1. Nyāyasudhā of Jayatīrtha
Adhyāya 1
1.1.1
अथ श्रीमन्न्यायसुधायां जिज्ञासाधिकरणम् $मङ्गलाचरणम्$ 1,1 न्यायसुधा: श्रियः पत्ये नित्यागणितगुणमाणिक्यविशदप्रभाजालोल्लासोपहतसकलावद्यतमसे जगज्जन्मस्थेमप्रलयरचनाशीलवपुषे नमो ऽशेषाम्नायस्मृतिहृदयदीप्ताय हरये 1 1,16 येन प्रादुरभावि भूमिवलये व्यस्तारि गोसन्ततिः प्राबोधि श्रुतिपङ्कजं करुणया प्राकाशि तत्त्वं परम् ध्वान्तं ध्वंसमनायि साधुनिकरश्चाकारि सन्मार्गगस्तेन व्यासदिवाकरेण सततं मा त्याजि मे मानसम् 2 1,17 व्याप्तिर्यस्य निजे निजेन महसा पक्षे सपक्षे स्थितिर्व्यावृत्तिश्च विपक्षतो ऽथ विषये सक्तिनर् वै बाधिते नैवास्ति प्रतिपक्षयुक्तिरतुलं शुद्धं प्रमाणं स मे भूयात्तत्त्वविनिर्णयाय भगवानानन्दतीर्थो मुनिः 3 1,20 भवति यदनुभवादेडमूको ऽपि वाग्मी जडमतिरपि जन्तुर्जायते प्राज्ञमौलिः सकलवचनचेतो देवता भारती सा मम वचसि निधत्तां सन्निधिं मानसे च 4 1,21 रमानिवासोचिवासभूमिःसन्न्यायरत्नावलिजन्मभूमिः वैराग्यभाग्यो मम पद्मनाभतीर्थामृताब्धिर्भवताद्विभूत्यै 5 पदवाक्यप्रमाणज्ञान्प्रतिवादिमदच्छिदः श्रीमदक्षोभ्यतीर्थाख्यानुपतिष्ठे गुरून्मम 6 1,23 श्रीमदानन्दतीर्थार्यसन्मनःसरसीभुवि अनुव्याख्याननलिने चञ्चरीकति मे मनः 7 1,25 न शब्दाब्धौ गाढा नच निगमचर्चासु चतुरा नच न्याये प्रौढा नच विदितवेद्या अपि वयम् परं श्रीमत्पूर्णप्रमतिगुरुकारुण्यसरणिं प्रपन्ना मान्याः स्मः किमपि च वदन्तो ऽपि महताम् 8 1,30 भगवता बादरायणेन प्राणिनां निःश्रेयसाय प्रणीतमपि ब्रह्ममीमांसाशास्त्रमसाधुनिबन्धान्धतमसावकुण्ठितत्वेनाप्रणीतमिव मन्यमानो भगवानानन्दतीर्थमुनिर्यथाऽचार्याभिप्रायं अस्य भाष्यं विधायानुभाष्यमपि करिष्यन्विलीनप्रकृतितया स्वयमन्तरायविधुरो ऽप्यनवरतमीश्वरप्रवणकायकरणवृत्तिरपि नारायणप्रणामादिकं प्रारिप्सितस्यानन्तरायपरिसमाप्तेः प्रचयस्य च हेतुतयाविगीतशिष्याचारपरम्परादिनावगतमवश्यं करणीयं शिष्यान् ग्राहयितुं ग्रन्थादौ निबध्नाति- नारायणमिति 1,37 नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं निर्दोषमाप्यतममप्यखिलैः सुवाक्यैः अस्योद्भवादिदमशेषविशेषतो ऽपि वन्द्यं सदा प्रियतमं मम सन्नमामि
atha śrīmannyāyasudhāyāṃ jijñāsādhikaraṇam $maṅgalācaraṇam$ 1,1 nyāyasudhā: śriyaḥ patye nityāgaṇitaguṇamāṇikyaviśadaprabhājālollāsopahatasakalāvadyatamase jagajjanmasthemapralayaracanāśīlavapuṣe namo 'śeṣāmnāyasmṛtihṛdayadīptāya haraye 1 1,16 yena prādurabhāvi bhūmivalaye vyastāri gosantatiḥ prābodhi śrutipaṅkajaṃ karuṇayā prākāśi tattvaṃ param dhvāntaṃ dhvaṃsamanāyi sādhunikaraścākāri sanmārgagastena vyāsadivākareṇa satataṃ mā tyāji me mānasam 2 1,17 vyāptiryasya nije nijena mahasā pakṣe sapakṣe sthitirvyāvṛttiśca vipakṣato 'tha viṣaye saktinar vai bādhite naivāsti pratipakṣayuktiratulaṃ śuddhaṃ pramāṇaṃ sa me bhūyāttattvavinirṇayāya bhagavānānandatīrtho muniḥ 3 1,20 bhavati yadanubhavādeḍamūko 'pi vāgmī jaḍamatirapi janturjāyate prājñamauliḥ sakalavacanaceto devatā bhāratī sā mama vacasi nidhattāṃ sannidhiṃ mānase ca 4 1,21 ramānivāsocivāsabhūmiḥsannyāyaratnāvalijanmabhūmiḥ vairāgyabhāgyo mama padmanābhatīrthāmṛtābdhirbhavatādvibhūtyai 5 padavākyapramāṇajñānprativādimadacchidaḥ śrīmadakṣobhyatīrthākhyānupatiṣṭhe gurūnmama 6 1,23 śrīmadānandatīrthāryasanmanaḥsarasībhuvi anuvyākhyānanaline cañcarīkati me manaḥ 7 1,25 na śabdābdhau gāḍhā naca nigamacarcāsu caturā naca nyāye prauḍhā naca viditavedyā api vayam paraṃ śrīmatpūrṇapramatigurukāruṇyasaraṇiṃ prapannā mānyāḥ smaḥ kimapi ca vadanto 'pi mahatām 8 1,30 bhagavatā bādarāyaṇena prāṇināṃ niḥśreyasāya praṇītamapi brahmamīmāṃsāśāstramasādhunibandhāndhatamasāvakuṇṭhitatvenāpraṇītamiva manyamāno bhagavānānandatīrthamuniryathā'cāryābhiprāyaṃ asya bhāṣyaṃ vidhāyānubhāṣyamapi kariṣyanvilīnaprakṛtitayā svayamantarāyavidhuro 'pyanavaratamīśvarapravaṇakāyakaraṇavṛttirapi nārāyaṇapraṇāmādikaṃ prāripsitasyānantarāyaparisamāpteḥ pracayasya ca hetutayāvigītaśiṣyācāraparamparādināvagatamavaśyaṃ karaṇīyaṃ śiṣyān grāhayituṃ granthādau nibadhnāti- nārāyaṇamiti 1,37 nārāyaṇaṃ nikhilapūrṇaguṇaikadehaṃ nirdoṣamāpyatamamapyakhilaiḥ suvākyaiḥ asyodbhavādidamaśeṣaviśeṣato 'pi vandyaṃ sadā priyatamaṃ mama sannamāmi
1.1.2
न्यायसुधा: अत्र नारायणं सन्नमामीत्यन्वयः उत्तमपुरुषप्रयोगादेवाहमिति लभ्यते समिति भक्तयाद्यतिशयसाहित्यलक्षणां प्रमाणस्य सम्यक्तामाह तथाविध एव हि नारायणप्रणामो भवत्यभिमतसिद्धेरङ्गम् निखिलेत्यादीनां तु प्रमाणकर्मणा नारायणेन विशेषणतया सम्बन्धः प्रयोजनं च स्तुतिपदानां विशेष्यप्रशंसैव तत्रार्थिकपुनरुक्तेः स्तुतित्वमेव समाधानमवधातव्यम् 1,47 $नम्यत्वप्रयोजकधर्मपरतया व्याख्यानम्$ अथवा कुतो नारायणस्य नम्यत्वम् तथात्वे ऽपि कृतो ऽन्यासु देवतासु सतीषु तस्यैव नमनमित्यत्रोक्तमशेषविशेषतो ऽपि वन्द्यमिति विशिष्टते वस्त्वेभिरिति विशेषा असाधारणधर्मा अशेषाश्च ते विशेषाश्च अपिरभिव्याप्तौ यावन्तो वन्द्यत्वनिमित्तभूता धर्माः तेभ्यो विशेषेभ्यो ऽपि हेतुभ्यो वन्द्यम् तथाशेषाद्वन्द्यत्वेन समाशङ्कितात्पद्मभवादेर्जगतो विशेषो ऽतिशयो ऽशेषःसर्वोत्तमत्वम् ततो हेतोः सतीष्वन्यासु देवतासु वन्द्यमिति एतदुभयं कथं नारायणस्येत्यतो ऽभिहितं निखिलेत्यादि त्रिविधा हि देवता वन्द्या भवति विशिष्टाधिकृतेष्या चेति नहि देवतावन्दनं व्यसनितया क्रियते किन्तु विघ्नविघातादिप्रयोजनापेक्षया विशिष्टैव देवता तस्येष्ये अधिकृता च स्वविषयग्रन्थप्रबोधादिकं सम्पादयति वन्दनं खलु भक्तयाद्युपेतमेव सफलम् तच्चेष्यायामेव देवतायामुपपद्यत इति तत्र वैशिष्ययोपपादनाय निखिलपूर्णगुणैकदेहं निर्दोषमस्योद्भवादिदमिति विशेषणत्रयम् निखिला निःशेषाः पूर्णाः प्रत्येकमप्यनवधिका गुणा आनन्दादयः एकशब्दः केवलार्थः त एव देहो यस्य न पुनः प्राकृतादिरिति तथोक्तः निष्क्रान्तो दोषेभ्यः पारतन्त्र्यादिभ्य इति निर्दोषः अस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धतया बुद्धिसन्निहितस्य स्वव्यतिरिक्तप्रपञ्चस्योद्भव उत्पत्तिरादिरस्येत्युद्भवादि जन्माद्यष्टकं तद्यथासम्भवं ददातीत्युद्भवादिदस्तम् अस्येति सम्बन्धमात्रे षष्ठी अशेषविशेषतो ऽपीत्येतदस्योद्भवादिदमित्यनेनापि सम्बद्धयते वियदधिकरणादिव्युत्पाद्यसमस्तावान्तरभेदसहितोद्भवादिदमिति अधिकृतत्वप्रदर्शनायाप्यतममप्यखिलैः सुवाक्यैरिति अपिशब्दो वन्द्यत्वे हेतुसमुच्चयार्थः अभिव्याप्तौ वा अपौरुषेयत्वेन तन्मूलत्वेन वानाशङ्कितदोषत्वादिना शोभनानि वाक्यानि वेदादीनि ब्रह्मसूत्रादीनि च सुवाक्यानि तैरखिलैराप्यतमम् अतिशयेन प्रतिपाद्यम् यदि व्याचिख्यासितेन ब्रह्ममीमांसाशास्त्रेण तन्निर्णेतव्यार्थेन वेदादिना च प्रतिपाद्य इति नारायणो वन्दनीयः हन्त तर्हि तत एव धर्मादिकं प्राणादिकं वा वन्दनीयं स्यात् न स्यात् तस्य नारायणप्रतिपत्त्यङ्गतया वेदाद्येकदेशप्रतिपाद्यत्वात् अस्य पुनरनन्यार्थतयाखिलवेदादिवेद्यत्वात् तथाविधमेव चाधिकृतमुच्यत इत्याशयवताऽप्यतममित्यखिलैरिति चोक्तम् इष्टत्वप्रदशर्नं सदा प्रियतमं ममेति अत्रापि पूर्ववत्सदापदस्य तमपश्च प्रयोजनमवधेयम् $लक्षणपरतया व्याख्यानम्$ 1,65 यद्वा नानिर्धारितस्वरूपस्य प्रणामो युक्तः न चान्तरेण लक्षणं वस्तुनिर्धारणमित्यतो विभवादनेकानि नारायणस्य लक्षणान्यनेनोच्यन्ते तत्र निखिलेत्यनेन निखिलगुणत्वं पूर्णगुणत्वं स्वतो गुणैकदेहत्वं चेति विपक्षाभेदेन त्रीणि लक्षणान्युदितानि निर्दोषमित्यनेनैकम् आप्यतममित्यनेन वेदादिमुख्यार्थत्वमखिलवेदाद्यर्थत्वं चेति द्वयम् अस्येत्यनेनाष्यौ अशेषेत्यनेन मुख्यवन्द्यत्वमुक्तमशेषाद्विशेषेण वन्द्यमिति सदेत्यनेन परमप्रेमयोग्यत्वम् तस्यानानुभाविकत्वादसम्भवमाशङ्कय सदा ममेत्युक्तम् अन्येषामपि ज्ञानोत्तरकालमिदमानुभाविकं मम तु सदेति अपिशब्दो लक्षणसमुच्चये अथवा निखिलेत्याद्युक्तलक्षणोपपन्नतया नारायणः केन प्रमाणेन प्रतिपत्तव्य इत्यतः सुवाक्यैराप्यमित्युक्तम् ननु वेदाद्येकदेशे ऽन्यथाप्युच्यते न तत्प्रतीतेरपरामर्शपूर्वकत्वादित्याशयेनाखिलैरित्युदितम् तर्हि धर्माद्यसिद्धिः स्यात् तस्य प्रमाणान्तरागोचरत्वात् मैवम् अमुख्यया वृत्त्या धर्मादेरपि वेदादिवेद्यत्वादित्याशयवताऽप्यतममित्यभिहितम् अपिशब्दो वक्ष्यमाणप्रमाणसमुच्चयार्थः सकलजगन्निमित्तकारणत्वादिहेतुभिरप्युक्तलक्षणो नारायणः प्रत्येतव्य इत्यभिप्रेत्योक्तमस्येति $बाधकनिरासपरतया व्याख्यानम्$ 1,68 यद्वा नारायणस्य देहसद्भावे दुःखादिदोषानुषङ्गः तदभावे ज्ञानादिगुणाभावः उभयथापि जगज्जन्मादिकारणत्वासम्भव इत्याशङ्कयोक्तम् निखिलपूर्णगुणैकदेहं निर्दोषमिति देहवत्त्वाज्ज्ञानादिगुणपूर्णः तस्यापि निखिलपूर्णगुणमात्रत्वेन दुःखादिदोषरहितश्चेति अथवा नायं नारायणशब्दो डित्थादिशब्द इव भगवति साङ्गेतिको घटादिशब्द इव वा रूढिमात्रप्रवृत्तः किन्तु विशिष्टगुणानप्याचष्ट इति $सकलशास्त्रार्थपरतया व्याख्यानम्$ 1,70 अथवा श्रोतृबुद्धयनुकूलनाय सकलशास्त्रार्थं सङ्क्षेपतो ऽनेनाचष्टे विदितसङ्क्षेपा हि प्रपञ्चं जिज्ञासवो भवन्ति तत्र सदा वन्द्यमिति प्रथमसूत्रार्थोक्तिः मनोवृत्तेस्तत्प्रवणता हि वन्दनम् जिज्ञासापि तद्विशेष एव तस्य जीवादिव्यावृत्तये यद्ब्रह्मेत्युक्तं तस्यार्थो निखिलेति तदुपपादनाय द्वितीयसूत्रे लक्षणमभिहितम् तदाह- अस्येति तृतीयसूत्रेण तत्र शास्त्रं प्रमाणमभिधाय तस्याध्यायशेषेण तद्विषयतोपपादिता तत्कथनमाप्यतममिति प्रथमाध्यायार्थे शङ्कितदोषनिरासो द्वितीये ऽभिहितस्तमाह- निर्दोषमिति एवं ब्रह्मस्वरूपे सिद्धे अधिकारिणस्तत्प्रसादसाधनोपायभूततत्साक्षात्कारजननाय वैराग्यभक्तिभ्यामखिलवेदार्थश्रवणादि तृतीय $गुरुत्वेन व्यासस्य प्रणामः$ 1,75 तमेव शास्त्रप्रभवं प्रणम्य जगद्गुरूणां गुरुमञ्जसैव विशेषतो मे परमाख्यविद्याव्याख्यां करोम्यन्वपि चाहमेव
nyāyasudhā: atra nārāyaṇaṃ sannamāmītyanvayaḥ uttamapuruṣaprayogādevāhamiti labhyate samiti bhaktayādyatiśayasāhityalakṣaṇāṃ pramāṇasya samyaktāmāha tathāvidha eva hi nārāyaṇapraṇāmo bhavatyabhimatasiddheraṅgam nikhiletyādīnāṃ tu pramāṇakarmaṇā nārāyaṇena viśeṣaṇatayā sambandhaḥ prayojanaṃ ca stutipadānāṃ viśeṣyapraśaṃsaiva tatrārthikapunarukteḥ stutitvameva samādhānamavadhātavyam 1,47 $namyatvaprayojakadharmaparatayā vyākhyānam$ athavā kuto nārāyaṇasya namyatvam tathātve 'pi kṛto 'nyāsu devatāsu satīṣu tasyaiva namanamityatroktamaśeṣaviśeṣato 'pi vandyamiti viśiṣṭate vastvebhiriti viśeṣā asādhāraṇadharmā aśeṣāśca te viśeṣāśca apirabhivyāptau yāvanto vandyatvanimittabhūtā dharmāḥ tebhyo viśeṣebhyo 'pi hetubhyo vandyam tathāśeṣādvandyatvena samāśaṅkitātpadmabhavāderjagato viśeṣo 'tiśayo 'śeṣaḥsarvottamatvam tato hetoḥ satīṣvanyāsu devatāsu vandyamiti etadubhayaṃ kathaṃ nārāyaṇasyetyato 'bhihitaṃ nikhiletyādi trividhā hi devatā vandyā bhavati viśiṣṭādhikṛteṣyā ceti nahi devatāvandanaṃ vyasanitayā kriyate kintu vighnavighātādiprayojanāpekṣayā viśiṣṭaiva devatā tasyeṣye adhikṛtā ca svaviṣayagranthaprabodhādikaṃ sampādayati vandanaṃ khalu bhaktayādyupetameva saphalam tacceṣyāyāmeva devatāyāmupapadyata iti tatra vaiśiṣyayopapādanāya nikhilapūrṇaguṇaikadehaṃ nirdoṣamasyodbhavādidamiti viśeṣaṇatrayam nikhilā niḥśeṣāḥ pūrṇāḥ pratyekamapyanavadhikā guṇā ānandādayaḥ ekaśabdaḥ kevalārthaḥ ta eva deho yasya na punaḥ prākṛtādiriti tathoktaḥ niṣkrānto doṣebhyaḥ pāratantryādibhya iti nirdoṣaḥ asya pratyakṣādipramāṇasiddhatayā buddhisannihitasya svavyatiriktaprapañcasyodbhava utpattirādirasyetyudbhavādi janmādyaṣṭakaṃ tadyathāsambhavaṃ dadātītyudbhavādidastam asyeti sambandhamātre ṣaṣṭhī aśeṣaviśeṣato 'pītyetadasyodbhavādidamityanenāpi sambaddhayate viyadadhikaraṇādivyutpādyasamastāvāntarabhedasahitodbhavādidamiti adhikṛtatvapradarśanāyāpyatamamapyakhilaiḥ suvākyairiti apiśabdo vandyatve hetusamuccayārthaḥ abhivyāptau vā apauruṣeyatvena tanmūlatvena vānāśaṅkitadoṣatvādinā śobhanāni vākyāni vedādīni brahmasūtrādīni ca suvākyāni tairakhilairāpyatamam atiśayena pratipādyam yadi vyācikhyāsitena brahmamīmāṃsāśāstreṇa tannirṇetavyārthena vedādinā ca pratipādya iti nārāyaṇo vandanīyaḥ hanta tarhi tata eva dharmādikaṃ prāṇādikaṃ vā vandanīyaṃ syāt na syāt tasya nārāyaṇapratipattyaṅgatayā vedādyekadeśapratipādyatvāt asya punarananyārthatayākhilavedādivedyatvāt tathāvidhameva cādhikṛtamucyata ityāśayavatā'pyatamamityakhilairiti coktam iṣṭatvapradaśarnaṃ sadā priyatamaṃ mameti atrāpi pūrvavatsadāpadasya tamapaśca prayojanamavadheyam $lakṣaṇaparatayā vyākhyānam$ 1,65 yadvā nānirdhāritasvarūpasya praṇāmo yuktaḥ na cāntareṇa lakṣaṇaṃ vastunirdhāraṇamityato vibhavādanekāni nārāyaṇasya lakṣaṇānyanenocyante tatra nikhiletyanena nikhilaguṇatvaṃ pūrṇaguṇatvaṃ svato guṇaikadehatvaṃ ceti vipakṣābhedena trīṇi lakṣaṇānyuditāni nirdoṣamityanenaikam āpyatamamityanena vedādimukhyārthatvamakhilavedādyarthatvaṃ ceti dvayam asyetyanenāṣyau aśeṣetyanena mukhyavandyatvamuktamaśeṣādviśeṣeṇa vandyamiti sadetyanena paramapremayogyatvam tasyānānubhāvikatvādasambhavamāśaṅkaya sadā mametyuktam anyeṣāmapi jñānottarakālamidamānubhāvikaṃ mama tu sadeti apiśabdo lakṣaṇasamuccaye athavā nikhiletyādyuktalakṣaṇopapannatayā nārāyaṇaḥ kena pramāṇena pratipattavya ityataḥ suvākyairāpyamityuktam nanu vedādyekadeśe 'nyathāpyucyate na tatpratīteraparāmarśapūrvakatvādityāśayenākhilairityuditam tarhi dharmādyasiddhiḥ syāt tasya pramāṇāntarāgocaratvāt maivam amukhyayā vṛttyā dharmāderapi vedādivedyatvādityāśayavatā'pyatamamityabhihitam apiśabdo vakṣyamāṇapramāṇasamuccayārthaḥ sakalajagannimittakāraṇatvādihetubhirapyuktalakṣaṇo nārāyaṇaḥ pratyetavya ityabhipretyoktamasyeti $bādhakanirāsaparatayā vyākhyānam$ 1,68 yadvā nārāyaṇasya dehasadbhāve duḥkhādidoṣānuṣaṅgaḥ tadabhāve jñānādiguṇābhāvaḥ ubhayathāpi jagajjanmādikāraṇatvāsambhava ityāśaṅkayoktam nikhilapūrṇaguṇaikadehaṃ nirdoṣamiti dehavattvājjñānādiguṇapūrṇaḥ tasyāpi nikhilapūrṇaguṇamātratvena duḥkhādidoṣarahitaśceti athavā nāyaṃ nārāyaṇaśabdo ḍitthādiśabda iva bhagavati sāṅgetiko ghaṭādiśabda iva vā rūḍhimātrapravṛttaḥ kintu viśiṣṭaguṇānapyācaṣṭa iti $sakalaśāstrārthaparatayā vyākhyānam$ 1,70 athavā śrotṛbuddhayanukūlanāya sakalaśāstrārthaṃ saṅkṣepato 'nenācaṣṭe viditasaṅkṣepā hi prapañcaṃ jijñāsavo bhavanti tatra sadā vandyamiti prathamasūtrārthoktiḥ manovṛttestatpravaṇatā hi vandanam jijñāsāpi tadviśeṣa eva tasya jīvādivyāvṛttaye yadbrahmetyuktaṃ tasyārtho nikhileti tadupapādanāya dvitīyasūtre lakṣaṇamabhihitam tadāha- asyeti tṛtīyasūtreṇa tatra śāstraṃ pramāṇamabhidhāya tasyādhyāyaśeṣeṇa tadviṣayatopapāditā tatkathanamāpyatamamiti prathamādhyāyārthe śaṅkitadoṣanirāso dvitīye 'bhihitastamāha- nirdoṣamiti evaṃ brahmasvarūpe siddhe adhikāriṇastatprasādasādhanopāyabhūtatatsākṣātkārajananāya vairāgyabhaktibhyāmakhilavedārthaśravaṇādi tṛtīya $gurutvena vyāsasya praṇāmaḥ$ 1,75 tameva śāstraprabhavaṃ praṇamya jagadgurūṇāṃ gurumañjasaiva viśeṣato me paramākhyavidyāvyākhyāṃ karomyanvapi cāhameva
1.1.3
न्यायसुधा: नारायणप्रणामस्येव गुरुप्रणामस्याप्यभिमतसिद्धयङ्गतया कार्यारम्भे ऽवश्यमनुष्ठेयत्वात्तदाचरणपुरःसरं ब्रह्ममीमांसाशास्त्रव्याख्यानं समर्थयमानः प्रतिजानीते- तमेवेति तं पूर्वप्रणतं नारायणमेव अन्वपि पुनरपि प्रणम्य भक्तयाद्युपेततालक्षणेन प्रकर्षेण नत्वाहं परमाख्यविद्याया ब्रह्ममीमांसाशास्त्ररूपाया व्याख्यां करोमीति सम्बन्धः वर्तमानसामीप्यार्द्वर्तमानव्यपदेशः सङ्क्षेपतो व्याख्यानस्य प्रक्रान्तत्वाद्वा 1,78 ननु प्रणतस्य पुनः प्रणामः किमर्थः नहि प्रणामावृत्तिर्विघ्नविघातादिहेतुरित्यत्र नियामकमस्ति भावे वा पूर्वश्लोक एव बहुशः सन्नमामीति वक्तव्यम् मैवम् गुरुत्वेनात्र प्रणामाचरणात् कथं नारायणस्य गुरुत्वमित्यत आह- शास्त्रप्रभवमिति शास्त्रशब्देन प्रकृतत्वाद्ब्रह्ममीमांसाशास्त्रं वेदादिकं चोच्यते प्रभवत्युत्पद्यते प्रथममुपलभ्यते वा यस्मात्सः प्रभवः यथासम्भवं शास्त्रस्य प्रभवः शास्त्रप्रभवस्तम् यो हि यच्छास्त्रे प्रवर्तते तस्य तत्प्रभावो गुरुरिति प्रसिद्धमेव प्रकृतशास्त्रसम्प्रदायप्रवर्तकत्वाच्च नारायणस्य गुरुत्वमित्याह- जगद्गुरूणामिति जगत एतच्छास्त्रप्रवक्तृणां ब्रह्मादीनामञ्जसा मुख्यतया न तु वयो ऽधिकत्वादिमात्रेण गुरुम् अस्य शास्त्रस्य प्रवक्तारमिति यावत् प्रकारान्तरेण गुरुत्वं नारायणस्य समर्थयते- विशेषत इति गुरुमिति वर्तते विशेषत इति साक्षादुपदेष्यृत्वेन न तु जगत इव परम्परया अत्र यदि शास्त्रप्रभवमित्याद्येवोच्येत तदा पृथक्प्रणामेन देवताया गुरोश्च पार्थक्यशङ्का स्यात् तदर्थं तमेवेत्युक्तम् नचैवं पृथक् प्रणामानुपपत्तिः निमित्तद्वयसमावेशे नैमित्तिकविलोपनियमाभावात् शिष्यशिक्षायै चैतद्ग्रन्थे निवेशनम् शिष्याणां चास्ति गुरुदेवताभेदः तदपेक्षयैव जगद्गुरूणामित्युक्तम् अन्यथा विशेषतो म इत्युक्तमयुक्तं स्यात् $व्याख्येयत्वसमर्थनम्$ 1,84 स्यादेतत् अथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यादिकं ग्रन्थं व्याख्यातुमयं देवतादिप्रणामः नचायं व्याख्यातव्यः अर्थविवक्षापूर्वकस्यैव पौरुषेयवाक्यस्य व्याख्यातव्यत्वात् नहि मातृकामात्रव्याख्याने प्रेक्षावान्प्रवर्तते नचास्यार्थविवक्षापूर्वकत्वे मानमस्ति प्रणयनमात्रस्य व्यभिचारित्वात् प्रेक्षावत्प्रणयनस्य चानिश्चयात् निश्चये वा विषहरमन्त्रस्येव जपादिनाभ्युदयसिद्धये निर्माणोपपत्तेः गृहीतसङ्गतेरर्थप्रतिभासो हि विषहरमन्त्रे ऽपि समानः नचार्थविवक्षापूर्वकत्वमात्रेणोपादेयता व्याख्यानं युक्तम् विप्रलम्भकादिवाक्यव्याख्यानप्रसङ्गात् किं नाम याथार्थ्ये च सति नचास्य याथार्थ्ये मानमस्ति तद्भावे ऽपि तथाविधवाक्यान्तरपरित्यागेनास्यैव व्याख्याने कारणं वक्तव्यमित्याशङ्कानिरासाय परमाख्यविद्येत्युक्तम् 1,88 अयमभिसन्धिः अस्ति तावदस्मिन्ग्रन्थे"द्वे विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा चऽ; इत्यादौ परविद्याख्या अत्र विद्याशब्देनार्थविवक्षा याथार्थ्यं चास्यावगम्यते याथार्थ्यज्ञानतत्साधनयोर्विद्याशब्दस्य योगरूढिभ्यां प्रवृत्तत्वात् "संज्ञायां समजनिषदऽ; इत्यत्र संज्ञायामित्यनुवृत्तेः परशब्देन च याथार्थ्याद्वाक्यान्तरादुत्कर्षः तदेवमागमेनास्य सर्वोत्तमप्रणामाप्यप्रतीतेर्गहनार्थत्वच्चोपपन्नमन्यपरित्यागेनास्यैव व्याख्यानमिति तथाप्यन्यैरेव व्याख्यातत्वान्न पुनरिदं व्याख्यातव्यमित्यतो व्याख्यामित्युक्तम् विशिष्टाऽख्या व्याख्या अनेन परकृतानामपव्याख्यानतामभिप्रैति तथाच तत्रतत्र प्रदर्शयिष्यति तथापि स्वप्रणीतभाष्येणैव कृतव्युत्पादनमिदं शास्त्रमिति किमनेन व्युत्पादनेनेत्यतो ऽन्वपि चेत्याह चशब्देन अनुव्याख्याने प्रयोजनसद्भावं समुच्चिनोति तच्च वक्ष्यते प्रयोजनसद्भावे भाष्यदिशा शिष्या एवानुव्याकरिष्यन्तीत्यतो ऽहमेवेत्याभिहितम् एवशब्देनान्येषामसामर्थ्यं सूचयति $आगमेन शास्त्रप्रामाण्यम्$ 1,96 प्रादुर्भूतो हरिर्व्यासो विरिञ्चभवपूर्वकैः अर्थितः परविद्याख्यं चक्रे शास्त्रमनुत्तमम्
nyāyasudhā: nārāyaṇapraṇāmasyeva gurupraṇāmasyāpyabhimatasiddhayaṅgatayā kāryārambhe 'vaśyamanuṣṭheyatvāttadācaraṇapuraḥsaraṃ brahmamīmāṃsāśāstravyākhyānaṃ samarthayamānaḥ pratijānīte- tameveti taṃ pūrvapraṇataṃ nārāyaṇameva anvapi punarapi praṇamya bhaktayādyupetatālakṣaṇena prakarṣeṇa natvāhaṃ paramākhyavidyāyā brahmamīmāṃsāśāstrarūpāyā vyākhyāṃ karomīti sambandhaḥ vartamānasāmīpyārdvartamānavyapadeśaḥ saṅkṣepato vyākhyānasya prakrāntatvādvā 1,78 nanu praṇatasya punaḥ praṇāmaḥ kimarthaḥ nahi praṇāmāvṛttirvighnavighātādiheturityatra niyāmakamasti bhāve vā pūrvaśloka eva bahuśaḥ sannamāmīti vaktavyam maivam gurutvenātra praṇāmācaraṇāt kathaṃ nārāyaṇasya gurutvamityata āha- śāstraprabhavamiti śāstraśabdena prakṛtatvādbrahmamīmāṃsāśāstraṃ vedādikaṃ cocyate prabhavatyutpadyate prathamamupalabhyate vā yasmātsaḥ prabhavaḥ yathāsambhavaṃ śāstrasya prabhavaḥ śāstraprabhavastam yo hi yacchāstre pravartate tasya tatprabhāvo gururiti prasiddhameva prakṛtaśāstrasampradāyapravartakatvācca nārāyaṇasya gurutvamityāha- jagadgurūṇāmiti jagata etacchāstrapravaktṛṇāṃ brahmādīnāmañjasā mukhyatayā na tu vayo 'dhikatvādimātreṇa gurum asya śāstrasya pravaktāramiti yāvat prakārāntareṇa gurutvaṃ nārāyaṇasya samarthayate- viśeṣata iti gurumiti vartate viśeṣata iti sākṣādupadeṣyṛtvena na tu jagata iva paramparayā atra yadi śāstraprabhavamityādyevocyeta tadā pṛthakpraṇāmena devatāyā gurośca pārthakyaśaṅkā syāt tadarthaṃ tamevetyuktam nacaivaṃ pṛthak praṇāmānupapattiḥ nimittadvayasamāveśe naimittikavilopaniyamābhāvāt śiṣyaśikṣāyai caitadgranthe niveśanam śiṣyāṇāṃ cāsti gurudevatābhedaḥ tadapekṣayaiva jagadgurūṇāmityuktam anyathā viśeṣato ma ityuktamayuktaṃ syāt $vyākhyeyatvasamarthanam$ 1,84 syādetat athāto brahmajijñāsetyādikaṃ granthaṃ vyākhyātumayaṃ devatādipraṇāmaḥ nacāyaṃ vyākhyātavyaḥ arthavivakṣāpūrvakasyaiva pauruṣeyavākyasya vyākhyātavyatvāt nahi mātṛkāmātravyākhyāne prekṣāvānpravartate nacāsyārthavivakṣāpūrvakatve mānamasti praṇayanamātrasya vyabhicāritvāt prekṣāvatpraṇayanasya cāniścayāt niścaye vā viṣaharamantrasyeva japādinābhyudayasiddhaye nirmāṇopapatteḥ gṛhītasaṅgaterarthapratibhāso hi viṣaharamantre 'pi samānaḥ nacārthavivakṣāpūrvakatvamātreṇopādeyatā vyākhyānaṃ yuktam vipralambhakādivākyavyākhyānaprasaṅgāt kiṃ nāma yāthārthye ca sati nacāsya yāthārthye mānamasti tadbhāve 'pi tathāvidhavākyāntaraparityāgenāsyaiva vyākhyāne kāraṇaṃ vaktavyamityāśaṅkānirāsāya paramākhyavidyetyuktam 1,88 ayamabhisandhiḥ asti tāvadasmingranthe"dve vidye veditavye parā caivāparā ca'; ityādau paravidyākhyā atra vidyāśabdenārthavivakṣā yāthārthyaṃ cāsyāvagamyate yāthārthyajñānatatsādhanayorvidyāśabdasya yogarūḍhibhyāṃ pravṛttatvāt "saṃjñāyāṃ samajaniṣada'; ityatra saṃjñāyāmityanuvṛtteḥ paraśabdena ca yāthārthyādvākyāntarādutkarṣaḥ tadevamāgamenāsya sarvottamapraṇāmāpyapratītergahanārthatvaccopapannamanyaparityāgenāsyaiva vyākhyānamiti tathāpyanyaireva vyākhyātatvānna punaridaṃ vyākhyātavyamityato vyākhyāmityuktam viśiṣṭā'khyā vyākhyā anena parakṛtānāmapavyākhyānatāmabhipraiti tathāca tatratatra pradarśayiṣyati tathāpi svapraṇītabhāṣyeṇaiva kṛtavyutpādanamidaṃ śāstramiti kimanena vyutpādanenetyato 'nvapi cetyāha caśabdena anuvyākhyāne prayojanasadbhāvaṃ samuccinoti tacca vakṣyate prayojanasadbhāve bhāṣyadiśā śiṣyā evānuvyākariṣyantītyato 'hamevetyābhihitam evaśabdenānyeṣāmasāmarthyaṃ sūcayati $āgamena śāstraprāmāṇyam$ 1,96 prādurbhūto harirvyāso viriñcabhavapūrvakaiḥ arthitaḥ paravidyākhyaṃ cakre śāstramanuttamam
1.1.4
1,97 न्यायसुधा: यदुक्तं नारायणो ऽस्य शास्त्रस्य प्रभव इति तदयुक्तम् व्यासोपज्ञताप्रसिद्धिविरोधात् नच नारायण एव व्यासः जननविरोधात् कृतकृत्यस्य प्रयोजनाभावेन शास्त्रप्रणयनासम्भवाच्च यच्चास्य श्रौत्या परविद्याख्यया सर्वोत्तमप्रामाण्यसिद्धिरिति तदप्ययुक्तम् परशब्दस्यानेकार्थत्वेन विद्याशब्दस्य चार्थविवक्षाविरहिण्यपि मन्त्रे प्रयोगदर्शनेन परविद्याख्यायाः सर्वोत्तमप्रामाण्यानिश्चायकत्वात् किञ्चेयं परविद्याख्यैतद्विषयेत्यत्रापि न नियामकमस्तीत्यत आह- प्रादुर्भूत इति अत्र कृतकृत्यो ऽपि हरिरात्मकृपास्पदैर्विरिञ्चभवपूर्वकैरमरैरर्थितो व्यासः प्रादुर्भूतो न तु जातो ग्रन्थमिमं चक्र इत्यनेन नारायणस्य शास्त्रप्रभवत्वे ऽनुपपत्तिः परिहृता दृश्यन्ते हि केवलं कृपापारवश्येन परोपकाराय प्रवर्तमानाः सुतरां तैरर्थिताः अत एव परप्रयोजनमप्यात्मगामीव मन्यमानस्य भगवतः शास्त्रप्रणयनमिति ज्ञापयितुमात्मनेपदप्रयोगः अत्र च नारायणाद्विनिष्पन्नमित्याद्यागमः प्रमाणम् परविद्याख्यया अस्य सर्वोत्तमप्रामाण्यसिद्धिं व्युत्पादयितुं परविद्याख्यमित्यनूद्यानुत्तमं शास्त्रमिति व्याख्यातम् नास्त्युत्तमं शास्त्रमस्मादित्यनुत्तमम् शिष्यते यथास्थितं प्रतिपाद्यते तत्त्वमनेनेति शास्त्रम् 1,100 इदमुक्तं भवति "द्वे विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा चऽ; इति विद्याद्वयमुद्दिश्य तत्रापरेत्यादिना साङ्गान्वेदानपरविद्यात्वेनोक्तवा"अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यतेऽ; इति परविद्या प्रदर्शिता सा तावद्वेदादिशास्त्रप्रकरणात्परमाक्षराधिगतिकरणत्वलिङ्गाच्च शास्त्रमेव भवितुमर्हति अन्यथा सकृदुक्तविद्याशब्दस्यानेकार्थत्वकल्पनाप्रसङ्गाच्च शास्त्रं चाप्रमाणं चेति विप्रतिषिद्धम् तस्य च परत्वं नामन्यन्न सम्भवतीत्यनुत्तमत्वमेव तदपि सन्निधानात् प्रमाणत्वेनैव शब्दान्तरसमभिव्याहारवशेन सामान्यशब्दस्य विशेषाथर्स्य कल्पनीयत्वात् तद्यथा परमधार्मिक इत्यभिहिते परमत्वं धर्मेणेति ज्ञायते तच्चानुत्तमं शास्त्रमिदमेव विवक्षितम् निर्णेतव्यार्थानामृगादिपदोपलक्षितानामशेषशास्त्राणामपरविद्यात्वेनोक्तत्वात् अन्यस्य अप्रसङ्गात्परत्वासम्भवाच्च सम्भवति त्वस्य परत्वमनुग्राहकत्वात् एतेनोपनिषदः परविद्येति व्याख्यानमिति परास्तम् ऋगादिग्रहणेन तासामपि गृहीतत्वात् ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायश्च अगतिका गतिः तज्जन्यं ज्ञानं परविद्येत्यपि न युक्तम् अधिगतिकरणत्वानुपपत्तेः अनेकार्थताकल्पनापत्तेश्च अतो ऽनया परविद्याख्ययास्य शास्त्रस्य सर्वोत्तमप्रामाण्यसाधनमुपपन्नमिति $विद्याशास्त्रशब्दयोः समानार्थत्वम्$ 1,105 यद्यपि विद्याशास्त्रशब्दौ शिष्याचार्यव्यापारानुबन्धिनौ तथाप्युभयानुगततत्त्वज्ञानकरणत्वमात्रमुपादाय द्वयोरैकार्थ्यमुक्तमित्यवगन्तव्यम् "ऋगाद्या अपरा विद्या यदा विष्णोर्न वाचकाः ता एव परमा विद्या यदा विष्णोस्तु वाचकाःऽ; इति भगवत्पादीयं व्याख्यानमप्येतमेवार्थं सूचयति ब्रह्ममीमांसाशास्त्रव्युत्पादितन्यायानुपकृता हि वेदादयो विष्णोरवाचकास्तदुकृताश्च तस्य वाचका भवन्तीति तथापि केवलस्य न परविद्यात्वं लभ्यत इति चेत् मा लाभि वेदादीतिकर्तव्यतारूपस्यास्य पृथक् प्रामाण्यानभ्युपगमात् $प्रामाण्यमात्रे अनुमानम्$ 1,107 गुरुर्गुरूणां प्रभवः शास्त्राणां बादरायणः यतस्तदुदितं मानमजादिभ्यस्तदर्थतः
1,97 nyāyasudhā: yaduktaṃ nārāyaṇo 'sya śāstrasya prabhava iti tadayuktam vyāsopajñatāprasiddhivirodhāt naca nārāyaṇa eva vyāsaḥ jananavirodhāt kṛtakṛtyasya prayojanābhāvena śāstrapraṇayanāsambhavācca yaccāsya śrautyā paravidyākhyayā sarvottamaprāmāṇyasiddhiriti tadapyayuktam paraśabdasyānekārthatvena vidyāśabdasya cārthavivakṣāvirahiṇyapi mantre prayogadarśanena paravidyākhyāyāḥ sarvottamaprāmāṇyāniścāyakatvāt kiñceyaṃ paravidyākhyaitadviṣayetyatrāpi na niyāmakamastītyata āha- prādurbhūta iti atra kṛtakṛtyo 'pi harirātmakṛpāspadairviriñcabhavapūrvakairamarairarthito vyāsaḥ prādurbhūto na tu jāto granthamimaṃ cakra ityanena nārāyaṇasya śāstraprabhavatve 'nupapattiḥ parihṛtā dṛśyante hi kevalaṃ kṛpāpāravaśyena paropakārāya pravartamānāḥ sutarāṃ tairarthitāḥ ata eva paraprayojanamapyātmagāmīva manyamānasya bhagavataḥ śāstrapraṇayanamiti jñāpayitumātmanepadaprayogaḥ atra ca nārāyaṇādviniṣpannamityādyāgamaḥ pramāṇam paravidyākhyayā asya sarvottamaprāmāṇyasiddhiṃ vyutpādayituṃ paravidyākhyamityanūdyānuttamaṃ śāstramiti vyākhyātam nāstyuttamaṃ śāstramasmādityanuttamam śiṣyate yathāsthitaṃ pratipādyate tattvamaneneti śāstram 1,100 idamuktaṃ bhavati "dve vidye veditavye parā caivāparā ca'; iti vidyādvayamuddiśya tatrāparetyādinā sāṅgānvedānaparavidyātvenoktavā"atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate'; iti paravidyā pradarśitā sā tāvadvedādiśāstraprakaraṇātparamākṣarādhigatikaraṇatvaliṅgācca śāstrameva bhavitumarhati anyathā sakṛduktavidyāśabdasyānekārthatvakalpanāprasaṅgācca śāstraṃ cāpramāṇaṃ ceti vipratiṣiddham tasya ca paratvaṃ nāmanyanna sambhavatītyanuttamatvameva tadapi sannidhānāt pramāṇatvenaiva śabdāntarasamabhivyāhāravaśena sāmānyaśabdasya viśeṣātharsya kalpanīyatvāt tadyathā paramadhārmika ityabhihite paramatvaṃ dharmeṇeti jñāyate taccānuttamaṃ śāstramidameva vivakṣitam nirṇetavyārthānāmṛgādipadopalakṣitānāmaśeṣaśāstrāṇāmaparavidyātvenoktatvāt anyasya aprasaṅgātparatvāsambhavācca sambhavati tvasya paratvamanugrāhakatvāt etenopaniṣadaḥ paravidyeti vyākhyānamiti parāstam ṛgādigrahaṇena tāsāmapi gṛhītatvāt brāhmaṇaparivrājakanyāyaśca agatikā gatiḥ tajjanyaṃ jñānaṃ paravidyetyapi na yuktam adhigatikaraṇatvānupapatteḥ anekārthatākalpanāpatteśca ato 'nayā paravidyākhyayāsya śāstrasya sarvottamaprāmāṇyasādhanamupapannamiti $vidyāśāstraśabdayoḥ samānārthatvam$ 1,105 yadyapi vidyāśāstraśabdau śiṣyācāryavyāpārānubandhinau tathāpyubhayānugatatattvajñānakaraṇatvamātramupādāya dvayoraikārthyamuktamityavagantavyam "ṛgādyā aparā vidyā yadā viṣṇorna vācakāḥ tā eva paramā vidyā yadā viṣṇostu vācakāḥ'; iti bhagavatpādīyaṃ vyākhyānamapyetamevārthaṃ sūcayati brahmamīmāṃsāśāstravyutpāditanyāyānupakṛtā hi vedādayo viṣṇoravācakāstadukṛtāśca tasya vācakā bhavantīti tathāpi kevalasya na paravidyātvaṃ labhyata iti cet mā lābhi vedādītikartavyatārūpasyāsya pṛthak prāmāṇyānabhyupagamāt $prāmāṇyamātre anumānam$ 1,107 gururgurūṇāṃ prabhavaḥ śāstrāṇāṃ bādarāyaṇaḥ yatastaduditaṃ mānamajādibhyastadarthataḥ
1.1.5
न्यायसुधा: एवं तावदागमेनास्य शास्त्रस्यानुत्तमं प्रामाण्यं प्रसाध्याधुनानुमानतो ऽपि तत् सिषाधयिषुरादौ तावत्प्रामाण्यमात्रे अनुमानं वक्तुमाह- गुरुरिति यतो यत्कारणं बादरायणो गुरूणां जगतस्तत्त्वोपदेशकानां ब्रह्मादीनां गुरुरुपदेष्या यतश्च शास्त्राणां वेदानां भारतादीनां च यथासम्भवं प्रभवो गुरूणामशेषार्थप्रतिपादकानां सविस्तराणां वेदादिशास्त्राणां गुरुर्मुख्यप्रभवो न तु सम्प्रदायमात्रप्रवर्तक इति वा यतश्चाजादिभ्यः श्रोतृभ्यस्तेषामर्थो मोक्षस्तदर्थः तस्मै तदर्थतः तदुदितं तेन बादरायणेनोपदिष्यमिदं शास्त्रमतो मानं भवितुमर्हति 1,114 $हेतूनां साक्षात्साध्यनिर्देशः$ अत्र गुरुर्गुरूणामित्यादिहेतूनां वक्तृश्रोतृप्रसङ्गानामानुकूल्यान्येव साक्षात्साध्यानि मानसीति तु परमसाध्यनिर्देश इति ज्ञातव्यम् तथा हि विवक्षितार्थतत्त्वज्ञानं करणपाटवं विवक्षा चेति त्रयं वक्तुरानुकूल्यं नाम तत्त्वज्ञानयोग्यता वक्तृप्रीतिविषयता चेति द्वयं श्रोतुः श्रोतृप्रयोजनोद्देशः प्रसङ्गस्य तत्र गुरूणां गुरुरिति वक्तुर्बादरायणस्य विवक्षितार्थतत्त्वज्ञानसाधने हेतुः यो हि यस्य तत्त्वोपदेष्या स ततो ऽधिकतत्त्वज्ञानवानुपलब्धः अयं च सर्वज्ञकल्पानां ब्रह्मादीनां तत्त्वोपदेष्या ब्रह्मरुद्रादिदेवेष्वित्याद्यागमादवगतः अतः सवर्ज्ञो भवितुमर्हतीति गुरूणां शास्त्राणां गुरुः प्रभव इत्यनेनापि तत्त्वज्ञानं करणपाटवं च साध्यते यो हि यावदथर्प्रतिपादकस्यागमस्य प्रभवः स तावन्तमर्थं तत्त्वतो जानन्नवगतः अयं चाशेषार्थप्रतिपादकस्यागमस्य प्रभवो ऽनुक्तं पञ्चभिर्वेदैरुत्सन्नान्भगवान्वेदानित्यादिवचनादवगतः ततो भवितव्यमनेन सर्वज्ञेन यश्च बहोरागमस्य प्रभवः सो ऽसति निमित्तान्तरे पटुकरणो दृष्टः अयं चापरस्य वेदादेः प्रभवः कथमपटुकरणो भवेदिति तदुदितमिति वचनेन कार्येण वक्तुर्विवक्षा कारणभूतोपपादिता गुरूणामिति श्रोतृणां तत्त्वज्ञानयोग्यतोपपादने हेतुः नहि स्वयं तत्त्वज्ञानायोग्यः परेषां तत्त्वोपदेष्या दृष्टः अजादिभ्य इति वक्तृप्रेमास्पदत्वोपपादनम् ब्रह्मादयो हि परमेश्वरप्रेमविषयाः सुप्रसिद्धाः तदर्थत इति प्रसङ्गानुकूल्योपपादनम् अत्र सर्वत्राकारणकार्योत्वत्त्यादिप्रसङ्गो विपक्षे बाधकस्तर्कः उन्नेयः 1,117 $किं मध्ये साध्यान्तराध्याहारकल्पनया$ नन्वत्र गुरुर्गुरूणामित्यादीनां शास्त्रप्रामाण्येन यथाश्रुत एव साध्यसाधनभावो व्याख्यायताम् किं मध्ये साध्यान्तराध्याहारकल्पनया यद्यपि यथाश्रुतानामेषां व्यधिकरणता तथापि तदुदितमिति वचनाद्विभक्तिविपरिणामेन एकाधिकरणता भविष्यति 1,120 $हेतूणाम् अव्यभिचरितत्वम्$ यद्यपि चैते प्रत्येकं बौद्धागमादौ मानतां व्यभिचरन्ति तथापि मिलितानां हेतुतास्तु भारताद्यशेषसच्छास्त्रप्रभवप्रणीतत्वांशस्य सपक्षाप्रवेशितत्वेनासाधारण्यं स्यादिति चेन्न तेष्वेव हेतुवृत्तिसम्भवात् तत्प्रामाण्यस्य महाजनपरिग्रहादिना निश्चितत्वात् एवं तर्हि भारतादिप्रणयनविशिष्टेन तेषामप्रणीतत्वाद्बादरायणेन ब्रह्मादीन्प्रति तन्मोक्षार्तमुपदिष्टत्वमात्रं हेतुः स्यादिति चेद्बाढम् तावन्मात्रस्यैव व्यभिचाराभावात् तथा सति गुरुर्गुरूणां प्रभवः शास्त्राणामिति व्यर्थमापद्यत इति चेन्न तस्य हेतुशरीराप्रवेशिनो ऽपि दृष्टान्तोपदर्शनादिना सार्थक्योपपत्तेरिति 1,125 $साध्यान्तराध्याहारसमर्थनम्$ सत्यम् तथापि नैतदेवं विज्ञातुं शक्यम् तथा सत्युत्तरवाक्ये वक्त्राद्यानुकूल्यस्य साध्यसम्बन्धव्युत्पादनमसङ्गतं स्यात् तदनुमानान्तरं भविष्यतीति चेन्न तथात्वे प्रामाण्यं त्रिविधम 1,129 $उपाद्युद्भावम् असंगतम्$ वक्तृश्रोतृप्रसक्तीनां यदाप्तिरनुकूलता आप्तवाक्यतया तेन श्रुतिमूलतया तथा
nyāyasudhā: evaṃ tāvadāgamenāsya śāstrasyānuttamaṃ prāmāṇyaṃ prasādhyādhunānumānato 'pi tat siṣādhayiṣurādau tāvatprāmāṇyamātre anumānaṃ vaktumāha- gururiti yato yatkāraṇaṃ bādarāyaṇo gurūṇāṃ jagatastattvopadeśakānāṃ brahmādīnāṃ gururupadeṣyā yataśca śāstrāṇāṃ vedānāṃ bhāratādīnāṃ ca yathāsambhavaṃ prabhavo gurūṇāmaśeṣārthapratipādakānāṃ savistarāṇāṃ vedādiśāstrāṇāṃ gururmukhyaprabhavo na tu sampradāyamātrapravartaka iti vā yataścājādibhyaḥ śrotṛbhyasteṣāmartho mokṣastadarthaḥ tasmai tadarthataḥ taduditaṃ tena bādarāyaṇenopadiṣyamidaṃ śāstramato mānaṃ bhavitumarhati 1,114 $hetūnāṃ sākṣātsādhyanirdeśaḥ$ atra gururgurūṇāmityādihetūnāṃ vaktṛśrotṛprasaṅgānāmānukūlyānyeva sākṣātsādhyāni mānasīti tu paramasādhyanirdeśa iti jñātavyam tathā hi vivakṣitārthatattvajñānaṃ karaṇapāṭavaṃ vivakṣā ceti trayaṃ vakturānukūlyaṃ nāma tattvajñānayogyatā vaktṛprītiviṣayatā ceti dvayaṃ śrotuḥ śrotṛprayojanoddeśaḥ prasaṅgasya tatra gurūṇāṃ gururiti vakturbādarāyaṇasya vivakṣitārthatattvajñānasādhane hetuḥ yo hi yasya tattvopadeṣyā sa tato 'dhikatattvajñānavānupalabdhaḥ ayaṃ ca sarvajñakalpānāṃ brahmādīnāṃ tattvopadeṣyā brahmarudrādideveṣvityādyāgamādavagataḥ ataḥ savarjño bhavitumarhatīti gurūṇāṃ śāstrāṇāṃ guruḥ prabhava ityanenāpi tattvajñānaṃ karaṇapāṭavaṃ ca sādhyate yo hi yāvadatharpratipādakasyāgamasya prabhavaḥ sa tāvantamarthaṃ tattvato jānannavagataḥ ayaṃ cāśeṣārthapratipādakasyāgamasya prabhavo 'nuktaṃ pañcabhirvedairutsannānbhagavānvedānityādivacanādavagataḥ tato bhavitavyamanena sarvajñena yaśca bahorāgamasya prabhavaḥ so 'sati nimittāntare paṭukaraṇo dṛṣṭaḥ ayaṃ cāparasya vedādeḥ prabhavaḥ kathamapaṭukaraṇo bhavediti taduditamiti vacanena kāryeṇa vakturvivakṣā kāraṇabhūtopapāditā gurūṇāmiti śrotṛṇāṃ tattvajñānayogyatopapādane hetuḥ nahi svayaṃ tattvajñānāyogyaḥ pareṣāṃ tattvopadeṣyā dṛṣṭaḥ ajādibhya iti vaktṛpremāspadatvopapādanam brahmādayo hi parameśvarapremaviṣayāḥ suprasiddhāḥ tadarthata iti prasaṅgānukūlyopapādanam atra sarvatrākāraṇakāryotvattyādiprasaṅgo vipakṣe bādhakastarkaḥ unneyaḥ 1,117 $kiṃ madhye sādhyāntarādhyāhārakalpanayā$ nanvatra gururgurūṇāmityādīnāṃ śāstraprāmāṇyena yathāśruta eva sādhyasādhanabhāvo vyākhyāyatām kiṃ madhye sādhyāntarādhyāhārakalpanayā yadyapi yathāśrutānāmeṣāṃ vyadhikaraṇatā tathāpi taduditamiti vacanādvibhaktivipariṇāmena ekādhikaraṇatā bhaviṣyati 1,120 $hetūṇām avyabhicaritatvam$ yadyapi caite pratyekaṃ bauddhāgamādau mānatāṃ vyabhicaranti tathāpi militānāṃ hetutāstu bhāratādyaśeṣasacchāstraprabhavapraṇītatvāṃśasya sapakṣāpraveśitatvenāsādhāraṇyaṃ syāditi cenna teṣveva hetuvṛttisambhavāt tatprāmāṇyasya mahājanaparigrahādinā niścitatvāt evaṃ tarhi bhāratādipraṇayanaviśiṣṭena teṣāmapraṇītatvādbādarāyaṇena brahmādīnprati tanmokṣārtamupadiṣṭatvamātraṃ hetuḥ syāditi cedbāḍham tāvanmātrasyaiva vyabhicārābhāvāt tathā sati gururgurūṇāṃ prabhavaḥ śāstrāṇāmiti vyarthamāpadyata iti cenna tasya hetuśarīrāpraveśino 'pi dṛṣṭāntopadarśanādinā sārthakyopapatteriti 1,125 $sādhyāntarādhyāhārasamarthanam$ satyam tathāpi naitadevaṃ vijñātuṃ śakyam tathā satyuttaravākye vaktrādyānukūlyasya sādhyasambandhavyutpādanamasaṅgataṃ syāt tadanumānāntaraṃ bhaviṣyatīti cenna tathātve prāmāṇyaṃ trividhama 1,129 $upādyudbhāvam asaṃgatam$ vaktṛśrotṛprasaktīnāṃ yadāptiranukūlatā āptavākyatayā tena śrutimūlatayā tathā
1.1.6
युक्तिमूलतया चैव प्रामाण्यं त्रिविधं महत् दृश्यते ब्रह्मसूत्राणामेकधान्यत्र सर्वशः
yuktimūlatayā caiva prāmāṇyaṃ trividhaṃ mahat dṛśyate brahmasūtrāṇāmekadhānyatra sarvaśaḥ
Adhyāya 1 (cont. 2)
1.1.7
न्यायसुधा: ननु तर्ह्यनेनेदमुदितं भवति एतच्छास्त्रं प्रमाणमनुकूलवक्त्रादिमत्त्वाद्भारतादिवत् वक्त्राद्यानुकूल्यं चोक्तहेतुसिद्धमिति एतदनुपपन्नम् आप्तवाक्यतायास्तत्रोपाधित्वात् नच प्रत्यक्षादौ सत्यपि प्रामाण्ये नास्त्याप्तवाक्यत्वमिति साध्याव्यापकत्वान्नायमुपाधिरिति वाच्यम् वाक्यत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वेनोपाधित्वोपपत्तेः तथाप्यपौरुषेये वेदे तदभावादनुपाधित्वमिति चेन्न वेदापौरुषेयत्वस्यासम्भवात् संमतत्वे वा साधनावच्छिन्ने पौरुषेयवाक्यत्वावच्छिन्ने वा साध्ये ऽस्योपाधित्वोपपत्तेरिति मैवम् अभिप्रायानवगमात् नहि वयं वक्त्राद्यानुकूल्येन शास्त्रप्रामाण्यं साक्षात्साधयितुमुद्यताः येनात्रोपाध्युद्भावनं सङ्गच्छेत अपि तर्ह्यनुकूलवक्त्रादिमत्त्वस्याप्तवाक्यतया व्याप्तत्वात्तेन तां प्रसाध्य तया प्रामाण्यं शास्त्रस्य साध्यत इत्याशयवानाह- वक्तृश्रोतृप्रसक्तीनामिति यद्यत्र वाक्ये वक्तृश्रोतृप्रसक्तीनामनुकूलता तत्राप्तिः यद्वक्त्राद्यानुकूल्ययोपेतं तदाप्तवाक्यमिति यावत् यत एवं व्याप्तिर्यतश्चास्य शास्त्रस्यास्त्यनुकूलवक्त्रादिमत्त्वम् तेन सिद्धयाऽप्तवाक्यतया मानमिदं शास्त्रमिति पूर्वेण सम्बन्धः 1,132 $को ऽयम् आप्तः$ एतदुक्तं भवति विमतमाप्तवाक्यमनुकूलेन वक्त्रानुकूलान् श्रोतृन्प्रति तदीयहितसाधनबोधायोपदिष्टत्वात्सम्प्रतिपन्नवत् विमतं प्रमाणमाप्तवाक्यत्वात्सम्प्रतिपन्नत्वादिति वक्तुरानुकूल्याभावाज्जैनाद्यनाप्तवाक्यम् श्रोत्रानुकूल्यविरहाद्बौद्धादि प्रसङ्गानुकूलतावैधुर्यात् नर्मादि ननु को ऽयमाप्तो नाम यद्वाक्यत्वं साध्यते यथादृष्टार्थवादीति चेन्न भ्रान्तिदृष्टार्थवादिन्यपि प्रसङ्गात् प्रमाणदृष्टेति विशेषणे ऽपि प्रमाणदृष्टस्य प्रमादादिनान्यथाकथके अपि प्रसङ्गात् प्रमाणेन यथा दृष्टं तथा वादीति चेन्न एकदेशे तथाभूतवादित्वे ऽप्यंशान्तरे अतथाभूतत्वादिन्यपि प्रसङ्गात् यावत्प्रमाणदृष्टं तावतो वक्तेति चेन्न प्रायेणातथाभूतत्वादेव लक्ष्याणां तदव्याप्तेः नहि केनापि यावत्प्रमाणप्रमितं तावदभिधीयते यावत्प्रमाणदृष्टं तावत एव वक्तेति चेन्न अज्ञातसन्दिग्धानुवादवाक्यप्रयोक्तुरनाप्तत्वप्रसङ्गात् भीमाग्रजस्य अपि कदाचिच्चाटुवादित्वसम्भवेनानाप्तत्वापत्तेश्च निर्दोष आप्त इति चेन्न आप्तानामपि क्वचिद्रागादिदोषसम्भवात् यत्र विषये निर्दोषस्तत्राप्त इति चेन्न यत्तच्छब्दयोर्विशेषविषयत्वेनासाधारण्यादव्याप्तेरिति 1,140 $आप्तिस्वरूपनिरूपणम्$ मैवम् विवक्षिताथर्तत्त्वज्ञानमविप्रलिप्सा विवक्षा करणपाटवं चेतीयमाप्तिः तद्वानाप्त इत्यङ्गीकारात् आप्तत्वाभिमते ऽपि कदाचिदिदं नास्तीति चेन्मा भूत् तदासावनाप्त इत्यङ्गीकारात् कालादिभेदेनाविरोधात् एवं सति यो यत्रैवम्भूतः स तत्राप्त इत्युक्तं स्यादिति चेदस्तु को दोषः यत्तच्छब्दार्थयोरननुगम इति चेत् को ऽयमननुगमो नाम किं सार्वत्रिकव्यवहारानौपायिकत्वमुतैकस्यानेकवृत्तित्वाभावः नाद्यः यो यस्य सुतः स तदीयं धनं अर्हतीत्यादौ सार्वत्रिकव्यवहारहेतुतोपलम्भात् न द्वितीयः अदोषत्वात् यथा चाननुगतस्यापि नाव्याप्तिः सार्वत्रिकव्यवहारहेतुता च तथा सामान्यपरीक्षायां वक्ष्यामः 1,145 $आप्तेः लक्षणान्तरम्$ एतेन निर्दोषः प्रमितस्यैव वक्तेति लक्षणद्वयमपि समाहितं वेदितव्यम् अनुवादस्य वादविषयत्वेन तत्प्रयोक्तुरप्याप्तत्वाविरोधात् एवंच वक्तुरानुकूल्यमाप्त्येकदेश एव विप्रलिप्सा च श्रोतृप्रसङ्गानुकूलतैकनिबन्धना तदभावे निवर्तत इति वक्त्राद्यानुकूल्यवत्ताया आप्तवाक्यतया सुस्थः प्रतिबन्धः नन्वाप्तवाक्यता स्वकपोलकल्पितेषु मालतीमाधवादिषु प्रामाण्यं व्यभिचरति नहि नाटकादिप्रबन्धं विरचयन्नपि कदाचिदुक्तलक्षणोपपन्नो न भवति भवभूतिरिति चेन्न यो यत्रैवम्भूत इत्यनेनैवोक्तोत्तरत्वात् आप्तिमूलवाक्यस्याप्तवाक्यतया विवक्षितत्वाच्च अबोधकं विपरीतबोधकं वा वाक्यमप्रमाणमित्युच्यते तत्राबोधकं वक्तुरपटुकारणतया भवति विपरीतबोधकं च विपरीतज्ञानादिनेत्याप्तिपूर्वकवाक्यत्वस्य प्रामाण्येन प्रतिबन्धसिद्धिः अन्यथा कारणेन विना कार्योत्पत्तिप्रसङ्गादिति 1,148 $मध्ये किं आप्तवाक्यतासाधनम्$ ननु चानुकूलवक्त्रादिमत्तया प्रामाण्यसाधनमेवात्र व्याख्यायताम् किमाप्तवाक्यतासाधनं मध्ये व्याख्यायते व्याप्तिपक्षधर्मतयोरतुल्यत्वात् नहि यद्यद्वयापकस्य व्यापकं तत्तस्याव्यापकमिति सम्भवति अनुकूलवक्त्रादिमत्तया आप्तवाक्यतासाधने वक्त्रानुकूल्यस्याप्त्येकदेशत्वेन साध्याविशिष्टता च स्यात् वक्तृश्रोतृप्रसक्तीनामिति वाक्यं तु शङ्कितस्य उपाधेः साधनव्यापकताप्रदर्शनार्थं भविष्यति मैवम् आप्तवाक्यतया तेनेत्युत्तरवाक्यवैयर्थ्यप्रसङ्गात् उपाधेः साधनव्यापकताया वक्तृश्रोतृप्रसक्तीनामित्यनेनैवोपपादितत्वात् नहि उपाधिं दूषयता साधनव्यापकतां व्युत्पाद्य साधनेनोपाधेः पक्षे साधनं विधाय तेन साध्यं साधनीयमिति कुलधर्मः 1,152 उपाधेः साधनाभेदं प्रदर्श्य तेन साध्यं साध्यत इति चेन्न आप्तेर्वक्तृमात्रधर्मस्य साधनाभेदानुपपत्तेः साध्याविशिष्टता तु नास्त्येव वक्त्रादीनामानुकूल्येन वक्तुराप्तिसाधने खल्वंशतः सा स्यात् अनुकूलवक्त्रादिमत्तया आप्तवाक्यता साध्यत इति चोक्तम् तथापि साध्यसाधनयोराप्त्येकदेशानुप्रवेशो ऽस्तीति चेत् सत्यम् तथापि विशिष्टभेदेन अदोषत्वात् अन्यथा यो धूमवानसावग्निमानिति व्याप्यव्यापकभावो ऽपि न स्यात् विशेष्यांशस्योभयत्रानुप्रवेशात् कृतकत्वानित्यत्वयोःसत्तानुप्रवेशे ऽपि परैर्व्याप्यव्यापकभावस्य अङ्गीकृतत्वाच्च यदा तु निर्दोषः प्रमितस्यैव वक्ता आप्त इत्याश्रितं तदा साध्यविशिष्टतायाः शङ्कैव नास्ति 1,156 $भाष्यकृतः परम्पराश्रयणे निमित्तम्$ ग्रन्थकृतापि कस्मादियं परम्पराऽश्रितेति चेन्न वक्त्राद्यानुकूल्येन प्रामाण्यं साधयताप्यन्ततो ऽस्यार्थस्याश्रयणीयत्वात् अन्यथास्तु वक्त्राद्यानुकूल्यं वक्तुर्विप्रलिप्सामूलत्वेनाप्रामाण्यं च भवत्वित्याशङ्कायाः को निवारयिता यद्यपि प्रामाण्यं स्वत एवेति बादरायणीयं मतम् यद्वक्ष्यति"न विलक्षणत्वातऽ; इति जैमिनिरपि"तत्प्रामाण्यं बादरायणस्य अनपेक्षत्वातऽ; इति तथाप्यप्रामाण्यशङ्कानिरासार्थो ऽयं प्रयत्न इत्यविरोधः 1,159 $यच्छ्रुतिसंवादियच्चयुक्तिसंवादितत्प्रमाणम्$ एवं विजातीयसंवादेनास्य शास्त्रस्य प्रामाण्यमुपपाद्य तदनुत्तमतासिद्धये सजातीयद्वयसंवादमप्याह- श्रुतीति तथाचशब्दौ समुच्चयार्थौ मानमित्यस्यानुकर्षणार्थौ वा यथा आप्तवाक्यतया तथा श्रुतिमूलतयापीत्युपमार्थो वा तथाशब्दः यद्यपि श्रुतियुक्तिमूलशब्दौ श्रुतियुक्तिभ्यामथर्मुपलभ्य रचितस्य वाचकौ तथाप्यत्र सामानार्थतासाम्येन गौप्या वृत्त्या श्रुतियुक्तिसंवादितार्थौ व्याख्येयौ भगवतो बादरायणस्य स्वतः सर्वज्ञत्वेन मुख्यार्थासम्भवात् यदि च श्रुतियुक्तिसंवादित्येवाक्ष्यत्तदा यादृच्छिकसंवादितापि व्यज्ञास्यत सा मा विज्ञायीति गौणप्रयोगः एवं हि प्रयोगे ऽङ्गाङ्गिभावो ऽप्यधिको विज्ञायते सच पक्षधर्मतोपपादको भविष्यति ततश्चायमर्थः यच्छ्रुतिसंवादि तत्प्रमाणम् यथा मन्वादिवाक्यम् श्रुतिसंवादि चेदं शास्त्रम् तदर्थविचारपरत्वात् विसंवादे तदनुपपत्तेः तच्च "पुनस्तस्यार्थवित्तयेऽ; इत्याद्यागमसिद्धम् यच्च युक्तिसंवादि तत्प्रमाणम् यथा धूमवन्तं पर्वतमुद्दिश्य पर्वतो ऽयमग्निमानित्युक्तं वाक्यम् युक्तिसंवादि चेदम् मीमांसारूपत्वात् मीमांसायाश्च युक्तयनुसन्धानात्मकत्वात् तस्मात्प्रमाणम् अन्यथा श्रुतेर्युक्तेश्चाप्रामाण्यप्रसङ्गः अर्धवैशसासम्भवादिति 1,163 $शारीरकः परमात्मैव$ किमतो यद्देवमित्यत आह- एव प्रामाण्यमिति एवशब्दो ब्रह्मसूत्राणां इत्यनेन सम्बद्धयते त्रिविधमिति क्रियाविशेषणम् ब्रह्म वेदस्तदर्थः परब्रह्म वा तस्य सूत्राणि ब्रह्मसूत्राणि सकलवेदार्थभूतस्य परब्रह्मणो विष्णोः स्वरूपनिर्णयार्थानि सूत्राणीति यावत् सूत्रशब्दार्थश्चाल्पाक्षरमित्याद्यागमादवगन्तव्यः एतेनैतच्छास्त्रवाचिनः शारीरकशब्दस्य शरीरमेव शरीरकं तत्र भवः शारीरको जीवः तमधिकृत्य कृतो ऽयं ग्रन्थः शारीरक इति व्याख्यानं निरस्तं भवति ब्रह्मसूत्रशब्दार्थेन विरुद्धत्वात् त्वंपदाभिधेयस्य तत्पदाभिधेयब्रह्मरूपता मीमांसेति व्याख्यानादविरोध इति चेन्न असम्भवात् नहि जन्मादिसूत्राणि अभेदपराणि प्रत्युत तन्निरासपराणीति वक्ष्यते अतः शारीरकः परमात्मैव यथोक्तम् "शरीरौ तावुभौ ज्ञेयौ जीवश्चेश्वरसंज्ञितःऽ; इति तस्य सकलगुरपूर्णत्वादिमीमांसैव शारीरकमीमांसा तथा चोक्तं पुराणे"सर्वदोषविहीनत्वमऽ; इत्यादि 1,167 $ब्रह्मसूत्राणाम् एव त्रिविधं प्रामाण्यम्$ यत एवं ब्रह्मसूत्राणां प्रामाण्यं त्रिविधं दृश्यते आप्तवाक्यत्वादिप्रमाणत्रयेण दृश्यत इति यावत् अतस्तन्महदनुत्तमं मन्तव्यम् आप्तवाक्यत्रयादिलिङ्गत्रयावसितं प्रामाण्यं अन्यत्रापि चेत्स्यात्तदा कथमेषां तदनुत्तममित्यतो ब्रह्मसूत्राणामेवेत्युक्तम् तत्कथमित्यत आह- एकधेति सर्वश इति वचनादेकधेत्युपलक्षणम् तथा हि क्वचिदेकधा यथाऽप्तिमूलतया लौकिकविषये पितृवाक्ये श्रुतिसंवादेन धर्मादिविषये प्रतिवाद्युदीरितवचने तदुक्त एव पवर्तो ऽग्निमानिति वाक्ये युक्तिसंवादेन क्वचित् द्वेधा यथाऽप्तिश्रुतिभ्यां मन्वादिवाक्ये आप्तियुक्तिभ्यां पर्वतो ऽग्निमानित्यादौ पितृवाक्ये श्रुतियुक्तिभ्यामीश्वरः सर्वज्ञ इति प्रतिवाद्युदीरितवचसीति जैमिन्यादिवाक्ये त्रेधाप्यस्तीति चेत् सत्यम् यथा ब्रह्मसूत्रेषु न तथा निरवधिकं हि तत्राप्त्यादिकम् एतदर्थमपि महदित्येतत्त्रिविधमित्यनेनापि योजनीयम् ननु प्रमाणैकत्वानेकत्वयोः प्रमेयतादवस्थ्यात् कथमेतत् इत्थम् नहि प्रमाणमात्रं निःशङ्कप्रवृत्तावुपयुज्यते किं नाम प्रमाणतया प्रमितमेव तच्च यावद्यावदधिकं प्रमीयते तत्तदनुसारिणीमविशङ्कां क्षिप्रप्रवृत्तिं प्रसूत इत्यनुभवसिद्धम् ततः प्रामाण्यमेव स्वकार्यातिशयवशेनातिशयवदुच्यते एवं विषयप्रयोजनातिशयवशेनाप्यतिशयो द्रष्टव्यः 1,171 $प्रामाण्योक्तिसमर्थनम्$ अतो नैतादृशं किञ्चित् प्रमाणतममिष्यते स्वयं कृतापि तद्वयाख्या क्रियते स्पष्टतार्थतः
nyāyasudhā: nanu tarhyanenedamuditaṃ bhavati etacchāstraṃ pramāṇamanukūlavaktrādimattvādbhāratādivat vaktrādyānukūlyaṃ coktahetusiddhamiti etadanupapannam āptavākyatāyāstatropādhitvāt naca pratyakṣādau satyapi prāmāṇye nāstyāptavākyatvamiti sādhyāvyāpakatvānnāyamupādhiriti vācyam vākyatvāvacchinnasādhyavyāpakatvenopādhitvopapatteḥ tathāpyapauruṣeye vede tadabhāvādanupādhitvamiti cenna vedāpauruṣeyatvasyāsambhavāt saṃmatatve vā sādhanāvacchinne pauruṣeyavākyatvāvacchinne vā sādhye 'syopādhitvopapatteriti maivam abhiprāyānavagamāt nahi vayaṃ vaktrādyānukūlyena śāstraprāmāṇyaṃ sākṣātsādhayitumudyatāḥ yenātropādhyudbhāvanaṃ saṅgaccheta api tarhyanukūlavaktrādimattvasyāptavākyatayā vyāptatvāttena tāṃ prasādhya tayā prāmāṇyaṃ śāstrasya sādhyata ityāśayavānāha- vaktṛśrotṛprasaktīnāmiti yadyatra vākye vaktṛśrotṛprasaktīnāmanukūlatā tatrāptiḥ yadvaktrādyānukūlyayopetaṃ tadāptavākyamiti yāvat yata evaṃ vyāptiryataścāsya śāstrasyāstyanukūlavaktrādimattvam tena siddhayā'ptavākyatayā mānamidaṃ śāstramiti pūrveṇa sambandhaḥ 1,132 $ko 'yam āptaḥ$ etaduktaṃ bhavati vimatamāptavākyamanukūlena vaktrānukūlān śrotṛnprati tadīyahitasādhanabodhāyopadiṣṭatvātsampratipannavat vimataṃ pramāṇamāptavākyatvātsampratipannatvāditi vakturānukūlyābhāvājjainādyanāptavākyam śrotrānukūlyavirahādbauddhādi prasaṅgānukūlatāvaidhuryāt narmādi nanu ko 'yamāpto nāma yadvākyatvaṃ sādhyate yathādṛṣṭārthavādīti cenna bhrāntidṛṣṭārthavādinyapi prasaṅgāt pramāṇadṛṣṭeti viśeṣaṇe 'pi pramāṇadṛṣṭasya pramādādinānyathākathake api prasaṅgāt pramāṇena yathā dṛṣṭaṃ tathā vādīti cenna ekadeśe tathābhūtavāditve 'pyaṃśāntare atathābhūtatvādinyapi prasaṅgāt yāvatpramāṇadṛṣṭaṃ tāvato vakteti cenna prāyeṇātathābhūtatvādeva lakṣyāṇāṃ tadavyāpteḥ nahi kenāpi yāvatpramāṇapramitaṃ tāvadabhidhīyate yāvatpramāṇadṛṣṭaṃ tāvata eva vakteti cenna ajñātasandigdhānuvādavākyaprayokturanāptatvaprasaṅgāt bhīmāgrajasya api kadāciccāṭuvāditvasambhavenānāptatvāpatteśca nirdoṣa āpta iti cenna āptānāmapi kvacidrāgādidoṣasambhavāt yatra viṣaye nirdoṣastatrāpta iti cenna yattacchabdayorviśeṣaviṣayatvenāsādhāraṇyādavyāpteriti 1,140 $āptisvarūpanirūpaṇam$ maivam vivakṣitāthartattvajñānamavipralipsā vivakṣā karaṇapāṭavaṃ cetīyamāptiḥ tadvānāpta ityaṅgīkārāt āptatvābhimate 'pi kadācididaṃ nāstīti cenmā bhūt tadāsāvanāpta ityaṅgīkārāt kālādibhedenāvirodhāt evaṃ sati yo yatraivambhūtaḥ sa tatrāpta ityuktaṃ syāditi cedastu ko doṣaḥ yattacchabdārthayorananugama iti cet ko 'yamananugamo nāma kiṃ sārvatrikavyavahārānaupāyikatvamutaikasyānekavṛttitvābhāvaḥ nādyaḥ yo yasya sutaḥ sa tadīyaṃ dhanaṃ arhatītyādau sārvatrikavyavahārahetutopalambhāt na dvitīyaḥ adoṣatvāt yathā cānanugatasyāpi nāvyāptiḥ sārvatrikavyavahārahetutā ca tathā sāmānyaparīkṣāyāṃ vakṣyāmaḥ 1,145 $āpteḥ lakṣaṇāntaram$ etena nirdoṣaḥ pramitasyaiva vakteti lakṣaṇadvayamapi samāhitaṃ veditavyam anuvādasya vādaviṣayatvena tatprayokturapyāptatvāvirodhāt evaṃca vakturānukūlyamāptyekadeśa eva vipralipsā ca śrotṛprasaṅgānukūlataikanibandhanā tadabhāve nivartata iti vaktrādyānukūlyavattāyā āptavākyatayā susthaḥ pratibandhaḥ nanvāptavākyatā svakapolakalpiteṣu mālatīmādhavādiṣu prāmāṇyaṃ vyabhicarati nahi nāṭakādiprabandhaṃ viracayannapi kadāciduktalakṣaṇopapanno na bhavati bhavabhūtiriti cenna yo yatraivambhūta ityanenaivoktottaratvāt āptimūlavākyasyāptavākyatayā vivakṣitatvācca abodhakaṃ viparītabodhakaṃ vā vākyamapramāṇamityucyate tatrābodhakaṃ vakturapaṭukāraṇatayā bhavati viparītabodhakaṃ ca viparītajñānādinetyāptipūrvakavākyatvasya prāmāṇyena pratibandhasiddhiḥ anyathā kāraṇena vinā kāryotpattiprasaṅgāditi 1,148 $madhye kiṃ āptavākyatāsādhanam$ nanu cānukūlavaktrādimattayā prāmāṇyasādhanamevātra vyākhyāyatām kimāptavākyatāsādhanaṃ madhye vyākhyāyate vyāptipakṣadharmatayoratulyatvāt nahi yadyadvayāpakasya vyāpakaṃ tattasyāvyāpakamiti sambhavati anukūlavaktrādimattayā āptavākyatāsādhane vaktrānukūlyasyāptyekadeśatvena sādhyāviśiṣṭatā ca syāt vaktṛśrotṛprasaktīnāmiti vākyaṃ tu śaṅkitasya upādheḥ sādhanavyāpakatāpradarśanārthaṃ bhaviṣyati maivam āptavākyatayā tenetyuttaravākyavaiyarthyaprasaṅgāt upādheḥ sādhanavyāpakatāyā vaktṛśrotṛprasaktīnāmityanenaivopapāditatvāt nahi upādhiṃ dūṣayatā sādhanavyāpakatāṃ vyutpādya sādhanenopādheḥ pakṣe sādhanaṃ vidhāya tena sādhyaṃ sādhanīyamiti kuladharmaḥ 1,152 upādheḥ sādhanābhedaṃ pradarśya tena sādhyaṃ sādhyata iti cenna āptervaktṛmātradharmasya sādhanābhedānupapatteḥ sādhyāviśiṣṭatā tu nāstyeva vaktrādīnāmānukūlyena vakturāptisādhane khalvaṃśataḥ sā syāt anukūlavaktrādimattayā āptavākyatā sādhyata iti coktam tathāpi sādhyasādhanayorāptyekadeśānupraveśo 'stīti cet satyam tathāpi viśiṣṭabhedena adoṣatvāt anyathā yo dhūmavānasāvagnimāniti vyāpyavyāpakabhāvo 'pi na syāt viśeṣyāṃśasyobhayatrānupraveśāt kṛtakatvānityatvayoḥsattānupraveśe 'pi parairvyāpyavyāpakabhāvasya aṅgīkṛtatvācca yadā tu nirdoṣaḥ pramitasyaiva vaktā āpta ityāśritaṃ tadā sādhyaviśiṣṭatāyāḥ śaṅkaiva nāsti 1,156 $bhāṣyakṛtaḥ paramparāśrayaṇe nimittam$ granthakṛtāpi kasmādiyaṃ paramparā'śriteti cenna vaktrādyānukūlyena prāmāṇyaṃ sādhayatāpyantato 'syārthasyāśrayaṇīyatvāt anyathāstu vaktrādyānukūlyaṃ vakturvipralipsāmūlatvenāprāmāṇyaṃ ca bhavatvityāśaṅkāyāḥ ko nivārayitā yadyapi prāmāṇyaṃ svata eveti bādarāyaṇīyaṃ matam yadvakṣyati"na vilakṣaṇatvāt'; iti jaiminirapi"tatprāmāṇyaṃ bādarāyaṇasya anapekṣatvāt'; iti tathāpyaprāmāṇyaśaṅkānirāsārtho 'yaṃ prayatna ityavirodhaḥ 1,159 $yacchrutisaṃvādiyaccayuktisaṃvāditatpramāṇam$ evaṃ vijātīyasaṃvādenāsya śāstrasya prāmāṇyamupapādya tadanuttamatāsiddhaye sajātīyadvayasaṃvādamapyāha- śrutīti tathācaśabdau samuccayārthau mānamityasyānukarṣaṇārthau vā yathā āptavākyatayā tathā śrutimūlatayāpītyupamārtho vā tathāśabdaḥ yadyapi śrutiyuktimūlaśabdau śrutiyuktibhyāmatharmupalabhya racitasya vācakau tathāpyatra sāmānārthatāsāmyena gaupyā vṛttyā śrutiyuktisaṃvāditārthau vyākhyeyau bhagavato bādarāyaṇasya svataḥ sarvajñatvena mukhyārthāsambhavāt yadi ca śrutiyuktisaṃvādityevākṣyattadā yādṛcchikasaṃvāditāpi vyajñāsyata sā mā vijñāyīti gauṇaprayogaḥ evaṃ hi prayoge 'ṅgāṅgibhāvo 'pyadhiko vijñāyate saca pakṣadharmatopapādako bhaviṣyati tataścāyamarthaḥ yacchrutisaṃvādi tatpramāṇam yathā manvādivākyam śrutisaṃvādi cedaṃ śāstram tadarthavicāraparatvāt visaṃvāde tadanupapatteḥ tacca "punastasyārthavittaye'; ityādyāgamasiddham yacca yuktisaṃvādi tatpramāṇam yathā dhūmavantaṃ parvatamuddiśya parvato 'yamagnimānityuktaṃ vākyam yuktisaṃvādi cedam mīmāṃsārūpatvāt mīmāṃsāyāśca yuktayanusandhānātmakatvāt tasmātpramāṇam anyathā śruteryukteścāprāmāṇyaprasaṅgaḥ ardhavaiśasāsambhavāditi 1,163 $śārīrakaḥ paramātmaiva$ kimato yaddevamityata āha- eva prāmāṇyamiti evaśabdo brahmasūtrāṇāṃ ityanena sambaddhayate trividhamiti kriyāviśeṣaṇam brahma vedastadarthaḥ parabrahma vā tasya sūtrāṇi brahmasūtrāṇi sakalavedārthabhūtasya parabrahmaṇo viṣṇoḥ svarūpanirṇayārthāni sūtrāṇīti yāvat sūtraśabdārthaścālpākṣaramityādyāgamādavagantavyaḥ etenaitacchāstravācinaḥ śārīrakaśabdasya śarīrameva śarīrakaṃ tatra bhavaḥ śārīrako jīvaḥ tamadhikṛtya kṛto 'yaṃ granthaḥ śārīraka iti vyākhyānaṃ nirastaṃ bhavati brahmasūtraśabdārthena viruddhatvāt tvaṃpadābhidheyasya tatpadābhidheyabrahmarūpatā mīmāṃseti vyākhyānādavirodha iti cenna asambhavāt nahi janmādisūtrāṇi abhedaparāṇi pratyuta tannirāsaparāṇīti vakṣyate ataḥ śārīrakaḥ paramātmaiva yathoktam "śarīrau tāvubhau jñeyau jīvaśceśvarasaṃjñitaḥ'; iti tasya sakalagurapūrṇatvādimīmāṃsaiva śārīrakamīmāṃsā tathā coktaṃ purāṇe"sarvadoṣavihīnatvam'; ityādi 1,167 $brahmasūtrāṇām eva trividhaṃ prāmāṇyam$ yata evaṃ brahmasūtrāṇāṃ prāmāṇyaṃ trividhaṃ dṛśyate āptavākyatvādipramāṇatrayeṇa dṛśyata iti yāvat atastanmahadanuttamaṃ mantavyam āptavākyatrayādiliṅgatrayāvasitaṃ prāmāṇyaṃ anyatrāpi cetsyāttadā kathameṣāṃ tadanuttamamityato brahmasūtrāṇāmevetyuktam tatkathamityata āha- ekadheti sarvaśa iti vacanādekadhetyupalakṣaṇam tathā hi kvacidekadhā yathā'ptimūlatayā laukikaviṣaye pitṛvākye śrutisaṃvādena dharmādiviṣaye prativādyudīritavacane tadukta eva pavarto 'gnimāniti vākye yuktisaṃvādena kvacit dvedhā yathā'ptiśrutibhyāṃ manvādivākye āptiyuktibhyāṃ parvato 'gnimānityādau pitṛvākye śrutiyuktibhyāmīśvaraḥ sarvajña iti prativādyudīritavacasīti jaiminyādivākye tredhāpyastīti cet satyam yathā brahmasūtreṣu na tathā niravadhikaṃ hi tatrāptyādikam etadarthamapi mahadityetattrividhamityanenāpi yojanīyam nanu pramāṇaikatvānekatvayoḥ prameyatādavasthyāt kathametat ittham nahi pramāṇamātraṃ niḥśaṅkapravṛttāvupayujyate kiṃ nāma pramāṇatayā pramitameva tacca yāvadyāvadadhikaṃ pramīyate tattadanusāriṇīmaviśaṅkāṃ kṣiprapravṛttiṃ prasūta ityanubhavasiddham tataḥ prāmāṇyameva svakāryātiśayavaśenātiśayavaducyate evaṃ viṣayaprayojanātiśayavaśenāpyatiśayo draṣṭavyaḥ 1,171 $prāmāṇyoktisamarthanam$ ato naitādṛśaṃ kiñcit pramāṇatamamiṣyate svayaṃ kṛtāpi tadvayākhyā kriyate spaṣṭatārthataḥ
1.1.8
न्यायसुधा: तदेवं श्रुत्यनुमानाभ्यामिदमेव शास्त्रं प्रमाणतमं नान्यदेतादृशमस्तीत्युपसंहरति- अत इति इष्यते प्रामाणिकैरिति शेषः तथा चान्यपरिहारेणास्यैव व्याख्यानं युक्तमिति हृदयम् ननु भारतं सर्वशास्त्रेषूत्तममुच्यते सत्यम् विचार्येषु शास्त्रेषु तदित्यविरोधः ननु चास्य शास्त्रस्यारम्भणीयत्वं सूत्रकार एव प्रथमसूत्रे समर्थयते तद्वयाख्यानेनैव सर्वं सम्पद्यते किमनेन प्रथमसूत्र एव कथं प्रवृत्तिरिति चेत् प्रथमभाष्ये ऽपि कथम् सन्देहात्प्रवृत्तस्य पुनरुक्तप्रमाणैर्निर्णय इति चेत् समं प्रथमसूत्रे ऽपि मैवम् विषयादिसम्पादनेनैव तत् नच तावताऽरम्भणीयत्वम् प्रामाण्ये हि सति काकदन्तपरीक्षाग्रन्थवैलक्षण्यार्थं विषयादिव्युत्पादनमुपयुज्यते अतः सूत्राक्षिप्तमेवेदं शिष्याणां बुद्धिशुद्धये भाष्यकृतोक्तमिति 1,176 $स्पष्टार्थः$ तथापि नेदं व्याख्यातव्यं व्याख्यातत्वादित्यत्रान्वपि चेति यत् प्रयोजनान्तरं अस्तीति सूचितं तद्विवरणार्थमाह- स्वयमिति यद्यपि तेषां ब्रह्मसूत्राणां व्याख्या स्वयं मयैव भाष्ये कृता तथापि पुनरत्र स्पष्टतैवार्थः प्रयोजनं यस्य स्पष्टतार्थः तस्मै स्पष्टतार्थतः भाष्ये अस्पष्टीकृतमर्थं स्पष्टीकर्तुं क्रियते स्पष्टीकरणं चानेकविधम् क्वचिदनुक्तांशस्योक्तिः क्वाप्यतिसङ्क्षिप्तस्य विस्तरणम् क्वचिदतिविस्तृततया बुद्धयनारूढस्य सङ्क्षेपः क्वापि विक्षिप्तस्य एकीकरणम् कुत्राप्युक्तस्योपपादनम् क्वचिदपव्याख्याननिरासेन दृढीकरणमित्यादि तत्रतत्र द्रष्टव्यम् नन्वेकत्रैव सर्वं वक्तव्यं किं प्रस्थानभेदेन मैवम् यतः सङ्क्षेपविस्तराभ्यामुक्तं श्रोतृणां सुग्रहं सप्रयोजनं च भवति यथोक्तम् "सङ्क्षेपविस्तराभ्यां तु कथयन्ति मनीषिणः बहुवारस्मृतेस्तस्य फलबाहुल्यकारणातऽ; इति तत्र भाष्याद्यपद्यार्थो अत्र श्लोकत्रयेण विवृतः तथा हि सर्वगुणोदीर्णतोक्तया प्राप्ता गुणगुणिभेदशङ्का निखिलेत्यादिना निराकृता ज्ञेयत्वगम्यत्वयोरितरसाधारण्यात्कथं विशेषणत्वमित्याशङ्का आप्यतममित्यनेन परिहृता अपिशब्दो विशेषणान्तरसमुच्चयार्थः तद्विवरणमस्येत्यादि शास्त्रप्रभवं इत्यादिभिर्बहुभिः प्रकारैर्यद्गुरुत्वोपपादनं तेन गुरूंश्चेति बहुवचनान्तं पदं विवृतम् गुरुदेवतयोः भेदे ऽपिपदेनारुचिः सूचिता तद्विवृतिस्तमेवेति सम्प्रशब्दाभ्यां नत्वेति विशेषितम् निरुपपदसूत्रग्रहणेन यद्ब्रह्मसूत्राणां सर्वोत्तमप्रामाण्यं सूचितं तदुपपादनं परमाख्येति यद्द्वापर इत्यदिभाष्यं तदसङ्गतम् सूत्रार्थवचनं प्रतिज्ञाय तदुत्पत्तिक्रमकथनस्योपयोगादर्शनात् मैवम् यस्मादाप्तिमूलत्वादियुक्तयापि ब्रह्मसूत्राणां सर्वोत्तमं प्रामाण्यं समर्थयितुं एतदिति दर्शयति गुरुर्गुरूणामित्यादिनेति 1,179 $मङ्गलवादः$ तथापि नेदं शास्त्रं व्याकर्तव्यं मङ्गलाचरणरहितत्वात् मङ्गलाचरणपुरःसराणि खलु कर्माणि निरन्तरायं परिसमाप्यन्ते प्रचीयन्ते च नचाकृतमङ्गलाचरणानामपि कार्यपरिसमाप्त्यादिदर्शनात्कृतमङ्गलाचरणानामपि तदभावोपलम्भान्न तद्धेतुत्वमस्येति साम्प्रतम् तथा सति कारीर्यादेरपि वृष्टयादिहेतुत्वाभावापत्तेः स्यादेतदेवम् यदि कारीर्यादेववृष्टयादिहेतुत्वं निष्प्रमाणकं स्यान्न चैवम् श्रुतिनिश्चिते तु साध्यसाधनभावे तदभावे ऽपि भावो ऽनेककारणकत्वस्य कल्पको भवति दर्शपूर्णमासाभ्यामिव त्रैवर्णिकपरिचर्यादिनापिर् स्वर्गप्राप्तेः भावे ऽप्यभावस्तु कर्तृकरणादिवैगुण्यनिमित्तो भवति नहि सामग्रीवैकल्येन साध्यं व्यभिचरन् हेतुरहेतुः स्यात् कर्त्रादिसाद्गुण्ये वा प्रबलप्रतिबन्धकसद्भावः कल्प्यते नहि प्रतिबद्धं कार्यं अजनयत् कारणमकारणं भवति वह्नेरपि स्फोटं प्रत्यकारणत्वप्रसङ्गात् नचैवं सामग्रीवैगुण्यशङ्कयाः सर्वत्र सौलभ्येन सकलप्रवृत्तिविलयापातादिति सममेतत्सकलं प्रकृते ऽपि 1,183 मङ्गलाचरणस्याविघ्नपरिसमाप्त्यादिहेतुत्वस्यापि अविगीतशिष्याचारानुमितश्रुतिसिद्धत्वात् न तावत्प्रेक्षावत्प्रवृत्तिर्विफला सम्भाविनी नापि प्रयोजनान्तरार्था दृष्टपरित्यागादृष्टकल्पनाप्रसङ्गात् कार्यमारिप्सुः खलु तत्समाप्त्यादिकं कामयत इत्यनुभवसिद्धम् नच फलान्तरानुसन्धाने प्रमाणमस्ति नचैतेषामिमं साध्यसाधनभावप्रतीतिभ्रान्तिः तथा सत्यविगानानुपपत्तेः नच प्रत्यक्षादेरत्रावकाश इति श्रुतिरेव शिष्याचारमूलं कल्प्यते नच विघ्नहेतुसद्भावानिश्चयादिदमननुष्ठेयम् तत्सन्देहे ऽप्यनुष्ठानस्य"पाक्षिको ऽपि दोषः परिहतर्व्यःऽ; इति न्यायप्राप्तत्वात् नच भगवतः सूत्रकारस्य विघ्ना एव न सन्तीति तत्परिहारार्थाननुष्ठानं न दोषायेति युक्तम् शिष्यार्थमपि कर्तव्यत्वात् यतो मङ्गलाचरणपुरःसराणि शास्त्राणि वीर्यवन्ति भवन्त्यायुष्मत्पुरुषकाणि च अन्यथा भारतादावपि न कुर्यात् एतेन सूत्रकृता कृतमेव मङ्गलाचरणम् किं नाम ग्रन्थादौ न निवेशितमित्यपि निरस्तम् ग्रन्थे निवेशनस्यापि शिष्याचारप्राप्तत्वात् शिष्यार्थत्वाच्च अत एवान्यत्किमपि विघ्नविघाताद्यर्थमनुष्ठितं सूत्रकारेणेति निरस्तम् अत्रोच्यते कर्तव्यमेव कार्यारम्भे मङ्गलाचरणम् कृतं च भगवता सूत्रकारेण निवेशितं च ग्रन्थादौ यदयमोङ्काराथशब्दावादितः कृतवान् तयोर्माङ्गलिकत्वात् यथोक्तम् "ओंकारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा कण्ठं भित्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौऽ; इति 1,192 $अथशब्दो मङ्गलार्थः$ तत्र ताराथमूलत्वं सर्वशशस्त्रस्य चेष्यते सर्वत्रानुगतत्वेन पृथगोङ्क्रियते ऽखिलैः
nyāyasudhā: tadevaṃ śrutyanumānābhyāmidameva śāstraṃ pramāṇatamaṃ nānyadetādṛśamastītyupasaṃharati- ata iti iṣyate prāmāṇikairiti śeṣaḥ tathā cānyaparihāreṇāsyaiva vyākhyānaṃ yuktamiti hṛdayam nanu bhārataṃ sarvaśāstreṣūttamamucyate satyam vicāryeṣu śāstreṣu tadityavirodhaḥ nanu cāsya śāstrasyārambhaṇīyatvaṃ sūtrakāra eva prathamasūtre samarthayate tadvayākhyānenaiva sarvaṃ sampadyate kimanena prathamasūtra eva kathaṃ pravṛttiriti cet prathamabhāṣye 'pi katham sandehātpravṛttasya punaruktapramāṇairnirṇaya iti cet samaṃ prathamasūtre 'pi maivam viṣayādisampādanenaiva tat naca tāvatā'rambhaṇīyatvam prāmāṇye hi sati kākadantaparīkṣāgranthavailakṣaṇyārthaṃ viṣayādivyutpādanamupayujyate ataḥ sūtrākṣiptamevedaṃ śiṣyāṇāṃ buddhiśuddhaye bhāṣyakṛtoktamiti 1,176 $spaṣṭārthaḥ$ tathāpi nedaṃ vyākhyātavyaṃ vyākhyātatvādityatrānvapi ceti yat prayojanāntaraṃ astīti sūcitaṃ tadvivaraṇārthamāha- svayamiti yadyapi teṣāṃ brahmasūtrāṇāṃ vyākhyā svayaṃ mayaiva bhāṣye kṛtā tathāpi punaratra spaṣṭataivārthaḥ prayojanaṃ yasya spaṣṭatārthaḥ tasmai spaṣṭatārthataḥ bhāṣye aspaṣṭīkṛtamarthaṃ spaṣṭīkartuṃ kriyate spaṣṭīkaraṇaṃ cānekavidham kvacidanuktāṃśasyoktiḥ kvāpyatisaṅkṣiptasya vistaraṇam kvacidativistṛtatayā buddhayanārūḍhasya saṅkṣepaḥ kvāpi vikṣiptasya ekīkaraṇam kutrāpyuktasyopapādanam kvacidapavyākhyānanirāsena dṛḍhīkaraṇamityādi tatratatra draṣṭavyam nanvekatraiva sarvaṃ vaktavyaṃ kiṃ prasthānabhedena maivam yataḥ saṅkṣepavistarābhyāmuktaṃ śrotṛṇāṃ sugrahaṃ saprayojanaṃ ca bhavati yathoktam "saṅkṣepavistarābhyāṃ tu kathayanti manīṣiṇaḥ bahuvārasmṛtestasya phalabāhulyakāraṇāt'; iti tatra bhāṣyādyapadyārtho atra ślokatrayeṇa vivṛtaḥ tathā hi sarvaguṇodīrṇatoktayā prāptā guṇaguṇibhedaśaṅkā nikhiletyādinā nirākṛtā jñeyatvagamyatvayoritarasādhāraṇyātkathaṃ viśeṣaṇatvamityāśaṅkā āpyatamamityanena parihṛtā apiśabdo viśeṣaṇāntarasamuccayārthaḥ tadvivaraṇamasyetyādi śāstraprabhavaṃ ityādibhirbahubhiḥ prakārairyadgurutvopapādanaṃ tena gurūṃśceti bahuvacanāntaṃ padaṃ vivṛtam gurudevatayoḥ bhede 'pipadenāruciḥ sūcitā tadvivṛtistameveti sampraśabdābhyāṃ natveti viśeṣitam nirupapadasūtragrahaṇena yadbrahmasūtrāṇāṃ sarvottamaprāmāṇyaṃ sūcitaṃ tadupapādanaṃ paramākhyeti yaddvāpara ityadibhāṣyaṃ tadasaṅgatam sūtrārthavacanaṃ pratijñāya tadutpattikramakathanasyopayogādarśanāt maivam yasmādāptimūlatvādiyuktayāpi brahmasūtrāṇāṃ sarvottamaṃ prāmāṇyaṃ samarthayituṃ etaditi darśayati gururgurūṇāmityādineti 1,179 $maṅgalavādaḥ$ tathāpi nedaṃ śāstraṃ vyākartavyaṃ maṅgalācaraṇarahitatvāt maṅgalācaraṇapuraḥsarāṇi khalu karmāṇi nirantarāyaṃ parisamāpyante pracīyante ca nacākṛtamaṅgalācaraṇānāmapi kāryaparisamāptyādidarśanātkṛtamaṅgalācaraṇānāmapi tadabhāvopalambhānna taddhetutvamasyeti sāmpratam tathā sati kārīryāderapi vṛṣṭayādihetutvābhāvāpatteḥ syādetadevam yadi kārīryādevavṛṣṭayādihetutvaṃ niṣpramāṇakaṃ syānna caivam śrutiniścite tu sādhyasādhanabhāve tadabhāve 'pi bhāvo 'nekakāraṇakatvasya kalpako bhavati darśapūrṇamāsābhyāmiva traivarṇikaparicaryādināpir svargaprāpteḥ bhāve 'pyabhāvastu kartṛkaraṇādivaiguṇyanimitto bhavati nahi sāmagrīvaikalyena sādhyaṃ vyabhicaran heturahetuḥ syāt kartrādisādguṇye vā prabalapratibandhakasadbhāvaḥ kalpyate nahi pratibaddhaṃ kāryaṃ ajanayat kāraṇamakāraṇaṃ bhavati vahnerapi sphoṭaṃ pratyakāraṇatvaprasaṅgāt nacaivaṃ sāmagrīvaiguṇyaśaṅkayāḥ sarvatra saulabhyena sakalapravṛttivilayāpātāditi samametatsakalaṃ prakṛte 'pi 1,183 maṅgalācaraṇasyāvighnaparisamāptyādihetutvasyāpi avigītaśiṣyācārānumitaśrutisiddhatvāt na tāvatprekṣāvatpravṛttirviphalā sambhāvinī nāpi prayojanāntarārthā dṛṣṭaparityāgādṛṣṭakalpanāprasaṅgāt kāryamāripsuḥ khalu tatsamāptyādikaṃ kāmayata ityanubhavasiddham naca phalāntarānusandhāne pramāṇamasti nacaiteṣāmimaṃ sādhyasādhanabhāvapratītibhrāntiḥ tathā satyavigānānupapatteḥ naca pratyakṣāderatrāvakāśa iti śrutireva śiṣyācāramūlaṃ kalpyate naca vighnahetusadbhāvāniścayādidamananuṣṭheyam tatsandehe 'pyanuṣṭhānasya"pākṣiko 'pi doṣaḥ parihatarvyaḥ'; iti nyāyaprāptatvāt naca bhagavataḥ sūtrakārasya vighnā eva na santīti tatparihārārthānanuṣṭhānaṃ na doṣāyeti yuktam śiṣyārthamapi kartavyatvāt yato maṅgalācaraṇapuraḥsarāṇi śāstrāṇi vīryavanti bhavantyāyuṣmatpuruṣakāṇi ca anyathā bhāratādāvapi na kuryāt etena sūtrakṛtā kṛtameva maṅgalācaraṇam kiṃ nāma granthādau na niveśitamityapi nirastam granthe niveśanasyāpi śiṣyācāraprāptatvāt śiṣyārthatvācca ata evānyatkimapi vighnavighātādyarthamanuṣṭhitaṃ sūtrakāreṇeti nirastam atrocyate kartavyameva kāryārambhe maṅgalācaraṇam kṛtaṃ ca bhagavatā sūtrakāreṇa niveśitaṃ ca granthādau yadayamoṅkārāthaśabdāvāditaḥ kṛtavān tayormāṅgalikatvāt yathoktam "oṃkāraścāthaśabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā kaṇṭhaṃ bhitvā viniryātau tasmānmāṅgalikāvubhau'; iti 1,192 $athaśabdo maṅgalārthaḥ$ tatra tārāthamūlatvaṃ sarvaśaśastrasya ceṣyate sarvatrānugatatvena pṛthagoṅkriyate 'khilaiḥ
Adhyāya 1 (cont. 3)
1.1.9ab
न्यायसुधा: नन्वेतदनुपपन्नम् तथा सत्येतयोर्विघ्नविघातादिहेतुत्वेन समस्तशास्त्राङ्गतया प्रथमसूत्रावयवत्वाभावप्रसङ्गात् तथात्वे च प्रथमसूत्रं न्यूनमापद्येत अधिकार्यादिप्रतिपादकस्य अन्यस्याभावात् तत्प्रतिपादनस्य चावश्यकत्वात् अन्यथाधिकारिविषयवैधुर्येण शास्त्रस्य अनारम्भणीयत्वशङ्का न निराकृता स्यादित्यनर्थकं सूत्रमापद्येतेत्यत आह- तत्रेति तरन्ति अनेन अनिष्यनिचयमित्योङ्कारस्तारः तारश्चाथश्च तयोर्मूलत्वं क्रमेणादित्वम् आदौ प्रयुक्तौ अनेन अनिष्यनिचयमित्योङ्कारस्तारः तारश्चाथश्च तयोर्मूलत्वं क्रमेणोदित्वम् आदौ प्रयुक्तौ ओङ्काराथशब्दाविति यावत् तत्र प्रथमसूत्रे ऽवयवतया सर्वशास्त्रस्य चाङ्गतया चेष्यते ऽङ्गीक्रियते सूत्रकृतेति शेषः एतदुक्तं भवति प्रथमसूत्रे ऽधिकार्यादिप्रतिपादनायोपात्तावोङ्काराथशब्दौ शङ्खवीणावेणुध्वनिवत् श्रुतितो माङ्गलिकत्वात्कृत्स्नशास्त्रस्यानन्तरायपरिसमाप्त्यादिकं कुर्वते अन्यार्थानीयमानपूर्णकलशदर्शनवदिति ताराथावित्येतावता पूर्णे यन्मूलत्वमित्याह तत्सूत्रकाराङ्गीकारलिङ्गसूचनम् यत्पर्यायान्तरं विहायानयोरेव क्रमान्तरं विहायादावेवोपादानं तेन जानीमो ज्ञापकतयाऽदिसूत्रस्य कारकतया समस्तशास्त्रस्य चोपयोगित्वेनैतौ सूत्रकृता विवक्षिताविति नचैतद्यादृच्छिकम् सकलसूत्रकारैरेवमेव प्रयुक्तत्वात् नचानेकेषां प्रेक्षावतां यदृच्छयैकविधा प्रवृत्तिरुपलब्धेति अनेनाथशब्दो मङ्गलार्थ इत्यादिभाष्यं विवृतं भवति 1,200 $भामतीविवरणमतविमर्शः$ अत्र यत्परेषां दूषणं"मङ्गलस्य वाक्यार्थे समन्वयाभावातऽ; इति "तथा हि पदार्थ एव हि वाक्यार्थे समन्वीयते स च वाच्यो वा लक्ष्यो वा न चेह मङ्गलमथशब्दस्य वाच्यं लक्ष्यं वा किन्तु मृदङ्गध्वनिवदथशब्दस्य कार्यम् नच कार्यज्ञाप्ययोर्वाक्यार्थे समन्वयः शाब्दे व्यवहारे दृष्टःऽ; "अस्तु वा मङ्गलस्य पदार्थत्वम् तथापि न वाक्यार्थे समन्वयः तथाहि न तावन्मङ्गलं ब्रह्मजिज्ञासायाः कर्तृकर्मकरणभावेन वाक्यार्थे ऽन्वेति कर्त्राद्यन्यतमभावे प्रमाणाभावात् कारकान्तराणां विद्यमानत्वाच्च नापि सामानाधिकरण्येन अन्वयः जिज्ञासा मङ्गलमिति प्रशंसापरतया अर्थवादत्वप्रसङ्गातऽ; इति तदेतेनापास्तं भवति अस्माभिरप्यानन्तर्याभिधेयो ऽथशब्दः श्रुत्या मङ्गलप्रयोजन इत्यङ्गीकारात् नन्वत्र सूत्रादावोङ्कार एव न विद्यते तत्कथमुच्यते ताराथमूलत्वति यद्यपि शिष्यैरध्येतृभिः उच्चार्यमाणो ऽध्यक्षसिद्धस्तथापि नायं सूत्रावयवः लक्षणान्तराभावे सत्यसंहिततया सम्पाठे अखिलैः पठ्यमानत्वात् वेदाध्ययनोपक्रमे अध्येतृभिरुच्चार्यमाणोङ्कारवत् अन्यथाथशब्दवत्संहिततया निर्दिश्येत नच दृष्टान्तः साध्यविकलः अध्ययनोपक्रमविरतिवैचितृयेण तत्तत्स्थानपरित्यागेनान्यान्यस्थाने ऽखिलैः पठ्यमानस्य वेदवाक्यानवयवतायाः सुप्रसिद्धत्वात् अन्यथाध्ययनोपक्रमविरतिवैचितृये ऽपि ओं इति ब्रह्मेत्यादिवन्नियतस्थानतया पाठप्रसङ्गात् पक्षसपक्षयोरादावुच्चारणं तु प्राङ्मुखत्वादिवदध्ययननियमान्तर्गतमध्येतृभिरनुष्ठीयत इत्यस्तु एवंचायमोङ्कारः सूत्रकृता मङ्गलार्थतया सूत्रादावुपनिबद्ध इत्यनुपपन्नमित्यत आह- सर्वत्र इति अखिलैः सूत्रपाठकैः यत्पृथगसंहिततयोङ्क्रियते तत्सर्वत्र सूत्रेष्वनुगतत्वेनाभिलषितेन निमित्तेनोपपद्यते 1,208 $ओंकारः सूत्रावयवः$ एतदुक्तं भवति सर्वाणि हि सूत्राणि प्रत्येकमनेकवेदवाक्यविचारपरत्वादवान्तरब्रह्मविद्याः "स्रवत्यनोङ्कृतं ब्रह्म परस्ताच्च विशीर्यतेऽ; इति श्रौतार्थवादसामर्थ्यात्सर्वास्वपि ब्रह्मविद्यास्वाद्यन्तयोरोङ्कारस्योहः कर्तव्य इति गम्यते न चोह्यमानं वाक्यात्पृथगिति शक्यते वक्तुम् मन्त्रेष्वप्यूह्यमानस्यामन्त्रावयवत्वप्रसङ्गात् ततश्च पतिसूत्रमाद्यन्तयोरुच्चारणे गौरवं स्यादित्यादावेवोङ्कारो ऽधिकृतत्वेनोच्चार्यते तस्य संहिततया निर्देशे प्रथमसूत्रावयव एवायं विज्ञायेत तन्मा विज्ञायीति शिष्यैः पृथगोङ्क्रियते नच व्याख्यानतो ऽप्यधिकारो ज्ञायत इति व्यर्थं पृथक्करणमिति वाच्यम् अन्तरङ्गज्ञापकाभाव एव बहिरङ्गस्यान्वेषणीयत्वादिति तदनेनासंहिततया निर्देशे निमित्तान्तरं वदता हेतोरन्यथासिद्धिरुक्ता भवति 1,218 ननु च श्रौतार्थवादबलेनाद्यन्तयोरोङ्कारस्योहो वा प्राङ्मुखत्वादिवद्बहिर्भूतस्यैव उच्चारणं वा विधेयत्वेन कल्प्यमिति सन्दिह्यते सत्यम् सन्देहे ऽपि तया प्रणाड्यानुमानस्य सन्दिग्धान्यथासिद्धयाप्याभासत्वमेव वक्ष्यमाणन्यायेनोङ्कारार्थस्य प्रथमसूत्रवाक्यार्थे समन्वयेन निश्चयोपपत्तौ बाधितविषयं चानुमानमिति अथवा दृष्टान्तदूषणमनेन क्रियते तथाहि अखिलैर्वेदपाठकैः पृथग्रूपान्तरेण स्थानव्यत्यासेन यदोङ्क्रियते तदुक्तन्यायेनादावुच्चारणेनैव लब्धेन सर्वत्रानुगतत्वेन कारणेनैवोपपद्यत इत्यनेन दृष्टान्ते साधकस्य हेतोरन्यथासिद्धिरुक्ता तथाच दृष्टान्तस्य साध्यविकलतेति एवमनुमाने निरस्ते निरपवादेनादावुच्चारणेनोङ्कारस्य प्रथमसूत्रावयवतासिद्धावुक्तमुपपन्नम् तदेवं सिद्धे शास्त्रव्याख्येयत्वे प्रेक्षावत्प्रवृत्तिविषयस्यैव आरम्भणीयत्वात्प्रयोजनाभिधेयसम्बन्धवत्येव च प्रेक्षावतां प्रवृत्तेरारम्भणीयतासिद्धये प्रेक्षावतः प्रवर्तयितुं प्रयोजनाद्यभिसम्बन्धं प्रतिपादयतः प्रथमसूत्रस्य व्याख्यामोतत्ववाचीत्यादिना आरभते 1,225 $प्रयोजनाद्यभिधानं सार्थकम्$ ननु ब्रह्मज्ञानस्य मोक्षहेतुता यदि शास्त्रप्रवृत्तेः प्रागेव प्रमाणान्तरसिद्धा व्यर्थं तदा तदभिधानं शास्त्रे प्रमाणान्तरसिद्धे क्वचिदुपदेशानपेक्षणात् अथेहैव तन्निश्चयस्तदा प्रवृत्तौ प्रयोजनादिनिश्चयो निश्चिते च प्रयोजनादौ प्रवृत्तिरित्यन्योन्याश्रयत्वम् अथ प्रथमसूत्रात्तन्निश्चयः तत्रैव कथं प्रवृत्तिः तदर्थं च प्रयोजनान्तराभिधाने ऽनवस्था एवमेव तत्र प्रवृत्तावुत्तरत्रापि तथात्वप्रसङ्गादनर्थकं सूत्रे प्रयोजनाद्यभिधानमिति उच्यते त्रिविधा हि पुंसां चित्तवृत्तिः अनुभव इच्छा प्रयत्नश्च तत्र साधनगोचराविच्छाप्रयत्नौ प्रवृत्तिरिति उच्येते न त्वनुभवो नापि फलगोचरेच्छा येन तयोरपि प्रयोजननिश्चयापेक्षा स्यात् नहि उपेक्षणीयं निष्प्रयोजनमिति नानुभूयते नापि सुखं प्रयोजनान्तररहितमिति नेष्यते नच मुमुक्षुणा अनपेक्षिते स्वर्गे यागादिकं तत्साधनतया नानुभूयते पुरुषाथर्साधने तु इच्छालक्षणा प्रयत्नलक्षणा वा प्रवृत्तिस्तथा न स्वरससिद्धा नहि कश्चित्क्षुत्प्रहाणादिकमननुसन्धाय भोक्तुमिच्छति प्रयतते वा तस्माद्यो यत्र प्रवर्तनीयः स तत्प्रयोजनादिकं दर्शयित्वैव इति सार्थकं सूत्रे प्रयोजनाद्यभिधानम् 1,236 $आदिमसूत्रस्य शास्त्रान्तर्भावः$ उक्तं च प्रयोजनादिकं श्रोता कतं श्रद्दधीताश्रद्दधानश्च कथं प्रवर्तेतेति पुनरवशिष्यते तत्रैके समाधानमाहुः अवगतसूत्रकाराप्तभावस्तावत्तद्वचनादेव श्रद्धास्यति यद्यपि आप्तत्वावधारणे प्रयोजनाद्यनभिधाने ऽपि तत्सामान्यनिश्चयो भवत्येव प्रयोजनादिमदिदं शास्त्रं आप्तोक्तत्वादिति तथापि नासौ प्रवृत्त्यङ्गम् नहि प्रयोजनादिमदित्येव प्रवर्तते किं नामास्मदभिमतप्रयोजनादिमदिति सच प्रयोजनादिविशेषो वचनादेवावसीयत इति सार्थकं तदभिधानम् आप्तत्वानिश्चये ऽप्यर्थसन्देहादेव कृष्टादाविव प्रवृत्त्युपपत्तिः ननु सन्देहः प्रयोजनाद्यवचने ऽपि साधकबाधकप्रमाणाभावे सति सुलभ एव विशेषस्मृतिश्च तदर्थित्वविशेषाद्भविष्यति मैवम् यो हि यद्वचनात्प्रवर्तते स तद्वचनादेव विशेषस्मृतिमपेक्षते नतु स्वातन्त्र्येण नहि रोगार्तो ममेदं रोगनिवृत्तिसाधनं न वेति यत्र तत्रोच्छृङ्खलः स्वयं उत्प्रेक्ष्य प्रवर्तते किं नामानवधृताप्तभावस्यापि वैद्यस्यैव वचनात् अन्यथा स्वयं प्रयोजनाभिधानमनधिगच्छन्ननर्थमप्याशङ्केत किं निष्प्रयोजनमिदं काकदन्तपरीक्षाग्रन्थवदुताशक्यसाधनप्रयोजनं मृतिहरहिममहीधरोत्तरसानुसिद्धसञ्जीवनीकथनवत् उत मदनभिमतप्रयोजनमार्यावर्तवासिनं प्रति दाक्षिणात्यस्य मातुलकन्यापरिणयनप्रकारोपदेशवत् अथवाभिमतस्यापि प्रयोजनस्य सत्यपि लघीयस्युपायान्तरे गरीयानयमुपायः पिपासुं प्रति गीर्वाणतरङ्गिणीसमीपकूपखननोपदेशवदित्यादि एतासु चानर्थसम्भावनासु न प्रवर्तेत नच प्रयोजनाद्यभिधाने ऽप्येतासामवकाशः लोकव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् नहि कश्चिद्वैद्यवचनादावेवमाशङ्कय निवर्तते तस्मादुपपन्नमुभयथापि प्रयोजनाद्यभिधानमिति तदेतदनुपपन्नम् तथा हि यदि तावदाप्तवाक्यतया सूत्रमिदं प्रयोजनादेर्निश्चायकं स्यात्तदाऽगमतया न्यायसूत्रत्वहानिः किञ्चाप्तत्वं सूत्रकृतो येन वेदादिना प्रमाणेनावगन्तव्यं तेनैव प्रयोजनाद्यभिसम्बन्धो ऽपि शास्त्रस्यावगम्यत इति व्यर्थं तदभिधानमापद्येत आप्तत्वानिश्चये ऽप्यर्थसन्देहात् प्रवृत्तिरिति चातिस्थवीयः नहि कश्चित्प्रयोजनादिसन्देहे ऽतिमहायाससाध्ये प्रवर्तते प्रागुक्तानर्थपरम्पराश्च कथं न शङ्केत तस्मान्नेदं प्रयोजनाद्युपदेशमात्रं किन्तु श्रौतस्य प्रयोजनादेः न्येयेनोपपादनार्थमित्येव परिहारः आप्तत्वं तु न्यायस्योपोद्बलकमात्रमिति भाष्यकारीयं तद्व्युत्पादनमपि नानर्थकम् अत एवास्य सूत्रस्य न शास्त्रबहिर्भावः अध्ययनविध्यादिवदस्याप्यत एवारम्भणीयत्वसिद्धेर्नानवस्थादिदोषो ऽपीति 1,244 $कः पुनर् अस्य सूत्रस्य प्रसङ्गः$ कः पुनरस्य सूत्रस्य प्रसङ्गः उच्यते प्रारिप्सिततया हि बुद्धिसन्निहितं शास्त्रं सूत्रकारस्य तत्र संशयः किमिदमारम्भणीयं न वेति उपलभ्यन्ते खलूभयविधान्यपि वाक्यानि वाक्यं चेदम् नच विशेषो दृश्यते येनान्यतरपक्षनिश्चयः स्यात् ननु कस्यायं संशयः न तावत्सूत्रकारस्य अवगतविशेषत्वात् अन्यथा निर्णायकसूत्रप्रणयनानुपपत्तेः नापि परस्य परेणाद्यापि शास्त्रस्यानुपलब्धत्वात् अनुपलब्धे च समानधर्मदर्शनाद्ययोगेन संशयोत्पादानुपपत्तेः मैवम् यदीदं शास्त्रं परेणोपलभ्येत तदोक्तसन्देहकारणोपपत्तौ प्रयोजनार्थित्वेन विशेषस्मृतिमतैवं सन्दिह्येतेति सूत्रकृत एव परकीयसम्भावितसंशयाहरणोपपत्तेः 1,248 $जिज्ञासायाः कर्तव्यत्वचिन्तनम्$ नन्विदं युक्तयनुसन्धानात्मकविचारमीमांसामननापरनामकजिज्ञासाङ्गभूतन्यायनिबन्धनं जिज्ञासायाः कतर्व्यतायामारम्भणीयं भविष्यति नहि विचारः कर्तव्यः तद्द्वारभूतन्यायनिबन्धनं च नारम्भणीयमिति सम्भवति निःसाधनस्य विचारस्यैवानुत्थानात् अन्यथा तु नेति जिज्ञासैव विचारणीया सत्यम् एतच्छास्त्रव्युत्पादनीयन्यायकरणिकायां जिज्ञासायां उभयविधव्यापारदर्शनाद्विशेषादर्शनाच्च संशयः किं कर्तव्या न वेति ननु च तद्विजिज्ञासस्व इति जिज्ञासायाः श्रुतिविहितत्वात् कथं विशेषादर्शनम् मैवम् विना विचारेण श्रुत्यर्थस्य आद्याप्यनिर्णीतत्वेन संशयास्पदत्वात् तत्र तावज्जिज्ञासा न कर्तव्येति प्राप्तम् कुतः विषयप्रयोजनसम्बन्धाधिकारिलक्षणानुबन्धविधुरत्वात् कर्तव्यता खलु विषयादिमत्तया व्याप्ता कृष्टादिकं हि सति विषयभूते भूम्यादौ प्रयोजने च सस्याधिगमादावधिकारिणि च कृषीवलादौ कर्तव्यमुपलब्धम् सा च व्यापिका व्यावर्तमानेतो व्याप्यामपि कर्तव्यतां व्यावर्तयतीति प्रतिबन्धसिद्धिः विषयशून्यत्वाद्धि समनस्केन्द्रियसन्निकृष्टस्य स्फीतालोकमध्यवर्तिनो घटस्य न जिज्ञासा क्रियते प्रयोजनविकलत्वात्खलु सन्दिग्धमपि वायसदशनादिकं न जिज्ञास्यते सम्बन्धवैधुर्याद्धि सप्रयोजनं सविषयमपि शब्दज्ञानमर्थयमानो न वैद्यके प्रवर्तते अधिकारविरहाच्च न मुमुक्षोर्वात्स्यायने प्रवृत्तिः 1,256 $न अनात्मविषयेयं जिज्ञासा$ विषयादिवैधुर्यमेवात्र कथमिति चेदित्थम् न तावदनात्मविषयेयं जिज्ञासा तस्य तृणादिलक्षणस्य प्रत्यक्षादिनैव निश्चितत्वात् सन्दिग्धश्चार्थो न्यायविषयो भवति यथोक्तम् "अविज्ञाततत्त्वे ऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्कःऽ; इति निष्पादितक्रिये च कर्मण्यविशेषाधायिनः साधनस्य साधनन्यायातिपातः नाप्यसौ जिज्ञासितः कस्मैचन प्रयोजनाय कल्पते एवंविधे चाधिकारी दूरोत्सारितः यतो ऽर्थी समर्थो विद्वानधिक्रियते नचैतादृशे ऽर्थे ऽर्थिता सम्भवति धर्मादिलक्षणस्त्वनात्मा शास्त्रान्तरादिनैव निर्णीतः आत्मा च शरीरेन्द्रियादिसङ्घातव्यतिरिक्तो नास्त्येव शरीरादिकं च यथायथं प्रत्यक्षादिनैव निश्चितम् नन्वात्मा शरीरादिव्यतिरिक्तो ऽहमित्यसन्दिग्धाविपर्यस्तसाक्षात्प्रतीत्यैव निश्चीयत इति चेत् एवं तर्हि तत एव न जिज्ञास्यः अत एवानादितस्तदीयतत्त्वज्ञाने विद्यमाने ऽपि इष्यानिष्यप्राप्तिपरिहारयोरदर्शनान्नासौ जिज्ञासितः कस्यचित्प्रयोजनस्येष्ये 1,272 $न स्वात्मपरात्मपरमात्मविषयेयं जिज्ञासा$ नन्वयं कर्ता भोक्ता दोषसंसर्गी चाहंप्रत्यये प्रकाशते तद्विपरीतस्तु श्रुतिप्रतिपादितः प्रतिपत्तव्यो ऽतो जिज्ञासेति चेत् एवं तर्हि जरद्गवादिवाक्यवत्पावकशैत्यानुमानवच्च प्रतीतिविरोधेन श्रुतिजिज्ञासयोराभासतापातः अत एव न परात्मा जिज्ञास्यः तस्य प्राणादिलिङ्गैरवगतत्वात् सैव जिज्ञासेति चेन्न तस्या लौकिकप्रवेदनीयत्वेन शास्त्राव्युत्पादनीयत्वात् न खलु बालकः स्तनपानेष्यसाधनत्वानुमाने शास्त्रव्युत्पादनमपेक्षते यत्क्वचिच्छास्त्रे ऽपि लौकिकप्रवेदनीयार्थव्युत्पादनमनुवादो ऽसौ न पुनः स एव प्रधानव्यापारः ईश्वरविषया जिज्ञासा भविष्यतीति चेन्न तस्यैवाभावात् न चैवमीश्वरादिपदानामानर्थक्येनापदत्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् तेषां कथञ्चिज्जीवविषयतोपपत्तेः सो ऽपि हि स्वशरीरेन्द्रियादीनामीष्ये प्रतीतार्थत्वोपपत्तावप्रतीतार्थत्वकल्पनायां गौरवप्रसङ्गात् जीवस्य चाहमिति स्वप्रकाशतया स्वप्रकाशज्ञानाश्रयतया मानसप्रत्यक्षवेद्यतया वा सिद्धत्वेन न जिज्ञासाविषयत्वमित्युक्तम् 1,276 $न चेश्वरविषया जिज्ञासा$ किञ्चेश्वरः प्रमितो न वा नोभयथापि जिज्ञासा सम्भवति नेति पक्षे अनुग्राह्यप्रमाणाभावेन जिज्ञासायास्तर्कत्वव्याघातात् कारणोपपत्तित इति हि उक्तम् प्रमाकरणस्य प्रमाणस्योपपत्तिरनुग्रहस्तत्करणेनेत्यर्थः नच बुद्धावनारूढं शक्यं जिज्ञासितुम् प्रमितत्वे तु निश्चितत्वादेव नचैवं सकलतर्कानुपपत्तिप्रसङ्गेन व्याघातः सामान्यतः प्रतीतौ विशेषे तदवकाशात् न चात्र तथात्वं पश्यामः किञ्चेश्वरे प्रमाणं भवन्न तावत्प्रत्यक्षम् तस्यापाततस्तदभावावेदकत्वात् नाप्यनुमानम् तत्प्रतिबद्धलिङ्गाभावात् आगमस्तु कार्यनिष्ठो न निष्पन्नस्वरूपमीश्वरं शक्नोत्यवगमयितुम् न चान्यत्प्रमाणमस्ति यन्मीमांसया अनुगृह्येत किञ्चागमो ऽपि भवन्वेद एव वक्तव्यः अन्यस्यानाशङ्कनीयत्वात्पारतन्त्र्याच्च वेदस्य पौरुषेयत्वापौरुषेयत्वयोः कारणाभावेन प्रामाण्यमेव दुर्लभम् स्वतः प्रामाण्याङ्गीकारे तु वेदविरुद्धानामपि शाक्यादिवचसां तथात्वापातेन पुनर्वेदाप्रमाण्यतादवस्थ्यम् किञ्च शब्दस्यैव प्रामाण्यं दुर्घटमर्थसंस्पर्शशून्यत्वात् वाक्यार्थप्रत्यायनप्रकारानिरूपणाच्च कुतस्तद्विशेषस्य वेदस्य 1,282 $प्रयोजनाभावान्नजिज्ञासाकर्तव्या$ प्रयोजनं चेश्वरजिज्ञासया अभ्युदयो वा स्यात् मोक्षो वा नाद्यः तस्य धर्मादिलघूपायसाध्यस्य शास्त्रान्तरप्रयोजनत्वात् न द्वितीयः तस्याप्यपाम सोममित्याद्यागमेन लघूपायान्तरसाध्यतावगमात् नचैकस्यैव कर्मणो ऽभ्युदयनिःश्रेयसहेतुत्वं विरुद्धम् फलाभिसन्ध्यादिभावाभावाभ्यां विशेषोपपत्तेः जिज्ञासा च मोक्षसाधनं भवन्ती किं साक्षादुत ज्ञानद्वारेण नाद्यः दृष्टादृष्टत्यागकल्पनाप्रसङ्गात् न द्वितीयः कर्मणा ज्ञानमातनोतीत्यागमेन ज्ञानस्य लघूपायान्तरसाध्यताध्यवसायात् ज्ञानस्यापि साक्षान्मोक्षहेतुत्वाभ्युपगमे ऽदृष्टकल्पनैव न चेश्वरप्रसादद्वारा ज्ञानस्य प्रसादहेतुतायाः क्वाप्यदृष्टत्वात् "तत्कर्म हरितोषं यतऽ; इत्यादिना तत्प्रसादस्य कर्माद्यल्पोपायसाध्यताप्रतीतेश्च किञ्चायमात्माविद्याकल्पितो बन्धस्तद्विद्ययैव निवृत्तिमर्हति शुक्तिकाविद्याकल्पितं रजतमिव शुक्तिविद्यया तत्कुतो बन्धनिवृत्तिलक्षणे मोक्षे परमेश्वरप्रसादस्योपयोगः कुतस्तरां तज्ज्ञानस्य कुतस्तमां च तज्जिज्ञासायाः अथ परामार्थ एवायं बन्धस्तर्हि न ज्ञानेन निवर्तेत नच सत्यस्यानादेरात्मस्वरूपमात्रानुबन्धिनो बन्धस्यात्मस्वरूपस्येव केनापि निवृत्तिर्युक्ता अपि च मुक्तस्य शरीरेन्द्रियविषयादिसंसर्गे मुक्तत्वव्याघातः दुःखादिप्रसङ्गश्च कारणसामग्रीसद्भावात् तथाचाभ्युदयतुल्यतयोक्तदोषः शरीराद्यभावे च तत्साध्यसुखाभावेन कस्यापि तत्रार्थितानुपपत्तेरनधिकारिकं शास्त्रमापद्येत को हि स्वस्थात्मा सहसा सुखतत्साधने हातुमुत्सहते तदेवं विषयाद्यनुबन्धविधुरत्वान्न जिज्ञासा कर्तव्या तद्विधयो ऽपि न प्रमाणम् शास्त्रं चेदमनारम्भणीयमिति प्राप्ते सूत्रयामास भगवानाचार्यः- ओं अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति 1,288 ओं ओं अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ओं अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ब्ब्स्_1,1.1 ओतत्ववाची ह्योङ्कारो वक्तयसौ तद्गुणोतताम्
nyāyasudhā: nanvetadanupapannam tathā satyetayorvighnavighātādihetutvena samastaśāstrāṅgatayā prathamasūtrāvayavatvābhāvaprasaṅgāt tathātve ca prathamasūtraṃ nyūnamāpadyeta adhikāryādipratipādakasya anyasyābhāvāt tatpratipādanasya cāvaśyakatvāt anyathādhikāriviṣayavaidhuryeṇa śāstrasya anārambhaṇīyatvaśaṅkā na nirākṛtā syādityanarthakaṃ sūtramāpadyetetyata āha- tatreti taranti anena aniṣyanicayamityoṅkārastāraḥ tāraścāthaśca tayormūlatvaṃ krameṇāditvam ādau prayuktau anena aniṣyanicayamityoṅkārastāraḥ tāraścāthaśca tayormūlatvaṃ krameṇoditvam ādau prayuktau oṅkārāthaśabdāviti yāvat tatra prathamasūtre 'vayavatayā sarvaśāstrasya cāṅgatayā ceṣyate 'ṅgīkriyate sūtrakṛteti śeṣaḥ etaduktaṃ bhavati prathamasūtre 'dhikāryādipratipādanāyopāttāvoṅkārāthaśabdau śaṅkhavīṇāveṇudhvanivat śrutito māṅgalikatvātkṛtsnaśāstrasyānantarāyaparisamāptyādikaṃ kurvate anyārthānīyamānapūrṇakalaśadarśanavaditi tārāthāvityetāvatā pūrṇe yanmūlatvamityāha tatsūtrakārāṅgīkāraliṅgasūcanam yatparyāyāntaraṃ vihāyānayoreva kramāntaraṃ vihāyādāvevopādānaṃ tena jānīmo jñāpakatayā'disūtrasya kārakatayā samastaśāstrasya copayogitvenaitau sūtrakṛtā vivakṣitāviti nacaitadyādṛcchikam sakalasūtrakārairevameva prayuktatvāt nacānekeṣāṃ prekṣāvatāṃ yadṛcchayaikavidhā pravṛttirupalabdheti anenāthaśabdo maṅgalārtha ityādibhāṣyaṃ vivṛtaṃ bhavati 1,200 $bhāmatīvivaraṇamatavimarśaḥ$ atra yatpareṣāṃ dūṣaṇaṃ"maṅgalasya vākyārthe samanvayābhāvāt'; iti "tathā hi padārtha eva hi vākyārthe samanvīyate sa ca vācyo vā lakṣyo vā na ceha maṅgalamathaśabdasya vācyaṃ lakṣyaṃ vā kintu mṛdaṅgadhvanivadathaśabdasya kāryam naca kāryajñāpyayorvākyārthe samanvayaḥ śābde vyavahāre dṛṣṭaḥ'; "astu vā maṅgalasya padārthatvam tathāpi na vākyārthe samanvayaḥ tathāhi na tāvanmaṅgalaṃ brahmajijñāsāyāḥ kartṛkarmakaraṇabhāvena vākyārthe 'nveti kartrādyanyatamabhāve pramāṇābhāvāt kārakāntarāṇāṃ vidyamānatvācca nāpi sāmānādhikaraṇyena anvayaḥ jijñāsā maṅgalamiti praśaṃsāparatayā arthavādatvaprasaṅgāt'; iti tadetenāpāstaṃ bhavati asmābhirapyānantaryābhidheyo 'thaśabdaḥ śrutyā maṅgalaprayojana ityaṅgīkārāt nanvatra sūtrādāvoṅkāra eva na vidyate tatkathamucyate tārāthamūlatvati yadyapi śiṣyairadhyetṛbhiḥ uccāryamāṇo 'dhyakṣasiddhastathāpi nāyaṃ sūtrāvayavaḥ lakṣaṇāntarābhāve satyasaṃhitatayā sampāṭhe akhilaiḥ paṭhyamānatvāt vedādhyayanopakrame adhyetṛbhiruccāryamāṇoṅkāravat anyathāthaśabdavatsaṃhitatayā nirdiśyeta naca dṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ adhyayanopakramavirativaicitṛyeṇa tattatsthānaparityāgenānyānyasthāne 'khilaiḥ paṭhyamānasya vedavākyānavayavatāyāḥ suprasiddhatvāt anyathādhyayanopakramavirativaicitṛye 'pi oṃ iti brahmetyādivanniyatasthānatayā pāṭhaprasaṅgāt pakṣasapakṣayorādāvuccāraṇaṃ tu prāṅmukhatvādivadadhyayananiyamāntargatamadhyetṛbhiranuṣṭhīyata ityastu evaṃcāyamoṅkāraḥ sūtrakṛtā maṅgalārthatayā sūtrādāvupanibaddha ityanupapannamityata āha- sarvatra iti akhilaiḥ sūtrapāṭhakaiḥ yatpṛthagasaṃhitatayoṅkriyate tatsarvatra sūtreṣvanugatatvenābhilaṣitena nimittenopapadyate 1,208 $oṃkāraḥ sūtrāvayavaḥ$ etaduktaṃ bhavati sarvāṇi hi sūtrāṇi pratyekamanekavedavākyavicāraparatvādavāntarabrahmavidyāḥ "sravatyanoṅkṛtaṃ brahma parastācca viśīryate'; iti śrautārthavādasāmarthyātsarvāsvapi brahmavidyāsvādyantayoroṅkārasyohaḥ kartavya iti gamyate na cohyamānaṃ vākyātpṛthagiti śakyate vaktum mantreṣvapyūhyamānasyāmantrāvayavatvaprasaṅgāt tataśca patisūtramādyantayoruccāraṇe gauravaṃ syādityādāvevoṅkāro 'dhikṛtatvenoccāryate tasya saṃhitatayā nirdeśe prathamasūtrāvayava evāyaṃ vijñāyeta tanmā vijñāyīti śiṣyaiḥ pṛthagoṅkriyate naca vyākhyānato 'pyadhikāro jñāyata iti vyarthaṃ pṛthakkaraṇamiti vācyam antaraṅgajñāpakābhāva eva bahiraṅgasyānveṣaṇīyatvāditi tadanenāsaṃhitatayā nirdeśe nimittāntaraṃ vadatā hetoranyathāsiddhiruktā bhavati 1,218 nanu ca śrautārthavādabalenādyantayoroṅkārasyoho vā prāṅmukhatvādivadbahirbhūtasyaiva uccāraṇaṃ vā vidheyatvena kalpyamiti sandihyate satyam sandehe 'pi tayā praṇāḍyānumānasya sandigdhānyathāsiddhayāpyābhāsatvameva vakṣyamāṇanyāyenoṅkārārthasya prathamasūtravākyārthe samanvayena niścayopapattau bādhitaviṣayaṃ cānumānamiti athavā dṛṣṭāntadūṣaṇamanena kriyate tathāhi akhilairvedapāṭhakaiḥ pṛthagrūpāntareṇa sthānavyatyāsena yadoṅkriyate taduktanyāyenādāvuccāraṇenaiva labdhena sarvatrānugatatvena kāraṇenaivopapadyata ityanena dṛṣṭānte sādhakasya hetoranyathāsiddhiruktā tathāca dṛṣṭāntasya sādhyavikalateti evamanumāne niraste nirapavādenādāvuccāraṇenoṅkārasya prathamasūtrāvayavatāsiddhāvuktamupapannam tadevaṃ siddhe śāstravyākhyeyatve prekṣāvatpravṛttiviṣayasyaiva ārambhaṇīyatvātprayojanābhidheyasambandhavatyeva ca prekṣāvatāṃ pravṛtterārambhaṇīyatāsiddhaye prekṣāvataḥ pravartayituṃ prayojanādyabhisambandhaṃ pratipādayataḥ prathamasūtrasya vyākhyāmotatvavācītyādinā ārabhate 1,225 $prayojanādyabhidhānaṃ sārthakam$ nanu brahmajñānasya mokṣahetutā yadi śāstrapravṛtteḥ prāgeva pramāṇāntarasiddhā vyarthaṃ tadā tadabhidhānaṃ śāstre pramāṇāntarasiddhe kvacidupadeśānapekṣaṇāt athehaiva tanniścayastadā pravṛttau prayojanādiniścayo niścite ca prayojanādau pravṛttirityanyonyāśrayatvam atha prathamasūtrāttanniścayaḥ tatraiva kathaṃ pravṛttiḥ tadarthaṃ ca prayojanāntarābhidhāne 'navasthā evameva tatra pravṛttāvuttaratrāpi tathātvaprasaṅgādanarthakaṃ sūtre prayojanādyabhidhānamiti ucyate trividhā hi puṃsāṃ cittavṛttiḥ anubhava icchā prayatnaśca tatra sādhanagocarāvicchāprayatnau pravṛttiriti ucyete na tvanubhavo nāpi phalagocarecchā yena tayorapi prayojananiścayāpekṣā syāt nahi upekṣaṇīyaṃ niṣprayojanamiti nānubhūyate nāpi sukhaṃ prayojanāntararahitamiti neṣyate naca mumukṣuṇā anapekṣite svarge yāgādikaṃ tatsādhanatayā nānubhūyate puruṣātharsādhane tu icchālakṣaṇā prayatnalakṣaṇā vā pravṛttistathā na svarasasiddhā nahi kaścitkṣutprahāṇādikamananusandhāya bhoktumicchati prayatate vā tasmādyo yatra pravartanīyaḥ sa tatprayojanādikaṃ darśayitvaiva iti sārthakaṃ sūtre prayojanādyabhidhānam 1,236 $ādimasūtrasya śāstrāntarbhāvaḥ$ uktaṃ ca prayojanādikaṃ śrotā kataṃ śraddadhītāśraddadhānaśca kathaṃ pravarteteti punaravaśiṣyate tatraike samādhānamāhuḥ avagatasūtrakārāptabhāvastāvattadvacanādeva śraddhāsyati yadyapi āptatvāvadhāraṇe prayojanādyanabhidhāne 'pi tatsāmānyaniścayo bhavatyeva prayojanādimadidaṃ śāstraṃ āptoktatvāditi tathāpi nāsau pravṛttyaṅgam nahi prayojanādimadityeva pravartate kiṃ nāmāsmadabhimataprayojanādimaditi saca prayojanādiviśeṣo vacanādevāvasīyata iti sārthakaṃ tadabhidhānam āptatvāniścaye 'pyarthasandehādeva kṛṣṭādāviva pravṛttyupapattiḥ nanu sandehaḥ prayojanādyavacane 'pi sādhakabādhakapramāṇābhāve sati sulabha eva viśeṣasmṛtiśca tadarthitvaviśeṣādbhaviṣyati maivam yo hi yadvacanātpravartate sa tadvacanādeva viśeṣasmṛtimapekṣate natu svātantryeṇa nahi rogārto mamedaṃ roganivṛttisādhanaṃ na veti yatra tatrocchṛṅkhalaḥ svayaṃ utprekṣya pravartate kiṃ nāmānavadhṛtāptabhāvasyāpi vaidyasyaiva vacanāt anyathā svayaṃ prayojanābhidhānamanadhigacchannanarthamapyāśaṅketa kiṃ niṣprayojanamidaṃ kākadantaparīkṣāgranthavadutāśakyasādhanaprayojanaṃ mṛtiharahimamahīdharottarasānusiddhasañjīvanīkathanavat uta madanabhimataprayojanamāryāvartavāsinaṃ prati dākṣiṇātyasya mātulakanyāpariṇayanaprakāropadeśavat athavābhimatasyāpi prayojanasya satyapi laghīyasyupāyāntare garīyānayamupāyaḥ pipāsuṃ prati gīrvāṇataraṅgiṇīsamīpakūpakhananopadeśavadityādi etāsu cānarthasambhāvanāsu na pravarteta naca prayojanādyabhidhāne 'pyetāsāmavakāśaḥ lokavyavahārocchedaprasaṅgāt nahi kaścidvaidyavacanādāvevamāśaṅkaya nivartate tasmādupapannamubhayathāpi prayojanādyabhidhānamiti tadetadanupapannam tathā hi yadi tāvadāptavākyatayā sūtramidaṃ prayojanāderniścāyakaṃ syāttadā'gamatayā nyāyasūtratvahāniḥ kiñcāptatvaṃ sūtrakṛto yena vedādinā pramāṇenāvagantavyaṃ tenaiva prayojanādyabhisambandho 'pi śāstrasyāvagamyata iti vyarthaṃ tadabhidhānamāpadyeta āptatvāniścaye 'pyarthasandehāt pravṛttiriti cātisthavīyaḥ nahi kaścitprayojanādisandehe 'timahāyāsasādhye pravartate prāguktānarthaparamparāśca kathaṃ na śaṅketa tasmānnedaṃ prayojanādyupadeśamātraṃ kintu śrautasya prayojanādeḥ nyeyenopapādanārthamityeva parihāraḥ āptatvaṃ tu nyāyasyopodbalakamātramiti bhāṣyakārīyaṃ tadvyutpādanamapi nānarthakam ata evāsya sūtrasya na śāstrabahirbhāvaḥ adhyayanavidhyādivadasyāpyata evārambhaṇīyatvasiddhernānavasthādidoṣo 'pīti 1,244 $kaḥ punar asya sūtrasya prasaṅgaḥ$ kaḥ punarasya sūtrasya prasaṅgaḥ ucyate prāripsitatayā hi buddhisannihitaṃ śāstraṃ sūtrakārasya tatra saṃśayaḥ kimidamārambhaṇīyaṃ na veti upalabhyante khalūbhayavidhānyapi vākyāni vākyaṃ cedam naca viśeṣo dṛśyate yenānyatarapakṣaniścayaḥ syāt nanu kasyāyaṃ saṃśayaḥ na tāvatsūtrakārasya avagataviśeṣatvāt anyathā nirṇāyakasūtrapraṇayanānupapatteḥ nāpi parasya pareṇādyāpi śāstrasyānupalabdhatvāt anupalabdhe ca samānadharmadarśanādyayogena saṃśayotpādānupapatteḥ maivam yadīdaṃ śāstraṃ pareṇopalabhyeta tadoktasandehakāraṇopapattau prayojanārthitvena viśeṣasmṛtimataivaṃ sandihyeteti sūtrakṛta eva parakīyasambhāvitasaṃśayāharaṇopapatteḥ 1,248 $jijñāsāyāḥ kartavyatvacintanam$ nanvidaṃ yuktayanusandhānātmakavicāramīmāṃsāmananāparanāmakajijñāsāṅgabhūtanyāyanibandhanaṃ jijñāsāyāḥ katarvyatāyāmārambhaṇīyaṃ bhaviṣyati nahi vicāraḥ kartavyaḥ taddvārabhūtanyāyanibandhanaṃ ca nārambhaṇīyamiti sambhavati niḥsādhanasya vicārasyaivānutthānāt anyathā tu neti jijñāsaiva vicāraṇīyā satyam etacchāstravyutpādanīyanyāyakaraṇikāyāṃ jijñāsāyāṃ ubhayavidhavyāpāradarśanādviśeṣādarśanācca saṃśayaḥ kiṃ kartavyā na veti nanu ca tadvijijñāsasva iti jijñāsāyāḥ śrutivihitatvāt kathaṃ viśeṣādarśanam maivam vinā vicāreṇa śrutyarthasya ādyāpyanirṇītatvena saṃśayāspadatvāt tatra tāvajjijñāsā na kartavyeti prāptam kutaḥ viṣayaprayojanasambandhādhikārilakṣaṇānubandhavidhuratvāt kartavyatā khalu viṣayādimattayā vyāptā kṛṣṭādikaṃ hi sati viṣayabhūte bhūmyādau prayojane ca sasyādhigamādāvadhikāriṇi ca kṛṣīvalādau kartavyamupalabdham sā ca vyāpikā vyāvartamāneto vyāpyāmapi kartavyatāṃ vyāvartayatīti pratibandhasiddhiḥ viṣayaśūnyatvāddhi samanaskendriyasannikṛṣṭasya sphītālokamadhyavartino ghaṭasya na jijñāsā kriyate prayojanavikalatvātkhalu sandigdhamapi vāyasadaśanādikaṃ na jijñāsyate sambandhavaidhuryāddhi saprayojanaṃ saviṣayamapi śabdajñānamarthayamāno na vaidyake pravartate adhikāravirahācca na mumukṣorvātsyāyane pravṛttiḥ 1,256 $na anātmaviṣayeyaṃ jijñāsā$ viṣayādivaidhuryamevātra kathamiti cedittham na tāvadanātmaviṣayeyaṃ jijñāsā tasya tṛṇādilakṣaṇasya pratyakṣādinaiva niścitatvāt sandigdhaścārtho nyāyaviṣayo bhavati yathoktam "avijñātatattve 'rthe kāraṇopapattitastattvajñānārthamūhastarkaḥ'; iti niṣpāditakriye ca karmaṇyaviśeṣādhāyinaḥ sādhanasya sādhananyāyātipātaḥ nāpyasau jijñāsitaḥ kasmaicana prayojanāya kalpate evaṃvidhe cādhikārī dūrotsāritaḥ yato 'rthī samartho vidvānadhikriyate nacaitādṛśe 'rthe 'rthitā sambhavati dharmādilakṣaṇastvanātmā śāstrāntarādinaiva nirṇītaḥ ātmā ca śarīrendriyādisaṅghātavyatirikto nāstyeva śarīrādikaṃ ca yathāyathaṃ pratyakṣādinaiva niścitam nanvātmā śarīrādivyatirikto 'hamityasandigdhāviparyastasākṣātpratītyaiva niścīyata iti cet evaṃ tarhi tata eva na jijñāsyaḥ ata evānāditastadīyatattvajñāne vidyamāne 'pi iṣyāniṣyaprāptiparihārayoradarśanānnāsau jijñāsitaḥ kasyacitprayojanasyeṣye 1,272 $na svātmaparātmaparamātmaviṣayeyaṃ jijñāsā$ nanvayaṃ kartā bhoktā doṣasaṃsargī cāhaṃpratyaye prakāśate tadviparītastu śrutipratipāditaḥ pratipattavyo 'to jijñāseti cet evaṃ tarhi jaradgavādivākyavatpāvakaśaityānumānavacca pratītivirodhena śrutijijñāsayorābhāsatāpātaḥ ata eva na parātmā jijñāsyaḥ tasya prāṇādiliṅgairavagatatvāt saiva jijñāseti cenna tasyā laukikapravedanīyatvena śāstrāvyutpādanīyatvāt na khalu bālakaḥ stanapāneṣyasādhanatvānumāne śāstravyutpādanamapekṣate yatkvacicchāstre 'pi laukikapravedanīyārthavyutpādanamanuvādo 'sau na punaḥ sa eva pradhānavyāpāraḥ īśvaraviṣayā jijñāsā bhaviṣyatīti cenna tasyaivābhāvāt na caivamīśvarādipadānāmānarthakyenāpadatvaprasaṅga iti vācyam teṣāṃ kathañcijjīvaviṣayatopapatteḥ so 'pi hi svaśarīrendriyādīnāmīṣye pratītārthatvopapattāvapratītārthatvakalpanāyāṃ gauravaprasaṅgāt jīvasya cāhamiti svaprakāśatayā svaprakāśajñānāśrayatayā mānasapratyakṣavedyatayā vā siddhatvena na jijñāsāviṣayatvamityuktam 1,276 $na ceśvaraviṣayā jijñāsā$ kiñceśvaraḥ pramito na vā nobhayathāpi jijñāsā sambhavati neti pakṣe anugrāhyapramāṇābhāvena jijñāsāyāstarkatvavyāghātāt kāraṇopapattita iti hi uktam pramākaraṇasya pramāṇasyopapattiranugrahastatkaraṇenetyarthaḥ naca buddhāvanārūḍhaṃ śakyaṃ jijñāsitum pramitatve tu niścitatvādeva nacaivaṃ sakalatarkānupapattiprasaṅgena vyāghātaḥ sāmānyataḥ pratītau viśeṣe tadavakāśāt na cātra tathātvaṃ paśyāmaḥ kiñceśvare pramāṇaṃ bhavanna tāvatpratyakṣam tasyāpātatastadabhāvāvedakatvāt nāpyanumānam tatpratibaddhaliṅgābhāvāt āgamastu kāryaniṣṭho na niṣpannasvarūpamīśvaraṃ śaknotyavagamayitum na cānyatpramāṇamasti yanmīmāṃsayā anugṛhyeta kiñcāgamo 'pi bhavanveda eva vaktavyaḥ anyasyānāśaṅkanīyatvātpāratantryācca vedasya pauruṣeyatvāpauruṣeyatvayoḥ kāraṇābhāvena prāmāṇyameva durlabham svataḥ prāmāṇyāṅgīkāre tu vedaviruddhānāmapi śākyādivacasāṃ tathātvāpātena punarvedāpramāṇyatādavasthyam kiñca śabdasyaiva prāmāṇyaṃ durghaṭamarthasaṃsparśaśūnyatvāt vākyārthapratyāyanaprakārānirūpaṇācca kutastadviśeṣasya vedasya 1,282 $prayojanābhāvānnajijñāsākartavyā$ prayojanaṃ ceśvarajijñāsayā abhyudayo vā syāt mokṣo vā nādyaḥ tasya dharmādilaghūpāyasādhyasya śāstrāntaraprayojanatvāt na dvitīyaḥ tasyāpyapāma somamityādyāgamena laghūpāyāntarasādhyatāvagamāt nacaikasyaiva karmaṇo 'bhyudayaniḥśreyasahetutvaṃ viruddham phalābhisandhyādibhāvābhāvābhyāṃ viśeṣopapatteḥ jijñāsā ca mokṣasādhanaṃ bhavantī kiṃ sākṣāduta jñānadvāreṇa nādyaḥ dṛṣṭādṛṣṭatyāgakalpanāprasaṅgāt na dvitīyaḥ karmaṇā jñānamātanotītyāgamena jñānasya laghūpāyāntarasādhyatādhyavasāyāt jñānasyāpi sākṣānmokṣahetutvābhyupagame 'dṛṣṭakalpanaiva na ceśvaraprasādadvārā jñānasya prasādahetutāyāḥ kvāpyadṛṣṭatvāt "tatkarma haritoṣaṃ yat'; ityādinā tatprasādasya karmādyalpopāyasādhyatāpratīteśca kiñcāyamātmāvidyākalpito bandhastadvidyayaiva nivṛttimarhati śuktikāvidyākalpitaṃ rajatamiva śuktividyayā tatkuto bandhanivṛttilakṣaṇe mokṣe parameśvaraprasādasyopayogaḥ kutastarāṃ tajjñānasya kutastamāṃ ca tajjijñāsāyāḥ atha parāmārtha evāyaṃ bandhastarhi na jñānena nivarteta naca satyasyānāderātmasvarūpamātrānubandhino bandhasyātmasvarūpasyeva kenāpi nivṛttiryuktā api ca muktasya śarīrendriyaviṣayādisaṃsarge muktatvavyāghātaḥ duḥkhādiprasaṅgaśca kāraṇasāmagrīsadbhāvāt tathācābhyudayatulyatayoktadoṣaḥ śarīrādyabhāve ca tatsādhyasukhābhāvena kasyāpi tatrārthitānupapatteranadhikārikaṃ śāstramāpadyeta ko hi svasthātmā sahasā sukhatatsādhane hātumutsahate tadevaṃ viṣayādyanubandhavidhuratvānna jijñāsā kartavyā tadvidhayo 'pi na pramāṇam śāstraṃ cedamanārambhaṇīyamiti prāpte sūtrayāmāsa bhagavānācāryaḥ- oṃ athāto brahmajijñāseti 1,288 oṃ oṃ athāto brahmajijñāsā oṃ athāto brahmajijñāsā bbs_1,1.1 otatvavācī hyoṅkāro vaktayasau tadguṇotatām
1.1.9cd
न्यायसुधा: $ईश्वर एव शास्त्रस्य विषयः$ यत्तावदुक्तं विषयाभावान्न जिज्ञासा कर्तव्येति तदनुपपन्नम् अनात्मजीवात्मनोर्विषयत्वानुपपत्तावपीश्वरस्य तदुपपत्तेः अत्र यदुक्तं जीवव्यतिरिक्त ईश्वर एव नास्तीति तत्परिहाराय सूत्रकृतोङ्कारब्रह्मशब्दौ प्रयुक्तौ तेनायमर्थः सूचितः "ओं इत्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतऽ,"तद्विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्मऽ; इत्यादिश्रुतावोङ्कारब्रह्मशब्दौ जिज्ञास्ये वस्तुनि श्रूयेते ताभ्यां च तत्सकलजीवजडात्मकात्प्रपञ्चाद्विलक्षणमवगम्यत इति तदयुक्तमिवाभाति ओं आदिपदस्य अलौकिकार्थे ऽनवगतसङ्गतित्वात् नहि पदं चक्षुरादिवदप्रतीत एवार्थे प्रतीतिं जनयति येनापूर्वमर्थं पदप्रयोगादेव प्रतीमः स्वर्गापूर्वदेवताद्यर्थो ऽपि न पदप्रयोगादेव सिद्धः किन्तु सन्निहितानेकवाक्यार्थसामर्थ्याल्लभ्यत इत्यत आह भाष्यकारः- ओतत्ववाचीति 1,291 $गुणपूर्णतैव ओंकारस्यार्थः$ हिशब्दो हेत्वर्थे ओंकारस्तावदोतत्वस्य गतत्वस्य प्रविष्टत्वस्य वा वाचकः गत्याद्यर्थस्यावतेः खलु रूपमेतत्,"अवतेष्यिलोपश्चऽ; इति सूत्रात् "ओं इति पुनः कस्य वक्ताऽ; इति प्रश्नपूर्वकं"अवतिर्नामायं धातुर्गतिकर्मा प्रवेशनकर्मा चऽ; इत्यन्यत्राप्येवमेव निरुक्तत्वात् तथाच यद्यसौ कर्माणि तदा कर्तुर्यदि वा कर्तरि तदा कर्मणो ऽपेक्षायामुपपदाद्यभावे ऽपि योग्यतया श्रुत्यन्तरादिबलाद्वासावोङ्कारस्तस्य जिज्ञासस्य गुणैरानन्दाद्यनन्तकल्याणगुणैर्गुणान्वोततां वक्ति पक्षद्वये ऽप्यनन्तानवद्यकल्याणगुणपूर्णतैवोङ्कारस्यार्थः ब्रह्मशब्दस्यापि स एवार्थः बृहतेर्वृद्धयर्थस्य खल्वेदद्रूपम् तथा च पूर्ववद्योग्यतया "अथ कस्मादुच्यते ब्रह्मेति बृहन्तो ह्यस्मिन् गुणाःऽ; इत्यादिश्रुत्यन्तरबलाद्वा गुणानां सम्बन्धः 1,299 $यौगिकशब्दानाम् अवयवसंगतिग्रहणापेक्षा आवश्यकी$ एतदुक्तं भवति यौगिका हि शब्दा नावश्यमर्थप्रत्यायने सङ्गतिग्रहणमपेक्षन्ते किं नाम निगमनिरुक्तव्याकरणबलेनावयवार्थावगमे सति तत्संसर्गसम्भावनायां प्रसिद्धमन्यथापूर्वमेवार्थमवगमयन्ति वाक्यरूपत्वात्तेषाम् यथाऽह"श्रोत्रियंश्छन्दो ऽधीतेऽ"वाक्यार्थे पदप्रयोगःऽ; इति नच वाक्यं सङ्गतिग्रहणापेक्षमर्थमबोधयति अधिगतार्थत्वप्रसङ्गादशक्यत्वाच्च 1,305 $ओंकारब्रह्मशब्दयोः न अभेदो ऽर्थः$ तदेतावोङ्कारब्रह्मशब्दावपि यौगिको जिज्ञास्यमनन्तगुणपरिपूर्णं प्रतिपादयन्तौ जीवजडयोस्तदयोगात्तद्वयतिरिक्तमेव किञ्चिद्ग्रमयतः तच्चाविदितत्वात्सम्भवति जिज्ञासाविषयः नच तत्रापि गुणपूर्णता विरुद्धा प्राक् प्रतीतेर्निराश्रयस्य विरोधिप्रत्ययस्यानुत्थानात् प्रतीत्या चैवमेव सिद्धत्वादिति यत्पुनरकारवाच्येन तत्पदार्थेनोकारवाच्यस्य त्वंपदार्थस्याभेदो मकारेणोच्यते ब्रह्मशब्देन च सकलस्त्वात्मकत्वलक्षणपूर्णताभिधीयत इति व्याख्यानम् तदप्रामाणिकं प्रमाणविरुद्धं च यत्त्वाप्तेरादिमत्त्वाद्वेत्याद्योङ्कारस्य नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्वज्ञं सर्वशक्तिसमन्वितमित्यादि ब्रह्मशब्दस्य व्याख्यानम् तज्जीवादिव्यतिरिक्तवस्तुसाधनाविरोधीति स्फुटमेवेत्याशयवता न व्याख्यानान्तरं दूषितमनुमतं च 1,307 $गुणोततेतिरूपः साधुः$ ननु गुणोततामिति कथम् वृद्धिरेचीति भवितव्यम् मैवम् ओमाङ्गोश्च इति चशब्देनान्यत्रापि पररूपत्वानुशासनात् अथवा ऊयते रूपमेतत् नन्वसौ तन्तुसन्ताने पठ्यते अनेकार्थत्वाद्धातूनामित्यदोषः कथं तर्ह्येतत्ववाचीति गुणः तत्रावतिरूपाङ्गीकारात् वैचितृयं तु धातुद्वयजत्वसूचनार्थम् अथवाऽकारोपसर्गपूर्वको ऽसावित्यदोषः 1,319 स एव ब्रह्मशब्दार्थो नारायणपदोदितः
nyāyasudhā: $īśvara eva śāstrasya viṣayaḥ$ yattāvaduktaṃ viṣayābhāvānna jijñāsā kartavyeti tadanupapannam anātmajīvātmanorviṣayatvānupapattāvapīśvarasya tadupapatteḥ atra yaduktaṃ jīvavyatirikta īśvara eva nāstīti tatparihārāya sūtrakṛtoṅkārabrahmaśabdau prayuktau tenāyamarthaḥ sūcitaḥ "oṃ ityetadakṣaramudgīthamupāsīta',"tadvijijñāsasva tadbrahma'; ityādiśrutāvoṅkārabrahmaśabdau jijñāsye vastuni śrūyete tābhyāṃ ca tatsakalajīvajaḍātmakātprapañcādvilakṣaṇamavagamyata iti tadayuktamivābhāti oṃ ādipadasya alaukikārthe 'navagatasaṅgatitvāt nahi padaṃ cakṣurādivadapratīta evārthe pratītiṃ janayati yenāpūrvamarthaṃ padaprayogādeva pratīmaḥ svargāpūrvadevatādyartho 'pi na padaprayogādeva siddhaḥ kintu sannihitānekavākyārthasāmarthyāllabhyata ityata āha bhāṣyakāraḥ- otatvavācīti 1,291 $guṇapūrṇataiva oṃkārasyārthaḥ$ hiśabdo hetvarthe oṃkārastāvadotatvasya gatatvasya praviṣṭatvasya vā vācakaḥ gatyādyarthasyāvateḥ khalu rūpametat,"avateṣyilopaśca'; iti sūtrāt "oṃ iti punaḥ kasya vaktā'; iti praśnapūrvakaṃ"avatirnāmāyaṃ dhāturgatikarmā praveśanakarmā ca'; ityanyatrāpyevameva niruktatvāt tathāca yadyasau karmāṇi tadā karturyadi vā kartari tadā karmaṇo 'pekṣāyāmupapadādyabhāve 'pi yogyatayā śrutyantarādibalādvāsāvoṅkārastasya jijñāsasya guṇairānandādyanantakalyāṇaguṇairguṇānvotatāṃ vakti pakṣadvaye 'pyanantānavadyakalyāṇaguṇapūrṇataivoṅkārasyārthaḥ brahmaśabdasyāpi sa evārthaḥ bṛhatervṛddhayarthasya khalvedadrūpam tathā ca pūrvavadyogyatayā "atha kasmāducyate brahmeti bṛhanto hyasmin guṇāḥ'; ityādiśrutyantarabalādvā guṇānāṃ sambandhaḥ 1,299 $yaugikaśabdānām avayavasaṃgatigrahaṇāpekṣā āvaśyakī$ etaduktaṃ bhavati yaugikā hi śabdā nāvaśyamarthapratyāyane saṅgatigrahaṇamapekṣante kiṃ nāma nigamaniruktavyākaraṇabalenāvayavārthāvagame sati tatsaṃsargasambhāvanāyāṃ prasiddhamanyathāpūrvamevārthamavagamayanti vākyarūpatvātteṣām yathā'ha"śrotriyaṃśchando 'dhīte'"vākyārthe padaprayogaḥ'; iti naca vākyaṃ saṅgatigrahaṇāpekṣamarthamabodhayati adhigatārthatvaprasaṅgādaśakyatvācca 1,305 $oṃkārabrahmaśabdayoḥ na abhedo 'rthaḥ$ tadetāvoṅkārabrahmaśabdāvapi yaugiko jijñāsyamanantaguṇaparipūrṇaṃ pratipādayantau jīvajaḍayostadayogāttadvayatiriktameva kiñcidgramayataḥ taccāviditatvātsambhavati jijñāsāviṣayaḥ naca tatrāpi guṇapūrṇatā viruddhā prāk pratīternirāśrayasya virodhipratyayasyānutthānāt pratītyā caivameva siddhatvāditi yatpunarakāravācyena tatpadārthenokāravācyasya tvaṃpadārthasyābhedo makāreṇocyate brahmaśabdena ca sakalastvātmakatvalakṣaṇapūrṇatābhidhīyata iti vyākhyānam tadaprāmāṇikaṃ pramāṇaviruddhaṃ ca yattvāpterādimattvādvetyādyoṅkārasya nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvaṃ sarvajñaṃ sarvaśaktisamanvitamityādi brahmaśabdasya vyākhyānam tajjīvādivyatiriktavastusādhanāvirodhīti sphuṭamevetyāśayavatā na vyākhyānāntaraṃ dūṣitamanumataṃ ca 1,307 $guṇotatetirūpaḥ sādhuḥ$ nanu guṇotatāmiti katham vṛddhirecīti bhavitavyam maivam omāṅgośca iti caśabdenānyatrāpi pararūpatvānuśāsanāt athavā ūyate rūpametat nanvasau tantusantāne paṭhyate anekārthatvāddhātūnāmityadoṣaḥ kathaṃ tarhyetatvavācīti guṇaḥ tatrāvatirūpāṅgīkārāt vaicitṛyaṃ tu dhātudvayajatvasūcanārtham athavā'kāropasargapūrvako 'sāvityadoṣaḥ 1,319 sa eva brahmaśabdārtho nārāyaṇapadoditaḥ
