चन शूद्रे सम्भवेऽपि क्षत्तृप्रेषणस्य रैक्वाद्धयुषितग्रामाणां तस्मै दानस्य क्षत्रियधर्मराज्याधिपत्यसाध्यस्य तत्र न सम्भवोडस्ति । राज्यपालनं हि क्षत्रियस्य वृत्तिः आपद्वत्तित्वेनाप्येतद्वाह्मणस्य भवति न वैश्यशूद्योः। 'ब्राह्मं प्राप्तेन संस्कारं क्षत्रियेण यथाविधि। सर्वस्यास्य यथान्यायं कर्त्तव्यं परिरक्षणम् । अजीवंस्तु यथोक्तेन ब्राह्मण: खेन कर्मणा। जवित् क्षत्रियधर्मेण स ह्यस्य प्रत्यनन्तरः' 'यो मोहादधमो भूत्वा जीवेद्ुत्कृष्ट- कर्मणा। तं राजा निर्धनं कृत्वा क्षिप्रमेव प्रवासयेत्' इत्यादिस्मरणाद्। अवेष्टिनयेत्वतिक्ान्तनिषेधानां चरित्रमुदाहृतम्, तावताऽपि तत्र प्रकृतोपयोगसिद्धः। त्रयाणामपि वर्णानां राजसूयाधिकारमुपपादयता हि पूर्वपक्षिणा साभिमतं राजशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं राज्यपालनं वर्णान्तरेष्वपि दर्शनीयम्। शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वञ्व धर्म्यवदधर्म्य्स्याप्यस्य पाचकत्वयाजकत्वादेरिवोपपद्यते।

अत एव तदधिकरणपूर्वपक्षवार्तिके 'क्षत्रियसंबन्धित्वन राज्यं विहितं अन्यायेन इतरौ कुर्धाणौं न राजानौ स्याताम्' इत्याशङ्कय परिहम्-'सर्वथा तावद्राज्यकरणात्ताम्यामपि राजत्वं लब्धम्। तावता च राजसूयचाद- नाया: प्रयोजनम्। यौ तु न्यायान्यायौ तयोः पुरुषधर्मत्वान कोडपि ऋतुना गृह्यते' इति। एतेन-इति- हासपुराणादिप्रसिद्धमप्यक्षत्रियाणां राज्याधिपत्यं व्याख्यातम्। न चदमपि जानश्रुतेः क्षत्तृप्रेषणादि- लिङ्गावगतं राज्याधिपत्यं तादृशमिति वक्तुं शक्यम्; बाधकाभावे वैदिकलिङ्गावगतस्य क्षत्रियधर्मस्यैवांगी- कर्त्तव्यत्वाद्। अन्यथा 'शूद्र' इत्यामन्त्रणेन लिंगेनावगतं शूद्स्य विद्याग्रहणमधर्म्य वेदेन निबद्धमित्येव बचुं शक्यतयाडस्माभिरपि शुद्रस्य विद्याधिकारे उत्तवैदिकलिंगासिद्वेर्वक्ष्यमाणबाधकानां चानुपन्यसनीयत्वापत्ते:।

३१० न्यायरक्षामणिः १.३. ३५

न च इतिहासपुरा गेषु केषाश्चिद्वर्णितं राज्याधिपत्यं तेष्वेव तेषां ्ले्छजाितुक््या बाधकेनाधर्म्य मम्युगम्यते यथा, एवमिहापि शूद्रश्रुत्या बाधकेन तदधर्म्यमभ्युपगम्यतामिति वाच्यम्। बहुलिङ्गविरोधेन शूद्रश्रुते- रेवान्यथा नेयत्वात्। तथा हि-क्षत्तप्रेषणं ग्रामदानञ्च तावद्विरोधिलिङ्गमुपन्यस्तम्। तथा रैक्कस्य जानश्रुति- रांज्य एव केषुचिद्ग्रामेषु प्राडिनवासः विद्यार्थिंतया समागताय तस्मै विद्यादानं तत्कन्यापरिणयनं चत्येतदपि विरोधिलिंगम्। 'नाधार्मिकैश्श्रिते ग्र्रामे न व्याधिबहुले तथा। न शूद्रराज्ये निवसेन्न पाषण्डजनैर्वृते' इति शूद्रपालिते राज्ये निवासस्य, 'न शूद्राय मति दद्याननोच्छिष्ट न हविष्कृतम्। न चास्योपदिशेद्गर्मान्नचास्य व्रतमादिशेत्' इति शूद्राय मतिदानस्य, 'न ब्राह्मणक्षत्रिययोरापत्स्वपि हि तिष्ठतोः। कस्मिंश्चिदपि वृत्तान्ते शूद्रा भार्योपदिश्यते' इति शुद्राया धर्मदारत्वेन परिग्रहस्य च निषिद्धत्वात्। तस्मात् क्षत्तप्रेषणादिलिंगजातेन जानश्रुतेः क्षत्रियत्वसमर्थनमपि समञ्जसमेत्र ।

सूत्रे 'चैत्ररथेन छिङ्गात्' इति भिन्नविभक्तिनिर्देशतश्वैत्ररथेन समभिव्याहृतत्वादित्यध्याहाराशय उन्नीयते। 'अभिप्रतारिणा' इति श्रुत्युपात्तशब्दे निर्देष्ठव्ये 'चैत्ररथेन' इति निर्देशो नाभिप्रतारिणः कापेय- याज्यत्वेन क्षत्रियत्वमवगन्तुं शक्यम्, तद्धि तस्य तन चित्ररथत्वसिद्धिद्वाराऽवगन्तव्यम्; श्रुत्यन्तरे चित्ररथस्यैव कापेययाज्यत्वेन निर्दिष्टल्वात्। न च तत्तस्य सिध्नति; संज्ञाभेदेन चित्ररथाद्वेद प्रतीतेरित्याशङ्कापरिहारार्थः । चित्ररथाद्वेदेऽपि तद्वंश्यत्वसिद्धिद्वारा तेन तस्य क्षत्रियत्वं सिध्यति 'समानान्वयानां समानान्वयाः याजका भवन्ति' इति दृष्टत्वादिति परिहाराभिप्रायः । 'अयमश्वतरीरथः' इत्युक्तचित्ररथवत्त्वं क्षत्रियत्वे लिङ्गतयोपन्य- स्तमिति मन्दानां भ्रान्तिव्रारणार्थ 'उत्तरत्र' इति विशेषणम् । अस्तु तदपि लिङ्गं को दोषः ? न। तस्य लिङ्ग त्वासिद्धेः। शूद्रस्यापि रथसंभवात शदस्य वेदनिषेधवद्रथनिषेधस्य प्रामाणिकवचनरूढस्यादर्शनाद्, तस्य तन्निषधसत्त्वेSपि सशकटं पर्यटतो रैंक्कस्याश्वतरीरथः प्रियतरो भवेदिति तदर्थ संपाधानयनसंभवाच्च। सवोप- भोगार्हमेव परस्मै दात्तव्यमिति नियमाभावात्, तस्य तल्िङ्गत्वेSपि लिङ्गादित्यनेनैव संग्राह्यतया पृथिनर्देशा- योगाच्च। एवं शूद्रस्य विद्याधिकारे वैदिकलिंगं विघटितम् ।१. ३, ३५।

तथाऽप्यर्थित्वादिसद्भावादव्ययनाभावेपि स्त्रीणामिव विद्याग्रहणसम्भवाच्च तदधिकारः स्यादित्या- शङ्कानिराकरणार्थ सूत्रम्-

१. ३. ३६ ३११

संस्कारपरामर्शात्तदभावािलापाच्च।३६।

ब्रह्मविद्याप्रदेशेषु उपनयनगुरुशुश्रषादिसंस्काराः परामृश्यन्ते। उपनयनमध्ययनाङ्गात् प्रसिद्धा- दन्यदस्ति विद्याङगं 'तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्' (मु. १. २. १२) इति विहितं गुरूपसदनं, 'अधीहि भगवः' (छा. ७. १. १) इति मन्त्रपूर्वकं कुर्षाणस्य विद्यार्थिनश्शष्यत्व- मङ्गीकृत्य गुरुणा क्रियमाणमनुज्ञादानादिना खसमीपप्रापणम्, 'भृगुर्वै वारुणिः। वरुणं पितरमुपससार अधीहि भगवो ब्रह्म' (तै, ३. १. १) इति 'अधीहि भगव इति होपससाद सनः्कुमारं नारदः' (छा. ७.१.१) इत्यादिषु श्रुतिषु, उपसन्नेभ्यो विद्योपदेशेनार्थात्सिद्धम् ; प्रजापतिविद्यादिषु 'वसापराणि द्वात्रिशत वर्षाणि' इत्याद्यग्रेतनवचनैरपि स्फुटीकृतम् । 'तं होपनिन्ये' इत्यादौ क्वचि-कण्ठतश्रोक्तम्। इदं च केनचिन्न क्रियते उपसन्नानामिष्टां विद्यां साकल्येनाजानन्यः रूस्य गुरुत्वं नाभ्युपगच्छति।

अत एव प्राचीनशालादिषु वैश्वानरविद्यार्थमभ्यागतेषूद्दालकः 'प्रक्ष्यन्ति मामिमे महाशाला महा- श्रोत्रियास्तेभ्यो न सर्वमिव प्रतिपत्स्ये हन्तान्यमभ्यनुशासानि' (छा. ५. ११. ३) इति मन्चानस्सन् 'अश्वपतिर्वै भगवन्तोऽयं कैकयस्सम्प्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति तं हन्ताभ्यागच्छाम' (छा. ५.११. ४) इत्युवाच। यो वा हीनवर्णस्तेनापि 'शिष्यस्तेऽहं शाधि माम्' इति प्रार्थनयोपसन्नेषु रूस्य गुरुत्वान्यनुज्ञयैव तन्न क्रियते। अत एव 'ते ह् समित्पाणयः पूर्वाह्ने प्रतिचक्रमिरे' (छा. ५. ११. ७) इति तषामृषीणा- मुपसदनमुक्तवा अश्वपतिनोपनयनमकृल्वैव विद्योपदिष्टेत्युक्त तान्हानुपनीयैवैतदुवाच' (छा. ५. ११. ७) इति। अजातशत्रुणा च राज्ञा विधिवदुपसन्नस्य गार्ग्यस्य बालाकरकृत्वैवोपनयनं विद्योपदिष्टेत्युक्त 'तत इह बालाकिस्समित्पाणिः प्रतिचक्रामोप त्वाडयानीति तं होवाचाजातशत्रः प्रतिलोमरूपमेव् स्याद्यकक्षत्रियो ब्राह्म णमुपनयेदेहि व्येव त्वा ज्ञापयिष्यामि' (कौषी. ४. १९) इनि। अन्येन सर्वेणापि कर्त्तव्यमुपनयनम्। न चैतचददस्य विधिवद्गुरूपसदनपूर्वकमुपनयनं शिष्यसंस्काररूपं सम्भवति; 'न शूद्रे पातकं किचिन्न च संस्कार- मर्हति' इति मानवे धर्मशास्त्रे शदस्य सकलसंस्काराभावाभिलापात्।

ननु तत्रैव 'धर्मेप्सवस्तु धर्मज्ञास्सतां वृत्तिमनुब्रताः। मन्त्रवर्ज न दुष्यन्ति प्रशंसां प्राभ्ुवन्ति च' इति तदनन्तर्ल्लाकेन धार्मिकाणां शूदाणां मन्त्रवर्जसंस्काराणामभ्यनुज्ञानं कृतम्। न चामन्त्रसंस्कारो

३१२ न्यायरक्षामणि: १.३. ३७

न विद्योपयोगीति वाच्यम्; स्त्रीणां विद्याऽनधिकारप्रसङ्गात्। तासां विवाहसंस्कारस्य समन्त्रकत्वेप्यन्येषां संस्काराणाममन्त्रकतया गुरूपसदनस्याप्यमन्त्रकस्यैवाङ्गीकर्तव्यत्वादिति चेत् ; मैवम्। शूद्राणाममन्त्रकं जातकर्मादिसंस्कारान्तराभ्यनुज्ञानेऽपि 'शूद्रश्वतुर्थो वर्ण एकजातिः' इति विशिष्योपनयनसंस्काराभावामिलापाद्।

न च वाच्यम्-'एकजातिः' इत्यनेन द्वितीयजन्मरूपोपनयनस्याभावोऽभिलप्यते। गर्भाष्टमादिषु कर्तव्यमध्ययनाङ्गोपनयनमेव च द्वितीयजन्म। तदेवोपक्रम्य 'तद्द्वितीयं जन्म' इति स्मरणाद्। तथा च विदाङ्गोपनयनेन एकजातित्वहान्यभावात् तच्छद्राणामपि स्यादिति। 'त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसि' (प्र. ६.८) इति वैदिकलिङ्गेन तस्यापि जन्मरूपल्वात्। न च द्विजातीनां जन्मद्वयमेवेति नियम :; 'मातर्यग्रेधिजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धनम्। तृतीयं यज्ञदीक्षायां द्विजस्य विधिचोदितम्' इति मनुना यज्ञदीक्षाया अपि जन्मत्वाभिधानात्। 'अनृतात्सत्यमुपैमि मानुषाद्दैवमुपैमि' 'दक्षिणं पूर्वमाडक्ते सव्यं हि पूर्व मनुष्या आञ्जते' इत्यादिमन्त्रार्थवादलिङ्गैरग्नयाधानपूर्विकाया यज्ञदीक्षाया मनुष्यतोत्तीर्णदेवजन्मत्व- सूचनाच। तथा च यथा 'तत्र यद्गह्मजन्माख्यं मौञ्जीबन्धनचिह्नितम्। तत्रास्य माता सावित्री पिता- त्वाचार्य उच्यते' इति द्वितीये जन्मनि मातापितरौ स्मृतौ एवमिहापि 'त्वं हि नः पिता' इति पिता श्रुतः । अर्थाच ब्रह्मविद्येव माता भवति या देहद्वयविविक्तनित्यशुद्धनिरतिशयानन्दपरब्रह्मरूपतया प्रकाश- मानं विद्वदात्मानं सूते इत्येतदपि जन्मैवेति युक्तम्। तस्मादध्ययनाङ्गोपनयनाभावादध्ययन इव विद्याङ्गोपनयनाभावाद्विद्यायामपि शुद्रस्य नाधिकारः ।१. ३. ३६ ।

तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः। ३७।

इतश्च न शूदस्य विद्याधिकारः। यत्सत्यवचनेन शूद्रत्वाभाव निर्द्धारिते जाबालं गौतम उपनेतु मनुशासितुश्च प्रववृत्ते 'नैतदब्राह्मणो विवक्तुमर्हृति समिधं सोम्याहरोप त्वा नेष्ये न सत्यादगाः' (छा. ४, ४. ५) इति हि गौतमवचनं श्रूयत इति । अत्रेदं चिन्त्यत-अध्ययनाङ्गोपनयनं गौतमेन कृतम्, न विद्याङ्म्। एवं ह्युपाख्यायते-शैशवे मृतपितृकस्सत्यकामस्स्वां मातरम् 'अहमाचार्यमुपेत्य ब्रह्मचर्य चरिष्यामि, किंगोत्रोऽहम्' इति पृष्ष्वा तया 'त्ज्जनकपरिचरणं कृत्वैव स्थितास्मि नाहं गोत्रं वेद' इत्युक्तो गौतममासाद 'ब्रह्मचर्य भवति विवतस्याम्युपेयां भवन्तम्' (छा. ४, ४. ३) इत्युक्त्वा 'किगोत्रस्त्वम्,

१.३. ३७ अपशू द्रा ऽधिकरणम्। ३१३

इति तेन पृष्टो 'नाहं मम गोत्रं वेद, माताऽपि नावेदीन्माता मे जवाला सत्यकामोहमित्येनावद्वेद' इति सत्यमुवाच। अथ गौतमस्सत्यवचनेन ब्राह्मण्यं निश्चित्य तमुपनिन्य इति।

अस्यामाख्यायिकायामुक्तं गोत्रापरिज्ञानमकृताव्ययनांगोपनयनस्य वालस्य संभवति, न तूपनीन- स्याधीतसाङ्गसवाध्यायस्य ब्रह्मविद्याऽधिजिगमिषया गुरुमुपर्सीदतः । अध्ययनाङ्गोपनयन एव च गोत्रपरिज्ञानं ब्राह्मण्यनिर्धारणञ्चोपयुज्यते। गोत्रभेदेन ब्राह्मणादिजातिभेदेन च तत्र प्रकारभेदस्मरणात्, विद्यांगोपनयने तदभावात्। 'नैतदब्राह्मणः' इति च ब्राह्मण्यनिर्धारणमेव, न तु शूद्रत्वाभावनिर्द्धारणम्। अव्राह्मण- शब्दस्य क्षत्रियवैश्यसाधारणलेन शूद्रमात्रपरत्वाभावात्। 'नतिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरण तथाह्यर्थगतिः' इति शाब्दिकोक्तन्यायेनात्यन्तसमक्षत्रियवैश्यमात्रपरतया शूद्रास्पर्शित्वाच्च।

ननु गौतमेनाव्ययनाङ्गमुपनयनं कृतं चेदध्यापनमग्रे कर्तव्यं स्यात्। ब्रह्मविद्योपदेश एव कृतः 'उप त्वा नेष्ये न सत्यादगाः' इति गौतमोक्तिप्रदर्शनानन्तरमेवं खलु श्रूयते। गौतमस्तं सत्यकाममुपनीय रूकीयाद्रोयूथात् कृशानां दुर्बलानां गवां चत्वारि शतानि पृथक्ृत्य तत्पोषणे तं नियुयुजे। स तु सत्य- कामस्तासां गवां सहस्रसंख्यापूरणात् प्राक् न प्रत्यागच्छेयमिति प्रतिज्ञाय तृणोदकबहुलमरण्यं नीत्वा ताः संरक्षन्वर्षगणं प्रोवास। ताः सहस्रं सम्पेदिरे। तदनन्तरमृषभोSग्निहैसो मद्गुरिति चत्वारो देवतात्मान- स्तस्य गुरुशुश्रषया सन्तुष्टास्तस्मै घोडशकलब्रह्मविद्यामुपदिदिशुः । ततः सह गोभिराचार्यकुलं प्राप्याचार्येण 'ब्रह्मविदिव वै सोम्य भासि कोऽनु त्वाऽनुशशास' (छा. ४. ९. २) इति पृष्स्तं वृत्तान्तमुत्त्वा देवैरु- पदिष्टमित्यतोऽपि नाहं तृप्यामि स्वकीयादाचार्यादेव लब्धा किल विद्या साधीयसी भवति भगवानेव मह्यं ब्रवीतु' इति प्रार्थयामास। ततो गौतमस्तस्मै तामेत्र षोडशकलविद्यामुपदिदेशेति। अत्राघ्यापनं न ताव- द्वोसंरक्षणात् प्राक्कतमस्ति 'तमुपनीय कृशानामबलानाश्च चतुश्शतं गा निराकृत्योवाच' (छा. ४, ४, ५) इत्युपनयनानन्तरमेव गोसरक्षणनियोगप्रतिपादनात्। नापि पश्चात् 'भगवानेवोपादशतु' इत्युपसन्नाय ऋत्रमाध्युपदिष्टपोडशकलविद्यामात्रमन्यूनानतिरिक्तमुपदिदेशेत्युक्तत्वात्। 'तस्मै ह तदेवोवाचात्र हि न किश्चन वीयाय' (छा. ४. ९. ३) इति हि श्रयते। उच्यते-अव्ययनाङ्गमुपनयनं कृतमित्युपक्रमतो निश्चयात्तदनुसारेण 'उपनीय' इत्यङ्गोक्त्या प्रधानभूताध्ययननिर्वर्तनमपि शौचाचारादिशिक्षणवदुपलक्षणीयम्। ततस्समावर्तनात् प्राग्गुरुदक्षिणार्थतया

न्याय, र. ४०

३१४ न्यायरक्षामणि: १.३. ३७

महतीं गुरुशुश्रूषां कृत्वा तया शुद्धान्तःकरणो विद्याधिजिगमिषामवाप्य तदर्थमस्मिन् पुनरुपसन्नः काश्चन ब्रह्मविद्यामप्यधिगच्छत्वित्यभिप्रायेण वा गोसंरक्षणनियोगे कृते तत्संरक्षणसन्तुष्टाभिर्देवताभिस्तस्मै षोडशकल- विंद्योपदिथ। आचार्याद्विद्या लब्धव्येत्युपसन्नाय तस्मै सैव विद्या पुनराचार्येणाप्युपदिष्टेति श्लिष्यत एव। तस्माछूदत्वाभावनिर्द्धारणे सत्येव विद्याङ्गोपनयने विद्योपदेशे च प्रवृत्तेरिति हेतुरसिद्धः। 'नैतद- ब्राह्मणो विवक्तुमर्हृति' इति निर्द्धारणमपेक्ष्य कृतस्योपनयनस्य विद्याङ्गत्वाभावानिर्द्धारणस्य चावश्यापेक्षित- ब्राह्मण्यविषयत्वेन शूद्धत्वाभावविषयत्वाभावात्। गोत्रापरिज्ञानेSपि ह्याचार्यगोत्रमाश्रित्योपनयनं सम्भवति, न तु वर्णविशेषानिर्णये। त्रैवर्णिकानां प्रतिवर्णमुपनयने प्रकारभेदस्योपदेष्टव्यगायत्रीभेदस्य च सत्त्वाद्। सिद्धावध्यस्य हेतोर्नीनेन शूदस्य विद्याऽनधिकारित्वसिद्धिः; तस्य विद्याऽधिकारित्वेऽपि 'न शूद्ाय मर्ति दद्यात् इति प्रतिषेधमालोच्य शूद्त्वाभावनिर्द्धारणापेक्षोपनयनप्रवृत्युपपत्तेः । न हि सन्ततसन्तन्यमान- षोडशमहादानेन महाप्रभुणा समाहूता वयं वृत्ति प्राप्तस्य प्रतिग्रहप्रतिषेधमालोच्य प्रतिग्रहप्रार्थनार्थ किमय- माह्ृयताति शङ्कमानास्तदभिगमने प्रवृत्त्यर्थमाह्ानस्यातादर्थ्यनिर्द्धारणमपेक्षामह इति एतावता तस्य महा- दानानधिकारसिद्धिरिति ।

शूद्स्य विद्याङ्गोपनयनतत्पूर्वकविद्याग्रहणयोरयोग्यत्वे हेतुर्भवितुमरदति। स च हेतुरनयाऽप्याख्यायिकया लभ्यत एव। तथा हि-अब्राह्मणशब्दस्तावच्छूद्रस्यापि साधारणः; ब्राह्मणभिन्नत्वस्य प्रवृत्तिनिमित्तस्या- वैकल्यात्। 'यद्राह्मणश्चाब्राह्मणश्च प्रश्नमेयाताम्' इत्यादिप्रयोगदर्शनाच्च। नजिवयुक्तन्यायेनापि ब्राह्मणत्व- शङ्काप्रसञ्जकतत्सादृश्यरहितेभ्यो लोष्टादिभ्य एव व्यावर्तते, न तद्वद्भ्यशूद्रेभ्यः। अत एव महाभाष्ये 'अब्राह्मणमानयेत्युक्ते ब्राह्मणसदशं पुरुषमानयति, नासौ लोष्टमानीय कृती भवति' इत्यब्राह्मणशब्दस्य ब्राह्मणेतरपुरुषमात्रे वृत्तिरुक्ता। तस्य च साधारणशब्दस्यात्र विशिष्य शूद्े तावत्तात्पर्यमेष्टव्यम्; 'न सत्या- दगाः' इति हेतो: शूद्रत्वव्यावर्तने एव सामर्थ्यात्। शूद्रः खलु रुभावतो मायावीति 'अनृतश्वातिवादश्च पैशुन्यमतिलोभता। निकृतिश्चाभिमानश्च जन्मतश्शूद्रमाविशत् । दृष्टवा पितामहरशद्रमभिभूतं तु तामसैः । द्विजशुश्रूषणं धर्म शूद्राणां तु प्रयुक्तवान्। नश्यन्ति तामसा भावाश्शूद्राणां द्विजभक्तितः' इत्यादि- स्मृतिषु प्रसिद्धः ।

१.३.३७ अपशूद्राSधिकरणम्। ३१५

एञ्च 'ब्रह्मचर्य भगवति विवत्स्याम्युपेयां भगवन्तम्' इत्यध्ययनार्थविद्यार्थोपगमनद्वयसाधारण- मुपगमनं कुर्वाणे सत्यकामे शूद्त्वाभावनिर्धारणमपेक्ष्य या गौतमस्य तदुपनयने प्रवृत्तिः सा शूदस्य विद्याङ्गोपनयने विद्याग्रहणे चानधिकारं गमयितुमीषटे। तत्य तदविकारसत्वे हि शूद्रस्सन्नपि सत्यकामो विद्याङ्गोपनयनेन संस्कृत्य विद्यां ग्राहयितुं योग्य इति शूद्रत्वाभावनिर्धारणमपेक्ष्य समिदाहरणे न नियुज्येत। तस्य तदनधिकारे त्वस्य शूद्रत्वाभावे निश्चिते सति अकृताव्ययनाङ्गोपनयनोऽयं प्रथमं तेन संस्कृत्याध्यापनीय- स्ततो विद्याकामश्रेत्मेण तामपि ग्राहयितव्य इत्यालोचयता गौतमेन शूद्रत्वाभावे निश्चिते सत्युपनिनीषुणा समिदाहरणे नियुक्त इति श्िष्यते। एवं सति 'किंगोत्रस्त्वमसि' इति गोत्रप्रश्नोऽपि न तद्गोत्रनिर्दिधार- यिषया; शूद्रत्वपर्यन्तसन्देहानुवृत्तिसमये ब्राह्मण जात्युपनयनमात्रांपयुक्तगोत्रप्रश्नस्यानवसरदुस्थत्वात्।. किन्तु शूद्रश्चेत् किमप्युपनयनं नार्हतीति मत्वा गोत्रप्रश्ने किमयं वक्ष्यतीति तज्जातिपरीचिक्षिपया। एवमस्य विद्याप्रकरणपठिताख्यायिकासन्दर्भस्य विद्याविध्यपेक्षिताधिकारिविशेषनिर्णयोपयोगिते सम्भवति तदनपेक्षितार्थपरतया योजनमपि न युक्तम्; प्रधानप्रतिपाद्यविध्यपेक्षितार्थसमर्पकत्वे सम्भवति

डध्ययनाङ्गोपनयनकरणासम्भवे तत्करणान्दथानुपपत्या तननिर्णयोऽपि यथाकथश्चिज्जात इति कल्यताम्, न तु तननिर्वाहाय गौतमसत्यकामप्रश्नोत्तरसन्दर्भस्य प्रधानतिव्यपेक्षितार्थपरत्वं विहायान्यापेक्षितार्थपरत्वकल्पनं युक्तम्। न हि 'चतुरो मुष्टीनिर्वपति' इत्यत्र मुष्टयः र्रपरिष्छेदकसंख्याविशेषापेक्षा इत्येतावता चतुस्संख्या निर्वापान्वयमपहाय मुष्ट्यन्वयमनुभवति। तथासति सप्तदशशरावादिषु प्रधानभूतमुष्ट्यबाधाय संख्याबाधन- प्रसङ्गात्। तथाच यथा तत्र संख्यायाः शाब्दे निर्वापान्वये सति पार्ष्ठिकमुष्टयन्वयकल्पनया मुर्थनामप्याकांक्षा- शांतिरेवं गौतमसत्यकामप्रश्नोत्तरसन्दर्भस्य विद्याधिकारिविशेषनिर्णयोपयोगिनः प्रधानभूतविद्याविव्यन्वयं सति प्रागेव मया गोत्रविमर्शः कृतोऽस्तीत्येवंरूपसत्यकामवचनार्थपर्यालोचनया ब्राह्मणस्यैवोपनयनार्थ गोत्रविशेष- विमर्शप्रसक्तिर्भवति, नान्यस्येत्यर्थापत्त्या वर्णविशेषनिर्णयापेक्षस्य उपनयनस्याप्याकांक्षाशान्तिर्भवति चेत्, सा न निवार्यते। एतेन-शूद्ाय मतिदाननिषेधादपि तदभावनिर्द्धारणे प्रवृत्तिरुपपद्यत इति हेतोरसाधकत्वशङ्कापि

३१६ न्यायरक्षामणिः १. ३. ३८

पेक्षितार्थपरत्वकल्पनायोगात्। शूद्राय मतिदाननिषेधो हि कर्मणि ब्रह्माणी वा श्रुतिभिस्स्मृतिभिरितिहासैः पुराणैलौकिकवाक्यैर्घा 'शूद्राय मतिर्न दातव्या' इत्येवं साधारणो विद्याविध्यनपेक्षितश्च। तस्मादुपपन्नोऽयं तदभावनिर्द्धारणे च प्रवृत्तेरिति हेतुः ।१. ३. ३७।

श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्व ।३८।

इतश्च न शूद्रस्य विद्याधिकारः । यदस्य वेदश्रवणं वेदाध्ययनञ्चार्थः प्रयोजनं यस्य समीपे वंदोचारणस्य तस्यापि प्रतिषेधो भवति 'पदु ह वा एतच्छ्मशानं यच्छूदः तस्माच्छूद्रसमीपे नाव्येतव्यम् इत्यत्र शुद्रस्य सश्चारिश्मशानत्ववादः श्मशानवदध्ययने दूरं परिहरणीयत्वप्राप्तयर्थः । 'अध्ययनं वर्जयेत्' इत्युनुवृत्तौ 'रमशानं सर्वतश्शम्याप्रासात्' इत्युक्त्वा 'शमशानवच्छूद्रपतितौ' इति स्मरणात्। वेदोचारणे शद्रस्य सुदूरं परिहरणीयत्वोक्तिश्च मायावी शूद्रो निषेधादप्यबिभ्यच्छद्ना वेदाक्षराणि गृह्ीयात् तदण्वपि मा ग्रहीदिति दृष्टार्थमपि, न तु श्मशानवच्छूद्रजातेस्सामीप्यं दोषावहमिति केवलमदृष्टविरोधपरिहारार्थम्। अत एव शूद्रजातिसामान्येडपि शूद्रस्तरी सविधोच्चार्यमाणान्यपि वेदाक्षराणि ग्रहीतुं धारयितुं वा न शक्तेति 'शूद्रायां तु प्रेक्षणप्रतिप्रेक्षणयोरेवानव्यायः' इति तदनन्तरमुक्तम्। एवञ्च यस्य समीपेऽपि नाध्येतव्यम्, तस्य वेद- श्रवणादीनि कैमुतिकन्यायेन निरस्तानि। साक्षाच्च शूद्रस्य वेदश्रवणे तन्मूलकेऽध्ययने तस्यार्थे प्रयोजने धारणे च प्रतिषेधोऽस्ति; 'अथ हास्य वेदमुपश्रृष्वतः' इत्यादिना शूद्रस्य वेदश्रवणोचारणधारणेषु प्रायश्चित्तस्मरणात्। ततश्च शूद्रस्य वेदश्रवणाद्यभावे वेदार्थविचारस्य चाभावः कैमुतिकन्यायसिद्धः ।

साक्षाच्च तयोरपि प्रतिषधोऽस्ति "कपिलाक्षीरपानेन ब्राह्मणीगमनेन च। वेदाक्षरविचारेण शूद्र- श्चण्डालतां ब्रजेत् । यो ह्यस्य धर्ममाचष्टे यश्चैवादिशति व्रतं। सोऽसंवृतं नाम तमस्सह तनैव गच्छनि' इति वेद विचारतदर्थग्रहणयोस्तस्यात्यन्तं दुर्गतिस्मरणाद्। एवञ्च वेदार्थज्ञानाभावे वेदविहितानां कर्मणां विद्यानाश्चा नुष्ानासम्भवोऽपि अर्थसिद्धः । साक्षाचात्राधिकास्प्रतिषेधोऽस्ति 'न शूद्रे पातकं किश्विन्न चसंस्कारमर्हति। नास्याधिकारो धर्मेऽस्ति नाधर्मात्प्रतिषेधनम्' इति मनुस्मरणात्। शूद्रमुद्दिश्य विशिष्य यन्नित्यवद्विहितं तदकरणे तस्य पातकं नान्यत्र । यर्संस्कारो विशिष्य विहितस्तमेव सोऽर्हति नान्यम्। यो धर्मो विशिष्य विहितस्तत्रैव तस्याधिकारो नान्यत्र। अधर्मोऽपि यो विशिष्य प्रतिषिद्धस्स एव तस्य परिहरणीयो नान्य

१.३. ३८ अपशूद्राधिकरणम्। ३१७

इत्यर्थ: । एवश्च शुद्स्य सगुणविद्यासु, निर्गुणविद्यार्थेषु वेदान्तश्रवणादिषु च विशेषविध्यभावेन च तेषां निषेधवचनैः क्रोर्डीकृतत्वान तेषु तस्याधिकारः ।

एतेन-शद्रस्य वेदश्रवणाध्ययनधारणार्थावगतीनां प्रतिषिद्धत्वेऽपि कूपखननन्यायमाश्रित्य सगुणविद्यांनां श्रवणादीनाश्चानुष्ठानमस्तु; सगुणब्रह्मविद्यानां वेदान्तश्रवणजनितनिर्गुणविद्यायाश्र प्रारब्धेतरस- कलपापध्वसकत्वेन वेदश्रवणादिप्रतिषेधोल्लङ्दनकृतपापस्यापि तत एव ध्वंससम्भवादित्यपि-निरस्तम्; अनधिकारिणाऽनुष्ठितानां वैदिककर्मणां फलपर्यवसायित्वाभावेन कूपखननन्यायानवतारात्। इह विद्याङ्गो- पनयनाभावेन, विशेषत्रिहितेतरवैदिककर्माधिकारप्रतिषेधेन च शुद्राणामनधिकारित्वस्य समर्थितत्वात्। कथ तर्हि विदुरधर्मव्याधप्रभृतीनां ब्रह्मज्ञत्वम्? पूर्वजन्माधिगतज्ञानाप्रमोघात् । 'धर्मव्याधादयोऽप्यन्ये पूर्वाभ्या- साज्जुमुप्सिते। वर्णावरत्वे संप्राप्तास्संसिद्धिं श्रमणी यथा' इति हि स्मरन्ति ब्रह्मज्ञानमपि तेपाम्। हीनजातिषु जननं तु प्रारब्धबलात्।

ननु पूर्वजन्मानुष्ठितयज्ञादिकर्मभिः शुद्धान्तःकरणतयोत्पन्नब्रह्मविविदिषाणामपि साधनसंपत्त्यभावे- नानुत्पन्नब्रह्मविद्यानां ततःप्रारब्धबलेन शूद्रादिजन्म प्राप्तानां पूर्वसंस्कारानुवृत्त्या विरक्तानामनुवृत्तब्रह्मविविदि- षाणां किं ब्रह्मविद्योपायो नास्ति ? अस्त्येवेतिहासपुराणादिः। ननु 'श्रोतव्यशश्रुतिवाक्येभ्यः इति ब्रह्मदर्शनार्थ वेदान्तश्रवणनियमविधिना सकलोपायन्तरव्यावर्तनात् कथमितिहासपुराणादेस्तदुपायत्वेन परिग्रहः ? न। त्रैवर्णिकान् प्रति स नियमविधिरिति तह्लब्धनियमस्यापि तद्विघयत्वाद। एवन्तहीतिहासपुराणादिव द्वेदान्तार्थ- प्रथमरूपो भाषाप्रबन्धः 'त्वमेव ब्रह्मासि' इत्यादिलौकिकवाक्यश्च तदुपायोऽस्तु; तस्यापि ब्रह्मात्मैक्यज्ञानजन- नसमर्थत्वात्। न च-अव्यासनिवर्तनक्षमं तदपरोक्षज्ञानं वेदान्तैस्तन्मू लै रि तिह स स पुरा णैर्् भवा तति ना न्यै - रिति-वाष्यम्। विषयस्ाभाव्येन 'दशमस्त्वमसि' इत्यादिलौकिकवाक्यैरप्यपराक्षज्ञानस्य सिद्धान्तिनाऽभ्यु-

इति चेत् ; न। वेदान्तजापरोक्षज्ञानस्येव तस्यापि मनननिदिध्यासनाभ्यां प्रतिबन्धकनिवर्तनसम्भवाद्।

यद्वा माभूद्धाषाप्रबन्धों मा च भूछ्लौकिकवाक्यम्। मननाख्येनानुमानकलापेनैव प्रतिबन्ध- निवृत्त्यर्थमवश्यापेक्षितेन 'चिन्मात्रं तत्त्वमन्यत् सर्वमारोपितम्' इति निर्धारणं सम्भवति। तच्च विषय- सामाव्यादपरोक्षमिति मननमात्रं निदिध्यासनशिरस्कं शूद्राणां ब्रह्मविद्योपायोडस्तु। यदि मननं प्रमाणप्रमेया-

३१८ न्यायरक्षामाणे: १.३. ३८

नुपपत्तिनिरासकतर्करूपतया वेदान्तश्रवणस्येतिकर्तव्यतारूपं न सतन्तत्रम् तर्हि 'इतिहासपुराणाम्यां वेदं समुपबृंहयेत्' इति वचनादितिहासपुराणमपि तथैव। यदि च तद्व चनमनेकशाखाभिज्ञमहर्षिकृतेतिहासपुराणा- नुसारिण्येवार्थे वेदस्य तात्पर्य ग्राह्यमित्येवंपरम्, न खातन्त्र्येण ततोऽर्थनिर्णयनिषेधपरम्, तर्हिं 'श्रोतव्यो मन्तव्यः' इति श्रवणाङ्गल्वेन मननविधिरपि वेदान्तेषु सम्भावितप्रमाणप्रमेयानुपपत्तिशङ्का मननेन निरसनीयेत्ये- तावन्मात्रपरम्, न तु खातन्त्र्येणानुमानाद्गह्मनिर्णयों न भवर्तात्येतत्परम्। 'नैषा तर्केण मतिरापनेया' इति श्रतेर्नानुमानगम्यं ब्रह्मेति चेत्-'तन्त्वौपनिषदं पुरुषं पृ्छामि' इति श्रुतेर्नेतिहासपुराणादिगम्यमित्यपि स्याद्। औपनिषदत्वश्रुतिरुपनिषद्विरोधिशब्दान्तरगम्यत्वनिरासपरा चेत् साऽपि श्रुतिस्तद्विरोधितर्कगम्यत्वनिरासपरा- डस्तु। अथवा माभूद्धाषाप्रबन्धलौकिकवाक्यानुमानजातं शूद्रस्य ब्रह्मावगत्युपायः । मा च भूत् त्वदुक्तमिति- हासपुराणम्। वेदान्तवाक्यजातमेव लिखितपाठादिना गृहीतमविधिना विचारितं तदुपायोऽस्तु; व्युत्पन्न्स्य लिखितपाठादिगृहीतादपि ततोऽर्थप्रत्ययस्यानिवार्यत्वात्। अविहितविचारस्याप्यार्द्रकमरीचादिविषयस्येवा- सम्भावनानिवर्तनक्षमत्वात् । अविहितविचारस्य च वैदिकाधिकारनिरपेक्षतया तद्वैकल्येन निष्फलत्वाप्रसक्त: शूद्रस्य वेदग्रहणनिषेधोल्लङ्घन च कूपखननन्यायेन प्रवृत्त्युपपत्तेरिति चेत् ।

अत्र ब्रूमः। बहूनि मनुष्याणां ब्रह्मविद्योत्पत्तिप्रतिबन्धकानि दुरितानि 'तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युः' इत्यादिवैदिकलिङ्गावगतानि। तत्र कानिचिद्विविदिषोरपि श्रवणादिसाधनसम्पत्तिविघटन- द्वारकाणि, अपराणि श्रवणादिसाधनसम्पत्तावपि बुद्धिसामर्थ्यविघटनद्वारकाणि, इतराणि विद्योदयेऽप्यसम्भाव- नादिबाहुल्यापादकानि। कि बहुना १ निरस्तसमस्तासम्भावनादिप्रतिबन्धनिविचिकित्सब्रह्मविद्योदयेSप्यविद्या- Sनिवृत्तिकराणि सत्यपि विशेषदर्शने भ्रमानिवृत्तिकरोपाधिसन्निधानकल्पानि कान्यपि सन्ति। तानि सर्वाणि यज्ञदानादिभिस्सन्यासापूर्वेण वेदान्तश्रवणनियमादृष्टेनेतिहासपुराणादिश्रवणनियमादृष्टेन च निवर्तनीयानि। एतानि च प्रतिबन्धकनिवर्तकानि यथाऽधिकारं व्यवतिष्ठन्ते। तथा च 'श्रावयेच्चतुरो वर्णान् कृत्वा ब्राह्मण- मग्रतः' 'शूद्रस्सुखमवामुयाद्' इत्यादिवचनैरितिहासपुराणश्रवणपठनाधिकारित्वेनावगतस्य शुद्रस्य तच्छूवण- नियमसंप/दमदृष्टं बिना लिखितपाठगृहीतवेदान्तादिभिः कथमप्रतिबद्धब्रह्मावगतिसम्भवः । सन्ति हि पुराणे- न चान्ये नियमाः। तत्रापि

१. ३. ३८ अपशू द्राS धिकरणम्। ३१९

वगत्यापादनमनधिगतवैदिकमर्यादानामेव शोभते। ननु तथाSपि शूद्रस्येतिहासपुराणादिनाSपि नास्ति विद्याधिगमेऽधिकारः । न हि तमुद्दिश्य विशिष्यास्ति विद्याविधानम् । विशेषविहितेतरधमास्तु तस्य प्रतिषिद्धा इत्युक्तम्। सत्यम्। ब्रह्मविद्यायां नास्ति विध्यपेक्षा। आनन्दसाक्षात्कारत्वेन तस्याः फलत्वात् वन्धननिवृत्तिरूपमुक्तिसाधनत्वेऽपि प्रमाणवस्तु- परतन्त्रत्वेन विध्यनर्हत्वात्, किन्तु तत्साधने। तत्र च त्रैवर्णिकानां वेदान्तश्रवणरूप इव शूद्ाणामितिहास- पुराणश्रवणरूपे विशेषतोऽस्त्येव विधिः। ननु 'द्रष्टव्यश्श्रोतव्यः' इति वेदान्तश्रवणे ब्रह्मदर्शनफलानुवादवदिह तदनुवादो नास्ति ? सत्यम्। तथाऽपि यत्र योऽर्थः प्रतिपाद्यते तदवगतिरसति वाधके तत्र फलत्वेन व्यवतिष्ठते। 'धर्मे चार्ये च कामे च मोक्षे च भरतर्षम। यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्कचित्' इत्यादिव चनैस्तत्तत्प्रतिपाद्यप्रदर्शनमपि तत्तदवगतेः फलत्वसूचनायैव। एवश्चेतिहासपुराणेषु यस्याधिकारिणो यदर्थावगतिर्यथोपयुज्यते, तथैव सा तस्य फलतया व्यवतिष्ठते। ततश्र यद्यपि तभ्यश्शुद्धब्रह्मावगतिर्वेदान्त- श्रवणनियमवतां त्रैवर्णिकानां तत्र वेदान्ततात्पर्यस्थिरीकरणार्थतया उपयुज्यते, तथाऽपि प्रतिषिद्धवेदश्रवणानां शूद्राणां साक्षान्मुक्तिसाधनतयैवोपयुज्यते। तस्यास्तत्साधनत्वप्रसिध्यर्थ मनननिदिध्यासने अपि शूद्स्य मुक्तिसाधने ब्रह्मविद्याफलकेतिहासपुराणश्रवणविधिनैवाक्षिप्येते यथाऽध्ययनविधिना स्वफलस्यार्थज्ञानस्य ऋत्वनुष्ठानादिसाधनत्वसिध्यर्थ विचार आक्षिप्यते। तस्माद्युक्तमुक्तं शूद्ाणामितिहासपुराणादिकं मुक्तिसाधन- ब्रह्मविद्योपाय इति। तथापि तत्तल्लोकविशेषावाप्तिफलकसगुणब्रह्मविद्या विधेयत्वांद्विशिष्य शूद्रान् प्रत्य- विधानाच्च तेषां न स्यादिति चेत्, मा भूत्। तदंशे यज्ञादिकमाश इव इतिहासपुराणादिश्रवणमर्थावगति- फलकं पापक्षयफलकमस्तु। अध्ययनविधिरपि ह्यर्थावबोधफलकत्वपक्षे न सर्वत्रार्थावबोधफलकः । किश्च शूद्रस्य क्वचित्कचिदस्त्येवेतिहासपुराणप्रतिपाद्यायां सगुणविद्यायामप्यधिकारः यत्र विशिष्य विधान लिङ्गं वाऽस्ति यथा प्रणवरहितेन पश्चाक्षरेण शिवोपासनायां, यथा वा नारदस्य प्राचीने शूद्गजन्मनि यतिभिरुपदिष्टायामच्युतोपासनायाम्। एवं शैवपाशुपतपाञ्चरात्रादिदृष्ेषु सगुणविद्याविशेषेष्वपि शूद्धोचितसंस्कारपूर्वकं विशिष्य विहितेषु तस्याधिकारो द्रष्टव्यः । एवं शूदस्य इतिहासपुराणादिमूलक- विद्याधिकारसत्त्वेऽपि वेदमूलकसंवर्गविद्यादधिकारशङ्कानिवारणार्थं सूत्रे जानश्रुतेः क्षत्रियत्वसमर्थनम्।

३२० न्यायरक्षामाण: १. ३. ३९

वेदमूलकाधिका रनिराकरणार्थ ह्येतदधिकरणम्। अत एव वेदश्रवणादिप्रतिषेध: सूत्रकृता हेतूकृतः इत्यलं प्रसक्तानुप्रसक्त्या। सौत्रे श्रवणाध्ययनार्थपदे बहुत्रीहिः । अर्थपदं प्रयोजनपरं। पुनश्च द्वन्द्वः। तदानीं तत्प्रयोजनपरं प्रतिपाद्यपरश्व । प्रतिपाद्यपरत्वे तदज्ञानस्य तदनुष्ठानस्य च लक्षकमित्येतत्सर्वं प्रागेव वर्णित- प्रायम्। चतुर्ष्वपि गुणसूत्रेषु चकारस्तत्र तत्रोद्धावितशङ्कापरिहारद्योतनाय । १. ३, ३८।

इत्यपशूद्राधिकरणम् । ९।

( १० अधिकरणम् )

कम्पनात्। ३९।

अवसितः प्रासङ्ङिकोSधिकारविचारः। यथापूर्व वाक्यार्थविचारः क्रियते। 'यदिदं किश्व जगत्सवैं ग्राण एजति निस्सृतम्। महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुसमृतास्ते भवन्ति' (क. २. ३, २) इति कठवल्लमिन्त्रे मुख्यप्राणो बाह्यवायुश्चापास्यगुणविशेषविशिष्टावाम्नायेते उत ज्ञेयं ब्रह्म प्रतिपाद्यत इति संशये पूर्व: पक्षः।

सर्वमिदं जगधदाश्रयं स्पन्दत इति यतः कारणान्निस्सृतश्व्वेतमुच्यते स मुख्यप्राणरूपो वायु :; प्राणश्रुतिमुख्यत्वानुरोधेन 'स्व जगत्' इत्यस्य प्राणात्मकव्रायुविकाररूपसर्ववस्तुपरतोपपत्तेः। एवं सति सर्वशब्दस्य सार्थिकदेशे वृत्तिसङ्कोचेऽपि ब्रह्मपरत्वे प्राणशब्दस्येव सर्वधा स्ार्थत्यागाभावात्, 'निस्सृतम्' इत्यस्य 'तच सर्व जगत्प्राणानिस्सृतम्' इति मिन्नवाक्यत्वमपहाय 'प्राणे ततो निरसृतं सव जगदेजति' इत्येकवाक्यत्वाङ्गीकारे निरसृतविशेषणेनैव सवेशब्दसङ्कोचस्य लम्भनाच्च। 'सर्व जगत्' इत्यस्य सर्व- प्राणिपरत्वे 'प्राणे' इति सप्तम्याश्च निमित्तार्थकत्वे सर्वस्यापि प्राणिजातस्य चेष्टयाः प्राणस्थित्यधीनत्वेन सङ्कोचकारणानपेक्षणाच्च। उपस्तिवाक्यगतप्राणशब्दे निरपेक्षसर्वजगत्कारणत्वप्रतिपादकावधारणोषबृंहितो-

स्याभावाच्च । तथा महद्धयकारणं वज्रशब्दितमुद्यतं यदुच्यते स बाह्यवायुः; तस्यैव धूमज्योतिस्सठिलसंव- लितस्य विद्युत्स्तनयित्नुवृष्ट्यशनिभावेन परिणामितया वज्रशब्दस्य मुख्यार्थाप्रहाणात् ब्रह्मपक्ष इव, बज्रसदशे

१. ३. ३९ कम्पनाSिकरणम्। ३२१

गौणत्वस्याकल्पनीयत्वात्, 'वायुरेव व्यष्टिः वायुस्समष्टिः अपपुनर्मृत्युञ्जयति य एवं वेद' (बृ.३,३, २) इति श्रुत्यन्तरदर्शनेन वायुवेदनादमृतत्वसम्भवाच्च। स्यादेतत्-अस्मान्मंत्रात् पूर्वोत्तरौ 'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः' (क. २, १, १२) 'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा' (क. २. ३, १७) इति मन्त्रावङ्गुष्ठाधिकरणे ब्रह्मपरौ निर्णीतौ। 'तदेव छुक्रं तद्रह्म तदेवामृतमुच्यते। तस्मिन् लोकाश्श्रितास्सर्वरे तदु नात्येति कश्चन'। (क. २. १, ८) 'भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्य:। भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पश्चमः' (क. २. २. ३) इत्यव्यवहितपूर्वोत्तरमन्त्रा वसंशयं ब्रह्मपरौ। तत्र चोत्तरस्मिन् मन्त्रे 'अस्य' इति सर्वनामशब्द एतन्मन्त्रप्रतिपादं परामृशति। 'अत्ता चराचरग्रहणात्' (ब्र. सू. १. २. ९) इत्यधिकरणे दर्शितञ्च ब्रह्मप्रकरणमिहानुवर्तते। आनुमानिकाधिकरणे च "त्रयाणामेव चैवमुपन्यास: प्रश्नश्च' (ब्र. सू, १. ४. ६) इति सूत्रे कठवल्लीष्वग्निजीवब्रह्मणां त्रयाणामेव प्रतिपादनं नान्यस्यति वक्ष्यते। कथमकस्मात् तन्मध्यपातिन्यस्मिन्मन्त्रे मुख्यप्राणबाह्यवायुपरत्वशङ्का ? एवं पूर्वापरपर्या- लोचनेन ब्रह्मपरतया निर्णीतेषु प्रकरणेषु श्रुतस्य प्राणशब्दस्य ब्रह्मणि वृत्तिः प्रतर्दनाधिकरणे समर्थिता। अपि चैतन्मन्त्रपर्यालोचनयाऽपि न पूर्वपक्षे हेतुं पश्यामः । 'सर्व जगदेजति' इत्यस्य खशातना- तिलङ्गने किमयं करिष्यतीति भयात्कम्पत इत्येवमर्थकत्वात् 'एज् कम्पने' इत्यर्थनिर्देशानुसारेण कम्पसामान्य- वाचिनोऽपि घातोः 'महद्धयं वज्रमुद्यतम्' 'भयादस्यागनिस्तपति' इत्याद्यत्तरवाक्यपर्यालाचनया भयप्रयुक्तकम्पे पर्यवसानात् मुख्यप्राणस्य शासितृत्वाभावेन तत्रास्य लिङ्गस्य कथमप्यन्वयासम्भवात् अनन्यथासिद्धिङ्ग- विरोधे च श्रुतेरप्यन्यथा नेयत्वात्। अशनिकारणकलापमध्ये वायोरनुप्रवेशेऽपि वायोरेवाशनित्वाभावेनाशनि- वाचिनो वज्रशब्दस्य वायावपि लक्षणाSवश्यम्भावात्, अमृतत्वसाधनवेदनविषयत्वस्य ब्रह्मणोऽन्यत्रासम्भवाद; 'तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात्' (ब्र. सू. १. १. ७) इतीक्षत्यधिकरणसूत्र एव तथा व्यवस्थितेः 'अपपुनर्मृत्यु- अयति' इति वायुविज्ञानादपमृत्युजयस्यैवोक्तत्वेन मृत्युजयरूपामृतत्वप्राप्तेरनुक्तत्वाच्चेति चद्- उच्यते-यद्यस्मिन् प्रकरणे ब्रह्मैव प्रतिपादनीयं नान्यत् कथं तर्हि 'तदेव शुक्रं तद्रह्म' इति मन्त्रात् प्राक् 'ऊर्र्वमूलोऽवाक्छाख एषोऽश्वत्थस्सनातनः' (क. २. ३, १) इति संसारवृक्षकीर्तनम् ? तन्मूलल्वेन ब्रह्मप्रतिपत्तौ तदङ्गमिति तद्वर्णनं न प्रकरणविरोधि इति चेत्, हन्त ताहि मुख्यप्राणबाह्य-

न्याय. र. ४१

३२२ न्यायरक्षामणि: १.३. ३९

वाथ्वोरुक्तरूपेणोपासनमपि निर्विचिकित्सब्रह्मप्रतिपत्तौ प्रतिबन्धकादि निवर्तकत्वेनाङ्गमिति तद्विधानमपि न प्रकरण- विरोधीत्यवोहि। दृष्ट ह्युपकोसलविद्यायां 'प्राणो ब्रह्म' इत्युपासनाया अङ्गत्वम्। अवश्ञ्वायं मन्त्रोऽङ्गसर्पक इत्येव सिद्धान्तिनाऽप्युपपादनीयम्; 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात्' (क. १. २. १४) इति निर्विशेषस्य ब्रह्मणः पृष्टस्ैवोत्तरे प्रकरणित्वेन प्रतिपाद्यतयाऽस्य मन्त्रस्यैतत्पूर्वापरमन्त्राणाञ्चार्थस्य सविशेषब्रह्मधर्मस्य निर्विशेषप्रतिपत्त्यङ्गत्वोक्तिं विना सङ्गमयितुमशक्यत्वात्। एवमस्य मन्त्रस्य मुख्यप्राणादुपास्यपरत्वे सत्यनन्तर- मन्त्रे श्रुतस्यास्येति पदस्य व्यवहितमन्त्रप्रकृतव्रह्मपरामर्शितवं न विरुव्यते। यथा 'ऊर्ध्वमूलः' इति वाक्यस्य संसारवृक्षपरत्वे सति 'तदेव शुक्रम्' इत्यनन्तरमन्त्रश्रुतस्य तत्पदस्य प्रधानत्वेन प्रस्तुतं संसारवृक्षमपहाय तदुपसर्जनमूलपरामार्शीत्वम् । 'एजति' इति च चेष्टत इत्यर्थपरं, न तु भयात् कम्पत इत्येतत्परम्; अभ्नि- सूर्येन्द्रादिदेववत् शासितु: परब्रह्मणरसद्धावमजानानस्य मनुष्यपशुपक्षिसरीसृपस्थावरसाहितस्य सर्वस्य जगत- स्तच्छासनातिलङ्घनप्रयुक्तमयाभावात्। वज्रशब्दे च न लक्षणा प्रसज्यते; अशन्याकारपरिणतस्यैव वायोरुपा- स्यत्वाङ्गीकारात् । यद्यपि वज्रशब्देन वज्रायुधमपि वत्तुं शक्यम्, तथाऽपि वायुविशेषरूपप्राणसमभिव्या- हाराद्वायुविकार एवात्र वज्रशब्दार्थो गृह्यते। उपासकस्यामृतत्वफलकीर्तनमपि न विरुव्यते 'औदुम्बरो यूपो भवति ऊर्ग्वा उदुम्बरः ऊर्जैवास्मा ऊर्ज पशूनामोत्यूर्जोंऽवरुच्यै' इति पश्चवापिफलकसोमापौष्णपश्चङ्गयूप- प्रकृत्युदुम्बरताविध्यर्थवाद इव प्रधानफलानुवादोपपत्तेः। तस्मात्संवर्गविद्यायामिवोपास्यौ मुख्यग्राणबाह्यवायू कीत्येते। प्राणवज्रश्रुत्यनुसारात् तद्वाधकाभावाच्चेत्येवं प्राप्ते राद्ान्तमाह-'कम्पनात्'।

'शब्दादेव प्रमितः' इति सूत्रतः शब्दादित्यनुवर्तते मण्डूकपुतिन्यायेन। तन 'यदिदं किश्च' इति मन्त्रे ब्रह्मैव प्राणशब्दात् प्रतीयत इति साध्यं लभ्यते। तत्र हेतुः कम्पनात्-सकलप्राणिजातस्पन्दना- दित्यर्थः । यद्यपि तत्स्पन्दयितृत्वं मुख्यप्राणस्याप्यस्ति, तथापि निरपेक्षं तद्रह्मण एव 'न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्षन। इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रिता (क. २, २, ५) इति 'प्राणस्य प्राणम्' (बृ. ४, ४. १८) इति च श्रुत्यन्तरात् । निरपेक्ष एव धर्मोऽन्तर्याम्यधिकरणन्यायेन ग्राह्यः। एवश्चाप्रति- पन्नरूढितः प्रतिपन्नयोगो बलीयानिति पूर्वाधिकरणोक्तन्यायेन निरपेक्षसकलजगत्प्राणनव्यापारहेतुत्ववाचिना प्राणशब्देन ब्रह्मैव प्रतीयत इति साध्यं सिध्यति। ततश्च 'महद्धयं वज्रमुद्यतम्' इत्यनेना्यभ्युद्यतं वज्रायुध- मित्र महद्धयं विभेत्यस्मादिति व्युत्पत्या भयकारणमित्यनेन रूपेण ब्रह्मैवोच्यत इति सिद्धौ नोपासनविधानम्,

१.३. ४० ज्योतिदर्शनाSधिकरणम्। ३२३

उपासनस्य ब्रह्मप्रतिपत्त्यङ्गत्वनिवाहाय दुरितक्षयस्य द्वारत्वञ्च कल्पनीयमिति लाघतम्। सर्वशब्दे च न सङ्कोचशङ्का। प्रकरणञ्चैवमञ्जसा सङ्गच्छते, पूर्वापरमन्त्रसन्निधानञ्च। पूर्वमन्त्रे 'तस्मिन् लोकाश्श्रितास्सर्वें' इति ब्रह्मणः सकलजगदाश्रयत्वमात्रमुक्तम्। अस्मिन्मन्त्रें सकलजगज्जीवनहेतुत्वमुक्तम्। पुनश्चास्मिन्मन्त्रे ब्रह्मणो जगच्छासितुर्महाभयहेतुत्वमुक्तम्। उत्तरमन्त्रे जगच्छासितृत्वं ब्रह्मणोSवगच्छतामग्नयादिदेवानां ततो महता भयेन तच्छासने प्रवृत्तिरुक्तेति सर्वसामञ्जस्यात् सकलजगदेजायता प्राणः परमात्मेति सिद्धम्। ।१.३. ३९। इति कम्पनाधिकरणम्। १०।

(११ अधिकरणम्) ज्योतिदर्शनात् ।४0। छान्दोग्ये प्रजापतिविद्यायां श्रूयते 'एवमेवैष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्याय परं ज्योतिरुप- सम्पद्य सेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तम: पुरुषः' (छा.८. १२. ३) इति। किमत्रादित्यज्योतिर्विवक्षि- तमुत परं ब्रह्मेति ्योतिश्शब्दपरशब्दाभ्यां संशये पूर्वपक्ष :- आदित्य इह ज्योतिर्भवितुमर्हति । पूर्वस्मिन्दहर- विद्याप्रकरणे 'शतश्चैका च हृदयस्य नाडयस्तासां मूर्द्धानममिनिस्सृतैका। तयोर्र्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्डन्या उत्क्मणे भवन्ति' (छा. ८. ६. ६) इत्युपासकानामूध्वनाडया शरीरात् समुत्यानस्य 'स यावत् क्षिप्येन्म- नस्तावदादित्यं गच्छति' (छा. ८. ६. ५) इति तदनन्तरमेवादित्यप्राप्तेश्व वर्णिितत्वात्। इहापि शरीरात समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्देति शब्दाम्यां तदर्थप्रत्यभिज्ञानात्। आदित्यज्योतिषश्च मार्गे प्रथमपर्वभूतार्चि. जर्योतिरपेक्षया परत्वेन कथश्चित् परशब्दोपपत्तेः। न च प्रथमश्रुतपरशब्दमुख्यताऽतुरोधेन ज्योतिश्शब्दो नेतुं युक्त :; अस्माद्विषयवाक्यात् पूर्वस्मिन् 'यथैतान्यमुष्मादाकाशात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्य खेन रूपेणा- भिनिष्पद्यन्ते' (छा. ८. १२. २) इत्युपमानवाक्ये 'परं ज्योतिरुपसम्पद्य' इत्यस्य प्रकृष्टादित्यतेजःप्राप्ति- परतया दृष्टत्वात् । तस्य ह्ययमर्थः-यथा एतानि वायुरम्रं विद्युत्स्तनयित्ुरिति पूर्वप्रकृतानि प्रावृषि वर्षादि- प्रयोजनानन्तरं स्थूलरूपं बिहाय सूक्ष्मरूपेणाकाशे स्थितानि पुनः प्रावृडारम्भे किश्चिदुच्छवसितानि भूत्वा

३२४ न्यायरक्षामणिः १.३.४०

ततस्समुत्थाय श्रीष्मप्रवृद्धं सौरं तेजस्सहकारि प्राप्य सेन पुरोवातादिरूपेणाभिनिष्पद्यन्ते-इति। एवञ्चो- पमेयभागेऽपि 'परं ज्योतिरुपसम्पद्य' इत्यस्य आदित्यज्योतिःप्राप्तिरेवार्थो वक्तव्यः। अन्यथा दहराधिकरणे दर्शितया री्या परं ब्रह्म साक्षात्कृत्येति तदर्थोंक्तावुपमानोपमेयवैरूष्यप्रसङ्गात्। न च-तस्य परं ब्रह्म प्राप्ये- त्येवार्थः । साक्षात्कारस्तु 'अभिनिष्पद्यते' इत्यनेन उच्यते-इति वाच्यम्। तथा सति 'अभिनिष्पद्यते' इति भागे उपमानवैरूप्यप्रसङ्गात्, ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तरभाविन्यां ब्रह्मप्राप्तौ क्वाप्रत्ययेन तत्पूर्वभावित्वनिर्देश- स्यानुपपन्नत्वाच्च। न च 'मुखं व्यादाय खपिति' इतिवत्तदुपपत्तिः। तत्र व्यादानोत्तरकालानुवृत्तसवापापेक्षया न्यादानस्य पूर्वभावित्वात्, इह निर्विशेषव्रह्मप्राप्त्यनन्तरं साक्षात्कारानुवृत्त्यभावात्।

एतेन-'उपसम्पद्' 'अभिनिष्पद्यते' इति द्वाभ्यामपि शब्दाभ्यां ब्रह्मप्राप्तिरेवोच्यते -- इत्यपि निरस्तम्। तथा सत्यभेदेन क्तवाप्रत्ययबोध्यपौर्वापर्यस्य सुतरामभावात्। किश्च 'शरीरात् समुत्थाय' इत्यस्य शरीराद्विवेकज्ञानमर्थ इति दहराधिकरणोक्तार्थस्ीकारे तत्राप्युपमानभागवैरूप्यं स्यादिति तत्परिहाराय शरीरादूर्वदेशाक्रमणमेव तदर्थो वाच्यः । अतस्तदनुसारेणापि 'परं ज्योतिरुपसम्पद्य' इत्यस्य आदित्यप्राप्ति- रर्थो ग्राह्यः; तस्य परशब्दादपि प्रथमश्रुतत्वात्। एवश्र समुत्थानज्योतिरुपसम्पत्तिश्रुतीनामनुग्रहोऽपि लभ्यते। तस्मादुपमानभागसारूप्यश्रुतित्रयानुग्रहानुरोधेन युक्तं परशब्दस्य कथश्विदर्थवर्णनम्।

स्यादेतत्-प्रजापतिवाक्यं जीवस्य ब्रह्मभावप्रतिपादनपरं नोपासनाविधिपरमिति दर्शितं दहराधिकरणे। तत्र कः प्रसङ्गस्सगुणविद्याफलप्राप्त्युपायमार्गपर्वभूतादित्यप्रप्तिवर्णनस्य ? न च प्रकरणात् समुत्थानादिश्रुतयो बलीयस्य इति वाच्यम्। श्रुतीनां स्ार्थपरत्वे निष्फलत्वप्रसङ्गात्। न हि निर्गुण- विद्याप्रकरणे तस्यास्त्युपयोगः। नापि पश्चाग्निविदादिगते विस्पष्ेऽर्चिरादिमार्गोपदेशे जाग्रति तदेकदेशपर्व- भूतादित्यमात्रकीर्तनमत्रत्यं कंयाचन सगुणविद्यवाडपेक्ष्यते, यस्यामस्य पौष्णयागे पूषानुमन्त्रणमन्त्रस्येव उत्कर्ष: स्यात् । तस्मात् 'आनर्थक्यप्रतिहतानां विपरीतं बलाबलम्' इति न्यायेन श्रुतित्रयादप्यद्वैतब्रह्म- प्रकरणं बलवदिति चेत् ; स्यादेतदेवं यदि प्रजापतिवाक्यं जीवस्य ब्रह्मभावप्रतिपादकं स्यात्। तदेवासिद्धम्; तस्य सगुणब्रह्मोपासनाविधिपरत्वात्। तथा हि-तत्र 'य आत्मा' इत्यादिप्रथमवाक्यं तावत् सगुणब्रह्मपरं, न जीवपरं 'एष आत्मापहृतपाप्मा' इत्यादिदहरवाक्यार्थानुवादरूपत्वात्। अक्षिवाक्यमपि तथा; उपको- सलविद्योपास्वप्रत्यभिज्ञानात्। एवं च स्वप्रसुषुप्तिवाक्यद्वयमपि तथैव।

१. ३. ४० ज्योतिर्दर्शनाSधिकरणम्। ३२५

ननु खम्नसुषुप्तिसम्बन्धलिङ्गाज्जीवपरत्वं तयोर्युक्तम्। दहरविद्याप्रकरणे 'तदत्रैतत्सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः खमं न विजानाति' (छां. ८. ६. ३) इति जीवपरत्वेन निर्णीतं यत् सुषुप्तिवाक्यं तदेवात्रापि श्रूयत इति तत्प्रत्यभिज्ञानादपि जीवपरत्वं युक्तमिति चेत् ; मैवम्। प्रतिपर्यायमुपक्रमे 'एतं त्वेव ते भूयो- डनुन्याख्यास्यामि' (छा. ८. ११. ३) इति प्रतिज्ञायोपसंहारे अमृतत्वाभयत्वलिङ्गब्रह्मश्रुतीनां श्रवणेन च बह्वनुग्रहन्यायानुरोधेन जीवलिङ्गयोः कथञ्चिन्नेतव्यत्वात्। अस्ति हि न्रह्मणोऽपि खप्सम्बन्धः 'रभे न शारीरमभिप्रहृत्यासुप्ः सुप्ानभिचाकशीति' (बृ. ४. ३.११) इति श्रुत्यन्तरप्रसिद्धः । स एवात्र ग्राह्यः । एवश्र महीयमानत्वलिङ्गमप्याञ्जस्यं लभते। सुषुप्तिवाक्यं तु यत्र यस्मिन्नाधारे समस्तोऽपि जन्तुस्सुषुप्तो भवतीति सुषुप्ताधारन्रह्मपरतया नेतव्यम्। नन्वेवं सति स्वम्नपर्यायोपदेशानन्तरं सवमावस्थजीवस्य भयशोकादिदर्शनादपहतपाम्मत्वादिधर्म- कामृताभयब्रह्मभावोऽनुपपन्न इति शङ्का सुषुप्तिपर्यायोपदेशानन्तरं सुषुपस्य जीवस्यापि नष्टप्रायत्वादुक्तरूप- ब्रह्मभावोऽनुपपन्न इति चेन्द्रकृता शङ्का निरवकाशा स्यादिति चेत् ; नैष दोषः । यथाऽक्षिपर्याये छाया- पुरुष उपदिष्ट इतीन्द्रविरोचनयार्त्रान्तिः, यथा च प्रतिबिम्बावेक्षणे विरोचनस्य देह उपदिष्ट इति भ्रान्तिः, तथा रूप्रसुषुप्तिपर्याययोर्जीव उपदिष्ट इतीन्द्रस्य भ्रन्तिरिति कल्पनोपपत्तेः। अत एव 'एतन्त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्माद्' इति प्रतिज्ञापूर्वकमुपक्रान्ते चतुर्थपर्याये जीवस्य ब्रह्मभाव उपदिष्ट इति इन्द्रभ्नान्तिवारणायैव 'तं वा एतं देवा आत्मानमुपासते' (छा. ८. १२. ६) इति सगुणोपासनं तत्फलञ्च जक्षणकीडादिकमुपवर्णितम्। न च जक्षणादिकं दहराधिकरणोक्तरीत्या कथश्चिन्नेंतु युक्तम्। सुषुप्तिप्रर्यायोपदेशानन्तरं 'नाह खल्वयमेवं सम्प्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति। नाहमत्र भोग्यं पश्यामि' (छा. ८. ११. २) इत्युक्तवतः खात्मानं भूतानि चाविजानन्तं सुषुप्तं जीवं विनष्टप्रायमपुरुषार्थ च मन्यमानस्येन्द्रस्य सविशेषफलमनिष्टं मत्वा 'एवमेवैष मंघवन्' इत्युक्तवता 'सर्वांश्च लोकनामोति सर्वांश्च कामान् (छा. ८. १२. ६) इति खोक्त- फलाभिलाषेणेन्द्रः समागत इत्यवगच्छता च प्रजापतिना सविशेषफलस्यैव वक्तव्यत्वात् सकललोककामावाप्ति- फलस्य उपक्रमोमसंहारयोः श्रुतत्वेन तत्र. तात्पर्यावगमाच्च। तस्मादत्रादित्य एव ज्योति: ।

३२६ न्यायरक्षामणि: १.३. ४०

एवं प्राप्ते राद्ान्तः । ज्योतिरिह परं ब्रह्म; ब्रह्मणो वक्तव्यत्वेनात्र प्रकरणेऽनुवृत्तिदर्शनाद्। इह हि 'य आत्माऽपहतपाम्मा' (छा.८. ७, १) इत्यादि 'यस्तमात्मानमनुविद्य विजानाति' (छा. ८. ७. १) इत्यन्तं प्रजापतिवचनं जगति प्रसिद्धमाकर्ण्यान्वेष्टव्यात्मरूपविजिज्ञासयोपसेदिव द्भ्यां द्वात्रिशतं वर्षाणि कृतशुश्रषणाभ्यामिन्द्रविरोचनाम्यां प्रजापतिरक्षिवाक्येनात्मानमुपदिश्य च्छायापुरुष आत्मेत्युपदिष्ट इति भ्रान्त्या रगृहीतार्थदृढीकरणाय जलादर्शादिग्रतिबिम्बोऽप्यक्षिप्रतिबिम्बाभिन्नात्मैव उत तद्गिलोऽनात्मेत्यभिप्रायेण 'अथ योडयं भगवोऽप्सु परिख्यायते यश्चायमादर्शे कतम एषः' (छा. ८, ७, ४) इति ताम्यां पृष्टे 'एष उ एवैषु सर्वेष्वन्तेषु परिख्यायते' (छा. ८. ७, ४) इत्यनेन ताम्यां गृहीतमर्थ मनसि निधाय विंबाभिन्नः प्रतिबिंबः प्रत्युपाधि न भिद्त इति वा स्वोपदिष्टमर्थ मनसि निधाय यश्क्षुषि द्रष्टा मयोक्तः स सर्वान्तरो जलादिष्वपि न भिद्यत इति चोत्तरं ददौ। तस्यायमभिप्रायः-सुरासुरेन्द्रा- विन्द्रविरोचनौ स्वात्मन्यध्यारोपितपाण्डित्यमहत्वातिशयौ तथैव जगति प्रसिद्धौ च तद्यदि युवां भ्रान्ताविति ब्रयां तदा चित्तावसादात्पुनः प्रश्नग्रहणावधारणेषु भग्नोत्साहौ स्याताम्। अतो यथाश्रुतप्रश्नमात्रस्योत्तर- मिदानीं वक्तव्यं तेनाक्षिप्रतिबिंवाभिन्नो जलादिप्रतिविम्बो ह्यात्मेत्यत्र तात्पर्यमिति तत्तात्पर्यभ्रमेण प्रागुत्पन्नः प्रतिबिम्ब आत्मेत्युपदिष्ट इति तयोभ्रमो दृढीभवन्नुपायेन केनचिदपनेतव्य इति। तडूमापनयार्थमेव तदनन्तरं 'उदशराव आत्मानमवेक्षेताम्' इति तौ नियुज्य द्वात्रिंशद्वर्ब्रह्मचर्यदीर्घी भूतनखरोमादियुक्तच्छायापुरुष दर्शनानन्तरं 'साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्ा पुनरात्मानमुदशरावे पश्यतम्' इति न्ययोजयत्।

उप्यनात्मेति जानीतामिति। एवं सत्यपि तावनिवृत्तभ्रमौ 'कि पश्यथ' इति प्रजापतिना पृष्ावपि यथादृष्टं कथयित्वा तूण्णीं बभूवतुः । ततः प्रजापतिर्भरान्तिनिवारणार्थ मया कृतस्य द्विविधप्रतिबिंबदर्शनस्याभिप्राय- मिमावप्रक्षीणकल्मषत्वान्नावगच्छतः, प्रत्यक्षं च युवां भ्रान्ताविति वक्तुमहौं न भवतस्तदिदानीमेतदीयहदयानु- रोघेन प्रतिबिंबमेव निर्दिश्य सर्वान्तरं परमात्मानं मनसि निधाय 'एष आत्मा' इत्युपदेशनतयोराकांक्षां निवर्त- यिष्यामि; कालेन कल्मधे प्रक्षीणे मद्वचनसंदर्भस्य सर्वस्याप्यभिप्रायं खयमेवावगमिष्यतः, विचिकित्समानौ वा मत्समीपमागमिष्यतः इति मत्योबाच 'एष आत्मा एतदमृतमभयमेत्रह्म' इति। ततश्रेन्द्रविरोचनयोर्निवृत्ता-

१. ३. ४० ज्योतिर्दर्शनाSधिकरणम्। ३२७

कांक्षतया प्रतिनिवृत्तयोः प्रजापतिर्भ्रान्तिगृहीतार्थश्रद्याऽपि नष्टौ माभूतामिदमपि मम वचनं 'य आत्मा' इत्यादिवचनवत्कर्णाकर्णिकया श्रुणुतामित्यभिसंधायोवाच 'अनुपलभ्यात्मानमननुविद्य ब्रजतो यतर एतदुप- निषदो भविष्यन्ति देवा वा असुरा वा ते पराभतिष्यन्ति' (छा. ८. ८. ४) इति। तयोर्विरोचनः प्राजापत्यस्य द्विविधदेहच्छायादर्शननियोगस्य देहानुकारित्वाच्छायाया देह आत्मेति सूचने तात्पर्यमलंकृतदेह- च्छायां निर्दिश्यैष आत्मेत्युपदेशस्य नीलानीलयोरादर्शे दृश्यमानयोर्वाससोर्यनीलं तन्मम महार्हमिति वचनस्य छायानिमित्ते बिंबवाससी वालंकृते देहे तात्पर्यमिति मन्वानो देह एवात्माऽलङ्कारादिभि: परिचरणीय इति निश्चित्य राज्यं प्राप्यासुरेभ्यस्तथैवोपदेष्टमुपचक्रमे। असुराश्र तदुपदेशं श्रद्दधाना देहपरिचर्यायामेव प्रववृतिरे।

इन्द्रस्तु तावत्कल्मषरहिततया देहस्य छाया यथा देहगुणालंकृतत्वादीननुविधत्ते एवं तद्दोषान- प्यान्ध्यस्रामच्छेदविनाशादीनिति तत्रात्मलक्षणविरहममृताभयब्रह्ममावानुपपत्तिश्चानुसंदधानोSक्षिवाक्यस्य प्रति- बिम्बं निर्दिश्य 'एष आत्मा' इति वचनस्य च तात्पर्य जिज्ञासमानो मार्गात्प्रतिनिवृत्य पुनः प्रजापतिमुपससाद। प्रजापतिः 'एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसापराणि द्वात्रिशतं वर्षाणि' (छा. ८. ९. ३) इत्युक्त्वा तावत्कालमुषितवते तस्मै स्थूलशरीरदोषाननुविधायिनं सप्ावस्थं जीवमात्मानमुपदिदेश। इन्द्रस्तत्रापि हन्य-

प्रजापतिं पुनरुपससाद। प्रजापतिः पूर्ववदुक््वा तथैव पुनरपि द्वान्रिंशतं वर्षाण्युितवते तस्मै सपावस्था- दिप्रतिभासप्रयुक्तभयशोकरहितं सुषुप्तावस्थं जीवमात्मानमुपदिदेश। इन्द्रस्तस्मिन्विशेषविज्ञानरहिते विनष्ट- प्रायत्वेनापुरुषार्थतां मन्यमानः प्रागुक्तार्थानुपपत्त्यनुसंधानेन पुनरपि प्रजापतिमुपपससाद। प्रजापतिः 'एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्माद्वसापराणि पञ् वर्षाणि' (छा. ८. ११. ३) इत्युक्तो तावत्कालमुषितवते एकशतवर्षब्रह्मचर्यवासेन सम्यक्प्रक्षीणकल्मषायेन्द्राय पूर्वपर्यायानपि सङ्गमयन्नुपदेष्टुमुप- चक्रमे -- 'मघवन्मत्य वा इदं शर्रारमापं मृत्युना' (छा. ८. १२, १) इत्यादिना प्रथमपर्याये प्रतिबिम्ब उपदिष्ट इति संजातेन्द्रस्य भ्रान्ति: द्वितीयतृतीयपर्यार्ययोः रप्रसुषुप्त्यवस्थोपन्यामलिङ्गेन, प्रथमपर्यायेSपि 'अक्षाण दृश्यते' इत्यनेन दर्शनलिङ्गादक्ष्णि सन्निहितोऽनुमीयत इत्यर्थकेन जागरावस्थो जीव उपदिष्ट इत्यवमत्या निवर्तितैव। किन्तु रूभावस्थजीवे भयशोकादिमत्त्वदोषं पश्यत इन्द्रस्य तत्रापि तद्दोतदर्शनं स्यादिति

३२८ न्यायरक्षामणि: १. ३. ४०

मन्यमान: प्रजापतिः रप्नजागरयोर्जीवो भयशोकादिमानिति तद्भ्रान्तिवारणं तावत्करोति-इदं शरीरं स्थूल- सूक्ष्मदेहद्वयं मरणधर्मकं मृत्युना रागद्वेशशोकभयाद्यनर्थजातेन आस्कंदितमिति। तेन जीवस्य साक्षात्संबन्धेन संसारदोघवत्त्वं व्यावर्तितम् । 'तदस्यामृतस्याशरीरस्यात्मनो अधिष्ठानम्' (छा. ८. १२. १) इत्यत्राशरीर- स्येति विशेषणेन कर्दमलिप्तस्य वस्त्रस्य कर्दमकाण्ण्येन कार्ष्ण्यदोषवत्वमिव परसेनाविजितसैन्यस्य राजः विजित- दो रवत्वमिव च देहद्वये संसारदोषाश्रये सति तद्द्वारकपरंपरासम्बन्धेन तत्स्वामित्वेन वा जीवस्यापि प्रसक्तं संसारदोषवत्त्वं व्यावर्तितम् ।

एवश्च जीवस्य शरीरेण वस्तुतः कोऽपि संबन्धो नास्तीति तस्य तदीयैर्जरामरणशोकभयादिदो- वैस्तद्वत्त्वानुभवो 'लोहित: स्फटिकः' इत्यनुभव इवाध्यासरूप इति परिशेषाद्दार्शित भवति। कथं जीवस्य शरीरसम्बन्धाभावः 'मम देहः' 'मम मनः' इत्याधनुभवदर्शनादित्याशंक्य तस्याध्यासपरिनिष्पन्नं विषयं दर्शयितुमात्मनोSविष्ठानमिति शरीरं विशेषितम् । अशरीरस्य सतः सशरीरत्वोक्त्या हि तस्य सशरीरत्व- मध्यासनिष्पन्नं लोकानुभवगोचर इति दर्शितं भवति; अशरीरत्वेन विरोधिना सशरीरत्वोपमर्दावश्यम्भावात्। न च-अंगुष्ठाधिकरणन्यायादिह विधेयेन सशरीरत्वेनैव् श श रीर रत्ो पमर्द : स्यादि -वाच्यम् | लोक क सि द्धि स्य सशररित्वस्य विध्यनर्हतया तदनूद तदुपमर्देनाशरीरत्वविधाने तात्पर्योचयनात्। एवं 'अशरीरं शरीरेषु अनवस्थे- ष्ववास्थितम्' (का. १. २. २१) इति श्रुतेरपि तात्पर्य द्रष्टव्यम् । न च श्रुतिद्वयेऽप्यशरीरमिति शरीरान्यत्वमुच्यत इति वाच्यम्। अस्यां श्रुतावात्मनः शरीराघिष्ठातृत्वस्याशरीरमिति श्रुतावेकस्यात्मनोऽ नेकशरीरानुस्यूतत्वस्य च कथनेन तस्य शरीरान्यत्वसिद्धेः । एवं जरामरणभयशोकादयः शरीरद्वयस्य धर्माः; न जीवस्य, शरीरद्वयसम्बन्धक्च जीवस्याव्यासकृतो न साभाविक इति प्रदर्शनेन जीवस्य साक्षाद्धर्मधर्मि- भावसम्बन्धेन, शरीरद्वयद्वारकपरम्परासम्बन्धेन वा सस्ामिभावसम्बन्धेन वा जरामरणभयशोकादिमत्त्वं

अथ सुषुप्तौ तस्य तदनुपपत्तिशङ्कानिरासार्थ सशरीरत्वं संसारदोषनिदानमशरीरत्वं तद्विरोधीति दंर्शयति-'आर्तो वै सशरीरः प्रियाप्रियाम्यां, न ह वै सशर्रीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति; अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः' (छा. ८. १२. १) इति। अशरीरत्वादेव संसारदोषराहित्यं वायोरभ्र-

१. ३. ४० ज्योतिरदेशेनाSधिकरणम्।

विद्युत्स्तनयित्नूनाश्रेत्युदाहरणप्रदर्शनरूपेणार्थवादेनाशरित्वस्य संसारदोघविरोधित्वं दृटीकरोति 'अशरीरो वायुरत्रं विद्युत्स्तनयित्नुरित्येतानि' (छा. ८. १२. २) इति। एतेन-सशरीरो भूत्वा स्वात्मना भूता- नाञ्वानुभवेन यत् प्रियं लभते स एव पुरुषार्थस्तद्रहितोपि नष्प्रायः सुषुप्तजीवस्त्वपुरुषार्थ इर्तान्द्रस्य भ्रान्ति स्तस्य प्रियस्याप्रियसंपृक्तस्व्रभावतया हेयत्वप्रदर्शनेन-निरस्ता। एवश्र पूर्व तत्र तत्रामृतशव्देन यद्ूमाख्यं निरतिशयसुखरूपमुक्तं तदेव सकलानर्थाध्यासनिवृत्तावाविर्भूतं परमपुरुषार्थ इन्युक्तं भवति। तस्वेदानीमध्या- सतिरोहितस्य कथमाविर्भाव इत्याकांक्षायां तत्प्रकार: सदृष्टान्त उच्यते-'यथैतान्यमुष्मादाकाशात्' (छा. ८. १२. २) इत्यादिना 'स उत्तमः पुरुषः' (छा. ८. १२. ३) इत्यन्तन। अत्र शरीरात्समुत्थानं न शरीरादूर्ध्वमुत्त्मणम्, किन्तु शरीरादात्मनो विवेक :; लोकदष्टया सशरीरस्यापि ज्ञानिनो विवेकज्ञानो- पनेयं यदशरीरत्वं तस्यैव संसारविरोधितया प्राक प्रस्तुतत्वात्। नचोपमानवैरूष्यदोषः; आकाशात्समुत्थान- स्वापि ततो विवेकरूपत्वात; पुरोवातादिस्थूलरूपं विहाय सौक्ष्म्येणाकाशसाम्यं प्राप्ता हि वाय्वभ्रविद्युत्स्त. नित्रतः स्वर्गादवरोहन्तो जीवा वाय्वभ्रमेघत्रीहियवादिकादिव आकाशाद्विविष्य ग्रहीतुमशक्यतया स्थिताः पुनः प्रावृडारम्भे किश्चिदुछ््वसनेन ततो विविक्ता भवन्ति ।

किश्च समुत्थानस्योपमानोपमेययोर्भिन्नभिन्नरूपत्वेऽपि न दोषः । समानधर्मिनिर्देशस्य तत्त- दोग्यसुख्यगौणार्थभेदपर्यवसानेऽपि शब्दैक्यमात्रेणोपमानिर्वाहस्य 'पङ्कजैरिव कुमारमीक्षणैर्विस्मयन विक चैधवुर्जनाः' इत्यादिकाव्येषु प्रचुरतरमुपलम्भात्, वेदेऽपि 'यथा वै श्येनो निपत्यादत्ते एवमयं द्विघन्तं भ्रातृव्यं निपत्यादत्ते' इत्यादौ दर्शनाच। न हि निपत्य मःस्याद्यादानं श्येनपक्षिण उपमानस्येव निपत्य भ्रातृव्यादानं श्येनास्यस्य यागस्योपमेयस्य मुव्यं सम्भवति। एवञ्च 'परं ज्योतिरुपसम्पद्य' इत्यनेन देह-

प्रकरणानुराधेन वक्तव्यः । प्राप्तिवाचकस्यापि शब्दस्य 'गुरोर्यमर्थः प्राप्तः' इति ज्ञाने प्रयोगदर्शनात् विशिष्य च वेदान्तमूले ब्रह्मज्ञाने तथाभूतस्योपनिषच्छव्दस्य प्रयोगदर्शनात्। 'खेन रूपेणाभिनिष्पद्यते'

सुखात्मकपरब्रह्मभावेनावस्थानमिति ।

म्वाय. र. ४२

३३० न्यायरक्षामणि: १. ३. ४०

नन्वनया रीत्या यदि प्रजापतिवाक्यजातं जीवस्य ब्रह्मभावप्रतिपादकं स्यात्तदा ज्योतिरिह परं ब्रह्म स्यादेव; न त्वेवम् ; तस्य सगुणब्रह्मोपासनाविधिपरत्वस्य उक्तत्वात, इति चेत्; सत्यमुक्तम्। दुरुक्तं तु तत्। तथासति रूप्नसुषुप्तिपर्याययोर्भयशोकविनष्टकल्पत्वदोषोद्धानमनुपपननं स्यात्। न चेन्द्रस्य तत्तदवस्थापन्नो जीव उपदिष्ट इति भ्रान्तिः कल्पनीया। तथात्वे तद्धान्तिवारणोपयोगिन एव चतुर्थपर्याये प्रजापतिना उपदेष्टव्यत्वापत्तेः । न तु तदुपदिष्टम्; किन्तु तस्यैत जीवस्यामृताभयब्रह्मभावानुपपत्तिशङ्कावार- णोपयोगिनो मरणशोकभयादीनां देहद्वयधर्मत्वं तस्य देहद्वयसंबंधराहित्यं तत्संबंधाव्यासाधीनप्रियाप्रियकरंबि- तत्वेन हेयत्वं स्वरूपसुखस्यैव परमपुरुषार्थत्वश्च उपदिष्टम्। न च 'एष उ एव एषु सर्वेष्वन्तेषु परिख्यायते' (छा. ८. ७, ४) इति वचनवत्प्रतिविबं निर्दिश्य 'एष आत्मा' इति वचनवच्च शिष्यभ्रान्तिमनुद्ाटघ किश्चिदन्यन्मनसि निधाय वचनमिति योजयितुं शक्यम्। शोकभयादीनामात्मधर्मत्वमिति भ्रान्तेः, विषय- भोगानामेव पुरुषार्थत्व्रमिति भ्रान्तेश्व निवर्तनेन जागररूप्नसुषुप्तिषु जीवस्यामृताभयब्रह्मभावोपपादनात्। एवमपि कथश्चिदन्यथा नीथेत यदि पूर्व भ्रान्तिगृहीतमेवार्थ दृढीकृत्य निवृत्तयोरिन्द्रविरोचनयोः 'अनुपल भ्यात्मानमननुविद्य व्रजतः' (छा, ८, ८. ४) इति प्रजापतिवचनमिव विरोचनकृतभ्रान्तिगृहीतदेहा- वादप्रवर्तनोक्त्यनन्तरं 'अश्रद्दधानमयजमानमाहुरासुरो बतेत्यसुराणां ह्येषोपनिषत्' (छा. ८. ८. ५) इति तन्िन्दावचनमितर इन्द्रस्य विचिकित्सया पुनर्गुरूपसदनवचनमिव चाग्रे किश्चिदेतदपवादकं श्रूयेत। तस्मात् 'हेयत्वावचनात्' इति सूत्रोक्तन्यायेन र.प्रसुषुप्तिपर्याययोर्जीवस्य ब्रह्मभावप्रतिपादनपरत्वं विफल-

जीवस्य ब्रह्मभावप्रतिपादने तात्पर्यमङ्गीकर्तव्यम्।

यद्यपि 'य आत्माऽपहृतपाम्मा' इत्यादिप्रथमवाक्यं दहरविद्योपास्यसगुणब्रह्मपरमेव; तत्पंदेन प्रकृतस्य तस्यानुवादात्, छांदोग्यभाष्ये 'यस्योपासनाय हृदयपुण्डरीकमिहितं यस्मिन्कामाः- समाहिताः सत्या अनृतापिधानाः यद्ुपासनसहभावि व्रह्मचर्य साधनमुक्तं यदुपासनफलभूतकामप्राप्तये च मूर्धन्यनाडया गनिरभिहिता' इति नस्य यत्पदस्य प्रकृतदहरविद्योपास्यपरमेश्वरपरतया व्याख्यातत्वाच्च, तथापि परमेश्चवसावो- पलक्षितब्रह्ममाव एव जीवस्य 'तत्त्त्रमसि' वाक्यैरिवाक्षिवाक्यादिभिरुपदिश्यत इति किमनुपपत्रम् १ तन्वेव सति प्रजापतिविद्यायां जीवस्यापहृतपाप्मत्व्ादिगुणाटकं क्वचिदपि नोच्यत इति आयातम्; 'य आत्मा'

१. ३. ४० ज्योतिर्दशनाऽधिकरणम्। ३३१

इत्यादे: परमेश्वरपरत्वात् 'एष आत्मेति होवाच' इत्यस्य गुणवैशिष्ट्यांशमपोह्य प्रकृतपरमेश्वररूपात्मन्रूपा- भंदमात्रबोधनपरत्वाठ्। एवञ्च कथं 'उत्तराचेदाविर्भतरूरूपस्तु' (ब्र. सू. १. ३, १९) इति सूत्र जीवस्यापि प्रजापतिवाक्यावगतमपहतपाप्मत्वादिगुणाष्ट्कमस्तीति शङ्का कृता ? न च वाच्यम्-'हेन रूपेणाभिनिष्पद्यते इत्यत्र जीवस्यापहतपाम्मत्वादिरूपणाविर्भाव उच्यत इति तदवलबना शङ्का; अत एवाविर्भूतस्व्रूपस्यापेतजीवभावस्याच्यमानमपहतपाम्मत्वादिकं ब्रह्मण एव न जीवस्येति न तस्य ब्रह्मलिङ्गनानु- पपत्तिरिति परिहारोऽपि सङ्गच्छते इति। यतो जीवस्य यत्स्वरूपं प्रागुक्त तेन रूपेणाविर्भा वत्तत्रोच्यते। न च गुणाष्टकं जीवरूपत्वेन प्रागुक्त, किन्तु निरतिशयानन्दरूपनिरस्तानर्थत्रातशुद्ध्रह्मभाव एव तदू- पत्वनोक्तः । किश्च 'स्वेन रूपेण' इत्यत्र स्वशब्द आत्मपरः न व्वात्मीयपर इति 'संपद्यानिर्मावस्सवेन शब्दात्' (ब्र. सू. ४, ४. १) इत्यिकरण निणेष्यत। न च सत्यकामत्वं सत्यसङ्कल्पलद्ध जीवस्य स्वात्मकं रूपम् ; कामशब्दोदितानां कामनाविषयसृज्यपदार्थानां सङ्गल्पशब्दोदितस्य तसुठिहेतुमायावृत्ति- विशेषस्य वस्तुस्वरूपबहिर्भूतत्वादिति चेत् --

उच्यते-दहराधिकरणे दहरनिद्योपास्यो जीव इति पूर्वपक्षदशायां सा शङ्का कृता। न च तस्यां दशायां 'य आत्माऽपहृतपाप्मा' इत्यादेः पुरोवादानुसारेण विषयो निर्णेतुं शक्यत इत्यक्षिपर्याया- दिवाक्यशेषानुसारेण तस्य जीवो वरिषय इत्याश्रित्य सा शङ्का कृता। परिहारोऽपि पूर्वपक््याशयमभ्युपगम्य जीवस्य गुणाष्टकमुच्यतां नाम, तथापि तत्तस्य जैवेन रूपेण नोच्यते, किन्तु सुक्तिप्राप्यण ब्राम्मण रुपेगेति न गुणाष्टकस्य ब्रह्मलिङ्गत्वानुपपत्तिरिति वर्णितः । अत एव 'उत्तराचेत्' इति सूत्रे परिहारभाष्यं 'स्वरेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इति यदस्य: पारमार्थिकं स्रूपं परं ब्रह्म तदूपतयैनं जीवं व्याचे, न जवेन रूपेग। यत् तत्परं ज्योतिरुपसम्पत्तव्यं श्रुतं तत् परं ब्रह्म। तच्चापहृतपाप्मत्वादिधमकम्। तदेव च जवस्य पारमार्थिकं स्वरूपं 'तत्त्वमसि' इत्यादिशास्त्रेभ्यः, नेतरदुपाधिकल्पितमिति।

वस्तुतस्त्वेतमत्र वक्तुं शक्यम् -दहरविद्यायामसंकुचितमतिरोहितश्चोपास्यगतं सत्यकामतवादिक- मङ्गीकरणीयम् ; सङ्कोचे तिरोधाने च मानाभावात्। तत्तु जीवस्य कथमपि न सम्भवतीति तत एव दहरविद्योपास्य ईश्वरः । स एंव च 'य आत्मा' इत्याद्प्रिजापतिवाक्येनानुवादयः। तनपत्वं च जीवस्य 'एष आमा इति वाक्येन 'तत्वमसि' वाक्येनेव गुणवैशिष्ठयांशमपोहैव प्रतिपाद्यते। 'सेन रूपेणाभिनिष्पधते'

न्यायरक्षामाण: १. ३.४०

इत्यत्र च जीवस्य यत् स्वात्मकं रूपं प्रागुक्तममृताभयब्रह्मभावरूपं तेनाविर्भाव उच्यते, न तु स्रूप- वहिर्भूतन गुणाष्टकेनेति प्रजापतिविद्यायां न केनापि वाक्येन जीवस्य गुणाष्टकसिद्धिरिति।

सूत्रे परिहारांशोऽप्येत्रमेत्र योजयितुं शक्य :- 'खेन रूपणाभिनिष्पद्यते' इत्यत्र जीव आविर्भूता- सृताभयब्रह्मसरूप एवोच्यते, न त्वािर्भूतस्वरूपबहिर्भूतगुणाष्टक इति। तुशब्देन च 'य आत्मा' इत्यादि- प्रथमवाक्येन 'एष आत्मा' इति वाक्येन च जीवस्य गुणाष्टकसिद्धिशङ्का व्यावर्ततीया। परिहारभाष्यमप्येवमेव योजयितुं शक्यम्। तच्चापहतपाप्मत्वादिधर्मकं तद्रह्म दहरविद्योपास्यपरमेश्वररूपमपहतपाम्मत्वादिधर्मकं तदेव च गुणवैशिष्ट्यांशमपोह्य परमेश्वररूरूपमात्रमेव जवविस्य पारमार्थिकरूरूपम्; 'तत्त्वमसि' इत्यादि-

प्रजापतिविद्यायां दहरविद्योपास्यगुणाष्ट्कमपरामर्शो न ब्रह्मण्युपासनार्थः; तस्यामुपासनाविध्यनङ्गीकाराद्। न तस्मिन्नवगत्यर्थ :; मुक्त्यर्थतया निरूपणीयायास्तदवगतेः शुद्धब्रह्मविषयत्वाङ्गीकारात्। जीवे मुक्तावािर्भ- विष्यत्तया तद्वोधनार्थोऽपि न भवति चद्वैयर्थ्यमेव प्राप्तम् । 'तत्त्वमसि' इत्युपदेशस्थले ब्रह्मणो जगदुपादा- नत्वादिवर्णनस्याध्यारोपापवादन्यायेन निष्प्रपञ्चत्वबोधनार्थतयेवात्र प्रकारान्तरेण सार्थकत्वोपपादनायोगादित्या- शङ्कापारिहारार्थत्वेनापि 'अन्यार्थश्र परामर्श:' (ब्र. सू, १. ३, २०) इति 'उत्तराच्चेत्' इति सूत्रानन्तरसूत्रं योजनीयम्।

मुक्त्यर्थ ब्रह्मणि गुणवैशिष्ट्यांशमपोह्यावगन्तव्येपि तदीयगुणाष्टकपरामर्शः प्रवृत्तिरुष्युत्पाद- नार्थ:। अस्यां निर्गुणविद्यायां प्रवर्तनीया हि देवादयः प्रायेण भोगासक्ता निरन्तरायं भोगं परमपुरुषार्थ मन्यमानास्तदनुगुणमेव्र साधनमपक्षन्ते। अतोऽन्वेष्टव्यस्यात्मनो जरामरणादिराहित्ये सत्यकामसत्यसङ्कल्पत्वे च वर्णिते सति तदन्वेषणादेस्तदनुगुणसाधनत्वभ्रान्त्या तज्जिज्ञासया मामुपैष्यन्ति। तेषा यथाघद्ुरूपसदनेन चिरकालब्रह्मचर्यवासेन च भोगलिप्सापादके कल्मषे प्रक्षीणे तत्त्वमुपदेक्ष्यामि इत्याशयवतः प्रजापतेरयं गुडजिहिकान्यायेन ब्राह्मगुणाष्टकपरामर्श इति। एवमेव हि सुषुप्तपर्याये जीवं विषयभोगराहित्येन पुरुषार्थ- शून्यं मत्वा 'नाहमत्र भोग्यं पश्यामि' इत्युक्तवन्तं प्रति प्रजापतिर्गुडजिहिकान्यायमवलम्ब्यैव विषयभोगात्मकं पुरुषार्थमुपदेक्ष्यत्निव तदुक्तं 'एवमेवैष मघवन्' इत्यङ्गीचकार। एवमयं सूत्रभाध्ये योजनाप्रकारो दहराधि-

१. ३.४० ज्योतिर्दर्शनाSधिकरणम्। ३३३

करण एव प्रदर्शनीयोऽप्यस्मिन्नधिकरणे प्रजापतिविद्यायाः सगुणविद्यात्वपूर्वपक्ष निरासेन क्रियमाणनिर्गुण- विद्यात्वव्यवस्थापनमपक्षत इति तत्र न प्रदर्शितः । यद्वा दहरविद्याधिकरणे दर्शिता मुक्तानामपहृतपाम्मत्वादिगुणकेश्वरभावापत्तिः प्रजापतिविद्याप्रति- पाद्यत्वेनात्रापि विवक्षितेत्येव योजनीयम् । अस्मिन् पक्षे 'शरीरात् समुत्थाय' इत्यननैव शरीरविविक्तपर- ब्रह्मभूतखात्मसाक्षात्कार उक्तः । 'परं ज्योतिः' इत्यनेन 'य आत्माऽपहतपाप्मा' इति प्रकृतोऽपहृतपाप्मत्वा- दिगुणकः परमेश्वर उक्तः । 'उपसम्पद' इति तद्भावापत्तिरुक्ता। 'रेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इति सर्वमुक्तौ परमेश्वरभावप्रहाणानन्तरमध्यनुवर्तमाना निरतिशयानन्दरूपशुद्धचैतन्यभावापत्तिरुक्तति वित्रेक्तव्यम्। एवश्र सति 'तद्विवेकसाक्षात्कारः शरीरात्समुत्थानम्, न तु शरीरापादानकं गमनम्' इनि दहराधिकरणगतभामती ग्रन्थः, 'परमेव ब्रह्म ज्योतिश्शब्दम्, कस्मात् ? दर्शनाद्, नस्य हीह प्रकरणे वक्तव्यत्ेनानुवृत्तर्दश्यते ; य आत्माऽपहृतपाप्मेत्यपहतपाम्मत्वादिगुणकस्यात्मनः प्रकरणात्' इति भाष्यग्रन्थश्च सङ्गच्छते। 'सम्पद्या- विर्भाव' इत्यधिकरणगतमत्रत्यज्योतिश्शब्दार्थनिर्णयानुवादरूपं 'आत्मा प्रकरणात्' इति सूत्रञ्च सङ्गच्ते। 'सम्पद्याविर्भाव:' (ब्र. सू. ४. ४, १) इत्यधिकरणे मुक्तानां शुद्धचैतन्यभावेनैवाविर्भावः, न त्वागन्तुकेन केनचिद्रपेणेति समर्थनस्य 'ब्राह्मेण जैमिनि:' (ब्र. सू. ४, ४, ५) इत्यधिकरणे मुक्तानामपहतपामत्वादि- पारमेश्वरगुणाष्टकस्य प्रापिरस्तीति समर्थनस्य च विरोधपरिहारोऽपि लन्यते। विषयवाक्ये गुणाष्टकपरामर्श- स्यापि परिपूर्ण फलं लभ्यते। न हि प्रवृत्तिरुच्युत्पादनं तस्य परिपूर्ण फलम् ; सर्वांश्र लोकनामोति सर्वांश्च कामान्' इति फलकीर्तनेन तदुत्पादनात्, फलकीर्तनाभावेSनवेष्टव्यगुणकथनमात्रेण तदुत्पादनासम्भवात्, परिपूर्णफलसम्भवे वायुक्षेपिष्ठत्वादिवर्णनवद्यर्थप्रायत्वकल्पनाडयोगाठ्, इह च 'परं ज्योतिः' इत्यनेन प्रकरान्तं गुणाष्टकविशिष्टं परमेश्वरं परामृश्य जीवस्य तद्धावापत्तिप्रतिपादने गुणाष्टकपरामर्शस्य तादर्थ्येन साफल्यसम्भ- वान्मुक्तिफलप्रतिपादकवाक्येषु ब्रह्मप्रापिप्रतिपादनपरस्य तद्धावापत्तिपरतायाः आनन्दमयाधिकरणे व्यवस्था- पितत्वादित्यलं प्रपश्चेन। एवञ्चात्र 'आत्मानमुपास्ते' इति प्रकृतात्मज्ञानस्योपासनारूपत्वश्रवणं श्रवणमननाद्यावृत्त्यभि- प्रायम्। जक्षणादिश्रवणं दहराधिकरणदर्शितया रीत्या जक्षणादिलीलाभिनयवत् परमेश्वरभावाभिप्रायं सर्वात्मतापत्त्यभिप्रायं वा। अथवा 'सोऽश्नुने सर्वान् कामान् सह' इति श्रुतावानन्दमयाधिकरणदर्शितया

३३४ न्यायरक्षामणि: १. ३. ४०

सहशब्दवदत्र जक्षणादीनां 'समिद्धारं वहन्नध्वानं पश्यन्नधीयानो गच्छति' इत्यत्र वहनादीनामिव यौगप- द्यप्रापकया: शतृशानचोर्जक्षणादिषु श्रवणाज्जक्षदित्यादिशब्दानां तत्तदभिव्यङ्गयसुखलक्षकत्वापपत्तेरशरीरस्य मुख्यजक्षणाद्यसम्भवात्। अशरीरत्वश्च मुक्तस्य सशरीरत्वनिन्दापूर्वकं शरीरात् समुत्थानस्य प्राग्वर्णनेन 'जक्षन् क्ीडन् रममाणस्त्रीमिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वा' (छा. ८. १२, ३) इत्युक्त्यनन्तरं 'नोपजनं स्मरन्निंदं शरीरम्' (छा. ८. १२. ३) इति शरीरास्मरणोक्त्या हि तस्याव्यस्तत्वं ब्रह्मज्ञानेन तत्निवृत्ति- श्वेत्युभयमपि स्फुटीकृतम्। एवं 'सर्वाश्च लोकानापोति सर्वांश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानाति' (छा. ८. १२. ६) इत्यत्रापि कामशब्दोक्तानां सर्वेषां वैषयिकसुखानामसम्भवद्यौगपद्यानां यौगपद्यस्य ब्रह्मसाक्षा कारतुल्यकालत्वस्य च लडाख्याताभ्यां प्रत्याय्यमानत्वेन साक्षात्क्रियमाणस्य ब्रह्मण एव सकल- विषयसुखशीकरनिकरमहांबुधिरूपनिरतिशयमुखरूपत्वे तात्पर्यमुन्नेयम्। तम्माज्ज्योतिरिह ब्रह्म, नादित्या- दिज्योतिरिि सिद्धम्।

सूत्रे यदि ज्योतिरित्यस्यापहतपाम्मत्वादिगुणकमीश्वररूपं ब्रह्मेत्यर्थः, तदा 'दर्शनात्' इति हेतोस्तस्य प्रकरणे वत्तव्यत्वेनानुवृत्तिदर्शनादिति भाष्यदर्शित एवार्थः। एवश्च 'प्रकरणात्' इति स्पष्टे हेतौ वक्तव्ये 'दर्शनात्' इत्युक्तिरपि सफला। न केवलं ब्रह्मप्रकृतमित्येतावन्मात्रं, तदीयगुणाष्टकपरामर्शस्य साफल्यार्थ मुक्तौ जीवस्य तद्धात्ापत्तिरस्तील्वं वक्तव्यत्वेन तस्यानुवृत्तिरपि दृश्यते इति। यदि सूत्रे 'ज्योतिः' इति निर्विशेषं ब्रह्माच्यते, तदा 'दर्शनात्' इत्यनेन 'उपसम्पद' इत्युक्तसाक्षात्कारोऽपि हे तूकतु शक्यते। तदैवं हेतोः पर्यवसानस् । यद्युपसम्पद्येत्यनेन प्राप्तिरुच्येत, तदा मार्गपर्वतया प्राप्तव्य आदित्यः कथश्चिज्जयोति: स्यादपीति, न त्वेवम् ; अत्र प्रकरणानुसारेण श्रवणमननादिरूपस्य शरीरात् समुत्थानस्य ब्रह्मभावाविर्भावस्य च मध्ये श्रुतस्यापसम्पद्येत्यस्य श्रत्रणमननाधीनब्रह्मभावातिरिभा वहेतुदर्शनपरत्वावश्यम्भावाद्। अतस्तस्य दर्शनस्य विषयभूतं ज्योतिर्व्रह्मेत्येव युक्तमिति ।१. ३. ४०

इति ज्योतिर्दर्शनाधिकरणम् ।११

१. ३. ४१ आकाशाSधिकरणम्। ३३५

( १२ अधिकरणम्)

आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ।४१।

'आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तद्गझ तदमृतं स आत्मा' (छा. ८. १. ४) इति छान्दोग्यश्रुत आकाशो भूताकाशः, परं ब्रह्म वेत्याकाशत्रह्मश्रुति्यां संशये प्रथमश्रुतादाकाशशब्दाद्गूताकाश इति पूर्वः पक्षः। ननु प्रथमश्रुतमप्येकं प्रमाणमुपरितनानेकप्रमाणविरोधे बाध्यमिति ज्योतिरधिकरणादिषु क्षुण्णोडयमर्थः । सन्ति चात्र बहूनि विरोधिप्रमाणानि। 'नामरूपयोर्नित- हिता' इति तावनामरूपव्याकर्तृत्वं ब्रह्मलिङ्गमुच्यते। 'निर्वहिता' इत्यस्य निरुपसर्गाभाव बोहृत्वपरत्वेऽपि तत्सत्वेन कर्तृवाचकत्वात्। ते नामरूपे अन्तरा मध्ये यदिति नामरूपासपृष्ट्त्वं ताल्लेङ्गान्तरमुच्यते। नाम- रूपमध्यस्थत्वोक्तेरन्यतरपक्षपाताभावेन तदस्पृष्टत्वपर्यवसायितात्। 'तद्गह्म तदमृतं स आत्मा' इति च स्पष्टान्येव ब्रह्मप्रमाणानि । कथमेतावन्ति प्रमाणान्यनादृत्य प्रथमश्रुतैकश्रुत्यवलम्बनेन पूर्व पक्षः क्रियते ?