1.1.10
न्यायसुधा: $नारायणपदस्यापि गुणपूर्णतैवार्थः$ अस्तु वोङ्कारब्रह्मशब्दाभ्यां जीवजडातिरिक्तस्य जिज्ञास्यस्य सिद्धिः तथापि ईश्वरस्य किमायातमित्यत आह- नारायणेति स एवेत्यनुवर्तते नहि नाम्नि विप्रतिपत्तिरित्याशयः अथवा सूत्रकारोक्तावोङ्कारब्रह्मशब्दावुपलक्षणमात्रम् "नारायणं महाज्ञेयमऽ; इत्यादिश्रुतौ जिज्ञास्ये नारायणशब्दो ऽपि श्रूयते नारायणपदोदितश्चार्थः स एव यो गुणपूर्णत्वाख्यः अतो नारायणशब्देनापि जिज्ञास्यं जीवादिव्यतिरिक्तं सिद्धयतीत्यनेनोच्यते एतदप्युपलक्षणम् आत्मानन्तेश्वरादिशब्दा अपि ज्ञातव्याः तेषामपि"आत्मानमेव लोकमुपासीतऽ; इत्यादौ जिज्ञास्ये श्रवणात् गुणपूर्णत्वाभिधायित्वाच्च न चालौकिकार्थकल्पने गौरवप्रसङ्गाद्वरं कथञ्चिदेषां शब्दानां जीवादिविषयाङ्गीकरणमिति वाच्यम् यौगिकशब्दप्रयोगान्यथानुपपत्तेरुक्तत्वेन कल्पनाभावात् अन्यथा वाक्यादप्यलौकिकाथर्प्रत्ययो न स्यात् लौकिकाथ एव कथञ्चिदर्थानुगमस्य वक्तुं शक्यत्वात् किञ्च क्वचिन्मुख्यार्थ एव शब्दो ऽनुपपत्त्या क्वचिदमुख्यार्थो ऽनुगम्यते न पुनरमुख्यार्थ एव तथाच श्रौतं ब्रह्मादिशब्दं जीवादिविषयमङ्गीकुर्वाणेनापि निरवग्रहपूर्णतायुक्तं किञ्चिदभिधेयं मुख्यमङ्गीकरणीयमेव ततश्चानेन किं कृतं स्यात् जीव एवैते मुख्यार्थास्तदनुपलब्धिस्त्वविद्यावरणनिमित्तेति चेन्न यतो ऽत्राचार्यः स्वयमेव प्रतिवक्ष्यतीति 1,322 स एव भर्गशब्दार्थो व्याहृतीनां च भूमतः भावनाच्चैव सुत्वाच्च सो ऽयं पुरुष इत्यपि
nyāyasudhā: $nārāyaṇapadasyāpi guṇapūrṇataivārthaḥ$ astu voṅkārabrahmaśabdābhyāṃ jīvajaḍātiriktasya jijñāsyasya siddhiḥ tathāpi īśvarasya kimāyātamityata āha- nārāyaṇeti sa evetyanuvartate nahi nāmni vipratipattirityāśayaḥ athavā sūtrakāroktāvoṅkārabrahmaśabdāvupalakṣaṇamātram "nārāyaṇaṃ mahājñeyam'; ityādiśrutau jijñāsye nārāyaṇaśabdo 'pi śrūyate nārāyaṇapadoditaścārthaḥ sa eva yo guṇapūrṇatvākhyaḥ ato nārāyaṇaśabdenāpi jijñāsyaṃ jīvādivyatiriktaṃ siddhayatītyanenocyate etadapyupalakṣaṇam ātmānanteśvarādiśabdā api jñātavyāḥ teṣāmapi"ātmānameva lokamupāsīta'; ityādau jijñāsye śravaṇāt guṇapūrṇatvābhidhāyitvācca na cālaukikārthakalpane gauravaprasaṅgādvaraṃ kathañcideṣāṃ śabdānāṃ jīvādiviṣayāṅgīkaraṇamiti vācyam yaugikaśabdaprayogānyathānupapatteruktatvena kalpanābhāvāt anyathā vākyādapyalaukikātharpratyayo na syāt laukikātha eva kathañcidarthānugamasya vaktuṃ śakyatvāt kiñca kvacinmukhyārtha eva śabdo 'nupapattyā kvacidamukhyārtho 'nugamyate na punaramukhyārtha eva tathāca śrautaṃ brahmādiśabdaṃ jīvādiviṣayamaṅgīkurvāṇenāpi niravagrahapūrṇatāyuktaṃ kiñcidabhidheyaṃ mukhyamaṅgīkaraṇīyameva tataścānena kiṃ kṛtaṃ syāt jīva evaite mukhyārthāstadanupalabdhistvavidyāvaraṇanimitteti cenna yato 'trācāryaḥ svayameva prativakṣyatīti 1,322 sa eva bhargaśabdārtho vyāhṛtīnāṃ ca bhūmataḥ bhāvanāccaiva sutvācca so 'yaṃ puruṣa ityapi
Adhyāya 1 (cont. 4)
1.1.11ab
न्यायसुधा: $ईश्वरः वेदेन प्रमितः$ यदत्रोक्तमीश्वरः प्रमितो न वेति तत्र प्रमित इत्युत्तरम् तत्पक्षदोषश्च परिहरिष्यते तथाच शास्त्रस्य विषयसम्बन्धः समाहिता भवति यत्पुनरत्रोक्तं केन प्रमाणेनेति तत्र वेदेनेति वदामः वेदस्येश्वरविषयता कुत इत्यतो ऽप्योङ्कारः सूत्रकृता ब्रह्मणि प्रयुक्तः तत्कथमस्यार्थस्योपपादकमित्याशङ्कयेदमत्राकूतं सूत्रकारस्येत्याह- व्याहृतीनां चेति स एवार्थ इति सम्बन्धः ओंकारस्तावद्भगवत ईश्वरस्य वाचकः "ओमिति ब्रह्मऽ; इत्यादि श्रुतेः अतः स एव व्याहृतीनां च भूरादीनामर्थ इति गम्यते"प्रणवार्था व्याहृतयःऽ; इत्याद्यागमेन तिसृणां व्याहृतीनां वर्णत्रयात्मकोङ्कारव्याख्यानतयावगतत्वात् व्याख्यानव्याख्येययोश्चैकविषयता सुप्रसिद्धेति एवकारो व्याहृतीनामग्निवायुसूर्यदेवताकत्वप्रसिद्धया तत्प्रतिपादकत्वभ्रमं निवारयति अग्न्यादीनामधिदेवतात्वेनापि प्रसिद्धयुपपत्तेः अन्यथोक्तव्याख्यानव्याख्येयभावानुपपत्तिप्रसङ्गः केन निमित्तेन व्याहृतीनां च स एवार्थ इत्यत आह- भूमत इति भूमा पूर्णत्वं ततो भूः भवतेर्बहुत्वार्थस्य क्विपि रूपमेतत् भावनाज्जगत उत्पादनाद्भुवः भवतेरेवान्तर्णीतप्यर्थस्य कप्रत्यये रूपम् सुत्वात्सुखत्वात्स्वः स्वशब्दो हि सुखवाची प्रसिद्धः चकारौ निमित्तान्तरसमुच्चये यथोक्तम् "पूर्णो भूतिवरो ऽनन्तसुखो यद्वयाहृतीरितःऽ; इति एतैरेव निमित्तैर्व्याहृतीनामर्थो न पुनर्लोकत्रयात्मकत्वेन तस्य प्रमाणविरुद्धत्वात् "भूरिति वा अयं लोकःऽ; इत्यादिश्रुतिरपि लोकत्रयान्तर्गतभगवद्विषयैवेत्येवशब्दार्थः 1,327 $गायत्र्यर्थः नारायण एव$ किमतो न हि व्याहृतय एव वेद इति चेत् व्याहृत्यर्थतया तावत्परमेश्वरस्य गायत्रीप्रतिपाद्यतावगम्यते त्रिपदाया गायतृया व्याहृतित्रयव्याख्यानत्वस्यागमसिद्धत्वात् ननु गायतृयां यो भर्गो नो ऽस्माकं धियः प्रचोदयात्प्रेरयेत्तस्य सवितुर्देवस्य तद्वरेण्यं रूपं धीमहि चिन्तयाम इति भर्गनामकः सविता प्रतिपाद्यो दृश्यते तत्कथं भगवत्परत्वमित्यत आह- स एव भर्गशब्दार्थ इति भरणगमनयोगादिति शेषः उपलक्षणं चैतत् जगत्प्रसवहेतुत्वात्सवितेत्यपि द्रष्टव्यम् नतु सूर्यः तथात्वे गायतृया व्याहृत्यर्थत्वानुपपत्तेः "ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायणःऽ; इत्याद्यागमविरोधाच्चेत्येवार्थः अस्तु गायतृयर्थो नारायणः किमेतावतापि गायतृयर्थत्वात्पुरुषसूक्तार्थो ऽपि स एवेति सिद्धयति वर्गत्रयात्मकस्य तस्य त्रिपादगायत्रीव्याख्यानत्वेन"तद्भेदः पौरुषं सूक्तमऽ; इत्याद्यागमसिद्धत्वात् ननु पुरुषसूक्ते पुरुषस्य पशोर्हिरण्यगर्भस्य वा प्रतिपादनात्कथं नारायणः प्रतिपाद्यत इत्यत आह- सो ऽयमिति पूर्णत्वादिनेति शेषः तथाच श्रुतिः "स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षृपुरिषयो नैनेन किञ्चनानावृतं नैनेन किञ्चनासंवृतमऽ; इति अन्यथोक्तयुक्तिविरोधः वक्ष्यते चैतत् सिद्धे च पुरुषसूक्तार्थत्वे विष्णोः किं स्यात् सर्ववेदार्थत्वमेव सिद्धम् 1,331 स एव सर्ववेदार्थो जिज्ञास्यो ऽयं विधीयते
nyāyasudhā: $īśvaraḥ vedena pramitaḥ$ yadatroktamīśvaraḥ pramito na veti tatra pramita ityuttaram tatpakṣadoṣaśca parihariṣyate tathāca śāstrasya viṣayasambandhaḥ samāhitā bhavati yatpunaratroktaṃ kena pramāṇeneti tatra vedeneti vadāmaḥ vedasyeśvaraviṣayatā kuta ityato 'pyoṅkāraḥ sūtrakṛtā brahmaṇi prayuktaḥ tatkathamasyārthasyopapādakamityāśaṅkayedamatrākūtaṃ sūtrakārasyetyāha- vyāhṛtīnāṃ ceti sa evārtha iti sambandhaḥ oṃkārastāvadbhagavata īśvarasya vācakaḥ "omiti brahma'; ityādi śruteḥ ataḥ sa eva vyāhṛtīnāṃ ca bhūrādīnāmartha iti gamyate"praṇavārthā vyāhṛtayaḥ'; ityādyāgamena tisṛṇāṃ vyāhṛtīnāṃ varṇatrayātmakoṅkāravyākhyānatayāvagatatvāt vyākhyānavyākhyeyayoścaikaviṣayatā suprasiddheti evakāro vyāhṛtīnāmagnivāyusūryadevatākatvaprasiddhayā tatpratipādakatvabhramaṃ nivārayati agnyādīnāmadhidevatātvenāpi prasiddhayupapatteḥ anyathoktavyākhyānavyākhyeyabhāvānupapattiprasaṅgaḥ kena nimittena vyāhṛtīnāṃ ca sa evārtha ityata āha- bhūmata iti bhūmā pūrṇatvaṃ tato bhūḥ bhavaterbahutvārthasya kvipi rūpametat bhāvanājjagata utpādanādbhuvaḥ bhavaterevāntarṇītapyarthasya kapratyaye rūpam sutvātsukhatvātsvaḥ svaśabdo hi sukhavācī prasiddhaḥ cakārau nimittāntarasamuccaye yathoktam "pūrṇo bhūtivaro 'nantasukho yadvayāhṛtīritaḥ'; iti etaireva nimittairvyāhṛtīnāmartho na punarlokatrayātmakatvena tasya pramāṇaviruddhatvāt "bhūriti vā ayaṃ lokaḥ'; ityādiśrutirapi lokatrayāntargatabhagavadviṣayaivetyevaśabdārthaḥ 1,327 $gāyatryarthaḥ nārāyaṇa eva$ kimato na hi vyāhṛtaya eva veda iti cet vyāhṛtyarthatayā tāvatparameśvarasya gāyatrīpratipādyatāvagamyate tripadāyā gāyatṛyā vyāhṛtitrayavyākhyānatvasyāgamasiddhatvāt nanu gāyatṛyāṃ yo bhargo no 'smākaṃ dhiyaḥ pracodayātprerayettasya saviturdevasya tadvareṇyaṃ rūpaṃ dhīmahi cintayāma iti bharganāmakaḥ savitā pratipādyo dṛśyate tatkathaṃ bhagavatparatvamityata āha- sa eva bhargaśabdārtha iti bharaṇagamanayogāditi śeṣaḥ upalakṣaṇaṃ caitat jagatprasavahetutvātsavitetyapi draṣṭavyam natu sūryaḥ tathātve gāyatṛyā vyāhṛtyarthatvānupapatteḥ "dhyeyaḥ sadā savitṛmaṇḍalamadhyavartī nārāyaṇaḥ'; ityādyāgamavirodhāccetyevārthaḥ astu gāyatṛyartho nārāyaṇaḥ kimetāvatāpi gāyatṛyarthatvātpuruṣasūktārtho 'pi sa eveti siddhayati vargatrayātmakasya tasya tripādagāyatrīvyākhyānatvena"tadbhedaḥ pauruṣaṃ sūktam'; ityādyāgamasiddhatvāt nanu puruṣasūkte puruṣasya paśorhiraṇyagarbhasya vā pratipādanātkathaṃ nārāyaṇaḥ pratipādyata ityata āha- so 'yamiti pūrṇatvādineti śeṣaḥ tathāca śrutiḥ "sa vā ayaṃ puruṣaḥ sarvāsu pūrṣṛpuriṣayo nainena kiñcanānāvṛtaṃ nainena kiñcanāsaṃvṛtam'; iti anyathoktayuktivirodhaḥ vakṣyate caitat siddhe ca puruṣasūktārthatve viṣṇoḥ kiṃ syāt sarvavedārthatvameva siddham 1,331 sa eva sarvavedārtho jijñāsyo 'yaṃ vidhīyate
1.1.11cd
न्यायसुधा: $स सर्वा वाक् साक्षात् ओंकारव्याख्यानम्$ "वेदाः पुरुषसूक्तगाःऽ; इत्यागमेन सर्ववेदानां पुरुषसूक्तार्थतयावगतत्वादित्याह- स एवेति एवशब्दः कार्यादिव्यावृत्त्यर्थः "सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तिऽ; इत्यादिश्रुतिसिद्धमपि भगवतः सर्ववेदार्थत्वं न्यायेनोपपादयितुमयं प्रयत्नः सूत्रकारस्य स्यादेतत् ईश्वरः सवर्वेदार्थस्तद्वयाख्येयोङ्कारार्थत्वात् यो यद्वयाख्येयार्थः स तदर्थो यथा सम्प्रतिपन्न इति वा सर्वो वेद ईश्वरपरस्तत्परोङ्कारव्याख्यानत्वादिति वा साक्षादेवानुमानं किं न व्याख्यायते "तद्यथा सर्वाणि पर्णानि शङ्कुना सन्तृण्णान्येवमोङ्कारेणैव सर्वा वाक् सन्तृण्णाऽ; इत्यादिश्रुत्या हेत्वर्थसमर्थनं भविष्यति किमनेन परम्पराव्याख्यानेन सत्यम् तथापि वाक्यान्तरबलेन न सर्वा वागोङ्कारव्याख्यानं साक्षात्किं नामोक्तप्रकारेण परम्परयैवेति ज्ञापयितुमित्थं व्याख्यानमित्यदोषः ननु चेश्वरे प्रमाणं पृष्टवत ओंकारब्रह्मशब्दावेव कस्मान्नोक्तौ किं वेदानुमानेन नच पदस्याप्रमाणतेति वाच्यम् यौगिकपदप्रामाण्यस्य उक्तत्वात् मैवम् मीमांसानुग्राह्यप्रमाणस्य पृष्टत्वात् न चोङ्कारादिमात्रं तथा विवक्षितम् किं नाम समस्तो वेद एवेति किमतो यद्येवमीश्वरः सर्ववेदार्थ इति चेत् विषयसम्बन्धसम्भवाज्जिज्ञासायाः कर्तव्यता शास्त्रस्य चारम्भणीयत्वं सिद्धमित्याशयवान् साकाङ्क्षस्य वाक्याभासस्याप्रतिपादकत्वादाकाङ्क्षिताध्याहारं सूचयन्सूत्रवाक्यार्थमाह- जिज्ञास्य इति अयमिति उक्तविधया जीवजडात्मकात्प्रपञ्चादत्यन्तविविक्तत्वेन निश्चिततया विषयभूतः सर्ववेदार्थतया शक्यप्रतिपादनश्चेत्यर्थः 1,333 $मीमांसाद्वारा शास्त्रस्यापि ईश्वरविषयकत्वम्$ ननु वेदानामीश्वरप्रतिपत्तिजनकत्वाद्भवतु तद्विषयत्वम् शास्त्रं तु तेषामीश्वरप्रतिपादनानुसरणोपायन्यायविषयं कथमीश्वरपरमुच्यते मैवम् वेदानामीश्वरमवबोधयतामितिकर्तव्यता हि मीमांसा तेनोपकारकत्वाद्भवति तद्विषया तदुद्धारा शास्त्रमपि न हि बीजस्याङ्कुरं जनयतः सहकारिणो जलादेरङ्कुरो न कार्यम् ननु मीमांसापि सम्भावनादिविषया कथमीश्वरविषया भवति मैवम् द्विविधं खलु कर्मकारकं भवति किञ्चिदव्यवधानेन व्यापारजन्यातिशययोगि यथोद्यमननिपतनव्यापारजन्योर्ध्वादेशसंयोगविभागातिशयविशिष्टः कुठारः कर्तृव्यापारस्याव्यवधानेन कर्म भवति किञ्चिदुद्देश्यफलसम्बन्धितया करणव्यापारव्यवधानेन यथा द्वैधीभाववान्वृक्षः तत्र कर्तृव्यापारस्य करणव्यापारव्यवधानेन वृक्षकर्मतेव मीमांसाव्यापारस्यापि प्रमाणादिसम्भावनाद्धारेणेश्वरावबोध एवोद्देश्य इति भवति तत्कर्मता स्यादेतदेवम् यदि वेदेतिकर्तव्यता विचारः स्यात् न चैवम् विनापि विचारेण शब्दोपलब्धिसमयग्रहणतत्स्मरणसहकृताच्छब्दादेवार्थावगमदर्शनात् नच मन्तव्यं शक्तितात्पर्याज्ञानविपर्ययदोषाच्छब्दः संशयविपयर्ययावुत्पादयति तत्र दोषापनयनेन संशयादिव्युदासाय शक्तितात्पर्यविचारो ऽङ्गं भवतीति यतस्तत्रापि शब्दो विना विचारेण तत्त्वज्ञानस्येष्ये किं नाम प्रतिबन्धमात्रं विचारेणापनीयते न हीतिकर्तव्यतैवम् तत्कथं वेदेतिकर्तव्यता जिज्ञासा कथन्तरां चेश्वरविषया कथन्तमां च शास्त्रस्य तद्विषयतेति 1,338 $निर्णयप्रयोजकत्वात् मीमांसायाः ईश्वरविषयत्वम्$ अत्रोच्यते सत्यमेवम् तथापि प्रतिबन्धनिवृत्तौ सत्यामेव निर्णय इति प्रतिबन्धकनिरासहेतोरपि विचारस्योपचारेण निर्णयहेतुत्वादुपपन्नमीश्वरविषयत्वम् एतेनैतदपि निरस्तम् ईश्वरस्य वेदप्रमाणकत्वे तत एव निश्चितत्वात्किं मीमांसयेति युक्तिवाक्याभासजनितविप्रतिपत्तिप्रतिबन्धस्योक्तत्वात् तथा हि वेदप्रामाण्यमेवानङ्गीकुर्वाणाः केचिदीश्वर एव नास्तीति प्रतिपन्नाः अपरे तु तदङ्गीकृत्यापि तद्वाचिनां पदानां जीवादिविषयतां व्याकुर्वन्तस्तदभावमस्थिताः अन्ये तु पुनरस्तीश्वरः किन्तु परमार्थतो निर्गुण एवेति सङ्गिरन्ते एके तु सगुणो ऽपि न जगतः कारणमपि तूदासीन एवेत्यातिष्ठन्ते केचित्कारणत्वे ऽप्युपादानमित्यभ्युपयन्ति निमित्तमात्रत्वे ऽपि कतिपयगुणं गुणेभ्यो भिन्नमन्ये मन्यन्ते इतरे तु भिन्नाभिन्नमुपगतवन्तः केचिद्विग्रहवन्तमित्येवमाद्यास्वनेकासु विप्रतिपत्तिषु सतीषु तत्त्वज्ञानकरणादपि वेदात्तदनुत्पत्तौ तदपनोदनद्वारेण वेदेतिकर्तव्यतारूपा जिज्ञासा कर्तव्येति 1,340 $कर्मणि षष्ठीपरिग्रहः षष्टिसमासविचारः$ तत्र तावद्ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासेति षष्ठीसमासो न पुनर्धर्माय जिज्ञासेतिवच्चतुर्थीसमासः तादर्थ्यसमासे प्रकृतिग्रहणं कर्तव्यमिति वार्तिककृता प्रकृतिविकारभाव एव चतुर्थीसमासस्य नियमितत्वात् तथैवोदाहरणं यूपाय दारु यूपदार्विति प्रकृतिविकारभावरहितेषु चाश्वघासादिष्वश्वघासादयः षष्ठीसमासा भवन्तीति प्रतिविहितम् नचात्र प्रकृतिविकारभावो ऽस्ति षष्ठीसमासे ऽपि केचिच्छेषे षष्ठीति प्रतिपन्नाः केचित्कर्मणीति तत्र कर्मणि षष्ठीपरिग्रहाय जिज्ञास्य इत्यक्तम् कृत्यानां कर्मणि स्मरणात् अन्यथा जिज्ञासास्येत्यवक्ष्यत् जिज्ञासा खलु कर्मापेक्षा विना कर्मणा न ज्ञातुं शक्या न तु सम्बन्धिनं विनेति कर्मणः प्राधान्यात्तदेव वक्तव्यम् सम्बन्धिसामान्योक्तवर्थात्कर्मापि लभ्यत इति चेन्न साक्षात्प्रतीतपरित्यागेनार्थलभ्यस्वीकारस्य वैयर्थ्यात् एवं सति लक्षणादिजिज्ञासापि प्रतिज्ञाता स्यादिति चेन्न तस्या विनाप्यभिधानेन लाभात् नहि लक्षणादिजिज्ञासामन्तरेण ब्रह्मजिज्ञासास्ति अन्यथानेकविषयत्वेन शास्त्रभेदप्रसङ्गः निर्विषयताशङ्कापनोदार्थं प्रयुक्तं पदमिदं कर्माभिधान्येव युक्तम् तद्विजिज्ञासस्वेत्यादिश्रुत्यर्थानुगतं चैवं सति सूत्रं स्यात् 1,356 ननु च "प्रतिपदविधाना षष्ठी न समस्यतेऽ; इति कर्माणि षष्ठयाः समासः प्रतिषिध्यत इति चेन्न "कृद्योगलक्षणा च षष्ठी समस्यतेऽ; इति प्रतिप्रसवात् 1,368 $कर्मप्राधान्यार्थं जिज्ञास्य इति प्रयोगः$ अथवा ब्रह्मणः कर्मत्वेनाप्राधान्यशङ्कां निवर्तयितुं जिज्ञास्य इति कर्मप्राधान्यं सूचितम् ज्ञानविधौ हि ब्रह्मणो ऽप्राधान्यं स्यात् तज्ज्ञानोद्देशेन जिज्ञासाविधाने कुतः अप्राधान्यम् 1,375 $कर्तव्येतिपदाध्याहारविचारः$ विधीयत इत्यनेन कर्तव्येति पदाध्याहारं सूचयति ननु भवतीति स्वतः सिद्धम् मैवम् तथा सत्यनुवादत्वप्रसङ्गात् अत्रैके चोदयन्ति सिद्धैव ननु ब्रह्मजिज्ञासा अथातो धर्मजिज्ञासेति सकलवेदार्थविचारस्योदितत्वात् ब्रह्मज्ञानस्य चोदनालक्षणत्वेन धर्मस्वरूपत्वादभ्यधिकाशङ्काभावादिति 1,383 $गतार्थताशङ्कातत्समाधानानुपपत्ति प्रदर्शनम्$ तत्र केचिदभ्यधिकाशङ्कां दर्शयन्तो ब्रह्मजिज्ञासां पृथगारभन्ते अपरे तु कार्यनिष्ठ एव वेदभागो विचार्यत्वेन तत्र प्रक्रान्तो विचारितश्च न वस्तुतत्त्वनिष्ठ इत्यतो वस्तुतत्त्वनिष्ठं वेदभागं विचारयितुमिदमारभ्यत इत्याहुः सेयं गतार्थताशङ्का तत्समाधानं च नोपपद्यते सर्ववेदानामीश्वरैकनिष्ठत्वेन सर्ववेदार्थस्यात्रैव जिज्ञास्यत्वात् धर्मजिज्ञासाशास्त्रं तु वेदैकदेशामुख्यार्थधर्मविचाराय प्रवृत्तमित्याशयेन वा"स एव भर्गशब्दार्थःऽ; इत्याद्युक्तम् तत्र सर्ववेदार्थ इत्यनेन गतार्थताशङ्कानिरासः स एव न तु कार्यशेषतयेत्याद्यं समाधानं सर्वेति द्वितीयं च निरस्तम् तदुपपादनाय पूर्ववाक्यम् जिज्ञास्य इति साध्यनिर्देशः वक्ष्यति च एतद्विस्तरेण कार्यता चेत्यादिना 1,391 ज्ञानी प्रियतमो ऽतो मे तं विद्वानेव चामृतः
nyāyasudhā: $sa sarvā vāk sākṣāt oṃkāravyākhyānam$ "vedāḥ puruṣasūktagāḥ'; ityāgamena sarvavedānāṃ puruṣasūktārthatayāvagatatvādityāha- sa eveti evaśabdaḥ kāryādivyāvṛttyarthaḥ "sarve vedā yatpadamāmananti'; ityādiśrutisiddhamapi bhagavataḥ sarvavedārthatvaṃ nyāyenopapādayitumayaṃ prayatnaḥ sūtrakārasya syādetat īśvaraḥ savarvedārthastadvayākhyeyoṅkārārthatvāt yo yadvayākhyeyārthaḥ sa tadartho yathā sampratipanna iti vā sarvo veda īśvaraparastatparoṅkāravyākhyānatvāditi vā sākṣādevānumānaṃ kiṃ na vyākhyāyate "tadyathā sarvāṇi parṇāni śaṅkunā santṛṇṇānyevamoṅkāreṇaiva sarvā vāk santṛṇṇā'; ityādiśrutyā hetvarthasamarthanaṃ bhaviṣyati kimanena paramparāvyākhyānena satyam tathāpi vākyāntarabalena na sarvā vāgoṅkāravyākhyānaṃ sākṣātkiṃ nāmoktaprakāreṇa paramparayaiveti jñāpayitumitthaṃ vyākhyānamityadoṣaḥ nanu ceśvare pramāṇaṃ pṛṣṭavata oṃkārabrahmaśabdāveva kasmānnoktau kiṃ vedānumānena naca padasyāpramāṇateti vācyam yaugikapadaprāmāṇyasya uktatvāt maivam mīmāṃsānugrāhyapramāṇasya pṛṣṭatvāt na coṅkārādimātraṃ tathā vivakṣitam kiṃ nāma samasto veda eveti kimato yadyevamīśvaraḥ sarvavedārtha iti cet viṣayasambandhasambhavājjijñāsāyāḥ kartavyatā śāstrasya cārambhaṇīyatvaṃ siddhamityāśayavān sākāṅkṣasya vākyābhāsasyāpratipādakatvādākāṅkṣitādhyāhāraṃ sūcayansūtravākyārthamāha- jijñāsya iti ayamiti uktavidhayā jīvajaḍātmakātprapañcādatyantaviviktatvena niścitatayā viṣayabhūtaḥ sarvavedārthatayā śakyapratipādanaścetyarthaḥ 1,333 $mīmāṃsādvārā śāstrasyāpi īśvaraviṣayakatvam$ nanu vedānāmīśvarapratipattijanakatvādbhavatu tadviṣayatvam śāstraṃ tu teṣāmīśvarapratipādanānusaraṇopāyanyāyaviṣayaṃ kathamīśvaraparamucyate maivam vedānāmīśvaramavabodhayatāmitikartavyatā hi mīmāṃsā tenopakārakatvādbhavati tadviṣayā taduddhārā śāstramapi na hi bījasyāṅkuraṃ janayataḥ sahakāriṇo jalāderaṅkuro na kāryam nanu mīmāṃsāpi sambhāvanādiviṣayā kathamīśvaraviṣayā bhavati maivam dvividhaṃ khalu karmakārakaṃ bhavati kiñcidavyavadhānena vyāpārajanyātiśayayogi yathodyamananipatanavyāpārajanyordhvādeśasaṃyogavibhāgātiśayaviśiṣṭaḥ kuṭhāraḥ kartṛvyāpārasyāvyavadhānena karma bhavati kiñciduddeśyaphalasambandhitayā karaṇavyāpāravyavadhānena yathā dvaidhībhāvavānvṛkṣaḥ tatra kartṛvyāpārasya karaṇavyāpāravyavadhānena vṛkṣakarmateva mīmāṃsāvyāpārasyāpi pramāṇādisambhāvanāddhāreṇeśvarāvabodha evoddeśya iti bhavati tatkarmatā syādetadevam yadi vedetikartavyatā vicāraḥ syāt na caivam vināpi vicāreṇa śabdopalabdhisamayagrahaṇatatsmaraṇasahakṛtācchabdādevārthāvagamadarśanāt naca mantavyaṃ śaktitātparyājñānaviparyayadoṣācchabdaḥ saṃśayavipayaryayāvutpādayati tatra doṣāpanayanena saṃśayādivyudāsāya śaktitātparyavicāro 'ṅgaṃ bhavatīti yatastatrāpi śabdo vinā vicāreṇa tattvajñānasyeṣye kiṃ nāma pratibandhamātraṃ vicāreṇāpanīyate na hītikartavyataivam tatkathaṃ vedetikartavyatā jijñāsā kathantarāṃ ceśvaraviṣayā kathantamāṃ ca śāstrasya tadviṣayateti 1,338 $nirṇayaprayojakatvāt mīmāṃsāyāḥ īśvaraviṣayatvam$ atrocyate satyamevam tathāpi pratibandhanivṛttau satyāmeva nirṇaya iti pratibandhakanirāsahetorapi vicārasyopacāreṇa nirṇayahetutvādupapannamīśvaraviṣayatvam etenaitadapi nirastam īśvarasya vedapramāṇakatve tata eva niścitatvātkiṃ mīmāṃsayeti yuktivākyābhāsajanitavipratipattipratibandhasyoktatvāt tathā hi vedaprāmāṇyamevānaṅgīkurvāṇāḥ kecidīśvara eva nāstīti pratipannāḥ apare tu tadaṅgīkṛtyāpi tadvācināṃ padānāṃ jīvādiviṣayatāṃ vyākurvantastadabhāvamasthitāḥ anye tu punarastīśvaraḥ kintu paramārthato nirguṇa eveti saṅgirante eke tu saguṇo 'pi na jagataḥ kāraṇamapi tūdāsīna evetyātiṣṭhante kecitkāraṇatve 'pyupādānamityabhyupayanti nimittamātratve 'pi katipayaguṇaṃ guṇebhyo bhinnamanye manyante itare tu bhinnābhinnamupagatavantaḥ kecidvigrahavantamityevamādyāsvanekāsu vipratipattiṣu satīṣu tattvajñānakaraṇādapi vedāttadanutpattau tadapanodanadvāreṇa vedetikartavyatārūpā jijñāsā kartavyeti 1,340 $karmaṇi ṣaṣṭhīparigrahaḥ ṣaṣṭisamāsavicāraḥ$ tatra tāvadbrahmaṇo jijñāsā brahmajijñāseti ṣaṣṭhīsamāso na punardharmāya jijñāsetivaccaturthīsamāsaḥ tādarthyasamāse prakṛtigrahaṇaṃ kartavyamiti vārtikakṛtā prakṛtivikārabhāva eva caturthīsamāsasya niyamitatvāt tathaivodāharaṇaṃ yūpāya dāru yūpadārviti prakṛtivikārabhāvarahiteṣu cāśvaghāsādiṣvaśvaghāsādayaḥ ṣaṣṭhīsamāsā bhavantīti prativihitam nacātra prakṛtivikārabhāvo 'sti ṣaṣṭhīsamāse 'pi keciccheṣe ṣaṣṭhīti pratipannāḥ kecitkarmaṇīti tatra karmaṇi ṣaṣṭhīparigrahāya jijñāsya ityaktam kṛtyānāṃ karmaṇi smaraṇāt anyathā jijñāsāsyetyavakṣyat jijñāsā khalu karmāpekṣā vinā karmaṇā na jñātuṃ śakyā na tu sambandhinaṃ vineti karmaṇaḥ prādhānyāttadeva vaktavyam sambandhisāmānyoktavarthātkarmāpi labhyata iti cenna sākṣātpratītaparityāgenārthalabhyasvīkārasya vaiyarthyāt evaṃ sati lakṣaṇādijijñāsāpi pratijñātā syāditi cenna tasyā vināpyabhidhānena lābhāt nahi lakṣaṇādijijñāsāmantareṇa brahmajijñāsāsti anyathānekaviṣayatvena śāstrabhedaprasaṅgaḥ nirviṣayatāśaṅkāpanodārthaṃ prayuktaṃ padamidaṃ karmābhidhānyeva yuktam tadvijijñāsasvetyādiśrutyarthānugataṃ caivaṃ sati sūtraṃ syāt 1,356 nanu ca "pratipadavidhānā ṣaṣṭhī na samasyate'; iti karmāṇi ṣaṣṭhayāḥ samāsaḥ pratiṣidhyata iti cenna "kṛdyogalakṣaṇā ca ṣaṣṭhī samasyate'; iti pratiprasavāt 1,368 $karmaprādhānyārthaṃ jijñāsya iti prayogaḥ$ athavā brahmaṇaḥ karmatvenāprādhānyaśaṅkāṃ nivartayituṃ jijñāsya iti karmaprādhānyaṃ sūcitam jñānavidhau hi brahmaṇo 'prādhānyaṃ syāt tajjñānoddeśena jijñāsāvidhāne kutaḥ aprādhānyam 1,375 $kartavyetipadādhyāhāravicāraḥ$ vidhīyata ityanena kartavyeti padādhyāhāraṃ sūcayati nanu bhavatīti svataḥ siddham maivam tathā satyanuvādatvaprasaṅgāt atraike codayanti siddhaiva nanu brahmajijñāsā athāto dharmajijñāseti sakalavedārthavicārasyoditatvāt brahmajñānasya codanālakṣaṇatvena dharmasvarūpatvādabhyadhikāśaṅkābhāvāditi 1,383 $gatārthatāśaṅkātatsamādhānānupapatti pradarśanam$ tatra kecidabhyadhikāśaṅkāṃ darśayanto brahmajijñāsāṃ pṛthagārabhante apare tu kāryaniṣṭha eva vedabhāgo vicāryatvena tatra prakrānto vicāritaśca na vastutattvaniṣṭha ityato vastutattvaniṣṭhaṃ vedabhāgaṃ vicārayitumidamārabhyata ityāhuḥ seyaṃ gatārthatāśaṅkā tatsamādhānaṃ ca nopapadyate sarvavedānāmīśvaraikaniṣṭhatvena sarvavedārthasyātraiva jijñāsyatvāt dharmajijñāsāśāstraṃ tu vedaikadeśāmukhyārthadharmavicārāya pravṛttamityāśayena vā"sa eva bhargaśabdārthaḥ'; ityādyuktam tatra sarvavedārtha ityanena gatārthatāśaṅkānirāsaḥ sa eva na tu kāryaśeṣatayetyādyaṃ samādhānaṃ sarveti dvitīyaṃ ca nirastam tadupapādanāya pūrvavākyam jijñāsya iti sādhyanirdeśaḥ vakṣyati ca etadvistareṇa kāryatā cetyādinā 1,391 jñānī priyatamo 'to me taṃ vidvāneva cāmṛtaḥ
1.1.12
वृणुते यं तेन लभ्य इत्याद्युक्तिबलेन हि जिज्ञासोत्थज्ञानजात् तत्प्रसादादेव मुच्यते
vṛṇute yaṃ tena labhya ityādyuktibalena hi jijñāsotthajñānajāt tatprasādādeva mucyate
1.1.13
न्यायसुधा: $जिज्ञासाया निष्प्रयोजनत्वनिरासः$ ब्रह्मजिज्ञासाया निष्प्रयोजनत्वं शङ्कितमपाकर्तुं अतःशब्दं व्याचष्टे- ज्ञानीति तं विद्वानित्यनेन"तमेवं विद्वानमृत इह भवतिऽ; इति वाक्यमेवशब्देन"नान्यः पन्था अयनायऽ; इत्युत्तरवाक्यमवधारणार्थं च सङ्गृहीतम् चशब्दो वाक्यसमुच्चये वृणुते यमित्यनेन"यमेवैष वृणुतेऽ; इति वाक्यं सङ्गृहीतम् आदिपदेन"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यःऽ; इत्यादेः सङ्ग्रहः हिशब्दौ हेतौ एवशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते यस्मात्तस्य ब्रह्मणो नारायणस्य प्रसादात्परमानुग्रहादेव मुच्यते संसारात् न तु कर्मादिनेति"तमेवमऽ"यमेवैष वृणुतेऽ; इति श्रुतिबलेन गम्यते यद्यपि तमेवमिति परमपुरुषप्रसादो न श्रूयते तथापि यमेवैष वृणुत इति श्रुतिबलेन गम्यते यद्यपि तमेवमिति परमपुरुषप्रसादो न श्रूयते तथापि यमेवैष वृणुत इति वाक्यानुरोधेन तत्राप्यनुसन्धेयः निमित्तेन नैमित्तिकोपलक्षणान्मुमुक्षुसम्बन्धिसाधनावधारणाय तु न साक्षादुक्तः वरणं तु प्रसाद उच्यते "अपाम सोममऽ; इत्याद्यास्तु श्रुतयः सावकाशत्वादन्यथा योज्याः ईश्वरपरमप्रसादश्च तज्ज्ञानादेव भवति न पुनः कर्मादिनेति ज्ञानी प्रियतमस्तमेवं विद्वानित्युक्तिबलेनावगम्यते विद्वानित्यस्यापि प्रसादातिशयद्वारेणेत्यर्थपर्यवसानस्योक्तत्वात् कर्मादेरनुग्रहमात्रहेतुत्वेनापि तद्वचनं सार्थकम् ईश्वरज्ञानं च तज्जिज्ञासयैव नान्येनेति"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यःऽ; इति परमात्मदशर्नानुवादेन तत्साधनतया श्रोतव्य इत्यादिना श्रवणादिविधायकोक्तिबलेन प्रतीयते कर्मणां त्वन्तःकरणशुद्धिद्वारेण ज्ञानाङ्गत्वोपपत्तेस्तद्वाक्यं सार्थकं भविष्यति अतो ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येति सम्बन्धः 1,397 इदमुक्तं भवति यद्यपि न जिज्ञासायाः स्वर्गादिरूपो ऽभ्युदयः प्रयोजनं सम्भवति तथापि मोक्षो भविष्यति तस्यानन्यसाध्यत्वात् मोक्षसाधनं हि साक्षात् भगवानेव "बन्धको भवपाशेन भवपाशाच्च मोचकःऽ; इत्यादिवचनात् साधनं च द्विविधम् सिद्धमसिद्धं च तत्रासिद्धमुत्पाद्यं फलकामेन यथा यागादि सिद्धं तु सव्यापारीकरणीयम् यथा कुठारादि सिद्धं च साधनं भगवानिति मुमुक्षुणा सव्यापारीकरणीयः व्यापारश्च प्रसन्नतैव निगडादिमोचकेषु राजादिषु तथा दर्शनात् "यस्य प्रसादात्परमार्तिरूपादस्मात्संसारान्मुच्यते नापरेणऽ; इत्यादिश्रुतेश्च व्यापारप्राधान्योक्तिश्चेन्द्रियार्थसन्निकर्षः प्रत्यक्षमित्यादाविवौपचारिकी मोचकश्चेश्वरप्रसादस्तद्भक्तयेकसाध्यः "भक्तयैव तुष्यिमभ्येति विष्णुनान्येन केनचितऽ; इत्यादिवचनात् स्वर्गादिहेतुप्रसादमात्रं कर्मादिसाध्यम् "कर्मणा त्वधमः प्रोक्तः प्रसादःऽ; इत्यादिस्मृतेः प्रसादो नामेच्छाविशेषो गुणान्तरं वा न नः कचित् क्षतिः परमेश्वरभक्तिर्नाम निरवधिकानन्तानवद्यकल्याणगुणत्वज्ञानपूर्वकः स्वात्मात्मीयसमस्तवस्तुभ्यो ऽनेकगुणाधिको ऽन्तरायसहस्रेणाप्यप्रतिबद्धो निरन्तरप्रेमप्रवाहः यमधिकृत्य"यत्र नान्यत्पश्यतिऽ"सा निशा पश्यतो मुनेःऽ; इत्यादिश्रुतिस्मृतयः नचासौ तत्साक्षात्कारमन्तरेणोत्पद्यते लोके तथा दर्शनात् नचाव्यक्तस्वभावो भगवांसहस्रेणापि प्रयत्नानां शक्यः साक्षात्कर्तुं विना तदनुग्रहात् प्रसन्नस्त्वनन्ताचिन्त्यशक्तियोगादात्मानं दर्शयतीति युज्यते दर्शनासाधनं चानुग्रहः स्वयोग्यगुणोपेतस्य निर्दोषस्य भगवद्विग्रहविशेषस्यादरनैरन्तर्याभ्यां विषयवैराग्यतद्भक्तिसहिताद् बहुकालोपचितान्निदिध्यासनापरनामकाद्विचिन्तनादृते न लभ्यते नच निदिध्यासनं वाक्यार्थग्रहणलक्षणे श्रवणे कृते ऽपि विना मननापरनाम्ना विचारेणोपपद्यते संशयविपर्ययोस्तादवस्थ्यात् नहि तयोः सतोरादरनैरन्तर्याद्युपपद्यते अतो जिज्ञासा निदिध्यासनपरमेश्वरानुग्रहतद्दर्शनपरमभक्तिपरमानुग्रहद्वारा मोक्षासाधनत्वात् कर्तव्येति ये तु ध्यानमेव परमपाटवापन्नमपरोक्षाकारमिति मन्यन्ते तेषां दर्शनश्रुतय उपचरितार्थाः प्रसज्येरन् 1,403 स्यादेतत् अतःशब्दस्तावत्प्रकृतस्य हेतुभावे वतर्ते तत्र ब्रह्मजिज्ञासायाः प्रयोजनाकाङ्क्षायामधिकारिविशेषणतयाथशब्देन प्रकृतो मोक्षः सम्बद्धयते ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा नचात्रावयवार्थेन जिज्ञासाशब्दो ऽर्थवान् इच्छायाः स्वातन्त्र्याविषयत्वेन विधातुमशक्यत्वात् अत एवेष्यमाणज्ञानोपलक्षणाप्ययुक्ता तस्माज्ज्ञानेच्छान्तर्णीतो विचारो जिज्ञासापदेन लक्ष्यते मुख्यप्रयोगातिक्रमेण लाक्षणिकाश्रयणे चेदं प्रयोजनम् यद्विचारस्य ज्ञानद्वारैव मोक्षसाधनत्वज्ञापनम् अन्यथा योग्यताविरहेणान्वयाभाववप्रसङ्गात् यदि च जिज्ञासाशब्दो मीमांसाशब्दवद्विचार एवोपसङ्खयायते तदाप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां विचारस्य ज्ञानसाधनता ज्ञास्यते एवंच विचारो यतो ज्ञानसाधनं ज्ञानं च मोक्षसाधनमतो असौ कर्तव्य इति लभ्यते 1,409 मोक्षादेरन्यलभ्यत्वस्य शङ्कितत्वात्सावधारणतापि ईश्वरप्रसादस्य तु ज्ञापकं न किञ्चिदत्र पश्यामः 1,418 $ज्ञानमोक्षयोर् मध्ये प्रसादानपेक्षत्वशङ्का$ नच ज्ञानस्य मोक्षसाधनता न युक्ता येनेश्वरप्रसादो मध्ये ऽध्याह्रियते आत्मयाथात्म्याज्ञानादनात्मनि शरीरादावात्मत्वारोपे सति हि तदनुकूलप्रतिकूलयो रागद्वेषौ भवतः ताभ्यां प्रयुक्तः पुण्यपापलक्षणां प्रवृत्तिमाचिनुते ततश्च सुरनरतिर्यगादिनानायोनिषु नवीनशरीरेन्द्रियादिसंयोगलक्षणं जन्मास्य भवति तस्माच्च दुःखानुभव इत्यनादिरयं कार्यकारणप्रवाहः संसार इत्युच्यते आत्मतत्त्वज्ञानाच्चाज्ञानविपर्ययौ निवर्तेते तत्त्वज्ञानस्य समानाश्रयविषयाज्ञानमिथ्याज्ञाननिवर्तनस्वाभाव्यात् शुक्तिकातत्त्वज्ञानस्य तदज्ञानरजतारोपनिवर्तकत्वदर्शनात् मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ च रागद्वेषानुदयः कारणाभावात् तयोरभावे च न प्रवृत्तेरुत्पत्तिः प्रागुपचितायाश्चोपभोगेन प्र्रक्षयः प्रवृत्त्यभावे च जन्मान्तराभावो हेत्वभावादेव वतर्मानशरीरादेश्चारम्भकक्षये सति निवृत्तिः जन्माभावे च न निर्बीजस्य दुःखस्योत्पाद इत्येवमात्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिर्मुक्तिः तथाच ज्ञानस्वभावलभ्यायां मुक्तौ किमीश्वरप्रसादेन न ह्यन्धकारनिबन्धनदुःखनिवृत्तये प्रदीपमुपाददानाः कस्यचित्प्रभोः प्रसादमपेक्षन्ते स्वभावो हि प्रदीपस्यायं यत्समानाधिकरणान्धकारनिवर्तकत्वम् तथाच न्यायसूत्रम् "दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गःऽ; इति 1,420 द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया
nyāyasudhā: $jijñāsāyā niṣprayojanatvanirāsaḥ$ brahmajijñāsāyā niṣprayojanatvaṃ śaṅkitamapākartuṃ ataḥśabdaṃ vyācaṣṭe- jñānīti taṃ vidvānityanena"tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati'; iti vākyamevaśabdena"nānyaḥ panthā ayanāya'; ityuttaravākyamavadhāraṇārthaṃ ca saṅgṛhītam caśabdo vākyasamuccaye vṛṇute yamityanena"yamevaiṣa vṛṇute'; iti vākyaṃ saṅgṛhītam ādipadena"ātmā vā are draṣṭavyaḥ'; ityādeḥ saṅgrahaḥ hiśabdau hetau evaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate yasmāttasya brahmaṇo nārāyaṇasya prasādātparamānugrahādeva mucyate saṃsārāt na tu karmādineti"tamevam'"yamevaiṣa vṛṇute'; iti śrutibalena gamyate yadyapi tamevamiti paramapuruṣaprasādo na śrūyate tathāpi yamevaiṣa vṛṇuta iti śrutibalena gamyate yadyapi tamevamiti paramapuruṣaprasādo na śrūyate tathāpi yamevaiṣa vṛṇuta iti vākyānurodhena tatrāpyanusandheyaḥ nimittena naimittikopalakṣaṇānmumukṣusambandhisādhanāvadhāraṇāya tu na sākṣāduktaḥ varaṇaṃ tu prasāda ucyate "apāma somam'; ityādyāstu śrutayaḥ sāvakāśatvādanyathā yojyāḥ īśvaraparamaprasādaśca tajjñānādeva bhavati na punaḥ karmādineti jñānī priyatamastamevaṃ vidvānityuktibalenāvagamyate vidvānityasyāpi prasādātiśayadvāreṇetyarthaparyavasānasyoktatvāt karmāderanugrahamātrahetutvenāpi tadvacanaṃ sārthakam īśvarajñānaṃ ca tajjijñāsayaiva nānyeneti"ātmā vā are draṣṭavyaḥ'; iti paramātmadaśarnānuvādena tatsādhanatayā śrotavya ityādinā śravaṇādividhāyakoktibalena pratīyate karmaṇāṃ tvantaḥkaraṇaśuddhidvāreṇa jñānāṅgatvopapattestadvākyaṃ sārthakaṃ bhaviṣyati ato brahmajijñāsā kartavyeti sambandhaḥ 1,397 idamuktaṃ bhavati yadyapi na jijñāsāyāḥ svargādirūpo 'bhyudayaḥ prayojanaṃ sambhavati tathāpi mokṣo bhaviṣyati tasyānanyasādhyatvāt mokṣasādhanaṃ hi sākṣāt bhagavāneva "bandhako bhavapāśena bhavapāśācca mocakaḥ'; ityādivacanāt sādhanaṃ ca dvividham siddhamasiddhaṃ ca tatrāsiddhamutpādyaṃ phalakāmena yathā yāgādi siddhaṃ tu savyāpārīkaraṇīyam yathā kuṭhārādi siddhaṃ ca sādhanaṃ bhagavāniti mumukṣuṇā savyāpārīkaraṇīyaḥ vyāpāraśca prasannataiva nigaḍādimocakeṣu rājādiṣu tathā darśanāt "yasya prasādātparamārtirūpādasmātsaṃsārānmucyate nāpareṇa'; ityādiśruteśca vyāpāraprādhānyoktiścendriyārthasannikarṣaḥ pratyakṣamityādāvivaupacārikī mocakaśceśvaraprasādastadbhaktayekasādhyaḥ "bhaktayaiva tuṣyimabhyeti viṣṇunānyena kenacit'; ityādivacanāt svargādihetuprasādamātraṃ karmādisādhyam "karmaṇā tvadhamaḥ proktaḥ prasādaḥ'; ityādismṛteḥ prasādo nāmecchāviśeṣo guṇāntaraṃ vā na naḥ kacit kṣatiḥ parameśvarabhaktirnāma niravadhikānantānavadyakalyāṇaguṇatvajñānapūrvakaḥ svātmātmīyasamastavastubhyo 'nekaguṇādhiko 'ntarāyasahasreṇāpyapratibaddho nirantarapremapravāhaḥ yamadhikṛtya"yatra nānyatpaśyati'"sā niśā paśyato muneḥ'; ityādiśrutismṛtayaḥ nacāsau tatsākṣātkāramantareṇotpadyate loke tathā darśanāt nacāvyaktasvabhāvo bhagavāṃsahasreṇāpi prayatnānāṃ śakyaḥ sākṣātkartuṃ vinā tadanugrahāt prasannastvanantācintyaśaktiyogādātmānaṃ darśayatīti yujyate darśanāsādhanaṃ cānugrahaḥ svayogyaguṇopetasya nirdoṣasya bhagavadvigrahaviśeṣasyādaranairantaryābhyāṃ viṣayavairāgyatadbhaktisahitād bahukālopacitānnididhyāsanāparanāmakādvicintanādṛte na labhyate naca nididhyāsanaṃ vākyārthagrahaṇalakṣaṇe śravaṇe kṛte 'pi vinā mananāparanāmnā vicāreṇopapadyate saṃśayaviparyayostādavasthyāt nahi tayoḥ satorādaranairantaryādyupapadyate ato jijñāsā nididhyāsanaparameśvarānugrahataddarśanaparamabhaktiparamānugrahadvārā mokṣāsādhanatvāt kartavyeti ye tu dhyānameva paramapāṭavāpannamaparokṣākāramiti manyante teṣāṃ darśanaśrutaya upacaritārthāḥ prasajyeran 1,403 syādetat ataḥśabdastāvatprakṛtasya hetubhāve vatarte tatra brahmajijñāsāyāḥ prayojanākāṅkṣāyāmadhikāriviśeṣaṇatayāthaśabdena prakṛto mokṣaḥ sambaddhayate jñātumicchā jijñāsā nacātrāvayavārthena jijñāsāśabdo 'rthavān icchāyāḥ svātantryāviṣayatvena vidhātumaśakyatvāt ata eveṣyamāṇajñānopalakṣaṇāpyayuktā tasmājjñānecchāntarṇīto vicāro jijñāsāpadena lakṣyate mukhyaprayogātikrameṇa lākṣaṇikāśrayaṇe cedaṃ prayojanam yadvicārasya jñānadvāraiva mokṣasādhanatvajñāpanam anyathā yogyatāviraheṇānvayābhāvavaprasaṅgāt yadi ca jijñāsāśabdo mīmāṃsāśabdavadvicāra evopasaṅkhayāyate tadāpyanvayavyatirekābhyāṃ vicārasya jñānasādhanatā jñāsyate evaṃca vicāro yato jñānasādhanaṃ jñānaṃ ca mokṣasādhanamato asau kartavya iti labhyate 1,409 mokṣāderanyalabhyatvasya śaṅkitatvātsāvadhāraṇatāpi īśvaraprasādasya tu jñāpakaṃ na kiñcidatra paśyāmaḥ 1,418 $jñānamokṣayor madhye prasādānapekṣatvaśaṅkā$ naca jñānasya mokṣasādhanatā na yuktā yeneśvaraprasādo madhye 'dhyāhriyate ātmayāthātmyājñānādanātmani śarīrādāvātmatvārope sati hi tadanukūlapratikūlayo rāgadveṣau bhavataḥ tābhyāṃ prayuktaḥ puṇyapāpalakṣaṇāṃ pravṛttimācinute tataśca suranaratiryagādinānāyoniṣu navīnaśarīrendriyādisaṃyogalakṣaṇaṃ janmāsya bhavati tasmācca duḥkhānubhava ityanādirayaṃ kāryakāraṇapravāhaḥ saṃsāra ityucyate ātmatattvajñānāccājñānaviparyayau nivartete tattvajñānasya samānāśrayaviṣayājñānamithyājñānanivartanasvābhāvyāt śuktikātattvajñānasya tadajñānarajatāropanivartakatvadarśanāt mithyājñānanivṛttau ca rāgadveṣānudayaḥ kāraṇābhāvāt tayorabhāve ca na pravṛtterutpattiḥ prāgupacitāyāścopabhogena prrakṣayaḥ pravṛttyabhāve ca janmāntarābhāvo hetvabhāvādeva vatarmānaśarīrādeścārambhakakṣaye sati nivṛttiḥ janmābhāve ca na nirbījasya duḥkhasyotpāda ityevamātyantikī duḥkhanivṛttirmuktiḥ tathāca jñānasvabhāvalabhyāyāṃ muktau kimīśvaraprasādena na hyandhakāranibandhanaduḥkhanivṛttaye pradīpamupādadānāḥ kasyacitprabhoḥ prasādamapekṣante svabhāvo hi pradīpasyāyaṃ yatsamānādhikaraṇāndhakāranivartakatvam tathāca nyāyasūtram "duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye tadanantarāpāyādapavargaḥ'; iti 1,420 dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvo jīva eva ca yadanugrahataḥ santi na santi yadupekṣayā
1.1.14
नर्ते त्वत् क्रियते किञ्चिदित्यादेर्न हरिं विना ज्ञानस्वभावतो ऽपि स्यान्मुक्तिः कस्यापि हि क्वचित्
narte tvat kriyate kiñcidityāderna hariṃ vinā jñānasvabhāvato 'pi syānmuktiḥ kasyāpi hi kvacit
1.1.15
न्यायसुधा: $मोक्षस्य हर्यधीनत्वम्$ यत्तु मोक्षस्येश्वराधीनत्ववचनं तज्ज्ञानादिजन्मनीश्वरस्य निमित्ततापरमित्यविरुद्धम् तदर्थं च तदुपास्त्यादेरुपयोगः तदेवं ज्ञानस्वभावेनाज्ञानादिनिवृत्तौ कारणाभावे कार्यानुदयस्येश्वरप्रसादानपेक्षत्वादयुक्तमिदमतःशब्दव्याख्यानमित्यत आह- द्रव्यमिति द्रव्यशब्देन प्रकृत्यादितत्त्वमुच्यते कर्मेति धर्माधर्मौ स्वभावः प्रकृत्यादीनां परिणामादिः जीव इत्यभिमानी एवेति यदनुग्रहत इत्यतः परं द्रष्टव्यम् अनेन सर्वोत्पत्तिमदुपादाननिमित्तानां सत्तापि परमेश्वराधीनेत्युच्यते "न ऋते त्वत्क्रियते किञ्चनऽ; इति श्रुत्या सर्वार्थक्रियायास्तदधीनत्वम् इत्यादेरागमादवगम्यत इति शेषः ज्ञानस्वभावतो ऽपीत्यपिशब्देनाङ्गीकारवादो ऽयमिति सूचयति हिशब्दो हेतौ यस्मादेवं तस्मादुपपन्नं पूर्वव्याख्यानमिति 1,421 $बन्धस्येश्वराधीनत्वोपपादनम्$ ततश्चायमर्थः स्यादेतदेवम् यद्यज्ञानमात्रनिबन्धनो ऽयं बन्धो जीवस्य स्यात् न चैवम् श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु परमेश्वरेच्छानिमित्तत्वावगमात् अद्वैतिनामविद्याधीनजीवब्रह्मविभागवत्तार्किकादीनां च गुणवत्त्वाधीनद्रव्यवदनादेरपीश्वराधीनत्वोपपत्तेः उपपादयिष्यते हि ज्ञानानन्दादिस्वरूपो ऽयं जीव इति पुंस्त्वादिवदित्यादिना तद्भावानुपलब्धिश्चानुभवसिद्धा तेनावगम्यते ऽस्ति किमप्यावरकम् येनावृतः स्वप्रकाशचैतन्यरूपो ऽपि नात्मनस्तत्त्वं वेद नच कामकर्मादिकमेव तथा भवितुमर्हति तस्यापि सादिनः कारणापेक्षत्वात् नच पूर्वपूर्वस्मादुत्तरोत्तरमिति युक्तम् सुप्तिप्रलययोस्तद्वृत्त्यभावेन निष्कलङ्कचैतन्यबलात्स्वरूपावभासप्रसक्तेः अतः कामकर्माद्यतिरिक्तं मायाविद्या प्रकृतिरित्यादिशब्दाभिधेयमनाद्येव किमपि द्रव्यमङ्गीकरणीयम् "अनादिमायया सुप्तःऽ; इत्यादिश्रुतिस्मृतयश्च भवन्ति नच मायापि कथं स्वप्रकाशमावृणोतीति युक्तम् आवरकतयैव तस्याः प्रमितत्वात् वक्ष्यते चात्रोपपत्तिः नच जडस्य स्वतः किञ्चित्करत्वं युक्तम् द्रव्यं कर्म चेत्यादिवाक्यविरुद्धं च 1,424 $ईश्वरप्रसादस्यापेक्षितत्वसमर्थनम्$ अतः परमेश्वर एव सत्त्वादिगुणमय्या विद्याविरोधित्वेनाविद्यया स्वाधीनया प्रकृत्याचिन्त्याद्भुतया स्वशक्तया च जीवस्य स्वप्रकाशमपि स्वरूपचैतन्यमाच्छादयतीति युक्तम् स एव च स्वाधिष्ठानलब्धपरिणाममहदहङ्कारादिप्रकृत्यंशैः संयोज्य कर्तृत्वभोक्तृत्वस्वातन्तृयं कारकफलस्वाम्यं चास्याविद्यमानमेवोपदर्श्य रागाद्युत्पादनद्वरा दुःखमनुभावयति तदेवं बन्धस्येश्वराधीनत्वात्स एव मोचको ऽङ्गीकार्याऽपरस्य स्वातन्त्र्याभावात् प्रसन्न एवासौ स्वकीयां मायां व्यावर्तयतीति तत्प्रसादार्थं सर्वो ऽप्ययं साधनसन्दर्भ इत्युक्तम् ततो यद्यपि न सूत्राक्षरेभ्यो भगवत्प्रसादो लभ्यते तथाप्यनुपपत्त्याङ्गीकरणीय इति युक्तं व्याख्यानम् वक्ष्यति चैतत्सूत्रकारः"ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ इति एवमुक्तेन न्यायेन न ज्ञानस्यैवायं स्वभावो यत्साक्षान्मोक्षसाधनत्वम् अस्तु वा तथापीश्वरप्रसादो ऽपेक्षितः सकलकारकाणां तदधीनसत्ताप्रवृत्तित्वेन तदिच्छां विना कस्यापि कार्यस्यानुदयादिति अङ्गीकारवादस्य चेदं प्रयोजनं यत्पूर्वस्यैवार्थस्य समर्थनम् तथाहि येन ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वमङ्गीकृतं न तेनापि ईश्वरेच्छां त्यक्तुं शक्यते कारकप्रेरकत्वादिनावश्याभ्युपगमनीयत्वात् तथाच किमनेन ज्ञानेनाप्रमितेन प्रमित ईश्वर एवाङ्गीकार्य इति 1,426 अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुर्ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः आनन्ददश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः
nyāyasudhā: $mokṣasya haryadhīnatvam$ yattu mokṣasyeśvarādhīnatvavacanaṃ tajjñānādijanmanīśvarasya nimittatāparamityaviruddham tadarthaṃ ca tadupāstyāderupayogaḥ tadevaṃ jñānasvabhāvenājñānādinivṛttau kāraṇābhāve kāryānudayasyeśvaraprasādānapekṣatvādayuktamidamataḥśabdavyākhyānamityata āha- dravyamiti dravyaśabdena prakṛtyāditattvamucyate karmeti dharmādharmau svabhāvaḥ prakṛtyādīnāṃ pariṇāmādiḥ jīva ityabhimānī eveti yadanugrahata ityataḥ paraṃ draṣṭavyam anena sarvotpattimadupādānanimittānāṃ sattāpi parameśvarādhīnetyucyate "na ṛte tvatkriyate kiñcana'; iti śrutyā sarvārthakriyāyāstadadhīnatvam ityāderāgamādavagamyata iti śeṣaḥ jñānasvabhāvato 'pītyapiśabdenāṅgīkāravādo 'yamiti sūcayati hiśabdo hetau yasmādevaṃ tasmādupapannaṃ pūrvavyākhyānamiti 1,421 $bandhasyeśvarādhīnatvopapādanam$ tataścāyamarthaḥ syādetadevam yadyajñānamātranibandhano 'yaṃ bandho jīvasya syāt na caivam śrutismṛtītihāsapurāṇeṣu parameśvarecchānimittatvāvagamāt advaitināmavidyādhīnajīvabrahmavibhāgavattārkikādīnāṃ ca guṇavattvādhīnadravyavadanāderapīśvarādhīnatvopapatteḥ upapādayiṣyate hi jñānānandādisvarūpo 'yaṃ jīva iti puṃstvādivadityādinā tadbhāvānupalabdhiścānubhavasiddhā tenāvagamyate 'sti kimapyāvarakam yenāvṛtaḥ svaprakāśacaitanyarūpo 'pi nātmanastattvaṃ veda naca kāmakarmādikameva tathā bhavitumarhati tasyāpi sādinaḥ kāraṇāpekṣatvāt naca pūrvapūrvasmāduttarottaramiti yuktam suptipralayayostadvṛttyabhāvena niṣkalaṅkacaitanyabalātsvarūpāvabhāsaprasakteḥ ataḥ kāmakarmādyatiriktaṃ māyāvidyā prakṛtirityādiśabdābhidheyamanādyeva kimapi dravyamaṅgīkaraṇīyam "anādimāyayā suptaḥ'; ityādiśrutismṛtayaśca bhavanti naca māyāpi kathaṃ svaprakāśamāvṛṇotīti yuktam āvarakatayaiva tasyāḥ pramitatvāt vakṣyate cātropapattiḥ naca jaḍasya svataḥ kiñcitkaratvaṃ yuktam dravyaṃ karma cetyādivākyaviruddhaṃ ca 1,424 $īśvaraprasādasyāpekṣitatvasamarthanam$ ataḥ parameśvara eva sattvādiguṇamayyā vidyāvirodhitvenāvidyayā svādhīnayā prakṛtyācintyādbhutayā svaśaktayā ca jīvasya svaprakāśamapi svarūpacaitanyamācchādayatīti yuktam sa eva ca svādhiṣṭhānalabdhapariṇāmamahadahaṅkārādiprakṛtyaṃśaiḥ saṃyojya kartṛtvabhoktṛtvasvātantṛyaṃ kārakaphalasvāmyaṃ cāsyāvidyamānamevopadarśya rāgādyutpādanadvarā duḥkhamanubhāvayati tadevaṃ bandhasyeśvarādhīnatvātsa eva mocako 'ṅgīkāryā'parasya svātantryābhāvāt prasanna evāsau svakīyāṃ māyāṃ vyāvartayatīti tatprasādārthaṃ sarvo 'pyayaṃ sādhanasandarbha ityuktam tato yadyapi na sūtrākṣarebhyo bhagavatprasādo labhyate tathāpyanupapattyāṅgīkaraṇīya iti yuktaṃ vyākhyānam vakṣyati caitatsūtrakāraḥ"tato hyasya bandhaviparyayau iti evamuktena nyāyena na jñānasyaivāyaṃ svabhāvo yatsākṣānmokṣasādhanatvam astu vā tathāpīśvaraprasādo 'pekṣitaḥ sakalakārakāṇāṃ tadadhīnasattāpravṛttitvena tadicchāṃ vinā kasyāpi kāryasyānudayāditi aṅgīkāravādasya cedaṃ prayojanaṃ yatpūrvasyaivārthasya samarthanam tathāhi yena jñānasya mokṣahetutvamaṅgīkṛtaṃ na tenāpi īśvarecchāṃ tyaktuṃ śakyate kārakaprerakatvādināvaśyābhyupagamanīyatvāt tathāca kimanena jñānenāpramitena pramita īśvara evāṅgīkārya iti 1,426 ajñānāṃ jñānado viṣṇurjñānināṃ mokṣadaśca saḥ ānandadaśca muktānāṃ sa evaiko janārdanaḥ
Adhyāya 1 (cont. 5)
1.1.16ab
न्यायसुधा: $विवरणमतानुवादः$ यदुक्तं न कार्यो मोक्षः किन्तु प्राचीनेषु मिथ्याज्ञानादिषु निवृत्तेषु कारणाभावादेवोत्तरप्रवाहानुत्पादमात्रम् तत्र का नाम परमेश्वरापेक्षा तद्वचनानि तु ज्ञानोत्पत्त्यादिनिमित्ततापराणीति तदनुपपन्नम् ज्ञानप्रदानाद्यतिरिक्तस्यापीश्वरप्रयोजनस्यागमेषूक्तेरिति आह- अज्ञानामिति मोक्षदः प्रागुक्तप्रकृतिबन्धात् नन्वनादेः प्रकृतिबन्धस्य कथं निवृत्तिरिति चेत् अत्राह कश्चित् न सादित्वमनादित्वं वा विनाशाविनाशयोर्निमित्तम् किन्तु विरोधिसन्निपातासन्निपातावेव किञ्च लोके तावदनादिः प्रागभावो निवर्तते सुगतानां तत्त्वपतिभावनाप्रकर्षेणानादिवासनासन्तानानां निवृत्तिरिष्या नैय्यायिकानामप्यनादिमिथ्याज्ञानप्रवाहः परमाणुश्यामता च निवर्तते साङ्खयानामप्यविवेको निवर्तते विवेकेन मीमांसकानामिदानीन्तनधर्मतत्त्वज्ञानप्रागभावो ऽनादिर्निवर्तते अनादिभावरूपस्य न निवृत्तिरिति चेन्न अनिर्वचनीयत्वादज्ञानस्य अनादिनर् निवर्तत इति सामान्यव्याप्तिः ज्ञानेनाज्ञाननिवृत्तिरिति विशेषव्याप्तिः अतः सैव बलवती 1,430 $विवरणमतनिरासः$ ननु स्वोपादानगतोत्तरावस्था विनाशः तत्कथमनादेर्निरुपादानस्य विनाशः न स्वाश्रयगतोत्तरावस्थेत्येतावत्वात् अन्यथा परमाणुश्यामत्वादीनामनिवृत्तिप्रसङ्गात् अभाववैलक्षण्यादात्मवदज्ञानस्यानिवृत्तिरिति चेन्न सद्वैलक्षण्यात्प्रागभाववन्निवृत्तिः किं न स्यात् कस्तर्हि निर्णयः ज्ञानाज्ञानकृतो विशेषान्वय इत्युक्तमिति तदयुक्तम् तथाहि यत्तावन्न सादित्वमनादित्वं वेत्यादि तत्र किं निवर्तकाभाव उपाधिरनेनोच्यते किं वा निवर्तकसद्भावेन सत्प्रतिपक्षता नाद्यः साधनव्यापकत्वात् न द्वितीयः असिद्धेः न हि अज्ञानस्यानादितया निवृत्त्यनुपपत्तिं ब्रुवाणस्तन्निवर्तकमभ्युपैति किन्त्वनादित्वेन तदभावमप्यनुमिनोति यदपि प्रागभावे व्यभिचारोद्भावनं तदपि भावत्वेन हेतुविशेषणादयुक्तम् यदपि सुगतानामित्यादि तदत्यन्तमसङ्गतम् नहि वासनानामनादित्वं वैनाशिका अभ्युपयन्ति नच तद्वयतिरिक्तं सन्तानम् येन तत्र व्यभिचार उद्भाव्येत नच नैय्यायिका अभ्युपयन्ति नच तद्वयतिरिक्तं वा प्रवाहमङ्गीकुर्वते परमाणुश्यामतापि सादिरेव नहि परमाणुपाकस्येदंप्रथमता तत्सिद्धान्तः 1,437 यदप्यज्ञानस्यानिर्वचनीयत्वमुक्तम् तत्रानिर्वचनीयत्वं सदसद्विलक्षणत्वं चेत् किमनेन प्रकृतानुपयुक्तेन प्रतिपक्षो ऽयमिति चेन्न परस्यासिद्धेरव्याप्तेश्च भावाभावविलक्षणत्वमनिर्वचनीयत्वम् तेन विशेषणासिद्धिरुच्यत इति चेन्न स्वोक्तिविरोधात् स्वयमेव ह्यनादिभावरूपं यद्विज्ञानेन विलीयत इत्यज्ञानलक्षणमभिधाय भावरूपामानसाधनाय प्रमाणान्युपन्यस्तानि अभाववैलक्षण्यमात्रं तत्र विवक्षितमिति चेन्न तस्यैव हेतुविशेषणत्वोपपत्तेः नन्वत्रोक्तम् सद्वैलक्षण्यात्प्रागभाववन्निवृत्तिः किं न स्यादिति सत्यमुक्तं दुरुक्तं तत् प्रागभावस्यापि सत्त्वाङ्गीकारात् अथ सद्विलक्षणत्वं नाम भावविलक्षणत्वं विवक्षितम् तदाभाववैलक्षण्याङ्गीकारविरोधेनासिद्धिप्रसङ्गो ऽत्यन्ताभावे व्यभिचारश्च तस्यापि निवृत्तिसाधने तन्निवृत्तावेव व्यभिचारः किञ्चात्मनि भावत्वं नास्तीति तत्रानैकान्त्यं दुष्परिहरम् तथाप्यारोपितं भावत्वं तत्रास्तीति चेत् तदविद्यायामपि समानमित्यसिद्धिः यदपि व्याप्त्योः सामान्यविशेषभावकथनं तस्योपयोगो वक्तव्यः तेन बलाबलनिश्चय इति चेत् स किं सामान्यविशेषभावमात्रेणोताव्यभिचारादिसम्पत्तौ सत्याम् आद्ये धूमवानग्निमानिति सामान्यव्याप्तेः पर्वतो निरग्निक इति विशेषव्याप्तिर्बलवती प्रसज्येत द्वितीये किं सामान्यविशेषभावेन व्यभिचारादिकमेव व्युत्पाद्यताम् किं वानेन प्रबलत्वेन दुर्बलत्वेन च विशेषव्याप्त्या सामान्यव्याप्तिर्बाध्यत इति चेत् किं सङ्कोचनं बाध्यत्वमुत व्यभिचारप्रदर्शनमथोपाध्युद्भावनम् नाद्यः यदनादि तदज्ञानातिरिक्तं न निवर्तत इति सङ्कोचनीयम् न पुनर्यदनादित्वरहितं तदेव ज्ञाननिवर्त्यमिति सङ्कोच्यमित्यत्र नियामकाभावात् सामान्यविशेषभावे तूक्तम् न द्वितीयः व्यभिचारस्थलस्यादर्शितत्वात् व्याप्तिबलेनाज्ञानस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वे सिद्धे ऽनादित्वस्य तत्रैव व्यभिचार इति चेत् तर्ह्येतदेवोच्यताम् किं सामान्यविशेषभावेन अनादित्वेनाज्ञानस्यानिवत्यर्त्वे सिद्धे ऽज्ञानत्वस्य तत्रैव व्यभिचार इति किं न स्यात् 1,442 अस्तु तहिर् प्रतिपक्ष एवेति चेत् किं व्याप्तिमात्रेणोत पक्षधर्मतोपेतया व्याप्त्या न प्रथमः व्यप्तिमात्रस्याप्रतिपादकत्वात् अन्यथा पक्षधर्मतावैयर्थ्यात् द्वितीये संसारकारणमज्ञानं ज्ञाननिवर्त्यं भवितुमर्हति अज्ञानत्वात् शुक्तिकाज्ञानवदित्युक्तं स्यात् अत्रापि किं सामान्यविशेषभावेन किञ्च तु शुक्तिकाज्ञानं नाम किं ज्ञानाभावो ऽथ भावरूपमज्ञानम् आद्ये दृष्टान्तस्य साधनवैकल्यम् नहि शब्दसाम्यमात्रेण दृष्टान्तदार्ष्यान्तिकभावो ऽस्ति तथात्वे गोत्वेन वागादीनामपि शृङ्गित्वसाधनप्रसङ्गात् द्वितीये किं तत्साद्युतनादि आद्ये कथमयं विशेषः स्यात् द्वितीये तदपि पक्षतुल्यम् न तृतीयः अज्ञानेतरत्वस्य समव्याप्त्यावात्पक्षेतरत्वाच्च 1,445 $टीकाकृत्स्वयं समाधत्ते$ एतेन ज्ञानाज्ञानकृतो विशेषान्वय इति निरस्तम् यदपि निरुपादानस्य विनाशानुपपत्तिमाशङ्कयोक्तं स्वाश्रयगतोत्तरावस्था विनाश इति तदनुपपन्नम् अनुपादानभूताश्रयोत्तरावस्था चेदाश्रितविनाशः स्यात्तदा भूतलादपसारिते घटे घटविनाशः स्यात् परमाणुश्यामताप्रतिबन्दी तु तस्या अपि सोपादानत्वेनैव निरस्तेति अत्रोच्यते यत्तावदविद्याया अनादित्वेनानिवृत्तिरिति सो ऽयं प्रसङ्गः स्वतन्त्रानुमानं वा नाद्यः अविद्यानादित्वस्य श्रुतियुक्तिसिद्धत्वेन विपयर्यापर्यवसानात् न द्वितीयः "विश्वमायानिवृत्तिःऽ"मायामेतां तरन्ति तेऽ"तरन्त्यविद्यामऽ; इत्यादिश्रुतिस्मृतिविरुद्धत्वात् अनादेरपि निवृत्तौ बाधकाभावेनाप्रयोजकत्वाच्च आत्मनो ऽपि निवृत्तिप्रसङ्गो बाधक इति चेन्न व्याप्त्यभावात् निवर्तकभावाभावाभ्यां विशेषोपपत्तेः प्रमितनिवर्तकानभ्युपगमस्यानुचितत्वात् अनादित्वेन निवर्तकाभावानुमानस्य बाधितत्वात् एतेन निवर्तकाभावस्योपाधित्वम् तद्विपर्ययस्य प्रतिपक्षत्वं च समाहितम् 1,450 नन्ववयवतत्संयोगविनाशाभ्यां द्रव्यनाशो दृष्टस्तत्कथमत्र विनाश इति चेत् कुतो ऽयमुभयाभ्युपगमः एकैकपरिहारेणापि विनाशदर्शनादिति चेत् तर्हि सादेरेवमस्तु अनादेस्तृतीयो ऽपि प्रकारो ऽनुसर्तव्यः प्रमितत्वादेव विनाशस्य अनादेः कीदृशो विनाश इति चेत् स्वरूपध्वंस एव स्वोपादानगतोत्तरावस्था स्वोपादानमात्रत्वापत्तिरित्यादि कार्यविषयम् नन्वविद्या चेन्निवर्तेत तर्ह्येकमुक्तौ सर्वमुक्तिः स्यात् न स्यात् प्रतिजीवमविद्याभेदाङ्गीकारात् अत्र विशेषः"स्वगुणाच्छादिकात्वेकाऽ; इत्यागमादनुसन्धेयः 1,453 $सिद्धान्तेबन्धनिवृत्तिसमर्थनम्$ स्यादेतत् ब्रह्मविदामप्यविद्यानुवर्तते तेन च श्रुतिस्मृतीनां प्रामाण्यम् ब्रह्मसाक्षात्कारो ऽविद्यानिवर्तको न विवेकमात्रमिति चेन्न तद्वतामपि संसारानुवृत्तिदर्शनात् साक्षात्कृतब्रह्मणां सद्यः शरीरादिपाते वातपुत्रीयाः पौरुषेया ब्रह्मोपदेशाः प्रसज्येरन्निति मैवम् न स्मरति भवानुक्तार्थस्य प्रसन्नः परमेश्वर एव बन्धविध्वंसं करोतीत्युक्तम् नच साक्षात्कारस्तत्प्रसादसाधनम् येन सो ऽपि कथं तेषां नेति पर्यनुयुज्येत भक्तेः परावस्था हि तद्धेतुरुक्ता तत्सम्पत्तिश्च कार्यगम्या परचित्तवृत्तीनामप्रत्यक्षत्वात् प्रारब्धकर्मप्रतिबद्धो भगवत्प्रसाद इति तु मन्दम् अचेतनानां कर्मणां स्वतन्त्रभगवत्प्रसादप्रतिबन्धकत्वायोगात् 1,461 तान्यपि तदिच्छाविशेषानुगृहीतानीति चेत् भगवदिच्छयोर्विरोधप्रसङ्गात् मोचकप्रसाद एवैवंरूप इति चेत् तर्हि स एवापरिपूर्ण इत्येवागतम् अन्यथा कथं प्रारब्धानामप्युपमर्दं वक्ष्यति प्रारब्धप्रतिबन्धादिवादास्तूपचरितार्था एव वस्तुतस्तु भगवानेव अनादेरपि बन्धस्य निवर्तक इति साधूक्तं"ज्ञानिनां मोक्षदश्च सःऽ; इति ननु चानन्दः स्वरूपमेव स चाविद्यावृतो ऽविद्यानिवृत्तौ स्वतः सिद्ध एव अनुभवो ऽप्येवमेव विषयित्वमप्यनुभवस्वभावो न त्वागन्तुको धर्मः ततो मोक्षदानात्कथं पृथगानन्दादिदानम् उच्यते परमेश्वरशक्तिरेव जीवस्वरूपावरणं मुख्यम् अविद्या तु निमित्तमात्रम् ततो ऽविद्यायां निवृत्तायामपि नाशेषानन्दाभिव्यक्तिर्यावदीश्वर एव स्वकीयां बन्धशक्तिं न ततो व्यावर्तयति अत एवानन्दह्रासवृद्धी वक्ष्येते इति 1,467 इत्युक्तेर्बन्धमिथ्यात्वं नैव मुक्तिरपेक्षते
nyāyasudhā: $vivaraṇamatānuvādaḥ$ yaduktaṃ na kāryo mokṣaḥ kintu prācīneṣu mithyājñānādiṣu nivṛtteṣu kāraṇābhāvādevottarapravāhānutpādamātram tatra kā nāma parameśvarāpekṣā tadvacanāni tu jñānotpattyādinimittatāparāṇīti tadanupapannam jñānapradānādyatiriktasyāpīśvaraprayojanasyāgameṣūkteriti āha- ajñānāmiti mokṣadaḥ prāguktaprakṛtibandhāt nanvanādeḥ prakṛtibandhasya kathaṃ nivṛttiriti cet atrāha kaścit na sāditvamanāditvaṃ vā vināśāvināśayornimittam kintu virodhisannipātāsannipātāveva kiñca loke tāvadanādiḥ prāgabhāvo nivartate sugatānāṃ tattvapatibhāvanāprakarṣeṇānādivāsanāsantānānāṃ nivṛttiriṣyā naiyyāyikānāmapyanādimithyājñānapravāhaḥ paramāṇuśyāmatā ca nivartate sāṅkhayānāmapyaviveko nivartate vivekena mīmāṃsakānāmidānīntanadharmatattvajñānaprāgabhāvo 'nādirnivartate anādibhāvarūpasya na nivṛttiriti cenna anirvacanīyatvādajñānasya anādinar nivartata iti sāmānyavyāptiḥ jñānenājñānanivṛttiriti viśeṣavyāptiḥ ataḥ saiva balavatī 1,430 $vivaraṇamatanirāsaḥ$ nanu svopādānagatottarāvasthā vināśaḥ tatkathamanādernirupādānasya vināśaḥ na svāśrayagatottarāvasthetyetāvatvāt anyathā paramāṇuśyāmatvādīnāmanivṛttiprasaṅgāt abhāvavailakṣaṇyādātmavadajñānasyānivṛttiriti cenna sadvailakṣaṇyātprāgabhāvavannivṛttiḥ kiṃ na syāt kastarhi nirṇayaḥ jñānājñānakṛto viśeṣānvaya ityuktamiti tadayuktam tathāhi yattāvanna sāditvamanāditvaṃ vetyādi tatra kiṃ nivartakābhāva upādhiranenocyate kiṃ vā nivartakasadbhāvena satpratipakṣatā nādyaḥ sādhanavyāpakatvāt na dvitīyaḥ asiddheḥ na hi ajñānasyānāditayā nivṛttyanupapattiṃ bruvāṇastannivartakamabhyupaiti kintvanāditvena tadabhāvamapyanuminoti yadapi prāgabhāve vyabhicārodbhāvanaṃ tadapi bhāvatvena hetuviśeṣaṇādayuktam yadapi sugatānāmityādi tadatyantamasaṅgatam nahi vāsanānāmanāditvaṃ vaināśikā abhyupayanti naca tadvayatiriktaṃ santānam yena tatra vyabhicāra udbhāvyeta naca naiyyāyikā abhyupayanti naca tadvayatiriktaṃ vā pravāhamaṅgīkurvate paramāṇuśyāmatāpi sādireva nahi paramāṇupākasyedaṃprathamatā tatsiddhāntaḥ 1,437 yadapyajñānasyānirvacanīyatvamuktam tatrānirvacanīyatvaṃ sadasadvilakṣaṇatvaṃ cet kimanena prakṛtānupayuktena pratipakṣo 'yamiti cenna parasyāsiddheravyāpteśca bhāvābhāvavilakṣaṇatvamanirvacanīyatvam tena viśeṣaṇāsiddhirucyata iti cenna svoktivirodhāt svayameva hyanādibhāvarūpaṃ yadvijñānena vilīyata ityajñānalakṣaṇamabhidhāya bhāvarūpāmānasādhanāya pramāṇānyupanyastāni abhāvavailakṣaṇyamātraṃ tatra vivakṣitamiti cenna tasyaiva hetuviśeṣaṇatvopapatteḥ nanvatroktam sadvailakṣaṇyātprāgabhāvavannivṛttiḥ kiṃ na syāditi satyamuktaṃ duruktaṃ tat prāgabhāvasyāpi sattvāṅgīkārāt atha sadvilakṣaṇatvaṃ nāma bhāvavilakṣaṇatvaṃ vivakṣitam tadābhāvavailakṣaṇyāṅgīkāravirodhenāsiddhiprasaṅgo 'tyantābhāve vyabhicāraśca tasyāpi nivṛttisādhane tannivṛttāveva vyabhicāraḥ kiñcātmani bhāvatvaṃ nāstīti tatrānaikāntyaṃ duṣpariharam tathāpyāropitaṃ bhāvatvaṃ tatrāstīti cet tadavidyāyāmapi samānamityasiddhiḥ yadapi vyāptyoḥ sāmānyaviśeṣabhāvakathanaṃ tasyopayogo vaktavyaḥ tena balābalaniścaya iti cet sa kiṃ sāmānyaviśeṣabhāvamātreṇotāvyabhicārādisampattau satyām ādye dhūmavānagnimāniti sāmānyavyāpteḥ parvato niragnika iti viśeṣavyāptirbalavatī prasajyeta dvitīye kiṃ sāmānyaviśeṣabhāvena vyabhicārādikameva vyutpādyatām kiṃ vānena prabalatvena durbalatvena ca viśeṣavyāptyā sāmānyavyāptirbādhyata iti cet kiṃ saṅkocanaṃ bādhyatvamuta vyabhicārapradarśanamathopādhyudbhāvanam nādyaḥ yadanādi tadajñānātiriktaṃ na nivartata iti saṅkocanīyam na punaryadanāditvarahitaṃ tadeva jñānanivartyamiti saṅkocyamityatra niyāmakābhāvāt sāmānyaviśeṣabhāve tūktam na dvitīyaḥ vyabhicārasthalasyādarśitatvāt vyāptibalenājñānasya jñānanivartyatve siddhe 'nāditvasya tatraiva vyabhicāra iti cet tarhyetadevocyatām kiṃ sāmānyaviśeṣabhāvena anāditvenājñānasyānivatyartve siddhe 'jñānatvasya tatraiva vyabhicāra iti kiṃ na syāt 1,442 astu tahir pratipakṣa eveti cet kiṃ vyāptimātreṇota pakṣadharmatopetayā vyāptyā na prathamaḥ vyaptimātrasyāpratipādakatvāt anyathā pakṣadharmatāvaiyarthyāt dvitīye saṃsārakāraṇamajñānaṃ jñānanivartyaṃ bhavitumarhati ajñānatvāt śuktikājñānavadityuktaṃ syāt atrāpi kiṃ sāmānyaviśeṣabhāvena kiñca tu śuktikājñānaṃ nāma kiṃ jñānābhāvo 'tha bhāvarūpamajñānam ādye dṛṣṭāntasya sādhanavaikalyam nahi śabdasāmyamātreṇa dṛṣṭāntadārṣyāntikabhāvo 'sti tathātve gotvena vāgādīnāmapi śṛṅgitvasādhanaprasaṅgāt dvitīye kiṃ tatsādyutanādi ādye kathamayaṃ viśeṣaḥ syāt dvitīye tadapi pakṣatulyam na tṛtīyaḥ ajñānetaratvasya samavyāptyāvātpakṣetaratvācca 1,445 $ṭīkākṛtsvayaṃ samādhatte$ etena jñānājñānakṛto viśeṣānvaya iti nirastam yadapi nirupādānasya vināśānupapattimāśaṅkayoktaṃ svāśrayagatottarāvasthā vināśa iti tadanupapannam anupādānabhūtāśrayottarāvasthā cedāśritavināśaḥ syāttadā bhūtalādapasārite ghaṭe ghaṭavināśaḥ syāt paramāṇuśyāmatāpratibandī tu tasyā api sopādānatvenaiva nirasteti atrocyate yattāvadavidyāyā anāditvenānivṛttiriti so 'yaṃ prasaṅgaḥ svatantrānumānaṃ vā nādyaḥ avidyānāditvasya śrutiyuktisiddhatvena vipayaryāparyavasānāt na dvitīyaḥ "viśvamāyānivṛttiḥ'"māyāmetāṃ taranti te'"tarantyavidyām'; ityādiśrutismṛtiviruddhatvāt anāderapi nivṛttau bādhakābhāvenāprayojakatvācca ātmano 'pi nivṛttiprasaṅgo bādhaka iti cenna vyāptyabhāvāt nivartakabhāvābhāvābhyāṃ viśeṣopapatteḥ pramitanivartakānabhyupagamasyānucitatvāt anāditvena nivartakābhāvānumānasya bādhitatvāt etena nivartakābhāvasyopādhitvam tadviparyayasya pratipakṣatvaṃ ca samāhitam 1,450 nanvavayavatatsaṃyogavināśābhyāṃ dravyanāśo dṛṣṭastatkathamatra vināśa iti cet kuto 'yamubhayābhyupagamaḥ ekaikaparihāreṇāpi vināśadarśanāditi cet tarhi sāderevamastu anādestṛtīyo 'pi prakāro 'nusartavyaḥ pramitatvādeva vināśasya anādeḥ kīdṛśo vināśa iti cet svarūpadhvaṃsa eva svopādānagatottarāvasthā svopādānamātratvāpattirityādi kāryaviṣayam nanvavidyā cennivarteta tarhyekamuktau sarvamuktiḥ syāt na syāt pratijīvamavidyābhedāṅgīkārāt atra viśeṣaḥ"svaguṇācchādikātvekā'; ityāgamādanusandheyaḥ 1,453 $siddhāntebandhanivṛttisamarthanam$ syādetat brahmavidāmapyavidyānuvartate tena ca śrutismṛtīnāṃ prāmāṇyam brahmasākṣātkāro 'vidyānivartako na vivekamātramiti cenna tadvatāmapi saṃsārānuvṛttidarśanāt sākṣātkṛtabrahmaṇāṃ sadyaḥ śarīrādipāte vātaputrīyāḥ pauruṣeyā brahmopadeśāḥ prasajyeranniti maivam na smarati bhavānuktārthasya prasannaḥ parameśvara eva bandhavidhvaṃsaṃ karotītyuktam naca sākṣātkārastatprasādasādhanam yena so 'pi kathaṃ teṣāṃ neti paryanuyujyeta bhakteḥ parāvasthā hi taddheturuktā tatsampattiśca kāryagamyā paracittavṛttīnāmapratyakṣatvāt prārabdhakarmapratibaddho bhagavatprasāda iti tu mandam acetanānāṃ karmaṇāṃ svatantrabhagavatprasādapratibandhakatvāyogāt 1,461 tānyapi tadicchāviśeṣānugṛhītānīti cet bhagavadicchayorvirodhaprasaṅgāt mocakaprasāda evaivaṃrūpa iti cet tarhi sa evāparipūrṇa ityevāgatam anyathā kathaṃ prārabdhānāmapyupamardaṃ vakṣyati prārabdhapratibandhādivādāstūpacaritārthā eva vastutastu bhagavāneva anāderapi bandhasya nivartaka iti sādhūktaṃ"jñānināṃ mokṣadaśca saḥ'; iti nanu cānandaḥ svarūpameva sa cāvidyāvṛto 'vidyānivṛttau svataḥ siddha eva anubhavo 'pyevameva viṣayitvamapyanubhavasvabhāvo na tvāgantuko dharmaḥ tato mokṣadānātkathaṃ pṛthagānandādidānam ucyate parameśvaraśaktireva jīvasvarūpāvaraṇaṃ mukhyam avidyā tu nimittamātram tato 'vidyāyāṃ nivṛttāyāmapi nāśeṣānandābhivyaktiryāvadīśvara eva svakīyāṃ bandhaśaktiṃ na tato vyāvartayati ata evānandahrāsavṛddhī vakṣyete iti 1,467 ityukterbandhamithyātvaṃ naiva muktirapekṣate
1.1.16cd
न्यायसुधा: $बन्धमिथ्यात्ववर्णनम्$ एवं तावत्स्वमतेन सूत्रं व्याख्याय तत्परिशुद्धये परेषां भाष्यं दूषयति- बन्धमिथ्यात्वमित्यादिना मायावादिना हि कर्तृत्वभोक्तृत्वदोषसंसर्गक्रियाकारकफललक्षणस्य बन्धस्याऽत्मन्यारोपितत्वेन मिथ्यात्वं स्वभाष्यादौ वर्णितम् तदनुपपन्नम् बन्धमिथ्यात्वस्यासूत्रितत्वात् असूत्रितार्थवर्णने च भाष्यलक्षणाभावेनाभाष्यत्वप्रसङ्गात् सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र वाक्यैः सूत्रानुकारिभिः स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाष्यविदो विदुरिति हि भाष्यलक्षणमाचक्षते अत्राह द्विविधो हि सूत्रार्थः श्रौत आर्थश्च तत्राथातो ब्रह्मजिज्ञासेतिसूत्रे अनुवादत्वपरिहाराय शास्त्रे पुरुषप्रवृत्तिसिद्धये च कर्तव्येति पदमध्याहार्यम् जिज्ञासापदं चानुष्ठानयोग्यस्यान्तर्णीतस्य विचारस्योपलक्षणमिति स्थिते साधनचतुष्ययसम्पन्नस्य ब्रह्मज्ञानाय विचारः कर्तव्य इति सूत्रवाक्यस्य श्रौतो ऽर्थः सम्पद्यते अर्थादधिकारिविशेषणमोक्षसाधनं ब्रह्मज्ञानमिति सिद्धयति सन्निधानाच्च वेदान्तवाक्यविचार इति श्रुत्यर्थाभ्यां साधनचतुष्ययसम्पन्नस्य मोक्षसाधनब्रह्मज्ञानाय वेदान्तवाक्यविचारः कर्तव्य इति सूत्रवाक्यस्य तात्पर्येण प्रतिपाद्यो ऽर्थो ऽवगतः एवंच शास्त्रे प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यङ्गतया ऽर्थतः सूत्रितस्य प्रयोजनादेरुपपादकं बन्धमिथ्यात्वमिति तदपि सूत्रार्थ एव 1,470 $बन्धमिथ्यात्वं प्रयोजनविषयोपपादकम्$ ब्रह्मज्ञानं हि सूत्रितमनर्थहेतुनिबर्हणम् अनर्थश्च प्रमातृताप्रमुखं कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च तद्यदि वस्तुकृतं स्यान्न ज्ञानेन निबर्हणीयम् यतो ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकम् तद्यदि कर्तृत्वं भोक्तृत्वमज्ञानहेतुकं स्यात्ततो ब्रह्मज्ञानमनर्थहेतुनिबर्हणमुच्यमानमुपपद्येत तेन सूत्रकारेणैव ब्रह्मज्ञानमनर्थहेतुनिबर्हणं सूत्रयताविद्चाहेतुकं कर्तृत्वं भोक्तृत्वं प्रदर्शितं भवति विचारविषयतया च ब्रह्म सूत्रितम् आत्मा च ब्रह्म तस्य चाहं कर्ता भोक्तेति प्रतीयमानं रूपं यदि परमार्थिकं स्यात् तदासन्दिग्धतया विचारविषयता न स्यात् तद्यदि कर्तृत्वादिरूपमविद्यारोपितम् पारमार्थिकं निष्क्रयं निष्कलं ब्रह्मरूपं स्यात्ततो ऽस्य सन्दिधतया विषयतोच्यमानोपपद्यते तेनात्मस्वरूपं विचारविषयं सूत्रयता सूत्रकृतैव कर्तृत्वाद्यतदाकारस्य मिथ्यात्वं सूत्रितं भवति कर्तृत्वादेर्बन्धस्य मिथ्यात्वं च यावता विना नोपपद्यते तदपि सूत्रितमेव न चैवमनेकार्थतादोषः श्रौतार्थिकत्वभेदस्योक्तत्वात् सूत्रत्वाच्च अलंकार एव ह्ययं सूत्रस्य यदनेकार्थत्वम् यथाहुः "अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् अस्तोभमनवद्यण् च सूत्रं सूत्रविदो विदुर्"इति विश्वतोमुखमित्यनेकार्थतामाह अन्यत्रापि "लघूनि सूचितार्थानि स्वल्पाक्षरपदानि च सर्वतः सारभूतानि सूत्राण्याहुर्मणीषिण" इति यावांत्सूचितः स सर्वो ऽप्येषामर्थ इति सूचितार्थानि अतो यः कश्चिद् अर्थः शब्दसामर्थ्येनार्थवशाद्वा प्रतीयते स सर्वस्तदर्थ एवेति भवत्ययमर्थकलापस्तन्महिमाधिगतः तदेवं विध्यपेक्षितेष्वधिकारिविषयप्रयोजनानुबन्धेषु सूत्राक्षिप्तप्रयोजनविषययोरुपपादकं बन्धमिथ्यात्वं प्रतिपादयद्युप्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोरित्यादिभाष्यां सूत्राथर्सङ्गतमेव 1,476 स्यादेतत् प्रथमप्रतिपन्नं श्रौतार्थमुल्लङ्घय चरमप्रतिपन्नमार्थिकार्थमेवोपपादयन्कथमकुशलो न स्यादिति अत्रोच्यते स्यादेतदेवम् यदि युष्मदस्मादित्यादिभाष्यं प्रथमसूत्राक्षिप्तार्थस्यैवोपपादकं स्यात् न चैवम् किं नाम सकलतन्त्रा ऽर्थोपोद्घातो ऽपि प्रयोजनमस्य भाष्यस्य तथाहि अस्य शास्त्रस्यैदंपर्यं सुखैकतानसदात्मकूटस्थचैतन्यैकरसतासंसारित्वाभिमतस्यात्मनः पारमार्थिकं स्वरूपमिति वेदान्ताः पर्यवस्यन्तीति तच्चाहं कर्ता सुखी दुःखीति प्रत्यक्षाभिमतेनाबाधितकल्पेनावभासेन विरुद्धयते अतस्तद्विरोधपरिहारार्थं ब्रह्मस्वरूपपिपरीतरूपमविद्यानिमित्तमात्मन इति यावन्न प्रतिपाद्यते तावज्जरद्गवादिवाक्यवदनर्थकं प्रतिभाति अतस्तन्निवृत्त्यर्थमविद्याविलसितमब्रह्मस्वरूपत्वमात्मन इति प्रथममेव प्रेक्षावत्प्रवृत्तये प्रतिपादनीयम् तदनेन भाष्येणोच्यत इति 1,479 तदेतदादिभाष्यस्य सङ्गतित्रयमप्यसङ्गतम् तथा हि यत्तावदुक्तं सूत्रितप्रयोजनाक्षिप्तं बन्धमिथ्यात्वमिति तदसत् यत्खलु प्रमितमप्यनुपपद्यमानं स्वोपपत्तये यदपेक्षते तत्तदाक्षिपति नान्यत् यथा जीवतो देवदत्तस्य गृहे ऽभावो बहिर्भावं न पुनः शब्दानित्यत्वम् तत्कस्य हेतोः यतो गृहे ऽभावो बहिर्भावेनैवोपपद्यमानस्तमपेक्षते एवंच प्रयोजनतयोक्ता मुक्तिर्यदि बन्धमिथ्यात्वामपेक्षेत तदा तदाक्षिपेत् न चैतदस्तीत्याह- बन्धमिथ्यात्वमिति एवशब्देनान्यथैवोपपन्नतां सूचयति कथम् उक्तमेतत् ज्ञानात्प्रसन्नः परमेश्वर एव बन्धनिवृत्तिं करोतीति उपपद्यते च सत्यस्यापि प्रभुप्रसादान्निवृत्तिरिति वक्ष्यते 1,483 ननु दर्शनेन बन्धनिवृत्तिरुभयी दृष्टा यथा सत्यस्यापि निगडादिबन्धस्य दर्शनजन्येन राजप्रसादेन यथा च मिथ्याभूतस्य स्वाप्ननिगडबन्धस्य प्रबोधेनैव साक्षात् तत्र ब्रह्मज्ञानात्संसारबन्धनिवृत्तिः सूत्रिता कं पक्षमवलम्ब्यतामिति सन्दिह्यते तथाच अन्यथाप्युपपत्तिः स्यान्नान्यथैवोपपत्तिरिति मैवम् विशेषोक्तया निर्णयोपपत्तेरित्येतदर्थोपपादनायाज्ञानामित्युक्तमत्राप्यनुषञ्जनीयम् तरति शोकमात्मविदिति सामान्यवचनं विशेषवचनेन बाध्यते दृष्ट्वैव तं मुच्यत इति श्रुतिर्दर्शनमोक्षावन्तरा किञ्चिन्न सहत इति चेन्न अवधारणस्यायोगव्यवच्छेदपरत्वोपपत्तेः दर्शनजन्यादेवेश्वरप्रसादान्न पुनः कर्मादिहेतुकादित्यन्ययोगव्यवच्छेदपरत्वोपपत्तेश्चेति 1,485 $बन्ध्मिथ्यात्वं विनापि मुक्तिर्घटते$ अस्तु वा ज्ञानाद्बन्धनिवृत्तिः तथापि बन्धमिथ्यात्वं नैवमुक्तिरपेक्षते कथम् नहि दृष्टसामर्थ्याज्ज्ञानाद्बन्धनिवृत्तिः येन बन्धमिथ्यात्वमपेक्षेत किन्त्वागम एव ज्ञानाद्बन्धनिवृत्तिं श्रावयति प्रमिते च साध्यसाधनभावे का नामानुपपत्तिर्यच्छमनायोपपादकं मृग्यम् ननु यथाग्नेयादीनां षण्णां यागानामपूर्वकारणभावे श्रुते ऽपि कालान्तरभाविप्रधानापूर्वसाधनत्वोपपत्त्यर्थं क्रमभावियागजन्यानि मध्यवर्तीन्यवान्तरापूर्वाणि कल्प्यन्ते यथा वा श्रुतस्यैव यागस्य स्वर्गसाधश्रत्वस्योपपत्तये ऽपूर्वं कल्प्यते तथा श्रुतोपपत्त्यर्थमेव बन्धमिथ्यात्वकल्पनमिति मैवम् वैषम्यात् युक्तं हि तत्रापूर्वकल्पनम् यत्कालान्तरभाविन तत्कारणमिति नियमात् न चेह तथास्ति इहापि ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकमिति नियमो ऽस्तीति चेन्न सत्यस्यापि ज्ञानेन निवृत्तौ बाधकाभावेन तदनिश्चयात् नच दर्शनादर्शनमात्रं व्याप्तेर्नियामकमिति वक्ष्यामः नियतपूर्वक्षणवृत्तित्वशून्यमपि कारणमस्त्विति व्याहता शङ्कैव नोदेति यन्निवृत्तये बाधकमुपन्यसनीयम् सत्यस्यापि निवृत्तावात्मापि निवर्तेतेति चेन्न व्याप्त्यभावात् विपक्षे बाधकाभावाच्च अनादेश्चाज्ञानस्य निवृत्तावात्मनो ऽपि निवृत्तिः किं न स्यात् मिथ्याभूतमज्ञानमनाद्यपि निवर्तते न सत्य आत्मेति चेत् क्वेदमुपलब्धं भवता यत्सत्यं न निवर्तत इति निवृत्तावनादित्वमप्रयोजकीकृत्य मिथ्यात्वं प्रयोजकीकुर्वताज्ञानस्य येन केनापि निवृत्तिः कस्मान्नेष्यते किं ज्ञाननियमेन ज्ञानमेवाज्ञानविरोधीति चेत् हन्त तर्हि विरोधिसद्भाव एव निवृत्तौ प्रयोजक इति कुत आत्मनिवृत्तिः 1,495 $विवरणोक्तबाधकपरिहारः$ ननु ज्ञानेन सत्यं निवर्तमानं किं विषयगतं निवर्तते उताश्रयगतम् अथोभयगतम् नाद्यः यतश्चित्रावयविनि नीलविशिष्टद्रव्यज्ञानं स्वविषयं वा स्वविषयसमवेतं वा रसादिकं विरोधिनं वा पीतिमादिगुणं न निवर्तयति न द्वितीयः घटादिज्ञानेनात्मगतधर्माद्यनिवृत्तेः न तृतीयः आत्मनः शरीरविषयज्ञानेन शरीरात्मसम्बन्धानिवृत्तेरिति मैवम् उक्तोत्तरत्वात् यदि ज्ञानमाश्रयगतं निवर्तयेत् तदा धर्मादिकमपि निवर्तयेदित्यत्र व्याप्त्ययोगात् विपक्षे बाधकाभावाच्च घटादिज्ञानं धर्माद्यविरोधि आत्मयाथात्म्यज्ञानं तु बन्धविरोधीति वैषम्याच्च आत्मयाथात्म्यज्ञानस्यैवापादनविषयतायामिष्यापादनम् चित्रावयविनि नीलविशिष्टद्रव्यज्ञानं तु मिथ्याज्ञानमेव नापि तत्र पीतिमगुणो ऽस्ति एकमेव हि चित्रं नाम रूपमाश्रयव्याप्यवृत्तीति पदार्थविदः 1,513 $मुक्तिः बन्धमिथ्यात्वं नैवापेक्षत$ अस्तु वा ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकमिति व्याप्तिस्तथात्रप बन्धमिथ्यात्वं नैव मुक्तिरपेक्षते किन्तु बन्धस्याज्ञानतत्कार्ययोरत्वमेवेति तदेव वर्णनीयम् अध्यासवर्णनस्य का सङ्गतिः अज्ञानस्य मिथ्यात्वं तु कपोणिगुडायितम् निराकरिष्यमाणत्वात् 1,515 अपि च सत्यस्यापि विषस्य गरुडध्यानेन निवृत्तिदर्शनाद्बन्धमिथ्यात्वं नैव मुक्तिरपेक्षते विषं न सत्यमिति चेन्न तथा सति नीलविशिष्टद्रव्यादेरपि तवासत्यत्वेन तन्निवृत्त्यापादनस्यानुपपत्तिप्रसङ्गात् सत्यम् तदपि मम मिथ्या पराङ्गीकारेण त्वापादनमिति चेत् तर्हि तदेव न ज्ञानान्निवृत्तमिति न मिथ्याभूतस्यापि ज्ञानान्निवृत्तिः मिथ्याभूतं विरोधिज्ञाननिवर्त्यमिति चेन्न विशेषणवैयर्थ्यात् अविरोधादेवात्मनो ऽनिवृत्तिसम्भवात् मिथ्यात्वमङ्गीकृत्यापि विरोधो ऽङ्गीकार्यः ततो वरं स एव प्रयोजक इत्यङ्गीकारो लाघवात् ज्ञानविरोधित्वं मिथ्याभूतस्यैवेति चेन्न प्रमाणाभावात् दर्शनादिति चेत् तर्ह्यागमेन सत्यस्यापि भवत्केन वार्यते नच दर्शनमात्रं व्याप्तेर्नियामकम् ध्यानं मानसीक्रिया न ज्ञानमिति चेन्न यदि क्रियापरिस्पन्दः स तर्ह्यतीन्द्रियाश्रितो ऽतीन्द्रिय इत्यपरोक्षावभासविरोधो रूपरहितत्वेन तदवभासविरोधश्च यदि च मानसी सृष्टिरिति मतम् अनुमतमेतत् श्रवणदर्शनादिजनितमानसवासनामयस्य वस्तुनो मनसावलोकनं ध्यानमित्यङ्गीकारात् अतीन्द्रियोपादानकस्यापि द्रव्यस्यैन्द्रियकत्वं तृयणुकादेरिवोपपद्यते नीरूपाद्वायो रूपवतस्तेजसो जन्म वेदान्तिनां प्रसिद्धमेव तार्किकादीन्स्त्वारम्भवादनिराकरणेन तोषयिष्यामः एवंच ध्यायतेश्चिन्तार्थतापि स्मृतिसिद्धासिद्धा अत एव क्रियामानसवदिति सूत्रविरोधो ऽपि परिहृतः विधिजन्यपुरुषेच्छाप्रयत्ननिरपेक्षमेव सर्वत्र ज्ञानस्य पुष्कलकारणम् अनिच्छतो ऽप्यनिष्यज्ञानदर्शनात् तत्कथमिदं ज्ञानमिति चेन्न विधेः साध्यसाधनभावमात्रज्ञापनेन चरितार्थत्वात् इच्छाप्रयत्नयोश्च संस्कारोद्बोधे कृतार्थत्वान्मानसवस्त्ववलोकने व्यापाराभावात् चक्षुश्चलननिरासवन्मनोविक्षेपनिरासे वा तदुपयोगः 1,525 किञ्च सेतुदर्शनादिना पापादिनिवृत्तिः सुप्रसिद्धा मध्ये ऽदृष्टकल्पनायां तु न प्रमाणमस्ति अन्यथा प्रकृते ऽप्यदृष्टकल्पनायां तु न प्रमाणमस्ति अन्यथा प्रकृते ऽप्यदृष्टकल्पनाप्रसङ्गात् अदृष्टसाध्यत्वे मोक्षस्यानित्यताप्रसक्तिरिति चेत् ज्ञानजन्यत्वे ऽपि साम्यात् ज्ञानजन्यत्वे ऽपि प्रध्वंसत्वान्नानित्यत्वमिति चेत् समानमेतददृष्टसाध्यत्वे ऽपीति 1,530 अपि च बन्धविध्वंसलक्षणत्वाद्बन्धमिथ्यात्वं नैव मुक्तिरपेक्षते किं नाम सत्यत्वमेव नहि मिथ्याभूतस्य शशविषाणादेर्ध्वंसो ऽस्ति ननु यथा मिथ्याभूताच्छशविषाणादेर्व्यावृत्तौ ध्वंसः सत्ये पर्यवस्यतीति भवतोच्यते तथा सत्याच्चिदात्मनो ऽपि व्यावृत्तौ मिथ्याभूते पर्यवस्यतीति मयापि वक्तुं शक्यत एव सत्यमापाततस्तथा तथाप्यपि सौत्री अर्थापत्तिः सन्देहास्कन्दिता कुण्ठितैव अनिर्वाच्यनिरासेन निश्चयमपि भवतो जनयिष्यामः बन्धबाध एव मुक्तिरिति चेत् नैवं श्रुतिसूत्रे वदतः तरति शोकमित्यादौ विपरीताभिधानात् विमुक्तश्च विमुच्यत इति श्रुतार्थापत्तिस्तु भाष्यकृतैवान्यथोपपादिता 1,535 अपि चैवम्- उक्तिर्ब्रह्मज्ञानं जीवगतं बन्धं निवर्तयतीति सौत्री प्रयोजनोक्तिर्बन्धमिथ्यात्वं नापेक्षते यदि जीवज्ञानं जीवगतस्य बन्धस्य निवर्तकमिति प्रयोजनोक्तिः सूत्रे स्यात्तदा कथञ्चिदपेक्षेतापि बन्धमिथ्यात्वम् नचैवं सूत्रकृदाह- नहि शुक्तिकायामारोपितं रजतं घटज्ञानान्निवर्तते ब्रह्मज्ञानं नाम त्वंपदार्थस्य जीवस्य तत्पदार्थेन ब्रह्मणैक्यानुभव इति तु स्वगोष्ठीनिष्ठं प्रलापमात्रम् निराकरिष्यमाणत्वात् 1,536 अपि च यदि बन्धमिथ्यात्वं यदि च ज्ञानमात्राद्बन्धबाधः तदा ज्ञाने सति किमपि मुक्तिर्नैवापेक्षत इति सद्य एव साक्षात्कृतब्रह्मणां शरीरादिनिवृत्तिः प्रसज्येतेत्यर्थापत्तेस्तर्कविरोधः एतच्च तृतीये प्रपञ्चयिष्यामः एवं सूत्रितप्रयोजनाक्षिप्तं बन्धमिथ्यात्वमिह वर्णितमित्येतन्निराकृतम् 1,538 अथवा विषयोक्तयाक्षिप्तमित्येतदनेन निराचष्टे एवमुक्तिः सौत्री ब्रह्मणो विषयत्वोक्तिर्बन्धमिथ्यात्वं नापेक्षते यदि हि सूत्रे जीवात्मनो विषयतयोक्तिः स्यात्तदा सा तस्य सन्दिग्धतासिद्धये कतृत्वादिबन्धमिथ्यात्वं कथञ्चिदपेक्षेतापि ब्रह्मैव ह्यत्र विषयतयोच्यते नह्यन्यस्य सन्दिग्धतयान्यस्य विचारविषयतोपपद्यते अतिप्रसङ्गात् आत्मैव ब्रह्मेत्येतां तु दुराशामपाकरिष्यामः यद्वा सकलतन्त्रार्थोपोद्घातः प्रयोजनं युष्मदस्मदित्यादिग्रन्थस्येत्येतदनेनापाकरोति तथा हि एवमुक्तिः सकलजगज्जन्मादिनिमित्तत्वलक्षणं समस्तजीवजडात्मकात्प्रपञ्चदत्यन्तव्यावृत्तं ब्रह्मैवाशेषवेदप्रतिपाद्यमित्येवं तत्तु समन्वयादित्यादिकोक्तिर्जीवगतबन्धमिथ्यात्वं नापेक्षते एषा हि ब्रह्मण्येव प्रमाणाभासप्रतिपन्नस्य जीवाभेदादेरेव मिथ्यात्वमपेक्षते यदि हि जीवस्य ब्रह्मतायां सकलवेदान्तपर्यवसानं प्रतिपादयितुमिदं शास्त्रं प्रवृत्तं स्यात्तदा विरोधशान्त्यै बन्धमिथ्यात्वापेक्षा न चैवम् यथा चैतत्तथा वक्ष्यामः नन्वपेक्षायाः पुरुषधर्मत्वात्कथमेतत् इत्थम् प्रमितस्यानुपपद्यमानस्यार्थस्यैवोपपादकाक्षेपशक्तिरपेक्षात्रोच्यत इति एवञ्च ज्ञानद्बन्धनिवृत्तेर्बन्धमिथ्यात्वेन विनानुपपद्यमानत्वाभावान्न तदाक्षेपकत्वमित्युक्तम् 1,542 मिथ्यात्वमपि बन्धस्य न प्रत्यक्षविरोधतः
nyāyasudhā: $bandhamithyātvavarṇanam$ evaṃ tāvatsvamatena sūtraṃ vyākhyāya tatpariśuddhaye pareṣāṃ bhāṣyaṃ dūṣayati- bandhamithyātvamityādinā māyāvādinā hi kartṛtvabhoktṛtvadoṣasaṃsargakriyākārakaphalalakṣaṇasya bandhasyā'tmanyāropitatvena mithyātvaṃ svabhāṣyādau varṇitam tadanupapannam bandhamithyātvasyāsūtritatvāt asūtritārthavarṇane ca bhāṣyalakṣaṇābhāvenābhāṣyatvaprasaṅgāt sūtrārtho varṇyate yatra vākyaiḥ sūtrānukāribhiḥ svapadāni ca varṇyante bhāṣyaṃ bhāṣyavido viduriti hi bhāṣyalakṣaṇamācakṣate atrāha dvividho hi sūtrārthaḥ śrauta ārthaśca tatrāthāto brahmajijñāsetisūtre anuvādatvaparihārāya śāstre puruṣapravṛttisiddhaye ca kartavyeti padamadhyāhāryam jijñāsāpadaṃ cānuṣṭhānayogyasyāntarṇītasya vicārasyopalakṣaṇamiti sthite sādhanacatuṣyayasampannasya brahmajñānāya vicāraḥ kartavya iti sūtravākyasya śrauto 'rthaḥ sampadyate arthādadhikāriviśeṣaṇamokṣasādhanaṃ brahmajñānamiti siddhayati sannidhānācca vedāntavākyavicāra iti śrutyarthābhyāṃ sādhanacatuṣyayasampannasya mokṣasādhanabrahmajñānāya vedāntavākyavicāraḥ kartavya iti sūtravākyasya tātparyeṇa pratipādyo 'rtho 'vagataḥ evaṃca śāstre prekṣāvatpravṛttyaṅgatayā 'rthataḥ sūtritasya prayojanāderupapādakaṃ bandhamithyātvamiti tadapi sūtrārtha eva 1,470 $bandhamithyātvaṃ prayojanaviṣayopapādakam$ brahmajñānaṃ hi sūtritamanarthahetunibarhaṇam anarthaśca pramātṛtāpramukhaṃ kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ ca tadyadi vastukṛtaṃ syānna jñānena nibarhaṇīyam yato jñānamajñānasyaiva nivartakam tadyadi kartṛtvaṃ bhoktṛtvamajñānahetukaṃ syāttato brahmajñānamanarthahetunibarhaṇamucyamānamupapadyeta tena sūtrakāreṇaiva brahmajñānamanarthahetunibarhaṇaṃ sūtrayatāvidcāhetukaṃ kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ pradarśitaṃ bhavati vicāraviṣayatayā ca brahma sūtritam ātmā ca brahma tasya cāhaṃ kartā bhokteti pratīyamānaṃ rūpaṃ yadi paramārthikaṃ syāt tadāsandigdhatayā vicāraviṣayatā na syāt tadyadi kartṛtvādirūpamavidyāropitam pāramārthikaṃ niṣkrayaṃ niṣkalaṃ brahmarūpaṃ syāttato 'sya sandidhatayā viṣayatocyamānopapadyate tenātmasvarūpaṃ vicāraviṣayaṃ sūtrayatā sūtrakṛtaiva kartṛtvādyatadākārasya mithyātvaṃ sūtritaṃ bhavati kartṛtvāderbandhasya mithyātvaṃ ca yāvatā vinā nopapadyate tadapi sūtritameva na caivamanekārthatādoṣaḥ śrautārthikatvabhedasyoktatvāt sūtratvācca alaṃkāra eva hyayaṃ sūtrasya yadanekārthatvam yathāhuḥ "alpākṣaramasaṃdigdhaṃ sāravadviśvatomukham astobhamanavadyaṇ ca sūtraṃ sūtravido vidur"iti viśvatomukhamityanekārthatāmāha anyatrāpi "laghūni sūcitārthāni svalpākṣarapadāni ca sarvataḥ sārabhūtāni sūtrāṇyāhurmaṇīṣiṇa" iti yāvāṃtsūcitaḥ sa sarvo 'pyeṣāmartha iti sūcitārthāni ato yaḥ kaścid arthaḥ śabdasāmarthyenārthavaśādvā pratīyate sa sarvastadartha eveti bhavatyayamarthakalāpastanmahimādhigataḥ tadevaṃ vidhyapekṣiteṣvadhikāriviṣayaprayojanānubandheṣu sūtrākṣiptaprayojanaviṣayayorupapādakaṃ bandhamithyātvaṃ pratipādayadyupmadasmatpratyayagocarayorityādibhāṣyāṃ sūtrātharsaṅgatameva 1,476 syādetat prathamapratipannaṃ śrautārthamullaṅghaya caramapratipannamārthikārthamevopapādayankathamakuśalo na syāditi atrocyate syādetadevam yadi yuṣmadasmādityādibhāṣyaṃ prathamasūtrākṣiptārthasyaivopapādakaṃ syāt na caivam kiṃ nāma sakalatantrā 'rthopodghāto 'pi prayojanamasya bhāṣyasya tathāhi asya śāstrasyaidaṃparyaṃ sukhaikatānasadātmakūṭasthacaitanyaikarasatāsaṃsāritvābhimatasyātmanaḥ pāramārthikaṃ svarūpamiti vedāntāḥ paryavasyantīti taccāhaṃ kartā sukhī duḥkhīti pratyakṣābhimatenābādhitakalpenāvabhāsena viruddhayate atastadvirodhaparihārārthaṃ brahmasvarūpapiparītarūpamavidyānimittamātmana iti yāvanna pratipādyate tāvajjaradgavādivākyavadanarthakaṃ pratibhāti atastannivṛttyarthamavidyāvilasitamabrahmasvarūpatvamātmana iti prathamameva prekṣāvatpravṛttaye pratipādanīyam tadanena bhāṣyeṇocyata iti 1,479 tadetadādibhāṣyasya saṅgatitrayamapyasaṅgatam tathā hi yattāvaduktaṃ sūtritaprayojanākṣiptaṃ bandhamithyātvamiti tadasat yatkhalu pramitamapyanupapadyamānaṃ svopapattaye yadapekṣate tattadākṣipati nānyat yathā jīvato devadattasya gṛhe 'bhāvo bahirbhāvaṃ na punaḥ śabdānityatvam tatkasya hetoḥ yato gṛhe 'bhāvo bahirbhāvenaivopapadyamānastamapekṣate evaṃca prayojanatayoktā muktiryadi bandhamithyātvāmapekṣeta tadā tadākṣipet na caitadastītyāha- bandhamithyātvamiti evaśabdenānyathaivopapannatāṃ sūcayati katham uktametat jñānātprasannaḥ parameśvara eva bandhanivṛttiṃ karotīti upapadyate ca satyasyāpi prabhuprasādānnivṛttiriti vakṣyate 1,483 nanu darśanena bandhanivṛttirubhayī dṛṣṭā yathā satyasyāpi nigaḍādibandhasya darśanajanyena rājaprasādena yathā ca mithyābhūtasya svāpnanigaḍabandhasya prabodhenaiva sākṣāt tatra brahmajñānātsaṃsārabandhanivṛttiḥ sūtritā kaṃ pakṣamavalambyatāmiti sandihyate tathāca anyathāpyupapattiḥ syānnānyathaivopapattiriti maivam viśeṣoktayā nirṇayopapatterityetadarthopapādanāyājñānāmityuktamatrāpyanuṣañjanīyam tarati śokamātmaviditi sāmānyavacanaṃ viśeṣavacanena bādhyate dṛṣṭvaiva taṃ mucyata iti śrutirdarśanamokṣāvantarā kiñcinna sahata iti cenna avadhāraṇasyāyogavyavacchedaparatvopapatteḥ darśanajanyādeveśvaraprasādānna punaḥ karmādihetukādityanyayogavyavacchedaparatvopapatteśceti 1,485 $bandhmithyātvaṃ vināpi muktirghaṭate$ astu vā jñānādbandhanivṛttiḥ tathāpi bandhamithyātvaṃ naivamuktirapekṣate katham nahi dṛṣṭasāmarthyājjñānādbandhanivṛttiḥ yena bandhamithyātvamapekṣeta kintvāgama eva jñānādbandhanivṛttiṃ śrāvayati pramite ca sādhyasādhanabhāve kā nāmānupapattiryacchamanāyopapādakaṃ mṛgyam nanu yathāgneyādīnāṃ ṣaṇṇāṃ yāgānāmapūrvakāraṇabhāve śrute 'pi kālāntarabhāvipradhānāpūrvasādhanatvopapattyarthaṃ kramabhāviyāgajanyāni madhyavartīnyavāntarāpūrvāṇi kalpyante yathā vā śrutasyaiva yāgasya svargasādhaśratvasyopapattaye 'pūrvaṃ kalpyate tathā śrutopapattyarthameva bandhamithyātvakalpanamiti maivam vaiṣamyāt yuktaṃ hi tatrāpūrvakalpanam yatkālāntarabhāvina tatkāraṇamiti niyamāt na ceha tathāsti ihāpi jñānamajñānasyaiva nivartakamiti niyamo 'stīti cenna satyasyāpi jñānena nivṛttau bādhakābhāvena tadaniścayāt naca darśanādarśanamātraṃ vyāpterniyāmakamiti vakṣyāmaḥ niyatapūrvakṣaṇavṛttitvaśūnyamapi kāraṇamastviti vyāhatā śaṅkaiva nodeti yannivṛttaye bādhakamupanyasanīyam satyasyāpi nivṛttāvātmāpi nivarteteti cenna vyāptyabhāvāt vipakṣe bādhakābhāvācca anādeścājñānasya nivṛttāvātmano 'pi nivṛttiḥ kiṃ na syāt mithyābhūtamajñānamanādyapi nivartate na satya ātmeti cet kvedamupalabdhaṃ bhavatā yatsatyaṃ na nivartata iti nivṛttāvanāditvamaprayojakīkṛtya mithyātvaṃ prayojakīkurvatājñānasya yena kenāpi nivṛttiḥ kasmānneṣyate kiṃ jñānaniyamena jñānamevājñānavirodhīti cet hanta tarhi virodhisadbhāva eva nivṛttau prayojaka iti kuta ātmanivṛttiḥ 1,495 $vivaraṇoktabādhakaparihāraḥ$ nanu jñānena satyaṃ nivartamānaṃ kiṃ viṣayagataṃ nivartate utāśrayagatam athobhayagatam nādyaḥ yataścitrāvayavini nīlaviśiṣṭadravyajñānaṃ svaviṣayaṃ vā svaviṣayasamavetaṃ vā rasādikaṃ virodhinaṃ vā pītimādiguṇaṃ na nivartayati na dvitīyaḥ ghaṭādijñānenātmagatadharmādyanivṛtteḥ na tṛtīyaḥ ātmanaḥ śarīraviṣayajñānena śarīrātmasambandhānivṛtteriti maivam uktottaratvāt yadi jñānamāśrayagataṃ nivartayet tadā dharmādikamapi nivartayedityatra vyāptyayogāt vipakṣe bādhakābhāvācca ghaṭādijñānaṃ dharmādyavirodhi ātmayāthātmyajñānaṃ tu bandhavirodhīti vaiṣamyācca ātmayāthātmyajñānasyaivāpādanaviṣayatāyāmiṣyāpādanam citrāvayavini nīlaviśiṣṭadravyajñānaṃ tu mithyājñānameva nāpi tatra pītimaguṇo 'sti ekameva hi citraṃ nāma rūpamāśrayavyāpyavṛttīti padārthavidaḥ 1,513 $muktiḥ bandhamithyātvaṃ naivāpekṣata$ astu vā jñānamajñānasyaiva nivartakamiti vyāptistathātrapa bandhamithyātvaṃ naiva muktirapekṣate kintu bandhasyājñānatatkāryayoratvameveti tadeva varṇanīyam adhyāsavarṇanasya kā saṅgatiḥ ajñānasya mithyātvaṃ tu kapoṇiguḍāyitam nirākariṣyamāṇatvāt 1,515 api ca satyasyāpi viṣasya garuḍadhyānena nivṛttidarśanādbandhamithyātvaṃ naiva muktirapekṣate viṣaṃ na satyamiti cenna tathā sati nīlaviśiṣṭadravyāderapi tavāsatyatvena tannivṛttyāpādanasyānupapattiprasaṅgāt satyam tadapi mama mithyā parāṅgīkāreṇa tvāpādanamiti cet tarhi tadeva na jñānānnivṛttamiti na mithyābhūtasyāpi jñānānnivṛttiḥ mithyābhūtaṃ virodhijñānanivartyamiti cenna viśeṣaṇavaiyarthyāt avirodhādevātmano 'nivṛttisambhavāt mithyātvamaṅgīkṛtyāpi virodho 'ṅgīkāryaḥ tato varaṃ sa eva prayojaka ityaṅgīkāro lāghavāt jñānavirodhitvaṃ mithyābhūtasyaiveti cenna pramāṇābhāvāt darśanāditi cet tarhyāgamena satyasyāpi bhavatkena vāryate naca darśanamātraṃ vyāpterniyāmakam dhyānaṃ mānasīkriyā na jñānamiti cenna yadi kriyāparispandaḥ sa tarhyatīndriyāśrito 'tīndriya ityaparokṣāvabhāsavirodho rūparahitatvena tadavabhāsavirodhaśca yadi ca mānasī sṛṣṭiriti matam anumatametat śravaṇadarśanādijanitamānasavāsanāmayasya vastuno manasāvalokanaṃ dhyānamityaṅgīkārāt atīndriyopādānakasyāpi dravyasyaindriyakatvaṃ tṛyaṇukāderivopapadyate nīrūpādvāyo rūpavatastejaso janma vedāntināṃ prasiddhameva tārkikādīnstvārambhavādanirākaraṇena toṣayiṣyāmaḥ evaṃca dhyāyateścintārthatāpi smṛtisiddhāsiddhā ata eva kriyāmānasavaditi sūtravirodho 'pi parihṛtaḥ vidhijanyapuruṣecchāprayatnanirapekṣameva sarvatra jñānasya puṣkalakāraṇam anicchato 'pyaniṣyajñānadarśanāt tatkathamidaṃ jñānamiti cenna vidheḥ sādhyasādhanabhāvamātrajñāpanena caritārthatvāt icchāprayatnayośca saṃskārodbodhe kṛtārthatvānmānasavastvavalokane vyāpārābhāvāt cakṣuścalananirāsavanmanovikṣepanirāse vā tadupayogaḥ 1,525 kiñca setudarśanādinā pāpādinivṛttiḥ suprasiddhā madhye 'dṛṣṭakalpanāyāṃ tu na pramāṇamasti anyathā prakṛte 'pyadṛṣṭakalpanāyāṃ tu na pramāṇamasti anyathā prakṛte 'pyadṛṣṭakalpanāprasaṅgāt adṛṣṭasādhyatve mokṣasyānityatāprasaktiriti cet jñānajanyatve 'pi sāmyāt jñānajanyatve 'pi pradhvaṃsatvānnānityatvamiti cet samānametadadṛṣṭasādhyatve 'pīti 1,530 api ca bandhavidhvaṃsalakṣaṇatvādbandhamithyātvaṃ naiva muktirapekṣate kiṃ nāma satyatvameva nahi mithyābhūtasya śaśaviṣāṇāderdhvaṃso 'sti nanu yathā mithyābhūtācchaśaviṣāṇādervyāvṛttau dhvaṃsaḥ satye paryavasyatīti bhavatocyate tathā satyāccidātmano 'pi vyāvṛttau mithyābhūte paryavasyatīti mayāpi vaktuṃ śakyata eva satyamāpātatastathā tathāpyapi sautrī arthāpattiḥ sandehāskanditā kuṇṭhitaiva anirvācyanirāsena niścayamapi bhavato janayiṣyāmaḥ bandhabādha eva muktiriti cet naivaṃ śrutisūtre vadataḥ tarati śokamityādau viparītābhidhānāt vimuktaśca vimucyata iti śrutārthāpattistu bhāṣyakṛtaivānyathopapāditā 1,535 api caivam- uktirbrahmajñānaṃ jīvagataṃ bandhaṃ nivartayatīti sautrī prayojanoktirbandhamithyātvaṃ nāpekṣate yadi jīvajñānaṃ jīvagatasya bandhasya nivartakamiti prayojanoktiḥ sūtre syāttadā kathañcidapekṣetāpi bandhamithyātvam nacaivaṃ sūtrakṛdāha- nahi śuktikāyāmāropitaṃ rajataṃ ghaṭajñānānnivartate brahmajñānaṃ nāma tvaṃpadārthasya jīvasya tatpadārthena brahmaṇaikyānubhava iti tu svagoṣṭhīniṣṭhaṃ pralāpamātram nirākariṣyamāṇatvāt 1,536 api ca yadi bandhamithyātvaṃ yadi ca jñānamātrādbandhabādhaḥ tadā jñāne sati kimapi muktirnaivāpekṣata iti sadya eva sākṣātkṛtabrahmaṇāṃ śarīrādinivṛttiḥ prasajyetetyarthāpattestarkavirodhaḥ etacca tṛtīye prapañcayiṣyāmaḥ evaṃ sūtritaprayojanākṣiptaṃ bandhamithyātvamiha varṇitamityetannirākṛtam 1,538 athavā viṣayoktayākṣiptamityetadanena nirācaṣṭe evamuktiḥ sautrī brahmaṇo viṣayatvoktirbandhamithyātvaṃ nāpekṣate yadi hi sūtre jīvātmano viṣayatayoktiḥ syāttadā sā tasya sandigdhatāsiddhaye katṛtvādibandhamithyātvaṃ kathañcidapekṣetāpi brahmaiva hyatra viṣayatayocyate nahyanyasya sandigdhatayānyasya vicāraviṣayatopapadyate atiprasaṅgāt ātmaiva brahmetyetāṃ tu durāśāmapākariṣyāmaḥ yadvā sakalatantrārthopodghātaḥ prayojanaṃ yuṣmadasmadityādigranthasyetyetadanenāpākaroti tathā hi evamuktiḥ sakalajagajjanmādinimittatvalakṣaṇaṃ samastajīvajaḍātmakātprapañcadatyantavyāvṛttaṃ brahmaivāśeṣavedapratipādyamityevaṃ tattu samanvayādityādikoktirjīvagatabandhamithyātvaṃ nāpekṣate eṣā hi brahmaṇyeva pramāṇābhāsapratipannasya jīvābhedādereva mithyātvamapekṣate yadi hi jīvasya brahmatāyāṃ sakalavedāntaparyavasānaṃ pratipādayitumidaṃ śāstraṃ pravṛttaṃ syāttadā virodhaśāntyai bandhamithyātvāpekṣā na caivam yathā caitattathā vakṣyāmaḥ nanvapekṣāyāḥ puruṣadharmatvātkathametat ittham pramitasyānupapadyamānasyārthasyaivopapādakākṣepaśaktirapekṣātrocyata iti evañca jñānadbandhanivṛtterbandhamithyātvena vinānupapadyamānatvābhāvānna tadākṣepakatvamityuktam 1,542 mithyātvamapi bandhasya na pratyakṣavirodhataḥ
Adhyāya 1 (cont. 6)
1.1.17ab
न्यायसुधा: $मिथ्यात्वस्य प्रत्यक्षविरोधः$ दूषणान्तरं चार्थापत्तेराह- मिथ्यात्वमपीति न केवलं बन्धमिथ्यात्वं नैव मुक्तिरपेक्षते किं नाम बन्धस्य मिथ्यात्वं नास्तीत्यपिसम्बन्धः नन्वेतदनुपपन्नम् प्रमाणं हि स्वमहिम्नैवार्थं व्यवस्थापयति न पुनः प्रागर्थसिद्धिमपेक्षते तथात्वे वा प्रमाणवैयर्थ्यं पूर्वप्रमाणस्यापि तथात्वेनानवस्था च स्यात् अतः प्रागाक्षेप्यासिद्धिरर्थापत्तेर्भूषणमेव प्रवृत्तायां त्वर्थापत्तौ नापेक्ष्यासिद्धिः प्रमितत्वादेव एवं तर्हि परिचितचरपुरुषस्य दिवाभुञ्जानस्य पीनत्वमनुपपद्यमानं रसायनसिद्धिं योगर्द्धिं वा कस्मान्नाक्षिपेत् तदसिद्धिरपि प्रागर्थापत्तिप्रवृत्तेरलङ्कार एव उत्तरकालं तु नास्त्येवेति चेत् न वैषम्यात् नहि रसायनसिद्धयाद्यसिद्धतया नार्थापत्तिप्रमेयम् अपि तर्हि परिचितचरे पुरुषे प्रमाणबाधिततया असिद्धं साधयति प्रमाणं न तु प्रमाणविरुद्धमिति हि प्रसिद्धम् एषा खल्वर्थापत्तिसामग्री यदाक्षेपकस्य प्रमितत्वमनुपपद्यमानत्वं च आक्षेप्यस्याप्युपपादकत्वं प्रमाणाविरुद्धत्वं च अत एवाप्रमितत्वमनुपपत्त्यभावो ऽन्यथाप्युपपत्तिरन्यथैवोपपत्तिः प्रमाणविरुद्धार्थत्वं चेत्यर्थापत्तिदूषणानीति सत्यम् वयमपि हि बन्धमिथ्यात्वमहं कर्ता भोक्ता सुखी दुःखीत्यादिप्रत्यक्षविरुद्धत्वादेव नार्थापत्तिप्रमेयमिति ब्रूमः तदिदमुक्तं प्रत्यक्षविरोधत इति प्रत्यक्षविरोधतो ऽपीति वा योजना तेन प्रमाणान्तरविरोधं समुच्चिनोति चेष्यादिलिङ्गैरहमित्येव यो वेद्य इत्याद्यागमैश्चात्मनः कर्तृत्वाद्युपेतस्यैव प्रमितत्वात् अथवा ऽर्थापत्तेराभासत्वेनानाक्षिप्तबन्धमिथ्यात्वं वर्णयत्परेषां भाष्यमनुपयुक्तमित्युक्तम् अयुक्तमपि प्रत्यक्षादिविरुद्धार्थप्रतिपादकत्वादित्यनेनोच्यते ननु प्रत्यक्षं बन्धस्वरूपमात्रं गोचरयति न तु तस्मिन् मिथ्यात्वाभावम् अतो ऽर्थापत्तेर्भाष्यकारीयस्य वा तन्मिथ्यात्वव्युत्पादनस्य कथं प्रत्यक्षविरोधः मैवम् प्रत्यक्षं खलु बन्धं गोचरयदस्तीति नास्तीति वा गोचरयेत् उभयोदासीनस्य ज्ञानस्यादशर्नात् आद्ये ऽस्तित्वं मिथ्यात्वाभावश्चेत्यनर्थान्तरमिति कथं न प्रत्यक्षविरोधः द्वितीये ऽनुभवविरोधस्तद्व्युत्पादनवैयर्थ्यप्रसङ्गाच्च 1,546 मिथ्यात्वं यदि दुःखादेस्तद्वाक्याग्रतो भवेत्
nyāyasudhā: $mithyātvasya pratyakṣavirodhaḥ$ dūṣaṇāntaraṃ cārthāpatterāha- mithyātvamapīti na kevalaṃ bandhamithyātvaṃ naiva muktirapekṣate kiṃ nāma bandhasya mithyātvaṃ nāstītyapisambandhaḥ nanvetadanupapannam pramāṇaṃ hi svamahimnaivārthaṃ vyavasthāpayati na punaḥ prāgarthasiddhimapekṣate tathātve vā pramāṇavaiyarthyaṃ pūrvapramāṇasyāpi tathātvenānavasthā ca syāt ataḥ prāgākṣepyāsiddhirarthāpatterbhūṣaṇameva pravṛttāyāṃ tvarthāpattau nāpekṣyāsiddhiḥ pramitatvādeva evaṃ tarhi paricitacarapuruṣasya divābhuñjānasya pīnatvamanupapadyamānaṃ rasāyanasiddhiṃ yogarddhiṃ vā kasmānnākṣipet tadasiddhirapi prāgarthāpattipravṛtteralaṅkāra eva uttarakālaṃ tu nāstyeveti cet na vaiṣamyāt nahi rasāyanasiddhayādyasiddhatayā nārthāpattiprameyam api tarhi paricitacare puruṣe pramāṇabādhitatayā asiddhaṃ sādhayati pramāṇaṃ na tu pramāṇaviruddhamiti hi prasiddham eṣā khalvarthāpattisāmagrī yadākṣepakasya pramitatvamanupapadyamānatvaṃ ca ākṣepyasyāpyupapādakatvaṃ pramāṇāviruddhatvaṃ ca ata evāpramitatvamanupapattyabhāvo 'nyathāpyupapattiranyathaivopapattiḥ pramāṇaviruddhārthatvaṃ cetyarthāpattidūṣaṇānīti satyam vayamapi hi bandhamithyātvamahaṃ kartā bhoktā sukhī duḥkhītyādipratyakṣaviruddhatvādeva nārthāpattiprameyamiti brūmaḥ tadidamuktaṃ pratyakṣavirodhata iti pratyakṣavirodhato 'pīti vā yojanā tena pramāṇāntaravirodhaṃ samuccinoti ceṣyādiliṅgairahamityeva yo vedya ityādyāgamaiścātmanaḥ kartṛtvādyupetasyaiva pramitatvāt athavā 'rthāpatterābhāsatvenānākṣiptabandhamithyātvaṃ varṇayatpareṣāṃ bhāṣyamanupayuktamityuktam ayuktamapi pratyakṣādiviruddhārthapratipādakatvādityanenocyate nanu pratyakṣaṃ bandhasvarūpamātraṃ gocarayati na tu tasmin mithyātvābhāvam ato 'rthāpatterbhāṣyakārīyasya vā tanmithyātvavyutpādanasya kathaṃ pratyakṣavirodhaḥ maivam pratyakṣaṃ khalu bandhaṃ gocarayadastīti nāstīti vā gocarayet ubhayodāsīnasya jñānasyādaśarnāt ādye 'stitvaṃ mithyātvābhāvaścetyanarthāntaramiti kathaṃ na pratyakṣavirodhaḥ dvitīye 'nubhavavirodhastadvyutpādanavaiyarthyaprasaṅgācca 1,546 mithyātvaṃ yadi duḥkhādestadvākyāgrato bhavet
1.1.17cd
न्यायसुधा: $नेह नानास्तीति श्रुत्यर्थविचारः$ स्यादेतदेवम् यदीदं प्रत्यक्षं तत्त्वावेदकं भवेत् न चैतदस्ति समस्तोपाध्यनवच्छिन्नानन्तानन्दचैतन्यैकरसमुदासीनमेकमेवाद्वितीयं खल्वात्मतत्त्वं नेहनानास्ति किञ्चनेत्यादिश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु गीयते न चैतान्युपक्रमादिवशादीदृगात्मतत्त्वमभिदधति तत्पराणि सन्ति शक्यानि केनाप्युपचरितार्थानि कर्तुम् तद्विरुद्धं च प्रादेशिकमनेकविधदुःखादिप्रपञ्चोपप्लुतमात्मानमादर्शयत्प्रत्यक्षं कथमुपप्लवो न भवेत् येयं चैतन्यस्य स्वत एव स्थितलक्षणब्रह्मरूपतावभासं प्रतिबध्य जीवत्पापादिकविद्याकमर्पूर्वप्रज्ञासंस्कारचित्रभित्तिरनादिरनिर्वाच्यविद्या तस्याः परमेश्वराधिष्ठितत्वलब्धपरिणामविशेषो विज्ञानक्रियाशक्तिद्वयाश्रयः कर्तृत्वभोक्तृत्वैकाधारः कूटस्थचैतन्यसंवलनसञ्जातज्योतिरपरोक्षो ऽहङ्कारः सच चिदात्मनो बुद्धया निष्कृष्ट वेदान्तवादिभिरन्तःकरणं मनो बुद्धिरहंप्रत्ययीति च विज्ञानशक्तिविशेषमाश्रित्य गीयते परिस्पन्दशक्तया च प्राण इति तदुपरागनिमित्तं मिथ्यैवात्मनः कर्तृत्वादिकं प्रतिभाति स्फटिकमणेरिवोपधाननिमित्तो लोहितिमा तदेवमहं कर्ता भोक्ता सुखी दुःखीत्यादिप्रत्यक्षे श्रुत्यादिविरोधेन पूतिकूष्माण्डीकृते बन्धमिथ्यात्वव्युत्पादनमुपपन्नतरमित्यत आह- मिथ्यात्वं यदीति भेवेदेतन्नेहनानेत्यादिवाक्यविरोधेन प्रत्यक्षमाभासीकृत्य बन्धमिथ्यात्ववर्णनम् बालजनमनोहरा चैषा प्रक्रिया यदि तद्वाक्यमुक्तविधात्मतत्त्वपरं स्यात् न चैवम् तथाहि किमापाततः प्रतिपन्न एव वाक्यार्थः अथवोपक्रमोपसंहारावभ्यासो ऽपूर्वता फलम् अथर्वादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णय इत्याद्युक्तलिङ्गानुगुणस्तदविरुद्धश्च नाद्यः मीमांसावैयर्थ्यापत्तेः द्वितीये तु कथमिदं वाक्युक्तलक्षणात्मतत्त्वपरं स्यात् उपक्रमादिलिङ्गेषु बलवत्योपपत्त्या विरुद्धत्वात् अत एव ह्यसतः सदजायतेत्यादिवाक्यप्रतिपन्नो ऽर्थः कुतस्तु खलु सोम्यैयं स्यात्कथमसतः सञ्जायेतेत्युपपत्तिविरुद्धस्त्यज्यते वक्ष्यति च भगवन्सूत्रकारो ऽभिमान्यधिकरणे मृदब्रवीदित्यादिवाक्यात्प्रतीतमप्यर्थमुपपत्तिविरुद्धं परित्यज्यार्थान्तरम् कथमत्रोपपत्तिविरोध इति चेत् एवं यदि दुःखादेरात्मातिरिक्तस्य समस्तस्य मिथ्यात्वं श्रुत्यादिबलेन स्यात्तर्हि तस्य श्रुत्यादिवाक्यस्य तावन्मिथ्यात्वं भवेत् आत्मातिरिक्तत्वात् अन्यथा स्वस्मिन्नेवास्य प्रामाण्यं प्रतिहतमिति न कञ्चिदर्थं प्रतिपादयेत् यदि चेदं वाक्यं मिथ्या स्यात्तथापि न दुःखादेर्मिथ्यात्वं प्रतिपादयेत् मिथ्याभूतस्य वन्ध्यासुतवचसः साधकत्वादर्शनात् तदेवमस्य वाक्यस्य मिथ्यात्वामिथ्यात्वयोर्बन्धमिथ्यात्वप्रतिपादनासामथ्र्यात्प्रत्यक्षबाधकत्वानुपपत्तेर्न दुःखादिबन्धमिथ्यात्वसिद्धिरिति 1,556 तत्त्वविदो वदन्ति सर्वो ऽपि हि बन्धो बुद्धीन्द्रियशरीरविषयतद्धर्मलक्षणो ऽस्माभिरप्यात्मन्यारोपित एवेत्यङ्गीक्रियते यथोक्तं भाष्यकृता प्रमादात्मकत्वाद्बन्धस्येति अतः किन्निबन्धनो बन्धमिथ्यात्वनिरासे निबर्न्धः सत्यम् तथाप्यस्त्यत्र दर्शनभेदः एवं खल्वध्यात्मविदां दर्शनम् क्रियाज्ञाने प्रति कारकान्तराप्रयोज्यत्वादिलक्षणं कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च परमेश्वरायत्तमात्मनि स्वतो विद्यत एव क्रियावेशादिरूपया विक्रियया विनाशाद्यहेतुत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् तस्यापरायत्तत्वावभासो ऽविद्यानिमित्तको भ्रमः अविद्यादिकं च स्वरूपेणात्मसम्बन्धित्वेन च सदेव एवं बुद्धीन्द्रियशरीरविषयाः स्वरूपसन्त एवेश्वरवशा अप्यविद्यादिवशादात्मीयतयाध्यस्यन्ते परायत्तात्मीयताप्यस्त्येव तांश्चात्मनो विविक्तानपि विस्पष्टतयानुपलभमानस्तद्धर्मान्दुःखादींत्सत्यानेवात्मीयत्वेन पश्यंस्तत्कृते नीचोच्चत्वलक्षणे विकृती सत्ये एव प्रतिपद्यते ततो रागद्वेषाभ्यां प्रयुक्तस्तद्विनिवृत्तये यत्करोति तदप्येतादृगेवातनोतीत्यनेकयोनिषु बम्भ्रमीति न क्वाप्यात्यन्तिकं तदुपशमं लभते विना परमपुरुषाराधनादिति मायावादिनस्तु दुःखादिकं स्वरूपेणापि मिथ्येति मन्यन्ते यदवोचत् सत्यानृते मिथुनीकृत्येति अतस्तन्निराकरणनिर्बन्धो युक्त एवेत्येतत्परिभावयितुं बन्धमिथ्यात्वमिति संमुग्धे प्रस्तुते ऽपि दुःखादेरिति निष्कृष्टोक्तम् स्वातन्त्र्यादेर्नान्यो ऽतो ऽस्तिकर्तेत्यादिश्रुतिबाधितत्वात् नहि सर्वमिथ्यात्वश्रुतेरिवास्याः कश्चिद्विरोधो ऽस्ति वक्ष्यति चैतत्तत्र तत्र सूत्रकारः 1,565 यदपि परेणात्मानात्मनोरितरेतराध्याससमर्थनाय तमेतमविद्याख्यमात्मानात्मनोरितरेतराध्यासं पुरस्कृत्य सर्वे प्रमाणप्रमेयव्यवहारा लौकिकाः प्रवृत्ताः सर्वाणि च शास्त्राणि इत्यादिना प्रमाणान्तरमादर्शितम् तदनेनैव निरस्तम् अत्र हि प्रमातृप्रमाणप्रमेयकर्तृकर्मकार्यभोक्तृभोग्यभोगलक्षणव्यवहारत्रयस्य शरीरेन्द्रियादेष्वहंममाध्यासपुरःसरत्वप्रदर्शनेन व्यवहारकार्यलिङ्गकमनुमानं व्यवहारान्यथानुपपत्तिर्वाध्यासे प्रमाणमुक्तम् नचानेनान्तःकरणशरीरेन्द्रियविषयाणां तद्धर्माणां दुःखादीनां च मिथ्यात्वं सिद्धयति स्वरूपसतामपि तादात्म्यतत्सम्बन्धित्वाभ्यामारोपेणैव व्यवहारोपपत्तेः नचारोपितत्वमात्रेण मिथ्यात्वम् आत्मनो ऽप्यन्तःकरणादिष्वारोपितत्वेन मिथ्यात्वप्रसङ्गात् अङ्गीकृतश्चान्तःकरणादिषु परेणात्माध्यासः यथोक्तम् तं प्रत्यगात्मानं सर्वसाक्षिणं तद्विपर्ययेणान्तःकरणादिष्वध्यस्यतीति चेतनस्याचेतने स्वरूपाध्यासाभावात्संसृष्टतयैवाध्यासात्तन्मात्रेणैव सकललौकिकवैदिकव्यवहारोपपत्तेर्न मिथ्यात्वमिति चेत् सममचेतनस्यापि यदत्र केनचित्प्रलपितम् इतरेतराध्यासे ऽपि देहेन्द्रियादिप्रपञ्चस्य बाधनं श्रुतियुक्तिभिरुपपादयिष्यते चिदात्मा तु श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणतदविरुद्धन्यायनिर्णीतो ऽबाधित इति तदसत् प्रपञ्चबाधकश्रुत्यादेनिर्राक्रियमाणत्वात् युक्तीनां च निराकरिष्यमाणत्वात् श्रुत्यादिसिद्धत्वे च मिथ्यात्वस्य तमेतमविद्याख्यमित्यादि व्यथर्मापद्येत न खलु को ऽपि वादी वदति केनापि रूपेण शरीरादिकमात्मनि नाध्यस्तमिति येनाध्यासमात्रमुपपाद्येत तादात्म्याध्यासं च निराकरिष्यत्याचार्यः विना च तेन व्यवहारमुपपादयिष्यति 1,574 यदप्यहङ्कारस्थं कर्तृत्वादिकं तदुपरागादात्मनि चकास्तीति तदयुक्तम् अहंप्रत्ययस्यात्मविषयत्वात् ननु तथा सति सुप्तावप्यहमुल्लेखः स्यात् तदाऽत्मनः स्वप्रकाशतया प्रकाशमानत्वात् नचाविद्याकार्यस्यापि तदानीं प्रतीतिप्रसङ्गः सुप्तावविद्यायाः समुत्खातितनिखिलपरिणामत्वेन तदभावादिति मैवम् सुप्तावप्यहमवभासस्येष्टत्वात् तथा सति स्मर्येत ह्यस्तन इवाहङ्कारः अनुभूते स्मृतिनियमाभावे ऽपि स्मर्यमाणात्ममात्रत्वादिति चेन्न सुखमहमस्वाप्समिति सुप्तोत्थितस्य स्वापसुखानुभवपरामर्शदर्शनात् तदा विशेषतः स्मर्येति चेत् किं स्पष्टं स्मरणमापाद्यते उत विषयविशेषोपरक्तम् आद्ये त्विष्यापादनम् न द्वितीयः अविषयजन्यत्वात्सौषुप्तिकसुखस्य न चायमस्ति नियमो यत्स्मर्यमाणमशेषसम्बन्धिविशेषसहितं स्मर्यत इति अत एव मुख्यसुखतदनुभवे बाधकाभावाददुःखाभावविषयकत्वकल्पनं परामर्शस्यापास्तम् 1,581 यत्त्वथातो ऽहङ्कारादेशो ऽथात आतमादेश इत्यात्माहङ्कारयोर्भेदवचनं तद्भाष्यकृतैवान्यथा व्याख्यातम् वक्ष्यति च सूत्रकारः सैव हि सत्यादय इति कथमन्यथाहङ्कारस्य सर्वगतत्वमुपपद्येत महाभूतान्यहङ्कार इत्यादिस्मृतिसिद्धस्त्वहङ्कारो यद्यप्यात्मनो भिन्नः तथापि नासावहं कर्तेत्युल्लेखविषयः तथा सति अहंब्रह्मास्मीत्यादावपि तथात्वप्रसङ्गात् अत्रापि यः स्थाणुः स पुरुष इतिवद्वयख्यानमिति चेन्न तदाऽत्मानमेवावेदहंब्रह्मास्मीति निरवद्यस्य ब्रह्मणो ऽप्यहमुल्लेखदर्शनात् "मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति तेऽ; इति स्वप्रपन्नमायानिरसनसमर्थस्येश्वरस्याप्यहं सर्वस्य प्रभव इत्याद्युल्लेखोपलम्भाच्च स्पष्ट एव शब्दतो ऽप्यनयोर्भेदः यत्प्रकृतिपरिणामवाचि मकारान्तमव्ययमहंपदं न जातु तदात्मनि प्रयुज्यते यच्चात्मवाचि दकारान्तास्मच्छब्दजं तन्न कदाचिदपि मायापरिणामे प्रयुज्यत इति तदेवं सर्वमिथ्यात्वपरत्वे श्रुतेरेव मिथ्यात्वप्रसङ्गेनासाधकत्वापत्तौ दुःखादिबन्धमिथ्यात्वासिद्धया न प्रत्यक्षमतत्त्वावेदकमिति नन्वग्रत इति कथम् नेहनानेतिवाक्येनात्मातिरिक्तं सकलमपि मिथ्येत्येकैव बुद्धिरुत्पद्यते नच बुद्धेर्विरम्यव्यापारो ऽस्ति यावत्स्वविषयगोचराया एव तस्याः समुत्पादात्तदतिरिक्तव्यापाराभावादिति सत्यम् वाक्येन सकृदेव जातायाः सकलमिथ्यात्वविषयाया बुद्धेः प्रामाण्यावधारणाय परीक्षकबुद्धय एव तद्विषयं बुद्धया विभज्य क्रमेणावगाहन्त इत्यदोषः समानमेतद्यावज्जीवमहं मौनीत्यादिवाक्यप्रामाण्यचिन्तायामिति 1,586 मिथ्यायाः साधकत्वं च न सिद्धं प्रतिवादिनः
nyāyasudhā: $neha nānāstīti śrutyarthavicāraḥ$ syādetadevam yadīdaṃ pratyakṣaṃ tattvāvedakaṃ bhavet na caitadasti samastopādhyanavacchinnānantānandacaitanyaikarasamudāsīnamekamevādvitīyaṃ khalvātmatattvaṃ nehanānāsti kiñcanetyādiśrutismṛtītihāsapurāṇeṣu gīyate na caitānyupakramādivaśādīdṛgātmatattvamabhidadhati tatparāṇi santi śakyāni kenāpyupacaritārthāni kartum tadviruddhaṃ ca prādeśikamanekavidhaduḥkhādiprapañcopaplutamātmānamādarśayatpratyakṣaṃ kathamupaplavo na bhavet yeyaṃ caitanyasya svata eva sthitalakṣaṇabrahmarūpatāvabhāsaṃ pratibadhya jīvatpāpādikavidyākamarpūrvaprajñāsaṃskāracitrabhittiranādiranirvācyavidyā tasyāḥ parameśvarādhiṣṭhitatvalabdhapariṇāmaviśeṣo vijñānakriyāśaktidvayāśrayaḥ kartṛtvabhoktṛtvaikādhāraḥ kūṭasthacaitanyasaṃvalanasañjātajyotiraparokṣo 'haṅkāraḥ saca cidātmano buddhayā niṣkṛṣṭa vedāntavādibhirantaḥkaraṇaṃ mano buddhirahaṃpratyayīti ca vijñānaśaktiviśeṣamāśritya gīyate parispandaśaktayā ca prāṇa iti taduparāganimittaṃ mithyaivātmanaḥ kartṛtvādikaṃ pratibhāti sphaṭikamaṇerivopadhānanimitto lohitimā tadevamahaṃ kartā bhoktā sukhī duḥkhītyādipratyakṣe śrutyādivirodhena pūtikūṣmāṇḍīkṛte bandhamithyātvavyutpādanamupapannataramityata āha- mithyātvaṃ yadīti bhevedetannehanānetyādivākyavirodhena pratyakṣamābhāsīkṛtya bandhamithyātvavarṇanam bālajanamanoharā caiṣā prakriyā yadi tadvākyamuktavidhātmatattvaparaṃ syāt na caivam tathāhi kimāpātataḥ pratipanna eva vākyārthaḥ athavopakramopasaṃhārāvabhyāso 'pūrvatā phalam atharvādopapattī ca liṅgaṃ tātparyanirṇaya ityādyuktaliṅgānuguṇastadaviruddhaśca nādyaḥ mīmāṃsāvaiyarthyāpatteḥ dvitīye tu kathamidaṃ vākyuktalakṣaṇātmatattvaparaṃ syāt upakramādiliṅgeṣu balavatyopapattyā viruddhatvāt ata eva hyasataḥ sadajāyatetyādivākyapratipanno 'rthaḥ kutastu khalu somyaiyaṃ syātkathamasataḥ sañjāyetetyupapattiviruddhastyajyate vakṣyati ca bhagavansūtrakāro 'bhimānyadhikaraṇe mṛdabravīdityādivākyātpratītamapyarthamupapattiviruddhaṃ parityajyārthāntaram kathamatropapattivirodha iti cet evaṃ yadi duḥkhāderātmātiriktasya samastasya mithyātvaṃ śrutyādibalena syāttarhi tasya śrutyādivākyasya tāvanmithyātvaṃ bhavet ātmātiriktatvāt anyathā svasminnevāsya prāmāṇyaṃ pratihatamiti na kañcidarthaṃ pratipādayet yadi cedaṃ vākyaṃ mithyā syāttathāpi na duḥkhādermithyātvaṃ pratipādayet mithyābhūtasya vandhyāsutavacasaḥ sādhakatvādarśanāt tadevamasya vākyasya mithyātvāmithyātvayorbandhamithyātvapratipādanāsāmathryātpratyakṣabādhakatvānupapatterna duḥkhādibandhamithyātvasiddhiriti 1,556 tattvavido vadanti sarvo 'pi hi bandho buddhīndriyaśarīraviṣayataddharmalakṣaṇo 'smābhirapyātmanyāropita evetyaṅgīkriyate yathoktaṃ bhāṣyakṛtā pramādātmakatvādbandhasyeti ataḥ kinnibandhano bandhamithyātvanirāse nibarndhaḥ satyam tathāpyastyatra darśanabhedaḥ evaṃ khalvadhyātmavidāṃ darśanam kriyājñāne prati kārakāntarāprayojyatvādilakṣaṇaṃ kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ ca parameśvarāyattamātmani svato vidyata eva kriyāveśādirūpayā vikriyayā vināśādyahetutvasya vakṣyamāṇatvāt tasyāparāyattatvāvabhāso 'vidyānimittako bhramaḥ avidyādikaṃ ca svarūpeṇātmasambandhitvena ca sadeva evaṃ buddhīndriyaśarīraviṣayāḥ svarūpasanta eveśvaravaśā apyavidyādivaśādātmīyatayādhyasyante parāyattātmīyatāpyastyeva tāṃścātmano viviktānapi vispaṣṭatayānupalabhamānastaddharmānduḥkhādīṃtsatyānevātmīyatvena paśyaṃstatkṛte nīcoccatvalakṣaṇe vikṛtī satye eva pratipadyate tato rāgadveṣābhyāṃ prayuktastadvinivṛttaye yatkaroti tadapyetādṛgevātanotītyanekayoniṣu bambhramīti na kvāpyātyantikaṃ tadupaśamaṃ labhate vinā paramapuruṣārādhanāditi māyāvādinastu duḥkhādikaṃ svarūpeṇāpi mithyeti manyante yadavocat satyānṛte mithunīkṛtyeti atastannirākaraṇanirbandho yukta evetyetatparibhāvayituṃ bandhamithyātvamiti saṃmugdhe prastute 'pi duḥkhāderiti niṣkṛṣṭoktam svātantryādernānyo 'to 'stikartetyādiśrutibādhitatvāt nahi sarvamithyātvaśruterivāsyāḥ kaścidvirodho 'sti vakṣyati caitattatra tatra sūtrakāraḥ 1,565 yadapi pareṇātmānātmanoritaretarādhyāsasamarthanāya tametamavidyākhyamātmānātmanoritaretarādhyāsaṃ puraskṛtya sarve pramāṇaprameyavyavahārā laukikāḥ pravṛttāḥ sarvāṇi ca śāstrāṇi ityādinā pramāṇāntaramādarśitam tadanenaiva nirastam atra hi pramātṛpramāṇaprameyakartṛkarmakāryabhoktṛbhogyabhogalakṣaṇavyavahāratrayasya śarīrendriyādeṣvahaṃmamādhyāsapuraḥsaratvapradarśanena vyavahārakāryaliṅgakamanumānaṃ vyavahārānyathānupapattirvādhyāse pramāṇamuktam nacānenāntaḥkaraṇaśarīrendriyaviṣayāṇāṃ taddharmāṇāṃ duḥkhādīnāṃ ca mithyātvaṃ siddhayati svarūpasatāmapi tādātmyatatsambandhitvābhyāmāropeṇaiva vyavahāropapatteḥ nacāropitatvamātreṇa mithyātvam ātmano 'pyantaḥkaraṇādiṣvāropitatvena mithyātvaprasaṅgāt aṅgīkṛtaścāntaḥkaraṇādiṣu pareṇātmādhyāsaḥ yathoktam taṃ pratyagātmānaṃ sarvasākṣiṇaṃ tadviparyayeṇāntaḥkaraṇādiṣvadhyasyatīti cetanasyācetane svarūpādhyāsābhāvātsaṃsṛṣṭatayaivādhyāsāttanmātreṇaiva sakalalaukikavaidikavyavahāropapatterna mithyātvamiti cet samamacetanasyāpi yadatra kenacitpralapitam itaretarādhyāse 'pi dehendriyādiprapañcasya bādhanaṃ śrutiyuktibhirupapādayiṣyate cidātmā tu śrutismṛtītihāsapurāṇatadaviruddhanyāyanirṇīto 'bādhita iti tadasat prapañcabādhakaśrutyādenirrākriyamāṇatvāt yuktīnāṃ ca nirākariṣyamāṇatvāt śrutyādisiddhatve ca mithyātvasya tametamavidyākhyamityādi vyatharmāpadyeta na khalu ko 'pi vādī vadati kenāpi rūpeṇa śarīrādikamātmani nādhyastamiti yenādhyāsamātramupapādyeta tādātmyādhyāsaṃ ca nirākariṣyatyācāryaḥ vinā ca tena vyavahāramupapādayiṣyati 1,574 yadapyahaṅkārasthaṃ kartṛtvādikaṃ taduparāgādātmani cakāstīti tadayuktam ahaṃpratyayasyātmaviṣayatvāt nanu tathā sati suptāvapyahamullekhaḥ syāt tadā'tmanaḥ svaprakāśatayā prakāśamānatvāt nacāvidyākāryasyāpi tadānīṃ pratītiprasaṅgaḥ suptāvavidyāyāḥ samutkhātitanikhilapariṇāmatvena tadabhāvāditi maivam suptāvapyahamavabhāsasyeṣṭatvāt tathā sati smaryeta hyastana ivāhaṅkāraḥ anubhūte smṛtiniyamābhāve 'pi smaryamāṇātmamātratvāditi cenna sukhamahamasvāpsamiti suptotthitasya svāpasukhānubhavaparāmarśadarśanāt tadā viśeṣataḥ smaryeti cet kiṃ spaṣṭaṃ smaraṇamāpādyate uta viṣayaviśeṣoparaktam ādye tviṣyāpādanam na dvitīyaḥ aviṣayajanyatvātsauṣuptikasukhasya na cāyamasti niyamo yatsmaryamāṇamaśeṣasambandhiviśeṣasahitaṃ smaryata iti ata eva mukhyasukhatadanubhave bādhakābhāvādaduḥkhābhāvaviṣayakatvakalpanaṃ parāmarśasyāpāstam 1,581 yattvathāto 'haṅkārādeśo 'thāta ātamādeśa ityātmāhaṅkārayorbhedavacanaṃ tadbhāṣyakṛtaivānyathā vyākhyātam vakṣyati ca sūtrakāraḥ saiva hi satyādaya iti kathamanyathāhaṅkārasya sarvagatatvamupapadyeta mahābhūtānyahaṅkāra ityādismṛtisiddhastvahaṅkāro yadyapyātmano bhinnaḥ tathāpi nāsāvahaṃ kartetyullekhaviṣayaḥ tathā sati ahaṃbrahmāsmītyādāvapi tathātvaprasaṅgāt atrāpi yaḥ sthāṇuḥ sa puruṣa itivadvayakhyānamiti cenna tadā'tmānamevāvedahaṃbrahmāsmīti niravadyasya brahmaṇo 'pyahamullekhadarśanāt "māmeva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te'; iti svaprapannamāyānirasanasamarthasyeśvarasyāpyahaṃ sarvasya prabhava ityādyullekhopalambhācca spaṣṭa eva śabdato 'pyanayorbhedaḥ yatprakṛtipariṇāmavāci makārāntamavyayamahaṃpadaṃ na jātu tadātmani prayujyate yaccātmavāci dakārāntāsmacchabdajaṃ tanna kadācidapi māyāpariṇāme prayujyata iti tadevaṃ sarvamithyātvaparatve śrutereva mithyātvaprasaṅgenāsādhakatvāpattau duḥkhādibandhamithyātvāsiddhayā na pratyakṣamatattvāvedakamiti nanvagrata iti katham nehanānetivākyenātmātiriktaṃ sakalamapi mithyetyekaiva buddhirutpadyate naca buddherviramyavyāpāro 'sti yāvatsvaviṣayagocarāyā eva tasyāḥ samutpādāttadatiriktavyāpārābhāvāditi satyam vākyena sakṛdeva jātāyāḥ sakalamithyātvaviṣayāyā buddheḥ prāmāṇyāvadhāraṇāya parīkṣakabuddhaya eva tadviṣayaṃ buddhayā vibhajya krameṇāvagāhanta ityadoṣaḥ samānametadyāvajjīvamahaṃ maunītyādivākyaprāmāṇyacintāyāmiti 1,586 mithyāyāḥ sādhakatvaṃ ca na siddhaṃ prativādinaḥ
1.1.18
न्यायसुधा: $असतः साधकत्वभङ्ग$ ननु श्रुत्यादेर्मिथ्यात्वे ऽपि साधकत्वं सम्भवति मया मिथ्याभूतस्यैव साधकत्वाभ्युपगमादित्यत आह- मिथ्याया इति याः श्रुत्यादिवाचो मिथ्या तासामिति योजना विभक्तिप्रतिरूपकं वा मिथ्याया इत्यव्ययम् अयमभिसन्धिः नेहनानेत्यादिवाक्यैः किं पुमान्निश्चिताद्वैतो बोध्यते उत तद्विपरीतः नाद्यः वैयर्थ्यात् द्वितीयस्तु सत्यस्यैव साधकत्वमिति मन्यमानो यदीदं वाक्यं सकलमिथ्यात्वं प्रतिपादयेत्तदा सकलान्तर्गतत्वात्स्वयमपि मिथ्या स्यात् यथा"शब्दो ऽनित्यःऽ; इतिशब्दो ऽनित्यः यदि चैतद्वाक्यं मिथ्या स्यान्न कस्याप्यर्थस्य साधकं स्यादित्यनिष्यप्रसङ्गं पश्यन्कथं त्वदभ्युपगममात्रेण स्वतर्कस्य विरुद्धतां प्रतिपद्येतेति ननु वाक्यस्य साधकत्वं नाम पदार्थसंसर्गप्रमितिजनकत्वम् तत्क्वचित्पददोषेण विहन्यते क्वचित्सङ्गत्यग्रहणात्क्वापि तद्विस्मरणात्कदाचिकाङ्क्षादिविरहात्कुत्रचिद्विपरीतप्रतिपादनेन तदत्रापि नेहनानेत्यादिवाक्ये साधकत्वाभावमापादयता पददोषाद्यन्यतममेवापादकमुपादेयम् किं मिथ्यात्वेन तत्किमविद्यमानस्यापि वाक्यस्य निर्दोषपदावयवत्वादिकं विद्यत इति वक्तुमुद्यतो भवान् एवंच वदता भवता कस्मिंश्चन विप्रतिपन्ने ऽर्थे वन्ध्यासुतवचनं प्रमाणयन्तं प्रतिवादिनं प्रति नूनं पददोषादिकमेवोपपाद्य साधकत्वं दूषयिष्यते स्वरूपस्यैवाभावेनासाधकत्वे सिद्धे किं तत्र चरमभाविन्या पददोषादिचिन्तया नहि शब्दे ऽविद्यमानत्वेनैव चाक्षुषत्वस्यानित्यत्वसाधकत्वाभावे सिद्धे किं तत्र चरमभाविन्या पददोषादिचिन्तया नहि शब्दे ऽविद्यमानत्वेनैव चाक्षुषत्वस्यानित्यत्वसाधकत्वाभावे सिद्धे व्याप्तिचिन्ता क्रियत इति चेत् समं प्रकृते ऽपि ननु मा भूत्प्रतिवाद्यपेक्षया तर्कस्य विरुद्धता वाद्यपेक्षया तु भविष्यति मैवम् वादिनापि हि श्रुतिवाक्येनात्मातिरिक्तस्याखिलस्य मिथ्यात्वं प्रतिपद्य मिथ्याभूतस्यापि साधकत्वमिति प्रतिपत्तव्यम् सो ऽपि हि प्राक् सकलमिथ्यात्वबोधात्प्रतिवादितुल्य एव तथाच श्रुतेः सर्वमिथ्यात्वप्रतिपादकत्वे मिथ्याभूतस्यैव साधकत्वं प्रतीत्य तद्विरोधेन तर्को निरसनीयः तन्निरासे च श्रुतेः सर्वमिथ्यात्वप्रतिपादकत्वमित्यन्योन्याश्रयमनुत्तीर्णः कथमसावपि तर्कस्य विरुद्धतां प्रतिपद्येत 1,592 तच्च मिथ्याप्रमाणेन सता वा साध्यते त्वया सता चेद् द्वैतसिद्धिः स्यान्न सिद्धं चान्यसाधनम्
nyāyasudhā: $asataḥ sādhakatvabhaṅga$ nanu śrutyādermithyātve 'pi sādhakatvaṃ sambhavati mayā mithyābhūtasyaiva sādhakatvābhyupagamādityata āha- mithyāyā iti yāḥ śrutyādivāco mithyā tāsāmiti yojanā vibhaktipratirūpakaṃ vā mithyāyā ityavyayam ayamabhisandhiḥ nehanānetyādivākyaiḥ kiṃ pumānniścitādvaito bodhyate uta tadviparītaḥ nādyaḥ vaiyarthyāt dvitīyastu satyasyaiva sādhakatvamiti manyamāno yadīdaṃ vākyaṃ sakalamithyātvaṃ pratipādayettadā sakalāntargatatvātsvayamapi mithyā syāt yathā"śabdo 'nityaḥ'; itiśabdo 'nityaḥ yadi caitadvākyaṃ mithyā syānna kasyāpyarthasya sādhakaṃ syādityaniṣyaprasaṅgaṃ paśyankathaṃ tvadabhyupagamamātreṇa svatarkasya viruddhatāṃ pratipadyeteti nanu vākyasya sādhakatvaṃ nāma padārthasaṃsargapramitijanakatvam tatkvacitpadadoṣeṇa vihanyate kvacitsaṅgatyagrahaṇātkvāpi tadvismaraṇātkadācikāṅkṣādivirahātkutracidviparītapratipādanena tadatrāpi nehanānetyādivākye sādhakatvābhāvamāpādayatā padadoṣādyanyatamamevāpādakamupādeyam kiṃ mithyātvena tatkimavidyamānasyāpi vākyasya nirdoṣapadāvayavatvādikaṃ vidyata iti vaktumudyato bhavān evaṃca vadatā bhavatā kasmiṃścana vipratipanne 'rthe vandhyāsutavacanaṃ pramāṇayantaṃ prativādinaṃ prati nūnaṃ padadoṣādikamevopapādya sādhakatvaṃ dūṣayiṣyate svarūpasyaivābhāvenāsādhakatve siddhe kiṃ tatra caramabhāvinyā padadoṣādicintayā nahi śabde 'vidyamānatvenaiva cākṣuṣatvasyānityatvasādhakatvābhāve siddhe kiṃ tatra caramabhāvinyā padadoṣādicintayā nahi śabde 'vidyamānatvenaiva cākṣuṣatvasyānityatvasādhakatvābhāve siddhe vyāpticintā kriyata iti cet samaṃ prakṛte 'pi nanu mā bhūtprativādyapekṣayā tarkasya viruddhatā vādyapekṣayā tu bhaviṣyati maivam vādināpi hi śrutivākyenātmātiriktasyākhilasya mithyātvaṃ pratipadya mithyābhūtasyāpi sādhakatvamiti pratipattavyam so 'pi hi prāk sakalamithyātvabodhātprativāditulya eva tathāca śruteḥ sarvamithyātvapratipādakatve mithyābhūtasyaiva sādhakatvaṃ pratītya tadvirodhena tarko nirasanīyaḥ tannirāse ca śruteḥ sarvamithyātvapratipādakatvamityanyonyāśrayamanuttīrṇaḥ kathamasāvapi tarkasya viruddhatāṃ pratipadyeta 1,592 tacca mithyāpramāṇena satā vā sādhyate tvayā satā ced dvaitasiddhiḥ syānna siddhaṃ cānyasādhanam
1.1.19
न्यायसुधा: अथ मतम् प्रत्यक्षादिकस्य साधकत्वं तावदनुभवसिद्धम् तन्मिथ्यात्वं च श्रुतिभिर्युक्तिभिश्चावगम्यते मिथ्याभूतस्य साधकत्वमित्येषो ऽर्थः कुतः सिद्ध इति मा वोचः एकज्ञानजनितसंस्कारसहकृतस्येतरप्रमाणस्यैव सुरभिचन्दनमितिवद्विशिष्टप्रत्ययजनकत्वोपपत्तेः अथवोभयप्रतिसन्धातुरात्मनो विद्यमानत्वाद्दशर्नस्पर्शनाभ्यमेकार्थग्रहणवद्विशिष्टप्रतिपत्तिर्भविष्यति एवंच प्रमाणेनैव मिथ्याभूतस्यैव साधकत्वे सिद्धे विरुद्धस्तर्को न मदभ्युपगममात्रेणेत्येतद्दूषयितुं विकल्पेन पृच्छति- तच्चेति तदिति मिथ्याभूतस्यैव साधकत्वम् आत्मातिरिक्तस्य मिथ्यात्वमिवेति चशब्दः सता वा प्रमाणेनेति सम्बन्धः यदिदं मिथ्याभूतस्यैव साधकत्वं साधयितुं त्वया प्रमाणद्वयसमाहारात्मकं प्रमाणमुपन्यस्यते तन्मिथ्या सद्वेति प्रश्नार्थः सत्त्वपक्षं दूषयति- सता चेदिति यद्यपि परेणाङ्गीचिकीर्षितत्वेन प्राधान्यान्मिथ्यात्वविकल्पः प्रथमं प्रश्नावसरे निर्दिष्यः तथापि मिथ्यासत्ययोः सत्यमर्थतः प्रधानमिति तत्क्रमेण दूषणम् सता चेदित्यतः परमात्मरूपेण तदन्येन वेति विकल्पः प्रथमपक्षे वक्ष्याम इत्याद्यपक्षदूषणप्रतिज्ञानं चाध्याहार्यम् आत्मेतरेण सतेति द्वितीयपक्षदूषणं द्वैतसिद्धिः स्यादिति तथाचाद्वैतप्रतिपादकश्रुतेरुपपत्तिविरोध इति हृदयम् न पुनरपसिद्धान्तमात्रे तात्पर्यम् प्रक्रमाननुरूपत्वात् श्रुतेरुपपत्तिविरोधेनाद्वैतप्रतिपादकत्वाभावस्य प्रक्रान्तत्वात् मिथ्यात्वपक्षे दोषमाह- न सिद्धं चेति चशब्दो ऽवधारणे तुशब्दार्थो वा सतो ऽन्यन्मिथ्याभूतं तु साधनं न सिद्धमेव मिथ्याभूतस्य प्रमासाधनत्वं न सिद्धमेवेति यावत् इदमुक्तं भवति यो हि यन्मिथ्या न तत्साधकमिति व्याप्तिमङ्गीकृत्य श्रुतेर्मिथ्यात्वे असाधकत्वं प्रसञ्जयति स मिथ्याभूतस्यैव साधकत्वमित्यर्थसाधनयोपन्यस्तप्रमाणस्यापि मिथ्यात्वे ऽसाधकत्वमापादयिष्यत्येव तथाच अस्य प्रमाणस्य साधकत्वे सिद्धे मिथ्याभूतस्यैव साधकत्वमित्यर्थसिद्धिः ततश्च तर्कस्य विरुद्धतासिद्धिः ततश्चास्य प्रमाणस्य साधकत्वसिद्धिरिति चक्रक्रमप्रसङ्गेन नैकस्यापि सिद्धिरिति 1,605 $असतः साधकत्वाभावे बाधकोद्धारः$ ननु च श्रुतिः स्वव्यतिरिक्तस्य दुःखादेर्मिथ्यात्वं प्रतिपादयन्ती कथमुपपत्तिविरुद्धेति चेत् कृतो ऽयं श्रुत्यर्थसङ्कोचः साधकत्वानुपपत्तिप्रमाणबलादिति चेत् तर्हि प्रमितं विहाय मिथ्यात्ववादिनी कथं दुःखादिमिथ्यात्वमपि प्रतिपादयेत् तस्यापि प्रत्यक्षसिद्धत्वात् ननु च श्रुतिविरोधेन प्रत्यक्षमाभासीकर्तुं मयोपक्रान्तम् तेनैव श्रुतिविरोधाभिधाने कथमितरेतराश्रयत्वं न स्यात् श्रुतेरप्रामाण्ये बाधकाभावात्प्रत्यक्षप्रामाण्यम् ततश्च तद्विरुद्धत्वेन श्रुतेरप्रामाण्यमिति हन्त तवापि कथमितरेतराश्रयत्वं न स्यात् श्रुतिप्रामाण्ये तद्विरोधेन प्रत्यक्षाप्रामाण्यम् ततश्च बाधकाभावेन श्रुतिप्रामाण्यसिद्धिरिति श्रुतेः प्रबलत्वान्नैवमिति चेन्न तस्य दूष्टत्वात् साधयिष्यते च प्रत्यक्षप्राबल्यम् ननु चात्र श्रुतेः प्रत्यक्षविरोधमेवोपन्यस्य तत्प्राबल्यव्युत्पादनं कुतो न कृतम् किमुपपत्तिविरोधव्युत्पादनेन उच्यते परेण ह्यत्राद्वैतपरत्वे तात्पर्यलिङ्गानुगुणत्वं महता प्रबन्धेनोपपादितम् अतस्तद्विरोध एव परस्य विचाराकौशलप्रकटनाय व्युत्पादितः उपक्रमादिविरोधस्य चैतदुपलक्षणम् तं च व्युत्पादयिष्यामः 1,607 ननु मा भूत्तर्कस्य विरुद्धता तथापि मिथ्याभूतो ऽपि स्वाप्नो ऽर्थः शुभाशुभयो रेखारोपितो वर्णो ऽर्थस्य प्रतिबिम्बं च बिम्बस्य स्फटिकलौहित्यं चोपाधानसन्निधानस्य वर्णदैर्घ्यादिकं चार्थभेदस्य सवितृसुषिरप्रभृतिचारिष्यस्य साधकमुपलब्धमिति प्रशिथिलमूलत्वेनाभासत्वम् मैवम् यतो ऽत्र, यत्साधकं न तन्मिथ्या, यच्च मिथ्या न तत्साधकम् तथा हि स्वप्नस्य तावज्ज्ञानार्थरूपस्य सत्यतां वक्ष्यति रेखापि वर्णे पदमिवार्थे सङ्केतिता तं स्मारयतीति न किञ्चिदत्र मिथ्यास्ति अत एव रेखामुपलभ्य वर्णमुच्चारयन्ति प्रतिबिम्बस्य तु सत्यता परेणाप्यङ्गीकृता विच्छेदस्यापि सत्यतामुपपादयिष्यामः स्फटिकलौहित्यमप्येतेनैव व्याख्यातम् दैर्घ्यादयो ऽपि ध्वनिष्विव वर्णेष्वपि स्वाभाविका एव अन्यथा स्वरेष्विव व्यञ्जनेष्वपि ध्वानोपधानवशेन दीर्घादिप्रतिभासप्रसङ्गात् न तथाविधध्वनिव्यङ्गं व्यञ्जनमिति चेन्न तथात्वे वर्णेष्वेव विशेषो ऽङ्गीकार्यः स्यात् स एव दैर्घ्यादिपदाभिधेयो भविष्यति सवितृसुषिरप्रभृतिज्ञानमेवारिष्यसूचकम् वक्ष्यते चैतत् एवमन्यदप्यूहनीयमिति तस्मात्पदवाक्यप्रमाणविदामग्रेसरेण परमास्तिकेन भगवता भाष्यकारेणोक्तो भगवति स्वरूपभेदाभाव एव श्रुत्यर्थो ऽवधेयः 1,613 $सिद्धान्ते नेह नानेति श्रुत्यर्थसमर्थनम्$ नन्वत्राप्यनुपपत्तिरेव यतो नानेति नानाभूतः प्रपञ्चो ऽभिधीयते नतु भेदः तथात्वे नानात्वमिति स्यात् मैवम् मुक्तोपसृप्यव्यपदेशादित्यादाविव भावप्रधाननिर्देशोपपत्तेः भवितृप्राधान्ये ऽपि ब्रह्मणि नानाभूतावयवगुणकर्मादिनिषेधे नानात्वमेव निषिद्धं भवति "सविशेषणे हि विधिनिषेधौ विशेषणमुपसङ्क्रामतेऽ; इति न्यायात् उभयनिषेधे गौरवात् विशेषणस्य प्रथमप्राप्तत्वात् अन्यथा तदुपादानवैयर्थ्यात् "न जीर्णमलवद्वासाः स्नातकः स्यातऽ; इत्यादौ दर्शनाच्च अत एवोक्तम् "विशेष्यं नाभिधा गच्छेत्क्षीणशक्तिर्विशेषणेऽ; इति यत्क्वचिद्विशिष्टविधिनिषेधाङ्गीकरणं तदगतिकयैव सविशेषत्वं च ब्रह्मणो वक्ष्यामः नन्वेवं सत्यप्राप्तप्रतिषेध इति चेन्न आभासप्राप्तत्वात् तथाच"न स्थानतो ऽपिऽ; इत्याद्यधिकरणपूर्वपक्षे दर्शयिष्यामः परस्यैव स्वर्गापूर्वादिनिषेधो ऽप्राप्तत्वादनुपपन्नः "एकमेवाद्वितीयमऽ; इत्यादौ सजातीयविजातीयस्वगतनानात्वनिषेधं व्याकुर्वता भवतापि समाधातव्यमेतत् 1,624 साधकत्वं सतस्तेन साक्षिणा सिद्धिमिच्छता स्वीकृतं ह्यविशेषस्य साध्या साधकता पुनः
nyāyasudhā: atha matam pratyakṣādikasya sādhakatvaṃ tāvadanubhavasiddham tanmithyātvaṃ ca śrutibhiryuktibhiścāvagamyate mithyābhūtasya sādhakatvamityeṣo 'rthaḥ kutaḥ siddha iti mā vocaḥ ekajñānajanitasaṃskārasahakṛtasyetarapramāṇasyaiva surabhicandanamitivadviśiṣṭapratyayajanakatvopapatteḥ athavobhayapratisandhāturātmano vidyamānatvāddaśarnasparśanābhyamekārthagrahaṇavadviśiṣṭapratipattirbhaviṣyati evaṃca pramāṇenaiva mithyābhūtasyaiva sādhakatve siddhe viruddhastarko na madabhyupagamamātreṇetyetaddūṣayituṃ vikalpena pṛcchati- tacceti taditi mithyābhūtasyaiva sādhakatvam ātmātiriktasya mithyātvamiveti caśabdaḥ satā vā pramāṇeneti sambandhaḥ yadidaṃ mithyābhūtasyaiva sādhakatvaṃ sādhayituṃ tvayā pramāṇadvayasamāhārātmakaṃ pramāṇamupanyasyate tanmithyā sadveti praśnārthaḥ sattvapakṣaṃ dūṣayati- satā cediti yadyapi pareṇāṅgīcikīrṣitatvena prādhānyānmithyātvavikalpaḥ prathamaṃ praśnāvasare nirdiṣyaḥ tathāpi mithyāsatyayoḥ satyamarthataḥ pradhānamiti tatkrameṇa dūṣaṇam satā cedityataḥ paramātmarūpeṇa tadanyena veti vikalpaḥ prathamapakṣe vakṣyāma ityādyapakṣadūṣaṇapratijñānaṃ cādhyāhāryam ātmetareṇa sateti dvitīyapakṣadūṣaṇaṃ dvaitasiddhiḥ syāditi tathācādvaitapratipādakaśruterupapattivirodha iti hṛdayam na punarapasiddhāntamātre tātparyam prakramānanurūpatvāt śruterupapattivirodhenādvaitapratipādakatvābhāvasya prakrāntatvāt mithyātvapakṣe doṣamāha- na siddhaṃ ceti caśabdo 'vadhāraṇe tuśabdārtho vā sato 'nyanmithyābhūtaṃ tu sādhanaṃ na siddhameva mithyābhūtasya pramāsādhanatvaṃ na siddhameveti yāvat idamuktaṃ bhavati yo hi yanmithyā na tatsādhakamiti vyāptimaṅgīkṛtya śrutermithyātve asādhakatvaṃ prasañjayati sa mithyābhūtasyaiva sādhakatvamityarthasādhanayopanyastapramāṇasyāpi mithyātve 'sādhakatvamāpādayiṣyatyeva tathāca asya pramāṇasya sādhakatve siddhe mithyābhūtasyaiva sādhakatvamityarthasiddhiḥ tataśca tarkasya viruddhatāsiddhiḥ tataścāsya pramāṇasya sādhakatvasiddhiriti cakrakramaprasaṅgena naikasyāpi siddhiriti 1,605 $asataḥ sādhakatvābhāve bādhakoddhāraḥ$ nanu ca śrutiḥ svavyatiriktasya duḥkhādermithyātvaṃ pratipādayantī kathamupapattiviruddheti cet kṛto 'yaṃ śrutyarthasaṅkocaḥ sādhakatvānupapattipramāṇabalāditi cet tarhi pramitaṃ vihāya mithyātvavādinī kathaṃ duḥkhādimithyātvamapi pratipādayet tasyāpi pratyakṣasiddhatvāt nanu ca śrutivirodhena pratyakṣamābhāsīkartuṃ mayopakrāntam tenaiva śrutivirodhābhidhāne kathamitaretarāśrayatvaṃ na syāt śruteraprāmāṇye bādhakābhāvātpratyakṣaprāmāṇyam tataśca tadviruddhatvena śruteraprāmāṇyamiti hanta tavāpi kathamitaretarāśrayatvaṃ na syāt śrutiprāmāṇye tadvirodhena pratyakṣāprāmāṇyam tataśca bādhakābhāvena śrutiprāmāṇyasiddhiriti śruteḥ prabalatvānnaivamiti cenna tasya dūṣṭatvāt sādhayiṣyate ca pratyakṣaprābalyam nanu cātra śruteḥ pratyakṣavirodhamevopanyasya tatprābalyavyutpādanaṃ kuto na kṛtam kimupapattivirodhavyutpādanena ucyate pareṇa hyatrādvaitaparatve tātparyaliṅgānuguṇatvaṃ mahatā prabandhenopapāditam atastadvirodha eva parasya vicārākauśalaprakaṭanāya vyutpāditaḥ upakramādivirodhasya caitadupalakṣaṇam taṃ ca vyutpādayiṣyāmaḥ 1,607 nanu mā bhūttarkasya viruddhatā tathāpi mithyābhūto 'pi svāpno 'rthaḥ śubhāśubhayo rekhāropito varṇo 'rthasya pratibimbaṃ ca bimbasya sphaṭikalauhityaṃ copādhānasannidhānasya varṇadairghyādikaṃ cārthabhedasya savitṛsuṣiraprabhṛticāriṣyasya sādhakamupalabdhamiti praśithilamūlatvenābhāsatvam maivam yato 'tra, yatsādhakaṃ na tanmithyā, yacca mithyā na tatsādhakam tathā hi svapnasya tāvajjñānārtharūpasya satyatāṃ vakṣyati rekhāpi varṇe padamivārthe saṅketitā taṃ smārayatīti na kiñcidatra mithyāsti ata eva rekhāmupalabhya varṇamuccārayanti pratibimbasya tu satyatā pareṇāpyaṅgīkṛtā vicchedasyāpi satyatāmupapādayiṣyāmaḥ sphaṭikalauhityamapyetenaiva vyākhyātam dairghyādayo 'pi dhvaniṣviva varṇeṣvapi svābhāvikā eva anyathā svareṣviva vyañjaneṣvapi dhvānopadhānavaśena dīrghādipratibhāsaprasaṅgāt na tathāvidhadhvanivyaṅgaṃ vyañjanamiti cenna tathātve varṇeṣveva viśeṣo 'ṅgīkāryaḥ syāt sa eva dairghyādipadābhidheyo bhaviṣyati savitṛsuṣiraprabhṛtijñānamevāriṣyasūcakam vakṣyate caitat evamanyadapyūhanīyamiti tasmātpadavākyapramāṇavidāmagresareṇa paramāstikena bhagavatā bhāṣyakāreṇokto bhagavati svarūpabhedābhāva eva śrutyartho 'vadheyaḥ 1,613 $siddhānte neha nāneti śrutyarthasamarthanam$ nanvatrāpyanupapattireva yato nāneti nānābhūtaḥ prapañco 'bhidhīyate natu bhedaḥ tathātve nānātvamiti syāt maivam muktopasṛpyavyapadeśādityādāviva bhāvapradhānanirdeśopapatteḥ bhavitṛprādhānye 'pi brahmaṇi nānābhūtāvayavaguṇakarmādiniṣedhe nānātvameva niṣiddhaṃ bhavati "saviśeṣaṇe hi vidhiniṣedhau viśeṣaṇamupasaṅkrāmate'; iti nyāyāt ubhayaniṣedhe gauravāt viśeṣaṇasya prathamaprāptatvāt anyathā tadupādānavaiyarthyāt "na jīrṇamalavadvāsāḥ snātakaḥ syāt'; ityādau darśanācca ata evoktam "viśeṣyaṃ nābhidhā gacchetkṣīṇaśaktirviśeṣaṇe'; iti yatkvacidviśiṣṭavidhiniṣedhāṅgīkaraṇaṃ tadagatikayaiva saviśeṣatvaṃ ca brahmaṇo vakṣyāmaḥ nanvevaṃ satyaprāptapratiṣedha iti cenna ābhāsaprāptatvāt tathāca"na sthānato 'pi'; ityādyadhikaraṇapūrvapakṣe darśayiṣyāmaḥ parasyaiva svargāpūrvādiniṣedho 'prāptatvādanupapannaḥ "ekamevādvitīyam'; ityādau sajātīyavijātīyasvagatanānātvaniṣedhaṃ vyākurvatā bhavatāpi samādhātavyametat 1,624 sādhakatvaṃ satastena sākṣiṇā siddhimicchatā svīkṛtaṃ hyaviśeṣasya sādhyā sādhakatā punaḥ
1.1.20ab
तच्चाविशेषमानेन साध्यमित्यनवस्थितिः
taccāviśeṣamānena sādhyamityanavasthitiḥ
Adhyāya 1 (cont. 7)
1.1.20cd
न्यायसुधा: $अविशेषस्य साधकत्वभङ्गः$ ननु यथा भवतो मिथ्याभूतस्य साधकत्वं न संमतम् तथा मम सत्यस्य साधकत्वं न संमतम् चैतन्यातिरिक्तस्य सत्यतानभ्युपगमात् चैतन्यस्य च क्रियावेशशून्यस्य साधकत्वायोगात् तत्र यथा मिथ्याभूतस्य साधकत्वानभ्युपगमेन श्रुतेर्मिथ्यात्वे ऽसाधकत्वप्रसङ्गान्न बन्धमिथ्यात्वसाधकतेत्युक्तं भवता एवं मयापि सत्यस्य साधकत्वमनभ्युपगच्छता वक्तुं शक्यत एव प्रत्यक्षस्य सत्यत्वे साधकत्वं न स्यात् मिथ्यात्वं तु त्वयैव नोपेयते ततश्च प्रत्यक्षस्यापि बन्धसत्यत्वसाधकत्वाभावात्"मिथ्यात्वमपि बन्धस्य न प्रत्यक्षविरोधतःऽ; इत्यनुपपन्नमिति एवंच प्रथममेव मतिकर्दमे कथारम्भणमशक्यमापद्येत तेनाविचार्यैय तावत्प्रमाणसदसक्षत्त्वं विचार आरब्धव्य इति मैवम् दुःखादिसत्यताग्राहिणः प्रत्यक्षस्य सत्यत्वे ऽप्यविरोधात् सतः साधकत्वं मया न स्वीकृतमित्युक्तमिति चेत्तत्राह- साधकत्वमिति तेन मायावादिना भावरूपाज्ञानस्येति शेषः हिशब्दो हेतौ प्रसिद्धिद्योतको वा मायावादिना खलु भावरूपाज्ञानं सिषाधयिषता"प्रत्यक्षं तावदहमज्ञो मामन्यं च न जानामीत्यपरोक्षावभासदर्शनातऽ; इत्यादिना तत्साधनाय साक्षिप्रत्यक्षं प्रमाणमङ्गीकृतम् आश्रयप्रतियोगिज्ञानभूतमपि साक्षिचैतन्यमित्याद्युत्तरवाक्येन प्रत्यक्षस्य साक्षित्वावगमात् एवंच साक्षिणाज्ञानसिद्धिमिच्छता परेण सतः साधकत्वं स्वीकृतमेव साक्षिचैतन्यस्य सत्त्वात् अतो मया सतः साधकत्वं नाङ्गीकृतमिति न शक्यते वक्तुम् अस्माभिरपि दुःखादिबन्धसत्यतायां साक्षिप्रत्यक्षमेवोपन्यस्तमिति हृदयम् अज्ञानवशादेव साक्षिणः साधकत्वं मयाङ्गीक्रियते न स्वत इति चेन्न इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात् न खलु साक्ष्यवभासादन्याज्ञानसत्ता तवास्ति ततो ऽज्ञाने सति साक्षिणः साधकत्वसिद्धिस्तस्यां चाज्ञानसिद्धिरिति कथं नेतरेतराश्रयत्वम् द्वयोरनादित्वान्नैवमिति चेत् तर्ह्यज्ञानवशादिति रिक्तं वचः नहि सर्वथा यद्यन्नापेक्षते तत्तदधीनमिति युज्यते अपेक्षायां तु परस्पराश्रयानुत्तारः 1,630 एवमुभयवादिसम्प्रतिपन्नं प्रमाणं स्वमते ऽस्तीति दर्शयितुं सत्यस्य साक्षिणो ऽज्ञानसाधकत्वं पराभ्युपगतमुपन्यस्तम् साम्प्रतं प्रसङ्गात्तदपि नोपपद्यत इत्याह- अविशेषस्येति भावरूपमज्ञानमनिच्छन्तं प्रति हि तत्र साक्षिप्रत्यक्षं प्रमाणमुपन्यस्तम् नच तदुचितम् साक्षिणो ऽशेषविशेषविधुरत्वाङ्गीकारात् अविशेषस्य साधकता तु परं प्रति त्वया साध्यैव न तु सिद्धा यत्साधकं करणं वा फलं वा नित्यं वा ज्ञानं तत्सर्वं जात्यादिविशेषवत् यच्च निर्विशेषं शशविषाणादि न तत्साधकमिति परेण नियमस्याङ्गीकृतत्वात् न ह्यसम्प्रतिपन्नसाधकभावं कस्याप्यर्थस्य साधनायोपन्यासमर्हति अतिप्रसङ्गात् ननु प्रमाणं वस्तुसिद्धावुपयुज्यते तत्सविशेषत्वं तु किमर्थमिति चेत्सत्यम् निर्विशेषस्य प्रामाण्यमेव नोपपद्यत इति तदर्थमेव विशेषानुसरणम् न हि साधकतमत्वादिविशेषाभावे प्रामाण्यं शक्यनिर्वाहम् साक्षिण्यारोपिततयैवाज्ञानं सिद्धयति न ततो ऽतिरिक्तं साधकत्वं तस्येति चेत् न तर्हि सुतरां साक्षिणाज्ञानसिद्धिः प्रकाशाश्रयं तमः प्रकाशेनैव सिद्धयतीत्यस्यार्थस्याविशेषवादिना भवता परं प्रत्युपपादयितुमशक्यत्वात् किञ्चाज्ञानमारोपितमपि साक्षिणो विषयो न वा आद्ये विषयित्वं साक्षिण्यापतितम् द्वितीये साक्षित्वमेवानुपपन्नम् "साक्षाद्द्रष्टरि संज्ञायामऽ; इति निर्वचनासम्भवात् अतद्विषयेण तत्सिद्धिरलौकिकी निर्विशेषस्याप्यज्ञानवशात्साक्षित्वमिति च निरस्तम् यस्तु वैय्यात्याद्ब्रयीति सिद्धप्रामाण्यमिव साध्यप्रामाण्यमपि प्रमारं प्रयोगार्हमेव अन्यथा शब्दानित्यत्वे कृतकत्वमुपन्यस्य परेणान्यतरासिद्धावुद्भावितायां तत्साधनस्फूर्तिमतापि तूष्णीं भवितव्यम् अहं चाविशेषस्य साक्षिणः साधकत्वं विप्रतिपत्तौ साधयिष्यामीति स प्रष्टव्यः किं सविशेषेण प्रमाणेनैतत्साध्यते उताविशेषेणेति नाद्यः तस्य तव मिथ्यात्वात् परेण चोक्तन्यायेन तस्य साधकत्वानभ्युपगमात् अतो द्वितीय एवाङ्गीकर्तव्य इत्याह- तच्चेति किमतः इदं ततः तदविशेषप्रमाणं किं साक्ष्युतन्यत् आद्ये अन्योन्याश्रयत्वम् साक्षिणः साधकत्वसिद्धिरिति न द्वितीयः तदभावात् अविशेषान्तराङ्गीकारे दूषणमाह- इत्यनवस्थितिरिति तस्यापि अविशेषस्य साधकत्वमविशेषप्रमाणेनैव साध्यमित्युपपादनमितिशब्देन सूचयति ननु चाविशेषस्य साध्या साधकतेति प्रकृतमतः सा चेति परामर्शो युक्तः सत्यम् तथापि प्राग्यन्मिथ्याभूतस्यापि साधकत्वं प्रमाणविकल्पनिराकरणेन निरस्तं तत्सविशेषत्वादिविकल्पनिराकरणेनापि निराकरणीयमिति सूचनाय सामान्येन नपुंसकनिर्देशः एतेन प्राग्विकल्पितः सताऽत्मभूतेनेति पक्षो ऽपि निरस्तो वेदितव्यः 1,643 अनङ्गीकुर्वतां विश्वसत्यतां तन्न वादिता
nyāyasudhā: $aviśeṣasya sādhakatvabhaṅgaḥ$ nanu yathā bhavato mithyābhūtasya sādhakatvaṃ na saṃmatam tathā mama satyasya sādhakatvaṃ na saṃmatam caitanyātiriktasya satyatānabhyupagamāt caitanyasya ca kriyāveśaśūnyasya sādhakatvāyogāt tatra yathā mithyābhūtasya sādhakatvānabhyupagamena śrutermithyātve 'sādhakatvaprasaṅgānna bandhamithyātvasādhakatetyuktaṃ bhavatā evaṃ mayāpi satyasya sādhakatvamanabhyupagacchatā vaktuṃ śakyata eva pratyakṣasya satyatve sādhakatvaṃ na syāt mithyātvaṃ tu tvayaiva nopeyate tataśca pratyakṣasyāpi bandhasatyatvasādhakatvābhāvāt"mithyātvamapi bandhasya na pratyakṣavirodhataḥ'; ityanupapannamiti evaṃca prathamameva matikardame kathārambhaṇamaśakyamāpadyeta tenāvicāryaiya tāvatpramāṇasadasakṣattvaṃ vicāra ārabdhavya iti maivam duḥkhādisatyatāgrāhiṇaḥ pratyakṣasya satyatve 'pyavirodhāt sataḥ sādhakatvaṃ mayā na svīkṛtamityuktamiti cettatrāha- sādhakatvamiti tena māyāvādinā bhāvarūpājñānasyeti śeṣaḥ hiśabdo hetau prasiddhidyotako vā māyāvādinā khalu bhāvarūpājñānaṃ siṣādhayiṣatā"pratyakṣaṃ tāvadahamajño māmanyaṃ ca na jānāmītyaparokṣāvabhāsadarśanāt'; ityādinā tatsādhanāya sākṣipratyakṣaṃ pramāṇamaṅgīkṛtam āśrayapratiyogijñānabhūtamapi sākṣicaitanyamityādyuttaravākyena pratyakṣasya sākṣitvāvagamāt evaṃca sākṣiṇājñānasiddhimicchatā pareṇa sataḥ sādhakatvaṃ svīkṛtameva sākṣicaitanyasya sattvāt ato mayā sataḥ sādhakatvaṃ nāṅgīkṛtamiti na śakyate vaktum asmābhirapi duḥkhādibandhasatyatāyāṃ sākṣipratyakṣamevopanyastamiti hṛdayam ajñānavaśādeva sākṣiṇaḥ sādhakatvaṃ mayāṅgīkriyate na svata iti cenna itaretarāśrayatvaprasaṅgāt na khalu sākṣyavabhāsādanyājñānasattā tavāsti tato 'jñāne sati sākṣiṇaḥ sādhakatvasiddhistasyāṃ cājñānasiddhiriti kathaṃ netaretarāśrayatvam dvayoranāditvānnaivamiti cet tarhyajñānavaśāditi riktaṃ vacaḥ nahi sarvathā yadyannāpekṣate tattadadhīnamiti yujyate apekṣāyāṃ tu parasparāśrayānuttāraḥ 1,630 evamubhayavādisampratipannaṃ pramāṇaṃ svamate 'stīti darśayituṃ satyasya sākṣiṇo 'jñānasādhakatvaṃ parābhyupagatamupanyastam sāmprataṃ prasaṅgāttadapi nopapadyata ityāha- aviśeṣasyeti bhāvarūpamajñānamanicchantaṃ prati hi tatra sākṣipratyakṣaṃ pramāṇamupanyastam naca taducitam sākṣiṇo 'śeṣaviśeṣavidhuratvāṅgīkārāt aviśeṣasya sādhakatā tu paraṃ prati tvayā sādhyaiva na tu siddhā yatsādhakaṃ karaṇaṃ vā phalaṃ vā nityaṃ vā jñānaṃ tatsarvaṃ jātyādiviśeṣavat yacca nirviśeṣaṃ śaśaviṣāṇādi na tatsādhakamiti pareṇa niyamasyāṅgīkṛtatvāt na hyasampratipannasādhakabhāvaṃ kasyāpyarthasya sādhanāyopanyāsamarhati atiprasaṅgāt nanu pramāṇaṃ vastusiddhāvupayujyate tatsaviśeṣatvaṃ tu kimarthamiti cetsatyam nirviśeṣasya prāmāṇyameva nopapadyata iti tadarthameva viśeṣānusaraṇam na hi sādhakatamatvādiviśeṣābhāve prāmāṇyaṃ śakyanirvāham sākṣiṇyāropitatayaivājñānaṃ siddhayati na tato 'tiriktaṃ sādhakatvaṃ tasyeti cet na tarhi sutarāṃ sākṣiṇājñānasiddhiḥ prakāśāśrayaṃ tamaḥ prakāśenaiva siddhayatītyasyārthasyāviśeṣavādinā bhavatā paraṃ pratyupapādayitumaśakyatvāt kiñcājñānamāropitamapi sākṣiṇo viṣayo na vā ādye viṣayitvaṃ sākṣiṇyāpatitam dvitīye sākṣitvamevānupapannam "sākṣāddraṣṭari saṃjñāyām'; iti nirvacanāsambhavāt atadviṣayeṇa tatsiddhiralaukikī nirviśeṣasyāpyajñānavaśātsākṣitvamiti ca nirastam yastu vaiyyātyādbrayīti siddhaprāmāṇyamiva sādhyaprāmāṇyamapi pramāraṃ prayogārhameva anyathā śabdānityatve kṛtakatvamupanyasya pareṇānyatarāsiddhāvudbhāvitāyāṃ tatsādhanasphūrtimatāpi tūṣṇīṃ bhavitavyam ahaṃ cāviśeṣasya sākṣiṇaḥ sādhakatvaṃ vipratipattau sādhayiṣyāmīti sa praṣṭavyaḥ kiṃ saviśeṣeṇa pramāṇenaitatsādhyate utāviśeṣeṇeti nādyaḥ tasya tava mithyātvāt pareṇa coktanyāyena tasya sādhakatvānabhyupagamāt ato dvitīya evāṅgīkartavya ityāha- tacceti kimataḥ idaṃ tataḥ tadaviśeṣapramāṇaṃ kiṃ sākṣyutanyat ādye anyonyāśrayatvam sākṣiṇaḥ sādhakatvasiddhiriti na dvitīyaḥ tadabhāvāt aviśeṣāntarāṅgīkāre dūṣaṇamāha- ityanavasthitiriti tasyāpi aviśeṣasya sādhakatvamaviśeṣapramāṇenaiva sādhyamityupapādanamitiśabdena sūcayati nanu cāviśeṣasya sādhyā sādhakateti prakṛtamataḥ sā ceti parāmarśo yuktaḥ satyam tathāpi prāgyanmithyābhūtasyāpi sādhakatvaṃ pramāṇavikalpanirākaraṇena nirastaṃ tatsaviśeṣatvādivikalpanirākaraṇenāpi nirākaraṇīyamiti sūcanāya sāmānyena napuṃsakanirdeśaḥ etena prāgvikalpitaḥ satā'tmabhūteneti pakṣo 'pi nirasto veditavyaḥ 1,643 anaṅgīkurvatāṃ viśvasatyatāṃ tanna vāditā
1.1.21ab
तस्माद् व्यवहृतिः सर्वा सत्येत्येव व्यवस्थिता
tasmād vyavahṛtiḥ sarvā satyetyeva vyavasthitā
1.1.21ab
न्यायसुधा: $प्रमाण्यादिसत्तानभ्युपगमे वादित्वानुपपत्तिः$ मिथ्यात्वं यदीत्यादिनोक्तं प्रसङ्गमुपसंहरति- अनङ्गीकुर्वतामिति यस्मादेवं न मिथ्याभूतस्य साधकत्वं तत्तस्माद्विश्वसत्यतामनङ्गीकुर्वतामात्मातिरिक्तस्य सर्वस्यापि मिथ्यात्वं प्रतिपादयतां नेहनानेत्यादिवाक्यानामपि मिथ्यात्वप्रसक्तया न वादिता न साधकता स्यात् तद्वाक्यस्येति प्रकृतमेकवचनं समूहविषयमिति ज्ञापयितुमुपसंहारे बहुवचनम् अथवातिप्रसङ्गान्तराभिधानमेतत् तथाहि यदि चैतन्यातिरिक्तं समस्तं मिथ्या स्यात्तदा समस्तान्तर्गतं कथाव्यवहाराङ्गभूतं प्रमाणादिकमपि मिथ्या स्यात् तथाच विश्वसत्यतामनङ्गीकुर्वतस्तन्मिथ्यात्वमङ्गीकुवर्तो मायावादिनो निरुपायस्य कथकता न स्यात् कुतः तत्तस्मादुक्तरीत्या मिथ्याभूतस्य साधनबाधनाङ्गतायोगादिति विश्वमिथ्यात्वमङ्गीकुर्वतामपि चार्वाकाणां बौद्धानां च वादित्वोपलम्भाद्वयभिचार इति चेन्न तेषामप्यापादनविषयत्वात् तदिदमुक्तमनङ्गीकुर्वतां चार्वाकबौद्धमायावादिनामिति अन्यथा त्वया तेनेत्येकवचनस्य प्रस्तुतत्वादनङ्गीकुवर्त इत्यवक्ष्यत् तथापि प्रमाणबाधः चार्वाकादीनां वादित्वस्य प्रत्यक्षादिसिद्धत्वात् मैवम् वादित्वाभावस्यात्रापाद्यमानत्वात् साधनस्य हि प्रमाणबाधो दूषणम् न त्वापादनस्य तस्य अनिष्यविषयत्वात् अनिष्यस्य च प्रामाणिकपरित्यागाप्रामाणिकस्वीकाररूपत्वात् अन्यथातिप्रसङ्गमात्रोच्छेदप्रसङ्गादित्याशयवानुक्तस्य प्रसङ्गत्वं स्फुटीकर्तुं विपर्ययपर्यवसानमाह- पक्षबलाबलचिन्ता न स्यात् व्यवह्रियते ऽनयेति व्यवहृतिः कथाङ्गभूतप्रमाणादीति यावत् प्रमाणादीनां कथाव्यवहारकारणत्वात्कारणाभावे च कार्याभावस्य सुलभत्वात्सुस्थो ऽतिप्रसङ्गमूलभूतः प्रतिबन्ध इति ज्ञापयितुं प्रमाणादीति रूढपदपरित्यागेन व्यवहृतिरिति यौगिकपदोपादानम् एन्द् ओf वोलुमे 1 2,1 $जिज्ञासाधिकरणे प्रमाणादिसत्तानभ्युपगमे वादित्वानुपपत्तिः$ अस्तु कथाङ्गभूतप्रमाणादिव्यवहारस्य सत्यता दुःखादिबन्धस्य तु किमायातमित्यत आह- व्यावहारिकमिति एतस्मात्प्रमाणादिव्यवहारस्य सत्यत्वाद्वयावहारिकं व्यवहारविषयो दुःखादि चशब्दो न केवलं व्यवहारो व्यावहारिकं चेति सम्बद्धयते नहि प्रमेयं नास्त्यस्ति च प्रमाणमिति सम्भवति व्याघातादित्यर्थप्रतिपादनाय व्यावहारिकमित्युक्तम् यदत्रोक्तम् प्रमाणादीनां सत्त्वं यदभ्युपेतं कथकेन तत्कस्य हेतोः किं वाग्व्यवहारस्य प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमव्याप्तत्वेन तदभावे प्रवर्तयितुमशक्यत्वादथ कथकप्रवर्तनीयवाग्व्यवहारं प्रति हेतुभावादुत लोकसिद्धत्वादथवा तदनभ्युपगमस्य तत्त्वनिर्णयविजयातिप्रसक्तत्वात् आद्ये ऽपि किं व्यवहारमात्रं प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमव्याप्तमुत साधबाधनक्षमो व्यवहारः न प्रथमः तदनभ्युपगच्छतो ऽपि चार्वाकमाध्यमिकादेर्वाग्विस्तराणां प्रतीयमानत्वेन व्यभिचारात् तस्यैवानिष्पत्तौ भवतस्तन्निरासप्रयासानुपपत्तेः तस्यापि पक्षत्वे बाधः द्वितीये बाधतादवस्थ्यम् मम सत्तानभ्युपगमस्यानुभवसिद्धत्वात् हेतुश्च तवासिद्धः सिद्धत्वे वा सिद्धं मम समीहितम् व्यतिरेके च सद्वचनाभासलक्षणयोगित्वमुपाधिः यतो ऽभ्युपगम्यापि प्रमाणसत्तां प्रवर्तिता मतान्तरानुसारिभिर्व्यवहारा अभ्युपगतप्रमाणादिसत्त्वैर्मतान्तरानुसारिभिरपरैः साधनाद्यक्षमा इति कथ्यन्ते तेन ज्ञायते व्यवहारस्य साधनाद्यक्षमतायां सद्वचनाभासलक्षणयोगित्वमेव प्रयोजकम् नतु सत्तानभ्युपगम इति ननु यदि प्रमाणादीनि न सन्ति तदा व्यवहार एव धर्मी कथं सिद्धयेत् दूषणादिव्यवस्था वा कथं स्यात् सर्वविधिनिषेधानां प्रमाणाधीनत्वात् मैवम् न ब्रूमो वयं न सन्ति प्रमाणादीनीति स्वीकृत्य कथारभ्येति किं नाम सन्ति न सन्ति प्रमाणादीनीत्यस्यां चिन्तायामुदासीनैर्यथा स्वीकृत्य तानि भवता व्यवह्रियन्ते तथा व्यवहारिभिरेव कथा प्रवर्त्यतामिति किञ्च कीदृशीं मर्यादामवलम्ब्य प्रवृत्तायां कथायामिदं दूषणमुक्तं भवता किं प्रमाणादीनां सत्त्वमुपगम्योभाभ्यां वादिप्रतिवादिभ्यां प्रवर्तितायामुतासत्त्वमभ्युपेत्याथैकेन सत्त्वमपरेण चासत्त्वमङ्गीकृत्य नाद्यः अभ्युपगतप्रमाणादिसत्त्वं प्रत्येतादृक्पर्यनुयोगानवकाशात् न द्वितीयः स्वस्याप्यापत्तेः न तृतीयः तथैव कथान्तरप्रसक्तेः तस्मात्प्रमाणादिसत्त्वासत्त्वाभ्युपगमौदासीन्येन, व्यवहारनियमे समयं बद्ध्वा, प्रवर्तितायां कथायां, भवतेदं दूषणमुक्तमिति वाच्यम् तथाच व्याघातः नच वाच्यं नेदं दूषणं प्रतिवादिनं प्रत्युच्यते किं नाम शिष्यादयः प्रमाणादिसत्तानभ्युपगन्तुः कथानधिकारं ज्ञाप्यन्त इति यतः शिष्यादीन्प्रत्यपि चार्वाकादेर्देषो ऽयमित्येवाभिधातव्यम् कथं च तथा स्यात् तस्य कथाप्रवेशाप्रवेशयोस्तद्बोधाक्षमत्वात् कथायामेव हि निग्रहः न द्वितीयः स्यादप्येवं यदि कथकप्रवर्तनीयवाग्व्यवहारं प्रति प्रमाणादीनां हेतुता तत्सत्तानभ्युपगमे निवर्तेत नत्वेवं सम्भवति तथा सति तत्सत्तानभ्युपगन्तृणां वाग्व्यवहारस्वरूपमेव न निष्पद्येत हेत्वनुपपत्तेः अथ मन्यसे कथकव्यवहारं प्रति हेतुत्वात्प्रमाणादीनां सत्त्वम् सत्त्वाच्चाभ्युपगमो यत्सत्तदभ्युपगम्यत इति स्थितेरिति मैवम् कयापि नियमस्थित्या प्रवृत्तायां कथायां कथकवाग्व्यवहरं प्रति हेतुत्वात्प्रमाणादीनां सत्त्वं सत्त्वाच्चाभ्युपगमो भवता प्रसाध्यः कथातः पूर्वं तु तत्त्वावधारणं परपराजयं वाभिलषद्भयां कथकाभ्यां यावता विना तदभिलषितं न पर्यवस्यति तावदनुरोद्धव्यम् तच्च व्यवहारनियमसमयबन्धादेव द्वाभ्यामपि ताभ्यां सम्भाव्यत इति व्यवहारनियममेव बध्नीतः सच प्रमाणेन तर्केण च व्यवहर्तव्यमित्यादिरूपः नच प्रमाणादीनां सत्तापीत्थमेव ताभ्यामङ्गीकर्तुमुचिता तादृशव्यवहारनियममात्रेणैव कथाप्रवृत्त्युपपत्तेः प्रमाणादिसत्तामभ्युपेत्यापि तथाविधव्यवहारनियमव्यतिरेकेण कथाप्रवृत्तिं विना तत्त्वनिर्णयस्य जयस्य वाभिलषितस्य कथकयोरपर्यवसानात् नापि तृतीयः लोकव्यवहारो ऽपि प्रमाणव्यवहारो वा स्यात् पामरादिसाधारणव्यवहारो वा नाद्यः विचारप्रवृत्तिमन्तरेण तस्य दुर्निरूपत्वात् तदर्थमेव च पूर्वं नियमस्य गवेषणात् नापि द्वितीयः शरीरात्मत्वादीनामपि तथा सति भवता स्वीकर्तव्यतापातात् पश्चात्तद्विचारबाध्यतया नाभ्युपेयत इति चेत् तर्हि प्रमाणादिसत्तापि यदि विचारबाध्या भविष्यति तदा नाभ्युपेयैव अन्यथा तूपगन्तव्येति लोकव्यवहारसिद्धतया सत्त्वमभ्युपगम्यत इति तावन्न भवति न चतुर्थः यादृशो भवता प्रमाणादिसत्तामभ्युपगम्य व्यवहारनियमः कथायामवलम्ब्यते तस्यैव प्रमाणादिसत्त्वासत्त्वानुसरणौदासीन्येनास्माभिरप्यवलम्भात् तस्य यदि मां प्रति फलातिप्रसञ्जकत्वम् तदा त्वां प्रत्यपि समानः प्रसङ्गः तस्मात्प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमस्य कथोपयोगाभावादनङ्गीकुर्वतां प्रमाणादिसत्तां न वादितेत्यनुपपन्नमिति 2,23 तदेतत्सर्वमनेनापहसित वेदितव्यम् तथा हि यत्तावद्वयवहारमात्रस्य प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमव्याप्तत्वपक्षे दूषणमुक्तम् तदसत् यदि खल्वेवमस्माभिः साध्येत मायावादी प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमवान् व्यवहर्तृत्वात् तद्वयवहारो वा प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमपुरःसरो व्यवहारत्वात्तत्त्ववादिवत्तद्वयवहारवच्चेति यद्वा नायं व्यवहर्ता प्रमाणादिसत्तानभ्युपगन्तृत्वात् तद्वयवहारो वा न व्यवहारः प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमपुरःसरताशून्यत्वादिति तदा स्यादेव व्यभिचारदोषः को नाम स्वस्थात्मैवमनुमिमीते किं नाम यदि प्रमाणादीनि सन्ति न स्युः तर्हि साधकानि न स्युः असतः सादकत्वानुपपत्तेः तेषां चासाधकत्वे तत्कार्यो व्यवहारो न निष्पद्येत तथाच वादिता न स्यात् अस्ति चेयम् तस्मात्तद्धेतूनां प्रमाणादीनां सत्ताभ्युपगन्तव्येत्याचार्येण प्रसङ्गत्वेनाभिमतत्वात् व्यभिचारस्थलस्य च प्रसङ्गविषयतुल्यताङ्गीकृता बाधस्तु प्रसङ्गस्यालङ्कार एवेत्युक्तम् साधनबाधनक्षमव्यवहारस्य प्रमाणादिसत्ताभ्युपमव्याप्तत्वपक्षे ऽप्युक्तदूषणमनेनैव निरस्तम् मायावादिनं तद्वयवहारं वा पक्षीकृत्य विशिष्टव्यवहारकर्तृत्वेन विशिष्टव्यवहारत्वेन वा हेतुना प्रमाणादिसत्ताभ्युपगन्तृत्वे तत्पूर्वकत्वे वा साध्यमाने तत्स्यात् विमतो व्यवहारो न साधनादिक्षमः प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमपूर्वकतारहितत्वादिति वा साधने कथञ्चिदन्वये पूर्वोक्तोपाधिः स्यात् नचैवमित्युक्तम् किञ्चायमुपाधिर्न साधनाद्भिद्यते यदा हि प्रमाणादिसत्ता नाभ्युपगता तदा तदसत्त्वमेवाङ्गीकृतमिति स्वरूपसिद्धत्वम् तच्च सद्वचनाभासलक्षणविशेष एव नन्वेतदाशङ्कयोक्तं न ब्रूमो वयमित्यादि दुरुक्तं तत् सत्त्वासत्त्वे विहाय प्रमाणस्वरूपस्य बुद्धावारोपयितुमशक्यत्वेनोदासीनस्य तत्स्वीकारानुपपत्तेः एवंच वदता यदनिर्वचनीयमभिप्रेतं तदग्रे निराकरिष्यते यदप्यत्रोक्तं कीदृशीं मर्यादामित्यादि तत्र यः प्रमाणाद्यसत्त्वमभ्युपैति यश्च तत्सत्तां प्रतीत्यापि सत्ताऽद्युदासीनो ऽहमिति मन्यते तं प्रतीदं दूषणमिति वदामः न चोक्तदोषः नहि वयं प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमं कथाप्रवृत्तिकारणतयावश्यं ततः पूर्वभाविनं ब्रूमः किं नाम यो यथाकथञ्चित्कथायां प्रवृत्तस्तं विपक्षे कथानुत्पत्तिप्रसङ्गं दण्डं प्रदर्श्य तत्कारणानां प्रमाणादीनां सत्तामङ्गीकारयामः न चैवं कथान्तरप्रसक्तयादिदोषः प्रमाणादिसत्तानभ्युपगमे कथाया एवानिष्पत्तेः एतेन शिष्यज्ञापनमपि समाहितम् प्रतिवादिनः कथाप्रवेशमभ्युपगम्य तत्र प्रवृत्तं प्रति प्रमितकथाकार्यबलेन कारणप्रमाणादिसत्ताया अभ्युपगन्तव्यत्वस्योक्तत्वात् द्वितीयपक्षोक्तदोषो ऽप्यसङ्गत एव नहि वयं प्रमाणादिसत्ताभ्युपगममपि कथकप्रवर्तनीयवाग्व्यवहारकारणकोटौ निवेशयामः येन तत्सत्तानभ्युपगन्तृणां वाग्व्यवहारस्वरूपं न निष्पद्येतेति प्रसङ्गः स्यात् अपि तर्हि प्रमाणादीनामेव कथाकारणता सा च सत्त्वाभावे नोपपद्यत इति तत्सत्त्वमङ्गीकरणीयमिति वदामः यत्पुनः कथकवाग्व्यवहारं प्रतीत्याद्याशङ्कयोक्तम् "एवं वदता कथाप्रवृत्त्युत्तरकालं प्रमाणादिसत्ताङ्गीकारयितव्या तथाच कथाफलस्य प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमस्य न कथाकारणत्वम् किन्तु प्रमाणैर्व्यवहर्तव्यमित्यादिव्यवहारनियमस्यैवेति तदस्माभिरभ्युपगतमेव यस्तु सत्ताभ्युपगममपि कथाकारणं ब्रूते स एवैवं पर्यनुयोज्यः यत्पुनर्नच प्रमाणादीनामित्यादिना कल्पनागौरवमवादि तत्र किं प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमे कल्पनागौरवमुत तत्सत्ताभ्युपगमस्य कारणकोटिप्रवेशने नाद्यः कारणत्वान्यथानुपपत्त्या तत्सत्तायाः प्रमितत्वात् प्रमितस्य परीक्षकैरङ्गीकरणीयत्वात् द्वितीये तु संवाद एव तृतीये ऽप्याद्यं तावदङ्गीकुर्मः तत्रोक्तं दूषितप्रायम् द्वितीयाङ्गीकारे ऽपि न दोषः देहात्मत्वादिकं तु पश्चाद्विचारबाध्यतया नाभ्युपगम्यत इति यदत्रोक्तं प्रमाणादिसत्तापीत्यादि तेन किमुक्तं भवति किं विचारसाध्यः प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमो न विचारप्रवृत्तेः कारणमिति किं वा विचारबाध्यताया एव प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमप्रयोजकत्वेन व्यवहारस्याप्रयोजकत्वमिति आद्ये सम्प्रतिपत्तिः न द्वितीयः औत्सर्गिकं प्रामाण्यं बाधकादपोद्यत इत्यत्रदर्शने तस्यैव प्रयोजकत्वात् चतुर्थपक्षोक्तदोषो ऽप्यनेनैव परिहृतः नहि वयं प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमं कथाफलनिष्पत्तिहेतुं ब्रूमः किन्तु प्रमाणादीन्येव तेषां च तद्धेतुता नासतामुपपद्यत इति तत्सत्तावश्यमभ्युपगमनीयेति स्यादेतत् नियतावाग्व्यहारक्रियासमयबन्धेन कथां प्रवर्तयतापि व्यवहारसत्ताभ्युपगन्तव्या नहि सत्तामनभ्युपगम्य व्यवहारक्रियाभिधातुं शक्या क्रिया हि निष्पादना असतः सद्रूपताप्रापणमिति यावत् प्रमाणैव्यर्वहर्तव्यमिति च नियमबन्धनं प्रमाणकरणभावस्य नियमान्तर्भावान्नियतपूर्वसत्त्वरूपं कारणत्वं प्रमाणानामनादाय न पर्यवस्यति दूषणानां चास्तित्वेन भङ्गावधारणनियमबन्धने साधनाङ्गानां च व्याप्त्यादीनां सत्त्वेन तद्विषयस्य तत्त्वरूपताव्ववहारनियमनादौ च कण्ठोक्तयैव तस्य तस्य सत्त्वमङ्गीकृतमिति रि??मिदमुच्यते प्रमाणादीनां सत्तामनभ्युपगम्य कथाऽरम्भः शक्यत इत्येवमाशङ्कय यदुक्तमेतैरपि बाधकैः कथायामारब्धायामभिमतस्य प्रसाधनीयत्वेन पूर्वोक्तबाधाया न निस्तारः स्यादिति तदप्यनेनैव परिहृतम् कथास्वरूपपलनिष्पत्तये स्वेच्छास्वीकृतस्यैव व्यवहारनियमस्य प्रमाणादिसत्तास्वीकार एव पर्यवसानमिति कथायां प्रवृत्तं स्वव्याघातमप्यचेतयन्तं प्रत्यस्माभिरुच्यमानत्वात् ननु कथादेः कार्यस्य सत्त्वे कथञ्चित्कारणस्य प्रमाणादेः सत्त्वमङ्गीकरणीयं स्यात् कार्यस्यैव सत्त्वाभावे किं कारणसत्तयेति चेत् कुतः प्रमाणात्कथादिसत्ताभावो भवता निश्चितः श्रुत्यादेरिति चेन्न तस्यैवानेकातिप्रसङ्गगहननिविष्टत्वात् तथाच सिद्धे तत्प्रामाण्ये कथादिकार्यासत्त्वसिद्धिः ततो ऽन्यथासिद्धया तर्कस्याभासतासिद्धिस्तस्यां च श्रुत्यादिप्रामाण्यसिद्धिरिति चक्रकापत्त्या नैकस्यापि सिद्धिः असतः कारणत्वं तु सूत्रकृतैव निराकरिष्यत इत्यलं प्रसङ्गेन 2,46 $व्यावहारिकसत्यस्य साधकत्वभङ्गः$ व्यवहारसतश्चापि साधकत्वं तु पूर्ववत्
nyāyasudhā: $pramāṇyādisattānabhyupagame vāditvānupapattiḥ$ mithyātvaṃ yadītyādinoktaṃ prasaṅgamupasaṃharati- anaṅgīkurvatāmiti yasmādevaṃ na mithyābhūtasya sādhakatvaṃ tattasmādviśvasatyatāmanaṅgīkurvatāmātmātiriktasya sarvasyāpi mithyātvaṃ pratipādayatāṃ nehanānetyādivākyānāmapi mithyātvaprasaktayā na vāditā na sādhakatā syāt tadvākyasyeti prakṛtamekavacanaṃ samūhaviṣayamiti jñāpayitumupasaṃhāre bahuvacanam athavātiprasaṅgāntarābhidhānametat tathāhi yadi caitanyātiriktaṃ samastaṃ mithyā syāttadā samastāntargataṃ kathāvyavahārāṅgabhūtaṃ pramāṇādikamapi mithyā syāt tathāca viśvasatyatāmanaṅgīkurvatastanmithyātvamaṅgīkuvarto māyāvādino nirupāyasya kathakatā na syāt kutaḥ tattasmāduktarītyā mithyābhūtasya sādhanabādhanāṅgatāyogāditi viśvamithyātvamaṅgīkurvatāmapi cārvākāṇāṃ bauddhānāṃ ca vāditvopalambhādvayabhicāra iti cenna teṣāmapyāpādanaviṣayatvāt tadidamuktamanaṅgīkurvatāṃ cārvākabauddhamāyāvādināmiti anyathā tvayā tenetyekavacanasya prastutatvādanaṅgīkuvarta ityavakṣyat tathāpi pramāṇabādhaḥ cārvākādīnāṃ vāditvasya pratyakṣādisiddhatvāt maivam vāditvābhāvasyātrāpādyamānatvāt sādhanasya hi pramāṇabādho dūṣaṇam na tvāpādanasya tasya aniṣyaviṣayatvāt aniṣyasya ca prāmāṇikaparityāgāprāmāṇikasvīkārarūpatvāt anyathātiprasaṅgamātrocchedaprasaṅgādityāśayavānuktasya prasaṅgatvaṃ sphuṭīkartuṃ viparyayaparyavasānamāha- pakṣabalābalacintā na syāt vyavahriyate 'nayeti vyavahṛtiḥ kathāṅgabhūtapramāṇādīti yāvat pramāṇādīnāṃ kathāvyavahārakāraṇatvātkāraṇābhāve ca kāryābhāvasya sulabhatvātsustho 'tiprasaṅgamūlabhūtaḥ pratibandha iti jñāpayituṃ pramāṇādīti rūḍhapadaparityāgena vyavahṛtiriti yaugikapadopādānam end of volume 1 2,1 $jijñāsādhikaraṇe pramāṇādisattānabhyupagame vāditvānupapattiḥ$ astu kathāṅgabhūtapramāṇādivyavahārasya satyatā duḥkhādibandhasya tu kimāyātamityata āha- vyāvahārikamiti etasmātpramāṇādivyavahārasya satyatvādvayāvahārikaṃ vyavahāraviṣayo duḥkhādi caśabdo na kevalaṃ vyavahāro vyāvahārikaṃ ceti sambaddhayate nahi prameyaṃ nāstyasti ca pramāṇamiti sambhavati vyāghātādityarthapratipādanāya vyāvahārikamityuktam yadatroktam pramāṇādīnāṃ sattvaṃ yadabhyupetaṃ kathakena tatkasya hetoḥ kiṃ vāgvyavahārasya pramāṇādisattābhyupagamavyāptatvena tadabhāve pravartayitumaśakyatvādatha kathakapravartanīyavāgvyavahāraṃ prati hetubhāvāduta lokasiddhatvādathavā tadanabhyupagamasya tattvanirṇayavijayātiprasaktatvāt ādye 'pi kiṃ vyavahāramātraṃ pramāṇādisattābhyupagamavyāptamuta sādhabādhanakṣamo vyavahāraḥ na prathamaḥ tadanabhyupagacchato 'pi cārvākamādhyamikādervāgvistarāṇāṃ pratīyamānatvena vyabhicārāt tasyaivāniṣpattau bhavatastannirāsaprayāsānupapatteḥ tasyāpi pakṣatve bādhaḥ dvitīye bādhatādavasthyam mama sattānabhyupagamasyānubhavasiddhatvāt hetuśca tavāsiddhaḥ siddhatve vā siddhaṃ mama samīhitam vyatireke ca sadvacanābhāsalakṣaṇayogitvamupādhiḥ yato 'bhyupagamyāpi pramāṇasattāṃ pravartitā matāntarānusāribhirvyavahārā abhyupagatapramāṇādisattvairmatāntarānusāribhiraparaiḥ sādhanādyakṣamā iti kathyante tena jñāyate vyavahārasya sādhanādyakṣamatāyāṃ sadvacanābhāsalakṣaṇayogitvameva prayojakam natu sattānabhyupagama iti nanu yadi pramāṇādīni na santi tadā vyavahāra eva dharmī kathaṃ siddhayet dūṣaṇādivyavasthā vā kathaṃ syāt sarvavidhiniṣedhānāṃ pramāṇādhīnatvāt maivam na brūmo vayaṃ na santi pramāṇādīnīti svīkṛtya kathārabhyeti kiṃ nāma santi na santi pramāṇādīnītyasyāṃ cintāyāmudāsīnairyathā svīkṛtya tāni bhavatā vyavahriyante tathā vyavahāribhireva kathā pravartyatāmiti kiñca kīdṛśīṃ maryādāmavalambya pravṛttāyāṃ kathāyāmidaṃ dūṣaṇamuktaṃ bhavatā kiṃ pramāṇādīnāṃ sattvamupagamyobhābhyāṃ vādiprativādibhyāṃ pravartitāyāmutāsattvamabhyupetyāthaikena sattvamapareṇa cāsattvamaṅgīkṛtya nādyaḥ abhyupagatapramāṇādisattvaṃ pratyetādṛkparyanuyogānavakāśāt na dvitīyaḥ svasyāpyāpatteḥ na tṛtīyaḥ tathaiva kathāntaraprasakteḥ tasmātpramāṇādisattvāsattvābhyupagamaudāsīnyena, vyavahāraniyame samayaṃ baddhvā, pravartitāyāṃ kathāyāṃ, bhavatedaṃ dūṣaṇamuktamiti vācyam tathāca vyāghātaḥ naca vācyaṃ nedaṃ dūṣaṇaṃ prativādinaṃ pratyucyate kiṃ nāma śiṣyādayaḥ pramāṇādisattānabhyupagantuḥ kathānadhikāraṃ jñāpyanta iti yataḥ śiṣyādīnpratyapi cārvākāderdeṣo 'yamityevābhidhātavyam kathaṃ ca tathā syāt tasya kathāpraveśāpraveśayostadbodhākṣamatvāt kathāyāmeva hi nigrahaḥ na dvitīyaḥ syādapyevaṃ yadi kathakapravartanīyavāgvyavahāraṃ prati pramāṇādīnāṃ hetutā tatsattānabhyupagame nivarteta natvevaṃ sambhavati tathā sati tatsattānabhyupagantṛṇāṃ vāgvyavahārasvarūpameva na niṣpadyeta hetvanupapatteḥ atha manyase kathakavyavahāraṃ prati hetutvātpramāṇādīnāṃ sattvam sattvāccābhyupagamo yatsattadabhyupagamyata iti sthiteriti maivam kayāpi niyamasthityā pravṛttāyāṃ kathāyāṃ kathakavāgvyavaharaṃ prati hetutvātpramāṇādīnāṃ sattvaṃ sattvāccābhyupagamo bhavatā prasādhyaḥ kathātaḥ pūrvaṃ tu tattvāvadhāraṇaṃ paraparājayaṃ vābhilaṣadbhayāṃ kathakābhyāṃ yāvatā vinā tadabhilaṣitaṃ na paryavasyati tāvadanuroddhavyam tacca vyavahāraniyamasamayabandhādeva dvābhyāmapi tābhyāṃ sambhāvyata iti vyavahāraniyamameva badhnītaḥ saca pramāṇena tarkeṇa ca vyavahartavyamityādirūpaḥ naca pramāṇādīnāṃ sattāpītthameva tābhyāmaṅgīkartumucitā tādṛśavyavahāraniyamamātreṇaiva kathāpravṛttyupapatteḥ pramāṇādisattāmabhyupetyāpi tathāvidhavyavahāraniyamavyatirekeṇa kathāpravṛttiṃ vinā tattvanirṇayasya jayasya vābhilaṣitasya kathakayoraparyavasānāt nāpi tṛtīyaḥ lokavyavahāro 'pi pramāṇavyavahāro vā syāt pāmarādisādhāraṇavyavahāro vā nādyaḥ vicārapravṛttimantareṇa tasya durnirūpatvāt tadarthameva ca pūrvaṃ niyamasya gaveṣaṇāt nāpi dvitīyaḥ śarīrātmatvādīnāmapi tathā sati bhavatā svīkartavyatāpātāt paścāttadvicārabādhyatayā nābhyupeyata iti cet tarhi pramāṇādisattāpi yadi vicārabādhyā bhaviṣyati tadā nābhyupeyaiva anyathā tūpagantavyeti lokavyavahārasiddhatayā sattvamabhyupagamyata iti tāvanna bhavati na caturthaḥ yādṛśo bhavatā pramāṇādisattāmabhyupagamya vyavahāraniyamaḥ kathāyāmavalambyate tasyaiva pramāṇādisattvāsattvānusaraṇaudāsīnyenāsmābhirapyavalambhāt tasya yadi māṃ prati phalātiprasañjakatvam tadā tvāṃ pratyapi samānaḥ prasaṅgaḥ tasmātpramāṇādisattābhyupagamasya kathopayogābhāvādanaṅgīkurvatāṃ pramāṇādisattāṃ na vāditetyanupapannamiti 2,23 tadetatsarvamanenāpahasita veditavyam tathā hi yattāvadvayavahāramātrasya pramāṇādisattābhyupagamavyāptatvapakṣe dūṣaṇamuktam tadasat yadi khalvevamasmābhiḥ sādhyeta māyāvādī pramāṇādisattābhyupagamavān vyavahartṛtvāt tadvayavahāro vā pramāṇādisattābhyupagamapuraḥsaro vyavahāratvāttattvavādivattadvayavahāravacceti yadvā nāyaṃ vyavahartā pramāṇādisattānabhyupagantṛtvāt tadvayavahāro vā na vyavahāraḥ pramāṇādisattābhyupagamapuraḥsaratāśūnyatvāditi tadā syādeva vyabhicāradoṣaḥ ko nāma svasthātmaivamanumimīte kiṃ nāma yadi pramāṇādīni santi na syuḥ tarhi sādhakāni na syuḥ asataḥ sādakatvānupapatteḥ teṣāṃ cāsādhakatve tatkāryo vyavahāro na niṣpadyeta tathāca vāditā na syāt asti ceyam tasmāttaddhetūnāṃ pramāṇādīnāṃ sattābhyupagantavyetyācāryeṇa prasaṅgatvenābhimatatvāt vyabhicārasthalasya ca prasaṅgaviṣayatulyatāṅgīkṛtā bādhastu prasaṅgasyālaṅkāra evetyuktam sādhanabādhanakṣamavyavahārasya pramāṇādisattābhyupamavyāptatvapakṣe 'pyuktadūṣaṇamanenaiva nirastam māyāvādinaṃ tadvayavahāraṃ vā pakṣīkṛtya viśiṣṭavyavahārakartṛtvena viśiṣṭavyavahāratvena vā hetunā pramāṇādisattābhyupagantṛtve tatpūrvakatve vā sādhyamāne tatsyāt vimato vyavahāro na sādhanādikṣamaḥ pramāṇādisattābhyupagamapūrvakatārahitatvāditi vā sādhane kathañcidanvaye pūrvoktopādhiḥ syāt nacaivamityuktam kiñcāyamupādhirna sādhanādbhidyate yadā hi pramāṇādisattā nābhyupagatā tadā tadasattvamevāṅgīkṛtamiti svarūpasiddhatvam tacca sadvacanābhāsalakṣaṇaviśeṣa eva nanvetadāśaṅkayoktaṃ na brūmo vayamityādi duruktaṃ tat sattvāsattve vihāya pramāṇasvarūpasya buddhāvāropayitumaśakyatvenodāsīnasya tatsvīkārānupapatteḥ evaṃca vadatā yadanirvacanīyamabhipretaṃ tadagre nirākariṣyate yadapyatroktaṃ kīdṛśīṃ maryādāmityādi tatra yaḥ pramāṇādyasattvamabhyupaiti yaśca tatsattāṃ pratītyāpi sattā'dyudāsīno 'hamiti manyate taṃ pratīdaṃ dūṣaṇamiti vadāmaḥ na coktadoṣaḥ nahi vayaṃ pramāṇādisattābhyupagamaṃ kathāpravṛttikāraṇatayāvaśyaṃ tataḥ pūrvabhāvinaṃ brūmaḥ kiṃ nāma yo yathākathañcitkathāyāṃ pravṛttastaṃ vipakṣe kathānutpattiprasaṅgaṃ daṇḍaṃ pradarśya tatkāraṇānāṃ pramāṇādīnāṃ sattāmaṅgīkārayāmaḥ na caivaṃ kathāntaraprasaktayādidoṣaḥ pramāṇādisattānabhyupagame kathāyā evāniṣpatteḥ etena śiṣyajñāpanamapi samāhitam prativādinaḥ kathāpraveśamabhyupagamya tatra pravṛttaṃ prati pramitakathākāryabalena kāraṇapramāṇādisattāyā abhyupagantavyatvasyoktatvāt dvitīyapakṣoktadoṣo 'pyasaṅgata eva nahi vayaṃ pramāṇādisattābhyupagamamapi kathakapravartanīyavāgvyavahārakāraṇakoṭau niveśayāmaḥ yena tatsattānabhyupagantṛṇāṃ vāgvyavahārasvarūpaṃ na niṣpadyeteti prasaṅgaḥ syāt api tarhi pramāṇādīnāmeva kathākāraṇatā sā ca sattvābhāve nopapadyata iti tatsattvamaṅgīkaraṇīyamiti vadāmaḥ yatpunaḥ kathakavāgvyavahāraṃ pratītyādyāśaṅkayoktam "evaṃ vadatā kathāpravṛttyuttarakālaṃ pramāṇādisattāṅgīkārayitavyā tathāca kathāphalasya pramāṇādisattābhyupagamasya na kathākāraṇatvam kintu pramāṇairvyavahartavyamityādivyavahāraniyamasyaiveti tadasmābhirabhyupagatameva yastu sattābhyupagamamapi kathākāraṇaṃ brūte sa evaivaṃ paryanuyojyaḥ yatpunarnaca pramāṇādīnāmityādinā kalpanāgauravamavādi tatra kiṃ pramāṇādisattābhyupagame kalpanāgauravamuta tatsattābhyupagamasya kāraṇakoṭipraveśane nādyaḥ kāraṇatvānyathānupapattyā tatsattāyāḥ pramitatvāt pramitasya parīkṣakairaṅgīkaraṇīyatvāt dvitīye tu saṃvāda eva tṛtīye 'pyādyaṃ tāvadaṅgīkurmaḥ tatroktaṃ dūṣitaprāyam dvitīyāṅgīkāre 'pi na doṣaḥ dehātmatvādikaṃ tu paścādvicārabādhyatayā nābhyupagamyata iti yadatroktaṃ pramāṇādisattāpītyādi tena kimuktaṃ bhavati kiṃ vicārasādhyaḥ pramāṇādisattābhyupagamo na vicārapravṛtteḥ kāraṇamiti kiṃ vā vicārabādhyatāyā eva pramāṇādisattābhyupagamaprayojakatvena vyavahārasyāprayojakatvamiti ādye sampratipattiḥ na dvitīyaḥ autsargikaṃ prāmāṇyaṃ bādhakādapodyata ityatradarśane tasyaiva prayojakatvāt caturthapakṣoktadoṣo 'pyanenaiva parihṛtaḥ nahi vayaṃ pramāṇādisattābhyupagamaṃ kathāphalaniṣpattihetuṃ brūmaḥ kintu pramāṇādīnyeva teṣāṃ ca taddhetutā nāsatāmupapadyata iti tatsattāvaśyamabhyupagamanīyeti syādetat niyatāvāgvyahārakriyāsamayabandhena kathāṃ pravartayatāpi vyavahārasattābhyupagantavyā nahi sattāmanabhyupagamya vyavahārakriyābhidhātuṃ śakyā kriyā hi niṣpādanā asataḥ sadrūpatāprāpaṇamiti yāvat pramāṇaivyarvahartavyamiti ca niyamabandhanaṃ pramāṇakaraṇabhāvasya niyamāntarbhāvānniyatapūrvasattvarūpaṃ kāraṇatvaṃ pramāṇānāmanādāya na paryavasyati dūṣaṇānāṃ cāstitvena bhaṅgāvadhāraṇaniyamabandhane sādhanāṅgānāṃ ca vyāptyādīnāṃ sattvena tadviṣayasya tattvarūpatāvvavahāraniyamanādau ca kaṇṭhoktayaiva tasya tasya sattvamaṅgīkṛtamiti ri??midamucyate pramāṇādīnāṃ sattāmanabhyupagamya kathā'rambhaḥ śakyata ityevamāśaṅkaya yaduktametairapi bādhakaiḥ kathāyāmārabdhāyāmabhimatasya prasādhanīyatvena pūrvoktabādhāyā na nistāraḥ syāditi tadapyanenaiva parihṛtam kathāsvarūpapalaniṣpattaye svecchāsvīkṛtasyaiva vyavahāraniyamasya pramāṇādisattāsvīkāra eva paryavasānamiti kathāyāṃ pravṛttaṃ svavyāghātamapyacetayantaṃ pratyasmābhirucyamānatvāt nanu kathādeḥ kāryasya sattve kathañcitkāraṇasya pramāṇādeḥ sattvamaṅgīkaraṇīyaṃ syāt kāryasyaiva sattvābhāve kiṃ kāraṇasattayeti cet kutaḥ pramāṇātkathādisattābhāvo bhavatā niścitaḥ śrutyāderiti cenna tasyaivānekātiprasaṅgagahananiviṣṭatvāt tathāca siddhe tatprāmāṇye kathādikāryāsattvasiddhiḥ tato 'nyathāsiddhayā tarkasyābhāsatāsiddhistasyāṃ ca śrutyādiprāmāṇyasiddhiriti cakrakāpattyā naikasyāpi siddhiḥ asataḥ kāraṇatvaṃ tu sūtrakṛtaiva nirākariṣyata ityalaṃ prasaṅgena 2,46 $vyāvahārikasatyasya sādhakatvabhaṅgaḥ$ vyavahārasataścāpi sādhakatvaṃ tu pūrvavat
1.1.22cd
न्यायसुधा: स्यादेतदेवम् यदि नेहनानोत्यादिबलेनात्मातिरिक्तस्य सर्वस्यासत्त्वमभ्युपगच्छामः न चैवं किं नाम व्यावहारिकी सत्ताभ्युपगम्यत एव तथा च सर्वान्तःपातिनो व्यवहारसतः प्रमाणादेः साधकत्वसम्भवान्नोक्तप्रसङ्ग इत्यत आह- व्यवहारसतश्चेति चशब्दो हेतौ अपिशब्दः समुच्चये तुशब्दो ऽवधारणे व्यवहारसतो ऽपि साधकत्वं पूर्वस्यासत इव प्रतिवादिनो न सिद्धमेव यतो ऽतो नोक्तप्रसङ्गनिस्तार इति अयमर्थः यदि व्यावहारिकं सन्नाम सदेव तदा मिथ्यात्वप्रतिपादनं व्याहतम् फलितं चास्मन्मनोरथद्रुमेण व्यर्थं च व्यावहारिकपदम् अथ तदसत्तदा किमनेनाधिकमाचरितम् सत्त्वाभावे साधकत्वं न स्यादित्यनिष्यप्रसङ्गस्य तदवस्थत्वादिति ननु च द्विविधं सन्मुख्यममुख्यं च तत्र यस्य सर्वप्रकारेण बाधितत्वं नास्ति तन्मुख्यं सत्पारमार्थिकमिति च गीयते यस्य तु सत्प्रतीतिरेव सत्ता तदमुख्यं सत् नच ततः सत्ता सिद्धयति तथाहि किं सत्तावगममात्रात्तत्सत्ताभ्युपगम्येति मन्यसे ऽबाधितात्तदवगमाद्वा नाद्यः मरुमरीचिकाऽदौ जलरूपतासद्भावाभ्युपगमप्रसङ्गात् द्वितीये ऽपि वादिप्रतिवादिमध्यस्थमास्यि तस्यापि कथाकाल एव बाधितत्वावगमाभावात् अथवा कस्यचिदपि कालान्तरे ऽपि च बाधितत्वबोधविरहात् नाद्यः अतिप्रसङ्गात् पुरुषत्रयावगतस्याप्येकक्षणावगतस्य पुरुषान्तरेण तेनापि क्षणान्तरे ऽपि बहुलं बाधदर्शनात् नचासावर्थो ऽसत्यो ऽपि द्वित्रादिपुरुषमात्रपूर्वजाततत्प्रतीत्यनुरोधाद्बाधदर्शने सञ्जाते ऽपि तथैव सन्नित्यभ्युमभ्युपगम्यते तस्माद् द्वितीयः पक्षः परिशिष्यते न चासावमुख्ये ऽस्तीति कुतः पारमार्थ्यप्राप्तिः नच वाच्यं सत्प्रतीतेरपि प्रतीत्यन्तरमेव सत्तेत्यनवस्थेति प्रतीतेः पारमार्थिकत्वात् नहि तस्या बाधो ऽस्ति अस्ति चेत्सैव प्रतीतिरबाधिता परमार्थसती नच प्रतीतेः स्वरूपभेदो ऽस्तीत्यतो विज्ञानं ब्रह्मैव परमार्थसत् अमुख्यं पुनर्द्वेधा मायोपाधिमविद्योपाधिकं चेति तत्राऽद्यमम्बरादिकम् तच्चाब्रह्मज्ञानाद्बाधवैधुर्येण हानादिव्यवहारनिर्वाहकत्वाद्वयावहारिकमिति गीयते कतिपयप्रतिपत्तृकतिपयकालतथात्वावगमादेव हि लौकिको व्यवहारः प्रतीयते द्वितीयं शुक्तिरजतादि नतु प्रतीतिसमयमात्रपरिवर्ति न पुनर्हानादिहेतुरिति प्रातितिकमुच्यते तदेवं सत्त्रैविध्यादम्बरादिकं विश्वं सदपि पारमार्थिकत्वाभावान्मिथ्येति युज्यते व्यावहारिकसत्त्वाच्च तदन्तर्गतस्य प्रमाणाऽदेः कथाङ्गतोपपद्यते पारमार्थिकप्रातीतिकव्यावृत्त्यर्थत्वेन व्यावहारिकपदं च सम्भवतीति अत्रेदं वक्तव्यम् किं पारमार्थिकसदेव सदसच्च बाधकभेदेन द्विविधमिति सत्त्रैविध्यमुत सत्येवान्तरभेदेन आद्ये प्रागुक्तदोषनिस्तारः नहि सदिति ज्ञानमात्रेणासदर्थक्रियार्हम् येन तथाविधं प्रमाणादि, कथाङ्गतां गच्छेत् तथात्वे विषमपि पीयूषतयावगतं तदर्थक्रियां कुर्यात् बाधविलम्बतार्थक्रियाकारित्वप्रसङ्गात् यदपि तथैव लौकिको व्यवहारः प्रतीयत इति तदग्रे निराकरिष्यते अर्थक्रियाप्यसतीति चेतरेतराश्रयादिना निरस्तम् सतो ऽर्थक्रियासम्भवादसत्येव कथञ्चित्साङ्गीकार्येति चेत् श्रुतिप्रामाण्यनिश्चयोत्तरकालमेवैतत् प्राक्तन्निश्चयात्परमार्थसत एवार्थक्रियेति मन्यमानः प्रतिवादी कथं बोधनीयः अन्योन्याश्रयादिप्रसङ्गादित्युक्तम् 2,59 $सत्त्रैविध्ये अनिर्वचनीये च प्रमाणनिरासः$ सत्त्रैविध्यं च मानेन सिद्धयेत् केनेति पृच्छ्यते
nyāyasudhā: syādetadevam yadi nehanānotyādibalenātmātiriktasya sarvasyāsattvamabhyupagacchāmaḥ na caivaṃ kiṃ nāma vyāvahārikī sattābhyupagamyata eva tathā ca sarvāntaḥpātino vyavahārasataḥ pramāṇādeḥ sādhakatvasambhavānnoktaprasaṅga ityata āha- vyavahārasataśceti caśabdo hetau apiśabdaḥ samuccaye tuśabdo 'vadhāraṇe vyavahārasato 'pi sādhakatvaṃ pūrvasyāsata iva prativādino na siddhameva yato 'to noktaprasaṅganistāra iti ayamarthaḥ yadi vyāvahārikaṃ sannāma sadeva tadā mithyātvapratipādanaṃ vyāhatam phalitaṃ cāsmanmanorathadrumeṇa vyarthaṃ ca vyāvahārikapadam atha tadasattadā kimanenādhikamācaritam sattvābhāve sādhakatvaṃ na syādityaniṣyaprasaṅgasya tadavasthatvāditi nanu ca dvividhaṃ sanmukhyamamukhyaṃ ca tatra yasya sarvaprakāreṇa bādhitatvaṃ nāsti tanmukhyaṃ satpāramārthikamiti ca gīyate yasya tu satpratītireva sattā tadamukhyaṃ sat naca tataḥ sattā siddhayati tathāhi kiṃ sattāvagamamātrāttatsattābhyupagamyeti manyase 'bādhitāttadavagamādvā nādyaḥ marumarīcikā'dau jalarūpatāsadbhāvābhyupagamaprasaṅgāt dvitīye 'pi vādiprativādimadhyasthamāsyi tasyāpi kathākāla eva bādhitatvāvagamābhāvāt athavā kasyacidapi kālāntare 'pi ca bādhitatvabodhavirahāt nādyaḥ atiprasaṅgāt puruṣatrayāvagatasyāpyekakṣaṇāvagatasya puruṣāntareṇa tenāpi kṣaṇāntare 'pi bahulaṃ bādhadarśanāt nacāsāvartho 'satyo 'pi dvitrādipuruṣamātrapūrvajātatatpratītyanurodhādbādhadarśane sañjāte 'pi tathaiva sannityabhyumabhyupagamyate tasmād dvitīyaḥ pakṣaḥ pariśiṣyate na cāsāvamukhye 'stīti kutaḥ pāramārthyaprāptiḥ naca vācyaṃ satpratīterapi pratītyantarameva sattetyanavastheti pratīteḥ pāramārthikatvāt nahi tasyā bādho 'sti asti cetsaiva pratītirabādhitā paramārthasatī naca pratīteḥ svarūpabhedo 'stītyato vijñānaṃ brahmaiva paramārthasat amukhyaṃ punardvedhā māyopādhimavidyopādhikaṃ ceti tatrā'dyamambarādikam taccābrahmajñānādbādhavaidhuryeṇa hānādivyavahāranirvāhakatvādvayāvahārikamiti gīyate katipayapratipattṛkatipayakālatathātvāvagamādeva hi laukiko vyavahāraḥ pratīyate dvitīyaṃ śuktirajatādi natu pratītisamayamātraparivarti na punarhānādiheturiti prātitikamucyate tadevaṃ sattraividhyādambarādikaṃ viśvaṃ sadapi pāramārthikatvābhāvānmithyeti yujyate vyāvahārikasattvācca tadantargatasya pramāṇā'deḥ kathāṅgatopapadyate pāramārthikaprātītikavyāvṛttyarthatvena vyāvahārikapadaṃ ca sambhavatīti atredaṃ vaktavyam kiṃ pāramārthikasadeva sadasacca bādhakabhedena dvividhamiti sattraividhyamuta satyevāntarabhedena ādye prāguktadoṣanistāraḥ nahi saditi jñānamātreṇāsadarthakriyārham yena tathāvidhaṃ pramāṇādi, kathāṅgatāṃ gacchet tathātve viṣamapi pīyūṣatayāvagataṃ tadarthakriyāṃ kuryāt bādhavilambatārthakriyākāritvaprasaṅgāt yadapi tathaiva laukiko vyavahāraḥ pratīyata iti tadagre nirākariṣyate arthakriyāpyasatīti cetaretarāśrayādinā nirastam sato 'rthakriyāsambhavādasatyeva kathañcitsāṅgīkāryeti cet śrutiprāmāṇyaniścayottarakālamevaitat prāktanniścayātparamārthasata evārthakriyeti manyamānaḥ prativādī kathaṃ bodhanīyaḥ anyonyāśrayādiprasaṅgādityuktam 2,59 $sattraividhye anirvacanīye ca pramāṇanirāsaḥ$ sattraividhyaṃ ca mānena siddhayet keneti pṛcchyate
1.1.23
तस्याप्युक्तप्रकारेण नैव सिद्धिः कथञ्चन वैलक्षण्यं सदसतोरप्येतेन निषिध्यते
tasyāpyuktaprakāreṇa naiva siddhiḥ kathañcana vailakṣaṇyaṃ sadasatorapyetena niṣidhyate
Adhyāya 1 (cont. 8)
1.1.24
न्यायसुधा: द्वितीयं दूषयति- सत्त्रैविध्यं चेति केनेत्यस्य परमार्थसता वा व्यावहारिकसता वा प्रातिभासिकसता वा आद्ये ऽपि किमात्मेतरेणोताऽत्मनेत्यर्थः पृच्छ्यते ऽस्माभिरिति शेषः यथा मिथ्याभूतस्य साधकत्वं केन सिद्धयेदिति पृष्टं तथेति चार्थः व्यावहारिकसतः साधकत्वसिद्धये यदुपन्यस्तं तच्चेति वा पृच्छाविषयत्वमेव न दोष इत्यत आह- तस्यापीति असतः साधकत्वस्येव तस्य सत्त्रैविध्यस्यापि कथञ्चन विकल्पितपक्षेषु कस्मिंश्चन पक्षे नैव सिद्धिः कुतः उक्तप्रकारेणैव तथा हि न तावत्परमार्थसत्ताऽत्मेतरेण द्वैताऽपत्तेः नाप्यात्मनैव तस्य निर्विशेषस्य साधकतायोगात् व्यावहारिकप्रातीतिकयोस्तु स्वरूपमेवाद्यापि न सिद्धमिति नामुख्यं सदसन्नपि सत् येनोक्तदोषप्रसङ्गः किन्त्वनिर्वचनीयम् नच तदपि दुर्वचम् सदसद्वैलक्षण्यस्यैव तत्त्वात् तच्चोक्तविधया व्यावहारिकप्रातिभासिकभेदाद् द्विविधम् तत्र व्यावहारिकस्य प्रपञ्चस्य सदसद्विलक्षस्य सद्विलक्षणत्वादुपपन्नं श्रुत्यादिना मिथ्यात्वसमर्थनम् असद्विलक्षणत्वात्तदन्तर्गतस्य प्रमाणादेः साधकत्वं चेति स्यादेतदेवं कथञ्चिद्यदि विश्वस्य सदसद्विलक्षणत्वं स्यात् तदेव न सिद्धयतीत्याह- वैलक्षण्यं सदसतोरिति विश्वस्येति शेषः सदसतोरिति सम्बन्धमात्रे षष्ठी तथाच सदसद्भयामित्यर्थः एतेन प्रमाणविकल्पनिरासेन तथाहि विश्वस्य सदसद्वैलक्षण्यं किं सता प्रमाणेन साध्यते उतासता अथ सदसद्विलक्षणेन नाद्यः वादिनो ऽनुपपत्तेः न द्वितीयतृतीयौ प्रतिवादिनो ऽसम्प्रतिपत्तेरिति नन्वत्र सदसद्वैलक्षण्ये साधकत्वं न स्यादिति प्रसङ्गो वाच्यः नच तत्र व्याप्तिः मैवम् साक्षिणि व्याप्त्यवधारणोपपत्तेः सत्त्वाभावे साधकत्वं न स्यादिति वा प्रसङ्गं वक्ष्यामः तत्रासत्त्वमुपाधिरिति चेन्न तस्य सत्त्वाभावानतिरेकात् तद्भङ्गस्य च प्रागनिर्वचनीयसिद्धेरशक्यत्वात् एतेन सद्विलक्षणत्वान्मिथ्यात्वोपपादनसद्विलक्षणत्वात्साधकत्वं चोपपन्नमिति परास्तम् सद्वैलक्षण्ये ऽसत्त्वापत्त्या साधकत्वाभावास्यासद्वैलक्षण्ये च सत्त्वापातेन मिथ्यात्वोपपादनस्यासम्भवस्यापत्तेः प्रागनिर्वाच्यसिद्धेर्व्याप्तिद्वयनिरासायोगात् असद्वैलक्षण्यमात्रेण हानादिव्यवहारोपपत्तौ शुक्तिरजतादावपि तत्प्रसङ्गः मायाविद्यावैलक्षण्यान्नैवमिति चेन्न तस्य निराकरिष्यमाणत्वात् वैलक्षण्यमात्रस्य प्र्रकृतानुपयोगादिति आस्तां वा सत्त्वादिविकल्पनिरासेन दूषणाभिधानम् प्रमाणमेव प्रपञ्चानिर्वचनीयतायां नोपपद्यते नहि नेहनानेत्यादिश्रुतिः सदसद्वैलक्षण्यलक्षणानिर्वचनीयतां विश्वस्य वक्ति 2,70 वैलक्षण्यं सतश्चापि स्वयं सद्भेदवादिनः असतश्चापि विश्वस्य तेनानिष्यं कथं भवेत्
nyāyasudhā: dvitīyaṃ dūṣayati- sattraividhyaṃ ceti kenetyasya paramārthasatā vā vyāvahārikasatā vā prātibhāsikasatā vā ādye 'pi kimātmetareṇotā'tmanetyarthaḥ pṛcchyate 'smābhiriti śeṣaḥ yathā mithyābhūtasya sādhakatvaṃ kena siddhayediti pṛṣṭaṃ tatheti cārthaḥ vyāvahārikasataḥ sādhakatvasiddhaye yadupanyastaṃ tacceti vā pṛcchāviṣayatvameva na doṣa ityata āha- tasyāpīti asataḥ sādhakatvasyeva tasya sattraividhyasyāpi kathañcana vikalpitapakṣeṣu kasmiṃścana pakṣe naiva siddhiḥ kutaḥ uktaprakāreṇaiva tathā hi na tāvatparamārthasattā'tmetareṇa dvaitā'patteḥ nāpyātmanaiva tasya nirviśeṣasya sādhakatāyogāt vyāvahārikaprātītikayostu svarūpamevādyāpi na siddhamiti nāmukhyaṃ sadasannapi sat yenoktadoṣaprasaṅgaḥ kintvanirvacanīyam naca tadapi durvacam sadasadvailakṣaṇyasyaiva tattvāt taccoktavidhayā vyāvahārikaprātibhāsikabhedād dvividham tatra vyāvahārikasya prapañcasya sadasadvilakṣasya sadvilakṣaṇatvādupapannaṃ śrutyādinā mithyātvasamarthanam asadvilakṣaṇatvāttadantargatasya pramāṇādeḥ sādhakatvaṃ ceti syādetadevaṃ kathañcidyadi viśvasya sadasadvilakṣaṇatvaṃ syāt tadeva na siddhayatītyāha- vailakṣaṇyaṃ sadasatoriti viśvasyeti śeṣaḥ sadasatoriti sambandhamātre ṣaṣṭhī tathāca sadasadbhayāmityarthaḥ etena pramāṇavikalpanirāsena tathāhi viśvasya sadasadvailakṣaṇyaṃ kiṃ satā pramāṇena sādhyate utāsatā atha sadasadvilakṣaṇena nādyaḥ vādino 'nupapatteḥ na dvitīyatṛtīyau prativādino 'sampratipatteriti nanvatra sadasadvailakṣaṇye sādhakatvaṃ na syāditi prasaṅgo vācyaḥ naca tatra vyāptiḥ maivam sākṣiṇi vyāptyavadhāraṇopapatteḥ sattvābhāve sādhakatvaṃ na syāditi vā prasaṅgaṃ vakṣyāmaḥ tatrāsattvamupādhiriti cenna tasya sattvābhāvānatirekāt tadbhaṅgasya ca prāganirvacanīyasiddheraśakyatvāt etena sadvilakṣaṇatvānmithyātvopapādanasadvilakṣaṇatvātsādhakatvaṃ copapannamiti parāstam sadvailakṣaṇye 'sattvāpattyā sādhakatvābhāvāsyāsadvailakṣaṇye ca sattvāpātena mithyātvopapādanasyāsambhavasyāpatteḥ prāganirvācyasiddhervyāptidvayanirāsāyogāt asadvailakṣaṇyamātreṇa hānādivyavahāropapattau śuktirajatādāvapi tatprasaṅgaḥ māyāvidyāvailakṣaṇyānnaivamiti cenna tasya nirākariṣyamāṇatvāt vailakṣaṇyamātrasya prrakṛtānupayogāditi āstāṃ vā sattvādivikalpanirāsena dūṣaṇābhidhānam pramāṇameva prapañcānirvacanīyatāyāṃ nopapadyate nahi nehanānetyādiśrutiḥ sadasadvailakṣaṇyalakṣaṇānirvacanīyatāṃ viśvasya vakti 2,70 vailakṣaṇyaṃ sataścāpi svayaṃ sadbhedavādinaḥ asataścāpi viśvasya tenāniṣyaṃ kathaṃ bhavet
1.1.25
न्यायसुधा: अथ मन्येत विवादपदं सदसद्विलक्षणं ज्ञानबाध्यत्वाद्यदेवं तदेवं यथा शुक्तिरजतमित्यनुमानं विश्वस्य सदसद्विलक्षणत्वे मानम् तद्बलाच्छ्रुतिरपि तत्रैव पर्यवस्यतीति तदसत् अनुमानस्याभासत्वादित्याशयवान्प्रथमप्राप्तत्वात्प्रतिज्ञां तावन्निराकरोति- वैलक्षण्यं सतश्चेति चशब्दाववधारणे अपिशब्दौ मिथः समुच्चये अयमर्थः किमत्र सदसच्छब्दौ भावाभाववाचिनौ किंवा विद्यमानाविद्यमानवाचिनौ आद्ये दूषणम् सतो भावात्मकस्य विश्वस्यासतो ऽभावाद्वैलक्षण्यमपि भावाभावभेदवादिनो मम मते स्वयं सदस्त्येव एवमसतो ऽभावात्मकस्य विश्वस्य सतो भावाद्वैलक्षण्यमपि भेदवादिनः स्वयं सदेव अतस्तेन साधितेन ममानिष्यं कथं भवेत् किं नामैवं विभागेन सदसद्वैलक्षण्यसिद्धयापि प्रतिज्ञातार्थसिद्धेरर्थान्तरता परस्य स्यादिति 1 यदि च प्रत्येकं भावाभाववैलक्षण्यं विवक्षितम् तदा सतो भावस्यापि विश्वस्य सतो भावाद्वैलक्षण्यं भावभेदवादिनो मम स्वयं सदेव भावान्तरवैलक्षण्याङ्गीकारात् असतो ऽभावादपि वैलक्षण्यं सुतरां भावाभावभेदवादिनः स्वयं सदेव एवमसतो ऽभावस्य विश्वस्यासतो ऽभावाद्वैलक्षण्यमभावभेदवादिनः स्वयं सदेव अभावान्तरवैलक्षण्याङ्गीकारात् सतो भावाद्वैलक्षण्यमपि सुतरां स्वयं सदेवेति तेनानिष्यं कथं भवेत् 2 2,77 भावाभाववैलक्षण्यं नाम तत्त्वानधिकरणत्वं विवक्षितमिति चेत् तथापि सतो भावस्यापि विश्वस्यासतो ऽभावाद्वैलक्षण्यमभावत्वानधिकरणत्वमपि स्वयं सदेव असतो ऽभावस्य विश्वस्य सतो भावाद्वैलक्षण्यमपि भावत्वानधिकरणत्वमपि मम स्वयं सदेव भावाभावभेदवादित्वात् यदि हि भावे ऽप्यभावत्वमभावे ऽपि भावत्वमङ्गीकुर्यां कुतस्तदा भावाभावभेदवादः तथाच कथं तेन साध्यमानेनानिष्यं मम भवेत् 3 अथ प्रत्येकं भावाभावत्वानधिकरणत्वं विवक्षितमिति मन्येत तदा सतो भावस्यापि विश्वस्य भावाभाववैलक्षण्यं भावाभावरूपत्वानधिकरणत्वं मम स्वयं सदेव तथासतो ऽभावस्यापि विश्वस्योक्तरूपं वैलक्षण्यं स्वयं सदेव भावभावभेदवादिनैकैकार्थस्योभयरूपतानङ्गीकारात् भावे हि भावत्वमेव नाभावत्वमपि अभावे चाभावत्वमेव न भावत्वमपीत्यतस्तेन साधितेनानिष्यं मम कथं भवेत् 4 अथैकैकस्य वस्तुनो भावत्वानधिकरणत्वमभावत्वानधिकरणत्वं च साध्यतया विवक्षितमिति मन्वीत तथापि सतो भावस्यापि विश्वस्यासतो ऽभावाद्वैलक्षण्यमभावत्वानधिकरणत्वं मम सदेव एवमसतो ऽभावस्यापि विश्वस्य सतो भावाद्वैलक्षण्यं भावत्वानधिकरणत्वं स्वयं सदेव भावाभावभेदवादित्वात् अतः कथं तेनानिष्यं भवेत् अंशे सिद्धार्थतया परस्य निग्रहात् उभयसाधनाददोष इति चेन्न असिद्धसन्निधाने ऽपि सिद्धस्य तत्त्वानपायात् विशिष्टसाधनान्नैवमिति चेन्न तथापि वैयर्थ्यानिस्तारात् 5 2,86 अथ भावाभिमते भावत्वानधिकरणत्वमभावाभिमते चाभावत्वानधिकरणत्वं साध्यते अतो नोक्तदोष इति चेन्न तथापि सतो भावस्यापि विश्वस्य सतो वैलक्षण्यं भावत्वानधिकरणत्वं मम स्वयं सदेव कथं भावत्वभेदवादिनो नैकमेव भावत्वं सर्वभावेष्वनुगतम् किं नाम प्रतिभावं भावत्वानि भिद्यन्ते प्रतिपादयिष्यते चैतत् तथाच भावो ऽपि भावत्वान्तराधारो भविष्यति एवमसतो ऽभावरूपस्यापि विश्वस्यासतो वैलक्षण्यमभावत्वानधिकरणत्वं मम स्वयं सदेव कथम् अभावत्वभेदवादिनाभावे ऽप्यभावत्वान्तराभावस्वीकारात् तथा च तेनानिष्यं कथं भवेत् परस्यैव सिद्धार्थतानिस्तारात् 6 अथ भावाभावाभिमतयोः सर्वथा भावाभावत्वे न स्त इत्यर्थो विवक्षितः तथापि सत एव भावस्यैवासतो वैलक्षण्यमभावत्वानधिकरणत्वं स्वयं सदेव यतस्तस्माद्विश्वस्य तेन साधितेन भेदवादिनो ऽनिष्यं कथं भवेत् इदमुक्तं भवति यदि प्रागभावादिकं पक्षीकृत्याभावत्वानधिकरणमिति साध्यते तदा तस्य भावत्वं प्रतिज्ञातं स्यात् भावस्यैवाभावत्वानधिकरणत्वनियमात् द्वौ नञौ हि प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयतः एवं वियदादिकं पक्षीकृत्य भावत्वानधिकरणत्वे साध्यमाने तस्याभावत्वं प्रतिज्ञातं स्यात् अभावस्यैव भावत्वानधिकरणत्वनियमात् भावनिषेध एव ह्यभावः तथाच विश्वस्य भावाभावविभागस्य च परेणाभ्युपगतत्वान्न भावाभावभेदवादिनो ममानिष्यं किञ्चित् किन्तु भावाभावव्यतिकरमात्रम् तत्साधनं च प्रकृतानुपयुक्तमिति 7 2,91 भावाभावाभिमतयोरभावभावत्वानधिकरणत्वे वादिप्रतिवादिसंमते भावाभावत्वानधिकरणत्वमप्यधिकं साध्यते अतो नोक्तदोष इति चेन्न यतः सतो भावस्यैव विश्वस्य वियदादेरसतो वैलक्षण्यमभावत्वानधिकरणत्वं स्वयं सदेव प्रमितमेव यतश्चासतो ऽभावस्यैव विश्वस्य प्रागभावादेः सतो वैलक्षण्यं भावत्वानधिकरणत्वं स्वयं सदेव प्रमितमेव यतश्चासतो ऽभावस्यैव विश्वस्य प्रागभावादेः सतो वैलक्षण्यं भावत्वानधिकरणत्वं स्वयं सदेव अतो भेदवादिनस्तेन विपरीतेन प्रतिज्ञातेनानिष्यं कथं भवेत् प्रतिज्ञातार्थसिद्धौ खल्वनिष्यं भवेत् नहि प्रमाणबाधितो ऽसौ सिद्धयति व्यावहारिकभावत्वाभावत्वगोचरं प्रमाणं तत्त्वविषयेणानुमानेनैव बाध्यत इति चेन्न यतो ऽस्माकं तावद्भावाभावत्वविषयं प्रमाणं तत्त्वगोचरमेव अन्यथा चक्रकादिप्रसङ्गादतिप्रसङ्गाच्चेति 8 द्वितीये ऽप्येतदेवोत्तरम् विश्वस्य सतः सत्याद्वैलक्षण्यमपि मम स्वयं स्वमतमेव तथासतो ऽविद्यमानादपि वैलक्षण्यं स्वयमेव अतस्तेन साधितेन ममानिष्यं कथं भवेत् भवतु विश्वस्यात्मनः शशविषाणादेर्वैलक्षण्यं स्वमतम् सतो वैलक्षण्यं तु कथम् सत्त्वाङ्गीकारादिति चेन्मैवम् सतो विद्यमानस्याप्यसतो भेदं वदतो मम यथा विश्वस्यासतो वैलक्षण्यं स्वयमेव तथा सतो ऽपि विश्वस्य सतो वैलक्षण्यं सतां भेदवादिनः स्वयमेव सदन्तरवैलक्षण्यात् 9 सत्त्वासत्त्वानधिकरणत्वं सदसद्विलक्षणत्वमिति चेत् तदापि सतो विश्वस्यासतो वैलक्षण्यं सदसद्भेदवादिनः स्वयं सदेव अतस्तेन साधितेन ममानिष्यं कथं भवेत् परस्यैवांशतः सिद्धार्थता भवेत् तर्हि सत्त्वानाधारत्वमेव साध्यत इति चेन्न असत एव हि सतो वैलक्षण्यं सत्त्वानधिकरणत्वं भेदवादिनो मम स्वयं सदेव नियमेन भवति तथाच विश्वस्य तेन सत्त्वानधिकरणत्वेन साधितेनासत्त्वापत्त्या परस्यैवानिष्यं भवेत् अनिष्यप्रसङ्गेन परं निगृहीतवतो ममानिष्यं कथं भवेत् 10 2,95 अथासत्त्वानधिकरणत्वे वादिप्रतिवादिसिद्धे सत्त्वानधिकरणत्वमप्यधिकं साध्यत इति चेन्न अनिष्यानिस्तारात् किञ्च, न सत्त्वं नामैकमनुगतं किन्तु प्रतिवस्तु सत्त्वानि भिद्यन्ते तत्र वियदादेरसद्वैलक्षण्ये सति सत्त्वानधिकरणत्वं साध्यमानं किमेकसत्त्वानधिकरणत्वमुतानेकसत्त्वानधिकरणत्वमथ सर्वसत्त्वानधिकरणत्वम् किं वाविशेषितसत्त्वानधिकरणत्वम् अथवा सर्वथा सत्त्वानधिकरणत्वं विवक्षितम् नाद्यः विश्वस्यासतो ऽपि वैलक्षण्यं तावन्मम स्वयमेव सतो ऽपि वैलक्षण्यं सत्त्वानधिकरणत्वमपि स्वयमेव कथम् सत्त्वभेदवादिनो मम सतो ऽपि सत्त्वान्तरानधिकरणत्वाङ्गीकारात् तथाच सिद्धेन तेन साध्यमानेन ममानिष्यं कथं भवेत् एवमेव चतुर्थनिराकरणमपि व्याख्येयम् न द्वितीयतृतीयौ विश्वस्यासतो वैलक्षण्यमसत्त्वानधिकरणत्वं तावन्मम स्वयमेव सतो वैलक्षण्यमनेकसत्त्वानधिकरणत्वम् सर्वसत्त्वानधिकरणत्वं तावन्मम स्वयमेव सतो वैलक्षण्यमनेकसत्त्वानधिकरणत्वम् सर्वसत्त्वानधिकरणत्वमपि स्वयं सदेव कथम् भेदवादिनैकैकस्यार्थस्यानेकसर्वसत्त्वास्वीकारात् स्वीकारे च भेदभङ्गः स्यात् ततश्च तेनानिष्यं कथं भवेत् न पञ्चमः यतः सत एवासतो वैलक्षण्यं स्वयं तदेव नियतमेवास्ति यतश्चासत एव सतो वैलक्षण्यमपि नियतमेवातस्तेन साध्यमानेन विश्वस्य सदसत्त्वापत्त्या भेदवादिनः कथमनिष्यं भवेत् मया ह्येकस्यैव सदसत्त्वमङ्गीकृतम् स्वोपाधौ प्रतिषेधाप्रतियोगित्वात्परोपाधौ च तत्प्रतियोगित्वात् द्वयोरपि सर्वथा प्रतिषेधात्कथं सदसत्त्वप्रसङ्ग इति चेत्तर्ह्यसत एव सतो वैलक्षण्यं स्वयं सन्नियतमेव अतः सद्वैलक्षण्यमुक्तवा पुनरसतो ऽपि वैलक्षण्येन व्याहतेन प्रतिज्ञातेन भेदवादिनः कथमनिष्यं भवेत् एवं सत एवासतो ऽपि वैलक्षण्यं नियतमित्यसद्वैलक्षण्यमुक्तवा पुनर्विश्वस्य सद्वैलक्षण्यप्रतिज्ञा व्याहता द्रष्टव्या नह्यनिर्वाच्यसिद्धेः प्रागयं विप्रतिषेधो निवारयितुं शक्यः अस्मादेव हेतोस्तत्सिद्धिरिति चेत्तर्हि माता वन्ध्येति प्रतिज्ञा कुतो विप्रतिषिद्धा वक्ष्यमाणहेतुनैव प्रतिज्ञातार्थसिद्धेस्तत्रापि सुवचत्वात् "सम्भावितः प्रतिज्ञाया अर्थः साध्येत हेतुनाऽ; इति न्यायात्तत्र हेत्वाकाङ्क्षैव नास्तीति चेत्सत्यम् किञ्च सत एव विश्वस्यासतो वैलक्षण्यं स्वयं सदेव साक्षिप्रमितमस्ति अतस्तेन बाधितेन सर्वथा सत्त्वानधिकरणत्वेन प्रतिज्ञातेन भेदवादिनः कथमनिष्यं भवेत् अमुख्यसत्त्वावेदकं प्रमाणं तदिति चेत् मम तावन्मुख्यमेव तत्सत्वमित्युक्तम् परकीयप्रमाणतर्काणामद्यापि गहने निविष्टत्वादिति केचित्ते तवानिष्यं कतं न भवेदिति व्याचक्षते तत्र न पादादाविति प्रतिषेधस्य नञा निर्दिष्यमनित्यमिति समाधानमवसेयम् 2,99 यद्युच्यते ऽपि सर्वस्मादिति सद्भेदसंस्थितिः सन्मात्रत्वं ब्रह्मणो ऽपि तस्मात् तदपि नो भवेत्
nyāyasudhā: atha manyeta vivādapadaṃ sadasadvilakṣaṇaṃ jñānabādhyatvādyadevaṃ tadevaṃ yathā śuktirajatamityanumānaṃ viśvasya sadasadvilakṣaṇatve mānam tadbalācchrutirapi tatraiva paryavasyatīti tadasat anumānasyābhāsatvādityāśayavānprathamaprāptatvātpratijñāṃ tāvannirākaroti- vailakṣaṇyaṃ sataśceti caśabdāvavadhāraṇe apiśabdau mithaḥ samuccaye ayamarthaḥ kimatra sadasacchabdau bhāvābhāvavācinau kiṃvā vidyamānāvidyamānavācinau ādye dūṣaṇam sato bhāvātmakasya viśvasyāsato 'bhāvādvailakṣaṇyamapi bhāvābhāvabhedavādino mama mate svayaṃ sadastyeva evamasato 'bhāvātmakasya viśvasya sato bhāvādvailakṣaṇyamapi bhedavādinaḥ svayaṃ sadeva atastena sādhitena mamāniṣyaṃ kathaṃ bhavet kiṃ nāmaivaṃ vibhāgena sadasadvailakṣaṇyasiddhayāpi pratijñātārthasiddherarthāntaratā parasya syāditi 1 yadi ca pratyekaṃ bhāvābhāvavailakṣaṇyaṃ vivakṣitam tadā sato bhāvasyāpi viśvasya sato bhāvādvailakṣaṇyaṃ bhāvabhedavādino mama svayaṃ sadeva bhāvāntaravailakṣaṇyāṅgīkārāt asato 'bhāvādapi vailakṣaṇyaṃ sutarāṃ bhāvābhāvabhedavādinaḥ svayaṃ sadeva evamasato 'bhāvasya viśvasyāsato 'bhāvādvailakṣaṇyamabhāvabhedavādinaḥ svayaṃ sadeva abhāvāntaravailakṣaṇyāṅgīkārāt sato bhāvādvailakṣaṇyamapi sutarāṃ svayaṃ sadeveti tenāniṣyaṃ kathaṃ bhavet 2 2,77 bhāvābhāvavailakṣaṇyaṃ nāma tattvānadhikaraṇatvaṃ vivakṣitamiti cet tathāpi sato bhāvasyāpi viśvasyāsato 'bhāvādvailakṣaṇyamabhāvatvānadhikaraṇatvamapi svayaṃ sadeva asato 'bhāvasya viśvasya sato bhāvādvailakṣaṇyamapi bhāvatvānadhikaraṇatvamapi mama svayaṃ sadeva bhāvābhāvabhedavāditvāt yadi hi bhāve 'pyabhāvatvamabhāve 'pi bhāvatvamaṅgīkuryāṃ kutastadā bhāvābhāvabhedavādaḥ tathāca kathaṃ tena sādhyamānenāniṣyaṃ mama bhavet 3 atha pratyekaṃ bhāvābhāvatvānadhikaraṇatvaṃ vivakṣitamiti manyeta tadā sato bhāvasyāpi viśvasya bhāvābhāvavailakṣaṇyaṃ bhāvābhāvarūpatvānadhikaraṇatvaṃ mama svayaṃ sadeva tathāsato 'bhāvasyāpi viśvasyoktarūpaṃ vailakṣaṇyaṃ svayaṃ sadeva bhāvabhāvabhedavādinaikaikārthasyobhayarūpatānaṅgīkārāt bhāve hi bhāvatvameva nābhāvatvamapi abhāve cābhāvatvameva na bhāvatvamapītyatastena sādhitenāniṣyaṃ mama kathaṃ bhavet 4 athaikaikasya vastuno bhāvatvānadhikaraṇatvamabhāvatvānadhikaraṇatvaṃ ca sādhyatayā vivakṣitamiti manvīta tathāpi sato bhāvasyāpi viśvasyāsato 'bhāvādvailakṣaṇyamabhāvatvānadhikaraṇatvaṃ mama sadeva evamasato 'bhāvasyāpi viśvasya sato bhāvādvailakṣaṇyaṃ bhāvatvānadhikaraṇatvaṃ svayaṃ sadeva bhāvābhāvabhedavāditvāt ataḥ kathaṃ tenāniṣyaṃ bhavet aṃśe siddhārthatayā parasya nigrahāt ubhayasādhanādadoṣa iti cenna asiddhasannidhāne 'pi siddhasya tattvānapāyāt viśiṣṭasādhanānnaivamiti cenna tathāpi vaiyarthyānistārāt 5 2,86 atha bhāvābhimate bhāvatvānadhikaraṇatvamabhāvābhimate cābhāvatvānadhikaraṇatvaṃ sādhyate ato noktadoṣa iti cenna tathāpi sato bhāvasyāpi viśvasya sato vailakṣaṇyaṃ bhāvatvānadhikaraṇatvaṃ mama svayaṃ sadeva kathaṃ bhāvatvabhedavādino naikameva bhāvatvaṃ sarvabhāveṣvanugatam kiṃ nāma pratibhāvaṃ bhāvatvāni bhidyante pratipādayiṣyate caitat tathāca bhāvo 'pi bhāvatvāntarādhāro bhaviṣyati evamasato 'bhāvarūpasyāpi viśvasyāsato vailakṣaṇyamabhāvatvānadhikaraṇatvaṃ mama svayaṃ sadeva katham abhāvatvabhedavādinābhāve 'pyabhāvatvāntarābhāvasvīkārāt tathā ca tenāniṣyaṃ kathaṃ bhavet parasyaiva siddhārthatānistārāt 6 atha bhāvābhāvābhimatayoḥ sarvathā bhāvābhāvatve na sta ityartho vivakṣitaḥ tathāpi sata eva bhāvasyaivāsato vailakṣaṇyamabhāvatvānadhikaraṇatvaṃ svayaṃ sadeva yatastasmādviśvasya tena sādhitena bhedavādino 'niṣyaṃ kathaṃ bhavet idamuktaṃ bhavati yadi prāgabhāvādikaṃ pakṣīkṛtyābhāvatvānadhikaraṇamiti sādhyate tadā tasya bhāvatvaṃ pratijñātaṃ syāt bhāvasyaivābhāvatvānadhikaraṇatvaniyamāt dvau nañau hi prakṛtamarthaṃ sātiśayaṃ gamayataḥ evaṃ viyadādikaṃ pakṣīkṛtya bhāvatvānadhikaraṇatve sādhyamāne tasyābhāvatvaṃ pratijñātaṃ syāt abhāvasyaiva bhāvatvānadhikaraṇatvaniyamāt bhāvaniṣedha eva hyabhāvaḥ tathāca viśvasya bhāvābhāvavibhāgasya ca pareṇābhyupagatatvānna bhāvābhāvabhedavādino mamāniṣyaṃ kiñcit kintu bhāvābhāvavyatikaramātram tatsādhanaṃ ca prakṛtānupayuktamiti 7 2,91 bhāvābhāvābhimatayorabhāvabhāvatvānadhikaraṇatve vādiprativādisaṃmate bhāvābhāvatvānadhikaraṇatvamapyadhikaṃ sādhyate ato noktadoṣa iti cenna yataḥ sato bhāvasyaiva viśvasya viyadāderasato vailakṣaṇyamabhāvatvānadhikaraṇatvaṃ svayaṃ sadeva pramitameva yataścāsato 'bhāvasyaiva viśvasya prāgabhāvādeḥ sato vailakṣaṇyaṃ bhāvatvānadhikaraṇatvaṃ svayaṃ sadeva pramitameva yataścāsato 'bhāvasyaiva viśvasya prāgabhāvādeḥ sato vailakṣaṇyaṃ bhāvatvānadhikaraṇatvaṃ svayaṃ sadeva ato bhedavādinastena viparītena pratijñātenāniṣyaṃ kathaṃ bhavet pratijñātārthasiddhau khalvaniṣyaṃ bhavet nahi pramāṇabādhito 'sau siddhayati vyāvahārikabhāvatvābhāvatvagocaraṃ pramāṇaṃ tattvaviṣayeṇānumānenaiva bādhyata iti cenna yato 'smākaṃ tāvadbhāvābhāvatvaviṣayaṃ pramāṇaṃ tattvagocarameva anyathā cakrakādiprasaṅgādatiprasaṅgācceti 8 dvitīye 'pyetadevottaram viśvasya sataḥ satyādvailakṣaṇyamapi mama svayaṃ svamatameva tathāsato 'vidyamānādapi vailakṣaṇyaṃ svayameva atastena sādhitena mamāniṣyaṃ kathaṃ bhavet bhavatu viśvasyātmanaḥ śaśaviṣāṇādervailakṣaṇyaṃ svamatam sato vailakṣaṇyaṃ tu katham sattvāṅgīkārāditi cenmaivam sato vidyamānasyāpyasato bhedaṃ vadato mama yathā viśvasyāsato vailakṣaṇyaṃ svayameva tathā sato 'pi viśvasya sato vailakṣaṇyaṃ satāṃ bhedavādinaḥ svayameva sadantaravailakṣaṇyāt 9 sattvāsattvānadhikaraṇatvaṃ sadasadvilakṣaṇatvamiti cet tadāpi sato viśvasyāsato vailakṣaṇyaṃ sadasadbhedavādinaḥ svayaṃ sadeva atastena sādhitena mamāniṣyaṃ kathaṃ bhavet parasyaivāṃśataḥ siddhārthatā bhavet tarhi sattvānādhāratvameva sādhyata iti cenna asata eva hi sato vailakṣaṇyaṃ sattvānadhikaraṇatvaṃ bhedavādino mama svayaṃ sadeva niyamena bhavati tathāca viśvasya tena sattvānadhikaraṇatvena sādhitenāsattvāpattyā parasyaivāniṣyaṃ bhavet aniṣyaprasaṅgena paraṃ nigṛhītavato mamāniṣyaṃ kathaṃ bhavet 10 2,95 athāsattvānadhikaraṇatve vādiprativādisiddhe sattvānadhikaraṇatvamapyadhikaṃ sādhyata iti cenna aniṣyānistārāt kiñca, na sattvaṃ nāmaikamanugataṃ kintu prativastu sattvāni bhidyante tatra viyadāderasadvailakṣaṇye sati sattvānadhikaraṇatvaṃ sādhyamānaṃ kimekasattvānadhikaraṇatvamutānekasattvānadhikaraṇatvamatha sarvasattvānadhikaraṇatvam kiṃ vāviśeṣitasattvānadhikaraṇatvam athavā sarvathā sattvānadhikaraṇatvaṃ vivakṣitam nādyaḥ viśvasyāsato 'pi vailakṣaṇyaṃ tāvanmama svayameva sato 'pi vailakṣaṇyaṃ sattvānadhikaraṇatvamapi svayameva katham sattvabhedavādino mama sato 'pi sattvāntarānadhikaraṇatvāṅgīkārāt tathāca siddhena tena sādhyamānena mamāniṣyaṃ kathaṃ bhavet evameva caturthanirākaraṇamapi vyākhyeyam na dvitīyatṛtīyau viśvasyāsato vailakṣaṇyamasattvānadhikaraṇatvaṃ tāvanmama svayameva sato vailakṣaṇyamanekasattvānadhikaraṇatvam sarvasattvānadhikaraṇatvaṃ tāvanmama svayameva sato vailakṣaṇyamanekasattvānadhikaraṇatvam sarvasattvānadhikaraṇatvamapi svayaṃ sadeva katham bhedavādinaikaikasyārthasyānekasarvasattvāsvīkārāt svīkāre ca bhedabhaṅgaḥ syāt tataśca tenāniṣyaṃ kathaṃ bhavet na pañcamaḥ yataḥ sata evāsato vailakṣaṇyaṃ svayaṃ tadeva niyatamevāsti yataścāsata eva sato vailakṣaṇyamapi niyatamevātastena sādhyamānena viśvasya sadasattvāpattyā bhedavādinaḥ kathamaniṣyaṃ bhavet mayā hyekasyaiva sadasattvamaṅgīkṛtam svopādhau pratiṣedhāpratiyogitvātparopādhau ca tatpratiyogitvāt dvayorapi sarvathā pratiṣedhātkathaṃ sadasattvaprasaṅga iti cettarhyasata eva sato vailakṣaṇyaṃ svayaṃ sanniyatameva ataḥ sadvailakṣaṇyamuktavā punarasato 'pi vailakṣaṇyena vyāhatena pratijñātena bhedavādinaḥ kathamaniṣyaṃ bhavet evaṃ sata evāsato 'pi vailakṣaṇyaṃ niyatamityasadvailakṣaṇyamuktavā punarviśvasya sadvailakṣaṇyapratijñā vyāhatā draṣṭavyā nahyanirvācyasiddheḥ prāgayaṃ vipratiṣedho nivārayituṃ śakyaḥ asmādeva hetostatsiddhiriti cettarhi mātā vandhyeti pratijñā kuto vipratiṣiddhā vakṣyamāṇahetunaiva pratijñātārthasiddhestatrāpi suvacatvāt "sambhāvitaḥ pratijñāyā arthaḥ sādhyeta hetunā'; iti nyāyāttatra hetvākāṅkṣaiva nāstīti cetsatyam kiñca sata eva viśvasyāsato vailakṣaṇyaṃ svayaṃ sadeva sākṣipramitamasti atastena bādhitena sarvathā sattvānadhikaraṇatvena pratijñātena bhedavādinaḥ kathamaniṣyaṃ bhavet amukhyasattvāvedakaṃ pramāṇaṃ taditi cet mama tāvanmukhyameva tatsatvamityuktam parakīyapramāṇatarkāṇāmadyāpi gahane niviṣṭatvāditi kecitte tavāniṣyaṃ kataṃ na bhavediti vyācakṣate tatra na pādādāviti pratiṣedhasya nañā nirdiṣyamanityamiti samādhānamavaseyam 2,99 yadyucyate 'pi sarvasmāditi sadbhedasaṃsthitiḥ sanmātratvaṃ brahmaṇo 'pi tasmāt tadapi no bhavet
1.1.26
न्यायसुधा: द्वितीये दूषणान्तरमाह- यद्युच्यत इति अपिशब्दो दूषणसमुच्चये सर्वस्मादपीत्यभिविधौ वा यदीति श्रवणात्तर्हीति ग्राह्यम् सर्वशब्दो ऽनेकार्थः यद्यनेकस्मात्सतो वैलक्षण्यात् अनेकसत्त्वानधिकरणत्वं विश्वस्य साध्यमित्युच्यते तर्हि सतां भेदसंस्थितिस्ततश्चापसिद्धान्तः इदमुक्तं भवति विश्वमनेकसत्तानधिकरणमिति प्रतिजानतानेकसत्त्वान्यङ्गीक्रियन्ते न वा द्वितीये ऽनेकविशेषणं व्यथर्म् आद्ये ऽप्येकस्मिन्नेवार्थे ऽनेकानि सत्त्वान्युताधारभेदेन नाद्यः वैयर्थ्यात् द्वितीये त्विदमुपतिष्ठते सद्भेदसंस्थितिरिति अनेकसत्त्वाधिकरणताप्रतिषेधसामर्थ्यादेकैकसत्त्वस्वीकारापत्तेरिति वा तृतीयस्य वेदं दूषणान्तरम् यदि सर्वस्मात्सतो वैलक्षण्यं सर्वसत्त्वानधिकरणत्वं विश्वस्य साध्यतयोच्यते तर्हि सद्भेदसंस्थितिः न ह्यनेकसदनङ्गीकारे सर्वशब्दस्य प्रयाजेनमस्ति सन्त्येवानेकानि सन्ति पारमाथिर्कं त्वेकमेवेति चेन्न तत्सिद्धयर्थमेवाद्यापि भवता प्रयतनात् तदनधिकरणत्वसाधनेंऽशे ऽपसिद्धान्तात् चतुर्थे दूषणान्तरमाहसन्मात्रत्वमिति अविवक्षितविशेषं सत्त्वं यस्माद्ब्रह्मणो ऽप्यस्ति तस्मात्कारणात्तस्मात्सतो ब्रह्मणस्तद्वैलक्षण्यम् तत्सत्त्वानधिकरणत्वमपि विश्वस्य नो ऽस्माकं मतं भवेत् तथाच सिद्धत्वात्तदपि साध्यं नो भवेत् अविवक्षितविशेषसत्त्वानधिकरणत्वे साध्ये ब्रह्मगतसत्त्वानधिकरणतयापि प्रतिज्ञातार्थोपपत्तेरर्थान्तरतेति 2,105 $परमते सत्वनिरुक्तभङ्गः$ अथवा किमिदं सत्त्वं नाम यदनधिकरणत्वं विश्वस्य साध्यते किं सामान्यसत्त्वमुत स्वरूपसत्त्वम् आद्यं दूषयति- यद्युच्यत इति सर्वस्मात्सर्वार्थानुगतात्सामान्याद्वैलक्षण्यं तदनाधारत्वमिति यावत् साध्यतया यद्युच्यते तदा सद्भेदसंस्थितिः यदि सत्तैव नास्ति तदा तदनधिकरणत्वप्रतिज्ञा व्यार्था स्यात् नेदं शशविषाणाधिकरणमितिवद्विप्रतिपत्तेरेवानुदयात् सत्तासामान्याङ्गीकारे च सद्भेदो दुर्वार एव न ह्येकाश्रयं सामान्यमस्ति सन्ति सत्ताधिकरणानि सन्तीति चेत्तर्हि कानीति वक्तव्यानि द्रव्यादीनीति चेत्कथं तर्हि तेषामेव तदनधिकरणत्वसाधनम् व्यवहारतः सर्वमस्ति परमार्थतस्तु नेति चेन्न उक्तोत्तरत्वात् एतच्च परमतेनोत्तरमुक्तं वेदितव्यम् स्वमतेन तु सिद्धसाधनत्वं द्रष्टव्यम् द्रव्याद्यतिरिक्तानुगतसत्त्वसामान्यस्यैवानङ्गीकारात् द्वितीयं दूषयति- सन्मात्रत्वमिति सत्तानपेक्षं सत्त्वं सन्मात्रत्वं स्वरूपसत्त्वमिति यावत् तद्ब्रह्मणो ऽप्यस्ति यतस्तस्मात्कारणात्तस्माद्ब्रह्मणस्तद्वैलक्षण्यमब्रह्मत्वमपि विश्वस्य नो भवेदिति अथवा सामान्यसत्तापक्षे दोषान्तरमनेनोच्यते तथाहि सत्तासामान्यविधुरस्यापि ब्रह्मणः सन्मात्रत्वं स्वरूपसत्त्वं तावदस्ति न पुनः सत्त्ववैधुर्यादसदनिर्वाच्यं वा ब्रह्म तस्मात्सत्तावैधुर्यस्यासत्त्वाद्यहेतुत्वात्तत्सत्तानधिकरणत्वमपि विश्वस्य नो भवेदिति एतेन ब्रह्मस्वरूपं सत्त्वमिति पक्षो ऽपि निरस्तः अर्थक्रियाकारित्वं ज्ञानाबाध्यत्वं वा सत्त्वमिति पक्षद्वयं स्फुटदोषत्वान्न दूषितम् अर्थक्रियेति वदता मिथ्याभूतस्यैवार्थक्रियाङ्गीकृतेति सिद्धान्तविरोधश्च अर्थक्रियाविधुरस्यापि ब्रह्मणः सत्त्वात्तद्वैधुर्यं नासात्त्वादिहेतुः अर्थक्रियानधिकरणतामात्रसाधनं प्रकृतानुपयुक्तं तद्विरुद्धं च ज्ञानाबाध्यत्ववैधुर्यं च तद्बाध्यत्वमेव तच्च हेत्वर्थान्न भिद्यत इति स्फुटमेव हेत्वन्तराभिधाने ऽपि वक्ष्यमाणन्यायेन बाधसिद्धार्थताद्यापत्तिः स्फुटैव यदत्रोक्तम् त्वयापि द्वे तत्त्वे सदसिदति तत्त्वं व्यवस्थापयता यदेव सत्त्वेन व्यवस्थापितं तस्यैव मयाप्यङ्गीकारान्न सच्छब्दार्थानिरुक्तिरिति तदतीव मन्दम् मया हि क्वचित्सदिति भावो व्यवह्रियते क्वचिच्च प्रतिपन्नोपाधौ निषेधाप्रतियोगि क्वापि मूर्तमित्यादि तत्सर्वं च निरस्तमिति 2,112 ज्ञानबाध्यत्वमपि तु न सिद्धं प्रतिवादिनः विज्ञातस्यान्यथा सम्यग् विज्ञानं ह्येव तन्मतम्
nyāyasudhā: dvitīye dūṣaṇāntaramāha- yadyucyata iti apiśabdo dūṣaṇasamuccaye sarvasmādapītyabhividhau vā yadīti śravaṇāttarhīti grāhyam sarvaśabdo 'nekārthaḥ yadyanekasmātsato vailakṣaṇyāt anekasattvānadhikaraṇatvaṃ viśvasya sādhyamityucyate tarhi satāṃ bhedasaṃsthitistataścāpasiddhāntaḥ idamuktaṃ bhavati viśvamanekasattānadhikaraṇamiti pratijānatānekasattvānyaṅgīkriyante na vā dvitīye 'nekaviśeṣaṇaṃ vyatharm ādye 'pyekasminnevārthe 'nekāni sattvānyutādhārabhedena nādyaḥ vaiyarthyāt dvitīye tvidamupatiṣṭhate sadbhedasaṃsthitiriti anekasattvādhikaraṇatāpratiṣedhasāmarthyādekaikasattvasvīkārāpatteriti vā tṛtīyasya vedaṃ dūṣaṇāntaram yadi sarvasmātsato vailakṣaṇyaṃ sarvasattvānadhikaraṇatvaṃ viśvasya sādhyatayocyate tarhi sadbhedasaṃsthitiḥ na hyanekasadanaṅgīkāre sarvaśabdasya prayājenamasti santyevānekāni santi pāramāthirkaṃ tvekameveti cenna tatsiddhayarthamevādyāpi bhavatā prayatanāt tadanadhikaraṇatvasādhaneṃ'śe 'pasiddhāntāt caturthe dūṣaṇāntaramāhasanmātratvamiti avivakṣitaviśeṣaṃ sattvaṃ yasmādbrahmaṇo 'pyasti tasmātkāraṇāttasmātsato brahmaṇastadvailakṣaṇyam tatsattvānadhikaraṇatvamapi viśvasya no 'smākaṃ mataṃ bhavet tathāca siddhatvāttadapi sādhyaṃ no bhavet avivakṣitaviśeṣasattvānadhikaraṇatve sādhye brahmagatasattvānadhikaraṇatayāpi pratijñātārthopapatterarthāntarateti 2,105 $paramate satvaniruktabhaṅgaḥ$ athavā kimidaṃ sattvaṃ nāma yadanadhikaraṇatvaṃ viśvasya sādhyate kiṃ sāmānyasattvamuta svarūpasattvam ādyaṃ dūṣayati- yadyucyata iti sarvasmātsarvārthānugatātsāmānyādvailakṣaṇyaṃ tadanādhāratvamiti yāvat sādhyatayā yadyucyate tadā sadbhedasaṃsthitiḥ yadi sattaiva nāsti tadā tadanadhikaraṇatvapratijñā vyārthā syāt nedaṃ śaśaviṣāṇādhikaraṇamitivadvipratipatterevānudayāt sattāsāmānyāṅgīkāre ca sadbhedo durvāra eva na hyekāśrayaṃ sāmānyamasti santi sattādhikaraṇāni santīti cettarhi kānīti vaktavyāni dravyādīnīti cetkathaṃ tarhi teṣāmeva tadanadhikaraṇatvasādhanam vyavahārataḥ sarvamasti paramārthatastu neti cenna uktottaratvāt etacca paramatenottaramuktaṃ veditavyam svamatena tu siddhasādhanatvaṃ draṣṭavyam dravyādyatiriktānugatasattvasāmānyasyaivānaṅgīkārāt dvitīyaṃ dūṣayati- sanmātratvamiti sattānapekṣaṃ sattvaṃ sanmātratvaṃ svarūpasattvamiti yāvat tadbrahmaṇo 'pyasti yatastasmātkāraṇāttasmādbrahmaṇastadvailakṣaṇyamabrahmatvamapi viśvasya no bhavediti athavā sāmānyasattāpakṣe doṣāntaramanenocyate tathāhi sattāsāmānyavidhurasyāpi brahmaṇaḥ sanmātratvaṃ svarūpasattvaṃ tāvadasti na punaḥ sattvavaidhuryādasadanirvācyaṃ vā brahma tasmātsattāvaidhuryasyāsattvādyahetutvāttatsattānadhikaraṇatvamapi viśvasya no bhavediti etena brahmasvarūpaṃ sattvamiti pakṣo 'pi nirastaḥ arthakriyākāritvaṃ jñānābādhyatvaṃ vā sattvamiti pakṣadvayaṃ sphuṭadoṣatvānna dūṣitam arthakriyeti vadatā mithyābhūtasyaivārthakriyāṅgīkṛteti siddhāntavirodhaśca arthakriyāvidhurasyāpi brahmaṇaḥ sattvāttadvaidhuryaṃ nāsāttvādihetuḥ arthakriyānadhikaraṇatāmātrasādhanaṃ prakṛtānupayuktaṃ tadviruddhaṃ ca jñānābādhyatvavaidhuryaṃ ca tadbādhyatvameva tacca hetvarthānna bhidyata iti sphuṭameva hetvantarābhidhāne 'pi vakṣyamāṇanyāyena bādhasiddhārthatādyāpattiḥ sphuṭaiva yadatroktam tvayāpi dve tattve sadasidati tattvaṃ vyavasthāpayatā yadeva sattvena vyavasthāpitaṃ tasyaiva mayāpyaṅgīkārānna sacchabdārthāniruktiriti tadatīva mandam mayā hi kvacitsaditi bhāvo vyavahriyate kvacicca pratipannopādhau niṣedhāpratiyogi kvāpi mūrtamityādi tatsarvaṃ ca nirastamiti 2,112 jñānabādhyatvamapi tu na siddhaṃ prativādinaḥ vijñātasyānyathā samyag vijñānaṃ hyeva tanmatam
Adhyāya 1 (cont. 9)
1.1.99ab