अथापि क्रियेत यदि ब्रह्मण्याकाशशब्दो वर्तयतुमशक्य इति शङ्काबीजं सम्भवेत्। प्रसिद्ध एव ब्रह्मण्याकाशशब्द: 'आकाश इति होवाच' इति 'दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः' (छा. ८. १. १) इति च। उच्यते। 'वै नाम' इति निपातद्योतिता प्रसिद्धिरिह आकाशविशेषणमिति 'आकाशो वै नाम' इत्यतः प्रसिद्धाकाश इति धर्मिनिर्देशो लभ्यते। अतस्तस्य विशेषणस्याप्रसिद्धाकाशरूपं ब्रह्म व्यावर्त्य पर्यवस्यति। न हि ब्रह्मणो वेदप्रतिपन्नत्वेऽपि क्वचित्कचिद्वेदभागे निरूढलक्षणया आकाशशब्दविषयत्वेऽपि भूताकाशवत् स्वरूपेणाकाशशब्दविषयत्वेन वा लोकवेदयोः प्रसिद्धम् । 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि' (छा. १. ९. १) इत्यत्र तु वैशब्दद्योतित प्रसिद्धेर्नाकाशे धर्मिण्यन्वयः, किन्तु संर्वजगत्कारणत्वरूपे तद्धर्मे। तस्य धर्मस्य लोके प्रसिद्धिर्नास्तीति केवलं वैदिक्येव ग्राह्या, सा श्रुत्यन्तरप्रसिद्ध जगत्कारणत्वरूपब्रह्मलिङ्गान्वयिनि सिद्धान्त एवोपयुज्यते, इह तु प्रसिद्वेधर्मिण्यन्वयः । सा तु सम्मचात् केवलवेदप्रसिद्धब्रह्माकाशरूपव्यावत्यसत्वाच्च भूताकाशविषयिणी लोकवेदसिद्वैव ग्राह्येति सिद्धान्तविरोधिनी। तस्मादप्रसिद्धाकाशव्यावर्तनैकप्रयोजनकेन प्रसिद्धिविशेषणेन भूताकाशे नियम्यमानेयमाकाशश्रुति्ब्रह्माण नेतुमशक्येति तदनुरोधेनान्यत्सर्व नेयम्।

तत्र नामरूपनिर्वोदृत्वमवकाशरूपाधिकरणतया वोहत्वेन वा रुगुणभूतवर्णाभिव्यञ्जकध्वन्युत्पा दनद्वारा वर्णसमुदायरूपाणां नाम्नां वाय्तादिद्वारा तेजोजलपृथिव्यादिश्रितानामरुणधवलनीलादिरूपाणाञ

३३६ न्यायरक्षामाण: १. ३, ४१

करणत्वेन वा योजनयिम्। गौरकृष्णादिनामभिस्तत्प्रवृत्तिनिमित्तरूपैश्च अस्पष्टतेन 'ते यदन्तरा' इत्येतत् सङ्गमयितव्यम्। वृहत्त्वेन ब्रह्मशब्दः, आभूतसम्पवस्थायित्वेन अमृतशब्दः, आमोतीति योगेन आत्म-

पध्यावनोपपत्तेः । अथवा नामरूपास्पृष्ट व्रह्मामृतात्मशब्दोदितं परं ब्रह्ैवास्तु; नामरूपनिर्वोदुर्भूताकाशस्य नामरूपास्पृष्टस्य व्रह्मादिशब्दोदितस्य च पुल्लिङ्गनपुंसकलिङ्गनिर्देशाभ्यां भदप्रतीतेः । तथा च नामरूपा- स्पृष्ट ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थत्वेन नामरूपनिर्वोदुर्भूताकाशस्य पृथक्प्रतिपादनमित्येतावान् पूर्वः पक्षः॥ राद्धान्तस्तु 'वै नाम' इति निपातसमुदायो नाकाशस्य स्वरूपे प्रसिद्धिद्योतकः येन ततोऽ प्रसिद्धाकाशव्यावृत्तिर्लभ्येत, किन्त्वाकाशस्य नामरूपनिर्वोदवत्वरूपविधेयवत्त्वेन प्रसिद्धिद्योतकः; तथैव व्युत्पत्तेः । न हि 'देवदत्तः खलु विद्वान्' इत्युक्ते यः प्रसिद्धो देवदत्तस्स विद्वानित्यप्रसिद्धदेवद त्तव्यावृत ः प्रतीयते, किन्तु विधयस्य विद्वत्त्वस्यैत्र देवदत्ते प्रसिध्युपपादनं प्रतीयते। एवमिहापि विधेयस्य नामरूप- निर्वोद्धत्वस्याकाशे प्रसिध्युपपादनं क्रियत इति स्थिते नामरूपशब्दयोरन्योन्यसमभिव्याह्ृतयोरसक्कुचिताभि- धानािधेयमात्रपरत्वेन निर्वोद्दशब्दस्य कर्तृपरत्वेन च व्युत्पन्नत्वात् सकलनामरूपव्याकर्तृत्वमाकाशस्य प्रसिष्योपपद्यत इति पर्यवस्यति। तत्तु न लोके प्रसिद्धमिति श्रुत्यन्तरप्रसिद्धावन्विष्यमाणायां 'नामरूपे व्याकरवाणि (छा. ६.३. २) इत्यादिश्रुन्यन्तर ब्रह्मण रत तत्प्रसिद्धमिति स्फुटमेव्र। एवञ्च ते इति पदमप्यसक्कचि- तसकलनामरूपपरं ब्रह्मामृतात्मशब्दा अपि स्वारसिकार्थपरा इति चरमश्रुतैरपि बहुंभिः श्रुतिलिङ्गैरेकस्याः श्रुतेर्बाधौ- चित्यादयमाकाशो ब्रह्मैव। यदि च आकाशशब्दनिर्दिष्टस्य प्रतिद्धिद्योतकोडयं निपातसमुदायःस्यात्तथापि

प्रसिद्विर्यथा ब्रह्मणो न तथा भूताकाशस्य। अतो ब्रह्मविषयाविकनरैंदिकप्रसिद्धखवात्र आकाशविशेषणतया तदूलेनाकाशशब्दस्य भूताकाशे नियमनासिद्वेर्न तदनुरोधेन उत्तरश्रुतिलिङ्गानामन्यथानयनं युक्तमिति तैब्रह्मैवायमाकाशः ।

वाक्यभेदपूर्वपक्षोSप्येवमेकवाक्यत्वसम्भवादयुक्तः। यत्तत्पदानां प्रकृताकाशपरामार्शित्वेपि नपुंस- कलिङ्गत्वं ब्रह्मामृतशब्दापेक्षमुपपन्नम्। न च यत्तत्पदप्रकृतीनां प्रकृतार्थनिवेशेनैकवाक्यतानुगुणतवे त द्रुणभूतप्रत्ययार्थालिङ्गानुरोधेन वाक्यभेदशङ्काडप्यवकाशं लभते। 'गुणे त्वन्याय्यकल्पना' इति हि

१, ३. ४२ आकाशाधिकरणम्। १३७

न्यायसूत्रे। अर्थान्तरत्वं नामरूपपदापेक्षया। तेन 'ते यदन्तरा' इत्यनेनोक्तो नामरूपास्पृष्ट्त्वहतुर्लभ्यते। एवं व्याख्यानं वरिषयवाक्ये रूपशब्दस्य नामप्रवृत्तिनिमित्तधर्मवाचित्मङ्गीकृत्य। स यदा नामविषयधर्मवाची तदा 'ते यदन्तरा' इत्यनेन नामरूपान्यत्वमुक्त स्यादिति स एव हतुर्र्थान्तरत्व्रशब्देन विवक्षिनः । अर्थान्न- रत्वञ्च तस्यादिश्च प्राथमिकलवेन, तत्पदपरामर्शनीयनामरूपसमर्पकत्वेन वाSSदिभूतां नामरूपनिर्वोत्त्त्वहतुश्र तयोर्व्यपदेशात् प्रतिपादनादित्यर्थकेन 'अर्थान्तरत्व्रादिव्यपदेशात्' इलनेन नामरपनिर्वो त्वलिङय- ग्रहणम् । अर्थान्तरत्वमादिर्यस्य व्यपदेशस्य प्रतिपादकस्य शब्दजातस्य तस्मादित्यर्थकेन तेन ब्रह्मामृतात्म- श्रुतित्रयग्रहणम्। अमृतशब्दोऽपि निखण्डुषु ब्रह्मण्यनुशिश्टत्वाद् तत्र श्रुतिरेत्र। आकाशशब्दप्रतिपाद्यस्य यदर्थान्तरत्वं भूताकाशाद्भित्वं तस्यादे: कारणस्य भेदकघर्नस्य वैदिकप्रसिद्धिरूपस्य व्यपदेशादित्यर्थकन तेन

प्रसिद्धिलिङ्गग्रहणम् ।

यद्यप्युदाहृनश्रुतिलिङ्गानि सर्वाण्यपि भूताकाशाद्वेदकान्येव्र, तथाऽपि प्रसिद्धेरुद्देश्यविशेषणत्वपक्षे वेदप्रसिद्धाकाश इत्युद्देश्यधर्मिनिर्देशसमय एव भूताकाशात्तं भिनत्तीत्यनेन विशेषेणासाधारणस्तस्य भेदकत्व- व्यपदेशः । भेदज्ञापकेऽपि धर्मे कारणत्वोपचारेण भेदकव्यवहारवदर्थान्तरत्वस्यादिः कारणमिति निर्देशः । एवं बहुर्थकरोडीकारार्थ विषयवाक्यगतश्रुतिलिङ्गेषु नामरूपान्यत्वस्य प्राथमिकत्वाभावेऽपि 'अर्थान्तरत्वादिव्यप- देशात' इति सूत्रितम्। विषयवाक्ये नामरूपयोनिर्वोटत्यत्र 'सर्वाणि हवा इमानि भृतानि' इन्यत्रेव सर्वशब्दाभावात्, "ते यदनन्तरा' इत्दादेर्वाक्यान्तरगतत्वप्रतीतेश्रास्पष्टब्रह्मालिङ्गना । १.३.४१

इत्याकाशाघिकरणम् ।१२

सुषुप्त्युत्कान्त्योभेंदेन । ४२।

बृहदारण्यके जनकयाज्ञवल्क्यसंवादे 'किंज्योतिरयं पुरुषः' (बृ. ४. ३. १) इति जीवस्य व्यवहारसाधनप्रकाशं पृष्टेनादित्यश्चन्द्रमसमामनें वागिन्द्रियमात्मानश्व पूर्वपूर्वत्मिन्नसत्युत्तरात्तरं तस्य व्यवहार- साधनप्रकाशमुक्तवता पुनः 'कतम आत्मा' इति पृष्ठेन याज्ञचल्क्येन 'योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृदन्तर्ज्योतिः पुरुष:' (बृ. ४. ३. ७) इत्यारभ्य भूयानात्मविषयः प्रपश्चः कृतः । स तात्रत् संसार्यात्मविषयः; 'प्राणेषु'

न्याय. र. ४३

३३८ न्यायरक्षामणि: १. ३. ४२

इति प्राणसम्बन्धस्न 'हृदि' इति बुध्युपाधिकत्व्रस्य 'स समानस्सन्नुभौ लोकावनुसञ्चरति' (बृ. ४, ३, ७) इनि वुध्यैक्यप्रापिपूर्वकलोकद्वयसश्चारण्य 'ध्यायनीव लेलायतीत' (बृ, ४, ३. ७) इति बुद्धिधर्मेण

व्यानादिना ध्यानादिमत्तया प्रतीयमानत्वस्य 'स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीरमभिसंपद्यमानः पाप्मभिः संसृज्यते स उत्क्रामन्म्रियमाणः पाप्मना विजहाति' (बृ. ४. ३, ८) इति जननमरणभाक्त्वस्य पापफल- भोगसाधनसंयोगवियोगस्य चोपक्रमे श्रवणात्, मध्ये स्तरप्रसुषुप्तिजागरावस्थानाम्, अमुमुक्षोरुत्क्मण- पुनर्जननयोः, मुमुक्षोस्तदभावस्य च सप्रपञ्चमुपन्यासात्, अन्ते 'योडयं विज्ञानमयः प्राणेषु' (बृ. ४, ४, २२) इत्युपकान्तप्राणसम्बन्धनोपसंहाराच्च।

ननु रू पावस्थोपन्यासमध्ये 'रपनेन शारीरमभिप्रहृत्यासुप्तः सुप्ानभिचाकशीति, शुक्रमादाय पुनरेनि स्थानं हिरण्मयः पुरुष एकहंमः' (बृ. ४. ३. ११) इनि क्लोके खमेन शारीरस्य जीवस्याभि- ग्रहन्ता विमोहकः परमेश्वरो वर्ण्यते। नेति ब्रूमः, 'शुकमादाय पुनरेति स्थानम्' इति शुद्धमिन्द्रियगणमादाय पुनर्जागरिनस्थानप्राप्त्युपन्यासेन तस्यापि जीवविषयत्वात् । 'तं नायतं वोधयेदित्याहुः दुर्भिषज्यं हास्ै भवति

यमेष न प्रपद्यते' (बृ, ४, ३. १४) इत्यग्रे सुषुपस्य भृशं बोधने सम्भ्रान्ततया यमिन्द्रियदेशं अजहात् प्राकर प्रारम्भदशायामपनीतेन्द्रियं प्रतिपद्यमानस्तत्र तदिन्द्रियं न प्रवेशयति; तस्याध्यबाधिर्यादिदोघप्रामौ तस्मै देशाय दुःखेन भिषक्कर्म कर्त्तव्यं भवेदिनि दोषोपन्यासेन लिङ्गेनेन्द्रियगणमादाय जागरितस्थानप्राप्तेर्जीवधर्म- त्वावगमात्, 'प्राणन रक्षन्वरं कुलायं बहिष्कुलायादमृतश्वरित्वा स ईयतेऽमृतो यत्र कामं हिरण्मयः पुरुष एकहंसः 'रप्नान्तमुच्चात्रचमीयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहूनि। उतेव स्त्रीभिस्सह मोदमानो जक्षदुतेवापि भयानि पश्यन्' (बृ. ४. ३. १२, १३) इत्युत्तरश्लोकयोर्जीवविषयत्वेनास्यापि तद्विषयत्वा- वश्यम्भावाच्च। पूर्चत्र 'रूयं विहत्य रयं निर्माय सवेन भासा सेन ज्योतिषा प्रस्वपित्यत्रायं पुरुषःस्वयं

ज्योतिर्भवति (बृ. ४. ३. ९) इति श्रवणाच्च। तत्र हि 'विहृत्य' इति जाग्रच्छरीरस्यैव निस्सम्बोधतया मृतप्रायतापादनमुच्यते; अग्र 'र्व्रयं निर्माय' इति स्ामशरीरनिर्माणश्रवणात्। अत्रोऽत्रापि जीवेन हन्तव्यं शरीरमेव वाच्यमिति छान्दसो दीर्घो द्रष्टव्यः । एवं तर्हि तत्रापि परमेश्वरो वर्ण्यते; जीवस्य शरीरहनन- निर्माणयां: सयंशब्दोक्तसवातन्त्र्यासम्भवािति चत्; न। तयोर्जीवकमधिित्वाभिप्रायेण रूयमुक्त्युपपत्तेः,

१. ३, ४२ ३३९

स्वपितिप्रक्रियायां 'किंज्योतिरयं पुरुषः' इत्युपक्रमे जीवे प्रयुक्तस्य 'अयं पुरुषः' इत्यस्य 'अन्रायं पुरुषः' इत्यत्र प्रत्यमिज्ञया पूर्वापरलिङ्गशतैश्र तत्परत्वावश्यम्भाबात् । ननु 'कतम आत्मा' इति प्रश्नो न जीवविषयः; तस्य प्रत्यक्षसिद्धतया 'किंव्यातिरयं पुरुषः' इति पृच्छतः प्रश्नधर्मित्वेनासन्दिग्धतया च तत्र प्रश्नानवतारात्, किन्तु परमात्मविषयः। तदनुसारेण तस्य प्रश्नस्य प्रसञ्जकं 'आत्मैवास्य जयोतिः' इति वचनमध्यत्य प्रकृतस्य जीवस्य परमातमैव उ्यंतिरित्येन-परम्। 'जायमानश्शरीरममि संपद्मानः' (बृ, ४, २. ८) इत्यादिजीव्लिङ्गजातं व्यर्थान्तर्भावादिना कथश्चित् परमात्मन्येव योजनीयम्। एवञ्च सति 'हृदन्तर्ज्योतिः' हत्यारभ्य आदिम- ध्यावसानेषु ज्योनिश्शव्दोऽपि सङ्गच्छते । स हि 'अथ यदतः परा ठिवो ज्योति:' (छा. ३. १३, ७) इत्यादिश्रुत्न्तंरषु परमात्मन्येव प्रसिद्धो न जीव इति चेत्, स्यादप्येवं जीवलिङ्गजातस्यान्यथानयनशङ्का यदि 'कतम आत्मा' इति प्रश्नो जीवे नोपपद्येत। उपपद्यते त्वहंप्रत्ययसिद्धSपि तस्मिन् देहन्द्रियप्राण- बुद्धिष्धन्यतमस्तदन्यो वेति निर्दिधारयिषया प्रश्नः। एवमेवायं प्रश्नः प्रवृत्त इति चोत्तरपर्यालोचनयाS वगम्यते। तत्र हि 'योऽयं विज्ञानमयः' इति प्रषुरपि प्रसिद्धं जीवमनूद 'प्राणेषु' इतीन्द्रियगणप्राणवायु- समीपवर्तित्वोक्त्या तस्य ततो व्यतिरेको 'हृद्यन्तः इति वुध्यन्तर्गतत्वकत्या वुद्धर्व्यतिरेकः तन एव स्थूल- देहाद्यतिरेकश्च बोध्यते। अपि च 'अत्रायं पुरुषसस्वयंज्योतिः' इति वाक्यं ज्योंनिस्साध्यव्यवहारफलभाजो जीवस्वैत्र ज्योतीरूपत्वप्रतिपादनपरमिति स्वयंशब्दबलादवसीयते। 'स्वरयं होताः 'रूयंदोही' 'रयंदामास्तपहिनः' इत्यादिप्रयोगेषु होमफलादिभाजो होतृत्वादिविवक्षायामेत्र सयंशब्दप्रयोगदर्शनात्। एवच्च तदेकार्थपरं 'आत्मैवास्य ज्योतिः' इत्यात्मप्रश्नप्रसञ्जकवाक्यमपि तत्रत्यस्यंशब्द्ैकार्थ्यभाजाSवधारणेनादित्याद्यमावे रूप्नदशायां जीवः स्वयमेव रस्य व्यवहारसाधनमित्यमुमर्थ प्रतिपादयत् 'कनम आ:्मा' इति प्रश्नमपि जीवविषयं व्यवस्थापयेदेव। ज्योतिश्शब्दस्तु प्रश्नोत्तरयोन परमात्मविंषयत्वस्य व्यवस्थापक :; अस्मिन् प्रकरणे तस्यादित्यचन्द्रादिसाधारण्येन व्यवहारसाधनमात्रपरत्वात्। अपि च 'योऽयं विज्ञानमयः' इत्यारम्य यो वर्णयितुं प्रकरान्त आत्मा यत्र च 'हृदन्तर्ज्योतिः' इत्यादिग्रदशषु ज्यातिशव्दस्स एव सुपुन्युत्कान्तिरूपत्तदी-

३४० न्यापरक्षामणि: १. ३. ४२

यात्रस्थानिरूपणे परमेश्वराद्वेदेन व्यपदिश्यते 'तद्था प्रियया स्त्रिया सम्परिष्क्तो न वाह्यं किश्चन वेद नान्तरमेवमेवायं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्तक्तां न बाह्यं किश्चन वेद नान्तरम् (बृ. ४.३. २१) इति 'तधथाऽनस्सुममाहितमुत्सर्जद्यायादेवमेवायं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनाSन्वारूढ उत्सर्जन्याति यत्रैत दूर्ध्वोच्छवासी भवति' (बृ. ४, ३. ३५) इति च। अतोऽपि हेतोः संसार्यात्मविषयएवायं प्रपश्चः, न तु परमेश्वरविषयः ।

एवं स्थिते संशय :- किमयं संदर्भ: संसारित्वरूपमात्रान्वाख्यानपरः, उत संसारिणमनूद तस्या तंसारि त्रह्म ्वूपत्व प्रतिपादनपर इति। तत्र पूर्वः पक्ष :-

आदिमध्यावसानेषु संसार्यत्रानुवर्ण्यते। तस्मात्तत्पर एवायं संदर्भ इति युज्यते।

नन्वस्यासंसारिब्रह्मरूपत्वप्रतिपादका आपि शब्दा उपसंहारे श्रूयन्ते 'एष सर्वेश्वर एष भूताधि- पतिरेष लोकपाल एष सेतुर्विधरणः' (बृ. ४. ४. २२) इत्याद्याः। अतोऽङुष्ठाधिकरणन्यायात्संसार्यनु- वादेन तस्यासंसारित्रह्मरूपत्वप्रतिपादनपरः संदर्भ इति युक्तम् । नेति ब्रूमः । 'अगुष्ठमात्र:' इत्यत्र नोपक्रमोपसंहारौ जीवे। अतस्तत्र युक्त 'अंगुष्ठमात्रः' इत्येतावताऽनूदितस्य संसारिणः परब्रह्मस्वरूपत्वप्रति- पादनपरत्वम्, इह तूपकममारभ्यासमाप्ति संसारिविषयः सन्दर्भः । अतो नामरूपनिर्वोद्कत्वादि बहुप्रमाणबला- दा काशशब्दस्येव संसारिविषयादिमध्यावसानानुवृत्तबहुप्रमाणबलात्क्काचित्कस्याल्पीयसः परमेश्वरधर्मजातस्यान्य- थानयनं युक्तम्। एतेन-मध्येऽपि 'प्राज्ञेनात्मना संपरिप्वक्तः' इति, 'अन्वारूढः इति च परमेश्वरपरामर्शो- डस्तीति निरस्तम्। तथाऽपि संसारिधर्मवर्णनात्तद्वर्मवर्णनस्याल्पीयसत्वात्। किश्च तत्रत्येन परामर्शेन न परमेश्वरस्य प्रकरणप्रतिपाद्ता सिध्यति; प्रकरणप्रतिपाद्यमयमिति परामृषं संसारिणं प्रत्युपसर्जनत्वेन तस्यान्वयात् । नापि तेन प्रकृतस्य संसारिणः परमेश्वराभेदेन प्रतिपाद्ता सिध्यति; भेदेन व्यपदेशस्याभेद- प्रतिप:दनतिरुद्धत्वात्। तस्मात्तत्र परमेश्वरपरामर्शः 'ता वा अस्यैता हिता नाम नाडयः' इति नाडीपरामर्शवत् 'एवमेत्रेममात्मानमन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमायन्ति' (बृ. ४. ३. ३८) इति प्राणपरामर्शवच्च प्रकृतस्य संसारिणस्तत्तदवस्थाविशेषनिरूपणोपयोगिलेनेति न तेन परमेश्वरस्य, जीव्रे तदभेदस्य प्रतिपाद्य्वसिद्धिः 1

१. ३. ४२ ३४१

यद्वा 'प्राजञेन' इत्येतन्न परमेश्वरपरम्, किन्तु सुषुमौ मरणकालप्रापमूर्छायाञ्च प्रकर्षेणाज्ञ इति जीवपरम्। ततश्च तथाभूतेनात्मना स्वरूपेण संपरिष्वक्त इति अन्वारूढ इति चामेदेऽपि भदोपचारः। अतो नात्र परमेश्वरपरामश शङ्कावकाशः। नन्वेवं महान्सनदर्भः संसारिस्वरूपमात्रान्वाख्यानपरः सन्ननर्थक: स्याद्। नानर्थकः; देहाद्यतिरिक्तधर्माधिकारिसिध्यर्थत्वात्। ननु 'अनन्वागतं पुण्येन अनन्वागतं पापेन' (बृ.४.३.२२) इति 'स न साधुना कर्मणा भूयान्ो एवासाधुना कर्मणा कनीयान् (बृ. ४, ४, २२) इति च प्रातपाद्यस्यात्मनः पुण्यपापास्पर्श उच्यते। स कथं कर्माधिकारसिध्यर्थः स्वात् १ नैष दोषः। सुपुमौ कर्मफलभोगराहित्याभिप्रायेण तद्वचनात् । 'स न साधुना' इत्याद्यपि सुपुप्तिविषयमेत्र भवति; 'य एषो- Sन्तर्हृदय आकाश: तस्मिञ्छेते' इत्युपक्रमात् । सुषुप्तिप्रसङ्गाभावे तु पुण्यपापस्पर्श उच्यन एव 'पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पाप: पापेन' (बृ. ४, ४, ५) इति । अथवा वैराग्यसिध्यर्थोडयं 'उभौ लोकावनु- संचरति' इत्यारम्य संसारिगतागतवर्णनप्रधानस्संदर्भः । अत एव 'प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य यकिंचेह करोत्ययम् । तस्माल्लोकात्पुनरैति अस्ै लोकाय कर्मणे' (बृ. ४. ४. ६) इति कर्मफलक्षपिष्गुत्वमपि वर्ण्यते। अथवा पञ्चाग्निविद्यानदुपासनाविशेषविष्यर्थोडयं 'तदथा राजानमायान्तमुग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्यो- Sन्नैः पानैरावसथैः प्रतिकल्पन्ते अयमायात्ययमागच्छतीति एवं हैवंविदं सर्वाणि भूतानि प्रतिकल्पन्ते इदं ब्रह्मायाति' (बृ, ४. ३, ३७) इति उक्तप्रकारसंसारिस्वरूपवेदनफलश्रवणात्, मानुषानन्दादिक्रमेण

एवं प्राप्ते सिद्धान्त :- संसारिणो जीवस्यासंसारिपरमेश्वराभेदपरत्वमस्य संदर्भस्य कुतो नाद्रियते? किं संसारिणोऽर्थान्तरभूतः परमेश्वरो नास्तीति, उतास्मिन्प्रकरणे सोऽर्थः कुतोऽपि शब्दान प्रतीयत इति ? नादः । अस्ति हि संसारिणोऽर्थान्तरभूतः परमेश्वरः, जन्मादिसूत्रमारभ्य प्रवृत्तानां प्रवर्तिष्यमाणानां चाधिकरणानां विषयवाक्येषु परमेश्वरस्य ततो ऽर्थान्तरत्वज्ञापकानां तत्स्न ट्वतदानन्दयितृत्वतन्नियन्तृत्वतत्संहर्तृत्वा- दीनां स्पष्टमेव प्रतिपादनात्। अस्मिन्नपि प्रकरणे सुषुप्त्युत्कान्त्योस्तस्य ततो भेदेन व्यपदेशात्। न हि प्राज्ञशब्दः प्रज्ञाप्रकर्षशालिनि रूढ: क्थंचिदज्ञे व्याख्यातुमुचितः। न वा मुख्यभेदसंभवे भेदोपचारकल्पना युक्ता। नापि द्वितायः । पत्यादिशब्देभ्यः संसारिणः परमेश्वराभेदप्रतीतेः 'एष सर्वेश्वर एष सर्वभूताधिपति।' (डृ, ४४,

३४२ न्यायरक्षामणि: १.३. ४२

२२) इयादयः शब्दा हि परमंश्वरवाचकाः प्रकृतसंसारित्राचिमिः शब्दैः सामानाधिकरण्येन निर्दिष्टास्तस्य तदभेदं प्रत्याययन्ति। न च उपक्रमोपसंहारपरामर्शैः प्रकरणस्य कात्स्र्घेन संसारिपरत्वावगमात् तस्मित्रेव सर्वेश्वरादिशब्दा: कथश्चिदापेक्षिकैश्वर्यादिपरतया योजनीया इति वाच्यम्; उपक्रमादिष्वभेदप्रतिपत्त्यर्थतयैव संसारिसरूपकीर्तनात्। तथाहि-

शुद्धस्य त्वंपदार्थस्य तत्पदार्थत्वसिद्धय। उपक्मे च मध्ये च त्वंपदार्थोऽत्र शोधितः ।

प्रदर्शनेन, ध्यानचलनोपलक्षितानामात्मन्यवभासमानानां ज्ञानक्रियारूपाणां सर्वेषामागन्तुकरूपाणां वहिन- गतच नुष्कोणत्वादी नामिवोपाध्यवच्छेदप्राप्तभ्रान्तिकृतत्ववर्णनया वस्तुतोऽसंसारित्प्रदर्शनेन च त्वंपदार्थः शोधितः । मध्ये सम्प्रसादात् रूपाय घायति रूमाज्जागरिताय ततः पुनः सम्प्रसादायेत्यवस्थानामव्यवस्थि- तागन्तुकधर्मत्ववर्णनया तासामनात्मधर्मत्वप्रदर्शनन, साक्षाच 'दर्वव पुण्यश्च पापञ्च' (बृ. ४. ३. १५) इति 'स यत्तत्र किश्चित् पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवति असङ्गाह्ययं पुरुषः' (बृ, ४, ३. १६) इति च स्म् जागरोपनीतभोगेषु साक्षिमात्रत्वप्रदर्शनेन च शोधितः। एवं शोधनेन सर्वस्मात् सांसारिकाद्विरुद्वधर्मा- न्निष्कृष्टस्य शुद्धस्य तस्य परेणाभेद उपसंहार 'स वा एष महानज आत्मा योडयं विज्ञानमयः प्राणेषु य एषोऽन्तर्हदय आकाशस्तस्मिञ्ठेते सर्वस्य वशी सर्वस्येशानस्सर्वस्याधिपतिः' (बृ, ४, ४. २२) इत्या- दिना 'एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसम्भेदाय' (बृ, ४. ४. २२) इत्यन्तेन प्रतिपादितः । एतेन- अभ्यासाज्जीवे सांसारिकधर्मवति तात्पर्यमवसीयत इत्यपि शङ्का-निरस्ता; साभ्यासानामुपक्रमोपसंहार- तन्मध्यपरामर्शानामभेदप्रतिपत्तिशेषत्वात् तदनुरोधेन क्वचित सांसारिकधर्मानुवादस्य ततो निष्कर्षार्थत्वाद्। एवश्च कर्माधिकारसिध्यर्थमिह देहव्यतिरिक्तस्यात्मनो निरूपणमित्यपि शङ्का निरवकाशा; अकर्त्रभोक्तात्म- निरूपणस्य कर्माधिकारप्तिकूलत्ाद। क्वचित्कचित् 'साधुकारी साधुर्भतति पापकारी पापो भवति' (बृ. ४. ४, ५) 'पुण्यः पुण्येन' (बृ. ४, ४, ५) इत्यादिसत्वेपि तस्य पूर्वोत्तरग्रन्थपर्यालोचनया

पश्चाग्निविद्यायामिवात्रापि न निवार्यते।

१. ३. ४२ ३४३

विमोक्षायैव ब्रूहि' (बृ. ४. ३. १४) इति पदे पद प्रश्नेष्नुवर्तमानेषु क्षयिष्णुफलकोपासनाविधिपर चकल्पनाS योगात्। उत्क्रान्तिप्रकरणे 'एवंविदं सर्वाणि भूनानि प्रतिकल्पन्ते' (बृ. ४, ३, ३७) इति फलमुळ्ाड पि 'प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य' (बृ. ४. ४. ६) इत्यग्रेतनमन्त्रेण तस्य फलस्य क्षयिष्णुत्वप्रतिपादनात्, तस्य मन्त्रस्याम्नानानन्तरं 'इति नु कामयमानः' (बृ. ४. ४. ६) इति प्रपश्चेन निरूपितमुत्तान्तिपूर्वकपार- लौकिकफलप्राप्तिप्रकारममुमुक्ष्वधिकारिकत्वेन हेयं प्रदर्श्य 'अथाकामयमानो रोऽकामो निष्कान आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति (बृ. ४. ४, ६) इति मुमुक्षोः पूर्वोक्तफल-

'प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य' इति मन्त्रपर्यन्तेन ग्रन्थसन्दर्भेण सामान्यतः कर्मफलमात्रस्य कीर्त्यमानत्ात्।

अस्तु वा वर्रणितोत्क्ान्तिप्रकारविदः फलविशेषप्रतिपादनपरं 'एवंविदं सर्वाणि भूतानि प्रति- कल्पन्ते' इति वाक्यम्, न तावताऽत्र प्रकरणपर्येवसानशङ्कावकाशः; प्रतिपिपादयिषितव्रह्मावाप्तिरूपनिर-

ब्रह्मलोक आनन्दः' (बृ, ४, ३. ३३) इत्येतदपि नोपासनफलभूतब्रह्मलोकानन्दप्रशंसापरम; किन्तु परब्रह्मानन्दापेक्षयाऽतितुच्छत्वप्रदर्शनेन तत्प्रशंसापरम्; मानुषानन्दादिकरमेण ब्रह्मलोकानन्दपर्यन्तमुत्तरोत्त- रशतगुणं वैषयिकानन्दमुक्त्वा 'अथैष एव परम आनन्दः' (बृ. ४. ३. ३३) इति परमब्रह्मानन्दस्यैव निरतिशयोत्कर्षविश्रान्तिभूमित्वेन वर्णितत्वात्। तस्मात् संसारिसरूपवर्णनप्रपञ्चोऽयं तस्यासंसारिब्रह्मरूपत्व- प्रतिपादनपर इति युक्तम् ।

निरूपितः सर्वोडयमर्थः सूत्रारूढ: क्रियते-'भावं तु बादरायणोडस्ति हि' (ब्र. सू. १. ३. ३३) इति सूत्रात् अस्तीत्यनुवर्तनीयम् । पूर्वसूत्रतश्च 'अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात्' इति। पुनश्च 'सुषुप्त्यु- त्क्रान्त्योर्भेंदेन' इति सूत्रपूरणार्थ व्यपदेशादित्यनुवर्तनीयम्। 'पत्यादिशब्देभ्यः' इति च तदनन्तरसूत्रम्। एवं स्थिते 'कतम आत्मा' इत्यारभ्य प्रवृत्तोऽयमात्मविषयप्रपश्चः संसार्यात्मविषयः, न परमेश्वरविषय इति

३४४ न्यायरक्षामणि: १. ३. ४२

साव्ये अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशादिति हेतोस्तत्सन्दर्भप्रतिपाध्यस्य परमेश्वरादर्थान्तरत्वमाददते ज्ञाप्यत्वेन गृह्वन्ति ये जायमानत्वादिहेतवः ते अर्थान्तरत्वादयः । 'उपसर्गे घोः किः' (पा. सू. ३. ३, ९२) इत्याडपूर्वा- ददाते. किप्रत्यये सति आदिपदमादातृवाचि। तेषां 'स वा अयं पुरुषो जायमानः' इत्यादिषु व्यपदेशा- दित्यर्थः । तत्रैव साध्ये 'सुषुप्युत्कान्त्योमेंदेन व्यपदेशात्' इत्यपि हेत्वन्तरम्। एतः्सन्दर्भप्रतिपादस्य सुषुप्त्युक्रान्त्योः परमेश्वराद्वेदेन व्यपदेशादित्यर्थः। यद्यपि परमेश्वरसम्परिष्तक्तत्वतदन्वारूडत्वव्यपदेशो भेदकव्यपदेश एव, स च प्रथमहेतुनैव करोडीकर्तुं शक्यः, तथापि परमेश्वरं स्शव्देनोपादाय ततोऽयं भेदकव्यपदेश इति पृथगुक्तिः ।

अथ संसारस्रूपमात्रान्वाख्यानपरोऽयं सन्दर्भः, न तु तस्य परमेश्वराभेदप्रतिपादनपर इति वादिन पूर्वपक्षिणं प्रति किं परमेश्वर एव नास्तीत्याद्यविकल्पनिरासे, अस्तीति साध्यम्। अस्ति संसारिणो- डर्थान्तरभूतः परमेश्वर इति तस्यार्थः। ततस्तस्यार्थान्तरत्वज्ञापकानां तत्स्ष्टत्वादिहेतूनां पूर्वोत्तराधिकरण- विषयवाक्येषु विशिष्यापदेशात् स्पष्ट प्रतिपादनादिति तस्मिन् साध्ये प्रथमहेतोरर्थः । इहापि तस्य संसारिणो भेदेन व्यपदेशादिति द्वितीयहेतोर्थः। परमेश्वरस्यास्तित्वेऽपि तदभेदेन प्रतिपादनमिह कुतोऽपि शब्दान्नो पलभ्यत इति द्वितीयकल्पनिरासे 'पत्यादिशब्देभ्यः' इति द्वितीयं सूत्रम्। सुषुष्युत्कान्त्योरमेंदेन व्यपदेशे- डभ्युपगम्यमाने पत्यादिशब्देभ्यः कथमभेदप्रतिपत्तिः ? व्यावहारिकभेदस्य पारमार्थिकाभेदाविरोधित्वादित्य- वेहि। इदमग्रे स्पष्टीभविष्यति। सांसारिकधर्मेभ्यो निष्कृष्टस्य शुद्धस्यापि जीवस्य कर्थ सर्वेश्वरत्वादिविशिष्टे- नाभेद: प्रतिपादनीयः ? दहराधिकरणोक्तरीत्या मुक्तौ संसारिण: सर्वेश्वरभावापत्तिसत्वात्। तदनम्युपगमे तत्पदार्थशोधनस्यापि प्रकरणान्त उपसंहारात्। इदमप्यग्रे स्पटीभविष्यति। अत्राप्यासिद्धब्रह्मलिद्गानां प्रसिद्धजीवलिङ्गेभ्यो वस्तुगत्या बलवत्त्वेऽपि अतिबहुलजीवलिङ्गाभिभूतत्वादस्पष्टता ।१.३. ४२।

इति सुधुप्त्युकान्त्यधिकरणम्।१३।

राजाध्वरिवरसूनो: श्रीमद्प्धय्यदीक्षितस्य कृतौ शारीरकन्यायरक्षामणौ प्रथमस्याध्यायस्य तृतीयः पाद:।

श्रीमच्छङ्करगुरुभ्यो नमः

अथ चतुर्थ: पाद:

आनुमानिकमप्येकेषामितिचेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दशयति च। १।

एवं पादत्रयेण वेदान्तानां ब्रह्मगि समन्वयः प्रसाधितः । स न सङ्गच्छते। यतः कानिचिद्वे- दान्तवाक्यानि प्रधानकारणत्वादिप्रतिपादकान्यपि लक्ष्यन्ते। अत ईक्षत्यधिकरणोक्तं प्रधानस्याशव्दत्वमप्य- युक्तमित्याशङ्कानिरासेन प्रसाधितसमन्वयदृढीकरणमस्य पादस्यार्थः। नन्वेव्रं सनि श्रुतिविगानपरिहारः पादार्थ इत्युक्तं स्यात्। स तु द्वितीयाध्याये व्रियत्प्राणपादयोः करिष्यते। सत्यम् ।.तत्र कार्यविषयश्रुतिति गानपरिहारः, अत्र तु जगत्कारणे ब्रह्मण समन्वयप्रतिष्ठार्थ कारणविषयश्रुतिविगानपरिहार इति भदः । यद्यपि सोऽप्यत्रैव कतु शक्यः, तथापि कार्ये वेदान्तानां न तात्पर्यमिति गमयितुमिह न कृतः, द्वितीयाध्याये तु तर्कपादे परपक्षाणां विप्रतिषेधादुपेक्ष्यत्वे वर्णिते तर्हि वेदान्तानामपपि ब्रह्मसृज्यकार्यनत्त्रमादिविषये विप्रति- घेघोऽस्तीति शङ्कापरिहारस्तत्र वेदान्तानां तात्पर्यमभ्युपेत्य कृतः ।

'इन्द्रियेभ्य: परा ह्यर्था अर्थेम्यश्च परं मनः। मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान् परः । महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्मुरुषः परः । पुरुषान्न परं किश्वित सा काष्ठा सा परा गतिः' (क. १.३१०, ११) इत्यत्राव्यक्तपदं प्रधानपरं शरीरपरं वेति स्मार्तक्रमश्रीतपरिशेषाभ्यामुभयोः प्रत्यभिज्ञानात् संशयः । तत्र य एव यन्नामानो यत्कमकाश्च महदव्यक्तपुरुषाः सांख्यस्मृतिप्रसिद्धाः ते तथवर इह प्रत्यमिज्ञायन्ते। अतो महदादिसकलविकारमूलकारण त्वेन महतः परं पुरुषमोग्यत्वेन पुरुषादवरश्च यदव्यक्तनामकं स्वतन्त्रं स्मृतिप्रसिद्धं प्रधानं तदेवात्राव्यक्तपदेनोक्तमिति श्रुतिसिद्धमेव प्रधानस्य स्ातन्त्र्येण जगत्प्रकृतित्वं कपिलादि- भिर्महर्षिभि: परिगृहीतमिति च ज्ञायते। एव्च यद्यपि प्रतिवेदान्तं ब्रह्मावगतिरूपं गतिसामान्यमस्ति, तथापि कचित् प्रधानमपि कारणत्वेन समन्वयविषय इति न सर्ववेदान्तानां जगत्कारण ब्रह्मण ऐककण्ठघेन समन्वयः, न प्रधानस्याशब्दत्वम् न च ब्रह्मलक्षणस्य शुद्धतेति पूर्वपक्षः ।

न्याय. र. ४४

३४६ न्यायरक्षामणि: १. ४. १

स्यादतत् । पूर्वत्र 'आत्मानं रथिनं विद्ि शरीरं रथमेव तु । बुद्धिन्तु सारथिं विद्धि मन: प्रग्रहमेव च। इन्द्रियाणि हयानाहुविषयांस्तेषु गोचरान्' (क. १. ३, ३, ४) इत्यादावात्मशरीरुध्यादयो रथिरथसारथ्याद्यात्मना रूपिताः । तत्र बुध्यात्मनोर्मध्ये शरीरस्य श्रुनत्वादिहापि तयोर्मध्ये श्रुतमव्यक्तं शरीरं भवितुमर्हति; स्मार्तक्रमतः श्रौतक्रमस्य बलीयस्त्वात्। न च वाच्यम्-अव्यक्तमिह महत्पुरुषयोर्म ्ये श्रुतम्, न तु बुध्यात्मनोर्मध्ये-इति। पुरुषशब्दस्यात्मवाचित्वान्महच्छव्दस्य हैरण्यगर्भबुद्धिवाचित्वाद्, 'मनो महान्मतिर्ब्रह्मा पूर्बुद्धिः ख्यातिरीश्वरः' इति तन्नामसु पाठाद्, बुद्धिशब्दस्य हिरण्यगर्भबुद्दिसाधारण्येऽपि व्यटिसमष्टिभेदेन पृथग्ग्रहणोपपत्तेः । महच्छब्दो महत्त्त्ववाचीति सांख्यपक्षेपि तथैव पृथग्ग्रहणस्योपपाद नीयत्वात् । तन्मते बुद्धिशब्दस्य महत्तत्वाभिधानत्वाभ्युपगमात् ।

अपि च 'आत्मानं रथिनं विद्वि' इत्यारम्य 'विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवानरः । सोऽध्वनः पारमाम्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्' (क, १, ३. ९) इत्यन्तेन संयतमनोबुध्याद्युपकरणवता पुरुषेण प्राप्यं विष्णोः परमं पदमुक्त्वा किं तत् परमं पदमित्याकांक्षायामिन्द्रियादिभ्यः परत्वेन तत्प्रतिपादनार्थ तच्छेषत्वेन इन्द्रियादीन्यनुक्ान्तानि। तत्र पूर्व रथिरथादिकल्पनायां गृहीता एवेन्द्रियादयोऽत्रापि ग्राह्याः; प्रकृतत्वाद् । एवश्च रथत्वेन रूपितं शरीरं पुरुषपरत्वप्रतिपादकवाक्यस्थेन कनचित्पदेनाभिधानमपेक्षमाणं सत् ख्ाभि- धेय वरुद्वानीन्द्रियादिपदानि विहाय परिशिष्ठमव्यक्तपदमनुधावति। अव्यक्तपदश्व रथिरथादिरूपकविषयार्थमध्ये कश्चिदर्थमभिधातुमपेक्षमाणं सत् रूशब्दोपात्तानीन्द्रियादीनि विहाय परीशीषटं शरीरमनुधावति। एवमन्यो- न्याकांक्षालक्षणेन प्रकरणेनापि शरीरमेवाव्यक्तं भवितुमर्हतीति चत्-

उच्यते-स्मार्तक्रमतः श्रौतक्रमस्य बलीयस्त्वं तावदसिद्धम् ; शब्दस्य स्वातन्त्र्येण प्रामाण्यमन- भ्युपगच्छतां सांख्यानां मते श्रुतिस्मृत्योरनुमानसिद्धार्थानुवादित्वेन तुल्यत्वात् । श्रौतक्रमोऽप्यसिद्धः; रूपक- वाक्ये रथित्वेन रूपितस्य संसारिणः सारथित्वेन रूपितस्य तदध्यवसायस्य च मध्ये शरीरम्, पुरुषपरत्व- वाक्ये सांख्यमते महत्तत्वरूपस्य सिद्धान्ते संसार्यात्मरूरूपस्य च महत आत्मनः, प्राप्यवैष्णवपदरूपस्य पुरुषस्य च मध्ये अव्यक्तमिति भेदात्। सिद्धान्ते 'महानात्मा' इत्यस्य प्राग्ग्रथित्वेन रूपिते संसारिण वृत्तिसंभवे व्यष्टिसमष्टिभेदेन बुद्धिमहद्वेदकल्पनाक्लेशानौचित्याद् । अव्यक्तपदस्य शरीरपरत्वापादकं प्रकरण- मप्यसिद्धम्। प्रधानस्याकांक्षावतः सन्निधावामनानं हि प्रकरणम्। तथाच किं तत्परं पदमिति निर्द्धारणा-

१. ४. १ आनुमानिकाSधिकरणम्। ३४७

कांक्षस्य वैष्णवपदस्य सन्निधावाम्ानरूपेण प्रकरेणन इन्द्रियादीनि तदीयपरत्वप्रमिताववधितयोपयोगित्वेन तदंगानि भवन्तु नाम । इन्द्रियादयो रथिरथादिकल्पनायां गृहीता एवान्यूनानतिरिक्ता इहापि ग्राह्या इति केन प्रकरणेन सिध्यति ? न हीन्द्रियादिभिरसंयतैर्जीवः पुनःपुनः संसारमेव प्राप्नुयात्संयतैस्तु मुक्तिमिति प्रदशनार्थे रथिरथादिरूपणेड्ङ्गभावमासाद निराकांक्षा इन्द्रियादयः पुरुषपरत्वप्रतिपादनेऽप्यङ्गभावमपेक्षन्ते। नापि प्रधानं वैष्णवपदं स्वकीयपरत्वप्रतिपादने तेषामवधतियाऽङ्गभावमपेक्षते । तद्वि 'सा काष्ठा सा परा गतिः' इति निरतिशयोत्कर्षप्रेतिपादनानुसारेण कृत्व्स्य जगतः परत्वावधितयाऽङ्गभावमपेक्षते। न च कृत्स्नं जगद्- रूपकवाक्ये गृहीतम्। शरीरेन्द्रियतद्विषयमनोबुद्धिभोक्तृणामेव तत्र ग्रहणात्। अतस्तदाकांक्षानुसारेण सांख्याभिमतपुरुषावरचतुर्विशतितत्वात्मकसकलप्रपञ्चसमर्पकत्वमेवात्र इन्द्रियादिशब्दानां युक्तम्। तत्रेन्द्रियाणि ज्ञानकर्मार्थानि दश । अर्थाः पश्च तन्मात्रा: पञ्चमहाभूतरूपा दश। मनोऽन्तरिन्द्रयम् । बुद्धिरहङ्कारः । महानात्मा महत्तत्वम् अव्यक्त प्रधानमिति सङ्घटते तेषां चतुर्विशतितत्वसमर्पकत्वम्। बुद्धिशब्दाभिधेयमहत्तत्व- प्रभवत्वादहङ्कारे बुद्धिशब्द उपपन्नः ।

एतेन -- सन्निधानादरूपकवाक्यगतानयेवेन्द्रियादीनि ग्रह्याणीति निरस्तम्; आकांक्षायाः सन्नि- धानाद्वलीयस्त्वात्। 4 ... अर्थतो ह्यसमर्थानामानन्तर्येडप्यसंबन्धः' (जै. सू. ४. ३. ११) इति जैमि- निसूत्रदर्शनात् 'यस्य येनार्थसंबन्धो दूरस्थेनापि तेन सः। अर्थतो ह्यसमर्थानामानन्तर्यमकारणम्' इति वार्तिकोक्तेश्र। एतेनैव रूपकवाक्ये षडर्था रूपकविष्रयाः इहापि परत्वाव्रधयस्तावन्त इति संख्यासामान्यात्त एव ग्राह्या इत्यपि शङ्का निरस्ता। संख्यासाम्यतोऽप्याकाडक्षाया बलीयसत्वाद्। सांख्यानां पश्चविशति- स्तत्वानि। इह परत्वावधयश्चतुर्विशतिस्तत्वानि पुरुषः पञ्चविंशस्ततः परं तत्वान्तरं नास्तीति सांख्यभि- मततत्वग्रहणेSपि संख्यासाम्यसंभवाच्च। ननु वैदिकस्याङ्गापेक्षस्यान्यत्र निबद्धमपि वैदिकमेवाङ्गजातं ग्राह्यम्, न त्वनिवद्धमप्यवैदिकमिति पूर्वतन्त्रे निर्णीतत्वादिह परमपदस्य परत्वावधिरूपत्वप्रतियोग्याकांक्षायां मुक्तिसंसारप्रापिवर्णनोपयोगिरूप- णार्थतया प्राड् निबद्धमपि तदेवेन्द्रियादिकं ग्राह्यं 'एका देया षड् देयाश्चतुरनरिशनिर्देयास्सहसत्रं देयमपरिमितं दयम्' इति श्रुतावाधानदक्षिणाकल्पभेदप्रतिपादकेनापरिमितशब्देन रूढया समर्पितस्य बहुःवस्य प्रतियोग्या- कांक्षायामाधानदक्षिणाकल्पान्तरत्वेन निबद्धमपि सहस्रमेव हि प्रतियोगितेन गृहयते। तस्मात्कचिदङ्गतवंना-

३४८ न्यायरक्षामणः १. ४. १

निबद्धमपि सांख्योदितं तत्वजातं न ग्राह्यमिति चेत् ; स्यादप्येवं यद्यत्र तदाम्नानं न स्यात्। आस्ति त्वत्नैव साक्षादिन्द्रियाद्याम्नानम्। तथाच यथा सोमस्येतिकर्तव्यताकांक्षायां खप्रकरणाम्नातं सोमलताया रसीभावार्थ- मपेक्षितं तदाकांक्षापूरणसमर्थमभिषवादिसंस्कारजातमस्तीति तदङ्गभूतदीक्षणीयादिषु सन्निहितमपि तदाकां- क्षापूरणासमर्थमैष्टिकमङ्गजातं न गृहयते, एवमिहापि स्ववाक्याम्नातं निरतिशयपरत्वावध्याकांक्षापूरणसमर्थ तु्विशंतितत्वात्मकं कृत्स्ं जगदस्तीति सन्निधिमात्रलब्धमाकांक्षापूरणासमर्थ रूपितामिन्द्रियादिकं न ग्राह्यम्। किश्च् तद्ग्रहणे परिशेषादव्यक्तपदेन शरीरं ग्राह्यमापतितम् ; न तु तद्युज्यते। न हृयव्यक्तपदस्य सांख्याभि- मतप्रधान इव शरीरे रूढिरस्ति। न वा तस्मिन्प्रत्यक्षे 'न व्यक्तम्' इति योगस्संभवति ।

ननु चतुविशतितत्त्रग्रहणेऽपि 'महानात्मा' इत्यात्मश्रुतिरन संभवति। नैष दोषः। व्यापकत्वा- द्यर्थान्तरवृत्तितया तस्य महत्तत्वविशेषणत्वात् । अग्रे 'महतः परमव्यक्तम्' इति केवलमहच्छब्देनैव प्रति निर्देशदर्शनात्। 'यच्छेद्वाऊनसी प्राज्ञस्तदच्छेद्ज्ञान आत्मनि। ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तघच्छेच्छान्त आत्मनि' (क. १, ३. १३) इत्यग्रेतनमन्त्रे ज्ञानशब्दादितायां बुद्धावपि विशेषणतयाSSतमशब्दग्रयोगदर्श- नेन ततश्चेतनपरत्वनिर्णयायोगाच्च। तस्मात्तन्त्रसिद्धं खतन्त्रं जगत्कारणं प्रधानमिहाव्यक्तपदेनोच्यत इति जगत्कारणे ब्रह्मणि न सर्ववेदान्तवाक्यसमन्वयः; नापि जगत्कारणत्वं ब्रह्मलक्षणमिति ।

एवं प्राप्ते सिद्धान्त :- परमपदशब्दोक्तस्य परमपुरुषस्य प्राप्यत्वेन प्रतिपादने य एवेन्द्रियादयो रूपकविषयाः संयतत्वगुणेन तत्प्राप्त्युपायतया तदङ्गत्वेन वर्णितास्त एव तस्य पस्त्वेन प्रतिपादनेऽपि रू.रूपेण तव्प्रमित्युपायतया तदङ्गत्वेन ग्राह्याः ; सन्निहितत्वात्, प्राध्यत्वप्रतिपादने तदङ्गत्वेन क्रमत्वाद्, संख्यासाम्याच्च। तन्त्रसिद्धतत्वेष्वान्तरालिकमेदेन संख्यासाम्यसत्त्वेडप्यत्र श्रुतबिभाजकांपाधिमिः संख्या- साम्याभावात् 'दशमन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः। भौतिकास्तु शतं पूर्ण सहस्रं स्वाभिमानिका : 1 बौद्धा दशसहस्त्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वराः। पूर्ण शतसहसत्रन्तु तिष्ठन्त्यव्यक्तचिन्तकाः। पुरुषं निर्गुणं प्राप्य कालसंख्या न विद्यते' इति तन्त्रसिद्धवचनान्तरमनुसृत्य इन्द्रियवर्गादीनामेकैकत्वेन परिगणनंऽपि तत्राव्यक्तान्तानां पाश्चविध्यमिह षाडविध्यमिति संख्यामेदानपायात्। ननु सोमाङ्गानामिव परत्वावधीनां

तर्हि नतरामसन्निहितानि तन्त्रसिद्धतत्त्वानि ग्राह्याणीति क सांख्यतत्त्वशङ्कावकाशः? नन्विह पठितानामेवे-

१. ४. १ आनुमानिकाSधिकरणम्। ३४९

न्द्रियादीनां तन्त्रसिद्धतत्वरूपतया पर्यवसानमुच्यत इति चेत्, तदेव प्राचीनरूपकवरिषयरूपतयाऽत्माभि- रुच्यते; सन्निहितत्वादिहेतुभ्यः ।

ननु सन्निहितपर्यवसाने परत्वावध्याकाडक्षापूरणं न भवति पुरुषावरकृत्स्प्रपञ्चसडग्रहाभावादिि चेत्, सांख्याभिमततत्वपर्यवसानेऽपि तथैव। तन्मात्रादीनामग्रहणादर्थशब्दस्य इन्द्रियपदसमभिव्याहारणे- न्द्रियेभ्यः परत्वलिङ्गेन चेन्द्रियग्राह्यपरत्वात्। इन्द्रियेभ्योऽर्थानां परत्वस्येन्द्रियाणां पुरुषवशीकर्तृताचा अर्थो- पहाराधनितया, वशीकृतानामपि तेषां निरतिशयसौन्दर्यवदर्थसन्निधाने क्षोभदर्शनन च समर्थनीयत्वाद्। यद्यप्यनयोर्मन्त्रयोर्नेन्द्रियादिभ्योऽर्थादीनामुत्तरोत्तरपरत्वे तात्पर्यम्, किन्तु इन्द्रियादिभ्यस्सर्वेभ्यः पुरुषस्य परत्व एव तात्पर्यमिति 'आध्यानाय प्रयोजनाभावात्' (ब्र. सू. ३, ३, १४) इत्यधिकरणे निर्णेष्यते ; तथापि तात्पर्यविषयस्य तस्यैव प्रमितावुपायत्वेनोच्यमानमिन्द्रियादिम्योडर्थादीनां परत्वमर्थादिशव्दानां यस्य यस्यार्थस्य ग्रहणे सम्भवति तं तमर्थमादाय सम्भवदेव ग्राह्यम्। अर्थवादतात्पर्यविषयप्राशस्त्य प्रमित्युपायोSपि तत्तदवान्तरवाक्यार्थः स्वतस्सम्भवन्नेवार्थवादस्थपदानां तदुचितार्थग्रहणेन गृह्यते। तदर्थान्येव ह्यर्थवादा- विकरणगुणसूत्राणि तत्सिध्यादीनि च। सतस्सम्भवदर्थाभावे चार्थवादान्तरकृतसंस्तवानुसारेण बुद्धिस (म्भ) वादयोग्योरऽर्थस्तेषां तदुचितार्थग्रहणेन गृह्यते। यथा 'तस्माद्द्वाभ्यामेति' इत्यर्थवादस्यार्थवादान्तरकृतोरुसं- स्तवानुसार्यर्थो द्वाभ्यामिति पदस्य मध्यमपर्वद्वयरूपार्थग्रहणेन गृह्यते। 'मध्यमयोर्वा गत्यर्थवादाद्' (जै, सू, ७. ३. २५) इति सूत्रेण तथा निर्णयाठ्। सर्वधाऽप्यसम्भव एवासदर्थावलम्वनत्वं प्राशस्त्यस्य रुद्ररोदनाद्यर्थवादेषु। इहेन्द्रियेभ्यः परत्वमिन्द्रियग्राह्यणामुक्तरीत्या सम्भवति, अर्थवादान्तरकृतग्रहाति- ग्रहसंस्तवमनुसरति च ।

नन्वस्तु नाम अर्थपदं इन्द्रियग्राह्यपरम् । साक्षाद्गोग्यानामिन्द्रियग्राह्यणां पुरुषावरत्वो कतत त ्स् धनत्वेन परम्परया पुरुषार्थपर्यवसायनां तन्मात्रादीनां तत्कैमुतिकन्यायेन सिव्यतीति चेत् ; एवमेवर सनि- हितग्रहणेऽपि कण्ठोक्त्या, कैमुतिकन्यायेन च कृत्स्स्य जगतः पुरुषावरत्वं सिध्यतीति व्यर्थः सन्निहित- परित्यागस्तान्त्रिकतत्व्परिग्रहश्च। अवश्यश्च कठवल्लिष्वेव उत्तरत्रामातयोः 'इन्द्रियेभ्यः पर मनः मनसः सत्यमुत्तमम्। सत्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम्। अव्यक्तातु परः पुरुषो व्यापको लिङ्ग एव च। यद् ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वक्च गच्छति' (क. २. ३, ७८) इति मन्त्रयोः कृत्स्नस्य जगतः पुरुषावर-

३५० न्यायरक्षामाणः १. ४.१

त्वसिध्यर्थ कैमुतिकन्यायः समाश्रयणीय :; तत्रार्थानामपाठात्। स इहाप्यस्तु। तस्मादिहेन्द्रियादिशब्दानां सन्निहितपरित्यागे कारणाभावात् प्राग्दार्शितपरिशेषलब्धया शरीराव्य क्तपदयोरितरेतराकाडक्षया शरीरपरम- व्यक्तपदं न तु सांख्याभिमतस्वतन्त्रप्रधानपरमिति सिद्धम्।

सूत्रे 'एकेशाम्' इत्यनेन सर्वशाखागतकारणवाक्यानामीक्षत्याधिकरण इव प्रधानपरत्वं नाशंक्यत इति दर्शितम् । अपिशब्देन एकेषां कठानां शाखायामपि ब्रह्मकारणत्वप्रतिपादनं वाक्यान्तरैः क्रियमाणं नाक्षिप्यत इति दर्शितम्। तेन ब्रह्मलक्षणस्य नासम्भवः शंक्यते। नापि प्रतिवेदान्तं ब्रह्मकार- णत्वावगतिसद्धावरूपं गतिसामान्यमाक्षिप्यते, किन्तु ब्रह्मकारणत्वमभ्युपगम्यैव 'महतः परमव्यक्तम्' इत्यत्र सांख्यप्रक्रियाप्रत्यभिज्ञानात् तत्प्रक्रियानुसारेण प्रधानमपि क्वचित्कल्पे रतन्त्रकारणमभ्युपगन्तव्यमिति ब्रह्मलक्षणस्यातिव्याप्तिमात्रमाशंक्यत इति सूचितं भवति। यद्यपि उदाहृतमंत्रावष्टम्भेन शङ्का सांख्य- प्रक्रियाप्रसिद्धमहदादिकमपि तथैवाभ्युपगन्तव्यमिति प्रधानादिसकलतत्वसाधारणम् (णा), तथापि प्रधान- स्वीकरणमुखेन ब्रह्मलक्षणाक्षपेण प्रकृतसङ्गतिरित्यभिप्रेत्य विशिष्य प्रधानस्यानुमानिकशब्देन ग्रहणम्। ख्ेन रूपेण रथित्वादिना उपमेयमात्मादिकं रूपवत्कुर्वन्तीति रूपकाणि उपमेयात्मादिसामानाधिकरण्येन निर्दिष्टानि रथिरथसारथिग्रग्रहाश्वगोचररूपाण्युपमानानि। रूपवच्छब्दात् 'तत्करोति' इति णिचि 'णाविष्ठव- स्प्रातिपदिकस्य' इति इष्ठवद्धावान्मतुपो लुकि टेश्व लोपे रूपीत्यतः धातोः कर्तरि ण्वुलि 'णेरनिटि' इति णिलोपे च सति रूपवत्कुर्वन्तीत्यर्थे रूपकशब्दनिष्पत्तिः। रूपकात्मना विन्यस्ता आत्मशरीरादयस्तेषां मध्ये शरीराख्यं यद्रपकविन्यस्तं तस्याव्यक्तपदेन गृहीतेरिति सिद्धान्तहेत्वर्थः।

ननु बहुषु रूपकविन्यस्तेषु विद्यमानेषु कुतरशरीरस्यैवाव्यक्तपदेन ग्रहणमित्याशङ्कावारणाय परिशेषप्रदर्शनार्थोडपि हेतुसाधकहेतुः 'शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेः' इत्यनेनैव सङ्गहीतः। तत्र हेतौ शरीरे अधिकरणे ये रूपकात्मना विन्यस्ता इन्द्रियमनोबुध्यात्मानः तेषां प्रातिस्विकैरिन्द्रियादिशब्दैर्ग्रहणादित्ये- कोऽर्थः । शरीररूपकस्य सथस्य ये विन्यः विशेषेण नेतारः विषयेष्वाकर्षका इद्रियाश्वास्तेषामस्तानि अस्यते गम्यते येष्विति गमनाधिकरणानि 'विषयांस्तेषु गोचरान्' इति मार्गात्मना रूपितानि तेषां रूपकवाक्ये विषयशब्दोक्तानामिहार्थशब्देन ग्रहणादित्यपरोऽर्यः। अत्र द्वितीयेऽर्थे विन्यस्तेत्यत्रास्तशब्दः 'क्ोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः' (पा, सू, ३, ४, ७६) इति सूत्रेण 'अस गतिदीप्त्यादानेषु' इति

१. ४. १ आनुमानिकाऽधिकरणम्। ३५१

धातोरिह गत्यर्थादधिकरणार्थप्रत्ययान्तः। भूताधिकारविहितोऽयं प्रत्ययः इन्द्रियाश्वानां विषयमार्गेषु सव्चार- स्यातीतस्यापि स्त्तवात्तद्विषयतर्यापपन्रः । इडागमाभवस्तु 'स्तोशचुना शचुः' (पा.सू, ८. ४. ४०) इत्यादिषु नुमागमाद्यकरणेन 'अनित्यमागमशासनम्' इनि ज्ञापितत्वादुपपन्रः । अस्तशब्दाव्प्राचीना विनीशब्दो विपूर्वा्तयतेः ककिबन्तः 'शरीररूपकविनि' इति च पष्ठीबहुवचनान्तं भिन्नं पदं 'तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन' (पा. सू. २, १. ३०) इति सूत्र तत्कृतपदमिव 'सुपां सुलुक' (पा. सू, ७. १. ३९) इत्यादिसूत्रेण लुप्तविभक्तिकम् । अधिकरणार्थक्तयोंगे 'अधिकरणवाचिनश्र' (पा.सू, २, ३. ६८) इति विहितायाष्षष्ठयाः 'अधिकरणवाचिना च' (पा. सू. २, २, १३) इति समास- निषेधात्। एवमर्थद्वयपरिग्रहेण शरीरातिरिक्तानां सर्वेषां प्रतिचिकशब्दरैर्गृहीतत्वाच्छरीरमेवाव्यक्तपदेन ग्राह्यमिति परिशेषो लभ्यते।

एवं सिद्धान्तहेतूपपादनार्थमन्ययोरपि द्वयोरर्थयोर्गर्भीकरणायैव 'गृहीतेः' इत्युक्तम् । ननु पुरुष- परत्ववाक्ये रूपकवाक्यनिर्दिष्ट एवेन्द्रियादयो ग्राह्या इति यदि सिद्धं स्यात्तदा शरीरातिरिक्तानां स्वस्वशब्दैर्गृहीततया परिशेषादव्यक्तशब्देन शरीरं ग्राह्यं सिध्येत, तदेव कुत इत्याशङ्कायां सन्निहितत्वादि- हेतुभ्य इत्वेतदपि अनेनैव हेतुवाक्येनार्थत्रयपरेण लभ्यते। तत्र 'रूपकवरिन्यस्त' इतीन्द्रियादीनां प्राडनिर्दिष्ट- त्वप्रदर्शनेन सन्निहितत्वं लभ्यते। तेषां प्राडनिर्दिष्टत्वमात्रमनुक्त्वा विशिष्य रूपकविन्यस्तत्वोक्त्या रथसंय- तैरिन्द्रियादिभिः परमपदमिति तेषां प्राप्त्युपायतया पुरुपशेषत्वककपितिर्लभ्यते परिशेषप्रदर्शनेन तु संख्यासाम्यम्। एवमनन्तरातीतग्रन्थपर्यालोचनायां नास्ति तन्त्रसिद्धतत्वग्रहणप्रत्याशेत्युक्तम्। तथैवोत्तरग्रन्थपर्यालोचनाया- मपीति युक्त्यन्तरसमुच्चयार्थो 'दर्शयति च' इति सूत्रशेषः । तथाहि-शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयभोगसंयुंक्तस्य संसारिणः शरीरादीनां रथादिरूपकत्वकल्पनया संसारमाक्षगतिनिरूपणेन यस्य परमपदशव्दितस्य परब्रह्मणो मोक्षे प्राप्यत्वमुक्तं यस्य च निरतिशयपरत्वं वर्णितं तथाभूतब्रह्मभावावगतिं संसारिणस्तद्भावप्राप्तौ साक्षादु- पायमभिग्रेत्य तदुपायमग्रे दर्शयति यथा 'सा परा गतिः' इत्येतदनन्तरं 'एप सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वग्रयया बुध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः' (क. १. ३, १२) इनि मन्त्रेण तावत्तस्य परमपुरुषस्य परब्रह्मणः सर्वभूतेषु गूढतया डवस्थानमुक्त्वाऽत्यन्तदुरधिगमत्वमुक्तं तत्संसारिणस्तदेव परं ब्रह्म

३५२ न्यायरक्षामणि: १. ४. १

सात्विक स्वरूपं न भोक्तृत्वादिविशिष्टं संसारदशायां प्रकाशमानं रूपमिति विवक्षयैव। तथा सत्येव कथ भोक्तृत्वादिविशिष्ठस्यातथाभूतब्रह्मभाव इति विचिकित्सया तदधिगमस्य दौर्लभ्योपपत्तेः जीववज्जीवादन्य- द्रह्मापि भूदेषु गूढं वर्तत इति विवक्षायां हृदयकमलसंस्थानादिवत् तस्मिन्नपि वेदोक्तिविश्वासात् सुखेना- धिगमसम्भवात्।

एवं दुरधिगमत्वोक्त्यनन्तरं तदधिगमोपायं दर्शयति 'यच्छेद्वाड्मनसी प्राज्ञस्तधच्छेद् ज्ञान आत्मनि। ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत् तधच्छेच्छान्त आत्मनि' (क. १, ३, १३) इति। अत्र वागुपलक्षित- सकल वाह्येन्द्रियव्यवहारस्य विषयवि कल्पाभिमुखस्य मनसो विषयप्रवणाया बुद्देरिन्द्रियमनोबुद्धियोगाद्गोंक्तृत्वमा- पन्नस्य जीवस्य च करमात् पूर्वपूर्वप्रविलापनेन जीवस्य तात्विके रूपे प्रकरणिनि परब्रह्मणि प्रतिष्ठापनमुच्यते । एवमभ्यस्यतः क्रमेण ब्रह्मभ वावगतिः स्थिरीभवतीति। एवमिदमद्वैतप्रकरणमिति कृत्स्कठवल्लीपर्यालोचनयाSपि 'त्रयाणामेव' इति सूत्रे व्यक्तीभविष्यति। एवश्र देहेन्द्रियमनोबुद्धीनां रथत्वादिकल्पनं पुरुषावरत्ववर्णनश्व न केवलं परमपदप्राप्तौ, तस्य परत्वप्रमितौ चोपायतया, किन्वात्मनो देहेन्द्रियमनोबुद्धिव्यतिरेकदाढर्यार्थतया- डपि। अन्यथा देहेन्द्रियादिधर्मैर्विरुद्धर्मवत्तया भासमाने संसारिण ब्रह्मभावावगतिदार्व्यासम्भवात्।अतः पुरुषपरत्ववाक्ये मनाबुद्धीन्द्रियाणामिव देहस्यापि व्यतिरेकप्रतिपत्त्यर्थमस्ति प्रहणाकांक्षेति ततोऽप्यन्कपदं शरीरपरमवसीयते। एवश्च सति न्यायसाम्यात् 'इन्द्रियेभ्यः परं मनः' इत्यग्रेतनवाक्येऽप्यव्यक्तपदं शरीर- परमेव। तत्रापि ह्यत्रोक्त एवार्थों दाढर्यार्थ पुनरनुवर्णितः । अर्थाः परं तत्र न कीर्तिताः। आत्मनो

एवं पूर्वापरपर्यालोचनया सांख्यानभिमताद्वैतप्रकरणे नास्ति तत्तन्त्रसिद्धतत्वग्रहणप्रत्याशावकाश इति। 'दर्शयति च' इति चकारो दर्शयतीत्यनेन युक्त्यन्तरं समुचीयते, न तु प्राचीनहेतुसाधकहेतुरुच्यते इति ज्ञापनार्थः। सन्निहितेन्द्रियादिग्रहणे पुरुषावरकृत्स्नप्रपश्चसंग्रहो नास्तीत्यादिशङ्कानिरासार्थो वा

।१. ४. १।

ननु तथाऽप्यव्यक्तं प्रधानमित्येव युक्तम्। तत्र ह्यव्यक्तपदस्य रूढिरस्ति, न व्यक्तमिति योगो- डप्यस्ति न तु शरीर इत्याशङ्कायामाह-

१. ४. २,३ आनुमानिकाSधिकरणम्। ३५३

सूक्ष्मं तु तदहत्वात् ।२।

सांख्यानां पारिभाषिकी रूढिर्न वेदार्थनिर्णयोपयोगिनी। लौकिकी त्वव्यक्तपदस्य न प्रधाने- डस्ति। योगस्तु स्यात् । स त्वन्यस्यापि सूक्ष्ममात्रस्य साधारणः । तथाऽपि शरीरं स्थूलमेव इति चत्; सत्यम्। सूक्ष्मं त्विह कारणात्मना शरीरं विवक्ष्यते। तस्य कारणं ह्यव्याकृतं सूक्ष्मम्। तदात्मना शरीर- मपि सूक्ष्मम्। यद्यपि सर्व जगदव्याकृतात्मना सूक्ष्ममेव 'तद्वेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत्तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियत' इति (बृ. १. ४. ७) सर्वस्य जगतः प्रागव्याकृतभावश्रवणात्, तथाऽप्यत्र ग्राह्याणानिन्द्रियादीनां शब्दान्तरैर्गृहीतत्वात् परिशिष्ट शरीरमेकमिति तदेव कारणवाचिना उपचाराद्रृह्यते।

स्यादेतत्-अव्याकृतमपि नाव्यक्तशब्दार्हम्। तद्धि मायाऽविद्याक्षराकाशादिशब्दैः श्रुतिषु प्रसिद्धमज्ञानमिति भवद्धिरिष्यते। तत्र च 'न जानामि नावेदिषम्' इत्यादिप्रत्यक्षं प्रमाणमुपन्यस्यते। कथं तत्सूक्ष्ममस्पष्टम् ? अस्पष्ट्वचनो ह्यव्यक्तशब्दः, न त्वनिर्वाच्यवचनः; तथा लोकप्रसिध्यभावात्तान्त्रिक-

पगततया तत्र साक्षादव्यक्तशब्दस्य वृत्त्युपपत्तौ प्रागवस्थितोप चारसमाश्रयणक्लेशायोगादित्याशंक्योक्तं सूत्रे 'तदर्हत्वात्' इति। कारणस्यास्पष्टस्याव्यक्तशब्दार्हत्वादित्यर्थः। अयमाशयः-यथा स्थूलमिदं शरीरं स्फुटतरबाह्येन्द्रियप्रत्यक्षसिद्धमनेकार्थक्रियाकार्यतिस्पर्ष्टं नैवमज्ञानम्। अत एव 'न जानामि' इत्यादिप्रत्यक्ष कप्नज्ञानाभावविषयमस्त्विति कदर्थयन्तस्तद्द्याप्यपलपितुं प्रयतन्ते। ततश्व यथैव 'अपरोक्षत्वाच् प्रत्यगात्म- प्रसिद्धेः' इति भाष्योक्तरीत्या सर्वेषां प्रत्यग्रपतया प्रकाशमानमपि परं ब्रह्म, विद्यादोष/धथावत् स्फुटतरमप्रकाश मानमध्ापि अनात्मरात्मप्रतिपत्तिमद्धिश्चोर्मुष्यमाणमस्पष्टमव्यक्तशब्दार्हम्, अत एव 'तदव्यक्तमाह हि' (ब्र. सू, ३, २, २३) इति सूत्रयिष्यते एवमिदमपीति ।१.४. २। ननु यदि सर्वविकारप्रकृतिभूतमव्याकृतमिति किश्चिदभ्युपगम्यते हन्त भोः स एव प्रधान- कारणवाद: प्राप्तः । सांख्यैरपि हि तदेव प्रधानमिति व्यपदिश्यत इत्याशंश्याह-

तदधीनत्वादर्थवत्। ३। अस्मदङ्गीकृतमव्याकृतं जगत्कारणस्य परमेश्वरस्य शक्तिरूपतया तदधीनमिति तदङ्गीकारेण न सतन्त्रप्रधानकारणवादाम्युपगमप्रसञ्जनावकाशः । ननु यदि परमेश्वर एव जगत्कारणं कृतमव्याकृतेन

न्याय. र. ४५

३५४ न्यायरक्षामणि: १. ४. ३

तद्धीनेनेत्याशंक्योक्तं सूत्रे 'अर्थवत्' इति। अर्थवत् सफलमव्याकृतम्। न हि शक्तिरूपेण तेन विना निर्विकारचैतन्यरूपस्य परमेश्वरस्य जगदुपादानत्वं जगत्स्नष्टत्वं वा सम्भवति। तदेतत् प्रकृत्यधिकरणे स्थापयिष्यमाणस्य ब्रह्मणः उभयविधकारणत्वस्य निर्वाहकमिह प्रसङ्गात् सूत्रितम् । तत्रैव व्यक्तीकरिष्यामः ।

ननु यदव्यक्तं शरीरं कथं तद्भोक्तृभोगायतनतया तच्छेषभूतं ततः परं स्यादिति शङ्कायामप्ये- तदेवोत्तरं 'तदधीनत्वादर्थवत्' इति। यथा खल्विन्द्रियाणां पुरुषवशीकर्तृत्वस्यार्थाधीनत्वादर्थानामिन्द्रियेभ्यः परत्वम्, जीवभावेन भोक्तृत्वस्याव्यक्ताधीनत्वात् तस्य तावत्ततः परत्वं युक्तम् । तदूपतोपचारातु शरीरस्य तदौपचारिकम्। इदमेव श्रुतावव्यक्तपदप्रयोगेण शरीरस्य कारणावस्थात्मतोपचाराश्रयस्य फलं यत्तदीयमेव भोक्तृतः परत्वं शरीरे परिकल्प्य तद्दवारा पुरुषपरत्वं वर्णनीयमिति।

ननु कैश्विदाचार्यैः व्यक्तं शरीरं कथमव्यक्तशब्देनोच्यत इति शङ्कायां स्थूलशरीरं तेन नोच्यते, किन्तु लोकद्वयसश्चारानुयायि स्थूलशरीरारंभकभूतसूक्ष्मरूपं सूक्ष्मशरीरमित्येतत्परतया 'सूक्ष्मं तु' इति सूत्रं व्याख्यातम्। 'तद्धीनत्व' सूत्रश्च संसारित्वस्य तदधीनत्वाल्लोकद्वयाननुयायिस्थूलशरीराधीनत्वाभावात्तस्यैव संसारितः परत्वमुपपद्यत इत्येतत्वरतया व्याख्यातम् । युक्त च तत्; 'सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः' (ब्र. सू. ४. २. ९) इत्यग्रेतनसूत्रेण नाडीनिष्क्मणादिहेतुभ्यः सौक्ष्म्यावगत्या देहान्निष्कामत्सूक्ष्मशरीरं पार्श्वस्थै नोपलभ्यत इति समर्थितत्वेनातीन्द्रिये तस्मिन्नव्यक्तशब्दस्य निर्विशङ्गवृत्तिसंभवाद्। 'तदापीतेः संसारव्यपदेशात्' (ब्र.सू. ४.२.८) इति सूत्रेण तस्याSSसंसारमोक्षमनुवृत्तिरुक्ता; संसारित्वं तदधीनमित्यस्यापि निर्विशङ्कत्वात्। न च रूपकवाक्ये शरीरद्दयस्यापि प्रकृतत्वाविशषे कथमिह सूक्ष्मशरीरमेव ग्राह्यमिति शङ्कयम् । तत्रापि सूक्ष्मशंरीरस्यैव रथत्वेन रूपणात् । रथेन परलोकप्राप्तेरपि वक्तव्यत्वात्। एवं युक्तं तद्याख्यानं किमिति भाष्यकृद्धिरुपेक्षितम् १ व्याख्येयसूत्राम्यामेव तत्प्रत्याख्यातमित्युपेक्षितम्। यद्यतीन्द्रियं सूक्ष्मशरीरमिह 'सूक्ष्मं तु' इत्यनेन गृहीतं स्यात् तदा कस्यामाशङ्कायां 'तदर्हत्वात्' इति सूत्रशेषः कर्त्तव्यो भवेत् ?