न्यायसुधा: $पराभिमतबाध्यत्वखण्डनम्$ एवं प्रतिज्ञां निराकृत्य हेतुमप्यपाकरोति- ज्ञानबाध्यत्वमिति न केवलं प्रतिज्ञा दुष्या किं नाम हेतुभूतं ज्ञानबाध्यत्वमपीत्यर्थः तुशब्दः सिद्धान्त्यभिमताज्ज्ञानबाध्यत्वाद्वयवच्छिनत्ति ज्ञानबाध्यत्वं हि ज्ञाननिवर्त्यत्वं वा प्रतिपन्नोपाधौ निषेधप्रतियोगित्वं वा हेतुत्वेन परस्याभिमतम् नच प्रपञ्चे तत्प्रतिवादिनो मम सिद्धम् अतो ऽन्यतरासिद्धो हेतुरिति नन्वीश्वरज्ञानेन प्रपञ्चनिवृत्तिस्त्वयापीष्यत एव अन्यथा तस्य संहारकर्तृत्वानुपपत्तेः ज्ञानादिमत एव कतृत्वात् सत्यम् नैवं ज्ञाननिवर्त्यत्वं परस्याभिप्रेतम् अपि तर्ह्यज्ञानोपादानकस्य समाने विषये विरोधिता ज्ञानेनोपादाने निवृत्ते स्वयमेव विलपनम् यथाऽह "अज्ञानस्य स्वकार्येण वर्तमानेन प्रविलीनेन वा सह ज्ञानेन निवृत्तिबाधःऽ; इति न चायं प्रपञ्चे ऽस्माकं संमतः किन्तु मुद्गरप्रहारादिना घटस्येवेश्वरस्य ज्ञानेच्छाप्रयत्नव्यापारैर्विनाश एव स एव हेतुरस्त्विति चेन्न तथाविधमपि ज्ञानबाध्यत्वं पक्षैकदेशे प्रकृत्यादौ न सिद्धं प्रतिवादिन इति भागासिद्धत्वात् किञ्च सत्यस्यापि ज्ञानविनाश्यत्वमस्तु नच विपक्षे किञ्चिद्बाधकमस्तीत्यतो ऽप्रयोजकत्वाज्ज्ञानबाध्यत्वं न सिद्धमपि व्याप्यत्वासिद्धमपीति यावत् प्रतिवादिनो मतेनेति गुडजिह्विकामात्रम् बाधकानुपन्यासे वादिनो ऽपि व्याप्यत्वासिद्धेरावश्यकत्वात् सतो विनाशे चैतन्यस्यापि विनाशप्रसङ्ग इति चेत् तर्हि विनाशमात्रस्य साध्यप्रयोजकत्वेन ज्ञानबाध्यत्वमसिद्धमपि व्यर्थविशेषणासिद्धमपि स्यात् नाश्यत्वमात्रं हेतुर्ज्ञानेति स्वरूपकथनमात्रम् स चोक्तबाधकसानाथ्येन नाप्रयोजक इति चेन्न सत्त्वसाम्ये ऽपि विनाशकारणसदसद्भावेन विशेषस्योक्तत्वात् ननु च नेहनानास्तीतिप्रतिपन्नोपाधौ श्रौतनिषेधात्मा बाधः प्रपञ्चे ऽस्तीति चेन्न श्रुत्यर्थनिर्णयोत्तरकालमेवैतत् स एव तूपपत्तिविरोधादशक्य इत्युच्यमानत्वात् अथवा ज्ञानबाध्यत्वमसिद्धं व्याप्तिरहितमपीति योज्यम् तथा हि किं त्वदभिमतं ज्ञानबाध्यत्वमत्र हेतूक्रियते किं वास्मदभिमतमिति वाच्यम् आद्यं चेदुक्तन्यायेन न सिद्धं प्रतिवादिनः द्वितीये व्याप्तिवैधुर्यमिति तत्कथमित्यत आह- विज्ञातस्येति हि यस्मादन्यथाविज्ञातस्य सम्यग्विज्ञानमेव बाधस्तद्विषयत्वमेव तद्बाध्यत्वं मतमस्माकम् तच्चात्मनि विपक्षे गतमिति व्याप्तिविकलमिति वाक्यशेषः सत्यो ऽप्यात्मा देहाद्यात्मना विज्ञातो वेदान्तजनितसम्यग्विज्ञानवृत्तिविषय इति परेणाप्यङ्गीकार्यम् अन्यथा अविद्यानिवृत्त्यनुपपत्तेरिति 2,121 $बाध्यत्वनिर्वचनम्$ अथवा दृष्टान्तं प्रत्याचष्टे- ज्ञानबाध्यत्वमिति अपिपदेन सदसद्विलक्षणत्वलक्षणं साध्यमनिर्वाच्यत्वं समुच्चिनोति तुशब्दो ज्ञानबाध्यत्वमभिमताद्वयवच्छिनत्ति न सिद्धिं शुक्तिरजतादाविति शेषः शुक्तिरजतादेरनिर्वचनीयत्वं तावत्प्रतिवादिनो ममासिद्धम् मयात्यन्तासत्त्वेनाङ्गीकृतत्वात् अत एव ज्ञानबाध्यत्वं मम तत्रासंमतम् तद्धि ज्ञाननिवर्त्यत्वं परस्याभिमतम् न चासतस्तत्सम्भवति तस्य नित्यनिवृत्तत्वात् अतः साध्यसाधनविकलो ऽयं दृष्टान्ताभासः ननु प्रतिपन्नोपाधौ निषेधप्रतियोगित्वं बाध्यत्वमस्त्येव शुक्तिरजतादौ मैवम् तथा सत्यसत्त्वप्रसङ्गात् वक्ष्यते चैतत् यदि तर्हि न बाध्यत्वं शुक्तिरजतादेः (बाढम् ननु) सकललोकविरोधादिप्रसङ्गः मैवम् त्वदभिमतस्याभावे ऽप्यन्यस्य बाध्यत्वस्य तत्र विद्यमानत्वात् किं तदित्यत आह- विज्ञातस्येति बाध्यत्वमिति प्रकृतप्रकृत्यर्थं बाध्यं तदिति सामान्येन परामृशति केचिन्नेदं रजतमिति ह्यध्यस्तवस्त्वभावबोधं बाधमाहुः अपरे तु शुक्तिरियमिति विरोधिभावान्तरज्ञानम् तदुभयं प्रत्येकमव्यापकम् शाब्दादौ द्वयोरपि बाधत्वप्रसिद्धेः तस्मादुभयानुगतमेतदुच्यते रजतत्वादिना विज्ञातस्य पुरोवर्तिनः शुक्तित्वादिना विज्ञानं खल्वन्यथाविज्ञातस्य सम्यग्विज्ञानं भवति एवमसतो रजतस्य सत्त्वादिनावगतस्यासत्त्वादिना विज्ञानमप्यन्यथाविज्ञातस्य सम्यग्विज्ञानं भवत्येव सम्यग्विज्ञानं बाध इत्येवोक्ते सर्वमपि सम्यग्ज्ञानं बाधः प्रसज्येत नच तथा व्यवहारः तन्निवृत्त्यर्थमन्यथाविज्ञातस्येत्युक्तम् अन्यथाविज्ञातस्य ज्ञानमित्येवोक्ते धारावाहिकभ्रमे राजतत्वेनावगतस्य शुक्तिकाशकलस्य पुनर्नागवङ्गत्वादिज्ञाने ऽपि प्रसङ्गः तन्निरासाय सम्यगित्युक्तम् अन्यथेति तत्स्वरूपापेक्षया तेन घटस्यैव पटाद्यपेक्षयान्यथा घटत्वेन ज्ञानस्य पुनर्घटत्वेन ज्ञाने प्रसङ्गो निरस्तः छलप्रसङ्गात् तथापि रजतत्वेनावगतस्य शुक्तिकाशकलस्य शुक्लत्वादिज्ञाने प्रसङ्गस्तदवस्थः एवमेकेनान्यथाविज्ञातस्य पुरुषान्तरसम्बन्धिनि तस्यैव वा पुरुषस्य कालान्तरभाविन्याजानसिद्धे सम्यग्विज्ञाने प्रसङ्गो ऽपीति चेन्मैवम् बाधतिः खलु लोडने पठ्यते तच्च ज्ञानास्यार्थस्य वास्तु न तावज्ज्ञानस्य तस्य क्षणिकत्वेन स्वत एव लोडितत्वात् सम्यग्विज्ञानस्याप्युत्तरज्ञानविनाश्यस्य बाधितत्वव्यवहारप्रसङ्गात् नाप्यर्थस्य शुक्तिशकलादेस्तादवस्थ्यात् रजतादेनिर्त्यलोडितत्वात् अतः पूर्वज्ञानप्रसञ्जितस्यान्यथाकारस्य लोडनमिवेति वक्तव्यम् तथाच सति को ऽतिप्रसङ्गः तत्किं वक्तव्यमेतत् नहि कथमनुच्यमानं ज्ञास्यते अन्यथाविज्ञातस्येति वचनसामर्थ्यात् अन्यथा सम्यग्विज्ञानमित्येवावक्ष्यत् किमनेनेति तद्विषयत्वं बाध्यत्वमिति शेषः 2,135 $अनिर्वचनीयलक्षणनिरासः$ अथवानिर्वचनीयममुख्यं सदित्युक्तम् तत्र किमिदमनिर्वचनीयत्वम् किं निरुक्तिविरहः किंवा निरुक्तिनिमित्तविरहः नादक्यः अनिर्वचनीयमित्यादिनिरुक्तेः सत्त्वेनासम्भावित्वात् द्वितीये ऽपि निरुक्तिनिमित्तं ज्ञानमर्थो वा स्यात् नाद्यः ज्ञानस्योभयवादिसिद्धिसद्भावात् न द्वितीयः यता प्रतिभासमर्थस्यालौकिकस्य रजतादेर्मायावादिनाभ्युपगतत्वादित्याशङ्कय परेणानिर्वचनीयस्य लक्षणद्वयमभिहितम् सदसद्विलक्षणत्वमनिर्वचनीयत्वं ज्ञानबाध्यत्वं चेति तत्राद्यं तावन्निराकरोति- वैलक्षण्यं सतश्चेति व्याख्यानानि तु पूर्ववदेव तत्र यावत्सु पक्षेषु सिद्धाथर्त्वपर्यवसानं तावत्स्वनिर्वचनीयत्वस्य सत्त्वाविरोधित्वेन न सन्प्रपञ्चः किन्त्वनिर्वचनीय इत्यारम्भासङ्गतिर्देषो ऽवगन्तव्यः यत्र पुनर्बाधादिपर्यवसानं तत्राव्याप्तिरवगन्तव्या अथवानिर्वचनीयत्वेन वियदादिकं शुक्तिरजतादिकं च परस्याभिमतम् तत्र सत एव सत्त्वेन प्रमितस्यैव वियदादेर्विश्वस्यासद्विलक्षणत्वमेव स्वयं सत् एवमसत एवासत्त्वेन प्रमितस्यैव शुक्तिरजतादेर्विश्वस्य सर्वस्याप्यारोपितस्य सद्विलक्षणत्वमेव स्वयं सत् वियदादावसद्विलक्षणत्वमेवास्ति सद्वैलक्षण्यं तु प्रमाणबाधितम् तथा शुक्तिरजतादौ सद्विलक्षणत्वमेवास्ति असद्वैलक्षण्यं तु प्रमाणविरुद्धम् अतो ऽसम्भविना तेन लक्षणेनोक्तेन कथं ते ऽनिष्यं निग्रहस्थानं न भवेदित्यादियोजना द्रष्टव्या भेदवादिन इत्यनेन मायावादिनो वियदादौ सद्वैलक्षण्याङ्गीकारः शुक्तिरजतादौ चासद्विलक्षणत्वाभ्युपगतिराग्रहमात्रमलैवेत्यभिप्रैति यद्युच्यत इत्यत्राप्युक्तरीत्यासम्भवित्वादिकं ज्ञातव्यम् सन्मात्रत्वमित्यनेनातिव्याप्तिरुच्यते तथा हि ब्रह्मणो ऽपि सन्मात्रत्वं सत्त्वानधिकरणत्वमिति यावत् मायावादिनाभ्युपगतमिति शेषः निर्धर्मकत्वाङ्गीकारात् असत्त्वानधिकरणत्वं तु निश्चितमेव तस्मात्तदपि ब्रह्मापि सन्नो भवेत्किन्त्वनिर्वाच्यं प्रसज्येतेति सत्त्वेनासत्त्वेन च विचारासहत्वमनिर्वचनीयत्वं न पुनः सत्त्वासत्त्वधर्मानधिकरणत्वम् ब्रह्म तु सत्त्वेन विचारसहं कथमनिर्वचनीयं स्यादिति चेन्न सत्त्वेनेति त्वप्रत्ययार्थस्यानभ्युपगमात् किञ्च यो वियदादौ विचारः स ब्रह्मण्यपि समान इति कथं न तस्यानिर्वचनीयत्वम् यथोक्तम् "सर्ववैलक्षण्याङ्गीकारातऽ; इत्यादि निराकरिष्यते चासौ दुर्विचारस्तत्र तत्रेति द्वितीयमपि लक्षणं निराकरोति- ज्ञानबाध्यत्वमिति यदि ज्ञानबाध्यत्वं नामोक्तविधया शुक्तिरजतादेश्चासत्वेनाविद्योपादानकत्वाभावात् ततश्चासम्भवित्वं लक्षणदोषः यदि पुनर्ज्ञानविनाश्यत्वमात्रम् तथापि वियदादौ नित्ये नित्यत्वादेव शुक्तिरजतादौ चासत्वान्न सिद्धमित्यव्याप्तिः यदि च प्रतिपन्नोपाधौ निषेधप्रतियोगित्वं तदपि वियदादौ न सिद्धमित्यव्याप्तिरेव उपपत्तयस्तूक्ता वक्ष्यमाणाश्चानुसन्धेयाः ननु भवतापि बाध्यत्वं किमप्यङ्गीकरणीयमेव पदस्य निरर्थकत्वायोगात् तदेवास्माकमनिर्वचनीयलक्षणं भवत्वित्यत आह- प्रतिवादिनो विज्ञातस्येति प्रतिवादिनो मम मतमिति सम्बन्धः तच्चात्मन्यनिर्वचनीये ऽप्यस्तीत्यतिव्याप्तमिति शेषः अत्रान्यथाविज्ञानमेव भ्रान्तिः तत्प्रसञ्जितान्यथाऽकारलोडनं सम्यग्विज्ञानमेव बाध इत्यवधारणतया मतान्तराणि निरस्तानि वेदितव्यानि हि शब्देन तत्र प्रमाणप्रसिद्धिं सूचयति 2,149 $प्रभाकरेण परिणामपक्षानुवादः$ अथ पञ्चाख्यातिवादः इह खलु केचिद्यथार्थमेव सर्वविज्ञानमिति मन्यमाना नान्यथाख्यातिं सहन्ते तथा हि केयमन्यथाख्यातिर्नाम यदि तावदन्यथापरिणते वस्तुनि ख्यातिरन्यथाख्यातिः तदा घटादिप्रत्ययाः सर्वे ऽप्यन्यथाख्यातित्वाद्विभ्रमाः प्रसज्येरन् किञ्च शुक्तिकाया रजताकारपरिणामः किं सकारण उताकारणः न तावदकारणः कादाचित्कत्वानुपपत्तेः आद्ये कारणं वाच्यम् करणदोष इति चेन्न तस्य करणसम्बन्धिनः शुक्तिकापरिणामहेतुत्वानुपपत्तेः अन्यथा तदैव सकलार्थानां रजतरूपपरिणामप्रसङ्गात् दुष्यकरणसंसर्गो हेतुरिति चेत्तथापि किं शुक्तित्वापगमेन रजतरूपपरिणामः किं वा तदनपगमेन आद्ये पुरुषान्तरेणापि तदा शुक्तित्वं न प्रत्येतव्यम् द्वितीये भ्रान्तेनापि तत्प्रत्येतव्यम् किञ्च शुक्तित्वापगमे बाधे ऽपि न तद्भायात् अथ पुनः शुक्तयाकारेण रजतं परिणतमिति चेन्न करणदोषस्य कारणस्याभावात् बाधो ऽप्येवं तेनैव गृह्यत इति चेन्न घटादेरपि कुलालादिमात्रवेद्यतापातात् सुखादिवदिति चेन्न बाह्यान्तरत्वेन विशेषात् अन्यथोक्तातिप्रसङ्गानिस्तारात् 2,154 किञ्च दोषवशाद्रजताकारेण परिणता चेच्छुक्तिस्तदा दोषापगमे ऽपि तथैव कथं नावतिष्ठते नहि निमित्तकारणनाशात्कार्यनाशो दृष्टः कमलकुड्मलविकासनिमित्तसावित्रतेजो ऽपगमस्य विकासनिवृत्तिहेतुता दृष्टेति चेन्मैवम् दलविभागो हि विकासो नाम स च क्षणिकत्वात्सत्येव सावित्रतेजसि निवृत्तः संयोगप्रध्वंसस्तु न कदापि निवर्तते पुनः संयोगलक्षणो मुकुलीभावस्तु शीतादिनोदनजन्य एव स्थायित्वे ऽपि विभागस्यान्यदेव तन्नाशे निमित्तमिति यत्किञ्चिदेतत् परत्वादिवत्स्यादिति चेन्न विप्रतिपत्तेः किञ्चोत्पन्नं चेद्रजतं विनष्टं तदा तथैव प्रतीतिः स्यात् न पुनर्नेदं रजतमिति बाधबुद्धिः एतेन दुष्यकरणजन्याद्विज्ञानाद्रजतमेत्यपि परास्तम् का चैवं सति दोषवाचोयुक्तिः नहि मृदो घटाकारपरिणामस्य निमित्तं दण्डचक्रादिकं दोषत्वेन मन्यन्ते किञ्च यस्याः प्रतीतेस्तदालम्बनं तत एव तज्जन्म किंवा प्रतीत्यन्तरात् नाद्यः परस्पराश्रयप्रसङ्गात् उत्पन्ने हि रजते तदालम्बनायाः प्रतीतेर्जन्म, तस्यां जातायां रजतोत्पत्तिरिति न खलु निरालम्बना प्रतीतिरुत्पद्यते द्वितीये ऽपि किं तत्प्रतीत्यन्तरं शुक्तिकाऽलम्बनम् उत शुक्तिकारजतान्तरालम्बनम् अथवार्थान्तरालम्बनम् नाद्यः सर्वत्र शुक्तिप्रतीत्यनन्तरं रजतोत्पादप्रसङ्गात् शुक्तिरजतप्रतीतेः प्राक् शुक्तिरिति प्रतीतिनियमाभावाच्च दुष्यकरणालोचितशुक्तिसाधारणाकारप्रतीते रजतजन्मेति चेन्न साधारणाकारमात्रदर्शनानन्तरं रजतप्रतीतिनियमाभावात् कारणवैकल्यं तत्र कल्प्यत इति चेत् स्यादेतदेवम् यदि रजतजन्म प्रमितं स्यात् प्रतीतिं तु प्रकारान्तरेणोपपादयिष्यामः न द्वितीयः पूर्वरजतस्यापि तदेव कारणमिति रजतप्रतीतिप्रवाहाविच्छेदप्रसङ्गात् न तृतीयः अतिप्रसङ्गात् तदेवं भ्रान्तिबाधयोरनुपपत्तेर्न परिणामपक्षो युक्तः 2,159 नापि वस्तुनो वस्त्वन्तरात्मनावभासो ऽन्यथाख्यातिरिति युक्तम् तथा हि किं वस्तुनो वस्त्वन्तरात्मना सती उतासती आद्ये न भ्रान्तिर्नापि बाधः सर्वेषां च सर्वं सर्वात्मना प्रतीयेत न हि दोषः करणसंस्कारः तथा सत्यदुष्यकारणेन न किञ्चिदुपलभ्येत किञ्चैवं सति रजतसंवित्समीचीना शुक्तिरेवेयमिति चासमीचीनेत्यापद्येत न द्वितीयः असतः प्रतीत्यनुपपत्तेः उपपत्तौ वा किं रजतस्यापि वस्तुत्वग्रहणेन एतेनासम्बद्धविशेषणविशिष्टप्रतीतिरन्यथाख्यातिरिति निरस्तम् असतो विशेषणसम्बन्धस्य प्रतीत्यनुपपत्तेः उपपत्तौ वा किमसत्ख्यातिवादिभिरपरार्द्धम् अथ ब्रूषे ऽन्याकारं ज्ञानमन्यथाख्यातिरिति तदसत् समीचीनज्ञानस्याप्यान्तरबाह्यत्वादिना ऽर्थविलक्षणाकारत्वेन विभ्रमत्वापत्तेः 2,161 अन्याकारोल्लेखिज्ञानमन्यालम्बनमन्यथाख्यातिरिति तु विरुद्धम् तथा हि न तावत्सदसद्भावमात्रेणालम्बनं सद्भावमात्रस्य सर्ववस्तुप्रत्ययसाधारण्येन सर्वप्रत्ययानां सर्वार्थालम्बनत्वापत्तेः सर्वं सर्वज्ञता चैवं सति स्यात् अतीतादिविषयस्य निरालम्बनतापातश्च एतेन पुरोदेशे सद्भावेनालम्बनत्वमपि प्रत्युक्तम् नच कारणत्वेनालम्बनम् रूपादिज्ञानस्य चक्षुराद्यपि कारणमिति तदालम्बनत्वप्रसङ्गात् अतीतानागतविषयत्वं च ज्ञानस्य न स्यात् अतीतानागतयोरसत्त्वेन कारणत्वानुपपत्तेः एतेन विषयतया कारणत्वमित्यपि निरस्तम् आत्माश्रयत्वं चैवं सति स्यात् विषयत्वस्यैव निरूप्यमाणत्वात् किञ्चैवं विषयत्वमित्येवास्तु किं कारणतया व्यर्थयानर्थजनन्या किं चेदं विषयत्वम् येन यस्यातिशय उत्पद्यते स तस्य विषय इति चेत् अतिशयो हि ज्ञातता वा स्याद्वयवहारो वा नाद्यः अनभ्युपगमात् अभ्युपगमे ऽप्यतीतादिज्ञानस्य निर्विषयत्वापातात् न ह्यसति धर्मिणि धर्मोत्पादो युज्यते न द्वितीयः अतदर्थिनो व्यवहारानुत्पत्तावविषयत्वापत्तेः व्याघ्रचोरादिज्ञानानन्तरमादीयमानस्य दण्डादेरपि तद्विषयत्वप्रसक्तेश्च यद्विज्ञानं यदाकारं तत्तदालम्बनमिति तु तथागतमतमनुधावति 2,163 यत्सन्निकृष्टकरणेन यज्ज्ञानं जन्यते तत्तद्विषयमित्यपि न रूपादिज्ञानस्याकाशादिविषयतापातात् नहि रूपादिज्ञानमुत्पादयच्चक्षुराकाशादिना न सन्निकृष्टत इति युज्यते प्रत्यभिज्ञा च तत्तासन्निकृष्टकरणजन्या न तद्विषया स्यात् नच वाक्यं वाक्यार्थेन सन्निकृष्टते येन तज्जनितज्ञानस्य वाक्यार्थो विषयः स्यात् आकाशादिविषयतैवं चापद्येत लिङ्गज्ञानाच्चात्मसन्निकृष्टाज्जायमानं लिङ्गिज्ञानमात्मविषयमापद्येत तस्माद्यज्ज्ञानं यत्प्रतिभासं तदेव तस्यालम्बनमिति मन्तव्यम् तत्र रजतज्ञाने शुक्तिरवभासते न वेति वक्तव्यम् अवभासत इति ब्रुवाणः श्लाघनीयप्रज्ञो देवानां प्रियः यदि संविदि बहुमानवान्नेति ब्रूयात्तदा कथं तच्छुक्तिकालम्बनं स्यात् किञ्च रजतमवभासते शुक्तिकालम्बनं चेदतिप्रसङ्गः कतं परिहरणीयः ननु रजतावभासस्य रजतविषयकत्वे तेन रजतेन भवितव्यम् कथं न भवितव्यम् नहि सम्प्रतिपन्नसमीचीनरजतस्वीकारे ऽपि निमित्तमस्त्यन्यद्रजतावभासात् न ह्यन्यतररजतप्रतिभासपक्षपाते कारणमस्ति नास्त्यत्र रजतमित्यपि प्रतिभासो ऽस्तीति चेत् सत्यम् प्रतिभाससामर्थ्याद्रजताभावो ऽप्यङ्गीकृत एव पुरतः प्रतीत्योर्विरोधः स्यादिति चेन्न यथा न विरोधस्तथा वक्ष्यमाणत्वात् 2,166 न चान्यथाख्यातिजनने कारणं पश्यामः नच चक्षुरादिकमेव कारणम् तस्य समीचीनज्ञानकरणतावधारणात् न खलु जरामरणविध्वंसहेतुर्जातु सुधा तद्धेतुरपि भवति कारणैक्ये कार्यभेदस्याकस्मिकत्वप्रसङ्गात् नचादृष्टभेदात्कार्यभेदः तस्य कार्यभेदनिश्चयोत्तरकालं निश्चेयत्वात् कार्यभेदस्य च विप्रतिपन्नत्वात् दोषसहकृतादिन्द्रियादेवान्यथाज्ञानजननमित्यप्यसत् दोषा हि कारणानामौत्सर्गिककार्यजननसामर्थ्यं निघ्नन्ति नतु विपरीतकार्यजननसामर्थ्यमादधाति न खलु दुष्यं कुटजबीजं वटं जनयति किं नाम न जनयत्येव कुटजाङ्कुरम् नच वक्तव्यं दावदहनदग्धवेत्रबीजानां कदलीकाण्डजननसामर्थ्यमुपलब्धमिति पाकेन द्रव्यान्तरोत्पत्तेस्तेषामबीजत्वात् 2,168 किञ्च प्रदर्शिताकारव्यभिचारे प्रत्ययस्य सर्वत्र व्यभिचारशङ्का दुर्वारा स्यात् तथाच कथं बाह्यार्थनिन्हवं निराकुर्मः तथाहि ज्ञानमेव खलु सर्वत्र वस्तुव्यवस्थापकं नान्यत् तच्चेत्क्वचिद्वयभिचरति तदा तत्सर्वत्र शङ्कितव्यभिचारमेव नच तच्छङ्कापङ्कसङ्क्षालनक्षमं किञ्चिदन्यद्विज्ञानात् तच्च सकलमपि शङ्काकलङ्कसङ्कोचितप्रभावं न प्रभवतीत्युक्तम् ततश्च कुतो बाह्यार्थप्रत्याशा नच वाच्यं यथा घटादेः पार्थिवस्य वह्निव्यभिचारे ऽपि न धूमस्यापि तद्वयभिचारः शङ्कयते एवमेकज्ञानस्यार्थव्यभिचारे ऽपि न सर्वत्र व्यभिचारशङ्केति वैषम्यात् अस्ति हि तत्र पार्थिवत्वाविशेषे ऽप्यव्यभिचारनिश्चयोपायो धूमत्वादिरेवावान्तरो विशेषः नहि तत्र बाधकं किञ्चित् तेनोपपद्यते तत्राश्वासः प्रकृते तु न ज्ञानत्वावान्तरविशेषमनाश्वास निरसनक्षममीक्षामहे नच बाधकभावाभावरूपाद्विशेषाद्वयवस्थेति वाच्यम् बाधकस्यापि ज्ञानत्वेन शङ्कास्पदत्वात् न खलु बाधकस्य किमपि शृङ्गमस्ति बाधकाभावश्चानुपसञ्जातबाधभ्रमे समानः संवादकभावाभावाभ्यां विशेष इति चेन्न उक्तोत्तरत्वात् संवादकमपि ज्ञानमेवेति तदपि कथं संशयास्पदं न स्यात् तत्रापि संवादकान्तरान्वेषणे ऽनवस्था कुतो न भवेत् अङ्गीकृतश्च परेण धारावाहिकभ्रमे ऽन्योन्यसंवादः एतेन ज्ञानजन्यव्यवहारविसंवादाविसंवादलक्षणो ऽपि विशेषः परास्तो वेदितव्यः तद्विशेषग्राहिण्यपि विश्वासकारणाभावात् अपि च प्रतीयमानो ऽयं रजताकारः कुतस्त्य इति वक्तव्यम् न तावत्पुरोवर्तिनिष्ठ इतीष्यमन्यथाख्यातिवादिनाम् बाधविरोधश्च तथा सति स्यात् नापि देशान्तरवर्तीति वक्ष्यामः ततश्च ज्ञानस्थ एवायमित्यापतितम् तथा च जितं साकारविज्ञानवादिभिर्बौद्धैः 2,170 ननु तर्हीदं रजतमित्यादिप्रत्ययस्य का गतिः उच्यते रजतमिदमिति द्वे ज्ञाने स्मृत्यनुभवरूपे तत्रेदमिति पुरोवर्तिद्रव्यमात्रग्रहणम् दोषवशात्तद्गतस्य शुक्तित्वसामान्यविशेषस्याग्रहणात् तत्रेदमिति पुरोवर्तिद्रव्यमात्रग्रहणम् दोषवशात्तद्गतस्य शुक्तित्वसामान्यविशेषस्याग्रहणात् तन्मात्रं च गृहीतं सदृशतया संस्कारोद्बोधक्रमेण रजतस्मृतिं जनयति सा च गृहीतग्रहणस्वभावापि दोषवशाद्गृहीततत्तांशप्रमोषेण गृहीतिसरूपावतिष्ठते तथाच रजतस्मृतेः पुरोवृत्तिग्रहणस्य च मिथः स्वरूपतो विषयतश्च भेदाग्रहणात्सन्निहितरजतज्ञानसारूप्येणेदं रजतमिति भिन्ने अपि ग्रहणस्मरणे अभेदव्यवहारं सामानाधिकरण्यव्यपदेशं च प्रवतर्यतः कुत एतदिति चेन्न अन्यथानुपपत्तेरुक्तत्वात् किञ्चेदमिति पुरोवर्ति नयनसम्प्रयोगजं ज्ञानमनुभव इत्यविवादम् रजतज्ञानं च न तावदिन्द्रियजम् इन्द्रियस्य सन्निकृष्टाथर् एव ज्ञानजननसामर्थ्यात् अन्यथा सर्वसार्वज्ञप्रसङ्गात् नच विप्रकृष्टेन रजतेन सन्निकर्षो ऽस्ति तत्कार्यस्य साक्षात्कारस्य कदाप्यदर्शनात् नच शुक्तिशकलसन्निकर्षादेवेन्द्रियं रजतज्ञानमुत्पादयतीति साम्प्रतम् अतिप्रसङ्गात् नच दोषसदसद्भावाभ्यां व्यवस्था दोषाणां विपरीतकार्यकारितया निरस्तत्वात् भस्मकदोषदूषितस्य जाठरजातवेदसो बहुतराऽहारपरिणतिहेतुतोपलभ्यत इति चेन्न विप्रतिपत्तेः दोषस्यैवाऽहारविकारहेतुतोपपत्तेः नच दहनकार्यं कथं दोषः करोतीति वाच्यम् कार्ये ऽपि वैजात्योपलम्भात् जाठराग्निपरिणता हि रसाः शरीरोपचयहेतवो न भस्मकपरिणतास्तथा तस्मान्नेदमिन्द्रियजम् नचि लिङ्गाद्यनुसन्धानविधुराणामपि जायमानमनुमानाऽदिप्रभवमिति वक्तुं शक्यते अतः प्रत्युत्पन्नकरणाभावे ऽप्युत्पद्यमानेनानेन परिशेषात्स्मरणेनैव भवितव्यम् 2,173 किञ्चेदं स्मरणमनाकलितरजतस्यानुत्पद्यमानत्वात्सम्प्रतिपन्नस्मरणवत् नचेदमस्मरणम् तत्तांशविकलत्वात्सम्प्रतिपन्नवदिति युक्तम् पदात्पदार्थस्मृतौ हरिहरादिस्मृतौ च व्यभिचारात् किञ्चानुभूतं तावन्न समस्तं स्मर्यते तत्तांशश्चातीतदेशकालसम्बन्धः स्मर्यमाणधर्मः तथाच स्मरणं च भवतु भवतु दोषवशात्प्रमुषिततत्तांशम् नच विपक्षे बाधकं किञ्चिदित्यप्रयोजको हेतुः नच नेयं स्मृतिरिन्द्रियजन्यत्वात् तच्चेन्द्रियव्यापारान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वादिति वाच्यम् स्मृतिबीजसंस्कारोद्बोधहेतुपुरोवर्तिसाधारणाकारग्रहण एवेन्द्रियव्यापारान्वयव्यतिरेकयोरुपक्षीणत्वात् नन्वेवं सत्यनास्वादिततिक्तस्य शिशोस्तिक्तस्मरणानुपपत्तेः कथं तिक्तो गुड इति प्रत्यय इति चेन्न जन्मान्तरानुभूतत्वात् अदृष्टवशाच्च कस्यचिदेव स्मरणमुपपद्यते अथवा नायं नियमो ग्रहणस्मरणे एवागृहीतविवेके व्यवहारादिप्रवर्तके इति किन्तु क्वचिद्ग्रहणे एव मिथो ऽगृहीतभेदे यथा पीतः शङ्ख इति अत्र हि विनिर्यन्नयनरश्मिवर्तिनः पित्तद्रव्यस्य पीतत्वं दोषवशाद्द्रव्यरहितं गृह्यते शङ्खो ऽपि गुणहीनः स्वरूपमात्रेण गृह्यते तदनयोर्गुणगुणिनोरितरेतरापेक्षिणोरसंसर्गाग्रहात्सारूप्यात्पीतचिरबिल्वादिफलप्रत्ययाविशेषेणाभेदव्यवहारः सामानाधिकरण्यव्यपदेशश्च भवतः यत्तु कज्जलकालिमाग्रहणं तत्तिर्यगवस्थानात् अस्वच्छतया नयनरश्मिप्रतिबन्धकत्वाच्च पित्तं तु आजर्वावस्थितं काचमिव स्वच्छं न प्रतिबन्धकमिति विशेषः एवं तिक्तो गुड इति व्यवहारो ऽपि क्वचित्पुनः स्मरणे एवागृहीतविवेके यथा स घटस्तत्रासीदिति अनयैव दिशालातचक्रादिव्यवहाराः सर्वे ऽपि निर्वाह्याः 2,177 किञ्च विपर्ययमङ्गीकुर्वाणेनापि विवेकाग्रहो ग्राह्य एव न हि विवेकग्रहे विपर्ययावकाशो ऽस्ति विरोधात् अन्यथा विपर्ययनिवृत्त्यनुपपत्तेः तथाच तत एव सर्वस्योपपत्तौ किं विपर्ययकल्पनया न चान्यथाख्यातौ किमपि प्रमाणमस्ति भेदाग्रहप्रसज्जिताभेदव्यवहारबाधनेनैव नेदमिति विवेकज्ञानस्य बाधकत्वमप्युपपद्यते तदुपपत्तौ चागृहीतविवेकस्य ज्ञानद्वयस्य भ्रान्तित्वमपि लोकसिद्धं सिद्धम् तथाच प्रयोगः विगीतप्रत्ययो यथार्थः प्रत्ययत्वात्सम्प्रतिपन्नवत् नन्वत्र विगीतप्रत्ययो नाम किं पुरोवर्तिनिर्विकल्पकज्ञानमुत सदृशदर्शनोत्थं रजरस्मरणम् किं वोभयमाहोस्विद्रजतपुरोवर्त्येकताज्ञानमाहोस्वित्प्रमुषितभेदं वेदनद्वयम् तत्राद्यपक्षत्रये सिद्धसाधनता चतुर्थे वाद्याश्रयासिद्धत्वमपसिद्धान्तो व्याघातश्च पञ्चमे प्रतिवाद्याश्रयसिद्धतेति चेत् मैवम् अस्ति तावत्पुरोवर्ति निर्विकल्पकज्ञानम् अस्ति च सदृशपुरोवर्तिदर्शनजनिता रजतस्मृतिः तथास्त्येव च तत्समुत्थं सविकल्पकमिदमिति वेदनात्सविवादभेदाभेदं रजतवेदनम् तत्र विप्रतिपन्नौ भेदाभेदौ विहायेदं रजतमित्यवगममात्रमिदं रजतमित्यादिसामानाधिकरण्यव्यवहारकारणं पक्षत्वेन विवक्षितं चेत्को विरोधः नहि विप्रतिपन्नाकारेणैव पक्षीकारः क्वचित् मा हि भून्नित्यानित्याग्निमदनग्निमच्छब्दपर्वतपक्षीकारे प्रकृतदोषानुषङ्गाद्भङ्गो ऽनुमानमुद्रायाः 2,181 किञ्च सिद्धस्यैव पक्षीकरणम् विमताकारस्यापि सिद्धत्वे किं साध्येत विमतौ च भेदाभेदौ विभ्रमगोचरविवादावसरे भेदे हि वेदनयोरिदं वेदनम् पुरोवतिर्मात्रगोचरम् न रजतवाता वेत्ति रजतवेदनमपि रजतमात्रग्राहि नेदमिति पुरोवर्तिनमनूद्य तस्यैव रजततामिदं रजतमिति विदधाति किन्तु रजतमित्येव यस्य कस्यचिद्रजतत्वमनुसन्धत्ते तच्च न प्रमाणविरुद्धमिति क्वान्यथाख्यातिः अतस्तद्वादिभिरभेद एव वक्तव्यो ऽपाकर्तव्यश्चाख्यातिवादिभिरित्यस्त्येव विप्रतिपत्तिः ततो विप्रतिपन्नाकारं परित्यज्येदं रजतमित्यवगममात्रपक्षीकारे न कश्चिद्दोषः कथमन्यथाख्यातिवादीदं रजतमिति ज्ञानस्य पुरोवर्तिविषयत्वसाधनाय साधनमुपन्यस्यन्नितो दोषाद्विमुच्येत अथ रजताथिर्नः शुक्तिकायां प्रवृत्तौ हेतुभूतं ज्ञानं मया पक्षीक्रियत इति चेन्मोच्चैर्वाच्चः परो ऽपि श्रोष्यति ईश्वरज्ञानेन सिद्धसाधनता स्यादिति चेत्तवापि बाधः कथं न स्यात् प्रकृतप्रवृत्तिहेतुरनीश्वरज्ञानं पक्षीक्रियत इति चेन्ममापि तथैव स्यात् त्वयेश्वरानभ्युपगमाद्वयर्थं विशेषणमिति चेत्तर्हि मां प्रति तवापि कथं न व्यर्थम् तथापि व्याप्तिज्ञाने सिद्धसाधनतेति चेत्तत्रैव तव बाधप्रसङ्गः इदं ज्ञानादगृहीतविवेकं रजतज्ञानमिति विप्रतिपत्तिविषयमुद्धाटयामीति चेत्सममेतन्ममापि 2,186 किञ्च विवादाध्यासितं रजतज्ञानं रजतविषयं रजतज्ञानत्वात्संमतवत् अत्रापि पूर्ववद्विमतिविषयो विवेचनीयः स्यादेतत् किमिदं रजतज्ञानं नाम रजतस्य ज्ञानं रजतज्ञानम् रजतं च तज्ज्ञानं चेति वा रजतशब्दोल्लेखिज्ञानं वा रजतार्थिनः प्रवृत्तिहेतुज्ञानं वा रजतमिति ज्ञानं वा न प्रथमः षष्ठयर्थस्य विषटविषयिभावव्यतिरेकेणासम्भवात्साध्याविशिष्टत्वात् न द्वितीयः उभयासिद्धेः ज्ञानस्य निराकारत्वात् न तृतीयः उल्लेखार्थस्य विषयत्वे ऽसिद्धेः तज्ज्ञानजनितस्मृतिमात्रयोनित्वे पूर्वपदमात्रज्ञानेनापि रजतपदस्य स्मरणसम्भवेन व्यभिचारात् न चतुर्थः विवेकग्रहवादिनामिदमिति ज्ञानस्यापि शुक्तिकाऽलम्बनस्य तद्धेतुत्वेन व्यभिचारात् न पञ्चमः पूर्वोक्तपक्षाबहिर्भावादिति मैवम् अन्यथाख्यातिवादिना किं शुक्तिकाज्ञानं शुक्तिविषयमन्यथाख्यातिरुच्यते उत रजतज्ञानं शुक्तिविषयम् आद्ये न नो विवादो यथार्थख्यातित्वात् द्वितीये रजतज्ञानशब्देन यो ऽर्थः परेण विवक्ष्यते स एवास्माकं हेतुर्भविष्यति तथा हि न तावदाद्यः कल्पः परेणाङ्गीकर्तुमुचितः व्याघातप्रसङ्गात् शुक्तिरजतयोरभेदप्रसङ्गाच्च न द्वितीयः अनभ्युपगमात् न तृतीयः कदाचिच्छक्तिकाज्ञानस्याप्यन्यथासङ्केतितरजतशब्दस्मृतिहेतुत्वसम्भवेनान्यथाख्यातिप्रसङ्गात् नापि चतुर्थः यत्र शुक्तिकातदधस्तद्रजतमस्तीति वाक्यं श्रुतवतः शुक्तिज्ञानमपि रजताथिर्प्रवृत्तिहेतुर्भवतीति तस्याप्यन्यथाख्यातितापातात् नापि पञ्चमः प्रागुक्तपक्षाबहिर्भावात् अतो रजतज्ञानं नामोक्तपक्षेषु किञ्चिदङ्गीकृत्य तद्दोषो वा परिहरणीयः पक्षान्तरं वोत्प्रेक्षणीयम् तत्त्वमेव मया हेतूकरिष्यत इति यत्किञ्चिदेतत् केचित्पुना रजतविषयं ज्ञानमित्येव हेत्वर्थमुपगम्य रजतेतराविषयत्वं साध्यमङ्गीकृत्य साध्याविशिष्टतादोषं परिहरन्ति तदसत् रजतघटाविति ज्ञाने व्यभिचारात् अन्यतरासिद्धेश्च तस्मादुक्त एव परिहारः अपि च ज्ञानत्वं यथार्थमात्रवृत्ति ज्ञानमात्रवृत्तित्वात्प्रमात्ववत् शुक्तिका न रजतत्वेनावभासते तद्रूपेणासत्त्वात् यद्यद्रूपेणासत्तत्तद्रूपेण नावभासते यथा मेरुः सर्षपत्वेन इदं रजततादात्म्यं न प्रत्येतुं शक्यमसत्त्वात्कूर्मरोमवत् तस्मादख्यातिपक्ष एव श्रेयानिति 2,190 $प्रभाकराख्यातिनिरासः$ अत्रोच्यते यत्तावदन्यथाख्यातिलक्षणं निराकृतमन्याकारोल्लेखित्यन्तेन तदिष्यमेवास्माकम् अन्यदन्यात्मना विषयीकुर्वज्ज्ञानमन्यथाख्यातिरित्यङ्गीकारात् यथोक्तम् असतः सत्त्वप्रतीतिः सतो ऽसत्त्वप्रतीतिरित्यन्यथाप्रतीतिरेव भ्रान्तित्वादिति नन्वन्यस्यान्यात्मता सती उतासती असतीति ब्रूमः असतो न प्रतीतिरिति चेन्न तस्या उपपादयिष्यमाणत्वात् एवं सति रजतस्यापि कुतः सत्त्वमङ्गीकरणीयमिति चेन्न को हि ब्रूते रजतं सदिति वक्ष्यामो ह्यभिनवान्यथाख्यातिस्वरूपमुपरिष्टत्वात् अत्र केनचित्प्रलपितम् खण्डो गौः शुक्लः पट इत्यादयः सर्व एव सविकल्पकप्रत्यया विभ्रमाः प्रसज्येरन् सामानाधिकरण्यप्रत्ययस्य तादात्म्यालम्बनत्वात् तस्य चात्राभावादिति तदतीव मन्दम् तथा हि सामानाधिकरण्यप्रत्ययो हि कयोस्तादात्म्यमवलम्बते किं गुणक्रियाजात्यादेः द्रव्येणोत गुणादीनामेव परस्परमथ गुणाश्रयस्य क्रियाश्रयेणेत्यादि नाद्यः असंमतेः न हि शुक्लः पट इत्यस्य शौक्लयं पट इत्यर्थो ऽभिमतो लौकिकानाम् नच चलति पट इत्यस्य चलनं पट इत्यर्थो ऽभिमतः नापि खण्डो गौरित्येतत्खण्डत्वं गोत्वं च पिण्ड एवेत्यनेन समानार्थम् तथात्वे दण्डी देवदत्त इत्यस्यापि दण्डदेवदत्ततादात्म्यविषयतापत्तेः दण्डीति शाब्दव्यवहारे भेदार्थप्रत्ययप्रयोगाज्ज्ञानमपि तादृशं कल्प्यत इति चेत्सममत्रापि शुक्तगुणो ऽस्यास्तीत्यस्मिन्नर्थे ऽर्शआदिभ्यो ऽजित्यकारप्रत्ययविधानात् चलतीत्यादौ तु स्फुट एव प्रकृतिप्रत्यययोरर्थभेदः नहि गौरिति गोत्वमुच्यते तथात्वे त्वप्रत्ययवैयर्थ्यात् अत एव शुक्लः पट इत्युक्त्वा शौक्लयं पटस्येति व्याकर्तारो भवन्ति 2,196 अत एव न द्वितीयः न हि शुक्लः पटश्चलतीत्यस्य शौक्लयं पटत्वं चलनं चैकमित्यर्थश्चेतसि चकास्ति प्रतिपत्तृणाम् तथा सति दण्डी कुण्डली देवदत्त इत्यस्यापि ज्ञानस्य दण्डकुण्डलदेवदत्तत्वतादात्म्यविषयतापातात् तृतीयस्तु स्यादेव समानमेकमधिकरणं येषां ते हि समानाधिकरणास्तेषां भावः सामानाधिकरण्यम् तथाच गुणादीनामाश्रयेण परस्परं च भेदः आश्रयाणां चाभेदः स्फुट एव नहि स्वयमेव स्वस्याधिकरणम् नापि समानमधिकरणं येषामिति परस्पराभेदे युज्यते नचाश्रयभेदे तस्य समानतास्ति नच गुणाद्याश्रयस्य भेदे प्रमाणमस्ति विशिष्टयोर्भेदे ऽपि न तत् गुणाद्याश्रयः किन्तु गुणाद्याश्रयाश्रितं वस्त्वन्तरं तत् एवञ्च यत्र भेदो न तदभेदेन प्रतिभासते यच्चाभेदेन प्रचिभासते न तत्र भेद इति क्वातिव्याप्तिः ननु गुणादीनामाश्रयेण परस्परं चाभेदो भगवतो मुनेः सिद्धान्तः क्वचिद्भेदाभेदौ च सामानाधिकरण्यप्रतीतिस्तु भेदनिष्ठैव व्याख्याता तथाच पुनः शुक्लः पट इत्यादिप्रत्यया विभ्रमाः प्रसक्ताः मैवम् सविशेषत्वाङ्गीवकारात् विशदं चैतद्विशेषनिरूपणे व्युत्पादयिष्यामः 2,199 यत्पुनरन्याकारोल्लेखीत्यादिनास्मदभिमतान्यथाख्यातेरनुभवविरोधं प्रतिज्ञाय तदुपपादनाय यत्सन्निकृष्टकरणेनेत्यन्तेनालम्बनलक्षणनिराकरणं कृतं तदनुमतमेवास्माकम् यद्विज्ञानं यत्सन्निकृष्टकरणेन जन्यते स तस्य विषय इत्यङ्गीकारात् नन्वत्रापि दोषो ऽभिहित इति चेन्न सन्निकर्षस्यापि कारणतया विवक्षितत्वेन तस्यासम्बद्धत्वात् नहि चक्षुरादेराकाशादिसन्निकर्षो रूपादिज्ञानकारणम्, नापि वाक्यस्याकाशादिसन्निकर्षो वाक्यार्थज्ञाने हेतुः, नच लिङ्गज्ञानस्यात्मना सन्निकर्षो लिङ्गिज्ञाननिमित्तम्, किं नामावर्जनीयसन्निधयस्ते सन्निकर्षाः लिङ्गस्य साध्यधर्मिसन्निकर्षो लिङ्गिज्ञानकारणमिति चेन्न लिङ्गज्ञानस्य करणतयाभ्युपगमात् अनेनैव वाक्यस्य श्रोतृश्रोत्रसन्निकर्षाश्रयणेन दूषणं परास्तम् वाक्यज्ञानस्यैव करणत्वाङ्गीकारात् तथापि प्रत्यभिज्ञायां तत्तांशेन चक्षुरादेर्लिङ्गिना च लिङ्गज्ञानस्य वाक्यार्थेन वाक्यज्ञानस्य सन्निकर्षाभावादविषयतापत्तिरिति चेन्न असन्निकृष्टज्ञापने ऽतिप्रसङ्गात् तदनुभवजनितसंस्कारसहकृतेन्द्रियेण प्रत्यभिज्ञा जायते, तद्वयाप्तलिङ्गविषयेण च लिङ्गज्ञानेन लिङ्गिज्ञानमुत्पद्यते, संसर्गधर्मकपदार्थवाचिपदसमुदायरूपवाक्यविषयज्ञानेन वाक्यार्थज्ञानं जन्यते, अतो नातिप्रसङ्ग इति चेत्तर्ह्यभ्युपगतः सन्निकर्षः नहि संयोगादिरेव सन्निकर्षः किं नाम प्रत्यासत्तिमात्रम् 2,202 तथापि रूपप्रतीतेरात्मा विषयः प्रसज्येत तत्र मनसः करणत्वात् आत्ममनःसन्निकर्षस्यापि रूपज्ञानं प्रति कारणत्वादिति चेन्न असाधारणकारणस्य विवक्षितत्वात् मनसश्च साधारणत्वात् तर्हि मनःसन्निकृष्टेन चक्षुषा जायमानं रूपज्ञानं मनोविषयमापन्नमिति चेन्न सन्निकर्षस्याप्यसाधारणकारणतया विवक्षितत्वात् चक्षुमर्नःसन्निकर्षो हि द्रव्यादिज्ञानसाधारणः एवमन्ये ऽत्रप क्षुद्रोपद्रवाः परिहरणीयाः तदेवं जन्यज्ञाने विषयत्वस्यान्यथाव्यवस्थितत्वाद्यज्ज्ञानं यत्प्रतिभासमित्यन्यथापरिभाषणमनुपपन्नम् न चैवं सत्यनुभवविरोधः, रजतावभासस्य शुक्तिकासन्निकृष्टकरणजन्यत्वेन तद्विषयत्वोपपत्तेः नचातिप्रसङ्गः, दोषजन्यत्वतदभावादिना व्यवस्थोपपत्तेः अन्यथा रजतज्ञानादरजते प्रवृत्तावपि कथं नातिप्रसङ्गः यत्पुना रजतावभासस्येत्याद्याशङ्कय समाधानमभिहितं तज्ज्ञानैकत्वसमर्थनेन निराकरिष्यामः 2,206 अस्तु वा यद्विज्ञानं यत्प्रतिभासं तत्तद्विषयमित्येव व्यवस्था तथापि नानुभवविरोधः तत्किं रजतावभासस्य शुक्तित्वविषयतायामनुभवविरोधं ब्रूषे उतेदन्त्वाकारस्य आद्ये सम्प्रतिपत्तिः नहि वयमस्मिन्प्रत्यये शुक्तित्वमावभासत इति ब्रूमो येन विरोधः स्यात्, शुक्तित्वप्रतिभासस्य रजतावभासविरोधित्वाभ्युपगमात् द्वितीये तु न कश्चिद्विरोधः विरोधे वा समीचीनरजत इदं रजतमिति प्रतीतिर्न स्यात् इदमाकारस्य रजतप्रतिभासविषयतामनभ्युपगच्छत एव प्रतीतिविरोधं वक्ष्यामः एवं सति रजतस्यापि ज्ञानविषयता प्रसज्यत इति चेत् सत्यम्, इष्यमेवैतत् न चैवमख्यातिपक्षपातः, ज्ञानैक्याभ्युपगमात् नापि"शुक्तिकारजतेऽ; इति ज्ञानं विभ्रमः प्रसज्यते रजतस्यासत्त्वाभ्युपगमात्, तादात्म्यावभासाभ्युपगमाच्च अत एवोक्तमसतः सत्त्वप्रतीतिः सतो ऽसत्त्वप्रतीतिरिति वक्ष्यति च विषयस्य कुतो बाध इत्यसतो रजततादात्म्योर्ज्ञानविषयतामाचार्यः नचान्यथाख्यातिजनने कारणाभावः, इन्द्रियादेरेव तत्कारणत्वात्, समीचीनज्ञानकारणस्यापि तस्य दोषकलुषितस्य विभ्रमहेतुत्वोपपत्तेः नच दोषाणां स्वारसिकशक्तिविरोधितामात्रमिति वाच्यम् तथा सति विपरीतशक्तयनाधायकत्वमङ्गीकर्तव्यं दोषाणामेव वा आद्ये पशुहिंसा किं धर्मजनने स्वारसिकशक्तिमती उताधर्मजनन इति वाच्यम् आद्ये कतं क्रतुबाह्यापि धर्मं न जनयेत् द्वितीये कथं क्रत्वान्तर्गतापि धर्मं जनयेत् सहकारिवशादिति चेत् अङ्गीकृतं तर्हि सहकारिणां स्वारसिकशक्तिप्रतिबन्धेन विपरीतशक्तयाधायकत्वम् न द्वितीयः नियामकाभावात् 2,211 किञ्च काचादयो ऽपि विपरीतज्ञानजनने सहकारिण एवाङ्गीक्रियन्ते दोषत्वं त्विष्यकार्यविघातितामात्रेणोच्यते कामुकस्य कामिनीविभ्रमेषु गुणत्वाभिमानात् नचैवं भर्जिता(ताः)कुटजधाना वटाङ्कुरं कुतो न जनय(यं)तीति वाच्यम्, पदार्थशक्तिवैचितृयात् केचिद्वस्त्वन्तरशक्तिमेव प्रतिबध्नन्ति, यथा भर्जनादयः केचित्सहजशक्तिप्रतिबन्धेन विपरीतमपि शक्तिमादधति, यथा विषस्य मारकत्वशक्तिं प्रतिबद्धयारोग्यादि(जनन)शक्तिमादधानाः पदार्थाः गुणा एव न ते दोषा इति चेत् काचादयो ऽपि गुणा एव न ते दोषा इत्युक्तमेव ननु जनकस्यैव साक्षात्कारिप्रत्ययविषयत्वं दृष्टम् नच रजतस्येदन्तादात्म्यस्य वासतो जनकत्वमस्ति तत्कथं विषयत्वमिति मैवम् तथा सतीश्वरज्ञानस्य नित्यस्यार्थो विषयो न स्यात् प्रत्यभिज्ञानस्य च तत्तांशो विषयो न भवेत् तन्निरूपकत्वादिमात्रेण विषयत्वाङ्गीकारे रजतादेरपि ज्ञाननिरूपकत्वेन विषयत्वोपपत्तेः कथमसतो निरूपकत्वमिति चेत् (न) गुरूणां टीका कुरूणां क्षेत्रमितिवदुपपत्तेः अतीतादिविषयानुमित्यादिव्यावर्तकत्वं च प्रमेयस्य न स्यात् तत्र व्यावर्तकं कदाचिदस्ति रजतादिकं कदापि नास्तीति वैषम्यमिति चेत् तत्किं यदाकदाचित्सतः कारणत्वं पूर्वक्षणे सतो वा नाद्यः अतिप्रसङ्गात् द्वितीये तु किमनेन अथ नातीतादिरर्थः स्वसामर्थ्येनानुमित्यादिकं व्यावर्तयति येन तत्सत्तापेक्षा स्यात्, किन्तु स्वहेतुसामर्थ्यादर्थव्यावृत्तं ज्ञानमुत्पद्यत इति चेत् समं प्रकृते ऽपि किञ्च सत्यस्थले ऽपि न साक्षात्साक्षात्कारं प्रति कारणत्वमर्थस्य किन्त्विन्द्रियसन्निकर्षस्यैव सच यत्रासता नोपपद्यते तत्रार्थसत्तामपेक्षत इति पारम्पर्येणैवार्थस्य कारणत्वम् ननु तर्ह्यसता रजतादिना सन्निकर्षायोगात्कथमिन्द्रियेण तज्ज्ञानजन्मेति चेन्न, शुक्तिकासन्निकृष्टं दुष्यमिन्द्रियं तामेवात्यन्तासद्रजतात्मनावगाहमानं ज्ञानं जनयतीत्यङ्गीकारात् अत एव नासत्ख्यातिप्रसङ्गः यावत्खलु विगीते प्रत्यये भासते तस्य सर्वस्यासत्त्वे ऽसत्ख्यातिः स्यात् न चैवमित्युक्तम् 2,219 यच्चोक्तं विषयव्यभिचारे ज्ञानस्य सवर्त्रानाश्वास इति तत् औत्सर्गिकं ज्ञानानां प्रामाण्यमपवादाद्विपर्यय इति वदताऽचार्येणैव परिहरिष्यते साक्षी खलु चैतन्यरूपो नियतयाथार्थ्यः कदाचिदपि संशयानास्कन्दितो ऽन्तःकरणवृत्तीनां याथार्थ्यं स्वयमेव गृह्णाति, परीक्षासहकृतस्त्वयाथार्थ्यमिति बादरायणीयं मतम् अत एवानाश्वासनिरसनोपायो न ज्ञानेषु कश्चिद्विशेषो ऽस्तीति निरस्तम् अन्यथा परस्यापि कथं विषयव्यभिचारे व्यवहृतेर्व्यवहारान्तरे समाश्वासः स्यात् तदभावे च कथं व्यवहारदर्शनेनान्वितार्थे व्युत्पत्तिः क्वचिद्विवेकाग्रहे च कथमन्यत्र विशिष्टप्रत्यये विश्वासो भवेत् तदभावे च कथं निःशङ्का प्रवृत्तिः बाधकाभावादिना समाश्वासस्तु परोक्तरीत्यैव निरस्तः किञ्च प्रवृत्त्युत्तरकालीनो बाधकाभावः कथं निःशङ्कप्रवृत्तावुपयुज्यते बाधकाभावादिना विशिष्टज्ञानस्वरूपनिश्चयमङ्गीकुर्वाणः कथं स्वप्रकाशविज्ञानवादं न जह्यात् औत्सर्गिकी प्रवृत्तिरपवादान्निवृत्तिरिति चेत् समं प्रकृते ऽपि यदप्युक्तं विपरीतख्यातिपक्षे ज्ञानं साकारमापतेदिति तदनुपपन्नम् अत्यन्तासत एवाकारस्य स्फुरणाङ्गीकारात् अन्यथा व्यवह्रियमाणस्याकारस्य बहिरभावाद्वयवहारो ऽपि तदाकारः प्रसज्येत या चैवं प्रक्रिया रजतमिदमित्यादिनोक्ता सा ज्ञानद्वित्वे रजतज्ञानस्य च स्मृतित्वे प्रमाणाभावादनुपपन्ना विशिष्टज्ञानबाधकानां परिहृतत्वात् अनुमानानां च दूष्टत्वात् यस्तु रजतज्ञानस्य स्मृतित्वे परिशेषोपन्यासः सो ऽपि प्रत्युत्पन्नक(का)रणदुष्येन्द्रियादिजन्यतोपपादनात्परिशेषानुपपत्तेरयुक्तः अनाकलितरजतस्यानुत्पद्यमानत्वं गगनादावनैकान्तिकम् रजतज्ञानवत एवोत्पद्यमानत्वं विवक्षितमिति चेन्न तथापि रजतसंस्कारव्यवहारादौ व्यभिचारात् ज्ञानत्वे सतीतिविशेषणाददोष इति चेन्न रजतनिर्विकल्पकज्ञानवत एवोत्पद्यमाने रजतसविकल्पकानुभवे व्यभिचारतादवस्थ्यात् रजतसविकल्पकज्ञानवत एवोत्पद्यमानत्वं विवक्षितमिति चेन्न हानादिबुद्धिष्वनैकान्तिकतानिस्तारात् संस्कारमात्रसहकृतमनोजन्यत्वोपाधिग्रस्तं चानुमानम् नचानेनैव हेतुनास्य पक्षे साधनम् व्यभिचारस्योक्तत्वात् 2,226 किञ्चेदं स्मरणत्वं साध्यं न तावत्सामान्यं गुणेषु प्राभाकरैरभ्युपगतम् अननुभवत्वमिति चेत् तदपि किमनुभवादन्यत्वमनुभवत्वानधिकरणत्वं वा आद्ये ऽनुभवस्यापि तत्सम्भवेन सिद्धसाधनता स्यात् द्वितीये ऽनुभवत्वं किमिति वाच्यम् स्मृत्यन्यत्वमिति चेन्न स्मृतावपि प्रसङ्गात् इतरेतराश्रयप्रसक्तेश्च ज्ञानसंस्कारमात्रप्रभवत्वं स्मृतित्वमिति चेन्न मानसप्रत्यक्षजा स्मृतिरित्यस्माभिरङ्गीकृतत्वेन पक्षस्याप्रसिद्धविशेषणत्वात् दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्याच्च किञ्चेन्द्रियव्यापारान्वयव्यतिरेकानुविधायीदं रजतज्ञानं तत्कायर्मित्यवसीयते तथाच बाधितविषयत्वम् अन्वयव्यतिरेकयोरन्यत्रोपयोगान्नैवमिति चेत् तत्किमस्य स्मृतित्वे सिद्धे ऽन्यत्रोपक्षयः कल्प्यते उतैवमेव नाद्यः तदभावात् अस्मादेवानुमानात्तत्सिद्धावन्योन्याश्रयप्रसङ्गात् न द्वितीयः समीचीनरजतप्रत्यये ऽपि तथात्वप्रसङ्गात् अन्यत्रोपक्षयः शङ्कित इति चेन्न तथापि सन्दिग्धकालातीततानिस्तारात् समीचीनरजतानुभवे ऽपि कथमन्यत्रानुपक्षयो निश्चितो भवता अनुभवत्वनिश्चयादिति चेन्न इन्द्रियव्यापारस्यान्यत्रोपयोगशङ्कयानुभवत्वस्यापि सन्दिग्धत्वात् पुरोवर्तिव्यवहारसंवादादनुभवत्वनिश्चय इति चेन्न संवादानुभवस्याप्यनिश्चितत्वात् असति बाधके न वृथान्यत्रोपक्षयः शङ्कयत इति चेत् समं प्रकृते ऽपीति एतेनाप्रत्युत्पन्नकारणप्रभवत्वं स्मृतित्वमित्यपि चेन्न द्वितीयादिभ्रमे सिद्धसाधनत्वात् साध्यविशिष्टताप्रसङ्गाच्च तत्तांशोल्लेखित्वं स्मृतित्वमिति चेन्न अनुभवबाधितत्वात् एतेन ज्ञानसम्भिन्नार्थगोचरत्वमित्यपि परास्तम् अनेनैव प्रतिपक्षानुमानद्वयमपि समाहितं वेदितव्यम् नेदं स्मृतिरिति व्यवहर्तव्यं तत्तोल्लेखादिस्मृतिचिन्हविकलत्वादिति प्रथमप्रयोगे विवक्षितत्वात् अत एव तिक्तगुडादिप्रत्ययप्रक्रियापि परास्ता 2,233 यदपि विपर्ययाभ्युपगमे कल्पनागौरवमुक्तं तत् विवेकाग्रहमात्रेण प्रवृत्त्यादेरुपपत्तौ तथास्तु नचैवमिति वक्ष्यामः किञ्चैवमन्त्यतन्तुसंयोगपर्यन्तं कारणकलापमुपादाय पटो ऽपि नाङ्गीकरणीयः तन्मात्रेण सर्वस्योपपत्तेः पटो ऽपि प्रमितो न हातुं शक्यते नच तेन विनैकत्वादिप्रत्ययोपपत्तिरिति चेत् विपर्यये ऽप्येवमिति कुतो गौरवम् अन्यथाख्यातौ किं प्रमाणमिति चेत् अनुभव एवेति ब्रूमः (त) यथा हि पुरोवर्तिनि रजते रजतमिदमिति विशिष्टविषयमेकमेव विज्ञानं स्वप्रकाशतया वा मानसप्रत्यक्षतया वा साक्षिणा वावभासते तथेदमपीति कुतो ऽस्य न विशिष्टविषयैकज्ञानत्वम् न हि ततो ऽस्य मात्रयापि विशेषं पश्यामः दर्शने वास्मत्प्रवृत्तिर्न स्यात् केवलमेकं तादृग्विषयसद्भावाद्यथार्थं तदभावापरमयथार्थमविशिष्टविषयमनेकमपि तद्विशिष्टविषयैकत्वेन प्रतिभासत इति चेन्न अन्यस्यापि विशिष्टविषयैकत्वे समाश्वासासम्भवप्रसङ्गात् विपर्ययाङ्गीकारप्रसक्तेश्च नास्त्येव विशिष्टविषयैकत्वग्राहिप्रत्यय इति चेन्न अनुभवसिद्धज्ञानापलापे स्मृत्यनुभवस्वरूपापलापप्रसङ्गात् किञ्च रजतार्थिनः शुक्तिकायां प्रवृत्तिरन्यथानुपपन्नान्यथाज्ञानमाक्षिपति नन्वियं प्रवृत्तिः स्वरूपतो विषयतश्चागृहीतभेदाद्वेदनद्वयादुपपद्यत इति चेत् को ऽयं भेदो नाम किं स्वरूपम् उत पृथक्तवम् उतान्योन्याभावः अथवावैधर्म्यम् न प्रथमः स्वप्रकाशज्ञानज्ञेयप्रतिभासे तदनवभासानुपपत्तेः न द्वितीयः गुणे गुणानभ्युपगमात् सर्वत्र भेदाग्रहसम्भवेनान्यार्थिनो ऽन्यत्र प्रवृत्तिप्रसङ्गात् तृतीये वक्तव्यम् किमिदं रजतत्वयोरन्योन्याभावो नावभासते उतेदं रजतयोरिति नाद्यः अपर्यायशब्दस्मारकयोर्जातिव्यक्तयोस्तदनवभासासम्भवात् किञ्चान्योन्याभावो नामान्योन्यस्वरूपमेव परस्य तच्चोपलब्धमिति कथं तदनुपलम्भः अत एव न द्वितीयः नापि चतुर्थः रजतासम्भविनः पुरोवर्तिनीदन्त्वस्य पुरोवर्त्यसम्भविनश्च रजते रजतत्वस्य गृहीतत्वात् इदं रजतत्वयोरसंसर्गाग्रहो विवक्षित इति चेन्न असंसर्गो हि संसर्गस्याभावः स चेदंरजतत्वयोः स्वरूपमेव परेषाम् इति कथं तदवभासे नावभासेत विपर्ययाभ्युपगमवादिभिरपि भेदाग्रहो ऽभ्युपगमनीय एव तत्रापि समानो दोष इति चेन्न भेदस्य स्वरूपतावन्मात्रत्वानभ्युपगमात् 2,241 अथ मन्यसे पुरोवतिर्नो यः शुक्तित्वादिधर्मो रजतव्यावर्तको यश्च रजते व्यवहितदेशत्वादिधर्मः पुरोवर्तिव्यावर्तकस्तयोरग्रहणं प्रवर्तकमिति तदसत् पुरोवर्तिनो हि शुक्तित्वाग्रहे न शुक्तिकार्थी तत्र प्रवर्तेत रजतस्य चासन्निहितत्वादिधर्माग्रहे रजतार्थी न तत्र प्रवर्तताम् रजतार्थिनः पुरोवतिर्नि प्रवृत्तिस्तु कुतः किञ्च भेदाग्रहादन्यार्थिनो ऽन्यत्र प्रवृत्तिमाचक्षाणः प्रष्टव्यः किमयमेव व्यवहारो भेदाग्रहादन्यस्त्वभेदग्रहात्, उत सर्वो ऽपि भेदाग्रहादिति नाद्यः अनियतकारणतापातात् ननु च सर्वत्राभेदग्रह एव प्रवर्तकः तत्सारूप्याद्भेदाग्रहो ऽपि तथेष्यते यथा हि अस्ति तावत्प्रवर्तकत्वाभिमतप्रत्यये ऽप्यपेक्षितोपायपुरोवृत्त्यवगमांशयोः स्वरूपतो विषयतश्च भेदविरहादेव भेदाग्रहः तथात्राप्यविवेचकं साधारणं रूपमवगम्यते नावगम्यते च विवेचको ऽसाधारणधर्मो वेद्ययोर्वेदनयोश्च ततश्चैकप्रवर्तकप्रत्ययसदृशवपुरुपजनयतीदं वेदनद्वयं प्रवृत्तिमिति मैवम् अनियतहेतुकत्वानिस्तारात् किञ्च प्रवर्तकसादृश्यात्प्रवृत्तिरित्यत्रैव कल्प्यते उत यद्यत्सदृशं तत्तत्कार्यकारीति सर्वत्र नियमः नाद्यः अदृष्टकल्पनाप्रसङ्गात् प्रवृत्तिलोभादित्थमास्थीयत इति चेन्न तस्या विपर्ययाङ्गीकारादेव सुव्यवस्थितेः न द्वितीयः कृशानुसदृशाद् गुञ्जापुञ्जच्छीतनिवृत्तेरदर्शनात् नन्विदं रजतमिति यथा रजतसाध्या बुद्धी रजतसदृशाच्छुक्तिशकलाद्भवति भवताम् तथा प्रवर्तकैकज्ञानसदृशाज्ज्ञानद्वयात्प्रवृत्तिरपि कुतो न स्यात् मैवम् अर्थस्य साक्षाज्ज्ञानकारणत्वानभ्युपगमात् सादृश्यं तु काचादिवद्दोषतयोपयुज्यते अपि चेदं ज्ञानद्वयं प्रवर्तकसादृश्यमात्राद्यदि प्रवृत्तिमुपजनयेन्निवृत्तिमपि कुता एन जनयेत् अस्ति हि तत्र निवर्तकभेदग्रहसारूप्यमभेदाग्रहणम् ननु च यथा भेदाग्रहो भवतामभेदग्रहं जनयति तथा प्रवृत्तिमपि किं न जनयेदिति मैवम् वैषम्यात् ज्ञानजनने हि कारणानां स्वातन्तृयं न पुरुषस्य तानि च यादृशसामग्रीमध्यपतितानि तादृशं ज्ञानमुपजनयन्ति नतु पुरुषाकाङ्क्षामपेक्षन्ते हेयोपेक्षणीयज्ञानजननात् प्रवृत्तौ तु पुरुष एव स्वतन्त्रो न ज्ञानम् स हि सत्यपि ज्ञाने ऽपेक्षित एव प्रवर्तते नतु ज्ञानं जातमित्येवोदासीनविपरीतयोरपि तथाच भेदाग्रहदोषकलुषितानि नयनादीनि विपर्ययं जनयन्ति नतु पुरुषः प्रवर्तकसादृश्यमात्रेण प्रवर्तितुमर्हति तथात्वे वा निवर्तकसादृश्यात्प्रेक्षावान्निवर्तेतापीत्युक्तम् किञ्च ज्ञानमर्थे प्रवृत्तिं किं साक्षादुपजनयति उतेच्छाप्रयत्नद्वारेण नाद्यः हेयोपेक्षणीययोरपि प्रवृत्तिप्रसङ्गात् द्वितीये कथमगृहीतभेदाज्ज्ञानद्वयात्प्रवृत्तिः पुरोवर्तिप्रवृत्तेर्हि साक्षात्कारणं प्रयत्नः, तस्य चेच्छा, तस्याश्च समीहितसाधनतानुमानम् नच तत्सम्भवति रजतत्वस्य पक्षधर्मत(आ)याप्रतिपन्नत्वात् अथ रजते प्रतिपन्नेन रजतत्वेन तत्समीहितसाधनताज्ञानमुपजातं भेदाग्रह(भेदग्रहे ऽभेदग्रह)सारूप्यात्पुरोवर्तिनीच्छामुपजनयतीति चेन्न तथा सति भेदग्रहसारूप्यादभेदाग्रहादुपेक्षया अप्यापातादिति 2,250 नन्वस्तु तर्हि द्वितीयः पक्षः तथा हि सत्यरजते तावदस्ति रजतव्यक्तिज्ञानं रजतत्वजातिबोधश्च न चास्त्यसंसर्गज्ञानम् एतावतैव तत्र तदर्थिनां प्रवृत्तिः नहि तयोस्तादात्म्यं पश्यन्ति जातिव्यक्तयोस्दतादात्म्याभावात् नच तत्र संसर्गग्रहः प्रवर्तकः समवायो हि तयोः संसर्गः न चासौ प्रत्यक्षः इन्द्रियसन्निकर्षाभावात् नाप्यनुमानस्तदा शक्यते ज्ञातुम् लिङ्गाभावात् अविसंवादिव्यवहारजनकत्वविशिष्टसाकांक्षरूपरूपिसहोपलम्भो हि तल्लिङ्गम् न चाविसंवादित्वं प्राक् प्रवृत्तेः शक्याधिगमम् अस्ति चेदं सकलमपि प्रवर्तकं विभ्रमे ऽपीति कुतो विपर्ययाभावे प्रवृत्त्यनुपपत्तिः इदं रजतत्वाधारयोर्भेदग्रहो वा सत्यरजते प्रवृत्तिहेतुः अस्ति चासौ प्रकृते ऽपि नच पुरोवर्तिनि रजतत्वाप्रतीताविच्छानुपपत्तिरिति वाच्यम् रजतत्वेन सहागृहीतासंसर्गतया वा रजतादगृहीतभेदतया वा समीहितसाधनतानुमानोपपत्तेरिति एतदप्ययुक्तम् असंसर्गाग्रहभेदाग्रहयोः निरस्तत्वात् किञ्चैवं सति सविकल्पकप्रत्यक्षोच्छेदप्रसङ्गः वस्तुमात्रग्रहस्यासंसर्गाग्रहस्य च निर्विकल्पकसाम्यात् रूपरूपिभावः सविकल्पके चकास्ति निर्विकल्पके तु वस्तुस्वरूपमात्रमिति भेद इति चेत् को ऽयं रूपरूपिभावः धर्मधर्मिणोः परस्पराकाङ्क्षाविषयत्वमिति चेत् तत्किं तयोः स्वरूपमुतान्यत् आद्ये तदपि निर्विकल्पके प्रकाशत एव द्वितीये किं तदैन्द्रियकमुतातीन्द्रियम् प्रथमे कथमविकल्पके न प्रकाशेत द्वितीये कथं सविकल्पके प्रकाशेत अत तद्वस्तुदर्शनसापेक्षदशर्नं निर्विकल्पके ऽचकासदपि सविकल्पके भातीति चेत् तर्हि न तत्सरंगातिरिक्तमस्तीति संसर्गग्रहादेव सविकल्पकोपपत्तिः नच निर्विकल्पकस्य प्रवर्तकत्वमस्ति किञ्चासंसर्गाग्रहादेव सर्वत्र प्रवृत्त्यङ्गीकारे मध्यमवृद्धप्रवृत्तेरपि तथात्वेन बालस्य तदीयसंसर्गज्ञानानुमानोपायाभावात् पदानामन्वितार्थेषु व्युत्पत्त्यनुपपत्तौ शाब्दप्रमाणोच्छेदप्रसङ्गः 2,255 अथैवं मन्येत अस्त्येव व्यवहर्तुरन्वयज्ञानम् किं नाम सदपि न प्रवृत्तावुपयुज्यते अतो न कश्चिद्दोष इति तत्र किं तदन्वयज्ञानं प्रवृत्तौ नियतमुतानियतमिति वाच्यम् आद्ये ऽस्तु तत्प्रवृत्तावुपयोगि मा वा भूत्, अन्यथाख्यातिं विना न रजतार्थिनः पुरोवर्तिनि प्रवृत्तिरिति तावत्सिद्धम् द्वितीये तु शब्दोच्छेदस्तदवस्थः किञ्च नियतपूर्वभावि चाकारणं चेत्यनुपपन्नम् प्रतिभासमानयोरसंसर्गाग्रहे सति संसर्गग्रहो ऽवर्जनीयसन्निधिरिति चेन्न विपर्ययस्यापि वक्तुं शक्यत्वात् अवश्यं चैतदेवम् व्यवहारो हि व्यवहर्तव्योपलम्भनिबन्धनो युक्तः, न तु व्यवहरणीयविपर्ययानुपलब्धिनिबन्धनः नहि घटव्यवहारो व्यवहर्तव्यज्ञानपुरःसरो व्यवहारत्वाद्घटव्यवहारवत् विवादपदं ज्ञानं पुरोवर्तिविषयं तद्विषयव्यवहारजनकत्वात्संमतवत् पुरोवर्ति वा रजतज्ञानगोचरो रजतज्ञानगोचरो रजतानुपायत्वे सति तदर्थिप्रवृत्तिविषयत्वात्सम्यग्रजतवत् विवादपदं रजतज्ञानमिदं ज्ञानान्न भिद्यते प्रकाशमानात्ततो ऽप्रकाशमानभेदत्वे सति प्रकाशमानत्वात्सम्प्रतिपन्नरजतज्ञानवदित्यादयः किञ्च विपर्ययाभावे नेदं रजतमिति ज्ञानस्य बाधकत्वमनुपपद्यमानं तं गमयति नहि तथात्वे बाधकत्वमस्ति न तावदग्रहणनिवर्तकतया बाधकत्वम्, सर्वप्रत्ययानां तथात्वापातात् नापि व्यवहारविच्छेदकत्वेन, अतदर्थिनां व्यवहारानुत्पत्तौ नेदं रजतमितिज्ञानस्याबाधकत्वप्रसङ्गात्, व्याघ्रचोरादिज्ञानस्यापि प्रवृत्तिविच्छेदकत्वेन बाधकत्वप्रसक्तेश्च नचार्थस्य व्यवहारयोग्यताविच्छेदकत्वेन, समयान्तरे ऽपि तत्र विभ्रमात्प्रवृत्त्यभावापत्तेः नच व्यवहारप्रतिबन्धकत्वेन, अविवेकनिवृत्तौ कारणाभावादेव व्यवहारानुपपत्तेः प्रतिबन्धककल्पनायोगात्, व्याघ्रचोरादिज्ञानस्य बाधकतापत्तेश्च विमतमयथार्थं बाध्यत्वाद्वयवहारवदिति अत एव भ्रान्तित्वप्रसिद्धयापि विपर्याससिद्धिः एवंच सति प्रत्ययत्वानुमानं कालात्ययापदिष्यं वेदितव्यम् अदुष्यकरणजन्यत्वोपाधिग्रस्तं च एतेन रजतज्ञानत्वानुमानमपि निरस्तम् अन्यथा विमतो व्यवहारो यथार्थो व्यवहारत्वात्, रजतविषयो वा रजतव्यवहारत्वादित्यपि …
Adhyāya 1 (cont. 10)
… स्यात् 2,263 यदपि ज्ञानत्वं च यथार्थमात्रवृत्तीत्यादि, तत्र किमिदं ज्ञानत्वं सामान्यं वा प्रतिनियतं वा नाद्यः वादिप्रतिवादिनोराश्रयासिद्धेः द्वितीये यथार्थज्ञानवृत्तिज्ञानत्वे सिद्धसाधनता विमतज्ञानवृत्तिज्ञानत्वपक्षीकारे ऽपि मात्रेति व्यर्थं स्यात् तत्त्यागेन च प्रतिज्ञाने प्रथमानुमानदोष एव किञ्च यथाथर्मात्रवृत्तीत्ययथार्थावृत्तित्वमात्रं विवक्षितम् उतायथाथर्ज्ञानावृत्तित्वम् आद्ये सिद्धसाधनम् अयथार्थव्यवहारावृत्तित्वस्य सिद्धत्वात् द्वितीये परस्याप्रसिद्धविशेषणता, अदुष्टसामग्रीजन्यमात्रवृत्तित्वमपाधिश्च यच्च शुक्तिका रजतत्वेनाभासत इत्यादि, तदप्यसत् मेरुः सर्षप इत्यादिवायान्मेरोरपि सर्षपत्वेन प्रतिभासाद्दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यात् अन्यथा तथाविधवाक्याभासं श्रुतवता तत्प्रतिषेधो न क्रियेताप्रसक्तत्वात् नहि पदार्थप्रतिषेधो युक्तः अपि चैवं सत्यग्निरनुगुण इति बाधितविषयस्य वाक्यस्य घटः पचतीत्यपार्थकाद्भेदो न स्यात् यदपीदं रजततादात्म्यमित्यादि तच्चायुक्तम् तदप्रतीतावाश्रयासिद्धेः, प्रतीतौ व्याघातात् दृष्टान्तस्य साध्यसमत्वाच्चेत्यास्तां विस्तरः 1 2,269 $रामानुजाख्यात्यनुवादः$ कश्चित्पुनरेवमाह तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामकरोदित्यादिश्रुतेः, समेत्यान्योन्यसंयोगमित्यादिपुराणात्, त्र्यात्मकत्वादिसूत्राच्च (लिने 6) ... गप् इन् थे सन्स्क्नेत् ए-तेxत्: न्यायसुधा ओन् मध्वऽस् अनुव्याख्यान 1,1.27-98 मिस्सिन्ग् (इन्च्लुदिन्ग् ब्रह्मसूत्र 1,1.2) [= वोल्. 2, प्प्. 269-800, अन्द् वोल्. 3, प्प्. 1-38 ओf पन्दुरन्गिऽस् एदितिओन्] [======= ज्न्य्स्_1,1.इ: जन्माधिकरणम् (चोन्तिनुएद्) =======] 3,38 ... (लिने 20:) अन्यथा श्वेतकेतूद्दालकाख्यायिकया प्रतिपादितत्वादद्वैतमपि न श्रुत्यभिप्रायः स्यात् "तद्धैतत्पश्यन् ऋषिर्वामदेवः प्रतिपेदेहं ब्रह्मास्मिऽ; इत्यपि परोपासनानुवादो न स्वार्थे तात्पर्यवान् स्यात्"अथ यो ऽन्यां देवतामुपास्तेऽ; इतयुपासनाप्रकरणत्वात् तथाच बहुविप्लवः स्यात् तस्मात्सूत्रकारस्यैवायमभिप्रायो यज्जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणः स्वरूपान्तर्गतमेव लक्षणमिति तथाच विस्पष्टतदीयवाक्यान्तरबलादस्यापि सूत्रस्य स्वरूपलक्षणपरत्वमेवेति 3,42 यत एवं जगज्जन्मादिकारणत्वं स्वलक्षणमत्र सूत्रे ब्रह्मणो ऽभिधीयते, ततो न परमते ऽस्य सूत्रस्यारम्भ एवोपपद्यते इत्याह- अत इति अतो जीवैक्यमपि स निराचक्रे जगद्गुरुः
*nyāyasudhā: $parābhimatabādhyatvakhaṇḍanam$ evaṃ pratijñāṃ nirākṛtya hetumapyapākaroti- jñānabādhyatvamiti na kevalaṃ pratijñā duṣyā kiṃ nāma hetubhūtaṃ jñānabādhyatvamapītyarthaḥ tuśabdaḥ siddhāntyabhimatājjñānabādhyatvādvayavacchinatti jñānabādhyatvaṃ hi jñānanivartyatvaṃ vā pratipannopādhau niṣedhapratiyogitvaṃ vā hetutvena parasyābhimatam naca prapañce tatprativādino mama siddham ato 'nyatarāsiddho heturiti nanvīśvarajñānena prapañcanivṛttistvayāpīṣyata eva anyathā tasya saṃhārakartṛtvānupapatteḥ jñānādimata eva katṛtvāt satyam naivaṃ jñānanivartyatvaṃ parasyābhipretam api tarhyajñānopādānakasya samāne viṣaye virodhitā jñānenopādāne nivṛtte svayameva vilapanam yathā'ha "ajñānasya svakāryeṇa vartamānena pravilīnena vā saha jñānena nivṛttibādhaḥ'; iti na cāyaṃ prapañce 'smākaṃ saṃmataḥ kintu mudgaraprahārādinā ghaṭasyeveśvarasya jñānecchāprayatnavyāpārairvināśa eva sa eva heturastviti cenna tathāvidhamapi jñānabādhyatvaṃ pakṣaikadeśe prakṛtyādau na siddhaṃ prativādina iti bhāgāsiddhatvāt kiñca satyasyāpi jñānavināśyatvamastu naca vipakṣe kiñcidbādhakamastītyato 'prayojakatvājjñānabādhyatvaṃ na siddhamapi vyāpyatvāsiddhamapīti yāvat prativādino mateneti guḍajihvikāmātram bādhakānupanyāse vādino 'pi vyāpyatvāsiddherāvaśyakatvāt sato vināśe caitanyasyāpi vināśaprasaṅga iti cet tarhi vināśamātrasya sādhyaprayojakatvena jñānabādhyatvamasiddhamapi vyarthaviśeṣaṇāsiddhamapi syāt nāśyatvamātraṃ heturjñāneti svarūpakathanamātram sa coktabādhakasānāthyena nāprayojaka iti cenna sattvasāmye 'pi vināśakāraṇasadasadbhāvena viśeṣasyoktatvāt nanu ca nehanānāstītipratipannopādhau śrautaniṣedhātmā bādhaḥ prapañce 'stīti cenna śrutyarthanirṇayottarakālamevaitat sa eva tūpapattivirodhādaśakya ityucyamānatvāt athavā jñānabādhyatvamasiddhaṃ vyāptirahitamapīti yojyam tathā hi kiṃ tvadabhimataṃ jñānabādhyatvamatra hetūkriyate kiṃ vāsmadabhimatamiti vācyam ādyaṃ ceduktanyāyena na siddhaṃ prativādinaḥ dvitīye vyāptivaidhuryamiti tatkathamityata āha- vijñātasyeti hi yasmādanyathāvijñātasya samyagvijñānameva bādhastadviṣayatvameva tadbādhyatvaṃ matamasmākam taccātmani vipakṣe gatamiti vyāptivikalamiti vākyaśeṣaḥ satyo 'pyātmā dehādyātmanā vijñāto vedāntajanitasamyagvijñānavṛttiviṣaya iti pareṇāpyaṅgīkāryam anyathā avidyānivṛttyanupapatteriti 2,121 $bādhyatvanirvacanam$ athavā dṛṣṭāntaṃ pratyācaṣṭe- jñānabādhyatvamiti apipadena sadasadvilakṣaṇatvalakṣaṇaṃ sādhyamanirvācyatvaṃ samuccinoti tuśabdo jñānabādhyatvamabhimatādvayavacchinatti na siddhiṃ śuktirajatādāviti śeṣaḥ śuktirajatāderanirvacanīyatvaṃ tāvatprativādino mamāsiddham mayātyantāsattvenāṅgīkṛtatvāt ata eva jñānabādhyatvaṃ mama tatrāsaṃmatam taddhi jñānanivartyatvaṃ parasyābhimatam na cāsatastatsambhavati tasya nityanivṛttatvāt ataḥ sādhyasādhanavikalo 'yaṃ dṛṣṭāntābhāsaḥ nanu pratipannopādhau niṣedhapratiyogitvaṃ bādhyatvamastyeva śuktirajatādau maivam tathā satyasattvaprasaṅgāt vakṣyate caitat yadi tarhi na bādhyatvaṃ śuktirajatādeḥ (bāḍham nanu) sakalalokavirodhādiprasaṅgaḥ maivam tvadabhimatasyābhāve 'pyanyasya bādhyatvasya tatra vidyamānatvāt kiṃ tadityata āha- vijñātasyeti bādhyatvamiti prakṛtaprakṛtyarthaṃ bādhyaṃ taditi sāmānyena parāmṛśati kecinnedaṃ rajatamiti hyadhyastavastvabhāvabodhaṃ bādhamāhuḥ apare tu śuktiriyamiti virodhibhāvāntarajñānam tadubhayaṃ pratyekamavyāpakam śābdādau dvayorapi bādhatvaprasiddheḥ tasmādubhayānugatametaducyate rajatatvādinā vijñātasya purovartinaḥ śuktitvādinā vijñānaṃ khalvanyathāvijñātasya samyagvijñānaṃ bhavati evamasato rajatasya sattvādināvagatasyāsattvādinā vijñānamapyanyathāvijñātasya samyagvijñānaṃ bhavatyeva samyagvijñānaṃ bādha ityevokte sarvamapi samyagjñānaṃ bādhaḥ prasajyeta naca tathā vyavahāraḥ tannivṛttyarthamanyathāvijñātasyetyuktam anyathāvijñātasya jñānamityevokte dhārāvāhikabhrame rājatatvenāvagatasya śuktikāśakalasya punarnāgavaṅgatvādijñāne 'pi prasaṅgaḥ tannirāsāya samyagityuktam anyatheti tatsvarūpāpekṣayā tena ghaṭasyaiva paṭādyapekṣayānyathā ghaṭatvena jñānasya punarghaṭatvena jñāne prasaṅgo nirastaḥ chalaprasaṅgāt tathāpi rajatatvenāvagatasya śuktikāśakalasya śuklatvādijñāne prasaṅgastadavasthaḥ evamekenānyathāvijñātasya puruṣāntarasambandhini tasyaiva vā puruṣasya kālāntarabhāvinyājānasiddhe samyagvijñāne prasaṅgo 'pīti cenmaivam bādhatiḥ khalu loḍane paṭhyate tacca jñānāsyārthasya vāstu na tāvajjñānasya tasya kṣaṇikatvena svata eva loḍitatvāt samyagvijñānasyāpyuttarajñānavināśyasya bādhitatvavyavahāraprasaṅgāt nāpyarthasya śuktiśakalādestādavasthyāt rajatādenirtyaloḍitatvāt ataḥ pūrvajñānaprasañjitasyānyathākārasya loḍanamiveti vaktavyam tathāca sati ko 'tiprasaṅgaḥ tatkiṃ vaktavyametat nahi kathamanucyamānaṃ jñāsyate anyathāvijñātasyeti vacanasāmarthyāt anyathā samyagvijñānamityevāvakṣyat kimaneneti tadviṣayatvaṃ bādhyatvamiti śeṣaḥ 2,135 $anirvacanīyalakṣaṇanirāsaḥ$ athavānirvacanīyamamukhyaṃ sadityuktam tatra kimidamanirvacanīyatvam kiṃ niruktivirahaḥ kiṃvā niruktinimittavirahaḥ nādakyaḥ anirvacanīyamityādinirukteḥ sattvenāsambhāvitvāt dvitīye 'pi niruktinimittaṃ jñānamartho vā syāt nādyaḥ jñānasyobhayavādisiddhisadbhāvāt na dvitīyaḥ yatā pratibhāsamarthasyālaukikasya rajatādermāyāvādinābhyupagatatvādityāśaṅkaya pareṇānirvacanīyasya lakṣaṇadvayamabhihitam sadasadvilakṣaṇatvamanirvacanīyatvaṃ jñānabādhyatvaṃ ceti tatrādyaṃ tāvannirākaroti- vailakṣaṇyaṃ sataśceti vyākhyānāni tu pūrvavadeva tatra yāvatsu pakṣeṣu siddhāthartvaparyavasānaṃ tāvatsvanirvacanīyatvasya sattvāvirodhitvena na sanprapañcaḥ kintvanirvacanīya ityārambhāsaṅgatirdeṣo 'vagantavyaḥ yatra punarbādhādiparyavasānaṃ tatrāvyāptiravagantavyā athavānirvacanīyatvena viyadādikaṃ śuktirajatādikaṃ ca parasyābhimatam tatra sata eva sattvena pramitasyaiva viyadāderviśvasyāsadvilakṣaṇatvameva svayaṃ sat evamasata evāsattvena pramitasyaiva śuktirajatāderviśvasya sarvasyāpyāropitasya sadvilakṣaṇatvameva svayaṃ sat viyadādāvasadvilakṣaṇatvamevāsti sadvailakṣaṇyaṃ tu pramāṇabādhitam tathā śuktirajatādau sadvilakṣaṇatvamevāsti asadvailakṣaṇyaṃ tu pramāṇaviruddham ato 'sambhavinā tena lakṣaṇenoktena kathaṃ te 'niṣyaṃ nigrahasthānaṃ na bhavedityādiyojanā draṣṭavyā bhedavādina ityanena māyāvādino viyadādau sadvailakṣaṇyāṅgīkāraḥ śuktirajatādau cāsadvilakṣaṇatvābhyupagatirāgrahamātramalaivetyabhipraiti yadyucyata ityatrāpyuktarītyāsambhavitvādikaṃ jñātavyam sanmātratvamityanenātivyāptirucyate tathā hi brahmaṇo 'pi sanmātratvaṃ sattvānadhikaraṇatvamiti yāvat māyāvādinābhyupagatamiti śeṣaḥ nirdharmakatvāṅgīkārāt asattvānadhikaraṇatvaṃ tu niścitameva tasmāttadapi brahmāpi sanno bhavetkintvanirvācyaṃ prasajyeteti sattvenāsattvena ca vicārāsahatvamanirvacanīyatvaṃ na punaḥ sattvāsattvadharmānadhikaraṇatvam brahma tu sattvena vicārasahaṃ kathamanirvacanīyaṃ syāditi cenna sattveneti tvapratyayārthasyānabhyupagamāt kiñca yo viyadādau vicāraḥ sa brahmaṇyapi samāna iti kathaṃ na tasyānirvacanīyatvam yathoktam "sarvavailakṣaṇyāṅgīkārāt'; ityādi nirākariṣyate cāsau durvicārastatra tatreti dvitīyamapi lakṣaṇaṃ nirākaroti- jñānabādhyatvamiti yadi jñānabādhyatvaṃ nāmoktavidhayā śuktirajatādeścāsatvenāvidyopādānakatvābhāvāt tataścāsambhavitvaṃ lakṣaṇadoṣaḥ yadi punarjñānavināśyatvamātram tathāpi viyadādau nitye nityatvādeva śuktirajatādau cāsatvānna siddhamityavyāptiḥ yadi ca pratipannopādhau niṣedhapratiyogitvaṃ tadapi viyadādau na siddhamityavyāptireva upapattayastūktā vakṣyamāṇāścānusandheyāḥ nanu bhavatāpi bādhyatvaṃ kimapyaṅgīkaraṇīyameva padasya nirarthakatvāyogāt tadevāsmākamanirvacanīyalakṣaṇaṃ bhavatvityata āha- prativādino vijñātasyeti prativādino mama matamiti sambandhaḥ taccātmanyanirvacanīye 'pyastītyativyāptamiti śeṣaḥ atrānyathāvijñānameva bhrāntiḥ tatprasañjitānyathā'kāraloḍanaṃ samyagvijñānameva bādha ityavadhāraṇatayā matāntarāṇi nirastāni veditavyāni hi śabdena tatra pramāṇaprasiddhiṃ sūcayati 2,149 $prabhākareṇa pariṇāmapakṣānuvādaḥ$ atha pañcākhyātivādaḥ iha khalu kecidyathārthameva sarvavijñānamiti manyamānā nānyathākhyātiṃ sahante tathā hi keyamanyathākhyātirnāma yadi tāvadanyathāpariṇate vastuni khyātiranyathākhyātiḥ tadā ghaṭādipratyayāḥ sarve 'pyanyathākhyātitvādvibhramāḥ prasajyeran kiñca śuktikāyā rajatākārapariṇāmaḥ kiṃ sakāraṇa utākāraṇaḥ na tāvadakāraṇaḥ kādācitkatvānupapatteḥ ādye kāraṇaṃ vācyam karaṇadoṣa iti cenna tasya karaṇasambandhinaḥ śuktikāpariṇāmahetutvānupapatteḥ anyathā tadaiva sakalārthānāṃ rajatarūpapariṇāmaprasaṅgāt duṣyakaraṇasaṃsargo heturiti cettathāpi kiṃ śuktitvāpagamena rajatarūpapariṇāmaḥ kiṃ vā tadanapagamena ādye puruṣāntareṇāpi tadā śuktitvaṃ na pratyetavyam dvitīye bhrāntenāpi tatpratyetavyam kiñca śuktitvāpagame bādhe 'pi na tadbhāyāt atha punaḥ śuktayākāreṇa rajataṃ pariṇatamiti cenna karaṇadoṣasya kāraṇasyābhāvāt bādho 'pyevaṃ tenaiva gṛhyata iti cenna ghaṭāderapi kulālādimātravedyatāpātāt sukhādivaditi cenna bāhyāntaratvena viśeṣāt anyathoktātiprasaṅgānistārāt 2,154 kiñca doṣavaśādrajatākāreṇa pariṇatā cecchuktistadā doṣāpagame 'pi tathaiva kathaṃ nāvatiṣṭhate nahi nimittakāraṇanāśātkāryanāśo dṛṣṭaḥ kamalakuḍmalavikāsanimittasāvitratejo 'pagamasya vikāsanivṛttihetutā dṛṣṭeti cenmaivam dalavibhāgo hi vikāso nāma sa ca kṣaṇikatvātsatyeva sāvitratejasi nivṛttaḥ saṃyogapradhvaṃsastu na kadāpi nivartate punaḥ saṃyogalakṣaṇo mukulībhāvastu śītādinodanajanya eva sthāyitve 'pi vibhāgasyānyadeva tannāśe nimittamiti yatkiñcidetat paratvādivatsyāditi cenna vipratipatteḥ kiñcotpannaṃ cedrajataṃ vinaṣṭaṃ tadā tathaiva pratītiḥ syāt na punarnedaṃ rajatamiti bādhabuddhiḥ etena duṣyakaraṇajanyādvijñānādrajatametyapi parāstam kā caivaṃ sati doṣavācoyuktiḥ nahi mṛdo ghaṭākārapariṇāmasya nimittaṃ daṇḍacakrādikaṃ doṣatvena manyante kiñca yasyāḥ pratītestadālambanaṃ tata eva tajjanma kiṃvā pratītyantarāt nādyaḥ parasparāśrayaprasaṅgāt utpanne hi rajate tadālambanāyāḥ pratīterjanma, tasyāṃ jātāyāṃ rajatotpattiriti na khalu nirālambanā pratītirutpadyate dvitīye 'pi kiṃ tatpratītyantaraṃ śuktikā'lambanam uta śuktikārajatāntarālambanam athavārthāntarālambanam nādyaḥ sarvatra śuktipratītyanantaraṃ rajatotpādaprasaṅgāt śuktirajatapratīteḥ prāk śuktiriti pratītiniyamābhāvācca duṣyakaraṇālocitaśuktisādhāraṇākārapratīte rajatajanmeti cenna sādhāraṇākāramātradarśanānantaraṃ rajatapratītiniyamābhāvāt kāraṇavaikalyaṃ tatra kalpyata iti cet syādetadevam yadi rajatajanma pramitaṃ syāt pratītiṃ tu prakārāntareṇopapādayiṣyāmaḥ na dvitīyaḥ pūrvarajatasyāpi tadeva kāraṇamiti rajatapratītipravāhāvicchedaprasaṅgāt na tṛtīyaḥ atiprasaṅgāt tadevaṃ bhrāntibādhayoranupapatterna pariṇāmapakṣo yuktaḥ 2,159 nāpi vastuno vastvantarātmanāvabhāso 'nyathākhyātiriti yuktam tathā hi kiṃ vastuno vastvantarātmanā satī utāsatī ādye na bhrāntirnāpi bādhaḥ sarveṣāṃ ca sarvaṃ sarvātmanā pratīyeta na hi doṣaḥ karaṇasaṃskāraḥ tathā satyaduṣyakāraṇena na kiñcidupalabhyeta kiñcaivaṃ sati rajatasaṃvitsamīcīnā śuktireveyamiti cāsamīcīnetyāpadyeta na dvitīyaḥ asataḥ pratītyanupapatteḥ upapattau vā kiṃ rajatasyāpi vastutvagrahaṇena etenāsambaddhaviśeṣaṇaviśiṣṭapratītiranyathākhyātiriti nirastam asato viśeṣaṇasambandhasya pratītyanupapatteḥ upapattau vā kimasatkhyātivādibhiraparārddham atha brūṣe 'nyākāraṃ jñānamanyathākhyātiriti tadasat samīcīnajñānasyāpyāntarabāhyatvādinā 'rthavilakṣaṇākāratvena vibhramatvāpatteḥ 2,161 anyākārollekhijñānamanyālambanamanyathākhyātiriti tu viruddham tathā hi na tāvatsadasadbhāvamātreṇālambanaṃ sadbhāvamātrasya sarvavastupratyayasādhāraṇyena sarvapratyayānāṃ sarvārthālambanatvāpatteḥ sarvaṃ sarvajñatā caivaṃ sati syāt atītādiviṣayasya nirālambanatāpātaśca etena purodeśe sadbhāvenālambanatvamapi pratyuktam naca kāraṇatvenālambanam rūpādijñānasya cakṣurādyapi kāraṇamiti tadālambanatvaprasaṅgāt atītānāgataviṣayatvaṃ ca jñānasya na syāt atītānāgatayorasattvena kāraṇatvānupapatteḥ etena viṣayatayā kāraṇatvamityapi nirastam ātmāśrayatvaṃ caivaṃ sati syāt viṣayatvasyaiva nirūpyamāṇatvāt kiñcaivaṃ viṣayatvamityevāstu kiṃ kāraṇatayā vyarthayānarthajananyā kiṃ cedaṃ viṣayatvam yena yasyātiśaya utpadyate sa tasya viṣaya iti cet atiśayo hi jñātatā vā syādvayavahāro vā nādyaḥ anabhyupagamāt abhyupagame 'pyatītādijñānasya nirviṣayatvāpātāt na hyasati dharmiṇi dharmotpādo yujyate na dvitīyaḥ atadarthino vyavahārānutpattāvaviṣayatvāpatteḥ vyāghracorādijñānānantaramādīyamānasya daṇḍāderapi tadviṣayatvaprasakteśca yadvijñānaṃ yadākāraṃ tattadālambanamiti tu tathāgatamatamanudhāvati 2,163 yatsannikṛṣṭakaraṇena yajjñānaṃ janyate tattadviṣayamityapi na rūpādijñānasyākāśādiviṣayatāpātāt nahi rūpādijñānamutpādayaccakṣurākāśādinā na sannikṛṣṭata iti yujyate pratyabhijñā ca tattāsannikṛṣṭakaraṇajanyā na tadviṣayā syāt naca vākyaṃ vākyārthena sannikṛṣṭate yena tajjanitajñānasya vākyārtho viṣayaḥ syāt ākāśādiviṣayataivaṃ cāpadyeta liṅgajñānāccātmasannikṛṣṭājjāyamānaṃ liṅgijñānamātmaviṣayamāpadyeta tasmādyajjñānaṃ yatpratibhāsaṃ tadeva tasyālambanamiti mantavyam tatra rajatajñāne śuktiravabhāsate na veti vaktavyam avabhāsata iti bruvāṇaḥ ślāghanīyaprajño devānāṃ priyaḥ yadi saṃvidi bahumānavānneti brūyāttadā kathaṃ tacchuktikālambanaṃ syāt kiñca rajatamavabhāsate śuktikālambanaṃ cedatiprasaṅgaḥ kataṃ pariharaṇīyaḥ nanu rajatāvabhāsasya rajataviṣayakatve tena rajatena bhavitavyam kathaṃ na bhavitavyam nahi sampratipannasamīcīnarajatasvīkāre 'pi nimittamastyanyadrajatāvabhāsāt na hyanyatararajatapratibhāsapakṣapāte kāraṇamasti nāstyatra rajatamityapi pratibhāso 'stīti cet satyam pratibhāsasāmarthyādrajatābhāvo 'pyaṅgīkṛta eva purataḥ pratītyorvirodhaḥ syāditi cenna yathā na virodhastathā vakṣyamāṇatvāt 2,166 na cānyathākhyātijanane kāraṇaṃ paśyāmaḥ naca cakṣurādikameva kāraṇam tasya samīcīnajñānakaraṇatāvadhāraṇāt na khalu jarāmaraṇavidhvaṃsaheturjātu sudhā taddheturapi bhavati kāraṇaikye kāryabhedasyākasmikatvaprasaṅgāt nacādṛṣṭabhedātkāryabhedaḥ tasya kāryabhedaniścayottarakālaṃ niśceyatvāt kāryabhedasya ca vipratipannatvāt doṣasahakṛtādindriyādevānyathājñānajananamityapyasat doṣā hi kāraṇānāmautsargikakāryajananasāmarthyaṃ nighnanti natu viparītakāryajananasāmarthyamādadhāti na khalu duṣyaṃ kuṭajabījaṃ vaṭaṃ janayati kiṃ nāma na janayatyeva kuṭajāṅkuram naca vaktavyaṃ dāvadahanadagdhavetrabījānāṃ kadalīkāṇḍajananasāmarthyamupalabdhamiti pākena dravyāntarotpattesteṣāmabījatvāt 2,168 kiñca pradarśitākāravyabhicāre pratyayasya sarvatra vyabhicāraśaṅkā durvārā syāt tathāca kathaṃ bāhyārthaninhavaṃ nirākurmaḥ tathāhi jñānameva khalu sarvatra vastuvyavasthāpakaṃ nānyat taccetkvacidvayabhicarati tadā tatsarvatra śaṅkitavyabhicārameva naca tacchaṅkāpaṅkasaṅkṣālanakṣamaṃ kiñcidanyadvijñānāt tacca sakalamapi śaṅkākalaṅkasaṅkocitaprabhāvaṃ na prabhavatītyuktam tataśca kuto bāhyārthapratyāśā naca vācyaṃ yathā ghaṭādeḥ pārthivasya vahnivyabhicāre 'pi na dhūmasyāpi tadvayabhicāraḥ śaṅkayate evamekajñānasyārthavyabhicāre 'pi na sarvatra vyabhicāraśaṅketi vaiṣamyāt asti hi tatra pārthivatvāviśeṣe 'pyavyabhicāraniścayopāyo dhūmatvādirevāvāntaro viśeṣaḥ nahi tatra bādhakaṃ kiñcit tenopapadyate tatrāśvāsaḥ prakṛte tu na jñānatvāvāntaraviśeṣamanāśvāsa nirasanakṣamamīkṣāmahe naca bādhakabhāvābhāvarūpādviśeṣādvayavastheti vācyam bādhakasyāpi jñānatvena śaṅkāspadatvāt na khalu bādhakasya kimapi śṛṅgamasti bādhakābhāvaścānupasañjātabādhabhrame samānaḥ saṃvādakabhāvābhāvābhyāṃ viśeṣa iti cenna uktottaratvāt saṃvādakamapi jñānameveti tadapi kathaṃ saṃśayāspadaṃ na syāt tatrāpi saṃvādakāntarānveṣaṇe 'navasthā kuto na bhavet aṅgīkṛtaśca pareṇa dhārāvāhikabhrame 'nyonyasaṃvādaḥ etena jñānajanyavyavahāravisaṃvādāvisaṃvādalakṣaṇo 'pi viśeṣaḥ parāsto veditavyaḥ tadviśeṣagrāhiṇyapi viśvāsakāraṇābhāvāt api ca pratīyamāno 'yaṃ rajatākāraḥ kutastya iti vaktavyam na tāvatpurovartiniṣṭha itīṣyamanyathākhyātivādinām bādhavirodhaśca tathā sati syāt nāpi deśāntaravartīti vakṣyāmaḥ tataśca jñānastha evāyamityāpatitam tathā ca jitaṃ sākāravijñānavādibhirbauddhaiḥ 2,170 nanu tarhīdaṃ rajatamityādipratyayasya kā gatiḥ ucyate rajatamidamiti dve jñāne smṛtyanubhavarūpe tatredamiti purovartidravyamātragrahaṇam doṣavaśāttadgatasya śuktitvasāmānyaviśeṣasyāgrahaṇāt tatredamiti purovartidravyamātragrahaṇam doṣavaśāttadgatasya śuktitvasāmānyaviśeṣasyāgrahaṇāt tanmātraṃ ca gṛhītaṃ sadṛśatayā saṃskārodbodhakrameṇa rajatasmṛtiṃ janayati sā ca gṛhītagrahaṇasvabhāvāpi doṣavaśādgṛhītatattāṃśapramoṣeṇa gṛhītisarūpāvatiṣṭhate tathāca rajatasmṛteḥ purovṛttigrahaṇasya ca mithaḥ svarūpato viṣayataśca bhedāgrahaṇātsannihitarajatajñānasārūpyeṇedaṃ rajatamiti bhinne api grahaṇasmaraṇe abhedavyavahāraṃ sāmānādhikaraṇyavyapadeśaṃ ca pravataryataḥ kuta etaditi cenna anyathānupapatteruktatvāt kiñcedamiti purovarti nayanasamprayogajaṃ jñānamanubhava ityavivādam rajatajñānaṃ ca na tāvadindriyajam indriyasya sannikṛṣṭāthar eva jñānajananasāmarthyāt anyathā sarvasārvajñaprasaṅgāt naca viprakṛṣṭena rajatena sannikarṣo 'sti tatkāryasya sākṣātkārasya kadāpyadarśanāt naca śuktiśakalasannikarṣādevendriyaṃ rajatajñānamutpādayatīti sāmpratam atiprasaṅgāt naca doṣasadasadbhāvābhyāṃ vyavasthā doṣāṇāṃ viparītakāryakāritayā nirastatvāt bhasmakadoṣadūṣitasya jāṭharajātavedaso bahutarā'hārapariṇatihetutopalabhyata iti cenna vipratipatteḥ doṣasyaivā'hāravikārahetutopapatteḥ naca dahanakāryaṃ kathaṃ doṣaḥ karotīti vācyam kārye 'pi vaijātyopalambhāt jāṭharāgnipariṇatā hi rasāḥ śarīropacayahetavo na bhasmakapariṇatāstathā tasmānnedamindriyajam naci liṅgādyanusandhānavidhurāṇāmapi jāyamānamanumānā'diprabhavamiti vaktuṃ śakyate ataḥ pratyutpannakaraṇābhāve 'pyutpadyamānenānena pariśeṣātsmaraṇenaiva bhavitavyam 2,173 kiñcedaṃ smaraṇamanākalitarajatasyānutpadyamānatvātsampratipannasmaraṇavat nacedamasmaraṇam tattāṃśavikalatvātsampratipannavaditi yuktam padātpadārthasmṛtau hariharādismṛtau ca vyabhicārāt kiñcānubhūtaṃ tāvanna samastaṃ smaryate tattāṃśaścātītadeśakālasambandhaḥ smaryamāṇadharmaḥ tathāca smaraṇaṃ ca bhavatu bhavatu doṣavaśātpramuṣitatattāṃśam naca vipakṣe bādhakaṃ kiñcidityaprayojako hetuḥ naca neyaṃ smṛtirindriyajanyatvāt taccendriyavyāpārānvayavyatirekānuvidhāyitvāditi vācyam smṛtibījasaṃskārodbodhahetupurovartisādhāraṇākāragrahaṇa evendriyavyāpārānvayavyatirekayorupakṣīṇatvāt nanvevaṃ satyanāsvāditatiktasya śiśostiktasmaraṇānupapatteḥ kathaṃ tikto guḍa iti pratyaya iti cenna janmāntarānubhūtatvāt adṛṣṭavaśācca kasyacideva smaraṇamupapadyate athavā nāyaṃ niyamo grahaṇasmaraṇe evāgṛhītaviveke vyavahārādipravartake iti kintu kvacidgrahaṇe eva mitho 'gṛhītabhede yathā pītaḥ śaṅkha iti atra hi viniryannayanaraśmivartinaḥ pittadravyasya pītatvaṃ doṣavaśāddravyarahitaṃ gṛhyate śaṅkho 'pi guṇahīnaḥ svarūpamātreṇa gṛhyate tadanayorguṇaguṇinoritaretarāpekṣiṇorasaṃsargāgrahātsārūpyātpītacirabilvādiphalapratyayāviśeṣeṇābhedavyavahāraḥ sāmānādhikaraṇyavyapadeśaśca bhavataḥ yattu kajjalakālimāgrahaṇaṃ tattiryagavasthānāt asvacchatayā nayanaraśmipratibandhakatvācca pittaṃ tu ājarvāvasthitaṃ kācamiva svacchaṃ na pratibandhakamiti viśeṣaḥ evaṃ tikto guḍa iti vyavahāro 'pi kvacitpunaḥ smaraṇe evāgṛhītaviveke yathā sa ghaṭastatrāsīditi anayaiva diśālātacakrādivyavahārāḥ sarve 'pi nirvāhyāḥ 2,177 kiñca viparyayamaṅgīkurvāṇenāpi vivekāgraho grāhya eva na hi vivekagrahe viparyayāvakāśo 'sti virodhāt anyathā viparyayanivṛttyanupapatteḥ tathāca tata eva sarvasyopapattau kiṃ viparyayakalpanayā na cānyathākhyātau kimapi pramāṇamasti bhedāgrahaprasajjitābhedavyavahārabādhanenaiva nedamiti vivekajñānasya bādhakatvamapyupapadyate tadupapattau cāgṛhītavivekasya jñānadvayasya bhrāntitvamapi lokasiddhaṃ siddham tathāca prayogaḥ vigītapratyayo yathārthaḥ pratyayatvātsampratipannavat nanvatra vigītapratyayo nāma kiṃ purovartinirvikalpakajñānamuta sadṛśadarśanotthaṃ rajarasmaraṇam kiṃ vobhayamāhosvidrajatapurovartyekatājñānamāhosvitpramuṣitabhedaṃ vedanadvayam tatrādyapakṣatraye siddhasādhanatā caturthe vādyāśrayāsiddhatvamapasiddhānto vyāghātaśca pañcame prativādyāśrayasiddhateti cet maivam asti tāvatpurovarti nirvikalpakajñānam asti ca sadṛśapurovartidarśanajanitā rajatasmṛtiḥ tathāstyeva ca tatsamutthaṃ savikalpakamidamiti vedanātsavivādabhedābhedaṃ rajatavedanam tatra vipratipannau bhedābhedau vihāyedaṃ rajatamityavagamamātramidaṃ rajatamityādisāmānādhikaraṇyavyavahārakāraṇaṃ pakṣatvena vivakṣitaṃ cetko virodhaḥ nahi vipratipannākāreṇaiva pakṣīkāraḥ kvacit mā hi bhūnnityānityāgnimadanagnimacchabdaparvatapakṣīkāre prakṛtadoṣānuṣaṅgādbhaṅgo 'numānamudrāyāḥ 2,181 kiñca siddhasyaiva pakṣīkaraṇam vimatākārasyāpi siddhatve kiṃ sādhyeta vimatau ca bhedābhedau vibhramagocaravivādāvasare bhede hi vedanayoridaṃ vedanam purovatirmātragocaram na rajatavātā vetti rajatavedanamapi rajatamātragrāhi nedamiti purovartinamanūdya tasyaiva rajatatāmidaṃ rajatamiti vidadhāti kintu rajatamityeva yasya kasyacidrajatatvamanusandhatte tacca na pramāṇaviruddhamiti kvānyathākhyātiḥ atastadvādibhirabheda eva vaktavyo 'pākartavyaścākhyātivādibhirityastyeva vipratipattiḥ tato vipratipannākāraṃ parityajyedaṃ rajatamityavagamamātrapakṣīkāre na kaściddoṣaḥ kathamanyathākhyātivādīdaṃ rajatamiti jñānasya purovartiviṣayatvasādhanāya sādhanamupanyasyannito doṣādvimucyeta atha rajatāthirnaḥ śuktikāyāṃ pravṛttau hetubhūtaṃ jñānaṃ mayā pakṣīkriyata iti cenmoccairvāccaḥ paro 'pi śroṣyati īśvarajñānena siddhasādhanatā syāditi cettavāpi bādhaḥ kathaṃ na syāt prakṛtapravṛttiheturanīśvarajñānaṃ pakṣīkriyata iti cenmamāpi tathaiva syāt tvayeśvarānabhyupagamādvayarthaṃ viśeṣaṇamiti cettarhi māṃ prati tavāpi kathaṃ na vyartham tathāpi vyāptijñāne siddhasādhanateti cettatraiva tava bādhaprasaṅgaḥ idaṃ jñānādagṛhītavivekaṃ rajatajñānamiti vipratipattiviṣayamuddhāṭayāmīti cetsamametanmamāpi 2,186 kiñca vivādādhyāsitaṃ rajatajñānaṃ rajataviṣayaṃ rajatajñānatvātsaṃmatavat atrāpi pūrvavadvimativiṣayo vivecanīyaḥ syādetat kimidaṃ rajatajñānaṃ nāma rajatasya jñānaṃ rajatajñānam rajataṃ ca tajjñānaṃ ceti vā rajataśabdollekhijñānaṃ vā rajatārthinaḥ pravṛttihetujñānaṃ vā rajatamiti jñānaṃ vā na prathamaḥ ṣaṣṭhayarthasya viṣaṭaviṣayibhāvavyatirekeṇāsambhavātsādhyāviśiṣṭatvāt na dvitīyaḥ ubhayāsiddheḥ jñānasya nirākāratvāt na tṛtīyaḥ ullekhārthasya viṣayatve 'siddheḥ tajjñānajanitasmṛtimātrayonitve pūrvapadamātrajñānenāpi rajatapadasya smaraṇasambhavena vyabhicārāt na caturthaḥ vivekagrahavādināmidamiti jñānasyāpi śuktikā'lambanasya taddhetutvena vyabhicārāt na pañcamaḥ pūrvoktapakṣābahirbhāvāditi maivam anyathākhyātivādinā kiṃ śuktikājñānaṃ śuktiviṣayamanyathākhyātirucyate uta rajatajñānaṃ śuktiviṣayam ādye na no vivādo yathārthakhyātitvāt dvitīye rajatajñānaśabdena yo 'rthaḥ pareṇa vivakṣyate sa evāsmākaṃ heturbhaviṣyati tathā hi na tāvadādyaḥ kalpaḥ pareṇāṅgīkartumucitaḥ vyāghātaprasaṅgāt śuktirajatayorabhedaprasaṅgācca na dvitīyaḥ anabhyupagamāt na tṛtīyaḥ kadācicchaktikājñānasyāpyanyathāsaṅketitarajataśabdasmṛtihetutvasambhavenānyathākhyātiprasaṅgāt nāpi caturthaḥ yatra śuktikātadadhastadrajatamastīti vākyaṃ śrutavataḥ śuktijñānamapi rajatāthirpravṛttiheturbhavatīti tasyāpyanyathākhyātitāpātāt nāpi pañcamaḥ prāguktapakṣābahirbhāvāt ato rajatajñānaṃ nāmoktapakṣeṣu kiñcidaṅgīkṛtya taddoṣo vā pariharaṇīyaḥ pakṣāntaraṃ votprekṣaṇīyam tattvameva mayā hetūkariṣyata iti yatkiñcidetat kecitpunā rajataviṣayaṃ jñānamityeva hetvarthamupagamya rajatetarāviṣayatvaṃ sādhyamaṅgīkṛtya sādhyāviśiṣṭatādoṣaṃ pariharanti tadasat rajataghaṭāviti jñāne vyabhicārāt anyatarāsiddheśca tasmādukta eva parihāraḥ api ca jñānatvaṃ yathārthamātravṛtti jñānamātravṛttitvātpramātvavat śuktikā na rajatatvenāvabhāsate tadrūpeṇāsattvāt yadyadrūpeṇāsattattadrūpeṇa nāvabhāsate yathā meruḥ sarṣapatvena idaṃ rajatatādātmyaṃ na pratyetuṃ śakyamasattvātkūrmaromavat tasmādakhyātipakṣa eva śreyāniti 2,190 $prabhākarākhyātinirāsaḥ$ atrocyate yattāvadanyathākhyātilakṣaṇaṃ nirākṛtamanyākārollekhityantena tadiṣyamevāsmākam anyadanyātmanā viṣayīkurvajjñānamanyathākhyātirityaṅgīkārāt yathoktam asataḥ sattvapratītiḥ sato 'sattvapratītirityanyathāpratītireva bhrāntitvāditi nanvanyasyānyātmatā satī utāsatī asatīti brūmaḥ asato na pratītiriti cenna tasyā upapādayiṣyamāṇatvāt evaṃ sati rajatasyāpi kutaḥ sattvamaṅgīkaraṇīyamiti cenna ko hi brūte rajataṃ saditi vakṣyāmo hyabhinavānyathākhyātisvarūpamupariṣṭatvāt atra kenacitpralapitam khaṇḍo gauḥ śuklaḥ paṭa ityādayaḥ sarva eva savikalpakapratyayā vibhramāḥ prasajyeran sāmānādhikaraṇyapratyayasya tādātmyālambanatvāt tasya cātrābhāvāditi tadatīva mandam tathā hi sāmānādhikaraṇyapratyayo hi kayostādātmyamavalambate kiṃ guṇakriyājātyādeḥ dravyeṇota guṇādīnāmeva parasparamatha guṇāśrayasya kriyāśrayeṇetyādi nādyaḥ asaṃmateḥ na hi śuklaḥ paṭa ityasya śauklayaṃ paṭa ityartho 'bhimato laukikānām naca calati paṭa ityasya calanaṃ paṭa ityartho 'bhimataḥ nāpi khaṇḍo gaurityetatkhaṇḍatvaṃ gotvaṃ ca piṇḍa evetyanena samānārtham tathātve daṇḍī devadatta ityasyāpi daṇḍadevadattatādātmyaviṣayatāpatteḥ daṇḍīti śābdavyavahāre bhedārthapratyayaprayogājjñānamapi tādṛśaṃ kalpyata iti cetsamamatrāpi śuktaguṇo 'syāstītyasminnarthe 'rśaādibhyo 'jityakārapratyayavidhānāt calatītyādau tu sphuṭa eva prakṛtipratyayayorarthabhedaḥ nahi gauriti gotvamucyate tathātve tvapratyayavaiyarthyāt ata eva śuklaḥ paṭa ityuktvā śauklayaṃ paṭasyeti vyākartāro bhavanti 2,196 ata eva na dvitīyaḥ na hi śuklaḥ paṭaścalatītyasya śauklayaṃ paṭatvaṃ calanaṃ caikamityarthaścetasi cakāsti pratipattṛṇām tathā sati daṇḍī kuṇḍalī devadatta ityasyāpi jñānasya daṇḍakuṇḍaladevadattatvatādātmyaviṣayatāpātāt tṛtīyastu syādeva samānamekamadhikaraṇaṃ yeṣāṃ te hi samānādhikaraṇāsteṣāṃ bhāvaḥ sāmānādhikaraṇyam tathāca guṇādīnāmāśrayeṇa parasparaṃ ca bhedaḥ āśrayāṇāṃ cābhedaḥ sphuṭa eva nahi svayameva svasyādhikaraṇam nāpi samānamadhikaraṇaṃ yeṣāmiti parasparābhede yujyate nacāśrayabhede tasya samānatāsti naca guṇādyāśrayasya bhede pramāṇamasti viśiṣṭayorbhede 'pi na tat guṇādyāśrayaḥ kintu guṇādyāśrayāśritaṃ vastvantaraṃ tat evañca yatra bhedo na tadabhedena pratibhāsate yaccābhedena pracibhāsate na tatra bheda iti kvātivyāptiḥ nanu guṇādīnāmāśrayeṇa parasparaṃ cābhedo bhagavato muneḥ siddhāntaḥ kvacidbhedābhedau ca sāmānādhikaraṇyapratītistu bhedaniṣṭhaiva vyākhyātā tathāca punaḥ śuklaḥ paṭa ityādipratyayā vibhramāḥ prasaktāḥ maivam saviśeṣatvāṅgīvakārāt viśadaṃ caitadviśeṣanirūpaṇe vyutpādayiṣyāmaḥ 2,199 yatpunaranyākārollekhītyādināsmadabhimatānyathākhyāteranubhavavirodhaṃ pratijñāya tadupapādanāya yatsannikṛṣṭakaraṇenetyantenālambanalakṣaṇanirākaraṇaṃ kṛtaṃ tadanumatamevāsmākam yadvijñānaṃ yatsannikṛṣṭakaraṇena janyate sa tasya viṣaya ityaṅgīkārāt nanvatrāpi doṣo 'bhihita iti cenna sannikarṣasyāpi kāraṇatayā vivakṣitatvena tasyāsambaddhatvāt nahi cakṣurāderākāśādisannikarṣo rūpādijñānakāraṇam, nāpi vākyasyākāśādisannikarṣo vākyārthajñāne hetuḥ, naca liṅgajñānasyātmanā sannikarṣo liṅgijñānanimittam, kiṃ nāmāvarjanīyasannidhayaste sannikarṣāḥ liṅgasya sādhyadharmisannikarṣo liṅgijñānakāraṇamiti cenna liṅgajñānasya karaṇatayābhyupagamāt anenaiva vākyasya śrotṛśrotrasannikarṣāśrayaṇena dūṣaṇaṃ parāstam vākyajñānasyaiva karaṇatvāṅgīkārāt tathāpi pratyabhijñāyāṃ tattāṃśena cakṣurāderliṅginā ca liṅgajñānasya vākyārthena vākyajñānasya sannikarṣābhāvādaviṣayatāpattiriti cenna asannikṛṣṭajñāpane 'tiprasaṅgāt tadanubhavajanitasaṃskārasahakṛtendriyeṇa pratyabhijñā jāyate, tadvayāptaliṅgaviṣayeṇa ca liṅgajñānena liṅgijñānamutpadyate, saṃsargadharmakapadārthavācipadasamudāyarūpavākyaviṣayajñānena vākyārthajñānaṃ janyate, ato nātiprasaṅga iti cettarhyabhyupagataḥ sannikarṣaḥ nahi saṃyogādireva sannikarṣaḥ kiṃ nāma pratyāsattimātram 2,202 tathāpi rūpapratīterātmā viṣayaḥ prasajyeta tatra manasaḥ karaṇatvāt ātmamanaḥsannikarṣasyāpi rūpajñānaṃ prati kāraṇatvāditi cenna asādhāraṇakāraṇasya vivakṣitatvāt manasaśca sādhāraṇatvāt tarhi manaḥsannikṛṣṭena cakṣuṣā jāyamānaṃ rūpajñānaṃ manoviṣayamāpannamiti cenna sannikarṣasyāpyasādhāraṇakāraṇatayā vivakṣitatvāt cakṣumarnaḥsannikarṣo hi dravyādijñānasādhāraṇaḥ evamanye 'trapa kṣudropadravāḥ pariharaṇīyāḥ tadevaṃ janyajñāne viṣayatvasyānyathāvyavasthitatvādyajjñānaṃ yatpratibhāsamityanyathāparibhāṣaṇamanupapannam na caivaṃ satyanubhavavirodhaḥ, rajatāvabhāsasya śuktikāsannikṛṣṭakaraṇajanyatvena tadviṣayatvopapatteḥ nacātiprasaṅgaḥ, doṣajanyatvatadabhāvādinā vyavasthopapatteḥ anyathā rajatajñānādarajate pravṛttāvapi kathaṃ nātiprasaṅgaḥ yatpunā rajatāvabhāsasyetyādyāśaṅkaya samādhānamabhihitaṃ tajjñānaikatvasamarthanena nirākariṣyāmaḥ 2,206 astu vā yadvijñānaṃ yatpratibhāsaṃ tattadviṣayamityeva vyavasthā tathāpi nānubhavavirodhaḥ tatkiṃ rajatāvabhāsasya śuktitvaviṣayatāyāmanubhavavirodhaṃ brūṣe utedantvākārasya ādye sampratipattiḥ nahi vayamasminpratyaye śuktitvamāvabhāsata iti brūmo yena virodhaḥ syāt, śuktitvapratibhāsasya rajatāvabhāsavirodhitvābhyupagamāt dvitīye tu na kaścidvirodhaḥ virodhe vā samīcīnarajata idaṃ rajatamiti pratītirna syāt idamākārasya rajatapratibhāsaviṣayatāmanabhyupagacchata eva pratītivirodhaṃ vakṣyāmaḥ evaṃ sati rajatasyāpi jñānaviṣayatā prasajyata iti cet satyam, iṣyamevaitat na caivamakhyātipakṣapātaḥ, jñānaikyābhyupagamāt nāpi"śuktikārajate'; iti jñānaṃ vibhramaḥ prasajyate rajatasyāsattvābhyupagamāt, tādātmyāvabhāsābhyupagamācca ata evoktamasataḥ sattvapratītiḥ sato 'sattvapratītiriti vakṣyati ca viṣayasya kuto bādha ityasato rajatatādātmyorjñānaviṣayatāmācāryaḥ nacānyathākhyātijanane kāraṇābhāvaḥ, indriyādereva tatkāraṇatvāt, samīcīnajñānakāraṇasyāpi tasya doṣakaluṣitasya vibhramahetutvopapatteḥ naca doṣāṇāṃ svārasikaśaktivirodhitāmātramiti vācyam tathā sati viparītaśaktayanādhāyakatvamaṅgīkartavyaṃ doṣāṇāmeva vā ādye paśuhiṃsā kiṃ dharmajanane svārasikaśaktimatī utādharmajanana iti vācyam ādye kataṃ kratubāhyāpi dharmaṃ na janayet dvitīye kathaṃ kratvāntargatāpi dharmaṃ janayet sahakārivaśāditi cet aṅgīkṛtaṃ tarhi sahakāriṇāṃ svārasikaśaktipratibandhena viparītaśaktayādhāyakatvam na dvitīyaḥ niyāmakābhāvāt 2,211 kiñca kācādayo 'pi viparītajñānajanane sahakāriṇa evāṅgīkriyante doṣatvaṃ tviṣyakāryavighātitāmātreṇocyate kāmukasya kāminīvibhrameṣu guṇatvābhimānāt nacaivaṃ bharjitā(tāḥ)kuṭajadhānā vaṭāṅkuraṃ kuto na janaya(yaṃ)tīti vācyam, padārthaśaktivaicitṛyāt kecidvastvantaraśaktimeva pratibadhnanti, yathā bharjanādayaḥ kecitsahajaśaktipratibandhena viparītamapi śaktimādadhati, yathā viṣasya mārakatvaśaktiṃ pratibaddhayārogyādi(janana)śaktimādadhānāḥ padārthāḥ guṇā eva na te doṣā iti cet kācādayo 'pi guṇā eva na te doṣā ityuktameva nanu janakasyaiva sākṣātkāripratyayaviṣayatvaṃ dṛṣṭam naca rajatasyedantādātmyasya vāsato janakatvamasti tatkathaṃ viṣayatvamiti maivam tathā satīśvarajñānasya nityasyārtho viṣayo na syāt pratyabhijñānasya ca tattāṃśo viṣayo na bhavet tannirūpakatvādimātreṇa viṣayatvāṅgīkāre rajatāderapi jñānanirūpakatvena viṣayatvopapatteḥ kathamasato nirūpakatvamiti cet (na) gurūṇāṃ ṭīkā kurūṇāṃ kṣetramitivadupapatteḥ atītādiviṣayānumityādivyāvartakatvaṃ ca prameyasya na syāt tatra vyāvartakaṃ kadācidasti rajatādikaṃ kadāpi nāstīti vaiṣamyamiti cet tatkiṃ yadākadācitsataḥ kāraṇatvaṃ pūrvakṣaṇe sato vā nādyaḥ atiprasaṅgāt dvitīye tu kimanena atha nātītādirarthaḥ svasāmarthyenānumityādikaṃ vyāvartayati yena tatsattāpekṣā syāt, kintu svahetusāmarthyādarthavyāvṛttaṃ jñānamutpadyata iti cet samaṃ prakṛte 'pi kiñca satyasthale 'pi na sākṣātsākṣātkāraṃ prati kāraṇatvamarthasya kintvindriyasannikarṣasyaiva saca yatrāsatā nopapadyate tatrārthasattāmapekṣata iti pāramparyeṇaivārthasya kāraṇatvam nanu tarhyasatā rajatādinā sannikarṣāyogātkathamindriyeṇa tajjñānajanmeti cenna, śuktikāsannikṛṣṭaṃ duṣyamindriyaṃ tāmevātyantāsadrajatātmanāvagāhamānaṃ jñānaṃ janayatītyaṅgīkārāt ata eva nāsatkhyātiprasaṅgaḥ yāvatkhalu vigīte pratyaye bhāsate tasya sarvasyāsattve 'satkhyātiḥ syāt na caivamityuktam 2,219 yaccoktaṃ viṣayavyabhicāre jñānasya savartrānāśvāsa iti tat autsargikaṃ jñānānāṃ prāmāṇyamapavādādviparyaya iti vadatā'cāryeṇaiva parihariṣyate sākṣī khalu caitanyarūpo niyatayāthārthyaḥ kadācidapi saṃśayānāskandito 'ntaḥkaraṇavṛttīnāṃ yāthārthyaṃ svayameva gṛhṇāti, parīkṣāsahakṛtastvayāthārthyamiti bādarāyaṇīyaṃ matam ata evānāśvāsanirasanopāyo na jñāneṣu kaścidviśeṣo 'stīti nirastam anyathā parasyāpi kathaṃ viṣayavyabhicāre vyavahṛtervyavahārāntare samāśvāsaḥ syāt tadabhāve ca kathaṃ vyavahāradarśanenānvitārthe vyutpattiḥ kvacidvivekāgrahe ca kathamanyatra viśiṣṭapratyaye viśvāso bhavet tadabhāve ca kathaṃ niḥśaṅkā pravṛttiḥ bādhakābhāvādinā samāśvāsastu paroktarītyaiva nirastaḥ kiñca pravṛttyuttarakālīno bādhakābhāvaḥ kathaṃ niḥśaṅkapravṛttāvupayujyate bādhakābhāvādinā viśiṣṭajñānasvarūpaniścayamaṅgīkurvāṇaḥ kathaṃ svaprakāśavijñānavādaṃ na jahyāt autsargikī pravṛttirapavādānnivṛttiriti cet samaṃ prakṛte 'pi yadapyuktaṃ viparītakhyātipakṣe jñānaṃ sākāramāpatediti tadanupapannam atyantāsata evākārasya sphuraṇāṅgīkārāt anyathā vyavahriyamāṇasyākārasya bahirabhāvādvayavahāro 'pi tadākāraḥ prasajyeta yā caivaṃ prakriyā rajatamidamityādinoktā sā jñānadvitve rajatajñānasya ca smṛtitve pramāṇābhāvādanupapannā viśiṣṭajñānabādhakānāṃ parihṛtatvāt anumānānāṃ ca dūṣṭatvāt yastu rajatajñānasya smṛtitve pariśeṣopanyāsaḥ so 'pi pratyutpannaka(kā)raṇaduṣyendriyādijanyatopapādanātpariśeṣānupapatterayuktaḥ anākalitarajatasyānutpadyamānatvaṃ gaganādāvanaikāntikam rajatajñānavata evotpadyamānatvaṃ vivakṣitamiti cenna tathāpi rajatasaṃskāravyavahārādau vyabhicārāt jñānatve satītiviśeṣaṇādadoṣa iti cenna rajatanirvikalpakajñānavata evotpadyamāne rajatasavikalpakānubhave vyabhicāratādavasthyāt rajatasavikalpakajñānavata evotpadyamānatvaṃ vivakṣitamiti cenna hānādibuddhiṣvanaikāntikatānistārāt saṃskāramātrasahakṛtamanojanyatvopādhigrastaṃ cānumānam nacānenaiva hetunāsya pakṣe sādhanam vyabhicārasyoktatvāt 2,226 kiñcedaṃ smaraṇatvaṃ sādhyaṃ na tāvatsāmānyaṃ guṇeṣu prābhākarairabhyupagatam ananubhavatvamiti cet tadapi kimanubhavādanyatvamanubhavatvānadhikaraṇatvaṃ vā ādye 'nubhavasyāpi tatsambhavena siddhasādhanatā syāt dvitīye 'nubhavatvaṃ kimiti vācyam smṛtyanyatvamiti cenna smṛtāvapi prasaṅgāt itaretarāśrayaprasakteśca jñānasaṃskāramātraprabhavatvaṃ smṛtitvamiti cenna mānasapratyakṣajā smṛtirityasmābhiraṅgīkṛtatvena pakṣasyāprasiddhaviśeṣaṇatvāt dṛṣṭāntasya sādhyavaikalyācca kiñcendriyavyāpārānvayavyatirekānuvidhāyīdaṃ rajatajñānaṃ tatkāyarmityavasīyate tathāca bādhitaviṣayatvam anvayavyatirekayoranyatropayogānnaivamiti cet tatkimasya smṛtitve siddhe 'nyatropakṣayaḥ kalpyate utaivameva nādyaḥ tadabhāvāt asmādevānumānāttatsiddhāvanyonyāśrayaprasaṅgāt na dvitīyaḥ samīcīnarajatapratyaye 'pi tathātvaprasaṅgāt anyatropakṣayaḥ śaṅkita iti cenna tathāpi sandigdhakālātītatānistārāt samīcīnarajatānubhave 'pi kathamanyatrānupakṣayo niścito bhavatā anubhavatvaniścayāditi cenna indriyavyāpārasyānyatropayogaśaṅkayānubhavatvasyāpi sandigdhatvāt purovartivyavahārasaṃvādādanubhavatvaniścaya iti cenna saṃvādānubhavasyāpyaniścitatvāt asati bādhake na vṛthānyatropakṣayaḥ śaṅkayata iti cet samaṃ prakṛte 'pīti etenāpratyutpannakāraṇaprabhavatvaṃ smṛtitvamityapi cenna dvitīyādibhrame siddhasādhanatvāt sādhyaviśiṣṭatāprasaṅgācca tattāṃśollekhitvaṃ smṛtitvamiti cenna anubhavabādhitatvāt etena jñānasambhinnārthagocaratvamityapi parāstam anenaiva pratipakṣānumānadvayamapi samāhitaṃ veditavyam nedaṃ smṛtiriti vyavahartavyaṃ tattollekhādismṛticinhavikalatvāditi prathamaprayoge vivakṣitatvāt ata eva tiktaguḍādipratyayaprakriyāpi parāstā 2,233 yadapi viparyayābhyupagame kalpanāgauravamuktaṃ tat vivekāgrahamātreṇa pravṛttyāderupapattau tathāstu nacaivamiti vakṣyāmaḥ kiñcaivamantyatantusaṃyogaparyantaṃ kāraṇakalāpamupādāya paṭo 'pi nāṅgīkaraṇīyaḥ tanmātreṇa sarvasyopapatteḥ paṭo 'pi pramito na hātuṃ śakyate naca tena vinaikatvādipratyayopapattiriti cet viparyaye 'pyevamiti kuto gauravam anyathākhyātau kiṃ pramāṇamiti cet anubhava eveti brūmaḥ (ta) yathā hi purovartini rajate rajatamidamiti viśiṣṭaviṣayamekameva vijñānaṃ svaprakāśatayā vā mānasapratyakṣatayā vā sākṣiṇā vāvabhāsate tathedamapīti kuto 'sya na viśiṣṭaviṣayaikajñānatvam na hi tato 'sya mātrayāpi viśeṣaṃ paśyāmaḥ darśane vāsmatpravṛttirna syāt kevalamekaṃ tādṛgviṣayasadbhāvādyathārthaṃ tadabhāvāparamayathārthamaviśiṣṭaviṣayamanekamapi tadviśiṣṭaviṣayaikatvena pratibhāsata iti cenna anyasyāpi viśiṣṭaviṣayaikatve samāśvāsāsambhavaprasaṅgāt viparyayāṅgīkāraprasakteśca nāstyeva viśiṣṭaviṣayaikatvagrāhipratyaya iti cenna anubhavasiddhajñānāpalāpe smṛtyanubhavasvarūpāpalāpaprasaṅgāt kiñca rajatārthinaḥ śuktikāyāṃ pravṛttiranyathānupapannānyathājñānamākṣipati nanviyaṃ pravṛttiḥ svarūpato viṣayataścāgṛhītabhedādvedanadvayādupapadyata iti cet ko 'yaṃ bhedo nāma kiṃ svarūpam uta pṛthaktavam utānyonyābhāvaḥ athavāvaidharmyam na prathamaḥ svaprakāśajñānajñeyapratibhāse tadanavabhāsānupapatteḥ na dvitīyaḥ guṇe guṇānabhyupagamāt sarvatra bhedāgrahasambhavenānyārthino 'nyatra pravṛttiprasaṅgāt tṛtīye vaktavyam kimidaṃ rajatatvayoranyonyābhāvo nāvabhāsate utedaṃ rajatayoriti nādyaḥ aparyāyaśabdasmārakayorjātivyaktayostadanavabhāsāsambhavāt kiñcānyonyābhāvo nāmānyonyasvarūpameva parasya taccopalabdhamiti kathaṃ tadanupalambhaḥ ata eva na dvitīyaḥ nāpi caturthaḥ rajatāsambhavinaḥ purovartinīdantvasya purovartyasambhavinaśca rajate rajatatvasya gṛhītatvāt idaṃ rajatatvayorasaṃsargāgraho vivakṣita iti cenna asaṃsargo hi saṃsargasyābhāvaḥ sa cedaṃrajatatvayoḥ svarūpameva pareṣām iti kathaṃ tadavabhāse nāvabhāseta viparyayābhyupagamavādibhirapi bhedāgraho 'bhyupagamanīya eva tatrāpi samāno doṣa iti cenna bhedasya svarūpatāvanmātratvānabhyupagamāt 2,241 atha manyase purovatirno yaḥ śuktitvādidharmo rajatavyāvartako yaśca rajate vyavahitadeśatvādidharmaḥ purovartivyāvartakastayoragrahaṇaṃ pravartakamiti tadasat purovartino hi śuktitvāgrahe na śuktikārthī tatra pravarteta rajatasya cāsannihitatvādidharmāgrahe …
Adhyāya 1 (cont. 11)
… rajatārthī na tatra pravartatām rajatārthinaḥ purovatirni pravṛttistu kutaḥ kiñca bhedāgrahādanyārthino 'nyatra pravṛttimācakṣāṇaḥ praṣṭavyaḥ kimayameva vyavahāro bhedāgrahādanyastvabhedagrahāt, uta sarvo 'pi bhedāgrahāditi nādyaḥ aniyatakāraṇatāpātāt nanu ca sarvatrābhedagraha eva pravartakaḥ tatsārūpyādbhedāgraho 'pi tatheṣyate yathā hi asti tāvatpravartakatvābhimatapratyaye 'pyapekṣitopāyapurovṛttyavagamāṃśayoḥ svarūpato viṣayataśca bhedavirahādeva bhedāgrahaḥ tathātrāpyavivecakaṃ sādhāraṇaṃ rūpamavagamyate nāvagamyate ca vivecako 'sādhāraṇadharmo vedyayorvedanayośca tataścaikapravartakapratyayasadṛśavapurupajanayatīdaṃ vedanadvayaṃ pravṛttimiti maivam aniyatahetukatvānistārāt kiñca pravartakasādṛśyātpravṛttirityatraiva kalpyate uta yadyatsadṛśaṃ tattatkāryakārīti sarvatra niyamaḥ nādyaḥ adṛṣṭakalpanāprasaṅgāt pravṛttilobhāditthamāsthīyata iti cenna tasyā viparyayāṅgīkārādeva suvyavasthiteḥ na dvitīyaḥ kṛśānusadṛśād guñjāpuñjacchītanivṛtteradarśanāt nanvidaṃ rajatamiti yathā rajatasādhyā buddhī rajatasadṛśācchuktiśakalādbhavati bhavatām tathā pravartakaikajñānasadṛśājjñānadvayātpravṛttirapi kuto na syāt maivam arthasya sākṣājjñānakāraṇatvānabhyupagamāt sādṛśyaṃ tu kācādivaddoṣatayopayujyate api cedaṃ jñānadvayaṃ pravartakasādṛśyamātrādyadi pravṛttimupajanayennivṛttimapi kutā ena janayet asti hi tatra nivartakabhedagrahasārūpyamabhedāgrahaṇam nanu ca yathā bhedāgraho bhavatāmabhedagrahaṃ janayati tathā pravṛttimapi kiṃ na janayediti maivam vaiṣamyāt jñānajanane hi kāraṇānāṃ svātantṛyaṃ na puruṣasya tāni ca yādṛśasāmagrīmadhyapatitāni tādṛśaṃ jñānamupajanayanti natu puruṣākāṅkṣāmapekṣante heyopekṣaṇīyajñānajananāt pravṛttau tu puruṣa eva svatantro na jñānam sa hi satyapi jñāne 'pekṣita eva pravartate natu jñānaṃ jātamityevodāsīnaviparītayorapi tathāca bhedāgrahadoṣakaluṣitāni nayanādīni viparyayaṃ janayanti natu puruṣaḥ pravartakasādṛśyamātreṇa pravartitumarhati tathātve vā nivartakasādṛśyātprekṣāvānnivartetāpītyuktam kiñca jñānamarthe pravṛttiṃ kiṃ sākṣādupajanayati utecchāprayatnadvāreṇa nādyaḥ heyopekṣaṇīyayorapi pravṛttiprasaṅgāt dvitīye kathamagṛhītabhedājjñānadvayātpravṛttiḥ purovartipravṛtterhi sākṣātkāraṇaṃ prayatnaḥ, tasya cecchā, tasyāśca samīhitasādhanatānumānam naca tatsambhavati rajatatvasya pakṣadharmata(ā)yāpratipannatvāt atha rajate pratipannena rajatatvena tatsamīhitasādhanatājñānamupajātaṃ bhedāgraha(bhedagrahe 'bhedagraha)sārūpyātpurovartinīcchāmupajanayatīti cenna tathā sati bhedagrahasārūpyādabhedāgrahādupekṣayā apyāpātāditi 2,250 nanvastu tarhi dvitīyaḥ pakṣaḥ tathā hi satyarajate tāvadasti rajatavyaktijñānaṃ rajatatvajātibodhaśca na cāstyasaṃsargajñānam etāvataiva tatra tadarthināṃ pravṛttiḥ nahi tayostādātmyaṃ paśyanti jātivyaktayosdatādātmyābhāvāt naca tatra saṃsargagrahaḥ pravartakaḥ samavāyo hi tayoḥ saṃsargaḥ na cāsau pratyakṣaḥ indriyasannikarṣābhāvāt nāpyanumānastadā śakyate jñātum liṅgābhāvāt avisaṃvādivyavahārajanakatvaviśiṣṭasākāṃkṣarūparūpisahopalambho hi talliṅgam na cāvisaṃvāditvaṃ prāk pravṛtteḥ śakyādhigamam asti cedaṃ sakalamapi pravartakaṃ vibhrame 'pīti kuto viparyayābhāve pravṛttyanupapattiḥ idaṃ rajatatvādhārayorbhedagraho vā satyarajate pravṛttihetuḥ asti cāsau prakṛte 'pi naca purovartini rajatatvāpratītāvicchānupapattiriti vācyam rajatatvena sahāgṛhītāsaṃsargatayā vā rajatādagṛhītabhedatayā vā samīhitasādhanatānumānopapatteriti etadapyayuktam asaṃsargāgrahabhedāgrahayoḥ nirastatvāt kiñcaivaṃ sati savikalpakapratyakṣocchedaprasaṅgaḥ vastumātragrahasyāsaṃsargāgrahasya ca nirvikalpakasāmyāt rūparūpibhāvaḥ savikalpake cakāsti nirvikalpake tu vastusvarūpamātramiti bheda iti cet ko 'yaṃ rūparūpibhāvaḥ dharmadharmiṇoḥ parasparākāṅkṣāviṣayatvamiti cet tatkiṃ tayoḥ svarūpamutānyat ādye tadapi nirvikalpake prakāśata eva dvitīye kiṃ tadaindriyakamutātīndriyam prathame kathamavikalpake na prakāśeta dvitīye kathaṃ savikalpake prakāśeta ata tadvastudarśanasāpekṣadaśarnaṃ nirvikalpake 'cakāsadapi savikalpake bhātīti cet tarhi na tatsarṃgātiriktamastīti saṃsargagrahādeva savikalpakopapattiḥ naca nirvikalpakasya pravartakatvamasti kiñcāsaṃsargāgrahādeva sarvatra pravṛttyaṅgīkāre madhyamavṛddhapravṛtterapi tathātvena bālasya tadīyasaṃsargajñānānumānopāyābhāvāt padānāmanvitārtheṣu vyutpattyanupapattau śābdapramāṇocchedaprasaṅgaḥ 2,255 athaivaṃ manyeta astyeva vyavaharturanvayajñānam kiṃ nāma sadapi na pravṛttāvupayujyate ato na kaściddoṣa iti tatra kiṃ tadanvayajñānaṃ pravṛttau niyatamutāniyatamiti vācyam ādye 'stu tatpravṛttāvupayogi mā vā bhūt, anyathākhyātiṃ vinā na rajatārthinaḥ purovartini pravṛttiriti tāvatsiddham dvitīye tu śabdocchedastadavasthaḥ kiñca niyatapūrvabhāvi cākāraṇaṃ cetyanupapannam pratibhāsamānayorasaṃsargāgrahe sati saṃsargagraho 'varjanīyasannidhiriti cenna viparyayasyāpi vaktuṃ śakyatvāt avaśyaṃ caitadevam vyavahāro hi vyavahartavyopalambhanibandhano yuktaḥ, na tu vyavaharaṇīyaviparyayānupalabdhinibandhanaḥ nahi ghaṭavyavahāro vyavahartavyajñānapuraḥsaro vyavahāratvādghaṭavyavahāravat vivādapadaṃ jñānaṃ purovartiviṣayaṃ tadviṣayavyavahārajanakatvātsaṃmatavat purovarti vā rajatajñānagocaro rajatajñānagocaro rajatānupāyatve sati tadarthipravṛttiviṣayatvātsamyagrajatavat vivādapadaṃ rajatajñānamidaṃ jñānānna bhidyate prakāśamānāttato 'prakāśamānabhedatve sati prakāśamānatvātsampratipannarajatajñānavadityādayaḥ kiñca viparyayābhāve nedaṃ rajatamiti jñānasya bādhakatvamanupapadyamānaṃ taṃ gamayati nahi tathātve bādhakatvamasti na tāvadagrahaṇanivartakatayā bādhakatvam, sarvapratyayānāṃ tathātvāpātāt nāpi vyavahāravicchedakatvena, atadarthināṃ vyavahārānutpattau nedaṃ rajatamitijñānasyābādhakatvaprasaṅgāt, vyāghracorādijñānasyāpi pravṛttivicchedakatvena bādhakatvaprasakteśca nacārthasya vyavahārayogyatāvicchedakatvena, samayāntare 'pi tatra vibhramātpravṛttyabhāvāpatteḥ naca vyavahārapratibandhakatvena, avivekanivṛttau kāraṇābhāvādeva vyavahārānupapatteḥ pratibandhakakalpanāyogāt, vyāghracorādijñānasya bādhakatāpatteśca vimatamayathārthaṃ bādhyatvādvayavahāravaditi ata eva bhrāntitvaprasiddhayāpi viparyāsasiddhiḥ evaṃca sati pratyayatvānumānaṃ kālātyayāpadiṣyaṃ veditavyam aduṣyakaraṇajanyatvopādhigrastaṃ ca etena rajatajñānatvānumānamapi nirastam anyathā vimato vyavahāro yathārtho vyavahāratvāt, rajataviṣayo vā rajatavyavahāratvādityapi syāt 2,263 yadapi jñānatvaṃ ca yathārthamātravṛttītyādi, tatra kimidaṃ jñānatvaṃ sāmānyaṃ vā pratiniyataṃ vā nādyaḥ vādiprativādinorāśrayāsiddheḥ dvitīye yathārthajñānavṛttijñānatve siddhasādhanatā vimatajñānavṛttijñānatvapakṣīkāre 'pi mātreti vyarthaṃ syāt tattyāgena ca pratijñāne prathamānumānadoṣa eva kiñca yathātharmātravṛttītyayathārthāvṛttitvamātraṃ vivakṣitam utāyathātharjñānāvṛttitvam ādye siddhasādhanam ayathārthavyavahārāvṛttitvasya siddhatvāt dvitīye parasyāprasiddhaviśeṣaṇatā, aduṣṭasāmagrījanyamātravṛttitvamapādhiśca yacca śuktikā rajatatvenābhāsata ityādi, tadapyasat meruḥ sarṣapa ityādivāyānmerorapi sarṣapatvena pratibhāsāddṛṣṭāntasya sādhyavaikalyāt anyathā tathāvidhavākyābhāsaṃ śrutavatā tatpratiṣedho na kriyetāprasaktatvāt nahi padārthapratiṣedho yuktaḥ api caivaṃ satyagniranuguṇa iti bādhitaviṣayasya vākyasya ghaṭaḥ pacatītyapārthakādbhedo na syāt yadapīdaṃ rajatatādātmyamityādi taccāyuktam tadapratītāvāśrayāsiddheḥ, pratītau vyāghātāt dṛṣṭāntasya sādhyasamatvāccetyāstāṃ vistaraḥ 1 2,269 $rāmānujākhyātyanuvādaḥ$ kaścitpunarevamāha tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāmakarodityādiśruteḥ, sametyānyonyasaṃyogamityādipurāṇāt, tryātmakatvādisūtrācca (line 6) ... gap in the sansknet e-text: nyāyasudhā on madhva's anuvyākhyāna 1,1.27-98 missing (including brahmasūtra 1,1.2) [= vol. 2, pp. 269-800, and vol. 3, pp. 1-38 of pandurangi's edition] [======= jnys_1,1.i: janmādhikaraṇam (continued) =======] 3,38 ... (line 20:) anyathā śvetaketūddālakākhyāyikayā pratipāditatvādadvaitamapi na śrutyabhiprāyaḥ syāt "taddhaitatpaśyan ṛṣirvāmadevaḥ pratipedehaṃ brahmāsmi'; ityapi paropāsanānuvādo na svārthe tātparyavān syāt"atha yo 'nyāṃ devatāmupāste'; itayupāsanāprakaraṇatvāt tathāca bahuviplavaḥ syāt tasmātsūtrakārasyaivāyamabhiprāyo yajjagajjanmādikāraṇatvaṃ brahmaṇaḥ svarūpāntargatameva lakṣaṇamiti tathāca vispaṣṭatadīyavākyāntarabalādasyāpi sūtrasya svarūpalakṣaṇaparatvameveti 3,42 yata evaṃ jagajjanmādikāraṇatvaṃ svalakṣaṇamatra sūtre brahmaṇo 'bhidhīyate, tato na paramate 'sya sūtrasyārambha evopapadyate ityāha- ata iti ato jīvaikyamapi sa nirācakre jagadguruḥ*
1.1.99cd
न्यायसुधा: लक्षणं हि सजातीयविजातीयव्यवच्छेदार्थं भवति यथाऽह"समानासमानजातीयव्यवच्छेदो वा लक्षणार्थःऽ; इति तथाचानेन लक्षणेन सजातीयाज्जीवाद्विजातीयाज्जडाच्च ब्रह्मव्यावर्तितं सूत्रकारेण जीवैक्यनिराकरणसूत्रस्यारम्भः कथं जीवैक्यवादिनां स्यात् स्याद्यदीदं कथञ्चित् (स्यात्कथञ्चिद्यदीदं) तटस्थलक्षणं स्यात् स्वरूपलक्षणमिति चोपपादितम् 3,43 स्यादयमद्वैतिनामनुपपन्नो लक्षणारम्भो यदीदं जीवव्यावृत्त्यर्थं लक्षणमुक्तं स्यात् जडमात्रव्यावृत्त्यर्थं तु लक्षणे व्याख्यायमाने कथं जीवैक्यवादिनां लक्षणसूत्रारम्भो ऽनुपपन्न इत्यत आह- नहीति नहि जन्मादिहेतुत्वं जीवस्य जगतो भवेत्
nyāyasudhā: lakṣaṇaṃ hi sajātīyavijātīyavyavacchedārthaṃ bhavati yathā'ha"samānāsamānajātīyavyavacchedo vā lakṣaṇārthaḥ'; iti tathācānena lakṣaṇena sajātīyājjīvādvijātīyājjaḍācca brahmavyāvartitaṃ sūtrakāreṇa jīvaikyanirākaraṇasūtrasyārambhaḥ kathaṃ jīvaikyavādināṃ syāt syādyadīdaṃ kathañcit (syātkathañcidyadīdaṃ) taṭasthalakṣaṇaṃ syāt svarūpalakṣaṇamiti copapāditam 3,43 syādayamadvaitināmanupapanno lakṣaṇārambho yadīdaṃ jīvavyāvṛttyarthaṃ lakṣaṇamuktaṃ syāt jaḍamātravyāvṛttyarthaṃ tu lakṣaṇe vyākhyāyamāne kathaṃ jīvaikyavādināṃ lakṣaṇasūtrārambho 'nupapanna ityata āha- nahīti nahi janmādihetutvaṃ jīvasya jagato bhavet
1.1.100ab
न्यायसुधा: यत्र हि लक्षणं नास्ति तत्सर्वं तद्वयावर्त्यमङ्गीकरणीयम् अन्यथा लक्षणस्याव्याप्तिप्रसङ्गात् नचेदं लक्षणं जीवस्यास्ति तत्कथमसावनेन न व्यावर्त्यत इति 3,44 किञ्चानेन लक्षणेन यदि जीवो न व्यावर्त्यते, किन्तु सो ऽपि लक्ष्यान्तर्गतः तथा सति लक्षणस्य जीवे ऽतिव्याप्तिमाशङ्कयेतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिरिति सूत्रकारीयं तन्निराकरणमसङ्गतं स्यात् नहि लक्ष्य एवातिव्याप्तिर्लक्षणस्य केनापि शङ्कयते कथञ्चिच्छङ्कायां वा तस्यापि लक्ष्यत्वाङ्गीकारं परित्यज्य तत्र न लक्षणनिराकरणं क्रियत इत्याशवानाह- हिताक्रियेति हिताक्रियादिदोषं च वक्ष्यत्येव स्वयं प्रभुः
nyāyasudhā: yatra hi lakṣaṇaṃ nāsti tatsarvaṃ tadvayāvartyamaṅgīkaraṇīyam anyathā lakṣaṇasyāvyāptiprasaṅgāt nacedaṃ lakṣaṇaṃ jīvasyāsti tatkathamasāvanena na vyāvartyata iti 3,44 kiñcānena lakṣaṇena yadi jīvo na vyāvartyate, kintu so 'pi lakṣyāntargataḥ tathā sati lakṣaṇasya jīve 'tivyāptimāśaṅkayetaravyapadeśāddhitākaraṇādidoṣaprasaktiriti sūtrakārīyaṃ tannirākaraṇamasaṅgataṃ syāt nahi lakṣya evātivyāptirlakṣaṇasya kenāpi śaṅkayate kathañcicchaṅkāyāṃ vā tasyāpi lakṣyatvāṅgīkāraṃ parityajya tatra na lakṣaṇanirākaraṇaṃ kriyata ityāśavānāha- hitākriyeti hitākriyādidoṣaṃ ca vakṣyatyeva svayaṃ prabhuḥ
1.1.100cd
न्यायसुधा: यद्यपि परेणापि जीवस्य लक्षणव्यावर्त्यत्वमङ्गीकृतमेव, यथाऽह"सर्वज्ञं सर्वशक्तिं विहायान्यतः परपरिकल्पितात्प्रधानादेरचेतनाच्चेतनादपि परिच्छिन्नज्ञानक्रियाशक्तेः संसारिणो हिरण्यगर्भादुत्पत्त्यादि न सम्भावयितुमपि शक्यतेऽ; इति, तथापि न्यायेनोपपादयितुमिदमुक्तमिति 3,45 $अथ मायावाद्युक्तस्य निर्गुणत्वस्यापि सूत्रकारैरेव निराकृतता$ इतो ऽपि मायावादिनां न ब्रह्मलक्षणसूत्रारम्भः सम्भवतीत्याह- निर्गुणत्वं चेति निर्गुणत्वं च तेनैव निषिद्धं प्रभुणा स्वयम्
nyāyasudhā: yadyapi pareṇāpi jīvasya lakṣaṇavyāvartyatvamaṅgīkṛtameva, yathā'ha"sarvajñaṃ sarvaśaktiṃ vihāyānyataḥ paraparikalpitātpradhānāderacetanāccetanādapi paricchinnajñānakriyāśakteḥ saṃsāriṇo hiraṇyagarbhādutpattyādi na sambhāvayitumapi śakyate'; iti, tathāpi nyāyenopapādayitumidamuktamiti 3,45 $atha māyāvādyuktasya nirguṇatvasyāpi sūtrakāraireva nirākṛtatā$ ito 'pi māyāvādināṃ na brahmalakṣaṇasūtrārambhaḥ sambhavatītyāha- nirguṇatvaṃ ceti nirguṇatvaṃ ca tenaiva niṣiddhaṃ prabhuṇā svayam
1.1.101ab
न्यायसुधा: लक्षणवाक्यं हि साक्षाल्लक्ष्यस्यासाधारणधर्मसंसर्गं प्रतिपादयदर्थादितरव्यावृत्तिं प्रतिपादयति ततो ऽनेनापि लक्षणावाक्येन ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वेन तदविनाभूतैः सर्वज्ञत्वादिभिश्च संसर्गः प्रतिपादनीयः तथाच निर्विशेषत्वं ब्रह्मणो ऽनेन सूत्रेण निषिद्धम् निर्विशेषत्ववादिनां च निर्विशेषत्वं निषेधतः सूत्रस्यारम्भः कथमुपपद्यत इति $जगज्जन्मादिकारणत्वस्य तटस्थत्वकल्पना $ स्यादियं जीवब्रह्मणोरेकत्वं ब्रह्मणश्च निर्गुणत्वमङ्गीकुर्वतां लक्षणसूत्रारम्भानुपपत्तिः यद्यनेन सूत्रेण जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणः स्वलक्षणमुच्यते न चैवं किन्तु तटस्थमेव नहि तथाविधं जगज्जन्मादिकारणत्वं जीवब्रह्मणोरेकत्वं वा ब्रह्मणो निर्गुणत्वं वा विरुणद्धि 3,46 ननु स्वलक्षणत्वे प्रमाणमुक्तम् मैवम् स्वस्य लक्षणानि स्वलक्षणानीति वा सु सम्यक् स्वरूपान्तर्गत्या न लक्षणानीति वा तदर्थोपपत्तेः तर्हि यतो ऽस्य जन्मादि सा माया तदाश्रयो ब्रह्मेति निर्देशः स्यात् नतु जन्माद्यस्य यतस्तद्ब्रह्मेति मैवम् यत्र घोषः सा गङ्गेतिवल्लक्षणया प्रयोगोपपत्तेः ननु तटस्थेनापि जगज्जन्मादिकारणत्वेन ब्रह्मणो जीवैक्यं निर्गुणत्वं च (नि)विरुद्धयते काकनिलयनत्वं हि परेण तटस्थं लक्षणमुदाहृतम् तस्य लक्ष्यान्तर्भावे काकाधिकरणत्वमपि गृहशब्दार्थः स्यात् ततश्च काकविगमे गृहैकदेशभङ्गबुद्धिः स्यात् इति तत्र काकाधिकरणत्वं तदनधिकरणेभ्यो गृहं व्यावर्तयति न वा नेति पक्षे ऽनुभवविरोधस्तदभिधानवैयर्थ्यं च आद्ये ब्रह्मलक्षणमपि कथं न जीवव्यावृत्तिं करोति कथं च तत्सम्बन्धेन सगुणं न भवतीति मैवम् यो हि कार्यकारणसङ्घातादविविक्तं कर्तृत्वभोक्तृत्वदोषसंसर्गिणमात्मानं मत्वा क्लिश्यति स जीवो व्यावर्त्यत एव ते(अने)न लक्षणेन तत्र यश्चैतन्यधातुः स ब्रह्मणो न भिद्यत इत्यभ्युपगमे विरोधाभावात् नच सत्यस्य प्रपञ्चस्य कारणभूतायाः सत्याया मायाया आश्रयो ब्रह्मेति सूत्रार्थो येन ब्रह्मणः सविशेषत्वं स्यात् किन्तु यदवष्टम्भो विश्वो विवर्तः प्रपञ्चस्तद् ब्रह्मेति सूत्रार्थः सति चैवं सूत्रार्थे कथं जीवब्रह्मणोरेकत्वं ब्रह्मणो निर्गुणत्वं च विरुद्धयत इति 3,47 $जगज्जन्मादिकारणत्वस्य तटस्थत्वकल्पना अयुक्ता$ अत्रोच्यते आस्तां तावत्(एषा) प्रपञ्चस्य विवर्तताऽदिवार्ता प्रमाणाभावात् प्रकृत्यधिकरणे निराकरिष्यमाणत्वाच्च तटस्थेन जगज्जन्मादिकारणत्वेनात्र सूत्रे लक्षणया ब्रह्म प्रतिपाद्यत इति कुतो ऽङ्गीकरणीयम् मुख्यार्थासम्भवे हि लक्षणाश्रयणं दृष्टम् न तावद् ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वस्य बाधकं प्रत्यक्षं तदगोचरत्वात् नाप्यनुमानम् श्रुतिबाधितत्वात् नाप्यागमः तस्याक्लिष्यकारित्वाद्यर्थतया सावकाशत्वात् 3,47f. नन्वर्थापत्त्येदमवसीयते जीवब्रह्मणोरेकत्वं तावदावश्यकम् नच जगज्जन्मादिकारणत्वस्य स्वलक्षणत्वे तत्सम्भवति अतो ऽन्यथानुपपत्त्या मायागतमेवेदं लक्षणम् जन्माद्यस्य यतस्तद् ब्रह्मेति लक्षणयोच्यत इति कल्प्यत इति तत्राह- भेदेनैवेति 3,48 भेदेनैव तु मुख्यार्थसम्भवे लक्षणा कुतः
nyāyasudhā: lakṣaṇavākyaṃ hi sākṣāllakṣyasyāsādhāraṇadharmasaṃsargaṃ pratipādayadarthāditaravyāvṛttiṃ pratipādayati tato 'nenāpi lakṣaṇāvākyena brahmaṇo jagajjanmādikāraṇatvena tadavinābhūtaiḥ sarvajñatvādibhiśca saṃsargaḥ pratipādanīyaḥ tathāca nirviśeṣatvaṃ brahmaṇo 'nena sūtreṇa niṣiddham nirviśeṣatvavādināṃ ca nirviśeṣatvaṃ niṣedhataḥ sūtrasyārambhaḥ kathamupapadyata iti $jagajjanmādikāraṇatvasya taṭasthatvakalpanā $ syādiyaṃ jīvabrahmaṇorekatvaṃ brahmaṇaśca nirguṇatvamaṅgīkurvatāṃ lakṣaṇasūtrārambhānupapattiḥ yadyanena sūtreṇa jagajjanmādikāraṇatvaṃ brahmaṇaḥ svalakṣaṇamucyate na caivaṃ kintu taṭasthameva nahi tathāvidhaṃ jagajjanmādikāraṇatvaṃ jīvabrahmaṇorekatvaṃ vā brahmaṇo nirguṇatvaṃ vā viruṇaddhi 3,46 nanu svalakṣaṇatve pramāṇamuktam maivam svasya lakṣaṇāni svalakṣaṇānīti vā su samyak svarūpāntargatyā na lakṣaṇānīti vā tadarthopapatteḥ tarhi yato 'sya janmādi sā māyā tadāśrayo brahmeti nirdeśaḥ syāt natu janmādyasya yatastadbrahmeti maivam yatra ghoṣaḥ sā gaṅgetivallakṣaṇayā prayogopapatteḥ nanu taṭasthenāpi jagajjanmādikāraṇatvena brahmaṇo jīvaikyaṃ nirguṇatvaṃ ca (ni)viruddhayate kākanilayanatvaṃ hi pareṇa taṭasthaṃ lakṣaṇamudāhṛtam tasya lakṣyāntarbhāve kākādhikaraṇatvamapi gṛhaśabdārthaḥ syāt tataśca kākavigame gṛhaikadeśabhaṅgabuddhiḥ syāt iti tatra kākādhikaraṇatvaṃ tadanadhikaraṇebhyo gṛhaṃ vyāvartayati na vā neti pakṣe 'nubhavavirodhastadabhidhānavaiyarthyaṃ ca ādye brahmalakṣaṇamapi kathaṃ na jīvavyāvṛttiṃ karoti kathaṃ ca tatsambandhena saguṇaṃ na bhavatīti maivam yo hi kāryakāraṇasaṅghātādaviviktaṃ kartṛtvabhoktṛtvadoṣasaṃsargiṇamātmānaṃ matvā kliśyati sa jīvo vyāvartyata eva te(ane)na lakṣaṇena tatra yaścaitanyadhātuḥ sa brahmaṇo na bhidyata ityabhyupagame virodhābhāvāt naca satyasya prapañcasya kāraṇabhūtāyāḥ satyāyā māyāyā āśrayo brahmeti sūtrārtho yena brahmaṇaḥ saviśeṣatvaṃ syāt kintu yadavaṣṭambho viśvo vivartaḥ prapañcastad brahmeti sūtrārthaḥ sati caivaṃ sūtrārthe kathaṃ jīvabrahmaṇorekatvaṃ brahmaṇo nirguṇatvaṃ ca viruddhayata iti 3,47 $jagajjanmādikāraṇatvasya taṭasthatvakalpanā ayuktā$ atrocyate āstāṃ tāvat(eṣā) prapañcasya vivartatā'divārtā pramāṇābhāvāt prakṛtyadhikaraṇe nirākariṣyamāṇatvācca taṭasthena jagajjanmādikāraṇatvenātra sūtre lakṣaṇayā brahma pratipādyata iti kuto 'ṅgīkaraṇīyam mukhyārthāsambhave hi lakṣaṇāśrayaṇaṃ dṛṣṭam na tāvad brahmaṇo jagajjanmādikāraṇatvasya bādhakaṃ pratyakṣaṃ tadagocaratvāt nāpyanumānam śrutibādhitatvāt nāpyāgamaḥ tasyākliṣyakāritvādyarthatayā sāvakāśatvāt 3,47f. nanvarthāpattyedamavasīyate jīvabrahmaṇorekatvaṃ tāvadāvaśyakam naca jagajjanmādikāraṇatvasya svalakṣaṇatve tatsambhavati ato 'nyathānupapattyā māyāgatamevedaṃ lakṣaṇam janmādyasya yatastad brahmeti lakṣaṇayocyata iti kalpyata iti tatrāha- bhedenaiveti 3,48 bhedenaiva tu mukhyārthasambhave lakṣaṇā kutaḥ
1.1.101cd
न्यायसुधा: यदि जीवब्रह्मणोरेकत्वपरिरक्षणाय यथाश्रुतं सूत्रार्थं परित्यज्य लक्षणाश्रीयते तर्हि जीवब्रह्मणोर्भेदेनैवाङ्गीकृतेन सूत्रस्य मुख्यार्थसम्भवे लक्षणा कस्मादाश्रयणीया नन्वभेदमुपादाय सूत्रे लक्षणा वाऽश्रयणीया भेदमुपादाय मख्यवृत्तिर्वेति सन्दिह्यते वयं तु ब्रूमः द्वितीयः पक्ष एव श्रेयानिति, अप्रामाणिकपरिरक्षणाय वाक्यानां जघन्यवृत्तिराश्रीयमाणा क्वचि(दुपलब्धेति)दपि दृष्टेति तदिदमुक्तं- भेदेनैवेति ननु कथं जीवब्रह्मैक्यमप्रामाणिकम् तत्त्वमसीत्यादिश्रुतिसिद्धमि(त्वादि)ति चेन्न उपपत्तिपराहतत्वात् तथाहि तच्छब्देना(ब्दस्य) मुख्यार्थो यः,"सदेव सोम्यऽ; इत्यादिना प्रकृतः प्रेक्षापूर्वं तेजो ऽबन्नादीनां स्रष्टा सर्वासां प्रजानां मूलमायतनं प्रतिष्ठा च सकलावद्यगन्धविधुरो ऽपरिच्छिन्नगुणाकरः परमात्मा, यश्च त्वंपदमुख्यार्थः प्रत्यक्ष(आदि)सिद्धो ऽल्पशक्तिः पराधीनो दोषकलुषितो ऽवच्छिन्नज्ञानादिगुणः, तावुपादायानेन वाक्येनैक्यमुच्यते, उत विरुद्धभागत्यागेन लक्षणया वा नाद्यः परस्परविरोधेन योग्यताविरहे जरद्गवादिवाक्यवदाभासत्वप्रसङ्गात् द्वितीये दोषमाह- भेदनैवेति 3,49 सिंहो देवदत्त इत्यादिवत्सामानाधिकरण्यमात्रं गौणमुपादाय जीवब्रह्मणोर्भेदे(ना)नैवाङ्गीकृतेन पदद्वयस्य मुख्यार्थ(त्व)सम्भवे(न) जहदजहल्लक्षणा कुत आश्रयणीयेति 3,54 ननु किं सामानाधिकरण्यं मुख्यमुपादाय तत्त्वंपदयोर्लाक्षणिकत्वं व्याख्येयम् किंवा सामानाधिकरण्यं गौणं गृहीत्वा तत्त्वंपदयोर्मुख्यार्थता व्याख्यातव्येति सन्देहे न विनिगमनायां हेतुरस्ति न नास्ति त्यजेदेकं कुलस्यार्थ इति न्यायस्य विद्यमानत्वात् तात्पर्यलिङ्गानां तत्रतत्र भेद एवानुगुण्यस्य व्युत्पादितत्वात् तदिदमुक्तं - भेदेनैवेति 3,55 किञ्च विरोध्याकारपरित्यागेन स्वरूपमात्रलक्षणया"तत्त्वमसिऽ; इति वाक्यं जीवब्रह्मणोरेकत्वं प्रतिपादयतीत्यत्र विरोध्याकारपरित्यागो नाम न तावदविवक्षामात्रमित्युक्तं प्राक् अथ सो ऽयं देवदत्त इत्यादिवद्विरोध्याकारस्यानित्यत्वम् तत्राह- कथमिति कथं नित्यगुणस्यास्य स्यादैक्यं गुणहानतः
nyāyasudhā: yadi jīvabrahmaṇorekatvaparirakṣaṇāya yathāśrutaṃ sūtrārthaṃ parityajya lakṣaṇāśrīyate tarhi jīvabrahmaṇorbhedenaivāṅgīkṛtena sūtrasya mukhyārthasambhave lakṣaṇā kasmādāśrayaṇīyā nanvabhedamupādāya sūtre lakṣaṇā vā'śrayaṇīyā bhedamupādāya makhyavṛttirveti sandihyate vayaṃ tu brūmaḥ dvitīyaḥ pakṣa eva śreyāniti, aprāmāṇikaparirakṣaṇāya vākyānāṃ jaghanyavṛttirāśrīyamāṇā kvaci(dupalabdheti)dapi dṛṣṭeti tadidamuktaṃ- bhedenaiveti nanu kathaṃ jīvabrahmaikyamaprāmāṇikam tattvamasītyādiśrutisiddhami(tvādi)ti cenna upapattiparāhatatvāt tathāhi tacchabdenā(bdasya) mukhyārtho yaḥ,"sadeva somya'; ityādinā prakṛtaḥ prekṣāpūrvaṃ tejo 'bannādīnāṃ sraṣṭā sarvāsāṃ prajānāṃ mūlamāyatanaṃ pratiṣṭhā ca sakalāvadyagandhavidhuro 'paricchinnaguṇākaraḥ paramātmā, yaśca tvaṃpadamukhyārthaḥ pratyakṣa(ādi)siddho 'lpaśaktiḥ parādhīno doṣakaluṣito 'vacchinnajñānādiguṇaḥ, tāvupādāyānena vākyenaikyamucyate, uta viruddhabhāgatyāgena lakṣaṇayā vā nādyaḥ parasparavirodhena yogyatāvirahe jaradgavādivākyavadābhāsatvaprasaṅgāt dvitīye doṣamāha- bhedanaiveti 3,49 siṃho devadatta ityādivatsāmānādhikaraṇyamātraṃ gauṇamupādāya jīvabrahmaṇorbhede(nā)naivāṅgīkṛtena padadvayasya mukhyārtha(tva)sambhave(na) jahadajahallakṣaṇā kuta āśrayaṇīyeti 3,54 nanu kiṃ sāmānādhikaraṇyaṃ mukhyamupādāya tattvaṃpadayorlākṣaṇikatvaṃ vyākhyeyam kiṃvā sāmānādhikaraṇyaṃ gauṇaṃ gṛhītvā tattvaṃpadayormukhyārthatā vyākhyātavyeti sandehe na vinigamanāyāṃ heturasti na nāsti tyajedekaṃ kulasyārtha iti nyāyasya vidyamānatvāt tātparyaliṅgānāṃ tatratatra bheda evānuguṇyasya vyutpāditatvāt tadidamuktaṃ - bhedenaiveti 3,55 kiñca virodhyākāraparityāgena svarūpamātralakṣaṇayā"tattvamasi'; iti vākyaṃ jīvabrahmaṇorekatvaṃ pratipādayatītyatra virodhyākāraparityāgo nāma na tāvadavivakṣāmātramityuktaṃ prāk atha so 'yaṃ devadatta ityādivadvirodhyākārasyānityatvam tatrāha- kathamiti kathaṃ nityaguṇasyāsya syādaikyaṃ guṇahānataḥ
1.1.102ab
न्यायसुधा: नित्यगुणत्वं चेश्वरस्य लिङ्गपादे साधयिष्यते अस्येश्वरस्येत्युपलक्षणम् जीवे ऽपि पारतन्त्र्यादिदोषाणां नित्यत्वात् यथोक्तं पुराणे"अल्पशक्तिरसार्वज्ञमऽ; इति 3,56 ननु च विरोध्याकारपरित्यागेन जीवस्य ब्रह्मैक्यमित्यस्यार्थो न विरोध्याकाराविवक्षामात्रेणेति नाप्यनित्यत्वेनेति किन्तु निर्गुणेन ब्रह्मणा जीवस्यैक्यमित्येवेति चेन्न निर्गुण(त्व)स्यैव निरूपयितुमशक्यत्वात् तथाहि तन्निर्गुणं किं सगुणादीश्वराद्भिन्नमुताभिन्नम्(वा) द्वितीये तस्यापि सगुणत्वप्रसङ्गेन निर्गुणत्वव्याघातः आद्ये दोषमाह- सदैवेति सदैव गुणवत्त्वे ऽस्य भिन्नं स्यान्निर्गुणं सदा
nyāyasudhā: nityaguṇatvaṃ ceśvarasya liṅgapāde sādhayiṣyate asyeśvarasyetyupalakṣaṇam jīve 'pi pāratantryādidoṣāṇāṃ nityatvāt yathoktaṃ purāṇe"alpaśaktirasārvajñam'; iti 3,56 nanu ca virodhyākāraparityāgena jīvasya brahmaikyamityasyārtho na virodhyākārāvivakṣāmātreṇeti nāpyanityatveneti kintu nirguṇena brahmaṇā jīvasyaikyamityeveti cenna nirguṇa(tva)syaiva nirūpayitumaśakyatvāt tathāhi tannirguṇaṃ kiṃ saguṇādīśvarādbhinnamutābhinnam(vā) dvitīye tasyāpi saguṇatvaprasaṅgena nirguṇatvavyāghātaḥ ādye doṣamāha- sadaiveti sadaiva guṇavattve 'sya bhinnaṃ syānnirguṇaṃ sadā
1.1.102cd
3,57 न्यायसुधा: यदि निर्गुणं सगुणादत्यन्तभिन्नं तर्ह्यस्य सगुणस्य नित्यं सगुणत्वात्तस्मान्नित्यमेव निर्गुणं भिन्नं प्रसज्येत तथाच न कदाचिदपि कैवल्यं स्यादिति ननु स्वभावतो निर्गुणमेवेरोपितैर्मिथ्यागुणैः सगुणमिति बालैरभिलप्यते आरोपितनीलिम्ना गगनमिव नीलत्वेन आरोपप्रवाहस्य चानादिनित्यतया सदा सगुणत्वं च नानिष्यम् तथाच मिथ्याभूतविरोध्याकारपरित्यागेनैक्योपदेशो ऽपि नानुपपन्नः नीरूपं गगनमिति यथा यथा वा यदिदं रजतं सा शुक्तिरित्येवं परेण स्वाभिसन्धावुद्घाटिते सत्याह- नचेति नच मिथ्यागुणत्वं स्यादनिर्वाच्यस्य दूषणात्
3,57 nyāyasudhā: yadi nirguṇaṃ saguṇādatyantabhinnaṃ tarhyasya saguṇasya nityaṃ saguṇatvāttasmānnityameva nirguṇaṃ bhinnaṃ prasajyeta tathāca na kadācidapi kaivalyaṃ syāditi nanu svabhāvato nirguṇameveropitairmithyāguṇaiḥ saguṇamiti bālairabhilapyate āropitanīlimnā gaganamiva nīlatvena āropapravāhasya cānādinityatayā sadā saguṇatvaṃ ca nāniṣyam tathāca mithyābhūtavirodhyākāraparityāgenaikyopadeśo 'pi nānupapannaḥ nīrūpaṃ gaganamiti yathā yathā vā yadidaṃ rajataṃ sā śuktirityevaṃ pareṇa svābhisandhāvudghāṭite satyāha- naceti naca mithyāguṇatvaṃ syādanirvācyasya dūṣaṇāt
1.1.103ab
न्यायसुधा: मिथ्येत्यसदुच्यते ऽनिर्वचनीयं वा नाद्यः अनङ्गीकारात् न द्वितीयः अनिर्वाच्यस्य प्रथमसूत्र एव निराकृतत्वात् अतो गुणराहित्यलक्षणं निर्गुणत्वं न सर्वथा शक्यनिरूपणम् ननु गुणादिपञ्चकस्य निर्गुणत्वं पदार्थविदो मन्यन्ते मन्यन्ताम् न हीदानीं निर्गुणवस्तुनिराकरणं प्रस्तुतम् किं नामाद्वैदिना निर्गुणं ब्रह्म निरूपयितुमशक्यमिति गुणशब्देना(चा)त्र धर्ममात्रं प्रकृतम् तद्गुणादिष्वपि सर्वसंमतम् गुणादीनां च सगुणत्वं परमाण्वारम्भनिरासे वक्ष्यते 3,58 ननु (च)"साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चऽ; इति निर्गुणं ब्रह्म श्रूयते मैवम् उक्तानुपपत्तिपराहतत्वेनार्थान्तरपरत्वात् अन्यथा साक्षित्वादीनामपि धर्मत्वाद्वयाघातश्च साक्षाद्द्रष्टा हि साक्षी यथाऽह पाणिनिः साक्षाद्द्रष्टरि संज्ञायामिति 3,60 एवं धर्मराहित्यलक्षणं निर्गुणत्वं निराकृतमप्याग्रहमात्रेण यो ऽङ्गीकरोति तं प्रति सोल्लुण्ठमाह- निर्गुणत्वमिति निर्गुणत्वं तदा च स्यादासुरत्वं नचान्यथा
nyāyasudhā: mithyetyasaducyate 'nirvacanīyaṃ vā nādyaḥ anaṅgīkārāt na dvitīyaḥ anirvācyasya prathamasūtra eva nirākṛtatvāt ato guṇarāhityalakṣaṇaṃ nirguṇatvaṃ na sarvathā śakyanirūpaṇam nanu guṇādipañcakasya nirguṇatvaṃ padārthavido manyante manyantām na hīdānīṃ nirguṇavastunirākaraṇaṃ prastutam kiṃ nāmādvaidinā nirguṇaṃ brahma nirūpayitumaśakyamiti guṇaśabdenā(cā)tra dharmamātraṃ prakṛtam tadguṇādiṣvapi sarvasaṃmatam guṇādīnāṃ ca saguṇatvaṃ paramāṇvārambhanirāse vakṣyate 3,58 nanu (ca)"sākṣī cetā kevalo nirguṇaśca'; iti nirguṇaṃ brahma śrūyate maivam uktānupapattiparāhatatvenārthāntaraparatvāt anyathā sākṣitvādīnāmapi dharmatvādvayāghātaśca sākṣāddraṣṭā hi sākṣī yathā'ha pāṇiniḥ sākṣāddraṣṭari saṃjñāyāmiti 3,60 evaṃ dharmarāhityalakṣaṇaṃ nirguṇatvaṃ nirākṛtamapyāgrahamātreṇa yo 'ṅgīkaroti taṃ prati solluṇṭhamāha- nirguṇatvamiti nirguṇatvaṃ tadā ca syādāsuratvaṃ nacānyathā
1.1.103cd
न्यायसुधा: तदा च युक्तया निर्गु(णे)णत्वे निराकृते ऽपि यदि निर्गुणत्वं परस्मै रुचिं स्यात् तर्हि गुणशब्दोदितसकलशुभराहित्यलक्षणमासुरत्वमेव स्यात् अन्यथानिरूपयितुमशक्यत्वस्योक्तत्वात् तेनैक्यं च मायावादिनामनुमन्यामह इति एतेन ब्रह्मणो निर्गुणत्वादस्य लक्षणस्य यत्तटस्थत्वमुक्तम् नहि नानाविधकार्यक्रियावेशात्मत्वं तत्प्रसवशक्तयत्मकं वा जिज्ञास्यविशुद्धब्रह्मान्तर्गतं भवितुमर्हति तदपि निरस्तं वेदितव्यम् निर्गुण(त्व)स्यैव निराकृतत्वात् यच्चोक्तम्"नेदं ब्रह्मणो विशेषणम् प्रपञ्चोपाधित्वेन निरुपाधिकब्रह्मस्वरूपान्तर्गतत्वायोगातऽ; इति, तदुत्तरत्र निराकरिष्यत इति 3,61 $अथ तदुक्तस्य "गुणगुणिनोः अन्यत्वानन्यत्वाभ्याम् अनिरूपणम् इत्स्यय दुष्टता$ यदपि गुणगुणिनोरन्यत्वानन्यत्वाभ्यामनिरूपणादिति लक्षणस्य तटस्थत्वादि सिद्धये परेणोक्तं तद्दूषयितुमनुवदति- लक्ष्यलक्षणयोरिति लक्ष्यलक्षणयोर्भेदो ऽभेदो वा यदि वोभयम्