यदि च परलोकाननुवृत्तस्थूलशरीराधीनं न भवरति संसारत्वमिति स्थूलशरीरमिह त्यज्येत, तदा सूक्ष्मशरीरमपि किमिति न त्यक्तव्यं? तदपि महाप्रलये नानुवर्तते; सर्वस्यापि तदानीमव्याकृतशेषत्वात्,पुनः सर्गादौ भूतेन्द्रियसृष्टिवर्णनाच्च। यत्तु स्थूलशरीरं न प्रकृतमित्युक्त तद्विपरीतम्। पुरुषार्थसिव्यर्थमिच्छापूर्वकप्रवृत्तौ हि

१. ४. ४, ५ आनुमानिकाSधिकरणम्। ३५५

रथादिगमनसाधारणपरिकररूपणं युज्यते, न तु स्थूलदेहवियोगात्संपिण्डितकरणग्रामस्यातिवाहिकैः क्रियमाणे नयने। इच्छापूर्वप्रवृत्तौ चेन्द्रियाश्वैराकृष्यमाणतया स्फुटतरमुपलभ्यमानस्य चेश्भोगेन्द्रियाश्रयतया शरीरशब्द- सुख्यार्थस्य स्थूलशरीरस्यैव रथत्वरूपणमुचितं। परलोकानुयायित्वात्सूक्ष्मशरीरं रथत्वेन रूपितमिति कल्पना- प्रसक्तौ च प्रलयेऽप्यनुयायित्वादव्याकृतशरीरं तथा रूपितमित्येव कल्पना स्यात्। अस्तु वा सूक्ष्मशरीस्यापि रूपकानुप्रवेशः। स्थूलशरीरमवश्यं रूपकानुप्रविष्ठतया पुरुषपरत्वपरवाक्येऽप्यन्वयमाकाक्षमाणं न परित्यागमर्ह- तीत्यलं विस्तरेण । १.४, ३। एवं पूर्वापरग्रन्थपर्यालोचनया वाक्यन्यायविचारणायां नास्त्यत्र सांख्यतन्त्रसिद्धतत्वग्रहणशङ्काव- काश इति समर्थितम्। ये त्वत्र कमिकमहदव्यक्तपुरुषश्रवणमात्रसन्तुष्टाः श्रद्धाजडा मन्यन्ते इदमेव वाक्यं सांख्यमतस्य मूलं भवितुमर्हृति; नह्यवेदमूलमत्यन्ताप्ततमाः कपिलादयो महर्षयः प्रणयेयुरिति तान्प्रत्याह- ज्ञेयत्वावचनाच्च ।४। यदीदमेव वाक्यं सांख्यमतस्य मूलमभविष्यत्, तदा 'गुणपुरुषान्तरज्ञानात् कैवल्यम्' इति वदतां सांख्यानामभिमतं प्रधानस्य मुमुक्षुज्ञेयत्वमप्यत्रावक्ष्यत्। तदत्र नोच्यते। विभूतिविशेषप्राप्तये प्रधानस्योपास्यत्वं तस्य स्वतन्त्रकारणत्वमित्यादि च तेषामभिमतमत्र नोच्यते। अतो नैतन्मूलकं सांख्यतन्त्र- मिति श्रद्धेयम्। न हि यन्मूलमेव शास्त्रं प्रणयन्ति तत्र तच्छास्त्रवर्णित नोक्तमिति युज्यते ।१. ४. ४। नन्वसिद्धं ज्ञेयत्वावचनम्; 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यद्। अनाद्यनन्त महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते' (क, १, ३, १५) इत्युत्तरमन्त्र एव हि तस्य ज्ञेयत्वं वदतीत्याशङ्कामुद्गाव्य परिहरति- वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणाद्।५। शब्दादिहीनत्वोक्त्या महतः परत्वोक्त्या च प्रधानमिह निर्दिष्टमिति न भ्रमितव्यम्। प्राज्ञः परमात्मा हि निचाय्यत्वेन निर्दिष्ट इति 'एंष सर्वेषु भूतेषु' इत्यादितस्तत्प्रकरणात् प्राग्दर्शितादवगम्यते। शब्दादिहीनत्वमक्षरवाक्ययोः परमात्मनोऽपि प्रसिद्धम् । महतश्रात्मनो भोक्तुः परत्वं तस्य प्रसिद्धम्। ।१. ४.५/

३५६ न्यायरक्षामाणे: १.४. ६

ननु अस्तु नाम परमात्मनः प्रकरणं, तथापि यथा 'योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमभ्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्' इति मन्त्रे जीवस्य गतिवर्णनमेत्मशब्दमिति प्रधानस्यापि मुमुक्षुज्ेयत्ववर्णनं स्यादित्याशङ्याह-

त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्व।६।

त्रयाणामेव पदार्थानामग्निजीवपरमात्मनां कठवल्लीषूपन्यासो दृश्यते ताद्विशय एव प्रश्नः । तत्र तावत् 'स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि तं श्रद्दधानाय मह्यम्' (क. १. १, १३) इत्यग्निविषयः प्रश्नः । 'येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके। एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं वरणामेष वरस्तृतीयः' (क. १. १. २०) इति जीवविषयः । 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात्। अन्यत्र भूताच्च भव्याच् यत्तत्पश्यसि तद्वद' (क. १. २, १४) इति परमात्मविषयः । प्रतिवचनमपि 'लोकादिमन्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा' (क. १. १. १५) इत्यग्निविषयम् । 'हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम्। यथा च मरणं ग्राप्यात्मा भवति गौतम। योनिमन्ये प्रपद्न्ते' (क, २. २. ६) इत्यादि जीवविषयम् । 'न जायते म्रियते वा विपश्चित्' (क, १, २. १८) इत्यादि बहुप्रपञ्चं परमात्मविषयम्। एवश्च मृतजीववृत्तान्तविषयप्रश्नसत्वात्तद्गतिवर्णनं युक्तं, न तु प्रधानस्य मुमुक्षुजेयत्ववर्णनम्, अपृष्टत्ात्। नतु त्रयाणामेवोपन्यास इत्यसिद्म् ; परमात्मप्राप्तौ तदवगतौ च उपाययोरपि 'विज्ञानसारथिर्यस्तु' (क. १. ३, ९) 'यच्छेद्वाड्मनसी प्राज्ञः' (क. १. ३. १३) 'नाविरतो दुश्वरितानाशान्तः' (क. १.२, २४) इत्यादिषूपन्यासो दृश्यते। एवं प्रधानस्य ज्ञेयत्वोपन्यासोऽपि स्यात्। न स्यात् संदर्भविरोधाद्।

एवं श्रूयते-वाजश्रवसो महर्षिः सर्ववेदसदक्षिणेन यज्ञेनेष्टवा जरदूवीः दक्षिणाः प्रयच्छन् बालेन नचिकेतसा पुत्रेणानर्हदक्षिणादाननिमित्तकतुवैकल्यात्पितुरनिष्टमाशङ्कमानेन तदनिष्टं खात्मप्रदापनेनापि ऋतुसंपत्ति कारयित्वा निवारणीयमिति मन्यमानेन 'तात कस्मै मां दास्यसि' इति पुनः पुनः पृष्टो बहुवार- प्रश्ननिर्बन्धसंजातकोपस्सन् 'मृत्यवे त्वा ददामि' इत्युवाच। नचिकेताः किं मयोक्तमित्यनुशयानं पितरं प्रति 'पूर्व पितामहाद्या यथा मृषावादं विना स्थिता यथा चापरे साधवोऽद्यापि तिष्ठन्ति तान्बीक्ष्य तथा

१.४. ६ आनुमानिकाधिकरणम्। ३५७

वर्तितव्यम्। मर्त्यस्सस्यवदल्पनैव कालेन जीर्यति जीर्णश्व मृत्वा सस्यमिव पुनजायते। एवमनित्ये जीव- लोके कि मृषाकरणेन, पालय सत्यम्, प्रेषय मां मृत्यवे' इत्युक्त्वा तथैव पित्रा प्रेषितः प्रवसतो मृत्यो- द्वारि तिस्त्रो रात्ररिनश्नन्ुवास। प्रवासादागतो मृत्युरनश्नतैवं ब्राह्मणेन द्वारि स्थितमिति भीतस्तं प्रसाद तस्मै त्रीन्वरान्ददौ। नचिकेताः प्रथमेन वरेण पितृप्रसादं, द्वितीयेनाग्निविद्यां, तृतीयेन मरणानन्तर-

यद्यपि नचिकेता देहातिरिक्तात्मास्तित्वे विश्वासवानेव, अन्यथा पितुः ऋतुवैकल्यस्य मृषावादस्य च परिहारार्थं महतः प्रयत्नस्य 'सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः' (क. १. १. ६) इति वचनस्य स्वर्ग- फलकाग्निविद्यावरणस्य चानुपपत्तेः; तथाऽपि हितैषिवचनादिलब्धस्यास्यैव विश्वासस्य दृढीकरणाय विशेषान्तर- ज्ञानाय च प्रश्न उपपद्यते। इदानीमपि हि पारलौकिककर्मानुष्ठाननिष्ठा एव किमवलम्बनेन देहात्मवादः, कथञ्च तन्निरसनमिति जिज्ञासमाना दृश्यन्ते। तत्प्रकारावगत्यर्थ वेदाव्ययनानन्तरं वैदिककर्मानुष्ठानवद्धि: पठितव्येषु शास्त्रेषु देहात्मवादतन्निराकरणनिबन्धनञ्च दृश्यते। मृत्युस्तु-अस्य प्रश्नस्योत्तरं यथावदात्मरूप- विवेचनेनोच्यमानं परब्रह्मोपदेशः पर्यवस्येत्। वस्तुतः प्रत्यग्ब्रह्मणोरैक्याद्। तदुपदेशश्च उपदिश्यमानार्थ- स्यातिगहनतया विषयासक्त्यन्तरायेण पारं प्राप्तुमप्रभवते मध्ये पतिष्णवे न कर्तव्य इति प्रथमं शिष्यः पररीक्षणीयः । विशिष्य च नचिकेता देहातिरिक्तात्मास्तित्वविचिकित्सया पृच्छन् किमविद्वदघिकारिकर्मानु- ष्ानार्थं पारलौकिकर्मफलभोक्तृजीवस्वरूपज्ञानार्थीति तावन्मान्नं बोधनीयः १ कि वा मोक्षार्थञ्जीवस्वरूपभूत ब्रह्मविद्यार्थीति तावत्पर्यन्तं बोधनीय इत्यपि परीक्षणीय इति मत्वा 'देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुविज्ेयमणुरेष धर्मः । अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मासृजैनम्' (क. १.१,२१) इत्युवाच। नचिकेताश्च 'देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वञ्च मृत्यो यन्न सुविज्ञेयमात्थ। वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित्' (क, १. १. २२) इति ग्रत्युवाच। अनेन प्रतिवचनेन दुरधिगमो विषय इति मध्ये न विस्त्क्ष्यत्ययमिति मृत्युनिश्चित्य मुमुक्षुर्वा बुभुक्षुर्वाडयमिति विवेचनार्थ मुमुक्षास्थैर्यावगत्यर्थञ्र प्रलोभयन्नुवाच 'शतायुषः पुत्रपौत्रान् वृर्णाष् बहून् पशान् हस्तिहिरण्य- मश्वान्। भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयश्च जीव शरदो यावदिच्छसि' (क. १. १. २३) इत्यारम्य 'इमा

३५८ न्यायरक्षामणि: १.४. ६

रामास्सरथास्सतूर्या न हीदशा लम्भनीया मनुष्यैः । आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस् नचिकेतो मरणं माS नुप्राक्षीः' (क. १. १. २५) इत्यन्तम् । यमेनैवं प्रलोभ्यमानोऽपि नचिकेतास्तु 'श्ोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत्सर्वेन्द्रियाणाञ्जर्यन्ति तेजः । अपि सर्वञ्जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते' (क. १. १. २६) इति मृत्युना दित्सितान् स्त्रयादिविषयान् श्वस्थायित्वेSपि सन्धिग्धत्वेन सर्वेन्द्रियतेज:क्षपयितृत्वेन च निन्दित्वा तेन दित्सिताश्विरकालजीविकामपि ब्रह्मादिकीटान्तसकलप्राणिवर्तिनः सर्वस्यापि जीवितस्याल्पका- लत्वेन निन्दित्वा 'यस्मिन्िदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत्' (क. १. १. २९) इति प्राचीनप्रश्नमेव मृत्युना 'मरणं मानुप्राक्षीः' इति हेयतया उपन्यस्तमपि स्थिरीचकार।

यदैवमतितरां तैस्तैः कामैः प्रलोम्यमानोऽपि न चचाल नचिकेताः, तदा मृत्युर्निश्रेयसमम्यु- दयव्चेति पुरुषानुबन्धि फलदूयं श्रयेःप्रेयःशब्दाभ्यां प्रविभज्य तदुभयं विचिच्य धीरः श्रेयो वृणीते, मन्दस्तु प्रेय इत्यादुक्त्या नचिकेतसो वरं प्रशस्य 'विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये' (क. १. २, ४) इति कर्मफललिप्सया कर्मानुष्ठानोपयोगिभोक्त्रात्मज्ञानार्थी न भवति नचिकेताः, किन्तु मुमुक्षया ब्रह्मविद्यार्थी; देहातिरिक्तात्मप्रश्नोडयं मुमुक्षुज्ञेयतदीयतात्विकरूपविषय एवेति निश्चित्य 'न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त' (क. १, २. ४) इति विविधैः प्रलोभनैरष्छिन्नतयाऽवगतं तस्य मुमुक्षायास्स्थैर्यश्चोद्धाट्य 'अविद्यायामन्तरे वर्तमानास्स्वयं्धाराः पण्डितम्मन्यमानाः । दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः। न सांपरायः प्रतिभाति बालं प्रमादयन्तं वित्तमोहेन मूढम्। अय लोको नास्ति पर इति मानी पुनःपुनर्वशमा- पद्यते मे' (क. १. २. ५, ६) इति देहात्मैक्याव्यासरूपाविद्यामूलकमेव केचिद्देह्यात्मवादमवलम्ब्य गतानु- गतिका: परिभ्रमन्ति। तथाभूतपण्डितम्मन्यव चनश्रवणाज्जडचित्तस्य परलोकानुभाव्यफलसद्भावो न प्रतिभाति। तादृशो नास्तिकः पुनःपुनः मत्कार्यमाणयातनाविषयो भवतीति देहात्मवादनिराकरणेन तृतीयप्रश्नस्य यथा- श्रुतस्योत्तरमुकूत्वा मुमुक्षवेडस्ै आत्मयाथात्म्यजिज्ञासवे यथावदात्मस्वरूपं ब्रह्मात्मकमुपदेष्टव्यमिति देहाति- रिक्तत्वेन प्रदर्शितस्यात्मनः 'श्रवणायापि बहुभिर्यों न लभ्यः' (क, १, २, ७) इत्यादिनाऽत्यन्तदुखगाह- त्वमुक्त्वा उवाच 'तं दुर्दर्श गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्रेष्ठ पुराणम्। अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति' (क, १. २, १२) इति । अत्र बुद्धिगुहायां प्रतिबिम्बभावेनाहितं गूढमनुप्रविष्टं गहनं प्राप्तं बुध्युपाधिकविषयज्ञानसहस्त्रजटिलतया प्रच्छन्नतात्विकानर्विशेषरूपं गह्रेष्ठमाध्यासिकानन्तरागद्वेषसुख-

१. ४. ६ आनुमानिकाऽधिकरणम्। ३५९

दुःखादयनर्थसङ्कटे स्थितं पुराणं एवमनादिकालप्रवृत्ताव्यासिकरूपं अत एव तात्विकरूपेण दुर्दर्श तं संसारिणं अध्यात्मयोगाधिगमेन 'यच्छेद्वाङ्मनसी' (क. १. ३. १३) इत्यादिवक्ष्यमाणेन देवं मत्वा परदेवतारूपं परं ब्रह्म निश्चित्य हर्षशोकौ जहातीति जीवस्य ब्रह्मरूपत्वं तथात्वाववगतेर्मोक्षफलश्चोपदिदेश। तदनन्तरं 'एतच्छूत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः प्रवृहय धर्म्यमणुमेतमाप्य' (क. १. २. १३) इत्यादिना मयाऽत्यन्तं संक्षिप्योक्तमेतदेवाचार्यमुखाच्छत्वा श्रद्धया सम्यक्परिगृह्य प्रवृहय देहादिभ्यो निष्कृष्य धर्मादनपेतं देहात्मवद्धर्मत्वरहितं सूक्ष्ममेतं देहादिभ्यो निष्कृष्टमात्मानं स्वस्वरूपतया प्राप्य मोदते इत्युक्त्वा विशिष्यात्मविषये शुश्रूषाञ्चोत्पादयामास। एवमुत्पादितशुश्रूषो नचिकेताः प्रत्यगात्मनो ऽसंसारित्रह्मात्मकं स्वरूपं विविच्य ज्ञातुं पप्रच्छ 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मत्कृताकृतात्' (क. १. २. १४) इति। अत्र धर्माधर्मशब्दाभ्यां तत्फलं लक्ष्यते; तथा च धर्माधर्मफलाच्च परिदृश्यमानादस्मात्कार्यकारणप्रपश्चाच्च भूतभविष्यदात्मकादनित्याच्चान्यद्वस्तु प्रत्यगात्मनस्खरूपभूतं पश्यसि; तथाभूतं वस्तु पश्यन्खलु त्वं 'जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत्' (क. १. २. १०) इति मन्त्रेण कर्मफललक्षणं निधिमनित्यं जानामि अनित्यैर्द्रव्यसाध्यैः कर्मभिर्नित्यं तन्न प्राप्यमिति कर्मभिर्न प्राप्यं नित्यञ्च तदवोचः । 'श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यशशृण्वन्तोऽपि बहवो यन्न विद्युः' (क. १. २. ७) इति 'नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ' (क. १.२.९) इत्यन्तेन 'शृण्वन्तोऽपि न विद्युः' इति मनुष्येण सतोक्तं ज्ञातुमशक्यमित्यनन्येन मनुष्यादिभावं हित्वा तद्रपतां प्राप्तेनाचार्येण प्रोक्ते तस्मिन्पुनःसंसारगतिर्ना- स्तीति तद्विषया मतिस्तर्केणापि प्राप्तुमशक्येति चानीदृशं परिदृश्यमानकार्यकारणात्मकप्रपञ्चविलक्षणमशोचः । 'तं दुर्दर्शम्' इति मन्त्रेण प्रत्यगात्मस्वरूपभूतं चावोचः तत्तथाभूतं वस्तु वदेति प्रश्नार्थः । आचार्येण 'श्रवणायापि' इत्यारभ्यात्मविषये वर्णितस्य सर्वस्याप्यनुवादः स्वस्योपदेशयोग्यत्व- प्रकटनेन सम्यगस्मै उपदेष्टव्यमिति रूस्मिन्मृत्योः प्रीत्युत्पादनाय। अग्निविद्याप्रा्त्यनन्तरं नचिकेतसा कृतं तदनुवादमाकर्ण्य प्रीतो मृत्युः नचिकेतसे वरान्तरमपि ददाविति प्रागुक्त 'स चापि तत्प्रत्यवददथोक्तमथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः । तमब्रवीत्प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद ददामि भूयः। तवैव नाम्रा भविता- डयमग्निस्सङ्काश्वेमामनेकरूपां गृहाण' (क. १. १, १५, १६) इति। स्त्रंकां रत्नमालाम्। 'त्वादडनो

३६० न्यायरक्षामणि: १. ४. ६

भूयान्नचिकेत: प्रष्टा' (क. १. २. ९) इति पुनरपि नचिकेतस्तुल्यशिष्यान्तरलाभप्रार्थनया योग्यशिष्यप्रियो मृत्युरित्यवसितम् ।

एवं पृष्टो मृत्युः 'तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीमि' (क. १. २, १५) इति पृष्टं मुक्तप्राप्यं प्रत्यगात्मनोSसंसारिस्रूपं वक्तव्यत्वेन प्रतिज्ञाय पुनरपि तस्य देहातिरिक्तत्वं 'न जायते म्रियते वा विपश्चित्' (क. १. २. १८) इत्यादिमन्त्राभ्यां स्थिरीकृत्य 'अणोरणीयान्' (क. १. २. २०) इति मन्त्रेण परिदृश्यमानशरीरान्तर्वर्तिगुहानिहितं जीवं महिमानमीशं कर्मनिमित्तवृद्विक्षयरहिततया नित्यमेव महान्तं परमेश्ववरं यः पश्यति, स वीतशोको भवतीति 'तं दुर्दर्शम्' (क. १. २. १२) इति मन्त्रोक्तमर्थमनुव- दन्दुदर्शस्य कनोपायेन दर्शनमित्याकांक्षायां 'अक्रतुः' इत्यनेन निष्कामत्वं 'धातुप्रसादात्' इत्यनेन शरीरधारणकारणमनःप्रभृतीनां प्रसादं च तदुपायम्युपदिदेश । मध्येऽ पि 'यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह। मृत्योस्स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति' (क. २. १. १०) इत्यादिप्रदेशेषु प्रत्यम्ब्रह्मैक्यं स्फुटीचकार ।

न च वाच्यम्-इह देहे विद्यमानस्यामुत्रादित्यमण्डले ब्रह्मलोकस्थाने वा विद्यमानस्य पर- मेश्वरस्यैव नानात्वं निषिध्यते, न तु देहे विद्यमानस्य जीवस्यादित्यमण्डलादौ सतः परमेश्वरस्य भेदो निषिध्यते-इति। स्थानमेदेन परमेश्वरभेदप्रसक्त्यभावात्। अंगुष्ठमन्त्रेण जीवब्रह्ैक्यप्रतिपादनानन्तरं विरुद्ध्धर्मवतोस्तयोः कथमैक्पं संभवतीत्याशङ्कायां 'यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति। एवं धर्मान् पृथक् पश्यन् तानेवानुविधावति' (क. २. १. १४) इति मन्त्रेण जीव्े ब्रह्मणि च पृथग्व्यवस्थिता धर्मा अभेदविरोधिन: सन्तीति पश्यतस्तथैव पृथग्धर्मवत्तया संसार एवानुवर्तत इति दोषमुक्त्ा 'यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादगेव भवति। एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम' (क. २. १. १५) इति मन्त्रेण शुद्धयारेवैक्यमिति तयोरैक्यमुपपादयामास। अन्ते च 'अङ्गष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः। तं साच्छरीरात् प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण। तं विद्याच्छुक्रममृतम्' (क. २. ३, १७) इति मन्त्रेण 'अंगुष्ठमात्र' इत्यादिनाऽनूदितं जीवं शरीरान्निष्कृष्य शुक्रं स्थूलसूक्ष्मशरीर्यान्निष्कर्षेण शुद्धं विरुद्धधर्मरहितं तममृतं ब्रह्म विद्यादिति प्रत्यग्ब्रह्मैक्यं सोपपादनमुपसञ्नहार। 'येयं प्रेते' इति जीवस्य देहातिरिक्त्वप्रश्नेन ब्रह्मविद्योपक्मोSप्यैक्योपपादनार्थं शुद्धत्वसम्पादनायेत्युपनिषदा दर्शितम्।

१. ४. ६ आनुमानिकाSधिकरणम्। ३६१

इत्थं नचिकेतःप्रश्नोपक्रमा मृत्युनचिकेतस्संवादरूपेयमुपनिषदासमापेः प्रत्यग्ब्रह्मैक्यपरैव्र लक्ष्यते। एघमद्वैतप्रकरणेSस्मिन् कः खवतन्त्रस्य प्रधानस्य ज्ञेयत्ववर्णनशङ्कावकाशः? यदीदं प्रकरणं भिन्नात्मविषयमिति शङ्कास्पदं स्यात्, तदा जीवेश्वरभेदज्ञानमित्र प्रधानपुरुषभेदज्ञानमपि मोक्षसाधनमिति तदर्थ प्रधानस्य ज्ञयत्वं 'अशब्दम्' इति मन्त्रेण वर्ण्यत इति शंक्येतापि, न त्विदं शङ्कास्पदम्; प्रश्नच्छायया प्रतिवचनसन्दर्भेण च प्रकरणस्याभेदपरतायाः प्रतिष्ठितत्वात्। तथा हि 'येयं प्रते' इति प्रश्नस्तावत् प्रश्नवाकयस्य 'मरणं

माऽनुप्राक्षीः' इति प्रश्नप्रनिषधस्य 'न साम्पराये' इति प्रश्नोत्तरस्य च पर्यालोचनया जीवविषय इति निर्षि- चिकित्समवगम्यते। 'अन्यत्र धर्मात्' इति प्रश्नस्तु प्रश्नवाक्यस्य ब्रह्मनिरूपणपरतदुत्तरसन्दर्भस्य च पर्या-

लोचनया ब्रह्मविषय इति। न चायं जीवविषयप्रश्नादन्य:रूतन्त्र इति शक्यं वक्तुम्; वरत्रयोपकरमविरोधात्।

'वरन्तवेहाद्य ददामि भूयः' इतिवत् पुनरत्र वरदानान्तराश्रवणाच। किन्तु विशेषजिज्ञासया जीवविषय एव

प्रश्नः पुनरनुकृष्ट इति वक्तव्यः। ततश्र ब्रह्मविषयत्वेनावधार्यमाणप्रश्नस्य जीवो विषय इति सिद्धौ

प्रश्नसामर्थ्यादेव जीवब्रह्माभेदतात्पर्य सिध्यति।

एवं प्रश्नसामर्थ्येन जीवब्रह्माभेदतात्पर्याविष्करणं वेदच्छायानुकारिणि धर्मशास्त्रे Sपि याज्ञवल्कीये दृश्यते। तत्र हि प्रायश्चित्तकाण्डे 'क्षेत्रज्ञस्येश्वरज्ञानाद्विशुद्विः परमा मता' इति परमेश्वरज्ञानस्य सकल- पापप्रायश्वेत्तत्वोपदेशप्रसङ्गात् सकलजगत्स्ष्टत्वादिरूपं परमेश्वरस्य महिमानमुपवर्ण्य ततः कर्मविपाक- प्रतुष्टूषया 'यद्ेवं स कथं ब्रझ्म पापयोनिषु जायते' इति प्रश्नोऽवतारितः । तत्र 'कथं पापयोनिषु जायत' इत्युक्त्या जीवविषयत्वेनावगम्यमानस्य प्रश्नस्य स इति प्रकृतपरमेश्वरवाचिना सर्वनाम्मा प्राग्वर्णितनिरतशयस्वातन्त्रयरूपतदीयमहिमपरामर्शिना 'यद्ेवम्' इति वचनेन ब्रह्मविषयतामानीयाभेदतात्पर्य- माविष्कृतमिति विशेषः। एवमत्रोपकमगतवरत्रयप्रदानरूपाख्याधिकाकल्पनं ब्रह्मविषयप्रश्नस्य प्राचीनजविविषय- प्रश्नानन्यत्वापादनेन जीवब्रह्माभेदतात्पर्यप्रत्यायनार्थतायामेव दृष्टार् भवाते। इत्थमेत्र हि विद्यासननिधिपाठताना- माख्यायिकानां विद्याप्रतिपत्त्यर्थत्वं पारिप्नतराधिकरणे वक्ष्यमाणमुपपादनीयम्। एवं तावद् प्रश्नष्छायया जीवब्रह्माभेदपरं प्रकरणमिति सिद्धम्। प्रतिवचनसन्दर्भगतोपक्मोपसंहारमध्यपराम्शैस्तस्य तत्परत्वं दर्शितम-

धस्तात्।

न्याय. र. ४६

३६२ न्यांपरक्षामणिः १.४. ६

ननु प्रतिवचनमध्ये जीवब्रह्मभेदप्रत्यायकोऽपि 'ऋतं पिबन्तौ' इति मन्त्र आम्नातः१ सत्यम्। स तु रथसारथ्यादिकल्पनया प्राप्तव्यत्वेन वक्ष्यमाणस्य ब्रह्मणः तदनन्तरं 'अत्र ब्रह्म समश्नुते' इति अत्रैव प्राप्तव्यत्वेन विशेषणात् तन्निर्वाहाय प्राप्यस्य प्राप्तृसन्निकर्षापेक्षायां प्राप्तुर्जीवस्य प्राप्तव्यपारमार्थिकरूपत्वेन शरीरगुहायामेवँ नित्यसन्निहितं तस्यासंसारिस्वरूपमिति प्रदर्शयितुं स मन्त्र इति व्यवस्थापितं गुहाऽघिकरणे। प्राप्तृप्राप्त्य- भेदस्तु कल्तिप्राप्तृरूपापेक्षः। मोक्षशास्रषु तद्यपदेशश्च तादूप्यप्राप्तिपरः, न तु ग्रामादिप्रापिवद्वेदसापेक्ष इति व्यवस्थापितमानन्दमयाधिकरणे। अतः प्राप्तृप्राप्तव्यभावव्यपदेशादपि न जीवब्रह्मभेदसिद्विप्रत्याशा। तस्माद- द्वितीय ब्रह्मपरप्रश्नप्रतिवचनसन्दर्भविरोधादद्वितीयब्रह्मप्राप्त्युपायोपन्यास इव प्रधानस्य ज्ञेयत्वेन उपन्यसो न संगच्छते।

सूत्रस्यायमर्थ :- त्रयाणामग्निजीवपरमात्मनामेव एवं वक्तव्यत्वन, ज्ञेयत्वेन च उपन्यासः। तेषां त्रयाणामेव च प्रश्नः। अतो जीवस्य मुक्तिंप्राप्यपारमार्थिकरूपतया परमात्मनि पृष्टे 'तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीमि' इति परमात्मनो वक्तव्यत्वेन प्रतिज्ञया तदनुबन्धित्वेन तत्प्राप्त्युपायो बहुधा परमात्मनो दुरधिगमत्वोक्ल्या तदवगत्युपायश्च थथारऽर्थात्प्रतिज्ञातो भवति ब्रह्मविचारप्रतिज्ञयेव साधनादिविचारः, न तथा स्तन्त्रस्य सांख्या- भिमतस्य प्रधानस्य ज्ञेयत्वमर्थात्प्रतिज्ञातं भवतीति 'अशब्दम्' इति मन्त्रस्य तत्परत्वकल्पनमयुक्तमिति। 'त्रया- णामेत्र' इत्येवकारः प्रधानव्यावृत्त्यर्थः । चकारः परमात्मानुबन्धतत्प्राप्तितदवगत्युपायसमुच्चयार्थः। द्वितीय- श्रकारः प्रतिवचनसन्दर्भवत्प्रश्नोऽपि पर्यालो्चमानः शङ्कितपूर्व पक्षनिराससमर्थस्वतन्त्रो हेतुः, न तु त्रयाणामे- वोपन्यास इति हेतोः साधको हेतुरिति ज्ञापनाय हेतुद्वयसमुच्चयार्थः ।१, ४, ६। सांख्याभिमतमहत्त्वपरप्रत्यभिज्ञामात्रमवलम्व्याव्यक्तं प्रधानमिति मन्दशङ्कायां 'जेयत्वावचनाद्' इत्युक्तम्। तामेव च प्रत्यभिज्ञामालम्य्य 'महतः परं ध्रुवम्' इत्यत्र ज्ञेयत्वचनमप्यस्तीति शङ्कायां सविशेषं प्रदर्श्य तन्नास्तीति उपपादितम् । इदानीं यां प्रत्यभिज्ञामवलम्ब्यैव शङ्काद्वयं प्रसक्त साऽपि असिद्धेत्याह-

महद्ूच्च । ७। उभयत्रापि महच्छब्दः सांख्याभिमततत्वविशेषपर इति तावदयुक्तम्; 'महान्तं विभुमात्मानम्' (क, २. १.४) इत्यादिवैदिकप्रसिद्धिविरोधेन तस्य तत्र सांख्यकल्पिताया रूढेस्त्याज्यत्वात्। तद्वदेवाव्यंक्तपदस्य

१. 8. ७, ८. चमसाधिकरणम्। ३६३

प्रधाने रूढिरपि त्याज्या; वैदिकेन प्रकरणादिना तस्य शर्रारपरत्वावधारणात्, 'महतः परं प्रधानं निचाय्यम्' इत्येतदपि त्याज्यम्; प्रकरणस्याद्वैतपरत्वावसायादिति सूत्रार्थः । चकारेण 'अव्यक्तात् पुरुषः परः' इति श्रुतपुरुषवच्चेति समुचीयते। तस्यापि हि पुरुषशब्दस्य मोक्षार्थ प्रधानविविक्तेन ्ञ इि ां्िमत ुरुपे वृत्तिस्त्याज्या; तस्य प्रकरणेन मोक्षार्थ प्रत्यगभिन्नत्वेन ज्ञातव्ये निर्विशेष परमात्मनि वृत्तराश्रयणीयत्वात्। तस्मादव्यक्तशब्दश्शरीरपरो न प्रंधानपर इति सिद्धम् ।१. ४, ७। इत्यानुमानिकाधिकरणम् ।१।

(२ अधिकरणम् ) चमसवदविशेषात्।८। श्वेताश्वतरशाखिनस्समामनन्ति-'अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्ढीः प्रजास्सृजमानां सरूपाः । अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः' (श्वे. ४, ५) इति। अयं मन्त्रः किं सांख्याभिमतस्वतन्त्रमूलप्रकृतिपरः, उत तेजोऽबनलक्षणावान्तरप्रकृतिपर इति संशये- पूर्वपक्ष :- न जायत इत्यजेति मूलप्रकृतौ युज्यते, न त्ववान्तरप्रकृतौ। न च-च्छागावाच कस्याजाशब्दस्यावान्तरप्रकृतौ गौणी वृत्ति: स्यादिति वाच्यम्। मुख्ययोगवृत्तिसम्भवे जघन्यवृत्त्ययोगात्। 'एकाम्' इत्यपि मूलप्रकृतौ युज्यते, न तु तेजोऽबन्नेषु बहुषू। लोहितशुक्लकृष्णशब्दैस्तु कुसुम्भसलिला- न्धकारगतरञ्जकत्वप्रसन्नत्वावारकत्व्गुणयोगाद्र जस्सत्वतमोगुणात्मिका मूलप्रकृतिर्लक्षितुं शक्यते। गुणवाचिनां लोहितादिशब्दानां तेजोऽबन्नेषु द्रव्येष्वपि लक्षणैव हि गतिः । 'सृजमानाम्' इत्युच्यमानं रातन्त्र्येण सृष्टिकर्तृत्वं तु सांख्याभिमतायां मूलप्रकृतावेव युज्यते। उत्तरार्द्वार्थोऽपि तस्यामेव सङ्गच्छते। 'एकोऽनुशेते, अन्यो जहाति' इत्यात्मभेदेन सांख्यमतप्रत्यभिज्ञाना; औपनिषदेरैकात्म्यस्याभ्युपगतत्वाद्। न ह्यत्र पूर्वाधि- करण इवाद्वैतप्रकरणतामापाद्य वा स्वतन्त्रकारणतवंनोच्यत इति वा न सांख्यमतप्रत्यभिज्ञेति वकं शक्यते। एतेन-अस्य मन्त्रस्य मूलप्रकृतिरर्थश्चेदौपनिषदाभिमता परमेश्वराधीना र्थोडस्तु न तु सांख्याभिमता स्वतन्त्रेत्यपि शङ्का- निरस्ता; आत्मभेदाभिधानेन स्वातन्त्र्याभिधानेन च सांख्यमतप्रत्यभिज्ञानात्। तस्यां 'एकाम्'

३६४ न्यायरक्षामणि: १. ,८

इत्यस्यायोगाच्च, बन्धमुक्तिव्यवस्थार्थं प्रतिजीवमविद्याभेदाम्युपगमावश्यम्भावात्, 'जहाति' इति त्यागोक्त्य- योगाच; मुक्तिदशायां तस्या निरवशेषोच्छेदाम्युपगात्, अनुवर्तमानत्व एव त्यागोक्तिसाङ्गत्यात्। तस्माद् सांख्याभिमतस्वतन्त्रमूलप्रकृतिरेवास्य मन्त्रस्यार्थ इति एवं प्रापे-

राद्धान्त :- अस्य मन्त्रस्य स्वरसतस्तावदेताव्ानर्थः प्रतीयते-काश्चिच्छागां त्रिवर्णा सरूपबहुबर्क- रामेकर्छागः प्रयमाणोऽनुवर्तते, अन्यस्तामुपभुक्तां त्यजति-इति। लोके सम्भवन्नप्ययमर्थो वेदे विशिष्य चाव्यात्मप्रकरणे न निबन्धमर्हतीत्याव्यात्मिके क्वचिदर्थे योजनं कार्यम्। स्वमनीषिकया च तत्कर्तु न शक्यते; विशेषहेत्वभावाच्चमसवत् । यथा हि 'अर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुभ्नः' (बृ. २, २. ३) इति मन्त्रे प्रसिद्धस्य चमसस्योर्घ्वबिलस्य तिर्यग्बुभ्नस्य ग्रहणासम्भवे सति 'अनाकाशे कोऽयं गलितहरिणःशीतकिरणः' इत्यादिव्य तिरेकानुप्राणितातिशयोक्त्युदाहरणकाव्यवचने प्रसिद्ध चन्द्रग्रहणासम्भवे सति कविविवक्षया मुखे चन्द्रत्वकल्पना क्रियत इति वदमुष्मिश्चमसत्वकल्पना क्रियत इति निश्चेतुं न शक्यते; गिरिगुहागृहविशेषादीनां बहूनामर्वा- ग्बिलत्वोर्ध्यबुन्नत्वसम्भवात्। नन्वत्र सांख्याभिमतस्वतन्त्रप्रकृतिग्रहणे विशेषहेतुरुक्तः। को विशेषहेतुः १ न तावत्स्ष्ट्रत्वम्; अन्येन प्रेयेमाणस्यापि स्त्रटत्वानपायात। न ह्याधोरणेन प्रेर्यमाणो गजो गच्छन्नगच्छति। नाध्यात्मभदेः। न हि सोऽत्र प्रतिपादते, किन्तु प्रसिद्धन्तमनूद् वन्धमोक्षव्यवस्थितिः। अनूदमानश्च लोकप्रसिद्धो भेद: 'त्ं स्त्री तरं पुमानसि त्रं कुमार उत वा कुमारी त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वञ्जातो भवसि विश्वतोमुखः' (श्वे. ४, ३) 'एको देवस्सर्वभूतेषु गूढ:' (श्वे, ६. ११) इति पूर्वापरमन्त्रानुरोधेन काल्पनिकोऽङ्गीकर्तु युकः। एतेनैक्यमपि व्याख्यातम् । तस्याप्यनूद्यमानस्य 'यो येनि योनिमधितिष्ठत्येकः' (क, ४. ११) इत्यत्रत्यमन्त्रान्तरानुसारण एकजातीयतारूपत्सम्भवात्, "चैत्रमैत्रावौषधं सेवमानौ स्थितौ तयोश्व्वैत्रस्तदद्यापि सेवते मैत्रस्तत् जहाति' इति व्यवहारदर्शनात्, एक्यस्य तेजोऽबन्नसङ्कातैक्यरूपत्वसम्भ- वाच। सांख्याभिमतप्रकृतावपि हि गुणत्रयसङ्कातभिप्रायेणैवैक्यमुपपादनीयम् ।१.४. ८। नन्वेवमिहान्यथासिध्युपन्यासेन सांख्यतन्त्रप्रत्यभिज्ञाSनादरे केन तर्हिं विशेषात्रगिरस्तु ? न खलु 'अर्वाग्बिलश्रमसऊर्र्वबुन्न इति इदन्तच्छिरः' इति चमसमन्त्र इवात्र व्याख्यानरूपो वाक्यशेोस्ति। तदभावे च सांख्यस्पृतिप्रत्यभिज्ञादर एव युक्त इति शङ्कायामाह-

१. ४. ९ चमसाधिकरणम्। ३६५

ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्यधीयत एके ।९।

परमेश्वराधीना तेजःप्रमुखा तेजोऽबन्नलक्षणा जरायुजाण्डजस्वेदजोद्विज्जचतुर्विधभूतग्रामप्रकृति- रियमजा प्रतिपत्तव्या। न तु गुणत्रयसङ्कातलक्षणा सांख्यतन्त्रसिद्धा खतन्त्रा प्रकृतिः । तथा हि एके शाखिनस्ताण्डिनः तेजोऽबन्नानां परमेश्वरादुत्पत्तिमाम्नाय तेषां रोहितादिरूपाण्यामनन्ति 'यदस्नेरोहितं रूपं तेजसस्तदूपं यच्छुक्कं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्य' इति। तान्येवेह तेजोऽबन्नानि रोहितादिशब्दसामान्यात्परत्य- भिज्ञायन्ते। श्रुत्यन्तरप्रत्यभिज्ञैव च ग्राह्या; सर्वशाखाप्रत्ययं ब्रह्मेति स्थितेः, न तु स्मृतिप्रत्यभिज्ञा; बहिरङ्गत्वात । एवञ्च रोहितादिशब्दानामपि सामञ्जस्यं भवति; गुणवत्सु गुणवाचकशब्दानां लक्षणायाः लोके वेदे च निरूढत्वात् रञ्जकत्वादिभि: सत्वादिषु लक्षणाया विप्रकृष्टत्वात् ।१. ४, ९

स्यादेतत्-तेजोऽबन्नात्मिकायां प्रकृतावजाशब्दस्य रूढिनिर्वाहिकां नास्ति छागत्वजातिः । नापि योगनिर्वाहको जन्माभावः । न च तस्यां छागजातिकल्पनया गौणी वृत्तिस्स्यादिति वाच्यम्; प्रयोजनाभावेन कल्पनानुपपत्तेः। न हि शरीरादिषु रथत्वादिकल्पनप्रयोजनवदिह प्रकृतौ छागजातिकल्पनस्य किश्चित्प्रयोजनमस्ति । 'चमसवत्स्यात्' इति चेत्, न। तस्यापि 'चमु भक्षणे' इति धातोर्निष्पन्नस्य भक्षणसाधने शिरसि योगवृत्युपपत्तेः । किंच चराचरात्मकसकलप्रपश्चकारणभूतायाः सर्वेषां चतनानां बहुविंधपुरुषार्थोपयोगिन्यास्तेजोऽवन्नात्मिकायाः प्रकृतेः कतिपयप्रजोत्पादककतिपयचेतनाकांक्षितात्यल्पप्रयोज- नोपयोगिच्छागत्वकल्पनमप्ययुक्तम्। कल्पनायां विवक्षितसाधर्म्यसत्वे यथाकथश्चिद्वैधम्य न दोषाय। अन्यथा शरीरादीनामपि रथत्वादिकल्पनानुपपत्तेः इति चेत्; सत्यम्। तथापि तत्र रूपकानङ्गीकारे रूप्यरूपक- वाचिपदद्वयश्रत्रणं व्यर्थ स्यादिति तत्परिहाराय यथाकथञ्चित्सम्भावितसाधर्म्यमवलम्ब्य रूपकनिर्वाहः क्रियते। न चह तथा रूप्यरूपकवाचिपदद्वयश्रव्णमस्ति, केवलस्त्वजाशव्दो योगेन मूलप्रकृतौ व्तथितुं शक्यः । योगाच्च मुख्यवृत्तिरूपाद्गौणी वृत्तिर्जधन्या। छप्तश्वात्रैव मन्त्रे 'अजो ह्येको' 'अजोऽन्य' इति अजाशब्द- योर्योगः । तयोरपि गौणत्वकल्पनायामत्यन्तमेव प्रकृतिसम्बन्धविमुक्तस्य परब्रह्मस्वरूपतां प्राप्तस्य पुनर्छागा- संसर्गयोग्यात्यन्ताविवे कप्राणिप्रथमोदाहरणच्छागत्वपरिवल्पनमयुक्तम्। 'अजोऽन्य' इत्यस्य औषनिषदाभि- मतमुक्तपरत्वे च 'जहाति' इत्येतदयुक्तमित्याशङ्कायामाह-

३६६ न्यायरक्षामणिः १. ४. १०

कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः ।१०। कल्पनोपदेशोऽयमजामन्त्रः । तत्र 'अजाम्' इति तेजोऽबन्नात्मिकायां प्रकृतौ, छागत्वकल्पना। 'प्रजा' इति तत्कार्येषु छागापत्यत्वकल्पना। मुक्तौ विद्यया तदुच्छेदे मुच्यमानकर्तृकत्यागत्वकल्पना, मुक्त- संसारिणोरजत्वकल्पना च। कुतः कल्पनोपदेश इति अवसीयते ? 'द्वा सुपर्णा' (श्वे, ४, ६) इत्यश्रिममन्त्रे प्राग्दृष्टान्ततयोपात्ते चमसमन्त्रे च कल्पनोपदेशात् । 'द्वा सुपर्णा' इति मन्त्रे हि शरीरे वृक्षत्वकल्पना तदाश्रितयोर्जीवान्तःकरणयोः पक्षित्वकल्पना, कर्मफले वृक्षफलत्वकल्पना च दृश्यते। 'अर्वाग्बिलश्रमस ऊर्ध्वबुभ्नस्तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपम्। तस्यासते ऋषयस्सप्त तीरे वागष्टमी ब्रह्मणा संविदाना' (बृ. २. २. ३) इति चमसमन्त्रे च कण्ठादुपरिभागरूपे शिरसि चमसत्वकल्पना, तद्गते मुखविवरे बिलत्वकल्पना, तदूर्ध्वभागे मूर्द्धवयवे घटचमसपादपादिस्थूलमूलभागरूपबुन्नत्वकल्पना, तस्मिन्वि- सृमरतया स्थितेषु प्राणादिवायुषु यशस्त्वकल्पना, तस्मिन् परितास्स्थितेषु श्रोत्रादिष्चिन्द्रियेषु ऋषित्वकल्पना च दृश्यते। न च-चमसादिशब्दानां शिरःप्रभृतिषु यथासम्भवं कथश्चिद्योगो रूढिश्व कल्यतामिति- वाच्यम् । अग्रे 'इमावेव गौतमभरद्वाजौ' इत्यादिना श्रोत्रचक्षुर्घ्राणयुगलरसनानां सप्तानां गौतमभरद्वाजविश्वा- मित्र जम दग्निवसिष्ठकाश्यपात्रिरूप त्वेन वर्णविष्यमाणतया 'तस्यासते ऋषयस्सप्त तीरे' इत्यत्र श्रोत्रादिषु ऋषित्व- कल्पनानिश्चये सति ततः प्रागपि कल्पनोपदेश इति निश्चयात, बिलबुन्नशब्दयोराकारसाम्येन मुखिवरे मूर्द्धनि च यशश्शब्दस्य विवरणक्रियासाम्येन प्राणवायुषु च गौणतवं विना योगरूडयोरसम्भवाच्च। तत्र 'द्वा सुपर्णा' इति मन्त्रे लोके सम्भवन्त्या रीत्या प्रतिपत्तिसौक्य विना न प्रयोजनान्तरमस्ति। तत्प्रयोजनमिहापि च समानम्। चमसमन्त्रे तु लोकविलक्षणया रीत्या विस्मयनीयया कौतुकमुत्पाद प्रतिपत्तिसौकर्य प्रयोजन- मिति विशेषः । प्रसिद्धो हि चमस ऊर्ध्वबिलस्तिर्यग्बुन्नश्च। तस्मंश्व सोमरसो निधीयते, न तु यशः । सोमरसपूरितस्य तद्विलस्य जलपूर्णस्य कूपस्येव तीरस्थानीयात्परितो वर्तमानादूर्वभागाद्वहिरेत्र सप्तहोतृका ब्राह्मणा ऋत्विजा सह यां काश्चन संविदं कुर्ताणाश्चासते, न तु तीरस्थानीये चमसावयत्रे। अनयोश्व मन्त्रयोर्विषयविषायसामानाधिकरण्यं विनैव कल्पनादर्शनादजामन्त्रेSपि तथैव युक्तम्। काव्येष्वपि विषयविषयसामानाधिकरण्यं विना कल्पनादर्शनाच तच्छायापन्नत्वादप्ययं कल्पनोप- देशः। न हि रूपकोदाहरणेष्विवातिशयोक्तयुदाहरणेषु तत्सामानाधिकरण्यमस्ति, यथा-

१. ४, १० चमसाधिकरणम्। २६७

'वापी कापि स्फुरति गगने तत्परं सूक्ष्मपद्या सोपानालीमधिगतवती काश्चनीमैन्द्रनीली। तस्यां शैलौ सुकृतिसुगमौ चन्दनच्छन्नदेशौ तत्रत्यानां सुलभममृतं तन्निधानात्सुधांशोः इति। यत्तक्तं योगवृत्तिसम्भवे गौणीवृत्तिर्न कल्पनीयेति तद्विपरीतम्। प्रथमप्रतीतरू ढिपूर्वक- गौणीवृत्तिस्वीकारसम्भवे रूढिपरित्यागेन योगपरिग्रहायोगात्। अत एव 'प्रैतु होतुश्रमसः प्र ब्रह्मणः प्रोद्रानृुणां प्र यजमानस्य' इति प्रैषे उद्गातृशब्दस्य बहुवचनान्तस्य बहुषु वृत्तौ वक्तव्यायां सुब्रह्मण्यसाधारणं योगं परित्यज्यान्तरङ्गप्रत्यास्त्या सद:प्रवेशवत्सु त्रिषु रूढिपूर्विका लक्षणाडङ्गीकृता। मुक्तस्य छागत्वकल्पनं बहूपकारिण्या: प्रकृतेशच्छागात्वकल्पनं च विरुद्धम्, इति चत्; नास्त्ययं विरोधो मध्वादिवत्। आदित्यस्य हि त्रयीमयस्य देदीप्यमानदिव्यज्योतिर्मण्डलस्य मधुत्वं कल्यंत। तद्वत् प्रहणजातिकल्पनायां नास्ति विरोधः। छागः पुनश्छागया संसर्गयोग्यः मुक्तः प्रकृत्या न संसर्गयोग्य इत्ययमपि न विरोधः। रथः प्रापणीयदेशपर्यन्तं नीतस्तत्प्राप्त्युपायो भवति शरीरं तु न तथा; 'अत्र ब्रह्म समश्नुते' (बृ, ४,४,७) इति श्रतेः, ब्रह्मलोकादिस्थानस्थितस्य परब्रह्मणो मुक्तप्राप्यत्वाङ्गीकारेऽपि ज्ञान- साधनतया मुक्त्युपायस्य वशीकृतेन्द्रियमनोबुध्याश्रयस्य शरीरस्य तावत्पर्यन्तं नयनाभावादिति विशेषे सत्यपि यथाकथश्चित् प्राप्त्युपायत्वमात्रेण शर्रारस्य रथत्वकल्पनादर्शनाद्। सूत्रे 'कल्पनोपदेशात्' इति प्रथमान्तं पदं 'सुपां सुलुक्पूर्वसवणष्छियाडाड्यायाजालः' (पा. सू. ७,१,३९) इति सूत्रविहितेन प्रथमाविभक्तेः आदादेशेन लब्धरूपम्। कल्पनोपदेशोSयमजामन्त्र इति तेन प्रतिज्ञा लभ्यते। तेनैव पञ्चम्यन्ततया पुनर्विवक्षितेन तत्र हेतुरुच्यते। स्यमेत्र सवस्मिन् हेतुर्भवितुं नार्हतीति सामर्थ्यादन्यस्मिन् कल्पनोपदेशे हेतूकर्तव्ये सन्निहितत्वात् 'द्वा सुपर्णा' इत्यिग्रिमकल्पनोपदेशः प्रागदृष्टान्तीकृततया बुद्धिस्थत्वात् 'अर्वाम्बिलः' इति कल्पनोपदेशश्च हेतुर्लभ्यते। चकारः काव्यषु कल्पना- दर्शनरूपहेत्वन्तरसमुच्चयार्थः। 'मध्वादि' इत्यादिशब्दो रथादिरूपकपरिग्रहार्थः । तस्मादजामन्त्रस्तेजोऽ- बन्नरूपावान्तरप्रकृतिपरः, न तु सांख्याभिमतस्तन्त्रप्रधानपर इति सिद्धम्। स्यादेतत्-सतन्त्रप्रकृतिपरो न भवतीति युक्तमेव, अवान्तरप्रकृतिपर इति न युक्तम्। यतोऽस्य मन्त्रस्य परमेश्वराधीनमूलप्रकृतिपरत्वमेव 'ज्ञाजौ द्वावजावीिानीशावजाह्येका भोक्तृभोगार्थयुक्ता' (श्वे. १.९)

३६८ न्यायरक्षामणि: १. ४. ११

'क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशिते देव एकः' (श्वे, १.१०) 'छन्दांसि यज्ञाः ऋतवो त्रतानि भूतं भव्यं यच्च वेदा वदन्ति। तस्मान्मायी सृजते विश्वमेतदसिमंश्चान्यो मायया सननिरुद्धः। मायान्तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्। तस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत्' (श्वे, ४,९,१०) 'स विश्वंकृद्विश्व- विदात्मयोनिः ज्ञःकालकालो गुणी सर्वविद्यः। प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतुः' (श्वे. ६.१६) इत्यादिपूर्वा परमन्त्रसन्दर्भपर्यालोचनया स्पष्टेमेव प्रतीयते। शाखान्तरोक्तरोहितादिशब्दप्रत्यभिज्ञानानु- रोधादपि पूर्वापरमन्त्रातुरोध एव युक्ततरः। सत्यम्। पूर्वापरमन्त्रपर्यालोचनायां मूलप्रकृतिपर एवायं मेन्त्र: । तत्पर्यालोचनायां च नास्ति पूर्वपक्षावकाशः। तैत्तिरीयशाखायामपि अजामन्त्रस्य जगत्स्रष्टपरमेश्वरप्रकरण- पठितत्वात् स्फुटतरपूर्वापरमन्त्रनियमितपरमेश्वरारधीनप्रकृतितात्पर्यकैतन्मन्त्रसरूपत्वाच्च ना्ति पूर्वपक्षावकाशः। तथाऽपि न्यायव्युत्पादनाय प्रकरणं करेण पिधाय कृत्वाचिन्तारूपेण न्यायबलादवान्तरप्रकृतिपरत्वनिर्णयार्थं- मिदमधिकरणम्। अत एवं भाष्ये प्रकरणानुसारेणास्य मन्त्रस्य मूलप्रकृतिपरत्वपक्षमपि प्रदर्श्य कृत्वाचिन्तो- द्वाटनं कृतमिति सर्वमनवद्यम् ।१.४, १०

इति चमसाधिकरणम् ।२।

(३ अधिकरणम् )

न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ।११।

बृहदारण्यके श्रयते-'य्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः। तमेव मन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्मामृतोऽमृतम्' (बृ. ४. ४. १७) इति। अयं मन्त्रः सांख्याभिमतानि पश्चविशतितत्वानि 'पञ्च पञ्चजना' इति प्रतिपादयति, उत वाक्यशेषगतान् प्राणादीनिति सन्देहे पूर्वपक्षः- पञ्चशब्दद्वयेन पञ्च. विशतिसंख्यानिष्पत्ते: तया संख्यया संख्येयाकाडिक्षण्या सांख्यतन्त्रसिद्धान्येव तत्वान्युपसङग्राह्याणि। तावन्त्येव हि तत्वानि सांख्यैः परिगण्यन्ते।

स्यादेतत्-कथमत्र पञ्चविशतिसंख्यानिष्पत्तिः। यदि 'पश्चपश्व' इति पञ्चकद्वयमुच्यते तदाSवयव द्वारेण समुदायलक्षणाश्रयणेSपि दशसंख्यैव निष्पधते 'पच्च स् च वर्षाणि न ववर्ष शतक्रतुः' इत्यत्र यथा

१. ४. ११ न संख्योपसंग्रहाधिकरणम्। ३६९.

द्वादशसंख्या। यदि तु वीप्सा, तदाऽपि पञ्चसंख्यानि पश्चकानि ग्राह्याणीत्यत्र गमकाभावात् पञ्चविंशनि- संख्या न निष्पद्यत एव। यथा 'दश दशैकैकश्रमसमनुप्रसर्पन्ति' इत्यत्रानुप्रसर्पणीयानां चममानां दशसंख्य त्वादनुप्रसर्पकाणां पुरुषाणां शतसंर्या निष्पदते। एवं 'यस्मिन् पञ्च पञ्चजना' इत्यन्राधिकरणानि यदि पश्च स्युस्तदा प्रत्यधिकरणमधिया जनाः पञ्चसंख्यावीप्सया लभ्यन्त इति तषां पंचविशतिसंख्या निष्पद्येत, न त्वत्राधिकरणपश्चकश्रतणमस्ति। ननु पञ्चसंख्यतया प्रतिपन्नेष्वर्थेषु पुनः पञ्चसंख्याऽन्तरविशेषणोपादानात् पञ्चविशतिसंख्या लभ्यत इति चेत; कि प्रथमं पंचसंख्यया विशेषिता एवार्थाः पुनरपि पंचसंयया विशष्यन्ते, उत तद्विशेष्रणीभूता पञ्चसंख्या ? न तावत् पंचसंख्या। विशष्यं विहाय विशेषणयोरन्वयासम्भवात्। नापि तद्विशेषिताः; आकाडक्षाऽभावात्। रक्तपटन्यायेन उत्थापिताकाइक्षा स्यात् इति चेत; न। श्रुतविशेनण- सजातीये तद्विरोधिनि चाकांक्षोत्थापनासम्भवात्। न हि 'रक्तो रक्तः पटो भवति' इत्यत्र 'मृण्मयो हिरण्मयां घटो भवति' इत्यत्र वा भवत्याकांक्षा। ननु 'पंच पंचपूल्य' इत्यत्र पंचर्विशतिपूलाः प्रतीयन्ते। नेति ब्रूमः। तत्र समस्ता पंचसंख्यैव पूलानां विशेषणं व्यस्ता तु तत्समाहाराणाम्। न चात्र तथा समाहारार्थःसमासोS- स्ति 'पंचजन्य' इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशाभावादिति चेतू;

उच्यते-अनेकावान्तरसंख्यानिर्देशे सति महासंख्यालाभो यथा 'पञ्च सप च वर्षाि' इत्यत्रा- वयतद्वारेण समुदायलक्षणया, यथा 'दशदशैकैकम्' इत्यत्र वीप्सया तथैत्र तस्मिन्तत्येकया संख्यया विशेषितानामर्थानां, संख्याया एव वा सजातीयेन विजातीयेन वा संख्यान्तरेण विशेषणात्संवर्धनन महासंख्यालाभोऽपि वैदिकेषु लौकिकेषु च प्रयोगेषु प्रसिद्धो नापह्नोतुं शक्यते । दृश्यंते हि 'वयसो वयसः सप्तदशसप्तदशानि ददाति' 'पञ्च पश्चाशतत्त्रिवृतः संवत्सरा' इत्यादयः प्रयोगाः। प्रथमान्त्रितविशेषण- सजातीयस्य तद्विरोधिनो वा यत्रैतेषूदाहरणेष्वित विवक्षितमहासंख्यालाभार्थत्वेन पौनरुक्त्यस्य विरोधस्य वा परिहारो न संभवति तत्रैव तदनाकांक्षा विशेषणयोरन्वयोऽपि साक्षादेव न संभवति। विशिटान्वयनो विशेषणस्य विशेष्यान्वयानुपपत्तौ विशेषणे संक्रमस्तु 'दभ्ना जुहोति' इत्यादौ सुप्रसिद्ध एव। यदि च एवमप्यपरितोषः, तदा 'पञ्च पञ्चपूल्य' इतिवदिहापि समाहारविवक्षाऽस्तु। तद्विवक्षयामपि स्त्रीलिङ्गाभावस्तु छान्दसत्वेनोपपादनीयः । 'ऊकालोऽज्झखदीर्घप्लुतः' (पा, सू. १. २. २७) इत्यत्र 'स नपुंसकम् '

न्याय. र. ४७

३७० न्यायरक्षामाणेः १. ४. ११

(पा. सू. २. ४. १७) इति नपुंसकलिक्गाभाववच्छन्दोवद्गावेन। तस्मादिह प्रतिपन्नया पञ्चविशति- संख्ययोपसंग्रहात् 'पश्च पञ्चजनाः' इत्येततसांख्याभितानि तत्वानि प्रतिपादयतीति युक्तम् ।

एतेन-'पञ्च पञ्चजना' इत्येतत्कथं सांख्यतत्वानि प्रतिपादयेत्, न हि तेषु पश्चशःपश्चशः साधारणो धर्मोडस्ति, येन पञ्चविशतेरन्तराळे पश्च पञ्च संख्या निविशेरन्। एकैकधर्मावच्छेदनिबन्धनो हि महासंख्यायामवान्तरसंख्यानिवेशः यथा 'त्रयस्न्िशद्देवता' इति महासंख्यायामषौ वसव इत्याद्वान्तरसंख्या- निवेश इति-निरस्तम्; 'पंच सप्त च वर्षाणि' 'पंच पंचाशतस्त्रिवृतः संवत्सरा' इत्यादिषु विनाऽप्येकै- कमवच्छेदकं विवक्षितमहासंख्यालाभोपायतामात्रेण यत्किचिदवान्तरसंख्यानिवेशदर्शनात्। न हि द्वादश- वार्षिक्यामनावृष्टौ पश्चसु सप्तसु च वर्षेषु, विश्वसृजामयने पश्चाशदुत्तरद्विशतसंख्यानां त्रिवृतां संवत्सराणां मध्ये पञ्चाशति पञ्चाशति संवत्सरेत्ु चैकैको धर्मोडस्ति। इह तु भूतानि तन्मात्राणि ज्ञानेन्द्रयाणि कर्मेन्द्रियाणि अवशिशनि प्रकृतिपुरुषमहदहङ्कारमनांसि च पश्चपश्चेति पश्चशःपश्चशस्साधारणधर्मोऽपि लभ्यते।

ननु यदि 'पश्चपञ्चजना' इत्येतावदेव सांख्यतन्त्रसिद्धानि सर्वाणि तत्वानि प्रतिपादयेत्तर्ह्यात्मा-

काशाभ्यां संख्याऽतिरेक: स्यात् । न स्यात्। सेश्वरसांख्यपक्षेऽधिकरणतवेन निर्दिष्टस्यात्मन ईश्वरत्व-

सम्भवात्। पक्षान्तरेऽपि तस्य 'से महिम्नि प्रतिष्ठित' इतिवदाधेयत्वेनापि निर्देशसम्भवात्। आकाश-

शब्दोक्तस्य भूताकाशस्य प्रधानस्य वा सेतरसकलवस्त्ाधारतया विशिष्टत्वादादरण पुनः कीर्तनसम्भवात्

'ग्रामीणाः सर्वेऽपि त्वां द्रट्मागताः, साक्षाद्वसिष्ठकल्पश्षैत्रोSपि समागतः' इति यथा। यद्वा गुणसङ्गात-

रूपायां प्रकृतौ सत्वादिगुणानां प्रत्येकपरिगणनया विनैवात्मानं भूताकाशञ्च पञ्चविशतिसंख्या सम्पादनीया।

नन्वेवरं कथाश्विल्वब्धयाऽपि पञ्चविशतिसंव्यया सांख्यतं्तोपसंग्रहः पक्षद्वयेऽपि किष्ट एव। कस्ततोऽप्यक्किष्टः

'पञ्चपश्चजना' इत्यस्यार्थो वर्णनीयः १ न हि पश्चजनशब्दस्य मनुष्यरूर्ढि परिगृह्य पश्च मनुष्या यस्मिन् प्रतिष्ठिता इत्यर्थो वर्णितुं शक्यते; आत्मनस्तावता कस्यचिदतिशयस्यालाभेन वाक्यस्य निस्तात्पर्यत्व.

प्रसङ्गात्। अतोऽध्यात्मप्रकरणे छागाया अनन्वयादजामन्त्रस्याजाशब्दरूढिविषयादन्यस्मिन्निवास्यापि मन्त्रस्य पंचजनशब्दरूढिविषयादन्यस्मिन्नर्थें पर्यवसाने वक्तव्ये तद्वदिह शाखान्तरान्वेषणेन पूर्वापरपर्यालोचनया वा

१. ४. ११ न संख्योपसंग्रहाधिकरणम्। ३७१

लभ्यस्य कस्यचिदर्थस्याभावात् 'पंचपंच' इत्यस्य पंचविशतिसंख्यापरतां जनशव्दस्य जायमानाजायमानेषु छत्रिन्यायेन लक्षणां चा्ङ्गीकृत्य सांख्यतन्त्रतत्वान्येव ग्राह्याणि। ननु वाक्यशेषे 'प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यानं मनसो ये मनो विद्ुः' (बृ, ४. ४. १८) इति प्राणादयः पञ्च वर्ण्यन्ते। ते पञ्चजनशब्दलक्ष्या भवितुमर्हन्ति; तद्वाच्यपुरुष- सम्बन्धित्वात्, 'ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः' (छा. ३. १३. ६) इति पुरुषशब्दस्य तत्र प्रयोगदर्शनाच्च। यद्वा वाक्यशेषदर्शनादाज्यशब्दस्यान्यत्र रूढस्यापि स्तोत्रविशेषेष्विव प्राणादिषु पञ्चजनशब्दस्य शक्तिरस्तु। एवं वाक्यशेषाम्नातप्राणादिपरत्वकल्पनायां न कोऽपि क्लेश इति चत् ; उच्यते। 'यस्मिन् पञ्च पञ्चजनाः' इत्येतदनन्तरमुत्तरस्मिन् मन्त्रे माव्यन्दिनानां प्राणाद्यः पञ्च पठिताः सन्ति, न तु काण्वानां। ते हि 'प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये मनो विद्ठुः । ते निचिक्युर्ब्रह्म पुराणमग्रथम्' (बृ, १. १. १८) इत्यन्नं विनैव पठन्ति। न च तेषां 'यस्मादर्वाक्संवत्सरोऽहोभि: परिवर्तते तं देवा ज्योतिां ज्योतिरायुर्होंपासतेऽमृतम् ' (बृ. ४, ४. १६) इति पूर्वमन्त्रपठितेन ज्योतिषा पञ्च्संख्यानिर्वाहः; काण्वानामपि पूर्वमन्त्रपाठसत्वेन तेषां ज्योतिषा घट्संख्याप्रसङ्गाद्। न हि समाने ज्योतिराम्नान तत्केषाञ्चिद््ह्यते केषाञ्चिन्नेति वैधम्यं सम्भवति। तथाऽपि केषांचिदन्नन संख्यापूरणं केपांचिज्ज्योतिषेति विरोधोऽपरिहार्यः । न च विकल्पितः; वस्तुनि तदयोगात् । नचेदमुपासनम् । तस्मादिह गत्यन्तरा- भावात् पंचविशतिसंख्यया उक्तप्रकारेण निष्पादितया सांख्यतत्वोपसंग्रह एव कार्य: इति। एवं प्राप्ते राद्दान्त :- उक्तप्रकारेण निष्पादितया पंचविंशतिसंख्यया तावतां संख्येयानामुप- संग्रहादपि न सांख्यतन्त्रसिद्धानां तत्वानां श्रुतिमूलप्रत्याशा कर्त्तव्या। नानाभावादतिरेकाच्च। नानाभावः पश्चशः पश्चशः क्ोडीकारकैकधर्माभावेन सर्वेषां पृथग्भावः । अतिरेक आत्माकाशाभ्यां संख्याऽतिरकः । तदुभयमपि पूर्वपक्षिणा यद्यपि क्वेशेन समाहितम्, तथापि पंचविशतिसंख्यानिर्वाहार्थ नैवं सांख्यतत्वान्युप. संगृह्य क्रेशः समाश्रयणीयः; 'इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः' इति शाखान्तरे पुरुषावर्वेन वर्णितैरिन्द्रियादिभिरपि तननिर्वाहसम्भवात् । तत्र हि ज्ञानेन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि भूतानि तन्मात्राणि ततोSवशिष्टानि मनोबुद्दि - भोक्तृस्थूलसूक्ष्मशरीराण च पंचपंचेत्यक्ेशनैव पंचशः पंचशो विभागार्हाः पंचविशतिरर्था वर्णिताः ।

३७२ न्यायरक्षामणि: १. ४. ११

तेषमिहोपसंग्रहे च नास्त्यतिरेकशङ्का। तेम्यः परस्य पुरुषस्येहात्मशब्देन निर्देशः, तेष्वगृहीतस्याव्याकृतस्या- काशशब्देनेत्युपपत्तेः, तत्राव्यक्तश्दस्याजहल्लक्षणया स्थूलसूक्ष्मशरीरद्दयमात्रपरत्वोपपत्तेश्र। एवमन्तरङ्ग- शाखान्तरदृष्टसंखयोपसंग्रह एव युक्तः, न तु बहिरङ्गाप्रामाणिकस्मृतिदृष्टतत्वोपसंग्रहः। एवं च संख्येया- नामात्मनि प्रतिष्ठितत्ववर्णनमपि सङ्गच्छते। न हि सांख्यतत्वानामात्मनि प्रतिष्ठितत्वमस्ति; प्रधानस्य स्वतन्त्रत्वादन्येषां प्रधानाश्रितत्ाद्।

अपिच देवाः पितरो गन्धर्वा दैत्या दानवा राक्षसा भूताः प्रेताः पिशाचाश्चत्वारो वर्णाः स्वर्ण्यम्वष्ठोग्रनिभाददौष्यन्तपारशवाष्घडनुलोमाः सूतमागधायोगवक्षत्तवैदेहकचण्डालाः षट् प्रतिलोमाश्रेति पंचविंशतिर्जना: संख्येया इत्यपि निर्वाहः संभवति। एवंच जनशब्दोऽपि सङ्गच्छते। तिर्यकस्थावरातिरिक्तेषु वागिन्द्रियपाटववत्सु देवादिमनुष्यपर्यन्तेष्घंव हि जनशब्दः प्रयुज्यते। अपिचात्र 'पंचपंच' इति पञ्चविंशति- संख्येति कुतो निर्धार्यते येन तदुपसंग्राह्याणि सांख्यतत्वानीति शंक्येतापि। तस्य पश्चकद्वयपरतया दशसंख्याऽस्तु। तत्संख्येया: 'ते वा एते पंचान्ये पंचान्ये दश सन्त' (छा. ४, ३, ८) इति संवर्ग- विद्यायामुक्तानि वायौ लयवन्त्यग्निसूर्यचन्द्रांभांसि वायुना सह पंच, प्राणे लयवन्ति वाक्चक्षुः श्रोत्रमनांसि प्राणेन सह पंचेत्येवं दश पदार्थास्सन्तु।

अथवा तस्य वीप्सारऽर्थतया प्रतिपुरुषं पंचात्मनाSवस्थिताः प्राणवृत्तयस्तत्संख्येयाःसन्तु 'न प्राणेन नापानेन मर्त्यों जीवति कश्चन। इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ' (क, २, ५, ५) इति श्रुत्यन्तरे प्राणापनशब्दोपलक्षितानां सर्वपुरुषसम्बधिनीनां सर्वासां प्राणवृत्तीनां ब्रह्माश्रितत्वश्रवणात्। यद्वा एकस्य पंचशव्दस्य जनसंख्यापरतयाऽन्यस्येकैकजनगतपञ्चात्मकत्वपरतया च शिरःपक्षाद्वयवैः प्रत्येकं पंघात्मानो ये पंचसंख्या जना अन्नमयादयस्ते संख्येयाःसन्तु। तेषां पंचानां सर्वप्रतिष्ठारूपपुच्छब्रह्माश्रितत्वादकैकस्मिन्नप्यन्न- मयादौ पाशवदवयवगतबहुत्वोपचारसम्भवात्। सांख्यतत्वग्रहणेऽपि अहङ्कारादीनामान्तर्गणिकभेदसत्वेना- हङ्कारत्वादिगतैक्यापचारकल्पनावश्यम्भावात्। आनन्दमयपुच्छस्य ब्रह्माश्रितत्वाभावेन पंचात्मकत्वविशिष्टानां ब्रह्माश्रितत्वासम्भवेऽपि चित्रगुन्यायेन तदुपलक्षितानां तत्सम्भवात्। एवं च 'चमसवदविशेषात्' इति प्रागुक्तस्यैव न्यायस्य विषयेSस्मिन्मन्त्रे क:सांख्यतत्वग्रहणप्रत्याशावकाशः१ एतदभिप्रायेणैवोक्तं भाष्ये 'कथंच

१. ४. ११ न संख्योपसंग्रहाधिकरणम्। ३७३

संख्यामात्रश्रवणे सति अश्रताना पंचविंशतेस्तत्वानामुपसंग्रहः प्रतथित? जनशव्दस्य तत्वेप्वरूडत्वादर्थान्तराप- संग्रहेडपि संख्योपपत्तेः' इति। तत्र कथं तत्वानामुपसंग्रहः? शाखान्तरोक्तानामिन्द्रियादीनां जनिमतां देवादि- प्रतिलोमान्तानां जनशब्दविषयत्वेन प्रसिद्धानां वा संख्येयत्वेऽपि पंचविशतिसंख्योपपत्तेः। कथंच पंचविशते- रुपसंग्रहः? 'पंचपंच' इत्यस्य पंचकद्यपरतया वाय्वादिप्राणादिविषयदशसंस्योपपत्तेः। तस्य बीप्सार्थतया प्रतिपुरुषं पंचधा विभक्तप्राणादिवृत्तिविषयपंचसंख्योपपत्तेश्षेति तस्याभिप्रायो द्रष्टव्यः। अङ्गाकृत्य 'पंचपंच' इत्यस्य संख्यापरत्वं तल्ल्घसंख्यया संख्येयोपसंग्रह चेदं सर्वमुक्तम्। वस्तुतस्तदेवासिद्धम्। तथाहि-पंचजनशब्दस्तावदन्तानुदात्तरूरेग भाषिकास्यशतपथब्राह्मणरूरविधायक- ग्रंथविहितेन 'पंचानां त्वा पंचजनानां यंत्राय धर्त्राय गृह्ामि' इति श्रुत्यन्तरप्रयोगदर्शनन च समस्तांS- वसीयते। समासश्च न समाहारद्विगुः संभवति। गत्यन्तर छान्दसरूपकल्पनाडयोगाद, किन्तु पंचमिर्भू- तैर्जन्मवन्त इति व्यधिकरणतत्पुरुषो वा पंच च ते जनाश्वेति समानाधिकरणतत्पुरुपो वा वक्तव्यः। तत्राद- पक्षे समस्तपंचशब्दस्य जनान्वयिसंख्यापरत्वशङ्कैव नास्ति। द्वितीयपक्षेऽपि तथैव 'दिक्सख्ये संज्ञायाम्' (पा. सू, २. १. ५०) इति सूत्रेण प्रत्यस्तमितावयवार्थायां संज्ञायामेव सप्तर्िशब्दवत्तस्य समासस्य विधानात्। न हि समर्षय इति संज्ञासमासे सप्तशब्दस्य संख्यासमर्पणे तात्पर्यमस्ति, किन्तु व्युत्पत्तावुपलक्षणमात्रं संख्या गोशब्दव्युत्पत्तौ गमनमिव। अत एव यथा 'गौस्तिष्ठति' इत्यत्र न व्याघातः 'गोर्गच्छति' इत्यत्र न पुनरुक्तिः, एवमिहापि 'सप्त सप्तर्षयः' इत्यत्र न पुनरुक्तिः, वसिष्ठ एकरिमिन् सप्तर्षिशब्दप्रयोगे च न व्याघातः । एवंच यथा 'सप्त सप्तर्षयोऽमलाः' इति विष्णुपुराणप्रयोगे बहुवचनेन बहुत्वSवगतेSपि समस्तसप्तशब्दस्य सप्तसंख्यापरत्वाभावात् ते कतीत्याकाडक्षायां पुनस्सप्तशब्दप्रयोगः एवमिहापि समस्तपंच- शब्दस्य पंचसंख्यापरत्वाभावात् ते कतीत्याकाडक्षायां पुनः पंचशब्द इत्यसमस्तमेकमेव्र पंचपदं संख्यापरमिति युक्तम्। सूत्रस्यायमर्थ :- पश्चपश्चेतिशब्दाभ्यां संख्यापराम्यां तावत्संख्येयोपसंग्रहादपि न सांख्यतत्वग्रहण- सिद्धिः; सांख्यतत्वानां परस्परं पृथग्भावात् पंचशःपंचशः करोडीकारकधर्मरहितत्वात्, आत्माकाशाभ्यां संख्याऽतिरेकात्। चकार: सतन्त्रहेतुद्वयसमुच्चयार्थः। अपिचात्मनि प्रतिष्ठितत्वोक्त्या इह संख्येयानामपि स्वतन्त्रेभ्यः सांख्यतत्वेभ्यः पृथग्भावादपि न सांख्यतत्वग्रहणासिद्धिः। िश्च 'पञ्चपञ्च' इति पंचकद्यग्रहणेन

३७४ न्यायरक्षामणिः १. ४. १२, १३

वीप्सया वा नानाविधसंख्यान्तरसम्भवान्न सांख्यतत्वग्रहणसिद्धिरित्यपि हेतुद्वयं 'नानाभावात्' इत्यनेन विवाक्ष- तम्। अपिशब्देन पञ्चजनशब्दस्य संज्ञासमासरूपत्वात् पञ्चशब्दद्वयलब्धसंख्यासंख्येयोपसंग्रहो वस्तुतो नास्ती- त्यपि सूचितम् । १. ४. ११.

स्यादेत्त्-उक्तरीत्या पञ्चजनशब्दस्य व्यधिकरणतत्पुरुषाङ्गीकारे पश्चभूतप्रभवशररयुक्ताः पञ्च- जनशब्दरूढिविषयत्वेन प्रसिद्धा मनुष्या इह ग्राह्याःस्युः। ते च चातुर्वर्ण्यानुलोमरूपान्तरप्रभवभेदेन पञ्च- विधा इति पञ्चेत्यपि विशेषणं तेषु योजयितुं शक्यम्। समानाधिकरणसमासे तु 'सप्तर्षय' इतिवत् पञ्चजना: नाम केचन वक्तव्याः स्युः । किमत्र तत्वमित्याकाडक्षायामाह-

प्राणादयो वाक्यशेषात् ।१२।

वाक्यशेषे तावत् प्राणादयः पञ्चाम्नायन्ते। तेषु च मनुष्यसम्बन्धिषु पंचजनशब्दो लक्षणया वर्तयितुं शक्यते। वाक्यशेषानुसारेण वाऽडज्यादिशब्दवत् तस्य शक्त्यन्तरं कल्पयितुं शक्यते। एवं वाक्यशेषे सन्निहितेषु प्राणादिषु ग्रहीतुं योग्येषु न युक्तं स्वबुध्युपस्थापनीयानां मनुष्याणां ग्रहणम् ।१.४. १२

ननु प्राणादयो नात्र ग्रहणयोग्याः। काण्वपाठे पंचानामनाम्नानादित्याशङ्कायामाह-

ज्योतिषैकेषामसत्यन्ने । १३ ।

काष्वानामसत्यन्ने पूर्वमन्त्रपठितेन ्योतिषा संख्यापूरणमस्तु। न ह्यनाम्नातान्ानां पंचसंख्या- पूरणार्थ ज्योति्ग्रहणे सति आम्नातान्नानामपि तद्रहणेन भाव्यमिति राजाज्ञा, येन तेषां षट् पंचजना: स्युः। आकाडक्षासद्धावास्द्ावाभ्यां हि ग्रहणाग्रहणे युज्येते। विरोधस्तु विकल्पेन समाधेयः । न च वस्तुनि विकल्पायोगः। न ह्य्र ब्रह्माश्रिताः पंच पंचजना: प्रतिपिपादयिषितानि वस्तूनि, किन्त्वद्वितीयं निर्विशेषं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मैकमेवात्र प्रतिपिपादयिषितम् । पंचजनास्तु कल्पितास्तत्प्रतिपत्युपायाः। न ह्यकल्पितार्थ- प्रतिपत्त्युपायेषु कल्पितष्वैकरूप्यनियमोऽस्ति; नानाप्रकारेण भिन्नव्याकरणनिष्पादैः कल्पितशब्दैरुपायैर- कल्पितसिद्धशब्दप्रतिपत्तिदर्शनात् । अत्र च मन्त्रे पंचजना: केवलप्रतिपत्युपायाः, न तु ज्ञेयवस्त्वन्तर्गता इत्येतत् सुषुमयुत्कान्त्यधिकरणविषयवाक्यभूतनिष्प्रपंचप्रत्यगभिन्नब्रह्मप्रकरणमध्यपातेन 'मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह

१. ४. १३ न संख्योपसंग्रहाधिकरणम्। ३७५

नानास्ति किंचन । मृत्योस्स मृत्युमाम्ोति य इह नानेव पश्यति' (बृ. ४. ४, १९) इत्यादिमन्त्रान्तर- सन्निधानेन च स्पष्टम्। उत्तरार्द्वेनापि स्पष्टम्। तत्र हि 'तमेव' इत्येवकारेण तत्र प्रतिष्ठितान्वेद्यकोटेर्वहिर्भाव्य तमेव निष्प्रपंचमात्मानममृतं ब्रह्म मन्ये न चाहं तमात्मानं ततोऽन्यः सन्वेधि, किन्तु विद्वान् सन् अहमप्य- मृत एव अमृतशब्दोक्तं ब्रह्नैव, अज्ञानमात्रेण तु प्राक् मर्त्य आसमिति मन्त्रदष्टुरुक्तिः प्रतिपाद्यते। एवमेव्र विवृतं वार्तिकेऽपि 'कार्यकारणयोस्तत्वं यस्मादात्मैव निर्द्यम्। मन्य आत्मानमेवातः कार्यकारणवज्जगत्। प्रध्वस्तभेदहेतुत्वात्कारणादेरसम्भवात्। अमृतोऽमृतमित्याह विद्वानिति श्रुतिस्ख्यम्' इनि। केचितु निष्प्रपंचप्रत्यगभिन्नब्रह्मसाक्षात्कारोपायत्वेन उपासनाSत्र विवक्षितेत्याहुः। तदा सुतरां विकल्पो युज्यते।

अत्रेदमालोचनीयम्-'प्राणादयो वाक्यशेषात्' इति सूत्रं तावदयुक्तम्। सन्दिग्धे हि वाक्यशेषान्निर्णयः । न चात्र सन्देहोऽस्ति; पंचजनशब्दरूडया प्रथमं मनुष्याणामेव तदर्थतया निश्चयाद्। न च पंच मनुष्या यस्मिन् प्रतिष्ठिता इत्यर्थपरिग्रहे वाक्यस्य निस्तात्पर्यत्वप्रसङ्गादर्थान्तराकांक्षायामाकांक्षि- तार्थसमर्पको वाक्यशेषः स्यादिति वाच्यम्। पंचशब्दस्य व्यक्तिसंख्यापरत्वं विहाय ब्राह्मण त्वादयन्तर- प्रभवत्वान्तक्रोडीकारकधर्मोपाधिकसंख्यापरत्वपरिग्रहोपपत्तेः । अपि च नात्र वाक्यशेषन्यायावतरणम्। एकार्थप्रतिपादकत्वे हि स न्यायः । अत एव 'सन्दिग्धे तु [षु] वाक्यशेषाद्' (जै, सू. १. ४, २४) इति पूर्वतन्त्रसूत्रात् कथं वाक्यशेषस्य सन्दिग्धार्थनिर्णायकत्वित्याकांक्षायां 'अर्थाद्वा कल्पनैकदेशत्वात्' (जै.सू. १.४. २५) इत्युत्तरसूत्रगतमेकदेश त्वादित्यंशमस्यापि सूत्रस्य शेषं कृत्वा एकोऽर्यो दिश्यते- प्रतिपादते याभ्यां विध्यर्थवादाभ्यां तत्त्वादेकार्थप्रतिपादकत्वादिति व्याख्यातम्। वार्तिकेऽपि' 'विधिस्तुत्योस्स- दावृत्तिस्समानविषयेष्यते। तस्मादेकत्र सन्दिग्धमितरेणावधार्यते' इति विध्यर्थवादयोरेकार्थप्रतिपादकत्वमनयोः कचित् सन्दिग्धस्यान्येन निर्णये हेतुतवेनोक्तम्। न चात्र पंचजनमन्त्रस्य प्राणमन्त्रस्य चैकार्थप्रतिपाद- कत्वमस्ति। एक: पंचजनाकाशाधारत्वेन उपायेन ब्रह्मप्रतिपत्तिपरः, अन्यस्तु प्राणार्दानां प्राणनव्यापारादि- सामर्थ्य यदधीनं तं प्रत्यगात्मानं ये विदुः ते ब्रह्म निरचैषुरिति महावाक्यार्थनिश्चयस्य त्वंपदार्थावगत्यधीनत्व प्रतिपादनपर इति भिन्नप्रस्थानत्वात । एवं च 'ज्योनिषैकेश्राम्' इति सूत्रमप्यनुपपन्नम् ; पूर्वमन्त्रस्यापि कालापरिष्छिनं ओोतिषामादित्यादीनां ज्योतिरमृतं ब्रह्म आयुष्यगुणविशिष्टं देवा उपासत इति

३७६ न्यायरक्षामणिः १. ४. १३

पुराकल्पप्रदर्शनमुखेन आयुष्कामस्तद्ुणावारिष्ट ब्रह्मोपासीतेति निर्गुणप्रकरणेड्यस्मिन् प्रासङ्गिकोपासना- विधिपरत्वाद्।

अपि च सर्वशाखाप्रत्ययन्यायान्माध्यन्दिनशाखापठितान्नोपसंहारेणैव काण्वशाखायां पचसंख्या- पूरण पम्मवादप्यनुपपन्नम्। पंचसंख्यापूरणार्थं ज्योतिरपेक्षायामपि 'ज्योतिर्मिः' इति सूत्रं प्रणेतव्यम्; पूर्वमन्त्रे बहु ाचननिर्दिष्टनामेत्र ज्योतिषामिह पंचजनमध्ये ग्राह्यत्वात् द्वितीयानिर्रिष्टस्य ब्रह्मतया तस्य तदाश्रितमध्ये परिगणनायोगात्। अपि च सांख्यतत्वेषु पंचशःपंचशः क्ोडीकारकैकधर्माभावात्तत्परिग्रहो न युज्यत इति 'नानाभावात्' इति सूत्रभागेन दूषिततरता सूत्रकृता प्राणादिषु ज्योतिःपंचमेष्वन्नपंचमेषु च पृथक पृथक् क्रोडीकारकमेकैकधर्म दृष्ट्वेदं सूत्रद्दयं प्रणीतमित्युपपादनीयम्। तमपि धर्म न पश्यामः। न हि महासंख्यायां विभज्यावान्तरसंख्यानिवेशन एव क्रोडीकारकधर्मापेक्षा, न तु संख्यानिवेशनमात्र इति विशषे प्रमाणमस्ति। तस्मा दसमञ्जसमेवेदं सूत्रद्टयं प्रतिभाति।

अत्र ब्रूम :- 'पंच पंचजनाः' इत्यत्र मनुष्यपरिग्रहे पंचजनशब्दखारस्यं लभ्यते। पंचसंख्या तु पुरुषबुध्युपस्थापनीयेन ब्राह्मणत्वाद्यपाधिना निर्वहणीया। प्राणादिपरिग्रहे मन्त्रान्तरश्रतेन प्राणत्वाद्युपाधिना पंचसंख्यानिर्वाहात्पंचशब्द्स्ारस्यं लभ्यते। पंचजनशब्दस्तु प्राणादिषुः लक्षणया शक्त्यन्तरकल्पनेन वा नेतव्यः। किमत्र युक्तमिति विवक्षायां प्रथमश्रतपंचशब्दखारस्यमनुरुध्य पंचजनशब्दस्य प्राणादिषु वृत्त्यन्तर- कल्पनं युक्तमित्यभप्रेत्य भगवता सूत्रितं 'प्राणादयो वाक्यशतात्' इति। एवमेव हि जैमिनिनापि सप्दश- शराव्रे चरौ 'चतुरो मुष्टीन्निर्वपति' इत्यस्य प्राप्तौ संख्यामुष्टयन्यतरबाधे चावश्यंभाविनि प्रथमश्रतसंख्याबाध- परिहाराय मुष्टिवाधोऽग्गीकृतः। यददि पंचजनवाक्यस्य प्राणवाक्यं विधेरर्थवाद इव शेषो न भवति, तथापि अपरिमितवाक्यस्य सहस्त्रवाक्यमिवाकांक्षितमर्थ सन्निधानमात्रेण समर्पयत् शेष इव भवतीति 'वाक्यशेषात्' इत्युक्तम्। श्रुतावपि हि पर्थग्निकरणानतोत्सृष्टस्य पात्रीवतपशोस्तदनन्तरं क्रियमाणः पत्नीवद्देवत्य आज्ययागः संस्थाप्यमानश्शेष इव भवतीत्येतावतोक्तं 'पर्यग्निकृतं पत्नीवतमुत्सृजत्याज्येन शेषं संस्थापयति' इति। एतेन- ज्योतिषा संख्यापूरणानुपपत्तिरपि -परिहता। 'ज्योतिषां ज्योतिः' त्यस्य पंचजनवाक्यशेषत्वाभावेऽपि अप-

१. ४. १४ कारणत्वाधिकरणम्। ३७७

यत्तु माध्यंदिनशाखात उपसंहनेSने सति ज्योतिषा सख्यापूरणं नापेक्षितमिति तत्तर्थेत्र। कृच्ा- चिन्तया तु सूत्रं प्रणीतम्। कृत्वाचिन्तेत्येतदपि 'असत्यन्न' इत्यनेनैव दर्शितम्। यदि शाखान्नरादुपसंहन मन्नं न स्यात्तदानीं ज्योतिषा संख्यापूरणं कार्यमित्येतदर्थ एव हि 'असत्यन्न' इति सूत्रशेषः, न तु नस्य प्रयोजनान्तरमस्ति। यदि हि शाखान्तरादन्ोपसंहारं सूत्रकारो नान्वमंस्यत 'असत्यन्न' इति सूत्रशेपं नावक्यत्; काण्वशाखायामन्नाभावस्य स्पष्टतात्। शाखान्तरादन्पसंहाराभावप्रतिपादनार्थतव 'अन्नाभावाद् इत्येवावक्ष्यत्, न तु 'असत्यन्न' इति। 'ज्योतिषा' इत्येकवचनं तु '्योतिः' इति मन्त्रे बहुवचननिर्दिष्टान ज्योनिषां ज्योतिष्टवेन एकीकृत्य परिग्रहणं सूचयितुम्। अन्यथा हि पंचजनानां संख्याऽनिरेकः स्वाद्। प्राणादनिामन्नपंचमानां क्रोडीकारकं ब्रह्मार्धीनिखव्यापारत्वेन उत्तरमंत्राम्नातत्वम्। ज्योतिःपंचमानां ब्रह्माधी- नस्वव्यापारत्वेन सन्निहितमन्त्राम्नातत्वम्। संख्यानिवेशनार्थमेतदनपक्षायामपि 'प्राणादय इतिमूत्रगतन तट्रुणसंविज्ञानबहुरव्राहिणा तेषां वाच्यत्वस्य, लक्ष्यत्वस्य वा सिव्यर्थमवश्यं तष्वनुगतमेकं रूपमेतदन्यद्वा वक्तव्य- मेव। कृत्वाचिन्ता किमर्थेति चेत् न्यायव्युत्पादनार्थम्। यथा शर्करांजनवाक्ये द्रवद्रव्यमाकांक्षितं वाक्यशेषा- द्रह्यते, यथा वा अपरिमितवाक्ये स्ववाक्यशेषाभात्रेपि अन्यार्थप्रवृत्तात्सन्निहिता सहसत्रवा क्यादाकांक्षिनं बहुत्त- प्रतियोगि गृह्यते, एवमेकस्मादन्यार्थप्रवृत्तात्सन्निहितवाक्यादाकांक्षितस्य सर्वस्यालाभ तथाभूतादनेकस्माद्वा कुतश्चित्किंचिदित्यनेन प्रकारेण तद्ग्राह्यमिति न्यायो ह्यनेन सूत्रण व्युत्पादितो भवति । १. ४. १३

इति नसंख्योपसंग्रहाधिकरणम् ।३।

कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्त: ।१४।

एवं त्रिभिरधिकरणैः किंचित्किंचिद्वेदवाक्यमवलंव्य प्रधानकारणवादिनां प्रत्यवस्थानं निराकृतम्। इह तु प्रायःकारणवाक्यानां मिथोविलक्षणकारणसमर्पकाणामन्योन्यविरोधादप्रामाण्यप्रसङ्ग तानि स्मृतिन्याय- प्रसिद्ध प्रधान लाक्षणिकानीति कल्पन युक्तमिति तेषां प्रत्यवस्थानं निराक्रियते। तथाहि-तैर्त्तिरीये तावद- सत्पूर्विका सृष्टिराम्रायते 'असद्वा इदमग्र आसीत् ततो वै सदजायत' (तै, २. ७) इति। बृहदारण्यकेऽपि 'असदेवेदम ग्र आसीत् तत्मदासीत्' इति। छान्दोग्ये त्वसत्कारणपक्षप्रतिक्षपेण सत्पूर्विका सृष्टिः प्रतिज्ञायते-

न्याय. र. ४५

३७८ न्यायरक्षामण: १.४. १४

'तद्वैक आहुरसदेवेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं तस्मादसतस्सज्जायत इति। कुतस्तु खलु सोम्य एवं स्यादिति होवाच। कथमसतस्सज्जायेतेति सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसीत' (छां. ६. २. १,२) इति। बृहदारण्यक एव क्वाचि- रस्वयंकर्तृका जगद्याक्रिया निगद्यते 'तद्वेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत्तन्ामरूपाम्यां व्याक्रियत' (बृ. १. ४, ७) इति। एवमनेकथा विप्रतिपत्तेः उदितानुदितहोमवद्दस्तुनि विकल्पायोगात्कारणवस्तुसदसत्वविप्रतिपत्तेश् तप्प्रतिपत्युपाय- वियदादिकार्यतत्क्रमाकमादिविषयविप्रतिपत्तिवददोषत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् मिथोव्याहतायैर्वेदान्तैर्न जगत्कारणं ब्रह्मेत्यवधारथितुं शक्यम्। शक्यं तु सांख्यस्मृत्या तदुपपादितन्यायैश्च प्रधानं जगत्कारणमित्यवधारयितुम्। अतः कारणवाक्यानां प्रामाण्यं रिरक्षित्रता स्मृतिन्यायसमर्पिते प्रधान एव तेषामपि पर्यवसानं वाच्यम्। ईक्षणादयोऽपि कथंचिद्गौणवृत्त्या तत्रैव नेतव्या इति पूर्वःपक्षः । स्यादेतत्-तैत्तिरीये यद्ज्ञानान्निरतिशयानन्दावापिः तत्सत्यज्ञानादिलक्षणं ब्रह्म प्रस्तुत्यान्नमया- दिकोशपरम्परया सर्वान्तरं तत्प्रत्यग्रपं निर्धार्य 'असन्नेव' (तै. ३, ६) इति मन्त्रेण तस्य सत्वासत्ववेदनयो- वेदितुःसाधुत्वासाधुत्व प्राप्तिरूप गुणदोपािधानेनासद्वादं निराकृत्य 'सोऽकामयत' (तै. ३. ६) इत्यदिना तस्यैव कामनापूर्वकं सकलप्रपंचस्रष्ट्त्वमुवत्वा 'तत्सत्यमित्याचक्षे' (तै, ३. ६) इति चापसंहत्य 'तदप्येन श्रलोको भवति' (तै. ३. ६) इति तस्मिन्नेवार्थे श्रोकोऽयमवतारितः 'असद्वा इदमग्र आसीद्' (तै. ३. ७) इति। कथमयमसत्कारणपरःस्यात्? कथं चासतः 'आसीत्' इत्यस्तित्वमुच्येत। तस्मान्नामरूपव्याकरणात् प्राक् सदपि ब्रह्मासदिवेत्युपचारादसदित्युक्तम्। एषैव असदेवेदमग्र आसीत् इत्यत्रापि योजना स्यात। असच्छब्दस्य ब्रह्मपरतायाः क्विद्दृष्टत्वादिहापि तत्सदासीद इत्यग्रे वचनाच्च। शून्यत्वे हि कि 'सदासीत' इति परामृश्येंत। छान्दोग्येऽपि असद्वादोऽनुदितहोम इव न श्रुत्यन्तरप्राप्तो निराकृतः येन तैत्तिरीयबृहदारण्यकश्रुत्योरसत्कारणपरत्वं वाच्यं स्यात्। किन्तु सर्वश्रुति- परिगृहीतसतकारणपक्षदाढ्याय मन्दमतिपरिकल्पित एवानूद निराकृतः । 'तद्वेदं तर्ह्रव्याकृतमासाि' इत्यत्रापि न निरध्यक्षस्य जगतो व्याकरणं कथ्यते; अग्रे 'स एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेम्यः' (बृ. १. ४. ७) इत्यध्यक्षस्य व्याकृतकार्यानुप्रवेशश्रवणाद्। किंच 'व्याक्रियत' इत्ययं लकारः कर्मणि वा स्यात्कर्मकर्तरि वा। कर्मणि चेद्रम्यते ग्राम इत्यत्रेव्राक्षेपतः कर्तृलाभः स्पष्टः। कर्मक्तरि चेदपि तथैव। कर्त्रा क्रियमाणमेव यत्कर्म स्वगुणैः सुकरं