nyāyasudhā: tadā ca yuktayā nirgu(ṇe)ṇatve nirākṛte 'pi yadi nirguṇatvaṃ parasmai ruciṃ syāt tarhi guṇaśabdoditasakalaśubharāhityalakṣaṇamāsuratvameva syāt anyathānirūpayitumaśakyatvasyoktatvāt tenaikyaṃ ca māyāvādināmanumanyāmaha iti etena brahmaṇo nirguṇatvādasya lakṣaṇasya yattaṭasthatvamuktam nahi nānāvidhakāryakriyāveśātmatvaṃ tatprasavaśaktayatmakaṃ vā jijñāsyaviśuddhabrahmāntargataṃ bhavitumarhati tadapi nirastaṃ veditavyam nirguṇa(tva)syaiva nirākṛtatvāt yaccoktam"nedaṃ brahmaṇo viśeṣaṇam prapañcopādhitvena nirupādhikabrahmasvarūpāntargatatvāyogāt'; iti, taduttaratra nirākariṣyata iti 3,61 $atha taduktasya "guṇaguṇinoḥ anyatvānanyatvābhyām anirūpaṇam itsyaya duṣṭatā$ yadapi guṇaguṇinoranyatvānanyatvābhyāmanirūpaṇāditi lakṣaṇasya taṭasthatvādi siddhaye pareṇoktaṃ taddūṣayitumanuvadati- lakṣyalakṣaṇayoriti lakṣyalakṣaṇayorbhedo 'bhedo vā yadi vobhayam
1.1.104a
3,61f. न्यायसुधा: यदत्र जगज्जन्मादिकारणत्वं मु(ख्य)खतो लक्षणमभिहितं सवर्ज्ञत्वादिसमस्तगुणवत्त्वं चाभिप्रायव्या(प्रा)प्तमित्युक्तम् तदुभयमपि लक्षणं लक्ष्याद्ब्रह्मणो भिन्नमभिन्नं भिन्नाभिन्नं वा नाद्यः मेरुमन्दरवल्लक्ष्यलक्षणभावस्य गुणगुणिभावस्य चानुपपत्तेः सम्बन्धसद्भावान्नेति चेत् (न) तस्यापि सम्बन्धिभ्यामन्यत्वानन्यत्वाभ्यामनिरूपणात् न द्वितीयः अनेकैरभिन्नस्य ब्रह्मणो ऽप्यनेकत्वापत्तेः तथा चैकमेवेति श्रुतिविरोधात् लक्षणानां वैकत्वमापद्येत तथाच"यतो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽ; इत्यादिश्रुतेः पुनरुक्तिदोषप्रसङ्गः लक्ष्यलक्षणभावो गुणगुणिभावश्चाभेदे नोपपद्यते प्रसिद्धेन ह्यप्रसिद्धं लक्षणीयम् नच तदेव तदैव प्रसिद्धमप्रसिद्धं चेति युक्तम् गुणी च गुणवान्भवति नच स्वेनैव तद्वान्भवति न तृतीयः परस्परविरोधात् अतो ऽशक्यनिरूपणत्वान्नेदं ब्रह्मस्वरूपान्तर्गतं लक्षणम् किन्तु तटस्थमेव नच तटस्थेन तेन ब्रह्मणो ऽद्वितीयत्वभङ्गः यद्रजतमित्यभात्सा शुक्तिरितिवन्मिथ्याभूतेनापि प्रपञ्चकारणत्वेनोपलक्षणयोगादिति 3,63 एवमनूद्य निराकर्तुमारभते- इति पृष्ट इति इति पृष्टे
3,61f. nyāyasudhā: yadatra jagajjanmādikāraṇatvaṃ mu(khya)khato lakṣaṇamabhihitaṃ savarjñatvādisamastaguṇavattvaṃ cābhiprāyavyā(prā)ptamityuktam tadubhayamapi lakṣaṇaṃ lakṣyādbrahmaṇo bhinnamabhinnaṃ bhinnābhinnaṃ vā nādyaḥ merumandaravallakṣyalakṣaṇabhāvasya guṇaguṇibhāvasya cānupapatteḥ sambandhasadbhāvānneti cet (na) tasyāpi sambandhibhyāmanyatvānanyatvābhyāmanirūpaṇāt na dvitīyaḥ anekairabhinnasya brahmaṇo 'pyanekatvāpatteḥ tathā caikameveti śrutivirodhāt lakṣaṇānāṃ vaikatvamāpadyeta tathāca"yato vā imāni bhūtāni jāyante'; ityādiśruteḥ punaruktidoṣaprasaṅgaḥ lakṣyalakṣaṇabhāvo guṇaguṇibhāvaścābhede nopapadyate prasiddhena hyaprasiddhaṃ lakṣaṇīyam naca tadeva tadaiva prasiddhamaprasiddhaṃ ceti yuktam guṇī ca guṇavānbhavati naca svenaiva tadvānbhavati na tṛtīyaḥ parasparavirodhāt ato 'śakyanirūpaṇatvānnedaṃ brahmasvarūpāntargataṃ lakṣaṇam kintu taṭasthameva naca taṭasthena tena brahmaṇo 'dvitīyatvabhaṅgaḥ yadrajatamityabhātsā śuktiritivanmithyābhūtenāpi prapañcakāraṇatvenopalakṣaṇayogāditi 3,63 evamanūdya nirākartumārabhate- iti pṛṣṭa iti iti pṛṣṭe
1.1.104ab
न्यायसुधा: वक्तव्यमिति शेषः पृष्ट इतयुपलक्षणम् दूषिते चेत्यपि ग्राह्यम् दूषणानामत्यन्तासम्बद्धत्वात्पृष्ट इत्येवोक्तम् किं वक्तव्यमिति तत्र जगज्जन्मादिकारणत्वादीनां धर्माणां भेदाभावे ऽपि विशेषस्य सद्भावात्तद्बलेन सर्वमुत्पद्यत इति वक्तुं निर्भेदवस्तुनि परेण विशेषस्यानङ्गीकृतत्वात् घटादीनां च मिथ्यात्वेनाङ्गीकृतानामनुदाहरणत्वात्सत्य एव वस्तुन्यसावुदपपादनीय इति मन्वान आह- तदेति ... तदैक्यस्य गतिरेव न विद्यते
nyāyasudhā: vaktavyamiti śeṣaḥ pṛṣṭa itayupalakṣaṇam dūṣite cetyapi grāhyam dūṣaṇānāmatyantāsambaddhatvātpṛṣṭa ityevoktam kiṃ vaktavyamiti tatra jagajjanmādikāraṇatvādīnāṃ dharmāṇāṃ bhedābhāve 'pi viśeṣasya sadbhāvāttadbalena sarvamutpadyata iti vaktuṃ nirbhedavastuni pareṇa viśeṣasyānaṅgīkṛtatvāt ghaṭādīnāṃ ca mithyātvenāṅgīkṛtānāmanudāharaṇatvātsatya eva vastunyasāvudapapādanīya iti manvāna āha- tadeti ... tadaikyasya gatireva na vidyate
1.1.104cd
3,63f. न्यायसुधा: यद्येवं पृष्ट्वा लक्षणं दूषयसि तदैक्यस्य गतिर्निरूपणप्रकारो न विद्यते अयमभिप्रायः द्विविधं हि वाक्यं मायावादिना तत्त्वावेदकमङ्गीकृतम् एकं जीवब्रह्मणोरैक्यपरं महावाक्यम् यथा तत्त्वमसीत्यादि अपरं तत्स्वरूपपरमवान्तरवाक्यम् यथा सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यादि तदुभयमपि सविशेषाभिन्नवस्तुनिष्ठं परेणाङ्गीकरणीयम् गत्यन्तराभावात् 3,65 तत्र तावदाद्यस्य गत्यन्तरं नास्ति कथमिति चेत् उच्यते तत्त्वमसीत्यादिवाक्यप्रतिपाद्यमैक्यं किं तत्पदलक्षिताच्चैतन्यादभिन्नमुत भिन्नमथ भिन्नाभिन्नमिति वाच्यम् परेणाङ्गीकृतत्वेन प्राधान्यादभेदपक्षं तावदादौ निराकरोति- ऐक्याभेद इति ऐक्याभेदे न शास्त्रेण ज्ञेयं तत् स्वप्रकाशतः
3,63f. nyāyasudhā: yadyevaṃ pṛṣṭvā lakṣaṇaṃ dūṣayasi tadaikyasya gatirnirūpaṇaprakāro na vidyate ayamabhiprāyaḥ dvividhaṃ hi vākyaṃ māyāvādinā tattvāvedakamaṅgīkṛtam ekaṃ jīvabrahmaṇoraikyaparaṃ mahāvākyam yathā tattvamasītyādi aparaṃ tatsvarūpaparamavāntaravākyam yathā satyaṃ jñānamanantaṃ brahmetyādi tadubhayamapi saviśeṣābhinnavastuniṣṭhaṃ pareṇāṅgīkaraṇīyam gatyantarābhāvāt 3,65 tatra tāvadādyasya gatyantaraṃ nāsti kathamiti cet ucyate tattvamasītyādivākyapratipādyamaikyaṃ kiṃ tatpadalakṣitāccaitanyādabhinnamuta bhinnamatha bhinnābhinnamiti vācyam pareṇāṅgīkṛtatvena prādhānyādabhedapakṣaṃ tāvadādau nirākaroti- aikyābheda iti aikyābhede na śāstreṇa jñeyaṃ tat svaprakāśataḥ
1.1.105ab
3,65f. न्यायसुधा: ऐक्यस्य चैतन्यस्वरूपाभेदे ऽङ्गीक्रियमाणे तदैक्यं तत्त्वमसीत्यादिना शास्त्रेण प्रतिपाद्यं न स्यात् कुतः स्वरूपस्य स्वप्रकाशत्वेन नित्यसिद्धत्वात् तन्मात्रस्वरूपत्वाच्चैक्यस्य नहि प्रकाशमानमेव शास्त्रप्रतिपाद्यम् वैयर्थ्यप्रसङ्गात् किञ्चावेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वं स्वप्रकाशत्वं परोणाङ्गीकृतम् तथाच स्वप्रकाशचैतन्यात्मकं (च) शास्त्रप्रतिपाद्यं चेति व्याहतम् अथ शास्त्रं नैक्यं प्रतिपादयति किन्तु भेदभ्रमं निराकरोति, यथोक्तम् सिद्धं तु निवर्तकत्वादिति न ऐक्ये प्रकाशमाने भेदभ्रमस्यैवानवकाशात् तत्त्वाप्रतिपत्तेर्भ्रान्तिहेतुत्वात् ऐक्यं न प्रकाशत इति चेन्न स्वप्रकाशचैतन्यमात्रत्वविरोधात् अविद्यावशात्स्वप्रकाशस्याप्यनवभास इति चेन्न सर्वथाप्यनवभासप्रसङ्गात् तथाचाधिष्ठानानवभासे ऽविद्यारोपस्याप्यनुपपत्तेः न ह्यखण्डे वस्तुन्यंशतो ऽविद्यावरणं सम्भवति असम्भवनीयावभासचतुराविद्येति चेत् तर्हि सा जडेष्वेव कुतो नाङ्गीकार्या अनुपपत्तेस्तुल्यत्वात् तथाच"सा न जडेषु वस्तुषुऽ; इत्ययुक्तम् न शास्त्रेण ज्ञेयं तदित्युपलक्षणम् शास्त्रप्रतिपाद्यत्वे ऽपि तत्पदेनैव सिद्धत्वात् त्वमसीति व्यर्थमित्यपि द्रष्टव्यम् तदित्येतावता न भेदभ्रमनिवृत्तिः अतस्त्वमसीति सार्थकमिति चेन्न तत्पदेनै(वै)क्यस्य प्रतिपादितत्वादैक्यप्रतीतौ च भेदभ्रमस्य निरस्तत्वात् अन्यथा कदाप्यनिवृत्तिप्रसङ्गात् तत्पदेनैक्यस्याप्रतिपादितत्वे तदुपलक्षितचैतन्यमात्रत्वानुपपत्तिः ननु कथं तर्हि सो ऽयं देवदत्त इति वाक्यम् अत्रापि विशेषानङ्गीकारे ऽनुपपत्तिरेवेति 3,68 भेदे मिथ्यात्वतो भेदसत्यत्वं स्याद् बलादपि
3,65f. nyāyasudhā: aikyasya caitanyasvarūpābhede 'ṅgīkriyamāṇe tadaikyaṃ tattvamasītyādinā śāstreṇa pratipādyaṃ na syāt kutaḥ svarūpasya svaprakāśatvena nityasiddhatvāt tanmātrasvarūpatvāccaikyasya nahi prakāśamānameva śāstrapratipādyam vaiyarthyaprasaṅgāt kiñcāvedyatve satyaparokṣavyavahārayogyatvaṃ svaprakāśatvaṃ paroṇāṅgīkṛtam tathāca svaprakāśacaitanyātmakaṃ (ca) śāstrapratipādyaṃ ceti vyāhatam atha śāstraṃ naikyaṃ pratipādayati kintu bhedabhramaṃ nirākaroti, yathoktam siddhaṃ tu nivartakatvāditi na aikye prakāśamāne bhedabhramasyaivānavakāśāt tattvāpratipatterbhrāntihetutvāt aikyaṃ na prakāśata iti cenna svaprakāśacaitanyamātratvavirodhāt avidyāvaśātsvaprakāśasyāpyanavabhāsa iti cenna sarvathāpyanavabhāsaprasaṅgāt tathācādhiṣṭhānānavabhāse 'vidyāropasyāpyanupapatteḥ na hyakhaṇḍe vastunyaṃśato 'vidyāvaraṇaṃ sambhavati asambhavanīyāvabhāsacaturāvidyeti cet tarhi sā jaḍeṣveva kuto nāṅgīkāryā anupapattestulyatvāt tathāca"sā na jaḍeṣu vastuṣu'; ityayuktam na śāstreṇa jñeyaṃ tadityupalakṣaṇam śāstrapratipādyatve 'pi tatpadenaiva siddhatvāt tvamasīti vyarthamityapi draṣṭavyam tadityetāvatā na bhedabhramanivṛttiḥ atastvamasīti sārthakamiti cenna tatpadenai(vai)kyasya pratipāditatvādaikyapratītau ca bhedabhramasya nirastatvāt anyathā kadāpyanivṛttiprasaṅgāt tatpadenaikyasyāpratipāditatve tadupalakṣitacaitanyamātratvānupapattiḥ nanu kathaṃ tarhi so 'yaṃ devadatta iti vākyam atrāpi viśeṣānaṅgīkāre 'nupapattireveti 3,68 bhede mithyātvato bhedasatyatvaṃ syād balādapi
1.1.105c
न्यायसुधा: द्वितीयं निराकरोति- भेद इति ऐक्यस्य स्वरूपाद्भेदे ऽङ्गीक्रियमाणे ऽपसिद्धान्तस्तावत् तत्त्वमस्यादिवाक्यस्याखण्डार्थनिष्ठताया मायावादिनाङ्गीकृतत्वात् 3,69 मिथ्यात्वप्रसङ्गो ऽपरो दोषः, चैतन्यातिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारात् अन्यथाद्वैतेनैव सत्येनाद्वैतव्याघातात् ऐक्यमिथ्यात्वे किन्नश्छिन्नमिति चेन्न मिथ्यात्वतो न शास्त्रेण ज्ञेयं तदित्यनुवर्तनात् अन्यथा तत्त्वमस्यादिशास्त्रस्यातत्त्वावेदकत्वं स्यात् किञ्च जीवब्रह्मणोरैक्यस्य मिथ्यात्वतस्तद्भेदसत्यत्वमपि स्यात् कुतः बलाद्वयाप्तिबलादित्यर्थः ननु न कुत्रापि सतयो भेदो ऽस्माभिरभ्युपेयते तत्कथं व्याप्तिः मैवम् आस्तां तावत्परमार्थचिन्ता ययोर्दूरस्थयोर्वनस्पत्योरैक्यं मिथ्या तयोर्भेदः सत्य इति दृष्टम् अथवा यस्य स्वरूपेण सतो यो ऽभावो मिथ्या तस्य तद्विपरीतः सत्यो यथा ब्रह्मणो ऽनृतत्वादेर्मिथ्यात्वे सत्यत्वादिकं सत्यमिति सामान्यव्याप्त्याश्रयणेन प्रसङ्गोपपत्तिः यथाहुः"परस्परविरोधे तु न प्रकारान्तरस्थितिःऽ; इति 3,70 तृतीयं निराचष्टे- भेदाभेदाविति भेदाभेदौ यदि
nyāyasudhā: dvitīyaṃ nirākaroti- bheda iti aikyasya svarūpādbhede 'ṅgīkriyamāṇe 'pasiddhāntastāvat tattvamasyādivākyasyākhaṇḍārthaniṣṭhatāyā māyāvādināṅgīkṛtatvāt 3,69 mithyātvaprasaṅgo 'paro doṣaḥ, caitanyātiriktasya sarvasya mithyātvāṅgīkārāt anyathādvaitenaiva satyenādvaitavyāghātāt aikyamithyātve kinnaśchinnamiti cenna mithyātvato na śāstreṇa jñeyaṃ tadityanuvartanāt anyathā tattvamasyādiśāstrasyātattvāvedakatvaṃ syāt kiñca jīvabrahmaṇoraikyasya mithyātvatastadbhedasatyatvamapi syāt kutaḥ balādvayāptibalādityarthaḥ nanu na kutrāpi satayo bhedo 'smābhirabhyupeyate tatkathaṃ vyāptiḥ maivam āstāṃ tāvatparamārthacintā yayordūrasthayorvanaspatyoraikyaṃ mithyā tayorbhedaḥ satya iti dṛṣṭam athavā yasya svarūpeṇa sato yo 'bhāvo mithyā tasya tadviparītaḥ satyo yathā brahmaṇo 'nṛtatvādermithyātve satyatvādikaṃ satyamiti sāmānyavyāptyāśrayaṇena prasaṅgopapattiḥ yathāhuḥ"parasparavirodhe tu na prakārāntarasthitiḥ'; iti 3,70 tṛtīyaṃ nirācaṣṭe- bhedābhedāviti bhedābhedau yadi
1.1.105cd
न्यायसुधा: जीवब्रह्मणोरैक्यस्य स्वरूपाद्भेदाभेदौ यद्यङ्गीक्रियेते तदा वक्तव्यं तौ किं चैतन्यादभिन्नावुत भिन्नौ अथ भिन्नाभिन्नाविति आद्ये चैतन्यस्यापि द्वित्वं तयोर्वैकत्वमित्याद्यापद्येत द्वितीययोर्देषमाह- तदेति ... तदा स्यादेव ह्यनवस्थितिः
nyāyasudhā: jīvabrahmaṇoraikyasya svarūpādbhedābhedau yadyaṅgīkriyete tadā vaktavyaṃ tau kiṃ caitanyādabhinnāvuta bhinnau atha bhinnābhinnāviti ādye caitanyasyāpi dvitvaṃ tayorvaikatvamityādyāpadyeta dvitīyayordeṣamāha- tadeti ... tadā syādeva hyanavasthitiḥ
1.1.106a
न्यायसुधा: हिशब्देनानवस्थाव्युत्पादनाय स्पष्टतामाचष्टे तथा हि स भेदः किं भेदिभ्यां भिन्नो ऽभिन्नो भिन्नाभिन्नो वा प्रथमे सो ऽपि भेदस्तथेत्यनवस्था द्वितीये शब्दपर्यायत्वादयो दोषाः तृतीयस्तु तृतीये ऽन्तर्भवति तत्राप्युक्तविधयानवस्थैवेति ननु भेदस्य भेदान्तरं भेदाभेदयोश्च भेदाभेदान्तरमित्येतावता नानवस्था उत्पत्तिज्ञप्तिप्रतिबन्धकत्वाभावादिति चेन्न विशेषेणप्रतीतिमन्तरेण विशिष्टप्रत्ययानुपपत्त्या ज्ञप्तिप्रतिबन्धकत्वात् तदिदमुक्तं-स्यादेवेति यद्यपि भेदाभेदाङ्गीकारे विरोधो वक्तुं शक्यते तथापि स्फुटत्वान्नोक्तः एवमैक्यस्य स्वरूपाद्भेदपक्षे ऽनवस्थापीति 3,72 नन्वैक्यं चैतन्याभिन्नमपि स्वनिर्वाहकत्वात्स्वाभाविकप्रकाशेनाप्रकाशितत्वमात्मनो निर्वक्ष्यति(हिष्यति) यद्वा स्वरूपेणैक्यस्य भेदाभेदौ स्ताम् तयोश्च भेदाभेदान्तराभावे ऽपि स्वनिर्वाहकत्वाद्वयवहारोपपत्तिरिति चेन्न विशेषानभ्युपगमे स्वनिर्वाहकत्वस्यापि वक्तुमशक्यत्वादित्यभिप्रायेणाह- स्वनिर्वाहकतेति स्वनिर्वाहकता चेत् स्याद्
nyāyasudhā: hiśabdenānavasthāvyutpādanāya spaṣṭatāmācaṣṭe tathā hi sa bhedaḥ kiṃ bhedibhyāṃ bhinno 'bhinno bhinnābhinno vā prathame so 'pi bhedastathetyanavasthā dvitīye śabdaparyāyatvādayo doṣāḥ tṛtīyastu tṛtīye 'ntarbhavati tatrāpyuktavidhayānavasthaiveti nanu bhedasya bhedāntaraṃ bhedābhedayośca bhedābhedāntaramityetāvatā nānavasthā utpattijñaptipratibandhakatvābhāvāditi cenna viśeṣeṇapratītimantareṇa viśiṣṭapratyayānupapattyā jñaptipratibandhakatvāt tadidamuktaṃ-syādeveti yadyapi bhedābhedāṅgīkāre virodho vaktuṃ śakyate tathāpi sphuṭatvānnoktaḥ evamaikyasya svarūpādbhedapakṣe 'navasthāpīti 3,72 nanvaikyaṃ caitanyābhinnamapi svanirvāhakatvātsvābhāvikaprakāśenāprakāśitatvamātmano nirvakṣyati(hiṣyati) yadvā svarūpeṇaikyasya bhedābhedau stām tayośca bhedābhedāntarābhāve 'pi svanirvāhakatvādvayavahāropapattiriti cenna viśeṣānabhyupagame svanirvāhakatvasyāpi vaktumaśakyatvādityabhiprāyeṇāha- svanirvāhakateti svanirvāhakatā cet syād
1.1.106b
न्यायसुधा: ऐक्यस्य भेदाभेदयोर्वा स्वनिर्वाहकता यद्यङ्गीकृता स्यात् तदा पृच्छामः स्वस्य निर्वाहकं हि स्वनिर्वाहकं तस्य भावः स्वनिर्वाहकता स्वस्येति च कर्मणि षष्ठी कर्तृकर्मणोः कृतीति वचनात् तथा चैकस्यैवैकस्यामेव निर्वाहक्रियायां कर्मकर्तृत्वलक्षणं निर्वाह्यत्वं निर्वाहकत्वमित्युक्तं भवति तन्निर्वाह्यत्वं निर्वाहकत्वं च परस्परं धर्मिणा क्रियया चात्यन्ताभिन्नमु(तात्यं)तभि(न्नाभि)न्नमिति ... बाह्यं बाहकमित्यपि पर्यायो भेदवान् वा स्यादनवस्थोभयत्र च
nyāyasudhā: aikyasya bhedābhedayorvā svanirvāhakatā yadyaṅgīkṛtā syāt tadā pṛcchāmaḥ svasya nirvāhakaṃ hi svanirvāhakaṃ tasya bhāvaḥ svanirvāhakatā svasyeti ca karmaṇi ṣaṣṭhī kartṛkarmaṇoḥ kṛtīti vacanāt tathā caikasyaivaikasyāmeva nirvāhakriyāyāṃ karmakartṛtvalakṣaṇaṃ nirvāhyatvaṃ nirvāhakatvamityuktaṃ bhavati tannirvāhyatvaṃ nirvāhakatvaṃ ca parasparaṃ dharmiṇā kriyayā cātyantābhinnamu(tātyaṃ)tabhi(nnābhi)nnamiti ... bāhyaṃ bāhakamityapi paryāyo bhedavān vā syādanavasthobhayatra ca
Adhyāya 1 (cont. 12)
1.1.107a
-द् न्यायसुधा: निर्वाह्यमिति निर्वाहकमिति अपिशब्दान्निर्वाहकमित्यपि शब्दसमूहः पर्यायः प्रसज्येत एकार्थत्वात् नच तेषां शब्दानां कश्चित्पर्यायत्वं मन्यते द्वितीयमनूद्य दूषयति- भेदवानिति 3,72f. वाशब्दो यद्यर्थे यदि निर्वाह्यत्वादिरर्थः परस्परं धर्मिणा न भेदवान् स्यात्तदा तद्भेदद्वयस्य भेदिस्वरूपमात्रत्वे पर्यायत्वादिदोषप्रसङ्गाद्भेदान्तरवदित्यङ्गीकरणीयम् तथाच परस्परं भेदं धर्मिभेदं वाऽश्रित्योभयत्रानवस्था स्यादिति 3,74 एवं विशेषानभ्युपगमे महावाक्यार्थानुपपत्तिमभिधायावान्तरवाक्ये ऽपि तामतिदिशति- सत्येति सत्यज्ञानादिके ऽप्येवं
-d nyāyasudhā: nirvāhyamiti nirvāhakamiti apiśabdānnirvāhakamityapi śabdasamūhaḥ paryāyaḥ prasajyeta ekārthatvāt naca teṣāṃ śabdānāṃ kaścitparyāyatvaṃ manyate dvitīyamanūdya dūṣayati- bhedavāniti 3,72f. vāśabdo yadyarthe yadi nirvāhyatvādirarthaḥ parasparaṃ dharmiṇā na bhedavān syāttadā tadbhedadvayasya bhedisvarūpamātratve paryāyatvādidoṣaprasaṅgādbhedāntaravadityaṅgīkaraṇīyam tathāca parasparaṃ bhedaṃ dharmibhedaṃ vā'śrityobhayatrānavasthā syāditi 3,74 evaṃ viśeṣānabhyupagame mahāvākyārthānupapattimabhidhāyāvāntaravākye 'pi tāmatidiśati- satyeti satyajñānādike 'pyevaṃ
1.1.107bc
न्यायसुधा: सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यादिके ऽवान्तरवाक्ये ऽप्येवं विकल्प्य दूषणमभिधानीयमित्यर्थः तथाहि सत्यज्ञानादिकं परस्परं ब्रह्मणा चात्यन्ताभिन्नं वा भिन्नं वा भिन्नाभिन्नं वा नाद्यः तथा सति स्वप्रकाशब्रह्मात्मकस्य तस्य सत्यज्ञानादिशास्त्रप्रतिपाद्यत्वप्रसङ्गात् सत्यज्ञानादिपदानां पर्यायत्वापत्त्या सहप्रयोगानुपपत्तिप्रसङ्गाच्च न द्वितीयः अपसिद्धान्तात् मिथ्यात्वापत्त्या शास्त्रस्यातत्त्वावेदकत्वप्रसङ्गाच्च अज्ञानत्वादेः सत्यत्वापत्तेश्च न तृतीयः अनवस्थाप्रसङ्गात् स्वनिर्वाहकत्वस्य चोक्तविधया निर्वक्तुमशक्यत्वादिति 3,75 ननु सत्यज्ञानादीनां परस्परं ब्रह्मणा चात्यन्तमभेद एव नच तावता सत्यज्ञानादिपदानां पर्यायत्वम् वाच्यार्थभेदसद्भावात् परापरसामान्यवाचिनां सगुणब्रह्मवाचिनां वा तेषां परब्रह्मणि लक्षणया प्रवृत्त्यङ्गीकारात् नच वाच्यं सत्यपदेन लक्षितस्यैव ज्ञानपदेन लक्षणायां वैयर्थ्यात्, अधिकलक्षणायां च नाखण्डार्थतासिद्धिरिति लक्ष्यार्थभेदाभावे ऽप्यारोपितासत्यत्वादिव्यवृत्त्यर्थत्वेनपदान्तराणां सप्रयोजनत्वात् अत एव न शास्त्रवैयर्थ्यम् स्वप्रकाशे ऽप्यारोपिताकारव्यावृत्त्यर्थत्वेन शास्त्रस्य सप्रयोजनत्त्वादिति चेन्न किं ब्रह्मविशेषणत्वेनासत्यत्वादिव्यावृत्तिबोधः प्रयोजनमुच्यते किंवा स्वतन्त्र एव व्यावृत्तिबोधः 3,76 आद्ये दोषमाह- न व्यावृत्त्येति ... न व्यावृत्त्या प्रयोजनम् व्यावृत्तस्याविशेषत्वे
nyāyasudhā: satyaṃ jñānamanantaṃ brahmetyādike 'vāntaravākye 'pyevaṃ vikalpya dūṣaṇamabhidhānīyamityarthaḥ tathāhi satyajñānādikaṃ parasparaṃ brahmaṇā cātyantābhinnaṃ vā bhinnaṃ vā bhinnābhinnaṃ vā nādyaḥ tathā sati svaprakāśabrahmātmakasya tasya satyajñānādiśāstrapratipādyatvaprasaṅgāt satyajñānādipadānāṃ paryāyatvāpattyā sahaprayogānupapattiprasaṅgācca na dvitīyaḥ apasiddhāntāt mithyātvāpattyā śāstrasyātattvāvedakatvaprasaṅgācca ajñānatvādeḥ satyatvāpatteśca na tṛtīyaḥ anavasthāprasaṅgāt svanirvāhakatvasya coktavidhayā nirvaktumaśakyatvāditi 3,75 nanu satyajñānādīnāṃ parasparaṃ brahmaṇā cātyantamabheda eva naca tāvatā satyajñānādipadānāṃ paryāyatvam vācyārthabhedasadbhāvāt parāparasāmānyavācināṃ saguṇabrahmavācināṃ vā teṣāṃ parabrahmaṇi lakṣaṇayā pravṛttyaṅgīkārāt naca vācyaṃ satyapadena lakṣitasyaiva jñānapadena lakṣaṇāyāṃ vaiyarthyāt, adhikalakṣaṇāyāṃ ca nākhaṇḍārthatāsiddhiriti lakṣyārthabhedābhāve 'pyāropitāsatyatvādivyavṛttyarthatvenapadāntarāṇāṃ saprayojanatvāt ata eva na śāstravaiyarthyam svaprakāśe 'pyāropitākāravyāvṛttyarthatvena śāstrasya saprayojanattvāditi cenna kiṃ brahmaviśeṣaṇatvenāsatyatvādivyāvṛttibodhaḥ prayojanamucyate kiṃvā svatantra eva vyāvṛttibodhaḥ 3,76 ādye doṣamāha- na vyāvṛttyeti ... na vyāvṛttyā prayojanam vyāvṛttasyāviśeṣatve
1.1.107d
न्यायसुधा: इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया ब्रह्मविशेषणत्वेनासत्यत्वादिव्यावृत्तिलक्षणं प्रयोजनं सत्यादिपदानां त्वया वक्तुं न शक्यते कुत इत्यत आह- व्यावृत्तस्येति व्यावृत्ततया प्रतीतस्य ब्रह्मणो ऽविशेषत्वे सतीत्यर्थः अभावविशेषाङ्गीकारे च भावविशेषैः किमपराद्धम् द्वितीयं दूषयति- न व्यावृत्तस्येति व्यावृत्तेर्व्यावृत्तस्य ब्रह्मणो ऽविशेषत्वे सा स्वतन्त्रा व्यावृत्तिर्न प्रयोजनम् अजिज्ञासितत्वात् मुमुक्षुणा ब्रह्म वा तद्धर्मो वा जिज्ञासितव्यः तत्र व्यावृत्तिर्न ब्रह्म तस्य भावरूपत्वादेकत्वान्निरुपाधिकत्वाच्च ब्रह्मधर्मो ऽपि न चेत्कथं मुमुक्षुणा जिज्ञास्येत अजिज्ञासितबोधनं च कथं प्रयोजनं स्यादिति 3,79 किञ्च सत्यादिपदानि ब्रह्मणि किं सत्यत्वादिधर्मानाभिदधत्यसत्त्वादिव्यावृत्तिप्रयोजनानि उतान्यथा वा नाद्यः अनङ्गीकारादित्याह- न व्यावृत्त्येति व्यावृत्तस्य ब्रह्मणो ऽविशेषत्वे ऽङ्गीकृते सति, विशेषणाभिधानमुखेन व्यावृत्तिः पदानां प्रयोजनमिति वक्तुं न शक्यत इत्यर्थः 3,80 द्वितीयं दूषयति- न व्यावृत्तस्येति व्यावृत्तस्य ब्रह्मणो ऽविशेषत्वे सत्यत्वादिधर्माप्रतिपादन इति यावत् असत्यत्वादिव्यावृत्तिः पदानां प्रयोजनमिति वक्तुं न शक्यते नहि तीरे नदीत्वमनभिदधतो नदीपदस्यानदीत्वव्यावृत्तिः प्रयोजनं सम्भवति विरोध्याकारसमर्पणेन हि विरोध्याकारान्तरं व्यावर्तनीयम् यदुक्तं शास्त्रं चारोपिताकारव्यावृत्त्या स्वप्रकाशे ऽपि प्रयोजनवदिति तदप्यनेनैव निरस्तम् निर्विशेषे स्वयंप्रकाशमाने विरोध्याकारारोप एवानुपपन्न इति चोक्तम् एवं विशेषानङ्गीकारे वाक्यद्वयस्यानुपपत्तिमभिधायोपसंहरति- तदिति ... तदखण्डं च खण्डितम्
nyāyasudhā: itthambhūtalakṣaṇe tṛtīyā brahmaviśeṣaṇatvenāsatyatvādivyāvṛttilakṣaṇaṃ prayojanaṃ satyādipadānāṃ tvayā vaktuṃ na śakyate kuta ityata āha- vyāvṛttasyeti vyāvṛttatayā pratītasya brahmaṇo 'viśeṣatve satītyarthaḥ abhāvaviśeṣāṅgīkāre ca bhāvaviśeṣaiḥ kimaparāddham dvitīyaṃ dūṣayati- na vyāvṛttasyeti vyāvṛttervyāvṛttasya brahmaṇo 'viśeṣatve sā svatantrā vyāvṛttirna prayojanam ajijñāsitatvāt mumukṣuṇā brahma vā taddharmo vā jijñāsitavyaḥ tatra vyāvṛttirna brahma tasya bhāvarūpatvādekatvānnirupādhikatvācca brahmadharmo 'pi na cetkathaṃ mumukṣuṇā jijñāsyeta ajijñāsitabodhanaṃ ca kathaṃ prayojanaṃ syāditi 3,79 kiñca satyādipadāni brahmaṇi kiṃ satyatvādidharmānābhidadhatyasattvādivyāvṛttiprayojanāni utānyathā vā nādyaḥ anaṅgīkārādityāha- na vyāvṛttyeti vyāvṛttasya brahmaṇo 'viśeṣatve 'ṅgīkṛte sati, viśeṣaṇābhidhānamukhena vyāvṛttiḥ padānāṃ prayojanamiti vaktuṃ na śakyata ityarthaḥ 3,80 dvitīyaṃ dūṣayati- na vyāvṛttasyeti vyāvṛttasya brahmaṇo 'viśeṣatve satyatvādidharmāpratipādana iti yāvat asatyatvādivyāvṛttiḥ padānāṃ prayojanamiti vaktuṃ na śakyate nahi tīre nadītvamanabhidadhato nadīpadasyānadītvavyāvṛttiḥ prayojanaṃ sambhavati virodhyākārasamarpaṇena hi virodhyākārāntaraṃ vyāvartanīyam yaduktaṃ śāstraṃ cāropitākāravyāvṛttyā svaprakāśe 'pi prayojanavaditi tadapyanenaiva nirastam nirviśeṣe svayaṃprakāśamāne virodhyākārāropa evānupapanna iti coktam evaṃ viśeṣānaṅgīkāre vākyadvayasyānupapattimabhidhāyopasaṃharati- taditi ... tadakhaṇḍaṃ ca khaṇḍitam
1.1.107ef
न्यायसुधा: तत्तस्मादखण्डं निर्विशेषं वाक्यद्वयप्रतिपाद्यमित्येतन्मतं खण्डितं दूषितं वेदितव्यमित्यर्थः 3,81 स्वक्रियाविरुद्धं च निर्विशेषत्ववचनमित्याह- निर्विशेषत्वमिति निर्विशेषत्वमेतेन मूको ऽहमितिवद् भवेत्
nyāyasudhā: tattasmādakhaṇḍaṃ nirviśeṣaṃ vākyadvayapratipādyamityetanmataṃ khaṇḍitaṃ dūṣitaṃ veditavyamityarthaḥ 3,81 svakriyāviruddhaṃ ca nirviśeṣatvavacanamityāha- nirviśeṣatvamiti nirviśeṣatvametena mūko 'hamitivad bhavet
1.1.108ab
न्यायसुधा: यथा मूको ऽहमित्येतत्स्वक्रियाविरुद्धम् वक्तृत्वाभावो ह्यनेनोच्यते वचनक्रियया च वक्तृत्वमिति तथा निर्विशेषं ब्रह्मेति स्वक्रियाविरुद्धं भवेत् कथम् एतेन निर्विशेषत्वेन विशेषेणापतितेन हेतुना विशेषाभावो हि निर्विशेषं ब्रह्मेति वाक्येन प्रतिपादयितुमिष्यः प्रतिपादनक्रियया च विशेषाभावलक्षणो विशेषः प्राप्नोतीति अयमपि विशेषो निर्विशेषमित्यनेन निराक्रियत इति कुतस्तत्रापि स्वक्रियाविरोधः प्रतीतिविरोध इति चेत् तर्ह्येतद्वचनकर्तृत्वमपि मूको ऽहमित्यनेन निराक्रियत इति कुतस्तत्रापि स्वक्रियाविरोधः प्रतीतिविरोध इति चेत् समःसमाधिः परबोधनोपायाभावाद्विशेषाभाव उपादीयते नतु ब्रह्मविशेषतयेति चेत् अत्रापि परबोधनोपायाभावादेवेदं वचनम् वस्तुतस्त्वसौ मूक एवेत्यस्तु निर्विशेषम् इत्यस्य विशेषनिरास एव तात्पर्यम् न निर्विशेषत्वविशेषविधौ अतः कथं विरोध इति चेत् तर्हि मूको ऽहमित्यस्यापि वक्तृत्वनिरासे तात्पर्यम् नैतद्वचनवक्तृत्व इति कुतस्तत्रापि विरोधः न तत्र स्ववचनविरोधः किन्तु स्वक्रियाविरोध इति चेत् प्रकृते ऽपि किमन्यो ऽभिहित इत्यास्तां प्रपञ्चः तदिदमुक्तं- मूको ऽहमितिवदिति 3,82 यदर्थमयं प्रयत्नस्तदाह- अभिन्ने ऽपीति अभिन्ने ऽपि विशेषो ऽयं बलादापतति ह्यतः
nyāyasudhā: yathā mūko 'hamityetatsvakriyāviruddham vaktṛtvābhāvo hyanenocyate vacanakriyayā ca vaktṛtvamiti tathā nirviśeṣaṃ brahmeti svakriyāviruddhaṃ bhavet katham etena nirviśeṣatvena viśeṣeṇāpatitena hetunā viśeṣābhāvo hi nirviśeṣaṃ brahmeti vākyena pratipādayitumiṣyaḥ pratipādanakriyayā ca viśeṣābhāvalakṣaṇo viśeṣaḥ prāpnotīti ayamapi viśeṣo nirviśeṣamityanena nirākriyata iti kutastatrāpi svakriyāvirodhaḥ pratītivirodha iti cet tarhyetadvacanakartṛtvamapi mūko 'hamityanena nirākriyata iti kutastatrāpi svakriyāvirodhaḥ pratītivirodha iti cet samaḥsamādhiḥ parabodhanopāyābhāvādviśeṣābhāva upādīyate natu brahmaviśeṣatayeti cet atrāpi parabodhanopāyābhāvādevedaṃ vacanam vastutastvasau mūka evetyastu nirviśeṣam ityasya viśeṣanirāsa eva tātparyam na nirviśeṣatvaviśeṣavidhau ataḥ kathaṃ virodha iti cet tarhi mūko 'hamityasyāpi vaktṛtvanirāse tātparyam naitadvacanavaktṛtva iti kutastatrāpi virodhaḥ na tatra svavacanavirodhaḥ kintu svakriyāvirodha iti cet prakṛte 'pi kimanyo 'bhihita ityāstāṃ prapañcaḥ tadidamuktaṃ- mūko 'hamitivaditi 3,82 yadarthamayaṃ prayatnastadāha- abhinne 'pīti abhinne 'pi viśeṣo 'yaṃ balādāpatati hyataḥ
1.1.108cd
3,82f. न्यायसुधा: अत उक्तप्रकारेण महावाक्यावान्तरवाक्ययोरन्यथानुपपत्तिबलाद्भेदरहिते ऽपि ब्रह्मण्ययमनुपपत्तिशान्तिहेतुर्विशेषो नाम शक्तिविशेषो ऽङ्गीकरणीयः प्राप्नोति इदमुक्तं भवति महावाक्यप्रतिपाद्यमैक्यमवान्तरवाक्यप्रतिपाद्यं च सत्यत्वादिकं ब्रह्मणा परस्परं चाभिन्नमेव एकधैवानुद्रष्टव्यमित्याद्येकरस(त्व)प्रतिपादकश्रुतेः न चोक्तदोषः यतो भेदहीने ऽपि वस्तुन्यस्ति कश्चिच्छक्तिविशेषो येन प्रकाशमानमपि न प्रकाशत इत्यादि युज्यते स च विशेषो ऽनयैवार्थापत्त्यावगम्यत इत्येव त्वया वक्तव्यमिति 3,85 नन्वङ्गीकृते ऽपि विशेषे नानुपपत्तिशान्तिः सो ऽपि हि विशेषो यदि वस्तुनो भिन्नस्तर्हि भेदानवस्थादि दोषः स्यादभिन्नत्वे च विशेषतद्वद्भावानुपपत्तेस्तादवस्थ्यादित्यत आह- विशेषेति विशेषतद्वतोश्चैव स्वनिर्वाहकता भवेत्
3,82f. nyāyasudhā: ata uktaprakāreṇa mahāvākyāvāntaravākyayoranyathānupapattibalādbhedarahite 'pi brahmaṇyayamanupapattiśāntiheturviśeṣo nāma śaktiviśeṣo 'ṅgīkaraṇīyaḥ prāpnoti idamuktaṃ bhavati mahāvākyapratipādyamaikyamavāntaravākyapratipādyaṃ ca satyatvādikaṃ brahmaṇā parasparaṃ cābhinnameva ekadhaivānudraṣṭavyamityādyekarasa(tva)pratipādakaśruteḥ na coktadoṣaḥ yato bhedahīne 'pi vastunyasti kaścicchaktiviśeṣo yena prakāśamānamapi na prakāśata ityādi yujyate sa ca viśeṣo 'nayaivārthāpattyāvagamyata ityeva tvayā vaktavyamiti 3,85 nanvaṅgīkṛte 'pi viśeṣe nānupapattiśāntiḥ so 'pi hi viśeṣo yadi vastuno bhinnastarhi bhedānavasthādi doṣaḥ syādabhinnatve ca viśeṣatadvadbhāvānupapattestādavasthyādityata āha- viśeṣeti viśeṣatadvatoścaiva svanirvāhakatā bhavet
1.1.109a
न्यायसुधा: विशेषविशेषिणोश्चाभेद एवाङ्गीकरणीयः विशेषबलाच्च विशेषतद्वद्भावो ऽप्युपपादनीय इति शेषः तथापि विशेषपरस्परयानवस्था स्यादित्यत आह- स्वनिर्वाहकतेति स एव विशेषो विशेषान्तरमन्तरेण विशेषतद्वद्भावं च घटयति एकस्यैव निर्वाह्यत्वं निर्वाहकत्वं च तद्बलादेव सिद्धयतीत्यङ्गीकरणीयमिति 3,86 नन्वभिन्ने वस्तुनि भेदकार्यनिर्वाहकत्वं विशेषस्य कुतः प्रमाणात्(तः) सिद्धमित्यत आह- भेदहीने त्विति तुशब्दो ऽवधारणे भेदहीने त्वपर्यायशब्दान्तरनियामकः विशेषो नाम कथितः
nyāyasudhā: viśeṣaviśeṣiṇoścābheda evāṅgīkaraṇīyaḥ viśeṣabalācca viśeṣatadvadbhāvo 'pyupapādanīya iti śeṣaḥ tathāpi viśeṣaparasparayānavasthā syādityata āha- svanirvāhakateti sa eva viśeṣo viśeṣāntaramantareṇa viśeṣatadvadbhāvaṃ ca ghaṭayati ekasyaiva nirvāhyatvaṃ nirvāhakatvaṃ ca tadbalādeva siddhayatītyaṅgīkaraṇīyamiti 3,86 nanvabhinne vastuni bhedakāryanirvāhakatvaṃ viśeṣasya kutaḥ pramāṇāt(taḥ) siddhamityata āha- bhedahīne tviti tuśabdo 'vadhāraṇe bhedahīne tvaparyāyaśabdāntaraniyāmakaḥ viśeṣo nāma kathitaḥ
1.1.109d
-च् न्यायसुधा: अपर्यायशब्दान्तरनियामक इत्यशेषभेदकायर्निर्वाहकत्वोपलक्षणम् एतदुक्तं भवति जीवब्रह्मैक्यादीनामेकधैवेत्यादिश्रुत्या चैतन्यस्वरूपमात्रत्वं प्रतीयते चैतन्ये स्वप्रकाशतया सिद्धे ऽप्यसिद्धिरपर्यायशब्दवेद्यत्वम्, चैतन्यप्रकाशस्य नाविद्यानिवर्तकत्वमद्वैतज्ञानस्य तन्निवर्तकत्वमित्यर्थक्रियविशेषः चैतन्यमेकं सत्यत्वादीन्यनेकानीति सङ्खयावैलक्षण्यमित्यादिभेदकार्याणि चावगम्यते एतदुभयान्यथानुपपत्त्या भेदरहिते ऽपि चैतन्ये भेद्रप्रतिनिधिस्तत्कायर्कारी कश्चिदतिशयो ऽस्तीति कल्प्यते गत्यन्तराभावात् तथाचार्थापत्त्या स्वरूपग्राहिण्या भेदकार्यनिर्वाहक एव(च)असौ सिद्ध इति किं तत्र प्रमाणान्तरान्वेषणेनेति अनेनैव विशेषस्य लक्षणं चोक्तं भवति भेदहाने ऽप्यनुपचरितभेदव्यवहारनिमित्तं विशेष इति 3,87 $अन्यवादिभिरपि विशेषो ऽङ्गीकार्यः$ एवमद्वैतवादिना विशेषमङ्गीकारयित्वान्यानप्यङ्गीकारयति- सो ऽस्तीति ... सो ऽस्ति वस्तुष्वशेषतः
-c nyāyasudhā: aparyāyaśabdāntaraniyāmaka ityaśeṣabhedakāyarnirvāhakatvopalakṣaṇam etaduktaṃ bhavati jīvabrahmaikyādīnāmekadhaivetyādiśrutyā caitanyasvarūpamātratvaṃ pratīyate caitanye svaprakāśatayā siddhe 'pyasiddhiraparyāyaśabdavedyatvam, caitanyaprakāśasya nāvidyānivartakatvamadvaitajñānasya tannivartakatvamityarthakriyaviśeṣaḥ caitanyamekaṃ satyatvādīnyanekānīti saṅkhayāvailakṣaṇyamityādibhedakāryāṇi cāvagamyate etadubhayānyathānupapattyā bhedarahite 'pi caitanye bhedrapratinidhistatkāyarkārī kaścidatiśayo 'stīti kalpyate gatyantarābhāvāt tathācārthāpattyā svarūpagrāhiṇyā bhedakāryanirvāhaka eva(ca)asau siddha iti kiṃ tatra pramāṇāntarānveṣaṇeneti anenaiva viśeṣasya lakṣaṇaṃ coktaṃ bhavati bhedahāne 'pyanupacaritabhedavyavahāranimittaṃ viśeṣa iti 3,87 $anyavādibhirapi viśeṣo 'ṅgīkāryaḥ$ evamadvaitavādinā viśeṣamaṅgīkārayitvānyānapyaṅgīkārayati- so 'stīti ... so 'sti vastuṣvaśeṣataḥ
1.1.110
न्यायसुधा: न केवलं ब्रह्मणि मायावादिना विशेषो ऽङ्गीकरणीयः किं नाम प्रपञ्चसत्यतावादिभिरप्यशेषद्रव्येषु स विशेषो ऽङ्गीकार्यः तथा हि पटस्तच्छौक्लयं च तावन्न भिद्येते अङ्गुलीद्वयवद्भेदेनानुपलम्भात् अयुतसिद्धत्वादिति चेत् किमयुतसिद्धत्वं नाम अवश्यमाश्रयाश्रयिभावेनावस्थानमिति चेत् किमेतावता भेदेन न प्रत्येतव्यम् नापि कुण्डमिव पटो ऽधिकरणत्वेन बदराणीव शौक्लयमाधेयत्वेन परिस्फुरति किं नाम तदेव तदिति न चैषा प्रतीतिर्भ्रान्तिः बाधकाभावात् शौक्लयपटयोर्भेदावगाहिनी प्रत्यक्षप्रतीतिर्हि बाधिका भवेत् अनुमानादीनामभेदप्रत्यय(क्ष)रोधेनोत्थानस्यैवासम्भवात् नच भेदावगाहिनी प्रत्यक्षप्रतीतिरस्तीत्युक्तम् तेन प्रत्यक्षत एव सिद्धः पटशौक्लययोरभेदः दृश्यन्ते च भेदकार्याणि, पटशौक्लयबुद्धयोरन्यूनानतिरिक्तविषयत्वाभावः, तच्छब्दयोरपर्यायत्वं अपर्यायशब्दस्मारकत्वं, जलाहरणाद्यर्थक्रियाभेदः, पटमानयेत्युक्ते यत्किञ्चिच्छुक्लयानानयनं, शुक्लमानयेत्युक्ते नियमेन पटस्यानयनम्, अपटः पट इतिवदशुक्लः पट इत्यनयोर्विरोधाभावः, अन्धस्यापि पटो ऽयमितिवच्छुक्लो ऽयमिति च प्रतीत्यनुत्पत्तिः, शुक्लाप्रतिपत्तिवत्पटाप्रतिपत्त्यभावः, महारजनसम्पर्केण शुक्लत्ववत्पटस्या(प्या)वृत्तत्वाभावः, पटवद्वा शौक्लयस्याप्यनावृत्तत्वाभावः, इत्येवमादीनि नचैषा प्रतीतिर्भान्तिः बाधितत्वाभिमानस्याप्यभावात् व्यवहाराद्यविसंवादाच्च तदेतयोरभेदभेदकार्यप्रतीत्योरन्यथानुपपत्त्या निर्भेदे ऽपि पटे ऽस्ति कश्चिदतिशयो भेदप्रतिनिधिर्यद्वशादिदं सर्वं समञ्जसं स्यादित्येव कल्पनीयम् न चातिशयो ऽभिन्ने ऽपि विशेषकत्वाद्विशेष इति गीयते एवमन्यत्रापि द्रव्ये विशेषः प्रतिपत्तव्यः ननु भेदाभेदाङ्गीकारेणानुपपत्तेः शमनात् किं विशेषेणेति चेन्न परस्परविरुद्धयोर्भेदाभेदयोरेकत्रावस्थानघटनाया(म)पि विशेषस्याप्यङ्गीकरणीयत्वात् प्रतीतत्वात्को विरोध इति चेत् सत्यम् प्रतीतिरपि कथमुपपन्नेति चिन्तायां वस्तुस्वभावातिशयस्यानुसरणीयत्वात् भेदाभेदानवस्थापरिहारार्थमपि विशेषाङ्गीकारस्यावश्यकत्वस्योक्तत्वादिति 3,91 ननु सर्ववस्तुषु यद्यस्ति विशेषः, स च वस्तुनो न भिद्यते, प्राप्तं तर्हि सकलवस्तूनामैक्यमित्यत आह- विशेषा इति 3,92 विशेषास्ते ऽप्यनन्ताश्च परस्परविशेषिणः स्वनिर्वाहकतायुक्ताः सन्ति वस्तुष्वशेषतः
nyāyasudhā: na kevalaṃ brahmaṇi māyāvādinā viśeṣo 'ṅgīkaraṇīyaḥ kiṃ nāma prapañcasatyatāvādibhirapyaśeṣadravyeṣu sa viśeṣo 'ṅgīkāryaḥ tathā hi paṭastacchauklayaṃ ca tāvanna bhidyete aṅgulīdvayavadbhedenānupalambhāt ayutasiddhatvāditi cet kimayutasiddhatvaṃ nāma avaśyamāśrayāśrayibhāvenāvasthānamiti cet kimetāvatā bhedena na pratyetavyam nāpi kuṇḍamiva paṭo 'dhikaraṇatvena badarāṇīva śauklayamādheyatvena parisphurati kiṃ nāma tadeva taditi na caiṣā pratītirbhrāntiḥ bādhakābhāvāt śauklayapaṭayorbhedāvagāhinī pratyakṣapratītirhi bādhikā bhavet anumānādīnāmabhedapratyaya(kṣa)rodhenotthānasyaivāsambhavāt naca bhedāvagāhinī pratyakṣapratītirastītyuktam tena pratyakṣata eva siddhaḥ paṭaśauklayayorabhedaḥ dṛśyante ca bhedakāryāṇi, paṭaśauklayabuddhayoranyūnānatiriktaviṣayatvābhāvaḥ, tacchabdayoraparyāyatvaṃ aparyāyaśabdasmārakatvaṃ, jalāharaṇādyarthakriyābhedaḥ, paṭamānayetyukte yatkiñcicchuklayānānayanaṃ, śuklamānayetyukte niyamena paṭasyānayanam, apaṭaḥ paṭa itivadaśuklaḥ paṭa ityanayorvirodhābhāvaḥ, andhasyāpi paṭo 'yamitivacchuklo 'yamiti ca pratītyanutpattiḥ, śuklāpratipattivatpaṭāpratipattyabhāvaḥ, mahārajanasamparkeṇa śuklatvavatpaṭasyā(pyā)vṛttatvābhāvaḥ, paṭavadvā śauklayasyāpyanāvṛttatvābhāvaḥ, ityevamādīni nacaiṣā pratītirbhāntiḥ bādhitatvābhimānasyāpyabhāvāt vyavahārādyavisaṃvādācca tadetayorabhedabhedakāryapratītyoranyathānupapattyā nirbhede 'pi paṭe 'sti kaścidatiśayo bhedapratinidhiryadvaśādidaṃ sarvaṃ samañjasaṃ syādityeva kalpanīyam na cātiśayo 'bhinne 'pi viśeṣakatvādviśeṣa iti gīyate evamanyatrāpi dravye viśeṣaḥ pratipattavyaḥ nanu bhedābhedāṅgīkāreṇānupapatteḥ śamanāt kiṃ viśeṣeṇeti cenna parasparaviruddhayorbhedābhedayorekatrāvasthānaghaṭanāyā(ma)pi viśeṣasyāpyaṅgīkaraṇīyatvāt pratītatvātko virodha iti cet satyam pratītirapi kathamupapanneti cintāyāṃ vastusvabhāvātiśayasyānusaraṇīyatvāt bhedābhedānavasthāparihārārthamapi viśeṣāṅgīkārasyāvaśyakatvasyoktatvāditi 3,91 nanu sarvavastuṣu yadyasti viśeṣaḥ, sa ca vastuno na bhidyate, prāptaṃ tarhi sakalavastūnāmaikyamityata āha- viśeṣā iti 3,92 viśeṣāste 'pyanantāśca parasparaviśeṣiṇaḥ svanirvāhakatāyuktāḥ santi vastuṣvaśeṣataḥ
1.1.111ab
न्यायसुधा: ते प्रकृतस्वरूपा विशेषा अशेषतो वस्तुष्वनन्तेषु द्रव्येष्वनन्ता एव सन्ति न पुनरेक एव सर्वत्रातो नोक्तदोषः सो ऽस्तीत्येकवचनं तु समुदायापेक्षया प्रयुक्तमिति भावः नन्वेकैकस्मिंश्च द्रव्ये विशेषो ऽप्येकैको ऽस्ति तदा पटो महांश्छुक्लश्चलतीति विचित्रानेकव्यवहारानुपपत्तिः न ह्येकस्मादविचित्रस्वभावाद्विचित्रानेककार्योत्पत्तिर्दृष्टा तथा सत्याकस्मिकत्वप्रसङ्गात् ततश्च विशेषाङ्गीकारो व्यर्थः स्यादित्यत आह- विशेषा इति ते ऽप्युक्तलक्षणा विशेषा अशेषतो ऽपि वस्तुषु प्रत्येकमनन्ताः सन्त्यतो नोक्तदोषावकाशः अनन्ता इत्युपलक्षणम् यत्र यावन्तो व्यवहारास्तत्र तावन्तो विशेषा इति ज्ञातव्यम् प्रतिद्रव्यमनेकत्वे विशेषाणां परस्परं भेदेन भाव्यम् भेदाविनाभूतत्वादनेकत्वस्य तथाच भिन्ननां द्रव्याभेदे द्रव्यस्यापि भेदप्रसङ्ग इत्यत आह- परम्परेति परस्परविशेषवत्त्वेनैवानेकत्वं सम्भवति विशेषस्य भेदकार्यकारिताया उक्तत्वादिति भावः विशेषाणामपि विशेषान्तराङ्गीकारे ऽनवस्थेत्यत आह- स्वनिर्वाहकतेति पूर्वं द्रव्येण विशेषस्याभेदचिन्ता इदानीं तु परस्परमिति स्फुटो ऽर्थभेदः सर्वं चैतद्विशेषस्वरूपसाधकार्थापत्त्यैव सिद्धमिति न पृथक् प्रमाणमुक्तम् नहि स्वयमनुपपन्नमनुपपत्त्यन्तरशान्त्यै प्रभवति किन्तु यथायथोपपद्यते तथातथैव स्वरूपग्राहिण्या ऽर्थापत्यैव कल्प्यते यद्यपि विशेषः प्रत्यक्षो ऽपि भवति "येन प्रत्यक्षसिद्धेनऽ; इति वक्ष्यमाणत्वात् तथापि विप्रतिपन्नो न तन्मात्रेण बोधयितुं शक्यत इत्यर्थापत्तिरुपन्यस्तेति 3,94 यदर्थं तदैक्यस्येत्यादिना सर्ववादिभिर्विशेषो ऽङ्गीकारितस्तदिदानीमाह- अत इति अतो ऽनन्तगुणं ब्रह्म निर्भेदमपि भण्यते
nyāyasudhā: te prakṛtasvarūpā viśeṣā aśeṣato vastuṣvananteṣu dravyeṣvanantā eva santi na punareka eva sarvatrāto noktadoṣaḥ so 'stītyekavacanaṃ tu samudāyāpekṣayā prayuktamiti bhāvaḥ nanvekaikasmiṃśca dravye viśeṣo 'pyekaiko 'sti tadā paṭo mahāṃśchuklaścalatīti vicitrānekavyavahārānupapattiḥ na hyekasmādavicitrasvabhāvādvicitrānekakāryotpattirdṛṣṭā tathā satyākasmikatvaprasaṅgāt tataśca viśeṣāṅgīkāro vyarthaḥ syādityata āha- viśeṣā iti te 'pyuktalakṣaṇā viśeṣā aśeṣato 'pi vastuṣu pratyekamanantāḥ santyato noktadoṣāvakāśaḥ anantā ityupalakṣaṇam yatra yāvanto vyavahārāstatra tāvanto viśeṣā iti jñātavyam pratidravyamanekatve viśeṣāṇāṃ parasparaṃ bhedena bhāvyam bhedāvinābhūtatvādanekatvasya tathāca bhinnanāṃ dravyābhede dravyasyāpi bhedaprasaṅga ityata āha- parampareti parasparaviśeṣavattvenaivānekatvaṃ sambhavati viśeṣasya bhedakāryakāritāyā uktatvāditi bhāvaḥ viśeṣāṇāmapi viśeṣāntarāṅgīkāre 'navasthetyata āha- svanirvāhakateti pūrvaṃ dravyeṇa viśeṣasyābhedacintā idānīṃ tu parasparamiti sphuṭo 'rthabhedaḥ sarvaṃ caitadviśeṣasvarūpasādhakārthāpattyaiva siddhamiti na pṛthak pramāṇamuktam nahi svayamanupapannamanupapattyantaraśāntyai prabhavati kintu yathāyathopapadyate tathātathaiva svarūpagrāhiṇyā 'rthāpatyaiva kalpyate yadyapi viśeṣaḥ pratyakṣo 'pi bhavati "yena pratyakṣasiddhena'; iti vakṣyamāṇatvāt tathāpi vipratipanno na tanmātreṇa bodhayituṃ śakyata ityarthāpattirupanyasteti 3,94 yadarthaṃ tadaikyasyetyādinā sarvavādibhirviśeṣo 'ṅgīkāritastadidānīmāha- ata iti ato 'nantaguṇaṃ brahma nirbhedamapi bhaṇyate
1.1.111cd
न्यायसुधा: निर्भेदमपि ब्रह्मातो विशेषसामर्थ्यादनन्तगुणं भण्यत इति यत्परेण पृष्टं लक्ष्यलक्षणयोर्भेद इत्यादि तस्येदमुत्तरम्- ब्रह्म निर्भेदमिति यदत्रोक्तमनेकलक्षराभिन्नस्यानेकत्वप्रसङ्गः, लक्षणानां वानेकत्वानुपपत्तिः, शब्दपर्ययत्वं, गुणगुणित्वाद्यनुपपत्तिरिति, तस्योत्तरं निर्भेदमप्यतो विशेषशद्गुणानामनन्तत्वं, ब्रह्मणश्चैकत्वम्, अनन्ता गुणा अस्येति गुणगुण्यादिभावो, ब्रह्म च गुणाश्चेत्यपुनरुक्तभणनं च युज्यत इति अत्र जगज्जन्मादिकारणत्वमिति वक्तव्ये ऽनन्तगुणमिति वचनमिदं सूत्रमनन्तगुण(वत्)त्वमेव ब्रह्मणो लक्षणमभिप्रेत्य तत्साधनाय जगज्जन्मादिकारणत्वलक्षणं प्रतिपादयितुं प्रवृत्तमिति सूचयितुम् तदेवं जगज्जन्मादिकारणत्वस्य स्वलक्षणत्वे बाधकाभावान्न तटस्थत्वकल्पनं युक्तमिति सिद्धम् अत्राह किमर्थं लक्ष्यलक्षणयोरभेदमङ्गीकृत्य विशेषबलेन सर्वव्यवहारसमाधानं क्रियते भेद एव कस्मान्नाङ्गीक्रियते गुणगुणिभावस्तु समवायसम्बन्धाद्भविष्यति यदि च सूत्रकारेण समवायो निराकरिष्यत इति नाङ्गीकारार्हस्तदा गुणगुणिनोरेव स कश्चित्तादृशः स्वभावभेद इत्यङ्गीकरणीयम् नहि पटादौ भेदाभावे ऽपि विशेषबलाद्वयवहारविशेषदर्शनमात्रेण ब्रह्मण्यपि तथा कल्पयितुं युक्तम् निश्चायकप्रमाणाभावात् निश्चायकप्रमाणोपन्यासार्थं हि सम्भावना कल्प्यते यथाऽहुः 3,95 "सम्भावितः प्रतिज्ञायाअर्थः साध्येत हेतुना न तस्य हेतुभिस्त्राणमुत्पतन्नेव यो मृतःऽ; इति न पुनः सम्भावनैवार्थ(स्य)साधिकेत्यत आह- एवं धर्मानिति एवं धर्मानिति श्रुत्या तदभेदो ऽप्युदीर्यते
nyāyasudhā: nirbhedamapi brahmāto viśeṣasāmarthyādanantaguṇaṃ bhaṇyata iti yatpareṇa pṛṣṭaṃ lakṣyalakṣaṇayorbheda ityādi tasyedamuttaram- brahma nirbhedamiti yadatroktamanekalakṣarābhinnasyānekatvaprasaṅgaḥ, lakṣaṇānāṃ vānekatvānupapattiḥ, śabdaparyayatvaṃ, guṇaguṇitvādyanupapattiriti, tasyottaraṃ nirbhedamapyato viśeṣaśadguṇānāmanantatvaṃ, brahmaṇaścaikatvam, anantā guṇā asyeti guṇaguṇyādibhāvo, brahma ca guṇāścetyapunaruktabhaṇanaṃ ca yujyata iti atra jagajjanmādikāraṇatvamiti vaktavye 'nantaguṇamiti vacanamidaṃ sūtramanantaguṇa(vat)tvameva brahmaṇo lakṣaṇamabhipretya tatsādhanāya jagajjanmādikāraṇatvalakṣaṇaṃ pratipādayituṃ pravṛttamiti sūcayitum tadevaṃ jagajjanmādikāraṇatvasya svalakṣaṇatve bādhakābhāvānna taṭasthatvakalpanaṃ yuktamiti siddham atrāha kimarthaṃ lakṣyalakṣaṇayorabhedamaṅgīkṛtya viśeṣabalena sarvavyavahārasamādhānaṃ kriyate bheda eva kasmānnāṅgīkriyate guṇaguṇibhāvastu samavāyasambandhādbhaviṣyati yadi ca sūtrakāreṇa samavāyo nirākariṣyata iti nāṅgīkārārhastadā guṇaguṇinoreva sa kaścittādṛśaḥ svabhāvabheda ityaṅgīkaraṇīyam nahi paṭādau bhedābhāve 'pi viśeṣabalādvayavahāraviśeṣadarśanamātreṇa brahmaṇyapi tathā kalpayituṃ yuktam niścāyakapramāṇābhāvāt niścāyakapramāṇopanyāsārthaṃ hi sambhāvanā kalpyate yathā'huḥ 3,95 "sambhāvitaḥ pratijñāyāarthaḥ sādhyeta hetunā na tasya hetubhistrāṇamutpatanneva yo mṛtaḥ'; iti na punaḥ sambhāvanaivārtha(sya)sādhiketyata āha- evaṃ dharmāniti evaṃ dharmāniti śrutyā tadabhedo 'pyudīryate
1.1.112
न्यायसुधा: अपिशब्दाद्विशेषो ऽपि अत्र हि ब्रह्मधर्माणां पृथक् दर्शननिन्दयाभेदो ऽवगम्यते धर्मानिति च धर्मबहुत्वोक्तया सविशेषत्वम् नच धर्मानित्यनुवादमात्रम् श्रुतिं विना तदसिद्धेः मूलश्रुत्यङ्गीकारे सैव विशेषाभिधात्री भविष्यतीति प्रमितमेतन्निर्भेदमेव ब्रह्म विशेषबलादेव नानाव्यवहारालम्बनमिति 3,96 अत्र यत्परेण जगत्कारणत्वं किं ब्रह्मणो निमित्तत्वमेवोतोपादानत्वमेवाथोभयमपीति विमृश्य तृतीयः पक्षः (परि)गृहीतः उपादानत्वं च परिणामित्वेनेति कश्चित् प्रपञ्चभ्रमाधिष्ठानमात्रत्वेनेत्यपरः तदेतत्सर्वं प्रकृत्यधिकरणे निपुणतरं निराकरिष्यते तस्मादुक्तलक्षणद्वयोपपन्नं ब्रह्म नारायणाख्यं मुमुक्षुणा जिज्ञास्यमिति स्थितम् इति श्रीमन्न्यायसुधायां जन्माधिकरणम् [======= ज्न्य्स्_1,1.इइ: शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् =======] 3,97 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् $अथ जगत्कारणत्वस्य पाशुपताद्यगमानुमानावष्टम्भेन अतिव्याप्तिशङ्का$ शास्त्रयोनित्वात् ब्ब्स्_1,1.3 जगज्जन्मादिकारणत्वं परब्रह्मणो विष्णोर्लक्षणमभिहितम् तस्य हरहिरण्यगर्भादिचेतनेषु प्रधानाद्यचेतनेषु च पाशुपताद्यागमानुमानावष्टम्भेनातिव्याप्तिमाशङ्क्यात्र परिहरति भगवान्त्सूत्रकारः तत्र पूर्वपक्षमारचयति- शैवाद्येति शैवाद्यागमसम्प्राप्तदृष्टगेन फलेन तु तद्वाक्योपमयान्यच्च प्रमाणत्वे ऽनुमीयते
nyāyasudhā: apiśabdādviśeṣo 'pi atra hi brahmadharmāṇāṃ pṛthak darśananindayābhedo 'vagamyate dharmāniti ca dharmabahutvoktayā saviśeṣatvam naca dharmānityanuvādamātram śrutiṃ vinā tadasiddheḥ mūlaśrutyaṅgīkāre saiva viśeṣābhidhātrī bhaviṣyatīti pramitametannirbhedameva brahma viśeṣabalādeva nānāvyavahārālambanamiti 3,96 atra yatpareṇa jagatkāraṇatvaṃ kiṃ brahmaṇo nimittatvamevotopādānatvamevāthobhayamapīti vimṛśya tṛtīyaḥ pakṣaḥ (pari)gṛhītaḥ upādānatvaṃ ca pariṇāmitveneti kaścit prapañcabhramādhiṣṭhānamātratvenetyaparaḥ tadetatsarvaṃ prakṛtyadhikaraṇe nipuṇataraṃ nirākariṣyate tasmāduktalakṣaṇadvayopapannaṃ brahma nārāyaṇākhyaṃ mumukṣuṇā jijñāsyamiti sthitam iti śrīmannyāyasudhāyāṃ janmādhikaraṇam [======= jnys_1,1.ii: śāstrayonitvādhikaraṇam =======] 3,97 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ śāstrayonitvādhikaraṇam $atha jagatkāraṇatvasya pāśupatādyagamānumānāvaṣṭambhena ativyāptiśaṅkā$ śāstrayonitvāt bbs_1,1.3 jagajjanmādikāraṇatvaṃ parabrahmaṇo viṣṇorlakṣaṇamabhihitam tasya harahiraṇyagarbhādicetaneṣu pradhānādyacetaneṣu ca pāśupatādyāgamānumānāvaṣṭambhenātivyāptimāśaṅkyātra pariharati bhagavāntsūtrakāraḥ tatra pūrvapakṣamāracayati- śaivādyeti śaivādyāgamasamprāptadṛṣṭagena phalena tu tadvākyopamayānyacca pramāṇatve 'numīyate
1.1.113a
ईशवाक्यत्वत
īśavākyatvata
1.1.113bc
न्यायसुधा: शिवेन रचितः शैवः आदिग्रहणाद्धिरण्यगर्भादिरचिता गृह्यन्ते तैः सम्प्राप्तं तदुक्तसादनानुष्ठानसम्प्राप्तम् दृष्टं दृष्टिः प्रत्यक्षमिति यावत् तत्सिद्धं दृष्टगम् फलेन तु तद्वाक्यस्य प्रामाण्यमनुमायेति शेषः प्रमाणत्व इति विषयसप्तमी दृष्टफलार्थं साधनानि विदधद्वाक्यं तावत् प्रमाणतयानुमीयते केन लिङ्गेन फलेन तस्य पक्षासम्बन्धिनो ऽनुमापकत्वं कथंमित्यत उक्तं शैवाद्यागमसम्प्राप्तेति अज्ञानासिद्धिं परिहतुमुक्तं दृष्टगेनेति तुशब्दो ऽनुमानद्वये हेतुविशेषद्योतकः ईशवाक्यत्वत इत्यत्रादिशब्दो योज्यः अयमर्थः द्विविधो हि शिवप्रणीत आगमः कश्चित् प्रत्यक्षयोग्यसम्पदादिफलमुद्दिश्य साधनानि विदधत् अपरस्तु सङ्कल्पवर्गाद्यप्रत्यक्षफलानि विदधानः शिवस्य जगज्जन्मादिकारणत्वसर्वज्ञत्वसवर्शक्तित्वसत्यसङ्कल्पत्वाद्यशेषगुणपूर्णत्वं निरवद्यत्वं च प्रतिपादयति तत्राद्यस्तावत्प्रमाणम् तदुक्तसाधनानुष्ठाने सति प्रत्यक्षत एव फलदर्शनात् 3,98 तदयं प्रयोगः विमत आगमः प्रमाणं सफलप्रवृत्तिजनकत्वात् चरकसुश्रुतादिवत् यद्यप्रमाणमभविष्यत् न समर्थां प्रवृत्तिमकरिष्यद्विप्रलम्भकवाक्यवत् तदुक्तम्"प्रमाणतो ऽर्थप्रतिपत्तौ प्रवृत्तिसामर्थ्यादर्थवत्प्रमाणमऽ; इति ततश्च तत्प्रणेतुः शिवस्य परमाप्तत्वमवधार्य तद्दृष्टान्तेन तत्प्रणीतस्य द्वितीयस्याप्यागमस्य प्रामाण्यमवसीयते अत्र च प्रयोगः विप्रतिपन्न आगमः प्रमाणं शिववाक्यत्वात्सम्प्रतिपन्नवदिति विपक्षे शिवस्यानाप्तत्वप्रसङ्गो बाधकः तदेवमनुमितप्रामाण्येन शैवागमेन शिवस्य जगज्जन्मादिकारणत्वा(स्य)भिधानान्नेदं लक्षणं विष्णोरुपपद्यत इति शैवाः अनयैव दिशा तत्तदागमप्रामाण्यं तत्तद्देवतावादिनां प्रत्यवस्थानानि द्रष्टव्यानि उपलक्षणं चैतत् अनुमानेनापि शिवादीनां जगज्जन्मादिकारणत्वं सर्वज्ञत्वादिकं शक्यसाधनम् तथा हि क्षित्यादिकं सकर्तृकं कार्यत्वाद्घटवत् विवादाध्यासितं कर्म प्रयत्नाधारजम् कर्मत्वात्सम्प्रतिपन्नवत् विप्रतिपन्ने पृथिव्युदके, प्रयत्नवता धृते, गुरुत्वे सत्यपातित्वात्, सम्प्रतिपन्नवत् क्षित्यादिकं प्रयत्नवद्विनाश्यम् (वि)नाश्यत्वात्सम्प्रतिपन्नवत् इत्यादिभिरनुमानैर्विश्वोदयस्थितिलयकर्तरि सामान्यतः सिद्धे अस्मदादीनां तदसम्भवात् भगवांश्छिव एव परिशेषाज्जगज्जन्मादिकर्ता सिद्धयति यथा च (वि)चित्रादिकार्यदशर्नात्तदनुगुण एव कर्ता कल्प्यते एवं विचित्रानेककार्यदशर्नात्(नेन) कल्प्यमानो ऽपि कर्ता तदनुगुणः सार्वज्ञादिमानेव सिद्धयति अथवा क्षित्यादिकं कर्तेत्यदन्तर्गतमेव सवर्ज्ञत्वादिकं न यत्नान्तरमपेक्षते निमित्तोपादानफलाद्यभिज्ञस्य तदनुगुणेच्छाप्रयत्नवत एव कर्तृत्वम् एवं हिरण्यगर्भादिष्वपि परिशेषेण जगत्कारणत्वं योज्यमिति 3,102f. $अथ शैवाद्यगमप्रमाण्यसाधकानुमाननिरासः$ एवमागमादनुमानाच्चान्येषां जगज्जन्मादिकारणत्वे प्राप्ते प्रतिविहितं सूत्रकृता आगमादनुमानतो वान्ये जगत्कारणत्वेन न कल्पनीयाः कुतः शास्त्रयोनित्वात् ऋग्यजुःसामाथर्वाश्चेत्यादिनोक्तं शास्त्रं योनिः कारणमभिव्यञ्जकं प्रमाणमस्येति शास्त्रयोनि तस्य भावः शास्त्रयोनित्वं तस्मात् एतदुक्तं भवति जगज्जन्मादिकारणस्य वस्तुनो वेदादिशास्त्रैकसमधिगम्यत्वेन शैवाद्यागमानुमानागोचरत्वान्न तैरन्येषां जगत्कारणत्वं कल्पनीयम् किन्तु शास्त्रं यस्य जगत्कारणत्वमाचष्टे स एव तथाभ्युपगन्तव्य इति 3,103 स्यादेतत् यदि शास्त्रैकसमधिगम्यत्वं सौत्रो हेतुः सिद्धः स्यान्न चैवम् प्रत्यक्षागम्यत्वे ऽपि शैवाद्यागमैरनुमानैश्चोक्तविधया जगत्कारणत्वस्य निश्चेतुं शक्यत्वात्, इत्याशङ्कय सौत्रहेतुसिद्धये शैवाद्यागमगम्यत्वं तावन्निराचिकीर्षुस्तत्प्रामाण्यसाधकं परोपन्यस्तमनुमानमपाकरोति- इति चेदिति ... इति चेत् तद्गव्यभिचारिणा अप्रामाण्यानुमा च स्यान्
nyāyasudhā: śivena racitaḥ śaivaḥ ādigrahaṇāddhiraṇyagarbhādiracitā gṛhyante taiḥ samprāptaṃ taduktasādanānuṣṭhānasamprāptam dṛṣṭaṃ dṛṣṭiḥ pratyakṣamiti yāvat tatsiddhaṃ dṛṣṭagam phalena tu tadvākyasya prāmāṇyamanumāyeti śeṣaḥ pramāṇatva iti viṣayasaptamī dṛṣṭaphalārthaṃ sādhanāni vidadhadvākyaṃ tāvat pramāṇatayānumīyate kena liṅgena phalena tasya pakṣāsambandhino 'numāpakatvaṃ kathaṃmityata uktaṃ śaivādyāgamasamprāpteti ajñānāsiddhiṃ parihatumuktaṃ dṛṣṭageneti tuśabdo 'numānadvaye hetuviśeṣadyotakaḥ īśavākyatvata ityatrādiśabdo yojyaḥ ayamarthaḥ dvividho hi śivapraṇīta āgamaḥ kaścit pratyakṣayogyasampadādiphalamuddiśya sādhanāni vidadhat aparastu saṅkalpavargādyapratyakṣaphalāni vidadhānaḥ śivasya jagajjanmādikāraṇatvasarvajñatvasavarśaktitvasatyasaṅkalpatvādyaśeṣaguṇapūrṇatvaṃ niravadyatvaṃ ca pratipādayati tatrādyastāvatpramāṇam taduktasādhanānuṣṭhāne sati pratyakṣata eva phaladarśanāt 3,98 tadayaṃ prayogaḥ vimata āgamaḥ pramāṇaṃ saphalapravṛttijanakatvāt carakasuśrutādivat yadyapramāṇamabhaviṣyat na samarthāṃ pravṛttimakariṣyadvipralambhakavākyavat taduktam"pramāṇato 'rthapratipattau pravṛttisāmarthyādarthavatpramāṇam'; iti tataśca tatpraṇetuḥ śivasya paramāptatvamavadhārya taddṛṣṭāntena tatpraṇītasya dvitīyasyāpyāgamasya prāmāṇyamavasīyate atra ca prayogaḥ vipratipanna āgamaḥ pramāṇaṃ śivavākyatvātsampratipannavaditi vipakṣe śivasyānāptatvaprasaṅgo bādhakaḥ tadevamanumitaprāmāṇyena śaivāgamena śivasya jagajjanmādikāraṇatvā(sya)bhidhānānnedaṃ lakṣaṇaṃ viṣṇorupapadyata iti śaivāḥ anayaiva diśā tattadāgamaprāmāṇyaṃ tattaddevatāvādināṃ pratyavasthānāni draṣṭavyāni upalakṣaṇaṃ caitat anumānenāpi śivādīnāṃ jagajjanmādikāraṇatvaṃ sarvajñatvādikaṃ śakyasādhanam tathā hi kṣityādikaṃ sakartṛkaṃ kāryatvādghaṭavat vivādādhyāsitaṃ karma prayatnādhārajam karmatvātsampratipannavat vipratipanne pṛthivyudake, prayatnavatā dhṛte, gurutve satyapātitvāt, sampratipannavat kṣityādikaṃ prayatnavadvināśyam (vi)nāśyatvātsampratipannavat ityādibhiranumānairviśvodayasthitilayakartari sāmānyataḥ siddhe asmadādīnāṃ tadasambhavāt bhagavāṃśchiva eva pariśeṣājjagajjanmādikartā siddhayati yathā ca (vi)citrādikāryadaśarnāttadanuguṇa eva kartā kalpyate evaṃ vicitrānekakāryadaśarnāt(nena) kalpyamāno 'pi kartā tadanuguṇaḥ sārvajñādimāneva siddhayati athavā kṣityādikaṃ kartetyadantargatameva savarjñatvādikaṃ na yatnāntaramapekṣate nimittopādānaphalādyabhijñasya tadanuguṇecchāprayatnavata eva kartṛtvam evaṃ hiraṇyagarbhādiṣvapi pariśeṣeṇa jagatkāraṇatvaṃ yojyamiti 3,102f. $atha śaivādyagamapramāṇyasādhakānumānanirāsaḥ$ evamāgamādanumānāccānyeṣāṃ jagajjanmādikāraṇatve prāpte prativihitaṃ sūtrakṛtā āgamādanumānato vānye jagatkāraṇatvena na kalpanīyāḥ kutaḥ śāstrayonitvāt ṛgyajuḥsāmātharvāścetyādinoktaṃ śāstraṃ yoniḥ kāraṇamabhivyañjakaṃ pramāṇamasyeti śāstrayoni tasya bhāvaḥ śāstrayonitvaṃ tasmāt etaduktaṃ bhavati jagajjanmādikāraṇasya vastuno vedādiśāstraikasamadhigamyatvena śaivādyāgamānumānāgocaratvānna tairanyeṣāṃ jagatkāraṇatvaṃ kalpanīyam kintu śāstraṃ yasya jagatkāraṇatvamācaṣṭe sa eva tathābhyupagantavya iti 3,103 syādetat yadi śāstraikasamadhigamyatvaṃ sautro hetuḥ siddhaḥ syānna caivam pratyakṣāgamyatve 'pi śaivādyāgamairanumānaiścoktavidhayā jagatkāraṇatvasya niścetuṃ śakyatvāt, ityāśaṅkaya sautrahetusiddhaye śaivādyāgamagamyatvaṃ tāvannirācikīrṣustatprāmāṇyasādhakaṃ paropanyastamanumānamapākaroti- iti cediti ... iti cet tadgavyabhicāriṇā aprāmāṇyānumā ca syān
1.1.113d
3,104 न्यायसुधा: तद्गः प्रत्यक्षावगतश्चासौ व्यभिचारः फलव्यभिचारश्च सो ऽस्यस्तीति तद्गव्यभिचारिवाक्यं तेन दृष्टान्तभूतेन शिवादीनां जगत्कारणत्वा(वगमहेतुभूता)गमस्येशवाक्यत्वादिना हेतुनाप्रामाण्यानुमितिश्च स्यात् एतदुक्तं भवति यदि प्रत्यक्षसंवादेन दृष्टार्थानां शिवादिवाक्यानां प्रामाण्यमनुमाय तद्दृष्टान्तेनादृष्टार्थानामपि शिवादिवाक्यत्वेन हेतुना प्रामाण्यमनुमीयते, तर्हि दृष्टार्थेष्वेव वाक्येषु यत्प्रत्यक्षत एव फलव्यभिचारवद्दृश्यते तस्य, विमतमप्रमाणमसमर्थप्रवृत्तिजनकत्वाद्विप्रलम्भकवाक्यवदित्यप्रामाण्यमनुमाय, तद्दृष्टान्तेन शिवादिवाक्यत्वादिहेतुनैवादृष्टार्थानामपि, विमतान्यप्रमाणानि शिवादिवाक्यत्वात् सम्प्रतिपन्नवदित्यप्रामाण्यमनुमातुं शक्यत एव न हि दृष्टार्थं सर्वमेव शिववाक्यं समर्थप्रवृत्तिजनकम् विफलप्रवृत्तिजनकस्यापि बहुलमुपलम्भात् ननु तदपि वाक्यं प्रमाणमेव फलव्यभिचारस्तु कर्तृकर्मादिवैगुण्यनिमित्त इति चेत्तर्हि तदपि वाक्यमप्रमाणमेव फलसंवासदस्तु काकतालीयो वा जगद्वयामोहकानां शिवादीनां गुडजिह्विका वेत्यस्तु प्रामाण्ये हि सुदृढनिरूढे व्यभिचारस्य कर्त्रादिवैगुण्यं कारणं कल्पनीयम् फलाव्यभिचारेणैव प्रामाण्यं परिकल्पयतः स्फुटमितरेतराश्रयत्वम् शिववाक्यत्वं फलसंवादिन्यनैकान्तिकमिति चेन्न तत्रापि फलविसंवादिन्यनैकान्त्यात् किञ्च यः शिवागमस्यादृष्टार्थस्याप्येवं प्रामाण्यं मन्यते स हिरण्यगर्भाद्यागमानामपि प्रामाण्यमङ्गीकरोति न वा नाद्यः परस्परविरुद्धयोरुभयोः प्रामाण्यायोगात् न द्वितीयः अनुमानप्रकारस्य समानत्वे वैषम्यानुपपत्तेः अथ तदनुमानमप्रयोजकं हिरण्यगर्भवाक्यत्वे ऽप्यागन्तुकेन विप्रलम्भादीनां दोषेणैकस्याप्रामाण्यसम्भवादिति चेत् समं समाधानम् अनेनैव न्यायेन चैत्यवन्दनादिवाक्यानामपि प्रामाण्यं शक्यसाधनम् नहि तद्वक्ता कदापि सत्यं नावदीत् तदेवं शैवाद्यागमप्रामाण्यस्याशक्यसाधनत्वान्न तेन जगत्कर्ता सिद्धयति (इति) 3,107 $अथ जगत्कारणत्वे अनुमानानवकाश इति व्युत्पादनम्$ मा भूच्छैवाद्यागमाज्जगज्जन्मादिकर्तृसिद्धिः उक्तानुमानैस्तु भविष्यति तत्कथं शास्त्रैकसमधिगम्यत्वं जगत्कारणस्येति चेत् किं शास्त्रानुसार्यनुमानं जगत्कारणे प्रमाणमुच्यते उत स्वतन्त्रम् आद्यस्त्वङ्गीक्रियत एव तेनास्मत्पक्षस्यैव सिद्धेः शास्त्रस्य भगवदेकनिष्ठतायाः समन्वयसूत्रे वक्ष्यमाणत्वात् द्वितीयं दूषयति- न पृथगिति ... न पृथक् चानुमेश्वरे
3,104 nyāyasudhā: tadgaḥ pratyakṣāvagataścāsau vyabhicāraḥ phalavyabhicāraśca so 'syastīti tadgavyabhicārivākyaṃ tena dṛṣṭāntabhūtena śivādīnāṃ jagatkāraṇatvā(vagamahetubhūtā)gamasyeśavākyatvādinā hetunāprāmāṇyānumitiśca syāt etaduktaṃ bhavati yadi pratyakṣasaṃvādena dṛṣṭārthānāṃ śivādivākyānāṃ prāmāṇyamanumāya taddṛṣṭāntenādṛṣṭārthānāmapi śivādivākyatvena hetunā prāmāṇyamanumīyate, tarhi dṛṣṭārtheṣveva vākyeṣu yatpratyakṣata eva phalavyabhicāravaddṛśyate tasya, vimatamapramāṇamasamarthapravṛttijanakatvādvipralambhakavākyavadityaprāmāṇyamanumāya, taddṛṣṭāntena śivādivākyatvādihetunaivādṛṣṭārthānāmapi, vimatānyapramāṇāni śivādivākyatvāt sampratipannavadityaprāmāṇyamanumātuṃ śakyata eva na hi dṛṣṭārthaṃ sarvameva śivavākyaṃ samarthapravṛttijanakam viphalapravṛttijanakasyāpi bahulamupalambhāt nanu tadapi vākyaṃ pramāṇameva phalavyabhicārastu kartṛkarmādivaiguṇyanimitta iti cettarhi tadapi vākyamapramāṇameva phalasaṃvāsadastu kākatālīyo vā jagadvayāmohakānāṃ śivādīnāṃ guḍajihvikā vetyastu prāmāṇye hi sudṛḍhanirūḍhe vyabhicārasya kartrādivaiguṇyaṃ kāraṇaṃ kalpanīyam phalāvyabhicāreṇaiva prāmāṇyaṃ parikalpayataḥ sphuṭamitaretarāśrayatvam śivavākyatvaṃ phalasaṃvādinyanaikāntikamiti cenna tatrāpi phalavisaṃvādinyanaikāntyāt kiñca yaḥ śivāgamasyādṛṣṭārthasyāpyevaṃ prāmāṇyaṃ manyate sa hiraṇyagarbhādyāgamānāmapi prāmāṇyamaṅgīkaroti na vā nādyaḥ parasparaviruddhayorubhayoḥ prāmāṇyāyogāt na dvitīyaḥ anumānaprakārasya samānatve vaiṣamyānupapatteḥ atha tadanumānamaprayojakaṃ hiraṇyagarbhavākyatve 'pyāgantukena vipralambhādīnāṃ doṣeṇaikasyāprāmāṇyasambhavāditi cet samaṃ samādhānam anenaiva nyāyena caityavandanādivākyānāmapi prāmāṇyaṃ śakyasādhanam nahi tadvaktā kadāpi satyaṃ nāvadīt tadevaṃ śaivādyāgamaprāmāṇyasyāśakyasādhanatvānna tena jagatkartā siddhayati (iti) 3,107 $atha jagatkāraṇatve anumānānavakāśa iti vyutpādanam$ mā bhūcchaivādyāgamājjagajjanmādikartṛsiddhiḥ uktānumānaistu bhaviṣyati tatkathaṃ śāstraikasamadhigamyatvaṃ jagatkāraṇasyeti cet kiṃ śāstrānusāryanumānaṃ jagatkāraṇe pramāṇamucyate uta svatantram ādyastvaṅgīkriyata eva tenāsmatpakṣasyaiva siddheḥ śāstrasya bhagavadekaniṣṭhatāyāḥ samanvayasūtre vakṣyamāṇatvāt dvitīyaṃ dūṣayati- na pṛthagiti ... na pṛthak cānumeśvare
Adhyāya 1 (cont. 13)
1.1.114ab
न्यायसुधा: ईश्वरे जगत्कारणे पृथक् स्वतन्त्रानुमा च न मानमित्यर्थः तथाहि यत्तावत्सामान्यतो जगत्कर्तृत्वसिद्धावनुमानम् तत्र किं कारणादिसाक्षात्कारवत्कर्तृपूर्वकत्वं साध्यम् सकर्तृकत्वमात्रं वा आद्ये दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यम् नहि कुलालादिर्घटादिकारणानि धर्माधर्मादीनि साक्षात्कुरुते अत एव कदाचित्प्रतिहतेच्छो भवतीति चेत् किमेतावता साध्यवैकल्यापरिहारात् कथञ्चिदस्य हेतुविशेषणत्वे साधनवैकल्यं च दृष्टान्तस्य स्यात् केवलव्यतिरेकी तर्ह्ययमस्त्विति चेन्न विशेषणासिद्धेः द्वितीये सिद्धसाधनम् अदृष्टानां जीवात्मानमेव कर्तृत्वोपपत्तेः तेषां कारणानभिज्ञत्वान्नेति चेन्न कुलालादीनामकर्तृत्वप्रसङ्गात् अदृष्टाधिष्यात्रापि केनचिद्भाव्यमिति चेन्न अधिष्ठातृकृत्याभावात् न तावन्नोदनादिकम् अद्रव्यत्वात् न चातिशयजन्म गुणे गुणान्तरानुपपत्तेः न चातीन्द्रियाधेयशक्तिः अनभ्युपगमात् 3,107f. न च सहकारिसमवधानम् अदृष्टादेव तदुपपत्तेः नापि कार्यकारित्वम् तस्यादृष्टस्वभावत्वात् तर्ह्युत्पत्त्यनन्तरमेव किं न कुर्यादिति चेत् न प्रबलादृष्टान्तरप्रतिबन्धादिनेति वदामः किञ्च कार्यत्वं पक्षे कुतः सिद्धम् अभूत्वाभावित्वादिति चेन्न तस्यैव कार्यत्वात् कथञ्चिद्भेदे ऽपि भागासिद्धत्वात् न खलु गिरिसागरादीनामभूत्वाभावित्वमस्माभिरुपलभ्यते तर्हि द्रव्येषु तावत्सावयवत्वात्कार्यन्वयसिद्धिरस्त्विति चेन्न सावयवत्वं (हि) समवायिकारणवत्त्वमुत परिणामिकारणवत्त्वम् वा आद्ये प्रतिवाद्यसिद्धिः द्वितीये वाद्यसिद्धिः किञ्च यस्य कार्यत्वमात्रे(ऽपि) विप्रतिपत्तिः स कथं कारणवत्तामेवाभ्युपेयात् 3,108 ननु क्षित्यादीनां प्रत्यक्षत एव प्रदेशवत्त्वमनुभूयते अन्यथा कथं भूतले घटभावाभावौ युगपत्सम्भवत इत्रत चेन्न तर्ह्येवमाकाशादीनामपि कार्यत्वप्रसङ्गात् कथमन्यथा (गगने) पक्षिणो भावाभावौ युगपदिति तत्रापि वक्तुं शक्यत्वात् संयोगस्य सत्वात्यन्ताभावसमानाश्रयत्वादेवमिति चेत् समं प्रकृते ऽपि खननादिना येषां विभागो नोदनादिना च येषां संयोगस्ते क्षित्यादीनामवयवाः प्रत्यक्षसिद्धा इति चेत् तत्किं संयोगविभागिसजतीयद्रव्यान्तरवत्त्वं सावयवत्वमित्युक्तं भवति उत तदारब्धत्वम् आद्ये परमाणुभिर्व्यभिचारः द्वितीये व्यर्थविशेषणत्वं पूर्ववदसिद्धिश्चेति एतेन विवादाध्यासितं कर्म प्रयत्नाधारजमित्येतदपि निरस्तम् यदपि पृथिव्युदके प्रयत्नवता धृते इत्यनुमितम् तदपि पूर्ववत्सिद्धसाधनम् किञ्च संयोगवेगप्रयत्नवददृष्टमपि कस्माद्गुरुत्वप्रतिबन्धकं न कल्प्यते अपातित्वं च सन्दिग्धासिद्धम् महत्त्वेन पततानुपलम्भसम्भवात् एतेन चरमानुमानमपि निरस्तम् क्षित्यादिकं विकर्तृकम् अनुपलभ्यमानकर्तृकत्वाद्गगनवदित्यादिना सत्प्रतिपक्षता च सर्वानुमानानाम् अनुपलभ्य(मान)त्वं चास्मदुपलब्ध्ययोग्यत्वमिति न कश्चित्क्षुद्रोपद्रवः परसुखादौ व्यभिचार इति चेन्न तस्यानुमानादुपलब्धेः तर्हि क्षित्यादिकर्ताप्यनुमानादुपलभ्यत इति चेन्न अनुमानादीश्वरोपलब्धावस्मदनुमानस्य दुष्टत्वम् तथा चानुमानादीश्वरोपलब्धिरितीतरेतराश्रयप्रसङ्ग(त्व)आत् अनयैव दिशा सर्वाणि जगत्कारणमात्रसाधनानि स्वतन्त्रतानुमानानि निरसनीयानि(इति) 3,114 यच्च शिवादीनां जगत्कारणत्वे परिशेषानुमानं तदपि किं शास्त्रानुसारि किंवा केवलम् नाद्यः शास्त्रस्य भगवदेकपरताया वक्ष्यमाणत्वात् द्वितीयं दूषयति- न पृथक् चेति ईश्वरे शिवे जगत्कर्तरि च पृथगनुमानं न मानमित्यर्थः तत्कथमित्यत आह- पुंस्त्वेति पुंस्त्वहेतुबलादेव पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना
nyāyasudhā: īśvare jagatkāraṇe pṛthak svatantrānumā ca na mānamityarthaḥ tathāhi yattāvatsāmānyato jagatkartṛtvasiddhāvanumānam tatra kiṃ kāraṇādisākṣātkāravatkartṛpūrvakatvaṃ sādhyam sakartṛkatvamātraṃ vā ādye dṛṣṭāntasya sādhyavaikalyam nahi kulālādirghaṭādikāraṇāni dharmādharmādīni sākṣātkurute ata eva kadācitpratihateccho bhavatīti cet kimetāvatā sādhyavaikalyāparihārāt kathañcidasya hetuviśeṣaṇatve sādhanavaikalyaṃ ca dṛṣṭāntasya syāt kevalavyatirekī tarhyayamastviti cenna viśeṣaṇāsiddheḥ dvitīye siddhasādhanam adṛṣṭānāṃ jīvātmānameva kartṛtvopapatteḥ teṣāṃ kāraṇānabhijñatvānneti cenna kulālādīnāmakartṛtvaprasaṅgāt adṛṣṭādhiṣyātrāpi kenacidbhāvyamiti cenna adhiṣṭhātṛkṛtyābhāvāt na tāvannodanādikam adravyatvāt na cātiśayajanma guṇe guṇāntarānupapatteḥ na cātīndriyādheyaśaktiḥ anabhyupagamāt 3,107f. na ca sahakārisamavadhānam adṛṣṭādeva tadupapatteḥ nāpi kāryakāritvam tasyādṛṣṭasvabhāvatvāt tarhyutpattyanantarameva kiṃ na kuryāditi cet na prabalādṛṣṭāntarapratibandhādineti vadāmaḥ kiñca kāryatvaṃ pakṣe kutaḥ siddham abhūtvābhāvitvāditi cenna tasyaiva kāryatvāt kathañcidbhede 'pi bhāgāsiddhatvāt na khalu girisāgarādīnāmabhūtvābhāvitvamasmābhirupalabhyate tarhi dravyeṣu tāvatsāvayavatvātkāryanvayasiddhirastviti cenna sāvayavatvaṃ (hi) samavāyikāraṇavattvamuta pariṇāmikāraṇavattvam vā ādye prativādyasiddhiḥ dvitīye vādyasiddhiḥ kiñca yasya kāryatvamātre('pi) vipratipattiḥ sa kathaṃ kāraṇavattāmevābhyupeyāt 3,108 nanu kṣityādīnāṃ pratyakṣata eva pradeśavattvamanubhūyate anyathā kathaṃ bhūtale ghaṭabhāvābhāvau yugapatsambhavata itrata cenna tarhyevamākāśādīnāmapi kāryatvaprasaṅgāt kathamanyathā (gagane) pakṣiṇo bhāvābhāvau yugapaditi tatrāpi vaktuṃ śakyatvāt saṃyogasya satvātyantābhāvasamānāśrayatvādevamiti cet samaṃ prakṛte 'pi khananādinā yeṣāṃ vibhāgo nodanādinā ca yeṣāṃ saṃyogaste kṣityādīnāmavayavāḥ pratyakṣasiddhā iti cet tatkiṃ saṃyogavibhāgisajatīyadravyāntaravattvaṃ sāvayavatvamityuktaṃ bhavati uta tadārabdhatvam ādye paramāṇubhirvyabhicāraḥ dvitīye vyarthaviśeṣaṇatvaṃ pūrvavadasiddhiśceti etena vivādādhyāsitaṃ karma prayatnādhārajamityetadapi nirastam yadapi pṛthivyudake prayatnavatā dhṛte ityanumitam tadapi pūrvavatsiddhasādhanam kiñca saṃyogavegaprayatnavadadṛṣṭamapi kasmādgurutvapratibandhakaṃ na kalpyate apātitvaṃ ca sandigdhāsiddham mahattvena patatānupalambhasambhavāt etena caramānumānamapi nirastam kṣityādikaṃ vikartṛkam anupalabhyamānakartṛkatvādgaganavadityādinā satpratipakṣatā ca sarvānumānānām anupalabhya(māna)tvaṃ cāsmadupalabdhyayogyatvamiti na kaścitkṣudropadravaḥ parasukhādau vyabhicāra iti cenna tasyānumānādupalabdheḥ tarhi kṣityādikartāpyanumānādupalabhyata iti cenna anumānādīśvaropalabdhāvasmadanumānasya duṣṭatvam tathā cānumānādīśvaropalabdhiritītaretarāśrayaprasaṅga(tva)āt anayaiva diśā sarvāṇi jagatkāraṇamātrasādhanāni svatantratānumānāni nirasanīyāni(iti) 3,114 yacca śivādīnāṃ jagatkāraṇatve pariśeṣānumānaṃ tadapi kiṃ śāstrānusāri kiṃvā kevalam nādyaḥ śāstrasya bhagavadekaparatāyā vakṣyamāṇatvāt dvitīyaṃ dūṣayati- na pṛthak ceti īśvare śive jagatkartari ca pṛthaganumānaṃ na mānamityarthaḥ tatkathamityata āha- puṃstveti puṃstvahetubalādeva pūrvoktenaiva vartmanā
1.1.114cd
न्यायसुधा: पूर्वोक्तेन (एव) वर्त्मना शैवागमप्रामाण्यानुमाननिराकरणमार्गेणैव सत्प्रतिपक्षत्वेनैवेत्यर्थः एवकारो न दूषणान्तरान्वेषणेन वृथा मनः खेदनीयं स्फुटदोषे सतीति द्योतयति 3,116 ईश्वरवाक्यत्वं कथमत्र हेतुः स्यादित्यत आह- पुंस्त्वेति पूर्वोक्तेन (एव) वर्त्मनेति सत्प्रतिपक्षतामात्रमतिदिष्यम् नतु स हेतुरिति भावः अयमत्र प्रयोगः शिवो न जगत्कारणं पुंस्त्वाद्देवदत्तवदिति ननु शिवः केन प्रमाणेन सिद्धः अथ परिशेषतो जगत्कर्तृत्वं तस्मिन्ननुमिमानस्य तवापि कुतः सिद्धः लोकप्रवादादिनेति चेत् ममापि तथेत्यस्तु भवदभिमते ब्रह्मणि हेतुरनैकान्तिक इति चेन्न केवलानुमानवादिनं प्रत्यनीश्वरवादाङ्गीकारेण प्रत्यवस्थानात् ननु जकत्कारणत्वं शिवनिष्ठमन्यत्रानुपपत्तौ सत्यां किञ्चिन्निष्ठतया प्रमितत्वादिति हि परिशेषानुमानम् तत्कथमस्यायं प्रतिपक्ष इति चेन्न विरुद्धार्थसाधनमात्रेण प्रतिपक्षसम्भवात् प्रयोगतो ऽप्येकधर्मनिष्ठतायाः प्रमाणप्रयोजनशून्यत्वात् अन्यथैवंविधार्थिकप्रतिपक्षाणामन्यत्रानन्तर्भावेनादूषणत्वप्रसङ्गात् न चैवमस्त्विति वाच्यम् प्रतिरोधकत्व(स्याप्रतिबन्धकत्व)स्यानुभवसिद्धत्वात् नन्वेवं सति सामान्यसिद्धिरनुपपन्नाऽपद्यत इति चेत् आपद्यताम् तदनुमानानां दूषितत्वात् 3,120 किमतो यद्येवमिति चेत्, सिद्धः सौत्रहेतुरित्याह- शास्त्रयोनित्वमिति शास्त्रयोनित्वमेतेन कारणस्य बलाद् भवेत्
nyāyasudhā: pūrvoktena (eva) vartmanā śaivāgamaprāmāṇyānumānanirākaraṇamārgeṇaiva satpratipakṣatvenaivetyarthaḥ evakāro na dūṣaṇāntarānveṣaṇena vṛthā manaḥ khedanīyaṃ sphuṭadoṣe satīti dyotayati 3,116 īśvaravākyatvaṃ kathamatra hetuḥ syādityata āha- puṃstveti pūrvoktena (eva) vartmaneti satpratipakṣatāmātramatidiṣyam natu sa heturiti bhāvaḥ ayamatra prayogaḥ śivo na jagatkāraṇaṃ puṃstvāddevadattavaditi nanu śivaḥ kena pramāṇena siddhaḥ atha pariśeṣato jagatkartṛtvaṃ tasminnanumimānasya tavāpi kutaḥ siddhaḥ lokapravādādineti cet mamāpi tathetyastu bhavadabhimate brahmaṇi heturanaikāntika iti cenna kevalānumānavādinaṃ pratyanīśvaravādāṅgīkāreṇa pratyavasthānāt nanu jakatkāraṇatvaṃ śivaniṣṭhamanyatrānupapattau satyāṃ kiñcinniṣṭhatayā pramitatvāditi hi pariśeṣānumānam tatkathamasyāyaṃ pratipakṣa iti cenna viruddhārthasādhanamātreṇa pratipakṣasambhavāt prayogato 'pyekadharmaniṣṭhatāyāḥ pramāṇaprayojanaśūnyatvāt anyathaivaṃvidhārthikapratipakṣāṇāmanyatrānantarbhāvenādūṣaṇatvaprasaṅgāt na caivamastviti vācyam pratirodhakatva(syāpratibandhakatva)syānubhavasiddhatvāt nanvevaṃ sati sāmānyasiddhiranupapannā'padyata iti cet āpadyatām tadanumānānāṃ dūṣitatvāt 3,120 kimato yadyevamiti cet, siddhaḥ sautraheturityāha- śāstrayonitvamiti śāstrayonitvametena kāraṇasya balād bhavet
1.1.115
न्यायसुधा: एतेनोक्तप्रकारेण कारणस्य जगत इति शेषः बलात्प्रकारान्तरेणासिद्धिबलात् 3,121 जगत्कारणस्यानुमानावेद्यत्वं श्रुतिभिरपि सिद्धमित्याह- नावेदविदिति नावेदविन्न तर्केण मतिरित्यादिवाक्यतः तर्को ज्ञापयितुं शक्तो नेशितारं कथञ्चन
nyāyasudhā: etenoktaprakāreṇa kāraṇasya jagata iti śeṣaḥ balātprakārāntareṇāsiddhibalāt 3,121 jagatkāraṇasyānumānāvedyatvaṃ śrutibhirapi siddhamityāha- nāvedaviditi nāvedavinna tarkeṇa matirityādivākyataḥ tarko jñāpayituṃ śakto neśitāraṃ kathañcana
1.1.116
न्यायसुधा: "नावेदविन्मनुते(दं)तं बृहन्तमऽ; "नैषा तर्केण मतिरापनेयाऽ; "नेन्द्रियाणि नानुमानं वेदा ह्येवैनं वेदयन्तिऽ; इत्यादिवाक्यतः, इति ज्ञायत इति शेषः तर्क इत्यनुमानमात्रोपलक्षणम् ईशितारं जगत्कारणं(त्कर्तारम्) कथञ्चन सामान्यतो विशेषतश्च यदपि कार्यत्वादिहेतोः पक्षधर्मताबलादन्यस्माद्वानुमानदीश्वरस्य सार्वज्ञादिसिद्धिरिति तदपि प्रतिपक्षदुष्टत्वादयुक्तमित्याह- वनकृत्त्वादीति वनकृत्त्वादिरूपेण पक्षभूतस्य चेशितुः किञ्चिज्ज्ञानं हि पुंस्त्वेन शक्यं साधयितुं सुखम्
nyāyasudhā: "nāvedavinmanute(daṃ)taṃ bṛhantam'; "naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā'; "nendriyāṇi nānumānaṃ vedā hyevainaṃ vedayanti'; ityādivākyataḥ, iti jñāyata iti śeṣaḥ tarka ityanumānamātropalakṣaṇam īśitāraṃ jagatkāraṇaṃ(tkartāram) kathañcana sāmānyato viśeṣataśca yadapi kāryatvādihetoḥ pakṣadharmatābalādanyasmādvānumānadīśvarasya sārvajñādisiddhiriti tadapi pratipakṣaduṣṭatvādayuktamityāha- vanakṛttvādīti vanakṛttvādirūpeṇa pakṣabhūtasya ceśituḥ kiñcijjñānaṃ hi puṃstvena śakyaṃ sādhayituṃ sukham
1.1.117ab
3,122 न्यायसुधा: नन्वत्रैवं प्रयोक्तव्यम्, ईश्वरः किञ्चिज्ज्ञः पंरत्वाद्देवदत्तवदिति तत्रेश्वरः प्रमितो वा न वा आद्ये येन प्र(यत्प्र)माणेन सिद्धस्तेनैव तस्य सार्वज्ञसिद्धेर्धर्मिग्राहक(प्रमाण)विरोधः द्वितीये त्वाश्रयासिद्धिः तत्कथमुच्यते ईशितुः किञ्चिज्ज्ञत्वं च पुंस्त्वेन साधयितुं शक्यं हीति तत्राह- सुखमिति तत्कथमित्यत उक्तं- वनकृत्त्वादिरूपेण पक्षभूतस्येति प्रसिद्धकर्तृरहितं वनं सकर्तृकं कार्यत्वादित्यादिना यो वनादिकर्ता सिद्धः तेनैवाकारेण तं पक्षीकृत्य प्रयोगे न को ऽपि दोष इत्याशयः वनकृत्त्वं पर्वताधारकत्वमित्यादिरूपो धर्मस्तेनोपेतस्य नहि वनकर्तेत्येतावता सर्वज्ञ इति लभ्यते प्रसिद्धवनकर्तुरसर्वज्ञत्वात् स एवक्षित्यादिकर्तेति कथं न सार्वज्ञ्यमिति चेन्न तद्भावे प्रमाणाभावात् नहि कार्यत्वादिहेतुः कर्तारमिव तस्य सर्वत्रैकत्वं गमयितुं शक्नोति लाघवादेकत्वमाश्रीयत इति चेत्(न) लोकदर्शनानुसारेण कर्तारं कल्पयतो गौरवाश्रयणस्यैवो(स्यो)चितत्वात् लोके हि गजगवयगर्दभादीनां घटादीनां च निर्मातारो विजातीया एवोपलभ्यन्ते नच वनकर्ता किञ्चिज्ज्ञ इति साधने किमीश्वरस्येति वाच्यम् तस्य चेश्वरतायाः परेण अन्यथा वनकर्तरि सिद्धे किमीश्वरसिद्धावायातमित्यपि स्यात् 3,125 न केवलं किञ्चिज्ज्ञत्वसाधनं सुकरम् किन्तु स्वकृतकार्याज्ञत्वमपि शक्यसाधनमित्याशयेनाह- वृक्षकृदिति वृक्षकृन्नाखिलं वृक्षं वेत्ति पुंस्त्वाद्धि चैत्रवत्
3,122 nyāyasudhā: nanvatraivaṃ prayoktavyam, īśvaraḥ kiñcijjñaḥ paṃratvāddevadattavaditi tatreśvaraḥ pramito vā na vā ādye yena pra(yatpra)māṇena siddhastenaiva tasya sārvajñasiddherdharmigrāhaka(pramāṇa)virodhaḥ dvitīye tvāśrayāsiddhiḥ tatkathamucyate īśituḥ kiñcijjñatvaṃ ca puṃstvena sādhayituṃ śakyaṃ hīti tatrāha- sukhamiti tatkathamityata uktaṃ- vanakṛttvādirūpeṇa pakṣabhūtasyeti prasiddhakartṛrahitaṃ vanaṃ sakartṛkaṃ kāryatvādityādinā yo vanādikartā siddhaḥ tenaivākāreṇa taṃ pakṣīkṛtya prayoge na ko 'pi doṣa ityāśayaḥ vanakṛttvaṃ parvatādhārakatvamityādirūpo dharmastenopetasya nahi vanakartetyetāvatā sarvajña iti labhyate prasiddhavanakarturasarvajñatvāt sa evakṣityādikarteti kathaṃ na sārvajñyamiti cenna tadbhāve pramāṇābhāvāt nahi kāryatvādihetuḥ kartāramiva tasya sarvatraikatvaṃ gamayituṃ śaknoti lāghavādekatvamāśrīyata iti cet(na) lokadarśanānusāreṇa kartāraṃ kalpayato gauravāśrayaṇasyaivo(syo)citatvāt loke hi gajagavayagardabhādīnāṃ ghaṭādīnāṃ ca nirmātāro vijātīyā evopalabhyante naca vanakartā kiñcijjña iti sādhane kimīśvarasyeti vācyam tasya ceśvaratāyāḥ pareṇa anyathā vanakartari siddhe kimīśvarasiddhāvāyātamityapi syāt 3,125 na kevalaṃ kiñcijjñatvasādhanaṃ sukaram kintu svakṛtakāryājñatvamapi śakyasādhanamityāśayenāha- vṛkṣakṛditi vṛkṣakṛnnākhilaṃ vṛkṣaṃ vetti puṃstvāddhi caitravat
1.1.117c
न्यायसुधा: वृक्षकृदिति पूर्ववद्धर्मिग्राहकविरोधाश्रयासिद्धिपरिहारायोक्तम् प्रसिद्धकर्तृरहितेत्यपि योज्यम् अन्यथा सिद्धसाधनताप्रसङ्गात् अखिलमित्यारम्भकावयवसङ्खयापलपरिमाणविशेषसहितम् अस्मादादीनां विप्रतिपन्नवृक्षज्ञानमात्रसद्भावादनैकान्त्यपरिहारायाखिलमित्युक्तम् हीति विपक्षे बाधकाभावं सूचयति नहि यो यत्कर्ता स सकलं तज्जानातीति नियमः कुलालादावभावात् अनुपयोगाच्च तज्ज्ञानस्येति 3,126 अनेनैव न्यायेन सर्वत्र प्रतिपक्षसम्भवात् सत्यसङ्कल्पत्वाशरीरित्वनित्यज्ञानेच्छाप्रयत्नत्वदुःखादिराहित्यादिकमपि नानुमानेन साधयितुं शक्यमित्याशयवानाह- इत्यादीति इत्याद्यनुमया स्पर्धि नानुमानं परेशितुः शक्तं विज्ञापने
nyāyasudhā: vṛkṣakṛditi pūrvavaddharmigrāhakavirodhāśrayāsiddhiparihārāyoktam prasiddhakartṛrahitetyapi yojyam anyathā siddhasādhanatāprasaṅgāt akhilamityārambhakāvayavasaṅkhayāpalaparimāṇaviśeṣasahitam asmādādīnāṃ vipratipannavṛkṣajñānamātrasadbhāvādanaikāntyaparihārāyākhilamityuktam hīti vipakṣe bādhakābhāvaṃ sūcayati nahi yo yatkartā sa sakalaṃ tajjānātīti niyamaḥ kulālādāvabhāvāt anupayogācca tajjñānasyeti 3,126 anenaiva nyāyena sarvatra pratipakṣasambhavāt satyasaṅkalpatvāśarīritvanityajñānecchāprayatnatvaduḥkhādirāhityādikamapi nānumānena sādhayituṃ śakyamityāśayavānāha- ityādīti ityādyanumayā spardhi nānumānaṃ pareśituḥ śaktaṃ vijñāpane
1.1.117f
-ए न्यायसुधा: आदिशब्दः प्रकारवचनः परेशितुः सत्यसङ्कल्पत्वाद्युपेतस्य 3,128 आभाससमानयोगक्षेमं चेश्वरानुमानजातमित्याह- चातिप्रसङ्ग इति ... चातिप्रसङ्गो ऽनुमयेदृशा
-e nyāyasudhā: ādiśabdaḥ prakāravacanaḥ pareśituḥ satyasaṅkalpatvādyupetasya 3,128 ābhāsasamānayogakṣemaṃ ceśvarānumānajātamityāha- cātiprasaṅga iti ... cātiprasaṅgo 'numayedṛśā
1.1.118a
3,129 न्यायसुधा: ईदृशा आगमादिसहायसम्पदमपहायात्यन्तातीन्द्रियार्थे(षु) प्रयुज्यमानया अनुमया अतिप्रसङ्गश्चभवतीत्यर्थः अतिप्रसङ्गमेव दर्शयति- वस्तुत्वादिति वस्तुत्वात् तुरगः शृङ्गी पुष्पवत् खं सुतैर्युता चित्रिणी च रसः षष्ठो रसत्वात् सोत्तरो भवेत्
3,129 nyāyasudhā: īdṛśā āgamādisahāyasampadamapahāyātyantātīndriyārthe(ṣu) prayujyamānayā anumayā atiprasaṅgaścabhavatītyarthaḥ atiprasaṅgameva darśayati- vastutvāditi vastutvāt turagaḥ śṛṅgī puṣpavat khaṃ sutairyutā citriṇī ca rasaḥ ṣaṣṭho rasatvāt sottaro bhavet
1.1.118ef
-द् न्यायसुधा: चित्रिणी वन्ध्या षष्ठो रसो रसान्तरवानित्युक्ते प्रथमादिरसेन सिद्धसाधनं स्यात् सप्तमरसवानित्युक्ते अप्रसिद्धविशेषणता स्यात् अतः सोत्तर इत्युक्तम् ईश्वरानुमानस्य प्रमाणतायामेतेषामपि प्रामाण्यं स्यादिति शेषः ननु वस्तुत्वं घटादावनैकान्तिकमिति चेन्न तस्यापि पक्षत्वात् तुरगृङ्गादीनामनुपलम्भबाध इति चेत् क्षित्यादिसकर्तुरप्येवमेव अयोग्यत्वान्नोपलभ्यत इति चेत् तुरगविषाणमपि एवम(मेवा)स्तु न च(नु) विषाणं नाम महत्त्वे सत्युद्भूतरूप(ः) शरीरावयवविशेषः स कथमुपलब्ध्ययोग्यः स्यादिति चेत् कर्तापि तर्हि कुलालादिरिव महत्त्वे सत्यद्भुतरूपशरीरवान्कथमुपलब्ध्ययोग्यो भविष्यति अशरीरत्वान्नोपलभ्यत इति चेत् रूपाभावात्तुरगविषाणमपि तथास्तु विषाणं रूपवदेवेति चेत् कर्तापि शरीरवानेव शरीरं कर्तृत्वे ऽनुपयुक्तमिति चेत् न किमुपयोगेन न हि तदुत्पत्त्या व्याप्तिर्बौद्धानामिव भवताम् धर्मादिमत्त्वं शरीरित्वे प्रयोजकमिति चेन्न तस्यापि कर्तृत्वेन साधनादिति ननु कथमत्र प्रयोक्तव्यम् अनुमानत्वं यदि कार्यत्वादौ वर्तेत तदा तदविशिष्टे वस्तुत्वादौ(अपि) वर्तेतेत्येवमिति 3,133 ननु विचारशास्त्रमारभ्य जगत्कारणे ऽनुमानानवकाशव्युत्पादनं व्याहतमित्याशङ्कां परिहरन्नुपसंहरति- उपक्रमादीति उपक्रमादिलिङ्गेभ्यो नान्यास्यादनुमा ततः
-d nyāyasudhā: citriṇī vandhyā ṣaṣṭho raso rasāntaravānityukte prathamādirasena siddhasādhanaṃ syāt saptamarasavānityukte aprasiddhaviśeṣaṇatā syāt ataḥ sottara ityuktam īśvarānumānasya pramāṇatāyāmeteṣāmapi prāmāṇyaṃ syāditi śeṣaḥ nanu vastutvaṃ ghaṭādāvanaikāntikamiti cenna tasyāpi pakṣatvāt turagṛṅgādīnāmanupalambhabādha iti cet kṣityādisakarturapyevameva ayogyatvānnopalabhyata iti cet turagaviṣāṇamapi evama(mevā)stu na ca(nu) viṣāṇaṃ nāma mahattve satyudbhūtarūpa(ḥ) śarīrāvayavaviśeṣaḥ sa kathamupalabdhyayogyaḥ syāditi cet kartāpi tarhi kulālādiriva mahattve satyadbhutarūpaśarīravānkathamupalabdhyayogyo bhaviṣyati aśarīratvānnopalabhyata iti cet rūpābhāvātturagaviṣāṇamapi tathāstu viṣāṇaṃ rūpavadeveti cet kartāpi śarīravāneva śarīraṃ kartṛtve 'nupayuktamiti cet na kimupayogena na hi tadutpattyā vyāptirbauddhānāmiva bhavatām dharmādimattvaṃ śarīritve prayojakamiti cenna tasyāpi kartṛtvena sādhanāditi nanu kathamatra prayoktavyam anumānatvaṃ yadi kāryatvādau varteta tadā tadaviśiṣṭe vastutvādau(api) vartetetyevamiti 3,133 nanu vicāraśāstramārabhya jagatkāraṇe 'numānānavakāśavyutpādanaṃ vyāhatamityāśaṅkāṃ pariharannupasaṃharati- upakramādīti upakramādiliṅgebhyo nānyāsyādanumā tataḥ
1.1.119a
न्यायसुधा: आगमानुगृहीतानुमानोपलक्षणमेतत् आगमानुग्रहे हि सर्वाण्येतान्यनुमानान्येव पक्षधर्मतादीनामङ्गानामपौरुषेयतया स्वतः प्रमाणेन शास्त्रेण सिद्धेः प्रतिपक्षादीनां च तद्विरोधेन बाधादिति सङ्क्षेपः तदेवं जगत्कारणत्वस्य (णस्य) शास्त्रैकसमधिगम्यत्वान्नानुमानादिना लक्षणस्यातिव्याप्तिकथनं युक्तमिति सिद्धम् 3,134 $अथ अत्र परकीयभाष्यस्य अपव्याख्यानत्वम्$ अत्र केचित् शास्त्रस्य योनिरिति व्याचक्ष(कृर्व)ते तदनुपपन्नम् प्रकृतानुपयोगात् नहि शास्त्रकारणत्वं जगत्कारणत्वे हेतुः व्याप्त्यदर्शनात् पूवर्सूत्रे जगत्कारणत्वेन प्रतीतं सार्वज्ञं ब्रह्मणो वेदकारणत्वेन स्फुटीक्रियत इति चेन्न वेदस्यापि सकलजगदन्तर्भावात् कथं चानन्तपदार्थात्मकस्य प्रपञ्चस्य कर्तृत्वेन न स्फुटं तदेकदेशवेदकारणत्वेन स्फुटीभविष्यति सार्वज्ञम् अथ जगत्कारणत्वं प्रधानादिव्युदासेन ब्रह्मण्येव साधयितुं हेतुत्वेनोक्तं सार्वज्ञं शास्त्रयोनित्वेन साध्यत इति चेन्न असिद्धिप्रसङ्गात् नहि ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमनङ्गीकुर्वाणो वेदकारणत्वमङ्गीकरोति आगमेन साध्यत इति चेत् तर्हि जगत्कारणत्वमेव तेन किं न साध्यते ईक्षत्यधिकरणादिना जन्मादिसूत्रस्य पुनरुक्तप्रसङ्गाच्च जगत्कारणत्वेन सवर्ज्ञत्वं न सिद्धयति वेदाकर्तृत्वादित्याशङ्कयेदमुक्तमिति चेन्न तथा सति प्रतिज्ञामात्रत्वप्रसङ्गात् वियदादिविषयेप्येवमाशङ्काप्रसङ्गात् वियदधिकरणादौ सापि निराकरिष्यत इति चेत् न तर्हि तेनैवेदं गतार्थं स्यात् 3,134f. किञ्च वेदकर्तृत्वाभावे(न) सार्वज्ञ्यं न सम्भवतीति शङ्कैव निर्दला नहि तत्कर्त्रैव तज्ज्ञातव्यमिति नियमो ऽस्ति किञ्च वेदकर्तृत्वं कथं सार्वज्ञ्यसाधकम् यो यावदर्थप्रतिपादकस्य वाक्यस्य प्रणेता स ततो ऽप्यधिकमर्थं जानात्येव यथा पाणिन्यादिः अयं चाशेषार्थप्रतिपादकस्य शास्त्रस्य प्रणेतातः कथं न सर्वत्र इति चेत् न किमिदं वेदप्रणेतृत्वं नाम किं प्रमाणान्तरेणार्थमुपलभ्य स्वेच्छया (पदादिनि)प्रबन्ध(न)कतृत्वं किं वोच्चारणमात्रम् आद्ये पौरुषेयत्वापत्तिः द्वितीये सार्वज्ञ्यासिद्धिः उपाध्याय(आदि)वत् रज्जौ भुजङ्गवद्ब्रह्मण्यारोपितो वेद इति चेत् कथं तर्हि पाणिन्यादिदृष्टान्तः नहि पाणिनावारोपितं व्याकरणम् कथं चैवं सति सार्वज्ञ्यसिद्धिः तस्यैव विज्ञानशक्तिविवर्तत्वाच्छास्त्रस्येति चेत्(न) वियदादीनामपि प्रकाशशक्तिप्रसङ्गात् अविद्यागतावरणादिशक्तेरपि ब्रह्मणि तात्त्विकत्वप्रसङ्गात्(च) किञ्च वेदे ज्ञानकरणत्वशक्तिर्ब्रह्मणि च तत्कर्तृत्वशक्तिरिति किं केन सङ्गतम् कुत्र चेदमुपलब्धमारोप्यगता शक्तिरारोपाधिष्ठाने वास्तवीति तस्मादपव्याख्यानमेव तदित्युक्त एव सूत्रार्थः इति श्रीमन्न्यायसुधायां शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् [======= ज्न्य्स्_1,1.इइइ: समन्वयाधिकरणम् =======] 3,142 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां समन्वयाधिकरणम् $पूर्वपक्षरचना$ ओं तत्तु समन्वयात् ओं तत् तु समन्वयात् ब्ब्स्_1,1.4 अस्तु शास्त्रैकसमधिगम्यं जगत्कारणम् तथापि शास्त्रत एवान्येषां हरहिरण्यगर्भादीनां प्रधानादीनां च जगत्कारणत्वप्रतीतेरतिव्यापकमिदं लक्षणम् नच तच्छास्त्रं विष्णुपरमिति वाच्यम् अभियुक्तैः शिवादिपरत्वेन व्याख्यातत्वात् यद्यपि नामानि सर्वाणीत्यादिश्रुत्या शिवादिनाम्नां विष्णौ शक्तिमात्रमवसीयते तथापि न तात्पर्ये प्रमाणमस्ति यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति हि न्यायः नच शक्तिमात्रेण तात्पर्यं कल्पयितुं युक्तम् अतिप्रसङ्गात् अन्यत्र तात्पर्य(स्य च) ज्ञापकमभियुक्तव्याख्यानमस्तीत्युक्तम् तस्मादलक्षणमेतदित्याशङ्कय परिहृतं सूत्रकृता तत्तु समन्वयादिति ओं तत्तुसमन्वयात् ओं 3,145 $सूत्रवाक्ययोजना$ तत्रान्वयपदार्थमाह- त एवेति त एवान्वयनामानस्
nyāyasudhā: āgamānugṛhītānumānopalakṣaṇametat āgamānugrahe hi sarvāṇyetānyanumānānyeva pakṣadharmatādīnāmaṅgānāmapauruṣeyatayā svataḥ pramāṇena śāstreṇa siddheḥ pratipakṣādīnāṃ ca tadvirodhena bādhāditi saṅkṣepaḥ tadevaṃ jagatkāraṇatvasya (ṇasya) śāstraikasamadhigamyatvānnānumānādinā lakṣaṇasyātivyāptikathanaṃ yuktamiti siddham 3,134 $atha atra parakīyabhāṣyasya apavyākhyānatvam$ atra kecit śāstrasya yoniriti vyācakṣa(kṛrva)te tadanupapannam prakṛtānupayogāt nahi śāstrakāraṇatvaṃ jagatkāraṇatve hetuḥ vyāptyadarśanāt pūvarsūtre jagatkāraṇatvena pratītaṃ sārvajñaṃ brahmaṇo vedakāraṇatvena sphuṭīkriyata iti cenna vedasyāpi sakalajagadantarbhāvāt kathaṃ cānantapadārthātmakasya prapañcasya kartṛtvena na sphuṭaṃ tadekadeśavedakāraṇatvena sphuṭībhaviṣyati sārvajñam atha jagatkāraṇatvaṃ pradhānādivyudāsena brahmaṇyeva sādhayituṃ hetutvenoktaṃ sārvajñaṃ śāstrayonitvena sādhyata iti cenna asiddhiprasaṅgāt nahi brahmaṇo jagatkāraṇatvamanaṅgīkurvāṇo vedakāraṇatvamaṅgīkaroti āgamena sādhyata iti cet tarhi jagatkāraṇatvameva tena kiṃ na sādhyate īkṣatyadhikaraṇādinā janmādisūtrasya punaruktaprasaṅgācca jagatkāraṇatvena savarjñatvaṃ na siddhayati vedākartṛtvādityāśaṅkayedamuktamiti cenna tathā sati pratijñāmātratvaprasaṅgāt viyadādiviṣayepyevamāśaṅkāprasaṅgāt viyadadhikaraṇādau sāpi nirākariṣyata iti cet na tarhi tenaivedaṃ gatārthaṃ syāt 3,134f. kiñca vedakartṛtvābhāve(na) sārvajñyaṃ na sambhavatīti śaṅkaiva nirdalā nahi tatkartraiva tajjñātavyamiti niyamo 'sti kiñca vedakartṛtvaṃ kathaṃ sārvajñyasādhakam yo yāvadarthapratipādakasya vākyasya praṇetā sa tato 'pyadhikamarthaṃ jānātyeva yathā pāṇinyādiḥ ayaṃ cāśeṣārthapratipādakasya śāstrasya praṇetātaḥ kathaṃ na sarvatra iti cet na kimidaṃ vedapraṇetṛtvaṃ nāma kiṃ pramāṇāntareṇārthamupalabhya svecchayā (padādini)prabandha(na)katṛtvaṃ kiṃ voccāraṇamātram ādye pauruṣeyatvāpattiḥ dvitīye sārvajñyāsiddhiḥ upādhyāya(ādi)vat rajjau bhujaṅgavadbrahmaṇyāropito veda iti cet kathaṃ tarhi pāṇinyādidṛṣṭāntaḥ nahi pāṇināvāropitaṃ vyākaraṇam kathaṃ caivaṃ sati sārvajñyasiddhiḥ tasyaiva vijñānaśaktivivartatvācchāstrasyeti cet(na) viyadādīnāmapi prakāśaśaktiprasaṅgāt avidyāgatāvaraṇādiśakterapi brahmaṇi tāttvikatvaprasaṅgāt(ca) kiñca vede jñānakaraṇatvaśaktirbrahmaṇi ca tatkartṛtvaśaktiriti kiṃ kena saṅgatam kutra cedamupalabdhamāropyagatā śaktirāropādhiṣṭhāne vāstavīti tasmādapavyākhyānameva tadityukta eva sūtrārthaḥ iti śrīmannyāyasudhāyāṃ śāstrayonitvādhikaraṇam [======= jnys_1,1.iii: samanvayādhikaraṇam =======] 3,142 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ samanvayādhikaraṇam $pūrvapakṣaracanā$ oṃ tattu samanvayāt oṃ tat tu samanvayāt bbs_1,1.4 astu śāstraikasamadhigamyaṃ jagatkāraṇam tathāpi śāstrata evānyeṣāṃ harahiraṇyagarbhādīnāṃ pradhānādīnāṃ ca jagatkāraṇatvapratīterativyāpakamidaṃ lakṣaṇam naca tacchāstraṃ viṣṇuparamiti vācyam abhiyuktaiḥ śivādiparatvena vyākhyātatvāt yadyapi nāmāni sarvāṇītyādiśrutyā śivādināmnāṃ viṣṇau śaktimātramavasīyate tathāpi na tātparye pramāṇamasti yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārtha iti hi nyāyaḥ naca śaktimātreṇa tātparyaṃ kalpayituṃ yuktam atiprasaṅgāt anyatra tātparya(sya ca) jñāpakamabhiyuktavyākhyānamastītyuktam tasmādalakṣaṇametadityāśaṅkaya parihṛtaṃ sūtrakṛtā tattu samanvayāditi oṃ tattusamanvayāt oṃ 3,145 $sūtravākyayojanā$ tatrānvayapadārthamāha- ta eveti ta evānvayanāmānas
1.1.119b
3,145f. न्यायसुधा: उपक्रमादय एवान्वीयन्ते शक्तितात्पर्यगोचरेण सम्बद्धयन्ते तथा ज्ञायन्त इति यावत् वाक्यान्येतैः इत्यन्वयनामानः अत्रोपक्रमादिप्रसिद्धपदं परित्यज्य यौगिकान्वयपदपरिग्रहणेने(हेणे)दं सूचयति न शास्त्रतात्पर्यावगतावापातप्रतीतिर्व्याख्यातृवचनं वा लिङ्गम् किन्तूपक्रमादय एव तेषामव्यभिचारित्वात् प्रतीतिव्याख्यानयोस्तु व्यभिचारित्वात् यत्रापि प्रतीव्याख्याने न व्यभिचरतस्तत्राप्युपक्रमाद्यनुसन्धानपूर्वकत्वेनैव न तु स्वतः अत उपजीव्यत्वादुपक्रमादीनामेव तात्पर्यलिङ्गत्वमिति तदिदमाह- त एवेति 3,147 सूत्रवाक्यं योजयति- तैरिति ... तैः सम्यक् प्रविचारिते मुख्यार्थो भगवान् विष्णुः सर्वशास्त्रस्य नापरः
3,145f. nyāyasudhā: upakramādaya evānvīyante śaktitātparyagocareṇa sambaddhayante tathā jñāyanta iti yāvat vākyānyetaiḥ ityanvayanāmānaḥ atropakramādiprasiddhapadaṃ parityajya yaugikānvayapadaparigrahaṇene(heṇe)daṃ sūcayati na śāstratātparyāvagatāvāpātapratītirvyākhyātṛvacanaṃ vā liṅgam kintūpakramādaya eva teṣāmavyabhicāritvāt pratītivyākhyānayostu vyabhicāritvāt yatrāpi pratīvyākhyāne na vyabhicaratastatrāpyupakramādyanusandhānapūrvakatvenaiva na tu svataḥ ata upajīvyatvādupakramādīnāmeva tātparyaliṅgatvamiti tadidamāha- ta eveti 3,147 sūtravākyaṃ yojayati- tairiti ... taiḥ samyak pravicārite mukhyārtho bhagavān viṣṇuḥ sarvaśāstrasya nāparaḥ
1.1.120ab
-द् न्यायसुधा: अनेनान्वयादित्येकवचनं समुदायार्थमित्युक्तं भवति तेन च तेषामविरोधं सूचयति संशब्दार्थः सम्यगिति तस्य च प्रविचारित इत्यध्याहृतक्रियया सम्बन्धो दर्शितः ननु च प्रतीतिव्याख्यानवदुपक्रमादीनामपि क्वचित्तात्पर्यव्यभिचारदर्शनात्कथं लिङ्गत्वमित्याशङ्कानिरासाय सम्यक् प्रविचारित इत्युक्तम् उपक्रमादीनां श्रुत्यादीनां च सन्निकर्षविप्रकर्षाभ्यां सावकाशत्वादिना च बलाबलविनिश्चयपुरःसरं विरोधे बलवता दुर्बलबाधया वाक्यार्थविमर्शः सम्यक् प्रविचारणम् तेन नोपक्रमादिमात्रं लिङ्गमुच्यते येन व्यभिचारोद्भावनं सङ्गच्छेत किन्तु सम्यक् प्रविचारलक्षणावान्तरव्यपारोपेता एवोपक्रमादयः नच ते क्वचिद्वयभिचरन्तीत्युक्तं भवति प्रविचारित इति भावे क्तः प्रविचारे कृते सतीति शास्त्रे प्रविचारिते सतीति वा एतदवगम्यत इति वाक्यशेषः मुख्यार्थ इत्यावृत्त्या संशब्दस्यार्थान्तरम् सर्वेत्यपि संशब्दार्थ एव शास्त्रस्यार्थ इति शास्त्रयोनीति पूवर्सूत्रादनुवृत्तस्य व्याख्यानम् भगवान्विष्णुरिति तच्छब्दार्थः तुशब्दो ऽवधारणे तद्वयाख्यानं नापर इति 3,150 तथाचैवं सूत्रयोजना अन्वयादुपक्रमादिलिङ्गसमुदायात् शास्त्रे सम्यक् प्रविचारिते सति सर्वशास्त्रस्य भगवत्येव सम्यग्वचनवृत्त्यान्वयाच्छक्तितात्पर्यलक्षणसम्बन्धावगमात्तद्विष्ण्वाख्यं ब्रह्मैव जगज्जन्मादिकारणत्वेन शास्त्रयोनि न तु हरहिरण्यगर्भादय इति अनन्तगुणपरिपूर्णत्वं हि प्रधानलक्षणम् तत्र च शास्त्रं प्रमाणीक्रियमाणं वचनवृत्त्या सर्वमेव च युक्तम् लक्षणादिना वृत्तौ वाच्यार्थगुणालाभात् वाच्ये तद्गुणप्रसङ्गाच्च एवं कतिपयवाक्यैरनन्तगुणाप्रतिपादनात् वाक्यान्तरविषयस्य च तद्गुण(व)त्त्वप्रसङ्गाच्च अतः संशब्दस्यावृत्तिरुपपन्ना 3,151f. ननु जन्माद्यस्य यत इति यच्छब्दश्रवणात्तद्ब्रह्मेति प्रकृतम् तदेवात्र मण्डूकप्लुत्यानुवर्तिष्यते किं पुनरत्र तद्ग्रहणेन मैवम् तुशब्दस्तावदत्रेतरव्यावृत्त्यर्थमुपादेयः नच तस्य तदित्यनुक्तौ अन्वयः प्रत्येतुं शक्यते यतो ऽवधारणं ततो ऽन्यत्र निषेध इति वचनात् नचानुवृत्तेनान्वयप्रतीतिर्भविष्यतीति वाच्यम् श्रुतेनान्वयादित्यनेनैव सम्बन्धप्रतीतिप्रसङ्गात् तत्रोपयोगाभावान्नेति चेन्न प्रतीतिव्याख्याननिरासार्थत्वोपपत्तेः अन्वयपदादेव तत्सिद्धिरिति चेन्न तस्योपक्रमादीनां लिङ्गत्वप्रतिपादन एव चरितार्थत्वसम्भवात् अतः सार्थकं सूत्रे तद्ग्रहणम् संशब्देन सकलपदानां लक्षणया ब्रह्मप्रातिपदिकार्थमात्रपरत्वमुच्यत इति व्याख्यानमखण्डार्थनिरासेन निरस्तम् निराकरिष्यते चोत्तरत्रेति नेह निराकृतम् 3,153 तदेवं जगज्जन्मादिकारणत्वेन मुख्यया वृत्त्या वर्णपदवाक्यात्मकाशेषशास्त्रप्रतिपाद्यं नारायणाख्यं ब्रह्मैवेति सुस्थं लक्षणमिति सिद्धम् इति श्रीमन्न्यायसुधायां समन्वयाधिकरणम् [======= ज्न्य्स्_1,1.इव्: ईक्षत्यधिकरणम् =======] 3,154 अथ ईक्षत्यधिकरणम् $ब्रह्मणः सकलशास्त्रवाच्यत्वसमर्थनम्$ ओं ईक्षतेर्नाशब्दम् ओं ईक्षतेर् नाशब्दम् ब्ब्स्_1,1.5 वचनवृत्त्यैव सकलशास्त्रप्रतिपाद्यं ब्रह्मेत्युक्तम् तदाक्षिप्य समाधातुमिदमधिकरणमारभ्यते तथाहि "यतो वाचो निवर्तन्तेऽ"अशब्दमस्पर्शमऽ; इत्यादिश्रुतेः,"शब्दो न यत्र पुरुकारकवानऽ; इत्यादिस्मृतेश्च ब्रह्म अवाच्यमवसीयते वचनवृत्तिश्च द्रव्यगुणक्रियाजातिनिमित्ता नच ब्रह्मणो द्रव्यादियोगो ऽस्ति "केवलो निर्गुणश्चऽ"निष्कलं निष्क्रियं शान्तमऽ; इत्याद्यागमात् तत्कथं तस्य वाच्यता सम्भवति औपनिषदत्वं (तु) च लक्षणया वृत्त्या सम्भवन्न वाच्यतामपेक्षते अतो ऽवाच्यत्वाद्ब्रह्मणो न वचनवृत्त्या शास्त्रगम्यत्वमिति अपर आह न सर्वशास्त्रप्रतिपाद्यत्वं ब्रह्मणः सम्भवति निश्चयोपायाभावात् उपक्रमादयो हि तन्निश्चयोपायाः तैश्चास्मदाद्यधिगतशास्त्रस्य कथञ्चिद्ब्रह्मविषयतावधारणे ऽप्यस्मदनधिगतशास्त्रस्य तत्परतावधारणायोगात् "अनन्ता वै वेदाःऽ; इति श्रुतेरनन्तं हि शास्त्रमवगम्यते नचानन्तशास्त्राधिगमो ऽस्माकं कल्पकोटिशतैरपि सम्भवति विफलश्च शास्त्रैकदेशस्य ब्रह्मपरत्वाध्यवसायः एकदेशान्तरे तद्विपरीतप्रतिपादनस्यापि शङ्कनात् नच वस्तुनि विकल्पः सम्भवति इति अत्रापि सन्देहः समास्कन्दति, इत्यतो न सर्वशास्त्रप्रामाण्याज्जगज्जन्मादिकारणं समस्तगुणपरिपूर्णं ब्रह्म सिद्धयति इत्येवं प्राप्ते अवाच्यत्वशङ्कां तावन्निराचष्टे सूत्रकारः- ईक्षतेर्नाशब्दमिति ईक्षतेर्नाशब्दम् ओं तद्वयाचष्टे- ईक्षणीयत्वत इति 3,157 अत्र ईक्षतेरिति धातुनिर्देशः न चाविवक्षितार्थं शब्दमात्रं ब्रह्मणो वाच्यत्वे हेतुर्भवितुमर्हतीति तदर्थो ऽनेनोपलक्ष्यते नच ब्रह्मासम्बन्धीक्षणमप्यत्र हेतुर्भवति अतिप्रसङ्गात् सम्बन्धश्च न कर्तृत्वादिरूपः श्रुत्यननुगमात् विपक्षे बाधकाभा(वाच्च)वप्रसङ्गाच्च अत ईक्षणं ब्रह्मकर्मकमेव हेतुत्वेन वाच्यम् नचैतदपि युक्तम् व्यधिकरणत्वप्रसङ्गात् तस्मादीक्षणकर्मत्वमेव हेतुतया विवक्षितम् इत्याशयेनोक्तम्- ईक्षणीयत्वत इति ईक्षणीयत्वतो विष्णुर्वाच्य एव
-d nyāyasudhā: anenānvayādityekavacanaṃ samudāyārthamityuktaṃ bhavati tena ca teṣāmavirodhaṃ sūcayati saṃśabdārthaḥ samyagiti tasya ca pravicārita ityadhyāhṛtakriyayā sambandho darśitaḥ nanu ca pratītivyākhyānavadupakramādīnāmapi kvacittātparyavyabhicāradarśanātkathaṃ liṅgatvamityāśaṅkānirāsāya samyak pravicārita ityuktam upakramādīnāṃ śrutyādīnāṃ ca sannikarṣaviprakarṣābhyāṃ sāvakāśatvādinā ca balābalaviniścayapuraḥsaraṃ virodhe balavatā durbalabādhayā vākyārthavimarśaḥ samyak pravicāraṇam tena nopakramādimātraṃ liṅgamucyate yena vyabhicārodbhāvanaṃ saṅgaccheta kintu samyak pravicāralakṣaṇāvāntaravyapāropetā evopakramādayaḥ naca te kvacidvayabhicarantītyuktaṃ bhavati pravicārita iti bhāve ktaḥ pravicāre kṛte satīti śāstre pravicārite satīti vā etadavagamyata iti vākyaśeṣaḥ mukhyārtha ityāvṛttyā saṃśabdasyārthāntaram sarvetyapi saṃśabdārtha eva śāstrasyārtha iti śāstrayonīti pūvarsūtrādanuvṛttasya vyākhyānam bhagavānviṣṇuriti tacchabdārthaḥ tuśabdo 'vadhāraṇe tadvayākhyānaṃ nāpara iti 3,150 tathācaivaṃ sūtrayojanā anvayādupakramādiliṅgasamudāyāt śāstre samyak pravicārite sati sarvaśāstrasya bhagavatyeva samyagvacanavṛttyānvayācchaktitātparyalakṣaṇasambandhāvagamāttadviṣṇvākhyaṃ brahmaiva jagajjanmādikāraṇatvena śāstrayoni na tu harahiraṇyagarbhādaya iti anantaguṇaparipūrṇatvaṃ hi pradhānalakṣaṇam tatra ca śāstraṃ pramāṇīkriyamāṇaṃ vacanavṛttyā sarvameva ca yuktam lakṣaṇādinā vṛttau vācyārthaguṇālābhāt vācye tadguṇaprasaṅgācca evaṃ katipayavākyairanantaguṇāpratipādanāt vākyāntaraviṣayasya ca tadguṇa(va)ttvaprasaṅgācca ataḥ saṃśabdasyāvṛttirupapannā 3,151f. nanu janmādyasya yata iti yacchabdaśravaṇāttadbrahmeti prakṛtam tadevātra maṇḍūkaplutyānuvartiṣyate kiṃ punaratra tadgrahaṇena maivam tuśabdastāvadatretaravyāvṛttyarthamupādeyaḥ naca tasya tadityanuktau anvayaḥ pratyetuṃ śakyate yato 'vadhāraṇaṃ tato 'nyatra niṣedha iti vacanāt nacānuvṛttenānvayapratītirbhaviṣyatīti vācyam śrutenānvayādityanenaiva sambandhapratītiprasaṅgāt tatropayogābhāvānneti cenna pratītivyākhyānanirāsārthatvopapatteḥ anvayapadādeva tatsiddhiriti cenna tasyopakramādīnāṃ liṅgatvapratipādana eva caritārthatvasambhavāt ataḥ sārthakaṃ sūtre tadgrahaṇam saṃśabdena sakalapadānāṃ lakṣaṇayā brahmaprātipadikārthamātraparatvamucyata iti vyākhyānamakhaṇḍārthanirāsena nirastam nirākariṣyate cottaratreti neha nirākṛtam 3,153 tadevaṃ jagajjanmādikāraṇatvena mukhyayā vṛttyā varṇapadavākyātmakāśeṣaśāstrapratipādyaṃ nārāyaṇākhyaṃ brahmaiveti susthaṃ lakṣaṇamiti siddham iti śrīmannyāyasudhāyāṃ samanvayādhikaraṇam [======= jnys_1,1.iv: īkṣatyadhikaraṇam =======] 3,154 atha īkṣatyadhikaraṇam $brahmaṇaḥ sakalaśāstravācyatvasamarthanam$ oṃ īkṣaternāśabdam oṃ īkṣater nāśabdam bbs_1,1.5 vacanavṛttyaiva sakalaśāstrapratipādyaṃ brahmetyuktam tadākṣipya samādhātumidamadhikaraṇamārabhyate tathāhi "yato vāco nivartante'"aśabdamasparśam'; ityādiśruteḥ,"śabdo na yatra purukārakavān'; ityādismṛteśca brahma avācyamavasīyate vacanavṛttiśca dravyaguṇakriyājātinimittā naca brahmaṇo dravyādiyogo 'sti "kevalo nirguṇaśca'"niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntam'; ityādyāgamāt tatkathaṃ tasya vācyatā sambhavati aupaniṣadatvaṃ (tu) ca lakṣaṇayā vṛttyā sambhavanna vācyatāmapekṣate ato 'vācyatvādbrahmaṇo na vacanavṛttyā śāstragamyatvamiti apara āha na sarvaśāstrapratipādyatvaṃ brahmaṇaḥ sambhavati niścayopāyābhāvāt upakramādayo hi tanniścayopāyāḥ taiścāsmadādyadhigataśāstrasya kathañcidbrahmaviṣayatāvadhāraṇe 'pyasmadanadhigataśāstrasya tatparatāvadhāraṇāyogāt "anantā vai vedāḥ'; iti śruteranantaṃ hi śāstramavagamyate nacānantaśāstrādhigamo 'smākaṃ kalpakoṭiśatairapi sambhavati viphalaśca śāstraikadeśasya brahmaparatvādhyavasāyaḥ ekadeśāntare tadviparītapratipādanasyāpi śaṅkanāt naca vastuni vikalpaḥ sambhavati iti atrāpi sandehaḥ samāskandati, ityato na sarvaśāstraprāmāṇyājjagajjanmādikāraṇaṃ samastaguṇaparipūrṇaṃ brahma siddhayati ityevaṃ prāpte avācyatvaśaṅkāṃ tāvannirācaṣṭe sūtrakāraḥ- īkṣaternāśabdamiti īkṣaternāśabdam oṃ tadvayācaṣṭe- īkṣaṇīyatvata iti 3,157 atra īkṣateriti dhātunirdeśaḥ na cāvivakṣitārthaṃ śabdamātraṃ brahmaṇo vācyatve heturbhavitumarhatīti tadartho 'nenopalakṣyate naca brahmāsambandhīkṣaṇamapyatra heturbhavati atiprasaṅgāt sambandhaśca na kartṛtvādirūpaḥ śrutyananugamāt vipakṣe bādhakābhā(vācca)vaprasaṅgācca ata īkṣaṇaṃ brahmakarmakameva hetutvena vācyam nacaitadapi yuktam vyadhikaraṇatvaprasaṅgāt tasmādīkṣaṇakarmatvameva hetutayā vivakṣitam ityāśayenoktam- īkṣaṇīyatvata iti īkṣaṇīyatvato viṣṇurvācya eva
1.1.120bc
न्यायसुधा: तदित्यनुवर्तते तेन विष्णुरित्याह न विद्यते वाचकः शब्दो यस्य तदशब्दम् अवाच्यमित्यर्थः वाच्यमिति वक्तव्ये नावाच्यमिति वचनं"द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयतःऽ; इति वचनादवधारणार्थमित्यभिप्रेत्योक्तं- वाच्य एवेति नन्ववधारणमपि किमर्थम् उच्यते तत्त्वनिर्णयार्थं हि न्यायसूत्रम् निर्णयश्च स्वपरपक्षसाधनोपलम्भाभ्यामेव भवति नान्यतरमात्रेण यथोक्तम् विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णय इति तदत्रावधारणे कृते वाच्यत्वविधिरवाच्यत्वनिषेधश्चेत्युभयमपि श्रुत्यर्थाभ्यां प्रतिज्ञातं स्यात् उभयसाधनार्थश्चेक्षणीयत्वहेतुर्विज्ञायते तथाच निर्णयो भवेत् वाच्यमिति तु प्रतिज्ञाते परपक्षप्रतिषेधो न कृतः स्यात् नच तदर्थमन्यत्सूत्रमस्ति अतो युक्तो ऽयं निर्देशः एवमन्यत्रापि वेदितव्यम् इदमुक्तं भवति ब्रह्म वाच्यं भवितुमर्हति, न पुनरवाच्यमीक्षणकर्मत्वाद्घटवत् ईक्षणीयत्वं च ब्रह्मणः"स एतस्माज्जीवधनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षतेऽ"आत्मन्येवात्मानं पश्येतऽ; इत्यादिश्रुतिसिद्धमिति 3,157f. ननु ब्रह्मणो वाच्यत्वाभावे किं बाधकम् ईक्षणीयत्वं न स्यात् तथाच ब्रह्मज्ञानाभावेन शास्त्रवैयर्थ्यमनिर्मोक्षश्च स्यादिति चेन्न वाच्यत्वस्याव्यापकत्वादीक्षणीयत्वस्याव्याप्यत्वाच्च नह्यव्यापकनिवृत्तिरव्याप्यनिवृत्तिमापाद(यति)यितुं शक्नोति ईक्षणीयत्वं हि प्रत्यक्षानुमानागमतदाभासनिमित्तं व्यापकं युक्तम् वाच्यत्वं च शब्दवृत्तिविशेषोपाधिकं व्याप्यमेवेति मैवम् न तावदिदं मोक्षार्थमुपदिष्यं ब्रह्मेक्षणं प्रमाणाभासजन्यम् भ्रान्तेरविद्यानिवर्तकत्वाभावात् नापि प्रत्यक्षानुमानजम् शास्त्रैकसमधिगम्यतायाः साधितत्वात् तथाच प्रकारान्तराभावे सति यदि ब्रह्म वाच्यमपि न भवेत्तदेक्षणीयमपि न भवेदिति बाधकं सम्भवत्येव नच व्याप्त्य(भा)सम्भवः व्यतिरेकसम्भवात् यत् यत्कारकाविषयः तत् तत्क्रियाविषयः यथा कुठाराद्यविषयो गगनं न छिदाविषय इति सामान्यव्याप्तिसम्भवाच्च 3,165 ननु माभूत्प्रमाणाभासैः प्रत्यक्षानुमानाभ्यां चैक्षणं ब्रह्मणः, मा च भूद्वाच्यम्, तथापि शब्दलक्ष्यतयेक्षणीयं च भविष्यति, तथाच विपक्षे बाधकाभावादप्रयोजको हेतुः, इत्यत आह- न चेति ... नचान्यथा लक्ष्यत्वं क्वापि दृष्टं हि
nyāyasudhā: tadityanuvartate tena viṣṇurityāha na vidyate vācakaḥ śabdo yasya tadaśabdam avācyamityarthaḥ vācyamiti vaktavye nāvācyamiti vacanaṃ"dvau nañau prakṛtamarthaṃ sātiśayaṃ gamayataḥ'; iti vacanādavadhāraṇārthamityabhipretyoktaṃ- vācya eveti nanvavadhāraṇamapi kimartham ucyate tattvanirṇayārthaṃ hi nyāyasūtram nirṇayaśca svaparapakṣasādhanopalambhābhyāmeva bhavati nānyataramātreṇa yathoktam vimṛśya pakṣapratipakṣābhyāmarthāvadhāraṇaṃ nirṇaya iti tadatrāvadhāraṇe kṛte vācyatvavidhiravācyatvaniṣedhaścetyubhayamapi śrutyarthābhyāṃ pratijñātaṃ syāt ubhayasādhanārthaścekṣaṇīyatvaheturvijñāyate tathāca nirṇayo bhavet vācyamiti tu pratijñāte parapakṣapratiṣedho na kṛtaḥ syāt naca tadarthamanyatsūtramasti ato yukto 'yaṃ nirdeśaḥ evamanyatrāpi veditavyam idamuktaṃ bhavati brahma vācyaṃ bhavitumarhati, na punaravācyamīkṣaṇakarmatvādghaṭavat īkṣaṇīyatvaṃ ca brahmaṇaḥ"sa etasmājjīvadhanātparātparaṃ puriśayaṃ puruṣamīkṣate'"ātmanyevātmānaṃ paśyet'; ityādiśrutisiddhamiti 3,157f. nanu brahmaṇo vācyatvābhāve kiṃ bādhakam īkṣaṇīyatvaṃ na syāt tathāca brahmajñānābhāvena śāstravaiyarthyamanirmokṣaśca syāditi cenna vācyatvasyāvyāpakatvādīkṣaṇīyatvasyāvyāpyatvācca nahyavyāpakanivṛttiravyāpyanivṛttimāpāda(yati)yituṃ śaknoti īkṣaṇīyatvaṃ hi pratyakṣānumānāgamatadābhāsanimittaṃ vyāpakaṃ yuktam vācyatvaṃ ca śabdavṛttiviśeṣopādhikaṃ vyāpyameveti maivam na tāvadidaṃ mokṣārthamupadiṣyaṃ brahmekṣaṇaṃ pramāṇābhāsajanyam bhrānteravidyānivartakatvābhāvāt nāpi pratyakṣānumānajam śāstraikasamadhigamyatāyāḥ sādhitatvāt tathāca prakārāntarābhāve sati yadi brahma vācyamapi na bhavettadekṣaṇīyamapi na bhavediti bādhakaṃ sambhavatyeva naca vyāptya(bhā)sambhavaḥ vyatirekasambhavāt yat yatkārakāviṣayaḥ tat tatkriyāviṣayaḥ yathā kuṭhārādyaviṣayo gaganaṃ na chidāviṣaya iti sāmānyavyāptisambhavācca 3,165 nanu mābhūtpramāṇābhāsaiḥ pratyakṣānumānābhyāṃ caikṣaṇaṃ brahmaṇaḥ, mā ca bhūdvācyam, tathāpi śabdalakṣyatayekṣaṇīyaṃ ca bhaviṣyati, tathāca vipakṣe bādhakābhāvādaprayojako hetuḥ, ityata āha- na ceti ... nacānyathā lakṣyatvaṃ kvāpi dṛṣṭaṃ hi
1.1.120d
3,166 न्यायसुधा: हि यस्मादन्यथा वाच्यत्वाभावे लक्ष्यत्वं क्वापि न दृष्टम् तस्मादवाच्यत्वे ब्रह्मणो लक्ष्यत्वा(योगा)भावाल्लक्षणयापि नेक्षणीयत्वमिति शेषः केनचिच्छब्देन वाच्यमेव हि तीरादिकं केनचिल्लक्ष्यं दृष्टमिति 3,167 $अवाच्यस्यापिलक्ष्यत्वे अनवस्थितिः$ नन्ववाच्यमपि लक्ष्यं किं न स्यात् ततश्च विपक्षे बाधकाभावादप्रयोजको ऽयं प्रसङ्गहेतुः, इत्यत आह- किं तदिति ... किं तदित्यनवस्थितिः
3,166 nyāyasudhā: hi yasmādanyathā vācyatvābhāve lakṣyatvaṃ kvāpi na dṛṣṭam tasmādavācyatve brahmaṇo lakṣyatvā(yogā)bhāvāllakṣaṇayāpi nekṣaṇīyatvamiti śeṣaḥ kenacicchabdena vācyameva hi tīrādikaṃ kenacillakṣyaṃ dṛṣṭamiti 3,167 $avācyasyāpilakṣyatve anavasthitiḥ$ nanvavācyamapi lakṣyaṃ kiṃ na syāt tataśca vipakṣe bādhakābhāvādaprayojako 'yaṃ prasaṅgahetuḥ, ityata āha- kiṃ taditi ... kiṃ tadityanavasthitiḥ
Adhyāya 1 (cont. 14)
1.1.121ab
न्यायसुधा: अन्यथेत्यनुवर्तते यद्यवाच्यमपि ब्रह्म लक्ष्यमित्यङ्गीक्रियते, तदा किं तदिति जिज्ञासाप्रवृत्तावनवस्थितिः (स्यात्) इदमुक्तं भवति लाक्षणिको हि शब्दो न श्रुतमात्रो ऽर्थान्तरे धियमुपजनयति तत्रागृहीतशक्तित्वात् किन्तु वाच्यार्थर्(थे)बुद्धिमुत्पाद्य तदनुपपत्तिदर्शने सति न तावतापि वाच्यार्थानुपपत्तिदर्शनस्य तत्त्यागमात्रहेतुत्वात् किं नामार्थान्तरस्य स्वरूपतो वाच्यार्थसम्बन्धितया चावगतौ सत्याम् गङ्गादिशब्देन हि स्वरूपतो गङ्गादिसम्बन्धितया चावगतमेव तीरादिकं लक्ष्यं दृष्टम् नानवगतस्वरूपं कूर्मरोमादि नाप्यन्यसम्बन्धितयावगतं तीरादि तथाच वैदिकशब्दलक्ष्यत्वे ब्रह्मणः प्रतीतिरङ्गीकार्या नच तीरादिवत्प्रत्यक्षादिना तस्य प्रतीतिः (सम्भवति) ततो लाक्षणिकशब्दे प्रयुक्ते वाच्यार्थे ऽनुपपत्तिं पश्यतो लक्षणीये ऽर्थे किं तद्यदनेन लक्ष्यमिति जिज्ञासायां शब्द एव प्रयोक्तव्यः तेनापि चेन्न वाच्यं किन्तु लक्ष्यमेव तर्हि पुनः किं तदिति जिज्ञासाया अनिवृत्तत्वाच्छब्दान्तरमेव वाच्यम् तेनापि चेल्लक्ष्यमेव पुनर्जिज्ञासैवेत्यपर्यवसानं स्यात् पूर्वपूर्वलक्षणासिद्धावुत्तरोत्तरलक्षणासिद्धेर्मूलक्षतिः यदि च केनचिच्छब्देन वाच्यं स्यात्तदा तदुक्तावुपरतजिज्ञासो लाक्षणिककार्यं प्रतीयात् वाच्यत्वे ऽपि सम्बन्धग्रहणाय पूर्वसिद्धेरपेक्षितत्वेनानवस्थितेरिति चेन्न अभिमान्यधिकरणे वक्तव्यत्वात् तस्माद्विपक्षे ऽनवस्थालक्षणबाधकसद्भावादवाच्यत्वे लक्ष्यत्वं न स्यादिति युक्तो ऽतिप्रसङ्ग इति लाक्षणिको हि शब्दो न श्रुतमात्रो ऽर्थान्तरे धियमुपजनयति तत्रागृहीतशक्तित्वात् किन्तु वाच्यार्थर्(थे)बुद्धिमुत्पाद्य तदनुपपत्तिदर्शने सति न तावतापि वाच्यार्थानुपपत्तिदर्शनस्य तत्त्यागमात्रहेतुत्वात् किं नामार्थान्तरस्य स्वरूपतो वाच्यार्थसम्बन्धितया चावगतौ सत्याम् गङ्गादिशब्देन हि स्वरूपतो गङ्गादिसम्बन्धितया चावगतमेव तीरादिकं लक्ष्यं दृष्टम् नानवगतस्वरूपं कूर्मरोमादि नाप्यन्यसम्बन्धितयावगतं तीरादि तथाच वैदिकशब्दलक्ष्यत्वे ब्रह्मणः प्रतीतिरङ्गीकार्या नच तीरादिवत्प्रत्यक्षादिना तस्य प्रतीतिः (सम्भवति) ततो लाक्षणिकशब्दे प्रयुक्ते वाच्यार्थे ऽनुपपत्तिं पश्यतो लक्षणीये ऽर्थे किं तद्यदनेन लक्ष्यमिति जिज्ञासायां शब्द एव प्रयोक्तव्यः तेनापि चेन्न वाच्यं किन्तु लक्ष्यमेव तर्हि पुनः किं तदिति जिज्ञासाया अनिवृत्तत्वाच्छब्दान्तरमेव वाच्यम् तेनापि चेल्लक्ष्यमेव पुनर्जिज्ञासैवेत्यपर्यवसानं स्यात् पूर्वपूर्वलक्षणासिद्धावुत्तरोत्तरलक्षणासिद्धेर्मूलक्षतिः यदि च केनचिच्छब्देन वाच्यं स्यात्तदा तदुक्तावुपरतजिज्ञासो लाक्षणिककार्यं प्रतीयात् वाच्यत्वे ऽपि सम्बन्धग्रहणाय पूर्वसिद्धेरपेक्षितत्वेनानवस्थितेरिति चेन्न अभिमान्यधिकरणे वक्तव्यत्वात् तस्माद्विपक्षे ऽनवस्थालक्षणबाधकसद्भावादवाच्यत्वे लक्ष्यत्वं न स्यादिति युक्तो ऽतिप्रसङ्ग इति 3,169f. $सूदशास्त्रे माधुर्यादिविशेषवाचके शब्दः प्रसिद्धाः$ नन्विक्षुक्षीरगुडादीनां विशेषास्तावद्विद्यन्ते अनुभवसिद्धत्वात् नच ते केनापि शब्देन वाच्याः तद्वाचकशब्दाभावात् तथापि लक्ष्या दृश्यन्ते अन्यथा तत्र वाग्व्यवहाराभावप्रसङ्गात् अतो ऽवाच्यत्वे लक्ष्यत्वं न स्यादिति प्रसङ्गः प्रशिथिलमूलः यथोक्तम्"इक्षुक्षीरगुडादीनां माधुर्यस्यान्तरं महत् भेदस्तथापि नाख्यातुं सरस्वत्यापि शक्यतेऽ; इति यथा(च) माधुर्यादिविशेषाणामवाच्यानामपि प्रतीततामात्रेण लक्ष्यत्वात् तथा ब्रह्मणो ऽवाच्यस्यापि स्वयंप्रकाशत्वेन प्रसिद्धस्य लक्ष्यत्वं सम्भवतीत्यत आह- माधुर्यादीति 3,170 माधुर्यादिविशेषाश्च तच्छब्दैरुदिताः सदा
nyāyasudhā: anyathetyanuvartate yadyavācyamapi brahma lakṣyamityaṅgīkriyate, tadā kiṃ taditi jijñāsāpravṛttāvanavasthitiḥ (syāt) idamuktaṃ bhavati lākṣaṇiko hi śabdo na śrutamātro 'rthāntare dhiyamupajanayati tatrāgṛhītaśaktitvāt kintu vācyārthar(the)buddhimutpādya tadanupapattidarśane sati na tāvatāpi vācyārthānupapattidarśanasya tattyāgamātrahetutvāt kiṃ nāmārthāntarasya svarūpato vācyārthasambandhitayā cāvagatau satyām gaṅgādiśabdena hi svarūpato gaṅgādisambandhitayā cāvagatameva tīrādikaṃ lakṣyaṃ dṛṣṭam nānavagatasvarūpaṃ kūrmaromādi nāpyanyasambandhitayāvagataṃ tīrādi tathāca vaidikaśabdalakṣyatve brahmaṇaḥ pratītiraṅgīkāryā naca tīrādivatpratyakṣādinā tasya pratītiḥ (sambhavati) tato lākṣaṇikaśabde prayukte vācyārthe 'nupapattiṃ paśyato lakṣaṇīye 'rthe kiṃ tadyadanena lakṣyamiti jijñāsāyāṃ śabda eva prayoktavyaḥ tenāpi cenna vācyaṃ kintu lakṣyameva tarhi punaḥ kiṃ taditi jijñāsāyā anivṛttatvācchabdāntarameva vācyam tenāpi cellakṣyameva punarjijñāsaivetyaparyavasānaṃ syāt pūrvapūrvalakṣaṇāsiddhāvuttarottaralakṣaṇāsiddhermūlakṣatiḥ yadi ca kenacicchabdena vācyaṃ syāttadā taduktāvuparatajijñāso lākṣaṇikakāryaṃ pratīyāt vācyatve 'pi sambandhagrahaṇāya pūrvasiddherapekṣitatvenānavasthiteriti cenna abhimānyadhikaraṇe vaktavyatvāt tasmādvipakṣe 'navasthālakṣaṇabādhakasadbhāvādavācyatve lakṣyatvaṃ na syāditi yukto 'tiprasaṅga iti lākṣaṇiko hi śabdo na śrutamātro 'rthāntare dhiyamupajanayati tatrāgṛhītaśaktitvāt kintu vācyārthar(the)buddhimutpādya tadanupapattidarśane sati na tāvatāpi vācyārthānupapattidarśanasya tattyāgamātrahetutvāt kiṃ nāmārthāntarasya svarūpato vācyārthasambandhitayā cāvagatau satyām gaṅgādiśabdena hi svarūpato gaṅgādisambandhitayā cāvagatameva tīrādikaṃ lakṣyaṃ dṛṣṭam nānavagatasvarūpaṃ kūrmaromādi nāpyanyasambandhitayāvagataṃ tīrādi tathāca vaidikaśabdalakṣyatve brahmaṇaḥ pratītiraṅgīkāryā naca tīrādivatpratyakṣādinā tasya pratītiḥ (sambhavati) tato lākṣaṇikaśabde prayukte vācyārthe 'nupapattiṃ paśyato lakṣaṇīye 'rthe kiṃ tadyadanena lakṣyamiti jijñāsāyāṃ śabda eva prayoktavyaḥ tenāpi cenna vācyaṃ kintu lakṣyameva tarhi punaḥ kiṃ taditi jijñāsāyā anivṛttatvācchabdāntarameva vācyam tenāpi cellakṣyameva punarjijñāsaivetyaparyavasānaṃ syāt pūrvapūrvalakṣaṇāsiddhāvuttarottaralakṣaṇāsiddhermūlakṣatiḥ yadi ca kenacicchabdena vācyaṃ syāttadā taduktāvuparatajijñāso lākṣaṇikakāryaṃ pratīyāt vācyatve 'pi sambandhagrahaṇāya pūrvasiddherapekṣitatvenānavasthiteriti cenna abhimānyadhikaraṇe vaktavyatvāt tasmādvipakṣe 'navasthālakṣaṇabādhakasadbhāvādavācyatve lakṣyatvaṃ na syāditi yukto 'tiprasaṅga iti 3,169f. $sūdaśāstre mādhuryādiviśeṣavācake śabdaḥ prasiddhāḥ$ nanvikṣukṣīraguḍādīnāṃ viśeṣāstāvadvidyante anubhavasiddhatvāt naca te kenāpi śabdena vācyāḥ tadvācakaśabdābhāvāt tathāpi lakṣyā dṛśyante anyathā tatra vāgvyavahārābhāvaprasaṅgāt ato 'vācyatve lakṣyatvaṃ na syāditi prasaṅgaḥ praśithilamūlaḥ yathoktam"ikṣukṣīraguḍādīnāṃ mādhuryasyāntaraṃ mahat bhedastathāpi nākhyātuṃ sarasvatyāpi śakyate'; iti yathā(ca) mādhuryādiviśeṣāṇāmavācyānāmapi pratītatāmātreṇa lakṣyatvāt tathā brahmaṇo 'vācyasyāpi svayaṃprakāśatvena prasiddhasya lakṣyatvaṃ sambhavatītyata āha- mādhuryādīti 3,170 mādhuryādiviśeṣāśca tacchabdairuditāḥ sadā
1.1.121cd
न्यायसुधा: तच्छब्दैर्माधुर्यादिविशेषशब्दैः सदेत्यवधारणार्थे उदिता वाच्या एवेति ननु माधुर्य(आदि)विशेषशब्दः साधारणः किमेतावता नहि गोशब्दो ऽनेकार्थ इति न कस्यपि वाचकः तथाच लक्षको ऽपि न स्यात् वाच्यार्थद्वारत्वाल्लक्षणायाः ननु (च) वाचकत्वं पदधर्मः माधुर्यादिविशेष इति च न पदं किन्तु वाक्यमेव अनेपदात्मकत्वात् तथा च कथं तच्छब्दैरुदिता इति मैवम् ऐकपद्यमैकस्वर्वं च समासप्रयोजनमिति शब्दैरङ्गीकृतत्वात् अथवा तच्छब्दैः सूदशास्त्रादिप्रसिद्धैर्वाचकशब्दैरुदिता इति व्याख्येयम् तथाचोक्तम् "विशदं क्षीरमाधुर्यं स्थिरमाज्यस्य तीक्ष्णकम् गुडस्य पनसादीनां निर्हरीत्यभिधीयतेऽ; इति यथा च ध्वनिविशेषाणां मन्दव्युत्पत्तिभिरविदिता अपि श्रुतिस्वरजातिरागादिशब्दा वाचकाः सङ्गीतशास्त्रप्रसिद्धाः तथा माधुर्यादिविशेषाणामपि तत्तदधिकृतशास्त्रेषु प्रसिद्धा वाचकाः शब्दाः कथं न स्युः ततश्च"इक्षुक्षीरगुडादीनामऽ; इति वचनमात्मनो व्युत्पत्त्यभावख्यापनार्थं शारदानिन्दया प्रत्यवायार्जनार्थं च अतो न प्रशिथिलमूलो ऽतिप्रसङ्ग इति यदपि स्वप्रकाशतया सिद्धत्वाद्ब्रह्मणोलक्ष्यत्वोपपत्तिरिति तदुपरिष्यान्निराकरिष्यते(ति) 3,173 $अन्वयबोधार्थं लक्षनाङ्गीकारो न युक्तः$ नन्ववाच्यो ऽपि नदीतीरफलसंसर्गलक्षणो वाक्यार्थो लक्ष्यो नद्यादिपदैरुपलक्ष्यते यथोक्तम्"वाक्यार्थो लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रैवेति नः स्थितिःऽ; इति तथा च व्याप्त्यभावादप्रयोजको ऽयं प्रसङ्गः वाक्यार्थश्च ब्रह्माभ्युपेयते न पदार्थः अतो लौकिकवाक्यार्थवदवाच्यमपि लक्ष्यं किं न स्यादित्यत आह- वाक्यार्थो ऽपीति वाक्यार्थो ऽपि हि वाक्यार्थशब्देनैवोदितो भवेत्
nyāyasudhā: tacchabdairmādhuryādiviśeṣaśabdaiḥ sadetyavadhāraṇārthe uditā vācyā eveti nanu mādhurya(ādi)viśeṣaśabdaḥ sādhāraṇaḥ kimetāvatā nahi gośabdo 'nekārtha iti na kasyapi vācakaḥ tathāca lakṣako 'pi na syāt vācyārthadvāratvāllakṣaṇāyāḥ nanu (ca) vācakatvaṃ padadharmaḥ mādhuryādiviśeṣa iti ca na padaṃ kintu vākyameva anepadātmakatvāt tathā ca kathaṃ tacchabdairuditā iti maivam aikapadyamaikasvarvaṃ ca samāsaprayojanamiti śabdairaṅgīkṛtatvāt athavā tacchabdaiḥ sūdaśāstrādiprasiddhairvācakaśabdairuditā iti vyākhyeyam tathācoktam "viśadaṃ kṣīramādhuryaṃ sthiramājyasya tīkṣṇakam guḍasya panasādīnāṃ nirharītyabhidhīyate'; iti yathā ca dhvaniviśeṣāṇāṃ mandavyutpattibhiraviditā api śrutisvarajātirāgādiśabdā vācakāḥ saṅgītaśāstraprasiddhāḥ tathā mādhuryādiviśeṣāṇāmapi tattadadhikṛtaśāstreṣu prasiddhā vācakāḥ śabdāḥ kathaṃ na syuḥ tataśca"ikṣukṣīraguḍādīnām'; iti vacanamātmano vyutpattyabhāvakhyāpanārthaṃ śāradānindayā pratyavāyārjanārthaṃ ca ato na praśithilamūlo 'tiprasaṅga iti yadapi svaprakāśatayā siddhatvādbrahmaṇolakṣyatvopapattiriti tadupariṣyānnirākariṣyate(ti) 3,173 $anvayabodhārthaṃ lakṣanāṅgīkāro na yuktaḥ$ nanvavācyo 'pi nadītīraphalasaṃsargalakṣaṇo vākyārtho lakṣyo nadyādipadairupalakṣyate yathoktam"vākyārtho lakṣyamāṇo hi sarvatraiveti naḥ sthitiḥ'; iti tathā ca vyāptyabhāvādaprayojako 'yaṃ prasaṅgaḥ vākyārthaśca brahmābhyupeyate na padārthaḥ ato laukikavākyārthavadavācyamapi lakṣyaṃ kiṃ na syādityata āha- vākyārtho 'pīti vākyārtho 'pi hi vākyārthaśabdenaivodito bhavet
1.1.122a
3,173f. न्यायसुधा: एवशब्दस्योदित इति (अनेन) सम्बन्धः वाक्यार्थशब्दस्य वाक्यार्थावाचकत्वे ऽन्यत्तद्वाच्यं वाच्यम् नह्यस्माभिर्लक्षकेनैव शब्देन वाच्यत्वमाशास्यते किन्तु केनचिच्छब्देन वाच्यमेव केनचिच्छब्देन लक्ष्यमिति भावः अयं चाङ्गीकारवादो ज्ञेयः अन्विताभिधानस्य समर्थितत्वात् ब्रह्मणो वाक्यार्थत्वं तु संसर्गत्वस्य संसृष्टत्वस्य वानङ्गीकारादयुक्तम् वाक्यस्याखण्डार्थनिष्ठतया निरस्तत्वात् (इति) 3,175 एवं व्यभिचारं निरस्य सुस्था प्रसङ्गमूलभूता व्याप्तिरित्याह- नावाच्यमिति नावाच्यं तेन किञ्चित् स्याद्
3,173f. nyāyasudhā: evaśabdasyodita iti (anena) sambandhaḥ vākyārthaśabdasya vākyārthāvācakatve 'nyattadvācyaṃ vācyam nahyasmābhirlakṣakenaiva śabdena vācyatvamāśāsyate kintu kenacicchabdena vācyameva kenacicchabdena lakṣyamiti bhāvaḥ ayaṃ cāṅgīkāravādo jñeyaḥ anvitābhidhānasya samarthitatvāt brahmaṇo vākyārthatvaṃ tu saṃsargatvasya saṃsṛṣṭatvasya vānaṅgīkārādayuktam vākyasyākhaṇḍārthaniṣṭhatayā nirastatvāt (iti) 3,175 evaṃ vyabhicāraṃ nirasya susthā prasaṅgamūlabhūtā vyāptirityāha- nāvācyamiti nāvācyaṃ tena kiñcit syād
1.1.122
न्यायसुधा: लक्ष्यमिति शेषः अथवा ब्रह्मणो ऽवाच्यत्वे तस्य वस्तुत्वमेव न स्यात् यतो ऽवाच्यम् किञ्चिदपि नास्ति इति प्रसङ्गान्तरसूचनमिदम् $ब्रह्मावाच्यतं न श्रुत्यर्थः$ ननु"यतो वाचो निवर्तन्तेऽ; इत्याद्यागमविरोधात्कालात्ययापदिष्यमीक्षणीयत्वेन वाच्यत्वसाधनम् प्रसङ्गानां च विपर्ययापर्यवसानमिति स्यादेतदेवम् यदि ब्रह्मावाच्यत्वं श्रुत्यर्थः स्यात् न चैवम् तथा व्याख्याने स्वक्रियाविरोधापत्तेरित्याह- यत इति ... यत इत्यादिकैर्वदन् अवाच्यत्वं कथं ब्रूयान्मूको ऽहमितिवत् सुधीः
nyāyasudhā: lakṣyamiti śeṣaḥ athavā brahmaṇo 'vācyatve tasya vastutvameva na syāt yato 'vācyam kiñcidapi nāsti iti prasaṅgāntarasūcanamidam $brahmāvācyataṃ na śrutyarthaḥ$ nanu"yato vāco nivartante'; ityādyāgamavirodhātkālātyayāpadiṣyamīkṣaṇīyatvena vācyatvasādhanam prasaṅgānāṃ ca viparyayāparyavasānamiti syādetadevam yadi brahmāvācyatvaṃ śrutyarthaḥ syāt na caivam tathā vyākhyāne svakriyāvirodhāpatterityāha- yata iti ... yata ityādikairvadan avācyatvaṃ kathaṃ brūyānmūko 'hamitivat sudhīḥ
1.1.123ab
न्यायसुधा: यत इत्यादिशब्दैर्ब्रह्मोक्तवा(हि) तस्यावाच्यत्वं वाच्यम् अन्यथा यस्यकस्यचिदवाच्यताऽपत्तेः तथाच यत इत्यादिकैः पदैर्ब्रह्मैव वदन्कथं पुनस्तस्यावाच्यत्वं श्रुत्यर्थतया ब्रूयात् मूको ऽहमितिवत्स्वक्रियाविरोधात् सुधीरिति विपरीतलक्षणया परस्याकोविदत्वमाह 3,176 $लक्ष्यत्वाङ्गीकारे अनवस्थानिरूपणम्$ स्यादेवं स्वक्रियाविरोधो यदि यत इत्यादिशब्दैर्ब्रह्म वचनवृत्त्योक्तवा तस्यावाच्यत्वमुच्यते न त्वेवम् किं नाम यत इत्यादिशब्दैर्लक्ष्यमेवेत्यतः क्वास्ति स्वक्रियाविरोध इत्यत आह- येनेति येन लक्ष्यमिति प्रोक्तं लक्ष्यशब्देन सो ऽवदत्
nyāyasudhā: yata ityādiśabdairbrahmoktavā(hi) tasyāvācyatvaṃ vācyam anyathā yasyakasyacidavācyatā'patteḥ tathāca yata ityādikaiḥ padairbrahmaiva vadankathaṃ punastasyāvācyatvaṃ śrutyarthatayā brūyāt mūko 'hamitivatsvakriyāvirodhāt sudhīriti viparītalakṣaṇayā parasyākovidatvamāha 3,176 $lakṣyatvāṅgīkāre anavasthānirūpaṇam$ syādevaṃ svakriyāvirodho yadi yata ityādiśabdairbrahma vacanavṛttyoktavā tasyāvācyatvamucyate na tvevam kiṃ nāma yata ityādiśabdairlakṣyamevetyataḥ kvāsti svakriyāvirodha ityata āha- yeneti yena lakṣyamiti proktaṃ lakṣyaśabdena so 'vadat
1.1.123cd
न्यायसुधा: ब्रह्म लक्ष्यमिति वदतापि लक्ष्यशब्दवाच्यत्वं तस्याङ्गीकर्तव्यम् तथाच किं शब्दान्तरेणापराद्धम् अथ लक्ष्यशब्देनापि लक्ष्यते न तूच्यत इति ब्रूयात्तदा किं तदित्यपेक्षायां शब्दान्तरं ब्रूयादित्यनवस्था स्यात् अथ यावत्पदजातं ब्रह्मणि प्रयुज्यते तत्सर्वमपि लक्षणयैवेति परिहारे कुतो ऽनवस्थेति चेन्न अनवबोधात् नहि प्रश्नपरिहारक्रमनिमित्तेयमनवस्था येन सकृदेवोत्तरेण निवर्तेत किन्तु लक्षणायाः प्रतीतिपूर्वकत्वाच्छब्देन विना प्रत्यायकान्तराभावात्तत्रापि लक्षणाऽश्रयणे मूलक्षयात् अतः स्वक्रियाविरोधान्नेदं श्रुतिव्याख्यानमिति नानुमानादेः कश्चिद्दोषः अविरुद्धं तु व्याख्यानमुत्तरत्र करिष्यत इति 3,177 $अमुख्यार्थस्वीकारः लज्जाकरः$ इतश्च न ब्रह्मणि श्रुतानां वैदिकानां सर्वशब्दानां लक्षणाश्रयणं युक्तमित्याह- एकस्यापीति 3,178 एकस्यापि हि शब्दस्य गौणार्थस्वीकृतौ सताम्
nyāyasudhā: brahma lakṣyamiti vadatāpi lakṣyaśabdavācyatvaṃ tasyāṅgīkartavyam tathāca kiṃ śabdāntareṇāparāddham atha lakṣyaśabdenāpi lakṣyate na tūcyata iti brūyāttadā kiṃ tadityapekṣāyāṃ śabdāntaraṃ brūyādityanavasthā syāt atha yāvatpadajātaṃ brahmaṇi prayujyate tatsarvamapi lakṣaṇayaiveti parihāre kuto 'navastheti cenna anavabodhāt nahi praśnaparihārakramanimitteyamanavasthā yena sakṛdevottareṇa nivarteta kintu lakṣaṇāyāḥ pratītipūrvakatvācchabdena vinā pratyāyakāntarābhāvāttatrāpi lakṣaṇā'śrayaṇe mūlakṣayāt ataḥ svakriyāvirodhānnedaṃ śrutivyākhyānamiti nānumānādeḥ kaściddoṣaḥ aviruddhaṃ tu vyākhyānamuttaratra kariṣyata iti 3,177 $amukhyārthasvīkāraḥ lajjākaraḥ$ itaśca na brahmaṇi śrutānāṃ vaidikānāṃ sarvaśabdānāṃ lakṣaṇāśrayaṇaṃ yuktamityāha- ekasyāpīti 3,178 ekasyāpi hi śabdasya gauṇārthasvīkṛtau satām
1.1.124
महती जायते लज्जा यत्र तत्राखिला रवाः अमुख्यार्था इति वदन् यस्तन्मार्गानुवर्तिनाम् कथं न जायते लज्जा वक्तुं शाब्दत्वमात्मनः
mahatī jāyate lajjā yatra tatrākhilā ravāḥ amukhyārthā iti vadan yastanmārgānuvartinām kathaṃ na jāyate lajjā vaktuṃ śābdatvamātmanaḥ
1.1.125
न्यायसुधा: यत्र वेदे सतां विदुषामेकस्यापि शब्दस्य मुख्यार्थपरित्यागेनामुख्यार्थस्वीकृतौ कृतायां (सत्यां) महती लज्जा जायते तत्राखिला अपि शब्दा अमुख्यार्था इति वदन्यस्तस्यात्मनः शाब्दत्वं शब्दशक्तितात्पर्यज्ञत्वं वक्तुं कथं लज्जा न जायते केभ्यस्तन्मार्गानुवर्तिनां शब्दशक्तितात्पर्यज्ञत्वं वक्तुं कथं लज्जा न जायते केभ्यस्तन्मार्गानुवर्तिनां शब्दशक्तितात्पर्यानुसारिणां विदुषां सकाशादिति योजना तस्य व्याख्यातुर्मार्गानुवर्तिनां शब्दशक्तितात्पर्यानुसारिणां विदुषां सकाशादिति योजना तस्य व्याख्यातुर्मार्गमनुवर्तमानानां (च) कथं न जायते लज्जेति वा तथा सत्यात्मनामिति बहुवचनान्तं पदमध्याहार्यम् ननु न तावन्मुख्यार्थपरित्यागेनामुख्यार्थस्वीकार एव लज्जाहेतुः तथा सति"गङ्गायां घोषःऽ"कुण्डपायिनामयने मासमग्निहोत्रं जुहोतिऽ; इत्यादावमुख्यार्थग्रहणाभावप्रसङ्गात् किं नाम मुख्यार्थे सम्भवत्येवामुख्यार्थस्वीकारो दोषः मुख्यार्थो हि शक्तिग्रहणवशात्प्रथमं बुद्धयारूढो भवति विना च प्रथमातिक्रमे कारणं जघन्यप्रतिपत्तिस्वीकारे कथमनौचित्यं न भवेत् यत्र तु मुख्यार्थे बाधकमस्ति तत्र तदपरित्याग एव लज्जाहेतुः "गङ्गायां घोषःऽ"सिंहो देवदत्तःऽ; इत्यत्र गङ्गादिशब्दस्य मुख्यार्थाङ्गीकार(स्य) एव दोषः (दुष्टत्वदर्शनात्) तत्कथमेतत् सत्यमेवैतत् प्रकृते ऽपि न मुख्यार्थस्वीकारे बाधकमस्तीत्याचार्यो मन्यते बाधिकायाः श्रुतेर्निर्गुणत्वोपपत्तेश्च निरस्तत्वादिति 3,181f. $निर्गुणस्य दृश्यत्वेक्षणीयत्वकथनम्$ अत्राह द्वे ब्रह्मणी निर्गुणं सगुणं च तत्र निर्गुणं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं परिपूर्णम् तदेव मायाशबलितत्वेनैवार्यादिधर्मवत्तया सगुणमुच्यते मायायाश्चानिर्वाच्यतया तदवच्छिन्नस्य न तथाभावस्तात्त्विक इति न कूटस्थत्वहानिः तत्र सगुणमेव परात्परं पुरुषमीक्षत इत्यादावीक्षणीयत्वेनोच्यते ततश्चेक्षणीयत्वं वाच्यत्वेन विना नोपपद्यते चेत्सगुणं वाच्यमस्तु न निर्गुणम् तस्येक्षणीयत्वे प्रमाणाभावात् न ह्यन्यगतेन व्याप्येनान्यत्र व्यापकसिद्धिः अतिप्रसङ्गात् नच परात्परमित्यादीन्येव निर्गुणविषयाणि ज्ञापकाभावात् नच वाच्यं मा भूदनुमानेन निर्गुणस्य वाच्यत्वसिद्धिः पक्षीकृते लिङ्गाभावात् लिङ्गवति सिद्धसाधन(त्व)आत् तथापि"सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्तिऽ; इत्यादिश्रुतिबलाद्वाच्यत्वं निर्गुणस्य सेत्स्यतीति मायाशबले गृहीतसङ्गतयःसर्वे वेदा लक्षणया यत्पदमामनन्तीत्यर्थोपपत्तेः नचावाच्यस्य लक्षणानुपपत्तिर्देषः प्रसिद्धतामात्रेण लक्षणोपपत्तेः सगुणप्रतीत्यैव च निर्गुणस्य तत्स्वभावभूतस्य सर्वात्मनः स्वतः सिद्धत्वात् नच तदेवेक्षणीयत्वं येन वाच्यत्वप्रसक्तिः किन्तु प्रमेयत्वम् नच स्वप्रकास्य प्रमेयत्वमिति तदेतदाशङ्कय परिहरति सूत्रकारः- गौणश्चेन्नात्मशब्दादिति 3,182 ओं गौणश्चेन्नात्मशब्दात् ओं गौणश् चेन् नात्मशब्दात् ब्ब्स्_1,1.6 "परात्परमऽ; इत्यादिश्रुतिषु गौण एवात्मेक्षणीयत्वेनोच्यते अतःस एव वाच्यो ऽस्तु न, निर्गुणः तस्येक्षणीयत्वे प्रमाणाभावात् परात्परमित्यादिश्रुतीनां च तत्परत्वे ज्ञापकाभावात् किन्तु लक्ष्य एवासौऽ; इति चेन्न आत्मशब्दात् उपलक्षणमेतत् ईक्षणीये वस्तुन्यात्मब्रह्मपुरुषादिशब्दश्रवणात् तेषां च पूर्णाभिधायित्वेन निर्गुणज्ञापकत्वादिति भवेदातमादिशब्दः पूर्णार्थवाची तथापि यत्र दृश्ये वाच्ये (च) वस्तुनि प्रयुज्यते तत्र सगुणविषय एवेति नियमाङ्गीकारे को दोष इत्याशङ्कापरिहारार्थं (अपरं) सूत्रम् तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशादिति ओं तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ओं तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ब्ब्स्_1,1.7 नायं नियमो युज्यते "यस्यानुवित्तः प्रतिबद्ध आत्माऽ"तरति शोकमात्मवितऽ; इति (आदौ) दृश्यात्मनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् नहि गौणात्मनिष्ठस्य मोक्ष उपपद्यत इति 3,185 $श्रुतहानिः अश्रुतकल्पना च$ अत्र प्रथमसूत्रे परात्परमित्यादिषु वाक्येषु निर्गुणज्ञापकोक्तया हेतुसिद्धिःसमर्थिता ज्ञापकस्य चान्यथासिद्धिरुत्तरसूत्रे परिहृत्येतावत्सूत्रद्वयतात्पर्यं स्फुटमवगम्यते अधिकं विवक्षुराह- आत्मेति आत्मब्रह्मादयः शब्दाः साक्षात् पूर्णाभिधायिनः जन्मादिकारणं ब्रह्म लक्षितं च यदा तदा
nyāyasudhā: yatra vede satāṃ viduṣāmekasyāpi śabdasya mukhyārthaparityāgenāmukhyārthasvīkṛtau kṛtāyāṃ (satyāṃ) mahatī lajjā jāyate tatrākhilā api śabdā amukhyārthā iti vadanyastasyātmanaḥ śābdatvaṃ śabdaśaktitātparyajñatvaṃ vaktuṃ kathaṃ lajjā na jāyate kebhyastanmārgānuvartināṃ śabdaśaktitātparyajñatvaṃ vaktuṃ kathaṃ lajjā na jāyate kebhyastanmārgānuvartināṃ śabdaśaktitātparyānusāriṇāṃ viduṣāṃ sakāśāditi yojanā tasya vyākhyāturmārgānuvartināṃ śabdaśaktitātparyānusāriṇāṃ viduṣāṃ sakāśāditi yojanā tasya vyākhyāturmārgamanuvartamānānāṃ (ca) kathaṃ na jāyate lajjeti vā tathā satyātmanāmiti bahuvacanāntaṃ padamadhyāhāryam nanu na tāvanmukhyārthaparityāgenāmukhyārthasvīkāra eva lajjāhetuḥ tathā sati"gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ'"kuṇḍapāyināmayane māsamagnihotraṃ juhoti'; ityādāvamukhyārthagrahaṇābhāvaprasaṅgāt kiṃ nāma mukhyārthe sambhavatyevāmukhyārthasvīkāro doṣaḥ mukhyārtho hi śaktigrahaṇavaśātprathamaṃ buddhayārūḍho bhavati vinā ca prathamātikrame kāraṇaṃ jaghanyapratipattisvīkāre kathamanaucityaṃ na bhavet yatra tu mukhyārthe bādhakamasti tatra tadaparityāga eva lajjāhetuḥ "gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ'"siṃho devadattaḥ'; ityatra gaṅgādiśabdasya mukhyārthāṅgīkāra(sya) eva doṣaḥ (duṣṭatvadarśanāt) tatkathametat satyamevaitat prakṛte 'pi na mukhyārthasvīkāre bādhakamastītyācāryo manyate bādhikāyāḥ śruternirguṇatvopapatteśca nirastatvāditi 3,181f. $nirguṇasya dṛśyatvekṣaṇīyatvakathanam$ atrāha dve brahmaṇī nirguṇaṃ saguṇaṃ ca tatra nirguṇaṃ nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvaṃ paripūrṇam tadeva māyāśabalitatvenaivāryādidharmavattayā saguṇamucyate māyāyāścānirvācyatayā tadavacchinnasya na tathābhāvastāttvika iti na kūṭasthatvahāniḥ tatra saguṇameva parātparaṃ puruṣamīkṣata ityādāvīkṣaṇīyatvenocyate tataścekṣaṇīyatvaṃ vācyatvena vinā nopapadyate cetsaguṇaṃ vācyamastu na nirguṇam tasyekṣaṇīyatve pramāṇābhāvāt na hyanyagatena vyāpyenānyatra vyāpakasiddhiḥ atiprasaṅgāt naca parātparamityādīnyeva nirguṇaviṣayāṇi jñāpakābhāvāt naca vācyaṃ mā bhūdanumānena nirguṇasya vācyatvasiddhiḥ pakṣīkṛte liṅgābhāvāt liṅgavati siddhasādhana(tva)āt tathāpi"sarve vedā yatpadamāmananti tapāṃsi sarvāṇi ca yadvadanti'; ityādiśrutibalādvācyatvaṃ nirguṇasya setsyatīti māyāśabale gṛhītasaṅgatayaḥsarve vedā lakṣaṇayā yatpadamāmanantītyarthopapatteḥ nacāvācyasya lakṣaṇānupapattirdeṣaḥ prasiddhatāmātreṇa lakṣaṇopapatteḥ saguṇapratītyaiva ca nirguṇasya tatsvabhāvabhūtasya sarvātmanaḥ svataḥ siddhatvāt naca tadevekṣaṇīyatvaṃ yena vācyatvaprasaktiḥ kintu prameyatvam naca svaprakāsya prameyatvamiti tadetadāśaṅkaya pariharati sūtrakāraḥ- gauṇaścennātmaśabdāditi 3,182 oṃ gauṇaścennātmaśabdāt oṃ gauṇaś cen nātmaśabdāt bbs_1,1.6 "parātparam'; ityādiśrutiṣu gauṇa evātmekṣaṇīyatvenocyate ataḥsa eva vācyo 'stu na, nirguṇaḥ tasyekṣaṇīyatve pramāṇābhāvāt parātparamityādiśrutīnāṃ ca tatparatve jñāpakābhāvāt kintu lakṣya evāsau'; iti cenna ātmaśabdāt upalakṣaṇametat īkṣaṇīye vastunyātmabrahmapuruṣādiśabdaśravaṇāt teṣāṃ ca pūrṇābhidhāyitvena nirguṇajñāpakatvāditi bhavedātamādiśabdaḥ pūrṇārthavācī tathāpi yatra dṛśye vācye (ca) vastuni prayujyate tatra saguṇaviṣaya eveti niyamāṅgīkāre ko doṣa ityāśaṅkāparihārārthaṃ (aparaṃ) sūtram tanniṣṭhasya mokṣopadeśāditi oṃ tanniṣṭhasya mokṣopadeśāt oṃ tanniṣṭhasya mokṣopadeśāt bbs_1,1.7 nāyaṃ niyamo yujyate "yasyānuvittaḥ pratibaddha ātmā'"tarati śokamātmavit'; iti (ādau) dṛśyātmaniṣṭhasya mokṣopadeśāt nahi gauṇātmaniṣṭhasya mokṣa upapadyata iti 3,185 $śrutahāniḥ aśrutakalpanā ca$ atra prathamasūtre parātparamityādiṣu vākyeṣu nirguṇajñāpakoktayā hetusiddhiḥsamarthitā jñāpakasya cānyathāsiddhiruttarasūtre parihṛtyetāvatsūtradvayatātparyaṃ sphuṭamavagamyate adhikaṃ vivakṣurāha- ātmeti ātmabrahmādayaḥ śabdāḥ sākṣāt pūrṇābhidhāyinaḥ janmādikāraṇaṃ brahma lakṣitaṃ ca yadā tadā
1.1.126
वन्ध्यापुत्रोपमं मायाशबलं वाच्यमित्यपि कल्पयित्वा विना मानं लक्ष्यं शुद्धं वदन् पदैः
vandhyāputropamaṃ māyāśabalaṃ vācyamityapi kalpayitvā vinā mānaṃ lakṣyaṃ śuddhaṃ vadan padaiḥ
1.1.127
आत्मशब्दोदितस्यैव ज्ञानं मुक्तावसाधनम् आह श्रुतपरित्यागः स्याच्चास्याश्रुतकल्पनम्
ātmaśabdoditasyaiva jñānaṃ muktāvasādhanam āha śrutaparityāgaḥ syāccāsyāśrutakalpanam
1.1.128a
स्यात् सर्वत्र च
syāt sarvatra ca
1.1.128ab
3,185f. न्यायसुधा: यो वादी तदेतदनिर्वाच्यमायाख्यज्ञानशबलं किञ्चिद्ब्रह्म कल्पयित्वा तदेव वैदिकैरशेषपदवाच्यमित्यपि कल्पयित्वा मायतीतं शुद्धं सर्वज्ञं सर्वशक्तिपरिपूर्णमस्मदभिमतं परं ब्रह्म पदैर्लक्ष्यमिति वदन्वदति अस्य वादिनः श्रुतपरित्यागःसर्वत्र सर्ववाक्येषु स्यात् कथम् वचनवृत्त्यैव प्रथमप्रतीतस्य शुद्धस्य ब्रह्मणो विना कारणेन परित्यागात् कथं शुद्धस्य प्रतीतत्वम् आत्मब्रह्मादिशब्दानां वेदे श्रवणात् आत्मब्रह्मादिशब्दाश्च साक्षाद्वचनवृत्त्या पूर्णाभिधायिनो यदा यस्मात्तदा तस्मात् श्रुतपरित्याग इति 3,186 न केवलं श्रुतपरित्यागः किन्तु सर्वत्रापि वाक्येष्वश्रुतकल्पनं च स्यात् कथम् मायाशबलस्य ब्रह्मणो वन्ध्यापुत्रोपमत्वात् तत्कथम् विना मानम् मानाभावात् तदपि कथम् श्रुतिष्वात्मब्रह्मादिशब्दश्रवणात्तेषां च पूर्णाभिधायित्वेन मायाशबलविषयत्वात् ननु युष्माभिरेव जन्मादिसूत्रे मायाशबलस्य लक्ष्यत्वेनाङ्गीकृतत्वात्कथं (तत्)वन्ध्यापुत्रोपममिति मैवम् प्रथमसूत्रे जिज्ञास्यतयोक्तस्य सर्वज्ञस्य सर्वशक्तेः परब्रह्मण एवास्माभिर्जगज्जन्मादिकारणत्वेन लक्षितत्वाङ्गीकारादित्याद्यसूत्रतात्पर्यम् आत्मशब्दोदितस्येति द्वितीयस्य आत्मादिशब्दः पर्णार्थो ऽपि दृश्ये श्रुतो गौणविषय इति नियमं यो ब्रवीति स तथाविधात्मशब्दोदितस्य ज्ञानं मुक्तावसाधनमेवाह गौणात्मज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वानुपपत्तेः तथाचास्य श्रुतपरित्यागः स्यात् दृश्यात्मज्ञानस्य मोक्षसाधनताया"यस्यानुवित्तःऽ; इत्यादौ श्रुतत्वादिति न चैवमापादिते श्रुतपरित्यागाश्रुतकल्पने शक्याङ्गीकारे इत्याह- यत्रेति ... यत्रैकमपि लोको जुगुप्सते
3,185f. nyāyasudhā: yo vādī tadetadanirvācyamāyākhyajñānaśabalaṃ kiñcidbrahma kalpayitvā tadeva vaidikairaśeṣapadavācyamityapi kalpayitvā māyatītaṃ śuddhaṃ sarvajñaṃ sarvaśaktiparipūrṇamasmadabhimataṃ paraṃ brahma padairlakṣyamiti vadanvadati asya vādinaḥ śrutaparityāgaḥsarvatra sarvavākyeṣu syāt katham vacanavṛttyaiva prathamapratītasya śuddhasya brahmaṇo vinā kāraṇena parityāgāt kathaṃ śuddhasya pratītatvam ātmabrahmādiśabdānāṃ vede śravaṇāt ātmabrahmādiśabdāśca sākṣādvacanavṛttyā pūrṇābhidhāyino yadā yasmāttadā tasmāt śrutaparityāga iti 3,186 na kevalaṃ śrutaparityāgaḥ kintu sarvatrāpi vākyeṣvaśrutakalpanaṃ ca syāt katham māyāśabalasya brahmaṇo vandhyāputropamatvāt tatkatham vinā mānam mānābhāvāt tadapi katham śrutiṣvātmabrahmādiśabdaśravaṇātteṣāṃ ca pūrṇābhidhāyitvena māyāśabalaviṣayatvāt nanu yuṣmābhireva janmādisūtre māyāśabalasya lakṣyatvenāṅgīkṛtatvātkathaṃ (tat)vandhyāputropamamiti maivam prathamasūtre jijñāsyatayoktasya sarvajñasya sarvaśakteḥ parabrahmaṇa evāsmābhirjagajjanmādikāraṇatvena lakṣitatvāṅgīkārādityādyasūtratātparyam ātmaśabdoditasyeti dvitīyasya ātmādiśabdaḥ parṇārtho 'pi dṛśye śruto gauṇaviṣaya iti niyamaṃ yo bravīti sa tathāvidhātmaśabdoditasya jñānaṃ muktāvasādhanamevāha gauṇātmajñānasya mokṣasādhanatvānupapatteḥ tathācāsya śrutaparityāgaḥ syāt dṛśyātmajñānasya mokṣasādhanatāyā"yasyānuvittaḥ'; ityādau śrutatvāditi na caivamāpādite śrutaparityāgāśrutakalpane śakyāṅgīkāre ityāha- yatreti ... yatraikamapi loko jugupsate
1.1.128cd
न्यायसुधा: यत्र ययोर्मध्ये एकमपि प्रसक्तम् किमुभयमिति शेषः 3,190 अथ लोकजुगुप्सितमपीदमुभयं न दूषणं ममेत्यभ्युपेयात्तत्राह- नियमेनेति 3,191 नियमेनोभयं स्याद्धि यस्य स्वपरयोर्मते
nyāyasudhā: yatra yayormadhye ekamapi prasaktam kimubhayamiti śeṣaḥ 3,190 atha lokajugupsitamapīdamubhayaṃ na dūṣaṇaṃ mametyabhyupeyāttatrāha- niyameneti 3,191 niyamenobhayaṃ syāddhi yasya svaparayormate
1.1.129ab
अलङ्कृतः सदैवायं दुर्घटैरेव भूषणैः
alaṅkṛtaḥ sadaivāyaṃ durghaṭaireva bhūṣaṇaiḥ
1.1.129cd
न्यायसुधा: अस्माभिरापाद्यते परेणाङ्गीक्रियते नहि लोकजुगुप्सितं नामैकं प्रतिज्ञाहान्यादिकमिव निग्रहस्थानमस्ति लोकस्याव्यवस्थितत्वात् "गतानुगतिको लोकःऽ; इति वचनादिति मन्वानेनेति स्वपरयोर्मते मतेन यस्य नियमेनोभयमिदं स्यादयं दुर्घटैरङ्गीकारानर्हैर्भूषणैर्विपरीतलक्षणया दूषणैरहङ्कृतः स्यात् यदि श्रुतमपि विशुद्धं ब्रह्म परित्यज्यते तर्हि सकलो ऽपि वेदार्थस्त्यज्यतामविशेषात् यदि चाश्नुतमपि मायाशबलं ब्रह्म कल्प्यते तदा चैत्यवन्दनादेः स्वर्गसाधनत्वादेर(दिकम)पि कल्पनी(यं)यत्वं स्यात् विशेषाभावादित्याशयः 3,192 $श्रुतहाने महाप्रत्यवायः$ न केवलं श्रौतस्य परमात्मनस्त्यागे ऽतिप्रसङ्गमात्रम् महाप्रत्यवायो ऽप्यस्तीत्याह- अन्धमिति अन्धन्तमो नित्युदुःखं तस्य स्याद् वसनद्वयम्
nyāyasudhā: asmābhirāpādyate pareṇāṅgīkriyate nahi lokajugupsitaṃ nāmaikaṃ pratijñāhānyādikamiva nigrahasthānamasti lokasyāvyavasthitatvāt "gatānugatiko lokaḥ'; iti vacanāditi manvāneneti svaparayormate matena yasya niyamenobhayamidaṃ syādayaṃ durghaṭairaṅgīkārānarhairbhūṣaṇairviparītalakṣaṇayā dūṣaṇairahaṅkṛtaḥ syāt yadi śrutamapi viśuddhaṃ brahma parityajyate tarhi sakalo 'pi vedārthastyajyatāmaviśeṣāt yadi cāśnutamapi māyāśabalaṃ brahma kalpyate tadā caityavandanādeḥ svargasādhanatvādera(dikama)pi kalpanī(yaṃ)yatvaṃ syāt viśeṣābhāvādityāśayaḥ 3,192 $śrutahāne mahāpratyavāyaḥ$ na kevalaṃ śrautasya paramātmanastyāge 'tiprasaṅgamātram mahāpratyavāyo 'pyastītyāha- andhamiti andhantamo nityuduḥkhaṃ tasya syād vasanadvayam
1.1.130
न्यायसुधा: अन्धयतीत्यन्धम् अलङ्कृतस्य वसनाभ्यां भाव्यम् "वस्त्रहीनमलङ्कारं घृतहीनं तु भोजनम् भावहीनं तु सल्लापं न प्रशंसन्ति पण्डिताःऽ; इति वचनात् अतो वसनद्वयमिदं स्यादिति परिहासः अत्र प्रमाणमाह- अनन्दा इति अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽवृताः तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्त्यविद्वांसो बुधो जनाः
nyāyasudhā: andhayatītyandham alaṅkṛtasya vasanābhyāṃ bhāvyam "vastrahīnamalaṅkāraṃ ghṛtahīnaṃ tu bhojanam bhāvahīnaṃ tu sallāpaṃ na praśaṃsanti paṇḍitāḥ'; iti vacanāt ato vasanadvayamidaṃ syāditi parihāsaḥ atra pramāṇamāha- anandā iti anandā nāma te lokā andhena tamasā'vṛtāḥ tāṃste pretyābhigacchantyavidvāṃso budho janāḥ
1.1.131
असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽवृताः तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये केचात्महनो जनाः
asuryā nāma te lokā andhena tamasā'vṛtāḥ tāṃste pretyābhigacchanti ye kecātmahano janāḥ
1.1.132ab
इत्यादिश्रुतयो मानं शतशो ऽत्र समन्ततः
ityādiśrutayo mānaṃ śataśo 'tra samantataḥ
1.1.132cd
न्यायसुधा: न विद्यन्ते नन्द आनन्दो येषु ते अनन्दाः ते इति प्रसिद्धाः बोधनाद् भुद्वेदस्तस्मादपि ये ऽविद्वांसो वेदेन मुख्यया वृत्त्या प्रतिपादितमपि परमातमस्वरूपमपलपन्त इत्यर्थः सुष्ठु रमणविरुद्धत्वादसुरप्राप्यत्वाच्चासुर्याः आत्महनो वेदवाच्यपरमात्मत्यागिनः अत्र उक्तार्थे समन्ततः सर्वास्वपि शाखासु 3,195 दृश्ये वस्तुनि श्रुत आत्मशब्दो गौणपर इति नियमं हेत्वन्तरेणापाकुर्वत्सूत्रं पठित्वा सूत्रे साध्यनिर्देशाभावेन साकाङ्क्षं वाक्यं पूरयति- हेयत्वेति ओं हेयत्वावचनाच्च ओं हेयत्वावचनाच् च ब्ब्स्_1,1.8 हेयत्वावचनाच्चैव नात्मा गौणः श्रुतौ श्रुतः
nyāyasudhā: na vidyante nanda ānando yeṣu te anandāḥ te iti prasiddhāḥ bodhanād bhudvedastasmādapi ye 'vidvāṃso vedena mukhyayā vṛttyā pratipāditamapi paramātamasvarūpamapalapanta ityarthaḥ suṣṭhu ramaṇaviruddhatvādasuraprāpyatvāccāsuryāḥ ātmahano vedavācyaparamātmatyāginaḥ atra uktārthe samantataḥ sarvāsvapi śākhāsu 3,195 dṛśye vastuni śruta ātmaśabdo gauṇapara iti niyamaṃ hetvantareṇāpākurvatsūtraṃ paṭhitvā sūtre sādhyanirdeśābhāvena sākāṅkṣaṃ vākyaṃ pūrayati- heyatveti oṃ heyatvāvacanācca oṃ heyatvāvacanāc ca bbs_1,1.8 heyatvāvacanāccaiva nātmā gauṇaḥ śrutau śrutaḥ
1.1.133
न्यायसुधा: $हेयत्वावचनात् उपादेयत्वाच्च नगौणः आत्मा$ एवशब्दो नैवेति सम्बद्धयते दृश्यत्वेनेति शेषः एवं सूत्रस्वरूपं निर्धार्य व्याचष्टे- तमेवेति तमेवैकं जानथान्या वाचो मुञ्चथ चेति ह उक्त आत्मा कथं गौणो हेयपक्षे ह्यसौ श्रुतः
nyāyasudhā: $heyatvāvacanāt upādeyatvācca nagauṇaḥ ātmā$ evaśabdo naiveti sambaddhayate dṛśyatveneti śeṣaḥ evaṃ sūtrasvarūpaṃ nirdhārya vyācaṣṭe- tameveti tamevaikaṃ jānathānyā vāco muñcatha ceti ha ukta ātmā kathaṃ gauṇo heyapakṣe hyasau śrutaḥ
1.1.134ab
3,195f. न्यायसुधा: दृश्य आत्मा गौण एवेति नियममङ्गीकुर्वाणेन"तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथ, अमृतस्यैष सेतुःऽ इति श्रुतो ऽप्यात्मा गौणो ऽङ्गीकरणीयः तस्य तं जानथेति दृश्यत्वश्रवणात् कथं चायं गौणो ऽङ्गीकर्तं शक्यः यतो ऽसौ गौणो मुमुक्षुणा हेयेषु"आत्मा वाचो विमुञ्चथऽ; इति श्रुतः अस्य च हेयत्वावचनात् प्रत्युत तमेवैकं जानथेत्युपादेयत्ववचनाच्च (इति) चशब्दो वाक्यार्थद्वयसमुच्चयार्थः हेत्याश्चर्ये 3,197 ननु गौणानामपि ब्रिह्मादिदेवतानामुपादेयत्वं वक्ष्यति अङ्गावबद्धास्त्वित्यादौ अतो ऽनैकान्तिको ऽयं हेतुरित्यत आह- परिवारतयेति परिवारतया ग्राह्या अपि हेयाः प्रधानतः
3,195f. nyāyasudhā: dṛśya ātmā gauṇa eveti niyamamaṅgīkurvāṇena"tamevaikaṃ jānatha ātmānamanyā vāco vimuñcatha, amṛtasyaiṣa setuḥ' iti śruto 'pyātmā gauṇo 'ṅgīkaraṇīyaḥ tasya taṃ jānatheti dṛśyatvaśravaṇāt kathaṃ cāyaṃ gauṇo 'ṅgīkartaṃ śakyaḥ yato 'sau gauṇo mumukṣuṇā heyeṣu"ātmā vāco vimuñcatha'; iti śrutaḥ asya ca heyatvāvacanāt pratyuta tamevaikaṃ jānathetyupādeyatvavacanācca (iti) caśabdo vākyārthadvayasamuccayārthaḥ hetyāścarye 3,197 nanu gauṇānāmapi brihmādidevatānāmupādeyatvaṃ vakṣyati aṅgāvabaddhāstvityādau ato 'naikāntiko 'yaṃ heturityata āha- parivāratayeti parivāratayā grāhyā api heyāḥ pradhānataḥ
1.1.134cd
न्यायसुधा: सत्यं विष्णुपरिवारतया ग्राह्या ब्रह्मादयः(द्याः) तथापि प्रधानत्वेन हेया एव प्राधान्येन चोपादेयत्वमत्र हेतुत्वेन विवक्षितम् अमृतस्यैष सेतुरिति वाक्यशेषात् अतो न व्यभिचार इति 3,198 $पूर्णत्वस्वाप्यत्वकथनात् निर्गुणस्यैव वाच्यत्वम्$ एवमात्मशब्दस्य निर्गुणविषयत्वमुपपाद्य निर्गुणस्यैव वाच्यत्वं समर्थितम् हेत्वन्तरेणास्यैवार्थस्योपपादकम्"स्वाप्ययातऽ; इति सूत्रं व्याचष्टे- पूर्णस्येति 3,199 ओं स्वाप्ययात् ओं स्वाप्ययात् ब्ब्स्_1,1.9 पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते
nyāyasudhā: satyaṃ viṣṇuparivāratayā grāhyā brahmādayaḥ(dyāḥ) tathāpi pradhānatvena heyā eva prādhānyena copādeyatvamatra hetutvena vivakṣitam amṛtasyaiṣa seturiti vākyaśeṣāt ato na vyabhicāra iti 3,198 $pūrṇatvasvāpyatvakathanāt nirguṇasyaiva vācyatvam$ evamātmaśabdasya nirguṇaviṣayatvamupapādya nirguṇasyaiva vācyatvaṃ samarthitam hetvantareṇāsyaivārthasyopapādakam"svāpyayāt'; iti sūtraṃ vyācaṣṭe- pūrṇasyeti 3,199 oṃ svāpyayāt oṃ svāpyayāt bbs_1,1.9 pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate
1.1.135ab
इति स्वस्यैव पूर्णस्य पूर्णे ऽप्यय उदाहृतः
iti svasyaiva pūrṇasya pūrṇe 'pyaya udāhṛtaḥ
1.1.135cd
न्यायसुधा: पूर्णस्येत्यस्यां श्रुतौ तावत्कस्यचिन्महाप्रलये स्वस्य स्वस्मिन्नेवाप्ययो नान्यत्रलीनभाव उदाहृतः स्वाप्ययशब्दश्च सौत्र उपलक्षणमात्रम् पूर्णत्वमप्युदाहर्तव्यम् ताभ्यामसौ निर्गुण इति ज्ञायते श्रुत्युक्तत्वाच्च वाच्य इत्यतो निर्गुणस्य वाच्यत्वसिद्धिरिति 3,201 ननु स्वाप्ययः पूर्णत्वं च सगुणस्य किं न स्यात् मैवम् सगुणस्य स्वाप्ययानुपपत्तिस्तावद्भाष्य एवोक्ता पूर्णत्वानुपपत्तिमाह- कथमिति कथं मायाव्यवच्छिन्नः पूर्णो मुख्यतया भवेत्
nyāyasudhā: pūrṇasyetyasyāṃ śrutau tāvatkasyacinmahāpralaye svasya svasminnevāpyayo nānyatralīnabhāva udāhṛtaḥ svāpyayaśabdaśca sautra upalakṣaṇamātram pūrṇatvamapyudāhartavyam tābhyāmasau nirguṇa iti jñāyate śrutyuktatvācca vācya ityato nirguṇasya vācyatvasiddhiriti 3,201 nanu svāpyayaḥ pūrṇatvaṃ ca saguṇasya kiṃ na syāt maivam saguṇasya svāpyayānupapattistāvadbhāṣya evoktā pūrṇatvānupapattimāha- kathamiti kathaṃ māyāvyavacchinnaḥ pūrṇo mukhyatayā bhavet
1.1.136ab
न्यायसुधा: व्याघातादिति भावः 3,202 $गतिसामान्यादिति सूत्रोल्लङ्घने निमित्तकथनम्$ गतिसामान्यात् ब्ब्स्_1,1.10 अत्र गतिसामान्यादिति सूत्रं न तावद्ब्रह्मणो वाच्यत्वसमर्थनार्थम् किन्तु शास्त्रस्यानन्तत्वान्न सर्वशास्त्रप्रतिपाद्यत्वं ब्रह्मणो निश्चेतुं शक्यमित्याशङ्कितदोषपरिहारार्थमित्यतः प्रकरणशुद्धया व्यभिचरव्यासुस्तदुल्लङ्घितवान् व्याख्यास्यति चैतदुत्तरत्र सूत्रकारस्यापि प्रकरणसाङ्कयर्स्यैतदेव प्रयोजनम् यदाक्षेपद्वयसमाधानस्य पूर्वसूत्रस्थसंशब्दार्थसमर्थनमेकमेव प्रयोजनमिति सूचनात् तेन चावृत्त्या संशब्दस्यानेकार्थताज्ञापनम् अन्यथैकेनार्थेन चरितार्तस्यार्थान्तरं न ज्ञायेत तथाच न लक्षणद्वयस्य शास्त्रीयता स्यादिति 3,203f. $श्रुतत्वाच्च निर्गुणस्यवाच्यत्वम्$ उपपत्त्यन्तरेण निर्गुणस्य ब्रह्मणो वाच्यत्वमुपपादयितुं सूत्रम् श्रुतत्वाच्चेति ओं श्रुतत्वाच्च ओं श्रुतत्वाच् च ब्ब्स्_1,1.11 तस्यार्थः "एको देवःऽ; इत्यस्यां श्रुतौ निर्गुणस्य ब्रह्मणः श्रुतत्वाच्चास्य वाच्यत्वमुपपन्नमिति अत्र श्रुतो ऽपि सगुणः किं न स्यादित्यत आह- पदं चेति 3,204 पदं च निर्गुण इति कथं गौणं वदिष्यति
nyāyasudhā: vyāghātāditi bhāvaḥ 3,202 $gatisāmānyāditi sūtrollaṅghane nimittakathanam$ gatisāmānyāt bbs_1,1.10 atra gatisāmānyāditi sūtraṃ na tāvadbrahmaṇo vācyatvasamarthanārtham kintu śāstrasyānantatvānna sarvaśāstrapratipādyatvaṃ brahmaṇo niścetuṃ śakyamityāśaṅkitadoṣaparihārārthamityataḥ prakaraṇaśuddhayā vyabhicaravyāsustadullaṅghitavān vyākhyāsyati caitaduttaratra sūtrakārasyāpi prakaraṇasāṅkayarsyaitadeva prayojanam yadākṣepadvayasamādhānasya pūrvasūtrasthasaṃśabdārthasamarthanamekameva prayojanamiti sūcanāt tena cāvṛttyā saṃśabdasyānekārthatājñāpanam anyathaikenārthena caritārtasyārthāntaraṃ na jñāyeta tathāca na lakṣaṇadvayasya śāstrīyatā syāditi 3,203f. $śrutatvācca nirguṇasyavācyatvam$ upapattyantareṇa nirguṇasya brahmaṇo vācyatvamupapādayituṃ sūtram śrutatvācceti oṃ śrutatvācca oṃ śrutatvāc ca bbs_1,1.11 tasyārthaḥ "eko devaḥ'; ityasyāṃ śrutau nirguṇasya brahmaṇaḥ śrutatvāccāsya vācyatvamupapannamiti atra śruto 'pi saguṇaḥ kiṃ na syādityata āha- padaṃ ceti 3,204 padaṃ ca nirguṇa iti kathaṃ gauṇaṃ vadiṣyati
1.1.136cd
न्यायसुधा: अत्र हि वाक्ये केवलो निर्गुणश्चेति श्रूयते निर्गुण इति च पदं कथं गौणं वदिष्यति व्याहतत्वात् अतो न सगुणो ऽत्र श्रुत इति 3,206f. $लक्ष्यत्वेऽपि लक्ष्यपदादपि वाचकत्वसमर्थनम्$ सत्यमस्यां श्रुतौ निर्गुणादिपदप्रतिपाद्यं निर्गुणं ब्रह्मेति किन्तु लक्षणयैव तथाच कथमनेन निर्गुणस्य वाच्यत्वसिद्धिः नच वाच्यं निर्गुणशब्देन निर्गुणं चेल्लक्ष्यं तर्हि तद्वाच्यं वाच्यम् वाच्यार्थद्वारत्वाल्लक्षणायाः नच सगुणं निर्गुणपदवाच्यम् व्याघातात् सगुणस्य निर्गुणत्वं तथा सति स्यादिति गुणाभावविशिष्टस्य वाच्यत्वाङ्गीकारात् निर्विकल्पकस्वरूपमात्रस्योपलक्ष्यत्वात् एकमेव हि निर्विशेषं वस्तु परमसूक्ष्मं गुणाभावाद्युपाधिभिरीषत्स्थूलं जातम् गुणाद्युपाधिभिस्तु स्थूलतरमित्यतो निर्गुणशब्देन गुणाभावविशिष्टवाच्यद्वारा स्वरूपमुपलक्ष्यमिति न कश्चिद्विरोधः एवं पूर्णादिपदानामपि लक्षणाप्रकारो द्रष्टव्य इत्याशङ्कयोक्तमेव परिहारं न विस्मरेत्याह- गुणाभावेति 3,207 गुणाभावोपलक्ष्यं चेत् पदं तदपि वाचकम्
nyāyasudhā: atra hi vākye kevalo nirguṇaśceti śrūyate nirguṇa iti ca padaṃ kathaṃ gauṇaṃ vadiṣyati vyāhatatvāt ato na saguṇo 'tra śruta iti 3,206f. $lakṣyatve'pi lakṣyapadādapi vācakatvasamarthanam$ satyamasyāṃ śrutau nirguṇādipadapratipādyaṃ nirguṇaṃ brahmeti kintu lakṣaṇayaiva tathāca kathamanena nirguṇasya vācyatvasiddhiḥ naca vācyaṃ nirguṇaśabdena nirguṇaṃ cellakṣyaṃ tarhi tadvācyaṃ vācyam vācyārthadvāratvāllakṣaṇāyāḥ naca saguṇaṃ nirguṇapadavācyam vyāghātāt saguṇasya nirguṇatvaṃ tathā sati syāditi guṇābhāvaviśiṣṭasya vācyatvāṅgīkārāt nirvikalpakasvarūpamātrasyopalakṣyatvāt ekameva hi nirviśeṣaṃ vastu paramasūkṣmaṃ guṇābhāvādyupādhibhirīṣatsthūlaṃ jātam guṇādyupādhibhistu sthūlataramityato nirguṇaśabdena guṇābhāvaviśiṣṭavācyadvārā svarūpamupalakṣyamiti na kaścidvirodhaḥ evaṃ pūrṇādipadānāmapi lakṣaṇāprakāro draṣṭavya ityāśaṅkayoktameva parihāraṃ na vismaretyāha- guṇābhāveti 3,207 guṇābhāvopalakṣyaṃ cet padaṃ tadapi vācakam
1.1.137
न्यायसुधा: निर्गुणपदेन गुणाभावविशिष्टवाच्यद्वारोपलक्ष्यं चेच्छुद्धं ब्रह्म मन्यस इत्यर्थः अपि तथापि, तत्पदं लक्ष्यपदम् ब्रह्मणो वाचकमङ्गीकरणीयम् तथाच वाच्यत्वमेवापतितमित्यर्थः 3,209 $सर्वदोषास्पदत्वात् अवाच्यत्वमतं नादरणीयम्$ ननु लक्ष्यपदेनापि ब्रह्म लक्ष्यमेव न वाच्यमिति चेन्न अनवस्थाया उक्तत्वात् किञ्च निर्गुणपदलक्ष्यमित्यनेनापि लक्ष्यत्वे किमस्य वाच्यम् न तावदन्यत् तत्र निर्गुणपदस्यैवाश्रवणेन तल्लक्ष्यपदस्य दूरोत्सारितत्वात् शुद्धं चेत्किं लक्षणया किञ्चैवं यद्यद्ब्रह्मतया प्रतिपाद्यते तत्तद्ब्रह्मेति वदता साधु समर्थितो ब्रह्मवाद इत्याशयवानधिकरणार्थमुपसंहरति- अत इति अतो ऽनवस्थितिमुखसर्वदोषमहास्पदम् कथमेतन्मतं सद्भिराद्रियेत विचक्षणैः
nyāyasudhā: nirguṇapadena guṇābhāvaviśiṣṭavācyadvāropalakṣyaṃ cecchuddhaṃ brahma manyasa ityarthaḥ api tathāpi, tatpadaṃ lakṣyapadam brahmaṇo vācakamaṅgīkaraṇīyam tathāca vācyatvamevāpatitamityarthaḥ 3,209 $sarvadoṣāspadatvāt avācyatvamataṃ nādaraṇīyam$ nanu lakṣyapadenāpi brahma lakṣyameva na vācyamiti cenna anavasthāyā uktatvāt kiñca nirguṇapadalakṣyamityanenāpi lakṣyatve kimasya vācyam na tāvadanyat tatra nirguṇapadasyaivāśravaṇena tallakṣyapadasya dūrotsāritatvāt śuddhaṃ cetkiṃ lakṣaṇayā kiñcaivaṃ yadyadbrahmatayā pratipādyate tattadbrahmeti vadatā sādhu samarthito brahmavāda ityāśayavānadhikaraṇārthamupasaṃharati- ata iti ato 'navasthitimukhasarvadoṣamahāspadam kathametanmataṃ sadbhirādriyeta vicakṣaṇaiḥ
1.1.138a
न्यायसुधा: एतन्मतं ब्रह्मणो ऽवाच्यत्वमतम् अनादरणे च सिद्धं सर्वशास्त्रमुख्यार्थत्वं ब्रह्मण इति शेषः 3,210 एवमीक्षतेर्नाशब्दमित्यारभ्य श्रुतत्वाच्चेत्यन्तानि सूत्राणि स्वमतेन व्याख्याय परेषां व्याख्यानं प्रत्याख्याति- नचेति नच साङ्खयनिराकृत्यै सूत्राण्येतान्यचीकॢपत् भगवान्
nyāyasudhā: etanmataṃ brahmaṇo 'vācyatvamatam anādaraṇe ca siddhaṃ sarvaśāstramukhyārthatvaṃ brahmaṇa iti śeṣaḥ 3,210 evamīkṣaternāśabdamityārabhya śrutatvāccetyantāni sūtrāṇi svamatena vyākhyāya pareṣāṃ vyākhyānaṃ pratyākhyāti- naceti naca sāṅkhayanirākṛtyai sūtrāṇyetānyacīkḷpat bhagavān
Adhyāya 1 (cont. 15)
1.1.138cd
-च् न्यायसुधा: "सर्वज्ञं सर्वशक्तिजगदुत्पत्तिस्थितिनाशकारणं ब्रह्म वेदान्तवेद्यमित्युक्तम् तत्र साङ्खया मन्यन्ते यानि ब्रह्मणो जगत्कारणत्वप्रतिपादकतयाभ्युगतानि"सदेव सोम्येदमग्र आसीतऽ; इत्येवमादीनि वाक्यानि तानि सर्वाणि त्रिगुणमचेतनं प्रधानमेव जगत्कारणं प्रतिपादयन्ति कुतः ब्रह्मणो ज्ञानक्रियाशक्तिरहितत्वात् ज्ञानक्रियाकार्यदर्शनोन्नेयसद्भावे हि ते नच ज्ञानक्रिये चिदात्मनः स्तः तस्यापरिणामित्वात् एकत्वाच्च त्रिगुणे तु प्रधाने परिणामिति न तयोरसम्भवकारणमस्तीत्यतस्तदेव"सदेव सोम्येदमग्रेऽ; इत्यादौ जगत्कारणतया प्रतिपाद्यत इत्येवं प्राप्ते प्रतिविधीयते- ईक्षतेर्नाशब्दम् इति न साङ्खयपरिकल्पितामचेतनं प्रधानं जगतः कारणं शक्यं वेदान्तवाक्येष्वाश्रयितुम् अशब्दं हि तत् कथमशब्दत्वम् ईक्षतेः तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति, तत्तेजो ऽसृजतऽ"इ ऐक्षत लोकानुसृजा इति, स इमांल्लोकानसृजतऽ,"स ईक्षां चक्रे, स प्राणमसृजतऽ; इतीक्षितृत्वश्रवणात्कारणस्य नचाचेतनस्य प्रधानस्येक्षितृत्वं सम्भवति नन्वयमीक्षतिर्गौणो व्याख्येयः तत्तेज ऐक्षत ता आप ऐक्षन्तेति गौणप्रायपठितत्वात् यथाह्यासन्नपतनं कूलमालक्ष्य कूलं पिपतिषतीत्युपचारो दृष्टः तथाऽसन्नसर्गे प्रधाने ऽप्यैक्षतेत्युपचारो भविष्यतीत्यतः परिहारं पठति- गौणश्चेन्नात्मशब्दात् अप्तेजसोरिवाचेतने ऽपि प्रधाने गौणीऽयमीक्षतिरित्यसत् कुतः आत्मशब्दात् अनेन जीवेनात्मनेति नहि जीवश्चेतनो ऽचेतनस्य प्रधानस्यात्मा सम्भवति स आत्मा तत्त्वमसीति च नहि चेतनस्य श्वेतकेतोरचेतनैक्यबोधनमुपपन्नम् अथोच्येत अचेतने ऽपि प्रधाने भवत्यात्मशब्दः आत्मनः सर्वार्थकारित्वात् यथा राज्ञः सर्वार्थकारिणि भृत्ये ममात्मा भद्रसेन इत्यात्मशब्ददर्शनादिति तत्रोत्तरम्- तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् नैवमात्मशब्दालम्बनं प्रधानं कल्प्यम् स आत्मातत्त्वमसीति श्वेतकेतोस्तन्निष्ठामुपदिश्य तस्य तावदेव चिरमिति मोक्षोपदेशात् न ह्यचेतननिष्ठस्य मोक्षो युक्तः 3,210f. स्यादेतत् ब्रह्मैव ज्ञीप्सितम् तच्च न प्रथमं सूक्ष्मतया शक्यं श्वेतकेतुं ग्राहयितुमिति तत्सम्बद्धं प्रधानमेव स्थूलतयाऽत्मत्वेन ग्राह्यते अरुन्धतीमिवातिसूक्ष्मां दर्शयितुं तत्सन्निहितां स्थूलतारकां दर्शयन्तीयमरुन्धतीति अस्यां शङ्कायामुत्तरम्- हेयत्वावचनाच्च एवं सति स्थूलतारावन्नायमात्मेति हेयत्वं ब्रूयात् नचैवमब्रवीत् अतो नैषा कल्पना युक्ता चशब्द एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाविरोधं समुच्चिनोति 3,211 स्वाप्ययात् सच्छब्दवाच्य प्रस्तुत्य स्वं ह्यपीतो भवतीत्युच्यते नह्यचेतने चेतनस्याप्ययः सुप्तौ लये च सम्भवति अतश्च न प्रधानं सच्छब्दवाच्यम् गतिसामान्यात् यदि च क्वचिदप्यचेतनं प्रधानं जगतः कारणमुच्येत वेदान्तेषु तथा सति कथञ्चिदीक्षणादिकं कल्प्येत न चैवम् अतो वेदान्तोत्पाद्याया गतेरवगतेरैकरूप्याच्च न प्रधानं जगत्कारणमिति श्रुतत्वाच्च स कारणं कारणाधिपाधिप इति साक्षात्सर्वज्ञस्येश्वरस्य जगत्कारणत्वं श्रूयते अतश्च न प्रधानं जगत्कारणं वेदान्तवेद्यम् ज्ञानक्रियाशक्ती त्वपरिणामिनो ऽपीश्वरस्य सवितुरिव युज्येते इत्येवं साङ्खयनिराकरणायैतानि सूत्राणि भगवान्सूत्रकारश्चकारऽ; इति यन्मायावादिनो वदन्ति तन्नेत्यर्थः कुतो नेति चेत् न सूत्राक्षराणामनानुगुण्यात् 3,218 $पराभिमताधिकरणशरीरपरामर्शः$ तथा हि अशब्दं हि तदिति हेतूकृतमशब्दत्वं नाम शब्दगोचरत्वं वा शब्दावाच्यत्वं वा अवैदिकत्वं वा कारणतयावैदिकत्वं वा सर्वत्राप्यसिद्धिरित्याह- नहीति ... नह्यशब्दत्वं प्रधाने ऽङ्गीकरोत्यसौ
-c nyāyasudhā: "sarvajñaṃ sarvaśaktijagadutpattisthitināśakāraṇaṃ brahma vedāntavedyamityuktam tatra sāṅkhayā manyante yāni brahmaṇo jagatkāraṇatvapratipādakatayābhyugatāni"sadeva somyedamagra āsīt'; ityevamādīni vākyāni tāni sarvāṇi triguṇamacetanaṃ pradhānameva jagatkāraṇaṃ pratipādayanti kutaḥ brahmaṇo jñānakriyāśaktirahitatvāt jñānakriyākāryadarśanonneyasadbhāve hi te naca jñānakriye cidātmanaḥ staḥ tasyāpariṇāmitvāt ekatvācca triguṇe tu pradhāne pariṇāmiti na tayorasambhavakāraṇamastītyatastadeva"sadeva somyedamagre'; ityādau jagatkāraṇatayā pratipādyata ityevaṃ prāpte pratividhīyate- īkṣaternāśabdam iti na sāṅkhayaparikalpitāmacetanaṃ pradhānaṃ jagataḥ kāraṇaṃ śakyaṃ vedāntavākyeṣvāśrayitum aśabdaṃ hi tat kathamaśabdatvam īkṣateḥ tadaikṣata bahusyāṃ prajāyeyeti, tattejo 'sṛjata'"i aikṣata lokānusṛjā iti, sa imāṃllokānasṛjata',"sa īkṣāṃ cakre, sa prāṇamasṛjata'; itīkṣitṛtvaśravaṇātkāraṇasya nacācetanasya pradhānasyekṣitṛtvaṃ sambhavati nanvayamīkṣatirgauṇo vyākhyeyaḥ tatteja aikṣata tā āpa aikṣanteti gauṇaprāyapaṭhitatvāt yathāhyāsannapatanaṃ kūlamālakṣya kūlaṃ pipatiṣatītyupacāro dṛṣṭaḥ tathā'sannasarge pradhāne 'pyaikṣatetyupacāro bhaviṣyatītyataḥ parihāraṃ paṭhati- gauṇaścennātmaśabdāt aptejasorivācetane 'pi pradhāne gauṇī'yamīkṣatirityasat kutaḥ ātmaśabdāt anena jīvenātmaneti nahi jīvaścetano 'cetanasya pradhānasyātmā sambhavati sa ātmā tattvamasīti ca nahi cetanasya śvetaketoracetanaikyabodhanamupapannam athocyeta acetane 'pi pradhāne bhavatyātmaśabdaḥ ātmanaḥ sarvārthakāritvāt yathā rājñaḥ sarvārthakāriṇi bhṛtye mamātmā bhadrasena ityātmaśabdadarśanāditi tatrottaram- tanniṣṭhasya mokṣopadeśāt naivamātmaśabdālambanaṃ pradhānaṃ kalpyam sa ātmātattvamasīti śvetaketostanniṣṭhāmupadiśya tasya tāvadeva ciramiti mokṣopadeśāt na hyacetananiṣṭhasya mokṣo yuktaḥ 3,210f. syādetat brahmaiva jñīpsitam tacca na prathamaṃ sūkṣmatayā śakyaṃ śvetaketuṃ grāhayitumiti tatsambaddhaṃ pradhānameva sthūlatayā'tmatvena grāhyate arundhatīmivātisūkṣmāṃ darśayituṃ tatsannihitāṃ sthūlatārakāṃ darśayantīyamarundhatīti asyāṃ śaṅkāyāmuttaram- heyatvāvacanācca evaṃ sati sthūlatārāvannāyamātmeti heyatvaṃ brūyāt nacaivamabravīt ato naiṣā kalpanā yuktā caśabda ekavijñānena sarvavijñānapratijñāvirodhaṃ samuccinoti 3,211 svāpyayāt sacchabdavācya prastutya svaṃ hyapīto bhavatītyucyate nahyacetane cetanasyāpyayaḥ suptau laye ca sambhavati ataśca na pradhānaṃ sacchabdavācyam gatisāmānyāt yadi ca kvacidapyacetanaṃ pradhānaṃ jagataḥ kāraṇamucyeta vedānteṣu tathā sati kathañcidīkṣaṇādikaṃ kalpyeta na caivam ato vedāntotpādyāyā gateravagateraikarūpyācca na pradhānaṃ jagatkāraṇamiti śrutatvācca sa kāraṇaṃ kāraṇādhipādhipa iti sākṣātsarvajñasyeśvarasya jagatkāraṇatvaṃ śrūyate ataśca na pradhānaṃ jagatkāraṇaṃ vedāntavedyam jñānakriyāśaktī tvapariṇāmino 'pīśvarasya savituriva yujyete ityevaṃ sāṅkhayanirākaraṇāyaitāni sūtrāṇi bhagavānsūtrakāraścakāra'; iti yanmāyāvādino vadanti tannetyarthaḥ kuto neti cet na sūtrākṣarāṇāmanānuguṇyāt 3,218 $parābhimatādhikaraṇaśarīraparāmarśaḥ$ tathā hi aśabdaṃ hi taditi hetūkṛtamaśabdatvaṃ nāma śabdagocaratvaṃ vā śabdāvācyatvaṃ vā avaidikatvaṃ vā kāraṇatayāvaidikatvaṃ vā sarvatrāpyasiddhirityāha- nahīti ... nahyaśabdatvaṃ pradhāne 'ṅgīkarotyasau
1.1.139a
3,218f. न्यायसुधा: असौ साङ्खयः स्वसिद्धेन हेतुनेदं निराकरणमिति चेन्न यतो ऽसौ सूत्राकारो ऽशब्दत्वं प्रधानेनाङ्गीकरोति उपपादयिष्यते चैतत् किञ्चाद्यपक्षे प्रधानस्यासत्त्वमभिप्रेतमुत प्रमाणान्तरवेद्यत्वम् आद्ये तदुपपादनायेक्षतेरुपन्यासो ऽनुपपन्नः अत एव नोत्तरः द्वितीयो ब्रह्मण्यनैकान्तिकः तृतीयचतुर्थयोः साध्याविशिष्टत्वम् किंचेक्षणेनैव नेति प्रतिज्ञातार्थसिद्धावशब्दं हि तदिति मध्ये हेत्वन्तरकल्पनं व्यर्थम् ईक्षितृत्वं चेक्षणगुणयोगित्वम् तद्ब्रह्मण्यपि गौणमेव निर्गुणत्ववादिनाङ्गीकरणीयम् तथाच गौणश्चेदिति व्यर्थम् किंचेक्षतेर्गौणत्वकल्पनस्य बाधकाभावामनुक्तवाऽत्मशब्दादित्यसङ्गतम् परेण प्रायपाठविरोधात् तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशादित्यत्र किं प्रधानैक्योपदेशानुपपत्तिर्वा विवक्षिता तज्ज्ञस्य मोक्षानुपपत्तिर्वा आद्ये ब्रह्मपक्षे ऽपि समानो दोषः नहि जीवस्यापि ब्रह्मैक्योपदेशो युक्त इत्युक्तमधस्तात् द्वितीयस्त्वनुपपन्न एव आत्मानात्मविवेकार्थमनात्मज्ञानस्यावश्यकत्वात् आत्मशब्दस्य गौणत्वे चोदिते बाधकाभाव एव वक्तव्यः हेयत्वावचनादित्यस्य परिचोदनैवानुपपन्ना नहि साङ्खयो ऽद्वैतज्ञानार्थं प्रधानोपदेशं मन्यते 3,219 हेयत्वावचनं चानैकान्तिकम् अन्नमयप्राणमयादीनामब्रह्मत्वे ऽपि हेयत्वावचनाच्च उत्तरोत्तरब्रह्मत्ववचनं तत्र ज्ञापकमिति चेत् (न) अत्रापि तथाविधज्ञापकसौलभ्यात् प्रतिज्ञाविरोधस्तु ब्रह्मवाद एव न प्रधानवादे प्रधानस्य सर्वात्मकत्वाभ्युपगमात् भोक्तृवर्गस्य न प्रधानात्मकत्वमस्तीति चेत् सत्यम् ब्रह्मणस्तु न किञ्चित् एतेन स्वाप्ययो ऽपि निरस्तः एकीभावस्य ब्रह्मपक्षे ऽप्यभावात् परिष्वङ्गमात्रस्य प्रधाने ऽपि सम्भवात् ब्रह्मविषयं गतिसामान्यं परस्यासिद्धमेव ईक्षणादिना तज्ज्ञापने प्रथमसूत्रेण गतार्थता अत एव श्रुतत्वादित्यसिद्धम् गतार्थं च गतिसामान्येनेत्येषा दिक् 3,226 $वाच्यत्वसमर्थनमेव प्रथमप्रतिमाद्यं न साङ्ख्यनिराकरणम्$ अस्तु वा यथाकथञ्चित्सूत्रगमनिका तथापि प्रकृतसङ्गतिपर्यालोचनयात्र वाच्यत्वसमर्थनमेवोपपन्नं न साङ्खयनिराकरणमित्याह- समन्वय इति समन्वये प्रतिज्ञाते शब्दगोचरतैव हि प्रथमप्रतिपाद्या स्यात्
3,218f. nyāyasudhā: asau sāṅkhayaḥ svasiddhena hetunedaṃ nirākaraṇamiti cenna yato 'sau sūtrākāro 'śabdatvaṃ pradhānenāṅgīkaroti upapādayiṣyate caitat kiñcādyapakṣe pradhānasyāsattvamabhipretamuta pramāṇāntaravedyatvam ādye tadupapādanāyekṣaterupanyāso 'nupapannaḥ ata eva nottaraḥ dvitīyo brahmaṇyanaikāntikaḥ tṛtīyacaturthayoḥ sādhyāviśiṣṭatvam kiṃcekṣaṇenaiva neti pratijñātārthasiddhāvaśabdaṃ hi taditi madhye hetvantarakalpanaṃ vyartham īkṣitṛtvaṃ cekṣaṇaguṇayogitvam tadbrahmaṇyapi gauṇameva nirguṇatvavādināṅgīkaraṇīyam tathāca gauṇaścediti vyartham kiṃcekṣatergauṇatvakalpanasya bādhakābhāvāmanuktavā'tmaśabdādityasaṅgatam pareṇa prāyapāṭhavirodhāt tanniṣṭhasya mokṣopadeśādityatra kiṃ pradhānaikyopadeśānupapattirvā vivakṣitā tajjñasya mokṣānupapattirvā ādye brahmapakṣe 'pi samāno doṣaḥ nahi jīvasyāpi brahmaikyopadeśo yukta ityuktamadhastāt dvitīyastvanupapanna eva ātmānātmavivekārthamanātmajñānasyāvaśyakatvāt ātmaśabdasya gauṇatve codite bādhakābhāva eva vaktavyaḥ heyatvāvacanādityasya paricodanaivānupapannā nahi sāṅkhayo 'dvaitajñānārthaṃ pradhānopadeśaṃ manyate 3,219 heyatvāvacanaṃ cānaikāntikam annamayaprāṇamayādīnāmabrahmatve 'pi heyatvāvacanācca uttarottarabrahmatvavacanaṃ tatra jñāpakamiti cet (na) atrāpi tathāvidhajñāpakasaulabhyāt pratijñāvirodhastu brahmavāda eva na pradhānavāde pradhānasya sarvātmakatvābhyupagamāt bhoktṛvargasya na pradhānātmakatvamastīti cet satyam brahmaṇastu na kiñcit etena svāpyayo 'pi nirastaḥ ekībhāvasya brahmapakṣe 'pyabhāvāt pariṣvaṅgamātrasya pradhāne 'pi sambhavāt brahmaviṣayaṃ gatisāmānyaṃ parasyāsiddhameva īkṣaṇādinā tajjñāpane prathamasūtreṇa gatārthatā ata eva śrutatvādityasiddham gatārthaṃ ca gatisāmānyenetyeṣā dik 3,226 $vācyatvasamarthanameva prathamapratimādyaṃ na sāṅkhyanirākaraṇam$ astu vā yathākathañcitsūtragamanikā tathāpi prakṛtasaṅgatiparyālocanayātra vācyatvasamarthanamevopapannaṃ na sāṅkhayanirākaraṇamityāha- samanvaya iti samanvaye pratijñāte śabdagocarataiva hi prathamapratipādyā syāt
1.1.139d
-च् न्यायसुधा: तत्तु समन्वयादिति समस्तस्यापि शास्त्रस्य ब्रह्मणि समन्वये प्रतिज्ञाते सति यद्यपि मुख्यया वृत्त्या शब्दगोचरता साङ्खयनिराकरणं चेत्युभयमपि प्रतिपाद्यं भवति उभयाभावे ऽपि समन्वयानुपपत्तेः तथापि शब्दगोचरतैव प्रथमप्रतिपाद्या स्यात् हि यस्मात्तस्मात्सैवात्र प्रतिपाद्यते न साङ्खयनिराकरणम् तत्पुनरीक्षतिकर्मव्यपदेशात्स इत्यादौ करिष्यत इति कुतःशब्दवाच्यतायाः प्रथमप्रतिपाद्यत्वमित्यत आह- तदभाव इति ... तदभावे कुतो ऽन्वयः
-c nyāyasudhā: tattu samanvayāditi samastasyāpi śāstrasya brahmaṇi samanvaye pratijñāte sati yadyapi mukhyayā vṛttyā śabdagocaratā sāṅkhayanirākaraṇaṃ cetyubhayamapi pratipādyaṃ bhavati ubhayābhāve 'pi samanvayānupapatteḥ tathāpi śabdagocarataiva prathamapratipādyā syāt hi yasmāttasmātsaivātra pratipādyate na sāṅkhayanirākaraṇam tatpunarīkṣatikarmavyapadeśātsa ityādau kariṣyata iti kutaḥśabdavācyatāyāḥ prathamapratipādyatvamityata āha- tadabhāva iti ... tadabhāve kuto 'nvayaḥ
1.1.140ab
न्यायसुधा: अवाच्यत्वे हि ब्रह्मणि शब्दसम्बन्ध एवानुपपन्नः जगत्कारणत्वादिवाक्यविचारस्तु दूरे साङ्खयनिराकरणाभावे तु सृष्टयादिवाक्यानामेव समन्वयानुपपत्तिः अतः प्रथमं वाच्यत्वसमर्थनेन समन्वयसम्भावनायां सत्यां वाक्यविशेषनिष्ठस्य विचारस्य पश्चादवसर इति 3,227 $समन्वयकथनात् न लक्षणाभिप्रेतासूत्रकारस्य$ ननु वाच्यत्वाभावे ऽपि लक्षणया वृत्त्या समन्वयो भविष्यतीत्यवाच्यत्वाक्षेपं निर्दलतयोपेक्ष्य सूत्रकारेणादौ साङ्खयमतं निराकृतमित्यङ्गीकारे कथमसङ्गतिरित्यत आह- कथं चेति कथं च लक्षणावादी ब्रूयाद् ब्रह्मसमन्वयम्
nyāyasudhā: avācyatve hi brahmaṇi śabdasambandha evānupapannaḥ jagatkāraṇatvādivākyavicārastu dūre sāṅkhayanirākaraṇābhāve tu sṛṣṭayādivākyānāmeva samanvayānupapattiḥ ataḥ prathamaṃ vācyatvasamarthanena samanvayasambhāvanāyāṃ satyāṃ vākyaviśeṣaniṣṭhasya vicārasya paścādavasara iti 3,227 $samanvayakathanāt na lakṣaṇābhipretāsūtrakārasya$ nanu vācyatvābhāve 'pi lakṣaṇayā vṛttyā samanvayo bhaviṣyatītyavācyatvākṣepaṃ nirdalatayopekṣya sūtrakāreṇādau sāṅkhayamataṃ nirākṛtamityaṅgīkāre kathamasaṅgatirityata āha- kathaṃ ceti kathaṃ ca lakṣaṇāvādī brūyād brahmasamanvayam
1.1.140cd
न्यायसुधा: स्यादेवम् यदि सूत्रकारः शब्दानां ब्रह्मणि लक्षणामभिप्रेयात् न चैतदस्ति यदि सूत्रकारो ब्रह्मणि शब्दानां लक्षणामभिप्रैति तदा कथं समन्वयं ब्रूयात् किन्त्वन्वयमात्रं ब्रूयात् समन्वयं चाब्रवीत् तेन ज्ञायते न लक्षणा सूत्रकारस्याभिप्रेता किं नाम मुख्यवृत्तिरेवेति 3,228 $समन्वयः वाच्यार्थे एव घटने न लक्ष्यार्थे$ समन्वयं ब्रुवता कथं मुख्यवृत्तिरभिप्रेतेति ज्ञायत इत्यत आह- यो ऽसाविति यो ऽसौ शब्दस्य मुख्यार्थस्तत्रैव स्यात् समन्वयः
nyāyasudhā: syādevam yadi sūtrakāraḥ śabdānāṃ brahmaṇi lakṣaṇāmabhipreyāt na caitadasti yadi sūtrakāro brahmaṇi śabdānāṃ lakṣaṇāmabhipraiti tadā kathaṃ samanvayaṃ brūyāt kintvanvayamātraṃ brūyāt samanvayaṃ cābravīt tena jñāyate na lakṣaṇā sūtrakārasyābhipretā kiṃ nāma mukhyavṛttireveti 3,228 $samanvayaḥ vācyārthe eva ghaṭane na lakṣyārthe$ samanvayaṃ bruvatā kathaṃ mukhyavṛttirabhipreteti jñāyata ityata āha- yo 'sāviti yo 'sau śabdasya mukhyārthastatraiva syāt samanvayaḥ
1.1.141
न्यायसुधा: समीचीनो (हि) अन्वयः समन्वयः सच शब्दस्य वाच्यार्थ एव घटते तत्रैव साक्षाच्छक्तिमत्त्वात् लक्ष्यार्थे तु वाच्याथर्द्वारेणान्वयो न समीचीनः अतः समन्वयशब्दं प्रयुञ्जानेन सूत्रकृता वाच्यवाचकभाव एव प्रतिज्ञात इति ज्ञायते स चावाच्यत्वशङ्कानिरासमन्तरेण सर्वथाप्यसम्भावितः स्यादिति वाच्यत्वसमर्थनमेव प्राथमिकमिति इदं चाभ्युपगम्योक्तम् लक्षणावादे ऽन्वय एव नोपपद्यते कुतः समन्वयः समीचीनता तु तात्पर्यवत्ता सा च लाक्षणिके ऽप्यर्थे शब्दानां सम्भवतीति न समन्वयसिद्धयर्थं वाच्यत्वं समर्थनीयमिति चेन्न संशब्दसार्थान्तरं व्याख्यायामपि जघन्यवृत्त्या लक्षणया समन्वयाश्रयणनिबन्धे कारणाभावात् 3,229 $जन्मादिकारणे समन्वयस्योक्तत्वात् न निर्गुणे समन्वयप्रसङ्गः$ नन्वस्ति कारणम् तत्तु समन्वयादिति निर्गुणे हि ब्रह्मणि समन्वयः सूत्रकृता प्रतिज्ञातः न च तत्र शब्दानां वचनवृत्तिः सम्भवति तस्या द्रव्यादिसम्बन्धनिबन्धनत्वात् निर्गुणे च तदभावात् अतो ज्ञायते लक्षणाऽश्रिता सूत्रकृतेति एवंच सति संशब्दस्याप्युक्त एवार्थो निश्चीयत इति स्यादप्येवम् यदि निर्गुणे समन्वयः प्रतिज्ञातः स्यात् न चैवम् तथा हि किमत्र निर्गुणस्य प्रकृतत्वात्तदिति तत्परामर्शो ऽङ्गीक्रियते उत सगुणस्य प्रकृतत्वे ऽपि तत्परामर्शासम्भवेन जहदजहल्लक्षणया निर्गुणपरामर्शो ऽभ्युपेयते आद्यं दूषयति- जन्मादीति जन्मादिकारणे साक्षादाह देवः समन्वयम् उक्तं तदेव जिज्ञास्यं क्वावकाशो ऽत्र निर्गुणे
nyāyasudhā: samīcīno (hi) anvayaḥ samanvayaḥ saca śabdasya vācyārtha eva ghaṭate tatraiva sākṣācchaktimattvāt lakṣyārthe tu vācyāthardvāreṇānvayo na samīcīnaḥ ataḥ samanvayaśabdaṃ prayuñjānena sūtrakṛtā vācyavācakabhāva eva pratijñāta iti jñāyate sa cāvācyatvaśaṅkānirāsamantareṇa sarvathāpyasambhāvitaḥ syāditi vācyatvasamarthanameva prāthamikamiti idaṃ cābhyupagamyoktam lakṣaṇāvāde 'nvaya eva nopapadyate kutaḥ samanvayaḥ samīcīnatā tu tātparyavattā sā ca lākṣaṇike 'pyarthe śabdānāṃ sambhavatīti na samanvayasiddhayarthaṃ vācyatvaṃ samarthanīyamiti cenna saṃśabdasārthāntaraṃ vyākhyāyāmapi jaghanyavṛttyā lakṣaṇayā samanvayāśrayaṇanibandhe kāraṇābhāvāt 3,229 $janmādikāraṇe samanvayasyoktatvāt na nirguṇe samanvayaprasaṅgaḥ$ nanvasti kāraṇam tattu samanvayāditi nirguṇe hi brahmaṇi samanvayaḥ sūtrakṛtā pratijñātaḥ na ca tatra śabdānāṃ vacanavṛttiḥ sambhavati tasyā dravyādisambandhanibandhanatvāt nirguṇe ca tadabhāvāt ato jñāyate lakṣaṇā'śritā sūtrakṛteti evaṃca sati saṃśabdasyāpyukta evārtho niścīyata iti syādapyevam yadi nirguṇe samanvayaḥ pratijñātaḥ syāt na caivam tathā hi kimatra nirguṇasya prakṛtatvāttaditi tatparāmarśo 'ṅgīkriyate uta saguṇasya prakṛtatve 'pi tatparāmarśāsambhavena jahadajahallakṣaṇayā nirguṇaparāmarśo 'bhyupeyate ādyaṃ dūṣayati- janmādīti janmādikāraṇe sākṣādāha devaḥ samanvayam uktaṃ tadeva jijñāsyaṃ kvāvakāśo 'tra nirguṇe
1.1.142ab
न्यायसुधा: अत्र तत्तु समन्वयादिति सूत्रे निर्गुणे समन्वयस्यावकाशः प्रसङ्गः क्वास्ति नास्तीत्यर्थः कुतः यतो ऽत्र त्रिसूतृयामतीतायाम् निर्गुणे विषयसप्तमीयम् निर्गुणस्यावकाशः (प्रसङ्गः) क्वास्ति न क्वापीत्यर्थः कथम् लक्षणसूत्रे जन्मादिकारणत्वेन लक्षिते हि ब्रह्मणि शास्त्रं प्रमाणमभिधाय तस्य समन्वयमाह सूत्रकारः नच तन्निर्गुणं जन्मादिकारणत्वगुणयोगात् ननु जन्मादिकारणत्वं तटस्थमेव सत्ब्रह्म लक्षयतीति ब्रूमः अतो लक्षणसूत्रे प्रकृतं निर्गुणमेवेत्यत उक्तं साक्षाज्जन्मादिकारण इति उपपादितं चेत्तत्रैव मा भूल्लक्षणसूत्रे निर्गुणस्य प्रकृतत्वम् प्रथमसूत्रे जिज्ञास्यतयोक्तं निर्गुणमेव नहि तस्य कश्चिद्धर्मः श्रूयत इति न वाच्यम् यतस्तदेव, जन्मादिसूत्रे जन्मादिकारणत्वेन लिलक्षयिषितमेव, जिज्ञास्यमुक्तम् नह्यन्यज्जिज्ञास्यतया प्रतिज्ञायान्यस्य लक्षणमुच्यते अनुपयोगादिति 3,231 $संशब्दप्रयोगाद्मुख्यवृत्तिरेव युक्ता न लक्षणाश्रयणम्$ द्वितीयं दूषयति- कथं चेति कथञ्चासम्भवस्तस्य मुख्यार्थस्य निराकृतौ
nyāyasudhā: atra tattu samanvayāditi sūtre nirguṇe samanvayasyāvakāśaḥ prasaṅgaḥ kvāsti nāstītyarthaḥ kutaḥ yato 'tra trisūtṛyāmatītāyām nirguṇe viṣayasaptamīyam nirguṇasyāvakāśaḥ (prasaṅgaḥ) kvāsti na kvāpītyarthaḥ katham lakṣaṇasūtre janmādikāraṇatvena lakṣite hi brahmaṇi śāstraṃ pramāṇamabhidhāya tasya samanvayamāha sūtrakāraḥ naca tannirguṇaṃ janmādikāraṇatvaguṇayogāt nanu janmādikāraṇatvaṃ taṭasthameva satbrahma lakṣayatīti brūmaḥ ato lakṣaṇasūtre prakṛtaṃ nirguṇamevetyata uktaṃ sākṣājjanmādikāraṇa iti upapāditaṃ cettatraiva mā bhūllakṣaṇasūtre nirguṇasya prakṛtatvam prathamasūtre jijñāsyatayoktaṃ nirguṇameva nahi tasya kaściddharmaḥ śrūyata iti na vācyam yatastadeva, janmādisūtre janmādikāraṇatvena lilakṣayiṣitameva, jijñāsyamuktam nahyanyajjijñāsyatayā pratijñāyānyasya lakṣaṇamucyate anupayogāditi 3,231 $saṃśabdaprayogādmukhyavṛttireva yuktā na lakṣaṇāśrayaṇam$ dvitīyaṃ dūṣayati- kathaṃ ceti kathañcāsambhavastasya mukhyārthasya nirākṛtau
1.1.142cd
न्यायसुधा: तस्यानुक्रान्तायां त्रिसूतृयां प्रकृतस्य मुख्यार्थस्य वाच्यस्य समन्वयविषयतया त्यागे ऽसम्भवः कथम्, न कथञ्चिदित्यर्थः अतो निर्गुणसमन्वयस्याप्रतिज्ञातत्वान्न लक्षणाऽश्रयणमत्र युक्तम् किन्तु प्रथमप्राप्तया मुख्यवृत्त्यैवेति तदर्थ एव संशब्दो ऽपीति $अज्ञेयत्वात् निर्गुणं नप्रमेयम्$ किञ्च निर्गुणं चेदत्र तच्छब्देन परामृश्यते तदा तत्र लक्षणापि न सम्भवतीति व्यर्थं समन्वयसूत्रमापन्नमिति वक्तुं निर्गुणस्याप्रमेयत्वं तावत्साधयति- मानेनेति 3,232 मानेन केन विज्ञेयमवाच्याज्ञेयनिर्गुणम्
nyāyasudhā: tasyānukrāntāyāṃ trisūtṛyāṃ prakṛtasya mukhyārthasya vācyasya samanvayaviṣayatayā tyāge 'sambhavaḥ katham, na kathañcidityarthaḥ ato nirguṇasamanvayasyāpratijñātatvānna lakṣaṇā'śrayaṇamatra yuktam kintu prathamaprāptayā mukhyavṛttyaiveti tadartha eva saṃśabdo 'pīti $ajñeyatvāt nirguṇaṃ naprameyam$ kiñca nirguṇaṃ cedatra tacchabdena parāmṛśyate tadā tatra lakṣaṇāpi na sambhavatīti vyarthaṃ samanvayasūtramāpannamiti vaktuṃ nirguṇasyāprameyatvaṃ tāvatsādhayati- māneneti 3,232 mānena kena vijñeyamavācyājñeyanirguṇam
1.1.143ab
न्यायसुधा: निर्गुणं वस्तु केन मानेन विज्ञेयम् न केनापि कुतः अज्ञेयत्वात् ज्ञेयमेव हि प्रमेयं दृष्टं घटादि शब्दप्रमाणाविषयत्वे ऽवाच्यत्वं हेतुः वाच्यस्यैव तद्विषयत्वदर्शनात् ज्ञेयत्वाङ्गीकारे च निर्गुणत्वव्याघातात् 3,234 $निर्गुणस्य अमेयत्वे लक्षणयापि वृत्तिर्नसंभवति$ अस्त्वप्रमेयमेव निर्गुणं ब्रह्म, ततः किमित्यत आह- अमेयं चेदिति अमेयं चेन्न शास्त्रस्य तत्र वृत्तिः कथञ्चन
nyāyasudhā: nirguṇaṃ vastu kena mānena vijñeyam na kenāpi kutaḥ ajñeyatvāt jñeyameva hi prameyaṃ dṛṣṭaṃ ghaṭādi śabdapramāṇāviṣayatve 'vācyatvaṃ hetuḥ vācyasyaiva tadviṣayatvadarśanāt jñeyatvāṅgīkāre ca nirguṇatvavyāghātāt 3,234 $nirguṇasya ameyatve lakṣaṇayāpi vṛttirnasaṃbhavati$ astvaprameyameva nirguṇaṃ brahma, tataḥ kimityata āha- ameyaṃ cediti ameyaṃ cenna śāstrasya tatra vṛttiḥ kathañcana
1.1.143cd
न्यायसुधा: निर्गुणं ब्रह्मामेयं चेदङ्गीकृतम् तर्ह्यमेयत्वात्तत्र शास्त्रस्य कथञ्चनलक्षणयापि वृत्तिर्न सम्भवतीति समन्वयसूत्रं व्यथर्मेव प्राप्तम् लक्षणा हि लक्ष्यार्थप्रमितिपूर्विका दृष्टा नहि तीरं स्वरूपतो गङ्गासम्बन्धित्वेन च प्रमाणतो ऽप्रतिपन्नं गङ्गाशब्देन ज्ञाप्यते लाक्षणिको ऽपि हि शब्दो लक्ष्यप्रमोत्पादाय प्रयुज्यते अन्यथा प्रयोजनान्तराभावेन वैयर्थ्यप्रसङ्गात् तथा चाप्रमेये हेतुफलयोरसम्भवात्कथं लक्षणासम्भवः ननु प्रसिद्धिरेव लक्षणाहेतुर्न प्रमाणप्रसिद्धिः विशेषणवैयर्थ्यात् तथाच स्वतः सिद्धे कथं लक्षणा न सम्भवतीति एवं तर्हि सुतरां लक्षणा नोपपद्यत इति वक्ष्यति ननु लाक्षणिकाः शब्दा लक्ष्यप्रमामनुत्पादयन्तो ऽपि विपरीताकारव्यावर्तनेन (एव) प्रयोजनवन्तो भविष्यन्तीति न निराकृतत्वादिति 3,235 $ज्ञानानन्दाद्यनन्तगुणार्णवत्वेन सगुणं परब्रह्मैव जिज्ञास्यम्$ निर्गुणे समन्वयं निराकृत्य व्यतिरेकमुखेनोपसंहरति- तस्मादिति तस्माच्छास्त्रेण जिज्ञास्यमस्मदीयं गुणार्णवम्
nyāyasudhā: nirguṇaṃ brahmāmeyaṃ cedaṅgīkṛtam tarhyameyatvāttatra śāstrasya kathañcanalakṣaṇayāpi vṛttirna sambhavatīti samanvayasūtraṃ vyatharmeva prāptam lakṣaṇā hi lakṣyārthapramitipūrvikā dṛṣṭā nahi tīraṃ svarūpato gaṅgāsambandhitvena ca pramāṇato 'pratipannaṃ gaṅgāśabdena jñāpyate lākṣaṇiko 'pi hi śabdo lakṣyapramotpādāya prayujyate anyathā prayojanāntarābhāvena vaiyarthyaprasaṅgāt tathā cāprameye hetuphalayorasambhavātkathaṃ lakṣaṇāsambhavaḥ nanu prasiddhireva lakṣaṇāheturna pramāṇaprasiddhiḥ viśeṣaṇavaiyarthyāt tathāca svataḥ siddhe kathaṃ lakṣaṇā na sambhavatīti evaṃ tarhi sutarāṃ lakṣaṇā nopapadyata iti vakṣyati nanu lākṣaṇikāḥ śabdā lakṣyapramāmanutpādayanto 'pi viparītākāravyāvartanena (eva) prayojanavanto bhaviṣyantīti na nirākṛtatvāditi 3,235 $jñānānandādyanantaguṇārṇavatvena saguṇaṃ parabrahmaiva jijñāsyam$ nirguṇe samanvayaṃ nirākṛtya vyatirekamukhenopasaṃharati- tasmāditi tasmācchāstreṇa jijñāsyamasmadīyaṃ guṇārṇavam
1.1.144cd
विज्ञेयवाच्यलक्ष्यत्वपूर्वाशेषविशेषतः
vijñeyavācyalakṣyatvapūrvāśeṣaviśeṣataḥ
1.1.144cd
न्यायसुधा: यतो निर्गुणे समन्वयो नोपपन्नः तस्मादस्मदीयं सगुणमेव परं ब्रह्म शास्त्रेण जिज्ञास्यमङ्गीकरणीयम् ननु पूर्वं विष्णोर्जिज्ञास्यत्वमुक्तम् इदानीं तु सगुणस्य ब्रह्मण इति विरोध इत्यत उक्तम्- वासुदेवाख्यमिति तथापि प्राक् सगुणस्य हेयत्वादिकमभिहितम्, इदानीं तु जिज्ञास्यत्वमिति कुतो न विरोध इत्यत उक्तम्- गुणार्णवमिति पूर्वमनिर्वचनीयाविद्यावच्छिन्नस्य सगुणस्याप्रामाणिकत्वम् प्राकृतसत्त्वादिगुणबद्धस्य हेयत्वादिकं चाभिहितम् इदानीं तु ज्ञानानन्दाद्यनन्तगुणार्णवत्वेन सगुणं परब्रह्मोपादेयमुच्यत इति को विरोधः अर्णव इवाचरतीति क्विपि कृते ऽणर्वतेः पचाद्यचि कृते ऽर्णवशब्दः त्रिलिङ्गः साधुः नन्वेकमेवाद्वितीयमिति ब्रह्मणो निर्गुणत्वमभिधीयते, अतः कथं गुणार्णवत्वमित्यत उक्तम्- अद्वन्द्वमखिलोत्तममिति अद्वन्द्वमसमम् समाधिकराहित्यं श्रुत्यर्थ इत्यर्थः 3,237 $सर्वप्रमाणाविष्यत्वात् निर्गुणं ब्रह्म शशविषाणयितम्$ न केवलं निर्गुणे शास्त्रसमन्वयो नोपपद्यते किन्तु तस्य सत्त्वमेवानुपपन्नमित्याह- विज्ञेयेतिर् विज्ञेयवाच्यलक्ष्यत्वपूर्वाशेषविशेषतः
nyāyasudhā: yato nirguṇe samanvayo nopapannaḥ tasmādasmadīyaṃ saguṇameva paraṃ brahma śāstreṇa jijñāsyamaṅgīkaraṇīyam nanu pūrvaṃ viṣṇorjijñāsyatvamuktam idānīṃ tu saguṇasya brahmaṇa iti virodha ityata uktam- vāsudevākhyamiti tathāpi prāk saguṇasya heyatvādikamabhihitam, idānīṃ tu jijñāsyatvamiti kuto na virodha ityata uktam- guṇārṇavamiti pūrvamanirvacanīyāvidyāvacchinnasya saguṇasyāprāmāṇikatvam prākṛtasattvādiguṇabaddhasya heyatvādikaṃ cābhihitam idānīṃ tu jñānānandādyanantaguṇārṇavatvena saguṇaṃ parabrahmopādeyamucyata iti ko virodhaḥ arṇava ivācaratīti kvipi kṛte 'ṇarvateḥ pacādyaci kṛte 'rṇavaśabdaḥ triliṅgaḥ sādhuḥ nanvekamevādvitīyamiti brahmaṇo nirguṇatvamabhidhīyate, ataḥ kathaṃ guṇārṇavatvamityata uktam- advandvamakhilottamamiti advandvamasamam samādhikarāhityaṃ śrutyartha ityarthaḥ 3,237 $sarvapramāṇāviṣyatvāt nirguṇaṃ brahma śaśaviṣāṇayitam$ na kevalaṃ nirguṇe śāstrasamanvayo nopapadyate kintu tasya sattvamevānupapannamityāha- vijñeyetir vijñeyavācyalakṣyatvapūrvāśeṣaviśeṣataḥ
1.1.145a
निर्गतं मनसो वाचो
nirgataṃ manaso vāco
1.1.145b
3,237f. न्यायसुधा: द्वन्द्वात्परस्त्वप्रत्ययः प्रत्येकमभिसम्बद्धयते पूर्वपदेन रूपादीनां ग्रहणम् तन्निर्गुणं ब्रह्म नास्त्येवेति बहिरेव प्रतिज्ञा द्रष्टव्या कुतः मनसो वाचश्चागोचरं यतः उपलक्षणमेतत् सर्वप्रमाणागोचरत्वाच्छशविषाणवदिति द्रष्टव्यम् गवां ज्ञानानां चरो वृत्तिरस्मिन्निति गोचरम् विषय इति यावत् तेन नपुंसकोपपत्तिः सर्वप्रमाणाविषयत्वं कुत इत्यत उक्तं विज्ञेयत्वपूर्वविशेषेभ्यो निर्गतमिति विज्ञेयत्वाभावान्न कस्यापि प्रमाणस्य विषयः वाच्यत्वलक्ष्यत्वसदृशगुणयोगित्वाभावाच्च न शाब्दत्वम् रूपाद्यभावाच्च न प्रत्यक्षत्वम् लिङ्गसम्बन्धाभावाच्च नानुमेयत्वमिति 3,239 ननु प्रमाणगोचरस्यापि निर्गुणस्य स्वप्रकाशतया सिद्धिर्भविष्यतीत्यत आह- यदीति ... यदि तत् स्यादगोचरम् अस्तु तन्मा वदेद् वादी नचास्मच्छास्त्रगं तु तत्
3,237f. nyāyasudhā: dvandvātparastvapratyayaḥ pratyekamabhisambaddhayate pūrvapadena rūpādīnāṃ grahaṇam tannirguṇaṃ brahma nāstyeveti bahireva pratijñā draṣṭavyā kutaḥ manaso vācaścāgocaraṃ yataḥ upalakṣaṇametat sarvapramāṇāgocaratvācchaśaviṣāṇavaditi draṣṭavyam gavāṃ jñānānāṃ caro vṛttirasminniti gocaram viṣaya iti yāvat tena napuṃsakopapattiḥ sarvapramāṇāviṣayatvaṃ kuta ityata uktaṃ vijñeyatvapūrvaviśeṣebhyo nirgatamiti vijñeyatvābhāvānna kasyāpi pramāṇasya viṣayaḥ vācyatvalakṣyatvasadṛśaguṇayogitvābhāvācca na śābdatvam rūpādyabhāvācca na pratyakṣatvam liṅgasambandhābhāvācca nānumeyatvamiti 3,239 nanu pramāṇagocarasyāpi nirguṇasya svaprakāśatayā siddhirbhaviṣyatītyata āha- yadīti ... yadi tat syādagocaram astu tanmā vaded vādī nacāsmacchāstragaṃ tu tat
1.1.146
-द् न्यायसुधा: एवमपि यदि स्वप्रकाशतया तद्ब्रह्म स्यात् तर्ह्यस्तु किन्तु समन्वयविषयतया न वक्तव्यम् यतो ऽस्मच्छास्त्रगं वेदादिविषयो न भवति तद्विषयत्वे स्वप्रकाशत्वहानिप्रसङ्गात् प्रकाशान्तरव्यावृत्तिर्हि स्वप्रकाशशब्देनाभिप्रेता मायावादिना तदिदमेकं सन्धित्सतो ऽन्यच्च्यवत इत्यायातम् यद्ब्रह्मास्तित्वमभिलषितः शास्त्राविषयत्वमापतितम् वादीति परिहासः माशब्दो ऽयं न माङ् अतो लिङा सम्बन्धः 3,241 $वचनजन्यज्ञानाविषयतया स्वप्रकाशत्वं वचनजन्यज्ञानविषयतया इति वचनविषयत्वं व्याहतम्$ आह स्वप्रकाशस्यापि ब्रह्मणो न शास्त्रविषयत्वं विरुद्धम् वचनजन्यस्फुरणाश्रयतया तत्कर्मतया वा वचनविषयत्वाभावेन स्वप्रकाशत्वम् वचनजन्यवृत्तिव्याप्यतया तद्विषयत्वं चेति व्यवस्थोपपत्तेरिति तदसत् स्फुरणं हि ज्ञातता वा ज्ञानं वा नाद्यः स्वरूपस्यैव निराकरिष्यमाणत्वात् द्वितीये ऽपि ज्ञानाश्रयतया विषयत्वं न क्वचिदिति कर्मत्वमेवाश्रयणीयम् ज्ञानकर्मत्वं च ज्ञानविषयतातिरिक्तं नास्ति ततश्च वचनजन्यज्ञानाविषयत्वमुक्तं स्यात् वृत्तिरिति च ज्ञानं तदतिरिक्तं बोध्यते न तावत्तदतिरिक्तम् प्रमाणाभावात् आद्ये तु व्याप्यत्वं न विषयत्वातिरिक्तं निरूपयितुं शक्यमिति वचनजन्यज्ञानविषयत्वमेवोक्तं स्यात् तथाच व्याघातप्रसङ्गेन नैकमपि सिद्धयतीत्याशवानाह- अवाच्यमिति अवाच्यं वाच्यमित्युक्तवा किमित्युन्मत्तवन्मृषा अस्मच्छास्त्रस्य चौर्याय यतते स्वोक्तिदूषकः
-d nyāyasudhā: evamapi yadi svaprakāśatayā tadbrahma syāt tarhyastu kintu samanvayaviṣayatayā na vaktavyam yato 'smacchāstragaṃ vedādiviṣayo na bhavati tadviṣayatve svaprakāśatvahāniprasaṅgāt prakāśāntaravyāvṛttirhi svaprakāśaśabdenābhipretā māyāvādinā tadidamekaṃ sandhitsato 'nyaccyavata ityāyātam yadbrahmāstitvamabhilaṣitaḥ śāstrāviṣayatvamāpatitam vādīti parihāsaḥ māśabdo 'yaṃ na māṅ ato liṅā sambandhaḥ 3,241 $vacanajanyajñānāviṣayatayā svaprakāśatvaṃ vacanajanyajñānaviṣayatayā iti vacanaviṣayatvaṃ vyāhatam$ āha svaprakāśasyāpi brahmaṇo na śāstraviṣayatvaṃ viruddham vacanajanyasphuraṇāśrayatayā tatkarmatayā vā vacanaviṣayatvābhāvena svaprakāśatvam vacanajanyavṛttivyāpyatayā tadviṣayatvaṃ ceti vyavasthopapatteriti tadasat sphuraṇaṃ hi jñātatā vā jñānaṃ vā nādyaḥ svarūpasyaiva nirākariṣyamāṇatvāt dvitīye 'pi jñānāśrayatayā viṣayatvaṃ na kvaciditi karmatvamevāśrayaṇīyam jñānakarmatvaṃ ca jñānaviṣayatātiriktaṃ nāsti tataśca vacanajanyajñānāviṣayatvamuktaṃ syāt vṛttiriti ca jñānaṃ tadatiriktaṃ bodhyate na tāvattadatiriktam pramāṇābhāvāt ādye tu vyāpyatvaṃ na viṣayatvātiriktaṃ nirūpayituṃ śakyamiti vacanajanyajñānaviṣayatvamevoktaṃ syāt tathāca vyāghātaprasaṅgena naikamapi siddhayatītyāśavānāha- avācyamiti avācyaṃ vācyamityuktavā kimityunmattavanmṛṣā asmacchāstrasya cauryāya yatate svoktidūṣakaḥ
1.1.147
न्यायसुधा: अवाच्यं वचनजन्यज्ञानविषयः इत्युक्तवा पुनश्च वाच्यं वचनजन्यज्ञानविषयो भवतीत्युन्मत्तवत्स्वोक्तिदूषको व्याहतभाषी किमिति मृषा वृथैवास्मच्छास्त्रस्य वेदस्य चौर्याय निर्गुणविषयतया योजयितुं यतते नहि व्याहतभाषिणः किञ्चित्सिद्धयति उन्मत्तवच्चोरवच्चेति 3,243 $श्रुतिसूत्रयोः सगुणविषयत्वेन न निर्विषयत्वापत्तिः$ स्यादेतत् श्रुतिसूत्रयोस्तावदेकार्थत्वं युक्तम् अन्यथा करणेतिकर्तव्यताभावानुपपत्तेः श्रुतयश्चोपक्रमादिवशात् नित्यशुद्धबुद्धमद्वितीयं निर्गुणमेव प्रतिपादयन्त्यो निरवकाशाः प्रतीयन्ते ततस्तन्मीमांसापि तद्विषयैव तथा चान्यथानुपपत्तेयर्थाकथञ्चित् श्रुतिसूत्रयोर्निर्गुणविषयत्वमुपपादनीयम् अन्यथा विषयाभावेनाप्रामाण्यापत्तेरित्यत आह- जन्मादीति जन्मादिकारणं यत्तत् साक्षान्नारायणाभिधम् वदन्तु श्रुतयो ब्रह्म शास्त्रं चैतत् तदर्थतः
nyāyasudhā: avācyaṃ vacanajanyajñānaviṣayaḥ ityuktavā punaśca vācyaṃ vacanajanyajñānaviṣayo bhavatītyunmattavatsvoktidūṣako vyāhatabhāṣī kimiti mṛṣā vṛthaivāsmacchāstrasya vedasya cauryāya nirguṇaviṣayatayā yojayituṃ yatate nahi vyāhatabhāṣiṇaḥ kiñcitsiddhayati unmattavaccoravacceti 3,243 $śrutisūtrayoḥ saguṇaviṣayatvena na nirviṣayatvāpattiḥ$ syādetat śrutisūtrayostāvadekārthatvaṃ yuktam anyathā karaṇetikartavyatābhāvānupapatteḥ śrutayaścopakramādivaśāt nityaśuddhabuddhamadvitīyaṃ nirguṇameva pratipādayantyo niravakāśāḥ pratīyante tatastanmīmāṃsāpi tadviṣayaiva tathā cānyathānupapatteyarthākathañcit śrutisūtrayornirguṇaviṣayatvamupapādanīyam anyathā viṣayābhāvenāprāmāṇyāpatterityata āha- janmādīti janmādikāraṇaṃ yattat sākṣānnārāyaṇābhidham vadantu śrutayo brahma śāstraṃ caitat tadarthataḥ
1.1.149ab
प्रवृत्तमस्त्ववाच्यं ते मैव ब्रूयाः कथञ्चन
pravṛttamastvavācyaṃ te maiva brūyāḥ kathañcana
1.1.149cd
3,243f. न्यायसुधा: न श्रुतिसूत्रयोर्निर्विषयत्वापत्तिभयेनावाच्यस्यापि तद्विषयत्वं कल्प्यम् सगुणविषयत्वेन सविषयत्वोपपत्तेः नचोपक्रमादिवैगुण्यम् "यतो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽ; इत्यादौ साक्षाज्जन्मादिकारणत्वेन,"नारायणं महाज्ञेयमऽ; इति नारायणादिशब्दोदितगुणवत्तया च सर्वत्र सगुणस्यैव प्रतीतेरिति भावः 3,245 सर्वप्रमाणाविषयस्य शास्त्रविषयत्वाङ्गीकारे यो व्याघात उक्तो नासौ सुक्ष्मेक्षिकामाश्रित्य येन सुक्ष्मेक्षिकायामविद्यमानमपि दूषणं स्फुरतीति शङ्कयेत यथाऽह "न चात्रातीव कर्तव्यं दोषदृष्टिपरं मनः दोषो ह्यविद्यमानो ऽपि तत्पराणां प्रदृश्यतेऽ; इति किन्तु स्थूलदृष्टिभिरप्ययं व्याघातः सुज्ञान इत्याशयवानाह- सर्वशब्दैरिति सर्वशब्दैरवाच्यं तदुक्तवा तद्विषयं पुनः
3,243f. nyāyasudhā: na śrutisūtrayornirviṣayatvāpattibhayenāvācyasyāpi tadviṣayatvaṃ kalpyam saguṇaviṣayatvena saviṣayatvopapatteḥ nacopakramādivaiguṇyam "yato vā imāni bhūtāni jāyante'; ityādau sākṣājjanmādikāraṇatvena,"nārāyaṇaṃ mahājñeyam'; iti nārāyaṇādiśabdoditaguṇavattayā ca sarvatra saguṇasyaiva pratīteriti bhāvaḥ 3,245 sarvapramāṇāviṣayasya śāstraviṣayatvāṅgīkāre yo vyāghāta ukto nāsau sukṣmekṣikāmāśritya yena sukṣmekṣikāyāmavidyamānamapi dūṣaṇaṃ sphuratīti śaṅkayeta yathā'ha "na cātrātīva kartavyaṃ doṣadṛṣṭiparaṃ manaḥ doṣo hyavidyamāno 'pi tatparāṇāṃ pradṛśyate'; iti kintu sthūladṛṣṭibhirapyayaṃ vyāghātaḥ sujñāna ityāśayavānāha- sarvaśabdairiti sarvaśabdairavācyaṃ taduktavā tadviṣayaṃ punaḥ
1.1.149
3,246 न्यायसुधा: उन्मत्तं व्याहतभाषिणम् $मुख्यवृत्या समन्वयप्रतिपादनमेवात्र न साङ्ख्यनिराकरणम्$ निर्गुणे ब्रह्मणि समन्वयनिराकरणमुपसंहरति- मा वद इति मा वदो मा विजानीहि त्यजास्मच्छास्त्रचोरताम्
3,246 nyāyasudhā: unmattaṃ vyāhatabhāṣiṇam $mukhyavṛtyā samanvayapratipādanamevātra na sāṅkhyanirākaraṇam$ nirguṇe brahmaṇi samanvayanirākaraṇamupasaṃharati- mā vada iti mā vado mā vijānīhi tyajāsmacchāstracoratām
1.1.150
न्यायसुधा: यतो वक्तुं ज्ञातुं च न शक्यं तस्माच्छास्त्रस्य तद्विषयत्वाग्रहो ऽपि त्याज्य इति भावः मा वद इति स्मशब्दो ऽत्राध्याहार्यः तेन च लङुपपत्तिः मा विजानीहीति माशब्दो ऽयम् अतो निर्गुणे समन्वयस्याप्रतिज्ञातत्वाद्वचनवृत्त्यैव समन्वयो ऽयमिति वाच्यत्वसमर्थनमेव प्रथमसङ्गतं न साङ्खयनिराकरणमिति सिद्धम् 3,248 $स्वव्याख्यानदार्ढ्याय परनिराकरणं न दोषमावहति$ ननु यथा सूत्राविवक्षितं साङ्खयनिराकरणं कुर्वतो मम दोषः तथा मन्निराकरणं कुवर्तो भवतो ऽपि कथं न दोषः स्यात् न हीदं कस्यचित्सूत्रस्यार्थतयोच्यत इत्यत आह- वयमिति वयं त्वां श्रुतियुक्तिभ्यां बद्ध्वास्मच्छास्त्रमञ्जसा विचारयामः श्रुतिभिर्युक्तिभिश्चैव सादरम्
nyāyasudhā: yato vaktuṃ jñātuṃ ca na śakyaṃ tasmācchāstrasya tadviṣayatvāgraho 'pi tyājya iti bhāvaḥ mā vada iti smaśabdo 'trādhyāhāryaḥ tena ca laṅupapattiḥ mā vijānīhīti māśabdo 'yam ato nirguṇe samanvayasyāpratijñātatvādvacanavṛttyaiva samanvayo 'yamiti vācyatvasamarthanameva prathamasaṅgataṃ na sāṅkhayanirākaraṇamiti siddham 3,248 $svavyākhyānadārḍhyāya paranirākaraṇaṃ na doṣamāvahati$ nanu yathā sūtrāvivakṣitaṃ sāṅkhayanirākaraṇaṃ kurvato mama doṣaḥ tathā mannirākaraṇaṃ kuvarto bhavato 'pi kathaṃ na doṣaḥ syāt na hīdaṃ kasyacitsūtrasyārthatayocyata ityata āha- vayamiti vayaṃ tvāṃ śrutiyuktibhyāṃ baddhvāsmacchāstramañjasā vicārayāmaḥ śrutibhiryuktibhiścaiva sādaram
1.1.151a
न्यायसुधा: त्वामपव्याख्यातारं श्रुतियुक्तिभ्यां बद्ध्वा निराकृत्यास्मच्छास्त्रं वेदं सूत्रसूचिताभिः श्रुतिभिर्युक्तिभिश्चाञ्जसा नैरन्तर्येण सादरं च शिष्यैर्विचारयाम इति अनेनेदमुदितं भवति यावदापातरमणीयं परेषां व्याख्यानं शिष्याः पश्येयुः, न तावदस्मदुक्ते सूत्राणां निजार्थे ऽप्यञ्जसाऽदरं कुर्युः किमसौ सूत्रार्थः किं वायमिति सन्देहावस्कन्दनात् निराकृते त्वपव्याख्याने नैरन्तर्यादराभ्यामस्मदुक्तमेव (सूत्रा)अर्थमुपादाय शास्त्रार्थमीमांसायां निर्विचिकित्साः प्रवर्तेरन् अतो मा(नाम)भूदयं सूत्रार्थस्तथापि सूत्रार्थग्रहणोपायत्वाद्वयाकरणादावुदाहरणप्रत्युदाहरणप्रदर्शनादिवन्न कञ्चन दोषमावहति किं नाम गुणहेतुरेव भवतीति 3,249 $अवाच्याज्ञेयादीनां श्रुत्यन्तरेण अर्थकथनम्$ ननु यदि वाच्यमेव ब्रह्म को ऽर्थस्तर्ह्यवाच्यत्वाद्यभिधात्रीणां श्रुतिस्मृतीनामित्यतः श्रुत्यन्तरेणैव तदर्थमाह- अद्भुतत्वादिति 3,250 अद्भुतत्वादवाच्यं तदतर्क्याज्ञेयमेव च अनन्तगुणपूर्णत्वादित्यूदे पैङ्गिनां श्रुतिः
nyāyasudhā: tvāmapavyākhyātāraṃ śrutiyuktibhyāṃ baddhvā nirākṛtyāsmacchāstraṃ vedaṃ sūtrasūcitābhiḥ śrutibhiryuktibhiścāñjasā nairantaryeṇa sādaraṃ ca śiṣyairvicārayāma iti anenedamuditaṃ bhavati yāvadāpātaramaṇīyaṃ pareṣāṃ vyākhyānaṃ śiṣyāḥ paśyeyuḥ, na tāvadasmadukte sūtrāṇāṃ nijārthe 'pyañjasā'daraṃ kuryuḥ kimasau sūtrārthaḥ kiṃ vāyamiti sandehāvaskandanāt nirākṛte tvapavyākhyāne nairantaryādarābhyāmasmaduktameva (sūtrā)arthamupādāya śāstrārthamīmāṃsāyāṃ nirvicikitsāḥ pravarteran ato mā(nāma)bhūdayaṃ sūtrārthastathāpi sūtrārthagrahaṇopāyatvādvayākaraṇādāvudāharaṇapratyudāharaṇapradarśanādivanna kañcana doṣamāvahati kiṃ nāma guṇahetureva bhavatīti 3,249 $avācyājñeyādīnāṃ śrutyantareṇa arthakathanam$ nanu yadi vācyameva brahma ko 'rthastarhyavācyatvādyabhidhātrīṇāṃ śrutismṛtīnāmityataḥ śrutyantareṇaiva tadarthamāha- adbhutatvāditi 3,250 adbhutatvādavācyaṃ tadatarkyājñeyameva ca anantaguṇapūrṇatvādityūde paiṅgināṃ śrutiḥ
1.1.151ef
-द् न्यायसुधा: आश्चर्यतमत्वात् कथमाश्चर्यतमत्वम् अनन्तगुणपूर्णत्वात् दुर्लभं ह्याश्चर्यं भवति न ह्यनन्तगुणपूर्णं सुलभम् भासनोपसम्भाषेत्यात्मनेपदम् वाच्यत्वस्योपपादितत्वात् अर्थकथनमात्रेणैवालम् श्रुत्युदाहरणं तु दार्ढ्यार्थमित्यवगन्तव्यम् 3,251 $वाच्यस्यावच्यत्वं लोकेऽपि रूढितः सिद्धम्$ आश्चर्यं हि वस्तु वाच्यमपि न तेन तेनाकारेण विशेषतो निर्दोष्युं शक्यते व्युत्पत्त्यभावात् वाङ्मनसयोर्व्याकुलत्वाद्वेत्यतो ऽवाच्यमित्युच्यते मुख्यातिक्रमेणामुख्यप्रयोगे किं प्रयोजनमिति चेत् स्यादयं प्रयोजनानुयोगो यद्ययं स्वतन्त्रप्रयोगः स्यात् नैतदस्ति रूढत्वात् यथोक्तम्,"रूढोपचारो रूढलक्षणोपचारो लक्षणाऽ; इति अन्यो ऽप्याह"मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितो ऽथ प्रयोजनातऽ; इति तदिदमाह- अवाच्यमिति अवाच्यमिति लोके ऽपि वक्तयाश्चार्यतमं भुवि
-d nyāyasudhā: āścaryatamatvāt kathamāścaryatamatvam anantaguṇapūrṇatvāt durlabhaṃ hyāścaryaṃ bhavati na hyanantaguṇapūrṇaṃ sulabham bhāsanopasambhāṣetyātmanepadam vācyatvasyopapāditatvāt arthakathanamātreṇaivālam śrutyudāharaṇaṃ tu dārḍhyārthamityavagantavyam 3,251 $vācyasyāvacyatvaṃ loke'pi rūḍhitaḥ siddham$ āścaryaṃ hi vastu vācyamapi na tena tenākāreṇa viśeṣato nirdoṣyuṃ śakyate vyutpattyabhāvāt vāṅmanasayorvyākulatvādvetyato 'vācyamityucyate mukhyātikrameṇāmukhyaprayoge kiṃ prayojanamiti cet syādayaṃ prayojanānuyogo yadyayaṃ svatantraprayogaḥ syāt naitadasti rūḍhatvāt yathoktam,"rūḍhopacāro rūḍhalakṣaṇopacāro lakṣaṇā'; iti anyo 'pyāha"mukhyārthabādhe tadyoge rūḍhito 'tha prayojanāt'; iti tadidamāha- avācyamiti avācyamiti loke 'pi vaktayāścāryatamaṃ bhuvi
1.1.152
3,252f. न्यायसुधा: $श्रुतिव्याख्यानस्य क्रमानुल्लङ्घने निमित्तकथनम्$ नन्वेतच्छ्रुतिव्याख्यानं सूत्रव्याख्यानानन्तरमेव कर्तव्यम् तत्रैव पूर्वपक्षश्रुतेः शङ्कितत्वात् अत्र व्याख्यानं तु न सङ्गतमिति मैवम् सूत्रपूर्वपक्षिणेवापव्याख्यात्रापि लक्षणया ब्रह्मणि समन्वयं समर्थयमानेनैतच्छ्रुतिस्मृत्युपादानस्य कर्तुमुचितत्वात् तथा चोभौ प्रतिसूत्रव्याख्यापव्याख्याप्रत्याख्यानयोरवसाने श्रुत्यादिव्याख्यानं युक्तमेवेति 3,253 $अधिकरणोपसंहारः$ तदेवं ब्रह्मणो वाच्यत्वाद्गतिसामान्याच्च युक्तं समन्वयसूत्रमिति सिद्धम् इति श्रीमन्न्यासुधायां ईक्षत्यधिकरणम् 3,255 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां आनन्दमयाधिकरणम् $अध्यायस्वरूपनिरूपणम्$ ओं आनन्दमयो ऽभ्यासात् ओं अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति यस्य ब्रह्मणो जिज्ञासा विहिता तत्स्वरूपं जन्माद्यस्य यतः शास्त्रयोनित्वादिति लक्षणप्रमाणाभ्यां स्वेतरसमस्तवस्तुव्यावृत्ततयावधारितम् प्रमाणस्यान्यपरत्वशङ्कया लक्षणस्यातिव्याप्तिः समन्वयसूत्रेण परिहृता ब्रह्मणश्च सकलशास्त्रप्रमाणकत्वासम्भावनाशङ्केक्षत्यधिकरणे निराकृता नहि लक्षणप्रमाणनिरूपणव्यतिरेकेण वस्तुविचारणं नामास्ति सम्भावनया तु न वरत्ववधारणार्था अप्रमाणत्वात् किन्तु यत्रासम्भावनया समीचीनयोरपि लक्षणप्रमाणयेरतथाभावशङ्कया प्रवृत्तिसङ्कोचस्तत्रैव सम्भावनोपयोगः वस्तुतस्तु लक्षणप्रमाणाभ्यामेव वस्तुव्यवस्थेत्यतो ब्रह्मस्वरूपनिरूपणे ऽवशेषाभावात्किमानन्दमयो ऽभ्यासादित्यादिनाध्यायेनेत्याशङ्कयाध्यायशेषस्य कृत्यमाह- एवमिति आनन्दमयो ऽभ्यासात् ब्ब्स्_1,1.12 ओं आनन्दमयो ऽभ्यासात् ओं एवं शास्त्रावगम्यत्वे विभागेन समन्वयम् आनन्दमय इत्यादिनाध्यायेन वदत्यजः
3,252f. nyāyasudhā: $śrutivyākhyānasya kramānullaṅghane nimittakathanam$ nanvetacchrutivyākhyānaṃ sūtravyākhyānānantarameva kartavyam tatraiva pūrvapakṣaśruteḥ śaṅkitatvāt atra vyākhyānaṃ tu na saṅgatamiti maivam sūtrapūrvapakṣiṇevāpavyākhyātrāpi lakṣaṇayā brahmaṇi samanvayaṃ samarthayamānenaitacchrutismṛtyupādānasya kartumucitatvāt tathā cobhau pratisūtravyākhyāpavyākhyāpratyākhyānayoravasāne śrutyādivyākhyānaṃ yuktameveti 3,253 $adhikaraṇopasaṃhāraḥ$ tadevaṃ brahmaṇo vācyatvādgatisāmānyācca yuktaṃ samanvayasūtramiti siddham iti śrīmannyāsudhāyāṃ īkṣatyadhikaraṇam 3,255 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ ānandamayādhikaraṇam $adhyāyasvarūpanirūpaṇam$ oṃ ānandamayo 'bhyāsāt oṃ athāto brahmajijñāseti yasya brahmaṇo jijñāsā vihitā tatsvarūpaṃ janmādyasya yataḥ śāstrayonitvāditi lakṣaṇapramāṇābhyāṃ svetarasamastavastuvyāvṛttatayāvadhāritam pramāṇasyānyaparatvaśaṅkayā lakṣaṇasyātivyāptiḥ samanvayasūtreṇa parihṛtā brahmaṇaśca sakalaśāstrapramāṇakatvāsambhāvanāśaṅkekṣatyadhikaraṇe nirākṛtā nahi lakṣaṇapramāṇanirūpaṇavyatirekeṇa vastuvicāraṇaṃ nāmāsti sambhāvanayā tu na varatvavadhāraṇārthā apramāṇatvāt kintu yatrāsambhāvanayā samīcīnayorapi lakṣaṇapramāṇayeratathābhāvaśaṅkayā pravṛttisaṅkocastatraiva sambhāvanopayogaḥ vastutastu lakṣaṇapramāṇābhyāmeva vastuvyavasthetyato brahmasvarūpanirūpaṇe 'vaśeṣābhāvātkimānandamayo 'bhyāsādityādinādhyāyenetyāśaṅkayādhyāyaśeṣasya kṛtyamāha- evamiti ānandamayo 'bhyāsāt bbs_1,1.12 oṃ ānandamayo 'bhyāsāt oṃ evaṃ śāstrāvagamyatve vibhāgena samanvayam ānandamaya ityādinādhyāyena vadatyajaḥ
Adhyāya 1 (cont. 16)
1.1.153a
न्यायसुधा: सत्यम् न ब्रह्मस्वरूपनिरूपणे किमप्यवशिष्यम् तथापि तत्तु समन्वयदित्युपक्रमादितात्पर्यलिङ्गबलात्सकलस्यापि शास्त्रस्य यो ब्रह्मणि परममुख्यया वृत्त्या प्रतिपाद्यप्रतिपादकत्वलक्षणसमन्वयो ऽभिहितस्तमेव समन्वयं विभागेन प्रपञ्चेनानन्दमय इत्यादिनाध्यायेन वदति सूत्रकार इति न वैयर्थ्यम् तत्तु समन्वयादिति हि प्रतिज्ञामात्रेणोक्तम् तद्यावदुदाहरणत्वेन वाक्यविशेषानुपादाय विमर्शपूर्वकं पूर्वोत्तरपक्षोपालम्भसाधनाभ्यां न प्रपञ्च्यते तावदनुक्तप्रायमर्काकारित्वात् अन्यथा परो ऽपि ह्यन्यदेव समन्वयादित्युक्तवा कृती स्यात् यदि हि प्रत्ययमनुत्पाद्यैको ऽयं भूमध्यप्रदेश इति ब्रूयात् तदा परो ऽपि किं न ब्रूयात्परस्ताद्वितस्तेरिति तस्मादावश्यकं समन्वयप्रपञ्चनम् तदनेन समन्वयसूत्रेणाध्यायशेषस्य प्रपञ्च्यप्रपञ्चकभावेन सङ्गतिर्दर्शिता एवं तर्हि तदानन्तर्यमेव स्यात्कुतोव्यवधानमित्यत उक्तमेवमिति एवमीक्षत्यधिकरणव्युत्पादितन्यायेन ब्रह्मणः शास्त्रावगम्यत्वे मुख्यया वृत्त्या सकलशास्त्रप्रतिपाद्यत्वे सम्भाविते सतीति एतदुक्तं भवति सत्यं प्रपञ्चनमनन्तरप्राप्तम् तथाप्यवाच्यत्वाद्याशङ्कानिरासेन शास्त्रावगम्यत्वसम्भावनासमर्थनेन व्यवधीयते सति हि तस्मिन्न(न्नेत)स्यावसरः शब्दलेशसञ्चारासम्भवे वाक्यतात्पर्यविचारस्यानवकाशत्वात् नहि तोयाभ्यवहारासमर्थस्य मुमूर्षोः शष्कुलीभक्षणं सचेतनः सम्भावयतीति "स्वादिष्वसर्वनामस्थानेऽ; इति पदसंज्ञानुशासनादत्र न यतिभङ्गःशङ्कनीयः 3,276 $पराभिमताध्यायस्वरूपपरीक्षा$ मायावादी तूत्तरसूत्रसन्दर्भमाक्षिप्य समाधानमाह द्विरूपं हि ब्रह्मावगम्यते वेदान्तवाक्येषु नामरूपविकारोपाधिविशिष्टं तद्विपरीतं च सर्वोपाधिविवर्जितम् "यत्र हि"द्वैतमिव भवतिऽ"सर्वाणि रूपाणि विचिन्त्य धीरःऽ; इत्येवं सहस्रशो ऽविद्याविद्याविषयभेदेन ब्रह्मणो द्विरूपतां दर्शयन्ति वेदान्तवाक्यानि तत्राविद्यावस्थायां ब्रह्मण उपास्योपासकादिलक्षणः सर्वो व्यवहारः तत्र कानिचिद्ब्रह्मण उपासनान्यभ्युदयार्थानि कानिजिक्रममुक्तयर्थानि कानिचित्कर्मसमृद्धयर्थानि एवमपेक्षितोपाधिभेदं ब्रह्मोपास्यत्वेन निरस्तसमस्तोपाधि तु ज्ञेयत्वेनोपदिश्यत इत्यस्यार्थस्य प्रदर्शनायेत्तरग्रन्थ आरभ्यत इति 3,276f. तदिदमनुपपन्नम् ब्रह्मणो द्वैरूप्यस्याप्रामाणिकत्वात् सर्वाण्यपि हि वेदवाक्यान्यसङ्खयेयकल्याणगुणाकरं सकलदोषगन्धविधुरमेकरूपमेव ब्रह्म नारायणाख्यं प्रतिपादयन्ति किन्तु कानिचित्सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वसर्वान्तर्यामित्वसौन्दर्यौदार्यवीर्यादिगुणविशिष्टतया कानिचिदपहतपाप्मत्वनिर्दुःखत्वप्राकृतभौतिकविग्रहरहितत्वादिदोषाभावविशिष्टतया कानिचितदिगहनताज्ञापनाय वाङ्मनसागोचरत्वाद्याकारेण कानिचित्सर्वपरिहारेण तस्यैवोपादानायाद्वितीयत्वेन कानिचित्सर्वसत्ताप्रतीतिप्रवृत्तिनिमित्तताप्रतिपत्त्यर्थं सर्वात्मकत्वेन इत्येवमाद्यनेकप्रकारैः परमपुरुषं बोधयन्ति ततो व्याकुलबुद्धयो गुरुसम्प्रदायविकला अश्रुतवेदव्याख्यातारः सर्वत्राप्येकरूपतामननुसन्दधाना वेदं छिन्दन्ति न (च)एतद्द्वैरूप्यप्रपञ्चनमुत्तरत्रोपलभ्यते नाप्यस्याविद्याविषयस्य प्रपञ्चनं मोक्षशास्त्रे ऽत्रोपयुज्यते प्रसङ्गादुच्यत इति चेन्न सर्वस्व प्रासङ्गिकत्वे प्रतिपाद्याभावप्रसङ्गात् तदिदमाभाणकं लौकिकानां नातिवर्तते"सार्थादपि तस्करा बहवःऽ; इति एतच्च सगुणनिर्गुणभेदं निराकुर्वताऽचार्येण निरस्तमिति नेह पुनः प्रक्रान्तम् तथाच भाष्यम् नान्यथा तददृष्टेरिति 3,281 $प्रथमपादे प्रसिद्ध नामात्मकशब्दानां समन्वयकथनम्$ नन्वेवमध्यायस्य समन्वयप्रतिपादनलक्षणैकार्थत्वेनैकवाक्यत्वे सति पादभेदः किंनिबन्धनः अवान्तरार्थोपाधिभेदादिति भावेनाह- तत्रेति तत्रान्यत्र प्रसिद्धानां विष्णावेव समन्वयम् शब्दानां प्रथमे पादे
nyāyasudhā: satyam na brahmasvarūpanirūpaṇe kimapyavaśiṣyam tathāpi tattu samanvayadityupakramāditātparyaliṅgabalātsakalasyāpi śāstrasya yo brahmaṇi paramamukhyayā vṛttyā pratipādyapratipādakatvalakṣaṇasamanvayo 'bhihitastameva samanvayaṃ vibhāgena prapañcenānandamaya ityādinādhyāyena vadati sūtrakāra iti na vaiyarthyam tattu samanvayāditi hi pratijñāmātreṇoktam tadyāvadudāharaṇatvena vākyaviśeṣānupādāya vimarśapūrvakaṃ pūrvottarapakṣopālambhasādhanābhyāṃ na prapañcyate tāvadanuktaprāyamarkākāritvāt anyathā paro 'pi hyanyadeva samanvayādityuktavā kṛtī syāt yadi hi pratyayamanutpādyaiko 'yaṃ bhūmadhyapradeśa iti brūyāt tadā paro 'pi kiṃ na brūyātparastādvitasteriti tasmādāvaśyakaṃ samanvayaprapañcanam tadanena samanvayasūtreṇādhyāyaśeṣasya prapañcyaprapañcakabhāvena saṅgatirdarśitā evaṃ tarhi tadānantaryameva syātkutovyavadhānamityata uktamevamiti evamīkṣatyadhikaraṇavyutpāditanyāyena brahmaṇaḥ śāstrāvagamyatve mukhyayā vṛttyā sakalaśāstrapratipādyatve sambhāvite satīti etaduktaṃ bhavati satyaṃ prapañcanamanantaraprāptam tathāpyavācyatvādyāśaṅkānirāsena śāstrāvagamyatvasambhāvanāsamarthanena vyavadhīyate sati hi tasminna(nneta)syāvasaraḥ śabdaleśasañcārāsambhave vākyatātparyavicārasyānavakāśatvāt nahi toyābhyavahārāsamarthasya mumūrṣoḥ śaṣkulībhakṣaṇaṃ sacetanaḥ sambhāvayatīti "svādiṣvasarvanāmasthāne'; iti padasaṃjñānuśāsanādatra na yatibhaṅgaḥśaṅkanīyaḥ 3,276 $parābhimatādhyāyasvarūpaparīkṣā$ māyāvādī tūttarasūtrasandarbhamākṣipya samādhānamāha dvirūpaṃ hi brahmāvagamyate vedāntavākyeṣu nāmarūpavikāropādhiviśiṣṭaṃ tadviparītaṃ ca sarvopādhivivarjitam "yatra hi"dvaitamiva bhavati'"sarvāṇi rūpāṇi vicintya dhīraḥ'; ityevaṃ sahasraśo 'vidyāvidyāviṣayabhedena brahmaṇo dvirūpatāṃ darśayanti vedāntavākyāni tatrāvidyāvasthāyāṃ brahmaṇa upāsyopāsakādilakṣaṇaḥ sarvo vyavahāraḥ tatra kānicidbrahmaṇa upāsanānyabhyudayārthāni kānijikramamuktayarthāni kānicitkarmasamṛddhayarthāni evamapekṣitopādhibhedaṃ brahmopāsyatvena nirastasamastopādhi tu jñeyatvenopadiśyata ityasyārthasya pradarśanāyettaragrantha ārabhyata iti 3,276f. tadidamanupapannam brahmaṇo dvairūpyasyāprāmāṇikatvāt sarvāṇyapi hi vedavākyānyasaṅkhayeyakalyāṇaguṇākaraṃ sakaladoṣagandhavidhuramekarūpameva brahma nārāyaṇākhyaṃ pratipādayanti kintu kānicitsarvajñatvasarveśvaratvasarvāntaryāmitvasaundaryaudāryavīryādiguṇaviśiṣṭatayā kānicidapahatapāpmatvanirduḥkhatvaprākṛtabhautikavigraharahitatvādidoṣābhāvaviśiṣṭatayā kānicitadigahanatājñāpanāya vāṅmanasāgocaratvādyākāreṇa kānicitsarvaparihāreṇa tasyaivopādānāyādvitīyatvena kānicitsarvasattāpratītipravṛttinimittatāpratipattyarthaṃ sarvātmakatvena ityevamādyanekaprakāraiḥ paramapuruṣaṃ bodhayanti tato vyākulabuddhayo gurusampradāyavikalā aśrutavedavyākhyātāraḥ sarvatrāpyekarūpatāmananusandadhānā vedaṃ chindanti na (ca)etaddvairūpyaprapañcanamuttaratropalabhyate nāpyasyāvidyāviṣayasya prapañcanaṃ mokṣaśāstre 'tropayujyate prasaṅgāducyata iti cenna sarvasva prāsaṅgikatve pratipādyābhāvaprasaṅgāt tadidamābhāṇakaṃ laukikānāṃ nātivartate"sārthādapi taskarā bahavaḥ'; iti etacca saguṇanirguṇabhedaṃ nirākurvatā'cāryeṇa nirastamiti neha punaḥ prakrāntam tathāca bhāṣyam nānyathā tadadṛṣṭeriti 3,281 $prathamapāde prasiddha nāmātmakaśabdānāṃ samanvayakathanam$ nanvevamadhyāyasya samanvayapratipādanalakṣaṇaikārthatvenaikavākyatve sati pādabhedaḥ kiṃnibandhanaḥ avāntarārthopādhibhedāditi bhāvenāha- tatreti tatrānyatra prasiddhānāṃ viṣṇāveva samanvayam śabdānāṃ prathame pāde
1.1.153d
-च् न्यायसुधा: चतुर्विधा (हि) वैदिकाः शब्दाः केचिद्ब्रह्मण्येवप्रसिद्धाः अन्ये ऽन्यत्रप्रसिद्धाः, केचिदुभयत्रप्रसिद्धाः, अपरे त्वन्यत्रैवप्रसिद्धा इति सर्वे ऽपि प्रत्येकं नामलिङ्गात्मकतया द्विविधाः साक्षाद्धर्मिवाचिनो नामात्मकाः धर्मद्वारा धर्मिणि वर्तमाना लिङ्गात्मकाः तेषु ब्रह्मणि प्रसिद्धानां समन्वयो न वक्तव्यः विवादाभावात् तत्रैव च मीमांसावतारात् तत्र वक्तव्यसमन्वयेषु त्रिविधेषु शब्देष्वन्यत्रप्रसिद्धानां नामात्मकानां शब्दानां विष्णावेव समन्वयम् तत्र प्रथमे ऽध्याये प्रथमे पादे वदत्यजः अन्येषामन्येष्विति तत्रतत्र वक्ष्यति क्रमनियमे तु हेतुरुपरिष्याद्वक्ष्यते प्रथमे स्पष्टब्रह्मलिङ्गानां द्वितीयतृतीययोरस्पष्टब्रह्मलिङ्गानां समन्वयः चतुर्थे प्रधानस्य शाब्दत्वनिराकरणमित्युक्तम् द्वितीयतृतीयपादोदाहरणवाक्यानामपि बहुलं स्पष्टब्रह्मलिङ्गत्वात् द्वितीयतृतीययेर्भेदाभावप्रसङ्गाच्च सगुणनिर्गुणप्राचुर्येण तद्भेद इति कश्चित् तन्न निराकृतत्वात् प्रधानशाब्दत्वनिरासस्येक्षत्यधिकरणानन्तर्यं विहाय विक्षेपे कारणाभावाच्च 3,293 $आनन्दमयाधिकरणे गुणिसामान्यवाचिनां गुणवाचिनां च समन्वयः$ नन्वत्र पादे सप्ताधिकरणानि समन्वयविभागार्थानि तत्र सप्तानां शब्दानां ब्रह्मणि समन्वयः सिद्धयेत् तत्कथमन्यत्रसिद्धानां नामात्मकानां सर्वशब्दानां समन्वयसिद्धिरत्र स्यात् अन्यथा समन्वयसूत्रेणैवालम् किमनेनात्यल्पप्रपञ्चनेनेति मैवम् एकैकत्राधिकरणे समानन्यायानमनेकशब्दराशीनां निर्णीयमानत्वात् वाक्यविशेषग्रहणस्य पूवर्पक्षविशेषोपादानस्य सिद्धान्तप्रमाणविशेषस्वीकारस्य चोदाहरणार्थत्वात् प्रत्येकं निर्णये शास्त्रस्यापर्यवसानप्रसङ्गः विश्वतोमुखता च सूत्राणां न स्यात् तर्हि निर्णेतव्यशब्दावच्छेदकोपाधयो वक्तव्याः अन्यथास्येदमुदाहरणमिति ज्ञातुमशक्यत्वात् सर्वोदाहरणत्वे च सर्वथाधिकरणान्तरानारम्भप्रसङ्गादिति सत्यम् सन्ति प्रत्यधिकरणं निर्णेतव्यार्थावच्छेदकोपाधय इत्याशयवानानन्दमयाधिकरणनिर्णेयशब्दोपाधिमाह- गुणीति 3,294 ... गुणिसामान्यवाचिनाम्
-c nyāyasudhā: caturvidhā (hi) vaidikāḥ śabdāḥ kecidbrahmaṇyevaprasiddhāḥ anye 'nyatraprasiddhāḥ, kecidubhayatraprasiddhāḥ, apare tvanyatraivaprasiddhā iti sarve 'pi pratyekaṃ nāmaliṅgātmakatayā dvividhāḥ sākṣāddharmivācino nāmātmakāḥ dharmadvārā dharmiṇi vartamānā liṅgātmakāḥ teṣu brahmaṇi prasiddhānāṃ samanvayo na vaktavyaḥ vivādābhāvāt tatraiva ca mīmāṃsāvatārāt tatra vaktavyasamanvayeṣu trividheṣu śabdeṣvanyatraprasiddhānāṃ nāmātmakānāṃ śabdānāṃ viṣṇāveva samanvayam tatra prathame 'dhyāye prathame pāde vadatyajaḥ anyeṣāmanyeṣviti tatratatra vakṣyati kramaniyame tu heturupariṣyādvakṣyate prathame spaṣṭabrahmaliṅgānāṃ dvitīyatṛtīyayoraspaṣṭabrahmaliṅgānāṃ samanvayaḥ caturthe pradhānasya śābdatvanirākaraṇamityuktam dvitīyatṛtīyapādodāharaṇavākyānāmapi bahulaṃ spaṣṭabrahmaliṅgatvāt dvitīyatṛtīyayerbhedābhāvaprasaṅgācca saguṇanirguṇaprācuryeṇa tadbheda iti kaścit tanna nirākṛtatvāt pradhānaśābdatvanirāsasyekṣatyadhikaraṇānantaryaṃ vihāya vikṣepe kāraṇābhāvācca 3,293 $ānandamayādhikaraṇe guṇisāmānyavācināṃ guṇavācināṃ ca samanvayaḥ$ nanvatra pāde saptādhikaraṇāni samanvayavibhāgārthāni tatra saptānāṃ śabdānāṃ brahmaṇi samanvayaḥ siddhayet tatkathamanyatrasiddhānāṃ nāmātmakānāṃ sarvaśabdānāṃ samanvayasiddhiratra syāt anyathā samanvayasūtreṇaivālam kimanenātyalpaprapañcaneneti maivam ekaikatrādhikaraṇe samānanyāyānamanekaśabdarāśīnāṃ nirṇīyamānatvāt vākyaviśeṣagrahaṇasya pūvarpakṣaviśeṣopādānasya siddhāntapramāṇaviśeṣasvīkārasya codāharaṇārthatvāt pratyekaṃ nirṇaye śāstrasyāparyavasānaprasaṅgaḥ viśvatomukhatā ca sūtrāṇāṃ na syāt tarhi nirṇetavyaśabdāvacchedakopādhayo vaktavyāḥ anyathāsyedamudāharaṇamiti jñātumaśakyatvāt sarvodāharaṇatve ca sarvathādhikaraṇāntarānārambhaprasaṅgāditi satyam santi pratyadhikaraṇaṃ nirṇetavyārthāvacchedakopādhaya ityāśayavānānandamayādhikaraṇanirṇeyaśabdopādhimāha- guṇīti 3,294 ... guṇisāmānyavācinām
1.1.154ab
न्यायसुधा: गुणवाचिनां च प्रथममाह देवः समन्वयम्
nyāyasudhā: guṇavācināṃ ca prathamamāha devaḥ samanvayam
1.1.154cd
न्यायसुधा: आनन्दमयादिशब्दा हि गुणिसामान्यं वदन्ति न शतक्रत्वादिशब्देभ्य इवैतेभ्यो गुणिविशेषप्रतीतिरस्ति ते च मयट्प्रत्ययादिना ब्रह्मणे ऽन्यत्प्रत्याययन्तीति भवन्त्यन्यत्रप्रसिद्धाः गुणवाचिनस्त्वानन्दादयस्ते गुणिनि ब्रह्मणि वर्तितुं नार्हन्तीत्यन्यत्रप्रसिद्धाः गुणगुणिनोरभेदस्त्वहिकुण्डलाधिकरण एव साक्षात्सूत्रकृता वक्ष्यते अभेदे ऽपि शब्दादिसाङ्कर्याभावश्चेति 3,296 $आनन्दमयादिपञ्चकस्य विष्णुवाचकत्वम्$ तैत्तिरीयके स वा एष पुरुषो ऽन्नरसमय इत्यदिनान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयाः पठ्यन्ते तत्र संशयः किमेते ऽन्नमयादयः परमात्मैव उत तदन्यः कश्चिदिति सर्वत्र ब्रह्मशब्दश्रवणात्तस्य च विष्णावन्यत्र च प्रयोगात् किं तावत्प्राप्तम् अन्य एवान्नमयादिशब्दार्थ इति कुतः अन्नमयादिशब्दा हि विकरवाचिनः मयट् प्रत्ययस्य विकारार्थेऽनुशासनात् विकारस्य च शरीरादिकोशेषु सम्भवात् सर्वविकारात्मकत्वेन प्रकृतौ वोपपत्तेः जीवानां वा विकाराभिमानिनामन्नमयत्वादिकं युक्तम् गौरः श्याम इत्यादिवत् अधिष्ठात्रीणां ब्रह्मादिदेवतानां वायं शब्दः सम्भवति अशनिरिन्द्र इतिवत् नच विकारत्वं परस्य ब्रह्मणः सम्भवति निर्विकारो ऽक्षरः शुद्ध इत्यादेः यद्यपि विकार इव प्राचुर्ये ऽपि मयट्प्रत्ययो ऽस्ति तथाप्यन्नमयशब्दस्तावद्विकारार्थो ऽङ्गीकार्यः "ओषधीभ्यो ऽन्नमन्नात्पुरुषःऽ; इत्योषधिजनितान्नविकारं पुरुषशब्दाभिधेयं शरीरं प्रकृत्य"स वा एष पुरुषो ऽन्नमन्नरसमयःऽ; इत्युक्तत्वात् "तस्येदमेव शिरःऽ; इत्यपरोक्षतया निर्देशात् तथाच द्वैविध्यकल्पनानुपपत्तेः सर्वत्र विकारार्थ एवाङ्गीकार्यः किञ्चान्नमयादयः पञ्च, ब्रह्म त्वेकमेव, अतः कथं तदेतैः शब्दैरुच्येत अपि चैते परस्परमन्यतया शरीरशरीरिभावेनान्तरत्वेन चोच्यन्ते नचैवं ब्रह्म भवितुमर्हति नच तर्ह्यानन्दमयो ऽस्तु ब्रह्म सर्वान्तरत्वादिति वाच्यम् विकारप्रवाहपतितत्वात् अन्नमयाद्यान्तरत्वमात्रेण सर्वान्तरत्वानिश्चयात् किञ्च ब्रह्मविदाप्नोति परमिति प्रकृतं परं ब्रह्म आनन्दमयस्य"ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽ; इत्यवयवतया प्रतीयते नचावयव एवावयवी, विरोधात् अतो न अन्नमयादयः पञ्चापि ब्रह्म किं त्वन्य एवेति एवं प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रं व्याख्याति- समुद्रशायिनमिति समुद्रशायिनं सर्वप्रसूतिप्रसवं श्रुतिः
nyāyasudhā: ānandamayādiśabdā hi guṇisāmānyaṃ vadanti na śatakratvādiśabdebhya ivaitebhyo guṇiviśeṣapratītirasti te ca mayaṭpratyayādinā brahmaṇe 'nyatpratyāyayantīti bhavantyanyatraprasiddhāḥ guṇavācinastvānandādayaste guṇini brahmaṇi vartituṃ nārhantītyanyatraprasiddhāḥ guṇaguṇinorabhedastvahikuṇḍalādhikaraṇa eva sākṣātsūtrakṛtā vakṣyate abhede 'pi śabdādisāṅkaryābhāvaśceti 3,296 $ānandamayādipañcakasya viṣṇuvācakatvam$ taittirīyake sa vā eṣa puruṣo 'nnarasamaya ityadinānnamayaprāṇamayamanomayavijñānamayānandamayāḥ paṭhyante tatra saṃśayaḥ kimete 'nnamayādayaḥ paramātmaiva uta tadanyaḥ kaściditi sarvatra brahmaśabdaśravaṇāttasya ca viṣṇāvanyatra ca prayogāt kiṃ tāvatprāptam anya evānnamayādiśabdārtha iti kutaḥ annamayādiśabdā hi vikaravācinaḥ mayaṭ pratyayasya vikārārthe'nuśāsanāt vikārasya ca śarīrādikośeṣu sambhavāt sarvavikārātmakatvena prakṛtau vopapatteḥ jīvānāṃ vā vikārābhimānināmannamayatvādikaṃ yuktam gauraḥ śyāma ityādivat adhiṣṭhātrīṇāṃ brahmādidevatānāṃ vāyaṃ śabdaḥ sambhavati aśanirindra itivat naca vikāratvaṃ parasya brahmaṇaḥ sambhavati nirvikāro 'kṣaraḥ śuddha ityādeḥ yadyapi vikāra iva prācurye 'pi mayaṭpratyayo 'sti tathāpyannamayaśabdastāvadvikārārtho 'ṅgīkāryaḥ "oṣadhībhyo 'nnamannātpuruṣaḥ'; ityoṣadhijanitānnavikāraṃ puruṣaśabdābhidheyaṃ śarīraṃ prakṛtya"sa vā eṣa puruṣo 'nnamannarasamayaḥ'; ityuktatvāt "tasyedameva śiraḥ'; ityaparokṣatayā nirdeśāt tathāca dvaividhyakalpanānupapatteḥ sarvatra vikārārtha evāṅgīkāryaḥ kiñcānnamayādayaḥ pañca, brahma tvekameva, ataḥ kathaṃ tadetaiḥ śabdairucyeta api caite parasparamanyatayā śarīraśarīribhāvenāntaratvena cocyante nacaivaṃ brahma bhavitumarhati naca tarhyānandamayo 'stu brahma sarvāntaratvāditi vācyam vikārapravāhapatitatvāt annamayādyāntaratvamātreṇa sarvāntaratvāniścayāt kiñca brahmavidāpnoti paramiti prakṛtaṃ paraṃ brahma ānandamayasya"brahma pucchaṃ pratiṣṭhā'; ityavayavatayā pratīyate nacāvayava evāvayavī, virodhāt ato na annamayādayaḥ pañcāpi brahma kiṃ tvanya eveti evaṃ prāpte siddhāntayatsūtraṃ vyākhyāti- samudraśāyinamiti samudraśāyinaṃ sarvaprasūtiprasavaṃ śrutiḥ
1.1.155
तदेव ब्रह्म परममिति सावधृतिर्जगौ यतो ऽतो ब्रह्मशब्दस्य तत्रैव नियतत्वतः
tadeva brahma paramamiti sāvadhṛtirjagau yato 'to brahmaśabdasya tatraiva niyatatvataḥ
1.1.156
यो ऽन्नं ब्रह्मेत्यादिरूपादभ्यासात् तैत्तिरीयके अन्यासु चैतद्रूपासु शाखास्वपि सहस्रशः
yo 'nnaṃ brahmetyādirūpādabhyāsāt taittirīyake anyāsu caitadrūpāsu śākhāsvapi sahasraśaḥ
1.1.157ab
आनन्दमय इत्याद्यैः शब्दैर्वाच्यो हरिः स्वयम्
ānandamaya ityādyaiḥ śabdairvācyo hariḥ svayam
1.1.157cd
3,296f. न्यायसुधा: अत्र तैत्तिरीयके"अन्यासु चतदूषासु शाखास्वपि सहस्रशः आनन्दमय इत्याद्यैः शब्दैर्वाच्यो हरिः स्वयमऽ; इत्येतावताऽनन्दमयो ब्रह्मेति प्रतिज्ञाभागो व्याख्यातः तत्र तैत्तिरीयक इत्युदाहरणवाक्यग्रहणम् अन्यास्विति निर्णेतव्यव्यपदेशः एतद्रूपास्विति गुणिसामान्यगुणवाचिनामवतीष्वित्यर्थः तत्र हेतुरभ्यासादिति तद्वयाख्यानं ये ऽन्नमिति "ये ऽन्नं ब्रह्मोपासते, ये प्राणं ब्रह्मोपासते, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्, विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद, असद्ब्रह्मेति वेद चेतऽ; इत्यन्नमयादिविषयतयोदाहृतेषु श्लोकेषु ब्रह्मशब्दस्याभ्यासादित्यर्थः एकविषयासकृदुक्तिर्मुख्यो ऽभ्यासः न चैवमत्रास्ति किं त्वसकृदक्तिमात्र(मितिज्ञाप)मिति शङ्कायामेकविषयताप्यस्तीति ज्ञापयितुमित्यादेरित्यनुक्तवा इत्यादिरूपादित्युक्तम् अन्नमयादिविषयत्वेन ब्रह्मशब्दस्य श्रुतत्वादित्युक्तं भवति ब्रह्मशब्देन कथमयं निश्चय इत्यत आह- ब्रह्मशब्दस्येति तदपि कुत इत्यत आह- श्रुतिरिति "तदेव ब्रह्म परममऽ; इति सावधृतिः श्रुतिः विष्णुमेव ब्रह्मशब्दवाच्यं जगौ यतो ऽत इति योजना तत्रापि तदिति परामर्शविषयो विष्णुरिति कुत इत्यत उक्तम्- समुद्रशायिनमिति व्याख्यातमेतत्प्रथमसूत्रे 3,304 $आनन्दमयशब्दस्य अन्नमयाद्युपलक्षणत्वम्$ नन्वानन्दमय इत्येव सूत्रे प्रतिज्ञा, तत्कथमानन्दमय इत्याद्यैरिति व्याख्यानमित्यत आह- उपलक्षणत्वमिति उपलक्षणत्वं शब्दानामानन्दमयपूर्विणाम्
3,296f. nyāyasudhā: atra taittirīyake"anyāsu catadūṣāsu śākhāsvapi sahasraśaḥ ānandamaya ityādyaiḥ śabdairvācyo hariḥ svayam'; ityetāvatā'nandamayo brahmeti pratijñābhāgo vyākhyātaḥ tatra taittirīyaka ityudāharaṇavākyagrahaṇam anyāsviti nirṇetavyavyapadeśaḥ etadrūpāsviti guṇisāmānyaguṇavācināmavatīṣvityarthaḥ tatra heturabhyāsāditi tadvayākhyānaṃ ye 'nnamiti "ye 'nnaṃ brahmopāsate, ye prāṇaṃ brahmopāsate, ānandaṃ brahmaṇo vidvān, vijñānaṃ brahma cedveda, asadbrahmeti veda cet'; ityannamayādiviṣayatayodāhṛteṣu ślokeṣu brahmaśabdasyābhyāsādityarthaḥ ekaviṣayāsakṛduktirmukhyo 'bhyāsaḥ na caivamatrāsti kiṃ tvasakṛdaktimātra(mitijñāpa)miti śaṅkāyāmekaviṣayatāpyastīti jñāpayitumityāderityanuktavā ityādirūpādityuktam annamayādiviṣayatvena brahmaśabdasya śrutatvādityuktaṃ bhavati brahmaśabdena kathamayaṃ niścaya ityata āha- brahmaśabdasyeti tadapi kuta ityata āha- śrutiriti "tadeva brahma paramam'; iti sāvadhṛtiḥ śrutiḥ viṣṇumeva brahmaśabdavācyaṃ jagau yato 'ta iti yojanā tatrāpi taditi parāmarśaviṣayo viṣṇuriti kuta ityata uktam- samudraśāyinamiti vyākhyātametatprathamasūtre 3,304 $ānandamayaśabdasya annamayādyupalakṣaṇatvam$ nanvānandamaya ityeva sūtre pratijñā, tatkathamānandamaya ityādyairiti vyākhyānamityata āha- upalakṣaṇatvamiti upalakṣaṇatvaṃ śabdānāmānandamayapūrviṇām
1.1.158
न्यायसुधा: आनन्दमयश्चासौ पूर्वश्च स एषामस्ति त आनन्दमयपूर्विणस्तेषाम् स्यादयं व्याख्यानव्याख्येययोर्विसंवादो यद्यत्रानन्दमयशब्दः स्वमात्रस्य ग्राहकः स्यात् न चैवम् किं त्वत्रानन्दमयशब्दस्य समानन्यायानामन्नमयादिशब्दानामुपलक्षणकत्वम् एवमुत्तरत्राप्याकाशादिशब्दानामपि स्वसमानन्यायशब्दान्तरोपलक्षणत्वमवगन्तव्यमिति अजहल्लक्षणा चैषा तेनानन्दमयस्य त्यागो न मन्तव्यः अत एव विकारशब्दादित्याद्याक्षेपाणां तत्परिहाराणां स्वतन्त्रयुक्तीनां चोपलक्षणत्वं द्रष्टव्यम् 3,307 $यथाश्रुतग्रहणे सूत्राणां सर्वतोमुखत्वानुपपत्तिः$ स्यादेतत् मुख्यार्थबाधे तद्योगे प्रयोजने च सति लक्षणा दृष्टा तदत्र वाचकशब्दप्रयोगे सम्भवति किं लाक्षणिकशब्दप्रयोगे प्रयोजनं सूत्रकारस्य नचेयं रूढलक्षणा येन प्रयोजनानपेक्षेत्यत आह- सूत्रस्येति सूत्रस्याल्पाक्षरत्वेन सर्वशाखाविनिर्णये पुनश्च प्रापकाद्धेतोस्तत्राधिकरणान्तरम्
nyāyasudhā: ānandamayaścāsau pūrvaśca sa eṣāmasti ta ānandamayapūrviṇasteṣām syādayaṃ vyākhyānavyākhyeyayorvisaṃvādo yadyatrānandamayaśabdaḥ svamātrasya grāhakaḥ syāt na caivam kiṃ tvatrānandamayaśabdasya samānanyāyānāmannamayādiśabdānāmupalakṣaṇakatvam evamuttaratrāpyākāśādiśabdānāmapi svasamānanyāyaśabdāntaropalakṣaṇatvamavagantavyamiti ajahallakṣaṇā caiṣā tenānandamayasya tyāgo na mantavyaḥ ata eva vikāraśabdādityādyākṣepāṇāṃ tatparihārāṇāṃ svatantrayuktīnāṃ copalakṣaṇatvaṃ draṣṭavyam 3,307 $yathāśrutagrahaṇe sūtrāṇāṃ sarvatomukhatvānupapattiḥ$ syādetat mukhyārthabādhe tadyoge prayojane ca sati lakṣaṇā dṛṣṭā tadatra vācakaśabdaprayoge sambhavati kiṃ lākṣaṇikaśabdaprayoge prayojanaṃ sūtrakārasya naceyaṃ rūḍhalakṣaṇā yena prayojanānapekṣetyata āha- sūtrasyeti sūtrasyālpākṣaratvena sarvaśākhāvinirṇaye punaśca prāpakāddhetostatrādhikaraṇāntaram
1.1.159ab
न्यायसुधा: यदि मुख्य एव प्रयोगः क्रियते तदान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया इत्येव प्रयोक्तव्यं स्यात् तथाच सूत्रस्याल्पाक्षरत्वलक्षणं हीयेत श्रुत्या ऽर्थाद्वा ज्ञायमानस्यार्थस्यावचनं ह्यल्पाक्षरत्वम् अयं चार्थो ऽर्थोज्ज्ञायत इति वक्ष्यामः अतः सूत्रस्याल्पाक्षरत्वेन प्रयोजनेन लाक्षणिकप्रयोगः सूत्रकारस्येति 3,308 ननु सूत्रे यथाश्रुतमेव चेद् गृह्यते तदा कीदृशो दोषो येन लक्षणा व्याख्यातव्येत्यत आह- सर्वेति प्रवृत्तत्वादिति शेषः यदि हि सूत्रे श्रुतमात्रं गृह्येत तदा सूत्रशतेन वाक्यशतसमन्वय एव सिद्धयेत् नतु सर्वशाखानिर्णयः सर्वशाखानिर्णयार्थं प्रवृत्तशनि चैतानि सूत्रान्तराभावात् अतः सर्वशाखानिर्णायकत्वस्यान्यथानुपपत्त्या यथाश्रुतमात्रपरित्यागेन लक्षणा व्याख्येयेति गम्यते लक्षणाऽश्रयणे हि सर्वशाखानिर्णयः सिद्धयतीति ननु यथा यथाश्रुतग्रहणे बाधकमस्ति सूत्राणां विश्वतोमुखत्वासम्भवः तथोपलक्षणाऽश्रयणे ऽपि बाधकसद्भावः समानः आनन्दमयशब्देनान्नमयादीनामिव सर्वशब्दानामुपलक्षयितुं शक्यत्वेनोत्तराधिकरणारम्भानुपपत्तेरिति चेत् किं समानन्यायशब्दान्तरविषयाधिकरणानारम्भप्रसङ्गो बाधकः किंवा न्यायान्तरविषयशब्दान्तरगोचराधिकरणानरम्भप्रसङ्गः नाद्यः इष्टत्वात् न द्वितीयः वैषम्यात् अन्नमयादयो हि समानन्यायतया सम्बन्धेनोपलक्षणतया गृह्यन्ते तदितरेषां तूपलक्षणायां कः सम्बन्धः नहि सम्बन्धेन विना लक्षणा दृष्टा शब्दत्वेन सन्दिग्धत्वेन चोपलक्षणमुपप्लवः तथा सति तत्तु समन्वयादित्यनेनैव पूर्णत्वात् अथ समानन्यायविषयत्वे ऽप्यधिकरणान्तरारम्भो दृश्यते उपलक्षणपक्षे स न स्यादित्यापाद्यत इत्यत आह- पुनश्चेति तत्र पूर्वाधिकरणव्युत्पादिन्यायविषये ऽप्यर्थे यदधिकरणान्तरमारभ्यते तत्पूर्वाधिकरणन्यायाच्छादकाधिकाशङ्कालक्षणात्पुनरधिकरणान्तरारम्भप्रापकाद्धेतोर्विद्यमानाद्युज्यते इदमुक्तं भवति समाने ऽपि न्याये पुनरधिकरणान्तरारम्भान्यथानुपपत्त्या यथाश्रुत एव सूत्रार्थ इति यदुक्तं तन्न अन्यथोपपत्तेः अधिकाशङ्कया तन्न्यायविषयत्वाभावे परेणाशङ्किते ऽधिकाशङ्कानिराकरणेन पुनस्तन्न्यायविषयत्वप्रदर्शनार्थत्वादधिकरणान्तरारम्भस्य विश्वतोमुखत्वभङ्गस्तु निरवकाश इति लक्षणाऽश्रयणमेव न्याय्यमिति 3,310 ननु सर्वशाखानिर्णायकत्वमेवैषां सूत्राणां नास्ति सर्वशाखानां कार्यनिष्ठत्वेनाब्रह्मविषयत्वात् ब्रह्मनिष्ठस्तु वेदान्तभागो ऽल्पीयान् विनापि लक्षणाऽश्रयणेन यथाश्रुतार्थैः सूत्रैः शक्यो निर्णेतुमिति किं लक्षणाऽश्रयणेनेत्यत आह- सर्वे वेदा इति सर्वे वेदा आमनन्ति यत् पदं त्विति हि श्रुतिः