१. ४. १४ कारणत्वाधिकरणम्। ३७९

भवति तत्सौकर्यमपेक्ष्य कर्तृत्वेन विवक्ष्यमाणं हि कर्मकर्तेत्युच्यते। यथाऽऽहुः 'करियमाणं तु यत् कर्म स्वयमेव प्रसिध्यति। सुकरेःसुगुणैर्युक्त कर्मकर्तेति तद्विदुः' इति। एवं च यथा करणस्य, अधिकरणस्य वा गुणसौष्ट्वन कर्तृत्वविवक्षया 'साध्वसिरच्छिनत्ति' 'साधु स्थाली पचति' इति कर्तृत्वव्यवहारेऽपि वस्तुतः कर्तृव्यापारविषयत्व्ं न हीयते, एवमिहापि। इयांस्तु विशेष :- कर्मण: कर्तृत्वविवक्षायां 'कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रियः' (पा. सू. ३. १. ८७) इति सूत्रेण कर्मवत् कार्यविधानात् 'छूयंते केदारःख्यमेत्र' इत्यादि- प्रयोगेषु यगात्मनंपदादयः । करणाधिकरणयो: कर्तृत्वविवक्षायां तथा विशेषविधानाभावात्. कर्तरि विहिताः श्रम्शबादयः प्रत्ययाः । तस्मात् कारणवाक्यानामविराधेन सदूपे ब्रह्मणि कारणे तात्पर्यस्य निर्धारयितुं शक्यत्वान् प्रधानपरत्वं कल्पनीयम्। कथं चानन्दमयाघिकरणादृश्यत्वाधिकरणादिषु बहुभिन्यायैंः प्रधानाद्यव- च्हि ब्रह्मपरत्वेन निर्णीतानां तैत्तिरीयच्छान्दोग्यमुण्डकोपनिपदादिगतकारणवाक्यानां पुनरिह प्रधानपसत्वमिति शङ्कोन्मज्जनं लभेत? तस्मान्नायं पूर्वपक्षो युक्त इति चेत्-

अत्र ब्रूम :- तैत्तिरीये यत् कारणं ब्रह्म प्रतिपादितं तत् प्राक 'असद्वा' इति श्रोकाव्रतरणात् सदसदिति वा न निर्धारयितुं शक्यम्। 'असन्नेव स भवति' इति श्रोकस्य असद्रह्नेति वेद चंत् स्वभाविकासदूपतापत्तिरूपां सकलसांसारिकदु:खरहितां मुक्तिं प्रामो भवति। ब्रह्मणः कल्पिसट्वप च्चवेदने तु स्वयमपि सदूपतानुवृत्त्या सकलसांसारिकदुःसभाजनं भवेदित्येवमभिप्रायवर्णनोपपत्तेः । 'सोञ्नुते सर्वान् कामान्' (तै. २. १. १) इति मुक्तौ सर्वकामावाप्तिवचनस्य मुक्तः सम्प्राप्तसकलकाम इव निर्दुःखो भवतीत्येतदर्थलक्षकत्वोपपत्तेः निरतिशयब्रह्मानन्दप्रापिपरत्वपक्षेSपि तस्य तत्र लक्षणाSवश्यम्भावात्। उपक्रमे वाक्यशेषे च श्रुतस्य सत्यशब्दस्य 'सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः' (छा. ८. १. ५) 'यच्चिकेत सत्यमित्तन् मोघम्' इत्यदिप्रयोगदर्शनादमोघमसदूपं ब्रह्म यस्मात् संदूंपं जगदवश्यञ्ञायत इत्येवमपि तात्पर्यवर्णनापपत्तेः । सिद्धान्त चेतनब्रह्मण: काल्पनिकाचेतनप्रपं चस्येवासदूपाङ्ग्ल्लणः काल्पनिकसदूपप्रपंचस्य जननोपप त्तेश्च कार्य- प्रपंचपरशब्दानां काल्पनिकपरत्ववत् कारणब्रह्मपरशब्दानामसत्परत्वोपपत्तश्। सिद्धान्तेऽि वैदिशब्दानां सदर्थपरत्वनियमाभावाद्। तस्मात् 'पंच पंचजना' इत्यस्येव तैत्तिरीयगतकारणवाक्यस्यानेकवाऽर्थवर्णन- सम्भवादनिर्णयप्रसङ्के वाक्यशेषादर्थनिर्णयो युक्तः । एवं 'असद्वा इदमग्र आसीत्' इति वाक्यश्ेषानुसारेणा-

३८० न्यायरक्षामणिः १. ४. १४

स्यासत कारणपरत्वे सति 'असदेवेदम्' इति बृहदारण्यकवाक्यमप्यसत्कारणपरमेवावतिष्ठते। न चोभयत्राषि 'आसति' इति अस्तित्वोक्त्या सत्येवासच्छव्दयोर्लक्षणा रकिर्तव्येति शंक्यम्। 'तद्वैक आहुरसदेवेदमग्र- आसीत' इति छान्दोग्ये निराकरणीयासत्कारणपक्षानुवादे अत्यन्तासत्येव 'आसीद्' इति प्रयोगदर्शनाद्। एवं च उदाहतं छान्दरोग्यवाक्यमपि श्रुत्यन्तसप्रतिपादितासत्कारणपक्षनिराकरणपरमेवावतिष्ठते।

यत्तु 'व्याक्ियत' इत्यत्र 'त एष इह प्रषिष्ट अनखाग्रेभ्यः' इत्यग्रे कर्तृश्रवणमस्तीत्युक्तम्; तन्न। तत्र 'स यत् पूर्वोडस्मात् सर्वस्मात् सर्वान् पाम्मन औषत्' (बृ. १. ४. १) इति प्राक् प्रकृतस्य जीवस्य व्याकृतशरीरानुप्रवेशस्यैव प्रतिपाद्यमानतया जगत्कर्तुरप्रतिपादनाद्। यदप्याक्षेपतः कर्तृलाभोऽस्ति 'लूयते केदार:ख्यमेव' इत्यादाविवेत्युक्तं तदपि न युक्तम्। 'भिदते कुसूलेन' इत्यादिषु व्यभिचारेण कर्मकर्तृ- विवक्षायां कर्त्रन्तराक्षेपनियमाभावात्। अत एव महाभाष्ये कर्मणः कर्तृत्वरूपसवातन्त्रय विव्रक्षास्थ्रले 'कि सतस्स्वातन्त्र्यस्य विवक्षा उत विवक्षामात्रम्' इति पक्षं परिगृह्य तत्र 'भिदते कुसूलेन' इत्युदाहृत्य तत्रापि कुसूलातिरेकेण भेदने कर्तारो वातातपवर्षकालाः सन्तीत्याशंक्य 'यस्य खलु निवाते निरभिवर्षे अचिरकालकृतः कुसूलः स्यमेव भिद्यते तस्य नान्यः कर्ताडस्ति अन्यदतः कुसूलाद्' इति परिह्तम्। पुनश्च यत्र त्हि 'लूयते केदारःस्वयमेव' इत्यत्र कर्त्रन्तरमस्ति तत्र केदारे लवनं प्रति सतस्ख्ातन्त्र्यस्य विवक्षा न सम्भवतीत्याशंजय 'अत्रापि याऽसौ सुकरता नाम तस्या नान्यः कर्ताडस्ति अन्यदतःकेदारात्' इति परिहृतम्। एवं कर्मकर्तृप्रयोगेषु कर्त्रन्तराभावे कृत्स्स्वातन्त्र्यविवक्षा, तत्सद्धावे सौकयीशमात्रस्वातन्त्र्य- विवक्षेति द्वैविष्यं वर्णयता भगवता पतञ्जलिना कत्रक्षेपनियमो नास्तीति स्पष्टमेव दर्शितम्। एवश्च सति द्वैविध्ये 'व्याक्रियत' इत्यत्र कृत्स्स्वातन्त्र्यविवक्षैव न्याय्या, अन्यथा क्त्राक्षिपगौरवप्रसङ्गात्। अत एव कृत्स्स्न- खातन्त्र्ययुक्ते कर्मकर्तर्येवायं लकार: न तु कर्माण; तथात्वेपि कत्रक्षेपगौरवप्रसङ्गात। तस्मात् तत्कारण- वाक्यस्ारस्यपर्यालोचनायामवश्यमस्त्येव विरोध इति तत्परिहारेण प्रामण्यसंरक्षणार्थ तेनां स्मृतिन्यायसिद्धे प्रधाने पर्यवासानं कल्पयितुं युक्तम्।

आनन्दमयाधिकरणादिषु तननिराकृतम्, इति चद्; सत्यमानन्दमयाधिकरणे 'कामाच्च नानुमानापेक्षा' (ब्र. सू. १. १. १८) इति निराकृतम् । 'सोऽकामयत' इति श्रुतः कामः प्रधान इव

१. ४. १४ कारणत्वाधिकरणम्। ३८१

ब्रह्मण्यप्यनुपपत्रः । स हि 'कामस्सङ्कल्पो विचिकित्सा' (वृ. १. ५. ३) इत्यादिश्रुतावन्तःकरणधर्मत्व्ेन प्रतिपन्नः । न च ब्रह्मणोऽन्तःकरणमस्ति। एतेन-ईक्षत्यधिकरणे वर्णितमीक्षणमपि-व्याख्यातम्। तदपि खलु 'ह्रीर्द्धोभीरित्येतत्सर्वं मन एव' (बृ. १. ५. ३) इत्यन्तःकरणधर्मत्वेन श्रुतम् । ब्रह्मणस्सरूपज्ञानेन सर्वज्ञत्वं सम्भवति इति चेत्; सत्यं 'यस्सर्वज्ञस्सर्ववित्' इति श्रुतं सर्वज्ञत्वं सम्भवति, न तु 'तदैक्षत' इति सर्गादकालोत्पन्नत्वेनेदानीमतीतत्वेन च श्रुतमनित्यमीक्षणम्। किश्वेच्छामात्र अनित्य- ज्ञानमात्रे च शरीरस्यापि कारणत्वावगमात् सर्गादकाले भूतसृष्टः प्रागशरीरस्य ब्रह्मणः कामेक्षणे सुतरां न सम्भवतः । गौणे तु प्रधानेऽपि सम्भवतः। एतेन -- कारणवाक्यगतात्मब्रह्मादिशव्दास्तत्वमसीत्याद-

भेदव्यपदेशाश्च व्याख्याताः ।

किश्च पञ्चजनशब्दस्य प्रागादिष्चिवात्मादिशब्दानां प्रधाने वृत्तिः कल्प्यत इत्यपि वक्तुं शक्यम्। 'तस्य तावदेव चिरम्' (छा. ६. १४. २) इति मोक्षोपदेशस्तु न जीवजगत्कारणभदनिष्ठस्थ, किन्तु केवलं जगत्कारणनिष्ठस्येति प्रधानेऽपि सङ्गच्छते। मोक्षाय प्रधानमपि हि सांख्यमते झञयम्। अत एवानु- मानिकाधिकरणे 'ज्ञेयत्वावचनाच्च' (ब्र. सू. १. ४, ४) इति सूत्रितम् । 'खमपीता भवति' इत्यत्र स्वशब्द: रूथिपरोडस्तु। भिन्नेऽप्यप्ययः प्रसिद्धा 'यदा वै पुरुषः रूपिति प्राणं तर्हि वागप्येति' (श. ब्रा. १०. ३. ३. ६) इत्यत्र । मुण्डके जगत्कारणमक्षरं प्रधानं अक्षरात्परः पुरुषो जीव इत्येवं प्रकारेण सर्वाणि कारणवाक्यानि यथाकथंचिद्रौणलक्षणाघ्याहारानुषङ्गवाक्यभेदव्यवधारणकल्पनादिभिः स्मृतिन्यायप्राप्ते प्रधान एव नेतव्यानि। तत्तत्कारणवाक्यस्वारस्यलभ्यार्थपरिग्रहे तेपां परस्परविलक्षणकारणसमर्पकत्वाद- प्रामाण्यमेव प्रसज्यने। वरं चाध्ययनत्रिधिपरिगृहीतानां वैदिकशदानामतिक्ेशाश्रयणेनापि 'सृण्येवजर्मरि' इत्यादिमंत्राणानिव प्रामाण्यसंरक्षणमित्येवं सर्वक्षिपेण पूर्वपक्षे प्राप्े-

राद्धान्त :- श्वेताश्वतरादिषु प्रदशितानि बहूनि कारणवाक्यानि प्रधानपुरुपातिरिक्तं तयोरनियामकं सर्वजं सर्वेश्वरं सर्वेषां प्रत्यग्रपं जगत्कारणं प्रतिपादयन्ति। यत्रप्यानन्दवल्यामसत्कारणवाद इव दृश्यते, साऽपि तथैत सर्वजं सर्वेश्वरं सर्वान्तरं सर्वेषां प्रत्यग्रपं कारणं प्रतिपादयत्येव। तथैव्रहि छान्दोग्यश्रुतिरपि चेतन प्रत्यगभिन्नं कारणं प्रतिपादयति यत्रासत्कारणवादनिराकरणमतिस्फुटं श्रयते। एवं च परमेश्वर-

३८२ न्यायरक्षामाणि: १. ४. १४

कारणत्वप्रतिपादकानां कारणवाक्यानां बाहुल्ये सति बहूनामेकवरिनयाणां परम्परविरोधेनार्थानिर्णयप्राप्ती प्रमाणान्तरानुसारेण सर्वेषां शब्दानां लाक्षणिकत्वादिकल्पनाद्वरं स्वान्तवर्तिबहुशव्दानुसारेण कतिपयशब्द- लक्षणाकल्पनं लाघवादिति प्रधाने सर्वेनां कारणवाक्यानां केशेन नयनं परित्यज्य काचित्कस्यासच्छ्दस्

सङ्कल्पविशेपरत्वकल्पनम् । एवं च जीवजगत्कारणाभेदेस्वाप्ययादिश्रुतयोऽपि न क्रेशेन नेतव्याः ।

एवं बृहदारण्यकेऽ्यसच्छव्दस्य गतिर्द्रष्टव्या। प्रायेण व्याकृतवस्तुविपयः खलु सच्छब्दः प्रसिद्धः। ब्रह्म तु प्राग्जगदुत्पत्तर्व्याकरणाभावापेक्षया सदेवासदित्युपचर्यत इति। 'व्याक्रियत' इति कर्मणि लकारो न तु कर्मकर्तरि। 'अव्याकृतमासीत्' इति कर्मण्येत् निष्ठांतस्य प्राकप्रयोगाठ्, एकविधययोः 'प्रागव्याकृतम्, पश्चाद्याक्रियत' इति प्रयोगयोः 'प्रागच्छिनं वनमिदानीमच्छद्यत' इति प्रयोगयोरिैकार्थर्य- परत्वावश्यंभावात्। न चाव्याकृतमित्यपि कर्मकतरि प्रयोग इति शङ्कनीयम्। तदानीमनेनाव्याकृतमिति तृतीयाप्रयोगप्रसङ्गादिदमिति ग्रथमाऽनुपपत्तेः। कर्मणः कर्तृत्वविवक्षायां हि धातोरकर्मकत्वाद्धावरे निष्ठेति कर्तुरनमिहितत्वात् तृतीययैव भाव्यम् । न च 'कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः' (पा. सू. ३. १. ८७) इति सूत्रेण कर्मकर्तु: कर्मवद्धावातिदेशाननिष्ठिया कर्तुरमिहितत्वेन प्रथमा स्यात् यथा 'लूयते केदारस्स्वयमेव' इत्यत्र कर्तुरमिहितत्वेन केदार इति प्रथमेति वाच्यम्। 'लिडयाशिष्यड्' (पा.सू. ३. १. ८६) इति पूर्वसूत्रे द्विलकारको निर्देश इत्येकस्य लकारस्यानुवृत्त्या लान्तस्य यः कर्मणा तुल्यक्रियः कर्ता तस्यैव कर्मवद्धावविधानात्कृत्यक्तवलर्थेषु कर्मकर्तु: कर्मवद्धावाभावात्। तस्मात् कर्मण्येवायं लकार इत्यनिवार्य: कत्राक्षिपः ।

सूत्रे कारणत्व इति सप्तमी नेति प्रतिपेधः। पुनश्र कारणत्वेनति तृतीया। चस्त्वर्थः । तथा चायमर्थः-आकाशादिषु कार्येषु कमादिविषये विगाने सत्यपि न ब्रह्मणः कारणत्वे अस्ति विगानम् । कुतः१ यथाव्यपदिषेक्तेः; यथाभूतो ह्यकस्मिन् वेदान्ते सर्वज्ञः सर्वेश्वरः सर्वात्मकोऽद्वितीयः कारणलेन व्यपदिष्टः तथाभूतस्यैव वेदान्तान्तरेष्वपि कारणत्नोक्त:। तथाच बहुशब्दानुसारेण काचित्कस्यासच्छव्दस्य व्याकृतप्रपश्चात्मनाऽनभिव्यक्त ब्रह्मणि लक्षणा न्याय्या। न हि तत्र कारणमेत्र नास्तीति प्रतिक्षिप्यते, किन्तु

१. ४. १५ कारणत्वाधिकरणम् ३८३

कारणमभ्युपेत्य तत्रासच्छव्दः प्रयुज्यते। तथापि व्याक्रियतेत्यत्र कारणान्नरप्रनिक्षेपोऽस्तीनि शङ्कानिवार- भार्थश्रकारः। नन्निराकरणप्रकारो दर्रित एव । १. ४. १४ एवं प्रकरणान्तरगतबहुकारणवाक्यानुसारेण ब्रह्मकारणवादतिरोधी क्वाचित्कः शच्दो लक्षणादिना नेतव्य इत्युक्तम्। इदानीं पूर्वापरवाक्यानुसारेणापि तथा नेतव्य इत्याह-

समाकर्षात् ।१५। आनन्दवल्यामुपक्रमे वाक्यशेषे च श्रूयमाणः सत्यशब्दत्तिकालाबाध्यरूपपरमार्थवाची; तत्रैव तस्य शब्दस्य व्युत्पन्नत्वात् । अमोघे तत्प्रयोगस्तु लाक्षणिकः। प्रायः शुक्तिरजतादेर्बा्यस्य कार्यकरत्वादर्शन- नामोघत्वस्यावाध्यसम्बन्धित्वावगमात् लक्षणया तत्र प्रयोगनिर्वाहे शक्र्त्यन्तरस्याकल्पनीत्वात्। 'असन्नव'

करणपरः । एवञ्च सदपं ब्रह्म प्रकृत्य तस्मात् प्रत्यग्रयादाकाशाघुत्पत्तिमुक्त्वा तस्व सर्वान्तरत्वमुपपाद तस्यासत्यत्वपक्षञ्च निराकृत्य सकलजगत्स्रष्टत्वञ्चोवत्वा 'तत्सत्यमित्याचक्षते' इति चोपसंहृत्य 'तदप्येष श्लोको भवति' इति अनया तस्मिन्नर्थे श्रोकोऽयमित्यवतारिकया तदेव सदूपं कारणं ब्रह्मानुकृष्य पठयमानोऽयं 'असद्वा इदमग्र आसीत' इति श्रोक: कथमसत्कारणपरः स्यात्। अतः सत्समाकर्षानुरोधादसच्छव्दः सत्येवानभिव्यक्त्यभिप्रायो लाक्षणिकः कल्पनीयः । 'असदेवेदम्' इति श्रुतावपि 'तत्सदासीद्' इति सद्भावविधाने तत्पदेनासच्छब्दोक्तस्यैव समाकर्षादत्यन्तासतश्र 'नासता दृष्टत्वात्' इति न्यायेन सदपतापत्य- योगादसच्छब्दः पूर्ववल्लाक्षणिकः कल्पनीयः । 'तद्वेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत्' इत्यादनन्नरं 'स एष इह प्रविष्ट'

प्रविष्टपुरुषाभिधानसामर्थ्यादव्याकृतशब्दोऽनभिव्यक्तब्रह्मपर इति तत्र न चेतनस्य कर्तुः प्रतिक्षेपः। तस्मात् 'नामरूपाभ्यां व्याक्रियत' इत्यत्र खेनेत्येव कर्तृवाचिपदमध्याहार्यम्; 'तदात्मानं स्वयमकुरुत' इत्यनेनै- कार्थ्यात्। तस्मात् सिद्धं सर्वेषां कारणवाक्यानामविरोधेन ब्रह्मफ्रलम् ।१. ४. १५ इति कारणत्वाधिकरणम् ।४।

३८४ न्यायरक्षामण: १. ४. १६

जगद्वाचित्वात् ।१६।

कौषीतकिव्राह्मणे अजातशत्र्नाम काशीराजः खसमीपमागत्य 'ब्रह्म ते ब्रवाणि' (कौ. ब्रा. ४. १) इत्युक्तवन्तं वालाकि गार्न्य 'सहसत्रन्दद्म एतस्यां वाचि जनको जनक इति वै जना धावन्ति' (कौ. ब्रा. ४. १) इति प्रशस्य वालाकिना 'य एवैन आदित्ये पुरुधस्तमेव्ाहमुपासे (कै. ब्रा. ४. ३) इत्यादि.

नन्तरमेव प्रत्याख्याय ततस्तूष्गींभूते तस्मिन्किमेतावदेव तव परिज्ञानमिति पृष्टवा तनैतावदेवेत्यभिहिते 'मृया वै किल मा संवदिष्ठाः ब्रह्म ते ब्रवाणि' (कौ. ब्रा. ४. १९) इत्युक्त्या तमपोद 'यो वै बालाक एंतना पुरुपाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वै वेदितव्यः' (कौ. ब्रा. ४. १९) इति स्वयमुंपदिदेश इति श्रूयते। अत्र यो वेदितव्य उपदिष्टः उपसंहारे च 'सर्वान्पाम्मनोऽपहत्य सर्वेपां च भूतानां श्रष्ठयं स्ाराज्यमाधिपत्यं पर्येंति य एवं वेद' इति यद्वेदनस्य फलं वर्णित स किं जीवः, उत मुख्यप्राणरूपो हिरण्यगर्भः, अथवा परं ब्रह्मेति 'यस्य वै तत्कर्म' इत्यत्र कर्मशब्दरूढियोगाभ्यां संशये जीव इति तावत्प्राप्तम्। ब्रह्मणि पारिस्पन्दरूपस्य, यज्ञादिरूपस्य वा कर्मण:सम्बन्धाभावात् जीवे यज्ञादिसम्बन्धसत्वाद्। न च ब्रह्मण्यपि तदाराधनरूपण यज्ञादिना सम्बन्धोऽस्तीति वाच्यम्; पुण्यापुण्यसाधारणकममात्रस्य तदाराधनत्वाभावाद्। न च क्रियत इति व्युत्प्त्या यस्यैतत्कृत्स्ं जगत्कार्यमिति यस्य वै तत्कर्मेत्यस्यार्थो ग्राह्यः। तथा सति 'एतेषां पुरुषाणां कर्ता इति पृथडनिर्देशवैयर्थ्यांद्।

जीवपक्षे एतेषामादित्यमण्डलादधिकारिणां भोगोपकरणभूतानां पुरुषाणां यः कर्ता एतत्कर्तृभावे द्वारभूत पुण्यापुण्यलक्षणं च कमं यस्यास्ति स वेदितव्य इत्युपपत्तः योगादूढे: प्रबलत्वाच्च। कर्मशब्दस्य परिस्पन्द एव रूटिः, तत्साव्यत्वात्तु पुण्यापुण्यरूपे कर्मणि लक्षणा इति चेत्, न। परिस्पन्दासाव्येष्वपि दर्शनस्पर्शनश्रवणादिसाध्यपुण्यपापेषु कर्मशव्दप्रंयोगदर्शनात्। तत्रापि यथाकथश्चित्परम्परया परिस्पन्द- साध्यत्वाश्रयणेन लक्षणेत्यङ्गीकारSपि योगाबूढिपूर्वलक्षणायाः प्रवलत्वात, जीवस्यापि तत्प्र्यदेहाश्रयपरिस्पन्दे- नासाधारणसंवंधसत्वाच्च। अग्रेऽपि जीवलिङ्गदर्शनाच। तत्र ह्यजातशत्रुणा वेदितव्यतयोपन्यस्तस्य पुरुषाणा- करतु्वेदनायोपेतं बालाकिं प्रति बुबाधयिषुरजातशत्रुः सुप्रं पुरुषं प्राणादिसंबाधनैरामन्त्र्य आमंत्रणशब्दा-

१. ४. १६ जगद्वाचित्वाधिकरणम्। ३८५

श्रवणा:राणादानामभोक्तृत्वं प्रतिबोध्य यष्टिघातेनोत्थापनात्प्राणादिव्यतिरिक्तं जीवं भोक्तारं प्रत्यवाधयदिति श्रयते 'तं ह पाणावभिपद्य प्रवत्राज तौ ह सुप्तं पुरुषमीयतुस्तं हाजातशत्रुरामन्त्रयाञ्चके बृहन्पाण्डरवासस्सो- मराजनिति सह तूष्णीमेव शिश्ये। तत उ हैनं यष्टया व्याचिक्षेप। स तत एव समुत्तस्थौ' (कौ. ब्रा. ४. १९) इति।

नन्विदं जीवसंकीर्तनं जीवस्य वेदितव्यपुरुषरूपत्वप्रतिपत्त्यर्थ न भवति, किंतु जीवस्य सुपुप्ति- प्रबोधयोरधिकरणापादानतया ब्रह्मप्रतिपत्यर्थम्। यश्टिघातेन जीवे प्रबोधिते 'कैष एतद्वालाके पुरुषोऽशयिष्ट क वा एतदभूत्कुत एतदगात्' इत्यजातशत्रोः प्रश्नस्य बालाकिना तस्मिन्नविज्ञाते पृष्टेडर्थे 'यदा सुप्तस्समं कश्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति' इति अजाशत्रुणैव कृतस्य रूपृष्टार्थविवरणस्य च दर्शनादिति चेत् ; मैवम्। न हि सुषुप्तिस्थानतया ब्रह्म तत्र प्रतिपाद्ते, किंतु नाड्य एव। 'हिता नाम हृदयस्य नाड्यः' (कौ. ब्रा. ४. १९) इति नाडी: प्रक्रम्य 'तासु तदा भवति' इत्युवत्वा हि कदेत्याकांक्षायां 'यदा सुप्तः खूपं कञ्चन पश्यति' त्युक्तम्। 'अथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति' इत्यनेन तु ब्रह्मणि जीव एकधा भवतीति नोच्यते, प्राणशब्दोऽपि न ब्रह्मपरः, किंतु नाडीस्थे जीवे कारणग्राम एकीभवतीत्युच्यते। 'तदैनं वाक्सर्वैन्नभिस्स- हाप्येति, चक्षुस्सर्वैरूपैस्सहाप्येति, श्रोत्रं सर्वैश्शब्दैस्सहाप्येति, मनस्सर्वैर्घ्यानैस्सहाप्येति' इंत्यग्रे तद्विवरणदर्श- नात्। प्राणशब्दोपि प्राणभृत्त्वनिबंधनो जीवपरः; 'स यदा प्रतिबुध्यते' इति प्राणशब्दनिर्दिष्टस्य प्रबोधोपन्यासाद; ब्रह्मण:सुप्तिप्रबोधयोरसंभवाद्।

ननु नाड्यससुप्तिस्थानतया नोच्यन्ते, किंतु रूप्रस्थानतया 'क्वैष एतद्वालाके पुरुषोऽशयिष्ट' इति स्वम्स्थानस्य 'क वा एतदभूत्' इति सुषुन्तिस्थानस्य च प्राकपृष्टत्वात्। अन्यथा प्रथमप्रश्नस्यैव सुषुमि- स्थानविषयत्वे यत्र प्रसुप्तस्तत्रैव यावत्प्रबोधमभूदित्यस्यार्थसिद्धतया द्वितीयप्रश्नवैफल्यप्रसङ्गात् साफल्यसंभवे च तदङ्गीकारायोगात तत्र 'तासु तदा भवति' इति खप्नस्थानप्रश्नस्य प्रतिवचनं 'यदा सुप्तः' इत्यादि 'एकधा भवति' इत्यंतं सुप्तिस्थानप्रश्नस्य। युक्तं ह्यनन्तरश्रतप्रतिषेधग्रसक्तरू प्रविषयत्वं पूर्ववाक्यस्य। युक्तं च 'न पश्यति' 'एकधा भवीत' इत्यनयोस्समानकर्तृकत्वम्। अन्यथा एकधा भवति' इत्यत्र करणग्राम इत्यध्याहार: कार्यः, अथशब्दश्च तदाऽयं नेतव्यः । 'यदा सुमस्खमं न कश्चन पश्यति' इत्यस्य 'तासु तदा

न्याय. र. ४६

३८६ न्यायरक्षामणि: १. ४. १६

भवति' इत्यनेनान्व्ये हि सुषुप्तिप्राप्त्यनन्तरं कारणग्रामाप्यय इत्यर्थः स्यात्। न च सोडर्यो युक्तः; सुषुप्तेः सर्वेन्द्रियोपरतिलक्षत्वेनानयो: पौर्वापर्यायोगात्। तस्मातप्राणशब्दो जीवस्य सुषुप्तिस्थानं वदन्जीवातिरिक्त वेदितव्यं पुरुषं परामृशतीत्येत्र वक्तव्यम्। 'स यदा प्रबुध्यते' इति तच्छव्द्स्तु य एकधा भवति तं सुषुप्त जीवं परामृशति, न तु यत्रैकधा भवति तं वेदितव्यं पुरुषमतो न किंचिदवद्यमिति चेत्-

उच्यते-'कैष एतद्वालाके पुरुषोऽशयिष्ट' इति प्रश्न उत्थापितस्य सुषुप्तिस्थानविषयः । 'क वा

एतत्' इति प्रश्नस्तदुत्थापनात् पूर्वमुपरतव्यापारस्य तदनन्तरं व्याप्रियमाणतयाऽनुभूयमानस्य तदायकरण-

आ्रमस्य सुषुप्तिकालिकाधिकरणविषयः । 'कुत एनदागात्' इति प्रश्नस्तस्यैव करणग्रामस्याद्रमनापादानविषयः। एवश्च 'तासु तदा भवति यदा सुप्तरुस्मं न कश्न पश्यति' इति प्रथमप्रश्नस्य प्रतिवचनम्। 'अथास्मिम् प्राण एव एकधा भवति' इति द्वितीयप्रश्नस्य। 'तदैनं वाक्' इत्यादि तद्विवरणम्। 'स यदा प्रतिबुध्यते

यथाऽग्नेर्विष्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः' इति तृतीयप्रश्नस्य प्रतिवचनमिति सङ्गच्छते । अन्यथा प्रश्नन्रयस्यापि जीवसुषुप्त्यधिकरणतद्गवनाधिकरणतदुद्ग- मनापादानविषयत्वे तान्येव प्रतिवचनेषु वक्तव्यानि स्युः। न च प्रतिवचनेषु कुतश्चिदपादानाज्जीवस्योद्गमन- प्रतिपादकं किश्चिदस्ति, किन्त्वेतस्मादात्मनः प्राणा इति जीवादिन्द्रियोद्गमनविषयमेव प्रतिवचन दृश्यते। न च-'अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति' इत्यस्य जीत्र: प्राणशब्दिते ब्रह्मण्येकधा भवतीत्यर्थाङ्गीकारे 'एतस्मादात्मनः' इत्यस्य प्रकृतब्रह्मपरामर्शितया प्राणशब्दस्य जीवपरतया चैतदेव जीवोद्गमनापादानप्रश्न- प्रतिवचनं स्यादिति- वाच्यम् । 'एतस्मात' इत्यनेन 'यदा सुप्तस्स्वप्नं न कश्वन पश्यति' इति प्राधान्येन प्रकृतस्य सुघ्रुप्तस्य परामर्शसम्भवे सप्तमीनिर्दिष्टस्योपसर्जनस्य परामर्शायोगाठ्। 'कुत एतदागात्' इति प्रश्नस्य यष्टिघातोत्थापितजीवमात्रोद्गमनापादानविषयत्वाङ्गीकारे आत्मनः प्राणशब्दितानां बहूनामुद्गमनप्रति- पादनस्य तत्प्रतिवचनत्वायोगाच्च, 'स यदा प्रबुध्यते' इति तत्प्रबोधस्य प्राणोद्गमनकालोपलक्षणतयोपात्तत्वेन प्राणानां ततोऽन्यत्वप्रतीतेश्च, 'तदथा क्षुरः क्षुरधानेSवहितस्स्यात् विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये एवमेवैष प्राजञ आत्मेदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्टः आ लोमभ्य आनखेभ्यः' (को.ब्रा.४. २०) इति समनन्तरवाक्ये 'शरीरमात्मा नम् इति निर्देशेन शरीरात्माभिमानितवेन ज्ञापितस्य जीवस्य प्रकृतम्राणाबुद्मनापादानपरामर्शिना 'एव प्राज्ञ

१. ४. १६ जगद्वाचित्वाधिकरणम्। ३८७

आत्मा' इत्येतच्छब्देन परामर्शाच् 'तधथा श्रेष्ठी सैर्भुडक्ते यथा वा स्ास्श्रे्टिनं भुञ्जन्ति एवमेवैष प्राज आत्मा एतैरात्मभिर्भुडक्ते एवमेवैत आत्मान एतमात्मानं भुञ्जन्ति' (कौ.ब्रा. ४, २०) इति तदनन्तरवाक्येऽप्यालोक- दानादिना भोगोपकारकैः प्राक् 'एतेषां पुरुषाणाम्' इति प्रकृतैः आदित्यादिपुरुषहेतुमिर्विषयभोकलेन लिङ्गेन ज्ञापितस्य जीवस्य पूर्ववत् प्रकृतपरामर्शिनैतच्छव्देन निर्देशाच्च।

एवं कर्मसम्बन्धयष्टिघातोत्थानशरीरात्माभिमानभोक्तृत्वलिङ्गैरजीव एव वेदितव्यः पुरुनोऽस्मिन् प्रकरणे प्रतिपाद्यत इति निश्चये सति 'अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति' इति वाक्ये कर्त्रध्याहारोऽयशब्दा- स्वारस्यञ्व न दोषः । किश्च न कर्त्तव्योSत्र कर्त्रव्याहारः । 'क वा एतदभूद्' इति प्रश्नवाक्ये एतच्छव्देन निर्दिष्टस्य करणमण्डलस्य कर्तुस्तत्प्रतिवचनेऽपि क चैत्र इति प्रश्नस्य कांच्यामिति प्रतिवचने चैत्रस्येव स्वयमेवान्वयात्। नाप्यथशब्दस्तदाऽर्थमस्माभिर्नेतव्यः 'तदैनं वाक्' इत्यादिविवरणवाकस्थतदाशब्दानुसारेण स्वयमेव तदाऽर्थे पर्यवसानात्। बृहदारण्यके बालाक्यजातशत्रुसंवादरूपे समानप्रकरण एव 'तानि यदा गृह्ात्यथ हैतत् पुरुपस्स्पिति नाम' (बृ. २. १. १७) इति स्ापकरणग्रामोपरमयोर्विपरीतपौर्व्ापर्यश्रवणेन परस्परविरोधपरिहारायोभयत्राप्यथशब्दस्तदार्थपर इत्यवश्यं वक्तव्यत्वाच्च। 'यदा सुप्र' इत्यादेः 'एकधा भवति' इत्यन्तस्य सुषुपजीवाधारप्रश्नप्रतिवचनरूपत्वेऽपि यदाशब्दप्रतिनिर्देशतयाऽथशब्दस्य तदा्ऽर्थपर्य- वसायित्वावश्यम्भावाच्च। तस्यानन्तर्यार्थत्वेSपि सुषुमरेकधाभावस्य च पौर्वापर्याभावेन 'तासु तदा भवति' इत्येतदनन्तरं तस्य योजनीयतया व्यवहितयोजनाक्लेशसत्वाच्च।

नन्वेवमपि 'तदैनं वाक्' इत्यादिना प्रतिपाद्यमानः सुषुमौ विषयैः सह करणग्रामस्य लयो न जीवे सम्भवति, प्रबोधे तैः सह तदुत्पत्तिश्च न जीवात् सम्भवतीति चेत; न। सुषुमौ वागादीनामु- परतव्यापाराणां जीवेऽवस्थानस्य प्रबोधे जीवानिर्गत्य सखायतनप्राप्तेश्र सम्भवाद्। तावत्येवार्ये 'तदैनं वाक्' इत्यादेस्तात्पर्यात्। प्रत्यक्षादिविरोधेन विषयैः सहेन्द्रियाणां सुषुप्तौ लयस्य प्रबोध पुनरुत्पत्तेश्च तदर्थत्वाङ्गीकारायोगात्। प्रत्यक्षविरुद्धोऽप्यर्थो यथाश्रुति ग्राह्य इति चेत, तर्हि प्रकरणस्य जीवविषयत्व- स्वारस्यानुरोधेन सुषुप्तौ जीवे सविषयाणामिन्द्रियाणां लयः प्रबोधे जीवात् तेत्रां पुनरुत्पत्तिरित्येवाङ्गी

३८८ न्यायरक्षामणि: १. ४. १६

यदि च 'यदा सुषुप्त' इत्यादेकधा भवतीत्यन्तं सुषुप्तजीवाधारप्रश्नप्रतिवचनं 'तदैनं वाकू' इत्यादि सुपुरुप्तजीवाधारे वियेन्द्रियाणां लयस्य ततस्तेषां पुनरुत्पत्तेश्व प्रतिपादकमित्येव वक्तव्यम्। कौषीतकिव्राह्मण एव पूर्वस्यामिन्द्रप्रतर्दनाख्यायिकायां प्राणशब्देन ब्रह्मोपकम्य 'तस्ैपैव दृष्टिरेतद्विज्ञानम्' (कौ. ब्रा. ३. ३) इति तद्ज्ञप्तिप्रकारं प्रतिज्ञाय 'यत्रैतत्पुरुषः सुप्तःसम न कश्चन पश्यत्यथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति' (कौ. ब्रा. ३. ३) इति सुध्रुप्तजीवाधारत्वेन 'तदैनं वाक स्वैर्नामभिस्सहाप्येति' इत्यादिना वागादिलयोद्गमापादानलेन च प्रतिपादनादस्यापि तदैकार्थ्यस्य वक्तव्यत्वादिति निर्बन्धः, तथाडपि सुमुप्तजीवाधारो वेदितव्यः पुरुषो भवन् समष्टिप्राणात्मा हिरण्यगर्भ एव स्याद्, नतु ततोऽतिरिक्त्त परं ब्रह्म। प्राणशब्दात् प्राणात्मना परिस्पन्दरूपस्य तदभिमानिजीवात्मना पुण्यापुण्यरूपस्य च कर्मणस्तत्र सम्भवाद्। बृहृदारण्यकश्रुतौ 'आात्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः' (बृ. १. ४. १) इत्युपक्रम्य देवमनुष्यादि- सकलमिथुनस्रष्ट्रत्वेनाक्तस्य तस्यादित्यादिपुरुषकर्तृत्वस्यापि सम्भवाद् । तत्रैव तदनन्तरं यथा क्षुरो नापितोप- करणभूतस्तत्कोशे भवत्यवहितः, यथा वा पचनादिना विश्वं बिभ्रदगनिररण्यादौ तन्नीड इति दृष्टान्तोपन्यास- सहितस्य नखपर्यन्तकृत्स्नशरीरानुप्रवेशस्य हिरण्यगर्में प्रतिपादितस्यात्रापि वाक्यशेषे दर्शनाच्च। स्यादेतत्-वेदितव्यः पुरुषो जीवः प्राणात्मा हिरण्यगर्भों वेति पक्षद्वयमप्ययुक्तम्; वेदितव्य- पुरुषकार्यत्वेन श्रुतानां बालाक्युपदिष्टपुरुषाणां मध्ये 'य एव एष शारीरः पुरुपस्तमेवाहमुपासे' इति सामान्यतो जीवमात्रस्यापि परिगणितत्वेन तत्कारणस्य वेदितव्यपुरुपस्य लदन्यत्वप्रतीतेः । प्राणनामभिरा- मन्त्रणेऽपि सुषुप्तस्योत्थानाभावेन प्राणान्यत्वग्रतीतेश्रेति चेत्; उच्यते-'य एवैष शार्रीरः पुरुपः' इति पर्याय: स्थूलशरीराभिमानिजाग्रदवस्थपुरुत्विषयः 'य एवैष प्राज्ञ आत्मा येनैतत्सुषुप्तर्स्वप्न्यया चरति तमेवाहमुपासे' इति तदन्तरपर्यायस्य समावस्थजीवविषयत्वदर्शनाद्। एवं च शोकभीत्यादिकलुषितौ जात्सप्दशौ प्रत्याख्याय सुधुप्तयवस्थः पुरुषो वेदितव्य उपदिष्टो भविष्यति। अत एव उपदिष्टवेदितव्यपुरुष- प्रदिदर्शयिषया सुधुप्तपुरुषगमनमग्रे वर्ण्यते। 'यदा सुप्तः खमं न कश्चन पश्यति' इत्यनेन दीर्घखप्न जाप्रतप्रपश्चमवान्तरखपं खप्नप्रपश्वं वा न कंचन पश्यतीति शोकभीत्यादिकारणप्रपंचदर्शनाभावेन सुषुप्तस्य वेदितव्यत्वमुमपादते।

१. ४, १६ जगद्वाचित्वाधिकरणम् । ३८९

यदपि प्रश्नप्रतिवचनाभ्यां सुषुप्तस्य नाडीस्थत्ववर्णनम्, तदपि पाप्मास्पृष्टतया तन्मूलकशोक- भीत्यादिराहित्यप्रदर्शनेन वेदितव्यत्वोपपादनार्थम् । 'तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः खमं न विजानात्यासु तदा नाडीयु सृप्तो भवति तं न कश्चन पाप्मा स्पृशति' (छा. ८, ६. ३) इति छान्दोग्ये हि सौध्ुप्तिकनाडीरुपगतस्य पाप्मास्पर्शः श्रूयते । पुनः प्रश्नप्रतिवचनाभ्यां करणग्रामस्य जीवे वृत्तिविलय- प्रतिपादनमपि सकलसांसारिकानर्थसम्पादकस्य करणग्रामस्य विलयेन सुघुप्तः शुद्ध इति तस्य वेदितव्यत्वो- पपादनार्थमेव। पुनरन्याभ्यां प्रश्नप्रतिवचनाभ्यां करणग्रामस्य पुनरुद्मनप्रतिपादनं तु जाग्रतस्सप्रदृशश्षेन्द्रि- यव्यापारैः कलुषितत्वेनावेदितव्यत्वस्थिरीकरणार्थमिति सर्वं सगच्छते।

यत्तु प्राणनामभिरामन्त्रणेडप्यनुत्थानेन प्राणान्यत्वप्रदर्शनं, तेन सुप्तपुरुपसम्बन्धिव्यष्टिप्राणान्य- त्वमात्रं सिध्यति, न तु समष्टिप्राणाभिमानिदेवतारूपहिरण्यगर्भान्यत्वमपि। ननु प्रसिद्धानि प्राणादिनामानि विहायाप्रसिद्धैः ब्रहन्नित्यादिनामभिरामन्त्रणं देवताऽन्यत्वसिध्यर्थ स्यादिति चद्, तर्हि तेन चन्द्रदेवतान्यत्वमेव सिध्येत् । अस्मिन्नेव प्रकरणे 'य एवैष चन्द्रमति पुरुषस्तमेवाहमुपासे' इति चन्द्रपर्याये 'मामैतस्मिन् संवादयिष्ठा बृहन्पाण्डरवासास्सोमो राजा अन्नस्यात्मेति वा अहमुपासे' (कौ. ब्रा. ४, १९) इति तेपां नाम्ां चन्द्रविषयत्वश्रवणात् पाण्डरैरंशुभिशच्छादितत्वेन तत्र पाण्डरवासस्त्वोपचारस्य सम्भवाद।

वस्तुतस्तु सुषुप्तपुरुषं गत्वा तन्नामविषयान्यत्वज्ञापनेनैव सप्रयोजनं वाच्यम् । तत्र च चन्द्रतादात्म्यस्याप्रसक्तत्वात्तदन्यत्वं न ज्ञापनीयम्। सुघुप्िदशायामुपरतव्यापारेभ्यः शरीरेन्द्रियेभ्योऽन्यत्वं सुज्ञानमिति तस्यामपि दशायामनुपरतव्यापारात् प्राणादन्यत्वमेव ज्ञापनीयम् । तदा हि तत्प्रयोजनवत्तरं भवति। सम्भवति च बृहदादिशब्दानां श्रुत्यन्तरप्रसिध्यनुरोधेन प्राणे वृत्तिः। प्राणः खलु बृहन्महान् 'प्राणो वाव ज्येष्ठश्व श्रेष्ठश्व' इति प्राणविद्यायां श्रैष्ठयश्रवणात् 'स एपोऽसपत्न' इति सप्तान्नब्राह्मणे तस्यासपत्नत्वश्रवणाच्च। पाण्डरवासाश्व प्राणः। पाण्डरवर्णा: खल्वापोऽस्य: वासः । प्राणविद्यायां 'कि मे वासः' (बृ, ६. १. १४) इति प्राणप्रश्ने 'आपो वासः' इत्युत्तरश्रवणात्, सप्तान्नब्राह्मणे 'अथैतस्य प्राणस्य आपश्शरीरं ज्योतीरूपमसौ चन्द्रः' (बृ. १. ५. १३) इत्यपुशरीरत्वोक्त्या तद्वासस्त्वोपचारसम्भवाच्च। अत एव चन्द्ररूपत्वादेवायं

३९० न्यायरक्षामणिः १. ४. १६

सोमराजश्च । यदि च 'बृह्न् पाण्डरवासाः' इत्यादिचन्द्रपर्यार्यवाक्यानुसारेणात्रापि चन्द्रनामान्येतानि तदापि सप्तान्नव्राह्मणोक्तरीत्या चन्द्ररूपे प्राण एवैतेषां पर्यवसानं वाच्यम; सप्रयोजनत्वायेति सर्वधा हिरण्यगर्भा- मन्त्रणस्यात्र न प्रसक्तिः। कि चामन्त्रणेऽप्यनुत्थानेन हिरण्यगर्भान्यत्वं सिध्यदपि यष्टिघातोत्थाप्यस्य सुषुप्त- जीवस्यैव सिध्येत्, न तु सुषुप्तौ तदाधारतया प्रतिपाधस्य प्राणस्य। किन्तु तन्नामभिरामन्त्रणेSपि तदनुत्थानेन चेतनस्य जीवस्य तदन्यत्वसिद्धौ तदुपपादकतया तस्याचेतनत्वमपि सिध्येदित्यलमतिग्रपश्चेन।

स्यादेतत्-जीवो, हिरण्यगर्भो वा वेदितव्यपुरुष इति पूर्वपक्षे यद्यपि वदितव्यपुरुषस्य जीवान्यत्वं हिरण्यगर्भान्यत्वं च न प्रतिपन्नमिति बाधकं नास्ति; तथाऽपि ब्रह्मोपकमःसकलपापप्रदाहपूर्वकानन्याधीनत्वरूप- स्वाराज्यात्मकमाक्षफलोपसंहारश्रेति बाघकद्दयं जागतीतिचेत् ; उच्यते । येन बालाकिना 'ब्रह्म ते ब्रवाणि' इति प्रतिज्ञातं न तेन ब्रह्मोकतं, अन्यदन्यदेवोक्तम्। येनाजातशत्रुणा वेदितव्यः पुरुष उपदिष्टः न तेन ब्रह्माभिधानं प्रतिज्ञातम् । अतो न ब्रह्मपरमजातशत्रुवाक्यम्। ननु ब्रह्मोपक्रमाद्वालाकिवाक्यदेव तदपि वाक्यं ब्रह्मपरं स्यादु- पकोसलविद्यायामग्निवा क्यादिवाचार्यवाक्यम्। न। वैषम्यात। तत्र हि वकभेदेडप्येकवाक्यतापादकमग्निवावयमस्ति 'आचार्यस्तु ते गति वक्ता' इति; न त्वत्र तथाभूतं वाक्यमस्ति।: तर्हि कि बालाकिवचासी ब्रह्मापक्रमे:सर्वथ निर्र्थकः? निरर्थक एव; भ्रान्तवाक्यत्वात्। किमर्थ श्रतौ भ्रान्तवाक्योपन्यासः १ असद्वादवत् पूर्वपक्षनिराकर- णार्थम्। तद्वादस्य निराकरणं न दृश्यत इति चेत्, दृश्यत एव वाक्यच्छायाविमर्शचतुरैः। ब्रह्म ते ब्रवाणि इति प्रतिज्ञातव्रता बालाकिना उपदिष्टान् पुरुषान् तत्ततस्वरूपोपन्यासेन निराकृत्य ततःपरं ब्रह्मत्वेन वक्तव्य- पुरुषाभावात् तूष्णींभूते तस्मिन् पुण्यपापकर्मसम्बन्धिनमेव पुरुषं मोक्षाय वेदितव्यमुपन्यस्यन्नजातशत्रुस्त- दतिरेकेण मुमुक्षुंभिर्ज्ातव्यं ब्रह्म नाम किश्चिन्नास्तीति मन्यत इत्येव हि स्पष्टतरं प्रतीयते। यथा 'रसवादिनं ब्रवाणि' इति प्रतिज्ञातवतोदाद्वतान् पुरुषान् विप्रलम्भकत्वादितत्तत्स्रूपोपन्यासेन प्रत्याख्याय ततःपरमुदा- हरणायपुरुषाभावात्तृष्णींभूते तस्मिन् राजानमेव धनार्थिभिरुपसर्पणीयमुपन्यस्यन्नत्तरवादी रसवादी नाम कोऽपि नास्तीत्येव मन्यत इति प्रतीयते।

एतेन-इदं निरस्तम्- गार्ग्यस्य भ्रान्तत्वेऽपि ब्रह्मोपकमो न भ्रान्त :; 'ब्रह्म ते ब्रवाणि' इति प्रतिज्ञामात्रे राज्ञा गोसहस्रस्य दत्तत्वा्। अतो वक्तुं प्रतिज्ञातं ब्रह्म यथाद्वक्तुमजानन्तं गाग्य प्रति राज्ञा

१. ४. १६ जगद्वाचित्वाधिकरणम्। ३९१

यथावत्तदुपदिष्टमित्येव गार्ग्यराजवाक्ययोरेकवाक्यत्वमुपपादयितुं युक्तम्। अन्यथा 'ब्रह्म व्राणि' इति प्रतिज्ञायाब्रह्माणि ब्रह्मत्वेन वदन्तं गार्ग्य सृावादीत्यपोह्य स्वयं राजा जीवं प्राणं वा वदति चेत् रूयमप्य- सम्बन्धप्रलापी स्यात्। जीवं प्राणं वा ब्रह्मत्वेन वदति चंत् तद्वदेव मृपावादी स्याद्। ततश् यथा केनचिन्मणितत्त्वज्ञानाभिमानिना काचं प्रदर्श्य 'मणिरेष' इत्युक्ते' काचोऽयं न मणिः इति तं प्रत्याख्याय ततः आत्मनो विशेषं जिज्ञापयिषताऽन्येन वस्तुतो मणिरेव प्रदर्शनीयः; एवं राज्ञाऽपि ब्रह्मोपदेष्टव्यम् । अतो गार्ग्य- वचनगतब्रह्मोपक्रमसामर्थ्यादेव राजवाक्यस्य ब्रह्मपरत्वमवसीयत-इति। न हि राज्ञा गासहसत्रं दत्तम्, किन्तु 'सहस्त्रं दभः' इत्युक्तम्। तत्तु असम्भावितमेव ब्रह्मनाम किश्िद्वक्तुमयमारभत इति मन्यमानस्य राज: परिहा- सवाक्यमित्यपि सङ्गच्छते; 'जनको जनक इति वै जना धावन्ति' इति.परिहासवाक्यसमभिव्याहारात्। 'तथाऽपि 'दभः' इति प्रतिश्रतं दत्तमेव स्यात्' इति चेत्; न। 'अदत्तन्तु भयक्रोधशोकमोहरुजाऽन्विरितैः । तथोत्कोचपरीहासव्यत्यासफलयोगतः' इति परिहासेन दत्तस्यापि प्रत्याहरणाहत्विनादत्तेषु परिगणनाद्। ब्रह्मान्यस्याभिधानेऽपि न राज्ञोऽसम्बन्धप्रलापित्वमापतति। मोक्षार्थ वेदितव्यं ब्रह्म नाम किश्चिन्नास्ति, किन्तु मुमुक्षूणामुपदिष्टः पुरुष एव वेदितव्य इति साङ्गत्यात्, रसवादिवचनप्रत्याख्यातृवचनस्यापि तदन्यविपयस्यै- वमेव साङ्गत्यदर्शनात्। मणिप्रवक्तदृष्टन्तस्त्वत्र न प्रवर्तते। न हि 'काचो मणिर्नभवति किन्त्यं मणिः' इति प्रतिवक्वचने मणिशब्दवदिह राजवचने ब्रह्मशब्दोडस्ति 'आदित्यांदिपुरुना ब्रह्माणि न भवन्ति किन्त्विदं ब्रह्म' इति।

यदि च गार्ग्यवचनागतोपक्रमानुसारेण राजवचनमप्यवश्यं ब्रह्मपरं वक्तव्यम्, तदप्युपपद्यत एव। आदित्यादिपुरुषा ब्रह्म न भवन्ति, किन्तु तेषां कर्ता पुण्यापुण्यवान्जः प्राणा वा ब्रह्मेति राजवचनाभिप्राय- वर्णनोपपत्तेः। अस्ति हि जीवे ब्रह्मशब्दस्सिद्धान्तिनोऽपि सम्मतः 'इदं ब्रह्मायाति इदमागच्छति' (बृ, ४, ३. ३७) इति श्रुतौ। अस्ति च प्राणात्मनि हिरण्यगर्भे 'कतम एको देव इति प्राण इति स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते' (बृ. ३. ९. ९) इति श्रुतौ। एवश्च सर्वपापाहतिपूर्वकर्व्ाराज्यफलप्रतिपादक- स्योपसंहारस्यापि जीवे, प्राणे वा नानुपपत्तिः। तस्माद्वालाक्यजातशत्रुसंवादरूपस्यास्य प्रकरणस्य जीवः प्राणो वा ब्रह्म, न तदतिरिक्त्ं ब्रह्मास्तीत्यस्मिन्नर्थे पर्यवसितत्वात् सर्वेषां वेदान्तानां वियदादिसर्वजगत्व्ष्टत्वांप-

३९२ न्यायरक्षामणिः १.४. १७

लक्षिते निर्विशेषे ब्रह्मणि समन्वय इत्येतदयुक्तम्। ब्रह्मलक्षणं चायुक्तम् : तदुपलक्षणीयस्य निर्विशेषस्य ब्रह्मण एवास्मिन् प्रकरणे प्रतिक्षेपप्रतीतेरिति ।

एवं प्राप्ते सिद्धान्तमाह- 'जगद्वाचित्वात्' इह वेदितव्यः पुरुषो जीवसामान्यात् तद्यतिरि- काद्विरण्यगर्भाच्चातिरिकतं परं ब्रह्म; 'यस्य वैतत्कर्म' इति वाक्ये एतच्छव्दस्य कर्मशब्दस्य च जगद्वाचित्वाद्। एतदुक्तं भवति-अत्रैतच्छब्दः प्रत्यक्षादिसननिधापितसकलजगद्वाची; विशिष्य कस्यचित्पुरुषसम्बन्धनिर्देशा- कांक्षस्य नपुंसकैकवचनान्तनिर्देशार्हस्य प्रकृतस्याभावेन तस्य संकुचितवृत्तिकल्पकाभावाद्। तथा कर्मशब्दो- डपि कार्यत्वाकारेण सकलजगद्दाची; चलनादृष्टरूढयोरन्यतरपरिग्रहे नियामकाभावेन क्रियते इति कर्मेति योगस्य समाश्रयणीयत्वात्, रूढिद्वयस्य परस्परपराहतौ लब्धोन्मेषस्य योगस्य प्रबलत्वात्। न च चलन एव रूदिस्तत्साव्यत्वाददृष्टे लक्षणेति शक्यं वत्तुम् ; मानसपुण्यपापरूपस्यादृष्टस्य चलनसाव्यत्वाभावेना- दृष्टसामान्ये कर्मशब्दस्य रूठयन्तरस्वीकारावश्यम्भावात्। अपि च कर्मशब्दस्य चलनादृष्टान्यतरपरत्वे 'यस्य- कर्म स वेदितव्य' इत्येतावदेव वक्तव्यं स्याद्। प्रत्यक्षादिसन्निधापितवाची एतच्छब्दोऽवधारणार्थों वाशब्दश्चानर्थक: स्यात् । तस्य कार्यपरतायां 'एतेषां पुरुषाणां कर्ता' इति वाक्यमेव व्यर्थ स्यात् इति चेत्, न। बालाकिना ब्रह्मत्वेन कीर्तितानां पुरुषाणामब्रह्मत्वख्यापनेन तस्य सप्रयोजनत्वाद्। तथा च वाक्यद्वयस्याप्येवमर्थः सम्पद्यते। य एतेषां षुरुषाणां जगदेकदेशभूतानां कर्त्ता किमनेन विशेरेण यस्य वा प्रत्यक्षादिसन्निधापितं कृत्स्नमेव जगत्कार्यमिति। एवञ्च वाशब्द एकदेशावच्छिन्नकर्तृत्वव्यावृत्त्यर्थों भवति। तस्मादेतत्कर्मपदयोर्जगद्वाचित्वन तल्लब्धाद सप्राणसजीवसकलजगदीक्षापूर्वकस्त्रष्ट्स्वरूपाद् तत्कर्तृत्वलिङ्गात् प्राणजीवातिरिक्तं परं ब्रह्म वेदितव्यः पुरुष इति सिद्धम् ।१.४. १६।

ननु

परिहरति-

जीवमुख्यप्राणलिद्गान्नेतिचेत्तद्वयाख्यातम् । १७।

तद्याख्यातमिति 'नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगाद्' (ब्र. सू. १. १. ३१) इति प्रतर्दनाधिकरणे परिहतमित्यर्थः। एतदुक्तं भवति-यथा 'तधथा श्रेष्ठी' इत्यादिताक्ये प्रधानपुरुषस्य

१. ४. १७ जगद्वाचित्वाधिकरणम्। ३५३

स्वैर्भृत्यैरिवादित्यादिपुरुषैरालोकदानादिनोपकारकैरात्मनो भोतृत्वं प्रधानपुरुषं प्रति भृत्यानामिवादित्यादि- पुरुषाणामात्मानं प्रति स्वोचितैरुपकारैः पालयितृत्वश्च वर्ण्यमानं जीवलिङ्गमस्ति, यथा वा तदथा क्षुर इत्यादिवाक्ये बृहदारण्यकप्रतिपन्नं मुख्यप्राणात्महिरण्यगर्भवङ्गमस्ति, एवं वेदितव्यपुरुषापदेशवाक्य एवासंकुचितप्रत्यक्षादिसिद्धसकलकार्यकर्तृत्वं तदतिरिक्तब्रह्मलिङ्गम्। तद्वि सजीवसहिरण्यगर्भसर्वजगत्कर्तृच्त- रूपम् ; 'यथा सुर्दीप्तात्पावकाद्विस्फुलिङ्गा:' (मु. २. १. १) 'इदं सर्वमसृजत यदिदं किंच' (तै. २. ६) 'यस्सर्वज्ञस्सर्वज्ञवित्' (मु. १. १. ९ ) 'हिरण्यगर्भ पश्यत जायमानम् ' (श्वे. ४, १२) इत्यादि - श्रुत्यन्तरेडपि जीवमुख्यप्राणयोरपि कार्यत्वप्रसिद्धिसत्वात्। एवं च जीवमुख्यप्राणलिङ्गयोर्यनुराध ब्रह्मजीव- मुख्यप्राणानां त्रिविधमुपासनं विवक्षितमत्र वक्तव्यमिति वाक्यभेदः प्रसज्येत। न चात्र वाक्यमंदो न्याय्य इति वर्गित प्रतर्दनाधिकरणे। ननु तत्रोपक्रमोपसंहाराम्यां ब्रह्मविषयत्वं वाक्यस्यावगतमिति वाक्यभेदः परिहरणीयः, न त्वत्रेति चेत् । अत्रापि परिहरणीय एव; 'ब्रह्म ते ब्रवाणि' इत्युपक्रमेण 'सर्वान्याम्मनो- डपहत्य' इत्यादुपसंहारेण च वाक्यस्य ब्रह्मविषयत्वावगमात्। वेदितव्यपुरुषोपदेशवाश्र्यस्य गार्ग्यप्रतिज्ञात ब्रह्मान्यविषयत्वावगमे हि रसवादिकथनप्रत्याख्यातृवचनदृष्टान्तः कमते। इह जगत्कर्तृत्वलिङ्गेन तस्य ब्रह्म- विषयत्वावगमान्माणितत्त्ववक्तृवचनदृष्टान्त एव प्रवर्तते। एतेन-ब्रह्मोपकमोSपि जीवमुख्यप्राणान्यतरविषयः; तयोरपि काचित्कब्रह्मशब्दप्रयोगदर्शनाद्; उपसंहारोऽपि तद्वेदनफलप्रतिपादनपर इति शङ्काऽपि-निरस्ता। श्रुत्यन्तरेत्रु जीवमुर्प्राणातिरिक्त परब्रह्मण्येव ब्रह्मशब्दस्य तद्वेदनादेव परमपुरुषार्थलाभस्य च प्रसिद्धतरत्वाच्च। 'सहस्र दश्' इत्यपि परिहास- वाक्यत्वेन न योजनीयं, किन्तु ब्रह्मवचनप्रविज्ञापूजनार्थत्ेनैव योजनीयम्। परिहासवाक्यत्वेन योजनेऽपि बालाकिरयं ब्रह्मतत्वं वक्तुं न प्रभवतीत्येव परिहासाभिप्रायो वर्णनीयः, न तु जीवातिरिक्त ब्रह्मनानकं

स्मिन्वाक्ये ब्रह्माब्रह्मलिद्गेषु सनिनविष्टेष्वब्रह्मलिक्वानि ब्रह्मणि योजनीयानि, न तु ब्रह्मलिङ्गान्यब्रह्मणीति प्रतर्दना- धिकरणे दर्शितन्यायेनैव जीवमुख्यप्राणलिङ्गानि अभेदाभिप्रायेण ब्रह्मणि योजनीयानि। नन्वेवं प्रतर्दनाधिकरणेन गतार्थमिदमधिकरणम् ।नेति ब्रूमः । 'यस्य वैतत्कर्म' इत्यस्य

न्याय. र. ५०

३९४ न्यायरक्षामणिः ?. ४. १८

भस्य। ननु तथाऽपि पूर्वाधिकरणन्यायेनैव निर्णेतुं शक्यमिदं वाक्यं नैतदधिकरणव्युत्पादं कर्मशब्दस्य जगद्वाचित्वोपपादकं न्यायमपेक्षते। पूर्वाधिकरणे हि ब्रह्मकारणत्वप्रतिपादकबहुवाक्यानुरोधेन तद्विरोधिनाम- सत्कारणत्वादिप्रतिपादककतिपयवाक्यानां नयनं कृतम्, ततः कथमिह सकलजीवातिरिक्तततसृष्टिस्थिति- वाक्यस्य पूर्वपक्षे वर्णित जीवमुख्यप्राणातिरिक्तपरब्रह्मनिराकरणपरत्वं तयोरन्यतरस्य वेदितव्यपरत्वं च प्रत्याख्यायं परब्रह्मपरतया नयनं कर्तुमशक्यम् सत्यम्। न्यायव्युत्पादनार्थ कृत्वाचिन्तयेदमधिकरणम्। तदेतदनन्तरसूत्रे स्फुटीकरि- ष्याम: ।१. ४. १७।

जीवमुख्यप्राणातिरिक्तपरब्रह्मपरमिदं बालाक्यजातशत्रुसंवादरूपं प्रकरणमित्येतत् हेत्वन्तरेणापि

द्रढयति-

अन्यार्थ तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चवमेके। १८ । अन्यार्थ जीवमुख्यप्राणाभ्यामन्यद्धह्म तदर्थमेवेदं प्रकरणं, न तु तन्निराकरणार्थमिति जैमिनिरा- चार्यों मन्यते। कुतः, प्रश्नव्याख्यानाभ्याम्। प्रश्नस्तावदजातशत्रार्रह्मत्वेन बालाकिनोपदिष्टेष्वादित्यादिपुरुषेषु प्रत्याख्यातेषु ततःपरमविज्ञानात्तष्णीं भूते च बालाकौ बालाकिं प्रति 'एतावन्नु बालाके' इति। 'एतावद्वि' इति बालाके: प्रतिवचनानन्तरं 'मृषा वै किल मा संवदिष्ठा ब्रह्म ते ब्रवाणि' इत्यजातशत्रोर्वचनं मृषात्वव्याख्यानम्। एताभ्यां प्रश्नव्याख्यानाभ्यां ब्रह्मप्रतिपदानार्थमवेदं प्रकरणं, न तु तस्य निराकरणार्थमित्यवसीयते। यदि हि तन्निराकरणार्थ स्यात्तदा ब्रह्मनाम किश्चिन्नास्तीत्यभिमन्यमानस्तन्निराकरणप्रवृत्तो राजा बालाकेर्वक्तव्यपुरु- षांतरसद्धावेSपि तत्प्रातिज्ञाया मृषात्वं प्रतिज्ञाकालमांरभ्य मन्येतैवेति 'एतावन्तु' इति प्रश्नपूर्वक 'एतावदेव' इत्युत्तरमपेक्ष्य तन्मृषात्वं न व्याचक्षीत। ब्रह्मप्रतिपादनार्थत्वे तु ब्रह्मास्तीत्यवगच्छन्नाजा किमयं गार्ग्यः स्थूलारुन्धतीन्यायेनाब्रह्माणि ब्रह्मत्वेनोपादिक्षद्, कि का भ्रान्त्येति निश्चेतुमशक्रवन्नुदाह्वतप्रश्नप्रतिवचनेन गांर्यस्य भ्रान्तत्वं निश्चित्य तत्प्रतिज्ञाया मृषात्वं व्याचष्ट इति युज्यते।

अपच एवमेके शाखिनो वाजसनेयिनोऽस्मिन् बालाक्यजातशत्रुसंवादेऽस्मिन्नेव स्थले प्रश्नव्याख्या- नाम्यां प्रकरणमिदं ब्रह्मप्रतिपादनार्थं, न तु तन्निराकरणार्थमिति स्पष्ट्यन्ति। 'सहोवाचाजातशत्रुरेतावन्तु

१. ४. १८ जगद्वाचित्वाधिकरणम्। ३९५

३ इति एतावद्धीति। नैतावता विदितं भवति' (बृ. २. १. १४) इति। अत्र हि आदित्यपुरुपा- दिवेदनमात्रेण ब्रह्म विदितं न भवतीति व्याचक्षाणो राजा वेदितव्यमन्यद्वह्मास्तीति मन्यत इति स्पष्टमेत्र प्रतीयते। ननूदाहृतप्रश्नव्याख्यानबलाङ्गह्मप्रतिपादनार्थ प्रकरणमित्यवसयितां नाम। प्रतिपिपादयिषितं

ब्रह्म जीवमुख्यप्राणयोरन्यतरद्धविष्यति। तयोरपि ब्रह्मशब्दप्रयोगस्योदाहतत्वादिति द्वितीयपूर्वपक्षेSप्येतदेवोत्तरं 'अन्यार्थ तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके".इति। इह जीवमुख्यप्राणप्रसञ्जनमन्यार्थ, ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थ,

न तु प्राधान्यन जीवस्य, मुख्यप्राणस्य वा प्रतिपादनार्थमिति जैमिनिर्मन्यत इति। कुतः 'कैप एतद्वालाके' इत्यादिना 'प्राण एवैकधा भवति' इत्यन्तेन ग्रन्थेन वर्णिताभ्यां प्रश्नव्याख्यानाभ्याम्। 'क्वैप एतद्वालाके' इति प्रश्नस्तावज्जीवो वेदितव्य इति प्रतिपादनार्थ न भवति। तथा सति तत्स्वरूपस्यैव प्रष्टव्यतया तदाधार- प्रश्नायोगात्। न च तस्य नाड्याधारत्ववर्णनेन पापास्पृष्टतया तन्मूलशोकभीत्यादिराहित्यप्रदर्शनेन

वेदितव्यत्वोपपादनार्थमाधारप्रश्न इति वाच्यम्। तथा सति 'तासु तदा भवति' इति नाडीस्थत्ववत्पापा- स्पर्शस्यापि बालाकिं प्रति वर्णनीयत्वापत्तेः । न च सौषुप्िकनाडीः प्रविष्ठस्य, पापास्पर्शर्छान्दोग्ये श्रुतः प्रसिद्ध इति तदवर्णनमिति वाच्यम्। 'कैत् एतत्' इति प्रश्नानन्तरं 'तदुह बालाकिर्न विजज्ञौ' इत्युक्तलेन सुषुमौ नाडीप्रवेशमेवाजानतो बालाकेस्तव्प्रवेशकृतपापास्पर्शप्रसिध्यभावात्। तस्माज्जीवाधारो वेदितव्यः पुरुष इति प्रतिपादनार्थ एव स प्रश्नः । 'प्राण एवैकधा भवति' इत्येतदेव च तस्योत्तरं, न तु 'तासु तदा भवति' इत्येतत् ; नाडीनां वेदितव्यपुरुषत्वाभावात्। तत्तु 'ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते' (बृ. २. १. १९) इति श्रुत्यन्तरानुसारेण हृदयावच्छिन्नब्रह्मप्राप्तये मार्गोपदेशपरं नेतव्यम्।

एवश् द्वितीयप्रश्नः करणग्रामाधिकरणविषय इति न युक्तम् ; अग्रे तदुच्तरादर्शनाव् । 'जीव्राधि- करणविषय इत्यपि न युक्तम् ; प्रथमप्रश्नेन पुनरुक्तिप्रसङ्गाद्' इति चत्; न। तयोरेकः कस्मिन्नधिकरणे शयितोSभूदिति जीवाधिकरणधर्मिविशेषविषयः, अपरस्तु जीवः किमन्यः सन्नन्यस्मिन् शयितोऽभूदुतानन्यः सन्नात्मनीत्यधिकरणगतान्यत्वानन्यत्वरूपविशेषणवैशिष््यविषय इति भेदोपपत्तेः। अत एव प्रश्नद्यस्यापि व्याख्यानार्थ 'प्राण एवैकधा भवति' इत्युक्तम्। अन्र हि 'प्राणे' इत्यधिकरणभूतधमिविशषप्रश्नस्य प्रतिवचनं 'एकधा भवति' इति धर्मविशेषवैशिष्टयप्रश्नस्य। एकधा भवति एकीभवतीत्यर्थः; 'स्वमपीतो

३९६ न्यायरक्षामाणे: १. ४. १८

भवति' इति हि श्रुत्यन्तरम् । 'तदैनं वाक्' इत्यत्र 'एतस्मादात्मनः प्राणाः' इत्यत्र च एतत्पदं प्राण- परामर्शि। प्राणस्य सप्तम्यन्तनिर्दिष्टत्वेSपि प्रतिपिपादयिषितत्वेन प्राधान्यात् 'तप्ते पयसि दध्यानयसि सा वैश्वदेव्यामिक्षा' इत्यत्र सप्तम्यन्तनिर्दिष्टस्यापि पयस एव व्याप्वकर्मत्वेन प्रधानस्य सर्वनाम्रा परामर्श- दर्शनात्। अत्र च वाक्यद्वये प्राणानां वृत्तिलयोद्गममात्रं न प्रतिपादते; विषयेः सह लयोद्गमप्रतिपाद- नात्। न हि सुषुप्तौ विषयाणां व्यापारविलयः प्रबोधे तदुद्धवश्चानुभवानुरोधी। श्रुतौ भारनिवेशे तु यथा- श्रुति इन्द्रियाणां तद्विपयभूतस्य नामरूमात्मकस्य कृत्सप्रपश्चस्य लयः सीकर्तु युक्तः। एवं जीवैकीभावाधि करणस्य प्राणस्य सुषुप्तौ सेन्द्रियसकलप्रपश्चलयाधिकरणतया, प्रबोधे तदुद्रमापादानतया, प्रतिपादनं तस्य गार्ग्योपदिष्टेभ्य आदित्यादिपुरुषेभ्योऽन्यत्वं दृढ़ीकर्तुम्। तत एव-जीवो, मुख्यप्राणो वा वेदितव्यः पुरुप इनि पूर्वपक्षोऽपि निरस्तो भवति। न हि यतः कुतश्चिज्जीवाद्विरण्यगर्भाद्वा सर्वे लोकास्सर्वे देवाश्रोद्गवन्तीति युज्यते।

यदि च देवशब्द इन्द्रियाधिष्ठातृदेवपरः, तदाऽपि हिरण्यगर्भव्यावृत्तिरस्त्येव; 'बुद्धिरध्यात्मं बोद्धव्यमधिभूतं ब्रह्म तत्राधिदैवतम्' इति तस्यान्तरिन्द्रियाघिष्टातृत्वोक्तेः। 'स यदा प्रबुध्यते यथाऽग्नेर्विष्फु लिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा' इत्यादिनैव 'कुत एतदागात्' इति प्रश्नस्य प्रतिवचन- मप्यर्थाल्लब्धम् । तथा हि 'कुत एतदागात्' इति प्रश्नो न जीवागमनापादानविषयः; यत्र धर्मिणि शयितोऽभूत् तत आगादिति खयमेव ज्ञातुं शक्यत्वात्, किन्तु किमन्यस्मादागत उतात्मन्येव भदको- पाधिविलयादेकीभूय स्थितः पुनः प्रबोधसमये भेदकोपाध्युद्धवात्ततो भेदेनागत इत्यपादानस्यान्यत्वानन्यत्व- धर्मविशेषवैशिष्ट्यविषयः। यद्यप्यधिकरणान्यत्वानन्यत्वविषवयस्य प्राचीनप्रश्नस्य प्रतिवचनं यद्धर्मविपयं वक्ष्यते तद्वर्मविशिष्टादयमागादित्येतदपि निश्चेतुं शक्यम्, तथाप्यनन्यत्वपक्षस्य प्रतिवचने वक्तव्यत्वेन विवक्षितत्वाद्,

वक्तव्यमिति तद्विषयः प्रश्नो घटते । तत्प्रतिवचनलाभार्थ सुषुप्तो यदा प्रबुध्यते, तदानीमात्मनः सुषुप्तभूता- देतस्मात् प्राणशब्दोक्तादिन्द्रियादयो विप्रतिष्ठन्त इति व्याख्येयम्। एवश्रोदाहृतप्रश्नपर्यालोचनया, तत्प्रतिवचनपर्यालोचनया च प्रकरणमिदमन्यार्थ, न तु जीवो, हिरण्यगर्भो वा वेदितव्यः पुरुष इति प्रतिपादनार्थमिति सिद्धम् ।

१. ४. १८ जगद्वाचित्वाधिकरणम्। ३९७

अपिचैवमे के शाखिना वाजसनेयिनोडस्मिन्प्रकरणे प्रकरणमिद मन्यार्थमिति स्पष्ट्यन्ति। तत्र हि 'यत्रैष एतत्सुमोSभूद एष विज्ञानमयः पुरुषः क्वैप तदाडभूत्कुत एतदागाठ् '(बृ. २. १.१६) इति प्रश्नद्दयं धूयते। तदनन्तरं च 'यत्रै एतत्सुप्तोऽभूद एष विज्ञानमयः पुरुषस्तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय व एषोंड- न्तर्द्वदयआकाशस्तस्मिञ््छेते' (बृ. २. १.१७) इति प्रथमप्रश्नस्य प्रतिवचनम् । द्वितीयप्रश्नस्य प्रतिवचनं तु 'एवमेवास्मादात्मनस्सर्वे प्राणास्सर्वे लोकास्सर्वें देवास्सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति' (बृ.२.१.२०) इत्यग्रिमवाक्ये। अत्र 'क्वैप तदाऽभूत्' इति प्रश्ने करणग्रामाधिकरणविषयत्वशङ्काया नास्त्यवकाशः; 'य एप विज्ञानमयः पुरुपः' (बृ, २. १. १६) इति प्राडनिर्देशात्। तदधिकरणविषयस्य प्रतिवचनस्य च नास्ति मुख्यप्राणविषयत्व- शङ्कावकाशः; आकाशशब्देनाधिकरणनिर्देशात्। अस्याकाशाब्दस्व एतःस्थाने कौपीतकिब्राह्मणपाठतस्य प्राणशब्दस्य चैकार्थ्यस्य वक्तव्यतया तयोर्ब्रह्मविषयत्वावश्यम्भावात। ब्रह्मण्येत्र तयोघ्श्रत्यन्तंरषु निरूढि- दर्शनात् आनन्दवल्यां 'को ह्येवान्यात् कः प्राण्याद्यदेष आकाश आनन्दो न स्वात्' (तै. २.७) इत्याकाशशब्दनिर्दिश्ट्स्य चापरिच्छिन्नानन्दस्य ब्रह्मण उत्तरोत्तरशतगुणमात्रपरिष्छिन्नानन्दशालिषु परिगणिता- नमुख्यप्राणरूपात् हिरण्यगभाद्विन्त्वावगमात्। तस्मात्प्रकरणमिदं जीवमुख्यप्राणातिरिक्तव्रह्मविपयमिति तत्रैव तयोलिंङ्गं सार्वात्म्याभिप्रायेण योजनीयम्।

ननु वाजसनेथिशाखायां 'नैतावता विदितं भवति' इति राजवाक्येन गाग्योपकान्तब्रह्मविनयमें- वाग्रेतनं सुषुप्तपुरुषोत्थापनोपक्रमं कृत्स्नं राजवाक्यमित्यवगतम्। तच्च ब्रह्म जीवा न भवतीति मुषुप्तजीवा- धिकरणप्रश्नेनावगतम्। तदधिकरणं ब्रह्म मुख्यप्राणों न भवतीति प्रतिव चनगताका राशब्देन सर्वभूतलोक- देवोद्गमापादानत्वप्रतिपादनेन चावगतम्। अतस्तदेकार्थ कौरपातकिन्राह्मणवाक्यमपि जीवमुख्यप्राणातिरिंक्त- विषयमिति निश्चेतुं शक्यमेव। किमर्थमिदमधिकरणमिति चेत् ; उक्तमेदोत्तरं कृत्वाचिन्तयेदमधिकरणं प्रवृत्तमिति। तदेव उत्तरमत्रापि द्रष्टव्यम्। 'अपिचवमेक' इत्यस्याः कृत्वाचिन्ताया उद्दाटनं कृतं । प्राचीनसूत्रदर्शितायास्तु कृत्वाचिन्ताया 'वाक्यान्वयात्' इत्यग्रिमसूत्रमस्मिन्नप्यधिरणे प्रविष्ट मत्वा तेन बहूनां वेदान्तवाक्यानां जीववर्गात्तदविशेषाद्विरण्यगर्भाच्च मिन्ने ब्रह्माण समन्वितत्वादपि प्रकरणमिदमन्यार्थ- मित्येवंपरेणोद्धाटनं कृतमित्यनुसन्घेयम्। यत्तु भाष्ये प्राणनिराकरणस्यापि सुषुप्रपुरुषोत्थापनेन प्राणादिव्य-

३९८ न्यायरक्षामणि: १. ४. १९

तिरिक्तोपदेशोऽभ्युच्चय इत्युक्तं, तद्विरण्यगर्भनिराकरणार्थ न भवति, किन्तु प्रतर्दनाधिकरणपूर्वपक्षन्यायेन मन्दशङ्कनीयः प्राणवायुरेवात्र वेदितव्यः पुरुषोऽस्तु तत्र परिस्पन्दरूपस्य कर्मणस्सदा सत्वादिति सर्वमन- वद्यम् ।१. ४. १८। । इति जगद्वाचित्वाधिकरणम् ।५।

(६ अधिकरणम्) वाक्यान्वयात् ।१९।

बृहदारण्यके मैत्रेयीब्राह्मणे याज्ञवल्क्यः स्वयं प्रविव्रजिषया मैत्रेयीकात्यायन्योः स्वभार्ययोर्वित्तस्य विभागं चिकीर्षन्वित्तेन किममृतत्वं प्राप्तुं शक्यमिति मैत्रेय्या पृष्टे 'यथैवोपकरणवतां जीवितं तथैव ते जीवितं स्यादमृतत्वस्य तु नाशाडस्ति वित्तेन' (बृ. २. ४, २) इत्युक्त्वा 'येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्या यदेव भगवान्वेद तदेव मे ब्रूहि' (बृ, २, ४, ३) इति तया पुनरमृतत्वसाधनं पृष्टो 'न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति' (बृ. २, ४, ५) इत्यादिभि: 'न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्व प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सरव प्रियम्भवति' (बृ, २.४,५) इत्यन्तैः वाक्यैः पतिजायापुत्र- वित्तपशुब्रह्मक्षत्रलोकदेववेद भूतप्रभृति सर्वं यस्य भोगार्थतयैव प्रियं भवति, तत्पत्यादिसर्वभोक्तारमात्मानमुपक्रम्य 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यश्श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' (बृ. २, ४, ५) इत्यमृतत्वसाधनमात्मदर्शनं दर्शनसाधनानि श्रवणादीनि चोपदिश्य 'आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सव विदितम्' (बृ. २. ४, ५) इत्यात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिजज्ञे। तत्र यद्दर्शनममृतत्वसाधनमुपदिदेश सोऽयमात्मा कि जीव उत परमात्मेति जीवब्रह्मलिङ्गान्यां संशये -

पूर्वपक्ष :- जीव एवायमात्मा। उपक्मे पतिजायादिप्रियत्वलिङ्गात्, मध्ये 'विज्ञानमय एवैतेभ्यो भूतेभ्यस्समुत्थाय तान्येवानुविश्यति' (बृ. २. ४, १२) इत्युत्पत्तिविनाशलिङ्गात्, अन्ते 'विज्ञातारमरे केन विजानीयाद्' (बृ, २. ४, १४) इति विज्ञातृत्वलिङ्गाच्। तद्विज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानं तु भोग्यजातस्य भोक्तृशेषत्वादौपचारिकं योजनीयम्। युक्तं द्युपक्रमोपसंहारपरामर्शानुसारेण पूर्वाधिकरणविषयवाक्ये जीवलिङ्गस्य ब्रह्मणीवात्र ब्रह्मलिङ्गस्य जीवे योजनम्।

१. ४. १९ वाक्यान्वयाधिकरणम्। ३९९

स्यादेतत्-उपकमादीनां जीवनिष्ठत्वे भवेदेवं, तदेवासिद्धम्। तथाहि-उपकमे 'न वा अरे पत्युः कामाय' इत्यादिकं आत्मैव द्रष्ट्य इति वक्ष्यमाणार्थस्योपपादकतया वर्ण्यते। न च-जीवात्मनः कामाय पत्यादयः प्रिया भवन्तीति वचनं प्रियं पत्यादिकं परित्यज्य तद्वियुक्तं केवलं जीवात्मस्वरूपमन्वेष्टव्य- मित्यत्रोपपादकं भवति। प्रियमेत ह्यन्वेष्टव्यं, न प्रियवियुक्त स्वरूपं। परमात्मनः कामायेष्टनिर्वृत्तये पत्यादयः प्रिया भवन्तीति वचनं तु पत्यादिकं परित्यज्य परमात्मैव द्रष्टव्य इत्यत्र भवत्युपपादकम्। परमात्मा खलु 'एष ह्येवानन्दयाति' इति श्रुतः पतिजायादीनां कादांचित्कं प्रियत्वमापादयति। तस्मात् स एव निरतिश- यानन्दरूपोऽन्वेष्टव्य इति। एवञ्च पतिजायादिवाक्यानामित्थमर्थो ग्राह्यः- न हि पतिजायापुत्रवित्तादयो मदिष्टनिर्वृत्तये अहमस्य प्रियः स्यामिति खसङ्कल्पतः प्रिया भवन्ती, किन्तु परमात्मनः तत्तर्ज्जावप्रियप्रति- लम्भनरूपेश्निर्वृत्तये अहमस्य प्रियः स्यामिति खसङ्कल्पतः प्रिया भवन्तीति। परमात्मा हि तत्तत्कर्मानु- सारेण जीवात्मनः प्रियमनुभावयितुमिच्छन् प्रतिनियतदेशकालपरिमाणं तत्तद्वस्तुषु प्रियत्वमापादयति। एवमुपक्मगतोपपादकसहितस्य द्रष्टव्यवाक्यस्य परमात्मपरत्व्रे सति मध्ये जीवोत्पत्तिविनाशसङ्कीतनं सुण्डके 'तथाऽक्षराद्विविधास्सोम्य भावा: प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति' (मु. २. १. १) इति तदुत्पत्तिलयसङ्कतन- मिव प्रकृतब्रह्मभावप्रतिपत्र्थतया, तत्स्तुत्यर्थतया वा सम्भवदन्वयं न प्रकरणस्य जीवपरतामापादयति। 'विज्ञातारम्' इति श्रुतं विज्ञानकर्तृत्वं तु ब्रह्मण्यपि प्रसिद्धमेव 'तदैक्षत' 'स ईक्षांचक्रे' 'यस्सर्वज्ञः' इत्यादि- श्रुतिष्विति; चेत्- उच्यते- परमात्मनः पुण्यापुण्यकर्मण इव पतिजायादिषु कदाचित्प्रियत्वापादनेनानन्दरूपत्वं कदाचिदप्रियत्वापादनेन दुःखरूपत्वमिव न सिध्यति। नतरां निरतिशयानन्दत्वम्। नतमां पत्यादिकं परित्यज्य द्रष्टव्यत्वम्। तस्मात्पतिजायादिवाक्यानां परमात्मविषयत्ववर्णनं परमात्मैव द्रष्टव्य इत्यस्योपपदकम्। तेषां जीवात्मविषयत्ववर्णनमपि जीवात्मैव द्रष्टव्य इत्यस्योपपादकं न भवतीत्युक्तम्, इति चेत, सत्यमुक्तम्। विमृश्य तु नोक्तम्। तेषां जीवात्मविषयत्ववर्णने तस्य पतिजायाद्यपेक्षयाSतिशयितपुरुषार्थत्वालाभे हि पतिजायादिकं परित्वज्य तस्यैवान्वेष्टव्यत्वे तदुपपादकं न भवेत्, तत्तु लभ्यत एव। तथाहि-सर्वेषामपि ख्ात्मा प्रियः, पतिजायादयोपि प्रिया इत्यनुभवसाक्षिकमेतत्। तत्र पतिजायादीनां खात्मव्यतिरिक्ानां सर्वेषां प्रियत्वं पतित्वादिप्रयुक्तं न भवति, किन्तु स्ात्मप्रयुक्तमिति अस्मिन्नर्थे तेषां खेसंपादकत्वदशायामिव

न्यायरक्षामाणीः १. ४, १९

स्वानिष्ठसंपादकत्वदशायां प्रियत्वादर्शनेन सर्वसंप्रतिपत्तियोग्ये वर्ण्यमाने स्वात्मनः पतिजायादीन्प्रति इष्टसंपादकत्वदशायामनिष्टसंपाद कत्वदशायाञ्चाविशेषेण प्रियस्य कथं पतिजायादयपेक्षयाSतिशयितपुषार्थतवं न लम्यते। तस्मादात्मानात्मनोर्लोकप्रसिध्यनुसारिमुख्यगौणपुरुषार्थत्वरूपं तत्त्वमालोच्य गौणं परित्यज्य मुख्यमेव समाश्रयेदित्ययमर्थः पतिजायादिवाक्यसहितेन द्रष्टव्यवाक्येन वर्ण्यते इत्येव युक्तम्। उक्तञ्व सुरेश्वराचायैः 'दृष्टवाऽनुभवतस्तत्वमात्मानात्मपदार्थयोः । उपादित्सा जिहासा च तत्कृतैवानुपाल्यताम् इति। 'रूत एवाप्रियोऽनात्मा ह्यात्मप्रीत्यर्थसाधनात्। जायादि: स्यान्प्रियो भवत्या बन्धक्याः कामुको यथा। निर्हेतुका स्वतः प्रीतिरात्मन्येत्र यतस्ततः । भाक्तं प्रियं परित्यज्य मुख्यं प्रियमुपाश्रयेत्' इति च।

एवश्च 'न वा अरे पत्युः कामाय' इत्यादिवाक्येषु प्रसिद्धिद्योतको वैशब्दोऽपि सङच्छते। प्रसिद्धं ह्येतल्लोके यत्पत्यादयो जायादीनां पत्यादिप्रयोजनाय प्रिया न भवन्ति, किन्तु जायादीनामेव प्रयोजनायेति। पतिजायादिवाक्यानां परमात्मविषयत्वे तु स न सङ्गच्छेत। न हि परमात्मेच्छाधीनं

पतिजायादानां कादाचित्कं प्रियत्वमित्येतल्लोकप्रसिद्धम् । 'श्रुतिप्रसिद्धं तत्' इति चत् ; न। अनधीति- नीमविज्ञातश्रुत्यर्था केवलममृतत्वार्थिना पत्या सह चिरसंवासेन तच्चरणपरिचरणबाहुल्यलब्धयाऽन्तःकरणगुध्या च स्वयमप्यमृतत्वार्थिनीं मैत्रेथीं प्रत्यमृतत्त्रोपायमुपदिदिक्षुणा पत्या तदधिकारिव्रिशेषणवैराग्यदृटीकरणाय तद्बुध्युपारूढाया लोकप्रसिद्धेरेव तेन दयोतनीयत्वाद्। पतिजायादिवाक्येषु पतिवाक्यप्राथम्येन मैत्रेयीं प्रति तद्बुध्युपारूडमर्थ प्रथमं प्रदर्श्य तद्दशन्तेन तत्सम्मतियोग्यान्येवार्थान्तराण्यपि पतिरवर्णयदिति प्रतीतेश्व। तस्मादुपक्मस्य परमात्मवि तयत्ववर्णनं तावदयुक्तम्।

यत्तत्पत्तिविनाशवाक्यं प्रकृतद्रष्टव्यात्मविषयं न भवति; किन्तु तत्सृज्यात्मविषयमिति; तदपि न युक्तम्। षष्ठे मैत्रेयीब्राह्मणे 'स यथा सैन्धवघनोSनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्ो रसघन एवैवं वा अरेऽयमात्माऽ- नन्तरोऽबाह्य: कृत्सः प्रज्ञानधन एवैतेम्यो भूतेभ्यस्समुत्थाय' (बृ, ४, ५. १३) इत्यादिना प्रकृतस्य द्रष्टव्यात्मन एव 'अयमात्मा' इति परामृष्टस्योत्पत्तिविनाशवर्णनात्, 'एवं का अरे इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एवैतेम्यो भूतेम्य:' (बृ. २. ४. १२) इत्यादौ चतुर्थे मैत्रेयीब्रह्मणे 'अयमात्मा' इति शब्दा- भावेऽपि प्रकृतपरामर्शिन इदंशव्दस्य सत्वाच्च। मुण्डकवाक्यदृष्टान्तापन्यासस्तु विषमः; तत्र 'तथाऽक्षरांद्'

१. ४. १९ वाक्यान्वपाधिकरणम्।

इति विशेषणेन सृज्यात्मना प्रकृताक्षसब्रह्मोपादानकत्वप्रतिपादनाद। यत्त विज्ञातृत्वं ब्रह्मणोऽपि प्रभिद्ध- मित्युक्तं, तदपि न युक्तम् ; विजानामीत्यनुभविद्धस्य मनोवृत्तिविशेपरूपं विज्ञानं प्रति कर्तृत्वन्य मुन्य जीव इव ब्रह्मण्यसम्भवात्। तस्मान्मत्रयीब्राह्मणेन प्रतिपाद्यमान आत्मा जव एवति जगत्कारणचांपलक्षिना मुमुक्षुभिविज्ञयः परमात्मा, तत्रैव वदान्तानां समन्त्य इत्येतन्न युक्तमिति। एवं प्राप्े पूर्वपक्षे-

राद्दान्त :- परमात्मैवायम्; वाक्यान्वयात्। वाक्यं हीदं मैत्रेयीब्राह्मणरूपं विमृध्यमानं परमा- त्मन्येवान्घितावयवं लक्ष्यते। तथा हि-'अमृतत्वस्य तु नाशाऽस्ति वित्तेन इति याज्ञवल्क्यवचनन वित्तसाध्यैः कर्मभिरमृत्वं न प्राप्यत इति निश्चित्य वित्तमनाहत्यामृतत्वप्राप्त्युपायोपदेशमाशंसमानायैं मैत्रेय्यै तत्प्रात्त्यर्थं विज्ञेयमात्मानमुपदिदेश याज्ञवल्क्यः। तद्विज्ञानमेत्रामृतत्वसाधनमित्युपसन्जहार च षष्ठे मैत्रेयी- ब्राह्म गान्ते 'एतावदरे खल्वमृतत्वम्' इति। जीवात्मविज्ञानातु नामृतत्वप्राप्तिः; 'नान्यः पन्थाः' इति श्रुतेः। अहंप्रत्ययरूपे जीवात्मविज्ञाने सर्वदा अनुवर्तमानेऽपि अमृतत्वप्राप्त्यदर्शनाच्च जीवस्य यदलोकसिद्धं तात्विकं

रूपम्, तद्विज्ञानममृतत्वसाधनमित्यस्य सिद्धान्तेऽप्यङ्गीक्रियमाणल्ात्। तथा मध्येऽपि ब्रह्मलिङ्गानि वर्णयी- मास। तत्र एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं तावदेकं लिङ्गम्। न चैतदौपचारिकं नेतुं युक्तम् ; अग्रे भेददर्शन- निन्दया सार्वात्म्यप्रतिपादनेन दुन्दुम्यादिदृशन्तश्र तदुपपादनाच। तत्र 'ब्रह्म तं परादादयोऽन्यत्राःमनो ब्रह्म वेद' (बृ, २. ४. ६) इत्यादिभि: 'सर्व तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनस्सर्वं वेद' (बृ. २. ४, ६) इत्यन्तैर्वाकयै्र ह्मक्षत्रलोकदेववेदभूतादिकस्य सर्वस्य ब्रह्मान्यत्वदर्शननिन्दा कृता। ब्रह्म ब्राह्मणजातिः 'ब्राह्मणोऽहम्' इत्य- भिमानत्रिषयभूता तं पराकुर्यात् पुरुषार्थात् प्रच्याव्रयेद्यस्तां ब्राह्मणजातिमात्मनो भिन्नां वदेति प्रथमवाक्यार्थः। एवं क्षत्रादिवाक्यानामप्यर्थो द्रष्टव्यः। सर्वेष्वेतेषु वाक्येषु सार्वविभक्तिकत्नल्प्रत्ययः 'समं समाधानमन्यत्रा- भिनिवेशात्' 'अन्यत्र भीष्माद्वाङ्गेयात्' इत्यादिप्रयोग इव प्रथमार्थों द्रष्टव्यः । 'इदं ब्रह्म इदं क्षत्रमिमे लोकाः इमे वेदा इमानि भूतनीदं सर्व यदयमात्मा' (बृ. २. ४. ६) इति सार्वात्म्यं दर्शितम्। एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञां तदुपपादनार्थी भेददर्शननिन्दापूर्विकां सार्वाम्यप्रिज्ञाश्ोपपादयितुं दुन्दुम्यादिदृान्ता दर्शिताः ।

न्याय. र.५१

४०२ न्यायरक्षामणिः १. ४, १९

'स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दान् शक्नुयाद्गहणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुम्याधा- तस्य वा शब्दो गृहीतः' (बृ. २, ४, ७) इति दुन्दुमिदृष्टान्तः चिद्रपात्मस्फुरणं विना स्फुरणशून्यं जगच्चिदात्मनो न व्यतिरिच्यत इति प्रतिज्ञापेक्षिते 'यत् यस्य स्फुरणं बिना न स्फुरति, तत्ततो न व्यतिरिच्यते' इति नियमे द्श्टन्तोऽयम्। तत्र 'दुन्दुभेर्हन्यमानस्य' इत्यनेन हन्यमानदुन्दुभिप्रभवशब्दसामान्यं लक्ष्यते। 'दुन्दुभेस्तु' इत्यनेनापि तदेव लक्ष्यते। दुन्दुभ्याघातः- संग्रामभूमिषु वीररसाद्यनुकूलः दुन्दुमिध्वनिविशेषः। ततश्चायमर्थ :- यथा दुन्दुमिशब्दसामान्यविशेषभूतान् शब्दान् दुन्दुमिशब्दसामान्याद्वाह्यत्वेन ततो निष्कृष्य न कश्चिदपि ग्रहीतुं शक्नुयात्; किन्तु दुन्दुभिशब्दसामान्यग्रहणेनैव तद्विशेषशब्दो गृहीतो भवति ;

दुन्दुभ्याघातसंज्ञकस्य शब्दविशेषस्य ग्रहणेन वा तदवान्तरविशेषशब्दो गृहीतो भवति ; दुन्दुमिशब्द इत्येव हि तद्विशेषो गृह्यते, दुन्दुभ्याघातशब्दसामान्याच्च तथा तद्विशेषा न भिदन्ते, एवं चिद्ूपादात्मनः प्रपश्च इत्याशयः। शंखवीणादृष्टन्तावव्येवमेव योजनायौ। यद्यपि दृष्टान्तानामर्थान्तरं वर्णयितुं शक्यम् ; तथा हि- यथा दुन्दुभौ हन्यमाने ततो बहिर्निस्सरतश्शब्दान् कश्विदपि निरोदुं शकुयात्; किन्तु दुन्दुभेर्निरोधेन, तंदाहन्तपुरुषनिरोधेन वा दुन्दुभिशब्दो निरुद्वो भवति-इत्यादि, तथाऽपि नैताद्टगर्थान्तरं प्रकृतोपयोगि। सार्वात्म्यं हि प्रकृतं दृष्टान्तेनोपपादनीयम्, न त्वन्यत्। तत्तु नैतादृशार्थे- नोपपादितं भवति। प्रकृतानुपयोग्यर्थान्तरं त्वितोऽपि समञ्ज्समुन्नेतुं शक्यम्-दुन्दुभौ हन्यमाने बाह्यान्दुन्दुभिशब्दव्यतिरिक्तान्मानुषादिशब्दान्दुन्दुमिशब्दाभिभूतान्प्रहीतुं न शक्तुयात्; दुन्दुभेस्तदाहन्तृ- पुरुघस्य वा निरोधेन मानुषादिशब्दो गृहीतो भवति- इति।

यद्वा हन्यमानदुन्दुभिमनादृत्य तद्द्शनमनपेक्ष्य बाह्यान्पिहितकर्णत्ेन कर्णपुटमप्रविष्टतया कर्णपुटाद्वूहिरेव वर्तमानान्दुन्दुभिशब्दान्प्रहीतुं न शक्नुयात्। कर्णपुटस्य पिहितत्ेन तव्प्त्यक्षासंभवाद् हन्यमानन्दुन्दुभिरूपकारणलिङ्गादर्शेनेनानुमानानवताराचच। किन्तु प्रागुक्तहन्यमानत्वविशेषितस्य दुन्दुरभेर्वा तदाहननव्यापृतस्य पुरुषस्य वा कारणलिङ्गस्य ग्रहणेनानुमानावतारे सति दुन्दुभिशब्दो गृहीतो भवतीति। अत्र हि पक्षद्वयेऽपि प्रथमपक्ष इत बाह्यशब्दः सप्रयोजनः । बहिर्निस्सरत इत्यर्थनर्णने तु निष्प्रंयोजनः दुन्दुभिशब्दे ततो बहिर्निस्सरणस्य स्वाभाविकत्वेन व्यावर्त्याभावात्। शब्दान्वयी ग्रहणशब्दश्च ज्ञानपरः

१. ४. १९ वाक्यान्वयाधिकरणम्। ४०३

सन्युक्तार्थः । निरोधार्थवर्णने त्वयुक्तार्थः । न हि ग्रहणशब्दस्य ज्ञानवदुपादानवच्च निरोधार्थः प्रसिद्धः, न वा चोरादाविव शब्दे निरोधोऽन्वेति। दुन्दुभिर्यथा नाहन्येत तथा तन्निरोधन वा पुरुषो यथा तं नाहन्यात्तथा पुरुषनिरोधेन वा शब्दस्योत्पत्तिप्रतिबंधमात्रं हि भवति, न तु द्रव्यवियत्वेन प्रसिद्धो निरोधः । प्रथमपक्षे 'दुन्दुभेः' इति शब्दस्य दुन्दुभिग्रभवशब्दे लक्षणा तु ग्रहणान्वयानुरोधाद्धवन्ती न दोषाय। शब्दस्य ह्युपादानं न संभवतीति ज्ञानमेवात्र ग्रहणं वाच्यम्। दुन्दुभिज्ञाने च तदीयशब्दविशेनाणां स्फुरणं न भवति, किन्तु दुन्दुभिशब्दसामान्यज्ञान एव। उक्त्व वार्तिके 'दुन्दुभिध्वनिरित्येतत्कुतो लब्धं विशेषणम्। दुन्दुभेर्ग्रहणेनेति लब्धमेतद्विशेषणम्। दुन्दुभेस्तु रवा एत इत्येवं ग्रहणे सति। गृहीतास्तद्विशेषास्स्युस्तेषां तादात्म्यकारणात्' इति। दुन्दुभ्याघातशब्दस्तु यद्यपि कर्मोपपदप्रत्ययान्तो दुन्दुभ्याहन्तृवाची, तथाडपि घजन्तो दुन्दुभिध्वनिशेपवाच्यप्यस्तीति तद्ग्रहणं युज्यते। तदप्युक्त वार्तिके 'भेर्याघातग्रहाद्वाSपि तद्विशेषग्रहो भवेत् । वीरादिरससंयुक्तो दुन्दुभ्याघात उच्यते' इति। तस्मात् 'चमसवदविशेषात्' (ब्र. सू. १. ४. ८) इति न्यायेनानेकवा योजयितुं शक्स्य दृष्टान्तवाक्यस्य प्रकृतसार्वात्म्योपपादकदारष्टातिकानुगुण एवार्थो ग्राह्यः। ननु शङ्काग्रन्थदर्शितोऽप्यर्थः किश्चिद्दार्थन्तिमध्याहृत्य तद्दष्टान्ततया वर्णयितुं शक्य:, दुन्दुभ्याहननव्यापारानुवृत्तौ दुन्दुभिशब्द इव इन्द्रियव्यापारानुवृत्तौ बाह्यार्थप्रत्ययो निरोद्ुं न शक्य इति। ततश्चात्मदर्शनार्थिना तद्विरोधिबाह्यार्थप्रत्यय इन्द्रियनिरोधेन तद्विजम्भणहेतुमनोनिरोधेन वा निरोद्धव्य इति प्रकृतोपयोगश्च सम्भवति' इति चेत्; मैवम् । श्रुतसार्वात्म्योपपादनार्थतयैव यथाकथञ्चन दृष्टान्तनयनसम्भवे दृष्टान्तस्वारस्यानुरोधेन दार्टन्तिकांतराध्याहारायोगात् । श्रुत एव ह्यवकाविधौ स्तावकत्वेन 'आपो वै शांतः' इत्यर्थवाद: यथाकथ्चिन्नीयते, न तु तत्ख्ारस्यानुरोधेनापां विधिरव्याहियते। यदि च दृष्टांतल्ारस्यमनु- रोद्धव्यम्, तदाऽप्यनंतरदर्शितार्थद्वयमध्य एव कश्चिदर्थो ग्राह्यः, न तु शङ्काग्रन्थदर्शितोऽर्थः; तयोः प्राक्प्रस्तुतमननादिविधानोपयोगवर्णनसम्भवात् । तथा हि-प्राक् 'आत्मा द्रष्टव्यः' इत्युपदिश्य तद्दर्शन- साधनश्रवणादीन्युपदिष्टानि। अत्रेयमाशङ्का भवति-पतिजायादिप्रियसंसूचितस्य जीवस्येदं द्रष्टव्यत्वमुप- दिश्यते न चैतदुपपद्यते; अहंप्रत्ययेन नित्यमेव तस्य दृश्यमानत्वाद।

४0४ न्यायरक्षामणि: १. ४. १९

अथोच्येत-अहंप्रत्यये प्रकाशमानात्कर्तृत्वभोक्तृत्वादिविशिष्टादवपादन्यदस्ति निरतिशयानंदरूपं ब्रह्मात्मकं जीवस्य रूपं तदभिप्रायेणामृतत्वार्थिना द्रष्टव्यत्वमुपदिश्यते-इति। तदाऽपि 'मन्तव्यो निदिध्या- सितव्यः' इति न वक्तव्यम्; मनसा नित्यमहमिति गृह्यमाणे जीवे तदगृहीतसूक्ष्मरूपसद्धावे तद्वेदांतेम्यः श्रुतवता पुरुषण तेनैव मनसा पुनरवहितेन तस्य ग्राह्यत्वोपपत्तेः। चक्षुषा गृह्यमाणे तारकादौ तद्ते सूक्ष्मे विशेषे केनचित्कथिते तद्ग्रहणाय तदव हि चक्षुः पुनः सावधानं व्यापार्यते-इति। तत्रेदमुत्तरम्-यथा दुन्दुभिशब्दे प्रतिबन्धे सति मानुषादिशब्दो ग्रहीतुं न शक्यत इति तद्ग्रहणाय दुन्दुभिशब्दस्य निरोध. कमपेक्ष्यते, एवमिहाप्यसम्भावनादिप्रतिबन्धे सति जीवस्य ब्रह्मात्मकं रूपं ग्रहीतुं न शक्यत इति तन्निवर्तकमननादिकमपेक्ष्यत इति। यद्वा यथा कर्णस्य पिधानादिदांषेण दुन्दुभिशब्दग्रहणासामथ्यें सति तद्ग्रहणाय दुन्दुभ्याहननादिलिङ्गमपेक्ष्यते, एवमिहापि 'पराश्चि खानि व्यतृणत्सयंभू :' (क, २. १. १) 'यन्मनसा न मनुते' (के, ३, ५) इत्यादिश्रुतेर्मनसः ख्वत एव ब्रह्मदर्शनासामर्थ्ये सति तद्दर्शनाय उपायांतरमन्वेषणीयमिति ।

वस्तुतस्तु 'इंद सर्व यदयमात्मा' इति सार्वात्म्याभिधानानन्तरमुच्यमानो दृष्टन्तसतदुपपादनार्थ- तयैव्र योजयितुं युक्त इति प्राग्दार्शित एव दृष्टान्तवचनस्यार्थ इति तत्त्वम्। एवमुपप्त्युपबृंहितं सर्वविज्ञान- प्रतिज्ञानं तावदेकं ब्रह्मलिङ्गम्। तदुपपादकं सावात्म्यमपरम्। तथा 'स यथाऽSद्रैंघाग्नेरम्याहितस्य पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येवं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतधद्टग्वेदो यजुर्वेदस्सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदश्ल्रोकास्सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि इष्टं हुतमाशितं पायितमयश्च लोक: पस्श्र लोकस्सर्वाणि च भूतान्यस्यैव तानि सर्वाणि निश्वसितानि' (बृ. ४, ५, ११) इति वर्णितं नामरूपात्मकसकलप्रपश्चकारणत्वं 'स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनमेवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम्' (बृ. ४, ५, १२) इत्यादिना 'सर्बेषां वेदानां वागेकायनम्' (बृ, ४, ५, १२) इत्यन्तेन प्रतिपादितं ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियविषयरूपसकलप्रपञ्चलयाधारत्वं च ब्रह्मलिङ्गम्। ननु 'सर्वासामपाम्' इत्यादिना सदष्टा- न्तमिन्द्रियाणां खवस्विपयायतनमात्रत्वमुच्यते, न तु ब्रह्मणः प्रपश्चलयाधारत्वमिति। उच्यते। 'यथा सर्वासामपाम्' इत्यादिदृष्टान्तवचनेन समुद्रस्य नद्यादिसकलसलिललयाधार- त्वमुच्यत; 'यथा नदसस्यन्दमानास्समुद्रेऽस्तङ्गच्छन्ति नामरूपे विहाय' (मु. ३. २. ८) 'यथेमा

१.४. २० वाक्यान्वयाधिकरणम् ४०५

नधर्स्यन्दमनास्समुद्रायणास्समुद्रं प्राप्यास्तङ्गच्छन्ति भिद्ेते चासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यत (प्र. ६. ५) इत्यादिश्रुत्यन्तरेषु तथैव समुद्रसलिल द्ृध्टन्तवर्णनदर्शनाद्। ततश्र तदनुसारेण दार्ष्टान्तिकवचनेन त्वगादिशब्दैं- स्त्वार्ग्िन्द्रियादिग्राह्यागि स्पर्शरसगन्धरूपशब्दसङ्कल्पनीयादिसामान्यानि लक्षणीयानि। तथा च यथा नदा- दिसलिलानि समुद्रे विलीय समुद्रात्मतां प्राप्नुवन्ति एवं महाप्रलये मृदुकर्कशादयस्स्पर्शविशंषा मधुराम्लादयो रसविशेना गन्धादिविशेषाश्च स्पर्शादिसामान्येषु विलीनास्सन्तस्तत्तत्सामान्यात्मता प्राप्ुवन्तीत्यर्थः। एवञ्च क्रमेण परमकारणे 'अस्य महतो भूतस्य' इत्यांदिना प्राग्वर्णिते विलीयन्त इति तात्पर्यम् ; महाप्रलये भूतलयस्य परमकारणपर्यन्ततया श्रुत्यन्तरेषु पुराणेषु च प्रतिपन्नत्वात्, ब्रह्मविद्यानिमित्तात्यन्तिकप्रलयवर्णनपर 'यथा सैन्धवघनः' इत्यादिवाक्ये 'एतेभ्यो भूतेभ्यस्समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति इति वर्णितस्य भूतलयस्थ 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूद्' इति परमकारणपर्यन्तत्वेन विवरणाच्च। एवश्च त्वगादिशब्दानां स्पर्शादिसामा- न्येषु लक्षणा न दोपाय; त्वागीन्द्रियादानां स्पर्शादिलयाधारत्वस्य बाधितत्वाच्च। तस्मादुपक्मोपसंहारपरामशः परमात्मैवात्र द्रष्टव्य आत्मा ।१. ४. १९।

स्यादेतत् -- जीवविपया अप्युपक्रमोपसंहारपरामर्शी उदाहताः। कस्तेपानिर्वाहः१ ननु सुषुप्त्युत्कान्त्यधिकरणादिदर्शितो निर्वाह:स्यात्। तत्र ह्युक्तमेकस्मिन्चाक्ये ब्रह्मात्रह्मलिङ्गेषु करंवितेषु प्रसिद्ध- जीवानुवादेनाप्रसिद्ध ब्रह्मात्मत्वविधानमङ्गीकर्तव्यमिति। सत्यमुक्तम्। दुरुक्तं तु तत्; अत्यन्ताभंदे भेदसा- पेक्षस्योद्देश्यविधेयभावस्यायोगादित्याशङ्कायामेकदेशिमतेन तावत्परिहारमाह-

'यथा सुदीपात्पावकाद्विस्फुलिङ्गास्सहस्रशः ग्रभवंते सरूपाः' (मु. २. १. १) इत्यादिश्रुतेः परमात्मकार्यभूता जीवाः परमात्मनो नात्यन्तभिन्नाः, किन्तु वहिनकार्यभूता विस्फुलिङ्गा वहनेरिव ततो भिन्नामिन्नास्ते। तथाऽपि परमात्मनि द्रष्टव्यत्वेनोपदेष्टव्ये यदादिमध्यावसानेषु जीवात्मत्ववर्णनेन परमात्मन- स्तदभेदप्रदर्शनम्, तत्प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गम्। सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा ह्यमेदांशेनोपपादनीया, न तु भेदांशेनेत्या- स्मरथ्य आचार्यो मन्यते ।१, ४, २०।

अथैकदेश्यन्तरमतेन परिहारान्तरमाह-

४०६ न्यायरक्षामणिः १.४, २१, २२

उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडुलोमि: ।२१।

औडुलोमिस्त्वाचार्यो मन्यते-संसारदशायां परमात्मनो भिन्न एव जीव: स्भाविकानां कर्तृत्व- भोवतृत्वादिधर्माणामाश्रयस्तत्तद्धर्मप्रवृत्तिनिमित्तकानां नाम्राश्च विषयभूतः स मुक्तिकाले स्कीयं नामरूपजात विहाय परमात्मनैक्यं प्रमोति 'यथा नदयसस्यन्दमानास्समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय। तथा विद्वान्ाम- रूपादिमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्' (मु. ३. २. ८) इति श्रतणात्। तथा च मुक्तिकाले देहेन्द्रिय- संधातादुत्क्ामिष्यतो जीवस्य परमात्मक्यं भविष्यतीति भविष्यदैक्यमपेक्ष्य भेदकालेप्यभेदवर्णनमिति। एतदेव मतं पाश्चरात्रिका अप्यास्थिषत 'आमुक्तर्मेद एव स्याज्जीवस्य च परस्य च। मुक्तस्य तु न भेदोडस्ति भेदहेतोरभावतः' इति ॥१.४. २१।

अथास्मिन्मतद्वये Sप्यपरितुष्यन्नाचार्यस्स्वाभिमतं मतमाह-

अवस्थितेरिति काशकृत्स्ः ।२२।

रज्जोरेव भुजङ्गरूपेणेव व्याधकुलसंप्रवृद्धस्य राजपुत्रस्यैव व्याधभावेनेव च परमात्मन एव जीवभावेनावस्थितेरादिमध्यावसानेषु जीववर्णनमिदं परमात्मप्रदर्शनमेव भवति। स्थूलदर्शिलोकप्रतीतिसौकर्यार्थ जीवरूपेणोपक्रम्य मध्यावसानयोरपि जीवरूपप्रदर्शनमिति काशकृत्त्न आचार्यो मन्यते। न खलु जीवस्य तेज:प्रभृतिवदनन्योपाधिकं कार्यत्वमुपपद्यते; विनाशित्वप्रसङ्गात् । नन्विष्टापत्तिः; अत्रैव 'तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञाडस्ति' (बृ. ४, ५, १३) इत्युक्तत्वादिति चेत; मैवम्। तदनंतरं 'अत्रैव मा भगवन्मोहांतमापीपदत् न वा अहमिदं विजानामि' (बृ.४, ५. १४) इति वाक्येन कथमुपकांतामृत- फलभाक्त्वेन विवक्षितस्यात्मनो विनाशित्वं, कथश्व विज्ञानैकसवभावत्वेनोक्तस्य तस्य संज्ञाSभाव इत्यभिप्रायवत्या मैत्रेय्या शंकिते याजञवल्क्येन 'न वा अरे अहं मोहं ब्रावीमि' (बृ, ४, ५. १४) इत्यारभ्य तस्य विनाश- संज्ञाSभाववचनयोरभिप्रायांतरस्य स्वयमेव वर्णितत्वाद्। तत्र 'अविनाशी वा अरेऽयमात्मा अनुच्छित्तिधर्मा' (बृ, ४. ५. १४) दृति विनाशवचनस्याभिप्रायो वर्णितः । 'अविनाशी' इति विनाशकारणशून्यत्वलक्षणं विनाशायोग्यत्वमुच्यते। विपूर्वान्नशेर्णिजन्तात्पचाद्यचि 'णेरनिटि' इति णिलोपे सति विनाशशब्दो

१. ४. २२ वाक्यान्वयाधिकरणम् ४०७

विनाशकारणवाची। एवमविनाशिशब्दस्य विनाशकारणवद्यतिरिक्तपरत्वं बृहदारण्यक एव जनकयाज्ञवल्कय- संवादेऽपि दृश्यते 'न हि द्रष्र्द्ृष्र्विपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वात्' (बृ. ४. ३, २३) इति। 'अनुच्छित्तिधर्मा' इत्यत्र धर्मशब्द: सभाववचनः; 'धर्माः पुण्ययमन्यायस्वभावाचारसोमपाः' इति, 'सहजं निजमाजानं धर्म:सर्गो निसर्गवत् ' इति च तस्य स्वभाववाचित्वस्मरणात्। उच्छित्तिर्विनाशो धर्मःसभावो यस्य सोयमुच्छित्तिधर्मा, स न भवतीत्यनुच्छित्तिधर्मा-स्वाभाविकविनाशरहित इत्यर्थः । अनेन औपाधिक- विनाशोऽस्य व्यपदेष्टुं शक्योस्तीति तदभिप्रायं प्राग्विनाशवचनमित्युक्तं भवति । माध्यन्दिनपाठे तु 'अनुच्छित्तिधर्मा' इत्येतदनन्तरमुपाधिरपि विशिष्य दर्शितः 'मात्रा- Sसंसर्गस्त्वस्य भवति' इति। मात्रा-देहेन्द्रियादयः संसारदशायां जीवोपावित्वेन स्थितास्तासां ब्रह्मविद्यया समूलं नाशान्मुक्तिकाले ताभिरसंसर्गोडस्य भवतीत्यर्थः। तथाच देहेन्द्रियादिनाशोपाधिकोस्य नाशव्यपदेश इति भाव: । 'यत्र हि द्वैतमित्र भवति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं जिघ्रति' (बृ. ४. ५. १५) इत्यादिना 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् तत्केन कं जिघ्रेत्' (बू. ४. ५. १५) इत्यादिना च संसारदशायामेवापारमार्थिकभेदप्रतिभासवत्यां र्तृकरणकर्मक्रियादि भेदस्ाववढपगन्धरसादिविशेविज्ञान- मस्ति, मुक्तिदशायां तु सर्वस्य भेदप्रपश्चस्य विद्यया प्रविलयेन कर्तृकरणकर्मक्रियादिभेदाभावात् तद्विशोप- विज्ञानं नास्तीत्युक्त्या संज्ञाऽभाववचनं विशेषविज्ञानाभावपरमिति तदभिप्रायो वर्णितः। एतेन- आश्मसथ्याभिमतं जीवस्य परमात्मनो भिन्नाभिन्नत्वमपि-निरस्तम् । 'यत्र हि द्वैतमिव' इतीवकारेण द्वैतस्यापारमार्थिकत्वद्योतकेन सर्वथैव भेदस्य निषिद्धत्वात्, 'तत्केन कं पश्येत्' इत्यादिभिर्भिन्नवस्तुदर्शनस्य निषिद्धत्वाच्च। ये तु ब्रह्मनियम्यत्वरहितस्य सतन्त्रस्य द्वैतस्य, तद्दर्शनस्य च निषेध एिर्वाक्यैः क्रियते; ब्रह्म- नियम्यस्य द्वैतस्य श्रुतिविहितितवेन तस्य तद्दर्शनस्य च निषेधायोगादिति वदन्तो व्याचक्षते-'यस्यामवस्थायां द्वैतं ब्रह्मात्मकं स्वतन्त्रमिव भाति, तदानीं सवतन्त्र इतरः ख्वतन्त्रवस्तुदर्शनसाधनेन चक्षुरादिना स्तन्त्र- वस्त्वन्तरमनुभवति। यदा तु सर्व ब्रह्मात्मकं प्रकाशते, तदा कश्चेतनः केन करणेन कं खतन्त्रमर्थमनुभवेत् इत्यर्थ:। मुक्तः सर्व ब्रह्मात्मकत्वेनानुभवतीति मुक्तिदशायामब्रह्मात्मकत्वेन भासमानं वस्तु तद्दर्शनसाधनं तदथ

४०८ न्यायरक्षामणि: १. ४. २२

च नास्तीति तात्पर्यम्-इति। तेना व्याख्यानमेनावदध्याहारक्ेश एव निराकुर्यात्। अपिच पष्ठे जनकयाज्ञवल्क्यसंवादे रूप्तावस्थायां जीवस्य स्वयंज्योतिष्टवे सुषुप्त्यवस्थायां तस्य बाह्यान्तरवेदनराहित्ये चोक्ते

कथं ज्योति:स्वरूपस्य वेदनराहित्यमिति शङ्कायां विषयाभावान तु द्रष्टसरूपाया दृथेरेविंपरिलोपादित्येत्प्रति- पादनार्थ प्रवृत्तेषु 'यद्द्वैतं न पश्यति पश्यन्वैतं न पश्यति। न हि द्र्टर्दष्टेविपरिलोपो विद्यते अविनाशित्ान्न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विमक्तं यत्पश्येत्' (बृ, ४, ३. २३) इत्यादिवाक्येषु श्रुतं द्वैतं तावत्स्वातन्त्र्येण

विशेषयितुं न शक्यते; सुषुमौ स्वतन्त्रस्येव परतन्त्रस्यापि द्वैतस्य प्रतीत्यभावात्। ततश्र तेषु श्रुतं द्वितीयमपि तेन विशेषयितुं न शक्यते; द्वैतमात्रप्रतीत्यभावस्य द्वैतविशेषाभावेनोपपादयितुमशक्यत्वाद्। एवं च

दन्योऽन्यन्मन्वीतान्योऽन्यतपृशेदन्योऽन्यद्विजानीयात्' इति वाक्ये अन्यदपि स्वातन्त्र्येण विशेषायतुं न शक्यते; सुषुमौ यस्य विषयस्य व्यतिरेकातप्रतीत्यभाव उक्तस्तस्यैव स्वम्जागरयोरन्चयात्प्रतीतेर्वक्तु-

मुपक्ान्तत्वात्।

ननु सभजागरयोस्सुषुमौ च विपयप्रतीतितदभावौ करणव्यापारसत्वासत्त्वाभ्यां सूपपादौ, किमर्थ विनयसत्त्वासत्त्वप्रदर्शनमिति चेत्, श्रतिमुपालभख, या सुषुप्तौ करणव्यापाराणामिव दृश्यावघ्रेयरसनीयश्रोतव्य- मन्तव्यस्प्रष्टव्यज्ञातव्यविपयाणामप्यभावं मन्यमाना विषयाभावेनाप्युपपादयितुं शक्यस्तत्प्रतीत्यभाव इत्यिप्रेत्य 'यट्वै तन्न पश्यति' इत्यादिष्वष्टखपि वाक्येषु द्रष्टरन्यत्वेन विभक्तं यद्दषोपलभेत तथाभूतं तस्य द्वितायमेव नास्ती- ह्युद्घुष्यति। ततश्च सुषुप्त्यवस्थाविघयेषूदाहृतवाक्येषु सातन्त्र्यविशेषणाभावे व्यवस्थिते मुक्त्यवस्थाविषयेष्वपि वाक्येषु तद्विशेषणं विवक्षितुमयुक्तम् ; उभयेषामपि वाक्यानामेकप्रकारेण प्रवृत्तत्वात्। किश्च तद्विशोषण विवक्षायामपि नार्थसङ्गतिर्लभ्यते; मुक्तिदशायामपि ब्रह्मण एवात्रह्मात्मकस्य तद्द्शनस्य च स्त्ेन तयोर्निषे- धायोग्यत्वाद्। तस्मात् 'यत्र हि द्वैतम्' इत्यादिवाक्यानां सर्वात्मना द्वैतनिवेध एव तात्पर्यमिति युक्तम्।

नतु नैतबुक्तम् ; श्रुतिविहितस्य द्वैतस्य स्वरूपेण निषेधायोगादिति चेद; न। द्वैतस्य श्रुतिविहितत्वासिद्धेः, केवलं प्रत्यक्षादिना सिद्धस्य तत्र तत्र प्रयोजनान्तराद्देशेन श्रुत्याऽनूद्मानत्वाद्।

१. ४. २२ वाक्यान्वयाधिकरणम्।

तम्मात् 'यत्र हि द्वैतम्' इत्यादिवाक्यविरोधाज्जीवस्य परमात्मना न युक्तो भेदाभेदः। किश्चायं भेदाभेदो मुक्तिदशायामपीष्यते; उत तदानी केवलाभेदः? आद्ये 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभू् (बृ. ४, ५. १५) इत्यवधारणेन 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' (मु. २. २, ९) इति सावधारणश्रुत्यन्तरेण च विरोधः । द्विनीये स्वविरोव्यभेदज्ञाननिवर्त्यस्य; खाश्रयगताभेदकालरूपमुक्तिकालानुवृत्तात्यन्ताभावप्रतियोगिनश्च संसारदशायां प्रतीतस्य भेदस्य मिथ्यात्वमेवापततीत्येपा दिक्। एवं संसारदशायां जीवपरयोः केवलं भेदः, मुक्तौ केवलमभेद इति पक्षोऽप्ययुक्त :; पतिजाया- दिप्रियसंसूचितस्य जीवात्मन एव द्रष्टव्यत्वोक्तिपूर्वकं तद्विज्ञानन सर्वविज्ञानस्य सर्वकारणत्वस्य च ब्रह्मलिङ्ग्य वर्णनेन संसारदशायामप्यभेदप्रतीतेः। भविष्यन्तमभेदमंपक्ष्य भेदकालेऽ्यभेदव्यपदेश इति तु न युक्तम्; 'तत्त्वमसि' (छा. ६. १६) 'अथ योऽन्यां देवतामुपास्ते अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथापशुरं स देवानाम्' (बृ. १. ४. १०) 'लं स्त्री त्वं पुमानसि' (श्वे. ४. ३) इत्यादिश्रुत्यन्तरानुसारेणास्या अपि श्रुतेःसंसारदशासाधारणाभेदविषयत्वौचित्यात्। किश्च मुक्तौ भेदस्य निवृत्तिः किं जीवब्रह्माभेदज्ञाने- नेष्यते, उत जीवज्ञानेन, अथवा ब्रह्मज्ञानेन? आद्ये प्रागपि सत्त्वमभेदस्याकामेनापि स्त्रीकरणीयम्; भविष्य- दभेदस्यापरोक्षज्ञानविषयत्वायोगात्। ततश्व पूर्वोक्तप्रकारेण मिथ्यात्वमप्यङ्गीकरणीयम्। द्वितीये कि कर्तृ: वादिविशिष्टजीवज्ञानाद्वेदनिवृत्तिः, उत अऋर्त्रभोक्तजीवज्ञानाद्१ आद्े सांसारिकाद्हंप्रत्ययादपि भेद- निवृत्तिप्रसङ्गः। द्वितीये कर्तृत्वादिराहित्यस्य प्रागपि स्त्वमङ्गीकरणीयमिति कर्तृत्वादेर्मेदकस्य, तत्प्रयुक्त- भेदस्य च मिथ्यात्वमेवर पर्यत्रस्यति। तृतीये पतिजायादिप्रियसंसूचितस्य जीवस्य द्रष्टव्यत्वोक्तिविरोधः । एवमन्यदपि सार्वदिकभेदाभेदपक्षे कालभदव्यवस्थितभेदाभेदपक्ष च दूषणं द्वितीयाध्याये प्रपश्चयिष्यते। नदीसमुद्रयारेपि पूर्व भिन्नयोः पश्चादभेदो तास्तीति दर्शष्यिते। तस्मात् काशकृत्स्ीयस्सार्वदिकात्यन्ताभेद- पक्ष एव सकलश्रुतिस्मृतिन्यायानुगुण्यात् सूत्रकारस्याभिमतः । न चात्यन्ताभेदपक्षे भेदापेक्ष उद्देश्यविधेयभावो न स्यादिति वाच्यम्। भेदो हि न वाक्यार्थ- तयाऽपेक्ष्यते, नापि वाक्यार्थज्ञानकारणतया, किन्तु यस्य वाक्यस्यार्थः संसर्गो भेदनियतस्तत्र तद्यापकतया परमवतिष्ठते। यत्र तु प्रमेयत्वे प्रमेयत्वं, प्रमेयत्वं प्रमेयत्ववदिति प्रमेयत्व्रस्य स्वेन सहामेदेऽप्याधाराधेयभावो विशे-

न्याय. र. ५२

४१० न्यायरक्षामाणिः १. ४. २२

षणविशष्यभावो वा संसर्गो वाक्यार्थः, न तत्र कथश्वदपि भेदापेक्षा। एवश्च तत्त्वमस्यादिवाक्येषु जीवब्रह्मणो- रभेद एव वावयार्थ:, न तु 'दण्डी देवदत्तः' इत्यादाविव पदार्थद्वयंसंसर्ग:, एकपदार्थविशिष्टोऽपरपदार्थो वा वाक्यार्थः, 'तत्त्वंपदार्थौ निर्णीतौ वाक्यार्थश्चिन्त्यतेऽघुना। तादात्म्यमत्र वाक्यार्थस्तयोरेत्र पदार्थयोः। संसर्गो वा विशिष्टो वा वाक्यार्थो नात्र सम्मतः' इत्याचार्यवचनादित्यत्र को भेदापेक्षाशङ्काऽवकाशः। यदि तु अपर्यायशब्दानामेकप्रातिपदिकार्थनिष्ठत्वं वेदान्तानामखण्डार्थत्वमिति लक्षणानुसारेण जीवव्रह्मणोर्नोद्देश्य- विधेयभाव :; किन्तु प्रातिपदिकार्थस्वरूपमात्रं महावाक्यानामर्थ इतीष्यते, तदा सुतरां न भेदापक्षाशङ्काS-

वकाशः ।

केचित्तु 'अवस्थितेरितिकाशकृत्न्नः' (ब्र. सू. १. ४. २२) इति सूत्रस्थस्यावस्थितेरिति पदस्य 'य आत्मनि तिष्ठन्' इत्यादिश्रुत्युक्तायां जीवात्मनि परमात्मनः स्थितौ स्ारस्यं मन्यमाना: परिदृश्यमाने शरीरे जीवात्मन इव जीवात्मनि परमात्मन आत्मतयाऽवस्थितेः जीवशब्देन परमात्माभिधानमुपपन्नमिति सूत्रार्थ वर्णयन्ति। अत्र विपरीतमपि वक्तुं शत्रयं-अस्मिन्नर्थे 'अवस्थितेः' इति पदस्य स्वारस्यं नास्तीति। तदा हि 'स्थितेः' इत्येव सूत्रंणीयं 'य आत्मनि तिष्ठन्' इनि मूलश्रुत्यनुरोधाल्लाघवाच्च 'स्थानादिव्यपदेशात्' इति अवोपंसंर्गाभावाच्च। तस्मादिहावोपसर्गसत्त्वात्ततोऽन्य एव कश्रिदर्थो विवक्षितः परमात्मन एव जीवात्म- भावेनावस्थानादित्येवंरूपः 'सर्व तं परादात्' 'इदं सर्व यदयमात्मा' 'यत्र हि द्वैतमिव भवति' 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्' इति खप्रकरण एव भेददर्शननिन्दाद्युपलम्भादिति अयमेव पारमर्थिकोऽस्य सूत्रस्यार्थः ।

यदि ह्यस्मिन् प्रकरणे श्रूयमाणान्युदाहृतानि वाक्यान्यद्वैतप्रवणानन्यांश्च श्रुतिस्मृतिप्रवादान- विगणय्य जीवपरयोर्भेंद एव पक्षपाती सूत्रकारोSभविष्यत्तदा अस्मिन्प्रकरणे जीवशव्दै्व्रहमाभिधानं सिद्धं कृत्वा तदुपपादनार्थमित्थं यत्नं नाकरिष्यत्। शक्यते हि तयोरभेदेस्याभिमतत्वे तैर्जीवामिधानमङ्गीकृत्य प्रकरणं सङ्गमयितुम् । तथाहि-यस्मात्पतिजायादयः पतिजायादिप्रयोजनाय प्रिया न भवन्ति, किन्तु स्वप्रयोजनायैव तस्माद्यस्य खप्रयोजनस्य पतिजायादिविषयो रागः प्रतिकूलस्तस्यामृतस्य सिध्यर्थ पतिजाया- दिभ्यो विरज्य परमात्मैव द्रष्टव्य इत्युपकमस्तावत्सङ्गमयितुं शक्यः । अस्मिन्पक्षे द्रष्टव्यवाक्यगतात्मशब्दस्य प्रकृतात्मपरत्वं नास्तीति तत्स्रसहानिमात्रमस्ति। तत्तु जीवब्रह्मणोर्भेंदे निश्चिते पतिज्ञायादिवाक्यस्य

१.४, २२ वाक्यान्वयाधिकरणम्। ४११

लिङ्गाज्जीवपरत्वे द्रष्टव्यवाक्यस्य 'नान्यः पंथाः' इति श्रतेः परमात्मपरत्वे चावश्यवक्तव्ये सति 'स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत्' इति न्यायेनापि तत्सोढव्यमिति वक्तुं शक्यम्। एतावदद्वैतश्रुतिस्मृतिजालमहाप्रासादनिगरण- प्रवृत्तस्य किमेकात्मशब्दख्रसनिगरणमशक्यम् !

एवं मध्ये सैन्धवघनदृष्टांतमारम्य जीवोत्पत्तिविनाशवचनं तद्विनाशवचनाभिप्रायवर्णनश्च परमात्म- प्रमित्यर्थतया सङ्गमयितुं शक्यम् । तत्र 'अयमात्मा' इति शब्दस्य 'इदं महद्रतम्' इति इदंशब्दस्य च व्यवहितप्रकृतजविपरामार्शित्वं 'महद्ूतम्' इत्यादेश्च मुक्तिमाक्त्वेन जीवस्य पारमार्थिकत्वात् 'नित्यस्सर्व- गतस्स्थाणुः' इति श्रवणाच्च तद्विषयत्वं वक्तं शक्यम् । एवं जीवे, परमात्मनि च प्राक् प्रस्तुतेऽङ्गीकृते 'येनेदं सर्व विजानाति तं केन विजानीयात्' इत्युपसंहारवावयं 'येन' इति तृतीयांतस्य परामर्शनीयं परमात्मानं विजानातेः कर्तारं जीवश्चासाद् समञ्जसं भवति। जीवस्य ब्रह्माभेदेन प्रस्तुतत्वाङ्गीकारे तु 'येन' इति तृतीया प्रथमार्थे योजनीयेति क्ेशस्स्यात् । 'ग्राहकादिजगत्सर्वं येन कूटस्थसाक्षिणा। लोकस्सर्वो विजानाति जानीयात् केन तं वद' इति वार्तिकोक्तप्रकारेण वा ब्रह्माभिन्नतया प्रस्तुत एव जीवो निष्कृष्य साक्षिरूपतया 'येन' इति परामृश्यते। अन्तःकरणादिविशिष्टरूपेण तु विजानतेः कर्ता भवतीति क्लेशेन योजनीयम्। 'विज्ञातारम्' इत्येतत्तु परमात्मन्यपि योजितुं शक्यम् ; बहुप्रयोगदर्शनाद्। एवमादौ मध्ये च जीवपरामर्शस्य जीवविषयत्वमङ्गीकृत्यैव भेदपक्षे तदुपपादनस्य कर्तु शक्यत्वेि तस्य ब्रह्मविषयत्वं सिद्धं कृत्वा यत्तदुपपादनाय यत्षमस्थितवान् सूत्रकारः तेन ज्ञायत जीवपरयोरभेद एवास्य सिद्धान्तः। 'येनेदं सर्व विजानाति' इत्यस्य योजनाककेशोऽपि अद्वैतप्रस्तावानुरोधार्थत्वान्न दोषायेत्याशय इति। ननु मोक्षधर्मे जनकयाज्ञवल्क्यसंवादे 'पश्यन्तथैवापश्यञ्च पश्यत्यन्यस्तथाऽनथ। पडविंशः पश्चविशञ्च चतुविशञ्च पश्यति' इति चतुविशपञ्चविंशतत्वरूपयोर्जडचेतनतया परस्परविलक्षणयोः प्रकृति- पुरुषयोर्द्रष्टारं परमात्मानमुपक्रम्य 'यदा तु मन्यतेऽन्योऽहमन्य एष इति द्विज। तदा स केवलीभूतष्षड्- विंशमनुपश्यति' इति प्रकृतिपुरुषविवेकज्ञानानन्तरं जीवविलक्षणपरमात्मज्ञानमुकत्वा 'अन्यश्च राजन् स परस्तथाऽन्यः पञ्चविंशकः। तत्स्थत्वादनुपश्यन्ति एक एवेति साधवः' इति परमात्मनो जीव्स्थत्वनि- बन्धन ऐक्यव्यवहार इति प्रदर्श्य 'तनैतं नाभिजानन्ति पञ्चंविशकमच्युतम्' इति जीवस्थत्वादेव हेतोर्जीवस्य

४१२ न्यायरक्षामाणे: १.४. २२

परमात्मनश्चाच्युतशब्दवाच्यस्य स्वरूपैक्यं साधवो न पश्यन्तीत्युपन्यस्य 'जन्ममृत्युभयाद्गीतास्सांख्या योगाश्च काशयप। षड्विंशमनुपश्यन्ति शुचयस्तत्परायणाः। यदा सा्वार्थसिद्धत्वाल पुनर्जन्म विन्दति' इति प्राज्ञानां पश्चविंशविलक्षणषड्विंशदर्शनं तद्वतस्ततोडपवर्गश्चोपदिश्य 'एवमप्रतिबुद्धश्व बुध्यमानश्व तेऽनघ। अर्थश्रोक्तो चथातत्वं यथाश्रुतिनिदर्शनात् इनि प्रकृतिपुरुषपरमात्मानः परस्परवैलक्षण्येन निरूपिता इत्युपसंहृतम्। एवं सूत्रकारेणैव प्रबन्धान्तरे ततस्थत्वनिबन्धन एकत्वव्यवहार इति समार्थते कथमवस्थितेरिति सूत्रस्य स एवार्थो न स्यात्। कथञ्चास्य सूर्यप्रसादादवाप्तयजुवेदेन शतपथब्राह्मणप्रवतकेनात्रापि जनकयाज्ञवल्क्य- संवादे 'यथार्षेणेह विधिना चरतावमतेन ह। मयाऽSदित्यादवाप्तानि यजूंषि मिथिलाऽधिप। कर्तु शतपथं वेदमपूर्व काडिक्षतञ्च मे'। इत्यादिवचनरैस्वयमेव तमर्थ वर्णितवता च याज्ञवल्क्येन प्रतिपाद्यमानः 'तत्स्थत्वादनुपश्यन्ति' इत्ययमर्थ: शतपथान्तर्गतस्य याज्ञवल्कयवक्तकस्य च मैत्रेयीब्राह्मणस्य तात्पर्यंगोचरो न स्यादिति चेत्- उच्यते-जनकयाज्ञवल्क्यसंवादोऽयं प्रकृतिविविक्तजीवयाथात्म्यनिरूपणे पर्यवसितः, न तु तदुभयातिरिक्तप रमात्मस्वरूपनिरूपणेऽपि तात्पर्यवान्। तथा हि- उपकमे तावत् 'किमव्यक्तं परं ब्रह्म तस्मात्तु परतस्तु किम्' इत्यव्यक्तशब्दिताया 'मम योनिमहङ्गह्व' इति प्रसिद्धायाश्चतुविशतत्वरूपायाः प्रकृते- स्ततः परस्य पश्चविंशतत्वरूपस्य च प्रश्नवत्ततः परमातमनः प्रश्नो न दृश्यते। उत्तरवाक्यसन्दर्भे च प्रकृतिकार्थदेहद्वयतादात्म्याध्यासेन तत्सम्पिण्डितरूपस्य पुरुषस्यैव 'अन्यस्स पुरुषोऽव्यक्तादभ्रुवाद्धवसंज्ञकः । यथा मुञ्ज इषीकायास्तथैवैतद्विजायते' इति मुश्जेषीकान्यायेन तद्विविक्ततया ग्रह्यत्वमुपदिश्यते। तदनन्तरं च 'अन्यं तु मशकं विद्यादन्यं चोदुम्बरं तथा। न चोदुम्बरसंयोगे मशकस्तत्र लिप्यते' इत्यादिना उदुम्बर- जलोखासलिलानां दोषसंयोगेन तेषु स्थितानां मशकमत्स्यानलकमलानामिव जीवोपाधेर्देहद्वयस्य दोषसंयोगेन तत्स्थस्य पुरुषस्य लेपाभाव: प्रतिपादयते। पुनश्च 'अव्यक्तस्थं परं ब्रह्म यत्तत्पृष्टस्तेऽहं (यत्पृष्टोऽहं) नराधिप। परं गुह्यमिमं प्रश्नं शृणुष्वावहितो नृप' इत्युपकरम्य तत्र च गन्धर्वराजस्य विश्वावसोर्याज्ञवल्क्यस्य चासिन् विषये प्राक प्रवृत्तां प्रश्नोत्तरपरम्परामुपक्षिप्य तन्मध्ये प्रकृतिपुरुषयोविश्वाविश्वज्ञाज्विद्याSविद्यादिरूपेण बहुशो वैलक्षण्यं प्रतिपाद्य 'द्रष्टव्यौ नित्यमेवैतौ तत्परेणान्तरात्मना। अथास्य जन्मनिधने न भवेतां पुनःपुनः' इति तयोः परस्परविलक्षणतया दर्शनं मुक्तिफलकं विधाय कथं तद्द्शनं मुक्तिफलकं 'व्रम्म वेद ब्रह्नैव भवति'

१.४. २ वाक्यान्वयाधिकरणम्। ४१३

इत्यादिना श्रुतिषु ब्रह्मसाक्षात्कारस्य मुक्तिफलकत्वप्रसिद्धेरित्याकांक्षायां 'यदा तु पश्यतेऽन्यं तमहन्यहनि केव्रलम् । तदा स केवलीभूतं षड्विंशमनुपश्यति' इति श्लोकेन प्रकृतिविविक्तमत एव तद्धर्मकर्तृ-चादि- रहिततया केवलं जीनं दिने दिनेऽनुसन्दधानस्तमेव केवलीभूतं षडविंशं परं ब्रह्म पश्यति, न तु तद्यतिरिक्त- ब्रह्मसाक्षात्कारापेक्षाऽस्तीत्युपदिश्य क्थं जीवः कर्तृत्वादिरहितः केवलः; तस्य खाभाविककतृत्वादिमत्तया तान्त्रिकैरपि कैश्विदङ्गीकृतत्वात् इत्याशङ्कानिरासार्थ 'अन्यच्च शश्रदव्यक्तं तथाऽन्यः पञ्चविंशकः। तःस्थं समनुपश्यन्ति तमेक इति. साधवः' इति श्रोकेन वस्तुतः कर्तृत्वादिमदन्तःकरणरूपापन्नाइव्यक्तादन्य एव जीव:, स तु तत्स्थत्वोपाधिना जपाकुसुमसन्निधानोपाघिना स्फटिको लोहितात्मनेव कर्त्रात्मना लोके भासत इति तमेव लोकानुभवं श्रद्दधानाः केचन साधवो लोकानुभवप्रवणबुद्धयस्तं जीवं कर्तृत्वादिमदव्यक्तामिन्नं पश्यन्तीत्युक्त्वा 'तेनैतन्नाभिजानन्ति पञ्चविंशकमच्युतम्। जन्ममृत्युभयाद्योगास्सांख्याश्र परमर्षयः इति श्लोकेन सांख्या योगाश्व परमर्षयस्त्वव्यक्तपुरुषयोः परस्परमिन्नत्वहेतुना पश्चविंशं पुरुषमच्युतं वस्तुतः परमात्भूतमेतं नाभिजानन्ति, कर्तृत्वादिमदव्यक्तात्मना न पश्यन्तीत्युपदिश्यते। ततश्च कथं जीवस्य लोकानुभवसिद्ध कर्तृत्वादिराहित्यं कथश्च तदसिद्धपरमात्मरूपत्वमित्यभिप्रायवता विश्वावसुना 'पञ्चविंशं यदेतच्व प्रोक्तं ब्राह्मणसत्तम। तदहं न तथा वेदि तद्गवान्वकुमर्हति' इत्यारन्य पञ्चविंशस्यैव सरूपे पृष्टे सति तत्रांत्तरं याज्ञवल्क्येन 'पश्यं तथैवापश्यञ्च' इत्यारम्योपदिष्टम्। तत्कथं पञ्चविंशविलक्षणपरमात्मप्रतिपादनपरं स्यात् १ तस्मात् प्रकृति तदुपह्दितं पुरुषश्च निष्कृष्टसाक्षिरूपतया ततोऽन्यो वस्तुतस्तत्खरूपभूत एव षडविंशः पश्यतीत्यर्थो ग्राह्यः ।

पुनश्च जीवस्य कर्तृत्वादिमत्त्वभ्रान्तिवारणायैव 'पञ्चविंशोऽभिमन्येत नान्योडस्ति परमो मम। न चतुविशको ग्राह्यो मनुजैर्ज्ञानदर्शिभिः' इति श्लोकेनाध्यासिक कर्तृत्वादिमच्चतुर्विशंतादात्म्यं सवस्य स्वाभाविकं मन्यमानस्सन् मम परमः कर्तृत्वादिसकलसांसारिकधर्मनिर्वाहकतयोत्कृष्टो मदन्यो नास्तीत्वभिमन्यते पञ्चविंशः; वस्तुतो न तथा; ज्ञानदर्शिभिर्मनुजैस्तु खात्मा चतुर्विशैक्येन न ग्राह्य इत्युक्त्वा 'स निमज्जति कालास्ये यदेकत्वेन बुध्यते। उन्मज्जति च कालास्यान्ममत्वेनाभिसंवृतः' इति श्रोकेन चतुविशे स्वात्मकत्व- बुद्धे: संसारदोपावहत्वं तत्र स्वव्यतिरिक्ततया स्वात्मीयत्वबुद्देर्मुक्तिहेतुत्वञ्चोपदिश्य तदनन्तरं पठितो 'यदा तु

४१४ न्यायरक्षामणि: १. ४. २३

मन्यतेऽन्योऽहम्' इति श्रोक: प्राक् पठितेन 'यदा तु मन्यतेऽन्योऽहम्' इति श्लोकेन समानार्थों ग्राह्यः । 'अन्यच्च राजन् स परः' इति श्राकस्तु 'अन्यच् शश्रदव्यक्तम्' इति. श्लोकेन समानार्थः । तत्र परशब्द: परमात्मपर इति न भ्रमितव्यं 'महतः परमव्यक्तम्' इति श्रुत्यन्तरे जीवात्परत्वेनाव्यक्तस्य प्रतिपादनात्, इहापि 'नान्योऽस्ति परमो मम' इति परमशब्दस्याव्यक्ते प्रयोगाच्च। 'तेनैतं नाभिजानन्ति' इति क्रोकोऽपि तेनैव प्राक् पठितेन समानार्थ:। 'एवमप्रतिबुद्धश्व' इत्युपसंहारश्लोके बुध्यमानश्च- तुर्विशैक्याभिमानी संसारे निमग्न :; बुद्ध: चतुर्विशातिरिक्तं परमात्मस्वरूपं पञ्चविंशमवगच्छन् संसारा- दुन्मग्न :; 'निस्सन्दिग्धं प्रबुद्धस्त्वं बुध्यमानश्वराचर' इति पूर्व याज्ञवल्क्यं प्रति विश्वावसुवचनदर्शनाव्। तस्मात् 'अन्यश्च स परो राजन्' इति श्रोकस्य पूर्वापरपरामर्शविकलैरुत्प्रेक्षितोऽ्थोऽग्राह्य इत्यवस्थिति- सूत्रस्य जनकयाज्ञवल्क्यसंवादस्वारस्यादपि यथोक्त एवार्थ:। तदेवं मैत्रेयीब्राह्मणस्य जीवपरामर्शिनोपि ब्रह्मपर्यवसन्नत्वान्नास्ति प्रतिज्ञातसमन्वयविरोध इति सिद्धम् ।१.४. २२।

इति वाक्यान्वयाधिकरणम् ।६।

(७ अधिकरणम्)

प्रकृतिश्र प्रतिज्ञाद्ष्ान्तानुपरोधाद् ।२३।

जन्मादिसूत्रे जगन्निमित्तोपादानरूपोभयविधकारणत्वं लक्षणत्वेनोक्तवा तदुपलक्षिते निष्प्रप्चे ब्रह्माणी वेदान्तानां समन्वयः प्रसाधितः। इदानीं ब्रह्मणो निमित्तत्वमेव न तु उपादानत्वम्। उपादानं तु जगतः सांख्याभिमतं प्रधानमभ्युपगन्तव्यम्। ततश्च नोक्तरूपं ब्रह्मणो लक्षणं युक्त, न वा तदुप- लक्षिते निष्प्रपञ्चे ब्रह्मणि वेदान्तानां समन्वयो युक्त: इत्याक्षिप्य समाधयते।

तथा हि- ईक्षापूर्वकत्त्रष्टत्वश्रवणात् निमित्तत्वं तावदभ्युपगन्तव्यम्। लोके घटपटादिषु निमित्तानां कुलालकुविन्दादीनां तदुपादानत्वं न दृष्टम्, क्विदपि चेतनानां द्रव्योपादानत्वं न दृष्टम्, तद्वदिहापि भवितुमर्हति ।

१,४. २३ प्रकृत्य धिकरणम्। ४१५

ननु कुलालादीनां वटादुपादानत्वग्राहकप्रमाणाभावात् तत्र तथा भवतु नाम। इह तु जगन्नि- मित्तस्यैव सतः परब्रह्मणस्तदुपादानत्वमप्यावेदयन्ति सर्वविज्ञानप्रतिज्ञादयः। तथा हि-छान्दोग्ये तावत् 'स्तब्धोऽस्युत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्' (छा. ६. १. १) इत्येकेन ब्रह्मणा विज्ञातेन सर्वमन्यदविज्ञातमपि विज्ञातं भवतीति प्रतिज्ञायते। 'यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्। यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्व लोहमयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं लोहामत्येव सत्यम्। यथा सोम्यैकेन नखकृन्तनेन सर्व कार्ष्णायसं विज्ञातं स्याद्' (छा. ६. १. ४) इति तत्र दृष्टान्ता अप्युपादीयन्ते।

एवं बृहदारण्यकेऽपि 'आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्वं विदितम्' (बृ. ४. ५. ६) इति सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा 'स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य' (बृ. ४, ५. ८) इत्यादिदृष्टान्तवर्णनं च दृश्यते। मुण्डकेऽपि 'कस्मिन्न भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति' (मु. १. १. ३) इति तत्प्रतिज्ञा 'यथोर्णनाभिः सृजते गृह्ते च यथा पृथिव्यामोषधयःसम्भवन्ति। यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाऽक्षरात् सम्भवतीह विश्वम्' (मु. १. १.७) इति दृष्टान्तोपन्यासश्च दृश्यते। तथा 'तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय इति ईक्षितुरेव बहुभवनाभिधानात्। 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति' (छा. १. ९. १) इत्युत्पादकस्य सतः प्रलयाधारत्वस्यापि प्रतिपादनात् 'तदात्मानं र्यमकुरुत' (तै. २. ७) इति कर्तु:सतः कर्मत्वस्यापि वर्णनात् 'सच्च त्यच्चाभवरत्' इति ब्रह्मण एव विकारात्मना परिणामोपदेशात् 'यद्धतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः' (मु. १. १. ६) इति ब्रह्मणि उपादानवाचकयोनि- शन्दश्रवणाच्च ब्रह्म उपादानमित्यवसीयते। एवं सत्यपि निमित्तस्यैव उपादानत्वग्राहकप्रमाणे, लोके तन्न दृष्टमिति निमित्तोपादानयोर्भेंद एव दृष्टः इति च तत्परित्यागे, लोके कतिपयकार्यकर्तुः कार्यान्तराकर्तृत्वदर्शनात् 'इदं सर्वमसृजत' इत्यादिश्रुतिप्रतिपन्नं ब्रह्मणः सर्वकर्तृत्वमपि परित्यज्येत। ततःश्रुतिप्रतिपन्नत्वाविशेषात् अलोकदृष्टं सर्वकर्तृत्वमिव ब्रह्मणः सर्वोपादानत्वमपि अङ्गकिरणीयम्-इति चेत्-

उच्यते-छान्दोग्ये तावत् सर्वविज्ञानप्रनिज्ञा सह दृष्टान्तवचनैगौणी। ब्रह्मज्ञानेन वियदादेः सर्वस्य मृत्पिण्डलोहमणणिनखनिकृन्तनज्ञानैर्घटशरावकटकमकुटखनित्रकुद्दालादीनां च तद्ज्ञानानन्तरमपि संशय-

४१६ न्यायरक्षामणिः १.४. २३

विषयत्वेनानुभूयमानानां मुख्यवृत्त्या ज्ञातत्वासम्भवात्। प्रतिज्ञावाक्ये 'अश्रुतममतमविज्ञातम्' इति ब्रह्म- श्रतणादिषु सत्सपि अश्रुतत्वाद्युपन्यासेन दृष्टान्तवाक्येषु घटकटककुद्दालादिवत् मृल्लोहायःकार्यविशेषतया घटाद- नुपादानानां मृ्पिण्डलोहमणिनंखनिकृन्तनानां ज्ञानेन घटादीनां ज्ञातत्वोपन्यासेन च तदमुख्यत्वस्य श्रुत्यैव स्फुटीकरणाच्च। तस्मात् अन्यविषयज्ञानैर्यत् फलं प्राप्तव्यं तत् सर्व निरतिशयानन्दरूपब्रह्मज्ञानेन प्राप्यते इति फलतस्तद्ज्ञानेन अज्ञातान्यपि ज्ञातानि भवन्तीति गौंणं तेवरां ज्ञातत्वं प्रतिज्ञायते; यथा 'अस्य ग्रारामस्य प्रधानभूते चैत्रे दृष्टे सर्वेंडपि दृष्ट भवन्ति' इति अदृष्नामेव फलतो दृष्टत्वं व्यवहियते। दृष्टान्तवचनैश्व मृल्लोहादिज्ञानैरज्ञाता अपि घटादयो मृदूपत्वादिसादृश्येन ज्ञातप्रायाः इति गौणमेव ज्ञातत्वं दृष्टान्ततया उपन्यस्यते। यथा 'एतेन गवादयोडपि व्याख्याताः' इति ज्योतिषोमव्याख्यानेन अव्याख्यातानामपि गवादीनां तद्विकृतितया तत्सदृशानां व्याख्यातत्वं व्यवहियते। एतेन-मुण्डकबृहदारण्यकयोरपि सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा- व्याख्याता। दुन्दुम्यूर्णनाभिदृष्टांता न सर्वविज्ञानोपपादकाः; एकेन दुन्दुमिशब्दसामान्यज्ञानादिना यावत्तद्विशेगदी नामगृह्यमाणत्वात्। नापि निमित्तोपादानैक्योपपादका :; शब्दसामान्यस्य शब्दविशेषान् प्रत्यनुपादानत्वादनिमित्तत्वाच्च। ऊर्णनाभिदेहः तन्तुषूपादानं जीवो निमित्त इति तत्र निमित्तोपादान भेदात्। के लोमस्वपि जडोपादानकेषु चेतनस्य निमित्तमात्रत्वाद्, पृथिव्याश्वौनधीः प्रति निमित्तोपा- दानभावाभावात्। बहुभवनसङ्कल्पोऽपि न निमित्तोपादानैक्ये प्रमाणम्। तेजःप्रभृतीनां नियामकरूपे 'बहु स्याम्' इति संङ्कल्प्य नियामकबहुभावम्य नियम्यबहुभावसापेक्षत्वेन तदर्थ नियम्यतेजःप्रभृतिसृष्टेरुपपत्तेः ।

एतेन-'तदानमानं स्व्यमकुरुत' इत्यपि व्याख्यातम् ; 'तदात्मानं सृजाभ्यहम्' इत्यादि- बदुपपत्तेः। न ह्यत्र आत्मानं वियदादिरूपेण अकुरुत इति श्रूयते। लयाधारत्वमनुपादानेऽपि सम्भवति। 'भूतले घटो ध्वस्तः' इत्यादिव्यवहारात् । 'यथोर्णनाभिः सृजते गृह्वते च' इति सृष्टिनिमित्ते तन्तुलय- प्रतिपादनाच। 'तत् सृष्वा तदेवानुप्राविशत् तदनुप्रविश्य सचच त्यच्चाभवत्' इति जगतसृष्टितदतु- प्रवेशानन्तरभावितया श्रूयमाणं सदादिभवनं ब्रह्मणो विकारात्मना परिणाम इति वत्तुमयुक्तम् ; तस्य जगदुत्पत्तिरूपत्वेन जगत्सृष्ट्यादनन्तरभावित्वानुपपत्तेः। योनिशब्दस्तु नोपादाने नियतः। 'योनिष्ट इंद्र निमदे अकारि' इति स्थानेऽपि तव्प्रयोगदर्शनाद्। योनि: स्थानं ते निषदे तत्ोपवेशाय अकारि इति हि

१.४. २३ प्रकृत्यधिकरणम् । ४१७

मन्त्रस्यार्थः। स्थानवचनश्च योनिशब्दो ब्रह्मण्युपपन्नः; तस्य अनुपादनत्वेऽपि सर्वभूताधारचात्। एनेन 'सर्वं खल्विदं व्रह्म' 'इदं सर्वं यद्यमात्मा' इत्यादिश्रुतयोऽपि-व्याख्याताः। सार्वाम्यश्रुनीना 'सर्व समाप्नोषि ततोऽसि सर्व:' इति तद्याख्यानरूपस्मृत्यनुसारेण सर्वाधारतया सर्वानुर्यूत ब्रह्मणि तत्पर्यत्। अत एव 'इदं सर्व यददमाना' इत्यतः प्राचीने सर्व तं परादात् योऽन्यत्रात्मनस्सर्व वेद' इति त्रत्प्रत्ययस्त- प्रम्यर्थ एव ग्राह्यः । दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तास्तु यथाकामं योजयितुं शक्याः; न पूर्वाधिकरणोक्तरीत्या सार्धाहम्यो- पपादकत्वेन योजनीयाः। यदि सार्वात्म्यं प्राक प्रास्तोष्यत तदा ते तदुपपादकत्वनैवायोजयिष्यन्न। न तु सावात्म्यं प्रकृतं, किन्तु सर्वाधारत्वमेव इत्युक्तम् । तत्तु 'आत्मन आकाशस्सम्भूनः' 'तस्मादेतद्वल्व नाम रूपमन्नश्व जायते' इत्यादिश्रुतिगतपञ्चमीबलात् ब्रह्म जगदुपादानं सिध्येदिति; तन्न। कारणसामान्ये पश्चमीविधानात्। ननु 'जनिकर्तु:प्रकृतिः' (पा. सू. १. ४. ३०) इत्युपादानकारणस्यैवापादानसंज्ञा स्मर्यते, न कारणमात्रस्य। मैवम्। 'पुत्रात् प्रमोदो जायते' इत्यपि व्यवहारदर्शनेन सूत्रे प्रकृतिग्रहणस्य कारणसामान्यपरत्वात् 'प्रकृति: कारणं हेतुः' इत्येव वृत्तिकारादिभिर्व्याख्यातत्वाच्च। तस्माल्लोके द्रव्येधु कर्तुरुपादानत्वाद्ष्टे: तद्धिनस्यैव च उपादानत्वदृष्टः श्रुतिष्त्रपि 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरं' (श्वे, ४. १०) इत्यादिश्रुतिष उपादानान्तरप्रतिपादनात् 'कूस्थमचलं ध्रुवं' इति ब्रह्मणो निर्विकारचश्रवणाच्च सांख्याभिमतं प्रधानं उपादानं, ब्रह्म तु निमित्तमात्रं इति युक्तम्। अतो निमित्तोपादानरूपो- भयविध जगत्कारणत्वं ब्रह्मणो लक्षणमिति तदुपलक्षिते ब्रह्मण्यद्वितीये वेदान्तानां सयन्वयः इति च न युक्त इति पूर्व:पक्ष :-

सिद्धान्तस्तु - प्रकृतिश्व उपादानकारणञ्च ब्रह्माभ्युपगन्तव्यं, न कवलं निमित्तका- रणमेव। कुतः १ प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्। एवं हि सर्वविज्ञानप्रतिज्ञायाः मृत्पिण्डादिद्ृषान्तस्य च अनुपरोधो भवति। अन्यथा तावुपरुध्येयाताम्। न च तौ गौणाविति वत्तुं युक्तम्। ब्रह्मज्ञानेन प्रपश्चस्य ज्ञातत्वमनुपपन्नमित्याशयवतः श्वेतकेतोः 'कथं नु भगवः स आदेशः' इति प्रश्नन तदुपपादनार्थ प्रवृत्तन पितुरुत्तरवाक्येन च प्रतिपिपादयिषितस्य एकविज्ञानेन सर्वाविज्ञानप्रतिज्ञानस्य तदुपपादयतो दृष्न्तस्य च गौण- त्वायोगात्। न च ब्रह्मज्ञानेन प्रपश्चस्य मृत्ण्डिज्ञानेन घदादीनां च ज्ञातत्वस्य अननुभनादिपराहतत्वान् गौणत्-

न्याय. र. ५३

४१८ न्यायरक्षामणि: १. ४, २३

मेवावडसमभ्युपगन्तव्यमिति वाध्यम्। मृत्युवर्णकालायसानां पिण्डमणिनखनिकृन्तनाधात्मकानेकरूपशालि नासुपादानानां तत्तत्कार्येषु तादात्म्यं येन मृत्सुवर्णकालायसरूपेण 'मृत् घटः' 'सुवर्ण कुण्डलं' 'कालायसं खनित्रम्' इत्यादिलौकिकप्रतीतिष्ववभासते तेन कार्यानुविद्धेन रूपेण तत्तदुपादानविपयं ज्ञानं तेन रूपेण तत्तत्कार्यविषयमपि भवति। न ह्युपादानभूतमृदादिव्यतिरिक्तानि 'मृत् घटः' इत्यादिग्रतीतिष्ववभास- मानानि मृदादीनि, येन तस्य ज्ञानस्य तानि विषया न स्युः ।

एवं सचिदानन्दरूपस्य ब्रह्मणः प्रपश्चे तादात्म्यं सदात्मना 'सन् घटः' इत्यादिप्रतीतिष्ववभासते इति सदात्मना ब्रह्मज्ञानं सदात्मना प्रपश्चवविपयमपि भवति। ब्रह्मज्ञाने प्रतीयमानस्य ब्रह्मरूपस्यैव सतः 'सन् घटः' इस्यादिप्रतीतिष्ववभाससम्भवे तदतिरिक्तसत्ताजात्यादिकल्पनाडयोगात् इत्यभिप्रायवर्णनेन उभयोरपि मुख्यत्वोपपादनसम्भवात्। अत एव श्वेतकेतुं प्रति जगत्कारणत्वेनोपदिश्यमाने ब्रह्मण सच्छ्द एव प्रयुक्त:, न तु ब्रह्मादिशब्दः, सदूपेण ब्रह्मज्ञानमाश्रित्य हि कृतप्रतिज्ञानिर्वाहः कार्य इति। 'आत्मनो वा अरे दर्शनेन' (बृ. २. ४, ५) इत्यादिबुहदारण्यकश्रुतौ तु छान्दोग्यगतस्य सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाविषय- गोचरस्य जगत्कारणे प्रयुक्तस्य सच्छन्दस्य मैत्रेयीब्राह्मणप्रतिपादे आत्मनि उपसंहारो दर्शितः। तत्र षषाध्यायश्रुतः खलुशब्दः चतुर्था्यायश्रुतो वैशव्दश् प्रसिध्यर्थः । तथा च यस्य दर्शनादिना सर्व विज्ञातं भवतीति श्रुत्यन्तरे प्रसिद्धं स सच्छन्दवाच्यः एतत्प्रतिपाद्य आत्मेति तस्थार्थः। मुण्डके यद्ज्ञानेन सर्वविज्ञानं श्रुत्यन्तरे प्रसिद्धं तत् किं सच्छ्दवाच्यं जगत्कारणं वस्तिविति प्रश्ने 'यत्तदद्रेश्यम्' (मु. १. १. ६) इत्यादिना विशिष्य तत्स्वरूपं निरूपितमिति सर्व समञ्जसम्।

स्यादेतत्-मृत्पिण्डादीनां घटशरावाद्युपादानत्वे सर्वमेतदुपपद्यते-तदेवानुपपन्नम्। पिण्डादी- नामपि घटादिवत् मृदादिकार्यविशेपत्वात्, घटादिषु पिण्डाद्याकारानुवृत्त्यभावाच्च। यदि तु यदीयपूर्वाकारोपमर्देन आकारान्तरमुपजायते तदुपादानमित्येव नियममश्रित्य मृत्पिण्डादीनां घटादुपादानत्वं समर्थ्येत तदा ब्रह्मणः प्रपश्चोपादनत्वं न स्यात्। तदीयेषु सच्चिदानन्दाकारेषु कस्याप्याकारस्य उपमर्दाभावात्। ननु मृत्पिण्डादीनां घटादिवत मृत्कार्यान्तरत्वेऽपि मृत्त्वाकारेण तद्ज्ञानं तदाकारेण उपादानज्ञानामिव घटादिसर्वमृद्िकारविषय स्यात् इति चेत् ; न। वैसम्या्। यस्या मृदो यावन्ता विकाराः तेषु सर्वेषु सैव मृत केनचित् केनचिदंशेनानुवतर्त

१. ४. २३ प्रकृत्यधिकरणम्। ४१९

इत तद्ज्ञानेन सर्वे तद्विकारा ज्ञाता भवन्तीत्युपपद्यतां नाम। कार्यविशेषेऽनुवर्तमाना मृत्तु कार्यविशेनान्तरा- द्यावृत्तेति तद्ज्ञानात् कथमन्ये विकारा: ज्ञाताःस्युः१ तस्मात् दृशन्तभागे मृत्पिण्डादिज्ञानेन घटादीना ज्ञातत्वं गौणं वाच्यमिति तदनुसारेण सर्वविज्ञानमपि सह तदनुवादकश्रुत्यन्तरैः गौणमेव स्वात् इति चेत्- उच्यते-कार्योत्पत्तौ क्वचिदुपादानगतस्य कस्यचिदाकारस्य तिरोधानं भवति कचिदुपमर्दो भवति इति द्वैविध्यं लोके दृश्यते। तदथा-प्राकारगृहपटलायुपादानानामिष्टकातृणविशेपादीनां चतुरश्रचतनु- दीर्धत्वाद्याकारतिरोधानमात्रं भवति, न कस्याप्याकारस्योपमर्दः। ऋभतरुणीमहापादपाधुपादानां तर्णककु- मारिकांकुरादीनां ककुदकुचोन्ततिफलपुष्पादिरहितरूल्पपरिमाणाद्याका रस्योपमर्दो भवति, न तु कस्पान्ा- कारस्य स्थितस्य तिरोधानम्। न चेष्टकादय उपादानानि प्रकारादयस्तदुपादेयद्रव्याणि इत्यत्र विवाद: कार्य: । पूर्वतन्त्रे 'अग्निधर्मः प्रतीष्टकं सङ्कातात् पौर्णमासीवद्' इति नावमिकाधिकरणे 'हिरण्शकलैरमिं प्राक्षति' इति विहितम्निप्रोक्षणं प्रतीटकं कर्त्तव्यं 'चतुर्होत्रा पौर्णमासीमभिमृशेद् इति वरिहितममिमर्शनमिव प्रतिपुरोडाशं, संहतानामिष्ठकानामेवाग्निशब्देन उक्तत्वात्, इष्टकासद्कातव्यतिरेकेण अग्नयास्यस्य एकदव्यस्य अभावात्, तत्सत्वे पटस्यैकदेशे कृष्यमाणे कृत्त्पटाकर्षणवत् एकेष्टकाकणणे कृत्तस्थण्डिलाकर्षणप्रनङ्गाद इति पूर्वपक्षं कृत्वा 'एकमिदं स्थण्डिलं' इत्येकबुद्धितिषयत्वादनेकतन्त्वारब्धपट वदनकेष्कारब्घमगन्यारयं स्थण्डिलमेकं द्रव्यमभ्युपगन्तव्यम्। तथा सत्येव 'इष्टकाभिरग्निञ्चिनुते' इति श्रुतिरप्युपपद्ने। अन्यथा 'इष्टकामिश्चिनुते' इस्येवं श्रुतिः स्यात। आकर्षणं तु वृक्षादिष्वनैकान्तिकम्। वृक्षे हि या शाखा आकृष्यते सैवायाति। तस्मादग्नयुद्देशेन सकृदेव प्रोक्षणमिति सिद्धान्तितत्वाद्। पाणिनीयेऽपि 'तदर्थ विकृतेः प्रकृतौ' (पा. सू, ५. १. १२) इति सूत्रेण विकृत्वर्थाय। प्रकृतावभिधेयायां विकृतिवाचिनः प्रातिपदिकात् प्रत्ययविधाने 'प्राकारीया इष्का इत्युदाहृनत्वाद्। तत्रैवाधिकारे 'छदिरुपधिबलेर्टञ्' (पा.सू, ५, १. १३) इति सूत्रेण छदिश्शव्दादुहपट लार्थकात तदर्थायां प्रकृतावभिधेयायां ढप्रत्ययविधाने 'छादिपेयाणि तृणानि' इत्युदाहृतत्वा्। तत्रैवानिकार 'ऋषभोपानहोर्ञ्यः' (पा. सू, ५, १. १४) इति सूत्रेण ऋषभार्थायां प्रकृतावभिधेयायां ज्यप्रत्ययनिधाने

४२० न्यायरक्षामाण: १.४, २३

'आर्षभ्यो वत्सः' इत्युदाहृनत्वाच्च। एवश्च घटादुत्पत्तौ मृदादयात्मनाऽनुवृत्तेषु मृत्पिडादिषु सतां

पद्यते।

ननु ऋपभाद्यवस्थोत्पत्तौ वत्सादीनां नोपमर्द: किन्त्ववयवोपचयादिगुणान्तरम्। अतो यत्र पूर्वाकारोपमर्दोडस्ति तस्योपादानत्वे नेदमुदाहरणम्। तथाभूतस्य नोपादानत्वमिष्पते। अत एव महाभाष्ये 'छदिरुपधिवलेर्ढञ् ' 'ऋषभोपानहोर्ज्यः' इति सूत्रयोः 'तदर्थ विकृतेः प्रकृतौ' इति सूत्रात् प्रकृति- त्रिकृतिग्रहणानुवृत्तौ बल्यृषभयोस्तण्डुलवत्सविकारत्वाभावात् तयोर्न सिध्यतीति शङ्कामुद्धाव्य 'कं पुनर्भवान् त्रिकारं मत्वाSSह बल्यृषभयोर्न सि्यतीति' इति शङ्कितुराशयं पृष्टवा 'यदि तावत् य एव प्रकृत्युपमर्देन भवति स विकारः' इति तस्याशयमुद्भाव्य 'वैभीतको यूपः खादिरश्चषालं' इति न सिव्यतीति तत्पक्षे दूषण- सुक्त्वा 'अथ मतमेतत् तदेव गुणांतरयुक्तं विकार इति' इति स्वाभिमतं पक्षं प्रदर्श्य 'बल्युषभयोरपि सिद्धं भवति, गुणांतरयुक्ता हि तण्डुला बालेयाः गुणांतरयुक्तश्र वत्स आर्नम्यः' इति समाहितं इति चेत् --

रत्वाल्पपरिमाणदेर्गुणस्योपमर्दः प्रत्यक्षेणानुभूयमानो नास्तीत्यपलपितुं न शक्यते। अतस्तत्रोपमर्दाभावा- म्युपगम: कुण्डलं विनाश्य कटकनिर्माणे इव सर्वात्मना पूर्वाकारस्योपमर्दो नास्तीत्यभिप्रायेण। यत्र सर्वात्मनोप मर्दस्तत्राप्युपादानत्वमिष्यत एव 'कुण्डलमेव कटकं कृतम्' इत्यादिप्रत्यमिज्ञानसत्वात्। किन्तु तदेवोपादानं न त्वल्पोपमर्देन गुणांतराविर्भाववत् इत्येतत परं शङ्कितुरभिमतं नेष्यते। तंदव च 'य एव प्रकृत्युपमर्देन भवति स विकार:' इत्यनूद निराक्रियते। अत एव तत्र 'य एव' इत्येवकारः उपमर्दनीये प्रकृतिपदप्रयोगश्च। तस्मात् मृत्पिडादीनां घटादुपादानत्वात् तद्ज्ञानेन घटादीनां ज्ञातत्वं मुख्यमिति त्द्वद्रह्मज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानमपि मुख्यमेव। इयांस्तु विशेष :- मृत्पिडादीनां घटादिभावापत्तौ पिण्डत्वाद्याकारस्योपमर्द :; ब्रह्मणः प्रपश्च. भावापत्तौ तु आनन्दत्वाद्याकारस्य तिरोंधानम् इति।

१.४. २३ प्रकृत्यधिकरणम्। ४२१

एवं मृत्पिण्डादिज्ञानेन घटादीनां ब्रह्मज्ञानेन प्रपञ्चस्य च ज्ञातत्वस्य मुख्यतायामेव कृन्स्तोडयं श्रुतिसन्दर्भ: समञ्जसो भवति। एवं ह्युपाख्यायते-उद्दालको महर्िः स्पुन्रं श्वेतकेतुं स्वनियोगात् द्वादश वर्षाणि गुरुकुले स्थित्वा सर्वान् वेदानघीत्य प्रतिनिवृत्तं वैदुष्यगर्वेण स्तब्धं सर्वानवधीरयन्तं अविनीनोऽयम- प्राप्तब्रह्मविद्य इति निश्चित्य तं विनतं ब्रह्मविविदुषुञ्च कर्तु 'यल्ु सोम्येदं महामना अनूचानमानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्' (छा. ६, १, २, ३) इति पृथ्वा 'कथन्नु भगवःस आदेशः' (छा. ६. १. ३) इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं कथमुपपद्यत इत्याशयवता तेन पुनः पृथ्टो मृत्पिण्डादिदृष्टतिस्तदुपपादयामासेति। यद्यत्र सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानं प्राधान्याभिप्रायं गौगं स्याद्, तदा प्रधानज्ञानेन सर्वमन्यदप्रधानमव्रिदितमपि फलतो विदितप्रायं भवतीत्यस्यार्थस्य लोकमिद्ध-वादेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्यानुपपत्तिमपश्यतः 'कथन्नु भगवःसआदेशः' इति प्रश्ना न स्याद् ।

नतु 'तमादेशम्' इत्यत्रादेशशब्दः आदिश्यते प्रशिष्यते अनेनेति व्युत्पत्या प्रशास्तृपरः । तथाच प्रशास्तृत्वेन प्राधान्यप्रत्यायकेन तद्विज्ञानतः सर्वविज्ञानं भाक्तमिति ख्याप्यते। अतस्तदनुसारेण 'कथं नु भगवस्स आदेशः' इति प्रश्नस्तथाभूतवस्तुविशेषनिर्दिधारयिषया, न तु तद्विज्ञानन सर्वविज्ञान- मनुपपन्नमित्याशयेन इति कल्पनीयमिति चेद्।

मैवम्- आदेशशब्दस्य आदिश्यते उपदिश्यते इति कर्मण व्युत्पन्नस्य आचार्योपदेशावगन्तव्यत्व- परत्वात्। तत्प्रतिपादनं हि यद्विज्ञानात् सर्वविज्ञानं पिता प्रतिजानीते तमर्थमहमेव्ाधीतवेदालोचनेन ज्ञास्यामीति स्वयमन्यनिरपेक्षिद्वत्वाभिमानिनः श्वेतकेतोर्भ्रान्तिःसम्भावितेति तद्वारणेन प्रकृतोपयुक्तम्। अत एव 'तमादेशमप्राक्ष्यः' इत्येव पिता प्रपच्छ न त्वज्ञासीरिति। अग्रे च वक्ष्यति 'आचार्यवान् पुरुमो वेद' इति। एवश्च आदेशशब्दस्य क्तरि करणत्वोपचारमाश्रित्य करणव्युत्पत्त्या प्रशास्तृपरत्वक्वशाश्रयणमपि परिह्वतं भवति। यदि च सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाविपयवस्तुनिर्दिधारयिषयां प्रश्नःस्यात; तदा 'कोनु भगवः' इत्यव प्रश्नशरीरं स्यात्, न तु 'कथं नु भगवः' इति। प्रश्नोत्तरे च तत्सरूपानेर्धारणमेत्र कार्य स्यात् न तु सर्वविज्ञानप्रतिज्ञोपपादनम्। तस्मात कथमन्येन श्रुतेन मतेन विज्ञातेन च ततोन्यदश्रुतममतम- विज्ञातञ्च सदेव श्रुतं मतं विज्ञातञ्च स्यात् इत्यभिप्रायेण प्रश्नः, उत्तरे 'एवं सोम्य स आदेशो भवति'

४२२ न्यायरक्षामणिः १. ४. २३

इत्यन्ते मृत्पिण्डादिदगन्तैस्दुपपादनं इत्येत्र युज्यते। अत एव तदनंतरं 'न वै नूनं भगवन्तस्ते एतदवेदि- पुर्थधतदवेदिष्पन् कर्थ में नावक्ष्यन्' (छा. ६. १. ७) इति 'भगवांस्वेव में तद्गवीतु' इति तत्सरूपप्रश्नः, 'सदेव सोम्येदम्र आसीत्' (छा. ६. २. १) इत्यादयुत्तरे तन्निरूपणञ्च दृश्यते। तस्मात् सर्वविज्ञान- प्रतिज्ञानं तावत् मुख्यम्।

एवं दृश्टन्तवचनेषु मृत्पिण्डादिभिर्ज्ञातैर्घटादीनां ज्ञातत्ववर्णनमपि मुख्यमेत्र, मुख्यसर्वविज्ञानप्र- तिज्ञोपपादकत्वाद्। 'एते दृशन्ता अप्यनुपपन्नाः; मृत्पिण्डादिमिर्जातैस्तद्यतिरिक्तानां घटादीनां ज्ञातत्वा- सम्भवात्' इत्युपादानोपादेयमेददृष्ट्या शङ्कायां 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यं' 'लोहमित्यंव सत्यम्' 'कृष्णायसमित्येव सत्यं' इति वरचनस्तेवामप्युपपादनदर्शनाच्च। तत्र दृष्न्तोपपादकवचनानामयमर्थः- योडयं मृदादिव्यतिरिक्त इच अवभासमानो घटशरावादिरूपो विकारःस सर्वोडपि वाचाSSरम्मणम् आरभ्यत इत्यारम्मणं, वाचाया आरम्भणमिति पष्ठीसमासः। पुँल्लिङ्गविशेषणत्वेऽपि लिङ्गसामान्यविवक्षया नपुंसक- निर्देश:, 'द्विगुरकवचनं' इतिवत्। वाचा केवलमारभ्यते इत्यर्थः। ननु मृदादिभिरारम्भणीयो विकारः कर्थं वाचारम्भण इत्याशङ्कायां वाचारम्भणमित्यस्य आशयं स्फोरयति'नामधेयं' इति। नामधेयमांत्रं विकारः न त्वर्थतोऽस्तीत्यर्थः। लोकेऽपि ह्यर्थासत्त्वविवक्षयां नाममात्रमेतदित्युच्यते। यद्यपि श्रुतौ मात्रपदं नास्ति, तथाऽपि नामधेयवाच्यस्य विकारस्य नामधेयत्वोक्त्या तदर्थो लभ्यते। ननु कि असन्नेव विकारो भासते? इत्याशङ्क्याह 'मृतिकेत्येव सत्यं' इत्यादि। मृदादिरेव सत्यः तद्यतिरिक्ततयाSवभासमानो घटशरावादिनाम- धेयविशेगोचर:तत्तदर्थक्रियाविशेषकारी विकारस्तु असत्योऽपि रज्जुसर्पवदनिर्वचनीयो मायामयोऽवभासते इत्यर्थः। मृत्पिण्डलोहमणिनखनिकृन्तनशब्दैरुपात्तानामुपादानानां मृत्तिका लोहकृष्णायसशब्दैः प्रत्यवमर्शस्तु तेषु पिण्डाद्यवस्थाया अप्यसत्यत्वज्ञापनाय।

अत्रायं भाव :- नैयायिकादिप्रक्रियया मृदादिव्यतिरिक्तं तदारभ्यं घटशरावादि यदि द्रव्यान्तरं सत्यं स्यात् तदा कारणगुणप्रक्रमेण तस्य गुरुत्वांतराधिकरणतया गुरुत्वद्वैगुण्यमुपलभ्येत। अपिच महति कनकसूत्रे कालायसश्रृङ्कले वा लोहकारैः सड़ग्रथ्यमाने तत्रांतरांतरा खण्डसूत्राणि खण्डश्रुङ्गलानि च जायन्ते इत्यम्युपगन्तव्यं। अन्यथा किश्चिद्ग्रथनानन्तरमुपरिसूत्रशरृङ्कलग्रथने परित्यक्ते सति प्रथितभागे सूत्रश्रुद्धलव्यवहारो

१.४. २३ प्रकृत्याधकरणम्।

न स्यात्। महासूत्रश्रङ्कलग्रथनानन्र खंडिते तस्मिन्खंडेषु सूत्रश्रङ्धलव्यवहारश्र न स्पात्। एवञ् यत्रानयुगरि खंडसूत्रश्रङ्धलग्रथनक्रमेण महासूत्रश्रृङ्धलग्रथनसमाप्तिः तत्र यदि खंडसूत्रशङ्गलवृन्दार्धं महामूत्र खुन्तु पगम्येत तदा मूत्रश्रुङ्कलनिर्माणार्थ यावत् सुवर्णकालायसं लोहकारहस्ते इत्तं नावन उपादान्स्य गुरुत्वं तदारब्धखंडसूत्रशृङ्गलानां प्रत्येकगुरुत्वानि तदार्धमहासूत्रशृङ्गलगुरुत्वञ्च इत्यतिमहत्तरं गुरुन्मु पलभ्येत। तस्मात् मृत्पिण्डखंडसूत्रशृङ्गलव्यतिरिक्तं घटशराव्रमहामूत्रशृङ्गलरूपं द्रव्यान्तरं नत्वनो नास्तीति, तथैव मृत्पिण्डखंडसूत्रशृङ्गलाद्यपि मृल्लाहृकृष्णायसादिव्यतिरिक्तं द्रव्यान्तरं नान्तीत्युपण- न्तव्यम्। एवं सति मृल्लोहकालायसादयपि तत्तदुपादानव्यतिरिक्तं सत्यं न स्पादिति चत कः

सन्देहः :

कथं तर्हि 'मृत्तिकेत्येव सत्यं' इत्यादयुक्तमिति चेत्, उच्यते। नेमानि वाक्यानि मृदादिसत्यत्व्र- विधित्सया प्रवृत्तानि; 'षड्विशतिरित्येव ब्रूयात्' इतिवदेवकारोपहृतविधिशक्तिकत्वात्। किन्तु तदविकार- सत्यत्वनिषिषेधयिषया। ततश्च यथा षड्विशतिपदग्रहणे तात्पर्याभावात् षड्विशतिपइस्थान नपरगो- मृगयोरश्वस्य च वडकीणां समस्यसंख्यात्राचिपदनिवेशनस्य न्यायप्राप्तस्य न प्रतिक्षपः, एवं 'मृत्तिकत्यत्र सत्यं' 'लोहमित्येव सत्यं' 'कृष्णायसमित्येव सत्यं' इतिवाक्यानां विकारसत्यत्वनिषेधे एव तात्पर्यवतां मृठादिसत्यत्व- विधाने तात्पर्याभावात् घटशरावादिन्यायप्राप्तस्य मृदादीनामसत्यत्वस्य न प्रतिक्षेपः । ्रत्युत मृत्तिकादि- शब्दानामितिशब्दशिरस्कत्वेन मृदादीनामसत्यत्तमेव सूच्यते; 'मनो ब्रह्मेत्युपासीत' इत्यादिवाक्येषु मनः- प्रभृतीनां ब्रह्मभावस्येव। एवञ्च दृष्टान्तेषु उपादानातिरिक्तविकारसत्यत्वाभावप्रतिपादनस्य दार्यान्तिकेऽपि तथात्वमिति प्रत्यायनार्थत्वात् तदनुरोधेन 'येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतम्मतमविज्ञातं विज्ञानम्' इनि वाक्येषु अश्रुतश्रुतादिपदानां 'योऽयं स्थाणुरयं पुमान्' इत्यादिव्यवहारेषु स्थाणुपुरुपादीनामित्र बाधायां सामानावि करण्यं, न तु तत्त्वमस्यादिवावयेष्विव अभेदे। अतो येन श्रुतेन मतेन विज्ञातेन च लोकदथ्या अतदात्मकमपि तदात्मकमेव भवतीति दृष्टान्तैः 'येनाश्रुतम्' इत्यादिवाक्यान्युपपादितानि भवनन्ति। युक्तश्च उक्थ्याग्निषो- माधिकरणन्यायेन विधेयश्रुतमतविज्ञातसदूपोपादानब्रह्मात्मकत्वतिरुद्धस्य अश्रुतामताविज्ञातरूपस्य भूतभौतिक- प्रपश्चस्योपमर्दः।

४२४ न्यायरक्षामाणिः १.४. २४

तस्मात् प्रतिज्ादृष्टान्तयोर्मुख्यतया तदनुपरोधात् ब्रह्म प्रकृतिश्वेति युर्तम्। चकारेण निमित्तश्वेति समुचीयते। तदपि प्रतिज्ञादृष्टन्तानुपरोधादेव। उपादानातिरिक्तकर्तृसद्धावे हि तद्विज्ञानेन सकउविज्ञानासम्भवात् पुनरपि प्रतिज्ञोपरोधे च तदानुगुण्येन वर्णनीयस्य दृष्टान्तस्याप्युपरोधः त्याद्। तस्मान् प्रतिज्ञादष्टान्तानुपरोधानिनित्तमुपादानश्च ब्रह्म।

यत्तु दुन्दुभ्यादिदृष्टन्तजातं सर्वविज्ञानप्रतिज्ञोपपादकं न भवतीत्युक्तं तत् तथैव। किन्तु सर्वविज्ञानप्रतिज्ञोपपादकतया 'इदं सर्व यद्यमात्मा' इति वर्णितस्य सार्वात्म्यस्य उपपादनद्वारा तदुपपादकं, न तु साक्षात्। तथैत्र पूर्वाधिकरणे व्याख्यातम् । ततश्र 'इदं सर्व यद्यमात्मा' इत्यादिश्रुतयः 'सवै समाप्रोपि' इत्यादिस्मृत्यनुसारेण सर्वगतत्वपरा इति शङ्काष्यनवकाशा। तासां दूशन्तदार्शन्तिकसामञ्जस्यानु- रोधेन सार्वात्म्यपरत्वावश्यम्भावात्। तदनुसारेण 'सर्वं समाप्नोषि' इति समुपसर्गानुसारेण च स्मृतेरेव सार्वात्म्यपरत्वात। ऊर्णनाभेर्जडांशेन उपादानत्वं चेतनांशेन निमित्तत्वमिति भेदे सत्यपि कार्यकरण- सम्पिण्डित चेतन विशेषरूपस्य तस्य आध्यासिकाविशिष्टरूपेणैक्यमाश्रित्य स्रष्टत्वलयाधारत्वाभ्यामेकस्यैव निमित्तो- पादानभाव: सर्वविज्ञानप्रतिज्ञामनूदितामुपपादयितुं 'यथोर्णनाभिः' इति मन्त्रे दर्शितः । तत्र द्वितीयतृतीय- दृष्टन्तौ उपादानत्वमात्रविषयौ ब्रह्मज्ञानेन कृत्स्स्य कार्यवर्गस्य ज्ञातत्वोपपादकौ। ननु दृष्टन्तवाक्ये मृल्लोह- कृष्णायसपृथिव्यादीनां तत्तद्विकारोपादानत्वं वर्ण्यते, कथं दृन्तबलाद्गह्मणस्सर्वोंपादानत्वसिद्धिः ? उच्यते। घटादिषु कुलालादीनां कर्तृत्वेऽपि ब्रह्मणोडपि कर्तृत्ववत् मृदादीनामुपादानत्वेऽपि ब्रह्मणोऽप्युपादानत्वं प्रमाणबलादुपपद्यते। तस्मादथारऽर्ह प्रतिज्ञाद्ष्टान्तबलान्निमित्तमुपादानञ्च ब्रह्म ।१.४, २३।

अभिध्योपदेशाच्च ।२४/

'तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय' (छा. ६. २. ३) इति बहुमवनसङ्कल्पोपदेशादप्येवम् । न च नियन्तृम्वरूपैर्बहुभवनरूपविषयसङ्कल्पो, न तु तेज:प्रभृतिरूपैः इति वाच्यम्। सर्वज्ञस्य सर्वगतस्य च एकस्य ब्रह्मणः स्रष्टत्ववत्नियन्तृत्वस्यापि सम्भवेन नियन्तृत्वसिद्धयर्थ नियन्तृरूपबहुत्वस्यानपेक्षिततया 'तत्तेजो- Sसृजते' (छा. ६. २. ३) इत्यादिना सृज्यत्वेनानन्तरवक्ष्यमागतेजःप्रभृत्यात्मना बहुभवनसङ्कल्पोपदेशात् प्राक 'एकमेत्राद्वितीयम्' (छा. ६. २. १) इति श्रवणादपि निमित्तमुपादानञ्च ब्रह्म, निमित्तस्योपादानस्य

१, ४. २५ प्रकृत्यधिकरणम्। ४२५

वा ब्रह्मगोऽन्यस्य सद्धावे सृष्ठेः प्रागेकत्वावधारणायोगात् इति युक्त्यन्तरसमुच्चयार्थः सूत्रे चकारः। १. ४. २४ साक्षाच्चोभयाम्नानात् ।२५। न केवलं प्रतिज्ञाद्टट्टन्तवलादमिव्योपदेशाच्च अर्थाननिमित्तमुपादानश्च ब्रह्म, किन्तु साक्षादेव तस्य निमित्तत्वोपादानत्वाम्नानादपि। तथा हि- निमित्तत्वं तावदीक्षापूर्वकर्रष्टत्वरूपं 'तदैक्षत' 'तत्तेजोऽसृजत' (छा. ६. २. ३.) इत्यादिश्रुतिषु स्पष्टमाम्नातम्। उपादानत्वं 'आत्मन आकाश:सम्भूतः' (तै. २. १) 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' (तै. ३. १) इत्यादिश्रुतिषु पञ्चमीविभक्त्याऽSम्रातम्। 'जनिकर्तुः प्रकृतिः' (पा.सू. १. ४. ३०) इति सूत्रण प्रकृतिशब्दगोचरतया प्रसिद्धस्योपादानस्व अपादानसंज्ञानिधा नातू। न च तत्र कारणमात्रपरः प्रकृतिशब्द इति युक्तम्। तथात्वे तस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात्। घनमपायेऽ- पादानम् (पा. सू. १.४. २४) इति सूत्रात् अवधिपरस्य ध्रुवपदस्य अनुवर्तमानतया तनैव जायमानं प्रत्यवधिभूतस्य कारणमात्रस्य लाभात् । नन्वसति प्रकृतिग्रहणे प्रत्यासत्तेरुपादानकारणस्यैव ग्रहणं स्यान्नतु बहिरङ्गस्य निमित्तकारणस्य, अतः कारणमात्रसंग्रहार्थ प्रकृतिग्रहणं इति न्यासकृता उक्तमिति चेत्; । सत्यमुक्तम्। दुरुक्तं तु तद्। अनुवर्तमानं ध्रुवपदं हि जायमानावधिभूंत कारणसामान्यं प्रत्याययति। कारणसामान्यप्रत्यायकपदे सति च बहिरङ्गकारणसंग्र- हार्थ सूत्रकृता यत्ान्तरं कृतं न दुश्यते, यथा 'हेतौ' (पा.सू. ४, ३, २३) इति.तृतीयाविधायके सूत्रे। अथापि यद्यत्र तत्संग्रहार्थ यत्नान्तरमकारिष्यत, तदा तत्साधारणमेव पदं प्रायोक्ष्यत। इह तु तद्यावर्तकं 'मायान्तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनन्तु महेश्वरम्' (झ्े. ४. १०) 'प्रकृतिश्व प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधाद्' (ब्र. सू. १.४. २३) इत्यादिवेदवैदिकव्यवहारेषु 'तदर्थ विकृतेः प्रकृतौ' (पा. सू, ५. १. १२) इति पाणिनीये उपादाने एव प्रसिद्वं प्रकृतिपदं प्रयुक्तम्। ततश्च कारणसामान्यप्रत्यायकं ध्रुतपदमप्यविगणय्य अभ्यर्हितत्वादुपादाने निपतन्ती मतिः कथमुपादानमात्रासाधारणेन प्रकृतिपदेन ततो व्यावर्त्य कारणसामान्ये स्थापनीया। सा हि मतिस्तेन तथैव द्ढीकृता स्यात्। यदि च कारणसामान्यपरं प्रकृतिपदं, तदा 'कारके' (पा.सू. १. ४. २३) इत्यधिकारसूत्रमनन्त्रितं स्यात्। तत्र हि कारकशब्दः कारणसामान्यपरः सप्तमी च निर्धा- रणार्थी इति व्याख्यातम्। तथा च प्रकृतिशब्दस्य कारणसामान्यार्थकचे कारकाणां मध्ये या प्रकृतिः तत्रापादानसंज्ञाविधानस्य कारणानां मध्ये यद् कारणं तत्रापादानसंज्ञेत्यर्थसस्यान्। न चैतदुज्यते। निर्धा- रणप्रतियोगितावच्छेदकावष्छिन्नस्यैव निर्धारणविषयत्वानुपपत्तेः।