nyāyasudhā: yadi mukhya eva prayogaḥ kriyate tadānnamayaprāṇamayamanomayavijñānamayānandamayā ityeva prayoktavyaṃ syāt tathāca sūtrasyālpākṣaratvalakṣaṇaṃ hīyeta śrutyā 'rthādvā jñāyamānasyārthasyāvacanaṃ hyalpākṣaratvam ayaṃ cārtho 'rthojjñāyata iti vakṣyāmaḥ ataḥ sūtrasyālpākṣaratvena prayojanena lākṣaṇikaprayogaḥ sūtrakārasyeti 3,308 nanu sūtre yathāśrutameva ced gṛhyate tadā kīdṛśo doṣo yena lakṣaṇā vyākhyātavyetyata āha- sarveti pravṛttatvāditi śeṣaḥ yadi hi sūtre śrutamātraṃ gṛhyeta tadā sūtraśatena vākyaśatasamanvaya eva siddhayet natu sarvaśākhānirṇayaḥ sarvaśākhānirṇayārthaṃ pravṛttaśani caitāni sūtrāntarābhāvāt ataḥ sarvaśākhānirṇāyakatvasyānyathānupapattyā yathāśrutamātraparityāgena lakṣaṇā vyākhyeyeti gamyate lakṣaṇā'śrayaṇe hi sarvaśākhānirṇayaḥ siddhayatīti nanu yathā yathāśrutagrahaṇe bādhakamasti sūtrāṇāṃ viśvatomukhatvāsambhavaḥ tathopalakṣaṇā'śrayaṇe 'pi bādhakasadbhāvaḥ samānaḥ ānandamayaśabdenānnamayādīnāmiva sarvaśabdānāmupalakṣayituṃ śakyatvenottarādhikaraṇārambhānupapatteriti cet kiṃ samānanyāyaśabdāntaraviṣayādhikaraṇānārambhaprasaṅgo bādhakaḥ kiṃvā nyāyāntaraviṣayaśabdāntaragocarādhikaraṇānarambhaprasaṅgaḥ nādyaḥ iṣṭatvāt na dvitīyaḥ vaiṣamyāt annamayādayo hi samānanyāyatayā sambandhenopalakṣaṇatayā gṛhyante taditareṣāṃ tūpalakṣaṇāyāṃ kaḥ sambandhaḥ nahi sambandhena vinā lakṣaṇā dṛṣṭā śabdatvena sandigdhatvena copalakṣaṇamupaplavaḥ tathā sati tattu samanvayādityanenaiva pūrṇatvāt atha samānanyāyaviṣayatve 'pyadhikaraṇāntarārambho dṛśyate upalakṣaṇapakṣe sa na syādityāpādyata ityata āha- punaśceti tatra pūrvādhikaraṇavyutpādinyāyaviṣaye 'pyarthe yadadhikaraṇāntaramārabhyate tatpūrvādhikaraṇanyāyācchādakādhikāśaṅkālakṣaṇātpunaradhikaraṇāntarārambhaprāpakāddhetorvidyamānādyujyate idamuktaṃ bhavati samāne 'pi nyāye punaradhikaraṇāntarārambhānyathānupapattyā yathāśruta eva sūtrārtha iti yaduktaṃ tanna anyathopapatteḥ adhikāśaṅkayā tannyāyaviṣayatvābhāve pareṇāśaṅkite 'dhikāśaṅkānirākaraṇena punastannyāyaviṣayatvapradarśanārthatvādadhikaraṇāntarārambhasya viśvatomukhatvabhaṅgastu niravakāśa iti lakṣaṇā'śrayaṇameva nyāyyamiti 3,310 nanu sarvaśākhānirṇāyakatvamevaiṣāṃ sūtrāṇāṃ nāsti sarvaśākhānāṃ kāryaniṣṭhatvenābrahmaviṣayatvāt brahmaniṣṭhastu vedāntabhāgo 'lpīyān vināpi lakṣaṇā'śrayaṇena yathāśrutārthaiḥ sūtraiḥ śakyo nirṇetumiti kiṃ lakṣaṇā'śrayaṇenetyata āha- sarve vedā iti sarve vedā āmananti yat padaṃ tviti hi śrutiḥ
1.1.159cd
न्यायसुधा: सर्वेषामपि वेदानां ब्रह्मनिष्ठतामाहेति शेषः $सूत्रे आनन्दमयस्यैव निर्देशे कारणम्$ यद्यत्रोपलक्षणमभिप्रेतं स्यात्तदा प्रथमप्राप्तत्वादन्नमयशब्दमेवोपादद्यात् आनन्दमयशब्दं तूपाददत्सूत्रकारस्तन्मात्रविवक्षां सूचयतीत्यत आह- आनन्दमयेति आनन्दमयरूपे तु ब्रह्मणः पुच्छतोक्तितः
nyāyasudhā: sarveṣāmapi vedānāṃ brahmaniṣṭhatāmāheti śeṣaḥ $sūtre ānandamayasyaiva nirdeśe kāraṇam$ yadyatropalakṣaṇamabhipretaṃ syāttadā prathamaprāptatvādannamayaśabdamevopādadyāt ānandamayaśabdaṃ tūpādadatsūtrakārastanmātravivakṣāṃ sūcayatītyata āha- ānandamayeti ānandamayarūpe tu brahmaṇaḥ pucchatoktitaḥ
1.1.160ab
समस्ताब्रह्मताप्राप्तेरानन्दमयनाम हि
samastābrahmatāprāpterānandamayanāma hi
1.1.160cd
न्यायसुधा: अन्नमयादीनामब्रह्मत्वे विकारशब्दः साधारणोपपत्तिः आनन्दमयरूपे तु ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युक्तस्य"ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽ; इति पुच्छत्वोक्तया समस्तस्यावयविन आनन्दमयस्याब्रह्मत्वप्राप्तिरधिकाप्युपपत्तिरस्तीत्यतो ऽत्रावहितैर्भवितव्यमिति ज्ञापयितुमानन्दमयनाम गृहीतं सूत्रकृतेत्यन्यथोपपत्तिरुक्ता भव(ती)ति यद्यानन्दमयो ब्रह्म स्यात्तदा तदवयवस्य समस्ताया मुख्याया आब्रह्मतायाः सम्यग्ब्रह्मताया अप्राप्तेरिति वा ततश्च तद्वेदनात्परप्राप्तिः श्रुता बाध्येतेति नन्वन्नमये ऽप्यधिकानुपपत्तिरस्ति "ओषधीभ्यो ऽन्नम् अन्नात्पुरुषः स वा एष पुरुषो ऽन्नरसमयःऽ; इति "तस्येदमेव शिरःऽ; इति च मैवम् अस्यापि विकारोपपादकत्वेन तदन्तर्भावात् यद्वा अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति जिज्ञास्यतयोक्तस्य ब्रह्मणः पुच्छत्वोक्तया समस्ताब्रह्मताप्राप्तेरानन्दमयविचारस्य प्रकृतेन सङ्गतत्वादानन्दमयनामग्रहणमिति योज्यम् 3,311 $आनन्दमयशब्दस्य अन्नमयाद्युपलक्षणत्वेकारणान्तरम्$ ननु सूत्राणामुपलक्षणत्वाभावे सर्वशाखानिर्णयाभावप्रसङ्गेनास्तूपलक्षणत्वम् आनन्दमयशब्दस्यान्नमयाद्युपलक्षणत्वमित्ययं विशेषः कुत इत्यत आह- ब्रह्मशब्दस्येति ब्रह्मशब्दस्य चाभ्यासात् पञ्चरूपादिषु स्फुटम्
nyāyasudhā: annamayādīnāmabrahmatve vikāraśabdaḥ sādhāraṇopapattiḥ ānandamayarūpe tu brahmavidāpnoti paramityuktasya"brahma pucchaṃ pratiṣṭhā'; iti pucchatvoktayā samastasyāvayavina ānandamayasyābrahmatvaprāptiradhikāpyupapattirastītyato 'trāvahitairbhavitavyamiti jñāpayitumānandamayanāma gṛhītaṃ sūtrakṛtetyanyathopapattiruktā bhava(tī)ti yadyānandamayo brahma syāttadā tadavayavasya samastāyā mukhyāyā ābrahmatāyāḥ samyagbrahmatāyā aprāpteriti vā tataśca tadvedanātparaprāptiḥ śrutā bādhyeteti nanvannamaye 'pyadhikānupapattirasti "oṣadhībhyo 'nnam annātpuruṣaḥ sa vā eṣa puruṣo 'nnarasamayaḥ'; iti "tasyedameva śiraḥ'; iti ca maivam asyāpi vikāropapādakatvena tadantarbhāvāt yadvā athāto brahmajijñāseti jijñāsyatayoktasya brahmaṇaḥ pucchatvoktayā samastābrahmatāprāpterānandamayavicārasya prakṛtena saṅgatatvādānandamayanāmagrahaṇamiti yojyam 3,311 $ānandamayaśabdasya annamayādyupalakṣaṇatvekāraṇāntaram$ nanu sūtrāṇāmupalakṣaṇatvābhāve sarvaśākhānirṇayābhāvaprasaṅgenāstūpalakṣaṇatvam ānandamayaśabdasyānnamayādyupalakṣaṇatvamityayaṃ viśeṣaḥ kuta ityata āha- brahmaśabdasyeti brahmaśabdasya cābhyāsāt pañcarūpādiṣu sphuṭam
1.1.161
न्यायसुधा: आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वे हि हेतुत्वेन(यो) ब्रह्मशब्दाभ्यासो ऽभिहितः सो ऽन्नमयादिष्वपि समानः तथाचान्नमयादीनामब्रह्मत्वे ऽनैकान्तिकः कथमानन्दमयस्यापि ब्रह्मत्वं साधयेत् अतो ऽन्नमयादिसाधारणं ब्रह्मशब्दाभ्यासं हेतुत्वेन वदता सूत्रकारेण तेषामपि पक्षत्वमङ्गीकृतमिति ज्ञायते चशब्देन"अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्तीत्यादिहेतूनामपि साधारण्यं सूचयति आदिग्रहणादानन्दादीनां ग्रहणम् तस्मादुक्त एव सूत्रार्थ इति 3,313 $पुच्छत्वाभिधानेऽपि पूर्णत्वावयवित्वाविरोधः$ नन्वानन्दमयस्य कथं ब्रह्मत्वम् ब्रह्म पुच्छमिति ब्रह्मणस्तत्पुच्छत्वाभिधानात् नच ब्रह्मशब्दो ऽन्यपरः तथा सत्यत्रैवानैकान्त्यापत्तेः नच निरपवादो ब्रह्मशब्दो हेतुः न ब्रह्मशब्दमात्रमिति वाच्यम् ब्रह्म पुच्छमित्यत्राप्यपवादाभावात् ब्रह्मावयवत्वमिति चेन्न अद्याप्यानन्दमयस्य ब्रह्मत्वासिद्धेरिति अत्र प्रष्टव्यम् किमवयवस्य पूर्णत्वे ऽवयविनः पूर्णत्वं नोपपद्यत इत्यभिप्रायः किं वाऽनन्दमस्यावयविनः पूर्णत्वे तदवयवस्य पूर्णत्वाभावापादनम् उतावयवावयविनोर्भेदादवयवस्य रमात्मत्वेप नावयविनस्तत्त्वमिति अत्र दोषमाह- ब्रह्मतेति ब्रह्मतावयवे ऽपि स्यात् तथावयविनि स्वतः यथैव कृष्णकेशस्य कृष्णस्य ब्रह्मताखिला
nyāyasudhā: ānandamayasya brahmatve hi hetutvena(yo) brahmaśabdābhyāso 'bhihitaḥ so 'nnamayādiṣvapi samānaḥ tathācānnamayādīnāmabrahmatve 'naikāntikaḥ kathamānandamayasyāpi brahmatvaṃ sādhayet ato 'nnamayādisādhāraṇaṃ brahmaśabdābhyāsaṃ hetutvena vadatā sūtrakāreṇa teṣāmapi pakṣatvamaṅgīkṛtamiti jñāyate caśabdena"asminnasya ca tadyogaṃ śāstītyādihetūnāmapi sādhāraṇyaṃ sūcayati ādigrahaṇādānandādīnāṃ grahaṇam tasmādukta eva sūtrārtha iti 3,313 $pucchatvābhidhāne'pi pūrṇatvāvayavitvāvirodhaḥ$ nanvānandamayasya kathaṃ brahmatvam brahma pucchamiti brahmaṇastatpucchatvābhidhānāt naca brahmaśabdo 'nyaparaḥ tathā satyatraivānaikāntyāpatteḥ naca nirapavādo brahmaśabdo hetuḥ na brahmaśabdamātramiti vācyam brahma pucchamityatrāpyapavādābhāvāt brahmāvayavatvamiti cenna adyāpyānandamayasya brahmatvāsiddheriti atra praṣṭavyam kimavayavasya pūrṇatve 'vayavinaḥ pūrṇatvaṃ nopapadyata ityabhiprāyaḥ kiṃ vā'nandamasyāvayavinaḥ pūrṇatve tadavayavasya pūrṇatvābhāvāpādanam utāvayavāvayavinorbhedādavayavasya ramātmatvepa nāvayavinastattvamiti atra doṣamāha- brahmateti brahmatāvayave 'pi syāt tathāvayavini svataḥ yathaiva kṛṣṇakeśasya kṛṣṇasya brahmatākhilā
1.1.162ab
दर्शिता चैव पार्थाय निःसीमाः शक्तयो ऽस्य हि
darśitā caiva pārthāya niḥsīmāḥ śaktayo 'sya hi
1.1.162cd
न्यायसुधा: यदावयवे ऽपि ब्रह्मता तथा सत्यवयविनि सा स्वतो ऽनायसेन स्यात् अवयविनो ऽवयवापेक्षया महत्त्वस्य दृष्टत्वात् ततश्चावयवस्य पूर्णत्वे ऽवयविनः पूर्णत्वानुपपत्तिरिति विरुद्धमेतत् द्वितीये व्याप्त्यभावं दर्शयति- यथैवेति एतच्च"उद्बबर्हात्मनः केशौऽ; इत्यादिना पुराणे प्रसिद्धम् अखिला निरुपचरिता तथाऽनन्दमयावयवस्यापि भविष्यतीति शेषः अत्र प्रमाणमाह- दर्शिता चेति पार्थदर्शनं च द्यावापृथिव्योरित्यादि तद्वाक्यादवगम्यते चशब्दः पुराणाद्युक्तिसमुच्चयार्थः एवशब्दस्त्वेवं प्रमितैव न वाङ्मात्रेणोच्यत इति सम्बद्धयते ननु लोके यो ऽवयवः स परिच्छिन्नो दृष्टस्तत्कथमेतदित्यतः परमेश्वरस्याघटितघटकतया सर्वत्राप्रतिबद्धया शक्तयान्यत्रादृष्टमपि घटते कात्र कथन्तेत्याह- निःसीमा इति सीमसीमे स्त्रियामुभे इति सीमन् शब्दपर्यायसीमाशब्दोत्तरपदो ऽयं समासः सीमन्शब्दोत्तरपदत्वे ऽपि डाबुभाभ्यामन्यतरस्यामिति साधु तृतीये ऽप्येतदेवोत्तरम् निःसीमा इति हिशब्दो हेतौ शिरो नारायण इत्यादिप्रसिद्धिद्योतको वा 3,318 स्यादेतत् ब्रह्मशब्दबलेनान्नमयादीनां विष्णुत्वं न निश्चेतुं शक्यते "ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं शङ्करं नीललोहितमऽ; इति तापनीयवाक्ये रुद्रे ऽपि परंब्रह्मशब्दश्रवणादित्यतः पूर्वोत्तरार्धे भिन्नविषयतया व्याख्याति- ऋतमिति ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम्
nyāyasudhā: yadāvayave 'pi brahmatā tathā satyavayavini sā svato 'nāyasena syāt avayavino 'vayavāpekṣayā mahattvasya dṛṣṭatvāt tataścāvayavasya pūrṇatve 'vayavinaḥ pūrṇatvānupapattiriti viruddhametat dvitīye vyāptyabhāvaṃ darśayati- yathaiveti etacca"udbabarhātmanaḥ keśau'; ityādinā purāṇe prasiddham akhilā nirupacaritā tathā'nandamayāvayavasyāpi bhaviṣyatīti śeṣaḥ atra pramāṇamāha- darśitā ceti pārthadarśanaṃ ca dyāvāpṛthivyorityādi tadvākyādavagamyate caśabdaḥ purāṇādyuktisamuccayārthaḥ evaśabdastvevaṃ pramitaiva na vāṅmātreṇocyata iti sambaddhayate nanu loke yo 'vayavaḥ sa paricchinno dṛṣṭastatkathametadityataḥ parameśvarasyāghaṭitaghaṭakatayā sarvatrāpratibaddhayā śaktayānyatrādṛṣṭamapi ghaṭate kātra kathantetyāha- niḥsīmā iti sīmasīme striyāmubhe iti sīman śabdaparyāyasīmāśabdottarapado 'yaṃ samāsaḥ sīmanśabdottarapadatve 'pi ḍābubhābhyāmanyatarasyāmiti sādhu tṛtīye 'pyetadevottaram niḥsīmā iti hiśabdo hetau śiro nārāyaṇa ityādiprasiddhidyotako vā 3,318 syādetat brahmaśabdabalenānnamayādīnāṃ viṣṇutvaṃ na niścetuṃ śakyate "ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam ūrdhvaretaṃ virūpākṣaṃ śaṅkaraṃ nīlalohitam'; iti tāpanīyavākye rudre 'pi paraṃbrahmaśabdaśravaṇādityataḥ pūrvottarārdhe bhinnaviṣayatayā vyākhyāti- ṛtamiti ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam
1.1.163
विष्ण्वाख्यमुक्तमन्यत्र ह्यूर्ध्वरेतं च तत् प्रति विरूपाक्षाख्यमवरं ब्रह्मोक्तं तद्व्रते स्थितम्
viṣṇvākhyamuktamanyatra hyūrdhvaretaṃ ca tat prati virūpākṣākhyamavaraṃ brahmoktaṃ tadvrate sthitam
1.1.164
न्यायसुधा: इति पूर्वार्धे विष्ण्वाख्यं परंब्रह्मोक्तमिति योजना अन्यत्र उत्तरार्धे विरूपाक्षाख्यमुक्तमिति पूर्वोत्तरार्धयोर्भिन्नविषयत्वमुक्तम् भिन्नविषयत्वे ऽन्वयः कथमित्यत उक्तं तत्प्रत्यूर्ध्वरेतमिति अनेन ऋतमित्यादीनि द्वितीयान्तान्यूर्ध्वरेतसमित्यादीनि प्रथमान्तानीत्युक्तं भवति तर्हि नपुंसकलिङ्गप्रयोगः कथमित्यत उक्तमपरं ब्रह्मेति अमुख्यया वृत्त्या जीवे ऽपि ब्रह्मशब्दसद्भावात्तदपेक्षया नपुंसकलिङ्गमिति तत्प्रत्यूर्ध्वरेतमिति विवृणोति- तद्व्रते स्थितमिति एकविषयतया प्रतीयमानयोः पूर्वोत्तरार्धयोः कुतो भिन्नविषयता कल्प्यत इत्यत आह- समानेति समानाधिकृतत्वं चेदुत्तरं नीललोहितम् कृष्णपिङ्गलरूपेण पुनरुक्तं भविष्यति
nyāyasudhā: iti pūrvārdhe viṣṇvākhyaṃ paraṃbrahmoktamiti yojanā anyatra uttarārdhe virūpākṣākhyamuktamiti pūrvottarārdhayorbhinnaviṣayatvamuktam bhinnaviṣayatve 'nvayaḥ kathamityata uktaṃ tatpratyūrdhvaretamiti anena ṛtamityādīni dvitīyāntānyūrdhvaretasamityādīni prathamāntānītyuktaṃ bhavati tarhi napuṃsakaliṅgaprayogaḥ kathamityata uktamaparaṃ brahmeti amukhyayā vṛttyā jīve 'pi brahmaśabdasadbhāvāttadapekṣayā napuṃsakaliṅgamiti tatpratyūrdhvaretamiti vivṛṇoti- tadvrate sthitamiti ekaviṣayatayā pratīyamānayoḥ pūrvottarārdhayoḥ kuto bhinnaviṣayatā kalpyata ityata āha- samāneti samānādhikṛtatvaṃ ceduttaraṃ nīlalohitam kṛṣṇapiṅgalarūpeṇa punaruktaṃ bhaviṣyati
1.1.165ab
3,319 न्यायसुधा: समानमेकमधिकृतमधिकरणं विषयो ययोः पूवोत्तराधर्योस्ते समानाधिकृते तयोर्भावः यदि पूर्वोत्तरार्धयोरेकविषयत्वं स्यात्तदोत्तरम् उत्तरार्धोक्तं नीललोहितम् कृष्णपिङ्गलरूपेण पूर्वार्धोक्तेन निमित्तेन पुनरुक्तं भविष्यति कृष्णपिङ्गलनीललोहितशब्दयोरेकार्थत्वात् अतः प्रतीतमप्येकविषयत्वं परित्यज्य भिन्नविषयत्वग्रहणं न्याय्यमिति किञ्च ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणे ऽधिपतिरित्युत्तरवाक्ये ब्रह्म अधिपतिर्यस्य रुद्रस्य असौ ब्रह्माधिपतिरिति रुद्रस्य ब्रह्म अधिपतिः प्रतीयते यस्य चाधिपतिरस्ति कथं तस्य परब्रह्मता स्यादित्यतश्च पूर्वार्धो न रुद्रविषय इत्याशयवानाह- ब्रह्माधिपतिरिति 3,320 ब्रह्माधिपतिरित्यत्र तापनीयश्रुतौ पुरः
3,319 nyāyasudhā: samānamekamadhikṛtamadhikaraṇaṃ viṣayo yayoḥ pūvottarādharyoste samānādhikṛte tayorbhāvaḥ yadi pūrvottarārdhayorekaviṣayatvaṃ syāttadottaram uttarārdhoktaṃ nīlalohitam kṛṣṇapiṅgalarūpeṇa pūrvārdhoktena nimittena punaruktaṃ bhaviṣyati kṛṣṇapiṅgalanīlalohitaśabdayorekārthatvāt ataḥ pratītamapyekaviṣayatvaṃ parityajya bhinnaviṣayatvagrahaṇaṃ nyāyyamiti kiñca brahmādhipatirbrahmaṇe 'dhipatirityuttaravākye brahma adhipatiryasya rudrasya asau brahmādhipatiriti rudrasya brahma adhipatiḥ pratīyate yasya cādhipatirasti kathaṃ tasya parabrahmatā syādityataśca pūrvārdho na rudraviṣaya ityāśayavānāha- brahmādhipatiriti 3,320 brahmādhipatirityatra tāpanīyaśrutau puraḥ
1.1.165cd
न्यायसुधा: ऋतं सत्यमिति वाक्यं यद्गतम् अत्र तापनीयश्रुतौ ऋतमित्यस्मात्पुरः पुरतः उपरिष्यादिति यावत् ब्रह्माधिपतिरिति रुद्रस्य पराधीनताप्रतिपादकं पदमस्तीति योजना स्यादेवं यदि ब्रह्माधिपतिशब्दस्य बहुव्रीहित्वं स्यात् न चैवम् षष्ठीतत्पुरुषे कर्मधारये वा सम्भवति बहुव्रीहित्वनिश्चायकाभावादित्यत आह- स्वरितेति स्वरितब्रह्मशब्दान्तं बहुव्रीहित्वमेष्यति
nyāyasudhā: ṛtaṃ satyamiti vākyaṃ yadgatam atra tāpanīyaśrutau ṛtamityasmātpuraḥ purataḥ upariṣyāditi yāvat brahmādhipatiriti rudrasya parādhīnatāpratipādakaṃ padamastīti yojanā syādevaṃ yadi brahmādhipatiśabdasya bahuvrīhitvaṃ syāt na caivam ṣaṣṭhītatpuruṣe karmadhāraye vā sambhavati bahuvrīhitvaniścāyakābhāvādityata āha- svariteti svaritabrahmaśabdāntaṃ bahuvrīhitvameṣyati
1.1.166
न्यायसुधा: यस्माद्ब्रह्माधिपतिप्रातिपदिकं स्वतिरब्रह्मशब्दान्तं तस्माद्बहुव्रीहित्वमेव प्राप्नोति न समासान्तरत्वम् तथात्वे ऽन्तोदात्तत्वेनानुदात्तं पदमेकवर्जमित्यस्य प्रसङ्गेन पूर्वपदस्य (स्वरितान्तता) स्वरितपूर्वपदान्तता न स्यात् अथवोद्ग्रन्थमेव पूर्वोक्तमर्थमुक्तवोक्तशङ्कोत्तरत्वेन समस्तो ऽपि श्लोको योज्यः यद्यपि बहुव्रीहित्वं पूर्वसिद्धमेव तथापि तन्निश्चयापेक्षयैष्यतीति प्रयोगः ननु पूर्वपदान्तस्वरस्य स्वरितत्वे ऽपि कुतो बहुव्रीहित्वमिति चेत् उदाहरणदर्शनादित्याह- स्वाहेति स्वाहेन्द्रशत्रुवर्धस्व यद् बहुव्रीहितामगात् महाव्याकरणे सूत्रमिति स्वरविनिर्णये
nyāyasudhā: yasmādbrahmādhipatiprātipadikaṃ svatirabrahmaśabdāntaṃ tasmādbahuvrīhitvameva prāpnoti na samāsāntaratvam tathātve 'ntodāttatvenānudāttaṃ padamekavarjamityasya prasaṅgena pūrvapadasya (svaritāntatā) svaritapūrvapadāntatā na syāt athavodgranthameva pūrvoktamarthamuktavoktaśaṅkottaratvena samasto 'pi śloko yojyaḥ yadyapi bahuvrīhitvaṃ pūrvasiddhameva tathāpi tanniścayāpekṣayaiṣyatīti prayogaḥ nanu pūrvapadāntasvarasya svaritatve 'pi kuto bahuvrīhitvamiti cet udāharaṇadarśanādityāha- svāheti svāhendraśatruvardhasva yad bahuvrīhitāmagāt mahāvyākaraṇe sūtramiti svaravinirṇaye
1.1.166
न्यायसुधा: यद्यस्मात्स्वाहेन्द्रशत्रुर्वधस्वेत्यत्रेन्द्रशत्रुप्रातिपदिकं स्वरितेन्द्रशब्दान्तं बहुव्रीहितां प्राप्तं तस्मादिदमपि तथाविधं बहुव्रीहिरेवेति 3,327 इन्द्रशत्रुप्रातिपदिकस्यापि कृतो बहुव्रीहित्वम् षष्ठीसमासत्वसम्भवादित्यत आह- तस्मादिति तस्मादस्येन्द्र एवाभूच्छत्रुरित्युत्तरश्रुतेः
nyāyasudhā: yadyasmātsvāhendraśatrurvadhasvetyatrendraśatruprātipadikaṃ svaritendraśabdāntaṃ bahuvrīhitāṃ prāptaṃ tasmādidamapi tathāvidhaṃ bahuvrīhireveti 3,327 indraśatruprātipadikasyāpi kṛto bahuvrīhitvam ṣaṣṭhīsamāsatvasambhavādityata āha- tasmāditi tasmādasyendra evābhūcchatrurityuttaraśruteḥ
1.1.167
3,328 न्यायसुधा: यस्मादिन्द्रशब्दः स्वरितान्त उपात्तस्तस्मात् मन्त्रस्याभिमतस्वरहीनतादोषात् अस्य वृत्तस्येन्द्रः शत्रुः शातयिताभवत् न पुनस्त्वष्टुरभिप्रायानुसारेणेन्द्रस्य शत्रुरभवत् इत्युत्तरवाक्यबलादिदं ज्ञायते यदिन्द्रशत्रुप्रातिपदिकं बहुव्रीहिनर् तत्पुरुष इति तथा चाहुः "मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतो ऽपराधातऽ; इति 3,333 न केवलं पूर्वपदान्तस्वरितत्वे बहुव्रीहित्वमुदाहरणबलादुदाहरणे ऽप्युत्तरश्रुतिबलात्कल्प्यते किं नामानुशासनमप्येवमस्तीत्याह- पूर्वान्तस्वरित इति पूर्वान्तस्वरिते पुंसोर्बहुव्रीहित्वमेष्यति महाव्याकरणे सूत्रमिति स्वरविनिर्णये
3,328 nyāyasudhā: yasmādindraśabdaḥ svaritānta upāttastasmāt mantrasyābhimatasvarahīnatādoṣāt asya vṛttasyendraḥ śatruḥ śātayitābhavat na punastvaṣṭurabhiprāyānusāreṇendrasya śatrurabhavat ityuttaravākyabalādidaṃ jñāyate yadindraśatruprātipadikaṃ bahuvrīhinar tatpuruṣa iti tathā cāhuḥ "mantro hīnaḥ svarato varṇato vā mithyāprayukto na tamarthamāha sa vāgvajro yajamānaṃ hinasti yathendraśatruḥ svarato 'parādhāt'; iti 3,333 na kevalaṃ pūrvapadāntasvaritatve bahuvrīhitvamudāharaṇabalādudāharaṇe 'pyuttaraśrutibalātkalpyate kiṃ nāmānuśāsanamapyevamastītyāha- pūrvāntasvarita iti pūrvāntasvarite puṃsorbahuvrīhitvameṣyati mahāvyākaraṇe sūtramiti svaravinirṇaye
Adhyāya 1 (cont. 17)
1.1.168
न्यायसुधा: पुंसोः पुंलिङ्गयोः समस्यमानयोः पूर्वपदान्ते स्वरे स्वरिते सति तत्समासप्रातिपदिकं बहुव्रीहित्वमेष्यतीति सूत्रार्थः अत्र केचिद्वयभिचारमुद्भावयन्ति तदसत् सामान्यलक्षणप्राप्तं हि पुनर्विशेषणलक्षणैरपोद्यत इति व्याकरणप्रक्रिया यथोक्तम् सामान्यविशेषवता लक्षणेनेति तत्र विशेषलक्षणान्यपर्यालोच्य सामन्यालक्षणे व्यभिचारोद्भावनं कथं युज्यते किञ्चानेन सूत्रेण बहुव्रीहौ पूर्वपदे प्रकृतिस्वरत्वमुपलक्ष्यते ब्रह्मेन्द्रशब्दयोः स्वरितान्तत्वात् तथाच कुतो व्यभिचारः यथाऽह पाणिनिः बहुव्रीहौप्रकृत्या पूर्वपदमिति अत एव स्वरविनिर्णय इत्याह अन्यथा समासनिर्णय इत्यवक्ष्यत् अपिच सन्देहे सति स्वरेण समासनिर्णयार्थमिदमुच्यते यथोक्तम् असन्देहं प्रयोजनं व्याचक्षाणेन भाष्यकृता स्थूलपृषतीमनड्वाहीमालभेतेत्यत्र स्थूलपृषतीशब्दे तत्पुरुषबहुव्रीहिसन्देहं व्युत्पाद्य यदि पूर्वपदप्रकृतित्वं बहुव्रीहिः तदा यदि समासान्तोदात्तत्वं तदा तत्पुरुष इत्यादि तथाचासन्दिग्धे व्यभिचारोद्भावनमसङ्गतमिति ननु पूर्वान्तस्वरित इति कथम् सामर्थ्याभावेन समासानुपपत्तेरिति मैवम् समासप्रातिपदिके पूर्वान्तस्वरिते सतीति व्याख्यानात् तथापि स्वरितपूर्वान्त इति स्यात् बहुव्रीहौ विशेषणस्य पूर्वनिपातात् न विशेषणविशेष्यभावस्य कामचारित्वात् आहिताग्न्यादित्वाद्वेति 3,351 एवं पुनरुक्तिप्रसङ्गेनोत्तरवाक्यबलेन च"ऋतं सत्यमिति पूर्वोत्तरार्धयोर्भिन्नविषयत्वमुपपाद्य सङ्क्षेपेण व्याख्यातं वाक्यं विस्तरेण व्याख्याति- ऋतमिति ऋतं सत्यं परं ब्रह्मेत्याद्युद्देश्यद्वितीयका विभक्तिरूर्ध्वरेतादिः प्रथमा रुद्रगोचरा
nyāyasudhā: puṃsoḥ puṃliṅgayoḥ samasyamānayoḥ pūrvapadānte svare svarite sati tatsamāsaprātipadikaṃ bahuvrīhitvameṣyatīti sūtrārthaḥ atra kecidvayabhicāramudbhāvayanti tadasat sāmānyalakṣaṇaprāptaṃ hi punarviśeṣaṇalakṣaṇairapodyata iti vyākaraṇaprakriyā yathoktam sāmānyaviśeṣavatā lakṣaṇeneti tatra viśeṣalakṣaṇānyaparyālocya sāmanyālakṣaṇe vyabhicārodbhāvanaṃ kathaṃ yujyate kiñcānena sūtreṇa bahuvrīhau pūrvapade prakṛtisvaratvamupalakṣyate brahmendraśabdayoḥ svaritāntatvāt tathāca kuto vyabhicāraḥ yathā'ha pāṇiniḥ bahuvrīhauprakṛtyā pūrvapadamiti ata eva svaravinirṇaya ityāha anyathā samāsanirṇaya ityavakṣyat apica sandehe sati svareṇa samāsanirṇayārthamidamucyate yathoktam asandehaṃ prayojanaṃ vyācakṣāṇena bhāṣyakṛtā sthūlapṛṣatīmanaḍvāhīmālabhetetyatra sthūlapṛṣatīśabde tatpuruṣabahuvrīhisandehaṃ vyutpādya yadi pūrvapadaprakṛtitvaṃ bahuvrīhiḥ tadā yadi samāsāntodāttatvaṃ tadā tatpuruṣa ityādi tathācāsandigdhe vyabhicārodbhāvanamasaṅgatamiti nanu pūrvāntasvarita iti katham sāmarthyābhāvena samāsānupapatteriti maivam samāsaprātipadike pūrvāntasvarite satīti vyākhyānāt tathāpi svaritapūrvānta iti syāt bahuvrīhau viśeṣaṇasya pūrvanipātāt na viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasya kāmacāritvāt āhitāgnyāditvādveti 3,351 evaṃ punaruktiprasaṅgenottaravākyabalena ca"ṛtaṃ satyamiti pūrvottarārdhayorbhinnaviṣayatvamupapādya saṅkṣepeṇa vyākhyātaṃ vākyaṃ vistareṇa vyākhyāti- ṛtamiti ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahmetyādyuddeśyadvitīyakā vibhaktirūrdhvaretādiḥ prathamā rudragocarā
1.1.169
न्यायसुधा: इत्यादीति सुपां सुलुगिति प्रथमाया लुक् इत्यादिपूर्वाधर्स्थं यत्पदजातं तत्रस्थमिति वा द्वितीयेत्येतावत्युच्यमाने कर्मणि द्वितीयैव प्रतीयेत प्राबल्यात्कारकविभक्तेः नच तत्सम्भवति क्रियापेक्षत्वात्कर्मत्वस्य अत्र च क्रियाभावात् अत उद्देश्याद्वितीयेत्युक्तम् तर्हि प्रतिशब्देन भाव्यम् सत्यम् अध्याहरिष्यते श्रौतप्रयोगदर्शनादकारान्तो रेतशब्दो वा समासान्तोडप्रत्ययो वानुसर्तव्यः ऊर्ध्वरेतादिरिति ऊर्ध्वरेतमित्यादिपदावयवभूता एवं रुद्रगोचरेतिवत्पूर्वं विष्णुगोचरेत्यपि द्रष्टव्यम् एवं विषयविभक्ती तदर्थं चोक्तवा योजनामाह- तस्मादिति तस्माद् विष्णुं परं ब्रह्म प्रति रुद्रो व्रते स्थितः ऊर्ध्वरेता इति ह्येव श्रुत्यर्थो ऽवसितो भवेत्
nyāyasudhā: ityādīti supāṃ sulugiti prathamāyā luk ityādipūrvādharsthaṃ yatpadajātaṃ tatrasthamiti vā dvitīyetyetāvatyucyamāne karmaṇi dvitīyaiva pratīyeta prābalyātkārakavibhakteḥ naca tatsambhavati kriyāpekṣatvātkarmatvasya atra ca kriyābhāvāt ata uddeśyādvitīyetyuktam tarhi pratiśabdena bhāvyam satyam adhyāhariṣyate śrautaprayogadarśanādakārānto retaśabdo vā samāsāntoḍapratyayo vānusartavyaḥ ūrdhvaretādiriti ūrdhvaretamityādipadāvayavabhūtā evaṃ rudragocaretivatpūrvaṃ viṣṇugocaretyapi draṣṭavyam evaṃ viṣayavibhaktī tadarthaṃ coktavā yojanāmāha- tasmāditi tasmād viṣṇuṃ paraṃ brahma prati rudro vrate sthitaḥ ūrdhvaretā iti hyeva śrutyartho 'vasito bhavet
1.1.170
न्यायसुधा: उक्तयुक्तिसमुदायात् ऊर्ध्वरेता इत्येतदुपलक्षणमित्याशयेनोक्तम्- व्रते स्थित इति 3,355 न केवलमुपपत्तिबलादेवं श्रुत्यर्थो व्याख्यायते अपि तु श्रुत्यन्तरसमाख्यानादपीत्याह- ऋतमिति ऋतं सत्यं परं ब्रह्म प्रति विष्णुं सदाशिवः ऊर्ध्वरेता ध्यायति ह शङ्करो नीललोहितः
nyāyasudhā: uktayuktisamudāyāt ūrdhvaretā ityetadupalakṣaṇamityāśayenoktam- vrate sthita iti 3,355 na kevalamupapattibalādevaṃ śrutyartho vyākhyāyate api tu śrutyantarasamākhyānādapītyāha- ṛtamiti ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma prati viṣṇuṃ sadāśivaḥ ūrdhvaretā dhyāyati ha śaṅkaro nīlalohitaḥ
1.1.171
इत्यर्थमेतमेवाह नीलग्रीवश्रुतिः परा आर्थर्वणी परं ब्रह्म तस्मादेको हरिः श्रुतौ
ityarthametamevāha nīlagrīvaśrutiḥ parā ārtharvaṇī paraṃ brahma tasmādeko hariḥ śrutau
1.1.172
न्यायसुधा: ध्यायति तमेव अनेन ध्यायतीत्यध्याहारेण कर्मणि वा द्वितीयेति ज्ञायते आथर्वणीत्युक्ते प्रसङ्गात्तापनीयश्रुतिरित्येव प्रतिभाति अत उक्तम्- परान्येति तर्हि किं नामधेया नीलग्रीवश्रुतिः एवं पूर्वोत्तरार्धयोर्भिन्नविषयतया व्याख्यानेन लब्धमाह- परं ब्रह्मेति ऋतं सत्यमित्यस्यां श्रुतौ प्रतीतमिति शेषः तस्मात्पूर्वार्धस्य विष्णुविषयत्वात् बाधकान्तरमाह- तदेवेति तदेवर्तमिति प्राह कथमेवान्यथा श्रुतिः अवधारयन्ती तस्यैव ह्यृतत्वादिकमञ्जसा
nyāyasudhā: dhyāyati tameva anena dhyāyatītyadhyāhāreṇa karmaṇi vā dvitīyeti jñāyate ātharvaṇītyukte prasaṅgāttāpanīyaśrutirityeva pratibhāti ata uktam- parānyeti tarhi kiṃ nāmadheyā nīlagrīvaśrutiḥ evaṃ pūrvottarārdhayorbhinnaviṣayatayā vyākhyānena labdhamāha- paraṃ brahmeti ṛtaṃ satyamityasyāṃ śrutau pratītamiti śeṣaḥ tasmātpūrvārdhasya viṣṇuviṣayatvāt bādhakāntaramāha- tadeveti tadevartamiti prāha kathamevānyathā śrutiḥ avadhārayantī tasyaiva hyṛtatvādikamañjasā
1.1.173
3,356 न्यायसुधा: ऋतं सत्यं परं ब्रह्मेति पूर्वार्धो ऽपि यदि रुद्रविषयः सत्यात्तदा तदेवर्तं तदुसत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनामिति श्रुतिस्तस्य विष्णोरृतत्वादिकं कथमञ्जसा कवीनां संमत्या आह परस्परविरोधेनान्यतरश्रुतेरप्रामाण्यं प्रसज्येतेति भावः ऋतमिति श्रुती रुद्रस्य ऋतसत्यब्रह्मत्वादीन्याह तदेवेति (च) श्रुतिर्विष्णोः तत्र श्रुतिद्वयबलाद्द्वयोरपि ऋतादिशब्दवाच्यत्वे क्वास्ति विरोध इत्यत उक्तम्- तस्यैवेति तत्कथमित्यत उक्तमवधारयन्तीति विरोधे चाद्यश्रुतेरेव बाधो युक्तः तदेवेति श्रुतेः प्रबलत्वात्तच्चैतच्छ्रुत्या आपातप्रतीतिजभ्रान्तिबाधात्मकत्वादवसीयते न ह्यप्राप्तप्रतिषेधो युज्यते नापि श्रुत्याभासाद्विना तत्प्रापकमस्तीति ननु तर्हि रुद्रस्य विष्ण्वात्मकत्वेनाविरोधो ऽस्तु पुनरुक्तिपरिहारायोत्तरार्धोक्तो विरूपाक्षस्त्वपरो भविष्यति एवं तर्हि विष्णोरेव ब्रह्मशब्द इति क्वास्ति सौत्रस्य हेतोर्व्यभिचारः न हि पक्षे व्यभिचारः शङ्कयत इति किञ्च रुद्रादीनां सर्वेषां प्रलये ऽसतां सृष्टावीश्वराञ्जन्मवतां ब्रह्मत्वं कथमुपपद्यते जन्मादिमत्त्वमेव तेषां कुतो ऽवगम्यत इत्यत आह- एक इति 3,357 एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नच शङ्करः वासुदेवो ऽग्र एवासीन्न ब्रह्मा नच शङ्करः
3,356 nyāyasudhā: ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahmeti pūrvārdho 'pi yadi rudraviṣayaḥ satyāttadā tadevartaṃ tadusatyamāhustadeva brahma paramaṃ kavīnāmiti śrutistasya viṣṇorṛtatvādikaṃ kathamañjasā kavīnāṃ saṃmatyā āha parasparavirodhenānyataraśruteraprāmāṇyaṃ prasajyeteti bhāvaḥ ṛtamiti śrutī rudrasya ṛtasatyabrahmatvādīnyāha tadeveti (ca) śrutirviṣṇoḥ tatra śrutidvayabalāddvayorapi ṛtādiśabdavācyatve kvāsti virodha ityata uktam- tasyaiveti tatkathamityata uktamavadhārayantīti virodhe cādyaśrutereva bādho yuktaḥ tadeveti śruteḥ prabalatvāttaccaitacchrutyā āpātapratītijabhrāntibādhātmakatvādavasīyate na hyaprāptapratiṣedho yujyate nāpi śrutyābhāsādvinā tatprāpakamastīti nanu tarhi rudrasya viṣṇvātmakatvenāvirodho 'stu punaruktiparihārāyottarārdhokto virūpākṣastvaparo bhaviṣyati evaṃ tarhi viṣṇoreva brahmaśabda iti kvāsti sautrasya hetorvyabhicāraḥ na hi pakṣe vyabhicāraḥ śaṅkayata iti kiñca rudrādīnāṃ sarveṣāṃ pralaye 'satāṃ sṛṣṭāvīśvarāñjanmavatāṃ brahmatvaṃ kathamupapadyate janmādimattvameva teṣāṃ kuto 'vagamyata ityata āha- eka iti 3,357 eko nārāyaṇa āsīnna brahmā naca śaṅkaraḥ vāsudevo 'gra evāsīnna brahmā naca śaṅkaraḥ
1.1.174
नेन्द्रसूर्यौ नच गुहो न सोमो न विनायकः इत्यादिवाक्यतो विष्णोरुत्पत्तिरवतारगा
nendrasūryau naca guho na somo na vināyakaḥ ityādivākyato viṣṇorutpattiravatāragā
1.1.175a
न्यायसुधा: इत्यादिवाक्यतो रुद्रादीनां प्रलये ऽभावो विष्णोरुत्पत्तिश्चावगम्यते उत्पत्तिमत्त्वेनाब्रह्मत्वे विष्णोरपि तथात्वं स्यात् तस्यापि रामकृष्णादिरूपस्योत्पत्तिसद्भावादित्यत आह- विष्णोरिति उत्पत्तिरुत्पत्तिवाक् अवतारगा प्रादुर्भावविषया न तु शरीरादिलाभलक्षणा कुत एतदित्याशङ्कायामेक इत्यादिपूर्ववाक्यं सम्बद्धयते इत्यादिवाक्यतो विष्णोर्महाप्रलये ऽप्यवस्थानावगमादित्यर्थः स्वरूपमात्रेणावस्थाने ऽपि शरीरादिलाभलक्षणोत्पत्तिः किं न स्यादिति चेन्न स्वरूपसत्त्वस्य ब्रह्मशङ्करादावपि समानत्वेन"न ब्रह्मऽ; इत्याद्यनुपपत्तिप्रसङ्गादिति 3,358 ननु यदि ब्रह्मशब्दो विष्णोरेव तदा जीवादौ व्यवहारो न स्यात् तथाच ब्रह्मत्वापेक्षया नपुंसकप्रयोग इति न स्यात् ब्रह्मणो ऽधिपतिरित्यपि व्याहतं स्यादित्याशङ्कां परिहरन्नुपसंहरति- मुख्यमिति मुख्यं ब्रह्म हरिस्तस्मात्
nyāyasudhā: ityādivākyato rudrādīnāṃ pralaye 'bhāvo viṣṇorutpattiścāvagamyate utpattimattvenābrahmatve viṣṇorapi tathātvaṃ syāt tasyāpi rāmakṛṣṇādirūpasyotpattisadbhāvādityata āha- viṣṇoriti utpattirutpattivāk avatāragā prādurbhāvaviṣayā na tu śarīrādilābhalakṣaṇā kuta etadityāśaṅkāyāmeka ityādipūrvavākyaṃ sambaddhayate ityādivākyato viṣṇormahāpralaye 'pyavasthānāvagamādityarthaḥ svarūpamātreṇāvasthāne 'pi śarīrādilābhalakṣaṇotpattiḥ kiṃ na syāditi cenna svarūpasattvasya brahmaśaṅkarādāvapi samānatvena"na brahma'; ityādyanupapattiprasaṅgāditi 3,358 nanu yadi brahmaśabdo viṣṇoreva tadā jīvādau vyavahāro na syāt tathāca brahmatvāpekṣayā napuṃsakaprayoga iti na syāt brahmaṇo 'dhipatirityapi vyāhataṃ syādityāśaṅkāṃ pariharannupasaṃharati- mukhyamiti mukhyaṃ brahma haristasmāt
1.1.175b
3,359 न्यायसुधा: ननु यद्यमुख्यतया ब्रह्मशब्दस्य विष्णोरन्यत्र वृत्तिरङ्गीकृता तर्ह्यन्नमयादयो ऽप्यमुख्यब्रह्मतया कुतो न व्याख्यास्यन्ते न ह्यत्र मुख्यब्रह्मत्वज्ञापकं किञ्चिदस्तीत्यत आह- प्रस्ताव इति ... प्रस्तावः परमित्यपि
3,359 nyāyasudhā: nanu yadyamukhyatayā brahmaśabdasya viṣṇoranyatra vṛttiraṅgīkṛtā tarhyannamayādayo 'pyamukhyabrahmatayā kuto na vyākhyāsyante na hyatra mukhyabrahmatvajñāpakaṃ kiñcidastītyata āha- prastāva iti ... prastāvaḥ paramityapi
1.1.175cd
न्यायसुधा: अत्र हि ब्रह्मविदाप्नोति परमिति परस्यैव ब्रह्मणः प्रस्तावः प्रसङ्गो ऽस्ति तेनोत्तरेषामपि ब्रह्मशब्दानां परब्रह्मविषयत्वनिश्चयान्नात्रामुख्यार्थाऽशङ्का कार्या अपिशब्दो वक्ष्यमाणसमुच्चयार्थः अङ्गीकृत्य चेदं ज्ञापकमुक्तम् वस्तुतस्तु शक्तिग्रहणसामर्थ्येन प्रथमप्राप्तत्वात् बाधकाभावाच्च नामुख्यार्थकल्पना युक्तेत्याह- मुख्येति मुख्यब्रह्मग्रहे युक्ते नामुख्यं युज्यते क्वचित्
nyāyasudhā: atra hi brahmavidāpnoti paramiti parasyaiva brahmaṇaḥ prastāvaḥ prasaṅgo 'sti tenottareṣāmapi brahmaśabdānāṃ parabrahmaviṣayatvaniścayānnātrāmukhyārthā'śaṅkā kāryā apiśabdo vakṣyamāṇasamuccayārthaḥ aṅgīkṛtya cedaṃ jñāpakamuktam vastutastu śaktigrahaṇasāmarthyena prathamaprāptatvāt bādhakābhāvācca nāmukhyārthakalpanā yuktetyāha- mukhyeti mukhyabrahmagrahe yukte nāmukhyaṃ yujyate kvacit
1.1.176ab
असम्भवे हि मुख्यस्य गौणार्थाङ्गीकृतिर्भवेत्
asambhave hi mukhyasya gauṇārthāṅgīkṛtirbhavet
1.1.176cd
न्यायसुधा: मुख्ययोगे ऽप्यमुख्यग्रहणं किं न स्यादिति चेत्(न) मुख्यासम्भव एवामुख्याङ्गीकार इति व्याप्तेरित्याह- असम्भवे हीति यद्वा कथं तर्हि ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादौ ब्रह्मशब्दस्यामुख्यार्थग्रहणमित्यत आह- क्वचिदसम्भवे हीति 3,360 ननु नान्नमयादयः परमात्मा विकारवाचिनो मयट्शब्दस्य श्रवणात् परमात्मनो ऽन्नादिविकारत्वानुपपत्तेः नच ब्रह्मशब्दानुपपत्तिः अमुख्यार्थसम्भवात् नच प्रस्तावविरोधो मुख्ये ऽर्थे बाधकाभावश्चेत्युक्तमिति वाच्यम् विकाराथर्स्य मयट्प्रत्ययस्य बाधकत्वात् तत एव प्रस्तावस्याप्यववादादित्याशङ्कय तत्परिहाराय सूत्रम्- ओं विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यादिति ओं ओं विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ओं विकारशब्दान् नेति चेन् न प्राचुर्यात् ब्ब्स्_1,1.13 तत्रानन्दमयविषयावेवाक्षेपरिहाराविति प्रतीतिनिरासाय सिद्धान्तांशं व्याचष्टे- प्राचुर्यार्थाश्चेति प्राचुर्यार्थाश्च मयटः सर्वे ऽत्र प्रतिपादिताः
nyāyasudhā: mukhyayoge 'pyamukhyagrahaṇaṃ kiṃ na syāditi cet(na) mukhyāsambhava evāmukhyāṅgīkāra iti vyāpterityāha- asambhave hīti yadvā kathaṃ tarhi brahma veda brahmaiva bhavatītyādau brahmaśabdasyāmukhyārthagrahaṇamityata āha- kvacidasambhave hīti 3,360 nanu nānnamayādayaḥ paramātmā vikāravācino mayaṭśabdasya śravaṇāt paramātmano 'nnādivikāratvānupapatteḥ naca brahmaśabdānupapattiḥ amukhyārthasambhavāt naca prastāvavirodho mukhye 'rthe bādhakābhāvaścetyuktamiti vācyam vikārātharsya mayaṭpratyayasya bādhakatvāt tata eva prastāvasyāpyavavādādityāśaṅkaya tatparihārāya sūtram- oṃ vikāraśabdānneti cenna prācuryāditi oṃ oṃ vikāraśabdānneti cenna prācuryāt oṃ vikāraśabdān neti cen na prācuryāt bbs_1,1.13 tatrānandamayaviṣayāvevākṣeparihārāviti pratītinirāsāya siddhāntāṃśaṃ vyācaṣṭe- prācuryārthāśceti prācuryārthāśca mayaṭaḥ sarve 'tra pratipāditāḥ
1.1.177ab
न्यायसुधा: चशब्दो ऽवधारणे अत्र श्रुतौ कुत इत्यत आह- प्रतिपादिता इति अयमर्थः मयट्शब्दो हि विकार इव प्राचुर्ये ऽपि मुख्यः तत्प्रकृतवचने मयडित्यनुशासनात् नच ब्रह्मशब्दो ऽन्यत्र मुख्यः नच सावकाशेन निरवकाशस्य बाधो ऽस्ति अतो निरवकाशब्रह्मशब्दबलात्सावकाशस्य मयटः प्राचुर्यार्थत्वोपपत्तेर्न तद्बलादन्नमयादीनामपरमात्मत्वं कल्प्यमिति एतेन विकारप्रवाहमध्यपतितत्वान्नानन्दमयशब्दः प्राचुर्यार्थ इत्येतद्गर्भस्रावेणैव गतम् अन्नमयादिष्वपि मयटः प्राचुर्यार्थतास्वीकारात् परेणापि हि प्राणमये न विकारार्थत्वं वक्तुं युक्तम् प्राणानां प्राणविकारत्वासम्भवात् यथाकथञ्चिद्विकारकल्पने मुख्यार्थपरित्यागात् स्यादेतत् अन्नविकारत्ववदन्नप्राचुर्यमपि नेश्वरस्य सम्भवति तद्धि पाथिर्वशरीराणामन्नोपजीविनां स्यादिति चेन्न अत्रान्नशब्दस्य प्रसिद्धान्नार्थत्वाभावात् स्वयमेव हि श्रुतिः"अद्यते ऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यतेऽ; इत्यन्नशब्दं निर्वक्ति अदिधातोः कर्मणि कर्तरि च क्तप्रत्यये सति रूपमेतत् नच भूतात्तृत्वं प्रसिद्धान्नस्य सम्भवति तस्मादन्नशब्दो ऽयं भावप्रधानो भूताद्यत्वं भूतात्तृत्वं च वक्ति 3,366 तथापि न तत्प्राचुर्यं परमेश्वरस्य युज्यते भूतात्तृत्वस्य संहर्तृत्वेन सम्भवे ऽपि भूताद्यत्वस्य कथमप्यसम्भवादित्यत आह- भोग्यत्वमिति भोग्यत्वमत्र चाद्यत्वमुपजीव्यतया हरेः
nyāyasudhā: caśabdo 'vadhāraṇe atra śrutau kuta ityata āha- pratipāditā iti ayamarthaḥ mayaṭśabdo hi vikāra iva prācurye 'pi mukhyaḥ tatprakṛtavacane mayaḍityanuśāsanāt naca brahmaśabdo 'nyatra mukhyaḥ naca sāvakāśena niravakāśasya bādho 'sti ato niravakāśabrahmaśabdabalātsāvakāśasya mayaṭaḥ prācuryārthatvopapatterna tadbalādannamayādīnāmaparamātmatvaṃ kalpyamiti etena vikārapravāhamadhyapatitatvānnānandamayaśabdaḥ prācuryārtha ityetadgarbhasrāveṇaiva gatam annamayādiṣvapi mayaṭaḥ prācuryārthatāsvīkārāt pareṇāpi hi prāṇamaye na vikārārthatvaṃ vaktuṃ yuktam prāṇānāṃ prāṇavikāratvāsambhavāt yathākathañcidvikārakalpane mukhyārthaparityāgāt syādetat annavikāratvavadannaprācuryamapi neśvarasya sambhavati taddhi pāthirvaśarīrāṇāmannopajīvināṃ syāditi cenna atrānnaśabdasya prasiddhānnārthatvābhāvāt svayameva hi śrutiḥ"adyate 'tti ca bhūtāni tasmādannaṃ taducyate'; ityannaśabdaṃ nirvakti adidhātoḥ karmaṇi kartari ca ktapratyaye sati rūpametat naca bhūtāttṛtvaṃ prasiddhānnasya sambhavati tasmādannaśabdo 'yaṃ bhāvapradhāno bhūtādyatvaṃ bhūtāttṛtvaṃ ca vakti 3,366 tathāpi na tatprācuryaṃ parameśvarasya yujyate bhūtāttṛtvasya saṃhartṛtvena sambhave 'pi bhūtādyatvasya kathamapyasambhavādityata āha- bhogyatvamiti bhogyatvamatra cādyatvamupajīvyatayā hareḥ
1.1.177cd
न्यायसुधा: अत्राद्यत्वं नाम गौण्या वृत्त्या भोग्यत्वमेव भोग्यत्वं च हरेः सर्वभूतोपजीव्यतया युज्यते एवं प्राणमनोविज्ञानशब्दानामपि वाय्वन्तःकरणबुद्धिलक्षणप्रसिद्धार्थतां परित्यज्य प्राण(व)बोध(न)विज्ञानार्थतामुपादाय तत्प्राचुर्यमशरीरे ऽपि परमात्मन्युपपादनीयम् तत्रोदाहृतश्लोकार्थानां प्रसिद्धार्थे ऽनुपपत्तेरिति मयटः प्राचुर्यार्थत्वे ऽपि नान्नमयादित्वं परमात्मनो युज्यते तत्प्रचुर इत्युक्ते तद्विरुद्धस्याप्यल्पस्य प्रसक्तेः ब्राह्मणप्रचुरो ऽयं ग्राम इति यथा नहि परमात्मन्यज्ञानदुःखादिलेशो ऽप्यस्ति मैवम् विरुद्धाथर्प्राप्तेरशाब्दत्वात् तत्प्रचुरशब्दो हि तस्य तस्मिन्महत्त्वमात्रमाह विरुद्धसद्भावस्तु प्रमाणान्तरगम्यः अन्यथान्नप्रचुरो मखः प्रकाशप्रचुरः सवितेत्युक्ते मखे सवितरि च दुर्भिक्षान्धकारलेशप्रसङ्गात् 3,367 ननु प्राचुर्यं प्रतियोग्यपेक्षयैव भवति सत्यम् पदार्थान्तरगताल्पतद्धर्मापेक्षयोपपत्तेरित्याशवान्यथा विरुद्धप्रतीत्यवकाशो न भवेत्तथान्नमयादिशब्दतात्पर्यार्थानाह- महाभोक्तेति महाभोक्ता महाभोग्य इत्यर्थो ऽन्नमये भवेत्
nyāyasudhā: atrādyatvaṃ nāma gauṇyā vṛttyā bhogyatvameva bhogyatvaṃ ca hareḥ sarvabhūtopajīvyatayā yujyate evaṃ prāṇamanovijñānaśabdānāmapi vāyvantaḥkaraṇabuddhilakṣaṇaprasiddhārthatāṃ parityajya prāṇa(va)bodha(na)vijñānārthatāmupādāya tatprācuryamaśarīre 'pi paramātmanyupapādanīyam tatrodāhṛtaślokārthānāṃ prasiddhārthe 'nupapatteriti mayaṭaḥ prācuryārthatve 'pi nānnamayāditvaṃ paramātmano yujyate tatpracura ityukte tadviruddhasyāpyalpasya prasakteḥ brāhmaṇapracuro 'yaṃ grāma iti yathā nahi paramātmanyajñānaduḥkhādileśo 'pyasti maivam viruddhātharprāpteraśābdatvāt tatpracuraśabdo hi tasya tasminmahattvamātramāha viruddhasadbhāvastu pramāṇāntaragamyaḥ anyathānnapracuro makhaḥ prakāśapracuraḥ savitetyukte makhe savitari ca durbhikṣāndhakāraleśaprasaṅgāt 3,367 nanu prācuryaṃ pratiyogyapekṣayaiva bhavati satyam padārthāntaragatālpataddharmāpekṣayopapatterityāśavānyathā viruddhapratītyavakāśo na bhavettathānnamayādiśabdatātparyārthānāha- mahābhokteti mahābhoktā mahābhogya ityartho 'nnamaye bhavet
1.1.178ab
महाप्राणो महाबोधो महाविज्ञानवानपि
mahāprāṇo mahābodho mahāvijñānavānapi
1.1.178cd
न्यायसुधा: अन्नमये परमेश्वरे ऽन्नमयशब्देनोक्त इति शेषः महाप्राणो महाव्यापार इति प्राणमयशब्देनोक्तार्थो भवेदिति योज्यम् मनु अवबोधन इत्यस्माद्भावे ऽसुन्प्रत्यये मनो बोधः अत्रापि इत्यर्थो मनोमयशब्दस्य विज्ञानमयशब्दस्य भवेदिति योज्यम् अपिशब्दान्महानन्द इत्यानन्दमयशब्दार्थो भवेदिति ग्राह्यम् 3,369 नन्वन्नमयादित्वे परमात्मनो ऽनेकत्वप्रसङ्गादेकमेवेति श्रुतिविरोधः स्यात् तथा विज्ञानं प्रचुरमस्मिन्नानन्दः प्रचुरो ऽस्मिन्निति विज्ञानादीनां परमेश्वरस्य च भेदप्रसङ्गेन विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादिश्रुतिविरोधः स्यात् तथा मनःशब्दस्यावबोधार्थत्वे मनोविज्ञानशब्दयोरेकार्थत्वेन विज्ञानमयो मनोमय इति पृथगुक्तिर्नोपपद्यत इत्यत आह- विशेषेति विशेषसामान्यतया विज्ञानं मन इत्यपि
nyāyasudhā: annamaye parameśvare 'nnamayaśabdenokta iti śeṣaḥ mahāprāṇo mahāvyāpāra iti prāṇamayaśabdenoktārtho bhavediti yojyam manu avabodhana ityasmādbhāve 'sunpratyaye mano bodhaḥ atrāpi ityartho manomayaśabdasya vijñānamayaśabdasya bhavediti yojyam apiśabdānmahānanda ityānandamayaśabdārtho bhavediti grāhyam 3,369 nanvannamayāditve paramātmano 'nekatvaprasaṅgādekameveti śrutivirodhaḥ syāt tathā vijñānaṃ pracuramasminnānandaḥ pracuro 'sminniti vijñānādīnāṃ parameśvarasya ca bhedaprasaṅgena vijñānamānandaṃ brahmetyādiśrutivirodhaḥ syāt tathā manaḥśabdasyāvabodhārthatve manovijñānaśabdayorekārthatvena vijñānamayo manomaya iti pṛthaguktirnopapadyata ityata āha- viśeṣeti viśeṣasāmānyatayā vijñānaṃ mana ityapi
1.1.179ab
एकस्य ज्ञानरूपस्य हरेरुक्तिर्विभागतः
ekasya jñānarūpasya hareruktirvibhāgataḥ
1.1.179cd
न्यायसुधा: अत्रैवं विवक्षाभेदेन परिहारत्रयं द्रष्टव्यम् एकस्य निर्भेदस्यापि हरेर्विशेषबलेनानेकत्वसङ्खयावत्त्वाद्विभागतो ऽन्नमयाद्यनेकत्वोक्तिर्युज्यते एवं ज्ञानरूपस्य ज्ञानानन्दाद्यात्मकस्यापि हरेर्विशेषशक्तयैव विभागतस्तद्वत्त्वेनोक्तिर्युज्यते एवं मनःशब्दस्यावबोधार्थत्वे ऽपि (विज्ञानं) विज्ञानमय इति मनोमय इत्यपि विभागतः पृथगुक्तिर्युज्यते कथम् विशेषसामान्यतया विशेषसामान्यविषयतया विज्ञानशब्दो हि विशेषज्ञानमाह "सामान्यैर्ये त्वविज्ञेया विशेषा मम वाची विज्ञानशब्द(स्य) सहपाठबलात्सामान्यज्ञाने पर्यवस्यति विद्येते हि परमार्थतः सामान्यविशेषाकाराविति समस्ततद्विषयज्ञानमुपपन्नमेवेश्वरस्येति 3,370 तथापि नान्नमयादयः परमात्मा तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् अन्यो ऽन्तर आत्मा प्राणमय इत्यादिनान्नमयादीनामन्योन्यमन्यत्वावगमात् परमात्मनि तु भेदाभावादित्यत आह- अभेदे ऽपीति अभेदे ऽपि विशेषेणैवान्य इत्युदितो हरिः
nyāyasudhā: atraivaṃ vivakṣābhedena parihāratrayaṃ draṣṭavyam ekasya nirbhedasyāpi harerviśeṣabalenānekatvasaṅkhayāvattvādvibhāgato 'nnamayādyanekatvoktiryujyate evaṃ jñānarūpasya jñānānandādyātmakasyāpi harerviśeṣaśaktayaiva vibhāgatastadvattvenoktiryujyate evaṃ manaḥśabdasyāvabodhārthatve 'pi (vijñānaṃ) vijñānamaya iti manomaya ityapi vibhāgataḥ pṛthaguktiryujyate katham viśeṣasāmānyatayā viśeṣasāmānyaviṣayatayā vijñānaśabdo hi viśeṣajñānamāha "sāmānyairye tvavijñeyā viśeṣā mama vācī vijñānaśabda(sya) sahapāṭhabalātsāmānyajñāne paryavasyati vidyete hi paramārthataḥ sāmānyaviśeṣākārāviti samastatadviṣayajñānamupapannameveśvarasyeti 3,370 tathāpi nānnamayādayaḥ paramātmā tasmādvā etasmādannarasamayāt anyo 'ntara ātmā prāṇamaya ityādinānnamayādīnāmanyonyamanyatvāvagamāt paramātmani tu bhedābhāvādityata āha- abhede 'pīti abhede 'pi viśeṣeṇaivānya ityudito hariḥ
1.1.180a
न्यायसुधा: भेदप्रतिनिधितया भेदकार्यनिर्वाहकेण विशेषेणैव नतु भेदेन येन विरोधः स्यादित्यर्थः न चात्र यतिभङ्गः शङ्कनीयः "पूर्वान्तरत्स्वरः सन्धौ क्वचिदेव परादिवत् द्रष्टव्यो यतिचिन्तायां यणादेशः परादिवतऽ; इति वचनात् 3,371 विशेषो भेदकार्यं व्यवहारादिकं निर्वहतीति पूर्वमेवोक्तम् अत्र विशेषनिष्ठमागमं चाह- भेदशब्दा इति भेदशब्दा विशेषं तु हरावन्यत्र भिन्नत्वात् ब्रूयुर्
nyāyasudhā: bhedapratinidhitayā bhedakāryanirvāhakeṇa viśeṣeṇaiva natu bhedena yena virodhaḥ syādityarthaḥ na cātra yatibhaṅgaḥ śaṅkanīyaḥ "pūrvāntaratsvaraḥ sandhau kvacideva parādivat draṣṭavyo yaticintāyāṃ yaṇādeśaḥ parādivat'; iti vacanāt 3,371 viśeṣo bhedakāryaṃ vyavahārādikaṃ nirvahatīti pūrvamevoktam atra viśeṣaniṣṭhamāgamaṃ cāha- bhedaśabdā iti bhedaśabdā viśeṣaṃ tu harāvanyatra bhinnatvāt brūyur
1.1.180cd
-च् 3,372 न्यायसुधा: भेदनिमित्ता अन्यादिशब्दा भेदशब्दाः हरौ विशेषं ब्रूयुरित्यस्यापवादमाह- हरेरिति ... हरेर्जीवजडैरपि भेदं हि मुख्यतः
-c 3,372 nyāyasudhā: bhedanimittā anyādiśabdā bhedaśabdāḥ harau viśeṣaṃ brūyurityasyāpavādamāha- hareriti ... harerjīvajaḍairapi bhedaṃ hi mukhyataḥ
1.1.181a
ब्रह्मतर्कवचो ऽप्येवम्
brahmatarkavaco 'pyevam
1.1.181b
न्यायसुधा: एवमन्यत्र भिन्नतामित्यस्यापि क्वचिदपवादो द्रष्टव्यः न केवलं पूर्वोक्तोपपत्तिर्ब्रह्मतर्कवचो ऽप्येवमावेदयतीत्यपेरर्थः 3,373 यदुक्तं प्रागेकस्यापि विभागत उक्तिरिति न तत्रोपपत्तिरभिहिता एतामेवोपपत्तिं प्रतिज्ञामात्रेणोक्ते तत्राप्यतिदिशति- अत इति ... अत एकः स पञ्चधा उक्तो ऽन्नमय इत्यादि
nyāyasudhā: evamanyatra bhinnatāmityasyāpi kvacidapavādo draṣṭavyaḥ na kevalaṃ pūrvoktopapattirbrahmatarkavaco 'pyevamāvedayatītyaperarthaḥ 3,373 yaduktaṃ prāgekasyāpi vibhāgata uktiriti na tatropapattirabhihitā etāmevopapattiṃ pratijñāmātreṇokte tatrāpyatidiśati- ata iti ... ata ekaḥ sa pañcadhā ukto 'nnamaya ityādi
1.1.181d
-च् न्यायसुधा: विशेषबलादेवेति एको ऽपीति वापिशब्दसम्बन्धः इत्यादीति क्रियाविशेषणम् 3,380 किञ्चोत्तरस्मिन्ननुवाके वरुणो भृगोरेतस्मिन्ननुवाके प्रतिपादितमेव वस्तु ब्रह्मत्वेनोपदिशति अतश्चान्नमयादिकं परं ब्रह्मेत्याह- भृगोरिति ... भृगोश्चैतद् वदिष्यति
-c nyāyasudhā: viśeṣabalādeveti eko 'pīti vāpiśabdasambandhaḥ ityādīti kriyāviśeṣaṇam 3,380 kiñcottarasminnanuvāke varuṇo bhṛgoretasminnanuvāke pratipāditameva vastu brahmatvenopadiśati ataścānnamayādikaṃ paraṃ brahmetyāha- bhṛgoriti ... bhṛgoścaitad vadiṣyati
1.1.182ab
न्यायसुधा: अनुवाकस्योत्तरत्वेन वदिष्यतीत्युक्तम् तस्य च ब्रह्मत्वमुपरिष्यादुपपादयिष्यते तथा च ब्रह्मशब्दादुत्तरानुवाकसंवादाच्चान्नमयादीनां पञ्चानामपि ब्रह्मत्वे सिद्धे मयट्प्रत्ययादीनां प्राचुर्यार्थत्व(द्वयर्थतया)व्याख्यानं युक्तमिति 3,381 नन्वत्रान्नमयादिशब्दाः श्रूयन्ते उत्तरत्र (तु) मयट्प्रत्ययहीना अन्नादिशब्दा एव शब्दभेदे च निमित्तभेदेनाभिधेयभेदेन चावश्यं भवितव्यम् न चान्नमयादिशब्दा अन्नादिशब्दपर्याया इति युक्तम् प्रत्ययार्थस्याधिकस्य विद्यमानत्वात् नच भीमसेनो भीमो बलभद्रो बलः सत्यभामा सत्या पुनर्नवा नवा, काचमाची माचीत्यादिवत्स्यादिति वाच्यम् वैषम्यात् भीमादिशब्दा हि प्रत्येकं तद्वाचकाः न चान्नशब्दमात्रमन्नमयस्य वाचकम् प्रत्ययस्य स्वार्थिकत्वप्रसङ्गात् प्राचुर्यार्थश्च मयडित्युक्तम् नह्यन्नमयो यज्ञ इति वक्तव्ये ऽन्नशब्दमात्रं प्रयुज्यते तस्मात्तत्रात्र च पृथग्वस्तुप्रतिपादनात्कथं तत्संवादेनात्रापि ब्रह्मप्रतिपादनमित्युच्यते किं त्वत्रान्नमयादयः कोशास्तत्र तु ब्रह्मेत्यत आह- प्राप्यत्वेनेति प्राप्यत्वेन मयट्प्रोक्तेनर् तत्राप्यन्यदुच्यते
nyāyasudhā: anuvākasyottaratvena vadiṣyatītyuktam tasya ca brahmatvamupariṣyādupapādayiṣyate tathā ca brahmaśabdāduttarānuvākasaṃvādāccānnamayādīnāṃ pañcānāmapi brahmatve siddhe mayaṭpratyayādīnāṃ prācuryārthatva(dvayarthatayā)vyākhyānaṃ yuktamiti 3,381 nanvatrānnamayādiśabdāḥ śrūyante uttaratra (tu) mayaṭpratyayahīnā annādiśabdā eva śabdabhede ca nimittabhedenābhidheyabhedena cāvaśyaṃ bhavitavyam na cānnamayādiśabdā annādiśabdaparyāyā iti yuktam pratyayārthasyādhikasya vidyamānatvāt naca bhīmaseno bhīmo balabhadro balaḥ satyabhāmā satyā punarnavā navā, kācamācī mācītyādivatsyāditi vācyam vaiṣamyāt bhīmādiśabdā hi pratyekaṃ tadvācakāḥ na cānnaśabdamātramannamayasya vācakam pratyayasya svārthikatvaprasaṅgāt prācuryārthaśca mayaḍityuktam nahyannamayo yajña iti vaktavye 'nnaśabdamātraṃ prayujyate tasmāttatrātra ca pṛthagvastupratipādanātkathaṃ tatsaṃvādenātrāpi brahmapratipādanamityucyate kiṃ tvatrānnamayādayaḥ kośāstatra tu brahmetyata āha- prāpyatveneti prāpyatvena mayaṭproktenar tatrāpyanyaducyate
1.1.182cd
न्यायसुधा: एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रम्येत्यादिप्राच्यत्वेन निर्देशे मयटः स्पष्टोक्तेस्तत्रापि नान्यदुच्यते 3,385f. प्रचुरान्नादिरेवातो ह्यन्नमन्नमयेत्यपि
nyāyasudhā: etamannamayamātmānamupasaṅkramyetyādiprācyatvena nirdeśe mayaṭaḥ spaṣṭoktestatrāpi nānyaducyate 3,385f. pracurānnādirevāto hyannamannamayetyapi
1.1.183ab
उच्यते ह्यविशेषेण नान्यत् किञ्चिदिहोच्यते
ucyate hyaviśeṣeṇa nānyat kiñcidihocyate
1.1.183cd
न्यायसुधा: यथा हि ज्योतिष्योमाधिकारे वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेतेति कालविशेषविधिपरे वाक्ये ज्योतिःशब्दो ज्योतिष्योमस्याभिधायकः नहि तत्र शब्दयोः पर्यायत्वम् राजशब्दस्यापि राजपुरुषशब्दपर्यायत्वप्रसङ्गात् ज्योतिषां स्तोमो हि ज्योतिष्योमः अत एव न प्रत्येकं वाचकत्वं किं त्वधिकारबलादेकदेशोत्कीतर्ने समग्रशब्दलक्षणामङ्गीकृत्य निमित्ताभिधेयैक्यमङ्गीकरणीयम् एवमत्राप्यन्नप्राणाद्येकदेशोत्कीर्तनेनान्नमयशब्दादिलक्षणयान्नादिशब्दानामन्नमयादिशब्दानां चैक्यमङ्गीकृत्य तन्निमित्ताभिधेयैक्यमभ्युपेयते प्राप्यतयोक्तिस्थाने मयट्प्रयोगसामर्थ्यात् न ह्यन्यविद्ययान्यप्राप्तिर्युक्तेति भावः अन्नमयेति प्रातिपदिकमात्रग्रहणम् इतिशब्द आद्यर्थे प्रत्येकं चाभिसम्बद्धयते तथा चातः प्राप्यत्वेन मयट्प्रोक्तिसामर्थ्यादन्नमित्यादीनां च शब्दानामविशेषेण स्वरूपक्यैन कारणेन तैः शब्दैः प्रचुरान्नादिशब्दैः प्रचुरान्नादिनिमित्तवान्परमात्मैवोच्यते न पुनरनुवाकद्वये प्रतिपाद्यभेदमङ्गीकृत्येहानुवाके ब्रह्मणो ऽन्यत्किञ्चिच्छरीरादिकोशरूपमुच्यत इति योजना आद्यो हिशब्दो न ह्यन्यविद्ययान्यप्राप्तिर्युक्तेति न्यायसूचनार्थः द्वितीयस्तु शब्दैक्ये निमित्ताभिधेयैक्यप्रसिद्धेर्द्येतकः 3,391 एवं सूत्रद्वयेनान्नमयादिशब्दपञ्चकस्येश्वरवाचित्वं मयटश्च सर्वत्र प्राचुर्यार्थत्वमुपपादितम् इदानीमानन्दमयशब्दस्य विष्णुवाचित्वं तद्गतस्य मयटस्य प्राचुर्यार्थत्वं हेत्वन्तरेणोपपादयत् तद्धेतुव्यपदेशाच्चेति सूत्रं व्याख्याति- महानन्दत्व एवेति ओं तद्धेतुव्यपदेशाच्च ओं तद्धेतुव्यपदेशाच् च ब्ब्स्_1,1.14 महानन्दत्व एवास्य हेतुः को ऽन्यादिति स्फुटम्
nyāyasudhā: yathā hi jyotiṣyomādhikāre vasante vasante jyotiṣā yajeteti kālaviśeṣavidhipare vākye jyotiḥśabdo jyotiṣyomasyābhidhāyakaḥ nahi tatra śabdayoḥ paryāyatvam rājaśabdasyāpi rājapuruṣaśabdaparyāyatvaprasaṅgāt jyotiṣāṃ stomo hi jyotiṣyomaḥ ata eva na pratyekaṃ vācakatvaṃ kiṃ tvadhikārabalādekadeśotkītarne samagraśabdalakṣaṇāmaṅgīkṛtya nimittābhidheyaikyamaṅgīkaraṇīyam evamatrāpyannaprāṇādyekadeśotkīrtanenānnamayaśabdādilakṣaṇayānnādiśabdānāmannamayādiśabdānāṃ caikyamaṅgīkṛtya tannimittābhidheyaikyamabhyupeyate prāpyatayoktisthāne mayaṭprayogasāmarthyāt na hyanyavidyayānyaprāptiryukteti bhāvaḥ annamayeti prātipadikamātragrahaṇam itiśabda ādyarthe pratyekaṃ cābhisambaddhayate tathā cātaḥ prāpyatvena mayaṭproktisāmarthyādannamityādīnāṃ ca śabdānāmaviśeṣeṇa svarūpakyaina kāraṇena taiḥ śabdaiḥ pracurānnādiśabdaiḥ pracurānnādinimittavānparamātmaivocyate na punaranuvākadvaye pratipādyabhedamaṅgīkṛtyehānuvāke brahmaṇo 'nyatkiñciccharīrādikośarūpamucyata iti yojanā ādyo hiśabdo na hyanyavidyayānyaprāptiryukteti nyāyasūcanārthaḥ dvitīyastu śabdaikye nimittābhidheyaikyaprasiddherdyetakaḥ 3,391 evaṃ sūtradvayenānnamayādiśabdapañcakasyeśvaravācitvaṃ mayaṭaśca sarvatra prācuryārthatvamupapāditam idānīmānandamayaśabdasya viṣṇuvācitvaṃ tadgatasya mayaṭasya prācuryārthatvaṃ hetvantareṇopapādayat taddhetuvyapadeśācceti sūtraṃ vyākhyāti- mahānandatva eveti oṃ taddhetuvyapadeśācca oṃ taddhetuvyapadeśāc ca bbs_1,1.14 mahānandatva evāsya hetuḥ ko 'nyāditi sphuṭam
1.1.184a
उक्तः
uktaḥ
1.1.184a
न्यायसुधा: आनन्दामयप्रकरणे को ह्येवान्यात्कः प्राण्याद्यदेव आकाश आनन्दो न स्यादित्यस्य विष्णोरेव महानन्दत्व एव (च) हेतुरुक्तः तेन ज्ञायते विष्णुरेवानन्दमयशब्दार्थ इति मयट् च प्राचुर्यार्थ इति यदि ह्यानन्दमयो विष्णोरन्यः स्यात् मयट् च विकाराथो भवेत् तदा श्रुतिरन्यस्यानन्दविकारत्वे हेतुं कमपि ब्रूयात् विष्णोर्महानन्दत्वे हेतुकथनं त्वसङ्गतमेव अनेन (सूत्रे) तदिति षष्ठयन्तं सप्तम्यन्तं च तन्त्रेणोपात्तमित्युक्तं भवति तस्य विष्णोस्तत्र महानन्दत्व इत्युक्तत्वात् नन्वत्राकाशस्यानन्दत्वाभावे ऽननं प्राणनं च कस्यापि न स्यादित्येतावदुच्यते न तु विष्णोर्महानन्दत्वे कश्चिदपि हेतुरुच्यत इत्यत उक्तम्- स्फुटमिति 3,392 तत्कथमिति चेत् आकाशशब्दस्तावद्विष्णुपर इति वक्ष्यते- आकाशस्तल्लिङ्गादिति तथाच विष्णोरनानन्दत्वे जगतो निश्चेष्टत्वप्रसङ्गमाणदयन्त्या श्रुत्या जगच्चेष्यकत्वं हेतुत्वेन विवक्षितमिति विवक्षुस्तस्यानन्दत्वेन व्याप्तिं तावदुपपादयति- श्रुत्यन्तर इति ... श्रुत्यन्तरे यस्मात् सुखं लब्ध्वा करोत्ययम् करोति नासुखी
nyāyasudhā: ānandāmayaprakaraṇe ko hyevānyātkaḥ prāṇyādyadeva ākāśa ānando na syādityasya viṣṇoreva mahānandatva eva (ca) heturuktaḥ tena jñāyate viṣṇurevānandamayaśabdārtha iti mayaṭ ca prācuryārtha iti yadi hyānandamayo viṣṇoranyaḥ syāt mayaṭ ca vikārātho bhavet tadā śrutiranyasyānandavikāratve hetuṃ kamapi brūyāt viṣṇormahānandatve hetukathanaṃ tvasaṅgatameva anena (sūtre) taditi ṣaṣṭhayantaṃ saptamyantaṃ ca tantreṇopāttamityuktaṃ bhavati tasya viṣṇostatra mahānandatva ityuktatvāt nanvatrākāśasyānandatvābhāve 'nanaṃ prāṇanaṃ ca kasyāpi na syādityetāvaducyate na tu viṣṇormahānandatve kaścidapi heturucyata ityata uktam- sphuṭamiti 3,392 tatkathamiti cet ākāśaśabdastāvadviṣṇupara iti vakṣyate- ākāśastalliṅgāditi tathāca viṣṇoranānandatve jagato niśceṣṭatvaprasaṅgamāṇadayantyā śrutyā jagacceṣyakatvaṃ hetutvena vivakṣitamiti vivakṣustasyānandatvena vyāptiṃ tāvadupapādayati- śrutyantara iti ... śrutyantare yasmāt sukhaṃ labdhvā karotyayam karoti nāsukhī
1.1.184cd
-च् न्यायसुधा: यस्मादित्यस्योपरि सम्बन्धः श्रुत्यन्तरे छन्दोगश्रुतावित्युक्तमित्युत्तरेणान्वयः यदा वै सुखं लभते ऽथ करोति नासुखं लब्ध्वा करोति सुखमेव लब्ध्वा करोतीति श्रुत्यन्तरे परमेश्वरव्यापारस्यानन्दाविनाभूतत्वमुक्तमित्यर्थः आनन्दशब्द(स्य)श्च पूर्णानन्द एव मुख्यवृत्तिरित्यत्रापि श्रुतिमाह- भूमेति ... भूमा सुखं नाल्पे सुखं भवेत्
-c nyāyasudhā: yasmādityasyopari sambandhaḥ śrutyantare chandogaśrutāvityuktamityuttareṇānvayaḥ yadā vai sukhaṃ labhate 'tha karoti nāsukhaṃ labdhvā karoti sukhameva labdhvā karotīti śrutyantare parameśvaravyāpārasyānandāvinābhūtatvamuktamityarthaḥ ānandaśabda(sya)śca pūrṇānanda eva mukhyavṛttirityatrāpi śrutimāha- bhūmeti ... bhūmā sukhaṃ nālpe sukhaṃ bhavet
1.1.185a
इत्युक्तं
ityuktaṃ
1.1.185
न्यायसुधा: यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्तीति छन्दोगश्रुतौ सुखशब्दस्य पूर्णानन्द एव मुख्यवृत्तिरित्युक्तमित्यर्थः यद्यपि भूमशब्दो भाववाची बहोर्लोप भू च बहोरिति वचनात् तथापि भावभवित्रोरैक्याद्भूमेति पूर्ण एवोच्यते नाल्प इत्युक्तत्वात् स च सन्निधानात्सुखेनेति गम्यते 3,393f. ... यत् प्रवृत्तिश्च नृत्तगानादिका सुखात् दुःखाद् रोदादिका चैव सर्वकर्तृत्वतो ऽस्य च
nyāyasudhā: yo vai bhūmā tatsukhaṃ nālpe sukhamastīti chandogaśrutau sukhaśabdasya pūrṇānanda eva mukhyavṛttirityuktamityarthaḥ yadyapi bhūmaśabdo bhāvavācī bahorlopa bhū ca bahoriti vacanāt tathāpi bhāvabhavitroraikyādbhūmeti pūrṇa evocyate nālpa ityuktatvāt sa ca sannidhānātsukheneti gamyate 3,393f. ... yat pravṛttiśca nṛttagānādikā sukhāt duḥkhād rodādikā caiva sarvakartṛtvato 'sya ca
1.1.186a
सर्वशक्तेनर् दुःखं स्याद्
sarvaśaktenar duḥkhaṃ syād
1.1.186bc
न्यायसुधा: अत्रापि यद्यस्मादित्यस्योपति सम्बन्धः प्रवृत्तिश्चतुर्विधा भवति सुखोद्रेकाद्दुःखोद्रेकात्सुखरागाद्वेषाच्चेति शेषः सुखोद्रेकात्प्रवृत्तेरुदाहरणमाह- नृत्तेति उन्मत्तस्येति शेषः दुःखोद्रेकात्प्रवृत्तिमुदाहरति- दुःखादिति केचिदाहुः सुखदुःखतत्साधनरागद्वेषावेव प्रवर्तकाविति यथोक्तं प्रवर्तनालक्षणा दोषा इति तन्निरासार्थमेवशब्दः सुखादेव दुःखादेवेति न ह्युन्मत्तस्य क्वचिदनुसन्धानमस्ति येन सुखरागात्तत्साधनमेतदित्यनुसन्धाय नृत्तादौ प्रवर्तेत किं तूद्रिक्तं सुखमेव तत्प्रवृत्तौ हेतुः नापि दुःखं द्विषतो ऽपि नारकिणो रोदनादिकं तत्परिहारहेतुरित्यनुसन्धानमस्ति किन्तु दुःखोद्रेक एव तत्र कारणमित्यनुभवसिद्धम् सुखरागात्तत्प्राप्त्यर्था भोजनादौ प्रवृत्तिर्दुःखद्वेषाच्च तन्निवृत्त्यर्था कण्टकोद्धरणादौ प्रवृत्तिः सुप्रसिद्धेति नोदाहृता किमतो यद्येवं चेतनसम्बन्धिनी प्रवृत्तिश्चतुर्विधेत्यत आह- सर्वकर्तृत्वत इति सुखानवाप्तिश्चेति शेषः ततश्च दुःखोद्रेकनिमित्ता तन्निवृत्त्यर्था सुखावाप्त्यर्था चेति प्रवृत्तित्रयं परमेश्वरे नोपपद्यत इति भावः 3,396 तथापि किमित्यत आह- अत इति ... अतः केवललीलया प्रवर्तको
nyāyasudhā: atrāpi yadyasmādityasyopati sambandhaḥ pravṛttiścaturvidhā bhavati sukhodrekādduḥkhodrekātsukharāgādveṣācceti śeṣaḥ sukhodrekātpravṛtterudāharaṇamāha- nṛtteti unmattasyeti śeṣaḥ duḥkhodrekātpravṛttimudāharati- duḥkhāditi kecidāhuḥ sukhaduḥkhatatsādhanarāgadveṣāveva pravartakāviti yathoktaṃ pravartanālakṣaṇā doṣā iti tannirāsārthamevaśabdaḥ sukhādeva duḥkhādeveti na hyunmattasya kvacidanusandhānamasti yena sukharāgāttatsādhanametadityanusandhāya nṛttādau pravarteta kiṃ tūdriktaṃ sukhameva tatpravṛttau hetuḥ nāpi duḥkhaṃ dviṣato 'pi nārakiṇo rodanādikaṃ tatparihāraheturityanusandhānamasti kintu duḥkhodreka eva tatra kāraṇamityanubhavasiddham sukharāgāttatprāptyarthā bhojanādau pravṛttirduḥkhadveṣācca tannivṛttyarthā kaṇṭakoddharaṇādau pravṛttiḥ suprasiddheti nodāhṛtā kimato yadyevaṃ cetanasambandhinī pravṛttiścaturvidhetyata āha- sarvakartṛtvata iti sukhānavāptiśceti śeṣaḥ tataśca duḥkhodrekanimittā tannivṛttyarthā sukhāvāptyarthā ceti pravṛttitrayaṃ parameśvare nopapadyata iti bhāvaḥ 3,396 tathāpi kimityata āha- ata iti ... ataḥ kevalalīlayā pravartako
1.1.186cd
न्यायसुधा: अतः परिशेषादीश्वरः प्रवर्तको भवन्केवललीलयाऽनन्दोद्रेकादेव भवेदिति सिद्धः परमेश्वरप्रवृत्तेः पूर्णानन्दाविनाभावः एवमुपोद्घातमुक्तवा प्रयोगमाह- अत इति यत एवं परमेश्वरप्रवृत्तेः सिद्धः पूर्णानन्दाविनाभावः अतः प्रवर्तको ऽयं केवललीलया पूर्णानन्देन युक्तो भवेदिति अयमत्र प्रयोगः ईश्वरः सुखी भवितुमर्हति प्रवृत्तिकारणत्रयरहितत्वे सति प्रवृत्तिमत्त्वादुन्मत्तवदिति कार्यानुगुणत्त्वाच्च कारणस्य महाप्रवृत्त्या महानन्द एव सिद्धयतीति 3,397 ... न चेदेष प्राण्यादन्याच्च कः पुमान्
nyāyasudhā: ataḥ pariśeṣādīśvaraḥ pravartako bhavankevalalīlayā'nandodrekādeva bhavediti siddhaḥ parameśvarapravṛtteḥ pūrṇānandāvinābhāvaḥ evamupodghātamuktavā prayogamāha- ata iti yata evaṃ parameśvarapravṛtteḥ siddhaḥ pūrṇānandāvinābhāvaḥ ataḥ pravartako 'yaṃ kevalalīlayā pūrṇānandena yukto bhavediti ayamatra prayogaḥ īśvaraḥ sukhī bhavitumarhati pravṛttikāraṇatrayarahitatve sati pravṛttimattvādunmattavaditi kāryānuguṇattvācca kāraṇasya mahāpravṛttyā mahānanda eva siddhayatīti 3,397 ... na cedeṣa prāṇyādanyācca kaḥ pumān
1.1.187
न्यायसुधा: एवं श्रुतेरभिप्रायसिद्धं हेतुं व्याख्याय वाचनिकं विपक्षे बाधकं विवृणोति- न चेदिति एष परमात्मा आसमन्तात्काशनादाकाशः पूर्णानन्दो न चेत्तदा कारणान्तराभावान्न किञ्चित्प्रवर्तयेत् न चेदेष किञ्चित्प्रवर्तयेत्तदा कः पुमान्प्राण्यादन्याच्च न को ऽपि लौकिकीं वैदिकीं वा प्रवृत्तिं कुर्यात् स्वातन्त्र्याभावादिति योज्यम् 3,398 अन्नमयादीनां पञ्चानामपि युक्तयन्तरेण परब्रह्मत्वं प्रतिपादयितुं सूत्रम् ओं मान्त्रवर्णिकमेव च गीयत इति ओं मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ओं मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ब्ब्स्_1,1.15 ब्रह्मवित् परमाप्नोतीति यत् प्रथमसूचितम् तदेव मन्त्रवर्णेन सत्यं ज्ञानमनन्तवत्
nyāyasudhā: evaṃ śruterabhiprāyasiddhaṃ hetuṃ vyākhyāya vācanikaṃ vipakṣe bādhakaṃ vivṛṇoti- na cediti eṣa paramātmā āsamantātkāśanādākāśaḥ pūrṇānando na cettadā kāraṇāntarābhāvānna kiñcitpravartayet na cedeṣa kiñcitpravartayettadā kaḥ pumānprāṇyādanyācca na ko 'pi laukikīṃ vaidikīṃ vā pravṛttiṃ kuryāt svātantryābhāvāditi yojyam 3,398 annamayādīnāṃ pañcānāmapi yuktayantareṇa parabrahmatvaṃ pratipādayituṃ sūtram oṃ māntravarṇikameva ca gīyata iti oṃ māntravarṇikameva ca gīyate oṃ māntravarṇikameva ca gīyate bbs_1,1.15 brahmavit paramāpnotīti yat prathamasūcitam tadeva mantravarṇena satyaṃ jñānamanantavat
1.1.188a
लक्षितं
lakṣitaṃ
Adhyāya 1 (cont. 18)
1.1.188
न्यायसुधा: तस्यार्थः सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति मन्त्रवर्णप्रतिपादितमेव वस्तूत्तरेण ग्रन्थेन गीयते अतश्चान्नमयादयः परं ब्रह्मेति स्यादेतद्यदि मन्त्रवणो ऽपि परब्रह्मविषयः स्यात् तदेव कुतः मन्त्रवर्णे ब्रह्मेत्येव श्रवणात् तस्य चामुख्यया वृत्त्यान्यत्रापि सम्भवात् कथं च मान्त्रवर्णिकाथर्प्रपञ्चनार्थमुत्तरो ग्रन्थ इत्यतः सूत्रार्थं विवरितुमुपोद्घातमाह- ब्रह्मविदिति 3,398f. ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यनुवाकस्य प्रथमवाक्ये सूचितं तावत्परब्रह्मैव परशब्दश्रवणात् तज्ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वोक्तेश्च तदेव च मन्त्रवर्णेन सत्यं ज्ञानमनन्तवदन्तवन्न भवतीति लक्षितमसाधारणधर्मोपेततया प्रतिपादितमतो मान्त्रवर्णिकं परं ब्रह्मैव ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युक्ते हि शङ्कात्रयमुदेति किं लक्षणकं तद्ब्रह्म न हि लक्षणेन विना वस्तु समस्तव्यावृत्ततया शक्यते ज्ञातुम् कथं च तद्वेदनं किं प्रतीयमानाकारस्यारोपितत्वमुपेत्य तदेवास्मीत्युतान्यथा ब्रह्मेति पूर्णं प्रतीतम् न (हि) च तादृशस्य साक्षात्कारो ऽस्माकं सम्भवतीति का नाम तत्प्राप्तिर्य ज्ञानसाध्या सर्वगतत्वेन नित्यप्राप्तत्वादिति तत्परिहाराय मन्त्रवर्णमुदाहरति श्रुतिः तदेषाभ्युक्तेति तदभ्येतदाशङ्कात्रयं प्रति तत्समाधानतयेति यावत् एषा ऋगुक्तोच्यत इत्यर्थः तत्र सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति लक्षणशङ्काया उत्तरम् एतच्च प्रत्येकं लक्षणम् वक्ष्यमाणप्रकारेण सत्यत्वादीनामव्यभिचारित्वात् अत एव समुदितं लक्षणमभ्युपेत्य विशेषणकृत्यान्वेषणे परेषां क्लेशः परास्तः यो वेदेति द्वितीयशङ्कोत्तरम् परिपूर्णपरिमाणमपि शक्तिवशाद्भक्तानुकम्पयाल्पपरिमाणं प्रकटयत्सर्वजीवतदुपकारिकार्यकारणप्रेरकत्वेन हृदयगुहावस्थितं ज्ञेयमिति सो ऽश्नुत इति तृतीयशङ्कोत्तरम् न संयोगमात्रं तत्प्राप्तिः नाप्यैक्यापत्त्यादिः किन्तु तद्वयक्तिस्थाने ततो ऽत्यन्तभिन्नतया सत्यकामत्वादितत्सारूप्याभिव्यक्तिरेवेति 3,403 अस्त्वेवं प्रथमवाक्यसूचितार्थस्य परब्रह्मत्वात्तदुत्थशङ्कापरिहारार्थस्य मन्त्रवर्णस्यापि तत्परत्वम् तथापि किं प्रकृत इत्यतः सूत्रार्थं विवृणोति- तत्रेति ... तत्र सत्यत्वं सृष्टयान्नप्राणयोरपि उक्तं ज्ञानं तु मनसा विज्ञानेनाप्युदीरितम्
nyāyasudhā: tasyārthaḥ satyaṃ jñānamanantaṃ brahmeti mantravarṇapratipāditameva vastūttareṇa granthena gīyate ataścānnamayādayaḥ paraṃ brahmeti syādetadyadi mantravaṇo 'pi parabrahmaviṣayaḥ syāt tadeva kutaḥ mantravarṇe brahmetyeva śravaṇāt tasya cāmukhyayā vṛttyānyatrāpi sambhavāt kathaṃ ca māntravarṇikātharprapañcanārthamuttaro grantha ityataḥ sūtrārthaṃ vivaritumupodghātamāha- brahmaviditi 3,398f. brahmavidāpnoti paramityanuvākasya prathamavākye sūcitaṃ tāvatparabrahmaiva paraśabdaśravaṇāt tajjñānasya mokṣahetutvokteśca tadeva ca mantravarṇena satyaṃ jñānamanantavadantavanna bhavatīti lakṣitamasādhāraṇadharmopetatayā pratipāditamato māntravarṇikaṃ paraṃ brahmaiva brahmavidāpnoti paramityukte hi śaṅkātrayamudeti kiṃ lakṣaṇakaṃ tadbrahma na hi lakṣaṇena vinā vastu samastavyāvṛttatayā śakyate jñātum kathaṃ ca tadvedanaṃ kiṃ pratīyamānākārasyāropitatvamupetya tadevāsmītyutānyathā brahmeti pūrṇaṃ pratītam na (hi) ca tādṛśasya sākṣātkāro 'smākaṃ sambhavatīti kā nāma tatprāptirya jñānasādhyā sarvagatatvena nityaprāptatvāditi tatparihārāya mantravarṇamudāharati śrutiḥ tadeṣābhyukteti tadabhyetadāśaṅkātrayaṃ prati tatsamādhānatayeti yāvat eṣā ṛguktocyata ityarthaḥ tatra satyaṃ jñānamanantaṃ brahmeti lakṣaṇaśaṅkāyā uttaram etacca pratyekaṃ lakṣaṇam vakṣyamāṇaprakāreṇa satyatvādīnāmavyabhicāritvāt ata eva samuditaṃ lakṣaṇamabhyupetya viśeṣaṇakṛtyānveṣaṇe pareṣāṃ kleśaḥ parāstaḥ yo vedeti dvitīyaśaṅkottaram paripūrṇaparimāṇamapi śaktivaśādbhaktānukampayālpaparimāṇaṃ prakaṭayatsarvajīvatadupakārikāryakāraṇaprerakatvena hṛdayaguhāvasthitaṃ jñeyamiti so 'śnuta iti tṛtīyaśaṅkottaram na saṃyogamātraṃ tatprāptiḥ nāpyaikyāpattyādiḥ kintu tadvayaktisthāne tato 'tyantabhinnatayā satyakāmatvāditatsārūpyābhivyaktireveti 3,403 astvevaṃ prathamavākyasūcitārthasya parabrahmatvāttadutthaśaṅkāparihārārthasya mantravarṇasyāpi tatparatvam tathāpi kiṃ prakṛta ityataḥ sūtrārthaṃ vivṛṇoti- tatreti ... tatra satyatvaṃ sṛṣṭayānnaprāṇayorapi uktaṃ jñānaṃ tu manasā vijñānenāpyudīritam
1.1.189ab
अनन्तत्वं तथाऽनन्दमयवाचाप्युदाहृतम्
anantatvaṃ tathā'nandamayavācāpyudāhṛtam
1.1.189cd
न्यायसुधा: तत्र लक्षणेषु सत्यत्वं सृष्टया"तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतःऽ; इति सृष्टिप्रकरणेन,"स वा एष पुरुषो ऽन्नरसमयःऽ; इति"तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयादऽ; इति चान्नप्राणयोरन्नमयप्राणमययोः प्रकरणाभ्यामु(मप्यु)क्तम् ज्ञानं तु ब्रह्मलक्षणं मनसा "तस्माद्वा एतस्मात्प्राणमयादऽ; इत्यादिना मनोमयप्रकरणेन विज्ञानेनापि "तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयादऽ; इत्यादिना विज्ञानमयप्रकरणेनाप्युदीरितम् तथाशब्दः समुच्चये अनन्तत्वमपि ब्रह्मलक्षणम् आनन्दमयवाचा "तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयादऽ; इत्यादिनाऽनन्दमयप्रकरणेन अपिपदेनोत्तरवाक्यैरप्युदाहृतम् अत उत्तरेषां षण्णामपि प्रकरणानां मान्त्रवर्णिकपरब्रह्मलक्षणविवृतित्वात् (परं) ब्रह्मैवान्नमयादय इति सूत्रार्थः सत्यत्वं सृष्टिप्रकरणेनोक्तमित्युक्तम् तत्कथमित्यत आह- सद्भावमिति सद्भावं यापयेद् यस्मात् सत्यं तत् तेन कथ्यते
nyāyasudhā: tatra lakṣaṇeṣu satyatvaṃ sṛṣṭayā"tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ'; iti sṛṣṭiprakaraṇena,"sa vā eṣa puruṣo 'nnarasamayaḥ'; iti"tasmādvā etasmādannarasamayād'; iti cānnaprāṇayorannamayaprāṇamayayoḥ prakaraṇābhyāmu(mapyu)ktam jñānaṃ tu brahmalakṣaṇaṃ manasā "tasmādvā etasmātprāṇamayād'; ityādinā manomayaprakaraṇena vijñānenāpi "tasmādvā etasmānmanomayād'; ityādinā vijñānamayaprakaraṇenāpyudīritam tathāśabdaḥ samuccaye anantatvamapi brahmalakṣaṇam ānandamayavācā "tasmādvā etasmādvijñānamayād'; ityādinā'nandamayaprakaraṇena apipadenottaravākyairapyudāhṛtam ata uttareṣāṃ ṣaṇṇāmapi prakaraṇānāṃ māntravarṇikaparabrahmalakṣaṇavivṛtitvāt (paraṃ) brahmaivānnamayādaya iti sūtrārthaḥ satyatvaṃ sṛṣṭiprakaraṇenoktamityuktam tatkathamityata āha- sadbhāvamiti sadbhāvaṃ yāpayed yasmāt satyaṃ tat tena kathyate
1.1.190a
इति सृष्टिरिह प्रोक्ता
iti sṛṣṭiriha proktā
1.1.190bc
3,404 न्यायसुधा: सच्छब्दः सद्भाववाची सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यत इति वचनात् सद्भावो जन्म सद्भावशब्देन प्रजननं सूचितमिति तथाच सच्छब्दे जन्मवाचीति कर्मण्युपपदे यातेरन्तर्णीतण्यर्थादतो ऽनुपसर्गे क इति कप्रत्यये कृते ऽयस्मयादीनि छन्दसीत्युपपदस्य भसंज्ञायां सत्यमिति भवति ततः सत्सद्भावं जन्म यापयेत्प्रापयेत्स्वव्यतिरिक्तं सर्वं यस्मात्तस्मात्तद्ब्रह्म सत्यं कथ्यत इति सकलजगज्जन्मकारणत्वं सत्यशब्दार्थं हृदि कृत्वा आत्मन आकाश इत्यादिश्रुत्येहानुवाके सृष्टिः प्रोक्तेत्यर्थः अस्तु जगत्स्रष्टृत्वं सत्यशब्दार्थः तथाप्यात्मन आकाश इत्यादिसृष्टिप्रकरणं तद्वयाख्यानमिति न युक्तम् अवयवार्थकथनादेरभावादित्यत आह- जगदिति ... जगत्सद्भावयापकम् ब्रह्मेति स्थापनायैव
3,404 nyāyasudhā: sacchabdaḥ sadbhāvavācī sadbhāve sādhubhāve ca sadityetatprayujyata iti vacanāt sadbhāvo janma sadbhāvaśabdena prajananaṃ sūcitamiti tathāca sacchabde janmavācīti karmaṇyupapade yāterantarṇītaṇyarthādato 'nupasarge ka iti kapratyaye kṛte 'yasmayādīni chandasītyupapadasya bhasaṃjñāyāṃ satyamiti bhavati tataḥ satsadbhāvaṃ janma yāpayetprāpayetsvavyatiriktaṃ sarvaṃ yasmāttasmāttadbrahma satyaṃ kathyata iti sakalajagajjanmakāraṇatvaṃ satyaśabdārthaṃ hṛdi kṛtvā ātmana ākāśa ityādiśrutyehānuvāke sṛṣṭiḥ proktetyarthaḥ astu jagatsraṣṭṛtvaṃ satyaśabdārthaḥ tathāpyātmana ākāśa ityādisṛṣṭiprakaraṇaṃ tadvayākhyānamiti na yuktam avayavārthakathanāderabhāvādityata āha- jagaditi ... jagatsadbhāvayāpakam brahmeti sthāpanāyaiva
1.1.190d
न्यायसुधा: सत्यशब्देन यज्जगत्सद्भावयापकं ब्रह्मेत्युक्तं तस्यार्थस्य स्थापनायैव सृष्टिः प्रोक्ता नावयवार्थकथनाद्यर्था एतदुक्तं भवति नावयवार्थकथनादिकमेव व्याख्यानम् किं तूक्तस्थापनमपि प्रकृते च सत्यं ब्रह्मेति लक्षणे ऽभिहिते ऽसम्भवीदं पञ्चानां महाभूतानामेव जगज्जन्मादिकारणत्वादित्याशङ्कय महाभूतानामपि ब्रह्मैव कारणं तदन्तर्गतं तत्सत्तादिप्रदं चातो ब्रह्मैव जगज्जनकमिति तत्स्थापनमात्मन आकाश इत्यादिना क्रियत इति भवतीदं तद्वयाख्यानमिति 3,407 अन्नमयप्रकरणं सत्यशब्दार्थ इत्युक्तं तत्कथमित्यत आह- सत्त्वमिति ... सत्त्वं जीवनमेव च
nyāyasudhā: satyaśabdena yajjagatsadbhāvayāpakaṃ brahmetyuktaṃ tasyārthasya sthāpanāyaiva sṛṣṭiḥ proktā nāvayavārthakathanādyarthā etaduktaṃ bhavati nāvayavārthakathanādikameva vyākhyānam kiṃ tūktasthāpanamapi prakṛte ca satyaṃ brahmeti lakṣaṇe 'bhihite 'sambhavīdaṃ pañcānāṃ mahābhūtānāmeva jagajjanmādikāraṇatvādityāśaṅkaya mahābhūtānāmapi brahmaiva kāraṇaṃ tadantargataṃ tatsattādipradaṃ cāto brahmaiva jagajjanakamiti tatsthāpanamātmana ākāśa ityādinā kriyata iti bhavatīdaṃ tadvayākhyānamiti 3,407 annamayaprakaraṇaṃ satyaśabdārtha ityuktaṃ tatkathamityata āha- sattvamiti ... sattvaṃ jīvanameva ca
1.1.191ab
विशीर्णता च सत्त्वं स्यात् सन्नमित्याहुरेव यत्
viśīrṇatā ca sattvaṃ syāt sannamityāhureva yat
1.1.191cd
न्यायसुधा: न केवलं जन्मैव सच्छब्दार्थः किन्तु जीवनं च प्राणधारणलक्षणं सत्त्वमेव सच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तमेव अस्ति देवदत्त इत्युक्ते जीवतीति प्रत्ययात् विशीर्णता च शैथिल्यलक्षणा सत्त्वं सच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तं स्यात् कुतः यद्यस्माद्विशीर्णं वस्तु सन्नमित्याहुः एवशब्दः षदॢविशरणगत्यवसादनेष्विति पाठान्मुख्य एवायं प्रयोग इति सूचयति तथाचास्तेः शत्रन्तस्य सदेः क्विबन्तस्य वा सदिति रूपम् भावप्रधानं चैतत् सत् सत्त्वं जीवनं विशरणं वा भूतानां यापयतीति सत्यमित्युक्तं भवति किमतो यद्येवमित्यत आह- अत इति अतो ऽद्यतात्तृतान्नत्वं सत्यशब्दार्थ एव हि
nyāyasudhā: na kevalaṃ janmaiva sacchabdārthaḥ kintu jīvanaṃ ca prāṇadhāraṇalakṣaṇaṃ sattvameva sacchabdapravṛttinimittameva asti devadatta ityukte jīvatīti pratyayāt viśīrṇatā ca śaithilyalakṣaṇā sattvaṃ sacchabdapravṛttinimittaṃ syāt kutaḥ yadyasmādviśīrṇaṃ vastu sannamityāhuḥ evaśabdaḥ ṣadḷviśaraṇagatyavasādaneṣviti pāṭhānmukhya evāyaṃ prayoga iti sūcayati tathācāsteḥ śatrantasya sadeḥ kvibantasya vā saditi rūpam bhāvapradhānaṃ caitat sat sattvaṃ jīvanaṃ viśaraṇaṃ vā bhūtānāṃ yāpayatīti satyamityuktaṃ bhavati kimato yadyevamityata āha- ata iti ato 'dyatāttṛtānnatvaṃ satyaśabdārtha eva hi
1.1.192
न्यायसुधा: यत एवं सकलभूतानां जीवविनाशहेतुत्वं सत्यशब्दोक्तम् अतः सत्यशब्दार्थ एवान्नत्वमन्नशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् तत् कथम् हि यस्मादुपजीव्यत्वलक्षणाद्यता विनाशकत्वलक्षणात्तृता च तदिति 3,408 प्राणमयप्रकरणं च सत्यशब्दार्थ इत्युक्तम् तत्कथमित्यत आह- प्राणमिति प्राणं देवा अनुप्राणन्ति मनुष्याः पशवश्च ये आयुः प्राणो हि भूतानामिति यद् गतिजीवने
nyāyasudhā: yata evaṃ sakalabhūtānāṃ jīvavināśahetutvaṃ satyaśabdoktam ataḥ satyaśabdārtha evānnatvamannaśabdapravṛttinimittam tat katham hi yasmādupajīvyatvalakṣaṇādyatā vināśakatvalakṣaṇāttṛtā ca taditi 3,408 prāṇamayaprakaraṇaṃ ca satyaśabdārtha ityuktam tatkathamityata āha- prāṇamiti prāṇaṃ devā anuprāṇanti manuṣyāḥ paśavaśca ye āyuḥ prāṇo hi bhūtānāmiti yad gatijīvane
1.1.193a
उक्ते सदितिधात्वर्थो गतिश्चातो हि सत्यता प्राणत्वम्
ukte saditidhātvartho gatiścāto hi satyatā prāṇatvam
1.1.193c
-च् न्यायसुधा: देवादयः प्राणं परमात्मानमनु तत्प्रेरणया प्राणन्ति चेष्यन्ते स प्राणः परमात्मा सर्वेषामायुर्जीवनहेतुश्चातो ऽसौ प्राण उच्यत इति मन्त्रेण प्राणन्ति जीवन्ति वा सर्वभूतान्यनेनेति प्राणशब्दार्थतया गतिजीवने भूतानां गतिजीवनप्रदत्तमिति यावत् उक्ते यद्यस्मात् यतश्च सदिति धात्वर्थो, गतिर्जीवनं चास्ति धात्वर्थः ताभ्यां च शतरि क्विपि च कृते सदिति भवति तच्च भावप्रधानं विवक्षित्वा सत्सत्त्वं गतिं जीवनं वा भूतानां यापयतीति सत्यशब्दो ऽपि गतिजीवनप्रदत्वमाह अतः सत्यता प्राणत्वं सत्यप्राणशब्दयोरेकार्थत्वमिति व्याख्येयम् अनेनान्नमयप्राणमयप्रकरणे सत्यशब्दार्थप्रपञ्चनेन तद्वयाख्याने इत्युक्तं भवति ज्ञानशब्दार्थो मनोमयप्रकरणमित्युक्तम् तत्कथमित्यत आह- अवबोधार्थ इति ... अवबोधार्थो मनुधातुः प्रकीर्तितः
-c nyāyasudhā: devādayaḥ prāṇaṃ paramātmānamanu tatpreraṇayā prāṇanti ceṣyante sa prāṇaḥ paramātmā sarveṣāmāyurjīvanahetuścāto 'sau prāṇa ucyata iti mantreṇa prāṇanti jīvanti vā sarvabhūtānyaneneti prāṇaśabdārthatayā gatijīvane bhūtānāṃ gatijīvanapradattamiti yāvat ukte yadyasmāt yataśca saditi dhātvartho, gatirjīvanaṃ cāsti dhātvarthaḥ tābhyāṃ ca śatari kvipi ca kṛte saditi bhavati tacca bhāvapradhānaṃ vivakṣitvā satsattvaṃ gatiṃ jīvanaṃ vā bhūtānāṃ yāpayatīti satyaśabdo 'pi gatijīvanapradatvamāha ataḥ satyatā prāṇatvaṃ satyaprāṇaśabdayorekārthatvamiti vyākhyeyam anenānnamayaprāṇamayaprakaraṇe satyaśabdārthaprapañcanena tadvayākhyāne ityuktaṃ bhavati jñānaśabdārtho manomayaprakaraṇamityuktam tatkathamityata āha- avabodhārtha iti ... avabodhārtho manudhātuḥ prakīrtitaḥ
1.1.194
-द् न्यायसुधा: प्रकीर्तितो मनु अवबोधन इति व्याघातः ततश्च तस्माद्भावे ऽसुन्प्रत्यये विहिते मन इति ज्ञानमिति चैकार्थता भवति विज्ञानमयप्रकरणस्य ज्ञानशब्दार्थत्वं स्पष्टमेवेति न प्रपञ्चितम् अत्र ज्ञानं ब्रह्मेति लक्षणे ऽभिहिते सकलचेतनसाधारण्यादलक्षणमेतदित्याशङ्कायां नावबोधमात्रं ज्ञानमिहविवक्षितम् किन्तु सकलपदार्थसामान्यविशेषाकारविषयमित्यतो नातिव्याप्तिरित्याभ्यां प्रकरणाभ्यां लक्षणस्यातिव्याप्तिपरिहाराय प्रपञ्चनं कृतमिति आनन्दमयप्रकरणेनानन्तत्वं व्याख्यातमित्यभिहितम् तत्कथमित्यत आह- नाल्प इति नाल्पे सुखमिति प्रोक्तयैवानन्दमयतोक्तितः अनन्तत्वं सुनिर्णीतं पूर्णानन्दो हि नाल्पके
-d nyāyasudhā: prakīrtito manu avabodhana iti vyāghātaḥ tataśca tasmādbhāve 'sunpratyaye vihite mana iti jñānamiti caikārthatā bhavati vijñānamayaprakaraṇasya jñānaśabdārthatvaṃ spaṣṭameveti na prapañcitam atra jñānaṃ brahmeti lakṣaṇe 'bhihite sakalacetanasādhāraṇyādalakṣaṇametadityāśaṅkāyāṃ nāvabodhamātraṃ jñānamihavivakṣitam kintu sakalapadārthasāmānyaviśeṣākāraviṣayamityato nātivyāptirityābhyāṃ prakaraṇābhyāṃ lakṣaṇasyātivyāptiparihārāya prapañcanaṃ kṛtamiti ānandamayaprakaraṇenānantatvaṃ vyākhyātamityabhihitam tatkathamityata āha- nālpa iti nālpe sukhamiti proktayaivānandamayatoktitaḥ anantatvaṃ sunirṇītaṃ pūrṇānando hi nālpake
1.1.195a
3,408 न्यायसुधा: नानन्दमयप्रकरणमनन्तपदनिर्वचनपरत्वादिना रूपेण तद्वयाख्यानम् किं नामानन्तत्वलक्षणस्यासम्भावनाशङ्कायामानन्दमयतोक्तयानन्तत्वं सुनिर्णीतमुपपादितम् परमेश्वरो ऽनन्तः पूर्णानन्दत्वादिति ननु साध्यसाधनयोः क्वाप्यदर्शनेन व्याप्त्यभावात्कथमेतत् मैवम् नाल्पे सुखमस्तीति श्रुत्युक्तया हि यस्मादल्पके ऽन्तवति पूर्णानन्दो नास्तीति निश्चीयते व्यतिरेकव्याप्तिरस्तीत्यर्थः नन्वनन्तत्ववत्पूर्णानन्दो ऽप्यसिद्ध एव सत्यम् अत एव को ह्येवान्यादित्यादिनोपपादयति श्रुतिः उक्तं चैतदानन्तमयवाचाषीति सूत्रार्थमुपसंहरति- अत इति अतो हि मन्त्रवर्णोक्तविस्तृतिस्तु समस्तया क्रियते परया यस्माद्
3,408 nyāyasudhā: nānandamayaprakaraṇamanantapadanirvacanaparatvādinā rūpeṇa tadvayākhyānam kiṃ nāmānantatvalakṣaṇasyāsambhāvanāśaṅkāyāmānandamayatoktayānantatvaṃ sunirṇītamupapāditam parameśvaro 'nantaḥ pūrṇānandatvāditi nanu sādhyasādhanayoḥ kvāpyadarśanena vyāptyabhāvātkathametat maivam nālpe sukhamastīti śrutyuktayā hi yasmādalpake 'ntavati pūrṇānando nāstīti niścīyate vyatirekavyāptirastītyarthaḥ nanvanantatvavatpūrṇānando 'pyasiddha eva satyam ata eva ko hyevānyādityādinopapādayati śrutiḥ uktaṃ caitadānantamayavācāṣīti sūtrārthamupasaṃharati- ata iti ato hi mantravarṇoktavistṛtistu samastayā kriyate parayā yasmād
1.1.195d
-च् 3,409 न्यायसुधा: अत इत्युक्तप्रकारेण हिशब्दः प्रसिद्धौ तुशब्दो ऽवधारणे परया मन्त्रवर्णादुत्तरया श्रुत्या तस्माद्विष्णुरेवान्नमयादिशब्दवाच्य इति पूर्वेण सम्बन्धः 3,412 एवमानन्दमयो ऽभ्यासादित्यादिसूत्रैः स्वपक्षसाधनं विधाय परपक्षप्रतिक्षेपार्थं सूत्रम्- नेतरो ऽनुपपत्तिरिति ओं नेतरो ऽनुपपत्तेः ओं नेतरो ऽनुपपत्तेः ब्ब्स्_1,1.16 तत्र प्रतिज्ञांशं व्याख्याति- इतर इति ... इतरो ऽत्र न कथ्यते
-c 3,409 nyāyasudhā: ata ityuktaprakāreṇa hiśabdaḥ prasiddhau tuśabdo 'vadhāraṇe parayā mantravarṇāduttarayā śrutyā tasmādviṣṇurevānnamayādiśabdavācya iti pūrveṇa sambandhaḥ 3,412 evamānandamayo 'bhyāsādityādisūtraiḥ svapakṣasādhanaṃ vidhāya parapakṣapratikṣepārthaṃ sūtram- netaro 'nupapattiriti oṃ netaro 'nupapatteḥ oṃ netaro 'nupapatteḥ bbs_1,1.16 tatra pratijñāṃśaṃ vyākhyāti- itara iti ... itaro 'tra na kathyate
1.1.196
न्यायसुधा: इतरो जीवो वा शरीरादिकोशो वा प्रकृतिर्वात्रान्नमयादिप्रकरणे न कथ्यते कुतः अनुपपत्तेः सर्वं वै ते ऽन्नमापनुवन्ति ये ऽन्नं ब्रह्मोपासते सर्वमेव त आयुर्यन्ति ये प्राणं ब्रह्मोपासत इत्यादिनान्नमयादिज्ञानान्मोक्षः प्रतीयते अन्नमयादिशब्दानां च जीवादिवाचित्वे तदनुपपत्तेरित्यर्थः कुतो ऽनुपपत्तिरित्यत आह- पुरुषमिति पुरुषं वेत्ति यो मुच्येन्नान्यः पन्था हि विद्यते इति श्रुतेरन्यवेदी कथं मुक्तिं प्रयास्यति
nyāyasudhā: itaro jīvo vā śarīrādikośo vā prakṛtirvātrānnamayādiprakaraṇe na kathyate kutaḥ anupapatteḥ sarvaṃ vai te 'nnamāpanuvanti ye 'nnaṃ brahmopāsate sarvameva ta āyuryanti ye prāṇaṃ brahmopāsata ityādinānnamayādijñānānmokṣaḥ pratīyate annamayādiśabdānāṃ ca jīvādivācitve tadanupapatterityarthaḥ kuto 'nupapattirityata āha- puruṣamiti puruṣaṃ vetti yo mucyennānyaḥ panthā hi vidyate iti śruteranyavedī kathaṃ muktiṃ prayāsyati
1.1.197
न्यायसुधा: अनेन "तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यतेऽ; इति श्रुतिं सूचयति नन्वत्र तमित्युच्यते न विष्णुमिति मैवम् सहस्रशीर्षा पुरुष इत्यादौ प्रकृतपुरुषस्य तमिति परामर्शादित्यभिप्रेत्योक्तम्- पुरुषमिति यच्छब्दश्रवणात्स इति द्रष्टव्यम् मुच्येन्मुच्येत व्यत्ययो बहुलमिति वचनात् अन्यः परमपुरुषज्ञानात् पन्था मोक्षस्य हिशब्दः श्रुतेः प्रसिद्धत्वद्योतकः नन्वस्तु पुरुषज्ञानादेव मोक्षः पुरुषो ऽप्यन्यश्चेत्कथं नान्यज्ञानान्मोक्ष इत्यत आह- पुरुष इति पुरुषः पर आत्माजो ब्रह्म नारायणः प्रभुः महानानन्द उद् विष्णुर्भर्ग ओम इतीर्यते
nyāyasudhā: anena "tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati nānyaḥ panthā ayanāya vidyate'; iti śrutiṃ sūcayati nanvatra tamityucyate na viṣṇumiti maivam sahasraśīrṣā puruṣa ityādau prakṛtapuruṣasya tamiti parāmarśādityabhipretyoktam- puruṣamiti yacchabdaśravaṇātsa iti draṣṭavyam mucyenmucyeta vyatyayo bahulamiti vacanāt anyaḥ paramapuruṣajñānāt panthā mokṣasya hiśabdaḥ śruteḥ prasiddhatvadyotakaḥ nanvastu puruṣajñānādeva mokṣaḥ puruṣo 'pyanyaścetkathaṃ nānyajñānānmokṣa ityata āha- puruṣa iti puruṣaḥ para ātmājo brahma nārāyaṇaḥ prabhuḥ mahānānanda ud viṣṇurbharga oma itīryate
1.1.198ab
स्वयं नारायणो देवो नान्यस्यैतानि कस्यचित्
svayaṃ nārāyaṇo devo nānyasyaitāni kasyacit
1.1.199
3,413 न्यायसुधा: स्वयं मुख्यया वृत्त्या एतानि नामानि कुत एतेषां विष्णुनामत्वादेव हि ये विष्णुमुद्दिश्य यज्ञदानादि कुर्वते ते ओंमित्युदाहृत्यैव अन्यथा तन्न स्यात् न ह्यन्योद्देशेन कमर् कुर्वाणैरन्यविषयो मन्त्रो जप्यत इति पुरुषशब्दस्य विष्णुवाचित्वे युक्तिमाह- सूक्तेनेति सूक्तेन पौरुषेणैनं यजन्त्यध्यात्मकोविदाः इति पैङ्गिश्रुतिस्तेन नान्यज्ञानाद् विमुच्यते
3,413 nyāyasudhā: svayaṃ mukhyayā vṛttyā etāni nāmāni kuta eteṣāṃ viṣṇunāmatvādeva hi ye viṣṇumuddiśya yajñadānādi kurvate te oṃmityudāhṛtyaiva anyathā tanna syāt na hyanyoddeśena kamar kurvāṇairanyaviṣayo mantro japyata iti puruṣaśabdasya viṣṇuvācitve yuktimāha- sūkteneti sūktena pauruṣeṇainaṃ yajantyadhyātmakovidāḥ iti paiṅgiśrutistena nānyajñānād vimucyate
1.1.200
न्यायसुधा: य एनं नारायणं यजन्ति ते पौरुषेण सूक्तेन यजन्ति तेन ज्ञायते पुरुषशब्दो विष्णुवाचीति इति पैङ्गिश्रुतिः पुरुषशब्दस्य भगवदेकवाचितामाह यतस्तेन तमेवं विद्वानित्यस्य विष्णुपत्वादिति 3,414 नन्वितरपरिग्रह इवेश्वरपरिग्रहे ऽप्यनुपपत्तिः समाना तथा हि ओषधीभ्यो ऽन्नात्पुरुष इत्योषधिकार्यान्नविकारं शरीरं पुरुषपदेनोक्तवा स वा एष पुरुष इति तं परामृश्यान्नरसमय इत्युच्यते तस्येश्वरत्वे ऽनुपपत्तिरेव तत्प्रवाहपतिताश्च प्राणमयादय इत्याशङ्कां परिहर्तुं पीठ(ठिका)मारचयति- ब्रह्मशब्दोदित इति ब्रह्मशब्दोदिते तस्मिन्नात्मशब्दं प्रयुज्य च तस्मादाकाशसृष्टिं च प्रोवाचात्र चतुविर्धाम्
nyāyasudhā: ya enaṃ nārāyaṇaṃ yajanti te pauruṣeṇa sūktena yajanti tena jñāyate puruṣaśabdo viṣṇuvācīti iti paiṅgiśrutiḥ puruṣaśabdasya bhagavadekavācitāmāha yatastena tamevaṃ vidvānityasya viṣṇupatvāditi 3,414 nanvitaraparigraha iveśvaraparigrahe 'pyanupapattiḥ samānā tathā hi oṣadhībhyo 'nnātpuruṣa ityoṣadhikāryānnavikāraṃ śarīraṃ puruṣapadenoktavā sa vā eṣa puruṣa iti taṃ parāmṛśyānnarasamaya ityucyate tasyeśvaratve 'nupapattireva tatpravāhapatitāśca prāṇamayādaya ityāśaṅkāṃ parihartuṃ pīṭha(ṭhikā)māracayati- brahmaśabdodita iti brahmaśabdodite tasminnātmaśabdaṃ prayujya ca tasmādākāśasṛṣṭiṃ ca provācātra catuvirdhām
1.1.201
न्यायसुधा: ब्रह्मविदाप्नोति परं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति ब्रह्मशब्दोदिते तस्मिन्विष्णौ तस्माद्वा एतस्मादात्मन इत्यात्मशब्दं (च) प्रयुज्येति योज्यम् तस्मादेतस्मादित्यनुसन्धानात् आकाशसृष्टिं च प्रोवाचाकाशः सम्भूत इत्यनेन अत्रानुवाके आत्मशब्दं प्रयुज्य सृष्टिं च प्रोवाचेत्येनेनात्मत्वमपि विधेयमिति सूचयति चतुर्विधाकाशसम्बन्धित्वात्सृष्टेश्चतुर्विधत्वम् न स्वतः त्रैविध्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् तथाच चतुर्विधाकाशसृष्टिं च प्रोवाचेत्यर्थः आकाशचातुर्विध्यं कथमित्यत आह- भूतमिति 3,415 भूतं भूताभिमानी च तद्देहो ऽन्तर्नियामकः हरिश्चाकाशशब्दोक्तो मुख्यतो हरिरेव च
nyāyasudhā: brahmavidāpnoti paraṃ satyaṃ jñānamanantaṃ brahmeti brahmaśabdodite tasminviṣṇau tasmādvā etasmādātmana ityātmaśabdaṃ (ca) prayujyeti yojyam tasmādetasmādityanusandhānāt ākāśasṛṣṭiṃ ca provācākāśaḥ sambhūta ityanena atrānuvāke ātmaśabdaṃ prayujya sṛṣṭiṃ ca provācetyenenātmatvamapi vidheyamiti sūcayati caturvidhākāśasambandhitvātsṛṣṭeścaturvidhatvam na svataḥ traividhyasya vakṣyamāṇatvāt tathāca caturvidhākāśasṛṣṭiṃ ca provācetyarthaḥ ākāśacāturvidhyaṃ kathamityata āha- bhūtamiti 3,415 bhūtaṃ bhūtābhimānī ca taddeho 'ntarniyāmakaḥ hariścākāśaśabdokto mukhyato harireva ca
1.1.202ab
आ समन्तात् काशते यदाकाशो मुख्यतो हरिः
ā samantāt kāśate yadākāśo mukhyato hariḥ
1.1.202cd
न्यायसुधा: भूतमाशकाशशब्दोक्तमित्यादिसम्बन्धः अन्तर्नियामक एषां त्रयाणाम् तत्रापि न समानकक्ष्यतया चतुर्णामाकाशशब्दातर्त्वमित्याह- मुख्यत इति चशब्दस्तुशब्दार्(थः)थे तत्कथमित्यत आह- आसमन्तादिति आ इत्यनुवादेन समन्तात्काशनं ह्याकाशशब्दार्थः ततश्च यद्यस्माद्धरिरेव मुख्यतः समन्तात्काशते तस्मात्स एव मुख्यत आकाश इति योज्यम् 3,416 एवं मुख्यामुख्यभेदेन चतुर्विधादाकाशादाकाशाद्वायुरित्युक्तविधया चतुर्विधस्य वायोः सृष्टिं प्रोवाच तत्रापि वायुशब्देन मुख्यतो हरिरेवोच्यत इति योज्यम् (वक्तव्यम्) तत्कथमित्यत आह- बलेति बलज्ञानस्वरूपत्वाद् वायुर्
nyāyasudhā: bhūtamāśakāśaśabdoktamityādisambandhaḥ antarniyāmaka eṣāṃ trayāṇām tatrāpi na samānakakṣyatayā caturṇāmākāśaśabdātartvamityāha- mukhyata iti caśabdastuśabdār(thaḥ)the tatkathamityata āha- āsamantāditi ā ityanuvādena samantātkāśanaṃ hyākāśaśabdārthaḥ tataśca yadyasmāddharireva mukhyataḥ samantātkāśate tasmātsa eva mukhyata ākāśa iti yojyam 3,416 evaṃ mukhyāmukhyabhedena caturvidhādākāśādākāśādvāyurityuktavidhayā caturvidhasya vāyoḥ sṛṣṭiṃ provāca tatrāpi vāyuśabdena mukhyato harirevocyata iti yojyam (vaktavyam) tatkathamityata āha- baleti balajñānasvarūpatvād vāyur
1.1.202d
न्यायसुधा: वशब्दो बलवाची आयुरिति ज्ञानमुच्यते अयतेर्गत्यर्थत्वात् गत्यर्थानां ज्ञानार्थत्वात् तथा वायोरग्निरिति चतुर्विधाद्वयोश्चतुर्विधस्याग्नेः सृष्टिं प्रोवाच तत्रापि मुख्यतो हरिरेवाग्निशब्देनोच्यत इति स्थिते तत्कथमित्यत आह- अग्निरिति 3,417 ... अग्निरगं नयन्
nyāyasudhā: vaśabdo balavācī āyuriti jñānamucyate ayatergatyarthatvāt gatyarthānāṃ jñānārthatvāt tathā vāyoragniriti caturvidhādvayoścaturvidhasyāgneḥ sṛṣṭiṃ provāca tatrāpi mukhyato harirevāgniśabdenocyata iti sthite tatkathamityata āha- agniriti 3,417 ... agniragaṃ nayan
1.1.203a
न्यायसुधा: न गच्छति स्वतो न प्रवर्तत इत्यगं विश्वम् अगशब्दे कमर्ण्युपपदे नयतेः क्विप् तत्सन्नियोगेनोपपदलोपो धातोश्च ह्रस्वता निर्वचनत्वात् ततो ऽग्नेराप इति चतुर्विधादग्नेश्चतुर्विधानामेवापां सृष्टिं प्रोवाच तत्राप्याप इति मुख्यतो हरिरेवोक्त इति वाच्यम् कथं तदित्यत आह- आप इति आप आपालनाच्चैव
nyāyasudhā: na gacchati svato na pravartata ityagaṃ viśvam agaśabde kamarṇyupapade nayateḥ kvip tatsanniyogenopapadalopo dhātośca hrasvatā nirvacanatvāt tato 'gnerāpa iti caturvidhādagneścaturvidhānāmevāpāṃ sṛṣṭiṃ provāca tatrāpyāpa iti mukhyato harirevokta iti vācyam kathaṃ tadityata āha- āpa iti āpa āpālanāccaiva
1.1.203b
न्यायसुधा: आङ्पूर्वस्य पाते रूपमेतत् उपसर्गह्रस्वता धातुलोपश्च निर्वचनत्वात् चशब्दो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः तेन स्त्रीरूपत्वात्स्त्रीलिङ्गं बहुरूपत्वाद्बहुवचनं चेत्युक्तं भवति एवशब्दो हरिरेवेति सम्बद्धयते एवमद्भयः पृथिवीति चतुर्विधाभ्यो ऽद्भयश्चतुविर्धायाः पृथिव्याः सृष्टिं प्रोवाच तत्रापि हरिरेव मुख्यतः पृथिवीशब्दवाच्य इति सिद्धे तदुपपादयति- पृथिवीति ... पृथिवी प्रथितो यतः
nyāyasudhā: āṅpūrvasya pāte rūpametat upasargahrasvatā dhātulopaśca nirvacanatvāt caśabdo 'nuktasamuccayārthaḥ tena strīrūpatvātstrīliṅgaṃ bahurūpatvādbahuvacanaṃ cetyuktaṃ bhavati evaśabdo harireveti sambaddhayate evamadbhayaḥ pṛthivīti caturvidhābhyo 'dbhayaścatuvirdhāyāḥ pṛthivyāḥ sṛṣṭiṃ provāca tatrāpi harireva mukhyataḥ pṛthivīśabdavācya iti siddhe tadupapādayati- pṛthivīti ... pṛthivī prathito yataḥ
1.1.203cd
न्यायसुधा: प्रथितो यतस्ततः पृथिवीति योजना पृथु विस्तारे 3,420 तथाच चतुर्विधायाः पृथिव्याः पृथिव्याः पृथिव्या ओषधय इति चतुर्विधौषधिसृष्टिं प्रोवाच भूतानां समाप्तत्वात्तस्थाने भौतिकग्रहणम(मि)तःपरं कार्यम् तत्राप्योषधिशब्देन मुख्यतो हरिरेवोच्यत इति स्थिते कुत इत्यत आह- उष्यानामिति उष्यानामाश्रयत्वेन स एवोषधिनामकः
nyāyasudhā: prathito yatastataḥ pṛthivīti yojanā pṛthu vistāre 3,420 tathāca caturvidhāyāḥ pṛthivyāḥ pṛthivyāḥ pṛthivyā oṣadhaya iti caturvidhauṣadhisṛṣṭiṃ provāca bhūtānāṃ samāptatvāttasthāne bhautikagrahaṇama(mi)taḥparaṃ kāryam tatrāpyoṣadhiśabdena mukhyato harirevocyata iti sthite kuta ityata āha- uṣyānāmiti uṣyānāmāśrayatvena sa evoṣadhināmakaḥ
1.1.204ab
न्यायसुधा: दग्धानाम् उष्या ओषाः कर्मणि घञ् ओषा धीयन्ते ऽस्मिन्नित्योषधिरित्यर्थः कर्मण्यधिकरणे चेति किप्रत्ययः कथमोषध्यन्तर्गतस्योष्याश्रयत्वमित्यत आह- ओषधीषु स्थित इति ओषधीषु स्थितो विष्णुः क्षुधितैराश्रितो भवेत्
nyāyasudhā: dagdhānām uṣyā oṣāḥ karmaṇi ghañ oṣā dhīyante 'sminnityoṣadhirityarthaḥ karmaṇyadhikaraṇe ceti kipratyayaḥ kathamoṣadhyantargatasyoṣyāśrayatvamityata āha- oṣadhīṣu sthita iti oṣadhīṣu sthito viṣṇuḥ kṣudhitairāśrito bhavet
1.1.204cd
3,421 न्यायसुधा: क्षुधितैर्जाठराग्निनोष्ठैः ओषधीभ्यो ऽन्नमिति चतुर्विधोषधीभ्यश्चतुर्विधस्यान्नस्य सृष्टिं प्रोवाच तत्राप्यन्नशब्दो विष्णावेव मुख्यः अद्यते ऽत्ति च व्याख्यानस्य तस्मिन्नेव सम्भवादिति प्रागेव सिद्धत्वान्नोक्तम् ततो ऽन्नात्पुरुष इति चतुर्विधान्नाच्छरीरतदभिमानितदन्तर्यामिरूपस्य त्रिविधस्य पुरुषस्य सृष्टिं प्रोवाच तत्रापि पुरुषशब्देन मुख्यतो हरिरेवोक्त इति स्थिते तत्कथमित्यत आह- पुरीति पुरि शेते यतः सो ऽथ पुरुषश्चेति गीयते
3,421 nyāyasudhā: kṣudhitairjāṭharāgninoṣṭhaiḥ oṣadhībhyo 'nnamiti caturvidhoṣadhībhyaścaturvidhasyānnasya sṛṣṭiṃ provāca tatrāpyannaśabdo viṣṇāveva mukhyaḥ adyate 'tti ca vyākhyānasya tasminneva sambhavāditi prāgeva siddhatvānnoktam tato 'nnātpuruṣa iti caturvidhānnāccharīratadabhimānitadantaryāmirūpasya trividhasya puruṣasya sṛṣṭiṃ provāca tatrāpi puruṣaśabdena mukhyato harirevokta iti sthite tatkathamityata āha- purīti puri śete yataḥ so 'tha puruṣaśceti gīyate
1.1.205
न्यायसुधा: अथ तस्मात् पुरि शरीरे अत्रोपपदस्य सप्तम्या अलुक् तस्य चेकारस्योकारः धातुशकारस्य षकारो निर्वचनत्वात् अधिकरणे शेतेर्डः एवमात्मादिशब्दान्व्याख्याय तेषां सृष्टिं विवृणोति- क्रियेति क्रियाप्रवर्तकत्वेन प्रादुर्भावो हरेर्जनिः आकाशादिषु नान्यास्ति ह्यभिमानो ऽभिमानिनः
nyāyasudhā: atha tasmāt puri śarīre atropapadasya saptamyā aluk tasya cekārasyokāraḥ dhātuśakārasya ṣakāro nirvacanatvāt adhikaraṇe śeterḍaḥ evamātmādiśabdānvyākhyāya teṣāṃ sṛṣṭiṃ vivṛṇoti- kriyeti kriyāpravartakatvena prādurbhāvo harerjaniḥ ākāśādiṣu nānyāsti hyabhimāno 'bhimāninaḥ
1.1.206ab
अभिमानिशरीरस्य साक्षाद् भूतस्य चोद्भवः
abhimāniśarīrasya sākṣād bhūtasya codbhavaḥ
1.1.206cd
न्यायसुधा: साक्षाज्जन्मैव किं न स्यादित्यत आह- नान्येति हिशब्दो नित्यो नित्यानामित्यादिश्रुतिप्रसिद्धिसूचकः अभिमानो ममेदमिति बुद्धिः जनिरिति सम्बन्धः भूतस्येत्युपलक्षणम् ओषध्यादिभौतिकस्य चेत्यपि ग्राह्यम् साक्षादुद्भव एव जनिरित्यन्वयः 3,423 यद्येवमात्माकाशवाय्वग्न्यप्पृथिव्योषध्यन्नपुरुषपदैर्मुख्यतो हरिरेवोक्तः अन्यदमुख्यतस्ततः किं प्रकृत इत्यत आह- एवमिति 3,424 एवं देहादिपर्यन्तमागतं हरिमेव तु
nyāyasudhā: sākṣājjanmaiva kiṃ na syādityata āha- nānyeti hiśabdo nityo nityānāmityādiśrutiprasiddhisūcakaḥ abhimāno mamedamiti buddhiḥ janiriti sambandhaḥ bhūtasyetyupalakṣaṇam oṣadhyādibhautikasya cetyapi grāhyam sākṣādudbhava eva janirityanvayaḥ 3,423 yadyevamātmākāśavāyvagnyappṛthivyoṣadhyannapuruṣapadairmukhyato harirevoktaḥ anyadamukhyatastataḥ kiṃ prakṛta ityata āha- evamiti 3,424 evaṃ dehādiparyantamāgataṃ harimeva tu
1.1.207
परामृशति तस्यैव पञ्चरूपत्ववित्तये त्यक्तवा भूतादिकं सर्वं स वा एष इति श्रुतिः
parāmṛśati tasyaiva pañcarūpatvavittaye tyaktavā bhūtādikaṃ sarvaṃ sa vā eṣa iti śrutiḥ
1.1.208ab
न्यायसुधा: अत्र देहशब्दात्प्रागात्मशब्दो ऽध्याहार्यः स वा एष पुरुष इति श्रुतिः प्रकृतमपि भूतादिकं सर्वं त्यक्तवाऽत्मादिदेहपर्यन्तमागतं तैः शब्दैः प्रकृतं हरिमेव परामृशति तस्यैव सृष्टिकर्तुः शरीरे ऽन्नमयादिपञ्चरूपत्वज्ञापनायेति इदमुक्तं भवति नान्नमयादीनां परब्रह्मत्वपरिग्रहे स वा एष पुरुष इति परामर्शविरोधः आत्मपदोदितस्य परामर्शो ऽयमिति स्वीकारात् नच नासौ परब्रह्म तस्मात्परप्राप्तिकामेन ज्ञातव्यतयोक्तादेतस्मात्पुनः सत्यज्ञानानन्तत्वेन लक्षितादात्मन इति प्रकृतानुसन्धानात् नच सन्निहितपरामर्शपरित्यागेन दूरप्रकृतपरामर्शाङ्गीकारो ऽनुचित इति वाच्यम् आत्मादिपुरुषान्तसर्वशब्दैरपि तस्यैव प्रकृतत्वाङ्गीकारात् न चेश्वरस्योत्पत्तिरनुत्पन्ना प्रादुर्भावापेक्षया व्याख्यानात् न चैतदप्रामाणिकं व्याख्यानम् कारणत्वेनेत्युपपादयिष्यमाणत्वात् नचैवं भूतादिसृष्टेरप्रामाणिकत्वापत्तिः आकाशादिशब्दानां भूतादिपरत्वस्यापि स्वीकारात् अनेकाथर्तायाश्चोपपादयिष्यमाणत्वात् नचैवं तेषामपि प्रादुर्भावमात्रापत्तिः सामान्यतः श्रुतस्य सम्भवशब्दस्य यथायोग्यं व्याख्यानोपपत्तेः नचैवमप्यन्नरसमयस्य प्रकृतसर्वात्मकत्वापत्तिः प्रकृतानामपि भूतादीनां परित्यागेन हरेरेव परामर्शाङ्गीकारात् नचैतदन्याय्यम् आकाशादिशब्दानां हरावेव मुख्यत्वेन तस्यैवोत्कटतया बुद्धिसन्निधानात् नचेश्वरपरामर्शो व्यर्थः तस्यैवान्नमयादिपञ्चरूपताज्ञापनाय प्रकरणान्तरारम्भार्थत्वात् तस्य च लक्षणविवरणार्थत्वेनोपयोगस्योक्तत्वात् तथाचान्नमयस्य ब्रह्मत्वे ऽनुपपत्त्यभावान्न तत्प्रवाहपतितानां प्राणमयादीनामब्रह्मत्वं कल्पनीयमिति 3,426 ननु किमनेन बहुधा संविधानेन शरीरमात्रपरामर्शो ऽयं किं न स्यात् मैवम् तथा सत्येष पुरुष इत्येतावता पूर्णत्वेन स इत्यस्य वैयर्थ्यापत्तेः भवत्पक्षे ऽपि तत् समानमिति चेन्नेत्यभिप्रेत्याह- स इति स इत्यात्मपदोद्दिष्य एष जीवशरीरगः
nyāyasudhā: atra dehaśabdātprāgātmaśabdo 'dhyāhāryaḥ sa vā eṣa puruṣa iti śrutiḥ prakṛtamapi bhūtādikaṃ sarvaṃ tyaktavā'tmādidehaparyantamāgataṃ taiḥ śabdaiḥ prakṛtaṃ harimeva parāmṛśati tasyaiva sṛṣṭikartuḥ śarīre 'nnamayādipañcarūpatvajñāpanāyeti idamuktaṃ bhavati nānnamayādīnāṃ parabrahmatvaparigrahe sa vā eṣa puruṣa iti parāmarśavirodhaḥ ātmapadoditasya parāmarśo 'yamiti svīkārāt naca nāsau parabrahma tasmātparaprāptikāmena jñātavyatayoktādetasmātpunaḥ satyajñānānantatvena lakṣitādātmana iti prakṛtānusandhānāt naca sannihitaparāmarśaparityāgena dūraprakṛtaparāmarśāṅgīkāro 'nucita iti vācyam ātmādipuruṣāntasarvaśabdairapi tasyaiva prakṛtatvāṅgīkārāt na ceśvarasyotpattiranutpannā prādurbhāvāpekṣayā vyākhyānāt na caitadaprāmāṇikaṃ vyākhyānam kāraṇatvenetyupapādayiṣyamāṇatvāt nacaivaṃ bhūtādisṛṣṭeraprāmāṇikatvāpattiḥ ākāśādiśabdānāṃ bhūtādiparatvasyāpi svīkārāt anekāthartāyāścopapādayiṣyamāṇatvāt nacaivaṃ teṣāmapi prādurbhāvamātrāpattiḥ sāmānyataḥ śrutasya sambhavaśabdasya yathāyogyaṃ vyākhyānopapatteḥ nacaivamapyannarasamayasya prakṛtasarvātmakatvāpattiḥ prakṛtānāmapi bhūtādīnāṃ parityāgena harereva parāmarśāṅgīkārāt nacaitadanyāyyam ākāśādiśabdānāṃ harāveva mukhyatvena tasyaivotkaṭatayā buddhisannidhānāt naceśvaraparāmarśo vyarthaḥ tasyaivānnamayādipañcarūpatājñāpanāya prakaraṇāntarārambhārthatvāt tasya ca lakṣaṇavivaraṇārthatvenopayogasyoktatvāt tathācānnamayasya brahmatve 'nupapattyabhāvānna tatpravāhapatitānāṃ prāṇamayādīnāmabrahmatvaṃ kalpanīyamiti 3,426 nanu kimanena bahudhā saṃvidhānena śarīramātraparāmarśo 'yaṃ kiṃ na syāt maivam tathā satyeṣa puruṣa ityetāvatā pūrṇatvena sa ityasya vaiyarthyāpatteḥ bhavatpakṣe 'pi tat samānamiti cennetyabhipretyāha- sa iti sa ityātmapadoddiṣya eṣa jīvaśarīragaḥ
1.1.208cd
न्यायसुधा: एष इति जीवशरीरगः परामृश्यते शरीरग इत्येवोक्ते परमेश्वरस्य शरीरित्वं प्रतीयेत अतो जीवेत्युक्तम् किञ्च शरीरपरामर्शे स वा एष पुरुषो ऽन्नमय इत्येव वक्तव्यम् रसशब्दस्तु व्यर्थः प्रयोजनानुपलब्धेः अन्नात्पुरुष इत्येव प्रकृतत्वाच्च नचास्मत्पक्षे ऽपि रसशब्दस्य वैयर्थ्यम् अन्नमय इत्येवोक्ते प्राकृतान्नमयत्वं (इत्येव) प्रतीयेत तन्निवृत्त्यर्थत्वेन सार्थक्यादित्याशयवानाह- सारेति सारान्नमय एवायं न लोकान्नमयः प्रभुः
nyāyasudhā: eṣa iti jīvaśarīragaḥ parāmṛśyate śarīraga ityevokte parameśvarasya śarīritvaṃ pratīyeta ato jīvetyuktam kiñca śarīraparāmarśe sa vā eṣa puruṣo 'nnamaya ityeva vaktavyam rasaśabdastu vyarthaḥ prayojanānupalabdheḥ annātpuruṣa ityeva prakṛtatvācca nacāsmatpakṣe 'pi rasaśabdasya vaiyarthyam annamaya ityevokte prākṛtānnamayatvaṃ (ityeva) pratīyeta tannivṛttyarthatvena sārthakyādityāśayavānāha- sāreti sārānnamaya evāyaṃ na lokānnamayaḥ prabhuḥ
1.1.209ab
इति तं रसशब्देन विशिनष्टि शरीरगम्
iti taṃ rasaśabdena viśinaṣṭi śarīragam
1.1.209cd
न्यायसुधा: रसशब्दो हि सारवाची रससारो वरश्चेति शब्दाः पर्यायवाचका इति वचनात् ततश्चान्नरसो ऽन्नसारः अन्नशब्दार्थेषु मुख्यार्थो ऽत्तृत्वादि(लक्षण)स्तत्प्रचुर इत्युक्तं भवति तस्य तात्पर्यार्थः सारान्नमय इति इति ज्ञापयितुमिति शेषः विशिनष्टि श्रुतिः अपि च शरीरपरामर्शो ऽयं चेत्तस्येदमेव शिरः अयं दक्षिणः पक्षः अयमुत्तरः पक्षः अयमात्मा इदं पुच्छं प्रतिष्ठेति सर्वं व्यर्थमेव स्यात् शरीरशिरःप्रभृतेः प्रत्यक्षसिद्धत्वेनोपदेशानपेक्षणात् 3,427 नन्वीश्वरे ऽप्यनुपपत्तिरेव तस्य शिरःप्रभृत्यवयवाभावात् न प्रकाशवच्चेति वक्ष्यमाणत्वात् तथाप्यनुपपत्तिः ईश्वरशिरःप्रभृतीनामप्रत्यक्षत्वेनेदमिति निर्देशायोगादिति चेन्न लक्षणयोपपत्तेरित्याशयवानाह- इदमिति इदमित्येव निर्देशो वस्त्रप्रावृतवद् विभोः
nyāyasudhā: rasaśabdo hi sāravācī rasasāro varaśceti śabdāḥ paryāyavācakā iti vacanāt tataścānnaraso 'nnasāraḥ annaśabdārtheṣu mukhyārtho 'ttṛtvādi(lakṣaṇa)statpracura ityuktaṃ bhavati tasya tātparyārthaḥ sārānnamaya iti iti jñāpayitumiti śeṣaḥ viśinaṣṭi śrutiḥ api ca śarīraparāmarśo 'yaṃ cettasyedameva śiraḥ ayaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ ayamuttaraḥ pakṣaḥ ayamātmā idaṃ pucchaṃ pratiṣṭheti sarvaṃ vyarthameva syāt śarīraśiraḥprabhṛteḥ pratyakṣasiddhatvenopadeśānapekṣaṇāt 3,427 nanvīśvare 'pyanupapattireva tasya śiraḥprabhṛtyavayavābhāvāt na prakāśavacceti vakṣyamāṇatvāt tathāpyanupapattiḥ īśvaraśiraḥprabhṛtīnāmapratyakṣatvenedamiti nirdeśāyogāditi cenna lakṣaṇayopapatterityāśayavānāha- idamiti idamityeva nirdeśo vastraprāvṛtavad vibhoḥ
1.1.210ab
शिर आदेर्भवेज्जीवशिर आदौ व्यवस्थितेः
śira āderbhavejjīvaśira ādau vyavasthiteḥ
1.1.210cd
3,427f. न्यायसुधा: इदमिति निर्देशो ऽप्रत्यक्षे ऽपि परमेश्वरशिरःप्रभृतौ लक्षणया भवेदेव विभोः शिरआदेर्जीवशिरआदौ प्रत्यक्षे व्यवस्थितेरिति लक्षणाबीजसम्बन्धं दर्शयति ननु मुख्यप्रयोगं परित्यज्य लाक्षणिकं प्रयुञ्जानस्य प्रयोजनं वाच्यम् दृष्टं हि गङ्गायां घोष इत्यादौ पावितृयादिज्ञानमिति चेन्न प्रकृते रूढलक्षणत्वादिति भावेनोक्तम्- वस्त्रप्रावृत्तवदिति सप्तम्यर्थे वतिः यथाप्रत्यक्षे ऽपि जानुनि प्रत्यक्षवस्त्रप्रावृते प्रत्यक्षवस्त्रसन्निधानादिदमिति निर्देशस्तथा प्रकृते ऽपीत्यर्थः ननु मुख्ये बाधकाभावात्कुतो लक्षणाश्रयणमिति चेन्न शरीरपरिग्रहे वैयर्थ्यस्य स्फुटत्वात् 3,428 किञ्च सर्वमेव त आयुर्यन्तीति प्राण(अन्न)मयज्ञानान्मोक्षः श्रूयते कदापि मरणाभावो हि सर्वमायुः नचासौ विना मोक्षाद्युज्यते नच शरीरपरिग्रहे तद्युज्यते तमेवंविद्वानि(त्यादि)श्रुतिविरोधादित्याह- तमिति तं विदित्वास्य मुक्तिः स्यान्नान्यज्ञानात् कथञ्चन
3,427f. nyāyasudhā: idamiti nirdeśo 'pratyakṣe 'pi parameśvaraśiraḥprabhṛtau lakṣaṇayā bhavedeva vibhoḥ śiraāderjīvaśiraādau pratyakṣe vyavasthiteriti lakṣaṇābījasambandhaṃ darśayati nanu mukhyaprayogaṃ parityajya lākṣaṇikaṃ prayuñjānasya prayojanaṃ vācyam dṛṣṭaṃ hi gaṅgāyāṃ ghoṣa ityādau pāvitṛyādijñānamiti cenna prakṛte rūḍhalakṣaṇatvāditi bhāvenoktam- vastraprāvṛttavaditi saptamyarthe vatiḥ yathāpratyakṣe 'pi jānuni pratyakṣavastraprāvṛte pratyakṣavastrasannidhānādidamiti nirdeśastathā prakṛte 'pītyarthaḥ nanu mukhye bādhakābhāvātkuto lakṣaṇāśrayaṇamiti cenna śarīraparigrahe vaiyarthyasya sphuṭatvāt 3,428 kiñca sarvameva ta āyuryantīti prāṇa(anna)mayajñānānmokṣaḥ śrūyate kadāpi maraṇābhāvo hi sarvamāyuḥ nacāsau vinā mokṣādyujyate naca śarīraparigrahe tadyujyate tamevaṃvidvāni(tyādi)śrutivirodhādityāha- tamiti taṃ viditvāsya muktiḥ syānnānyajñānāt kathañcana
Adhyāya 1 (cont. 19)
1.1.211a
3,428f. न्यायसुधा: तं परमात्मानं विदित्वा साक्षात्पश्यत इति शेषः तेन समानकर्तृता ब्रह्मशब्दादयो ऽप्यत्र बाधकतया वक्तव्याः ननु च विकारशब्दादिति सूत्रकारेणान्नमयादीनां ब्रह्मत्वाङ्गीकृतावेकामनुपपत्तिं परिहरता लक्षणया सर्वानुपपत्तिपरिहारो ऽपि सूचितः अत एव भोग्यत्वमत्र चाद्यत्वमित्यादिना भाष्यकृता तत्रैवानुपपत्तिपरिहारः कृतः ब्रह्मशब्दोदित इत्यादिकमपि तत्रैव कर्तुमुचितम् व्यवधाने कारणाभावात् अन्यथोत्सूत्रितत्वप्रसङ्गादिति मैवम् तत्सूत्रसूचितस्याप्यर्थस्य व्यवधाने प्रयोजनसद्भावात् अन्नमयादीनां पञ्चानामप्यब्रह्मत्वोपपादकोपपत्त्याऽभासास्तत्र निराकृताः अन्नमयमात्रविषयानुपपत्तिपरिहारस्त्वत्रेत्यनेन ज्ञाप्यते किञ्च नेतरो ऽनुपपत्तेरिति सूत्रं केचिन्न तावदन्नमयः परमात्मा परामर्शाद्यनुपपत्तेरिति व्याकुर्वते तदपि निराकर्तुमत्रेदमुदितमिति 3,431 अत्राह जीव एवान्नमयादिशब्दार्थः स ह्यन्नविकारशरीरावच्छिन्नत्वाद्भवत्यन्नमयः प्राणमनोबुद्धयानन्दोपाध्यवच्छिन्नश्च भवति प्राणादिविकारो घटाकाशमिव घटविकारः तेन प्राणमयत्वाद्युपपत्तिः तथाच स वा एष पुरुष इति परामर्शस्तदुपाधिविषयतया हि श्लिष्यतरो भवति रसशब्दश्चान्नस्थस्थविष्ठभागव्यावृत्त्यर्थो भविष्यति इदमिति निर्देशश्च मुख्यार्थःसम्पद्यते प्राणमयादिषु सर्वत्र शिरःप्रभृत्यवयवानां वक्तव्यत्वेन तत्प्राये सिद्धस्यापि कथनोपपत्तेः शरीरित्वमवयवित्वं प्रियादियोगो ब्रह्मपुच्छत्वं चेत्येतत्सर्वं समञ्जसं भवति नच वक्तव्यं शरीरादिकोशा एव कुतस्तर्हि नाङ्गीक्रियन्ते तथा चान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया मे शुद्धयन्तामिति श्रुत्यन्तरानुगुण्यं च स्यादिति कोशेषु ब्रह्मशब्दाद्यनुपपत्तेः अन्यत्वमन्तरत्वं शरीरत्वं चोपाध्यपेक्षया जीवे ऽप्युपपद्यन्ते 3,434 ननु जीवपक्षे ऽप्यनुपपत्तिरस्ति ब्रह्मशब्दो हि निराधारो न परमात्मना विनोपपद्यते "अद्यते ऽत्ति चेतिऽ; सर्वाद्यत्वं सर्वात्तृत्वं"प्राणं देवाःऽ; इति सर्वदेवादिचेष्यकत्व यतो वाचःऽ; इति वाङ्मनसागोचरत्वं"विज्ञानं देवाःऽ; इति सर्वदेवोपास्यत्वं ज्येष्ठत्वं"सो ऽकामयतऽ; इति सङ्कल्पपूर्वकं सर्वस्रष्टृत्वं सर्वान्तरत्वमित्यादीनि नाल्पतरज्ञानशक्तयादिसम्पन्ने जीवे सम्भवन्ति तद्धेतुव्यपदेशश्चासङ्गतः स्यात् मान्त्रवर्णिकव्याख्यानता च बाध्येत नच जीवज्ञानान्मोक्षो युज्यत इति मैवम् उपनिषदर्थानबोधात् अत्र हि जीवब्रह्मणोरेकत्वं विवक्षितम् तत्र यानि वाक्यानि शुद्धविरोधीनि तान्युपहितसंसारिस्वरूपापेक्षाणि ब्रह्मशब्दादीनि तु तत्स्वभावसिद्धपरमात्मस्वरूपापेक्षाणि ऐक्यविवक्षा चात्र वाक्यशाबल्यान्यथानुपपत्त्यैव गम्यते नचैवं विनिगमनायां कारणाभावात्परमात्मैवान्नमयादि(शब्द)वाच्योमहाकाशधर्म एवावच्छिन्नकाशे व्यवह्रियते "यावान्वायमाकाशस्तावानेषो ऽन्तर्हृदय आकाशःऽ; इति नतु परिच्छिन्नधर्मो वितस्तिमात्रत्वं महाकाशे नच ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेत्यनुपपन्नम् अस्य जीवस्य ब्रह्म पुच्छमायतनमधिष्ठानं निजं स्वरूपमित्यर्थोपपत्तेः तस्मात्"नेतरःऽ; इत्यनुपपन्नमित्याशङ्कां परिहर्तुं भेदव्यपदेशाच्चेति सूत्रम् 3,436 ओं भेदव्यपदेशाच्च ओं भेदव्यपदेशाच् च ब्ब्स्_1,1.17 आदित्ये पुरुषे चायमिति भेदोपदेशतः नास्याभेदो ऽस्ति जीवेन