न्याय. र. ५४

४२६ न्यायरक्षामणिः १.४. २५

ननु कारकं क्रियां निर्वतयदाश्रिनव्यापारं, कारणं तु हेत्वपरपर्यायं फलसाधनत्वयाग्यमात्रं, इति भेदोऽस्ति, 'द्रव्यादिविपयो हेतुः कारकं नियतक्रियम्। अनाश्रिते तु व्यापारे निमित्तं हेतुरुच्यते' इति वचना- दिति चेत् ; एतदपि न युज्यते; विवक्षितक्रियानिर्वर्तनव्यापाराणां मध्ये अविवक्षितक्रियानिर्वतनव्यापारस्य तद्विरुद्धस्य निर्धारणायोगात्। सामान्यधर्माक्रान्तानां मध्ये कस्यचिद्विरपस्यैव निर्द्धारणीयत्वात्। न च 'जनिकन: प्रकृतिः' इति सूत्रे कारकाधिकारो माभूदिति वाच्यम्। 'प्राग्रीश्वरान्निपाताः' (पा. सू. १.४, ५६) इत्येतत्पर्यन्तं तदधिकारसत्वात्, अन्यथा 'अकथितश्च' (पा. सू. १. ४. ५१) इति सूत्रतः 'माणवकं पन्थानं पृच्छति' इत्यत्रेव 'माणवकस्य पितरं पन्थानं पृच्छति' इत्यत्रापि माणवकस्य प्रश्नक्ियायामकारकत्वेऽपि अक्रथितत्वाविशेषेण कर्मसंज्ञाप्रसङ्गात्। अपि च यद्येतत्सूत्रं कारणसामान्यरूपे हेतौ पश्चमीविधायकं स्याद्, तदा 'हेतुमनुष्यभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः' (पा. सू. ४, ३, ८१) इति सूत्रे अस्मादेव ज्ञापकाद्धेतुपञ्चमीसिद्धि- रिति न्यासोक्तमसमञ्जसं स्यात्। तथा हि- 'तत आगतः' (पा, सू. ४, ३, ७४) इत्यधिकारे पठितस्य तस्य सूत्रस्य हेतुवाचिम्यो मनुष्यवाचिभ्यश्च शब्देभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यप्रत्ययो भवतीत्यर्थः। तत्र समादागतं समरूप्यम् इति वृत्तिकृता उदाहरणं लिखितम्। तस्य न्यासकृता 'समाद्धेतोरागतम्' इत्यर्थमुवत्वा 'केन पुनरिह पञ्चमी' इति पश्चम्यसम्भवशङ्गामुद्गाव्य 'अस्मादेव ज्ञापकात्' इति परिह्ृतम्। तत्रायं शङ्काडर्थ: । यदि समशब्दोक्तस्य च आगतशब्दोक्तस्य च हेतुहेतुमद्गावसम्बन्धविवक्षा तदानीमस्येदम्भावे षष्ठयां प्राप्तायां तदपवादलेन 'हेतौ' (पा.सू, २. ३, २३) इति सूत्रे विहितया तृतीयैव भाव्यं, न तु प्चम्येति । परिहाराभिप्रायस्त्वयम् । 'तत आगतः' इति प्रकृतस्य पञ्चम्यन्तार्थस्य अस्मिन् सूत्रे हेतोरिति विशेषणेन हेतुहेतुमद्धावविवक्षायां पश्चम्यपि भवतीति ज्ञाप्यते इति। एवं न्यासकृता हेतौ पञ्चमसिद्धावे ज्ञापकान्वेषणं न कर्त्तव्यं स्यात् यदि 'जनिकर्तु:प्रकृिः' इति सूत्रमेव आहृत्य पञ्चमी- विधायकं स्यात्। ननु विवक्षितक्रियानिर्वर्तनव्यापारे निमित्तोपादानसाधारणे कारणमात्रे 'जनिकर्तुः' इति सूत्रेण पश्चमीविधानम् , अविवक्षिततद्यापारे तस्मिन् पञ्चमीलाभार्थ ज्ञापकान्वेत्रणमिति चेत् ; न । हेतुमनुष्यसूत्रे लिखितस्य 'समाज्जातम्' इत्यर्थे पर्यवसितस्य 'समादागतम्' इत्युदाहरणस्यापि विवक्षितव्या- पारहेतुविषयत्वसम्भवे तस्य अविवक्षितव्यापारहेतुविषयत्वमङ्गीकृत्य तत्र पश्चमीलाभार्थ ज्ञापकान्वेषणस्य व्यर्थत्वाद्। न च हेतुमनुष्यसूत्रगतहेतुशब्दोSनाश्रितव्यापारविषयः; 'अनाश्रिते तु व्यापारे निमित्तं हेतु- रिष्यते' इति वचनादिति वाच्यम्। तथाडपि वृत्तिकृता जनिकर्तृसूत्रे प्रकृतिशब्दस्य हेतुपदेन व्याख्याततया

१. ४. २५ प्रकृत्यधिकरणम्। ४२७

तत एव अविवक्षितव्यापारे हेतौ पञ्चमी सिद्धेति तत्र ज्ञापकान्वेषणवैयर्थ्यस्य तादवस्थ्याद्। किञ्च प्रकृतिपदस्य कारणसामान्यपरत्वे ध्रुवानुवृत्तिमङ्गीकृत्य तत्र 'जनिकर्तुः' इत्यस्यान्वयो नाम्युपगन्तव्यः । जायमानावधित्वस्य कारणत्वरूपतया कारणवाचिना प्रकृतिपदेन सह प्रयोगानुपपत्तेः । किन्तु तदनुवृत्तिं परित्यज्य प्रकृतिपदेनैवान्वयोऽभ्युपगन्तव्यः। तथैवचान्वयो दर्शितो वृत्तिकृता 'जन्यर्थस्य जन्मनः कर्त्ता जायमानः, तस्य या प्रकृतिः कारणं हेनुः' इति। तत्र 'जनिकर्तुः' इति व्यर्थ, अर्थात् सिद्धेः । जायमानस्यैव हि कारणं भवति । अत एव 'हेतौ' इति सूत्रे 'जनिकर्तुः' इति न विशेषितम् । ननु प्रकृतिरुपादानमिति पक्षेऽपि तुल्योडयं दोषः । तत्रापि हि ध्रुवपदं नानुवर्तनीयम् । ततो विवक्षितव्या- पारकारणलाभाश्रयणे कारकाधिकारेण पौनरुक्त्याद्, अविवक्षितव्यापारकारणलाभाश्रयणे कारकाधिकारेण विरोधात्। अतस्तत्रापि पक्षे प्रकृत्ैव जनिकर्तुरन्वय इति समानो वैयर्थ्यदोषः, जायमानस्यैव ह्युपादानं भवतीति। यथा वैयर्थ्यदोने न प्रसरति तथा उपपाद्यामः । प्रकृतिशब्दः स्वभावविषययेव शक्त्या उपादाने प्रयुज्यते। कसशक्त्या प्रयोगनिर्वाहि शक्त्यन्तरकल्पनाSनुपपत्तेः। निर्वहृति च कपशक्त्यैव तत्र प्रयोगः । कार्याभिन्नस्योपादानस्य तत्खभावरूपत्वात् । अत एव 'मृत्खभावो घटः मृत्ख्रूपो घटः' इति व्यवहियत। यद्यप्युपादाने सभावशक्त्या प्रकृतिपदप्रयोगे 'कार्यस्य प्रकृतिरूपं कारणम्' इति एतावत् प्रयोक्तव्यम् । तथाऽपि लोके वेदे च निरूढ्या प्रकृतिपदमात्रस्य तत्र प्रयोगः । दृष्टो हि न्यायशास्त्रव्यवहारे कार्य प्रति समवायिनि कारणे समवायिपदमात्रस्य प्रयोगः। पाणिनिना तु प्रकृतिरित्येतावति सूत्रे विवक्षितार्थः स्पष्टो न भवतीति जायमानस्य सभावरूपं यत् कारकं तस्यापादानसंज्ञा विधीयते इत्यर्थ- स्पष्टीकरणाय 'जनिकतुँः' इति विशेनितम्। न च वाच्यम्-'तदर्थ विकृतेः प्रकृतौ' इति सूत्रे विनैव 'जनिकर्तुः' इति विशेषणमुपादानपरं प्रकृतिपदं प्रयुक्तमिति। तत्र वरिकृतिपदसनिधानेन प्रकृतिपदस्य उपादाने व्यवस्थितिलाभात्। तदर्थमेव हि तत्र विकृतिपदमिति प्रयोजनमुक्तं वृत्यादिग्रन्थेषु 'अक्ियमाणे विकृतिग्रहणे या काचित् प्रकृतिर्गृह्येत नोपादानकारणमेव' इत्यादिना। तस्मादभ्यर्हितस्योपादानस्यैव ग्रहणं माभूदिति कारणसामान्यग्रहणाय प्रकृतिपदमिति न्यासोक्तमयुक्तम्। ननु महाभाप्ये जनिकर्तृसूत्रस्य प्रत्याख्यानमुपकरम्य 'गोलोमाविलोमभ्यः दूर्वा जायन्ते' इति तत्रोदाहरणं प्रदर्श्य 'आपक्रामन्ति तास्तेभ्यः' इव्युक्त्या 'ध्रुवमपायेऽपादानम्' (पा. सू. १.४.२४)

४२८ न्यायरक्षामाणेः १.४.२५

इति सूत्रत एव अत्रापादानसंज्ञा सिध्येदिति तद् सूत्रं प्रत्याख्याय यतो यदपक्रामति तत् पुनस्तत्र न दृश्यत, इह तु लोमसु अस्ति दूर्वादर्शनमिति कथं ततोऽपक्रमणमुच्यत इत्यभिप्रायेण 'यद्यपक्रामन्ति कि नात्यन्तापापक्रामन्ति' इति शङ्कित्वा 'सन्ततत्वात्' इति परिह्ृतम् । कैयटेन च 'यथा बिलाद्दीर्वभोगो भोगी निष्क्रामन्नप्यविच्छेदात् तत्रोपलभ्यते एवं दूर्वा अपि' इति परिहाराभिप्रायो दर्शितः। एवञ्च गोलोमादीनां दूर्वादीन् प्रत्यवधित्वमङ्गीकृत्य सूत्रप्रत्याख्यानात् 'गोलोमाविलोमभ्यो दूर्वा जायन्ते' 'शृङ्गाचछरो जायते इत्याद्युदाहरणं निमित्तविषयमेवेत्यवसीयते। उपादानस्य कार्यात्मतां प्रतिपद्यमानस्य कार्यविश्रेपावधित्वा- योगात्। सम्भव्रति च शृङ्गगोलोमादीनां शरदूर्वाद्युपादानभूतो य एकदेशः तत्संसृष्टमेकदेशान्तरं शरदूर्वादिनिमित्तं, मानांकुरोपादानेन तुषान्तरवस्थितमान्रभागेन संसृष्टो मायांकुरनिमित्तभूतस्तुपभाग इव। स एवापरिणतशृङ्गाद्येकदेशः 'श्रृङ्गात्' इत्यादिपञ्चम्यन्तेन उच्यते इति युक्तं कल्पयितुमिति चेत् -- उच्यते-इदं लोमादीनां दूर्वाद्यवधित्वमभ्युपगम्य सूत्रप्रत्याख्यानं लोकदृष्टयैव, न तु तान्त्रिक- मर्यादयेति व्याचक्षाणेन कैयटेन लोकदष्टिप्रदर्शने अस्य सूत्रस्य सर्वकारणाविषयत्वं तान्त्रिकमर्यादाप्रदर्शने विशिष्योपादानविषयत्वञ्चाविष्कृतम्-'अपकरामन्ति ता इति प्रसिध्याश्रयणेनैतदुच्यते। लोके हि यद्यस्माज्जायते तद् तस्मानिर्गच्छतीत्युच्यते। तर्काश्रयास्तु प्रक्रिया भिदयन्ते। वैशेनिकदर्शने परमाण्वादिसमवेतं कारणेभ्यो- डपृथग्देशं कार्यमुत्पद्यत इति नास्ति कार्यस्यापक्रमः' इति। अत्र हि जायमानं कार्य यस्मात् कारणात् निर्गच्छतीति लोकदृष्टिरस्ति तदेवास्य सूत्रस्य विषयः, न तु दण्डचक्रादिसाधारणं सर्व कारणमिति लोकदृष्टि- प्रदर्शकवाक्येनाविष्कृतम्। वैशपिकमर्यादाप्रदर्शकवावयेन तु नास्ति कार्यस्यापक्रम इत्यत्र परमाण्वादिसम- वेतस्य कार्यस्योदाहरणेन विशिष्योपादानविपयत्वमाविष्कृतम्। तेन शरांकुरादधस्स्थिताच्ङ्गगोलोमवी- जादेकदेशात् शरांकुरादिकं निर्गच्छतीति लोकदृष्टिरस्ति तस्याप्युपादानंत्वमेवाभिमतमिति तस्याशय उन्नीयते।

युक्तश्वैतत्। अस्ति हि यः काल्स्येन कार्यात्मतामा प तस्येव यस्य एकदेशः कार्यात्मतामाप- द्यते तस्याप्युपादानत्वव्यवहारः। अत एव एकस्य मृत्पिण्डस्य एकदेशानां घटशरावाद्नेककायात्मतापत्तौ तस्थैव घटशरावादिकं प्रत्युपादानत्वं सिद्धं कृत्वा तद्विज्ञानेन घटशरावादिसर्वतत्कार्यविज्ञानमुदाजहार श्रुतिः । सूत्रकारश्च 'कृत्स्प्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा' (ब्र. सू. २. १. २६) इति सूत्रे ब्रह्मण एकदेशस्य जगदूप- तापत्यङ्गीकारे निरवयवत्वश्रुतिव्याकोपमेव दूषणमुवाचं, न तु ब्रह्मण उपादानत्वश्षुतिव्याकोपम्। भाष्यकारश्च

१.४. २५ प्रकृत्यधिकरणम्। ४२९

"योनिश्व हि गीयते' (ब्र. सू. १. ४. २७) इति सूत्रे योनिशब्दस्य उपादानवाचकत्वं समर्थयमानः 'स्त्रीयो- नेरपि अस्त्येवावयत्रद्वारेण गर्भ प्रत्युपादानत्वम्' इति ब्रुवन्नेकदेशस्य कार्यात्मतापत्तौ एकदोशिन उपादानत्व- मनुमेने। लोकश्च दीर्घैस्तन्तुभिरारब्धे खण्डपटे पटाकारबहिर्भूतस्य तन्तूनामेकदेशस्य सद्धावेऽपि तन्तून् पटोपादानत्वेन व्यवहरन्ति, न तु तेषां पटानुप्रविष्टानेकदेशानेव तदुपादानत्वेन मन्यमानास्तत्र तन्तूनामु पादानत्वं प्रतिक्षिपन्ति। वैदिकतान्त्रिकलौकिकव्यवहारानुसारेण च निमित्तोपादानव्यवस्थाडङ्गीकरणीया। तथा च शृङ्गगोलोमादानां शरदूर्वाद्यात्मतानापन्नैकदेशसद्धावेSप कृत्स्शृङ्गगोलोमादवयव्येव उपादानम्। अतः 'श्ृङ्गाच्छरो जायते' इत्युदाहरणं जनिकर्तुसूत्रश्च उपादानविषयमेवेति युक्तम्। यत्तु न्यासकृतोक्तं 'पुत्रात् प्रमोदो जायते' इत्यत्र पञ्चमीनिर्वाहाय तस्य कारणसामान्यविपयत्व्रं वक्तव्यमिति तदप्यसङ्गतम्। तेन 'हेतुमनुष्येभ्य' इति सूत्रे हेतुपञ्चम्यां ज्ञापकस्य उपन्यस्ततया तत एव तननिर्वाहात्। ननु तर्हीहापि 'यतो वा इमानि भूतानि' इत्यादौ ज्ञापकलब्धा हेतुपञ्चम्यस्तु। न च वाच्यं-ज्ञापकेन विध्युन्नयनाल्लव्विह प्रत्यक्षसूत्रविहितापादानपश्चमीग्रहणम्-इति। पाणिनिव्याकरणे ज्ञापकेन सिद्धस्य व्याकरणान्तरेषु प्रत्यक्षविधिविहितत्वरसम्भवात्। पाणिनीयस्यैव वेदार्थनिर्णयोपजीव्यत्वा- भावादिति चेत्। स्यादेतदेवं यदि पाणिनीये हेतुपञ्चम्यां ज्ञापकं किञ्चिदुंपंलभ्येत। तदुपलंभे हि तत्र प्रत्यक्षविधिरपि व्याकरणान्तरे सम्भावनीयो भवेत्, न चैतदुपलभ्यते। 'हेतुमनुष्येम्य' इति सूत्रे हेतुग्रहणस्य 'विभाना गुणेऽस्त्रि्याम्' (पा.सू. २.३, २५) इति सूत्रविहितगुणविषयपश्चमीमादाय चरितार्थल्ात 'जाड्यादागतं जाड्यरूप्यम्' इति तदुदाहरणसम्भवात। न चैवमपि 'समादागतं समरूप्यम्' इति वृत्तिकार- दर्शितस्योदाहरणस्यानिर्वाहः। तत्र उपादानपश्चमीति तननिर्वाहोपपत्तेः। न च सूत्रे हेतुग्रहणाद्वेनुपश्चम्यैत् भाव्यमिति नियमः । वृत्तिकृतैव 'हेतुमनुष्येभ्य' इति बहुवचनं स्वरूपनिरासार्थमित्युक्तत्वात्! मनुष्यग्रहणस्य 'देवदत्तादागतं देवदत्तरूप्यम्' इति मनुष्यविशेषविपयस्य उदाहरणस्य दर्शितत्वाच। हेतुग्रहणस्यापि हेतुविशेषोपादानविषयमुदाहरणं दर्शितमित्युपपत्ते: । एतेन-जनिधातार्डप्रत्ययविधायके 'पञ्चम्यामजातौ' (पा. सू. ३. २, ९८) इति सूत्रे पञ्चम्यन्तस्योपपदस्याजातित्वविशषणं जातिशब्देभ्यो हेतौ पश्चम्यस्तीत्यत्र ज्ञापकमित्यपि शङ्का-निरस्ता। 'जनिकर्तुः प्रकृतिः' इति सूत्रतस्तेम्य उपादानपश्चमीसद्ावेन जातिशब्दपर्युदासस्य तद्वियघत्वोपपत्तेः हेतुपञ्चम्यभावे 'पुत्रात् प्रमोदो जायते' इत्यत्र क्थं निर्वाहः १ निमित्तकारणे पुत्रे उपादानतवारोपात् पश्चमी

४३० न्यायरक्षामणि: १.४. २५

भविष्यति 'रामो जामदग्नयः' 'व्यासः पाराशर्यः' इत्यत्र समनन्तरापत्ये गोत्ररूपाध्यारोपाद्यञप्रत्ययवत् 'पर्वतो वहिनमान् धूमवत्वात्' इत्यादौ कथं पश्चमीनिर्वाहः ? हेतुपञ्चमीसद्धावे वा कथं निर्वाहः? न हि दूमवत्त्वं वह्ने: कारणम्। ज्ञापकं तदिति चेतू; न हि ज्ञापकहेतौ पश्चमीविधानमस्ति। तस्मात् 'तद- शिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात्' (पा. सू. १. २, ५३) 'लुबयोगाप्रख्यानात्' (पा. सू. १. २. ५४) इति सूत्रकारप्रयोगाद् ज्ञापकादेव ज्ञापकहेतौ पञ्चमी। कारकहेतौ तु तृतीयैव न पश्चमी। उक्त्तश्च भामत्यां

'पञ्चमी न कारणमात्रे स्मर्यते, अपि तु प्रकृतौ इति। अस्तु वा हेतुपश्चमीसद्धावः। तथाप्युपपदविभ्तितः कारकविभक्तर्बलीयस्त्वात् 'यतो वा इमानि' इत्यादौ उपादानविषयैव पञ्चमी ग्राह्या। न च 'ध्रुवमपाये' इति सूत्रादिहापादानसंज्ञा भवितुमर्हति। सर्वगतस्य ब्रह्मगः विश्ले।वधित्वासम्भवात्। तस्मादिह जनिकर्तृसूत्रत एवापादानसंज्ञा वक्तव्या। तच्चोपादानमात्र- विषयमित्युक्तम्। यदि च न्यासोक्तरीत्या कारणसामान्यविषयं स्यात्, तदाऽ्यत्रोपादानविपयैव पश्चमी सिध्यति। उपादानस्य प्रत्यासन्नतया निमित्तोपादानसाधारणशक्तिकस्यापि शब्दस्य उपादाने पर्यवसानमौ- तसर्गिकमिति न्यासकृतैवोक्तत्वात्। यदि च उपादानप्रत्यासत्तिन्यायोऽपि नाद्रियेत, तदा विनिगमनाविरहाव् 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' 'आकाशादेच समुत्पद्यन्ते' 'तस्मादेतङ्रह्म नाम रूपमन्नञ्च जायते' इत्यादि- श्रुतिषु आनन्त्यसवेविज्ञानप्रतिज्ञाधनुरोधाच्च उभयविधकारणत्वपरा पञ्चमी, न तु निमित्तमात्रपरेत्यलं प्रपश्चेन। यत्तु भाष्ये 'साक्षाचोभयाम्नानात्' इति सूत्रस्य ब्रह्मैत कारणमुपादाय 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशा- देव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति' इति प्रभवप्रलयोभयाम्नानादित्यर्थ दर्शयित्वा 'यद्वि यस्मात् प्रभवति यास्मिंश्र लीयते तत्तत्य उपादानं प्रसिद्धं यथा ब्रीहियवादीनां पृथवी' इति उपादानत्वमात्रे हेतुपरतया व्यख्यानं तत्पूर्वव्याख्यानं सिद्धं कृत्वा पश्चमीविभक्तरुपादानविषयत्वावश्यम्भावे हेत्वन्तरप्रदर्शनार्थमित्यवधेयम्। तत्र ब्रह्मणोऽनुपादानत्वेऽप्युपादानस्य ब्रह्माधीनत्वाद्गह्मण उपादानत्वोपचार इत्यपि शङ्का माभूदित्येवमर्थ 'साक्षात्' इति सौत्रपदेन 'आकाशादेव' इत्यवधारणलब्ध उपादानान्तरव्यवच्छेदो दर्शितः ।१.४. २९ आत्मकृतेः परिणामात् ।२६। 'सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय' (तै, २. ६) इति बहुभवनसङ्कल्पवत्त्वेन प्रकृतस्य ब्रह्मणः 'तदात्मानं स्वयमकुरुत' (तै. २. ७) इति अनन्तरवाक्ये 'आत्मानम्' इत्यात्मन एव सृष्टिकर्मत्वस्य 'स्वयम्' इति स्वस्यैव सृष्टिकर्तृत्वस्य च वर्णनात् ब्रह्मण एव प्रपश्चात्मना परिणामेन प्रपञ्चात्मना कर्मत्वं

१.४. २६ प्रकृत्यधिकरणम्। ४३१

स्वरूपेण कर्तृत्वमिति एकस्य कर्मकर्तृभावे विरोधाभावादुभयविधकारणं ब्रह्म। यत्तु 'तदात्मानं सृजाम्यहम्' इत्यादिवदेतदुपपद्यत इत्युक्तम् ; तन्न । तत्रापि कर्मकर्तृभावश्रवणाविशेषात्। इयांस्तु विशेष :- तत्रावतार- शरीररूपेण खात्मनस्लेन सृटिरुच्यते 'यदा यदा हि धर्मस्य' इति धर्मसंस्थापनार्थत्वोक्तेः, इह प्रपश्वरूपण प्रपश्चसृष्टिः प्रकरणात्-इति। भाष्ये 'परिणामात्' इति मूत्रभागो विरोधाभवप्रदर्शनार्थगततसूत्रशेतया व्याख्याय पुनः पृथकसूत्रतया व्याख्यातः 'सच्च त्यच्चाभवत्' इति श्रुतौ मूर्तामूर्नात्मकप्रपश्चरूपेण परिणामादप्युपादानं ब्रह्मेति।

पुनःसृष्ट्यसम्भवात्' इति चत् ; मैवम्। 'बहु स्याम्' इति बहुवभवनसङ्कल्पश्रव्णानन्तरं श्रुतस्य सदादि- भवनस्य ब्रह्मणरसदाद्यात्मना परिणामरूपत्वावश्यम्भावात्। तस्य प्रवेशोत्तरभावित्वश्रवणं तु प्रवेशस्य नित्यसिद्धत्वज्ञापनाय । अन्यथा प्रवेशस्य 'तत्सष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्' इति सृध्युत्तरभावित्वश्रवणात् स आगन्तुक इति शङ्का स्यात्। न च तस्यागन्तुकत्वं युक्तम्। सर्वेगतस्य ब्रह्मणस्सदा प्रपञ्चानुस्यूतत्वाद् तद्यतिरकेण प्रवेशान्तराभावात्। सृष्टयुत्तरत्वेन श्रुतस्य तस्य पुनस्सृष्टिपू्वभावित्वश्रवणे तु सृष्टेःप्रागपि सूक्ष्मेण कारणात्मना स्थिते प्रपश्चेऽनुस्यूतस्यैव ब्रह्मणस्सृष्टस्थूलरूपावच्छेदमात्रं 'तत्सृटवा' इत्यादिनोच्यते, न तु प्राक् तत्रासतस्तस्य स्वरूपेण शरीरावच्छिनेन रूपेण वा तत्र प्रवेश उच्यत इति ज्ञापितं भवति। किश्व 'इदं सर्वममृजत' इत्यादिना घटादिवत् स्रष्टः पृथग्भूतं जगत्सृष्टमुक्तमिति प्रतीयते। न च तथोक्तिर्युक्ता, बहुभवनसङ्कल्पवरिरोधात्। अतस्तटस्थजगत्सृष्टिरु क्तेति शङ्कानिवर्तनाय 'सच्च त्यच्चाभवत्' इत्यनेन प्रागुक्ता सृष्टिस्सदाद्यात्मना परिणामरूपतया विवृतेति सर्वं समञ्जसम् ।१.४, २६। योनिश्च हि गीयते । २७ । 'कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्' (मु. ३. १. ३) इत्यादिश्रुतिषु 'योनि:' इत्यपि ब्रह्म गीयते। योनिशब्दश्च उपादानविषयः प्रसिद्धो लोके। यद्यपि स्थानवचनोऽ्ययमस्ति; तथाऽपि पूर्वापरप्रतिज्ञा- दृष्टान्ताद्यनुरोधादिहोपादानवचन एव ग्राह्यः। चकारान्निमित्तश्वेति समुच्चीयते। तत्र हेतुः 'कर्तारमीशं' 'यस्सर्वज्ञस्सर्ववित्' इत्यादिविशेणमित्यनुक्तसिद्धम्। ननु ब्रह्मण उपादनतया सदादिपरिणामाङ्गीकारे माया- रूपोपादानान्तरश्रुतर्व्रह्मणो निर्तिकारत्वश्रुतेश्च विरोध:स्यादित्याशङ्कायामप्येतदेवोत्तरं योनिश्च हि गीयते' इति। 'प्रकृतिश्च' इति सूत्रात् प्रकृतिपदं मण्डकप्लुत्याऽनुवर्तते। ततश्रायमर्थ :- न केवरलं ब्रह्मैव जगदुपादानं,

४३२ न्यायरक्षामाण: १.४.२७, २८

किन्तु 'यो योनिं योनिमधितिष्ठत्येकः' (इ्वे, ४, ११) इत्यादिश्रुतिषु योनिशब्देनोक्ता मायाऽप्युपादान- मित्याम्नायते 'मायां तु प्रकृति विद्यात्' इत्यादिश्रुतिषु। 'सन् घटः' इत्यादिप्रतीतिषु प्रपश्चे ब्रह्मसत्ताया इव 'जडो घटः' इत्यादिप्रतीतिषु मायाजाड्यस्याप्यनुगतिदर्शनादुभयोरण्युपादानत्वं युक्तम्। यत्तु 'कालर्खभावो नियतिर्यद्च्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यम्' (श्वे. १. २) इति श्वेतावतरमन्त्रे कालस्वभावनियतियदष्छाभूतपुरुषयोनीनां जगत्कारणत्वनिरासश्रवणं तत्कालादीनामन्यतमादेव जगदुत्पत्तिसम्भवे ब्रह्म कारणमित्येतन्माभूदिति शङ्काऽपनोदनाय तन्मात्रकरणत्वनिरासपरं, न तु यानिशब्दो- क्ताया मायायास्सर्वधा कारणत्वनिरासपरम्। 'मायां तु प्रकृति विद्यात्' इति श्वेताश्वतर एव तस्या उपादानत्वाम्युपगमात् योनिशब्दप्रयोगेग च तस्या उपादानत्वप्रतीतेः । अत एव नास्ति निर्विकारत्वश्रुति- विरोधोपि। मानिकत्रिकाराणां तात्विकनिर्विकारत्वाप्रतिक्षेपकवस्य गाधिवृत्तान्तलवणोपाख्यानादिषु लोके च प्रसिद्धतरत्वात्। तस्मात् सिद्धं ब्रह्म जगतो निमित्तमुपादानं चेति युक्तं ब्रह्मणो लक्षणम् ।१.४.२७।

इति प्रकृत्यधिकरणम् ।७।

एतेन सर्व व्याख्याता व्याख्याताः ।२८।

स्पटोडर्थ:।१, ४, २८।

इति श्रीमद्धारद्वाजकुल जलधिकौस्तुभश्रीभदद्वैतविद्याचार्यश्रीविश्वजिद्याजि- श्रीरङ्गराजाध्वरीन्द्रवरसूनो: चतुरधिकशतप्रबन्धनिर्माणचणस्य श्रीमदप्पयदीक्षितस्य कृतौ शारीरकन्यावरक्षामणौ प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्थः प.द: अध्यायश्र समाप्तः ओं तत्सत्

अनुबन्ध: (9) न्यायरक्षामणिस्थानां अधिकरणानां सूचिका

अक्षराधिकरणम् १७७-१९४ जन्माद्धिकरणम् १०-१५

अत्तधिकरणम् १०८-११२ जिज्ञासाधिकरणम् ३- ९

अदृश्यत्वाधिकरणम् १३६-१४५ ज्योतिरधिकरणम् ७१-८०

अनुकृत्याधकरणम् २३१-२३७ ज्योतिर्दर्शनाधिकरणम् ३२३-३३४

अन्तराधकरणम् ५२- ६१ दहराधिकरणम् २००-२३१

अन्तराधिकरणम् ११७-१२७ देवताधिकरणम् २४२-२९०

अन्तर्याम्यधिकरणम् १२७-१३५ द्यम्वाद्यधिकरणम् १५५-१६७

अपशूद्राधिकरणम् २९१-३२० न संखव्यापसङग्रहाधिकरणम् ३६८-३७७

आकाशाविकरणम् ६२-६८ प्रकृत्यधिकरणम् ४१४-४३२

आकाशाधिकरणम् (अर्थान्तरत्वा- प्रमिताधिकरणम् २३७-२४२

धिकरणम्) ३३५-३३७ प्राणाधिकरणम् ६८-७१

आनन्दमयाधिकरणम् ३१- ५२ प्रतदनाधिकरणम् ८१-९४

आनुमानिकाधिकरणम् ३४५-३६३ भूमाधिकरणम् १६७-१७७

ईक्षतिकर्माधिकरणम् १९४-२०० वाक्यान्वयाधिकरणम् ३९८-४१४

ईक्षत्यधिकरणम् २३- ३१ वैश्वानराधिकरणम् १४५-१५४

कम्पनाधिकरणम् २२०-३२३ शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् १५- १९

कारण त्वाधिकरणम् ३७७-३८३ समन्वयाधिकरणम् १९- २२

गुहाधिकरणम् ११३-११७ सर्वत्रप्रसिद्धाघिकरणम् ९५-१०७

चमसाधिकरणम् ३६३-३६८ सुषुप्त्युत्क्ान्त्यधिकरणम् ३३७-३४४

जगद्वाचित्वाधिकरणम् ३८४-३९८

अनुबन्धः (२) न्यायरक्षामाणस्थानां ब्रह्मसत्राणां अकारादिक्रमकोशः

अ. पा. सू. पृष्ठम् अ. पा. सू. पृष्ठ (अ) अभिध्योपदेशाच्च १ ४ २४ ४२४

अक्षरमम्बरान्तघृते: १ ३ १० १७७ अभिव्यत्तरित्याश्मरथ्यः १ २ २९ १५३

अत एत च नित्यत्वम् १ ३ २९ २५६ अर्भकौकस्त्वात्तद्व्यपदेशच्च- अत एव न देवता भूतं च १ २ २७ १५२ नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं

अत एव प्राण: १ १ २३ ६८ व्योमवच्च .... १ २ ७१०५ अत्ता चराचरग्रहणात् १२ ९१०८ अल्पश्रुतरिति चेत्तदुक्तम् १ ३ २१ २३० अथातो ब्रह्मजिज्ञासा १ १ १ ३ अवस्थितेरिति काशकृत्न: १ ४ २२ ४०६ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्ते: १ २ २१ १३६ अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति १ १ १९ ४३ अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः १ २ १७ १२७ (आ) अनुकृतेस्तस्य च १ २ २२ २३१ आकाशस्तलिङ्कात् १ १ २२ ६२ अनुपपत्तेस्तु न शरीरः १ २ ३१०३ आकाशोर्थान्तरत्वादिव्यप- अनुस्मृतेर्वादरिः १ २ ३० १५२ देशात् ... १ ३ ४१ ३३५ अन्तर उपपत्ते: १ २ १३ ११७ आत्मकृते: परिणामात् १ ४ २६ ४३० अन्त्याम्यधिदैवादिषु तद्वर्म- आनन्दमयोऽभ्यासात १ १ १२ ३१ व्यपदेशात् .... १ २ १८ १२७ आनुमानिकमप्येकेव्ामिति चेन्न अन्तस्तद्धमेपदेशात् १ १ २० ५२ शर्राररूपकविन्यस्तगृहीतेर्द- अन्यभावव्यावृत्तेश्र १ ३ १२ १९२ र्शयति च .... १ ४ १ ३४५ अन्यार्थ तु जैमिनि: प्रश्नव्या- आमनन्ति चैनमस्मिन् १ २ ३२ १५४ ख्यानाम्यामपि चवमेके ... १ ४ १८ ३९४ (इ) अन्यार्थश्च परामर्शः १ ३ २० २२९ इतरपरामर्शात् स इतिचेन्ना- अपि च स्मर्यते १ ३ २३ २३५ सम्भवात् .... १ ३ १८ २२२

ब्रह्मसूत्राणां अकारादिक्मकोशः ३

अ. पा. सू. पृष्ठम् अ. पा. सू. पृष्ठम (ई) गतिसामान्यात् १ १ १० ३० ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः १ ३ १३ १९४ गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि- ईक्षतेर्नाशब्दम् १ १ ५ २३ तद्दर्शनात् .... १ २ १ १ ११३ (उ) १ १ ६ २७ उत्क्मिष्यत एवंभावादित्यौ- (च) डुलोमि: .... १४ २ ४०६ चमसवदविशेषात १ ४ ८ ३६३ उत्तराच्चेदाविर्भतस्वरूपस्तु १ ३ १९ २२३ (छ) उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभय- छन्दोभिधानाननेति चेन्न तथा-

स्मिन्नप्यविरोधात् .... १ १ २७ ७६ चेतोर्पणनिगदात्तथाहि द-

(ए) रशनम् .... १ १ २५ ७४ एतेन सर्वे व्याख्याता व्या- (ज)

ख्याता: .... १ ४ २८ ४३२ जगद्वाित्वात् १ ४ १६ ३८४

(क) जन्माद्यस्य यतः १ १ २ १०

कम्पनात् १ ३ ३९ ३२० जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत्त-

कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च १ २ ४ १०४ द्व्याख्यातम् .... १ ४ १७ ३९२

कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवद- जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चे-

विरोध: .... १ ४ १० ३६६ न्ोपासात्रिविध्यादिह तदो-

कामाच्च नानुमानापेक्षा १ १ १८ ४२ गातू .... १ १ ३१ ८३

कारणत्वेनचाकाशादिषु यथा- ज्ञेयत्वावचनाच्च १४ ४ ३५५

व्यपदिषोक्त: .... १४ १४ ३७७ ज्यातिरूपक्रमातु तथाह्य-

क्षत्रियत्वगतेश्वोत्तरत्र चैत्ररथे- धीयत एके .... १ ४ ९ ३६५

न लिङ्गात् .... १ ३ ३५ ३०३ ज्योतिर्दर्शनात् १ ३ ४० ३२३

(ग) ज्योतिश्चरणाभिधानाव् १ १ २४ ७१ गतिशब्दाभ्यां तथाहि दृष्ट- ज्योतिषि भावाच्च १ ३ ३२ २६८

लिङ्गं च .... १ ३ १५ २१९ ज्यातिषैकेषामसत्यन्ने १ ४ १३ ३७४

ब्रह्मसूत्राणां अकारादिक्कमकोश: oC

अ. पा. सू. पृष्ठम् अ. पा. सू. पृष्ठम् (त) (प)

तत्तु समन्वयात् १ १ ४ १९ पत्यादिशब्देभ्यः १ ३ ४३ ३३७ तदर्धानत्वादर्थवत् १ ४ ३ ३५३ प्रकरणाच १ २ १० १११ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्ते: १ ३ ३७ ३१२ प्रकरणाच्च १ ३ ६ १६३ तदुपर्यपि बादरायण: सम्भ- प्रकृतिश्च प्रतिज्ञाद्ष्टान्तानुप-

वातू .... १ ३ ३७ २४२ रोधात् .... १ ४ २३ ४१४ तद्वेतुव्यपदेशाच् १ १ १४ ३६ प्रतिज्ञासिद्वेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः १ ४ २० ४०५ तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् १ १ ७ २८ प्रसिद्वेश्व १ ३ १७ २२२ लयाणामेव चैत्रमुपन्यासः प्राणभृच्च १ ३ ४ १६१

प्रश्नश्च .... १ ४ ३ ३५६ प्राणस्तथानुगमात् १ १ २८ ८१ (द) प्राणादयो वाक्यशेषात् १ ४ १२ ३७४ दहर उत्तरेभ्यः १ ३ १४ २०० (भ)

दुम्वादयायतनं रशन्दात् १ ३ १ १५५ भावं तु बादरायणोडस्ति हि १ ३ ३३ २८१ (ध) भूतादि पादव्यपदेशोपपत्ते- धर्मोपपत्तेश्र ९ १७६ श्वैवम् .... १ १ २६ ७६ घृतेश्व महिम्रोऽस्यास्मिन्नुप- भमासंप्रसादादध्युपदेशात् १ ३ ८ १६७

लब्धे: .... १ ३ १६ २२० भेदव्यपदेशाच्च १ १ १७ ३९ (न) भेदव्यपदेशाचान्य: १ १ २१ ६१ न च स्मार्तमतदर्माभिलापाद् १ २ १९ १३० भेदाव्यपदेशात् १ ३ ५ १६२ न संख्योपसंग्रहादपि नाना- (म) भावादतिरेकाच १४ ११ ३६८ न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेद- जैमिनिः :... १ ३ ३१ २६३ व्यात्मसम्बन्धभूमाह्यस्मिन् .. १ १ २९ ८१ मह्द्वच्च १४ ८ ३६२

नानुमानमतच्छब्दाव् १ ३ ३ १६० मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते १ १ १५ ३८ नेतरोऽनुपपत्ते: १ १ १६ ३९ मुक्तापसृप्यत्वव्यपदेशात् १ ३ २ १५८

ब्रह्मसूत्राणां अकारादिक्मकोशः ५

अ. पा. सू. पृष्ठम् अ. पा. मू. पष्उप योनिश्च हि गीयते १ ४ २७ ४३१ शाररिश्वोभयेSपि हि भेदेनैन (र) मधायते .... १ २ २० १३४ रूपोपन्यासाच्च १ २ २३ १४४ शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वाम- (व) देववत् .... १ १ ३० ८३ वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि शास्त्रयानित्वात् १ १२ १५ प्रकरणावू .... १ ४ ५ ३५५ शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदा-

वाक्यान्वयात् ४ १९ ३९८ द्रवणात् सूच्यते हि .... १ ३ ३४ २९१ विकारशब्दाने तिचेन्न प्राचुर्यात्१ १ १३ ३४ श्रवणाव्ययनार्थप्रतिषेधात् विरोध: कर्मणीति चेन्नानेक स्मृतेश्व .... १ ३ ३८ ३१६ प्रतिपत्तदेर्शनात् .... १ ३ २७ २४२ श्रुतत्वाच्च १ १ ११ ३० विवक्षितगुणोपपत्तेश्च १ २ २१०१ श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च १ २ १६ १२१ विशेषणभेदव्यपदेशाम्यां च (स) नेतरौ .... १ २ २२ १४२ समाकर्षात् १ ४ १५ ३८३ विशेषणाच्च १ २ १२ ११६ समाननामरूपत्वाचावृत्ताव- वैश्वानरः साधारणशब्दवि- प्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश्र १ ३ ३० २५७ शेषात् .... १ २ २४ १४५ सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि

(श) दर्शयति .... १ २ ३१ १५३ शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् सम्भोगप्राप्तिरिति चन्न वैशे-

प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ..... १ ३ २८ २४३ ष्यात् .... १ २ ८१०६

शब्दविशेषात् १ २ ५ १०४ संस्कारपरामशात्तदभावाभि-

शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठाना- लापाच्च .... १ ३ ३६ ३९ १

न्नेति चेन्न तथा दृष्टयुप- सर्वत्रप्रसिद्धोपदेशात् ?२ १ ९५

देशादसम्भवात् पुरुषमपि साक्षाचोभयाम्नानात् १ ४ २५ ४२५

चैनमधीयते .... १ २ २६ १४८ साक्षादप्यविराधं जैमिनिः १ २ २८ १५२

शब्दादेव प्रमित: १ ३ २४ २३७ सा च प्रशासनात् १ ३ ११ १९२

६ ब्रह्मसूत्राणां अकारादिक्रमकोशः

अ. पा. सू. पृष्ठम् अ. पा. सु. पृष्ठम सुखविशिष्टाभिधानादेव च १ २ १५ १२० स्मृतेश्व १ २ ६१०४ १ ३ ४२ ३३७ स्वाप्ययात् १ १ ९ २९ सूक्ष्मन्तु तदर्हत्वात् १ ४ २ ३५३ हृद्यपक्षयातु मनुष्याधिकार- स्थानादिव्यपदेशाच्च १ २ १४ ११९ त्वात् .... १ ३ २५ २४१ स्थित्यदनाभ्याश्च १ ७ १६४ हेयत्वावचनाच्च १ १ ८ २९ स्थार्यमाणमनुमानं स्यादिति १ २ २५ १४६

न्यायरक्षामण्युदाहृतानां श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोशः

अकथितञ्व (पा.सू. १. ४. ५१) ४२६ अग्नौ प्रास्ताऽहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते। अकर्तरि च कारके संज्ञायाम् (पा.सू. ३. ३. १६) आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजा: ॥ ३४, १६० (मैत्रा. ६.३७) २७६ अकुशलो वा अयं प्रजातिर्यो दंशमशकान् ससृजे अङ्गुष्ठमात्र: पुरुपोऽ्ङ्गुष्ठञ्च समाश्रितः । ईशः यस्तेनान् २७२ सर्वस्य जगतः प्रभु: प्रीणाति विश्वभुक् (महा- अक्ताः शर्करा उपदधाति १०६ नारा. १६. ३.) २३८ अक्षणि दृश्यते ३२७ अङ्गुष्ठमात्र: पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः । ईवानो अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भर्वा भूतभव्यस्य स एवाद्य स उश्वः एतव्वै तत् अक्षरधियाँ त्वविरोध: (ब्र सू. ३. ३. ३३) १४१ (क. २. १.१३) २३७ अगोत्रमवर्णमचक्षु:श्रोत्रमपाणिपादम् (मु.१.१.६) अङ्गुष्ठमात्र: पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हुदये १४० सन्निविष्टः। तं स्वाच्छरीरात् प्रवृहेन्मुञ्जादि अग्नये पावकाय पुरोडाशम् २७२ वेषींकां धैर्येण। तं विद्याच्छुकममृतम् (क.२. अग्निधर्मः प्रतीप्टकं सङ्घातात् पौर्णमासीवत् ३. १७ ) २३६, ३२१, ३६० (जै. सू ) अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हुदये अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्दसूयौं दिशः श्रोत्रे वाग्वि- सन्निविष्टः। हृदा मनीषी मनसाभिक्लृप्तो य वृताश्च वेदाः । वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य एवं विद्ुरमृतास्ते भवन्ति (रवे. २. १३) २३८ पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वान्तरात्मा (मु अङ्गुष्ठमात्र: पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति

२-१.४ १४४, १४६ (क. ४. १२) २२३, २३६ अग्निर्वा अकामयत अन्नादो देवानां स्यामिति। अड्गाष्ठमात्र: पुरुष: (क २. १. १२ ) ३२१

स एतमग्नये कृत्तिकाभ्यः पुरोडाशमष्टादश अचक्षु:श्रोत्रं तदपाणिपादम् (मु १ . १. ६) ५२

कपालं निरवपत् २४४ अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्लीः प्रजा अग्निर्वै देवानामवमः २६५ सृजमानां सरूपाः। अजो ह्येको जुपमाणोऽ- अग्निस्ते तनुवं मातिधा २८० नुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोजन्यः (श्वे .- अग्नि वा एतस्य शरीरं गच्छति सोमं रसः २१६ ४. ५.) ३६३

अग्नेस्त्रयो ज्यायांसो भ्रातर आसन् ते देवेभ्यो अजायमानो बहुधा विजायते (यजु. सं. ३१. हव्यं वहन्तः प्रामीयन्त २७६ १६) १६४

श्रुतियाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोशः V

अजीवंस्तु यथोक्तेन ब्राह्मणः स्वेन कर्मणा, एव मध्ये स्थाता (३. ११. १) ५४ जीवेत् क्षत्रियधर्मेण सह्यस्य प्रत्यनन्तर: ३०६ अथ परा यया तदक्षरमवगम्यते (मु. १. १. ५) १३७ अणोरणीयान् (क. १. २. २०) १११, ३६० अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तदद्रेश्यम. अत ऊर्ध्व विमोक्षायैव ब्रूहि (बृ. ४. ३. १४) ३४३ ग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादं अत एव प्राण: (ब्र. सू. १. १. २३) ८१, २३५ नित्यं त्रिभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यत् भूत अतन्द्रो हव्या वहसि हविष्कृतः २७६ योनिं परिपश्यन्ति धीरा: (मु. १. ५. ६) १३६ अतिवाद्यस्मीति ब्रूयात् नापह्नुवीत (छा. ७ .- अय य आत्मा स सेतुर्विधृनिरेपां लोकानामसम्भे १५.४) १६८ दाय (छा. ८. ४. १) १५५, २०२ अतोऽन्यदार्तम् (बृ.३.४.२) १७६ अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येताँश्च सत्यान् अतः कृकमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीष्वनव्ययस्य कामान् (८. १. ६) ६७, २१४, २२६ (पा. सू. ८.३. ४६) ३०२ अथ य एष सम्प्रसादोडस्पाच्छरीरात्समु त्थाय परं अत्ता चराचरग्रहणात् (ब्र सू. १. २. ६) १४, ३२१ ज्योतिरुप सम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते एष अत्र ब्रह्म समरनुते (ब्र. सू. ४. ४. ७) ३६७ आत्मेति होवाच (छा. ८. २. ४) २२ अत्रह्येते सत्याः कामाः तद्यथा हिरण्यनिधिं अथ य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते ... ... निहितमक्षेत्रज्ञाः उपर्युपरि सञ्चरन्तो न मनुष्यकामानां च (छा १. ७. ५) ५२ विन्देयुरेवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो ... ... एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढा: इत्यधिदैवतम् (छा. १. ६. ६,७) ५२ (छा. ८. ३. २) २२७ अय यथास्य ये प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकं अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिः ३३६ भवन्ति तद् व्याख्यास्याम: (कौ. ३. ४) ८५ अंत्रैव मा भगवन् मोहान्तमपीपदत् न वा अथ यदतः परो दिवो ज्योतिः (छा.३.१३. ७) अहमिदं विजानामि (बृ. ४. ५. १४) ४०६ ३३६ अत्रैष देवः स्वप्नान्न पश्यत्यथ तदैतस्मिन् शरीरे अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म सुखं भर्वति (प्र. ४. ३) १६६ अथ कस्मादुच्यत ओङ्कारो यस्मादुच्चार्यमाण व्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यम्। ... .". एत सर्व शरीरमूर्ध्वमुन्नामयति तस्मादुच्यत तं चेत् ब्रूयुर्यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्ड- ओंकार: (आथर्वशिरस् ४.) १८८-६ रीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तरांकाशः किं तद्वि अथ कस्मादुच्यते महादेव: यः सर्वान् भावान्परि द्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वा व विजिज्ञासितव्यमिति त्यज्यांत्मज्ञान योगैश्वर्ये महति महीयते तस्मा- सब्रूयात् यावान्वा अय माकाशस्तावानेषोऽन्त दुच्यते महादेवः (आथर्व शिरस् ४) १८६ हृरंदय आकाश उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अथ तत ऊर्ध्वमुदेत्य नैवोदेता नास्तमेता एकल अन्तरेव समाहिते उभावग्निश्च वायुश्च सूर्या

श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोशः

चन्द्रमसावुभौ विद्युन्नक्षत्राणि यच्चास्येहास्ति अथ हैनं गार्हपत्योऽनुशशास (छा. ४ ११. १) ११८ यच्च नास्ति सर्व तदस्मिन् समाहितम् अथहैनमुद्दालक आरुणि: पप्रच्छयथा वेत्थ (छा. ८. १.३) २० तथा ब्रूहि (बृ. ३. ७. १) १३३ अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः अथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्तकाम पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्कामन्ति ब्रह्मैव वाव तज्ज्योतिर्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे ज्योतिः सन् ब्रह्माप्येति (बृ. ४. ४. ६) ३४३ (छा. ३. १३. ७) ३६,७१ अथात आत्मादेशः (छा. ७. २५. २) ५१,१६७,१७० अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे (छा. ८. १. १) अथात आदेशो नेति नेति (बृ. २. ३. ६) ४१ अय यदु चैवास्मिन् शव्यं कुर्वन्ति यदु च न अथातो धर्मजिज्ञासा (जै.सू. १.१.१) Y

अचिषमेवाभिसम्भवन्ति (छा. ४. १५. ५) अथातोऽ्हङकारादेशः (छा. ७. २५.१) १६७,१७० १२२ अथैतस्य प्राणस्य आपः शरीरं ज्योतीरूनमसौ अथ या एता हृदयस्य नाड्यः (छा. ८. १. ७) १६३ चन्द्र: (बृ. १. ५.१३) ३८६ अथ योऽन्यां देवतामुपास्ते अन्योऽसावन्योऽहम अर्थैनमग्नये हरन्ति तस्याग्निरेवाग्निर्भवति, समित् स्मीति न स वेद यथा पशुरेवं सदेवानाम् । समित्, धूमो धूम: (बृ.६.२. १४) ३५

(बृ. १. ४. १०) ४०० अथैष एव परम आनन्दः (बृ ४. ३. ३३) ३४३

अथ योऽयं भगवोऽप्सु परिख्यायते यश्चायमादर्श अथो खल्वाहुरनाहुतिवै जतिलाश्च गवीधुकाश्चेति कतम एष: (छा. ८. ७. ४) ३२६ पयसाग्निहोत्रं जुहुयात् ६६

अथ यः कामयेतावर्तयेयमित्येकरात्रं क्षीरसंयुक्त अदित्यां कश्यपाज्जाता आदित्या द्वादशैव हि। स्तिष्ठेत् सुतासो मधुमत्तमा इति वर्गः एतेषा इन्द्रो विष्णुर्भगस्त्वष्टा वरुणोंशोऽर्यमा रविः, मेकमनेकं वा सर्वाणि प्रयुञ्जान: एकरात्रेण कुटु- पूषा मित्रश्च वरदो धाता पर्जन्य एव च (हरि म्बिनमावर्तयति द्विरात्रेण राजोपजीविनं ... वंशे) २८६

सर्वं हास्य गुणींभवति (सामविधि ब्रा.) २८३-४ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्ने: (ब्र. सू. १. २. २१) ६०

अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतु मैत्रेयी च अदृश्येनात्म्येऽनिरुक्ते (तै. २. ७. १) ४६

कात्यायनी च (बृ. ४. ५. १) २६६ अदृष्टो द्रष्टा अश्रुतः श्रोता अमतो मन्ता अवि- अथ ह शौनकञ्च कापेयमभिप्रतारिणञ्च काक्ष- ज्ञातो विज्ञाता (बृ. ३.७. २३) १२६,१३३

सेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी विभिक्षे (छा. अधिकरणवाचिनश्च (पा.सू. २. ३. ६८) ३५१

४. ३. ५) ३०३ अधिकरणवाचिना च (पा. सू. २. २. १३) ३५१

अथ हास्य वेदमुपश्रुण्क्तस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरण अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारं नारदः

मुदाहरणे जिह्वाच्छेदो धारणे शरीरभेद: २६६,३१६ (छा. ७. १. १.) ३११

अथ हैनं गार्गी वाचक्नवी पप्रच्छ (बृ. ३.६. १) १७९ अध्ययनं वर्जयेत् ३१६

१० श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोशः

अध्वर्यो द्रावय त्वं सोऽयमिन्द्रः पिपासत, उपनूनं अनृतात्सत्यमुपैमि, मानुषाहैवमुपैमि ३१२ युयुजे वृषणा हरी आच जगाम वृत्रहा २७५,२७६ अनृतेन हि प्रत्यूढा: (छा. ८. ३. २) २१६ अनतिप्रश्न्यां वै देवतामतिपृच्छसि. बृ. ३. ६.१) अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि १८०,१६० (छा. ६. ३. २.) २७, ११४ अनधिगतार्थबोधकः प्रमाणम् २८६ अन्तरिक्षमाविशत् २७६ अनन्वागतं पुण्येन अनन्वागतं पापेन (बृ. ४.३.२२) अन्तरिक्षं त्पय २७६ ३४१ अन्तरेव समाहिते (छा ८. १. ३) २२५ अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः १२६ अन्तर्ह दयेऽणीयान् व्रीहेर्वा यवाद्वा सर्षपाद्वा अनाकाशे कोऽयं गनितकिरण. शीतकिरण: ३६४ श्यामाकाद्वा श्यामकतण्डुलाद्वा हछ अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा, अन्तः पुरुषे ज्योतिः ७४ आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः २६१ अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम् ११४ अनावृता हि वर्णानां सर्वैषामङ्गना भुवि। यथा अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया मे गाव: स्थितास्तात स्वे स्वे वर्णे तथा प्रजाः (महा. शुध्यन्ताम् (तै. ४. ८४. १५) ४४ भा) २६६ अन्नात् पुरुष: (तै. २. १) ४६ अनाश्रिते तु व्यापारे निमित्तं हेतुरिष्यते ४२६ अन्नादो वसुदानो विन्दते वसु य एवं वेद (बृ .- अनित्यमागमशासनम् ३५१ ४. ४. २४) ७४ अनियम: सर्वासामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम् अन्नेनव्यञ्जनम् (पा.सू.२. १. ३४) (ब्र. सू. ३. ३. ३१) १२५ अन्यच्च शश्वदव्यक्तं तथान्यः पञ्ञ्चविशकः । अनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेषु ७७, ११३ तत्स्थंसमनुपश्यन्ति तमेक इति साधवः अनुपलभ्यात्मानमननुविद्य व्रजतो यतर एतदुपनि (मोक्षधमें) ४१३ षदो भविष्यन्ति देवा वा असुरा वाते परा अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात् कृताकृतात्। भविष्यन्ति (छा. ८. ८. ४) ३२७, २३० अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद अनुपपत्तेस्तु न शारीर: (ब्र. सू. १. २. ३) १६६ (क. १. २. १४) १११, ११३, ३३२, ३५६, ३५६ अनु म एता भगवो देवताँ शाधि यां देवतामुपास्से अन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते २८३ ३०५ अन्यश्च राजन् सपरस्तथान्यः पञ्चविंशकः। अनुमत्यै पुरोडाशम् २७२ तत्स्थत्वादनु पश्यन्ति एक एवेति साधवः अनुषङ्गो वाक्यममाप्तिः (जै.सू. २. १. ४८) २७३ (मोक्षधर्में) ४११ अनृतञ्वातिवादश्च पैशुन्यमतिलोभिता। अन्यं तु मशकं विद्यादन्यं चोदुम्बरं तथा। न निकृतिश्चाभिमानश्च जन्मतः शूद्रमावि- चोदुम्बरसंयोगे मशकस्तत्र लिप्यते शत् ३१४ (मोक्षधर्मे) ४१२

श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोशः ११

अन्यः स पुरुषोऽव्यक्तादध्रुवाद् ध्रुवसंज्ञकः। अमुष्यलोकस्य का गातिरिति होवाच (छा .- यथा मुञ्ज इपीकायास्तथवैतद्विजायते १. ६. १) ६२ (मोक्षधमें) ४१२ अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेन ४०१ अन्यार्थश्च परामर्श: (ब्र. सू. १. ३. २०) ३३२ अमृतस्येव काडेक्षेत ३०८ अन्या वाचो विमुञ्चथ (मु. २. २.५) १५६, १५८ अमृतस्पैष सेतुः १५८ अपरस्मै धारयस्व (बृ. ३. ८. ५) १७६ अयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमन्तःपुरुषे येनेदमन्नं अपशतो वा अन्ये गोअश्वेभ्यः पशवो गोअशवा: पच्यते (बृ. ५. ६) १४० (तै.सं. ५. २. ६. ४) १५८, १७३ अयमात्मा ब्रह्म (बृ. २. २. १९) १६१ अपहते पापकृत्यां लोकीभवति सर्वमायुरेति, ज्योक् अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः । स जीवति नास्या: परपुरुषाः क्षीयन्ते उप वयं तं एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमान. (प्र. ६. ६.) १६३ भुञ्जामोऽस्मिंश्च लोकेडमुष्मिंश्च, (छा. ४ .- अचिषमभिसंविशन्ति (छा. ४. १५. ५) ११८ ११.२) १२५ अर्थतोह्यसमर्थानामानन्तर्येप्यसम्बन्धः (जै.सू. ४ .- अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षु: सशृ णो- ३. ११) १३९, ३४७ त्यकर्ण: (श्वे. ३. १९) १३१ अर्थाद्वा कल्पनकदेशत्वात्.(जै.सू. १. ४. २५) ३७५ अपोऽश्नाति तन्नेवाशितं, नेवानशितम् १५६ अर्थैकत्वादेकं वाक्यम् (जै.सू. २. १. ४६) २७३ अप्यग्निष्टोमे राजन्यस्य गृहणीयादप्युकथ्ये ग्राह्यः अर्यमायाति वृषभस्तुविष्मान् दाता वसूनां पुरुहूतो १०५, २४० अर्हन्। सहस्त्राक्षो गोत्रभिद्वज्नवाहुरस्मामु देवो अप्रतिष्ठितं वै किल ते दाल्भ्य साम (छा .- द्रविणं ददातु २७५ ( १. ८. ६) ६२ अर्यम्णे चरुं निर्वपेत् स्वर्गकामोऽसौ वा आदित्योऽ- अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण: (ब्र. सू .- र्यमा २७५ ४. ३. ६) १९० अर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नस्तस्मिन् यशो निहितं अप्राणो ह्यमना: ६५ विश्वरूपम। तस्यासते ऋषयः सप्त तीरे

अप्राप्य मनसा सह ४६ वागष्टमी ब्रह्मणा संविदाना (बृ. २. २. ३) अभावं बादरि: (ब्र. सू. ४. ४. १०) २१२ ३६४, ३६६ अभिमन्थति स हिङ्कारो धूमो जायते स प्रस्ताव: अर्वाग्विलश्चमस ऊर्ध्वबुध्न इति इरर्न्तच्छर: ३६४ (छा. २. ११.१) १५६ अलोहितमस्नेहमच्छायमतमोऽवाय्वनाकाशमसङ्ग अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् (ब्र. सू .- २. १. ५.) ७० मग्राणममुखममात्रमनन्तरमवाह्यं न तदश्ना- अभून्नो दूतो हविषो जातवेदा अवाड्ढव्यानि ति किञ्चन न तदश्नाति कश्चन (बृ .- सुरभीणि कृत्वा प्रादात् पितृभ्यः स्वधया ते अक्षन् २७७ ३. ८. ८) १८७

१२ श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोश:

अवचनं तेषामितरार्य प्रयुज्यते (जै. सू. ६. १ .- वैश्वानरमध्येति तं हन्ताभ्यागच्छम (छा. - ३७) २८० q. १'. ४) ३१ अवमानात्तपोवृद्धि: सम्मानाच्च तपःक्षयः। अमृत- अश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां अग्नये जुष्टं स्पेव कांक्षेत अवमानस्य सर्वतः ३०६ निर्वपामि २८० अवस्थितेरिति काशकृत्स्न्नः (ब्र सू. १. ४. २२) ४१० असङ्गोह्ययं पुरुषः (बृ. ४. ३.१५) ५ अवाकी (छा. ३. १४. २) १०१ असङ्गो नहिसज्जते (बृ. ३. ६. २६) 4

अव।ड्ढव्यानि सुरभीणि कत्वा १४८, २८७, २८८ असदेवेदमग्र आसीत् तत्सदासीत् ३७७ अविद्यायामन्तरे वर्तमाना: स्वयं धीराःपण्डितंमन्य- असद्वा इद मग्र आसीत ततो वै सदजायत (तै .- मानाः । दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढाः अन्धेनैव ३. ७) ३७७, ३७८ नीयमाना यथान्धा: (क. १. २. ५) ३५८ असन्नेव स भवति असद् ब्रह्मेति वेद चेतु, अविनाशी वा अरे अयमात्मा अनृच्छित्तिधर्मा अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुर्रित (बृ. ४. ५. १४) ४०६ (तै. २. ६.१) ३३, ३९ अविशिष्टस्तु वाक्यार्थः (जै.सू. १.२.३२) २७३ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः (ब्र. सू. २. ३. ६) cu अव्यक्तस्थ परं ब्रह्म यत्तत्पृष्टस्तेऽहं नराधिप। असौ योऽवसर्पति नीलग्रीवो विलोहितः। उतैनं परं गुह्यमिमं प्रश्नं शृणुष्वावहितो नृप गोपा अदृशन्नदृशन्नुदहार्यः । उतैनं विश्वा (मोक्षधर्में ) ४१२ भूतानि स दृष्टो मृडयाति नः । २७५, २८६ अव्यक्तात्तु हरः पुरुषो व्यापको लिङ्गएवच। असौ वाव लोको गौतमाग्नि: (छा. ५.४. १) १४७ यद् ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वञ्च गच्छति असौ वै लोकोऽग्निर्गातम तस््ादित्य एव समित् (क. २. ३. ८) ३४९ रश्मय: धूमा: (बृ.". २. १४) ३५ अव्यक्तात् पुरुष: पर: (क. ३. ११ ) १५७, १६० अस्ति त्वे। प्राणानां निश्रेनसम् (कौ. ३. २) ८२, ८५ अशब्दमस्पशंमरूामव्ययं तथारसं नित्यमगन्धवच्च अस्ति भगवो नाम्नो भूय: (छा. ७. १. ५) यत्। अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं तिचाय्य तं ५०, १६८ मृत्युमुखात्प्रमुच्यते (क. १. ३. १५) ५२, ३५५ आस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंश पञ्चकम् । अशरीरो वायुरभ्रं विद्युत् स्तनयिन्नु रित्येतानि आद्यं त्रयं ब्रह्मरूपं जगद्रूपं ततो द्वय म् २३४ (छा. ८. १२. २) ३२९ अस्यूलमनण्वह स्वमदीर्घम् (बृ. ३. ८. ८.) १८७ अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेवस्थितम् (क. १. २, अस्मिन् काया: समाहिताः २०६ २१) ३२८ अस्मिंश्चेदिदं ब्रह्मपुरे सर्व समाहितं सर्वेच कामा: अश्रद्दधानमजयमानमाहु रसुरो बतेत्यसुराणां (छा. ८. १. ४) २२५ ह्येषोपनिषत् (छा. ८. ८. ५) ३३० अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो अश्वपतिव भगवन्तोऽ्यं कैकयस्सम्प्रतीतमात्मानं यजुर्वेद: सामवेद: (बृ. २. ४. १० ) १५, २५७

श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोशः १३

अस्य लोकस्य का गतिरिति .... . परोवरींयास आचार्यवान् पुर्पो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न मुग्दीथमुपास्ते (छा. १. ६. १) ३६, ६२ विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये (छा. ६. १४. २) अहरहर्वा एवंवित्स्वर्ग लोकमेति २१६ २=, ४२१ अह हारे त्वा शूद्र तवैव सह गोभिरस्तु (छा .- आचार्यस्तु ते गति वक्ता (छा. ४. १४.१) ११८

४. २. ३) २६१, ३०१ आचार्याद्वैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापत् अहं तु ते तद्वक्ष्यामि यथापुष्करपलाश आपो न (छा. ४. ६ ३) १२२ श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिप्यते आजहारेमाः शृद्रानेनैव मुखेन मामालपिप्यथाः (छा. ४. १४. ३) १२२ (छा. ४. २. ५) अहं वै त्वा याज्ञदल्कय यथा काश्यो वा वैदेहो २६१, ३०१ आज्यभागौ यजति वोग्रपुत्र उज्ज्यं धनुरधिज्यं कृत्वा द्वौ बाणवन्तौ ६५ आज्ये शेषम् शरौ सपत्नातिव्याधिनौ हस्ते कृतवोपोत्तिष्ठेदेव मेवाहं त्वा द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यामुपोदस्थाम्। तौ आत्मत आशा (छा. ७. २६. १) १७५

मे ब्रूहि (बृ. ३.८. १) १७ आत्मतः प्राण: (छा. ७. २६. १) ५ू०, १७५

अंशो नाना व्यपदेशात् (ब्र. सू. २. ३. ४३) ३ आत्मतः स्मर: (छा. ७. २६. १) १७५

(आ) आत्मन आकाशः सम्भूतः (तै. २.१.१) आकाश इति होवाच (छा. १. ६. १) ५१, ३०, ३८, ४१, १३६, ४१७, ४२५

२२२, ३३५ आत्मनिखल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्व

आकाश इव पड्कन न स पापेन लिप्यते १०२ विदितम् (बृ. ४. ५. ६) ४१५

आकाश एव तदोतं च प्रोतं च (बृ. ३. ८. ४.) १७७ आत्मनि चेव विचित्राश्च हि (ब्र. सू. २.१. २८) आकाश एव तदोतं च प्रोतं च (बृ. ३. ८, ७) १२६, १६१ आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः (गौड. का. ३. ३) आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्याविज्ञानेन ३५, ६५, २०१ (बृ. ४. ५. ६) ३० आकाशस्तल्लिङ्गात् (ब्र. सू. १. १. २२) ६० आत्मनीवा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं आकाशे तदोतं च प्रोतं च (बृ. ३. ८. ४) १७६ सववदितं (बृ. २. ४. ५) ३९८, ४१८ आकाशे पृथिवी प्रतिप्ठता (तै. ३. ६.१) ६७ आत्मरतिरात्मक्राड आत्ममिथुन आत्मानन्दः आकाशो वाव तेजसो भूयान् (छा. ७. १२. १) १६७ आकाशो ह वै नाम नामरूपयोनिर्वहिता ते (छा. ७.२५. २) १७-

१५६ यदन्तरा तद् बह्म तदमृतं स आत्मा (छा. ८. आत्मा जीवे धृतौ देहे स्वभावे परमात्मनि

१४. १) ५५, ३३५ आत्मानं रथिन विद्धि शरीरं रथमंव तु। बुद्धिं

आकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायान् (छा. १. ६. १) ६५ तु सारथ विद्धि मनः प्रग्रहमेव च । इन्द्रि

१४ श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्मेण कोशः

याणि हयानाहुविपयांस्तेपु गोचरान् (क. १. आपो वै शान्ता: ५५, ४०३

३. ३, ४) ६४, ११६, १५७, ३४६ आमुक्ते भेद एव स्पाज्जीवस्य चपरस्य च।

आत्मा परिचर्य: (छा. ८ ८, ४) २३८ मुक्तस्य तु न भेदोऽस्ति भेहहेतोरभावतः ४०६

आत्मार्थें पृथिवीं त्यजेत् ६४ आयाहीन्द्र पथिभिरीडितेभिस्सोमं पिब वृत्रहन् आत्मावा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदि शूरविद्वान् २४४

ध्याईस तव्य: (बृ. २. ४. ५) १३०, ३६८ आयुः प्राणः प्राणो वा आयुः प्राणो वा अमृतं आत्मेति तूपगच्छन्ति (ब्र. सू. ४. १. ३.) ३, यावद्धयसस्मिन् शरीरे प्राणो वसति तावदायुः आत्मेन्दियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः (का प्राणेनह्येवामुष्मिन् लोकोऽमृतत्वमाप्नोति १. ३. ४) ५, १६६ (कौ. ३. २) ८४

आत्मैव महनीयः (छा. ८. ८. ४) २३० आर्तो वै सशरीरः प्रियाप्रियाभ्यां, नह वै सशरी- आत्मैवाधस्नात् (छा. ७. २५.२) १७० रस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति। सश-

आत्मैवास्य ज्योतिः ३३६ रीरं वावसन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः (छा. ८ .- आत्मैवेदमग्र आसीत् पुरुषविधः (बृ. १.४. १) १२. १) ३२८

१०, ११, ३८८ आसु तदा नाडीषु सृप्तो भवति (छा. ८. ६. ३) आत्मैवेदं सर्वम् (छा. ७. २५.२) १६:

६0, १६८, १६६, १७० आस्य प्रजायां वाजी जायते २६७

आदित्येनैवायं ज्रोतिपास्ते पल्ययते कर्म कुरुते इ) विपल्येति (४. ३.२) ७३ इतः प्रदानं देवा उपजीवन्ति अमुतः प्रदानं

आध्यानाय प्रयोजनाभावात् (ब्र. सू. २. ३. १४) मनुष्या उपजीवन्ति (तै.सं. ३. २. ६) ६४

९३, १६०, ३४६ इति नु कामयमान: (बृ. ४. ४. ६) ३४३

आनन्तर्यमचोदना (जै.सू. ३. १. २४) १३९ इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ३१८

आनन्द आत्मा ३३ इति होवाच (छा. ८. ३. ४.) २३

आनन्दादय: प्रधानस्य (ब्र. सू. ३. ३. ६) ११ इदं ब्रह्म इदं क्षत्रमिमे लोका इमे वेदा इमानि आनन्दो ब्रह्मतिव्यजानात् (तै. ३.६.) ४६ भूतानि इदं सर्व यदयमात्मा (बृ. २. ४. ६) ४०१

आनन्दाङ् येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते (तै .- इदं ब्रह्मायाति इदमागच्छति (बृ. ४. ३. ३७) ३९१ ३. ६) ४३ इदं वाव तज्ज्योति: (छा. ३. १३. ७) ४३ आनर्थक्यप्रतिहतानां विपरीतं बलाबलम् इदंवाव तज्ज्योतिर्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे ज्योतिः १५१ ३४, १६६, ३२४ इदं वाव तत् (छा. ३. १२. ७) ७६ आनुमानिकमप्येकेषाम् (ब्र.सू. १. ४. १) २७ इदं वाव तद्यदिदमस्मिन् अन्तःपुरुषे ज्योतिः आपत्कल्पो ब्राह्मणस्याब्राह्मणाद्विद्योपयोगः २९४ (छा. ३. १३. ७) ३९, ७८, ६०

श्रुतिवाक्पादीनां अकारादिक्रमेण कोश: १५

इदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति ८१, ८२ (उ) इदं सर्व यदयमात्मा ४०४, ४१७, ४२४ उकथ्याग्निष्टोमसंयोगादस्तुत शस्त्र: स्यार्त्सात इदं सर्वमसृजत यदिदं किंच (तै. २. ६) ३९३ हि संस्थान्यत्वम् (जै. सू. १०. ५. १२) २४० इदंसर्वमसृजत यदिदं किंच (बृ. १. २. ५) ३६ उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु (ब्र. सू. १. ३. १९) ३३१ इन्दागच्छ हरिव आगच्छ २४४ उत्तरां देवयज्यामाशास्ते भूयो हविष्करणमाशा- इन्द्रः शचीपतिर्बलेन पीडित; दुश्च्यवनो वृषा स्ते २६१

समत्सुसाहिः ७५ उत्फुल्लस्थलन लिनीदलादमुष्मादुद्धतः सरसिरु- इन्द्रियेभ्यःपराह्यर्था अथभ्यश्चपरं मनः। मन- होद्भवः पराग (किरा. ५.३९) २३७७

सस्तु पराबुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान् पर: (क. १. उद्गतृ चमसमेकस्य श्रुतिसंयोगात् (जै.सू. ३. ५. ८) १६१ ३. १०) ६३, १६०, ३४५, ३७१ उदशरावआत्मानमवेक्षाताम ३२६

इन्द्रियेभ्यः परं मनः मनसस्सत्वमुत्तमम्। सत्वा- उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः UY

दधिमहानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् (क. २. उपत्वा नेष्ये न सत्यादगा: ३१३

३४९ उपलभ्याप्सुचेद्गन्धं के चिद्बरूयुरनपुणाः। पृथिव्या- इन्द्रो वा अकामयत, ज्यैष्ठयं देवानामभिजये- मेव तं विद्यादपो वायुञ्च सश्रितम् ६

यमिति स एत मिन्द्राय ज्येष्ठायै पुरोडाशमे उपसर्गे धो: कि: (पा. सू. ३. ३. ९२) ३४४

कादशकपालं निरवपत् २४४ उपाददे तस्य सहस्त्ररश्मिः त्वप्ट्रा नवं निर्मित-

इमं त उपस्थं मधुना संसृजामि २७१ मातपत्रम्। स तद्दुकूलादविदूरमौलिर्बभौ

इमं मानवमावर्त नावर्तन्ते (छा. ४. १५. ६ १२४ पतद्गङ्ग इवोत्तमाङग (कुमा. ७. ४१) २०१

इमा रामा: सरथाः सतूर्या न हीदृशा लम्भनी उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते

या मनुष्यः । आभिर्मत्प्रत्ताभि: परिचारयस्व (छा. ८. १. ३) २०२

नचिकेतो मरणं मानुप्राक्षी: (क. १. १. २५) ३५८ (ऊ)

इमा: सर्वा: प्रजा अहरहर्गच्छत्य एतं ब्रह्मलोकं उ.का लोऽज्झुस्वदीर्घप्लत: (पा. सू. १.२.२७)

न विन्दन्ति (छा. ८. ३. २) २० ऊरू वा एतौ अश्वस्य यंद्वरुणप्रघासास्ताक

इमावेव गौतम भारद्वाजौ ३६६ मेधाश्च ११९, २८२

इष्टकाभिरग्निं चिनृते ४१९ ऊर्ध्व प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति। मध्ये वामन

इऽटान् भोगान्हि ते देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः मासीनं विश्वेदेवा उपासते (क. ५. ३.) २३८

(भ.गी. ३.१.२) २६९ ऊर्ध्वमूलोऽवाक्छाख एषोऽश्वत्थ: सनातनः (क .-

ई) २. ३. १) ३२१

ईश्वर: सर्वभूतानांहृद्देरोऽर्जुन तिष्ठति (भ. गी. ऋ

१८. ६१) ऋग्भिरेतं यजुभिरन्तरिक्षं सामभिर्यत्तत्कवयो

१६ श्रुतिवाक्पादीनां अकारादिक्रमेण कोशः

वेदयन्ते तदोंकारेणान्वेति विद्वान्यत्तच्छान्तमज- माप्य (क. १. २. १३) ३५६.

रममृतमभयं परं च. (प्र. ५. ७) १९७ एतत्तस्य मुखात् कियत्कमलिनीपत्रे कणं पाथसो- ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे यन्मुक्तामगिरित्यमंस्त स जडः शृण्वन् यद- पराध्ये। छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्न स्मादपि। अंगुल्यग्रलघुक्रियाप्रविलयिन्यादीय- यो ये च त्रिणाचिकेता: (क. १. ३. १) ११३ माने शनैस्तत्रोड्डीय गतो ममेत्यनुदिनं निद्राति

ऋषभोपानहोर्ञ्यः (पा.सू. ५. १.१४) ४१६ नान्त: शुचा (भल्लटशतकम्) ३०६

ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु दृष्टयः । शर्व- एतद् ब्राह्मण एककपालो यद् ब्राह्मण इतरः २१४ र्यन्ते प्रसूतानां तान्येंवैभ्यो ददात्यजः २५८ एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिन् कायाः समाहिताः (छा.

ए ८. १. ५) २०५, २०८ एकमेवाद्वितीयम् (छा. ६.२. १) १८, ४२४ एतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्ति अस्थूल- एकदेशेऽपि यो दृष्टः शब्दो जातिनिबन्धनः, तद- मनण्वहूस्वमदीर्घम् (बृ. ३.८.८) १७७, १८० त्यागान्न तस्यास्ति निमित्तान्तरकल्पना १६१ एतद्वै देवानां सत्रं तदद्यापि देवाः सत्रमात्र मासत २८२ एकवचनमुत्सर्गतः करिप्ये (महाभाष्यम्) १०: एतद्वै दैव्यं मधु यद्घृतम् २८७

एकाकिनमेवैनमन्नाद्यस्याध्यक्ष्यं करोति ३०: एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारस्त- एका देया षड्देयाश्चतुर्विशतिर्देयाः सहस्त्रं देयमप- स्माद्विद्वाने तेनैवायतने नैकतरमन्वेति (प्र.५.२) रिमितं देयम् ३४७ १६४, १६८ एकायने च त्रैलोक्ये महानारायणात्मकः। भोगि- एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्कामति ५७

शय्यागतः शेते त्रैलोक्यग्रास बृंहितः। जन- एतमितः प्रेत्याभिसम्भविता (छा. ३. १४.४) १०४ स्थैर्योगिभिरदेव रचिन्त्यमानोऽब्जसम्भवः ११ एतयान्नाद्यकामं याजयेत् १४९ एको देव: सर्वभूतेषु गूढ: सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरा- एतस्माज्जायते प्राणः (मु. २. १. ३) १४५ त्मा। कर्माध्यक्ष: सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता एतस्मिन्खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतरच प्रोतश्च केवलो निर्गुणशच (श्वे. ६.११) १३२, ३६४ (बृ. ३. ४. ११) १७७, १८० एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किर- एतस्येव रेवतीषु वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा णेष्विवाङ्क: (कुमा. १.३) ३५ पशुकामो ह्यतेन यजत २७४, २८९ एचोऽप्रगृह्यस्यादूराद्ूते पूर्वस्यार्धस्यादुत्तरस्येदुतौ एतस्यवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावावृथिव्यौ (पा. सू. ८. २. १०७) १८६ विधृते तिष्ठतः (बृ. ३. ८. ६) एत इति वै प्रजापतिर्देवानसृजत, अ सृग्रमिति मनु- एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ ष्यान्, इन्दव इति पितृन् (तै. ब्रा. २.२. विधृतौ तिष्ठतस्तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यदृष्टं द्रष्ट्र- ४. २) २४६ श्रुतं श्रोत्रमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञातृ नान्यदतोऽ- एतच्छृत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेत- स्ति विज्ञातृ १७७

श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोशः १७

एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ एतेन वै चित्ररथं कापेया अयाजयन् तमेकाकिनम- विधृतौ तिष्ठतः .. प्रतीच्योऽन्या: (बृ. ३. न्नाद्यस्याध्यक्षमकुर्वन् तस्मात् चैत्ररयी नामैकः ८. ९) २२० क्षत्रपतिरजायत (ताण्डय. ब्रा. २०. १२. ५) ३०३ एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्त नावर्तन्ते (बृ. ४. ३. ३२) ३३, ४०, ४३ (छा. ४. १५. ६) १६७

एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि (छा. द. एतेन वै सर्वा अपमृत्युमजयन् अपमृत्युं जयन्ति य ११. ३) ३२५ एतदुशर्यान्त तस्मात्ते हित्वा जीर्णा त्वचमति- एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसापराणि द्वात्रि सर्पन्त्यप हि ते मृत्युमजयन्सर्पा वा आदि- शतं वर्षाणि (छा. ८. ९. ३) ३२७ त्या आदित्यानामेवैपां प्रकाशो भवति य

एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्य एतदुपर्यान्त २७५

त्रैतस्माद्वसापराणि पञ्च वर्षाणि (छा. ८. एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येदानुविनश्यति ४०५

११. ३) ३२७ एवमयमन्तरात्मन् पुरुपो हिरण्मयः १०४

एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रम्य, एतमानन्दमय- एवमप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च तेऽनघ। अर्थश्चो- मात्मानमुपसंक्रम्य (तै. ३. १०) ४६ क्तो यथातत्वं यथा श्रुति निदर्गनात् (मोक्ष-

एतं संयद्वाम इत्याचअते, एतं हिसर्वाणि वामान्य- धर्मे) ४१२

भि संविशन्ति सर्वाण्येवैनं वामान्यभि संयन्ति एवमेते महात्मानःश्रा्धे सत्कृत्य पूजिनाः । सर्वान्

य एवं वेद (छा. ४. १५.२) ११७ कामान् प्रयच्छन्ति शतशोज्य सहत्रशः २८८

छतं सेतुं तीर्त्वा २१८ एवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोका: सर्वे

एतं ह्येव बह्वृचा महत्युक्थे मीमांसन्ते (ऐ. आ. देवा: सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति (ड्. २.

३. २. ३) ७५ १. २०) ३९७

एताभिवैदेवा देवत्वमागच्छन् देवत्वं गच्छन्ति य एवमेवेममात्मानमन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमा-

एता उपयन्ति २८ू२ यन्ति (बृ. ४. ३. ३८) ३४०

एताः सोम्य उदजमामश्रवाः (बृ. ३.१.२) १७६ एवमेवैष भगवन् ३३२

एते असृग्रमिन्दवस्तिरः पवित्रमाशवः विश्वान्य- एवमेवैप मघवन् ३२५

भिसौभग २४८ एवमेवैष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्याय परं

एते असृग्रमिन्दव इति बहुभ्यः प्रतिपद कुर्यात् २४८ ज्योतिरूपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स

एते इति वै प्रजापतिर्देवानसृजत २४० उत्तमः पुरुषः (छा. ८. १२. ३) २२३, ३२३

एते इन्दवः सोमाः, तिरः पवित्रम् ... असृग्रं असृ- एवमेवं विदि पापं कर्म न श्लिष्पते (छा. ४. १४. ३) ५७

ज्यन्त २४८ एवं वा अरे इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानवन

एतेन गवादयोऽपि व्याख्याताः ४१६ एवैतेभ्यो भूतेभ्यः (बृ. २. ४. १२) ४००

१८ श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिकमेण कोश:

एवं सोम्य स आदेशो भवति ४२१ एष लोकपाल एष लोकाधिपति: एष लोकेशः ८५

एवं वित्स्वर्ग लोकमेति (छा. ८. ३' ३) २२६ एष सर्वेश्वर एषभूताधिपतिरेप भूतपाल एषसेतु- एवं विदं सर्वाणि भूतानि प्रतिकल्पन्ते (बृ.४ विधरण एप लोकानाममम्भेदाय (बृ.४.४. २२)

३. ३७ ) ३४३ ५२, २१७, २२०, ३४०, ३४१, ३४२

एष आत्मा एतदमृतमभयमेतद् ब्रह्म ३२६ एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञः (माण्डू. ६) ४७

एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको- एष सर्वेषु भूतेपु गढोत्मा न प्रकाशते। दृश्यते- विजिघत्सोऽपिपास: सत्यकामः सत्यसंकल्पः त्वग्यूया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदशिभिः (क .-

(छा. ८. १. ५) ५४, २०२, २०५ १. ३. १२) ३५१

एष आत्मेति होवाच ३३१ एप सेतुर्विधरण एपां लोकानामसम्भेदाय (बृ.४ एष उ एवैषु सर्वेष्वन्तेषु परिख्यायते (छा. ८. ४. २२) १५५, २०२, २०९

७. ४) ३२६, ३३० एष ह्येव साधुकर्म कारयति ८३

एष एवासाधु कर्म कारयति ८३ एषा सोम्य तेऽस्मद्विद्या चात्मविद्या च (छा. ४. एष त आत्मा (बृ. ३. ७. ३) १३१ १४. १) ९४, १२२ एष त आत्माऽन्तर्यामृतोऽन्यदार्तम् (बृ. ३.७. २३) १३३ (ऐ) एष तु वा अग्निहोत्री यः सत्यं वदति १६८ ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वे- एष तु वा अतिवदति यःसत्येनातिवदति (छा. ७. तकेतो (छा. ६.८. ७) २७

१६. १) ५०, ५१, ६६, १६८, १७३, १७५ ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठते ६८ एष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपेत् मारुतं सप्तकपालं मानवमावर्त नावर्तन्ते (छा. ४. १५ ६) १२२ ग्रामकाम: २७१ एष म आत्मान्तहृं दये अणीयान् ब्रीहेर्वा यवाद्वा ऐन्द्रस्यावद्यन् ब्रूयादिन्द्रायानुब्रूहीत्याश्राव्य व्रूया- (छा. ३. १४. ३) २०२ न्मरतो यजेति मारुतस्यावद्यन् ब्रयात् मरुद- एष म आत्माऽन्तह दये ज्यायान् दिवो ज्यायानन्त- भ्योऽनुबूहीत्याश्राव्य ब्रयदिर्नन्द्रं यज २७१ रिक्षात् (छा. ३. १४. ३) २०२ (ओ) एष आत्मापहतपाप्मा ३२४ ओकांर एवेदं सर्वम् (छा. २. २३. ३) १८०, १९१ एष म आत्मा (छा. ७. १४. ३) १०४ ओंकारेग सर्वा वाक् सन्तृण्णा (छा. २. २३.३) १८७ एष म आत्मान्तहृदयेऽणीयान् (छा. ३. १४. ३) ओतं मनः सह प्राणैश्च सर्वे: १७४ २२२, २३८ ओमित्येतदक्षरमुद्रीथमुपासीत ओमिति ह्यद्गायति एष म अन्तर्हहृदयेऽणीयान् (छा. ७. १४. ६) १०५ तस्योपव्याख्यानम्। एषां भूतानां पृथिवीरसः एष लोकाधिपतिरेष लोकपाल एष लोकेश पृथिव्या आपो रसोऽपामोषधथो रस ओष- आनन्दोऽजरोऽमृतः ८३ धीनां पुरुषो रसः पुरुषस्य वाग्रसो वाच

अ्षतिवाक्यादीनां अकारादिक्मण कोशः १९

ऋग्रस ऋच: साम रसः साम्नः उद्रगीथो रस :- कस्तं मदामदं देवं मदन्यो जातुमर्हति (क. १. स एषां रसानां रसतमः परमः परार्ध्योष्टमो २. २१) १११ यदुग्दीथ: (छा. १.१.३) १७८ कस्मिन्नु खल्वन्तरिक्षलोका ओताश्च प्रोताश्च ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत ओमितिह्युद्गायति कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्च (बृ.१.८. तस्योपव्याख्यानं खल्वेतस्यवाक्षरस्योपव्या- ७) १७३, १७६ ख्यानम्। (छा. १. १. १) ३९ कस्मित्ु खलु ब्रह्मलोका ओताश्च प्रोताश्च (बृ .- (औ) ३. ६. १) १७१ औणादिकप्रत्ययान्तान्यव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ३०२ कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिंद विज्ञातं भवति औदुम्बरो यूपो भवति ऊर्ग्वा उदुम्बरः ऊर्जेवास्मा (मु. १. १. ३) १४६, १६३, ४१५ ऊर्जं पशूनाप्नोत्यूर्जोवसुध्य ३२२ कस्य वाह देवा यज्ञमागच्छन्ति कस्य वा न बहूनां औपमन्यव कं त्वमात्मानमुपास्से (छा. ५. १२.१) १४७ यजमानानाम् (क) कामाच्च नानुमानापेक्षा (ब्र. सू. १: १. १८) ३८० कतम आत्मा ३३७, ३३८ काम: सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाजश्रद्धा धृतिर कतम एको देव इति प्राण इति स ब्रह्म त्यदित्या- धृति हीर्धीर्भी रित्येतत् सर्व मन एव (बृ. १. चक्षते (बृ. ३. ६. ६) ३६१ ५ू. ३) ५, ३८१

कतमच्चास्य स्थानं भवति भ्रुवोर्घ्राणस्य च यः कारके (पा. सू. १. ४. २३) ४२५

सन्धिः (जा. २. १) १५४ कार्यकारणयोस्तत्त्वं यस्मादात्मैव निद्वयम्। मन्य कतमं वाव स तेन लोकं जयति (प्र. ५. १) १६६ आत्मान मेवातः कार्यकारण वज्जगत् ३७५

कथं नु भगवः स आदेश: ४१७, ४२१ कार्य बादरिरस्य गत्युपपत्ते: (ब्र. सू. ४. ३. ३) १९५ कपिलाक्षीरपानेन ब्राह्मणीगमनेन च । वेदाक्षरवि- काल: स्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः चारेण शूद्ररचण्डालतां व्रजेत् ३१६ पुरुष इति चिन्त्यम्। संयोग एषा न त्वात्म कम्बर एनमेतत्सन्तं सयुग्मानमिव रैक्वमात्थ भावात् आत्माप्यमनीशः सुखदुःखहेतोः (छा. ४. १. ३) ३०० (श्वे. १. २) २४, ४३२

कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् ४३१ का साम्नो गति रिति ..... लोकमतिनयेदिति कर्मणो रोमन्थतपोभ्यां व्तिचरो: (पा. सू. ३. १. होवाच (छा. १. ८. ४) ६२, ६९

११५) २२० किमन्तर्यामिणं वेत्थ १३१

कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः (पा.सू. ३. १.८७) कियदस्त्यधुना राज्यं कियदात्मबलं तव। अनेन

३७९, ३८२ त्वमुपायेन सार्वभौमो भविर्ष्यास ३०६

कर्म वा विधिलक्षणम् (जै.सू. ६. २. ३) ४ किं ज्योतिरयं पुरुष: (बृ. ४. ३. १ ) ३३७, ३३९

कवतीषु रथन्तरं गायेत् २७४ किं मे वास: (बृ. ६. १. १४) ३८९

२० श्रुतिवाक्पादीनां अकारादिक्रमेण कोशः

कूटस्थमचलं ध्रुवम् ४१७ श्राद्धान्नं वायुरूपेण नागत्वेप्युपतिष्ठति (मत्स्य,

कृत्स्नप्रसक्तिनिरवयवत्व शब्द कोपो वा पु.) २८७.

(ब्र. सू. २. १. २६) ४२८ गायत्रञ्च ऋचरचैव त्रिवृत्स्तोमं सथन्तरम्।

कृपो रो ल: (पा. सू. ८. २. १८) ८६ अग्निष्टोमं च यज्ञानां निममे प्रथमानमुखात् २६७

कृष्णलं श्रपयेत् ६८, २९१ गायत्रमेतदहर्भवति ७५

क्लृप्तोपकारसाकांक्षाः प्रथमं प्रकृतैः सह। सम्ब गायत्री वा इदं सर्व भूतम् (छा. ३. १२. १)

ध्यन्ते समीपस्थं विकारा: प्रोज्झ्य चोदितम् २७४ ३६, ७२, ७४

को न आत्मा कि ब्रह्म (छा. ५. ११. १) १४५, १४७ गायत्रीषु प्राकृतानामवच्छेदः (जै, सू. ८. ३ ६) ७५

को हि तद्वेद यद्यमुडिमन् लोकेडस्ति वा नवा २८४ गार्गि मातिप्राक्षीर्मा ते मूर्धाव्यपप्तत् अनतिप्रश्न्यां

को ह्येवान्यात् कः प्राण्यात् यदेष आकाश वै देवतामतिपृच्छसि मातिप्राक्षीः (बृ.३.

आनन्दो न स्यात्, एष ह्येवानन्दयाति (तै. ६. १) १७

२. ७) ३६, ३९७ गुणपुरुषान्तरज्ञानात्केवल्यम् ३५५

कं ब्रह्म खं ब्रह्म (छा. ४. १०. ५) २.२ गुणे त्वन्याय्यकल्पना ३३

क्तोऽधिकरणे श्रौव्यगतिप्रत्यवसानेभ्यः (पा.सू. गुरुसन्निधिमात्रेण शिष्ये ज्ञानं प्रकाशते २३४

३. ४. ७६) ३५ गुरोरनृतोऽनन्त्यस्याप्येकैकस्य प्राचाम् (पा. सू. कियमाणन्तु यत्कर्म स्वयमेव प्रसिद्धयति। सुकरैः ८. २. ८६) १८६

सुगुणर्युक्तं कर्म कर्तति तद्विटुः ३७९ गुरोशच हल: (पा. सू. ३. ३. १०३) १६५.

क्वैष एतद्वा लोके पुरुषोऽशयिष्ट क्ववा एतदभृत् ग्राहकादि जगत्सर्व येन कूटस्थसाक्षिणा। लोक:

कुत एतदागात् ३८६ सर्वो विजानाति जानीयात् केन तं वद क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं तु विद्या विद्याविद्ये ईशते (बृ. वा.) ४११

यस्तु सोऽन्य: (श्वे. ५. १) ५३१, १३२ (घ) क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशते देव घटायोन्मीलितं चक्षु: पटं कि न प्रकाशयेत् २७४

एक: (श्वे. १. १०) १४३, ३६८ (च) क्षुत आचामेत् ९० २६६ क्षेत्रज्ञस्येश्वरज्ञानाद्विशुद्धि: परमा मता ३६१ चक्षुष्य: श्रुतो भवति १४५. (ग चतुरो मुष्टीन्निर्वपति १११, ३१५, ३७६ गगनं गगनाकारं सागरःसागरोपमः। रामरावणयो चतुर्गहीतान्याज्यानि भवन्ति २५ र्युद्धं रामरावणोरिद (रामा. यु. १०७. ५०) २०१ चतुर्होत्रा पौर्णमासीमभिस्पृशेत् ४१९

गन्धर्वलोकेषु गार्गि बृ. ३. ६. १) १८६ चतुस्त्रिशद्वाजिनो देवबन्धोर्वकरीरश्वस्य स्व्रधितिः गान्धर्वे भोग्यरूपेण पशुत्वे च तृणं भवेत्। समेति (ऐ.सं. २.३) ८७

श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिकमेण कोशः २१

चमसवदविशेषात् (ब्र. सू. १. ४. ८) ३७२, ४०३ जायस्व त्रियस्वेत्येतत्तृतीयं स्थानं तेनासौ लोको चरुमपदधाति २९८ न सम्पूर्यते तस्माज्जुगुप्सेत (छा. ५. १. ८) २६० जीव ईशो विशुद्धा चित् भेदस्तस्यास्तयोद्वयोः। छदिरुपधिबलेर्ढज् (पा.सू. ५.१. १३) ४१९ अविद्या तच्चितोर्योगः षडस्माकमनादयः १६२ छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात् यजुस्तस्मादजायत २५७ जीवति वागपेतो मूकान्हि पश्यामो जीवति चक्षुर- छन्दांसि वै सोममाहरंस्तं ...... प्रजापतिर्देवान पेतोऽन्धान्हि पश्यामः ८५

सृजत २४८ ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशानीशावजाह्येका भोक्तृभोगार्थ- छन्दांसि यज्ञा: कतवो वतानि भूतं भव्यं यच्च युक्ता (श्वे. १. ६) ३६७ वेदा वदन्ति। तस्मान्मायी सृजते विश्वमेत ज्ञानमप्रतिधं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः । ऐश्वर्य- दस्मिंश्चान्यो मायया सन्निरुद्धः (श्वे ४. ९) ३६८ चैव धर्मशच सहसिद्धं चतुष्टयम् २४७ जगृभ्णाते दक्षिणमिन्द्रहस्तम् २८० ज्ञेयत्वावचनाच्च (ब्र.सू. १.४.४) ३८१ जक्षन् क्रीडन् रममाणस्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञाति ज्येष्ठानक्षत्रमिन्द्रो देवता २६६ भिर्वा (छा. ८. १२. ३) ३३४ ज्योतिश्चरणाभिधानात् (ब्र.सू. १. १. १०) ३६

जनिकर्तु: प्रकृतिः (पा. सू. १. ४. ३०) ज्योतिर्दर्शनात् (ब्र. सू. १. ३.४०) २२६

४१७, ४२५, ४२६ (ट) जन्ममृत्युभयाद्भीता: सांख्या योगाश्च काश्यप, टाबूचि (पा. सू. ४. २. ६) ७६

षडि्वशमनुपश्यन्ति शुचयस्तत्परायणा: (ण) (मोक्ष धर्मे) ४१२ णाविष्ठवत् प्रतिपदिकस्य ३५०

जाता लता हि शैले जातु लतायां न जायते शैलः। णेरनिटि (पा. सू. ६. ४. ७). १०६, ३५०

सम्प्रति तद्विपरीतं कनकलतायां गिरिद्वयं (त)

जातम् (कुव. ८८) १८२ त इमा: सत्याः कामा (छा. ८. ३. १) . २२४, २२६ जानश्रुतिर्ह पौत्रायण: श्रद्धादेयो बहुदायी बहु तच्च राज्यमविशेषेण चत्वारोऽपि वर्णाः कुर्वाणा पाक्य आस, स ह सर्वत आवसथान्मापया दृश्यन्ते। तस्मत्सर्वेडपि राजान: (भट्ट. वा) ३०७ ञ्वक्रे (छा. ४. १.१) ३०३ तञ्चेंद्ब्रूयुः अस्मिश्चेदिदं ब्रह्मपुरे सर्व समाहितं जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न ह्यध्रुवैः प्राप्यते सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा यदैनज्जरा- हि ध्रुवं तत् (क. १. २. १०) ३५९ वाप्नोति प्रध्वंसते वा कि ततोऽतिशिष्यत जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते यदन्वंचौ पुरोडाशौ इति सब्रयान्नास्य जरयतज्जीयंति वधेनास्य

... . अजामित्वाय ६६ हन्यते २०६ जायमान: शरीर मभिसम्पद्यमान बृं.४. तत आगतः (पा. सू. ४. ३.७४) ४र६

३.८) ३३९ तत इह बालाकि: समित्पाणिः प्रतिचकामोपत्वाS-

२२ श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिकमेण कोशः

यानीति न हो वाचाजातशत्रु: प्रतिलोमरूपमेव तदप्येष श्लोको भवति (तै.३. ६) ३७८

स्यात् क्षत्रियोब्राह्मणमुपनयेदेहि व्येव त्वा तदर्थ विकृतेः प्रकृतौ (पा. सू. ५. १. १२)

ज्ञार्पायष्यामि (कौ. ४, १६) ३११ ४१६, ४२५

ततस्ते विबुधा:सर्वे ब्रह्मा ते च महर्षयः। वेददृ- तदव्यक्तमाह हि (ब्र. सू. ३. २. २३) ३५३

ष्टेन विधिना वैष्णवं कतुमारभन् (महा.भा-) २६५ तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात् (पा. सू. १. २. ५३) ४३०

तत्तेज ऐक्षत (छा. ६. २. ३) २४, ६६ तदस्यामृतस्याशरीरस्यात्मनोऽधिष्ठानम् (छा.८ तत्तेजोऽसृजत (छा. ६. २. ३) ४२४ १२. १) ३२८

तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीमि (क. १. २. १५) ३६० तदात्मानं सृजाम्यहम् ४३१ तत्त्वमसि (छा. ६. १६) २०, २६, ३३१, ३३२, ४०६ तदात्मानं स्वयमकुरुत (तै,२. ७) ४१४, ४३० तत्त्वंपदार्थौनिर्णीथौ वाक्यार्थश्चिन्त्यतेऽ्धुना। ता- तदापीतेः संसारव्यपदेशात् (ब्र. सू. ४. २.८) ३५४ दात्म्यमत्र वाक्यार्थस्तयो रेव पदार्थयोः, संसर्गो तदुकथ तद्यजुः ५३

वा विशिष्टो वा वाक्यार्थोनात्र सम्मतः ४१० तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम्। कथंनु तत्प्रख्यं चान्यशास्त्रम् (जै. सू. १. ४. ४) ४२ तद्विजानियां किमु भाति विभाति वा (क. ५, तत्प्रतिषिध्य प्रकृतिरनियुज्यते साचतुस्त्रिंशद्वाच्य १४) २३६ त्वात् (जै. सू. ६. ४, १८) तदेतदृचाभ्यनूक्तं, तावानस्य महिमा ततो ज्या तत्र यद् ब्रह्म जन्माख्यं मौञ्जीबन्धनचिह्नितम्। यांश्च पुरुषः पादोस्य सर्वा-भूतानि त्रिपाद तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ३१२ स्यामृतं दिवि (छा. ३. १२. ५, ६) ७२ वत् सृष्ट्वा तदेवानु प्राविशत् (तै. २. ६.१) ३७८ तदेतद्द ष्टञ्च श्रुतञ्चे त्युपासीत चक्षुष्यः श्रुतो तत्सिद्धिजाति सारूप्य प्रशंसा भूमलिङ्गसम- भवति (छा. ३. १३.८) ७३

वायात् (ज. सू. १. ४. २८) ६७ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिद मुपासते (के. १. तत् सृष्ट्रा तदेवानुप्राविशत् तदनुप्रविश्य सच्च त्य- ५.९) १९५

च्वाभवरत् ४१६ तदेव शुकं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते। तस्मिन् ततो मनुष्या अजायन्त (बृ. १. ४. ३) १० लोकाः श्रिताः सर्वे तदुनाप्नोति कश्चन (क. तथाक्षरात्सम्भववीह विश्वम् (मु. १. १. ७) २. १. ८) ३२१

१३७, १४० तदैक्षत बहुस्याँ प्रजायेय (छा. ६. २.३). तथाक्षराद्विविधाः सौम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र १४, २३, ४१५, ४२४ चैवापि यन्ति (मु. २. १. १) १४०, ३६६ तदैनं वाक सर्वर्नामभिः सहाप्येति चक्षः सर्वे रूपैः सहाप्येति, श्रोत्र सर्वे: शब्दः सहाप्येति, मनः देवा देवे रतीतहि रूपैनांमभिरेव च :२५९ सर्वेः ध्यान: सहाप्येति ३८५ तृदधीनत्वादर्थवत् (ब्र. सू. १, ४.३). सग्दुणसारत्वाव (ब. सू.२.१.२६)

श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोश: २३

तहेवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम् (बृ. ४. ४. १६) ४८ नात्येष आत्मा (छा. =. ११. १) २२३

तद्द्वितीयं जन्म ३१२ तद्यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितः स्यात् विश्वम्भरो तद्वेदं तर्ह्र्यव्याकृतमासीत् तन्नामरूपाभ्यां व्या वा विश्वम्भरकुलाये एवमेवैष प्राज्ञ आत्मेदं

क्रियत (बृ. १. ४. ७) ३५३, ३७८ शरी रमात्मानमन प्रविष्टः आलोमभ्य आनखे

तद्वैक आहुरसदेवेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं भ्यः (कौ. ब्रा. ४. २०) ३८६

तस्मा दसतः सज्जायत इति। कुतस्तु खलु तद्यथा पेशस्करी पेशसो मात्रामुपादायान्य ... सोम्य एवं स्यादिति होवाच कथमसतः सज्जा ... ब्राह्मं वान्येषां वा भूतानाम् (बृ. ४.४.

येतेति सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसीत् (छा ६. ४) २५२

२.१, २) ३७८, ३८० तद्यथा प्रियया स्त्रिया सम्परिप्वक्तो न बाह्यं

तद्धैतत्पश्यन् ऋषिर्वामदेवः प्रतिपेदे अहं मनुरभवं किञ्चन वेद नान्तरमेवमेवायं पुरुषः प्राज्ञे

सूर्यश्च (बृ. १. ४. १०) ८३ नात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्वन

तद् ब्रह्म तदमृत स आत्मा ३३५ वेद नान्तरम् (बृ. ४. ३. २१) ३४०

तद्य इत्थं विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तद्यथानः सुसमाहितमुत्सर्जद्यायादेवमेवायं शारीर तेऽरचिषमभिसम्भवन्ति (छा. ५. १०. १) १६७ आत्मा प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जन्याति यत्रैत

तद्य इमे वीणायां गायन्त्येतं ते गार्यन्ति तस्मात्ते दूर्ध्वोच्छवासी भवति (बृ. ४. ३. ३५) ३४०

धनसनय: (छा. १.७.६) ५२ तद्यथा रथस्यारेषु नेमिररपिता तद्य एवैतं ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति ते यद्यथा राजानमायान्त मुग्रा प्रत्येनस सूत

षामेवैष ब्रह्मलोकस्तेषां सर्वेषु लोकेषु काम ग्रामण्योऽन्नः पानैरावसथैः प्रतिकल्पन्ते अयमा

चारो भवति (छा. ८. ४. ३) २०७ यात्ययमागच्छतीति एवं हैवंविदं सर्वाणि

तद्य एवैतावरञ्च प्यञ्चार्णवौ ब्रह्मलोके ब्रह्म भूतानि प्रतिकल्पन्ते इदं ब्रह्मायाति (बू. ४. चर्येणानुविन्दन्ति तेषा मेवैष ब्रह्मलोक स्तेषां ३. ३७) ३४१

सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति (छा. ८. ५. तद्यया शङ्कुना सर्वाणि पर्णानि सन्त्ष्णान्येव-

४) २१५ मोङ्कारेण सर्वा वाक सन्त्ण्णा (छा. २.२३.

तद्यत् प्रथमममृतं तद्वसव उपजीवन्ति अथ यद्द्वि ३) १८०

तीयममृतं तद्रुद्रा उपजीवन्ति २४४, २६४, २८८ तद्यथा श्रेष्ठी स्वैर्भुङ्क्ते यथा वा स्वा. श्रेष्ठिनं तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वप्नं न विजा भुञ्जन्ति एव मेवैष प्राज्ञ आत्मा एतरात्मभि नाति आासु तदा नाडीषु सृप्तो भवति तन्न र्भुङक्ते एवमेवत आत्मान एत्मात्मानं भुञ्ज- कञ्लन पाम्मा स्पृशति (छा. ८. ६.३.) न्ति(को. ब्रा.४.२०) .. ३८७

N *70. .२०३२५३ तयथा िरण्यनिधि निहितमक्षेत्रज्ञाः उपर्युपरि

२४ श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोशः

सञ्चरन्तो न विन्दान्त (छा. ८. ३. २) २१९ तमेव वरं वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यसे ८१० तद्यथेह कर्मचतो लोक: क्षीयते एवमेवात्र पुण्य तमेवैकं जानथ आत्मानम् (मु. २. २. ५.) १५८ चितो लोक: क्षीयते (छा. ८. १ ६) ८, २६० तरति शोकमात्मवित् (छा. ७. १. ३) ४२, ५१, तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्वोमीयम् १४८ हo, १६८, १७१ तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत् (बृ .- तव प्रसादात्कुसुमायुधोऽपि सहायमेकं मधुमेव १. ४. १०) ८३, २६१ लब्धवा। कुर्या हरस्यापि पिनाकपाणे धैर्यच्युति तद्योहं सोऽसौ योऽसौ सोऽ्हम् २३९,२८१ के मम धन्विनोऽन्ये (कुमा. ३. १०) २४० तद्विज्ञानार्थ सगुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः तस्माच्छूदो यज्ञेऽनवक्लृप्तः २६ श्रोत्रियं व्रह्मनिष्ठम् (मु. १. २. १२) ३११ तस्मादेकाक्षरं देवमाहुरागमपारगाः । वाच्यवाच तद्विजिज्ञासस्व (तै. ३. १.१) कयोरैकयं मन्यमाना मनीषिणः तद्व्यपदेशं च (जै.सू. १. ४. ५) ४२ तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते ४१७ तमीशानं वरदं देवमीडयं निचाय्येमां शान्तिमत्य तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः (तै. २. न्तमेति। संयुक्तमेतत् क्षरमक्षरञ्व व्यक्ता- २) ३८ व्यक्तं भरते विश्वमीशः ३० तस्माद्वा एतस्मादात्मनः (त. २. १.१) ४५. तन्त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि ३१८ तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् अन्योऽन्तर आत्माS तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् (ब्र. सू. १. १. ७) ३२१ नन्द मय: (तै. २.५. १) ३१, ४९. तन्वभावे सन्ध्यवदुपपत्ते: (ब्र. सू. ४. ४. १३) २१२ तस्माद्विंद्वानेतेनैवायतने नैकतरमन्वेति (प्र. ५.२) १६५ तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते। अन्ना- तस्माद्वै गौतम पुरुषं प्रेतमाहुर्व्यस्त्रंसिषतास्याङ्गा- स्प्राणो मनः सत्यंलोका: कर्मसु चामृतम् (मु .- नीति। वायुना हि गौतम तत्सूत्रेण सन्दृब्धानि १. १. ८) १३६, १३७, १३८, १४० भवन्ति (बृ. ३.७. २) १३४ तपो ब्रह्म परामृतम् (मु. १. २. १०) १६३ तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम् (छा. ८. १. १) २३३ तप्ते पयसस दध्यानयति सावेश्यदेव्यामिक्षा वाजि- तस्मिन् लोका: श्रिताः सर्वे भ्यो वाजिनम् ३२३ ७२ तस्मिन् सत्रे तदा ब्रह्मा स्वयं भागमकल्पयत् । तमकतुः पश्यति वीतशोक: ११ देवा महर्षयश्चैव सर्वे भागमकल्पयन् (महा. तमुपनीय कृशानामबलानाञ्च चतुश्शतं गा ा.) २६५. निराकृत्योवाच (छा. ४. ४. ५) ३१३ तस्मिन् सीदामृते प्रतितिष्ठ व्रीहीणां मेध सुमन- तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञा कुर्वीत ब्राह्मणः । नानु- स्यमान २८० ध्यायेद्वहून् शब्दान् वाचोविग्लापनं हि तत् तस्मै सहोवाच, इहैवान्तः शरीरे सोम्म स पुरुष :- (बृ. ४. ४ २)E A १५६, १५5 यस्मिन्नेताः षोडशकलाः प्रभवन्ति. नाम च तमेव भान्तमनुभाति सर्वम् (श्वे. ६. १४) १८ प्र. ६. २.४) १००

श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोश: २५

तस्मै ह तदेवोवाचात्र हि न किञ्चन वीयाय त स्योदिति नाम हिरण्यश्मश्रुः १११ (छा. ४. ६. ३) ३१३ तस्योदिति नाम स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्प उदितः तस्यतावदेव चिरम् (छा. ६. १४. २) ३८१ (छा. १.६.७) २१६ तस्य द्वादशशतं दक्षिणा तस्येष एव शारीर आत्मा भू१ तस्य प्रियमेव शिरः, मोदो दक्षिण: पक्ष:, प्रमोद तस्यैषैव दृष्टिरेतद्विज्ञानम् (कौ. ब्रा. ३. ३) ३८८ उत्तर: पक्ष:, आनन्द आत्मा, ब्रह्मपुच्छ प्रतिष्ठा तं त्वा समिद्भि रङ्गिर: २४८ (तै. २. ५. १) ३१ तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि (बृ.३. ६. २६) १८ तस्यभासा सर्वमिदं विभाति (क. २. ५. १५) ७३ तं त्वा पृच्छामि क्वासौ पुरुष: (प्र. ६. १.) १० तस्यभूरिति शिरः, एकं हि शिरः, एकमेतदक्षरम् तं दुर्दर्श गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुरा (बृ. ५. ५. ३.) ३३ णम्। अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो तस्य विकार: (पा. सू. ४. ३. ३४) ८0 हर्षशोकौ जहाति (क. १. २. १२) ११४, ३५८ तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धेव सुतेजां: तंदेवा ज्योतिषां ज्योतिः (बृ. ४. ४: १६) ७३ चक्षुवि श्वरूप: प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा सन्देहो तं नायतं बोधयेदित्याहु: दुर्भिषज्यं हास्मै भवति बहुलो वस्तिरेव रिः पृथिव्येव पादौ (छा .- यमेष न प्रपद्यते (बृ. ४. ३. १४) ३३८

१. १८. २) १४५ तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति, तं ब्रह्मरसः प्रविशति (कौ तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्यमिति तानि १. ५.) १०२ ह वा एतानि त्रीण्यक्षराणि सति यमिति, तं वा एतं देवा आत्मानमुपासते (छा ८. १२. तद्यत्सत्तदमृतम्। अथ यत्ति तन्मर्त्य अथ यद्यं ३) ३२५ तेनोभे गच्छति (छा.८. २. ४५) २०९ तं वा एते देवा आत्मानमुपासते तस्मात्तेषां तस्यादित उदात्तमर्धंह,स्वम् (पा. सू. १. २.३२) १८६ सर्वेच लोका आप्ताः सर्वे च कामाः (छा. ८. तस्यान्ते सुषिरं सूक्ष्मं तस्मिन् सर्व प्रतिष्ठित म् १२.६) २२४ (महानारा. ११.९) २०४ तं ह पाणावभिपद्य प्रवव्राज तौ ह सुप्तं पुरुषमी तस्यापत्यम् (पा. सू. ४. १. ९२) २३२ युस्तं हाजातशत्रु रामन्त्रयाचंत्रे बृह्न् पाण्ड तस्यासते ऋषयः सप्त तीरे ३६६ रवासः सोमराजन्निति स ह तूष्णीमेव शिश्ये। तस्येदम् (पा. सू. ४. ३. १२०) १५६ तत उहैनंयष्टया व्याचिक्षेप। स तत एव समु तस्येदमेव शिर: (तै. २. १.१) ४५ त्तस्थौ (कौ. ब्रा. ४. १०) ३८५

तस्येष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य (तै. २. ६) तं हो पनिन्ये ३१•१

४४, ५० ता आप ऐक्षन्त (छा. ६.२.४) २४

तस्यैषा दृष्टिर्यत्रैतदस्मिन् शरीरे ...... उपशु तान होवाच एतावदेवाहमे तत् परं ब्रह्म वेद नातः णोति (छा. ३. १३. ७, ८) ७४ परमस्तीति (प्र, ६.७) .: १२

२६ श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्मेण कोश:

तानि तदा गृहणात्यथ हैतत् पुरुषः स्वपिति नाम धमें) ४११, ४१३ (बृ. २. १. १७) ३८७ ते ब्रह्मलोके तु परान्त काले (महानारा. १०. तान्येवानुविनश्यति। न प्रेत्य संज्ञास्ति (बृ ४. ६) १०२

५. १३) ४०६ ते ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति (बृ. ६.२. तान्येवैभ्यो ददात्यजः २६२ १५) ७७

तान् वरिष्ठः प्राण उवाच मामोहमापद्यथ अहमे ते वा एते आहुती उत्क्ामतः ते अन्तरिक्षमावि वैतत् पञ्चधात्मानं प्रविभज्यैतत् बाणमवष्ट शतः ते दिवं तर्पयतः ते आवतेते। ते इममा भ्यविधारयामि (प्र. २. ३) ८४ विशतः ते पुरुष माविशतः ते स्त्रियमाविशतः तान्हानुपनीयेवैतदुवाच (छा. ५. ११. ७) ३११ ततः पुत्रो जायते २७६

तभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते (बृ. २. २. ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः (छा. ३.१३.६) १६) १६३, ३९५ ७६, ३७१ तावत्कालं स्यितञ्चैनं कः पश्चान्नाशयिष्यति १८३ ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तः (छा. ४. ता वा अस्येता हिता नाम नाडय: ३४० ३. ८) ३७२ तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्च पुरुष: (छा.२. ते शिष्टेषु कर्मसु वर्तमाना: पूर्वेषां साम्परायेण १२. ६) ६५ कीर्तिस्वर्गञ्च वर्धयन्त्यवमवरोजवरः परेषामा तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन (पा. सू. २. १. भूतसम्प्लवात् (आ.ध. सू. २. २४) १२६ ३० ) ३५१ तेषामृक् यत्रार्थवशन वादव्यवस्था (जै.सू. २. तृप्त एवैनमिन्द्रः प्रजया पशुभिस्तपयति २६६ १. ३५) ७५ ते कार्तयुगधर्माणो भागा: परमसत्कृताः। प्रापुरा तेषां ये यानि कर्माणि प्राक् सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे। दित्यवण तं पुरुषं तमसः परम् (महा. भा) २६५ तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः २५६ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलर्मन्विच्छ (छा. ६. तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति (छा. ७. ८. ४) २३, २४ २५.२) १५० तेजो वै घृतम् १०९ ते ह समित्पाणयः पूर्वाह्णे प्रतिचक्रमिरे (छा. ५. ते तृप्तास्तर्पयन्त्येनं सर्वकामफलै: शुभैः २६९ ११. ७) ३११ ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्ति स्वगुणै ते हैते रैक्व पर्णा नाम महावृषेषु यंत्रास्मा उवास निगूढाम् (श्वे. १. ३) १९६ (छा. ४. २.४) ३०४ तेन रक्तं रागात् (पा. सू. ४. २. १) २३१ त्यजेदेक कुलस्यार्थे ६४ तेंन हन्नं क्रियते २४, दं८ त्यदादौनि सर्वेनित्यम् (पा. सू.१, २. ७२) ११५ तेनैतन्नाभिजानन्ति पञ्चविशकंमच्युतम्। जन्म त्रयाणामैव चैवमुपन्यास: प्रश्नश्च (ब्र. सूं. १. ४. मृत्यभयाद्योमा: सांख्याश्च परमर्षयः (मोक्षे ६) ३२१

श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिकमेण कोश: २७

त्रयो होद्गीथे कुशला बभूवु: ...... कथां वदाम: ८. १.१) २३८ (छा. १. ८. १) ३९, ६६, २६२, २८० दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः (छा. ८. १.१) ३३५ त्रिपादस्यामृतं दिवि ७३, ७७ दहेदयं ग्राममशेषमेव क्षणात् प्रभूतोऽग्निरिवाणु त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनं न लोम च मीयते (कौ. रग्नि २१ ३.१) दहं विपापं परवेश्मभूतं यत्पुण्डरीकं पुरमध्यसं- त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमाम् ९६ स्थम् (महानारा. १०.७) २०७ त्रेधा तण्डुलान् विभजेत् ३७ दि्कसंख्ये संज्ञायाम् (पा. सू. २. १. ५०) ३३३ त्वत्कृपाण भुजङ्गस्य क्षीरं विद्विषतां यशः १०८ दिवं तर्पय २७६ त्वष्टा हतपुत्रो वीन्द्रं सोममाहरत् २६५ दिवमग्रेण मा लेखीरन्तरिक्षं मध्येन मा हिंसी: त्वं देवेषु ब्राह्मणोऽस्यहं मनुष्येषु २६७ पृथिव्या सम्भव २८० त्वं नु खलु नो याज्ञवल्क्य बहिष्ठोऽसि (बृ. ३. दिवमेव भगवो राजन् (छा. ५. १२. १) १.२) १७९ १४७, १५० त्वं स्त्री पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी त्वं दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष: (मु. २. २. ७) १५९ जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वञ्जातो भवसि वि- दिव्योह्यमूरतः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः। श्वतोमुखः (श्वे. ४. ३) २३९, ३६४, ४०६ अप्राणोह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात् परतः पर: त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः परं पारं (मु. २. १. २) १३७

तारयसि (प्र. ६.८) ३१२ दुन्दुभिध्वनिरित्येतत् कृतो लब्धं विशेषणम्। दुन्दु- त्वाद्रङ्नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा (क. १. २. ६), ३६० भेर्ग्रहणेनेति लब्धमेतद्विशेषणम् (सुरे. वा) ४०३ त्वाष्ट्रं पात्नीवतमालभेत (द) द5, १२२, दुन्दुभेस्तु रवा एत इत्येवं ग्रहणे सति। गृहीता-

(द) स्तद्विशेषाः स्यु: तेषां तादात्म्यकारणात् (सुरे. दक्षिणं पूर्वमङ्क्ते सव्यं हि पूर्व मनुष्या आब्जते ३१२ वा.) ४०३

दधि मधु घृतमापो धाना भवन्ति ५५ दुर्बलस्य प्रमाणस्य बलवानाश्रयो यदा। तदापि

दधिमधुघृतं धाना: करम्भा: उदकं तण्डुला: तत्स- विपरीतत्वं शिष्टाकोपे यथोदितम् ९२

सृष्टं प्राजापत्यम् ७२ दृष्टानुभवत स्तत्वमात्मानात्मपदार्थयो:। उपदित्सा

दध्ना जुहोति २६१, ३६६ जिहासा च तत्कृतवानुपाल्यताम् (सुरे. वा) ४००

दशदशकञ्चमसम नुप्रसपन्ति ३६९ दृष्ट्वा पिता महः शूद्रमभिभूतंतु तामसैः । द्विज- दश मन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः। शुश्रूषणं धर्म शूद्राणान्तु प्रयुक्तवान् ३१४

भौतिकास्तु शतं पूर्ण सहसत्रं त्वाभिमानिका: ३४८ दृष्ट्वैव पुण्यञ्च पापञ्च (बृ. ४: ३. १५) ३४२

वशमस्त्वमसि ३१७ देवा वा यशस्कामा: सत्रमासत अग्नि रिन्द्रो

दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः (छा. वायुमुंखः २६७

२८ श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोशः

देवा वै सत्रमासत २४५ द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ (पा.सू. ५. देवासुरा: संयत्ता आसन् २६२ ३. ५. ७) ४७. देवो यदि पिता जातः शुभकर्मनियोगतः। तस्या द्वेविद्ये वेदितव्ये पराचैवापराच (मु. १. १. ४) १३७. न्नममृतं भूत्वा देवत्वे प्यनुगच्छति (मत्स्य. ध पु.) २८७ धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं स्वर्गापवर्गदम्। धारणं देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वञन्च मृत्यो यन्न धर्मशास्त्रस्य वेदानां धारणं यथा २९३. सुविज्ञेयमात्थ। वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न धर्मव्याधादयोप्यन्ये पूर्वाभ्यासाज्जुगुप्सिते। वर्णा- लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् (क. वरत्वे सम्प्राप्ताः संसिद्धि श्रमणी यथा ३१७ १. १. २२) ३५७ धर्मा: पुण्ययमन्यायस्वभावाचांरसोमपा: ४०७. देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमणु- धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे (भ.गी. रेष धर्मः। अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व ४. ८) २४६. मामोपरोत्सीरतिमासृजैनम् (क. १.१. २१) ३५७ धर्मे चार्थेच कामे च मोक्षे च भरतर्षभ। यदिहा- द्यान्ते धूमो गच्छत्वन्तरिक्षमचिः २८० स्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत् क्वचित् ३१९. द्वां मूर्धानं यस्य विप्रा वदन्ति खंवैनाभि चन्दसूयौं धर्मेप्सवस्तु धर्मज्ञाः सतां वृत्तिमनुव्रताः। मन्त्रवर्ज च नेत्रे। दिशःश्रोत्रे विद्धि पादौ क्षिर्ति च न दुष्यन्ति प्रशंसां प्राप्तुवन्ति च (मनु) ३११ सोऽचिन्यात्मा सर्वभूतप्रणेता १४६ धातामित्रोडर्यमा शक्रो वरुणरचांश एव ्च। भगो द्रव्यसंस्कारविरोधे द्रव्यं तदर्थत्वात् (जै सू. ६. विवस्वान् पूषा च सविता दशमस्तथा। एका- ३. ३८) ६५ दशस्तथा त्वाष्टा विष्णुर्द्वादश उच्यते (महा. द्रव्यादि विषयो हेतुः कारकं नियतक्रियम्। अना- भा.) २८६- श्रितेतुव्यापारे निमित्तं हेतुरुच्यते ४२६ धातु: प्रसादान्महिमानमीशम् १६७. द्रष्टव्यः श्रोतव्य: ३१९ ध्यायतीव लेलायतीव (बृ. ४. ३. ७) १०७, ३३८ द्रष्टव्यौ नित्यमेवैतौ तत्परेगान्तरात्मना। अथा- ध्रुवमपायेऽपादानम् (पा. सू. १. ४. २४) ४२५, ४२७, स्य जन्मनिधने न भवेतां पुनः पुनः (मोक्ष- (न) धर्मे) ४१२ नकिरिन्द्र त्वदुत्तर: २३५. द्वयोः प्रणयन्ति तस्माद्द्वाभ्यामेति ११९ न गिरागिरेति ब्रूयादैरं कृत्वोद्गेयम् ८६ द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्व- न गिरागिरेति ब्रूयात् यत् गिरा गिरेति ब्रूयात् जाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्व त्ति अनश्नत्र. आत्मानमेव तदुद्गाता गिरेत् ऐरं कृत्वोद्गेयम् ८० न्योऽभिचाकशीति (मु, ३. १. १) ६४ न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम् २३४ द्विगुरेकवचनम् (पा. सू, २. ४. १५) २१०, २२०. न चतुस्त्रिशदिति ब्रूयात् षड्विशतिरित्येव ब्रूयात् ८७ ४२२ न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न

श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोश: २९

बभूव कश्चित्। अजो नित्यः शाश्वतोऽयं सूत्र का रब्राह्मणकाराणाम् २५७ पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे (क. १.२. नमः सूर्यायादित्याय नमो नीलग्रीवाय गतिक- १८) १११, ३५६, ३६० णठाय २७५ रजिव युक्तमन्यसदृशे तथा ह्यर्थगतिः १३६, ३१३ नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्कय यो म एवं व्यवोच: (बृ. न तत्र सूर्यो भाति न चन्दतारकं नेमा विद्युतो ३.८. ५) १७९ भान्ति कुतोऽयमग्निः, तमेव भान्त मनुभाति नमो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुर्मों गोकामा एवं वयं स्मः सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति (मु. २. २. बृ. ३. १. २) १७९ १०) २३१ नमो हिरण्यबाहवे हिरण्यपतयेऽम्बिकापतये उमा- न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः, सत्त्वं पतये २८६ प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात् त्रिभिर्गुणेः (भ. न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्म सम्बन्धभूमा- गी. १८. ४०) १६५ ह्यस्मिन् (ब्र. सू. १. १. २६) १६७ न तद्मासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावक :. यद् न वा अरे अहं मोहं ब्रवीमि (बृ. ४. ५ १८) ४०६ गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम (भ.गी. न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवति १५. ६) २३५ आत्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति (बु.

न तं विदाथ य इमं जजानान्यद्युष्माकमन्तर भवा- २. ४. ५) ३९८

ति (तै. सं. ४. ६) १०७ न वा सर्वस्य कामाय सर्व प्रियं भवत आत्म- नत्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त (क. १. २.४) ३५८ नस्तु कामाय सर्वं प्रियं भर्वात (बृ २, ४. न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येः न श्रुतेः श्रोतारं शरृणुयाः ३६८

(बृ. ३. ४. २) १३१ न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्, न गन्धं न निमज्जति कालास्ये यदेकत्वेन बुध्यते। उन्म- विजिज्ञासीत व्रातारं विद्यात् (कौ. ३.८) ज्जति च कालास्थान्ममत्वे नाभिसंवृतः (मोक्ष- ८१, ८४

धर्मे) ४१३ न वै नूनं भगवन्तस्ते एतदवेदिषुर्यद्येतदवे न पुंस कमनपुंसके नैकवच्चास्यान्यत रस्याम् (पा.सू. दिष्यन् कथं मे नावक्ष्यन् (छा. ६. १. ७) ४२२ १. २. ६९) ७३, २०६, २१. न शूद्राय मति दद्यात् नोच्छिष्टं न हविष्कृतम्। न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन। इतरेण न चास्योपदिशेद्धर्मान्नचास्य व्रतमादिशेत् जीवन्ति य स्मिन्नेतावुपाश्रितौ (क. २. २. ४) २९९, ३१०

३२२, ३७२ न शूद्रे पातकं कि चिन्न च संस्कारमहैति। नास्या- न ब्राह्मणक्षत्रिययो रापत्स्वपि हि तिष्ठतोः। धिकारो धर्मेऽस्ति नाधर्मात् प्रतिषेधनम् (मनु.)

कस्मिश्चिदपि वृत्तान्ते शूद्रा भार्योपदिश्यते। ३१० ३११, ३१६

नम ऋषिभ्यो मन्त्रकद्भ्यः संहिताकारपदकार न श्रृणोति न पश्यति (प्र. ४. २) १७६

३० श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोशः

नश्यन्ति तामसा भावा: शूद्राणां द्विजभक्तितः ३१४ देवाय तस्मै नमः ३७ न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमो- नाविरतो दुश्चरितान्ना शान्तः (क. १. २. २४) ३५६ हेन मूढम्। अयं लोको नास्ति पर इति मानी नास्य जरयैतज्जीर्यति न वधे नास्य हन्यते (छा.८. पुनः पुनर्वशमापद्यते मे (क. १. २. ६) ३५८ १. ५) २०८ न सुकतं न दुष्क्ृतम् (छा. ८. ४. १) ५४ नाह खल्वयमेवं सम्प्रत्यात्मानं जानात्ययहमस्मीति न सुरां पिबेत् २७३ नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति। न ह वा आत्मा उदेति न निम्रोचति सकृदिवाहै- नाहमत्र भोग्यं पश्यामि (छा. ८. ११. २) ३२५ वास्मा भवति य एता मेवं ब्रह्मोपनिषदं वेद २६५ नाहमत्र भोग्यं पश्यामि ३३२ व ह वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा नाहं तं भगवन् वेद (बृ. ३. ७. १) १३१ तृप्यन्ति २७७, २८६ निस्सन्दिग्धं प्रबुद्धस्त्वं बुध्यमानश्चराचर (मोक्ष- न ह वै देवान् पापं गच्छति, पुण्यमेवामून् गच्छति धर्मे) ४१४ (बृ. १. ५. २०) ५७ निर्विशेषं परं ब्रह्म साक्षात्कर्तुमनीश्वराः। ये नह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति मन्दास्तेऽनुकम्प्यन्ते सविशेष निरूपणैः १२७ (छा. ८. १२. १) ५८ निस्सरन्ति यथा लोहपिण्डात्तप्तात् स्फुलिङ्गकाः, न हि द्रष्टुर्दृष्टेविपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वात् सकाशादात्मनस्तद्वदात्मानः प्रभवन्ति हि १६१ (बृ. ४. ३, २३) २४, ४०७ नीहारेण प्रावृताः १६ न ह्यत्रानूयाजा इज्यन्ते नुमेधश्च परुच्छेपश्च ब्रह्मवाद्यमवदेताम् २४८ नात्मा श्रुतेनित्यत्वाच्च ताभ्यः (ब्र.सू. २. ३. नेतरोऽनुपपत्ते: (ब्र. सू. १. १. १६) १७४ १७) १६१ नैतदब्राह्मणो विवक्तुमर्हति समिधं सोम्याहरोप- नाधार्मिकैः श्रिते ग्रामे न व्याधिबहुले तथा। न त्वा नेष्ये न सत्यादगा: (छा. ४. ४. ५) ३१२ शूद्रराज्ये निवसेन्न पाषण्डजनैर्वृते ३१० नैनं सेतुमहोरात्रे तरतो न जरा न मृत्युर्न शोको न नान्योऽतांडस्ति द्रष्टा (बृ. ३.७. २३) १३३ सुकृतं न दुष्कृतं सर्वे पाप्मानोतो निवर्तन्तेऽ- नामरूपञ्च भूतानां कृत्यानाञ्चप्रपञ्चनम्। पहतपाप्मा ह्येष ब्रह्मलोक: (छा. ८. ४. १) वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनाञ्चकार सः (मनु. ५४, २०७, २१६, २१८, २२३ १. २१) १८१, २४७ नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय नामरूपे व्याकरवाणि (छा. ६.३.२) ३३६ प्रेष्ठ (क. १. २. ६) ३१८, ३५६ नालीकासनमीश्वरः शिखरिणां तत्कन्धरोत्या- नोपजननं स्मरन्निदं शरीरम् (छा. ८. १२. ३) ३३४ यिनो गन्धर्वाः पुनरेतदध्वचरिते चक्र्के तदुद्धा- (प) रक:, पत्री तत्प्रभुवैरिणां परिवृढो जीवा च पङ्कजैरिव कुमारमीक्षणैर्विस्मयेन विकचैर्वबुर्जना: ३२६ यस्याभवत् जीवान्ते वसतां रिपुक्षयविधौ पञ्च पञ्चशतस्त्रिवृतः संवत्सराः ३६६

श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोश: ३१

पञ्चम्यामजातौ (पा.सू. ३. २. ९८) ४२६ ३. १२. ६) ७१

पञ्च विशोऽभिमन्येत नान्योऽस्ति परमो मम, न पानं भवति यक्षत्वे राक्षसत्वे तथामिषम्। दान- चतुर्विशंको ग्राह्यो मनृजैर्ज्ञानदशिभिः (मोक्ष- वत्वे तथा मांसं प्रेतत्वे रुधिरोदकम्। मनुष्य-

धर्मे) ४१३ त्वेऽन्नपानादिनानाभोगरसीभवेत् (मत्स्य.

पञ्चविशं तदेतच्च प्रोक्तं ब्राह्मणसत्तम। तदह पु.) २८७

न तथा वेदिम तद्भवान् वक्तुमहति (मोक्ष पितृहा वै त्वमसि (छा. ७, १५. २) १७५

धर्मे) ४१३ पिबा सोममिन्द्र मन्दतु त्वा २७६

पञ्च सप्त च वर्षाणि न ववर्ष शतक्ततुः ३६८ पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पाप: पापेन (बृ.४. पञ्चानां त्वा पञ्चजनानां यंत्राय धर्तराय गृह- ४. ५) २६१, ३४१, ३४२

णामि ३७३ पुरिशयं पुरुषमीक्षते (प्र. ५. ५) १६६, १९७

पति विश्वस्यात्मेश्वरम् (तै. ४. २५. ५) ४६ पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद (श. ब्रा. १०. ६. १. पद्मानि यस्याग्रसरोर्हाणि प्रबोधयत्यूर्ध्वमुखैमयूखैः ११) १४८

(कुमा. १. १६) २३७ पुरुषो वावगौतमाग्निस्तस्य वागेव समित् प्राणो पद्यु ह वा एतच्छ्मशान यच्छूद्रः तस्माच्छूद्रसमीपे धूम: (छा. ५. ७. १) १७४

नाध्येतव्यम् ३१६ पुंयोगादाख्यायाम् (पा.सू. ४. १, ४८) २६९

परं ज्योतिरुपसम्पद्य (छा. ८. १२. ३ पृच्छ गार्गि (बृ ३.८. १) १७६

७३, ३२६ पथिवीं भस्मना प्रीणय स्वाहा २८०

पराञ्चि खानि व्यतृणत्स्वयंभू: (क. २. १. १) ४०४ प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् (ब्र. सू. १.

परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् (मु. ३. २. ८) १६३ ४. २३) ४०५

परोवरीयसो ह लोकाञ्जयति परोवरीय एव प्रक्ष्यन्ति मामिमे महाशाला महाश्रोत्रियास्ते

हास्यास्मिन् लोके जीवनं भवति तयामुष्मिन् भ्योन सवमिव प्रतिपत्स्ये हन्तान्यमभ्यनु-

लोके (छा. १. ९. २. ४) ६४ शासानि (छा. ५. ११. ३) ३११

पर्यग्निकृतं पात्नीवतमुत्सृजत्याज्येन शेषं संस्था- प्रजापतत परिवदन्ति. :७२

पर्यत ८5, १२२, १२३, ३७६ प्रजापतिरकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति स एन-

पश्यन्तञ्चवापश्यन्तञ्च पश्यत्यन्यस्तथानघ । मग्निष्टोमपपश्यत्तयाहरत्तेनेमाः प्रजा असृ-

षड्विशःपर्ञ्चावशश्च चतुर्विशश्च पर्श्यात जत २६६

(मोक्षधर्मे) ४११ प्रजापतिरग्निष्टोममाहरत् २६७

पाणिनिकुब्जः प्रसुतिस्तौ युतावञ्जलि: पुमान् प्रजा्पातिर्वरुणायाश्वमनयत्, स स्वां देवता-

(ना. लिं. शा) १५९ मार्छत् २०३, २०६

पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि (छा. प्रज्ञानघन एवानन्दमय: (माण्ड. ५) ४७

३२ श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोशः

प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम प्राणेन ह्येवामुष्मिन् लोकेऽमृतत्वमाप्नोति ८५ यद्धेन च पौरुषेण च (कौ. ३. १) प्रत्यभिवादेऽशूद्रे (पा. सू. . २. ८३) १८६ प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म (छा. ४. १०. ५)

८६,११८, १२० प्रध्वस्तभदहेतुत्वात् कारणादेरसम्भवात्। आत्म- प्राणो वा अमृतम् (बृ. १. ६. ३) १६६ नोऽमृतमित्याह विद्वानिति श्रुतिः स्वयम् प्राणो वा आशाया भूयान् (छा. ७. १५.१) (भाट्ट. वा) ३७५ १६८, १७०, १७५ प्रमाणे द्वयसज्दघ्नन्मात्रच: (पा. सू. ५. २. प्राणोडस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्स्व ३७) २३८ (को. ३. १) ८४ प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता ... कतमा प्राणो ह पिता प्राणो ह माता (छा. ७. १५.१) सा देवतेति ...... प्रस्तावमन्वायत्ता (छा. १. १६६, १७५ ११. ४, ५) ६८ प्राणो हि भूतानामायुः (तै. २. ३. १) ८३ प्राग्रीश्वरान्निपाताः (पा. सू. १. ४. ५६) ४२६ प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किञ्चेह करोत्ययम् प्राण उच्चिकमिषन् स यथा सुहयः पड्वीश- तस्माल्लोकात्पुनरैति अस्मै लोकाय कर्मणे (बृ. शङ्कून् संखिदेदेवमितरान् प्राणान् समखिदत् ४. ४. ६) ३४३, ३४४ (छा. ५. १. १२) ८४ प्रतु होतुश्चमसः प्र ब्रह्मणः प्रोद्गातृणां प्रयजमान- UU प्राण एव प्रज्ञात्मा आनन्दोऽजरोऽमृतः ६१ स्य १०६, १६१, ३६७ प्राण एव ब्रह्मणश्चतुर्थ: पादःस वायुना ज्योतिषा प्लुतावँच इदुतौ (पा.सू. ८. २. १०६) १५६ भाति च तपति च (जा. ३. १८.४) १७४ (फ) प्राणञ्व हाल्मे तदाकाशञ्चोच्: (छा. ४. १०. ५)१२० फलवद्व्यवहाराङ््गभूतार्थप्रत्ययार्थता। निष्फल- प्राणवन्धनं हि सोम्य मनः (छा. ६. ८. २) ७१ त्वेन शब्दस्य योग्यता त्ववधार्यते २९१ प्राणस्तथानुगमात् (ब्र. सू. १. १. ११) १२८ फलमत उपपत्तेः (ब्र. सू. ३. २. ३) २७७ प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोतरस्य श्रोत्र- मन्नस्यान्नं मनसो ये मनो विदुः (बू. ४. ४. (ब) बहुषु बहुवचनम् (पा. सू. १. ४. २१) १६७ १८) ७१, ३२२, ३७१ ब्रह्मण: सलोकतां सायुज्यं गच्छन्ति य एतदुप. प्राणाग्नय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति (प्र. ४. ३) यन्ति (पंचविंश ब्रा.) २८४ १७३ १७६ ब्रह्मचर्यं भवति विवत्स्याम्युपेयां भवन्तम् (छा.४. प्राणा वै सत्यम् (बृ. २.१.२०) १६८ ४. ३) ३१२, ३१५ प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायं बहिष्कुलायादमृतर्चरि- ब्रह्मणा ते सरवे १०२ त्वा स ईयतेऽमृतो यत्र कामं हिरण्मयः पुरुष ब्रह्म तं परादाद्योज्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद (बृ. २. एकहंस: (बृ. ४. ३. १२) ३३८ ४. ६) ४०१

श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोश: ३३

ब्रह्म ते ब्रवाणि (कौ ब्रा. ४. १) ३८४ भिस्सा स्त्री भक्तमन्धोऽन्नम् (अमर को.) ७०

ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा ३३, ३५, ३६, ३८, ६९ भीषास्माद्वातः पवते भीषोदेति सूर्य: (तै. २. ८. १) ब्रह्मलोकेषु गागि (बृ. ३. ६. १) १७६ ३६, ४१, ६० ब्रह्मविदाप्नोति परम् (तै. २. १. १) ३८, ३९, ४० भुञ्जीत विषयान् कैरिति कैश्चिदुग्रं तपश्चरेत् २८२ ४२ भूतार्थव्याहृतिः सा हि न स्तुतिः परमेष्ठिन: २७६ ब्रह्मविद इव सोम्य ते मुखं भाति कोऽनुत्वानु- भूम्नः ऋतुवत् (ब्र. सू. ३. ३. ३२) शशास (छा. ४. १४. २) १२२ भूयसां स्यात् सधर्मत्वम् (जै.सू. १२. ५. २३) ब्रह्मविदिव वै सोम्य भासि को नु त्वानुशशास ६४, ७६. २१७ (छा. ४. ९. २) ३१३ भूयस्त्वेनोभयश्रुति (जै. सू. ३. ३. १०) २९९ ब्रह्मवेद ब्रह्मव भवति (मु. २. २.६) ४०६, ४१२ भृगुवै वारुणिः वरुणं पिंतरमुपससार अधीहि ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिः क्षत्तमिन्द्र: २६७ भगवो ब्रह्मति (तै. ३. १. १) ३११ ब्रह्माणं विदधे पूर्व जगत्सृष्ट्यर्थमीश्वरः, तस्मै भेदव्यपदेशाच्चान्यः (ब्र. सू. १. १. ११) १३१ वेदान् पुराणानि दत्तवानग्रजन्मने २६२ भेर्याघातग्रहाद्वापि तद्विशेषग्रहो भवेत्। वीरादि- ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्तात् (मृ. २. २. ११) १६ रससंयुक्तो दुन्दुभ्याघात उच्यते (सुरे. वा) ४०३ ब्राह्मणा भगवन्तो यो वा ब्रह्मिष्ठः स एता गा (म)

उदजताम् (बृ.३. १. २) १७६ मघवन् मर्त्य वा इदं शरीरमाप्तं मृत्युना (छा.८. ब्राह्मणा भगवन्तोऽहमिमं द्वौ प्रश्नौ प्रक्ष्यामि तौ १२. १) ३२

चेतु मे वक्ष्यति न वै जातु युष्माकमिमं किदि- मतौ च्छः सूक्तसाम्नो: (पा.सू. ५. २. ५९) ८०

ब्रह्मोद्यं जेता (बृ. ३. ८. १) १७९ मध्ययोर्वा गत्यर्थवादात् (जै. सू. ७. ३. २५) ३४९

ब्राह्मं प्राप्तेन संस्कारं क्षत्रियेण यथाविधि। मन एव पिता वाङ्माता प्राणः प्रजा (बृ. १.

सर्वस्यास्य यथान्याय्यं कर्तव्यं परिरक्षणम् ३०९ ५.७) १०४

ब्राह्मेण जैमिनिः (ब्र. सू. ४. ४. ५) ३३३ मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते य एते ब्रह्म लोके

(भ) (छा. ८. १२. ५) २०४, २२४

भगवांस्त्वेव मे तद् ब्रवीतु ४२२ मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किञ्चन। मृत्योः भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः, भयादिन्द्र- स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति (बृ. ४. शच वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः (क. २. ४. १६) ३७५

२. ३) ३२१ मनो ज्योतिर्जुषताम् (तै. ब्रा. १. ६. ३. ३) ७३

भावं तु बादरायणोऽस्ति हि (ब्र. सू. १. ३. ३३) ३४३ मनो ब्रह्मेत्युपासीत (छा. ३. १८. १) ३३

भावे जाग्रद्वत् (ब्र. सू. ४. ४. १४) २१२ मनोमयः प्राणशरीरनेता (मु. २. २.७) ९६

भिद्यते हृदयग्रन्थिः (मु. २. २. ८). १६३ मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यसङ्कल्पः आका-

३४ श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिकमेण कोश:

शात्मा सर्वकर्मा सर्वकाम: सर्वगन्धः सर्वरसः मां नाकस्य पृष्ठे परमे व्योमन् २८३ (छा. ३. १४. २) ९५ मुखनासिकावचनोऽनिनासिक: (पा. सू. १. १. मनो महान् मतिर्ब्रह्मा पूर्बुद्धिः परमेश्वरः ३४६ २१० मयि वर्चः मयि यशः (सामविधि ब्रा.) २८३ मुखं निस्सरणे वक्त्रे प्रारम्भोपाययोरपि १८, मथि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव (भ.गी. मुख्यं वा पूर्वचोदनाल्लोकवत् (जै. सू. १२. २. ७. ७.) १८९ २५ ) ३८ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुष परः, पुरुषात् मूर्धेव सुतेजा: (छा. ४. १८. २) १४८ परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः (क. १. ३. ११) १३७, ३४५ मृत्यवे त्वा ददामि ३५६

महद्भयं वज्त्रमुद्यतम् ३२१, ३२२ मृत्यो: स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति (क.

महान्तं विभुयात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ११२ ४. १०) १५८

मातरं तां तदा दृष्टवा नीयमानां बलादिव। मृषा वै किल मा संवदिष्ठाः ब्रह्म ते ब्रवाणि

तपसा दीप्तवीर्यो हि श्वेतकेतुर्न चक्षमे (महा. (कौ. ब्रा ४. १६) ३८४, ३९४

भा.) ६६ (य) मातर्यग्रेऽधिजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धनम्। तृतीयं य आत्मनि तिष्ठन् आत्मनोऽन्तरः (श.प. १४.

यज्ञदीक्षायां द्विजस्य विधिचोदितम् (मनु.) ३१२ ५.३०) १३, १६१ मामेव विजानीहि ८१ य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युः ...... मा मैतस्मिन् संवादयिष्ठा बृहनु पाण्डरवासा: तमात्मानमनुविद्य विजानाति (छा. ८. ६. सोमो राजा अन्नस्यात्मेति वा अहमुपासे (कौ. १) २२३, ३२६, ३३०, ३३३ ब्रा. ४. १९) ३८६ य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरःयमादित्यो न वेद

मायान्तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्। यस्यादित्यः शरीरं य आदित्यमन्तरो यमयति तस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत् (बृ. ३. ७. ६) ६१ (श्वे. ४. १०) १३८, ३६८, ४१७, ४२५, ४३२ य एवैष आदित्ये पुरुषस्तमेवाहमुपासे (कौ. ब्रा. माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद ५८ ४. ३) ३८४ मारीचात्काश्यपाज्जातास्ते दित्या दक्षकन्यया। य एवैष चन्द्रमसि पुरुषः तमेवाहमुपासे ३८६ तत्र विष्णुश्च शक्रश्च जज्ञाते पुनरेव हि, य एवैष प्राज्ञ आत्मा येनैतत्सुप्तः स्वप्न्यया अर्यमा चैव धाता च त्वष्टा पूषा तर्थैव च। चरति तमेवाहमुपासे ३८८ विवस्वान् सविता चव मित्रो वरुण एव च। य एवैष शारीरः पुरुषस्तमेवाहमुपासे ३८० अंशो भगश्चादितिजा आदित्या द्वादश स्मृताः य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यते सोऽ्हमस्मि सएवाह (विष्णपुराणे) २८६ मस्मि (छा. ४. ११.१) ९४, १२१

श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्मेण कोश: ३५

य एष चन्द्रमसि पुरुषो दृश्यते (छा. ४. १२. १) यच्छेद्वाङ्मनसी प्राजः तद्यच्छेद्ज्ञान आत्मनि। ९४, १२१ ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तदच्छेच्छान्त य एष विद्युति पुरुषो दृश्यते (छा. ४. १३. १) आत्मनि (क. १. ३. १३) ३४८, ३५२, ३५६ ६४, १२१ यञ्चार्यमाश्रयेत भर्तव्यस्तेन क्षीणोऽपि तेन चोत्तर- य एष विज्ञानमयः पुरुषः (बृ. २. १. १६) ३९७ स्तदर्थोऽस्य निचय: स्यात् ३०३

य एष सम्प्रसाद: (छा. ८. ३४) २२९ यज्ञकर्म प्रधानं तद्धि चोदना भूतम् (जै. ९. १. १) ४

य एष स्वप्ने महीयमानश्चरत्येष आत्मा (छा. यज्ञकृद्यज्ञभुग्यज्ञी (वि. सह.) ४९

८. १०. १) २२३ यज्ञायज्ञीयेन स्तुवीत 50

य एषोक्षगि पुरुषो दृश्यते एष आत्मा (छा.८ यज्ञेन वाच: पदवीयमायन् तामन्वविन्दन् ऋषिषु

६. ४) २२३ प्रविष्टाम् (ऋ. सं १०. ७१.३.) २५७, २६१ य एषोक्षणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाच यज्ञश्वर्येऽवि वक्ष्यन्ति सर्वलोकेषु वै सुराः । कल्प-

एतदमृतमभयमेतत् ब्रह्मति। तद्यद्यप्यस्मिन् यिष्यन्ति वो भागांस्ते नरा वेदकल्पितान्

सपिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति (महा. भा) २६५

(छा. ४. १५. १) ६०, ११७ यज्ञो म आगच्छतु २६१

य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते (छा. यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि

१. ६. ६) १८८, २८६ जीवन्ति यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ति, तद्विजिज्ञा-

य एषोऽन्तहृं दय आकाशः तस्मिन् शेते (बृ. २. सस्व, तद् ब्रह्मति (तै. ३. १) १०, ४२५, ४३०

१. १७) ५१ यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्यमनसा सह। आनन्दं

य एषोऽन्तरहृ दय आकाशस्तस्मिन् शेते सर्वस्य वशी ब्रह्मणो विद्वान् नबिभेति कुतश्चन (तै. २.४. सर्वस्येशान: (बृ. ४. ४. २२) २२१, ३४१ १) ४०, ४१, ४२, ४८, ४६

य ओंकार: स प्रणवो यः प्रणवः स सर्वव्यापी यः यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परं च तदप्योंकारेणा- सर्वव्यापी सोऽनन्तो योऽनन्तः तत्तारं यत्तारं न्वेति विद्वान् १९७

तत्सूक्ष्मं यत्सूक्ष्मं तच्छुक्लं यच्छुक्लं तद्वैद्युतं यद्वै- यत्तदद्रेश्यम् (मु. १. १. ६) ४१८

द्युतं तत्परं ब्रह्मेति स एकः स एको रुद्र: स यत्रत्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् तत्केन ईशानः स भगवान् स महेश्वरः स महादेवः कं विजानीयात् (बूं. ४. ५. १५)

(अथर्वशिरस्. ३) १८८ १७६, ४०७, ४०९

यच्चिकेत सत्यमित्तन्न मोघम् ३७९ यत्र नान्यत्पश्यत नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति यच्चतद् घृतमस्माकं देवानां मध्विदं यदि। स भूमा यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजा रसवीर्यादिभिस्तत्र न शब्दार्थोऽन्यथापतेत् नाति तदल्पम्-(छा. ७. २४. १) १३,

(तन्त्रवर्तिकम्) २८८ ४२, १६७, १६६, १७३, १७६

श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोश:

यत्रवान्यदिव स्यात् ततान्योऽन्यत् पश्येदन्योऽन्य- यथा नद्यः स्यन्दमाना: समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नाम- ज्जिघ्रेत् अन्योज्यद्वेदयेत् अन्योऽन्यच्छृणुयात् रूपे विहाय। तथा विद्वान् नामरूपाद्विमुक्तः अन्योन्यन्मन्वीतान्योजन्यत् स्पृशेत् अन्योऽन्य परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् (मु. ३. २. ८. द्विजानीयात् ४०० ४०४, ४०६ यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति यथार्षेणेह विधिना चरतावमतेन ह। मयादित्याद- तदितर इतरं जिघ्रति (बृ. ४. ५. १५) ४०७ वाप्तानि यजूँषि मिर्थिलाधिम। कर्तु शतपथं यत्रैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्य वेदमपूर्व कांक्षितं च मे (मोक्षधमें) ४१२ थास्मिन प्राण एवैकधा भवति (कौ. ब्रा. ३. यथा सुदीप्तात्पावकाद्विस्फुलिङ्गा: सहस्रशः प्रभ- ३) ८२, ३८८ वन्ते सरूपाः। तथाक्षराद्विविधाः सोम्य भावा: यत्रतत्पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति (मु. २. १. सम्पन्नो भवति स्वमपीतो भवति तस्मादेनं १) १३, ३६९, ४०५ स्वपितीत्याचक्षते स्वं ह्यपीतो भवति (छा. यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं ६. ८. १) २९, २५१ स्यात् वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिके- यत्रैतत्पुरुषोऽशिशिषति नाम आप एव तदशितं त्येव सत्यम्। यथासोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं नयन्ते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय लोहमयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो इत्येव तदप आचक्षते अशनाया (छा.६.८. ३) २५१ नामधेयं लोहमित्येव सत्यम्। यथा सोम्यैकेन यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषः नखकृन्तेन सर्व कार्ष्णायसं विज्ञातं स्यात् (छा. क्वैष तदाभूत् कुत एतदागात् (बृ. २. १. ६. १. ४) ४१५ १६) ३९७ यथा वा अरा नाभौ समर्पिता: एवमस्मिन् प्राणे यत्रैष एत त्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयंः पुरुषस्त- सर्व समर्पितम् (छा. ७. १५. १) १६१ देषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय य एषोड यथा वै श्येनो निपत्यादत्ते एवमयं द्विषन्तं भ्रातृ- न्तर्ह दय आकाशस्तस्मिळ्छेते (बृ. २. १. व्यं निपत्यादत्ते ३२६ १७) ३६७ यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं भुज्युरेवमेकैकः यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये। दृश्यन्ते पुरुषो देवान् भुनकत्येकस्मिन्नेव पशावादी- तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु २५९ यमाने अप्रियं भर्वात कि बहुषु तस्मादेषां तन्न यथा च तक्षोभयथा (ब्र.सू. २.३. ४०) ३ प्रियं यदेते मनुष्या विद्युः २९० यथाग्नेः क्षुद्राः विस्कुलिङ्गा: व्युच्चरन्ति एवमे- यथेमा नद्यः स्यन्दमाना: समुद्रायणाः समुद्रंप्राप्या- तस्मादात्मनः सर्वे प्राणाः लोकाः सर्वे वेदाः स्तङ्गच्छन्ति भिद्येते चासां नामरूपे समुद्र- सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति (बृ. २. १. इत्येवं प्रोच्यते (प्र. ६. ५) ४०५ २०) १६१ यर्थैतान्यमुष्मादाकाशात्समु त्थाय परं ज्योतिरुप-

श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्मेण कोशः

संपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यन्ते (छा. ८. १२. यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येस्य ह दि स्थिताः। २) ३२३, ३२९ अथ मर्त्योडमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते (क. यथैवोपाकरणवतां. जीवितं तर्थव ते जीवितं २.६. १४) स्यादमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेन (बृ.२. यदा वै पुरुषः स्वपिति प्राणं तहि वागप्येति प्राणं ११६

४. २) ३६7 चक्षु: प्रणं श्रोत्रं प्राणं मनः स यदा प्रबुध्यते यथोदकं दुर्गे वृप्टं पर्वतेषु विधावति। एवं धर्मान् प्राणादेवाधि पुनर्जायते (शत.ब्रा. १०. ३. ३) पृथक् पश्यय् तान्येवानुविधावति (क. २.१. ७०, ३८१ १४) ३६० यदा वै मनुतेऽ्थ विजानाति, यदा वै श्रद्दधात्वथ यथोदकं शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति। एवं मुने मनुते (छा. ७. १८. १) १६९ विजानत आत्मा भवति गौतम (क. २. १. यदा वै विजानाति अथ सत्यं वदतति (छा. ७. १५) ३६० १७. १) १६६ यथोर्णनाभि: सृजते गृह णते च यथा पृथिव्यामोष- यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन् प्राण धयः सम्भवन्ति। यथा सतः पुरुषात् केशलो- एवैकधा भवति तदैनं वाक् सवैः नामभिः मानि तथाक्षरात सम्भवतीह विश्वम् (मु. १. सहाप्येति चक्षुस्सवैं रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वे: १. ७) १३६, ४१५ शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैध्यानैः सहाप्येति यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छक्लं तदपां स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतः सर्वा दिशो यत्कृष्ण तदन्नस्य ३६५ विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन् एवमेवैतस्मादा- यदष्टाकपालो भवति त्मनः सर्वे प्राणाः यथायतनं विप्रति-

यदाग्नेयोऽष्टाकपाल: २७२ षठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोका: (कौ. ३. यदा तु मन्यतेजन्योऽहमन्य एष इति द्विज। तदा ३) २६२, ३८५ स केवलीभूतष्ष्ंवशमनुपश्यति (मोक्षधर्मे) ४११ यदिदं किंच जगत्सर्व प्राण एजति निस्सृतम्। मह- यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्। यच्चन्द्र- दुभयं वज्त्मुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भर्वन्ति मसि यच्चाग्नौ तत्तजो विद्धि मामकम् (भ, (क. २.३.२) ३२०

गी. १५. १२) २३५ यदिदं किंच मिथुनं आपिपीलिकाभ्यः तत्सर्वमसृ- यदा तु पश्यतेऽन्यं तमह्न्यहनि केवलम्। तदा जत (बू. १.४. ४) १०

सकेवलीभूतं षडि्ंयशमनुपश्यति (मोक्षधमें) ४१३ यदिदमस्मिन्नन्तःपुरुषे ज़्योतिः १५१

यदा पश्यः पश्यते रुकमवर्ण कर्तारमीशं पुरुषं यदिदं सर्वमप्स्वोतं च प्रोतं च कस्मिन्नु खल्वाप ब्रह्म योनिम्। तदाविद्वान् पुण्यपापे विधूय ओताश्च प्रोताश्च (बृ. ३. ६. १) १७८, १७६

निरञ्जन: परमं साम्यमुपैति (मु. ३. १.३) यदूध्वं गा्गि दिवो यदर्वाक् पृथिव्या: (बृ ३. ८. १३७, १४३ ४, १५८

३८ श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिकमेण कोश:

यदूर्ध्व याज्ञवल्क्य दिवो यदर्वाक् पृथिव्या यद्वैतत् ब्रह्मेति इदं वाव तत् योऽयं बहिर्धा पुरुषा- यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतञ्व भवच्च दाकाशः । यो वै स बहिर्धा पुरुषादाकाशो यं भविष्यच्चेत्याचक्षते कस्मिस्तदोतञ्च प्रोतञ्व वाव स यो यमन्तः पुरुष आकाशः। यो वै (बृ. ३. ८. ४) १३७, १७९. १९०, १६१ सोऽन्तःपुरुष आकाशोऽयंवाव स योऽयमन्तर्हृदय यदेत इति तस्माद्यावन्त एवाग्रे देवास्तावन्त आकाशः । यो वै सोन्तहृदय आकाशस्तदेव

इदानीम् २४८ तत् पूर्णमप्रवर्ति पूर्णामप्रव्तिनीं श्रियं लभते यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्य- यएवं वेद (छा. ३. १२.७-९) ७८, २०७

वत्तरं भवत (छा. १. १.१०) ६३, यद्वै देवा हविर्जुषन्ते अल्पमप्येकामाहुतिमपि तत् १८६, १६३ गिरिमात्रं वर्धयन्ते २८७

यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह। मृत्योः समृत्यु- यन्न दुःखेन सम्भिन्नं २८३

माप्नोति य इह नानेव पश्यत (क. २. १. यन्नु सोम्येदं महामना अनूचानमानी स्तब्धोडस्युत १०) ३६० तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं यदेष आकाश आनन्दो नस्यात् (तै. २. ७.१) मतमविज्ञातं विज्ञातम् (छा. ६. १. २. ३) ४२१

३३, ६४ यन्मनसा न मनुते (क. ३. ५) ४०४

यदैतं जरावाप्नोति प्रध्वंसते वा कि ततोति यमादित्यो न वेद (बृ. ३. ७. ६) १३१

शिष्यते (छा. ८. १. ४) २२९ यया तदक्षरमधिगम्यते (मु. १. १. ५) १३८, १७७

यद्ग्राम्याणां प्रशूनां पयसा जुहुयात ...... नार यस्तद्वेद यत्स वेद ३०५

ण्यान् ६६ यस्तमात्मान मनुविद्य विजानाति (छा. ८. ७. यद्द्वैतं न पश्यति पश्यन्वै तं न पश्यति । १) ३२६ न हि द्रष्टुर्द्रष्टेविपरिलोपो विद्यते अविनाशि- यस्मादर्वाक संवत्सरोहो परिवर्तते तं देवा ज्योति त्वान्न तु तद्द्वि तीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं षां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम् (बृ. ४. ४. यत् पश्येत् (बृ. ४, ३. २३) ४०८ १६ ३७१ यद ब्राह्मणश्चाब्राह्मणशच प्रश्नमेयाताम् ३१४ यस्मिन् गुणोपदेश ... ... (जै. सू. १. ४. ३) ४२ यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः (मु. १.१. यस्मिन् द्यौः पृथिवीचान्तरिक्षमोतं मनः सहप्राणै ६) ४१५ इच सर्वेः। तमेवैकं जानथ आत्मानं अन्या यद्यप्येनानुत्कन्तप्राणान् (छा. ७. १५. ३) १७५ वाचोविमुञ्चथ अमृतस्यैष सेतुः (मु. २. २. यद्येवं स कथं ब्रह्म पापयोनिषु जायते ३६१ ५ू) १५५, १५८, १८९ यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कम् (छा. ४. यस्मिन् द्यौः (मु. २. २. ३) १६३ १०.४) १२०, २१२ यस्मि्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्साम्पराये ब्रूहि यह्वै तद् ब्रह्म (छा. ३. १२. १६) ७६, ९० नस्तत् (क. १.१. २९) ३५८

श्रुतिवाक्पादीनां अकारादिक्रमेण कोशः ३९

यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः । प्रकृतिलीनस्य यः पर: स महेश्वरः १८= तमेवमन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्मामृतोऽमृतम् यं यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धस्त्त्वः काम (बृ. ४. ४. १७) ११०, १६१, ३६८ यते यांश्च कामान्। तं तं लोकञ्जयते तांश्च यस्म वा अल्पेनाहरन्ति नात्मना तृप्यन्ति नान्य कामान् तस्मादात्मज्ञं हयरचयेत् भूतिकामः स्मै ददाति यस्मै महता तृप्यत्यात्मना ददात्य (मु. १. १०) १२४ न्यस्मै महता पूर्ण होतव्यं तृप्ता एवैनमिन्द्रः यं पृथिवी न वेद (बृ. ३. ७. ६) १३ प्रजया पशुभि: समर्धयति २२७ यं सर्वभूतानि न विदुः (बृ. ३. ७. १५) १३२ यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः। मृत्यु यः कामयेत् पिशाचान् गुणीभूतान पश्येर्यामति ... ्यंस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः (क. १. प्रयुञ्जानो देवान् पश्यति २८४ २. २४) १०८ यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुष यस्य येनार्थसम्बन्धः १४८ मभिध्यायीत स तेजसि सूर्य सम्पन्नः यथा यस्य हविर्निरुप्तं पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदेति स पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं ह वै सपाप्मना त्रेधा तण्डुलान्विभजेन् २७ विनिर्मुक्तः स सार्माभरुन्नीयते ब्रह्मलोकं सएत यस्याग्निरास्यं द्यौर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः । स्माज्जीवघनात् परात्परं पुरिशयं पुरुषमी सूर्यश्चक्षुर्दिशः श्रोत्रं तस्मै लोकात्मने नमः क्षते (प्र. ५. ५) १९५

१४६, १४८ यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पूथिवी न यस्यै देवतायै हविर्गूहीतं स्यात्तां ध्यायेद्वपट्क वेद यस्य पृथिवी शरीरं य पृथिवी मन्तरो

रिष्यन् २६८ यमयति एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः (ब. ५. यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानर ७. ३) ३१, १२८

मुपास्ते (छा. ५. १८. २) १४५ यः पृथिव्यां तिष्ठन् (बृ. ३.७. ३) १३३

यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रम् (छा. ५. १५. १) १४९ यः सर्वशः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद्

यस्य ज्ञानमयं तप: (मु. १. १. ९) १३७ ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते (मुण्ड १. १. ९) यस्य येनार्थसम्बन्धो दूरस्थेनापि तेन सः। अर्थतो १४, २३, १३६, १४०, १६३, ३६३, ४३१

हयसमर्थाना मानन्तर्यमकारणम् (भाट्ट वा.) ३४७ याजनाध्यापन प्रतिग्रहैर्ब्राह्मणो धनमार्जयेत् २६२

यःसर्वज्ञ: सर्वविद्यस्यैष महिमा भुवि। दिव्ये ब्रह्म याज्यान्तः (पा. सू. ८. २. ९०) १८६

पुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः (मु. २. २. यज्ञवल्कय किज्योतिरयम् पुरुषः (बृ. ४. ३. २) ७३

७) १३७, २१७. २२१ या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी। गुहां यं वेदादौ स्वरं प्राहुर्वाच्य वाचक भावतः। वेदैक प्रविश्य तिष्ठन्ती या भूतेभिर्व्यजायत (क. २.

वेद्यंयाथार्थ्याद्वेदान्ते च प्रतिष्ठितम्। स एव ४. ७) ११४

प्रकृतौ लीनो भोक्ता यः प्रकृतेर्मतः । तस्य यावतोऽश्वान् प्रतिगृहणीयात् तावतो वारुणांश्चतु

४० श्रुतिवाक्पादीनां अकारादिक्रमेण कोश:

षकपालान्निवपेत् २०३ भा. २६५ यावड्यस्मिन् शरीरे प्राणो वसति तावदायुः यो मोहादधमो भूत्वा जीवेदुत्कृष्टकर्मणा, तं राजा यावन्नाम्नो गतं तत्रास्य यथा कामचारो भवति निर्धनं कृत्वा क्षिप्रमेव प्रवासयेत् ३०९ (छा, ७. १. ५) ६९ योऽयं भगवोऽप्सु परिख्यायते यश्चायमादर्शे कतम युगान्तेऽन्तहितान् वेदान् सेतिहासान महर्षयः । एष: (छा. ८. ७. ४) २२९ लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाता: स्वयंभुवा २५७, २६२ योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्त्ज्योतिः पुरुषः स ये चास्य जीवा ये च प्रेता यच्चान्यदिच्छन्नलभते समान: सन्नुभौ लोकावनुसञ्चरति ध्याय- सर्व तदत्र गत्वा विन्दते (छा. ८. ३. २) २२४ तीद लेलायतीव (बृ. ४. ४, २२) ७, ३३८, ३३९ येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः (तै. ब्रा. ३. १२. ९) ६१ योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तज्योतिः पुरुषः येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच ता तत्त्वतो ब्रह्म (बृ. ४. ३. ७) ३३७ विद्याम् (मु. १. १. १३) १३० यो योनिं योनिमधितिष्ठत्येकः (क. ४. ११) येनाश्रुतं श्रुतं भवति (छा. ६. १. १) २६ ३६४, ४३२ येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्या यदेव भगवान् यो रेतसि तिष्ठन् (बृ. ३.७. २३) १३३ वेद तदेव मे ब्रूहि (बृ. २. ४. ३) ३६८ यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वास्माल्लोकात् प्रैति येनेदं सर्व विजानाति तं केन विजानीयात् ४!१ स कृपणोऽथ य एतदक्षरं गार्गि विदित्वा स्मा- येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीत्येके नायम- ल्लोकात् प्रैति स ब्राह्मण: (बृ ३. ८. १०) १८९ स्तीति चैके। एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाऽस्मिन् लोके जुहो- वराणामेष वरस्तृतीयः (क. १.१.२०) ति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्त्राणि अन्त- ११३, ३५६ वदेवास्य तत् भवति (बृ. ३.८.२०) १८६ योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः, स्याणु यो वा विज्ञाने तिष्ठन् बिज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं मन्येनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ३५६ न वेद यस्थ विज्ञानं शरीरं यो विज्ञानमन्तरो योनिश्च हि गीयते (ब्र. सू. १. ४. २७) ४२९ यमयति एष त आत्मान्तर्यामृत: (बृ. ३. ७. योनिष्ट इन्द्र निषदे अकारि ४१६ २२) १३४ यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति यो वेद निहितं गुहायाम् (तै.२.१.१) ४० तस्मै। तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्ह वै यो वेदादौस्वरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितः। शरणमहं प्रपद्ये (श्वे. १.१८) २५०, २६० तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः यो भानुना पृथिवीं द्या मुतेमामाततान रोदसी (महा ना. ८. १८) १८० अन्तरिक्षम् (ऐ. सं. ८. ४) ७३, १५१ यो वै देवताः पूर्वः परिगृहणाति स एनाः श्वो यो मे यथा कल्पितवान् भागमस्मिन् महाकतौ। भूते यजते २७६ स तथा यज्ञभागाहों वेदसूत्रे मयाकृतः (महा यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वै प्रज्ञा स प्राणस्सहै-

श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोशः ४१

वैतावस्मिन् शरीरे वसतः सहोत्कामतः (कौ. ३. २) ८४, ९१ लक्षणहेत्वोः क्रियायाः (पा. सू. ३. २. १२६) यो वै बालाक एतेषां पुरुपाणां कर्ता यस्य वै लपनं पद्ममेवास्या लावण्यसरसीरहम् १६४

तत्कर्म स वै वेदितव्यः (कौ. ब्रा. ४. १९) लिङ्याशिष्यङ् (पा. सू. ३. १. ८६) २४० ३८४ ३८२ यो वै भूमा तत्सुखम् (छा. ७. २३. १) १६७ लृब्योगाप्रख्यानात् (पा. सू. १. २. ५४) ४३० यो वै भूमा तदमृतम् (छा. ७.२४. १) १६७ लेखासन्धिषु पक्ष्मसु २७१ योऽस्यात्मनः कारयिता तं क्षेत्रज्ञं प्रचक्षते, यः लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका याव- करोति तु कर्माणि स भूतात्मेति चोच्यते १६५ तीर्वा यथा वा । (क. १. १. १५) यो ह्यस्य धर्म माचेप्ट यश्चैवादिशति व्रतम्। सोऽ- लोकान्वाव किल सोम्य तेऽवोचन्, अहं तु ते संवृतं नाम तमस्सह तेनैव गच्छति ३१६ तद्वक्ष्यामि (छा. ४. १४. १३) १२४ यो ह्यस्येतः प्रैति न तमिह दर्शनाय लभते अथ येचास्य जीवा ये च प्रेता यच्चान्यदिच्छन् न वज्नहस्तः पुरन्दरः २६६ लभते सर्वतदत्र गत्वा विन्दते (छा. . ३. वयसो वयसः सप्तदश सप्तदशानि ददाति ३६९ १, २) २०३, २२५ वर्षासु रथकारोजग्नीनादधीत २९१ (र) वसापराणि द्वात्रिशतं वर्षाणि ३११ रमणीयचरणा रमणीयांयोनि मापद्येरन्। कपूय वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः। प्रीणयन्ति चरणा कपूयां योनिमापद्येरन् (छा: ५. १०. मनुष्याणां पितृ न् श्राद्धेषु त्पिताः ११) ५८ वसूनामेवैको भूत्वा २६५ रसात्मकस्योडुपतेश्च रश्मयः (कुमा ५. २२) वाक् सुब्रह्मण्या २६७ रसो वै सः रसंह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति (तै. वागेषां सुब्रह्मण्यासीत् छन्दोयोगान्विजानती २६७ २.७) ४३, ४४ वाग्वाव नाम्नो भूयसी (छा. ७. २. १) ५०, १६७, राजपुरोहितौ सायुज्यकामो यजेयाताम् १३२ १६८, १७३ राजसूनी: स्मृतिप्राप्तौ व्याधभावो निवतते। यर्थ वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव वमात्मनोऽज्ञस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यतः २० सत्यम् ४२२ राजा स्वाराज्यकामो राजसूयेन यजेत ३०७ वाचा विरूपनित्यया २६२ राज्ञा वासमनुज्ञातः कामं कुर्वीत धार्मिक: । पापी- वाजपेययाजी वा प्रजापतिमाप्नोति २८४ यान्हि धनं लब्धवा वशे कुर्याद् गरीयसः ३ ७ बापी कापि स्फुरति मगने तत्परं सूक्ष्मपद्या सोपा रेवतीर्नस्सधमाद २७४ नालीमधिगतवती काञ्चमी मैन्द्रनीली। अग्रे रैक्वेदं सहस्त्रं गवामयं निष्कोज्यमश्वतरीरथ: इयं शैलौ सुकृतिसुगमौ चन्दनच्छन्नदेशौ तत्रत्यानां जायायं ग्रामो यस्मिन्नास्वे ३०४ सुलभममृतं सन्निधानात्सुधांशो: ३६७

४२ श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोश:

वायुरेव व्यष्टिः वायुः समष्टिः अपपुनर्मृ त्युं देकत्र सन्दिग्धमितरेणावधार्यते (भाटट. वा.) ३७५ जयति य एवं वेद (बृ.३.३.२) ३२१ विप्रतिषिद्धधर्माणां समवाये भूयसां स्यात् सधर्म- वायुर्वै गौतम तत्सूत्रम् (बृ. ३.७. २७) १३३ त्वम् (जै. सू. १२. २. २४) ३८

वायौ गारगि (बृ. ३. ६. १) १७८ विभाषा गुणेऽस्त्रियाम् (पा.सू. २. ३. २५) २२६ वासुदेवो हि भगवान् ध्यायन् बिल्वोदकेश्वरम्। विमुक्तादिभ्योऽण् (पा. सू. ५. २. ६१) ८०

अलब्ध मायाच्छन्नस्य निकुम्भस्य निरीक्षणम् १६६ विविच्य सन्ध्यक्षराणामकारम् १८६ विचार्यमाणानाम् (पा.सू. ८. २. ९७) १८६ विश्वजित् सर्वपृष्ठोऽतिरात्रे भवति २७८ विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघितसोऽपिपास: (छा. विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेषु अनुत्तमेषूत्तमेषु ८. १. ५) २०७ लोकेषु (छा. ३. १३. ७) ७८

विजानाम्यहं यत् प्राणो ब्रह्मति कं च तु खं च न विश्वस्मादिन्द्र उत्तर: २७५ विजानामि (छा. ४. १०. ५) १२० विश्वस्मा अग्निं भुवनाय देवा: वैश्वानरं केतु विज्ञातारमरे केन विजानीयात् (बृ. २. ४, मह्ना अकृण्वन् (ऋ. सं. १०. ८८. १२) १४८

१४) ३९८ विष्णुरुपांशु यष्टव्योडजामित्वाय ८६ विज्ञानमय एवैतैभ्यो भृतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विष्णृरेव भूत्वेमान् लोकानभिजयति २४६ विनश्यति (बृ. २. ४. १२) ३६८ वेदेन रूपे व्याकरोत् सतासती प्रजापतिः २४७ विज्ञानमयादन्योऽन्तर आत्मा (तै. २.५.१) ४९ वेदं कृत्वा वेदि करोति ९० विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः । सोऽधवनः वैश्यात् ब्राह्मणकन्यायाँ क्षत्तानाम प्रजायते। पारमाप्नोति तद्विष्णो: परमं पदम् (क. १. ३. जीविका वृत्तिरेतस्य राजान्तःपुररक्षणम् ३०३ ३४६, ३५६ वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजाहि कं भुवनाना- विज्ञानं त्वेव विजिज्ञासितव्यम्, विज्ञानं भगवो मभिश्रीः (ऋ. सं. १. ९८. १) १४८ विजिज्ञासे (छा. ७. १७. १) १६६ वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् पुत्रे जाते यस्मिन विज्ञानं देवा: सर्वे ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते (तै. २. जात एतामिष्टिं निर्वपति पूत एव तेजस्व्यन्नाद ५. १) ४८ इन्द्रियावी पशुमान् भवति (तै, सं. २.२. विज्ञानं ब्रह्मचेद्वेद तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति। शरीरे ५) द६ पाप्मनो हित्वा सर्वान् कामान् समश्नुते (तै. वैश्वानरं ह वै भगवन् तम्प्रति वेद तन्नो ब्रूहि १४५ २. ५) ४८ वैष्णवं वामनमालभेत स्पर्धमानः २४६ विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् (तै. ३. ५) ४६ व्यत्ययो बहुलम् (पा. सू. ३. १. ८५) २१० विज्ञानं यज्ञं तनुते (तै. २.५.१) ५, ४८, १३५ व्यवधानान्नानुषज्यते (जं.सू. २. १. ४८) २७३ विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये (क. १. २. ४) ३५८ विधिस्तुत्योः सदा वृत्ति: समानविषयेष्यते। तस्ना- व्युच्चरन्त्याः पति नार्याः अद्यप्रभृति पातकम्। भ्रूणहत्याकृतं पापं भविष्य त्य सुखावहम्

श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिकमेण कोश: ४३

(महाभा) २६६ शैत्यं हि यत् सा प्रकृतिर्जलस्य (रघु. ५. ५४) १५९ ब्रीहीणां मेध सुमनस्यमान: २८० शोभते ह्रस्य मुखं य एवं वेद २६७ (श) इमशानवच्छूद्रपतितौ ३१६ शकि लिङ् च (पा. सू. ३. ३. १७२) १४७ श्मशानं सर्वतः शम्याप्रासादात् ३१६ शक्तेनापि हि शूद्रेण न कार्यो धनसब्चयः । शूद्रो इ्येनेनाभिचरन् यजेनत यथा वै श्येनो निपत्यादत्ते हि धनमासाद्य ब्राह्मणानेव बाधते (मनु. १०. एवमयं द्विषन्तं भ्रातृव्यं निपत्यादत्ते ३, १५९ १२९) ३०३, ३०७ श्रवणायापि बहुभियो न लभ्यः शरृण्वन्तोऽप शतञ्चका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूधीनमभि- बहवो यन्न विद्युः (क. १. २७) ५५८, ३५९ निस्सृतका। तयोध्वमायन्नमृतत्वमेति विप्वङ्ऊ- श्रावयेच्चतुरो वर्णान् कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः ३१८ न्या उत्क्मणे भवन्ति (छा. ८. ६. ६) ३२ श्रुतं ह्येव मे भगवद्दृशेभ्यस्तरति शोकमात्मवित् शतायुष:पुत्रपौत्रान् वृणीष्व बहून् पशून् हग्तिहि- (छा. ४. ६. ३) (छां. ७, १. ३) ५०, १६६ रण्य मश्वान्। भूमेमंहदायतनं वृणीप्व्र स्वय- श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यः ३७१ ञ्च शरदो यावदिच्छसि (क. १. १. २३) ३५७ श्रोतव्यो मन्तव्य: ३१८ शदेरू च (उ. सू.) ३०२ श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य (तै. २. ८. १) ४८ शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् (पा. सू. १. ३. शवोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत्सर्वेन्द्रियाणां जर- २८) २५६ यन्ति तेजः । अपि सर्वं जीवितमल्पमेव तवैव शब्दविशेषात् (ब्र. सू. १. २. ५) १३? वाहास्तव नृत्यगीते (क. १. १. २६) ३५८ शब्दादेव प्रमितः (ब्र. सू. १. ३. २४) (ष) १५७, ३२२ षङ्वंशतिरित्येव ब्रूयात् ४२३ शिवो वा प्रणवो ह्येषः प्रणवो वा शिवः स्मृतः । षष्टि स्त्रिष्टुभो माध्यन्दिने सवने ७५ वाच्यवाचकयोर्मेदो नात्यन्तं विद्यते कवचित् १८८ (स) शिष्यस्तेऽहं शाधि माम् ३१८ स आत्मनो वपामुदक्खिदत् तामग्नौ प्रागृहणा- शूद्रश्चतुर्थो वर्ण एकजाति: ३१२ ततोऽजस्तूपर: समभवत् २१६

शूद्र: सुखमवाप्नुयात् ३१८ स ईक्षाञ्चक्े (प्र.३. ६. ३) २७

शूद्रायां तु प्रेक्षणप्रति प्रेक्षणयोरेवानध्याय: ३१६ स उत्तम: पुरुषः (छा. ८. १२. ३) ३२९

श्रुणु तवं नाथ यद् दृष्टमाश्चर्य हि मयेदृशम्। स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा सप्तधा पिता तव मया दृष्टो ब्राह्मणाङ्गेषु राघव। नवधा (छा. ७. १६.२) ५३

सर्वाभरण संयुक्तो द्वावन्यो च तथाविधौ। स एको ब्रह्मलोक आनन्दः (बृ. ४. ३, ३३) ३४३ दृष्ट्वा त्रपान्विता चाहमपक्रान्ता तवान्ति- स एतं देवयानं पन्थानमासाद्याग्निलोकमाग- कात् (पाधपु) २७७ चछति (को. १. ३) १२५

४४ श्रुतिवाक्पादीनां अकारादिकमेण कोश:

स एवाधस्तात् स उपरिष्टात् (छा. ७.२५.१) यानैर्वा ज्ञातिभिर्वा (छा. ८. १२ ३) १०५, १७० ५३, २२३ स एवेदं सर्वम् (छा. ७. २५. १) १७० सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति (छा. ८. ८.

स एष इह प्रविष्टः आनखाग्रेभ्यः (बृ. १.४. १) २०२

७) ३७८, ३८० सत्यकाम: सत्यसङ्कल्प: (छा. ८. १. ५) ३७९

स एष परोवरीयानुद्गीथ एषोऽनन्तः (छा. १. ६. सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म (तै. २.२) ३८, ४०, ४५ २) ३६, ६६ सत्यंत्वेवविजिज्ञासितव्यम् १६९ स एष प्राण एव प्रज्ञात्मा आनन्दोजजरोडमृतः ८२ सत्यं भगवो विजिज्ञासे १६६ स एष सम्प्रसादोऽस्मात् (तै. २. २) १७३ स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि तं श्रद्दधा स एषोऽग्निर्वेश्वानर: (शः ब्रा. १०. ६. १. ११) १४८ नाय मह्यम् (क. १.१. १३) ३५६ स एषोग्निवेश्वानरो यत्पुरुषः (श. ब्रा ७. ३. १. सदायतना: सत्प्रतिष्ठाः (छा. ६. ८. ४) १५६ ३५) १४९ सदेव सोम्येदमग्र आसीत् (छा. ६. २. १) स एषोनन्त: (छा. १. ६.२) ३९ २३, २७९, ४२२ स एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोऽविमुक्ते प्रति- स न साधुना कर्मणा भूयात्रो एवासाधुना कर्मणा ष्ठित: (जा.२.१) १५४ कनीयान् (बृ. ४. ४. २२) ३४१ स एषोऽन्तशचरते (मु. २. २.६) १५९ स नपुंसकम् (पा. सू. २. ४. १७) ३७० स कारणं करणधिपाधिपो न चास्य कश्चिज्ज सन्तापयति स्वंदेह मापादतलमस्तगः (तै.४. नितान चाधिप: (श्वे. ६. ९.) ३० १३. ३०) १४ स ऋतुं कुर्वीत मनोमयः प्राणशरीरः (छा. ३. सन्दिग्धेषु वाकयशेषात् (ज़ै.सू. १. ४. २४) १४.१) १०४ २८१ २२२, ३७५ संगृह्य मातरं हस्ते श्वेतकेतुरभाषत । दुर्ब्राह्मण सन्मूलाः सोम्येमा: सर्वाः प्रजाः सदायतना: विमुञ्च त्वं मातरं मे पतिव्रताम् (महा. सत्प्रतिष्ठा: (छा. ६. ८. ४) १४, ११०, १५७ भा.) २६६ स ब्रह्मवित् स लोकवित् स वेदवित् स देववित् सचापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तमथास्य मृत्युः पुनरेवाह स भूतवित् स आत्मवित् (बृ. ३.७.१) १६ तुष्टः । तमब्रवी त्प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य सप्त सप्तर्षयोऽमलाः (विष्णु. पु.) ३७३ ददामि भूयः । तवैव नाम्ना भवितायमग्निः स ब्रह्म विद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठां अथर्वाय ज्येष्ठ सङ्काञ्चेमामनेकरूपां गृहाण (क. १. १• पुत्राय प्राह (मु. १. १. १) १३६ १५, १६) ३५९ सभगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि सच्च त्यच्चाभवत् ४१५ (छा. ७. २४. १) ५२ स तत्र पर्येति जक्षत् क्रीडन् रममाण: स्त्रीभिर्वा स भूरिति व्याहरत् भूमिमसृजत स भुव इति

श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्मेण कोशः १५

व्याहरत् सोऽन्तरिक्षमसृजत (तै. ब्रा. २.२. स यथार्द्रेधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा विनिश्चर ४. २) १८१, २४६ न्त्येवं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसित स म आत्मेति विद्यात् द२ मेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेद: सामवेदोऽथर्वाङ्गरस समानान्वयानां समानान्वया: याजका भवन्ति ३१० इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सम्पद्याविर्भाव: स्वेन शब्दात (ब्र. सू. ४. ४. १) सूत्राण्यनुव्याख्यानानि इष्टं हुतमशितं पायित ३३१, ३३३ मयञ्च लोक: परश्च लोक: सर्वाणि च भूता सम्बन्धादेवमन्यत्रापि (ब्र. सू. ३. ३. ११) ५९ न्यस्यैव तानि सर्वाणि निःश्वसितानि (बृ. सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्य भेदस्तु नेष्यते ८७ ४. ५. ११) ४०४ सम्भवदग्नीषोमावभिसमभवत् २६५ स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायतनमेवं सर्वेषां सम्भूयैव सुखानि चेतसि परं भूमानमातन्वते १३७ स्पर्शानां त्वगेकायतनम् (बृ. ४. ५. १२) ४०४ समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मु स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रस ह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महि घन एवैवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽब्ाह्यः मान मिति वीतशोक: (मु. ३. १. २) १६४ कृत्स्नः प्रज्ञानधन एवभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय स य एतदेवममृतं वेद (छा. ३. ६. ३) २६५ (बृ. ४. ५. १३) ४०० स य एतदेवममृतं वेद वसूनामेवैको मुखे स यदाह असतो मा सद्गमयेति, मृत्युवै असत् नैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति २४४ सदमृतं, मृत्योर्मामृतं गमय, अमृतं माकुवित्ये स य एतमेवं विद्वानुपास्ते अपहते पापकृत्याम् वैतदाह (बृ. १. ३. २८) ४०

(छा. ४. ११.२ ) ६४ स यदि पितरं वा भ्रातरं वा (छा. ७. १५. २) १७५ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वम् (छा. ६. ८. स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य ७) १६७ पितरः समुत्तिष्ठन्ति (छा. ८. २. १) स य एषोऽन्तहृंदय आकाशः तस्मिन्नयं पुरुषो १०२, २०३, २०६, २२४, २२८ मनोमय: (तै. १. ६. १) ९६ स यश्चायं पुरुषे (तै. ३. १०. ४) ५१

स यत्तत्र किञ्चित् पश्यन्नन्वागतस्तेन भवति अस स यावत्क्षिप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छति (छा. डगो ह्ययं पुरुष: (बृ. ४. ३. १६) ३४२ ८. ६. ५) ३२३ स यत् पूर्वोडस्मात् सर्वस्मात् सर्वान् पाप्मन स यो नाम ब्रह्मत्युपास्ते यावन्नाम्नो गतं तत्रास्य औषत् तस्मात् पुरुष: (बृ. १. ४. १) ११, ३८० यथा कामचारो भवति यो नाम ब्रह्मत्युपास्ते स यथा दुन्दुभे हन्यमानस्य (बृ. ४. ५. ८) ४१५ (छा. ७. १. ५) ४३, ९३, १६९, १७० स यथा दुग्दुभेहन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दान् स यो मां विजानीयात् नास्य केनचन कर्मणा शक्नुयाद् ग्रहगाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्या लोको मीयते न मातृवधेन न पितृवधेन न स्ते घातस्य वा शब्दो गृहीतः (बृ. २. ४. ७) ४०२ येन न भ्रणहत्यया ८१,६२

४६ श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्मेण कोशः

स यो ह वै तद् भगवन् मनुष्येषु प्रायणान्तमोंकार ४. १५. २) ५२४

मभिध्यायीत कतमं वाव स तेन लोकं जयत सर्वान् पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषां च भूतानां श्रैष्ठयं (प्र. ५. १) १९४ स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद ३८४

स यो हैत मग्नि वैश्वानरं पुरुषं पुरुषविधं पुरुषेऽ सर्वाश्च लोकानाप्नोति सर्वाश्च कामान्यस्तमा न्तःप्रतिष्ठितं वेद १५१ त्मानमनुविद्य विजानाति (छा. ८. १२. ६) सर्गादौ भगवान् धाता यथापूर्वमकल्पयत् १६ २२३, ३२५, ३३३ ३३४ सर्पा वा आदित्या: सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते (छा. ५. २४. ३) ५६ सर्वनाम प्रसिद्धार्थ प्रसाध्यार्थविघातकृत्। प्रसिध्य सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते (छा. ८. ४. १) ५४ पेक्षिसत् पूर्ववाक्यस्थमपकर्षति सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक्। सर्व नाम्नानुसन्धिर्वृत्तिच्छन्नस्य (काव्या. सू . ५. वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे २४७ १. ११) ११६, १९८ सर्वेषां वेदानां वागेकायतनम् (बु. ४. ५, सर्वमिदमभ्यात्त (छा. ३. १४.२) १०२ १२) ४०४ सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति १७६ अथखलु कतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरस्मिन् लोके सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद (छा. ४. १५. पुरुषो भवति तयेतः प्रेत्य भवति। स करतुँ १२४ कुर्वीत (छा. ३. १४. १) ३६, ६५, ६५, ४१७ स सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नर्मात्त तद्यथेषीका- सर्वं तं परदाद्योन्यत्रात्मनः सर्व वेद (बृ. २. ४. तूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेत एवं हास्य सर्वे पा- ६) ४०१, ४०७ प्मान: प्रदूयन्ते (छा. ५.१८.१) १४५ सर्वाणि भूतानि योऽन्तरो यमयति (बृ. ३. ७. स स्वराड् भवति तेषां सर्वेषुकामचारो भवति १) १३१ (छा. ७. १५. २) १२४ सर्वाणि वामानि नयति य एवं वेद (छा. ४. १५ स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीरमभिसम्पद्यमानः ३) १२४ पाप्मभिः संसृज्यते स उत्कामन्म्रियमाणः सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आकाशादेव समु पाप्मनो विजहाति (बृ. ४. ३, ८) ३३८, ३४४ त्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति (छा. १. ९. स वा एष आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्तं हृद्यय १) ३३५, ४१५, ४३० मिति तस्माद्ध दयम् (छा. ८. ३. ३) २११, २२२ सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि अन्नमेव प्रतिहर स वा एष एतस्मिन् सम्प्रसादे रत्वा चरित्वा माणानि जीवन्ति (छा. १. ११. ६) (बू. ४. ३. १७) १७३ सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आदित्यमुच्चस्स स वा एष एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजान- न्तं गायन्ति (छा. १. ११.७) ५६, ६९ न्नतिवादी भवति (छा. ७. १५. ४) १७५ सर्वाण्येनं वामान्यभिसं विशन्ति य एवं वेद (छा. स वा एष पुरुषो्न्नरसमय: (तै. २. ५. १) ४६, ४९

श्रुतिवाक्पादीनां अकारादिक्रमेण कोश: ४७

सवा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः सा काष्ठा सा परा गति: ३४७ प्राणेष य एषोऽन्तहृंदय आकाशस्तस्मिञ्छेते साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति (बृ. सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः (बृ. ४. ४. ५) ३४२

४. ४. २२) ३४२ सामप्रदेशे विकारस्तदपेक्षः (जै. सू. ९. २ स विश्वकृद्विश्वविदात्मयोनिः ज्ञः कालकालो गुणी ह) १८५ सर्वविद्यः। प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः संसार- सामानि तन्त्रमेके स्मृत्युपदेशाभ्याम् (जै.सू. ९. मोक्षस्थितिबन्धहेतुः (श्वे. ६. १६) ३६८ २. १) ४

स व वैभाजनं पुरम् (आ.ध. १. ८. २२. ७) २२६ सायं यावानश्च वै देवाः प्रातर्यावानश्चाग्निहो- स समानः सन्नुभौ लौकावनुसञ्चरति (बृ. ४. त्रिणो गृहमागच्छन्ति २७५

३. ७) ३३८ सा वैश्वदेव्यामिक्षा तत्संसृष्टं प्राजापत्यम् ६७ स सर्वाश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान् यस्त- सुकृतां वा एतानि ज्योतीषि यन्नक्षत्राणि २८६ मात्मानमनुविद्य विजानाति (छा. ८. ७. सुपां सुलक पूर्वसवर्णाच्छे याडाड्याया जाल: (पा.

१) २३३ सू: ७: १. ३९) २१०, ३५१, ३६७ स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम् (प्र. ५. ५.) सुरापब्राह्मणं तात निषिद्धसुर शूद्रकम्। स्वैरवृत्त- १९७, १६८ सतीकञ्च कज्वित्सर्ग स्मराम्यहम्। कलौ सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः (क. कृतयुगाचारं कृते कलियुगस्थितिम्। त्रेतायां

१. १. ६) ३५७ द्वापरे चैव विपर्यास स्मरामि च २५८ सहजं निजमाजानं धर्मः सर्गो निसर्गवत् ४०७ सुषुप्तस्थान एकीभूतः (माण्डू ५) स ह प्रातः संजिहान उवाच (छा.४. १५) ३०३ सुषुप्त्युत्का नद्यो भेदेन ३४३

सहसत्र दद्म एतस्यां वाचि जनको जनक सूक्ष्मन्तु तदहत्वात् (ब्र. सू. १. ४. २)

इति वै जना धावन्ति (कौ. ब्रा. ४. १) ३८४ १५७. २५६ सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलव्धे: (ब्र. सू. ४.२. सहोवाच मूर्धानमुपादिशन्त्रुवाच .. प्रतिष्ठा वैश्वा ३५४

नरः १४९ ९)

सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ५६ स होवाचाजातशत्रुरेतावन्रु ३ इति एतावद्धीति। सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकलयत् (महा- नैतावता विदितं भवति (बृ. २. १. १४) ३६५ नारा. ५.७.) २४६, २५८ संज्ञा चोत्पत्तिसंयोगात् (जै.सू. २. २. २२) ७८ सैवर्क तत्साम ५६

संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः (व्याः प. ६४) १६५ सैषा चतुष्पदा ७४

संहितायां यत्र दैध्य पदे यत्र न विद्यते। उक्तार्थ- सैषा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता (छा. १. १.४,

स्य महाधिक्यं श्रुतेस्तत्र विवक्षितम् ३०१ ५) ६९

श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्मेण कोशः

सैषानन्दस्य मीमांसा (तै. २.८. १) ३३,४१ स्वप्नान्तमुच्चावचमीयमानो रूपाणि देव: कुरुते सोडकामयत बहु स्यां प्रजायेय (तै. २. ६. १) बहूनि। उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षदुते ४३, १०१, ३७८, ४३० वापि भयानि पश्यन् (बृ. ४. ३. १३) ३३८ सोकामयत यज्ञं सृजेयेति स मुखत एव त्रिवृतमसृ- स्वप्ने न शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचार शीति (बृ. ४. ३. ११) ३२५, ३३८ ब्राह्मणो मनुष्या वसन्तऋतुः २६६ स्वयंदासास्तपस्विनः ३३६ सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्ण: परमं पदम् स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन (क. १. ३. ९) ११६ ज्योतिषा प्रस्वपित्यत्रायं पुरुषः स्वयंज्योति- सोर्जभेत् ... स वै न रेमे (बृ. १. ४. २-३) ११ र्भवति (बृ. ४. ३. ९) ३३८ सोमुनैव स एष येचामुष्मात् ... मनुष्यकामांश्च स्वर्गे लोके यजमानं हि धेहि २८३ (छा. १ ७. ७ ८) ५९ स्वाध्यायोऽध्येतव्यः २९१ सोमेन यजेत २७४ स्विष्टकृति भक्षप्रतिषेधः स्यात् (जै. सू. १०. ७ सोजश्नुते सकलान् कामान् क्रमेण सुरर्षभाः। ६५ PX) विदितब्रह्मरूपेण जीवन्मुक्तो न संशयः ४१ स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ३२९, ३३१, ३३३ सोऽश्नुते सर्वान् कामान सह (त. २. १. १) (ह) ४०, ३३३, ३७९ हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम्। य सोऽहं भगवः सत्येनातिवदानि (छा. ७. १६.१) १७६ थाच मरणं प्राप्यात्मा भति गौतम। योनिमन्ये स्तब्धोऽस्युत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवति प्रपद्यन्ते (क. २. २. ६) ३५ अमतं मतमविज्ञातं विज्ञातं (छा. ६. १.१) ४१५ हन्ता चेन्मन्यते हन्ुं हतश्चेन्मन्यते हतम्। उभौ स्तोशचुनाश्चुः (पा. सू. ८. ४.४०) ३५१ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते (क. स्थायितज्चिवन्चिश किक्षिपिक्षुदिसृपि १. २. १६) १११ (उ. सू.) ३०२ हन्ताहमिमास्तिस्त्रो देवता अनेन जीवेनात्मनाऽनु स्याच्चकस्य ब्रह्मशब्दवत् (ब्र. सू. २. ३. ५) प्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि (छा. ६. ३.२) १२ १५१, १७५, ४११ हस्तेनावद्यति. स्त्रुवेणावद्यति, स्वधितिनावद्यति ६द स्योनं ते सदनं कृणोमि घृतस्य धारया सुशेवं हिता नामहृदयस्य नाड्य: (कौ. ब्रा. ४. १९) ३८५ कल्पया मे तस्मिन् सीदामृते प्रतितिष्ठ ब्रीही- हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते ५८ णां मेध सुमनस्यमान: हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्मनिष्कलम्। त स्वत एवाप्रियो नात्मा ह्यात्मप्रीत्यर्थसाधनात्। च्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्मविदोविंदु: जायादि: स्यात् प्रियो भक्तया बन्धक्या: कामु- (मु. २. २. ९) २३१ को यथा (बृ. वा.) ४०० हिरण्यगर्भ पश्यत जायमानम् (श्वे. ४-१२) ३९३

श्रुतिवाक्यादीनां अकारादिक्रमेण कोशः

हिरण्यशकलैरनिंन प्रोक्षति ४१९ हृद्यन्तर्ज्योतिः ३३९ हिरण्यं धार्यम् २९२ हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः (पा. सू. ४. ३. हिंस्राहिंस्त्रे मृदुकूरे धर्माधर्मावृतानृते। तद्भाविताः ८१) ४२६ प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते २५९. हेतौ (प. सू. २. ३. २३) ४२५. ४२६ हृदयङगार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचनः आस्यमाव- हीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव (बृ. १. ५. ३) ३८१ हनीय: (छा. ५.१८. २) १४८

-ओं तत्सत्-

OFFICE BEARERS OF THE S.A. D.G.P.SAMITHI (Regd.)

SECUNDERABAD-26 (A. P.)

Hony Patrons : Hony Treasurer :

Sri Vibuthi Jyothi N thyananda. Sri K. K. Chandrasekar, Secunderabad. Kavishwar, Secundrabad. Hony Legal Advisor : „ S. Balakrishna joshi, Madras. „ Annam Viswanatha Rao. Hyd' bad. Sri T. Venugopal Reddy, Secunderabad.

, P. S. Jagannatha Iyer, Madras. Hony Auditor :

, K. Natesa Iyer, Madras. Sri G. Vaidyanathan of M/s. G. V. N. „ M. Ramanatha Deekshither, Madras. Shankar & Co., Madras. „ A. Doraiswamy Deekshither. Adayappalam Village. Finance Cammittee members : Sri T. V. Viswanatha Iyer, Madras. Office bearers : „ P. Sankaranarayana Iyer, Madras. President : „ M. Nilakanta Iyer, Madras.

Sri C.R. Pattabhi Raman, Barrister-at-Law. Executive Committee Members :

Vice Presidents : 1. Sri H. Ananthanarayana Iyer, I. C. S (Retd) Hyderabad Sri K. N. Anantha Raman, I. C. S. (Retd.) 2 ,, P. V. Anantharama Iyer, Hyderabad „ K. Nilakanta Iyer, Madras. 3 S. Annadurai Iyengar, Kulitalai ,, M. Nilakanta Iyer, Madras. 4 Dr. Aryendra Sarma, Hyderabad „ Dr. V. Raghavan, Madras. 5 V. Babu Rao, Hyderabad „ AR. N. Ramaswamy Chettiar, Hyd'bad 6 K. Balasubramania Iyer, Madras

Hony Executive Secretary : 7 V. Balasubramanian, Hyderabad 8 99 V. Chandramouli. I. A. S., Nellore Sri Adayappalam Ramanathan, Sec'bad. 9 M. N. Chandrasekara Sastrigal,

Hony Jt. Secretaries: Ađayappalam. 10 C. R. Chari, Secunderabad Sri P. V. Sivarama Deekshither, Madras. 11 Diwakarla Ramamoorthy, „ K. Rajagopalan, Hyderabad. Visakhapatnam „ K, R. Subramanyam, Hyderabad. 12, Dr. Diwakarla Venkata Avadhani, „ M. Viswanathan, Madurai. Hyderabad

13 Sri M. A. Ekambaram, Sirpur 48 Sri S. Nilakantan. Delhi 14 S. M. B. Eswara Iyer, Madras 49 ,, D.G.Padhye, Hyderabad 15 P. K. Gopalakrishnan, Hyderabad 50 ,. L. S. Parthasarathy Iyer, 16 P. G. Gopalan, Secundesabad Tiruchirapalli 17 R. Gopala Iyer, Hyderabad 51 „ C. P. Pattabhiraman, 18 C. E. Gupta, Secunderabad Pondicherry

19 R. Kalyanasundaram, Madras 52 „ V. Pattabhirama Iyer, Arni

20 Kappaganthula Lakshmana Sastri, 53 ,. Dr. Pullela SriRamachandrudu, Hyderabad Hyderabad

21 „ E. G. Kotiswaran Madras 54 „ T. R. Raghava Sastrigal,

M. S. Kotiswaran, Secunderabad Madras 22 55 23 „ K. Y. Krishnamoorthy, , N. Raghunatha Iyer, Bangalore 56 „ N. Rajamani, Secunderabad Visakhapatnam 57 , C. S. Ramachandran, I. C. S., 24 P. G. Krishamoorthy, Secunderabad New Delhi 25 , Y. Krishnamoorthy, Madras 58 Dr. T. N. Kumaraswamy Iyer, , R. Ramachandran, Secunderabad 59 Vellore „ Dr. K. Ramachandran, Madurai 60 27 A. Lakshminarayanan, „ V.G. Ramachandran, New Drlhi

Secnnderabad 61 ,. K. Ramachandra Sarma, Madras

28 Dr. P. G. Laley, Hyderabad 62 , A. Ramakrishna Deekshither

29 Madhava Sastri, Kanchipuram Madias

30 B. Madhavan, Bombay 63 „ T. R. Ramakrishna Sastri,

31 Dr. T. M. P. Mahadevan, Madras Madras

32 V. Mahalingam, Secunderabad 64 „ S. R. Ramamoorthy, I.A.S.,

B. V. V. S. Mani, Madras Hyderabad 33 65 34 K. L. Manohar, Secunderabad „ A.M: Ramanatha Deekshither,

35 C. P. Meenakshisundara Sastri, Varanasi 66 Coimbatore ,, A. A. Ramam, Calcutta 67 , B.V. Raman, Madras 36 A. Nagaraja Iyer, Madras 68 L. S. P. Nagarjan, Madras „ M. Ramaswamy, Hyderabad 37 69 K. R. Nandagopal, Secunderabad „ N. Ramesan, I.AS,, 38 Hyderabad 39 S. V. Narasimham, Calcutta 70 „ M. Rangarajan, Avadi 40 V. Narasimha lyer, Secunderabad 71 41 R. Narayanaswamy, I. P. S., „ D. Sankaraguruswamy, I.A.S., Hyderabad Warangal 42 B. Natarajan, ltarsi 72 „ S. Sankaran, Hyderabad

43 „ L. S. P. Natarajan, Secunderabad 73 „ P. Sankaranarayanan, Madras

44 P. R. Natarajan, Madras 74 „ V. Seshadri, Hyderabad 45 ., Neelam Raju Venkataseshaiah, 75 , P.A. Seshan, Madras Vijayawada 76 „, B. K, Seshu, Secunderabad 46 , R. Nilakanta Iyer, Madras 77 „ T. S. Shanmugasundara 47 „ M, Nilakantan, Secunderabad Mudaliar, Hyderabad

:ii

78 Sri T. V. R. Somayajulu, 91 Sri A. Swaminathan, New Delhi Secudderabad 92 N. S. Swaminathan, Secunderabad 79 „, T. V. Srinivasan, Secunderabad 93 C. R. Swaminathan, Katmandu 80 V. Srinivasan, I.P.S., Hyderabad 94 T. S. Thirumalai, Madras 81 A. V. Subramaniam, Madras 95 R. Thyagarajan, Madras 82 , K. V. V. Subramanyam, 1.P.S., 96 Vaidya Subramania Iyer, Madras Hyderabad 97 Varanasi Ramamoorthy, 83 „ K. S. Subramanya Deekshither, ("RENU") Hyderabad Pollachi 98 A. J. Veeraswamy, Seeunderabad 84 ,. M. A. Subramanyan, Madurai 99 Dr. N. Veezhinathan, Madras 85 , P. S. Subramaniam, Hyderabad 100 „ A. G. Venkatachari, Madras 86 „ A. V. Sugavaneswaran, Bombay 101 „, N. S. Venkatakrishnan, Calcutta 87 „ Dr. P. K. Sundaram, Madras 102 „ T. Venugopal Reddy, Secunderabad 88 V.S. Sundararajan, Secunderabad 103 „ K. R. Viswanatha Iyer, 89 M. Sunderasan, Secunderabad Kanchipuram 90 „ S. Sundaresan, I. A. S., New Delhi 104 ,, T. V. Viswanatha Iyer, Madras

DEEKSHITHENDRA GRANTHAVALI SERIES

List of books of Srimad Appayya Deekshita to be Printed in 15 Volumes :

Vol. i. Nyayarakshamani Vidbirasayana and Commentary. Vol. ii. Siddhantalesasamagraha. Purvottara - mimmasa - vada- Vol. viii. Mimamsa: Mayukhavali-Sastra-

nakshatramala. diplkavyakhya.

Ratnatrayapariksha and Commen- Vol. ix. Saiva: Sivarkamanidipika with

tary Mulam.

Vol. iii. Parimala-with Mulam. Vol. x.

Vol. iv. Vol. xi. Other Saiva Works.

Vol. V. Sivadvaitanirnaya

Vol. vi. Caturmatasarasamgraha Pancasloki and Commentary

Anandhvatalahari with Commen- Bhasmoddhulanavadavali

tary Sivadhyanapaddhati

Madhvatantramukhamardana Sivakarnamrta with Commentary Sikharinimala and Commentary Taptamudradharananirasa Sivapurana-tamasatva- Vol. vii Mimamsa: nirakarana. Upakramaparakrma. Sivapujavidhi Citrapata. Sivarcanacandrika Vol. Xii. Alamkara-Vyakarana : 5. Nigrahastaka Kuvalayananda 6. Brahmatarkastava and Citramimamsa Commentary. Vrttivarttika 7. Manasollasa Laksanaratnavali 8. Varadarajastava and Paniniyatantravadanaksatra- Commentary.

malika. 9. Sivamahimakalikastava.

Vol. Xiii. Stotras-Kavyas: 10. Mahabharata-tatparya-

1. Apitakuacambastava- nirnaya and Commentary.

(Jvaraharastaka). 11. Ramayana-tatparya-nirnaya

2. Atmarpanastuti and Commentary.

3. Adityastotra and Vol. xiv. Yadavabhyudayavyakhya. Comnentary. Vol. xv. Harivamsa-sara-caritavyakhyana. 4. Durgacandrakalastuti

iv

मुद्रितेऽस्मिन् न्यायरक्षामणौ सुद्रणाशुद्धिपाठाशुद्धिशोधनपट्टिका

पृष्ठम् पङ़क्ति: अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङ़क्ति: अशुद्धम् शुद्धम्

१ १२ मस्मतं० °मस्मत्पि° १७ १४ दषिगत दीपगत साध्यविशेष ३ तति प्रौढ़° °ततिप्रौढ़° " १५ साध्ये विशेष

४ १३ ·ब्र. सू. ४-१-३२ ब्र. सू. ४-१-३• १८ अन्याद्दव्या: अन्यादृध्या:

ब्रह्मपक्षप्र ब्रह्मपक्षकप्र ५ १ द्वं प्रसिद्ध प्राब द्वं प्राब २१

व्यवहरास्या® व्यवहारस्या® १८ १८ इयादि इत्यादि २०

कदचित् कदाचित् २२ जज्ञास्य जिज्ञास्य २२

२ मेदाविरोधेनैव अमेदाविरोधेनैव २१ उहाहृत उदाहृत

४ मेदेऽपि अभेदेऽपि वाच्यम्। वाच्यम्। स्वप्रकाशवादे २२ १७

१० द्वितयिस्य द्वितीयस्य अनुव्यव व्यवसायस्यैव धर्मिज्ञान- त्वात्। अनुव्यव 55 १२ इत्य देर्दोहात्म° इत्यादेर्देहात्म®

२० दहेन्द्रि° देहेन्द्रि २३ निदर्शक° निर्देशक ०मन्विच्छ मन्विच्छ

१० "तेर्निमूल° "तनिर्मूल® १५ 9 २४ ३ कार्यैुख्य कार्यान्मुख्य २० °सम्भवन °सम्भवेन १६ व्यव्वृत्त्यर्थ व्यावृत्त्यथ:

२१ वणका वर्णका° १७ द्रष्टदष्टे °मस्यियजिनः मस्यियाजिन: " १० नैव लब्धम् १९ तन तेन

१४ नैव च लब्धम् २२ सर्वज्ञा शक्तीति स्वज्ञानशक्तीति °षणव्रह्म षणब्रह्म' २5 किमन्तगर्डुना किमन्तर्गडना 5 भूतस्त्रष्टत्वं ०नतर्गंडुरिह न्त्गडु रिव " १८ ३ २१ आत्मैव दे० आत्मैवेद° स्तुल्य इति °स्तुल्य :- इति

११ ३ पीप्मससर्गप्रतात्या पाप्मसंसर्गप्रतील्या ९ स्वस्याऽपि स्वस्यापि

९ स्थैर्थेगि° स्थैर्योगि० १२ चेतनाS साधारणं चेतनासाधारण

१६ सविशेषं व्रह्म सविशेष ब्रह्म १८ "लुब्योगाड) लुब्योगाप्रख्यान त् सगुणव्रह्म सगुणब्रह्म प्रखयानात् 5 "' संहरणीय दान्ताऽप्रति° °दान्ता प्रति १९ संहरणीय २२

प्राणोत्कन्ति° प्राणोत्कान्ति° २५ व्यधिकरणS) व्यघिकरणासि- 2 १२ सिद्धोऽपि 5 द्वोऽषि १३ उत्कन्ति® उत्क्रान्ति°

२० सिद्धयति सिद्ध्यति २६ पक्षाSवृत्ति पक्षावृत्ति ईक्षाच्चके ईक्षाच्चके १३ १५ ब्रह्मणि ब्रह्मणि २७

२१ मात्राSगम्यं °मात्रागम्यं १४ ३ व्रह्मलि० ब्रह्मलि०

१५ १ सड्ग्राइका° सङ्ग्राहिका0 २९ ११ ज्यातिथोम ज्योतिष्टोम

१४ जगत्कारण° १५ त्यन्तमेति। 2 ० तयन्तमेति 'संयु° जगत्करण° संयु®

१७ ६ ब्रह्मतत्त्व° ब्रह्मगतत्व° ३१ २ शन्दिाज्जी 2 •शव्दिताजीवादपि १३ पक्षासंबन्धो पक्षसंबन्धो वादपि

साध्ये विशेष साव्यविशेष ३ °कारणवाद° कारणत्ववाद0

A

ii

पृष्ठम् पङ़किं: अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङ़क्ति: अशुद्धम् शुद्धम् ९ तापोय° "तोपाय० ५६ २० -"अत्न अत्

°वल्ल्या (अधिकरण) - 5 १७ °वल्या

३२ अनन्दम आनन्दम® ५८ २६ निरवग्रहृवि- निरवग्रहमिति ५

६ तुरोधाद् °नुरोधात् शिष्टमिति 5

८ स्वश देनैव स्वशब्देनैव २७ तरयो तस्यो

करिष्पते करिष्यते ५९ १८ आधारभेदेऽषि आधारभेदेन १३

१७ इति। पक्षि° इति पक्षि° २४ सड़ग्रहे सड्ग्रहे ६१ १६ घिष्टातृ धिष्ठातृ ३४ २० पर्यंत पर्यन्तं पुच्छप देन पाप्मास्पर्शा पाप्मासंस्पर्शा ३५ २ पुच्छप दे नित्यः' (गौड- ६३ ८ पृथिवीकारण पृथिवीमालकारण " १९ है नित्यः' इत्या का-३-३-इत्या० १७ परः इति। परः इति। न स्यात्-

2 ३६ ८ किञ्च' १८ (बृ-१-२-५) ई किश्व' (तै-२-६) ह्यस्य शब्दस्य ह्यस्यशब्दस्य २२ वाक्यासपृष्ट वाक्यास्पष्ट ३९ वाक्यस्य वाक्ये ६४ १६ उपजीवन्ति2 उपजीवन्ति' 'अमुतः आनन्दमय आनन्दमयस्य अमुतः

१० तस्योषव्याख्यानं, तस्योपव्याख्यानम्' ६५ २२ पत्तिलंमित पत्त्युपबृह्नित (छा-१-7-9) 5 ६६ ३ यष्टव्यः । यष्टव्य: खल्वेत० 'खल्वेत° तिलगोधूम तिलारण्यगोधूम "> " उपव्याख्यानम्') उपव्याख्यानम्' १९ सिलक शिलक (छा-१-१-१) 5 (छा-१-१-१०) २५ ष्ठित्वदोषोद्भावना ३९ १२ ब्रह्मबह्मगुण ब्रह्मगुण ६७ १० अथापि रयात् अथापि स्यात् वस्तुविषयत्वा वस्तुपरत्वा १४ ६८ ३ वहति घक्ष्यति १८ प्रधान्ये प्राधान्ये ५ तात्पर्य सत् न तात्पर्य न ४० १ कुतश्चन कुतश्चनेति निर्द्धार्य १३ निर्धार्य दुपब्रह्मण दुप बृह्मण ११ ७० ८ ४१ अर्द्धपथे वायो वायौ १८ अधपथे ९ देवतालिंगं देवतात्वलिशं ४२ २२ अनन्दस्य अनन्दस्य ७१ १७ तज्ज्योतियदिद तत् यदिद ४४ ८ कप कृप्ि २० बहुत्व कौक्षेय बहुत्वकौक्षेय २३ परास: परान्त: ध्यासचक्षुष्यत्व- २५ न चैंव स न चैवं सति ध्यास चक्षु) ४७ " ष्यत्वविश्रुतत्व श्रतत्व ४८ ११ न तद्ुक्तम् न तु तदक्तम् २३ दुसम्बन्धित्व १ आन्तरत्वेनात्मत्वे आन्तरत्वेनात्मत्वेन युसम्बन्ध ५१ ७२ २४ द्रव्यात् द्रव्यक २३ °नन्दमयेन °नन्देन ७५ १० प्रसिद्धे:त्रिपदैव) प्रसिद्धेः। त्रिपदैव ५३ १७ जक्षन् जक्षत् गायत्री। गायत्री ज्ञातिभिवा' " ज्ञातिभिवा' इति १७ प्राकृतीनामृचां न प्राकृतीनामृर्चा ५४ १४ ऊर्ध्वमुदेत्य ऊर्ध्व उदेल्य १८ प्राकृताना प्राकृतीना ५५ ह वै नाम वै नाम ७६ ८-९ ब्रह्म' इति 'इदं ब्रह्मेति इंद up

iii

पृष्ठम् पङ्क्ति: अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङुक्ति: अशुद्धम् शुद्धम्ं

१३ स्वधर्मत्वम् सधमत्वम् ८७ २५ किंत्वन्योप कित्वन्यानुप

७७ १५ ध्रवान्त° ध्रूत्रान्त° ४ °काडिक्ष "का डक्षि

३ 'सहस्र 'एतेन सहस्र ८ हवि: प्रक्षेपं हवि:प्रक्षेपं

९ वैलक्षण्यात्। वैलक्षण्यात् १० सिद्धन्तितः सिद्धान्तितः 19 २३ परो वा। परो वा, १३ फलशालिनां फलशालिनं

२४ परो वा। परोवा, १४ जननाननन्तर जननानन्तर

मतौ च्छ मतौ छ १८ अवगम्यमानैक्यं? अवगम्यमानं ८० ७

१३ सफल इति सफल इति। वाक्यं वाक्यैक्यं

'दिवि लोकेषु' 'दिवि' 'लोकेषु' ९० प्रबलम्। प्रबल २० तदुनुक्ति: तदनुक्ति: ९० गायत्री [यथा] गायली २१

८१ ८ 'प्राणोऽस्मि) 'प्राणोऽस्मि, मामुपास्व, 'यद्वै तत् ब्रह्म' 'यद्वै तत् ब्रह्मेति

मामुपास्व-5 मामेव विजानीहि' छा-३-१२-१६ इदं वाव तत् (छा- मामेव विजानीहि इति इंद वावतत्' ३-१२-७)

१३ तमेव त्वमेव मे (छा-३-१३-७)

१४ केनचन केन च इति एत° इत्येत° " वाक्यम्। १७ ब्रह्मलिभेषु वायम्। ">

८२ २-३ त्रिशीषाणं त्रिशीर्षाणं १६ श्रुत्यदि श्रृत्यादि

प्रह्ादी नतृणह प्रह्लादीयानतृणमह ब्रह्मवाक्यं ब्रह्मवाक्यं ३ ब्रह्मक कालकक्ष्यान् २३ ब्रह्मौक ४ कालखाजान् °नन्दरू °नन्दरूप 5 ९ मुपास्व मित्युपास्व ९१

१६ यावध्यस्मिन् यावद्धयस्मिन् ६ 'विजानीयात्' 'विजानीहि"विजा- नीयाठ' १७ अस्तित्वे च अस्ति त्वेव यावद्धयस्मिन् ११ लौकिकैवदिक लौकिकवैदिक २० यातध्धस्मिन् इात इति १६ °घिकृवि शेष °विकृत विशेष २४ लोकेश आनन्दो लोकेशः'आनन्दो १७ या वै प्रज्ञा या वा प्रज्ञा ८३ २ मामवे मामेव २३ वाक्स्य वाक्यस्य

", ८४ °मुपास्व मित्युपास्व २४ °गवमित °गमित ५ या पै प्रज्ञा या वा प्रज्ञा ९२ मेपरिहाराय मेदपरिहाराय

सहैवैता १४ पक्षोन्यास पक्षोपन्यास ६ सह ह्येता सहैवती सह ह्ेतौ १९ मुपास्व मित्युपास्व १२ ताष्ट विजानीहि है विजानीहि' है त्वष्ट " १५ प्राणोडस्मि ई 'प्राणोडस्मि ई २३ ब्रह्मो ब्रह्मो

१८ °मुपास्व ०मित्युपास्व मित्युपास्व ९३ मुपास्व

प्रॉणो वा अमृतं प्राण एवामृतं तद्रिधे० तद्विधे २२ तथथ तदथा ८ प्राणो व प्राणो वा ८५ जाते' 'यस्मिन् स्वीकरणम् स्वीकरणम्, ८६ ३ जाते यस्मिन् तरभूय १६ (ऐ. सं. १-३) (भु.सं. २.३) सभूरय

iv

पृष्ठम् पङ़क्ति: अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङाक्त्तः अशुद्धम् शुद्धम् १८ विधानान्तरं विधानानन्तरं 5> २१ पुनः पाठस्य पुनःपाठस्य ९५ १२ वाक्योपक्त वाक्योपक्रम २२ पुनः पाठः पुनःपाठः ९६ २ °करणभावेन °करणोपकरणि. ०३ ४ तत्कनु तत्क्रतु भावेन १२ हार्याजनस्य हारियोजनस्य १२ कल्पनारयां कल्पनाया: " २२ इत्यनन इत्यनेन " १५ रहितः, रहित :- हार्योजन: हारियोजन: २२ उपासस्यो उपास्यो १०४ १५ कर्त °न्यार्थब्रह्मा® न्यार्थभिन्न- कर्तृत्व ९७ लिङ्गोपात्त्रह्मा १७ कर्तृ कर्तृत्व १०५ ८ वियषयोऽयं विषयोऽयं ९८ २१ तादात्म्यनो० तादात्म्येनो० ब्रह्मणो ब्रह्मणो १३ सम्भवात् ; सम्भवात् 93 ज्ञापनेन १४ ज्ञानेन दृष्टत्वाच्च। दृष्टत्वाच्च ९९ १६ १६ सर्वगतत्व १९ प्रतिपद्येत प्रतिपाद्येत स्वगतत्व " २४ नाश्रींयते कृतमेव "' नाश्रीयेत कृमेव

२१-२३ ब्रह्मैव तद्गुणक° ब्रह्मैव मनोमय- १०६ १० स्वावच्छिन्न अर्भकमिव त्वादिगुणैरुपास्यँ स्वावचिछिःनं ई सिद्धयति। यतो १०७ २ य इमं य इदं मनोमयत्वादिषू १०९ सर्वधा सर्वथा पास्यगुणेषु उपदि- श्यमानेषु ब्रह्मैत्र १२ संहारे संहार:

तद्गुणक० २२ सा-थ्येन त स्यव सामर्थ्येन च

20 २५ व्रीहिण ब्रीहिणा ११० ११ रूपतया, रूपतया

१०१ १ वक्यं वाक्य १८ संहायत्व संहार्यत्व

३ शब्दालम्बनं शब्दस्यालम्बनं १११ १२ हन्तृत्वस्य, हन्तृत्व स्य प्राप्तुं शक्यम्,१ प्राप्तुं शक्यम्; " २१ इत्थावेद इत्था वेद सगुण एतेन 'सर्वगन्धः ११२ ५ जीवस्पृगेव जीवास्पृगेव सरवेरसः' इति व्याख्यातम्। " ७ भविष्यतीति भविष्यति

'सर्वमिदमभ्यात्तः' विनश्यत्व "' १८ विनाश्यत्व इत्युक्तं सर्वव्यापि ११३ ३ परार्ध्ये पराधे त्वमपि न तेन प्राप्तुं ४ जीवौ, जी वी शक्यम् ; सगुण °मसंसारिपरमात्मक °मसंसार्यात्म " १०१ °न्यरण्या (अर्णवा) दीनि 2 °न्यर्णवादीनि ८ च्छाया छाया

९ सर्वधा सर्वेथा २३ ब्रह्मलोके ब्राह्मलौरिकाः ११४ २० °मसंसार्यात्मक °मसंसार्यात्म १०२ ५ निरतिशया निरति शय सुखा° २३ विविक्त वदन्ति विविक्तं जीवं वदन्ति १३ करिष्ये करिष्यते ११५ ४ प्राह्यः। ग्राह्यः १६ प्रसिद्ध प्रसिद्धं १८ निश्चयात्तस्य निश्चयः, तस्मात्तस्य पितृकामो षितृलोककामो २० बाघको बाधको°

पृष्ठम् पङ्क्ति: अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङकिति: अशुद्धम् शुद्धम्

२१ सिद्धये, गुहा सिद्धये गुहा तथाऽपि तदापि " ५ ११७ १० पुरुष; परमात्मावेति पुरुषः परमात्मा वेति १३ विच्छेदः । विच्छेद:

११ प्रतिपाद्यः, प्रतिपाध्यः १७ नास्यापर नास्यावर

१३ 'तद° तद® १९ विद्याङ्गताया विद्या्तायां मध्यात्मम्' °मध्यात्मं २१ प्रावृत्ति प्रवृत्ति १४ तदसम्भवाच्च, तदसम्भवाच्च । १२६ े यदु वैवा यदु चैवा० Lo प्रसिद्धि: "> प्रसिद्धिः । ३ कुर्वन्ति, कुर्वन्ति ११८ २ सत्यम्। स्यादेव एवं सत्यं स्यादेवैवम्, ५ भवति। भवति

१२ श्रुतेसंख्या श्रुतसंख्या सोऽयमस्यां सोऽयमस्यां विब्यायां E १६ "िवाक्यम्', °मिवाक्यं लोकीभवन्ति लोकीभवति " ११९ ११ प्रघासास्साकमेधाश्च प्रघासस्साकमेवश्र १० पौत्र इति पौत्र एवंकर्मा इति "

१९ नाम हिरण्य नाम' 'हिरण्य १७ सर्वधा सर्वथा २० बुद्धिसामान्य® बुद्धिसाम्य १२७ ८ लभ्य ते लभ्येत १२० १४ °कापरिच्छिन्नत्व-) कापरिच्छिन्न -? २३ रथान स्थान स्वरूप स्वरूपत्व १२८ २० शालिन। शालिन: १९ प्राणस्य, प्राणस्य १२९ १२ 'स्थिते: 'अस्थि ते: १२१ 9 तस्य शब्देना0 तस्य कशब्देना १५ नियन्ततृत्वं नियन्तृत्वं उभययल्ापि उभयत्नापि M २४ इत्यदौ इत्यादौ ६ खरूपत्वात् स्वरूपपरत्वात् १३० ६ नौकादिषु नौकादिषु च १४ प्रवृत्तम्। प्रतृत्त शरीरशयापि शरीरस्यापि 6 १२२ ८ आपा आपो ९ इति चेतु न। इति चेत्-न, १४ माल्रस्य, मात्रस्य "> °याशंक्य माशंक्य १५ बक्तव्यत्वेनाव० वक्तव्यत्वेनानव० १५ परमू। परम् ; १२३ २ तत " १७ °मन्तर्यामि ६ कियते क्रियेत मन्तर्यामी

बह्मैति १३१ २ 'दृष्ट पश्यामि' ब्रह्मैवेति 'दर्ष्ट' 'पश्यामि' १९ ८ ·दत्ुरोधात् °द्यनुरोधात् १२४ १० माहात्म्येन माहात्म्यं १६ इत्युपक्रान्ततया १४ दहरविद्याफलत्वेन दहरविद्यायां ब्रह्म- " इत्युपकान्ताया

विद्याफलत्वेन १३२ ३ अमृंत अमृत: राज्ञ: पुरोहितौ १६ कामान् कामान्। ६-U राज्: पुरोहित: सर्वघैवा० १७ 'स्वराड्भवति' " १० सर्वथेवा° स्वराड् भवति [छा. ७-२५-२] सर्वज्ञान सर्वविज्ञान "

तेषां सर्वेषु कामचारो तेषां सर्वेषु लोकेषु १८ °पधिकस्य पाधिकस्य " भवति' [छा. ७- कामचारो भवति १३३ २ इति इति। २५-२] [छा-८-१-६] १२ काप्यं काप्य

२४ भाप्ये भाष्ये तमन्तर्यामिणम्।? तमन्तर्यामिणं " १२५ १ वायरति वार्यति य इम 5 य इमं

vi

पृष्ठम् पङक्ति: अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङक्ति: अशुद्धम् शुद्धम्

१६ चान्तर्यामिण° तं चान्तर्यामिण १४७ १५ हवै भगवन् ह भगवान् 1 कश्चित् कश्चित् १६ स सर्वेषु स सरवषु लोकेषु सर्वेषु

१३४ स्वांशजीवभेद मूवस्थान २ स्वांशभेद २२ मूत्रस्थान

३ सर्व भूता° सर्वभूता® १४६ २० मुलत्वा° मूलत्वा०

१४८ १ द्य्वायो० द्य्वादयो० ४ इत्युक्ता इत्युक्त्या. प्रतिष्ठानान्नेति प्रतिष्ठानाच्च नेति 4 वायुना " ६ " वायुना ११ त्रेताभि त्रेताग्नित्व गौतम तत्सूत्रेण गौतम सूत्रेण १४९ २ °धारण °धारण

, १३-१४ °मिस्तस्य, नियम्यभिस्तस्य नियम्य दिशन्नुवाच एष वा दिशन् एष वा

१३५ १० जीवा इति; जीवा इति पूर्वपक्षः, ५ सुतेजा: वैश्वा® सुततेजा वैश्वा " १८ मिथ्यात्वेन यावदू मिथ्यात्वेन पृथग्वर्त्मा्मा वैश्वा° पृथग्वत्मावैश्वा अयावद् ७ वैश्वानरः' वैश्वानर इति' प्रमाणादिर्मिन-) प्रमाणादिभिनेय-2 S यत्वा S सुतेज: शब्दा° सुततेजरशब्दा यत्वव 11 पेक्षितात्। अत्राि पेक्षितात् अन्नापि २२ श्रता: श्रुतः १३६ तस्मादेत १३ °मत्रोच्यते १९ तस्मादत १५० °मुच्यते त्रेताशित्व २० कस्मिन्न कस्मिन्तु १८ त्रेताग्नि

" १३७ ८ व्योम्न्यात्मा व्योनन्यात्मा १५१ २-३ इंद वाव तज्ज्योति: इंदं वाव तत्

३ °दयिषितं °मप्यधीयते मप्यधीयते पुरुष- १३८ °दयिषितम्। " विधमप्यधीयते तत्प्रतिपादने च तत्प्रतिपादने "स एषोऽग्निवैधा- ८ अक्षरात्पत्वेन अक्षरात् परत्वेन 'स यो हैतमग्निं नरो यत् पुरुष:, स

१६ योन्यक्षरस्य, योन्यक्षरस्य यो हैतमेवमननिं

१८ जगदुपादान जगदुपादानत्व पुरुषं पुरुषविधं (पुरुषं!) पुरुषविधं ">

२२ तदक्षरा° अक्षरा° ७ भावातत्न माबात् तल

कि न किं न " " १५२ १२ त्रेतामि त्रेताभित्व

२३ विवर्तमानतया, विवर्तमानतया " १८

१३९ १३ ज्ञाततया, " ज्ञाततया २३ गार्हपत्यादि गार्ईपत्यत्वादि

१४० १३-१४ ब्रह्मपरत्व,0 ब्रह्मापरत्वा° १५३ २ तस्मिन्नुपपद्यते तस्मिन्नुपपद्येते

२२ लोचनोप •लोचनेनोप° २३ त्रैलोक्योत्मना त्रेलोक्यात्मनो "> १४२ १० तत् एव तत एव १५४ एवं एवं - भूतयोनि भूतयोनि: प्रादेशमात्रमध्यात्मं प्रादेशमात्रं- "

१४ गतत्वेन, गतत्वेन अध्यात्मं

१४३ १३ अमूर्तत्वगोत्रत्वा° १५५ २ लिङ्गान्येव

जीवपक्ष जीधनिराकरणपक्ष ३ घटादे " १९ १५६ घटादे

१४४ ४ ह्रेष ह्येष षष्टयन्त षष्ठचन्त " ६

१२ हिरण्यगर्भ:, हिरण्यगर्भ: ९ तस्य तस्या:

परत्वम् मूर्त परत्वममूर्त १५७ २३ तदुभय (मध्य) तदुभयमध्य

vii

पृष्ठम् पङक्ति: अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङ्रक्ति: अशुद्धम् शुद्धम्

१६९ वचनेन °वदनेन २४ परतया परताया ३

यदर्वाक् यदवाक् ४ वचनपर °घदनपर

१५८ १५१ १७ दभ्वाद्यायतने दुभ्तद्यायतने विजिज्ञसि° विजिज्ञा सि° °वदनेऽपि 9 १६ ३ दभ्वाद्यायतन धुम्वाद्यायतन °वचनेऽपि

१६ सेतु सेतुत्व ९ स सएवा स एवा

" °ममृतत्वं च, °ममृतत्वं च

" १८ श्रृत्यदिकं श्रत्यादिकं १२

२५ °भावादताम् भावादतोऽम् २२ दृष्टोन्ता ·दृष्टान्तो

(मा. १-२) °सिध्यर्थ ०सिद्ध यर्थ°

१६१ १३ (बृ. २.२.१९) १

१६ एवमेतस्मा एवमेवास्मा® ३ °काचिदनुपपत्तिः । काचिदनुपपत्तिः

प्राणा: लोका: प्राणा: सर्वे लोकाः ६ प्रकराणादू0 प्रकरणादू®

वेदा देवा: १६ सिध्यतीति सिद्धयतीति

°करणकवत्वत्ं °करणकत्ववत् २१ ग्राप्ते प्राप्ते °व दन° पञ्चजना: १७१ २ °वचन° पच्चाजना:

१६२ प्राणमृद् युभ्वादया) प्राणभृत् धुभ्वा-2 २२ तदुषाघिकतृ तदुषाधिककर्तृ

३ यनम् घ्यायतनम् १७२ ६ °योगत् °योगात्

१२ ज्ञेयत्वं च ज्ञेयत्वं च। १२ तत्सिदौ तत्सिद्धौ

१३ ज्ञेयः। तत्र ज्ञेयः, तत्र १७ श्रुत्या, श्रुत्या

कर्मकतृभव° कर्मकर्तृभाव° १५ स्तादेतत् स्यादेतव् १४

५ लक्षकत्वात् १७४ °हतेम° वहेतुम°

१६४ लक्षकत्वात °चित्यच्चेति चित्याच्चति

१६५ ४ शोवति शोचति

°ज्शब्दभ्यां °ज्शब्दाभ्यां १२ पूर्यपक्ष पूर्वपक्ष

°दृष्टिकरणे, दृष्टिकरणे १४ सौत्रौ सौत्रो

११

२२ या पा घा पा २२ विधना० विधाना

°प्रतियोगिकत्व° °प्रतियोगित्व २३ ·दध्युपेद° °दध्यपदे०

१६६ 9 मन्त्रानुसारेण १७५ ३ °मुत्कणं °मुत्क्रमणं

८ °मन्त्रानुरेण चेतनत्वात्, चेतनत्वात् ५ शक्रवन्ति शक्नुवन्ति

१४ परमात्मन: नान्त: करण, नान्त: करण परत्मान: एवश्र 'प्राणो० " °वक्तव्यतया एवं 'प्राणो०

१९ °कुक्तव्यतया ९

१६७ °तादशं •मुपपदयितुं सुपपादयितुं

४ °तादृशं: परमात्मनो

१६ "वाक्ये च बहुत्व वाक्ये बहुत्व° ११ परमत्मनो

१८ परमात्मा, परमात्मा

१७ साम्नो नाम्नो °क्रान्तात्मो

वायाः २३ °कान्तामो

२१ °वायात् °मातन्वते वादित्वम् ; वादित्वं २

२२ °मातन्वत १७६ १६ तावदस्ति, तावदस्वि

१६८ १३ °विबक्षायां विवक्षारयों १४ एतस्मिन्तु

१५ निबध्ये० निबदधये० १७७ एव स्मिन्

viii

पृष्ठम् पङ़क्ि: अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङ़क्ति: अशुद्धम् शुद्धम् १६ वर्णेष्वरक्षर वर्णेष्वक्षर° १९ ऋकारादिष ऋकारादिषु द्रष्टत्वा° °द्रष्टरा° २० पुर्वोत्तर पूर्वोत्तर° مـ

५ ०भिर्गार्म्या: °भिर्गारग्या: २२ व्यतिरिक्तखण्ड °व्यतिरिक्ताखण्ड° ८ द्याधारत्वा° द्याधारकत्वा° १८७ ७ °वभासस्तत्तदु वभासस्तदु° 6 ९ दीर्धति° दीर्घति० १७ °मन्द्रत्वैक° °मन्दत्वैक० १८ °वणनस्य °वर्णनस्य १८८ १८ यथार्थ्या" याथाथ्था २३ यो वा ब्रह्मिष्टः यो वो ब्रह्मिष्ठः २० शिवपुराण शिवपुराणे १७९ १ सामश्रवा सामश्रव ३ १८९ ११ 'एतस्मिन् सवल्व एतस्मिन्तु खल्व ४ सदुत्तराक्त्या तदुत्तरोक्त्या १२ (भा. गी. ७. ७) (भ. गी. ७. ७.) ११ जायत जायेत १४ 'कस्मिन् खल्व° 'कस्मिन्नु खल्व° १५ द्वभ्यां द्वाभ्यां १९० ६ एवभन्यथा० एवमन्यथा® ९७ पृछ पृच्छ °चाराश्रयेण चाराश्रयणेन 6 १८० एतस्मिन् खल्व० एतस्मिन्तु खल्व° १६ ०सकालाधा °सकलाधा १२ विश्रान्तम्। विश्रान्तम्, १९१ ११ समेकस्य °समेक: १४ तस्यापि तथापि २० वाश्ष्यशेष० गतासारवर वाक्यशेष० १९ गतसाबf १९२ २ स्यात स्यात् २१ °शब्दाश्रयकत्वात् किश्चित्किञ्चिद्धृ १८१ १ तादात्म्येना - तादात्म्येनाश्रया® प्रशासनहतुका प्रशासन हेतुका २ °नामार्था °नामर्था १९३ १७ कदाचिद° काचिद° १२ व्यवहरत् व्याहरत् १९४ २ भाप्यका० भाष्यका १४ पादनोपादेय पादानोपादेय० ७ °णार्थत्वेन योज °णार्थत्वेन च योज० १८ तया सति तथा सति १४ °नुपपत्तेः । अतः °नुपपत्तेः, अतः १८२ ุ साधारणकृति साधारणाकृति १९५ ३ मित्यने नैव मित्येतनैव नियोग® विनियोग0 ८ परं चा परं च परं चापरं च २३ प्रतिपद्यतेऽ, प्रतिपद्यते, २१ नास्ति पूर्व नास्तिपूर्व १८३ २ उपादान- उपादाना २२ °वास्ति पूर्व० °वास्तिपूर्व० १६ °मन्द्रादि °मन्दादि १९७ तात्प्राप्ति° तत्प्राप्ति° 6 १८४ १० क्रमिकोच्चरण क्रमिकोच्चारण आपरब्रह्मो अपरब्रह्मो २० विशादतरां विशद्तरां १९८ १९ चा परं च चापरं च १८५ १५ °दात्तहस्व° °दात्तहस्व° २०० 9 पृरुषस्या पुरुषस्या० १८६ तदाद्यावययवो० तदादयावयवो० कर्मण।ऽर्थात् °कर्मणोऽर्यात् १२ पुवौंत्तरा° पूर्वोत्तरा २१ °शोपमेयनि० शोपमेयत्वनि० 'एऔच्' 'ऐऔच्' २२ वर्तकार्वशषेण- °वर्त कविशेषण- १४ हस्वा° हरस्वा® २०१ १ योरिव' (राम० "योरिव' इति- १६ नुद् प्राप्नोति नुट् न प्रापोति (रामा0

पृष्ठम् पङ़क्ति: अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङक्ति: अशुद्धम् शुद्धम् १० °प्रवाहत्वच्छत्र° °प्रवाहत्वछत्र° २१२ सुखामकं सुखात्मरकं प्रतिबिम्वरूप प्रति बिम्बरूप १५ च्छान्दोग्य छान्दोग्य वाह्याकाश बाह्याकाश® १७ ततोपि ततोऽपि १९ समानरूपपरि० समानपरि २१३ रैक्या® २०२ ४ इत्यादि स्वा° इत्यादिस्वा २१४ ३ °विछटान ·विष्ठान २०३ ८ वरुणांश्र° वारुणांश्® १० सच दह स दह किश्चित् (काचित्) काचित् ११ केचित् केचितु १३ उदमानो® उपमानो १८ वर्तते विद्यते १६ किन्तत्वन्तर्वृत्ति किन्त्वन्तर्वर्ति २१ कन्प कल्प° २२ 'यो ख्वस्येत: 'यो यो ह्यस्येत: चाख जीवा चास्येह जीवा २१५ १ द्वादशतं द्वादशशतं १० विशेष(ण)° विशेषण २०४ सत्यम्। सत्य 'आकावत्स" 'आकाशवत्स २० तद्वाव0 तदन्वेष्टव्यं तद्दाव २०५ १

1५ पपदनीयं पपादनीयं त देव तदेव च गुर्वाश्रयणा गुर्वाश्रयश्रवण0 १८ प्रकृत द्वयावा° प्रकृतयावा २०६ ब्रह्मपुरम्' त्या° 'ब्रह्मपुरम्' इत्या २१६ °मुदक्खि मुदखि

यदैनजरा य दैतज्जरा ४ °यार्थावा °यार्थवा

१३ °नामानुरेण °नामानुसारेण तस्मा° "तस्मा®

) दहराकाशस्योपा- २०७ २ यो यमन्त° योऽयमन्त° दह राकाशस्योपा-

३ यो वै सोऽन्तर्ईदय -? तदेतत् सनाऽवगम्यत इति। सनाऽवगम्यते" यदुक्त श्रीमद्भाष्ये इति यदुक्तं श्री- आकाशस्तदेतत् 5 विपाप्म परवेश्म विपार्य परमेश्म मद्भा्ये १७ विपाप्मभु विपापम् V

२१ स्तुस्यर्थ° स्तुत्यर्थ° श्रुताचेतनासा श्रुताचेतनसा २०८ पकरोति, (पकरोति एव- (एममिहापि दह मिहापि इति वा दह २१७ ५ वश्यम्भाव® °वश्यम्भावा°

पर्यवस्यति इति वा; पर्यवस्यति सुकृत हे" सुकृता हे

°तुगुण्येन समा° •नु गुण्येन दुष्कृतहै दुष्कृताहे २०९ आक्षेपसमा0 २२ "शान्तवर्वित" 'ान्तर्वर्दि°

१३ °प्रतिपादनेन °प्रतिपादनेन ब २१८ श्रतिलि।°

२ "मेवोतरम् °मेकमेवोत्तस्म् २१० १२ तस्मादिव° तस्माद्द्वि १६ भूतकाशे भूवाकाशे १८ तदनन्वय: तदन्वय: सूत्रमेवोत्तरम्। २२ दहरपृण्डरीके दहरपुण्डरीके सूत्रमेवोत्तरं १८ समयितम्। भूता समर्यितंभूता २१ प्रथमा(न्ता)का प्रथमाका® २० श्रुतेरन्यथा श्रुतेरनन्यथा°

१६ वर्तते विद्यते २११ श्रवणभ्म्ष श्रवणब्रह्म

११ वर्तते विद्यले विशेषणात् विशेषणात्।

दहरत्वोक्ति: 1 दहरत्वोकत:, स्योदेव स्यादैद

n1

X

पृष्ठम् पङ्क्ति: अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङ़क्ति: अशुद्धम् शुद्धम् १४ पारमे पारमै० ४ शङ्काऽवकाश शङ्का अवकाशं २२१ २ विषयत्वयो विषयत्वायो ७ °मापद्यते °मापद्येत इत्येनना इत्यनेना १३ स त्वपेजीवभवो स त्वपेतजीवभावो V

९ प्रकृत्यास्मिन् प्रकृत्य तस्मिन् १३० ४ छान्दोग्य भाष्य छान्दोग्यभाष्य १९ सर्बेस्य सर्वस्य १५ रूपत्वम्, रूपत्वम्। २० व्योम्न्यात्मा व्योमन्यात्मा २३१ सति, चिषये च सति विषये च २२२ ३ श्रूयते। "सवा श्रयते "सवा १० °मनदेतेज मन्द तेज° uY ४ हृदीति हृदि' इति।' २३२ सामार्थ्य सामर्थ्य ५ °तया तया च सम्भवति: सम्भवति V

१२ समुच्चार्थ: समुच्चयार्थ: १४ स्यालोके स्यालोकस्यालोके २२३ ११ नतं नैनं १५ त्रिस रेण्वादेः° त्रस रेणोः १४ एंव एवं २३३ ३ प्रप्चब्रह्म प्रेपच्चे ब्रह्म १८ ब्रह्मभव: ब्रह्मभाव: २३४ तज: तेज निविशष निर्विशेष १४ विभति विभाति २२४ एते(त) एतं १८ कश्चि० कश्षि° ४ आप्ता: आत्ता: १९ भान्त भान्तं १२ तेषां "तेषां २२ वक्तव्ये इति वक्तव्ये धानमिति धानं" इति " २३ स्फुरणेनैव (तेजः) स्फुरणेनैव "> योह यो योह्य भास्वरत्वा° भास्वरत्वो० १३ ये चास्य ये चास्येह २३५ २१ भगवद्भीतासु भगवद्रीतासु २२५ ९ अस्मिश्षे० अस्मिशे® २३ वल्िलि वल्ली

" समाहिंत सर्वे समाहिंत ... सर्वे शङ्का शङ्का । " १२ रु प्र स्वप्न वल्ि वल्ली १५ °योरन्तः करणो० °योरन्त:करणो० ३ °पादनमु, ना0 °पादनं ना० १६ अविद्यामात्रोपहितमात्र अविद्यामात्रोपहित ५ वलिलि वल्ली २२६ १ प्रतिपाद्य इति प्रतिपाद्यत इति १३ तवं पर्य० त्वपर्य

११ स्यानुपयोगात् स्यानुपयोगात्। २३७ प्रकाशिनी प्रकाशनी २० जन्यसुस्व जन्यसुख राजत्रवेः राजन् रवे: २२७ ४ इत्यदावुक्तम् इत्यादावुक्तम् शक्तिर्नारा शक्तिर्नारा 39 " १९ जीवना जीवाना0 २० ईशानो ईशानं २२ हेते ह्यस्यैते २१ सन्दषटं सन्दष्म्। कामा: तथथा कामा अनृतापि- अल्यपरिमाणञ्च,) अल्यपरिमाणश् न? धाना: तदथाऽपि न जीवलिप्म्। जीवलिन्नम्। २२८ १० स्वीकृत्य अस्वीकृत्य २३८ २ °कश ०काशः १४ ब्रह्मण- ब्रह्मण :- १५ शब्स्या शब्दस्या® २१९ यदन यद्तत् २१ मनीषामनस्रा मनीषा मनसा

xi

पृष्ठम् पङ़क्ति: अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङ़क्ित: अशुद्धम् शुद्धम् २३९ ४ प्रोयणैश प्रायेणव २४८ ४ स न्निहितानां सन्निहितानां ५ विद्यर्या विद्यायां ५ तदुयुक्तम् तद्युक्तम् मगुष्ठ °मकुष्ठ सौभग' सौभगा' "> १०

१२ इति, इति। १३ वाछेदो० वच्छेदो० स ह्यकाठ्क्षदयं 2 स व्यकाड्क्षदय जु नाप्य नू ३ ना ३ मत्रो® मात्रो® ११ " पुरा पदा १७ वर्णनात् वर्णनात्। "> १२ प्रस्तौति। यज्ञमेव प्रस्तीति यज्ञमेव १९ वल्लि वल्ली १३ प्राहेति। एत इति प्राह" इति २४० १० तदलभ्यस्य तदलभ्यं 'एत इति5 १३ शावकाशः शङ्कावकाशः " १६ करणाघिष्टातृ करणाघिष्ठातृ १६ श्रास्या श्रुतस्या® १८ समिद्धिरद्विर- २२ षोडशियगा षोडशियागा २४९ २ दवगणसर्या देवगणसंख्या २४१ २ संस्थिकः संस्थिति: व्यारयतत्वेन व्याख्यातत्वेन संस्थिकम् " संस्थिति: वैदिकब्द वैदिकशब्द MY " " १४ भाव: - भाव: ? °रववक्षायां °रविवक्षायां 35 १५ भार इति भार :- इति °मसअसमिब •मसमअसमिव २४२ ५ °पन्नजीव °पन्नजीघ २१ मथनोद्भूतश्शिव-) मथनोद्भूत-2 "> सक्कोचनीयं भूषणता शिवभूषणता २४४ ८ ्विन्दादि० व्विन्द्रादि० २५ ३ समानमाम समाननाम °मष्टा दशकपालं मष्टाकपालं ६ न शक्यते हि शक्यते "

२४६ ६ पुण्डरीकाक्षस्येव। पुण्ड रीकाक्षस्येव ११ तद्तृधा तद्तृथा 'धम 5 *धर्म १६ मुमुक्षुई वै मुमुक्षुवै १३ °भावदेकैक °भावादेकक २२ सहस्त्राक्ष सहस्राक्ष "

पितृन्' 5पितृन्' क्लृप्ति:, नात्र° " २२ २३ 2 (ॉ.ब्ा-६-९-१५) २५ ४ प्रभवैक प्रभवैकेक २४७ १ व्याकरोव व्यकरोव् १० अश्ञनाया अश्नायेति' प्रजापतिः' प्रजापतिः' (ते-ब्रा -? " २१ निमिभूत निमित्तमूता: " २.६.२)5 २५: ४ अमिन्नर्ये अस्मिन्नये (निर्ममे' °ययस्त्रिशा यस्त्रिशा २ निर्ममे' (मनु- १-२१) ८ मात्रामुपादायान्यं) °मात्रामपा दा-है ३ व्वकार सः) 'अकार सः' नव० यान्यभ्नव० (मनु-१-२१) (वि-पु-१-५-६४)) १० कर्म (मि)णामैहिक) कर्मणा ऐहिक-2 व्यार्कि व्यर्क्ति शरीर 5शरीर घटादि विग्रहाङ्की० विग्रहाज्ी० १० घटादि २५३

१५ सिध्यर्थ सृष्ट्यर्थ कर्मणि, शब्दे च कर्मणि शन्दे च " आगन्तुकक आगन्तुक १२ सम्भावत् सम्भवाद २०

xii

पृष्ठम् पङ्क्ि: अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङ़क्ति: अशुद्धम् शुद्धम्

" १३ सम्भावाच्च सम्भवाच्च तत्तन्मत्रा तत्तन्मन्त्रा १६ °प्युपपत्तरिति °प्युपपत्तेरिति १३ रफ्ीकुवार्णस्य रम भ्ीकुर्वाणस्य २५५ मन्त्रेभ्यस्तत्तस्क्रिय भन्त्रेभ्यस्तत्क्रिय १६ °करिणः कारिणः 2 "> १४ स्वीकृतु स्वीकर्तु १८ तथाऽप्युपास्या तत्राष्युपास्या १६ नोपपद्य इति नोषपद्यत इति वर्तित्व पत्नीत्व " २३

१९ तावेवात्राप तावेवात्रोप® = P 32 प्रयुज्यते प्रसज्यते २५६ ५ क्त्रस्मार® कर्त्रस्मर २६४ १३ च कविशक्कारयौ चक्कपिशज्गाख्यौ १३ कर्तव्यत्वात। सर्व कर्तव्यत्वात् सर्व कृ(क) तौ कतौ " २१ वेदनिस्यत्वे वेदनित्यैत्वे २० वस्वाक्षेनां वस्वादीनां रचैथ °मस्तु। महा मस्तु, महा २१ °पोसक "> " °पासक २५७ १३ कृद्धयः' 'संहिता २६५ ३ यथा तथा २५८ १० वेह कर्तृ वेदकतृ युज्यते, युज्यते। १९ भू सुण्डा० भुसुण्डा ७ 'सम्भवदग्नी 'सम्भवन्ग्नी० २५९ विहितानि, तान्य° विहितानि तान्य° न्द्रादि नाना ०न्द्रादिनाना " १९ तत्तद्भाग्यतया तद्भोग्यतया २६६ २३ स्तोम्मना स्तोमानां १३ गावा® गवा २६७ घटते घटते "> ३ कृत कृत्य देवा च देवा वे " १४ १ इष्ट नान्यादृशमबगम्यते; (नान्यादशम्, अवगतेष्ट वायुमुखः वायुर्मखः १० सुब्रह्मण्य: (ण्या)' सुब्रह्मण्यः' २६• ४ नासम्भावु नासम्भवात् १२ चकपिशङ्ग चक्कपिशज् १३ तत्प्रमाणस्य तत्प्रामाण्यस्य कर्मणि कर्मणी २३ न तेषां तेषां ५

°गताधिकार " २६१ गताघिक° कुर्यााश्रयन् कुर्यान्ाश्रयन् २७० २३ राजदीनामेव रजादी नामेव पुनश्च पुनश्र- विरोधः । विरोध:, २७१ क्रियामाणे क्रियमाणे

युक्त्य: यज यजेति १३ युक्तयः देवताये १४ विरूपनित्यया चिरूप नित्यया देवतायै

२२ भवति भवति। १९ फलावाक्यर्थ फलावाप्त्यथत्व

प्रचरन्तवेव प्रचरन्त्येव २३ प्रातं प्रीतं

२७३ विषये विषयेषु V २६२ भूसुण्डा भुसुण्डा दिव्या नित्या " तत्तद्विधि तत्तद्विधिषु ८ युगान्तेत° युगान्तेन्त° " तत्तत्सम्बन्धे तत्सम्बन्घे

१२ प्रधान प्रदानं " यस्तेनान् य:स्तेनान्

१८ मन्त मन्त्ादि २७३ १३ व्यवधान(व्यवाया) व्यवाया चक्ष चक्षु° २० दण्डकितपद्ा® न दण्डाकलितपदा® तत्स्मृति तत्ततस्मृति २७४ प्रममपत: प्रसाशान्तरतः

xiii

पृष्ठम् पङकि: अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङ़क्ति: अशुद्धम् शुद्धम् गायेत् ' इति गायेत्' इतिवत् २० -अथापि स्यात् अथापि स्यात्- " १७ विद्धथेक° विध्येक० २३ कथः 'स क्रतुं कथ 'स क्रतुं २१ प्रतिपाद्यनामानपे प्रतिपाद्यानामनपे >> उक्तः उक्त :? विध्यन्वय्यर्थ० "> २८२ १४ ऋषिवंश ऋषिवश्य २७५ ६ प्रसिद्धयर्थ० सिद्धयर्थ० यस्य वरणस्य °यवरणस्य १६ द्रविण द्रविण १७ वासादिना रूपेण वासिरूपेण २० प्रतिपायत० प्रतिपादयत° १८ कैश्वि® कैश्चि° २७६ १३ इममावि इमामावि° २८३ १ विग्रहत्वा° १४ स्मर्यते (?) विग्रहवत्त्वा° स्मयते २ देवतेति- देवतेति १५ (मैत्रा-६-३७) (मनु ३.७६) ५ आपि अधि 5> १७ तपयत' तर्पयतः' 3> १३ स्वर्गे सुवर्गे १८ पतिातर्षण पतितर्पण "> १९ °नास्त्रायाणां नास्रयाणां १९ लोके लोक़ २८४ सप्तरात्रेण सुर सप्तरात्रिणासुर स्वस्स्थान स्वस्थान ५ समगानां सामगानां स्थित्व स्थित्वा १० तत्तहैव तत्तहेव २७८ २ शब्दस्य प्रामाण्य प्रामाण्य ११ भोवाप्ति भोगावाप्ति °नुमे °नुमेय १६ कामयेत् कामयेत १० तत्प्रतीते रेवाव° तत्प्रतीतेरव° प्रापशिशुरित्यन्तं प्राणाशिशुरित्यन्त्यं २७९ १५ परार्थे परमार्थे १७ °मित्यष्टमे ·मष्टमे २० •नुष्ठापनीयमिति १८ श्वसथादिष° श्वसथादीष स्तावकवाक्याना नुष्टापनीयमिति २८५ ८ देवतावृत्तेः देवतातृप्तेः मसदर्थावलम्बनत्वे हितै षित्वेन १४ हितैषित्वेन विप्रभोज्यं (विभज्यानं) विभज्यान्न

२८० ५ तापर्यवन्तः तात्पर्येवन्तः सुतार्पितम् 52 १५ सृतार्पितम् ६ होद्रीये होद्रीथे १८ °शवरप्रीतिः श्वरप्रीते: ८ सद्वियत्व सद्विषयत्व २८६ ३ °क्षत्रणि क्षत्राणि ११ हस्ताभ्यं हस्ताभ्यां लान्येव। भवन्ति लान्येव भवन्ति। १२ अवचनं ततश्चावचनं ७ पतये उमा पतय उमा १६ मातिधात् मातिधाक् २३ पादे च पादे वदन समवेता° °वदनमसमवेता° २८७ १७ पानादि नाना पानादिनाना १८ देतानामपि देवतानाम पि १८ देवतोद्देशन देवतोद्देशेन °म पूर्वादिष्विव °मपूपादिष्विव पररिणामो परिणामो

२० ज्यार्तेमेर्डेलमेव ज्योतिर्मण्डलमेव २० न्यथापतेव न्यथा भवेत् २८१ ५ स्वस्वमात्मना स्वं स्वमात्मना २१ °महान °माह्वान

१३ सिद्धं किश्चित्फ सिद्धकिश्वित्फ° २८८ पितार: पितर:

१५ इति इति। २ °श्घिष्ठातार; श्राधिष्ठातार: C

xiv

पृष्ठम् पङ़क्िति: अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङ़क्ति: अशुद्धम् शुद्धम् ६ र°दत्त मत्वा अनेनाषि मन्वानेनापि " १० °मागनं °मागमनं १२ केवल केवलं ११ तन्मध्यपाति तत् मध्यपाति १७ तत्सङ्ग्रहार्थ तत्सङ्ग्रहार्थत्वे १५ °न्यमृततानि °न्य मृतानि १८ त्वाभावात् त्वापातात् १७ स्वतोऽनद° स्वतोऽद १९ फलादीनामषि फलानामपि २१ श्ववर °श्वर २० जायते' जायते य एवं वेद' २८९ १४ त्यपेक्षिता। °त्यपेक्षिता २९८ ३ नन्वर्थज्ञान नन्वथज्ञानवत् २० देवतानं देवतानां १५ त्वस्याध्ययनेन)त्वस्य परि° २९० १० °स्वातक्षीय® °स्वापक्षीय® परि० २९१ शब्दस्यपि शब्दस्यापि 1, १६ प्रवेशादधी तेन प्रवेशात्, अधीतेन ८

" १० तयोरसतोर्वि तयो: सतोर्दि साक्षात्, " १७5 उपादेयत्वाद्वा है साक्षादुपादेयत्वाद्वा, योग्यतात्वव° योग्यत्वादव " १९ २९९ त्वेनोपादेयत्वेऽपि त्वेनानुपादेयत्वेऽपि " २० स्वारस्यभज्जनस्य स्वारस्याभञ्जनेन ४ २९२ भवति ; अर्थ भवति अर्थ शरवानां शाखानां ४

°पायवति ९ किचिदङ् किश्िदन् १२ पाय इति "

२९३ °नासभवात् °नासम्भवात् ३०० सूच्यते हि'। सूच्यते हि' इति। तस्याधि " ११ बाध बाधा هـ

२ तस्या अपि विधिशक्तिविशेषण धीशक्तिविशेषेण १७ माभूरिति मा भू: १०

१६ पर्यवासायितया पर्यवसायितया ३०१ शुद्र शूद् तवैवास्तु प्रसज्यते तवैवास्तु। २२ प्रसज्येत २९४ ८ संभवतीति सम्भवि हीनस्य मम हीनस्य प्रतिष्ठाहीनस्य मम लोकवाक्यानां १० लोके वाक्यानां शक्ि:, शक्ति: १२

१७ व्यवहार व्यवधारण ११ स्वकन्यां ततत्यं स्वकन्यां आवसथार्थें? वेदेऽप्यार्था वेदेऽप्यर्था० तत्रत्यं "> १२ °वर्तयन् वर्तयन् उवाच " २० °स्तात्पयस्य स्तात्पर्यस्य १३ इति इति। २९५ ५ त्येकधैव त्येकयैव १८ रुंद (जं) 'रुजं क्रमविशिष्ट कमविशेषविशिष्ट ३०२ २ स्थायि र्फायि १२ बाधे च बाधे रप्रत्यये रकूप्रत्य ये १७ सामान्यं सामान्यम्। ३ रूढ: । रूढ:, °स्तीति ; एतावता " °स्तीत्येतावता १४ तत्सूत्रार्थ तत्सूच्यार्थ २९६ १ श्रेयसी श्रेयसे ३०३ ५ °नन्तररमु° °नन्तरमु० ९ स्तस्मै फलाय °स्तस्मै तस्मै फलाय चैत्ररथी नामैकः) चैत्ररथीनामेक :? 1> १० " १३ तावत्तात्पर्य- 2 सिध्यर्थ न ई न तावत् तात्पर्यव- क्षत्रपतिरजायत क्षत्रपतिर्जायते स्वरूप ३०४ १ राजाऽन्त:पुर राजान्त:पुर २९७ ७ सम्भवतीति लोक. सम्भवतीति, लोके ३ वर्णितम्। महा वर्णित महा न्याय्यं न्याय्यां ३०५ ٩ एव नः एव सः

Xv

पृष्ठम् पङ़क्ति: अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङ़क्ति: अशुद्धम् शुद्धम्ं " ११ तद्रैक्वस्य तत् रैक्वस्य " १५ वेदार्थविचारस्य वेदविचारस्य? ३०६ २१ °स्तपसा, दारिद्वेण च °स्तपसा तदर्थग्रहणस्य ई दारिद्येण च ३१७ विध्यभावेन च विध्यभावेन ३०७ ६ यदि सम्बन्ध यदि प्रसिद्ध- ३१८ १ स्वतन्ततम् °्यार्द्रक स्वतन्त्रम्, सम्बन्ध० ्याद ९ सिलक शिलक्र ३१९ बन्घन बन्ध २० राजन्य राज्य १३ प्रसिध्यर्थ सिद्धयर्थ २१ राजन्य राज्य १४ साधने ब्रह्म साधन ब्रह्म °दित्य शंक्य दित्या शङ्कय १८ " २२ फलकं फलकत्वरहितं ३०८ १४ महर्षिणा वा महर्षिणा ३२० ३ तत्प्रयोजनपरं तत् प्रयोजनपरं २२ विशेष्यते विशिष्यते "' तदज्ञानस्य तज्ज्ञानस्य ३०९ १ प्रातारी प्रतारी १४ सर्वधा सवथा १७ परिहम् परिह्ृतम् ३२२ १५ कीत्येंते। कीर्त्येते १८ प्रयोजनम् प्रयोजकम् २३ विधानम्, विधानं धर्मत्वान्न कोऽपि धर्मत्वान्नैकोऽपि ३२३ २० परतया परताया " क्रतुना क्रतुविधिना ३२५ ५ स्बप्रे न स्वप्रेन " २० क्षत्रियधर्मस्यैवा तस्य धर्म्यस्यैवा० १७ प्रर्यायोप० पर्यायोप० २२ चानुपन्यसनीय अनुपन्यसनीय " १९ फलमनिष्टं फलमभीष्टं ३१० २ °मम्युगम्यते °मभ्युपगम्यते " २० लोकना लोकाना० ४ प्राबनवास: प्राडनिवास: २२ उपकमोम° उपकमोप० १३ निर्दिष्टत्वात्। निर्दिष्टत्वात्, ३२६ ४ द्वात्रिशतं द्वात्रिशतं १७ वचनरूढ वचनारूढ ५ बिम्बाभिन्ना बिम्बाभिन्न आ० ३११ ५ प्रापणम्, प्रापणरूपं ९ चोत्तरं वोत्तरं ७ श्रुतिषु, श्रुतिषु १० प्रसिद्धौ च प्रसिद्धी च; ९ नाजानन्य: नाजानन् यः १४ °मवेक्षेताम् °मवेकषेयाम् १६ इह उह ३२७ ५ तन्मम महा० तन्मड्दा® १७ प्रतिचकरामोष प्रतिचक्रमे ६ त्वाऽयानीति उपायानीति वाससी वालंकृते वाससीव अलंकृते १९ शरीरमापं शरीरमात्तं १८ ज्ञापयिष्यामि ज्ञपयिष्यामि इत्यादिना ३१२ ८ मातर्यग्रेधि° मातर्यग्रेऽघि° इत्यादिना। °स्यात्मनो अधि° °स्यात्मनोऽ्रधि° ११ चिहिनतम् चिह्नितम् ३२८ ३

१८ प्रवतते विजित प्रववृत्त विजितत्व " ४

२१ आर्तों वै आत्तो वे २२ भवन्तम् भगवन्तम् ३२९ २ °रित्येनानि °रशरी राण्येतानि ३१४ १ तदर्थमस्मिन् तदर्थ स्वस्मिन् ३ तद्रहितोपि नष्ट तदहितो विनष्ट ३१५ ८ डुस्थत्वात् दुस्स्थत्वात् ६ 'यथैता तद्थैता ३१६ इमशानं इमशाने १३ समानधर्मि समानधम V

xvi

पृष्ठम् पङ़क्ति: अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङक्ति: अशुद्धम् शुद्धम् १७ सुषुप्त्यु क्रान्त्यो- सुषुप्त्युत्कान्तयो- १५ °वचुजना: : पपुर्जना: र्भैदेन। ४२। र्भेदेन। ४२। ६ °णोपयोगि पत्यादिशब्देभ्यः। ३३० णोपयोगिनो प्रियाप्रिय प्रिय स्याप्रिय ४३1 अविचल ३३८ १२ प्रपदते प्रतिपद्यते १५ विफ़ल देश अजहात् देशं- यत्यदेन " १८ तत्प देन परमेश्वर १३ प्रतिषद्यमान: न प्रतिपद्यते- २१ परमेश्वव

२२ वाक्यै० इत्यादिवाक्यै " २० अतोऽत्रापि ३३९ १ प्रक्रियायां क्रियया

३३१ १६ 'स्वेन 'परंज्योतिरुप- ? मम्पद्य स्वेन 5 ३४० ६ संसारित्वरूप संसारिस्वरूप प्रात

१८ यत् तत्परं यत् परं ३४१ ६ प्रति

२२ एष भूता°

३३२ ५ व्यावततीया व्यावर्तनीया "' एष सर्वभूता° ३४२ १८ अक्त्रभोंक्तात्म अकर्त्रभोक्त्रात्म २१ इत्युक्तवन्तं इत्युक्तवन्तं 2 मघवन्तं 5 " २१ देहादभेदादा0 देहाद मे दा ३४४ ३ हृदाते ददाते:

३३३ ८ 'तद्विवेक 'यदा च विवेक ९ वादिन वादिन

१० प्रकरणात्' इति प्रकरणादावन्वेष्ट- 2 व्यत्वेन .... ' इति ई " १७ अत्नाप्यसिद्ध अत्र प्रसिद्ध ३४५ स्मार्त लोकना. लोकाना १२ रमार्त १५

२२ °नयवत् परमेश्वर °नय वत्परमेश्वर ३४७ प्रकरेणन प्रकरणेन ३ प्रदशनार्थे प्रदर्शनार्थे

३३४ ४ प्राग्वर्णनेन प्राग्वर्णनेन सिद्धम्। ६ प्रेतिपादना® प्रतिपादना

५ जक्षन् जक्षत् पञ्च तन्मात्रा: पञ्च पञ्चतन्मात्रपञ्च 1g रममाण रममाण: विशति " १६ विंशति

१० सुस्वरूपत्वे सुखरूपत्वे ३४९ १२ बुद्धिस(म्भ)वाद बुद्धिसंवाद १८ स्यादपीति स्यादपि " १६ ग्राहूयणा° ग्राह्याणा

३३५ १८ लिङ्गान्वयिनि लिज्गान्वयिनी १८ ग्राह्यणां ग्राह्याणां 13

२२ रगुण स्वगुण १९ °सायेनां सायिनां

कारणत्वेन २१ वष्लि ३३६ करणत्वेन वल्ली LO अस्पष्ट अस्पृष्ट २२ व्यापको लिङ्ग व्यापकोडलिन्

स्वरूपे ३५० ४ त्याधिकरण त्यधिकरण ७ स्वरूपेण

१३ °पद्यते घादते १० साधारण(णा) साधारणी " इन्द्रिया® ३३७ न्यायसूत्र न्यायः। सूत्रे २० इद्रिया°

रूपपदापेक्षया रूपवदपेक्षया २१ येष्विति एष्विति

वाचित्म जी० वाचित्वमज्गी® ३५१ प्रतिस्विक प्रातिस्विक 2 विषयधर्म विषयधर्मि रथसंय° यथा रथसंयतैर- " १४

४ प्राथमिकत्वेन, प्राथ मिकत्वेन श्वादिभि: पुरुषोऽ- भिमतं देशं प्राप्तोति १५ यदनन्तरा यदन्तरा तथा संय

*vii

पृष्ठम् पङ़क्तिं: अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङ़कि: अशुद्धम्ं शुद्धम् ३५२ १३ ततोऽप्यक्क्त ततोऽप्यव्यक्त ३६८ २ ३५३ तस्मान्मायी अस्मान्मायी ५ रूपाभ्यां रूपाभ्यामेव मेतदस्मिन् मेतत्तस्मिन् 13 १२ प्रागवस्थितो० प्रागवस्थात्मतो० ५ स्पष्टेमेव स्पष्टमेव ३५४ ६ जीवभावेन एवं जीवभावेन ६ मन्त्रातुरोघ मन्त्रानुरोध " ७ °श्रय स्य श्रयणस्य ३ निप्पद्ते। निष्पयते, १० द्वयसव्वारा द्वया रक्तो रक्त: पटो रक्तो रक्तपटो " १५ वृत्तिरुक्ता; वृत्तेरुक्त्या १४ यथा यथा वा ३५५ साधारण साधन २१ तद्विवक्ष तद्विवक्षा " ५ °काक्षमाणं काङ्क्षमाणं ३७० 9 विशति चिंशति ३५६ ७ वरणा0 वराणा0 सांख्याभितानि सांख्याभिमतानि " २२ पूर्व पूर्वे ज्ञानेन्द्रयाणि ज्ञानेन्द्रियाणि ३५७ १४ °कारि °कारिक ३७६ १२ ३५० काण्वानामपि माध्यन्दिनानामपि ४ सन्धिग्ध सन्दिग्ध ३५९ १४ विकल्पितः " विकल्प: १३ इति इत्यादिना मूल मूलत्व " २२ स्त्नंकां सङ्काम् ३७२ स्वर्ण्यम्ब सवर्णाम्ब ३६० ७ परमेश्ववरं परमेश्वरं ३७३ १ अश्रताना अश्रुतानां ३६१ वचनेन ३६२ वचनेन च ४ संख्योपपत्तेः । संर्योपपत्तः ४ स मन्त इति इति गत्यन्तरे गत्यन्तरे सम्भवति " ७ उपन्यसो उपन्यासो २२ संख्येयानामपि संख्येयानां १२ थथा यथा ३७४ ५ नुलोम नुलोमप्रतिलोम १४ °नुबन्ध °नुबन्धि २० केवलप्रति केवलं प्रति १५ पर्यालोच्चमानः पर्यालोच्यमान: ३७६ ३ पच समर्थ समर्थ: १३ प्राणादिघुः प्राणादिषु " १७ पर परत्व १७ यद्यदि यद्यपि " १८ °मालम्व्य °मवलम्ब्य २० पत्नीवत पात्नीवत ज्ञेयत्वचन ज्ञेयत्ववचन २१ त्यस इत्यस्य १९ प्रदर्श्य प्रकरणं प्रदर्श्य ३७७ सख्या संरूया ३६३ १२ च्छागा छागा 'ज्योति: ज्योतिषां ज्योति: १० घीना अर्थोंऽस्तु १२ शेषाभावेऽरपि शेषत्वाभावेरऽपपि = ३६४ १६ येवि योनि ३७८ ३ रूपाभ्यां रूपाभ्यामेव १९ सङ्ातभि° सङ्घाताभि ४ नेकथा नेकघा ३६५ १९ अजाशब्द अजशब्द ११ इत्यदिवा इत्यादिना १३ वर्णविष्य वर्णयिष्य १२ चक्षे चक्षते " १५ विवरण विसरण ३७० २ सुगुणै स्वगुजै " २० ब्राह्मणा ब्रह्मणा णादश्यत्वा नेक्षत्यधिकरणा-2 ३६७ तस्यां अग्रे दशयत्वा

xviii

पृष्ठम् पडंकि: अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङक्त: अशुद्धम् शुद्धम्

१३ कल्पि कल्पित २८६ १० यथाSग्नेर्विस्फुलिङ्गा यथाऽग्ने: विस्फुलिङ्गा " १४ दुःस्व दुःख

१८ इत्यदि इत्यादि १९ प्रबुध्यते प्रतिबुध्यते "

२० वैदि वैदिक २० प्राज्ञ प्रज्ञ ">

३८० इति पक्षं इति विमृश्य2 २२ प्राज्ञ प्रज्ञ सरत इति पक्ष 5 ३८७ प्राज्ञ प्रज्ञ

११ 'यस्य 'यस्तु स्तदाऽर्य स्तदार्थ

१२ कर्ताऽस्ति कर्ता भवति " वाक्स्थ वाक्यस्थ

१४ कर्ताऽस्ति कर्ता भवति १0 तदाऽर्थे तदार्थे ",

१९ प्रामण्य प्रामाण्य १३ तदार्ऽर्थ तदार्थ

२० पर्यवासानं पर्यवसानं ३८८ सुषुप्त सुप्त "> १

३८१ १७ जर्भरि जर्भरी " प्राणशब्दात् प्राणशब्दात्।

३८२ ९ चैकार्थ्यपरत्वा वैकार्थपरत्वा १४ एव एष एवैष

३८४ इति वै जना इति वा उ जना १८ तदन्तर तदनन्तर संवदिष्ठाः समवादयिष्ठा: ३८९ १० ब्रह बृह 6

ब्रवाणि ब्रवाणीति १२ (कौ-ब्रा.४ १९ (कौ-उ. ४-४) ९ सर्वेषां च भूतानां सर्वेषां भूतानां २० खल्वापोऽस्य: खल्वापोऽस्य ११ वै तत्कर्म वैतत् कर्म " ३९० वाच्यम् ; सप्र वाच्यं सप्र पारिस्पन्द परिस्पन्द सर्वधा सर्वेथा " १४ वै तत्कर्मे वैतत् कर्मे वाक्यादेव "> १० वाक्य देव

३८५ ३ सह स उह १२ ब्रह्मापक्रमे ब्रह्मोपक्मः व्याचिक्षेप आविचिक्षेप १३ वाक्यत्वात् वाक्यगतत्वातू " एतदगात् एतदागात् १४ तद्वादस्य तद्वदस्य

कञ्चन न कच्चन ३९१ ३ सम्बन्ध सम्बद्ध

अजाशत्रु अजातशत्रु ८ जनक इतिवे जनक इति वा उ इत्युक्त्वा हि इत्युक्त्वा ११ राज्ञोऽसम्बन्ध राज्ञोऽसम्बद्ध

१२ कारण करण १६ वचना वचन

प्रसङ्गाद प्रसङ्गात्। १७ तेषां कर्ता तेषां पुरुषाणां कर्ता

१९ योगात् योगात्। २० पापाहति पापापहति प्रतिवचनं प्रतिवचनम्। ३९३ सर्वज्ञवित् सर्ववित् तदार्थ मुख्यप्राणा " २२ तदाऽर्थ १५ मुरुप्राणा

३४६ कारण करण १७ प्रविज्ञा प्रतिज्ञा]

२ लक्ष लक्षण ३९४ ५ वेदितव्य वेदितव्यत्व

३ प्रबुध्यते प्रतिबुध्यते १४ संवदिष्टा समवादयिष्ठा ">

उत्थापितस्य उत्थापितस्य " ५ ब्रवाणि ब्रवाणीति जीवस्य १५ प्रतिपदानार्थ प्रतिपादनार्थ

xix

पृष्ठम् पङककि: अशुद्धम् शुद्म् पृष्ठम् पङूक्ति: अशुद्धम् शुद्धम् १६ ब्रह्मनाम ब्रह्म नाम १८ नात्यन्तभिन्ना: नात्यन्ताभिन्ना: ३९६ प्रपञ्चस्य प्रपश्चस्य च ४०६ २ स्वभाविकानां स्वाभाविकानां १२ घिष्टातृ घिष्ठातृ ४ प्रप्नोति प्राप्नोति " प्रबुध्यते प्रतिबुध्यते " १६ भगवन्मो भगवान्मो यथाऽग्नेर्विष्फु यथाग्नेः ... विष्फु ,' १८ ब्रावीमि ब्रवीमि ३९७ अस्याकाशाब्दस्य अस्याकाशशब्दस्य ४०७ ८ मात्रा- मात्रा :- ३९८ सत्त्वादिति सत्त्वादितिपूर्वपक्ष-2 २० ब्रह्मात्मकं निराकरणार्थमिति ,' अव्रह्मात्मक

" स्वतन्त्र-वस्त्व स्वतन्त्रं वस्त्व तं पत्यादि " १३ तत्पत्यादि ४०८ ४ यदद्वैत यत् द्वैत ३९९ ८ भवन्ती भवन्ति पश्यन्वैत न पश्यन् वे तन्न अहमस्य अयमस्य ८ न्यद्रयसे न्यद्रसये स्यामिति स्यादिति १३ रसनीय श्रोतव्य "' रसनीयवक्तव्य -? स्वसङ्कल्प तत्सङ्कल्प श्रोतव्य १९ परमात्मैव न परमात्मैव " १८ ब्रह्मण एवा ब्रह्मण इवा स्योपपदकम् स्योपपादकम् निवर्त्यस्य; निवर्त्यस्य " ४०९ ४ ur ४०० भवत्या भक्त्या गतामेदकालरूप गतामेदरूप २१ ब्रह्मणे ब्राह्मणे सर्वकारणत्वस्य च सर्वकारणत्वस्य ४०१ सज्यात्मना सज्यात्मनां सर्वप्रलयाधार- مـ

८ रमृत्वं रमृतत्वं त्वस्य च

११ दर्शनाच्च दर्शनाच्च। " १८ तास्तीति दर्शष्यिते नास्तीति दर्शयिष्यते १४ तदुपपादनाच्च तदुपपादनात् ४१० ५ १९ लोका: इमे लोका: इमे देवा इमे प्रातिपदिकार्थनि-2 प्रातिपदिकार्थमा- छत्वं5 त्रनिषत्वं २० भूतनीदं भूतानीदं १५ पारमर्थिको पारमार्थिको ४०२ 9 गृह्यते, गृह्यते, दुदुभ्या- घातशब्द इत्येव ४११ १२ विजानते: विजानाते:

च तद्विशेष इति। १५ यत्मस्थितवान् यत्नमास्थितवान् ततश्च दुन्दुभि- १७ पश्यन्तथैवा पश्यं तथैवा शब्दसामान्यात् ४१२ २ यदा सार्वर्थरि यदा स केवलीभूतः तथा यथा

४०३ ध्वनिशेष ध्वनिविशेष तदा सर्वाथ

११ शक्स्य शक्यस्य ३ अर्थश्रोक्ते बुद्धश्रोक्तो

१३ प्यर्थ: प्यर्थ: करण- ? कथश्वास्य कथच् नियमनार्थ: कर्तु सूर्यस्य चानुभावेन " न्तिमध्याहृत्य न्तिकमध्याहृत्य प्रवृत्तोऽहं " नराधिप। कर्तु ४०४ १७ भूतान्यस्यैव तानि भूतान्यस्यैवतानि

२१ यतनमात्रत्व यतनत्वमात्र १३ तस्मात्तु तस्माच

४०५ २ वचनेन वचने १४ प्रश्नवत्ततः प्रश्नवत ततः पर

पृष्ठम् पङ़क्ि: अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङ्कि: अशुद्धम् शुद्धम्

१९ ब्रह्म यप्तत्पृष्टस्तेऽहं) यत्तत्पृष्टस्तेऽहं १५ मृतिके मृत्तिके (यत्पृष्टोऽह) ४२३ १ ग्रथनाननरं ग्रथनानन्तर

४१३ ११ परमात्भूत परमात्मभूत ४२४ आध्यासिका चतुविश चतुविश ११ आध्यासिक

" १८ १३ दृष्टान्तवाक्ये दृष्टान्तवाक्येषु ४१४ १ यदातु मन्यतेऽ2 यदा तु पश्यतेऽ न्योऽहं न्यं तं S नियन्तृस्बरूपै नियन्तृरूपै " १९

१५ उपादानत्वम्। उपादानत्व, २१ तेज:प्रमृत्यात्मना) तेजःप्रमृत्यात्मना

मभ्युपगन्तव्यम् बहुभवन 5 बहुभवनस्पैव " १६ मभ्युपगन्तव्यम्, सङ्कल्पविषयताया ४१५ ६ कृन्तनेन निकृन्तनेन वक्तव्यत्वात्। ४१६ ४ नैयंत् फलं नैर्यद्यत् फलं बहुभवन मृह्लोहादि मृत्पिण्ड लोह- है मण्यादि ४२५ १७ पाणिनीये पाणिनीये च

१२ निमित्त निमित्त ४२६ १ याग्ये योग्य

शरांकुरा १४ नियामकरूपे 'बहु नियामकरूपैरबहु ४२८ १७ शरदूर्वाड्कुरा

स्याम्' इति स्यामिति १८ शरांकुरा शरदूर्वाड्कुरा १५ "

अनुपादनत्वे कार्त्स्र्येन १ अनुपादानत्वे २० कात्स्न्येन

" तत्तु यत्तु २१ कार्यात्म " कायात्म

१५ सयन्वयः समन्वय: ४२९ ३ लोकश् लोकाश्च

२१ सर्वाविज्ञान सर्वविज्ञान १२ सम्भवात्। 2 सम्भवात्। तदष्टैव

२२ मृत्पिण्ड मृत्पिण्डादि पाणिनीय स्येव व्याख्यातृणां ज्ञाप-

४१८ १९ मश्रित्य माश्रित्य कादन्वेषणप्रवृत्तः । पाणिनीयस्यैव २० पादनत्वं पादानत्व

२२ नुवतर्त नुवतेत " जीव्यत्वाभावादिति जीव्यत्वादिति

४११ विज्ञानमषि विज्ञान प्रतिज्ञान-2 २३ तद्वियष तद्विषय

मपि ३० ३ दूमवत्त्वं धूमवत्वं

दपादानां दुपादानानां १६ दरर्श यित्वा दर्शयित्वा पथवी पृथिवी 52 ९ प्रकारा प्राकारा १७

१६ इष्टकाभिश्चिनुते इष्टकाश्चितुते १८ व्यरूयानं व्याखयानं

१९ प्रत्यय छप्रत्यय ४३१ प्रपश्वरूपेण प्रपञ्च) प्रपभ्रूपेण; प्रपथ्व

४२० मृत्पिडादिषु सृष्टिः प्रकरणात् सृष्टिप्रकरणात् १ मृत्पिण्डादिषु २२ भूतस्य भूतस्य च उपादनतया उपादानतया ५ "

१३ अष्टाश्रितत्वा अष्टाश्रित्वा ४३२ करणत्व कारणत्व

वस्तुनिदिधा वस्तुविशेषनिर्दिधा सर्बधा सर्वथा. ">

१३ विवक्षयां विवक्षायां १४ श्रीभदद्वैत श्रीमदद्वैत