3,428f. nyāyasudhā: taṃ paramātmānaṃ viditvā sākṣātpaśyata iti śeṣaḥ tena samānakartṛtā brahmaśabdādayo 'pyatra bādhakatayā vaktavyāḥ nanu ca vikāraśabdāditi sūtrakāreṇānnamayādīnāṃ brahmatvāṅgīkṛtāvekāmanupapattiṃ pariharatā lakṣaṇayā sarvānupapattiparihāro 'pi sūcitaḥ ata eva bhogyatvamatra cādyatvamityādinā bhāṣyakṛtā tatraivānupapattiparihāraḥ kṛtaḥ brahmaśabdodita ityādikamapi tatraiva kartumucitam vyavadhāne kāraṇābhāvāt anyathotsūtritatvaprasaṅgāditi maivam tatsūtrasūcitasyāpyarthasya vyavadhāne prayojanasadbhāvāt annamayādīnāṃ pañcānāmapyabrahmatvopapādakopapattyā'bhāsāstatra nirākṛtāḥ annamayamātraviṣayānupapattiparihārastvatretyanena jñāpyate kiñca netaro 'nupapatteriti sūtraṃ kecinna tāvadannamayaḥ paramātmā parāmarśādyanupapatteriti vyākurvate tadapi nirākartumatredamuditamiti 3,431 atrāha jīva evānnamayādiśabdārthaḥ sa hyannavikāraśarīrāvacchinnatvādbhavatyannamayaḥ prāṇamanobuddhayānandopādhyavacchinnaśca bhavati prāṇādivikāro ghaṭākāśamiva ghaṭavikāraḥ tena prāṇamayatvādyupapattiḥ tathāca sa vā eṣa puruṣa iti parāmarśastadupādhiviṣayatayā hi śliṣyataro bhavati rasaśabdaścānnasthasthaviṣṭhabhāgavyāvṛttyartho bhaviṣyati idamiti nirdeśaśca mukhyārthaḥsampadyate prāṇamayādiṣu sarvatra śiraḥprabhṛtyavayavānāṃ vaktavyatvena tatprāye siddhasyāpi kathanopapatteḥ śarīritvamavayavitvaṃ priyādiyogo brahmapucchatvaṃ cetyetatsarvaṃ samañjasaṃ bhavati naca vaktavyaṃ śarīrādikośā eva kutastarhi nāṅgīkriyante tathā cānnamayaprāṇamayamanomayavijñānamayānandamayā me śuddhayantāmiti śrutyantarānuguṇyaṃ ca syāditi kośeṣu brahmaśabdādyanupapatteḥ anyatvamantaratvaṃ śarīratvaṃ copādhyapekṣayā jīve 'pyupapadyante 3,434 nanu jīvapakṣe 'pyanupapattirasti brahmaśabdo hi nirādhāro na paramātmanā vinopapadyate "adyate 'tti ceti'; sarvādyatvaṃ sarvāttṛtvaṃ"prāṇaṃ devāḥ'; iti sarvadevādiceṣyakatva yato vācaḥ'; iti vāṅmanasāgocaratvaṃ"vijñānaṃ devāḥ'; iti sarvadevopāsyatvaṃ jyeṣṭhatvaṃ"so 'kāmayata'; iti saṅkalpapūrvakaṃ sarvasraṣṭṛtvaṃ sarvāntaratvamityādīni nālpatarajñānaśaktayādisampanne jīve sambhavanti taddhetuvyapadeśaścāsaṅgataḥ syāt māntravarṇikavyākhyānatā ca bādhyeta naca jīvajñānānmokṣo yujyata iti maivam upaniṣadarthānabodhāt atra hi jīvabrahmaṇorekatvaṃ vivakṣitam tatra yāni vākyāni śuddhavirodhīni tānyupahitasaṃsārisvarūpāpekṣāṇi brahmaśabdādīni tu tatsvabhāvasiddhaparamātmasvarūpāpekṣāṇi aikyavivakṣā cātra vākyaśābalyānyathānupapattyaiva gamyate nacaivaṃ vinigamanāyāṃ kāraṇābhāvātparamātmaivānnamayādi(śabda)vācyomahākāśadharma evāvacchinnakāśe vyavahriyate "yāvānvāyamākāśastāvāneṣo 'ntarhṛdaya ākāśaḥ'; iti natu paricchinnadharmo vitastimātratvaṃ mahākāśe naca brahma pucchaṃ pratiṣṭhetyanupapannam asya jīvasya brahma pucchamāyatanamadhiṣṭhānaṃ nijaṃ svarūpamityarthopapatteḥ tasmāt"netaraḥ'; ityanupapannamityāśaṅkāṃ parihartuṃ bhedavyapadeśācceti sūtram 3,436 oṃ bhedavyapadeśācca oṃ bhedavyapadeśāc ca bbs_1,1.17 āditye puruṣe cāyamiti bhedopadeśataḥ nāsyābhedo 'sti jīvena
1.1.211d
-च् न्यायसुधा: तत्र चशब्दः प्रतिज्ञासमुच्चयार्थ इति भावेन सूत्रं व्याचष्टे- आदित्य इति स्यादेतदेवं कथञ्चित् यद्यस्यामुपनिषदि जीवपरमात्मनोरभेदो विवक्षितः स्यात् न चैवम् "स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकःऽ; इति पुरुषादित्यशब्दोपलक्षितापकृष्टोत्कृष्टसकलजीवानां नियम्यतयाधिकरणत्वेन परमात्मनश्च नियामकतयाधिष्ठातृत्वेन भेदस्यैवात्रोपदेशात् तथा"रसं ह्येवायं लब्ध्वाऽनन्दी भवतिऽ; इति लब्धृलब्धव्यतया"यदा ह्येवैषःऽ; इत्युपासकोपास्यतया"उपसङ्क्रामतिऽ; इति प्राप्तृप्राप्यतया"भीषास्मातऽ; इति नियम्यनियामकतया च भेदोपदेशा द्रष्टव्याः यदुक्तं वाक्यशाबल्या(न्यथा)नुपपत्तिरत्र प्रमाणमिति तदयुक्तम् केवलं ब्रह्मपरतयैव वाक्यानां समञ्जसीकृतत्वात् ततो न जीवो ऽन्नमयादिशब्दवाच्य इति 3,438 ननु कथमुच्यते नास्य परमात्मनो ऽभेदो ऽस्ति जीवेनेति अनुमानतस्तदभेदस्य प्रमितत्वात् तथा चोक्तविधयान्नमयत्वादिकं जीवस्य किं न स्यात् न चोक्तभेदोपदेशविरोधः अनुमानविरोधेन तस्यैवान्यपरत्वोपपत्तेरित्याशङ्कापरिहाराय सूत्रं कामाच्च नानुमानापेक्षेति तद्वयाचष्टे- नानुमेति ... नानुमा कामचारिणी
-c nyāyasudhā: tatra caśabdaḥ pratijñāsamuccayārtha iti bhāvena sūtraṃ vyācaṣṭe- āditya iti syādetadevaṃ kathañcit yadyasyāmupaniṣadi jīvaparamātmanorabhedo vivakṣitaḥ syāt na caivam "sa yaścāyaṃ puruṣe yaścāsāvāditye sa ekaḥ'; iti puruṣādityaśabdopalakṣitāpakṛṣṭotkṛṣṭasakalajīvānāṃ niyamyatayādhikaraṇatvena paramātmanaśca niyāmakatayādhiṣṭhātṛtvena bhedasyaivātropadeśāt tathā"rasaṃ hyevāyaṃ labdhvā'nandī bhavati'; iti labdhṛlabdhavyatayā"yadā hyevaiṣaḥ'; ityupāsakopāsyatayā"upasaṅkrāmati'; iti prāptṛprāpyatayā"bhīṣāsmāt'; iti niyamyaniyāmakatayā ca bhedopadeśā draṣṭavyāḥ yaduktaṃ vākyaśābalyā(nyathā)nupapattiratra pramāṇamiti tadayuktam kevalaṃ brahmaparatayaiva vākyānāṃ samañjasīkṛtatvāt tato na jīvo 'nnamayādiśabdavācya iti 3,438 nanu kathamucyate nāsya paramātmano 'bhedo 'sti jīveneti anumānatastadabhedasya pramitatvāt tathā coktavidhayānnamayatvādikaṃ jīvasya kiṃ na syāt na coktabhedopadeśavirodhaḥ anumānavirodhena tasyaivānyaparatvopapatterityāśaṅkāparihārāya sūtraṃ kāmācca nānumānāpekṣeti tadvayācaṣṭe- nānumeti ... nānumā kāmacāriṇī
1.1.212
विमतानि शरीराणि मद्भोगायतनानि यत् शरीराणीत्यादिका तु तत्त्वज्ञाने ह्यपेक्ष्यते
vimatāni śarīrāṇi madbhogāyatanāni yat śarīrāṇītyādikā tu tattvajñāne hyapekṣyate
1.1.213a
प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वाद्
pratyakṣādiviruddhatvād
1.1.213bc
न्यायसुधा: ओं कामाच्च नानुमानापेक्षा ओं कामाच् च नानुमानापेक्षा ब्ब्स्_1,1.18 सम्प्रतिपन्नस्वशरीरेषु सिद्धसाधनतापरिहाराय विमतानीत्युक्तम् यद्यस्माच्छरीराणि शरीरत्वादित्यर्थः मच्छरीर(आदि)वदिति दृष्टान्तः आदिग्रहणाद्विप्रतिपन्नानीन्द्रियाणि ममैव करणानि इन्द्रियत्वात्सम्प्रतिपन्नवदित्यादीनामुपादानम् नन्वेतान्यनुमानानि प्रतिक्षेत्रं क्षेत्रज्ञानामभेदं साधयन्ति नतु जीवानां परमात्माभेदम् तेन विमता आत्मानः परमात्मनः (तत्त्वतो) न भिद्यन्ते आत्मत्वात्परमात्मवदित्याद्यनुमानमत्र शङ्कनीयम् न त्विदमिति मैवम् नहि जीवानामुपहितस्वरूपाणामेव साक्षादभेदः सम्भवति प्रत्यक्षादिविरोधात् ततश्च निरुपाधिकेन रूपेणाभेदे ऽनुमानं पर्यवस्यति तथाच कथं न प्रकृतसङ्गतिरिति तत्त्वज्ञाने तत्त्वज्ञानाथर्म् नापेक्ष्यते तत्त्वज्ञानकारणं न भवतीत्यर्थः कुतः प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वात् हिशब्दो दृष्टान्तसूचकः तदयं प्रयोगः विमतानि शरीराणीत्यादिकानुमानुमानत्वेन पराभिमता यथार्थज्ञानकारणं न भवति प्रमाणविरुद्धत्वाद्दहनानुष्णतासाधनानुमानवदिति प्रत्यक्षादिविरुद्धापि सदनुमा किं न स्यादित्यत उक्तम्- कामचारिणीति तद्विवृणोति- अक्षेति ... अक्षागमभयोज्खिता अनुमा कामवृत्ता हि
nyāyasudhā: oṃ kāmācca nānumānāpekṣā oṃ kāmāc ca nānumānāpekṣā bbs_1,1.18 sampratipannasvaśarīreṣu siddhasādhanatāparihārāya vimatānītyuktam yadyasmāccharīrāṇi śarīratvādityarthaḥ maccharīra(ādi)vaditi dṛṣṭāntaḥ ādigrahaṇādvipratipannānīndriyāṇi mamaiva karaṇāni indriyatvātsampratipannavadityādīnāmupādānam nanvetānyanumānāni pratikṣetraṃ kṣetrajñānāmabhedaṃ sādhayanti natu jīvānāṃ paramātmābhedam tena vimatā ātmānaḥ paramātmanaḥ (tattvato) na bhidyante ātmatvātparamātmavadityādyanumānamatra śaṅkanīyam na tvidamiti maivam nahi jīvānāmupahitasvarūpāṇāmeva sākṣādabhedaḥ sambhavati pratyakṣādivirodhāt tataśca nirupādhikena rūpeṇābhede 'numānaṃ paryavasyati tathāca kathaṃ na prakṛtasaṅgatiriti tattvajñāne tattvajñānātharm nāpekṣyate tattvajñānakāraṇaṃ na bhavatītyarthaḥ kutaḥ pratyakṣādiviruddhatvāt hiśabdo dṛṣṭāntasūcakaḥ tadayaṃ prayogaḥ vimatāni śarīrāṇītyādikānumānumānatvena parābhimatā yathārthajñānakāraṇaṃ na bhavati pramāṇaviruddhatvāddahanānuṣṇatāsādhanānumānavaditi pratyakṣādiviruddhāpi sadanumā kiṃ na syādityata uktam- kāmacāriṇīti tadvivṛṇoti- akṣeti ... akṣāgamabhayojkhitā anumā kāmavṛttā hi
1.1.213d
न्यायसुधा: अक्षं प्रत्यक्षम् अनुमानमप्यत्रोपसङ्खयेयम् अक्षागमभयोज्खितेति तद्विरोधभयोज्खितेत्यर्थः कामवृत्ता पुरुषेच्छानुसारिप्रवृत्तिमती नन्वनेन किं विपक्षे बाधकमुक्तमित्यत आह- कुत्रेति 3,439 ... कुत्र नावसरं व्रजेत्
nyāyasudhā: akṣaṃ pratyakṣam anumānamapyatropasaṅkhayeyam akṣāgamabhayojkhiteti tadvirodhabhayojkhitetyarthaḥ kāmavṛttā puruṣecchānusāripravṛttimatī nanvanena kiṃ vipakṣe bādhakamuktamityata āha- kutreti 3,439 ... kutra nāvasaraṃ vrajet
1.1.214
न्यायसुधा: किमाक्षेपे सर्वत्राप्यवसरं व्रजेदित्यर्थः 3,440 तत्कथमित्यत आह- जड इति जड आत्मैव वस्तुत्वात् प्रमेयत्वाज्जडं चितिः घन आकाश इत्याद्या वार्यन्ते केन हेतुना
nyāyasudhā: kimākṣepe sarvatrāpyavasaraṃ vrajedityarthaḥ 3,440 tatkathamityata āha- jaḍa iti jaḍa ātmaiva vastutvāt prameyatvājjaḍaṃ citiḥ ghana ākāśa ityādyā vāryante kena hetunā
1.1.215a
3,440f. न्यायसुधा: आत्मा जडो ज्ञानानाश्रयो वस्तुत्वाद्घटवत् आकाशो घनो निबिडावयवः प्रमेयत्वात्पाषाणवदिति साक्षिप्रत्यक्षविरुद्धम् जडं घटादिकम् चितिश्चेतनम् प्रमेयत्वादात्मवदित्यनुमानविरुद्धम् चैतन्यकार्यस्य सर्वथाप्यनुपलम्भात् आद्यपदेन ब्राह्मणेन सुरा पेया द्रवद्रव्यत्वात् क्षीरवदित्यागमविरुद्धस्य ग्रहणम् केनेत्याक्षेपे यदि प्रत्यक्षादिविरोधिनो ऽप्यनुमात्वं स्यादिति शेषः प्रत्यक्षादिविरुद्धमपि यद्यैक्यानुमानं प्रमाणं स्यात्तदोदाहृतमपि किं न स्यादविशेषादित्युक्तं भवति नन्वत्र कथं प्रयोक्तव्यम् यथान्यासमवेत्येवकारेणाह तर्हि प्रतिज्ञापदव्याघातः स्यादिति चेत् अस्तु नहि प्रत्यक्षादिविरोधादयं गरीयान् समश्च परानुमाने तत्परिहारो ऽप्यत्र तुल्यः नन्वाकाशो घन इति साधने कालादौ व्यभिचारः न पक्षतुल्यत्वात् यदत्र वक्तव्यं तदुपरिष्याद्वक्ष्यत इति 3,443 नन्वथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यत्रैव जीवेशभेदः समर्थितः तथा जन्मादिसूत्रेणापि अतो जीवैक्यमित्युक्तत्वात् अत्रापि पुनस्तत्साधने पुनरुक्तता स्यादित्य आह- न जीवेति न जीवभेदसूत्राणां शङ्कयात्र पुनरुक्तता वाक्यान्तरद्योतकत्वात् पृथगित्यत्र पूर्णता
3,440f. nyāyasudhā: ātmā jaḍo jñānānāśrayo vastutvādghaṭavat ākāśo ghano nibiḍāvayavaḥ prameyatvātpāṣāṇavaditi sākṣipratyakṣaviruddham jaḍaṃ ghaṭādikam citiścetanam prameyatvādātmavadityanumānaviruddham caitanyakāryasya sarvathāpyanupalambhāt ādyapadena brāhmaṇena surā peyā dravadravyatvāt kṣīravadityāgamaviruddhasya grahaṇam kenetyākṣepe yadi pratyakṣādivirodhino 'pyanumātvaṃ syāditi śeṣaḥ pratyakṣādiviruddhamapi yadyaikyānumānaṃ pramāṇaṃ syāttadodāhṛtamapi kiṃ na syādaviśeṣādityuktaṃ bhavati nanvatra kathaṃ prayoktavyam yathānyāsamavetyevakāreṇāha tarhi pratijñāpadavyāghātaḥ syāditi cet astu nahi pratyakṣādivirodhādayaṃ garīyān samaśca parānumāne tatparihāro 'pyatra tulyaḥ nanvākāśo ghana iti sādhane kālādau vyabhicāraḥ na pakṣatulyatvāt yadatra vaktavyaṃ tadupariṣyādvakṣyata iti 3,443 nanvathāto brahmajijñāsetyatraiva jīveśabhedaḥ samarthitaḥ tathā janmādisūtreṇāpi ato jīvaikyamityuktatvāt atrāpi punastatsādhane punaruktatā syāditya āha- na jīveti na jīvabhedasūtrāṇāṃ śaṅkayātra punaruktatā vākyāntaradyotakatvāt pṛthagityatra pūrṇatā
1.1.215e
-द् न्यायसुधा: अत्र शास्त्रे तत्र तत्र प्रकरणे ह्यैक्यविवक्षायां चोदितायां तत्तद्गतभेदवाक्यद्योतनेन सूत्रेषु भेदसमर्थनं क्रियते अतस्तात्पर्यभेदान्न पुनरुक्तता शङ्कया तथा हि जिज्ञासावाक्येष्वभेदशङ्कायां तद्गतब्रह्मशब्देनैव भेदसमर्थनम् जिज्ञास्यस्य ब्रह्मणो जीवत्वे शङ्किते तत्पूर्ववाक्योक्तलक्षणेन भेदसाधनमित्यादि स्वयमूह्यम् एवमेव"भेदव्यपदेशाच्चान्यःऽ; इत्यादावपि पुनरुक्तदोषः परिहरणीयः नन्वेवं सत्यभेदः स्वरूपेण कुत्रापि न निराकृतः स्यादित्यत आह- पृथगिति पूर्णता प्रधानता भेदसाधनस्य स्वातन्त्र्येण विचारितत्वात् यद्यपि प्रकरणविशेषविषयतयाभेदे निराकृते ऽपि स्वरूपनिराकरणमर्थात्सिद्धयति तथापि वस्तुस्थितिकथनमेतदित्यदोषः अथवा पुनरुक्तिपरिहारस्यैवंजातत्वात्"अत यव चोपमाऽ; इत्यादिसूत्राण्यापातप्रतीतभाष्यदिशा भेदपराणीव प्रतिभान्ति तन्निरासार्थमिदमुक्तम् "पृथगुपदेशातऽ; इत्यत्रैव भेदसमर्थनस्य पूर्णता पर्यवसानमिति यद्यप्येतत्करिष्यमाणव्याख्यानादेव ज्ञास्यते तथापि स्पष्टार्थमुक्तमित्यदोषः 3,445 शरीरादिकोशा एवान्नमयादिशब्दवाच्या इति पक्षो ऽपि नेतरो ऽनुपपत्तेरिति साधारणदोषेण दूषित एव विशेषदोषेण दूषयितुं सूत्रम्- अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्तीति ओं अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ओं अस्मिन्न् अस्य च तद्योगं शास्ति ब्ब्स्_1,1.19 योगमन्नमयाद्यैर्यत् फलत्वेनास्य शंसति स्थानद्वये ऽप्यतः कोशा एत इत्यतिसाहसम्
-d nyāyasudhā: atra śāstre tatra tatra prakaraṇe hyaikyavivakṣāyāṃ coditāyāṃ tattadgatabhedavākyadyotanena sūtreṣu bhedasamarthanaṃ kriyate atastātparyabhedānna punaruktatā śaṅkayā tathā hi jijñāsāvākyeṣvabhedaśaṅkāyāṃ tadgatabrahmaśabdenaiva bhedasamarthanam jijñāsyasya brahmaṇo jīvatve śaṅkite tatpūrvavākyoktalakṣaṇena bhedasādhanamityādi svayamūhyam evameva"bhedavyapadeśāccānyaḥ'; ityādāvapi punaruktadoṣaḥ pariharaṇīyaḥ nanvevaṃ satyabhedaḥ svarūpeṇa kutrāpi na nirākṛtaḥ syādityata āha- pṛthagiti pūrṇatā pradhānatā bhedasādhanasya svātantryeṇa vicāritatvāt yadyapi prakaraṇaviśeṣaviṣayatayābhede nirākṛte 'pi svarūpanirākaraṇamarthātsiddhayati tathāpi vastusthitikathanametadityadoṣaḥ athavā punaruktiparihārasyaivaṃjātatvāt"ata yava copamā'; ityādisūtrāṇyāpātapratītabhāṣyadiśā bhedaparāṇīva pratibhānti tannirāsārthamidamuktam "pṛthagupadeśāt'; ityatraiva bhedasamarthanasya pūrṇatā paryavasānamiti yadyapyetatkariṣyamāṇavyākhyānādeva jñāsyate tathāpi spaṣṭārthamuktamityadoṣaḥ 3,445 śarīrādikośā evānnamayādiśabdavācyā iti pakṣo 'pi netaro 'nupapatteriti sādhāraṇadoṣeṇa dūṣita eva viśeṣadoṣeṇa dūṣayituṃ sūtram- asminnasya ca tadyogaṃ śāstīti oṃ asminnasya ca tadyogaṃ śāsti oṃ asminn asya ca tadyogaṃ śāsti bbs_1,1.19 yogamannamayādyairyat phalatvenāsya śaṃsati sthānadvaye 'pyataḥ kośā eta ityatisāhasam
1.1.216
-ह् न्यायसुधा: यद्यस्मादस्य स य एवंविदित्युक्तस्य ब्रह्मविदः फलत्वेनान्नमयादिभिर्योगं तत्प्राप्तिं स्थानद्वये ऽप्यनुवाकद्वये ऽपि शंसति कथयति श्रुतिः एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामतीत्यादि एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रम्येत्यादि च अत एते ऽन्नमयादयः कोशा इत्येतद्वयाख्यानमतिसाहसं पूर्वोत्तरापरामर्शमूलम् नहि शरीरादिकोशप्राप्तिर्ब्रह्मविद्याफलमिति सम्भवति तरति शोकमात्मविदित्यादिविरोधात् शरीरादेश्च शोकरूपत्वात् स्यादेतद्यद्यत्रान्नमयादिप्राप्तिरुच्येत न चैतदस्ति उपसङ्क्रमशब्दस्यातिक्रमार्थत्वादित्यत आह- उपसङ्क्रमणं चेति 3,446 उपसङ्क्रमणं चैव द्वितीयोद्देशितं प्रति अतिक्रमं वदन्तं तमुपशब्दो निवारयेत्
-h nyāyasudhā: yadyasmādasya sa ya evaṃvidityuktasya brahmavidaḥ phalatvenānnamayādibhiryogaṃ tatprāptiṃ sthānadvaye 'pyanuvākadvaye 'pi śaṃsati kathayati śrutiḥ etamannamayamātmānamupasaṅkrāmatītyādi etamannamayamātmānamupasaṅkramyetyādi ca ata ete 'nnamayādayaḥ kośā ityetadvayākhyānamatisāhasaṃ pūrvottarāparāmarśamūlam nahi śarīrādikośaprāptirbrahmavidyāphalamiti sambhavati tarati śokamātmavidityādivirodhāt śarīrādeśca śokarūpatvāt syādetadyadyatrānnamayādiprāptirucyeta na caitadasti upasaṅkramaśabdasyātikramārthatvādityata āha- upasaṅkramaṇaṃ ceti 3,446 upasaṅkramaṇaṃ caiva dvitīyoddeśitaṃ prati atikramaṃ vadantaṃ tamupaśabdo nivārayet
1.1.217ab
न्यायसुधा: द्वितीयोद्देशितं प्रति द्वितीयया कर्मत्वेनोक्तमन्नमयादिकं प्रति यदुपसङ्क्रमणमुच्यते तदतिक्रमं वदन्तम् उपसङ्क्रमणपदवाचिपदमतिक्रमार्थं व्याकुर्वन्तमिति यावत् उपशब्दो निवारयेत् तस्योपशब्दविरोधः स्यात् उपपूर्वस्य क्रमेः प्राप्त्यर्थत्वात् दोषान्तरमाह- अश्रुतस्येति अश्रुतस्यातिशब्दस्य स्थानं दद्यात् कथं पुनः
nyāyasudhā: dvitīyoddeśitaṃ prati dvitīyayā karmatvenoktamannamayādikaṃ prati yadupasaṅkramaṇamucyate tadatikramaṃ vadantam upasaṅkramaṇapadavācipadamatikramārthaṃ vyākurvantamiti yāvat upaśabdo nivārayet tasyopaśabdavirodhaḥ syāt upapūrvasya krameḥ prāptyarthatvāt doṣāntaramāha- aśrutasyeti aśrutasyātiśabdasya sthānaṃ dadyāt kathaṃ punaḥ
1.1.217cd
न्यायसुधा: पुनरिति दोषान्तरसमुच्चयार्थः श्रुताश्रुतपरित्यागकल्पने विगतह्रियाम्
nyāyasudhā: punariti doṣāntarasamuccayārthaḥ śrutāśrutaparityāgakalpane vigatahriyām
1.1.218ab
न्यायसुधा: वाक्यद्वयतात्पर्यमाह- श्रुतेति एवं व्याकुर्वाणेन हि श्रुतमुपशब्दं त्यक्तवा तत्स्थाने ऽश्रुतो ऽतिशब्दो ऽध्याहार्यः तथाच श्रुतपरित्यागो ऽश्रुतकल्पनं च स्यात् तदुभयं च लज्जाहेतुरिति न वयं श्रुतपरित्यागेनाश्रुताध्याहारं कुर्मो येनायं दोषः स्यात् किं नामाव्ययानामनेकार्थत्वादुपशब्दो ऽतिशब्दार्थो व्याख्यायत इति चेन्न नियामकेन विना प्रसिद्धार्थत्यागाप्रसिद्धार्थस्वीकारानुपपत्तेः 3,447 न ह्यव्ययान्यनेकार्थानीत्येतावतान्तःशब्दस्य बहिरित्यर्थो गृह्यते किन्तु प्रयोगादिकमनुसृत्यैवेति स्थिते ऽभ्युपगम्यापि दोषमाह- मृतावेवेति मृतावेव परित्यागः कृतो ह्यन्नमयस्य च
nyāyasudhā: vākyadvayatātparyamāha- śruteti evaṃ vyākurvāṇena hi śrutamupaśabdaṃ tyaktavā tatsthāne 'śruto 'tiśabdo 'dhyāhāryaḥ tathāca śrutaparityāgo 'śrutakalpanaṃ ca syāt tadubhayaṃ ca lajjāheturiti na vayaṃ śrutaparityāgenāśrutādhyāhāraṃ kurmo yenāyaṃ doṣaḥ syāt kiṃ nāmāvyayānāmanekārthatvādupaśabdo 'tiśabdārtho vyākhyāyata iti cenna niyāmakena vinā prasiddhārthatyāgāprasiddhārthasvīkārānupapatteḥ 3,447 na hyavyayānyanekārthānītyetāvatāntaḥśabdasya bahirityartho gṛhyate kintu prayogādikamanusṛtyaiveti sthite 'bhyupagamyāpi doṣamāha- mṛtāveveti mṛtāveva parityāgaḥ kṛto hyannamayasya ca
1.1.218cd
न्यायसुधा: हि यस्मादन्नमयस्य कोशस्य चशब्दात्प्राणमयस्य च परित्यागो मृतावेव कृतो भवति मृतेः शरीरत्यागरूपत्वात् तस्मादस्माल्लोकात्प्रेत्येति मरणोक्तयैवान्नमयाद्यतिक्रमस्योक्तत्वातपुनरेतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामतीति तदतिक्रमोक्तौ पुनरुक्तिः प्रसज्येतेति किञ्च ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युपक्रमानुगुण्यं च प्राप्तिपरत्वे स्यात् अतो नान्नमयादयः कोशाः किन्तु विष्णुरेव शुद्धिप्रार्थनलिङ्गाद्वाक्यान्तरोक्तानां कोशत्वे ऽपि न कश्चिद्विरोधः अपि च ते ऽन्नमयादयः एते त्वन्नरसमय इत्युपक्रमाद्रसो वै स इति वाक्यशेषाच्चान्नरसमयादय इति शब्दान्तरन्यायेनाप्यन्ये भविष्यन्तीति सर्वमनवद्यम् 3,449 एवमन्नमयादीनां पञ्चानामपि परब्रह्मत्वप्रतिपादनपरतया सूत्राणि व्याख्याय परेषागमव्याख्यां प्रत्याख्यातुमुत्तरो ऽयं ग्रन्थसन्दर्भ आरभ्यते तत्र मायावादिनो ऽन्नमयादयः पञ्चापि कोशा इति मन्यमाना ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेत्युक्तस्य ब्रह्मणः स्वप्राधान्येन ज्ञेयत्वप्रतिपादकान्येतानि सूत्राणीति व्याचक्षते तथा हि अन्नमयादयश्चत्वारस्तावदन्नादिविकाराः कोशा एव तथाच विकारार्थे मयट्प्रवाहे सत्यानन्दमय एवाकस्मादर्धचरतीयन्यायेन कथमेव मयटः प्राचुर्यार्थत्वं ब्रह्मविषयत्वं चाश्रीयते मान्त्रवर्णिकब्रह्माधिकारादिति चेत् अन्नमयादीनामपि तर्हि ब्रह्मत्वप्रसङ्गः अन्नमयादीनामन्तरस्यान्यस्य श्रवणादब्रह्मत्वमानन्दमयस्य तु तदभावाद्ब्रह्मत्वमिति चेन्न तत्रापि सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति प्रकृतस्य ब्रह्मणो ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेत्यानन्दमयाश्रयतयोक्तत्वात् तद्विजिज्ञापयिषयैवान्नमयादयः पञ्चापि कोशाः कल्प्यन्ते नन्वन्नमयादीनाभिवानन्दमयस्य पुच्छत्वेनोक्तं ब्रह्म कथं स्वप्रधानं स्यात् न स्वप्रधानतया प्रकृतत्वात् नचानन्दमयावयत्वेनापि ब्रह्मणि ज्ञायमाने प्रकृतत्वं न हीयते आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वादिति वाच्यम् तथा सति तदेवावयव्यवयवश्चेत्यसामञ्जस्याप्रसङ्गात् अन्यतरपरिग्रहे च पुच्छस्यैव ब्रह्मत्वं युक्तम् ब्रह्मशब्दश्रवणात् न त्वानन्दमयस्य तत्र ब्रह्मशब्दाश्रवणात् असन्नेवेति श्लोकस्य ब्रह्मपुच्छमित्युक्तब्रह्मविषयत्वात् न ह्यत्रानन्दमयो ऽन्वाकृष्टते किन्तु पुच्छतयोक्तं ब्रह्म स्वप्रधानतया न चानन्द(मय)स्यानुभवसिद्धस्य भावाभावशङ्का युज्यते कथं तर्हि पुच्छत्वोक्तिः पुच्छवत्पुच्छमित्याश्रयार्थत्वात् 3,449f. किञ्चानन्दमयस्य प्रियाद्यवयवयोगाशारीरत्वाभ्यां सविशेषत्त्वाद्ब्रह्मणो ऽपि सविशेषत्वप्रसङ्गः निर्विशेषं च ब्रह्म वाङ्मनसागोचरत्वश्रुतेः मयटः प्राचुर्यार्थत्वे ऽप्यानन्दप्रचुर इत्युक्ते दुःखाल्पत्वमपि गम्यते प्राचुर्यस्य लोके प्रतियोग्यल्पतासापेक्षत्वात् नच ब्रह्मणि दुःखं सम्भवति किञ्च प्रियादीनां प्रतिशरीरं भेदेनानन्दमयस्यापि भेदे ब्रह्मणो ऽपि प्रतिशरीरं भेदः प्रसज्येत नच तद्युक्तम् अनन्तत्वश्रुतेः नचैवं भागर्वी वारुणी विद्या विरुद्धयेत तत्र मयटो ऽश्रवणेन भिन्नविषयत्वात् एतमानन्दमयमात्मानमिति चान्नमयादीनामिवानन्दमयस्यातिक्रमणीयतयोक्तस्याब्रह्मत्वात् अन्ते मयटः श्रवणेन पूर्वमपि तदध्याहारे पूर्वमपि नानन्दमयो ब्रह्मास्तु ब्रह्मज्ञानार्थिनस्तु तदुपदेशो द्वारतयोपपन्नो भविष्यतीति 3,456 नन्वेवं तर्हि कथं सूत्राणि आनन्दमयस्य ब्रह्मताप्रतिपादनपरतयोपलम्भात् मैवम् वेदसूत्रयोर्विरोधे गुणे त्वन्याय्यकल्पनेति न्यायेन सूत्राणां कथञ्चिद्योज्यत्वात् तस्मादानन्दमयादयः पञ्चापि कोशा न ब्रह्मेति 3,460 तदेतत्सूत्रव्याख्यानेन निराकृतमपि शिष्यहिततया स्फुटं निराकरोति ये ऽन्नमिति ये ऽन्नं ब्रह्मेत्याद्युपासां सामानाधिकरण्यतः
nyāyasudhā: hi yasmādannamayasya kośasya caśabdātprāṇamayasya ca parityāgo mṛtāveva kṛto bhavati mṛteḥ śarīratyāgarūpatvāt tasmādasmāllokātpretyeti maraṇoktayaivānnamayādyatikramasyoktatvātapunaretamannamayamātmānamupasaṅkrāmatīti tadatikramoktau punaruktiḥ prasajyeteti kiñca brahmavidāpnoti paramityupakramānuguṇyaṃ ca prāptiparatve syāt ato nānnamayādayaḥ kośāḥ kintu viṣṇureva śuddhiprārthanaliṅgādvākyāntaroktānāṃ kośatve 'pi na kaścidvirodhaḥ api ca te 'nnamayādayaḥ ete tvannarasamaya ityupakramādraso vai sa iti vākyaśeṣāccānnarasamayādaya iti śabdāntaranyāyenāpyanye bhaviṣyantīti sarvamanavadyam 3,449 evamannamayādīnāṃ pañcānāmapi parabrahmatvapratipādanaparatayā sūtrāṇi vyākhyāya pareṣāgamavyākhyāṃ pratyākhyātumuttaro 'yaṃ granthasandarbha ārabhyate tatra māyāvādino 'nnamayādayaḥ pañcāpi kośā iti manyamānā brahmapucchaṃ pratiṣṭhetyuktasya brahmaṇaḥ svaprādhānyena jñeyatvapratipādakānyetāni sūtrāṇīti vyācakṣate tathā hi annamayādayaścatvārastāvadannādivikārāḥ kośā eva tathāca vikārārthe mayaṭpravāhe satyānandamaya evākasmādardhacaratīyanyāyena kathameva mayaṭaḥ prācuryārthatvaṃ brahmaviṣayatvaṃ cāśrīyate māntravarṇikabrahmādhikārāditi cet annamayādīnāmapi tarhi brahmatvaprasaṅgaḥ annamayādīnāmantarasyānyasya śravaṇādabrahmatvamānandamayasya tu tadabhāvādbrahmatvamiti cenna tatrāpi satyaṃ jñānamanantaṃ brahmeti prakṛtasya brahmaṇo brahma pucchaṃ pratiṣṭhetyānandamayāśrayatayoktatvāt tadvijijñāpayiṣayaivānnamayādayaḥ pañcāpi kośāḥ kalpyante nanvannamayādīnābhivānandamayasya pucchatvenoktaṃ brahma kathaṃ svapradhānaṃ syāt na svapradhānatayā prakṛtatvāt nacānandamayāvayatvenāpi brahmaṇi jñāyamāne prakṛtatvaṃ na hīyate ānandamayasya brahmatvāditi vācyam tathā sati tadevāvayavyavayavaścetyasāmañjasyāprasaṅgāt anyataraparigrahe ca pucchasyaiva brahmatvaṃ yuktam brahmaśabdaśravaṇāt na tvānandamayasya tatra brahmaśabdāśravaṇāt asanneveti ślokasya brahmapucchamityuktabrahmaviṣayatvāt na hyatrānandamayo 'nvākṛṣṭate kintu pucchatayoktaṃ brahma svapradhānatayā na cānanda(maya)syānubhavasiddhasya bhāvābhāvaśaṅkā yujyate kathaṃ tarhi pucchatvoktiḥ pucchavatpucchamityāśrayārthatvāt 3,449f. kiñcānandamayasya priyādyavayavayogāśārīratvābhyāṃ saviśeṣattvādbrahmaṇo 'pi saviśeṣatvaprasaṅgaḥ nirviśeṣaṃ ca brahma vāṅmanasāgocaratvaśruteḥ mayaṭaḥ prācuryārthatve 'pyānandapracura ityukte duḥkhālpatvamapi gamyate prācuryasya loke pratiyogyalpatāsāpekṣatvāt naca brahmaṇi duḥkhaṃ sambhavati kiñca priyādīnāṃ pratiśarīraṃ bhedenānandamayasyāpi bhede brahmaṇo 'pi pratiśarīraṃ bhedaḥ prasajyeta naca tadyuktam anantatvaśruteḥ nacaivaṃ bhāgarvī vāruṇī vidyā viruddhayeta tatra mayaṭo 'śravaṇena bhinnaviṣayatvāt etamānandamayamātmānamiti cānnamayādīnāmivānandamayasyātikramaṇīyatayoktasyābrahmatvāt ante mayaṭaḥ śravaṇena pūrvamapi tadadhyāhāre pūrvamapi nānandamayo brahmāstu brahmajñānārthinastu tadupadeśo dvāratayopapanno bhaviṣyatīti 3,456 nanvevaṃ tarhi kathaṃ sūtrāṇi ānandamayasya brahmatāpratipādanaparatayopalambhāt maivam vedasūtrayorvirodhe guṇe tvanyāyyakalpaneti nyāyena sūtrāṇāṃ kathañcidyojyatvāt tasmādānandamayādayaḥ pañcāpi kośā na brahmeti 3,460 tadetatsūtravyākhyānena nirākṛtamapi śiṣyahitatayā sphuṭaṃ nirākaroti ye 'nnamiti ye 'nnaṃ brahmetyādyupāsāṃ sāmānādhikaraṇyataḥ
1.1.219
उक्तवा पञ्चस्वरूपाणां पुनस्तत्प्राप्तिवादिनी स्थानद्वयगता वेदवाणी तदपलापिनाम्
uktavā pañcasvarūpāṇāṃ punastatprāptivādinī sthānadvayagatā vedavāṇī tadapalāpinām
1.1.220ab
तमसो ऽन्यत्र संस्थानं कथमेव सहेत सा
tamaso 'nyatra saṃsthānaṃ kathameva saheta sā
1.1.220cd
न्यायसुधा: इत्यादीति क्रियाविशेषणम् पञ्चस्वरूपणामिति विशेषणसमास एवायं न द्विगुः तद्धितार्थाद्यभावात् तत्प्राप्तिवादिनी ज्ञानफलत्वेनेति शेषः स्थानद्वयमनुवाकद्वयम् तदपलापिनामन्नमयादीनाम् इदमुक्तं भवति अन्नमयादिपञ्चकं यदि न ब्रह्म तदान्नमयादीन्प्रत्युदाहृतश्लोकेषु ये ऽन्नं ब्रह्मोपासत इति प्रथमानुवाके ऽन्नं ब्रह्मेति व्यजानादित्युत्तरानुवाके च ब्रह्मतयोक्तिविरोधः स्यात् नहि पुच्छस्यापि ब्रह्मत्वे प्रमाणमस्त्यन्यदतो ब्रह्मशब्दात् नन्वेतद्ब्रह्मज्ञानद्वारतयोपदिष्यम् नतु ब्रह्मतयोपदिष्यमिति चेन्न सामानाधिकरण्येनोक्तत्वात् नच सामानाधिकरण्यमपि गौणम् तथा सति विदुषस्तत्प्राप्तिरुक्ता विरुद्धयेत नच तत्रातिक्रमो ऽथर् इत्युक्तम् नचानन्दमये ब्रह्मशब्दो नास्ति श्लोकस्य पुच्छविषयत्वादिति वाच्यम् तथा सत्यन्नमयादिश्लोकानामपि तथात्वप्राप्तेः किञ्च बाधकवशादित्थमाश्रीयते एवमेव वा नाद्यः बाधकानां परिहृतत्वात् द्वितीये तु निर्निमित्तं वेदार्थभूतब्रह्मापलापिनो बौद्धस्येव वेदाभिमानिकोपेन नरकप्राप्तिः स्यादिति 3,465 स्थानद्वयगतेत्युक्तम् प्राक् च भृगोश्चैतद्वदिष्यतीति तत्रोत्तरानुवाकोक्तस्य ब्रह्मत्वं प्रपञ्चयति- अधीहीति अधीहि भगवो ब्रह्मेत्युक्तो ऽन्नप्राणपूर्वकम्
nyāyasudhā: ityādīti kriyāviśeṣaṇam pañcasvarūpaṇāmiti viśeṣaṇasamāsa evāyaṃ na dviguḥ taddhitārthādyabhāvāt tatprāptivādinī jñānaphalatveneti śeṣaḥ sthānadvayamanuvākadvayam tadapalāpināmannamayādīnām idamuktaṃ bhavati annamayādipañcakaṃ yadi na brahma tadānnamayādīnpratyudāhṛtaślokeṣu ye 'nnaṃ brahmopāsata iti prathamānuvāke 'nnaṃ brahmeti vyajānādityuttarānuvāke ca brahmatayoktivirodhaḥ syāt nahi pucchasyāpi brahmatve pramāṇamastyanyadato brahmaśabdāt nanvetadbrahmajñānadvāratayopadiṣyam natu brahmatayopadiṣyamiti cenna sāmānādhikaraṇyenoktatvāt naca sāmānādhikaraṇyamapi gauṇam tathā sati viduṣastatprāptiruktā viruddhayeta naca tatrātikramo 'thar ityuktam nacānandamaye brahmaśabdo nāsti ślokasya pucchaviṣayatvāditi vācyam tathā satyannamayādiślokānāmapi tathātvaprāpteḥ kiñca bādhakavaśāditthamāśrīyate evameva vā nādyaḥ bādhakānāṃ parihṛtatvāt dvitīye tu nirnimittaṃ vedārthabhūtabrahmāpalāpino bauddhasyeva vedābhimānikopena narakaprāptiḥ syāditi 3,465 sthānadvayagatetyuktam prāk ca bhṛgoścaitadvadiṣyatīti tatrottarānuvākoktasya brahmatvaṃ prapañcayati- adhīhīti adhīhi bhagavo brahmetyukto 'nnaprāṇapūrvakam
1.1.221a
आह ब्रह्म कथं तन्न
āha brahma kathaṃ tanna
1.1.221bc
3,465f. न्यायसुधा: अधीह्यध्यापय ण्यर्थस्यान्तर्णीतत्वात् भगवो भगवन् मतुवसो रुः सम्बुद्धौ छन्दसीति वचनात् उक्तो भृगुणा पृष्टो वरुणः"भृगुर्वै वारुणिः वरुणं पितरमुपससार अधीहि भगवो ब्रह्मेति तस्मा एतत्प्रोवाच अन्नं प्राणं चक्षुःश्रोत्रंमनोवाचमऽ; इत्येवं ब्रह्मप्रश्नोत्तरत्वेनोक्तत्वादन्नादिकं ब्रह्मैव भवितुमर्हतीत्यर्थः ननु तत्र मयटो ऽश्रवणाद्भिन्नविषयत्वमिति चेन्न उक्तोत्तरत्वात् किञ्च यथा सत्यन्नमयादीन्प्रत्युदाहृतश्लोकेषु मयटो ऽश्रवणाद्भिन्नविषयत्वं स्यात् अस्त्विति चेन्न तथा सति तदुदाहरणस्यासङ्गतिप्रसङ्गात् यस्यान्नादेर्विकारास्तेतत्प्रशंसापरतया सङ्गतिस्त्विति चेन्न मनोमयश्लोके तदयोगात् तर्हि तत एवानुपपत्तेरन्नादिशब्दैरन्नमयादय एवोच्यत इति कल्प्यत इति चेत् तर्ह्यत्रापि प्रकरणवशादन्नमयादय एवोच्यन्त इत्यङ्गीकार्यम् उक्ते ऽर्थे हि संवादित्वेनेयमाख्यायिकोक्ता तस्मादन्नमयादय एवात्रोच्यन्ते ते च ब्रह्मप्रश्नोत्तरत्वेनोक्तत्वान्यथानुपपत्त्या ब्रह्मैवेति यद्यपि"सैषा भार्गवी वारुणक्ष विद्या परमे व्योमन्प्रतिष्ठिताऽ; इति साक्षाद्ब्रह्मविद्यात्वमुच्यते तथापि मीमांसार्थं युक्तयुपन्यासः अथवा अस्यापि समानयोगक्षेमत्वादिति 3,468 स्यादेतत् ब्रह्मप्रश्नोत्तरतयोक्तिमात्रेण न वरुणोक्तानामन्नादीनां ब्रह्मत्वं सिद्धयति ब्रह्मज्ञानोपायतयापि तदुपदेशोपपत्तेः तथा हि द्वितीयाचन्द्रप्रश्ने ऽचन्द्ररूपापि शाखा चन्द्रतयोच्यते चन्द्रज्ञानोपायत्वात् यथा वारुन्धतीप्रश्ने तत्समीपवर्तिनी पृथुला तारकारुन्धतीत्वेनोपदिश्यते अरुन्धतीज्ञानद्वारत्वात् द्वारत्वं चान्नादिशब्दोदितानां शरीरादीनां बहिर्वृत्तिनिवारणद्वारा ब्रह्मज्ञानं प्रत्युपपद्यत एवेति मैवम् किमनेन व्यभिचारश्चोद्यते किंवान्यथासिद्धिः सम्भाव्यते उत सा निश्चीयते पक्षत्रयमसम्बद्धमित्याह- द्वारमिति 3,469 ... द्वारं तदिति वादिनः उपसत्तिं कथं विद्युर्
3,465f. nyāyasudhā: adhīhyadhyāpaya ṇyarthasyāntarṇītatvāt bhagavo bhagavan matuvaso ruḥ sambuddhau chandasīti vacanāt ukto bhṛguṇā pṛṣṭo varuṇaḥ"bhṛgurvai vāruṇiḥ varuṇaṃ pitaramupasasāra adhīhi bhagavo brahmeti tasmā etatprovāca annaṃ prāṇaṃ cakṣuḥśrotraṃmanovācam'; ityevaṃ brahmapraśnottaratvenoktatvādannādikaṃ brahmaiva bhavitumarhatītyarthaḥ nanu tatra mayaṭo 'śravaṇādbhinnaviṣayatvamiti cenna uktottaratvāt kiñca yathā satyannamayādīnpratyudāhṛtaślokeṣu mayaṭo 'śravaṇādbhinnaviṣayatvaṃ syāt astviti cenna tathā sati tadudāharaṇasyāsaṅgatiprasaṅgāt yasyānnādervikārāstetatpraśaṃsāparatayā saṅgatistviti cenna manomayaśloke tadayogāt tarhi tata evānupapatterannādiśabdairannamayādaya evocyata iti kalpyata iti cet tarhyatrāpi prakaraṇavaśādannamayādaya evocyanta ityaṅgīkāryam ukte 'rthe hi saṃvāditveneyamākhyāyikoktā tasmādannamayādaya evātrocyante te ca brahmapraśnottaratvenoktatvānyathānupapattyā brahmaiveti yadyapi"saiṣā bhārgavī vāruṇakṣa vidyā parame vyomanpratiṣṭhitā'; iti sākṣādbrahmavidyātvamucyate tathāpi mīmāṃsārthaṃ yuktayupanyāsaḥ athavā asyāpi samānayogakṣematvāditi 3,468 syādetat brahmapraśnottaratayoktimātreṇa na varuṇoktānāmannādīnāṃ brahmatvaṃ siddhayati brahmajñānopāyatayāpi tadupadeśopapatteḥ tathā hi dvitīyācandrapraśne 'candrarūpāpi śākhā candratayocyate candrajñānopāyatvāt yathā vārundhatīpraśne tatsamīpavartinī pṛthulā tārakārundhatītvenopadiśyate arundhatījñānadvāratvāt dvāratvaṃ cānnādiśabdoditānāṃ śarīrādīnāṃ bahirvṛttinivāraṇadvārā brahmajñānaṃ pratyupapadyata eveti maivam kimanena vyabhicāraścodyate kiṃvānyathāsiddhiḥ sambhāvyate uta sā niścīyate pakṣatrayamasambaddhamityāha- dvāramiti 3,469 ... dvāraṃ taditi vādinaḥ upasattiṃ kathaṃ vidyur
1.1.221d
न्यायसुधा: तदन्नादिकम् उपपत्तिं ब्रह्मज्ञानार्थोपसत्त्युत्तरकालीनं गुरूपदेशप्रकारमित्यर्थः कथमित्याक्षेपे न विद्युरित्यर्थः गुरूपदेशप्रकाराज्ञानविजृम्भितेयं शङ्केति भावः तत्कथं न विद्युरित्यत आह-उपसन्नायेति ... उपसन्नाय हि त्रिशः
nyāyasudhā: tadannādikam upapattiṃ brahmajñānārthopasattyuttarakālīnaṃ gurūpadeśaprakāramityarthaḥ kathamityākṣepe na vidyurityarthaḥ gurūpadeśaprakārājñānavijṛmbhiteyaṃ śaṅketi bhāvaḥ tatkathaṃ na vidyurityata āha-upasannāyeti ... upasannāya hi triśaḥ
1.1.223ab
न्यायसुधा: ब्रह्मैव वक्तव्यम् न पुनर्यत्किञ्चित् अबोधे ऽपि पुनः पुनः तदेव शब्दान्तरेण वक्तव्यम् द्वारं च द्वारतयैव वक्तव्यम् नतु तदात्मकत्वेन नहि धूमो ऽग्न्यात्मकत्वेन प्रदश्यर्ते चन्द्रद्युदाहरणमप्यसिद्धमेवेति आगमा वेदाः सम्प्रदायविदः स्मृतीतिहासपुराणकर्तारः अपि चावितरेतरसमुच्चयार्थौ तर्हि उपदेशप्रकाराज्ञतया वरुणो ऽन्यदुपदिशतीत्यस्तु मैवम् लोकपालस्यैतावज्ज्ञानाभावसम्भवादित्याशयेन द्वारोपदेशशङ्कानिराकरणमुपसंहरति- तदिति तद् यत्किञ्चित् कथं ब्रूयादुपसन्नाय दिक्पतिः
nyāyasudhā: brahmaiva vaktavyam na punaryatkiñcit abodhe 'pi punaḥ punaḥ tadeva śabdāntareṇa vaktavyam dvāraṃ ca dvāratayaiva vaktavyam natu tadātmakatvena nahi dhūmo 'gnyātmakatvena pradaśyarte candradyudāharaṇamapyasiddhameveti āgamā vedāḥ sampradāyavidaḥ smṛtītihāsapurāṇakartāraḥ api cāvitaretarasamuccayārthau tarhi upadeśaprakārājñatayā varuṇo 'nyadupadiśatītyastu maivam lokapālasyaitāvajjñānābhāvasambhavādityāśayena dvāropadeśaśaṅkānirākaraṇamupasaṃharati- taditi tad yatkiñcit kathaṃ brūyādupasannāya dikpatiḥ
1.1.223cd
3,470 न्यायसुधा: नन्वब्रह्मैव ब्रह्म पृष्टवते वरुणेनोक्तं व्यामोहनायेति किं न स्यादित्यत आह- न वदेदिति न वदेद् ब्रह्म च कथं मायावी नहि वारिराट्
3,470 nyāyasudhā: nanvabrahmaiva brahma pṛṣṭavate varuṇenoktaṃ vyāmohanāyeti kiṃ na syādityata āha- na vadediti na vaded brahma ca kathaṃ māyāvī nahi vārirāṭ
1.1.224
न्यायसुधा: किमाक्षेपे ब्रह्मैव वदेदित्यर्थः तत्र हेतुर्मायावी न हीति आप्तत्वादित्यर्थः विवक्षितार्थतत्त्वज्ञानं हि वरुणस्य दिक्पतेः प्रसिद्धम् अविप्रलम्भकत्वं च पितृत्वात् भृगोर्ब्रह्मज्ञानयोग्यत्वात् उपसन्नायेति प्रसङ्गदोषस्य निरस्तत्वात् वारिराडिति भूताभिमानित्वेनोक्तस्यापटुकरणत्वासम्भवात् विवक्षायाश्चोपदेशादेव सिद्धेः अत एव श्रुतिर्वारुणिरः(वरुणं)पितरमुपससादेत्याह तदनेनाप्तेन ब्रह्मप्रश्नोत्तरत्वेनोक्तत्वमन्नादीनां ब्रह्मत्वे हेतुरित्युक्तं भवति 3,471 ननु वरुणेनोक्तेष्वन्नादिष्वन्नप्राणमनांसि सन्तु ब्रह्मस्वरूपाणि अन्नादिशब्दानामत्तृत्वाद्यर्थतयानुपपत्त्यभावात् चक्षुःश्रोत्रवाक्शब्दं तु कथं ब्रह्म स्यात् चक्षुरादिशब्दानां चष्टे ऽनेनेति चक्षुः शृणोत्यनेनेति श्रोत्रम् वदत्यनयेति वागिति करणार्थत्वात् ब्रह्मणश्च करणत्वानुपपत्तेरिति चेन्न कर्तर्यपि तद्व्युत्पत्तिसम्भवादित्याह- चष्ट इति चष्ट इत्येव तच्चक्षुः श्रवणाच्छ्रोत्रमुच्यते वचनादेव वाग् ब्रह्म सृष्टिस्थित्यादिकारणम्
nyāyasudhā: kimākṣepe brahmaiva vadedityarthaḥ tatra heturmāyāvī na hīti āptatvādityarthaḥ vivakṣitārthatattvajñānaṃ hi varuṇasya dikpateḥ prasiddham avipralambhakatvaṃ ca pitṛtvāt bhṛgorbrahmajñānayogyatvāt upasannāyeti prasaṅgadoṣasya nirastatvāt vārirāḍiti bhūtābhimānitvenoktasyāpaṭukaraṇatvāsambhavāt vivakṣāyāścopadeśādeva siddheḥ ata eva śrutirvāruṇirḥ(varuṇaṃ)pitaramupasasādetyāha tadanenāptena brahmapraśnottaratvenoktatvamannādīnāṃ brahmatve heturityuktaṃ bhavati 3,471 nanu varuṇenokteṣvannādiṣvannaprāṇamanāṃsi santu brahmasvarūpāṇi annādiśabdānāmattṛtvādyarthatayānupapattyabhāvāt cakṣuḥśrotravākśabdaṃ tu kathaṃ brahma syāt cakṣurādiśabdānāṃ caṣṭe 'neneti cakṣuḥ śṛṇotyaneneti śrotram vadatyanayeti vāgiti karaṇārthatvāt brahmaṇaśca karaṇatvānupapatteriti cenna kartaryapi tadvyutpattisambhavādityāha- caṣṭa iti caṣṭa ityeva taccakṣuḥ śravaṇācchrotramucyate vacanādeva vāg brahma sṛṣṭisthityādikāraṇam
1.1.225
न्यायसुधा: एवशब्देन करणसाधनतां निराकरोति किञ्च"यतो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽ; इति सकलभूतानां सृष्टिस्थितिसंहारकारणत्वं च ब्रह्मलक्षणमन्नादिषूपदिष्यम् ततश्चैतद्ब्रह्मेत्याह- सृष्टीति यतः सृष्टयादिकारणमुक्तमतो ऽपि ब्रह्मेति सम्बन्धः 3,472 ननु तथापि नानुवाकद्वयोक्तमेकं वस्तु भवितुमर्हति सङ्खयाभेदात्संज्ञाभेदाच्च पूर्वं खल्वन्नमयादयः पञ्चोक्ता न चक्षुःश्रोत्रवाचः उत्तरत्र चान्नादयः षट् न विज्ञानानन्दाविति तत्राह- तच्चेति तच्च वाघूलशाखायामष्टरूपमुदाहृतम् विज्ञानानन्दसहितं पृथक् सृष्टयादिलक्षणैः
nyāyasudhā: evaśabdena karaṇasādhanatāṃ nirākaroti kiñca"yato vā imāni bhūtāni jāyante'; iti sakalabhūtānāṃ sṛṣṭisthitisaṃhārakāraṇatvaṃ ca brahmalakṣaṇamannādiṣūpadiṣyam tataścaitadbrahmetyāha- sṛṣṭīti yataḥ sṛṣṭayādikāraṇamuktamato 'pi brahmeti sambandhaḥ 3,472 nanu tathāpi nānuvākadvayoktamekaṃ vastu bhavitumarhati saṅkhayābhedātsaṃjñābhedācca pūrvaṃ khalvannamayādayaḥ pañcoktā na cakṣuḥśrotravācaḥ uttaratra cānnādayaḥ ṣaṭ na vijñānānandāviti tatrāha- tacceti tacca vāghūlaśākhāyāmaṣṭarūpamudāhṛtam vijñānānandasahitaṃ pṛthak sṛṣṭayādilakṣaṇaiḥ
1.1.226ab
3,472f. न्यायसुधा: चशब्दो हेत्वर्थः यस्माद्वाधूलशाखायां विज्ञानानन्दसहितं तदन्नादिषट्कमित्यष्टरूपं ब्रह्मतयोदाहृतम् तस्मात्तदनुसारेण प्रथमानुवाके चक्षुरादित्रयस्योत्तरत्र विज्ञानानन्दयोरध्याहारेण सङ्खयासंज्ञैक्यं भविष्यतीति भावः हेत्वन्तसमुच्चये वा चशब्दः अत्रापि हि"विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानातऽ; "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानातऽ; इत्युत्तरवाक्यपर्यालोचनयापि ह्यत्र विज्ञानानन्दयोरध्याहारो गम्यते न ह्यन्यद्वरुणेनोपदिष्यं भृगुस्त्वन्यद्वयजानादिति युज्यते ननु वाधूलशाखोक्तमपि कुतो ब्रह्मेत्यत आह- पृथगिति अनेकशाखाविदामेवात्र सम्यगधिकारज्ञापनायैतदुक्तम् ननु वाधूलशाखायामिवात्रोभयत्राष्यकमेव कस्मान्नोक्तमित्यत आह- आवापेति 3,473 आवापोद्वापतष शाखा यत आहुः परं पदम्
3,472f. nyāyasudhā: caśabdo hetvarthaḥ yasmādvādhūlaśākhāyāṃ vijñānānandasahitaṃ tadannādiṣaṭkamityaṣṭarūpaṃ brahmatayodāhṛtam tasmāttadanusāreṇa prathamānuvāke cakṣurāditrayasyottaratra vijñānānandayoradhyāhāreṇa saṅkhayāsaṃjñaikyaṃ bhaviṣyatīti bhāvaḥ hetvantasamuccaye vā caśabdaḥ atrāpi hi"vijñānaṃ brahmeti vyajānāt'; "ānando brahmeti vyajānāt'; ityuttaravākyaparyālocanayāpi hyatra vijñānānandayoradhyāhāro gamyate na hyanyadvaruṇenopadiṣyaṃ bhṛgustvanyadvayajānāditi yujyate nanu vādhūlaśākhoktamapi kuto brahmetyata āha- pṛthagiti anekaśākhāvidāmevātra samyagadhikārajñāpanāyaitaduktam nanu vādhūlaśākhāyāmivātrobhayatrāṣyakameva kasmānnoktamityata āha- āvāpeti 3,473 āvāpodvāpataṣa śākhā yata āhuḥ paraṃ padam
1.1.226cd
न्यायसुधा: क्वचिदन्यत्रानुक्तावापेन क्वचिदन्यत्रोक्तोद्वापेन क्वचिदुभयतया क्वचित्सामग्षेण परमेश्वरस्वरूपं प्रतिपादयन्तीति शाखानां स्वभावो यतो ऽतो न कश्चिद्विरोध इति 3,478 ननु तथापि वरुणोपदिष्यानामन्नादीनां ब्रह्मत्वं नोपपद्यते तद्विज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससारऽ; इति लब्धोपदेशस्यापि भृगोः पुनरुपसरणवचनात् पूर्वोक्तस्यैव ब्रह्मत्वे अधीहि भगवो ब्रह्मेति पुनरुपसरणं व्यर्थं स्यात् अनेन तु ज्ञायते न पूर्वोपदिष्यं ब्रह्मेति यथा हि कश्चित्सुवर्णं याचितवते रजतं ददाति सो ऽपि गृहीत्वाऽलोच्य पुनः(पुनः) सुवर्णं देहीति याचते तेन पार्श्वस्थो जानाति प्राग्दत्तमन्यदेव किञ्चिन्न सुवर्णमिति तथेहापीत्याशङ्कां परिहरति- यत इति 3,479 यतो भूतानि जायन्त इत्याद्यैर्लक्षणैः स्वयम्
nyāyasudhā: kvacidanyatrānuktāvāpena kvacidanyatroktodvāpena kvacidubhayatayā kvacitsāmagṣeṇa parameśvarasvarūpaṃ pratipādayantīti śākhānāṃ svabhāvo yato 'to na kaścidvirodha iti 3,478 nanu tathāpi varuṇopadiṣyānāmannādīnāṃ brahmatvaṃ nopapadyate tadvijñāya punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra'; iti labdhopadeśasyāpi bhṛgoḥ punarupasaraṇavacanāt pūrvoktasyaiva brahmatve adhīhi bhagavo brahmeti punarupasaraṇaṃ vyarthaṃ syāt anena tu jñāyate na pūrvopadiṣyaṃ brahmeti yathā hi kaścitsuvarṇaṃ yācitavate rajataṃ dadāti so 'pi gṛhītvā'locya punaḥ(punaḥ) suvarṇaṃ dehīti yācate tena pārśvastho jānāti prāgdattamanyadeva kiñcinna suvarṇamiti tathehāpītyāśaṅkāṃ pariharati- yata iti 3,479 yato bhūtāni jāyanta ityādyairlakṣaṇaiḥ svayam
1.1.227
लक्षितं गुरुणा पश्चात् तपसैवापरोक्षतः दृष्ट्वैकैकं स्वरूपं तु समस्तोक्तानुदर्शनम्
lakṣitaṃ guruṇā paścāt tapasaivāparokṣataḥ dṛṣṭvaikaikaṃ svarūpaṃ tu samastoktānudarśanam
1.1.228
इच्छताऽज्ञां गुरोः प्राप्य तपसैवारोक्षितम् अब्रह्मेत्येव वदतां श्रुतहान्यश्रुतग्रहौ
icchatā'jñāṃ guroḥ prāpya tapasaivārokṣitam abrahmetyeva vadatāṃ śrutahānyaśrutagrahau
1.1.229ab
साक्षाल्लक्षणतां प्राप्ताविति लज्जा तदुक्तिषु
sākṣāllakṣaṇatāṃ prāptāviti lajjā taduktiṣu
Adhyāya 1 (cont. 20)
1.1.229cd
न्यायसुधा: अयमर्थः न पुनरुपसरणान्यथानुपपत्त्या पूर्वोपदिष्यस्याब्रह्मत्वं कल्प्यम् पुनरुपसरणस्यान्यथोपपत्तेः तथा हि वरुणो ह्युद्देशलक्षणाभ्यां भृगवे ब्रह्मोपदिश्योवाच न श्रवणमात्रेण कृती भवान् श्रवणमात्रस्य ब्रह्मसाक्षात्कारासाधनत्वात् साक्षात्कारस्यैव मोक्षसाधनत्वात् अतस्त्वया मनननिदिध्यासनरूपं तपः करणीयमिति स चैवमुपदिष्याष्यरूपो युगपत्सर्वस्य साक्षात्कर्तुमशक्यत्वान्मनननिदिध्यासाभ्यामन्नाख्यं भगवद्रूपं साक्षात्कृत्य गुरुप्रसादलब्धमपूर्वतमं धनं तस्मै निवेदयितुं प्राणाख्यरूपान्तरसाक्षात्काराय मनननिदिध्यासने चिकीर्षुर्गुरोरनुज्ञामादातुं च पुनर्गुरुमुपससार एवं रूपान्तरे ऽपि तत्रानुजानीहीति वक्तव्ये यदधीहि भगवो ब्रह्मेति वदति तदहङ्कारनिरासार्थमिति नन्वेवमस्त्वर्थापत्तिरन्यथोपपत्त्युपक्षीणा तथापि किं पूवर्स्याब्रह्मत्वात्पुनरुपसरणम् उतोक्तरीत्यानुज्ञानार्थमिति सन्दिह्यते सन्देहे चान्नमयादीनां न ब्रह्मत्वावधारणं सम्भवतीति मैवम् यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यादिलक्षरयोगात्तपसैवापरोक्षितत्वलिङ्गाच्चोत्तरपक्षावधारणोपपत्तेः नहि देहादाविदं लक्षणं सम्भवतीति नच तस्य स्वभावसिद्धज्ञानस्य साक्षात्काराय तपो ऽपेक्षितम् किञ्च पूर्वस्याब्रह्मत्वेन पुनरुपसरणे स तपस्तप्त्वान्नं ब्रह्मेति व्यजानात् नान्नाद्धयेव खल्वित्यादि ब्रूयात् एवं ब्रह्मत्वज्ञापकेषु श्रुतेष्वप्यश्रुतमब्रह्मत्वं कल्पयतां श्रुतहानिरश्रुतग्रहापत्तिश्च स्यादित्यलं निर्दलपक्षप्रतिक्षेपे ऽस्माकमेव लज्जा जायत इति अक्षरार्थस्तु स्फुट एव सूत्राक्षराणामनानुगुण्यं तु भगवता न व्युत्पादितम् तस्य परेण स्वयमेवाङ्गीकृतत्वात् यो हि स्वयमेव स्वव्याख्यानस्यास्वारसिकत्वं मन्यते तं प्रति तद्व्युत्पादनं मृतमारणमिव निराकर्तुरेव लज्जाकरम् अत एवाह इति प्रकारेण तदुक्तिषु विषयभूतासु दूषणाभिधाने ऽस्माकमेव लज्जेति 3,480 यच्च भेदव्यपदेशाच्चेति सूत्रं व्याख्यायोक्तं परेण मिथ्याभूतं जीवात्मपरमात्मभेदमाश्रित्य भेदव्यपदेशाच्चेत्युक्तमिति तदनुपपन्नमिति भावेनाह- समीप इति 3,481 समीपे सहभोगस्य मुक्तित्वेनोक्तितो ऽसकृत्
nyāyasudhā: ayamarthaḥ na punarupasaraṇānyathānupapattyā pūrvopadiṣyasyābrahmatvaṃ kalpyam punarupasaraṇasyānyathopapatteḥ tathā hi varuṇo hyuddeśalakṣaṇābhyāṃ bhṛgave brahmopadiśyovāca na śravaṇamātreṇa kṛtī bhavān śravaṇamātrasya brahmasākṣātkārāsādhanatvāt sākṣātkārasyaiva mokṣasādhanatvāt atastvayā manananididhyāsanarūpaṃ tapaḥ karaṇīyamiti sa caivamupadiṣyāṣyarūpo yugapatsarvasya sākṣātkartumaśakyatvānmanananididhyāsābhyāmannākhyaṃ bhagavadrūpaṃ sākṣātkṛtya guruprasādalabdhamapūrvatamaṃ dhanaṃ tasmai nivedayituṃ prāṇākhyarūpāntarasākṣātkārāya manananididhyāsane cikīrṣurguroranujñāmādātuṃ ca punargurumupasasāra evaṃ rūpāntare 'pi tatrānujānīhīti vaktavye yadadhīhi bhagavo brahmeti vadati tadahaṅkāranirāsārthamiti nanvevamastvarthāpattiranyathopapattyupakṣīṇā tathāpi kiṃ pūvarsyābrahmatvātpunarupasaraṇam utoktarītyānujñānārthamiti sandihyate sandehe cānnamayādīnāṃ na brahmatvāvadhāraṇaṃ sambhavatīti maivam yato vā imāni bhūtāni jāyanta ityādilakṣarayogāttapasaivāparokṣitatvaliṅgāccottarapakṣāvadhāraṇopapatteḥ nahi dehādāvidaṃ lakṣaṇaṃ sambhavatīti naca tasya svabhāvasiddhajñānasya sākṣātkārāya tapo 'pekṣitam kiñca pūrvasyābrahmatvena punarupasaraṇe sa tapastaptvānnaṃ brahmeti vyajānāt nānnāddhayeva khalvityādi brūyāt evaṃ brahmatvajñāpakeṣu śruteṣvapyaśrutamabrahmatvaṃ kalpayatāṃ śrutahāniraśrutagrahāpattiśca syādityalaṃ nirdalapakṣapratikṣepe 'smākameva lajjā jāyata iti akṣarārthastu sphuṭa eva sūtrākṣarāṇāmanānuguṇyaṃ tu bhagavatā na vyutpāditam tasya pareṇa svayamevāṅgīkṛtatvāt yo hi svayameva svavyākhyānasyāsvārasikatvaṃ manyate taṃ prati tadvyutpādanaṃ mṛtamāraṇamiva nirākartureva lajjākaram ata evāha iti prakāreṇa taduktiṣu viṣayabhūtāsu dūṣaṇābhidhāne 'smākameva lajjeti 3,480 yacca bhedavyapadeśācceti sūtraṃ vyākhyāyoktaṃ pareṇa mithyābhūtaṃ jīvātmaparamātmabhedamāśritya bhedavyapadeśāccetyuktamiti tadanupapannamiti bhāvenāha- samīpa iti 3,481 samīpe sahabhogasya muktitvenoktito 'sakṛt
1.1.230ab
भेदो जीवेशयोर्मिथ्येत्येव मिथ्या स्वयं भवेत्
bhedo jīveśayormithyetyeva mithyā svayaṃ bhavet
1.1.230c
न्यायसुधा: "एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्यऽ; इत्यादौ परमेश्वरस्य समीपे "सो ऽश्नुतेऽ; इत्यादौ तेन सह नहि सामीप्यं साहित्यं च भेदेन विनोपपद्यते नच मोक्षे ऽपि शिष्यमाणं मिथ्या भवितुं युक्तम् अत्मस्वरूपस्यापि मिथ्यात्वप्रसङ्गात् अथवा भेदव्यपदेशादित्युक्ते मिथ्याभेदो ऽयं किं न स्यादित्याकाङ्क्षानिरासार्थत्वेनास्मिन्नस्य च तद्योगं शास्तीति सूत्रं प्रकारान्तरेण व्याख्याति एतेन मयटश्चैव द्वैविध्येनार्थकल्पनात् तदन्येषां मतमपि सत्संसत्सु न भासते
nyāyasudhā: "etamānandamayamātmānamupasaṅkramya'; ityādau parameśvarasya samīpe "so 'śnute'; ityādau tena saha nahi sāmīpyaṃ sāhityaṃ ca bhedena vinopapadyate naca mokṣe 'pi śiṣyamāṇaṃ mithyā bhavituṃ yuktam atmasvarūpasyāpi mithyātvaprasaṅgāt athavā bhedavyapadeśādityukte mithyābhedo 'yaṃ kiṃ na syādityākāṅkṣānirāsārthatvenāsminnasya ca tadyogaṃ śāstīti sūtraṃ prakārāntareṇa vyākhyāti etena mayaṭaścaiva dvaividhyenārthakalpanāt tadanyeṣāṃ matamapi satsaṃsatsu na bhāsate
1.1.231
-f न्यायसुधा: एवं पञ्चकोशवादिनां मायावादिनां व्याख्यां निराकृत्य ये तु भास्करादयो यथाश्रुतसूत्रानुसारिणो ऽन्नमयादयश्चत्वारः कोशा आनन्दमयस्त्वेक एव परमात्मेति व्याचक्षते तन्मतमतिदेशेन निराकरोति- एतेनेति 3,482 एतेनैवान्नमयादीनां पञ्चानामपि ब्रह्मत्वोपपादनेन तदन्येषां पञ्चकोशत्ववादिभ्यो ऽन्येषां चतुष्कोशवादिनाम् सत्संसत्सु विद्वत्सभासु अधिकं चात्र दोषमाह- मयटो द्वैविध्येनार्थकल्पनाच्चेति अन्नमयादिषु विकारार्थत्वमानन्दमये प्राचुर्यार्थत्वमिति यदत्र नियामकमुक्तं तत्प्रागेव निराकृतमिति ननु प्राणमय एव विकारप्रक्रमो भग्नः (तत्र तर्हि) प्रत्ययस्य स्वाथिर्कत्वकल्पनादधिको दोषः स्यादिति 3,485 ननु सूत्रव्याख्यानमुपक्रम्य परापव्याख्यानिराकरणमसङ्गतमिति चेन्न स्वव्याख्यानदर्ढ्यार्थत्वादिति भावेनाधिकरणार्थमुपसंहरति- अत इति अतो नारायणो देवो निःशेषगुणवाचकैः गुणिसामान्यवचनैरपि मुख्यतयोदितः
-f nyāyasudhā: evaṃ pañcakośavādināṃ māyāvādināṃ vyākhyāṃ nirākṛtya ye tu bhāskarādayo yathāśrutasūtrānusāriṇo 'nnamayādayaścatvāraḥ kośā ānandamayastveka eva paramātmeti vyācakṣate tanmatamatideśena nirākaroti- eteneti 3,482 etenaivānnamayādīnāṃ pañcānāmapi brahmatvopapādanena tadanyeṣāṃ pañcakośatvavādibhyo 'nyeṣāṃ catuṣkośavādinām satsaṃsatsu vidvatsabhāsu adhikaṃ cātra doṣamāha- mayaṭo dvaividhyenārthakalpanācceti annamayādiṣu vikārārthatvamānandamaye prācuryārthatvamiti yadatra niyāmakamuktaṃ tatprāgeva nirākṛtamiti nanu prāṇamaya eva vikāraprakramo bhagnaḥ (tatra tarhi) pratyayasya svāthirkatvakalpanādadhiko doṣaḥ syāditi 3,485 nanu sūtravyākhyānamupakramya parāpavyākhyānirākaraṇamasaṅgatamiti cenna svavyākhyānadarḍhyārthatvāditi bhāvenādhikaraṇārthamupasaṃharati- ata iti ato nārāyaṇo devo niḥśeṣaguṇavācakaiḥ guṇisāmānyavacanairapi mukhyatayoditaḥ
1.1.232
अध्यात्मगैश्च प्राणाद्यैस्तथैव ह्यधिभूतगैः अन्नादिशब्दैर्भगवानेको मुख्यतयोदितः
adhyātmagaiśca prāṇādyaistathaiva hyadhibhūtagaiḥ annādiśabdairbhagavāneko mukhyatayoditaḥ
1.1.233a
न्यायसुधा: गुणिसामान्यवाचिनां गुणवाचिनां च शब्दानां समन्वयाय प्रवृत्ते ऽप्यधिकरणे ऽधिकरणसिद्धान्तन्यायेन सिद्धमप्यर्थान्तरमुपसंहरति- अध्यात्मगैश्चेति अत एव नाधिकरणोपक्रमविरोध इति 3,486f. समस्तैर्गुणिसामान्यवाचकैर्गुणवाचकैरध्यात्मविषयैः(च) प्राणवागादिभिरधिभूतविषयैश्चान्नौषध्यादिभिःशब्दैर्भगवानेव मुख्यतयोदित इत्युपसंहारो नोपपद्यते अस्यार्थस्य प्रागनुक्तत्वात् ननूक्तमुपलक्षणपरो ऽयमानन्दमयशब्द इति सत्यम् उपलक्षणं हि प्रकृतोपयुक्तस्योपपन्यस्य चार्थस्य भवति अन्यथातिप्रसङ्गात् नचैतेषां सर्वशब्दानां मुख्यया वृत्त्या भगवदेकवाचित्वसमर्थनं प्रकृतोपयुक्तं नाप्युपपन्नम् तथाहि जन्माद्यस्य यत इति सूत्रे जगज्जन्मादिकारणत्वादीन्यष्टौ लक्षणानि ब्रह्मणो ऽभिहितानि तत्रैव शास्त्रं प्रमाणमुक्तं तृतीयसूत्रे समन्वयसूत्रे च तेषामेव वाक्यानां ब्रह्मणि समन्वयः प्रतिज्ञातः अतो जगज्जन्मादिकारणत्वं यत्रयत्र प्रतीयते तेषामेव वाक्यानां परमेश्वरे समन्वयसमथर्नं प्रकृतसङ्गतम् न सर्वेषाम् सर्वत्र जगज्जन्मादिकारणत्वप्रतिपादनाभावात् किञ्च यन्निष्ठतया जगज्जन्मादिकारणत्वं प्रतीयते तद्वाचिनः शब्दस्य यया कयाचन वृत्त्या भगवत्परत्वे समर्थिते ऽपि लक्षणस्यातिव्याप्तिः पतिह्रियत एव नहि गङ्गापदलक्ष्यस्य तीरस्य घोषावासत्वं न सिद्धयति अतो मुख्यवृत्तिसमर्थनस्य क्वोपयोगः नोपपद्यते च सर्वशब्दानां भगवत्येव मुख्यवृत्तिसमर्थनम् रूढियोगौ हि मुख्यवृत्ती तत्रापि योगाद्रूढिर्बलवती नच शब्दानां भगवति रूढिरस्ति किन्तु तदितरत्रैव योगस्तु सम्भवति तथापि स तदितरसमानः तथा चार्थान्तर एव मुख्यवृत्तयः शब्दाः रूढेर्योगस्य च सत्त्वात् नेश्वरे योगमात्रस्य कथञ्चित्सम्भवात् अतः सूत्रकारस्य सकलशब्दानां मुख्यया वृत्त्या भगवत्येव समन्वयसमर्थने सङ्गत्युपपत्त्योरभावादपव्याख्यानमेतदित्याशङ्कय सङ्गतिं तावद्दर्शयति- जन्मादीति 3,487 जन्माद्यस्येति सूत्रेण गुणसर्वस्वसिद्धये ब्रह्मणो लक्षणं प्रोक्तं
nyāyasudhā: guṇisāmānyavācināṃ guṇavācināṃ ca śabdānāṃ samanvayāya pravṛtte 'pyadhikaraṇe 'dhikaraṇasiddhāntanyāyena siddhamapyarthāntaramupasaṃharati- adhyātmagaiśceti ata eva nādhikaraṇopakramavirodha iti 3,486f. samastairguṇisāmānyavācakairguṇavācakairadhyātmaviṣayaiḥ(ca) prāṇavāgādibhiradhibhūtaviṣayaiścānnauṣadhyādibhiḥśabdairbhagavāneva mukhyatayodita ityupasaṃhāro nopapadyate asyārthasya prāganuktatvāt nanūktamupalakṣaṇaparo 'yamānandamayaśabda iti satyam upalakṣaṇaṃ hi prakṛtopayuktasyopapanyasya cārthasya bhavati anyathātiprasaṅgāt nacaiteṣāṃ sarvaśabdānāṃ mukhyayā vṛttyā bhagavadekavācitvasamarthanaṃ prakṛtopayuktaṃ nāpyupapannam tathāhi janmādyasya yata iti sūtre jagajjanmādikāraṇatvādīnyaṣṭau lakṣaṇāni brahmaṇo 'bhihitāni tatraiva śāstraṃ pramāṇamuktaṃ tṛtīyasūtre samanvayasūtre ca teṣāmeva vākyānāṃ brahmaṇi samanvayaḥ pratijñātaḥ ato jagajjanmādikāraṇatvaṃ yatrayatra pratīyate teṣāmeva vākyānāṃ parameśvare samanvayasamatharnaṃ prakṛtasaṅgatam na sarveṣām sarvatra jagajjanmādikāraṇatvapratipādanābhāvāt kiñca yanniṣṭhatayā jagajjanmādikāraṇatvaṃ pratīyate tadvācinaḥ śabdasya yayā kayācana vṛttyā bhagavatparatve samarthite 'pi lakṣaṇasyātivyāptiḥ patihriyata eva nahi gaṅgāpadalakṣyasya tīrasya ghoṣāvāsatvaṃ na siddhayati ato mukhyavṛttisamarthanasya kvopayogaḥ nopapadyate ca sarvaśabdānāṃ bhagavatyeva mukhyavṛttisamarthanam rūḍhiyogau hi mukhyavṛttī tatrāpi yogādrūḍhirbalavatī naca śabdānāṃ bhagavati rūḍhirasti kintu taditaratraiva yogastu sambhavati tathāpi sa taditarasamānaḥ tathā cārthāntara eva mukhyavṛttayaḥ śabdāḥ rūḍheryogasya ca sattvāt neśvare yogamātrasya kathañcitsambhavāt ataḥ sūtrakārasya sakalaśabdānāṃ mukhyayā vṛttyā bhagavatyeva samanvayasamarthane saṅgatyupapattyorabhāvādapavyākhyānametadityāśaṅkaya saṅgatiṃ tāvaddarśayati- janmādīti 3,487 janmādyasyeti sūtreṇa guṇasarvasvasiddhaye brahmaṇo lakṣaṇaṃ proktaṃ
1.1.233d
-च् न्यायसुधा: अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति प्रथमसूत्रे ब्रह्मशब्देन जिज्ञास्यस्य सकलगुणपूर्णत्वं जीवादिव्यावृत्त्यर्थमुपात्तम् जन्माद्यस्य यत इति द्वितीयसूत्रेण तत्सिद्धये जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणो लक्षणं प्रोक्तम् अतः सूत्रद्वयेन साध्यतया साधकतया चानन्दादिसकलगुणपूर्णत्वं जगज्जन्मादिकारणत्वं च प्रकृतमिति विवृतं चैतत्पूर्वमस्माभिः किमतो यद्येवमित्यत आह- शास्त्रमूलमिति ... शास्त्रमूलं यतस्ततः
-c nyāyasudhā: athāto brahmajijñāseti prathamasūtre brahmaśabdena jijñāsyasya sakalaguṇapūrṇatvaṃ jīvādivyāvṛttyarthamupāttam janmādyasya yata iti dvitīyasūtreṇa tatsiddhaye jagajjanmādikāraṇatvaṃ brahmaṇo lakṣaṇaṃ proktam ataḥ sūtradvayena sādhyatayā sādhakatayā cānandādisakalaguṇapūrṇatvaṃ jagajjanmādikāraṇatvaṃ ca prakṛtamiti vivṛtaṃ caitatpūrvamasmābhiḥ kimato yadyevamityata āha- śāstramūlamiti ... śāstramūlaṃ yatastataḥ
1.1.234ab
न्यायसुधा: तदुभयं प्रधानमप्रधानं च लक्षणमनुमानादिनातिव्याप्तौ शङ्कितायां तन्निवृत्त्यर्थं तृतीयसूत्रे शास्त्रमूलं शास्त्रैकप्रमाणमुक्तं यतस्ततश्चतुर्थे सूत्रे शास्त्रस्यान्यपरत्वशङ्कायां सर्वशब्दानां भगवत्यन्वयः प्रतिज्ञातुमुचितो न कतिपयशब्दानामिति शेषः सर्वगुणपूर्णत्वे शास्त्रस्य प्रमाणतयाभिधाने ऽपि कुतः सर्वशब्दसमन्वयः प्रतिज्ञातव्य इत्यत आह- अन्वय इति अन्वयः सर्वशब्दानां गुणसर्वस्ववेदकः
nyāyasudhā: tadubhayaṃ pradhānamapradhānaṃ ca lakṣaṇamanumānādinātivyāptau śaṅkitāyāṃ tannivṛttyarthaṃ tṛtīyasūtre śāstramūlaṃ śāstraikapramāṇamuktaṃ yatastataścaturthe sūtre śāstrasyānyaparatvaśaṅkāyāṃ sarvaśabdānāṃ bhagavatyanvayaḥ pratijñātumucito na katipayaśabdānāmiti śeṣaḥ sarvaguṇapūrṇatve śāstrasya pramāṇatayābhidhāne 'pi kutaḥ sarvaśabdasamanvayaḥ pratijñātavya ityata āha- anvaya iti anvayaḥ sarvaśabdānāṃ guṇasarvasvavedakaḥ
1.1.234cd
न्यायसुधा: यतः सर्वशब्दानामन्वय एव गुणसर्वस्ववेदको न कतिपयशब्दानाम् अतः सर्वशास्त्राद् गुणसर्वस्वसिद्धये स एव प्रतिज्ञातव्य इति सम्बन्धः अन्यथा यस्यैव शब्दस्य समन्वयो न प्रतिज्ञायते तदर्थो गुणो भगवति न सिद्धयेदतिव्याप्तिश्च स्यात् प्रतिज्ञाते च समन्वयसूत्रेण सकलशब्दसमन्वये तत्प्रपञ्चनं सूत्रकारस्य कथमसङ्गतं भवतीति एतेन मुख्यवृत्तिरपि सङ्गता द्रष्टव्या तस्या अपि समन्वयसूत्रे प्रतिज्ञातव्यत्वात् अमुख्यवृत्तौतदभिधेयगुणालाभप्रसङ्गात् अभिधेये ऽतिव्याप्तिप्रसङ्गाच्चेति 3,490 एवमसङ्गतिं परिहृत्य यदुक्तं परेण न परमेश्वरस्यैव सर्वशब्दमुख्यार्थत्वं युक्तम् योगस्य परमेश्वर इवान्यत्रापि सम्भवात् ईश्वरे रूढेरभावेनान्यत्र तदाधिक्यादिति तत्र योगस्योभयत्र साम्यं तावन्निराकरोति- शब्देति शब्दप्रवृत्तिहेतूनां तस्मिन् मुख्यसमन्वयात्
nyāyasudhā: yataḥ sarvaśabdānāmanvaya eva guṇasarvasvavedako na katipayaśabdānām ataḥ sarvaśāstrād guṇasarvasvasiddhaye sa eva pratijñātavya iti sambandhaḥ anyathā yasyaiva śabdasya samanvayo na pratijñāyate tadartho guṇo bhagavati na siddhayedativyāptiśca syāt pratijñāte ca samanvayasūtreṇa sakalaśabdasamanvaye tatprapañcanaṃ sūtrakārasya kathamasaṅgataṃ bhavatīti etena mukhyavṛttirapi saṅgatā draṣṭavyā tasyā api samanvayasūtre pratijñātavyatvāt amukhyavṛttautadabhidheyaguṇālābhaprasaṅgāt abhidheye 'tivyāptiprasaṅgācceti 3,490 evamasaṅgatiṃ parihṛtya yaduktaṃ pareṇa na parameśvarasyaiva sarvaśabdamukhyārthatvaṃ yuktam yogasya parameśvara ivānyatrāpi sambhavāt īśvare rūḍherabhāvenānyatra tadādhikyāditi tatra yogasyobhayatra sāmyaṃ tāvannirākaroti- śabdeti śabdapravṛttihetūnāṃ tasmin mukhyasamanvayāt
1.1.235a
न्यायसुधा: इन्द्रादिशब्दप्रवृत्तिहेतूनां परमैश्वर्यादीनां तस्मिन्परमेश्वरे मुख्यसम्बन्धादिन्द्रादिशब्दानां तद्वाचकत्वमेव तस्यैव हि परमैश्वर्यमनवधिकं स्वतन्त्रं च अन्यत्रापि तथा चेत्को विशेष इति तत्रोक्तम्- अन्यार्थेष्विति अन्यार्थेष्वल्पताहेतोस्तन्निमित्तत्वतस्तथा तद्वाचकत्वं शब्दानां
nyāyasudhā: indrādiśabdapravṛttihetūnāṃ paramaiśvaryādīnāṃ tasminparameśvare mukhyasambandhādindrādiśabdānāṃ tadvācakatvameva tasyaiva hi paramaiśvaryamanavadhikaṃ svatantraṃ ca anyatrāpi tathā cetko viśeṣa iti tatroktam- anyārtheṣviti anyārtheṣvalpatāhetostannimittatvatastathā tadvācakatvaṃ śabdānāṃ
1.1.235d
-च् 3,490f. न्यायसुधा: यतो ऽन्यार्थेषु पुरन्दरादिषु हेतोः शब्दप्रवृत्तिहेतोरैश्वर्यादेरल्पता देशतः कालतःस्वरूपतश्च सावधिकत्वात् अल्पस्यापि भगवन्निमित्तत्वाच्चेति एतदुक्तं भवति अवयवार्थमनुसृत्य वृत्तिर्हि योगः अवयवार्थश्च यथा यथोत्कृष्टते तथातथा योगवृत्तेरप्युत्कर्षेण भाव्यम् निमित्तवैचितृये नैमित्तिकावैचितृयस्यानुपपत्तेः अवयवार्थश्च परमेश्वरे ऽनवधिकः स्वतन्त्रश्च अर्थान्तरे ऽल्पः पराधीनश्च अतः कथं योगस्योभयत्र साम्यम् किन्त्वीश्वरे महायोगो ऽन्यत्र योगमात्रमिति स एव शब्दमुख्यार्थ इति यदुक्तमीश्वरे शब्दानां रूढिर्नास्तीति तन्निराकरोति- बहुलेति ... बहुलातिप्रयोगतः
-c 3,490f. nyāyasudhā: yato 'nyārtheṣu purandarādiṣu hetoḥ śabdapravṛttihetoraiśvaryāderalpatā deśataḥ kālataḥsvarūpataśca sāvadhikatvāt alpasyāpi bhagavannimittatvācceti etaduktaṃ bhavati avayavārthamanusṛtya vṛttirhi yogaḥ avayavārthaśca yathā yathotkṛṣṭate tathātathā yogavṛtterapyutkarṣeṇa bhāvyam nimittavaicitṛye naimittikāvaicitṛyasyānupapatteḥ avayavārthaśca parameśvare 'navadhikaḥ svatantraśca arthāntare 'lpaḥ parādhīnaśca ataḥ kathaṃ yogasyobhayatra sāmyam kintvīśvare mahāyogo 'nyatra yogamātramiti sa eva śabdamukhyārtha iti yaduktamīśvare śabdānāṃ rūḍhirnāstīti tannirākaroti- bahuleti ... bahulātiprayogataḥ
1.1.236a
रूढमित्येव साध्यं स्याद्
rūḍhamityeva sādhyaṃ syād
1.1.236bc
3,491 न्यायसुधा: बहुलातिप्रयोगतो हेतोः शब्दजातं हरौ रूढमेवेति साध्यं स्यात् अयं प्रयोगः विमताः शब्दा हरौ रूढाः बहुलातिप्रयोगवत्त्वात् नारायणादिशब्दवदिति प्रयोगवत्त्वं च यौगिकेष्वमुख्येषु चास्तीत्यतो बहुलेत्युक्तम् अज्ञातमुख्येष्वमुख्येष्वपि बहुलप्रयोगो ऽस्तीत्यतो ऽतिप्रयोगत इत्युक्तम् पूज्यप्रयोगो ह्यतिप्रयोगः पूज्यता चाविवेकपूर्वकत्वाभावः नच रूढयोगे रूढोपचारे रूढलक्षणायां व्यभिचारः तत्रापि रूढिसद्भावेन सपक्षत्वात् समाहारवृत्तयो हि ताः 3,496 नन्वसिद्धो ऽयं हेतुः इन्द्रादिशब्दानां परमेश्वरे प्रयोगस्यैवाभावादित्यत आह- रूढिरिति ... रूढिर्हि द्विविधा मता अविद्वद्विद्वदाप्त्यैव
3,491 nyāyasudhā: bahulātiprayogato hetoḥ śabdajātaṃ harau rūḍhameveti sādhyaṃ syāt ayaṃ prayogaḥ vimatāḥ śabdā harau rūḍhāḥ bahulātiprayogavattvāt nārāyaṇādiśabdavaditi prayogavattvaṃ ca yaugikeṣvamukhyeṣu cāstītyato bahuletyuktam ajñātamukhyeṣvamukhyeṣvapi bahulaprayogo 'stītyato 'tiprayogata ityuktam pūjyaprayogo hyatiprayogaḥ pūjyatā cāvivekapūrvakatvābhāvaḥ naca rūḍhayoge rūḍhopacāre rūḍhalakṣaṇāyāṃ vyabhicāraḥ tatrāpi rūḍhisadbhāvena sapakṣatvāt samāhāravṛttayo hi tāḥ 3,496 nanvasiddho 'yaṃ hetuḥ indrādiśabdānāṃ parameśvare prayogasyaivābhāvādityata āha- rūḍhiriti ... rūḍhirhi dvividhā matā avidvadvidvadāptyaiva
1.1.236d
3,496f. न्यायसुधा: अत्र रूढिरिति रूढिज्ञापको बहुलातिप्रयोगो लक्ष्यते आप्तिः सम्बन्धः तत्राविद्वत्सम्बन्धिनो बहुलातिप्रयोगस्याभावे ऽपि विद्वत्सम्बन्धिने भावान्नासिद्धिरिति भावः अस्त्वेवमीश्वरे(ऽपि)रूढिः शब्दानाम् तथापि लोके ऽपि तद्भावात्साम्यमेव ततश्च हरिरेव मुख्यवाच्य इति नोपपद्यत इत्यत आह- मुख्येति 3,497 ... मुख्या हि विदुषां तु सा
3,496f. nyāyasudhā: atra rūḍhiriti rūḍhijñāpako bahulātiprayogo lakṣyate āptiḥ sambandhaḥ tatrāvidvatsambandhino bahulātiprayogasyābhāve 'pi vidvatsambandhine bhāvānnāsiddhiriti bhāvaḥ astvevamīśvare('pi)rūḍhiḥ śabdānām tathāpi loke 'pi tadbhāvātsāmyameva tataśca harireva mukhyavācya iti nopapadyata ityata āha- mukhyeti 3,497 ... mukhyā hi viduṣāṃ tu sā
1.1.237ab
न्यायसुधा: विदुषां बहुलातिप्रयोगानुमिता सा रूढिर्मुख्या हि यस्मात्तस्मान्न साम्यमिति शेषः कथं मुख्यत्वमित्यत आह- विद्वदिति विद्वद्रूढिर्वैदिका स्यात् सा योगादेव लभ्यते
nyāyasudhā: viduṣāṃ bahulātiprayogānumitā sā rūḍhirmukhyā hi yasmāttasmānna sāmyamiti śeṣaḥ kathaṃ mukhyatvamityata āha- vidvaditi vidvadrūḍhirvaidikā syāt sā yogādeva labhyate
1.1.237c
3,497f. न्यायसुधा: वैदिकबहुलप्रयोगानुमिता हि विद्वद्रूढिरित्युच्यते सा च लौकिकमात्रप्रयोगानुमिताया मुख्येति स्फुटमेवेति ननु वैदिकेति कथम् टिढ्ढाणञ् इत्यादिना ङीपा भवितव्यम् मैवम् परमवैदिकत्वख्यापनार्थत्वात् अथवा वैदिकाः प्रयोगा अस्यां सन्ति ज्ञापका इति"अर्शादिभ्यो ऽचऽ; इत्यचि कृते वैदिकेति भवति यद्वा वैदिकानां पुरुषाणामास्यादिति तत्प्रयोगात्सिद्धेति हेत्वन्तरमाह- सेति ल्यब्लोपनिमित्ता पञ्चमी यतः सा विद्वद्रूढिर्योगमविहायैवोपलभ्यते न त्वविद्वद्रूढिवत्सङ्केततुल्यातो ऽपि सा मुख्येति 3,500 ततः किमित्यत आह- तस्मादिति तस्मान्मुख्यार्थता विष्णोर्
3,497f. nyāyasudhā: vaidikabahulaprayogānumitā hi vidvadrūḍhirityucyate sā ca laukikamātraprayogānumitāyā mukhyeti sphuṭameveti nanu vaidiketi katham ṭiḍhḍhāṇañ ityādinā ṅīpā bhavitavyam maivam paramavaidikatvakhyāpanārthatvāt athavā vaidikāḥ prayogā asyāṃ santi jñāpakā iti"arśādibhyo 'c'; ityaci kṛte vaidiketi bhavati yadvā vaidikānāṃ puruṣāṇāmāsyāditi tatprayogātsiddheti hetvantaramāha- seti lyablopanimittā pañcamī yataḥ sā vidvadrūḍhiryogamavihāyaivopalabhyate na tvavidvadrūḍhivatsaṅketatulyāto 'pi sā mukhyeti 3,500 tataḥ kimityata āha- tasmāditi tasmānmukhyārthatā viṣṇor
1.1.237d
न्यायसुधा: यस्मादेवं विष्णौ महायोगो मुख्या च रूढिः अन्यत्र योगमात्रममुख्यरूढिश्च तस्मात्सर्वशब्दमुख्यार्थता विष्णोरुपपन्नेति उपसंहरति- इति कृत्वेति ... कृत्वा हृदि प्रभुः
nyāyasudhā: yasmādevaṃ viṣṇau mahāyogo mukhyā ca rūḍhiḥ anyatra yogamātramamukhyarūḍhiśca tasmātsarvaśabdamukhyārthatā viṣṇorupapanneti upasaṃharati- iti kṛtveti ... kṛtvā hṛdi prabhuḥ
1.1.238a
समन्वयं साधयति
samanvayaṃ sādhayati
1.1.238b
न्यायसुधा: एतां सङ्गतिमेतां चोपपत्तिं हृदि कृत्वा सूत्रकृदानन्दमयो ऽभ्यासादित्यशेषगुणिसामान्यवाचकादिशब्दानां मुख्यया वृत्त्या हरौ समन्वयं साधयति अतो युक्तमेवैतद्वयाख्यानमिति इति श्रीमन्न्यायसुधायामानन्दमयाधिकणम् [======= ज्न्य्स्_1,1.व्: अन्तस्थत्वाधिकरणम् =======] अथ अन्तःस्थत्वाधिकरणम् ओं अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ओं 3,502 अन्तस् तद्धर्मोपदेशात् ब्ब्स्_1,1.20 स्यादेतत् यद्यानन्दमयो ऽभ्यासादिति वदतः सूत्रकारस्यैतावानर्थो ऽभिमतो भवेत्तर्हि तत एव गतार्थत्वादन्तस्तद्धर्मोपदेशादित्याद्यधिकरणानामनुत्थानमेव स्यात् पदार्थान्तरविषयौ हि रूढियोगावाश्रित्यैव तत्र पूर्वपक्षप्रवृत्तिः यथोक्तं भाष्ये तत्रान्यविषयाया रूढेरविद्वद्रूढित्वेन भगवद्विषयाया विद्वद्रूढितो, योगस्य चाल्पभगवदधीनप्रवृत्तिनिमित्तसापेक्षस्य निरवधिकापरतन्त्रप्रवृत्तिनिमित्तापेक्षान्महायोगादुपपादितमेव दुर्बलत्वमिति कुतो ऽधिकरणान्तरस्यावकाशः सत्यम् तथाप्यभ्यधिकाशङ्कासद्भावेनाधिकरणान्तरारम्भोपपत्तिरित्याशयवान्स्तावदधिकाशङ्काप्रवर्तनपूर्वकमन्तस्तद्धर्मोपदेशादित्याद्यधिकरणतात्पर्यं दर्शयतिदेवानामिति ओं अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ओं ... देवानां तत्र शक्तताम् आशङ्कय
nyāyasudhā: etāṃ saṅgatimetāṃ copapattiṃ hṛdi kṛtvā sūtrakṛdānandamayo 'bhyāsādityaśeṣaguṇisāmānyavācakādiśabdānāṃ mukhyayā vṛttyā harau samanvayaṃ sādhayati ato yuktamevaitadvayākhyānamiti iti śrīmannyāyasudhāyāmānandamayādhikaṇam [======= jnys_1,1.v: antasthatvādhikaraṇam =======] atha antaḥsthatvādhikaraṇam oṃ antastaddharmopadeśāt oṃ 3,502 antas taddharmopadeśāt bbs_1,1.20 syādetat yadyānandamayo 'bhyāsāditi vadataḥ sūtrakārasyaitāvānartho 'bhimato bhavettarhi tata eva gatārthatvādantastaddharmopadeśādityādyadhikaraṇānāmanutthānameva syāt padārthāntaraviṣayau hi rūḍhiyogāvāśrityaiva tatra pūrvapakṣapravṛttiḥ yathoktaṃ bhāṣye tatrānyaviṣayāyā rūḍheravidvadrūḍhitvena bhagavadviṣayāyā vidvadrūḍhito, yogasya cālpabhagavadadhīnapravṛttinimittasāpekṣasya niravadhikāparatantrapravṛttinimittāpekṣānmahāyogādupapāditameva durbalatvamiti kuto 'dhikaraṇāntarasyāvakāśaḥ satyam tathāpyabhyadhikāśaṅkāsadbhāvenādhikaraṇāntarārambhopapattirityāśayavānstāvadadhikāśaṅkāpravartanapūrvakamantastaddharmopadeśādityādyadhikaraṇatātparyaṃ darśayatidevānāmiti oṃ antastaddharmopadeśāt oṃ ... devānāṃ tatra śaktatām āśaṅkaya
1.1.238cd
-च् न्यायसुधा: तैत्तिरीयाः पठन्ति अन्तःप्रविष्यं कर्तारमेतमन्तश्चन्द्रमसि मनसा चरन्तम् सहैव सन्तं न विजानन्ति देवा इति तत्र संशयः किमयमन्तःप्रविष्यः परमात्मोतान्य इति अन्य इति तावत्प्राप्तम् कुतः इन्द्रो राजा जगतो य ईशे त्वष्टारं रूपाणि विकुर्वन्तं विपश्चितं ब्रह्मेन्द्रमग्निं जगतः प्रतिष्ठाम् दिव आत्मानं सवितारं बृहस्पतिमितीन्द्रादिश्रुतेः सप्त युञ्जन्ति रथमेकचक्रमित्यदित्यलिङ्गाच्च अन्नं ब्रह्मेत्यादिश्रुत्या तद्धेतुव्यपदेशादिलिङ्गेन चातीताधिकरणेन निर्णयः कृतः न चेन्द्रादिश्रुतिरन्यत्र नेतुं शक्यते पुरन्दरादिषु रूढत्वाद्यौगिकत्वाच्च ननूक्तमत्रान्यत्र रूढेरविद्वत्सम्बन्धित्वाद्योगस्य च परमेश्वरायत्ताल्पनिमित्तत्वादमुख्यतेति सत्यम् तदन्नौषध्यादिपदार्थेषु स्यात् नतु पुरन्दरादिषु तत्रेन्द्रादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य परमैश्वर्यादेरनवधिकस्यापरायत्तस्य विद्यमानत्वेन मुख्ययोगोपपत्तेः अशक्तेषु खलु सामन्तादिष्वैश्वर्यादिकमल्पं परायत्तं च भवति देवास्त्वप्रतिहतशक्तयः कथमेवं भवेयुः तथाच श्रुतिः इन्द्रो वै देवानामोजिष्ठ इत्येवंजातीयका 3,507 ... तत्र रूढिं च तच्छब्दानामपि स्वयम्
-c nyāyasudhā: taittirīyāḥ paṭhanti antaḥpraviṣyaṃ kartārametamantaścandramasi manasā carantam sahaiva santaṃ na vijānanti devā iti tatra saṃśayaḥ kimayamantaḥpraviṣyaḥ paramātmotānya iti anya iti tāvatprāptam kutaḥ indro rājā jagato ya īśe tvaṣṭāraṃ rūpāṇi vikurvantaṃ vipaścitaṃ brahmendramagniṃ jagataḥ pratiṣṭhām diva ātmānaṃ savitāraṃ bṛhaspatimitīndrādiśruteḥ sapta yuñjanti rathamekacakramityadityaliṅgācca annaṃ brahmetyādiśrutyā taddhetuvyapadeśādiliṅgena cātītādhikaraṇena nirṇayaḥ kṛtaḥ na cendrādiśrutiranyatra netuṃ śakyate purandarādiṣu rūḍhatvādyaugikatvācca nanūktamatrānyatra rūḍheravidvatsambandhitvādyogasya ca parameśvarāyattālpanimittatvādamukhyateti satyam tadannauṣadhyādipadārtheṣu syāt natu purandarādiṣu tatrendrādiśabdapravṛttinimittasya paramaiśvaryāderanavadhikasyāparāyattasya vidyamānatvena mukhyayogopapatteḥ aśakteṣu khalu sāmantādiṣvaiśvaryādikamalpaṃ parāyattaṃ ca bhavati devāstvapratihataśaktayaḥ kathamevaṃ bhaveyuḥ tathāca śrutiḥ indro vai devānāmojiṣṭha ityevaṃjātīyakā 3,507 ... tatra rūḍhiṃ ca tacchabdānāmapi svayam
1.1.239a
न्यायसुधा: रूढिरपि पुरन्दरादिष्विन्द्रादिशब्दानां"इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्रवोचमऽ; इत्यादि मन्त्रेषु बहुलप्रयोगदर्शनेन विद्वत्सम्बन्धिनी मुख्यैव तेषामतत्परत्वे तद्यजनादौ विनियोगानुपपत्तेः न च स्वतन्त्रानवधिकैश्वर्यादिकमनेकेषां विरुद्धमिति वाच्यम् इन्द्रादीनां परमेश्वरात्मकत्वात् स एव हि कायर्वशात्तत्तदुपाधिभेदभिन्नस्तास्ताः संज्ञा लभते कुत एतदिति चेत् एतत्प्रकरणगतवाक्यशाबल्यान्यथानुपपत्त्येति तावद्ब्रूमः तथाहि अदृश्ये ऽनात्म्य इत्यानन्दमयलक्षणत्वेनोक्तमदृश्यत्वमिह न विजानन्ति देवा इत्युच्यते समानाधिकरणानि चेन्द्रादिश्रुतिलिङ्गानि नचैकं वाक्यमनेकविषयं (सं)भवति व्याघातात् यथोक्तम् अर्थैकत्वादेकं वाक्यं साकाङ्क्षं चेद्विभागे स्यादिति न चात्रैकोपादानेनापरपरित्यागे कारणमस्ति तथाच पुराणवाक्यम् "अहं भवो भवन्तश्च सर्वं नारायणात्मकमऽ; इत्यादि अत एव भेदव्यपदेशस्तदितरविषयो व्याख्येयः नचैवं सति विनिगमने कारणाभावः अनुपहितधर्माणामुपहिते सम्भवाद्वैपरीत्यस्यासम्भवात् तस्मादिन्द्रादय एवान्तःप्रविष्टत्वेन प्रतिपाद्यन्त इति एवं देवानामिन्द्रादीनां तत्र स्वतन्त्रानवधिकेन्द्रादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तवत्तायां शक्तताम् ततश्चेन्द्रादिशब्दानां तत्र महायोगवृत्तिमिति शेषः तथा तच्छब्दानामिन्द्रदिशब्दानां तत्र पुरन्दरादि(षु)देवेषु स्वयमपि साक्षादपि विद्वत्सम्बन्धिनीमपीति यावत् रूढिं चाभ्यधिकामाशङ्कय 3,513 समुद्रान्तस्थितत्वाद्यैस्तद्धर्मैर्विष्णुरूढताम् साधयित्वा
nyāyasudhā: rūḍhirapi purandarādiṣvindrādiśabdānāṃ"indrasya nu vīryāṇi pravocam'; ityādi mantreṣu bahulaprayogadarśanena vidvatsambandhinī mukhyaiva teṣāmatatparatve tadyajanādau viniyogānupapatteḥ na ca svatantrānavadhikaiśvaryādikamanekeṣāṃ viruddhamiti vācyam indrādīnāṃ parameśvarātmakatvāt sa eva hi kāyarvaśāttattadupādhibhedabhinnastāstāḥ saṃjñā labhate kuta etaditi cet etatprakaraṇagatavākyaśābalyānyathānupapattyeti tāvadbrūmaḥ tathāhi adṛśye 'nātmya ityānandamayalakṣaṇatvenoktamadṛśyatvamiha na vijānanti devā ityucyate samānādhikaraṇāni cendrādiśrutiliṅgāni nacaikaṃ vākyamanekaviṣayaṃ (saṃ)bhavati vyāghātāt yathoktam arthaikatvādekaṃ vākyaṃ sākāṅkṣaṃ cedvibhāge syāditi na cātraikopādānenāparaparityāge kāraṇamasti tathāca purāṇavākyam "ahaṃ bhavo bhavantaśca sarvaṃ nārāyaṇātmakam'; ityādi ata eva bhedavyapadeśastaditaraviṣayo vyākhyeyaḥ nacaivaṃ sati vinigamane kāraṇābhāvaḥ anupahitadharmāṇāmupahite sambhavādvaiparītyasyāsambhavāt tasmādindrādaya evāntaḥpraviṣṭatvena pratipādyanta iti evaṃ devānāmindrādīnāṃ tatra svatantrānavadhikendrādiśabdapravṛttinimittavattāyāṃ śaktatām tataścendrādiśabdānāṃ tatra mahāyogavṛttimiti śeṣaḥ tathā tacchabdānāmindradiśabdānāṃ tatra purandarādi(ṣu)deveṣu svayamapi sākṣādapi vidvatsambandhinīmapīti yāvat rūḍhiṃ cābhyadhikāmāśaṅkaya 3,513 samudrāntasthitatvādyaistaddharmairviṣṇurūḍhatām sādhayitvā
1.1.239cd
-च् न्यायसुधा: स्वयं सूत्रकारो ऽन्तस्तद्धर्मोपदेशादिति सूत्रेणान्तःप्रविष्यो विष्णुरेव समुद्रे ऽन्तः कवयः यस्याण्डकोशं शुष्ममाहुः ब्रह्मा तपसान्वविन्ददिति समुद्रान्तःस्थितत्वब्रह्माण्डवीर्यत्वब्रह्मतापोलभ्यत्वादिधर्मोपदेशात् तेषां च विष्णुधर्मत्वेन श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वात् न चेन्द्रादिश्रुतिलिङ्गविरोधः निरवकाशलिङ्गबलेन तद्बाधोपपत्तेः नच तेषामपि निरवकाशत्वम् इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरित्यादिना तेषां भगवति विद्वद्रूढिसद्भावस्य सिद्धत्वात् महायोगस्य च सुप्रसिद्धत्वात् इन्द्रादिगतस्य परमैश्वर्यादेरल्पता परमेश्वराधीनता च श्रुतिपुराणादिप्रसिद्धा शक्तेरप्यस्मदाद्यपेक्षयाऽधिक्यमात्रमेव नतु निरर्गलत्वमपि अन्यथानेकेश्वरविरोधश्च विद्वद्रूढिरपीश्वरसन्निधाननिमित्तैव इत्येवं समुद्रान्तःस्थितत्वाद्यैर्विष्णुधर्मैरन्तःप्रविष्टत्वस्य विष्णुनिष्ठतां तथा तच्छब्दानामिन्द्रादिशब्दानामपि विष्णुरूढताम् उपलक्षणमेतत् तत्र यौगिकत्वं च साधयित्वा भेदव्यपदेशाच् चान्यः ब्ब्स्_1,1.21 3,515 ... अभिदां तैश्च पुनरेव न्यवारयत्
-c nyāyasudhā: svayaṃ sūtrakāro 'ntastaddharmopadeśāditi sūtreṇāntaḥpraviṣyo viṣṇureva samudre 'ntaḥ kavayaḥ yasyāṇḍakośaṃ śuṣmamāhuḥ brahmā tapasānvavindaditi samudrāntaḥsthitatvabrahmāṇḍavīryatvabrahmatāpolabhyatvādidharmopadeśāt teṣāṃ ca viṣṇudharmatvena śrutismṛtisiddhatvāt na cendrādiśrutiliṅgavirodhaḥ niravakāśaliṅgabalena tadbādhopapatteḥ naca teṣāmapi niravakāśatvam indraṃ mitraṃ varuṇamagnimāhurityādinā teṣāṃ bhagavati vidvadrūḍhisadbhāvasya siddhatvāt mahāyogasya ca suprasiddhatvāt indrādigatasya paramaiśvaryāderalpatā parameśvarādhīnatā ca śrutipurāṇādiprasiddhā śakterapyasmadādyapekṣayā'dhikyamātrameva natu nirargalatvamapi anyathānekeśvaravirodhaśca vidvadrūḍhirapīśvarasannidhānanimittaiva ityevaṃ samudrāntaḥsthitatvādyairviṣṇudharmairantaḥpraviṣṭatvasya viṣṇuniṣṭhatāṃ tathā tacchabdānāmindrādiśabdānāmapi viṣṇurūḍhatām upalakṣaṇametat tatra yaugikatvaṃ ca sādhayitvā bhedavyapadeśāc cānyaḥ bbs_1,1.21 3,515 ... abhidāṃ taiśca punareva nyavārayat
1.1.240
न्यायसुधा: ननूक्तरीत्या देवानां परमेश्वरात्मकत्वेन समुद्रान्तःस्थितत्वादिकं (सर्वं) सम्भवतीत्येवं तैर्देवैरेवे(री)श्वरस्याभिदां च पुनराशङ्कय भेदव्यपदेशाच्चान्य इति सूत्रेण, अन्यश्चासाविन्द्रादिदेवेभ्यो ऽन्तःप्रविष्यः इन्द्रस्यात्मेत्यादिविशेषविषयभेदव्यपदेशादभेदे प्रमाणाभावाच्च नच वाक्यशाबल्यम् सर्वस्येश्वरपरताया उक्तत्वात् पुराणस्थेश्वरसन्निधानातिशयविषयत्वादित्येवं न्यवारयदित्यर्थः अत्र पुनरित्याशङ्काऽवृत्तिमात्रमाचष्टे तैरेवेत्यवधारयता प्रकारान्तरेण भेदसूत्रस्य पुनरुक्तता निरस्ता भवति यद्यप्ययं लिङ्गातमकः शब्दस्तथापीन्द्राद्यनेकनामसमन्वयलाभादत्र निर्णीत इत्यदोषः 3,517 केचिदेतत्सूत्रद्वयं"अथ य एषो ऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते, य एषो ऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यतेऽ; इति छान्दोग्योक्ताक्ष्यादित्यान्तस्थपुरुषस्येश्वरत्वसमर्थनपरत्वेन व्याचक्षते तद्वा निरकर्तुमेवेत्युक्तम् तथात्वे ह्यन्तर उपपत्तेरित्यस्यानारम्भप्रसङ्गः य एषो ऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचेत्येतद्वाक्यमधिकृत्य तत्प्रवृत्तमिति चेन्न वाक्यभेदेनाधिकरणभेदे शास्त्रापर्यवसानप्रसङ्गात् सन्ति च तत्राप्यमृतत्वादयो ब्रह्मधर्माः नन्वधिकाशङ्कया तदारम्भो भविष्यति तथाहि एष दृश्यत इति तावत्प्रत्यक्षे ऽर्थे प्रयुज्यते ब्रह्म तु परोक्षं न तथा निर्देशविषयो भवितुमर्हति युज्यते चैतत्प्रतिबिम्बे प्रथमावगतात्प्रत्यक्षाभिधानाच्छायापुरुषे ऽधिगते तदुपरक्तायां बुद्धौ प्रतीयमानां अमृतत्वादयः स्तुत्या कथञ्चिद् व्याख्येया इति तदिदं पुनरुक्तिभयसम्भ्रान्तेन भाषितम् यतो अत्रापि य एषो ऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यत इति प्रत्यक्षाभिधानमस्ति तदत्र यथा परमात्मनि सावकाशितं तथा तदपि भविष्यतीति का तत्राप्यधिकाशङ्का तर्ह्यत्र परोदाहृतमेवास्तु विषयवाक्यम् तत्रान्तःप्रविष्यमित्याद्यन्तद्भविष्यतीति चेन्न स्थानादिभेदव्यपदेशादिना तत्र तस्यैवोदाहरणत्वप्रतिभासनात् तस्माद्वाक्यज्ञानदरिद्राणां व्याख्यानमुपेक्षणीयमिति इति श्रीमन्न्यायसुधायां अन्तःस्थत्वाधिकरणम् [======= ज्न्य्स्_1,1.वि: आकाशाधिकरणम् =======] 3,521 अथ श्रीमन्न्यासुधायां आकाशाधिकरणम् एवमधिदैवविषयशब्दसमन्वयमभिधायाधुना अधिभूतविषयशब्दसमन्वयं प्रतिपिपादयिषुराकाशस्य भूतेषु प्राधान्यात्तच्छब्दसमन्वयं हरावाह सूत्रकारः- आकाशस्तल्लिङ्गादिति आकाशस् तल्लिङ्गात् ब्ब्स्_1,1.22 छन्दोगाः पठन्ति अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणं स एष परोवरीयानुद्गीथः स एषो ऽनन्त इति तत्र संशयः किमयमाकाशः परमात्मोत भूतमिति भूतमिति तावत्प्राप्तम् कुतः आकाशशब्दस्य योगरूढिभ्यां भूते प्रसिद्धत्वात् आकाशनमवकाशत्वं खल्वाकाशशब्दनिर्वचनलब्धम् तच्च भूते सुप्रसिद्धम् प्रयोगश्च लोकवेदयोराकाशशब्दस्य भूतविषयो बहुलः ननु च सर्वाणि ह वेत्याद्युक्तलिङ्गबलात्परमात्मा किं न स्यात् लिङ्गाच्छ्रुतेर्बलवत्त्वादिति ब्रूमः नच बहुत्वेन लिङ्गानां प्राबल्यम् तथापि साम्येनानिर्णयात् नच साम्यमपि यथाऽहुः "द्विविधं बलवत्त्वं च बहुत्वाच्च स्वभावतः तयोः स्वभावो बलवानुपजीव्यादिकश्च सःऽ; इति कुत्रिमाकृत्रिमयोरकृत्रिमं हि ज्यायः अतः प्रथमावगतस्वभावबलवच्छ्रुत्यनुरोधेन लिङ्गानि कथञ्चिद्योज्यानीति नन्वन्तस्तद्धर्मोपदेशादित्यनेनैव परिहृतमेतत् इन्द्रादिशब्दवदाकाशशब्दस्यापि भूते ऽमुख्यया वृत्त्या प्रवृत्तस्य महायोगविद्वद्रूढिभ्यामीश्वरवाचिनस्तद्बुद्धयाधायकत्वमेव हि न्याय्यम् सुतरां च निरवकाशलिङ्गबलादिति नच काचिदभ्यधिका शङ्कास्तीत्यतो ऽनारम्भणीयमिदं सूत्रमिति 3,523 तत्राभ्यधिकां शङ्कां दर्शयति- चेष्या हीति चेष्टा हि चेतनानां या सा भवेत् तत्प्रसादतः अचेतनस्वभावस्तु विवरादिः कथं ततः
nyāyasudhā: nanūktarītyā devānāṃ parameśvarātmakatvena samudrāntaḥsthitatvādikaṃ (sarvaṃ) sambhavatītyevaṃ tairdevaireve(rī)śvarasyābhidāṃ ca punarāśaṅkaya bhedavyapadeśāccānya iti sūtreṇa, anyaścāsāvindrādidevebhyo 'ntaḥpraviṣyaḥ indrasyātmetyādiviśeṣaviṣayabhedavyapadeśādabhede pramāṇābhāvācca naca vākyaśābalyam sarvasyeśvaraparatāyā uktatvāt purāṇastheśvarasannidhānātiśayaviṣayatvādityevaṃ nyavārayadityarthaḥ atra punarityāśaṅkā'vṛttimātramācaṣṭe tairevetyavadhārayatā prakārāntareṇa bhedasūtrasya punaruktatā nirastā bhavati yadyapyayaṃ liṅgātamakaḥ śabdastathāpīndrādyanekanāmasamanvayalābhādatra nirṇīta ityadoṣaḥ 3,517 kecidetatsūtradvayaṃ"atha ya eṣo 'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo dṛśyate, ya eṣo 'ntarakṣiṇi puruṣo dṛśyate'; iti chāndogyoktākṣyādityāntasthapuruṣasyeśvaratvasamarthanaparatvena vyācakṣate tadvā nirakartumevetyuktam tathātve hyantara upapatterityasyānārambhaprasaṅgaḥ ya eṣo 'ntarakṣiṇi puruṣo dṛśyata eṣa ātmeti hovācetyetadvākyamadhikṛtya tatpravṛttamiti cenna vākyabhedenādhikaraṇabhede śāstrāparyavasānaprasaṅgāt santi ca tatrāpyamṛtatvādayo brahmadharmāḥ nanvadhikāśaṅkayā tadārambho bhaviṣyati tathāhi eṣa dṛśyata iti tāvatpratyakṣe 'rthe prayujyate brahma tu parokṣaṃ na tathā nirdeśaviṣayo bhavitumarhati yujyate caitatpratibimbe prathamāvagatātpratyakṣābhidhānācchāyāpuruṣe 'dhigate taduparaktāyāṃ buddhau pratīyamānāṃ amṛtatvādayaḥ stutyā kathañcid vyākhyeyā iti tadidaṃ punaruktibhayasambhrāntena bhāṣitam yato atrāpi ya eṣo 'ntarakṣiṇi puruṣo dṛśyata iti pratyakṣābhidhānamasti tadatra yathā paramātmani sāvakāśitaṃ tathā tadapi bhaviṣyatīti kā tatrāpyadhikāśaṅkā tarhyatra parodāhṛtamevāstu viṣayavākyam tatrāntaḥpraviṣyamityādyantadbhaviṣyatīti cenna sthānādibhedavyapadeśādinā tatra tasyaivodāharaṇatvapratibhāsanāt tasmādvākyajñānadaridrāṇāṃ vyākhyānamupekṣaṇīyamiti iti śrīmannyāyasudhāyāṃ antaḥsthatvādhikaraṇam [======= jnys_1,1.vi: ākāśādhikaraṇam =======] 3,521 atha śrīmannyāsudhāyāṃ ākāśādhikaraṇam evamadhidaivaviṣayaśabdasamanvayamabhidhāyādhunā adhibhūtaviṣayaśabdasamanvayaṃ pratipipādayiṣurākāśasya bhūteṣu prādhānyāttacchabdasamanvayaṃ harāvāha sūtrakāraḥ- ākāśastalliṅgāditi ākāśas talliṅgāt bbs_1,1.22 chandogāḥ paṭhanti asya lokasya kā gatirityākāśa iti hovāca sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante ākāśaṃ pratyastaṃ yantyākāśo hyevaibhyo jyāyānākāśaḥ parāyaṇaṃ sa eṣa parovarīyānudgīthaḥ sa eṣo 'nanta iti tatra saṃśayaḥ kimayamākāśaḥ paramātmota bhūtamiti bhūtamiti tāvatprāptam kutaḥ ākāśaśabdasya yogarūḍhibhyāṃ bhūte prasiddhatvāt ākāśanamavakāśatvaṃ khalvākāśaśabdanirvacanalabdham tacca bhūte suprasiddham prayogaśca lokavedayorākāśaśabdasya bhūtaviṣayo bahulaḥ nanu ca sarvāṇi ha vetyādyuktaliṅgabalātparamātmā kiṃ na syāt liṅgācchruterbalavattvāditi brūmaḥ naca bahutvena liṅgānāṃ prābalyam tathāpi sāmyenānirṇayāt naca sāmyamapi yathā'huḥ "dvividhaṃ balavattvaṃ ca bahutvācca svabhāvataḥ tayoḥ svabhāvo balavānupajīvyādikaśca saḥ'; iti kutrimākṛtrimayorakṛtrimaṃ hi jyāyaḥ ataḥ prathamāvagatasvabhāvabalavacchrutyanurodhena liṅgāni kathañcidyojyānīti nanvantastaddharmopadeśādityanenaiva parihṛtametat indrādiśabdavadākāśaśabdasyāpi bhūte 'mukhyayā vṛttyā pravṛttasya mahāyogavidvadrūḍhibhyāmīśvaravācinastadbuddhayādhāyakatvameva hi nyāyyam sutarāṃ ca niravakāśaliṅgabalāditi naca kācidabhyadhikā śaṅkāstītyato 'nārambhaṇīyamidaṃ sūtramiti 3,523 tatrābhyadhikāṃ śaṅkāṃ darśayati- ceṣyā hīti ceṣṭā hi cetanānāṃ yā sā bhavet tatprasādataḥ acetanasvabhāvastu vivarādiḥ kathaṃ tataḥ
1.1.241a
इति शङ्कानिवृत्त्यर्थम्
iti śaṅkānivṛttyartham
1.1.241b
3,523f. न्यायसुधा: युक्तमिन्द्रादिशब्दानां पुरन्दरादिष्वमुख्यत्वम् निरवधिकस्य प्रवृत्तिनिमित्तस्यैश्वर्यादेरसम्भवात् अल्पस्यापि परमेश्वरायत्तत्वात् युक्तं च स्वतन्त्रानवधिकैश्वर्यादिमति परमेश्वरे मुख्यत्वम् न चैवमाकाशशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमवकाशत्वं भूते निरवधिकं न सम्भवति क्वचित्कदाचिदप्यभावाभावात् नापीश्वरायत्तम् ऐश्वर्यं हि वर्षणशासनपालनादिरूपा चेतनसम्बन्धिनी चेष्या सा चागन्तुकज्ञानेच्छादिकारणव्यपेक्षत्वात्स्वयमागन्तुकत्वाच्च कारणद्वारा स्वरूपतश्च परमेश्वरप्रसादाऽयत्तेति युज्यते आकाशादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं तु विवरत्वादिकं न तावदागन्तुकज्ञानादिकारणद्वारा परमेश्वरायत्तम् अचेतनाश्रितत्वात् नापि स्वरूपतः स्वभावत्वादनागन्तुकत्वात् नचाकाशशब्दस्येश्वरे योगः सम्भवति तस्य मनागप्यवकाशत्वाभावात् तस्मादाकाशशब्दं भूतमेवेत्यभ्यधिकाशङ्कानिवृत्त्यर्थं सूत्रितमिति शेषः विवरादिरिति भावप्रधानो निर्देशः आदिग्रहणेनाकाशग्रहणमुपलक्षणमिति सूचयति ततः परमेश्वरात् तदायत्त इति यावत् कथमित्याक्षेपे 3,527 नन्वत्राकाशः परमात्मा तल्लिङ्गादित्येतावदुच्यते न पुनरुक्तपूर्वपक्षाच्छादकं किञ्चिदित्यतः सूत्रस्यार्थान्तरमाह- आकाश इति ... आकाश इति नाम च परतो ऽपिवरीयस्त्वपूर्वाल्लिङ्गाद्धरेर्भवेत्
3,523f. nyāyasudhā: yuktamindrādiśabdānāṃ purandarādiṣvamukhyatvam niravadhikasya pravṛttinimittasyaiśvaryāderasambhavāt alpasyāpi parameśvarāyattatvāt yuktaṃ ca svatantrānavadhikaiśvaryādimati parameśvare mukhyatvam na caivamākāśaśabdapravṛttinimittamavakāśatvaṃ bhūte niravadhikaṃ na sambhavati kvacitkadācidapyabhāvābhāvāt nāpīśvarāyattam aiśvaryaṃ hi varṣaṇaśāsanapālanādirūpā cetanasambandhinī ceṣyā sā cāgantukajñānecchādikāraṇavyapekṣatvātsvayamāgantukatvācca kāraṇadvārā svarūpataśca parameśvaraprasādā'yatteti yujyate ākāśādiśabdapravṛttinimittaṃ tu vivaratvādikaṃ na tāvadāgantukajñānādikāraṇadvārā parameśvarāyattam acetanāśritatvāt nāpi svarūpataḥ svabhāvatvādanāgantukatvāt nacākāśaśabdasyeśvare yogaḥ sambhavati tasya manāgapyavakāśatvābhāvāt tasmādākāśaśabdaṃ bhūtamevetyabhyadhikāśaṅkānivṛttyarthaṃ sūtritamiti śeṣaḥ vivarādiriti bhāvapradhāno nirdeśaḥ ādigrahaṇenākāśagrahaṇamupalakṣaṇamiti sūcayati tataḥ parameśvarāt tadāyatta iti yāvat kathamityākṣepe 3,527 nanvatrākāśaḥ paramātmā talliṅgādityetāvaducyate na punaruktapūrvapakṣācchādakaṃ kiñcidityataḥ sūtrasyārthāntaramāha- ākāśa iti ... ākāśa iti nāma ca parato 'pivarīyastvapūrvālliṅgāddharerbhavet
Adhyāya 1 (cont. 21)
1.1.241
-द् 3,527f. न्यायसुधा: आकाशनामबलात्खलु परेण भूतमाशङ्कितम् नच तद्युक्तम् यतो निरवकाशात्परोवरीयस्त्वादेरनेकस्माल्लिङ्गादाकाश इति नाम च हरेर्भवेत् वाचकमिति शेषः अत्रोपसर्जनतया समासे निर्दिष्येनापि वरीयस्त्वेन बुद्धया विविक्तेन परतो ऽपीत्यस्य सम्बन्धो नानुपपन्नः सर्वभूतोत्पत्तिकारणत्वपूर्वादिति वक्तव्ये परोवरीयस्त्वपूर्वादित्युक्तम् प्रथमप्रतीतस्यापि सर्वभूतकारणत्वादेर्भूते ऽपि कथञ्चिद्वयाख्यातुं शक्यत्वात् परोवरीयस्त्वादेः सर्वथापि तत्र नेतुमशक्यत्वात् 3,529 तथाहि अस्य लोकस्य का गतिरिति पृथिवीगतिप्रश्नस्याकाश इत्युत्तरमभिधाय कथमेतत्, अपां कार्यं हि पृथिवी, तत्रैव (च)लीयत इति तासामेव पृथिवीगतित्वोपपत्तेरित्याशङ्कय मैवम् मूलकारणत्वादित्याह- सर्वाणीति नच तर्ह्यात्मन आकाशः सम्भूत इति श्रुतेरात्मा वक्तव्य इति वाच्यम् भूतविषयविचारे वियत एव वक्तव्यत्वात् नच आकाशस्यापि भूतत्वात्सर्वाणीति विरुद्धम् इदं सर्वमसृजतेतिवत्तद्वयतिरिक्तग्रहणेपपत्तेः नचावधारणानुपपत्तिः परम्परया भूतोपादनास्यापरस्याभावात् कथमस्य भूतोत्पत्त्यादिहेतुत्वम् भूतेषु ज्येष्ठत्वादित्याह- आकाशो ह्येभ्यश्चतुर्भ्यो भूतेभ्यो ज्यायानिति न केवलमुत्पत्तिलयकारणत्वाद्गतिः किं नाम कारणेषु स्थितं कार्यमिति श्रुतेराश्रयत्वादपीत्याह-आकाशः परायणमिति न चास्य लोकस्येति प्राणिनिकायाभिधानम् येन सर्वभूतशब्दो ऽपि तत्परः स्यात् न प्रतिष्ठां लोकमतिनयेदिति पृथिव्याः प्रकृतत्वात् 3,531f. नच परोवरीयस्त्वादिकं शक्यमेवं कथञ्चिद्वयख्यातुम् निरुपचरितं सर्वोत्तमत्वं हि परोवरीयस्त्वम् अन्यथा ज्यायानित्यनेनैव गताथर्त्वप्रसङ्गात् उद्गीथत्वं चोमित्येतदक्षरमुद्गीथमित्युक्तत्वान्न कथञ्चिदन्यत्र नेतुं शक्यते आरोपो ऽयमिति चेन्न बाललीलाथर्त्वप्रसङ्गादुपनिषदाम् अनन्तत्वं चाकाशस्य देशकालधर्मैरन्तवतो न सम्भवत्येव आपेक्षिकं तु प्रकृतविरुद्धम् पृथिव्याः सामगतित्वम्"अन्तवद्वै खलु सौम्य ते सामऽ; इति निराकृत्य स्वयमप्यन्तवन्तमाकाशमभिदधता किमधिकमाचरितं स्यात् अतो ऽनन्तत्वमपि निरुपचरितमेवेति 3,532 नन्वाकाशश्रुतिरपि निरवकाशेत्युक्तम् सत्यम् दुरुक्तं तत् नहि देशकालाभ्यां परिच्छिन्नस्याकाशस्यावकाशदातृत्वं निरवधिकं सम्भवति नापि स्वतन्त्रं परमेश्वरायत्तत्वात् तत्कुत इत्यत आह- नभ इति नभो ददाति श्वसतां मार्गं यन्नियमाददः इत्यादिवाक्यैः
-d 3,527f. nyāyasudhā: ākāśanāmabalātkhalu pareṇa bhūtamāśaṅkitam naca tadyuktam yato niravakāśātparovarīyastvāderanekasmālliṅgādākāśa iti nāma ca harerbhavet vācakamiti śeṣaḥ atropasarjanatayā samāse nirdiṣyenāpi varīyastvena buddhayā viviktena parato 'pītyasya sambandho nānupapannaḥ sarvabhūtotpattikāraṇatvapūrvāditi vaktavye parovarīyastvapūrvādityuktam prathamapratītasyāpi sarvabhūtakāraṇatvāderbhūte 'pi kathañcidvayākhyātuṃ śakyatvāt parovarīyastvādeḥ sarvathāpi tatra netumaśakyatvāt 3,529 tathāhi asya lokasya kā gatiriti pṛthivīgatipraśnasyākāśa ityuttaramabhidhāya kathametat, apāṃ kāryaṃ hi pṛthivī, tatraiva (ca)līyata iti tāsāmeva pṛthivīgatitvopapatterityāśaṅkaya maivam mūlakāraṇatvādityāha- sarvāṇīti naca tarhyātmana ākāśaḥ sambhūta iti śruterātmā vaktavya iti vācyam bhūtaviṣayavicāre viyata eva vaktavyatvāt naca ākāśasyāpi bhūtatvātsarvāṇīti viruddham idaṃ sarvamasṛjatetivattadvayatiriktagrahaṇepapatteḥ nacāvadhāraṇānupapattiḥ paramparayā bhūtopādanāsyāparasyābhāvāt kathamasya bhūtotpattyādihetutvam bhūteṣu jyeṣṭhatvādityāha- ākāśo hyebhyaścaturbhyo bhūtebhyo jyāyāniti na kevalamutpattilayakāraṇatvādgatiḥ kiṃ nāma kāraṇeṣu sthitaṃ kāryamiti śruterāśrayatvādapītyāha-ākāśaḥ parāyaṇamiti na cāsya lokasyeti prāṇinikāyābhidhānam yena sarvabhūtaśabdo 'pi tatparaḥ syāt na pratiṣṭhāṃ lokamatinayediti pṛthivyāḥ prakṛtatvāt 3,531f. naca parovarīyastvādikaṃ śakyamevaṃ kathañcidvayakhyātum nirupacaritaṃ sarvottamatvaṃ hi parovarīyastvam anyathā jyāyānityanenaiva gatāthartvaprasaṅgāt udgīthatvaṃ comityetadakṣaramudgīthamityuktatvānna kathañcidanyatra netuṃ śakyate āropo 'yamiti cenna bālalīlāthartvaprasaṅgādupaniṣadām anantatvaṃ cākāśasya deśakāladharmairantavato na sambhavatyeva āpekṣikaṃ tu prakṛtaviruddham pṛthivyāḥ sāmagatitvam"antavadvai khalu saumya te sāma'; iti nirākṛtya svayamapyantavantamākāśamabhidadhatā kimadhikamācaritaṃ syāt ato 'nantatvamapi nirupacaritameveti 3,532 nanvākāśaśrutirapi niravakāśetyuktam satyam duruktaṃ tat nahi deśakālābhyāṃ paricchinnasyākāśasyāvakāśadātṛtvaṃ niravadhikaṃ sambhavati nāpi svatantraṃ parameśvarāyattatvāt tatkuta ityata āha- nabha iti nabho dadāti śvasatāṃ mārgaṃ yanniyamādadaḥ ityādivākyaiḥ
1.1.241bc
अ-च् न्यायसुधा: आदिग्रहणेन सर्वभूतगुणैर्युक्तमित्यादेः सङ्ग्रहः तेन यदुक्तं परमेश्वरे योगानुपपत्तिरिति तदपि समाहितं भवति आकाशे ऽवकाशदातृत्वमीश्वरस्यापि पृथक्तद्वत्त्वं चावगम्यत इति शेषः उपपत्तिं तु वक्ष्यामः तस्मादाकाशोपलक्षितसकलाधिभूतशब्दपरममुख्यवाच्यो भगवान्हरिरिति सिद्धम् इति श्रीमन्न्यायसुधायां आकाशाधिकरणम् [======= ज्न्य्स्_1,1.विइ: प्राणाधिकरणम् =======] 3,535 अथ प्राणाधिकरणम् इदानीमाध्यात्मिकशब्दसमन्वयं सिषाधयिषुः प्रधानत्वात्प्राणशब्दसमन्वयार्थं सूत्रयामास- अत एव प्राण इति ओं अत एव प्राणः ओं अत एव प्राणः ब्ब्स्_1,1.23 तैत्तिरीयके श्रूयते तद्वै त्वं प्राणो ऽभवः महान्भोगः प्रजापतेः भुजः करिष्यमाणः यद्देवान्प्राणयो न वेति तत्र संशयः किमयं प्राणः परमात्मोत मुख्य इति वायुवृत्त्यादेः प्राणशब्दप्रवृत्तावपि वाक्यार्थस्य सर्वथाप्यनुपपत्तेर्न संशयविषयत्वम् न ह्यचेतनं प्रति त्वमेवमभव इति बुद्धिमतोच्यते किं तावत्प्राप्तम् मुख्य इति कस्मात् प्राणशब्दस्य लोकवेदयोर्मुख्यप्राणे प्रयोगप्राचुर्यात्प्राणन्त्यनेनेति निरुक्तिसम्भवाच्च नन्वेतदपि पूर्वन्यायेन परिहृतं न सूत्रारम्भं प्रयोजयतीति अतो ऽभ्यधिकाशङ्का दर्शयति- अध्यात्ममिति ... अध्यात्ममन्वयव्यतिरेकतः प्राणादिहेतुतादृष्टेर्
a-c nyāyasudhā: ādigrahaṇena sarvabhūtaguṇairyuktamityādeḥ saṅgrahaḥ tena yaduktaṃ parameśvare yogānupapattiriti tadapi samāhitaṃ bhavati ākāśe 'vakāśadātṛtvamīśvarasyāpi pṛthaktadvattvaṃ cāvagamyata iti śeṣaḥ upapattiṃ tu vakṣyāmaḥ tasmādākāśopalakṣitasakalādhibhūtaśabdaparamamukhyavācyo bhagavānhaririti siddham iti śrīmannyāyasudhāyāṃ ākāśādhikaraṇam [======= jnys_1,1.vii: prāṇādhikaraṇam =======] 3,535 atha prāṇādhikaraṇam idānīmādhyātmikaśabdasamanvayaṃ siṣādhayiṣuḥ pradhānatvātprāṇaśabdasamanvayārthaṃ sūtrayāmāsa- ata eva prāṇa iti oṃ ata eva prāṇaḥ oṃ ata eva prāṇaḥ bbs_1,1.23 taittirīyake śrūyate tadvai tvaṃ prāṇo 'bhavaḥ mahānbhogaḥ prajāpateḥ bhujaḥ kariṣyamāṇaḥ yaddevānprāṇayo na veti tatra saṃśayaḥ kimayaṃ prāṇaḥ paramātmota mukhya iti vāyuvṛttyādeḥ prāṇaśabdapravṛttāvapi vākyārthasya sarvathāpyanupapatterna saṃśayaviṣayatvam na hyacetanaṃ prati tvamevamabhava iti buddhimatocyate kiṃ tāvatprāptam mukhya iti kasmāt prāṇaśabdasya lokavedayormukhyaprāṇe prayogaprācuryātprāṇantyaneneti niruktisambhavācca nanvetadapi pūrvanyāyena parihṛtaṃ na sūtrārambhaṃ prayojayatīti ato 'bhyadhikāśaṅkā darśayati- adhyātmamiti ... adhyātmamanvayavyatirekataḥ prāṇādihetutādṛṣṭer
1.1.241
न्यायसुधा: आत्मानमधिकृत्य तस्य भोगायतनत्वेन वर्तत इत्यध्यात्मं शरीरं तस्मिन्प्राणः प्राणनं जीवनम् आदिग्रहणाच्चेष्योपादीयते मुख्यस्येति शेषः मुख्य एवात्र प्राणो भवितुमर्हतीति वाक्यशेषो ऽत्राध्याहार्यः 3,538 ततश्चायमर्थः उपपद्यते तत्रेन्द्रादिश्रुतेराकाशादिश्रुतेर्वापहारः प्रवृत्तिनिमित्तस्यान्यत्र मुख्यस्यासम्भवात् परमात्मनि च सम्भवात् न चैवं प्रकृते जीवनचेष्याहेतु(त्वं)ता हि प्राणशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् तच्च मुख्ये सम्भवति शरीरे, सति मुख्ये, जीवनादिकं भवति नासतीत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां मुख्यस्य जीवनादिहेतुतादृष्टेः ननु वायुविकारान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं जीवनादेः प्रतीयते मुख्यस्य तु तद्धेतुता साध्यत इति किं केन सङ्गतम् मैवम् वायुविकारशरीरत्वान्मुख्यस्येति अथवा प्राणादिहेतुताया अदृष्टेरिति व्याख्येयम् परमात्मन इति शेषः अन्वयव्यतिरेकाभ्यां हि हेतुता कल्प्या नच परमात्मनः प्राणशब्दप्रवृत्तिनिमित्तजीवनादिहेतुतावगमकान्वयव्यतिरेकौ पश्याम इति भावः यद्वा यदत्र वाक्ये देवान्प्राणय इतीन्द्रियप्राणनमुक्तम् यच्च प्रजापत्युपलक्षितानां सकलजीवानां भोगकारणत्वम् तदुभयमप्यध्यात्ममन्वयव्यतिरेकाभ्यां मुख्यस्य दृश्यते न परमात्मनः अतो युक्तिसंवादान्मुख्यविषयमेवेदं वाक्यमिति नचात्र पूर्ववदनन्यथासिद्धं किमपीश्वरलिङ्गमस्ति येन श्रुतिबाधं प्रत्येष्याम इति पूर्वपक्षशेषः 3,541 नन्वेवं चेन्न सूत्रमेतदाच्छादकमित्यतस्तस्य तात्पर्यमाह- अतिदेशो हीति ... अतिदेशो हि तादृशः
nyāyasudhā: ātmānamadhikṛtya tasya bhogāyatanatvena vartata ityadhyātmaṃ śarīraṃ tasminprāṇaḥ prāṇanaṃ jīvanam ādigrahaṇācceṣyopādīyate mukhyasyeti śeṣaḥ mukhya evātra prāṇo bhavitumarhatīti vākyaśeṣo 'trādhyāhāryaḥ 3,538 tataścāyamarthaḥ upapadyate tatrendrādiśruterākāśādiśrutervāpahāraḥ pravṛttinimittasyānyatra mukhyasyāsambhavāt paramātmani ca sambhavāt na caivaṃ prakṛte jīvanaceṣyāhetu(tvaṃ)tā hi prāṇaśabdapravṛttinimittam tacca mukhye sambhavati śarīre, sati mukhye, jīvanādikaṃ bhavati nāsatītyanvayavyatirekābhyāṃ mukhyasya jīvanādihetutādṛṣṭeḥ nanu vāyuvikārānvayavyatirekānuvidhāyitvaṃ jīvanādeḥ pratīyate mukhyasya tu taddhetutā sādhyata iti kiṃ kena saṅgatam maivam vāyuvikāraśarīratvānmukhyasyeti athavā prāṇādihetutāyā adṛṣṭeriti vyākhyeyam paramātmana iti śeṣaḥ anvayavyatirekābhyāṃ hi hetutā kalpyā naca paramātmanaḥ prāṇaśabdapravṛttinimittajīvanādihetutāvagamakānvayavyatirekau paśyāma iti bhāvaḥ yadvā yadatra vākye devānprāṇaya itīndriyaprāṇanamuktam yacca prajāpatyupalakṣitānāṃ sakalajīvānāṃ bhogakāraṇatvam tadubhayamapyadhyātmamanvayavyatirekābhyāṃ mukhyasya dṛśyate na paramātmanaḥ ato yuktisaṃvādānmukhyaviṣayamevedaṃ vākyamiti nacātra pūrvavadananyathāsiddhaṃ kimapīśvaraliṅgamasti yena śrutibādhaṃ pratyeṣyāma iti pūrvapakṣaśeṣaḥ 3,541 nanvevaṃ cenna sūtrametadācchādakamityatastasya tātparyamāha- atideśo hīti ... atideśo hi tādṛśaḥ
1.1.243
द् न्यायसुधा: हिशब्दो हेतौ एवमधिकाशङ्कया पूर्वपक्षे प्राप्ते सूत्रकृता तादृशः पूर्वोक्तसमानस्य परिहारन्यायस्यातिदेशः कृतो यस्मात्तस्मादुक्ताशङ्काच्छादकं भवत्येवेदं सूत्रमिति योज्यम् यद्वा किमनेनाधिकाशङ्काव्युत्पादनेन यथाभाष्यमेव पूर्वपक्षः किं न स्यादित्यत्रेदमुक्तम् तादृशो ह्यतिदेशो यत् आशङ्काया आधिक्ये सति परिहारस्य समानत्वम् यद्याशङ्कायां न विशेषस्तर्हि पूर्वेणैव परिहृतत्वात्प्राचीनन्यायातिदेशनमनर्थकं स्यात् प्रत्युदाहरणं शङ्कापरिहारे शास्त्रापर्यवसानप्रसङ्गात् यदि च परिहारो ऽविशेषितो न स्यात्कथं तर्ह्यत एवेत्यतिदेश इति मन्दव्युत्पादनार्थमिदमुक्तम् भाष्ये ऽप्यस्य सर्वस्यापि स्वीकारार्थं प्रसिद्धेरित्याह 3,542 अतिदेशाथर्माह- लिङ्गमिति लिङ्गं बलवदेव स्यात्
d nyāyasudhā: hiśabdo hetau evamadhikāśaṅkayā pūrvapakṣe prāpte sūtrakṛtā tādṛśaḥ pūrvoktasamānasya parihāranyāyasyātideśaḥ kṛto yasmāttasmāduktāśaṅkācchādakaṃ bhavatyevedaṃ sūtramiti yojyam yadvā kimanenādhikāśaṅkāvyutpādanena yathābhāṣyameva pūrvapakṣaḥ kiṃ na syādityatredamuktam tādṛśo hyatideśo yat āśaṅkāyā ādhikye sati parihārasya samānatvam yadyāśaṅkāyāṃ na viśeṣastarhi pūrveṇaiva parihṛtatvātprācīnanyāyātideśanamanarthakaṃ syāt pratyudāharaṇaṃ śaṅkāparihāre śāstrāparyavasānaprasaṅgāt yadi ca parihāro 'viśeṣito na syātkathaṃ tarhyata evetyatideśa iti mandavyutpādanārthamidamuktam bhāṣye 'pyasya sarvasyāpi svīkārārthaṃ prasiddherityāha 3,542 atideśātharmāha- liṅgamiti liṅgaṃ balavadeva syāt
1.1.243
3,542f. न्यायसुधा: हरिरिति वक्ष्यमाणं सिंहावलोकनन्यायेनात्रापि सम्बद्ध्यते तेनैवशब्दस्य सम्बन्धः अथवा सौत्रस्यैवशब्दस्यानुवादेन बलवदिति व्याख्यानम् "शब्दादेव प्रमितःऽ; इति यथा यतस्तस्मादित्यध्याहार्यम् ततश्चायमर्थः हरिरेवात्र प्राणः स्यात् कुतः? यतो ऽत्र वैष्णवं लिङ्गं श्रूयते तस्मात् "श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्नयौऽ; इति सन्निहितवाक्ये श्रूयमाणस्य श्रीलक्ष्मीपतित्वस्य मनसाप्यन्यत्राशक्यचिन्तनस्य बलवत्त्वादिति ननूक्तं प्राणश्रुतिरपि निरवकाशा शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य प्राणनादिहेतुत्वस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां मुख्ये दृष्टत्वात्परमेश्वरे तदभावादित्यत्राप्येतदेवोत्तरम् प्राणनादिहेतुत्वलिङ्गं प्राणशब्दप्रवृत्तिनिमित्तो धर्म इति यावत् हरावेव मुख्यं स्यान्न मुख्य इति 3,544 कुतो जीवनादिहेतुत्वं हरौ मुख्यम् अन्वयव्यतिरेकयोरभावादित्यत आह- प्रेरक इति ... प्रेरको ऽस्यापि यद्धरिः
3,542f. nyāyasudhā: haririti vakṣyamāṇaṃ siṃhāvalokananyāyenātrāpi sambaddhyate tenaivaśabdasya sambandhaḥ athavā sautrasyaivaśabdasyānuvādena balavaditi vyākhyānam "śabdādeva pramitaḥ'; iti yathā yatastasmādityadhyāhāryam tataścāyamarthaḥ harirevātra prāṇaḥ syāt kutaḥ? yato 'tra vaiṣṇavaṃ liṅgaṃ śrūyate tasmāt "śrīśca te lakṣmīśca patnnayau'; iti sannihitavākye śrūyamāṇasya śrīlakṣmīpatitvasya manasāpyanyatrāśakyacintanasya balavattvāditi nanūktaṃ prāṇaśrutirapi niravakāśā śabdapravṛttinimittasya prāṇanādihetutvasyānvayavyatirekābhyāṃ mukhye dṛṣṭatvātparameśvare tadabhāvādityatrāpyetadevottaram prāṇanādihetutvaliṅgaṃ prāṇaśabdapravṛttinimitto dharma iti yāvat harāveva mukhyaṃ syānna mukhya iti 3,544 kuto jīvanādihetutvaṃ harau mukhyam anvayavyatirekayorabhāvādityata āha- preraka iti ... prerako 'syāpi yaddhariḥ
1.1.244ab
न्यायसुधा: अस्य जीवनादेर्मुख्याधीनतया प्रतीतस्यापीत्यपेरर्थः यत् यस्मात्"श्रुतःऽ; इति शेषः अयमर्थः मा भूतामन्वयव्यतिरेकावीश्वरस्य जीवनादिहेतुतासाधकौ तथापि श्रुतिबलात्सेत्स्यति न ह्यन्वयव्यतिरेकावेव कारणतायां प्रमाणम् तथा सति स्वर्गादावग्निहोत्रादेः कारणता न स्यादिति तर्हि प्रमाणद्वयबलाद् द्वयोरपि जीवनादिहेतुत्वेन कुतो हरावेव तन्मुख्यमिति च न वाच्यम् यतो ऽस्य मुख्यस्यापि हरिः प्रेरकः श्रूयत इति मुख्ये कथं न मुख्यं जीवनादिहेतुत्वमित्यस्याप्येतदेवोत्तरम् नहि परप्रेरणया भवत्तस्मिन्मुख्यमिति सम्भवतीति 3,544f. अथवा जीवनादिहेतुतासाधनाय यदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं लिङ्गमुक्तं तद्विष्णुपक्ष एव मुख्यं स्यात् न मुख्यपक्ष इति योज्यम् उभयत्र हेतुमाह- प्रेरक इति यथा वायुविकारनिष्ठान्वयव्यतिरेकौ तस्य मुख्यशरीरत्वान्मुख्यविषयावङ्गीक्रियेते तथास्य मुख्यस्यापि हरिः प्रेरक इति तद्विषयाविति मुख्ये न मुख्यं लिङ्गमित्यस्याप्येतदुपपादकम् अनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकौ हि कारणकॢप्तिं कुर्वते न चेह तथास्ति यतः परमेश्वरावस्थानमेव जीवनकारणम् मुख्यस्तु तदायत्तस्तच्छरीररूपस्तस्मिन्नवस्थिते ऽवतिष्ठते निर्गते निर्गच्छतीति संवदतीमं सर्वमप्यर्थं श्रुतिः "न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौऽ; इत्येवंजातीयका एवमेव युक्तयानुकूल्यपरिहारायापि"लिङ्गमऽ; इत्यादिकमेव योजनीयमिति 3,549 अत्र केचित् "प्राणस्य प्राणं प्राणबन्धनं हि सोम्य मनःऽ; इति चोदाहरन्ति तदयुक्तमित्यपरे शब्दभेदात्प्रकरणवशाच्च संशयानुपपत्तेः यथा पितुः पितेति प्रयोगे ऽन्यः पिता षष्ठीनिर्दिष्यो ऽन्यः प्रथमानिर्दिष्यः पितामह इति गम्यते तद्वत्प्राणस्य प्राणमिति शब्दभेदात्प्राणादन्यः प्राणस्य प्राण इति निश्चीयते नहि स एव तस्येति भेदनिर्देशो भवति यस्य च प्रकरणे यो निर्दिश्यते नामान्तरेणापि स एव तत्प्रकरणनिर्दिष्य इति गम्यते यथा ज्योतिष्योमाधिकारे"वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेतऽ; इत्यत्र ज्योतिःशब्दो ज्योतिष्योमविषयो भवति तथा परस्य ब्रह्मणः प्रकरणे"प्राणबन्धनं हि सोम्य मनःऽ; इति श्रुतः प्राणशब्दो वायुविकारमात्रं कथमवगमयेत् अतः संशयाविषयत्वान्नैतदुदाहरणं युक्तम् किन्तु"प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्तेत्युपक्रम्य श्रूयते"कतमा सा देवताऽ; इति "प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते सैषा देवता प्रस्तावमन्वायत्ताऽ; इत्येतदुदाहरणवाक्यमिति 3,551 एतदप्ययुक्तम् संशयपूर्वपक्षयोरनुत्थानात् "ननु प्राणबन्धनं हि सोम्य मनःऽ"प्राणस्य प्राणमऽ; इति चैवमादौ ब्रह्मविषयः प्राणशब्दो दृश्यते वायुविकारे तु प्रसिद्धो लोकवेदयोः अतः प्राणशब्देन कतरस्योपादानमिति भवति संशयः मैवम् वायुविकारे देवताशब्दस्य प्रस्तावमन्त्रायत्तत्वस्य चासम्भवात् चेतनस्य हि देवताशब्दो मन्त्राधिष्ठानं (नत्वं)चोपपन्नम् किञ्चात्र भूतानां संवेशनमुद्गमनं च पारमेश्वरं कर्म प्रतीयते तेन पूर्ववत्तद्ग्रहणमेव युक्तम् कुतः पूर्वपक्षस्यावकाशः यतो वा इमानि भूतानीति हि सर्वप्राणिनिकायस्य ब्रह्मण्येव संवेशनं तत एवोद्गमनं च श्रावयति "सुप्तिजागरयोरपि सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवतिऽ; इत्यादि 3,552 ननु मुख्ये ऽपि प्राणे संवेशनोद्गमने दृश्येते "यदा वै पुरुषः स्वपिति प्राणं तर्हि वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणं मनः प्राणं श्रोत्रम् यदा प्रतिबुद्धयते प्राणादेवाधि पुनर्जायन्तेऽ; इति एवं तर्हि संशयः स्यान्न पूर्वपक्षः समबलत्वात् किञ्च"यदा वै पुरुषःऽ; इति श्रुतिरपि मुख्यप्राणविषयेति कुतो ऽवगतम् स्वापकाले प्राणवृत्तावपरिलुप्यमानायामिन्द्रियवृत्तयः परिलुप्यन्ते प्रबोधकाले च प्रादुर्भवन्तीति प्रत्यक्षानुगुण्यान्मुख्यप्राणविषयत्वं प्राबल्यं च निश्चीयत इति चेन्न इन्द्रियाणामतीन्द्रियाणां मुख्यप्राणे संवेशाद्गमनयोरप्रत्यक्षत्वात् अनुमानमस्त्विति चेन्न परमात्मनो ऽप्यपरिलुप्यमानस्य विद्यमानत्वेनावदारणानुपपत्तेः 3,555 किञ्चेन्द्रियाणां मुख्यप्राणे संवेशोद्गमनयोः श्रुत्यनुमानसिद्धत्वे ऽपि किमायातं सवर्भूतसम्बन्धिनोस्तयोः इन्द्रियसारत्वात् भूतानां नासङ्गतिरिति चेत् किमेतदनुमानं सम्भावाना वा नाद्यः व्याप्त्यभावात् द्वितीये तु श्रुत्यनुमाभासमूलसम्भावनामात्रेण श्रुतिबाधया पूर्वपक्ष इति सुभाषितम् नन्वादित्यो ऽन्नं चोद्गीथप्रतिहारदेवते तावद्ब्रह्मणो ऽन्ये तत्सा(म्या)मान्यात् प्राणस्यापि न ब्रह्मत्वमिति पूर्वपक्षो ऽस्त्विति चेन्न निर्णायकाभाव एव प्रायपाठस्यानुसरणीयत्वात् स्पष्टं चात्र पारमेश्वरं कर्मेत्युक्तम् अन्यथा छत्रचामराद्यसाधारणलिङ्गसद्भावे ऽपि समान्तसन्निधिमात्रेण राजा न राजा स्यात् कथं चावधारितमादित्यो ऽन्नं च न ब्रह्मेति श्रूयते हि तत्रापि"सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यादित्यमुच्चैः सन्तं गायन्तिऽ; इत्यादि ब्रह्मलिङ्गम् "अन्नमेव प्रतिहरमाणानिऽ; इति तु प्रायपाठादुपजीवनार्थं ग्राह्यम् तस्मात्संशयपूर्वपक्षयोरसम्भवान्नेदमुदाहरणम् किन्तु न्यायविदामग्रेसरेणानन्तवेदविदा भाष्यकृतोपात्तमेवेति सिद्धम् [======= ज्न्य्स्_1,1.विइइ: ज्योतिरधिकरणम् =======] 3,558 ज्योतिश् चरणाभिधानात् ब्ब्स्_1,1.24 ज्योतिश्चरणाभिधानादित्यत्राधिकाशङ्का भाष्य एव दर्शिता यदाहाग्निसूक्तत्वादिति इति श्रीमन्न्यायसुधायां प्राणाधिकरणम् [======= ज्न्य्स्_1,1.इx: गायत्र्यधिकरणम् =======] 3,559 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां गायतृयधिकरणम् तेन वक्तव्याभावादुत्तरं गायतृयधिकरणमेव विव्रियते अधिवेदगताशेषनाम्नामुपलक्षणस्य वेदमातुस्त्रैवर्णिकद्वितीयजन्मनि जनन्या गायतृयाः प्राधान्येन तन्नाम्नः समन्वयं प्रतिपादयितुं सूत्रम्- छन्दोभिधानश्चेति चेन्न तथा चेतोर्पणनिगदात्तथा हि दशर्नमिति ओं छन्दोभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोर्पणनिगदात्तथा हि दर्शनात् ओं छन्दो ऽभिधानान् नेति चेन् न तथा चेतोऽर्पणनिगदात् तथा हि दर्शनम् ब्ब्स्_1,1.25 छन्दोगाः पठन्ति गायत्री वा इदं भूतमित्यादि तत्र संशयः किं गायत्री ब्रह्म किं(वा) इदं भूतमित्यादि तत्र संशयः किं गायत्री ब्रह्म किं (वा) वर्णसमावेशलक्षणो मन्त्र इति मन्त्र एवेति तावत्प्राप्तम् कुतः गायत्रीशब्दस्य छन्दोविशेषे प्रसिद्धत्वात् नन्वेतदपि पूर्वन्यायेनैव परिहृतमित्यतो ऽभ्यधिकाशङ्कया पूर्वपक्षयति- नित्यत्वादिति नित्यत्वादेव शब्दस्य तत्स्वभावः कथं हरेः
nyāyasudhā: asya jīvanādermukhyādhīnatayā pratītasyāpītyaperarthaḥ yat yasmāt"śrutaḥ'; iti śeṣaḥ ayamarthaḥ mā bhūtāmanvayavyatirekāvīśvarasya jīvanādihetutāsādhakau tathāpi śrutibalātsetsyati na hyanvayavyatirekāveva kāraṇatāyāṃ pramāṇam tathā sati svargādāvagnihotrādeḥ kāraṇatā na syāditi tarhi pramāṇadvayabalād dvayorapi jīvanādihetutvena kuto harāveva tanmukhyamiti ca na vācyam yato 'sya mukhyasyāpi hariḥ prerakaḥ śrūyata iti mukhye kathaṃ na mukhyaṃ jīvanādihetutvamityasyāpyetadevottaram nahi parapreraṇayā bhavattasminmukhyamiti sambhavatīti 3,544f. athavā jīvanādihetutāsādhanāya yadanvayavyatirekānuvidhāyitvaṃ liṅgamuktaṃ tadviṣṇupakṣa eva mukhyaṃ syāt na mukhyapakṣa iti yojyam ubhayatra hetumāha- preraka iti yathā vāyuvikāraniṣṭhānvayavyatirekau tasya mukhyaśarīratvānmukhyaviṣayāvaṅgīkriyete tathāsya mukhyasyāpi hariḥ preraka iti tadviṣayāviti mukhye na mukhyaṃ liṅgamityasyāpyetadupapādakam ananyathāsiddhānvayavyatirekau hi kāraṇakḷptiṃ kurvate na ceha tathāsti yataḥ parameśvarāvasthānameva jīvanakāraṇam mukhyastu tadāyattastaccharīrarūpastasminnavasthite 'vatiṣṭhate nirgate nirgacchatīti saṃvadatīmaṃ sarvamapyarthaṃ śrutiḥ "na prāṇena nāpānena martyo jīvati kaścana itareṇa tu jīvanti yasminnetāvupāśritau'; ityevaṃjātīyakā evameva yuktayānukūlyaparihārāyāpi"liṅgam'; ityādikameva yojanīyamiti 3,549 atra kecit "prāṇasya prāṇaṃ prāṇabandhanaṃ hi somya manaḥ'; iti codāharanti tadayuktamityapare śabdabhedātprakaraṇavaśācca saṃśayānupapatteḥ yathā pituḥ piteti prayoge 'nyaḥ pitā ṣaṣṭhīnirdiṣyo 'nyaḥ prathamānirdiṣyaḥ pitāmaha iti gamyate tadvatprāṇasya prāṇamiti śabdabhedātprāṇādanyaḥ prāṇasya prāṇa iti niścīyate nahi sa eva tasyeti bhedanirdeśo bhavati yasya ca prakaraṇe yo nirdiśyate nāmāntareṇāpi sa eva tatprakaraṇanirdiṣya iti gamyate yathā jyotiṣyomādhikāre"vasante vasante jyotiṣā yajeta'; ityatra jyotiḥśabdo jyotiṣyomaviṣayo bhavati tathā parasya brahmaṇaḥ prakaraṇe"prāṇabandhanaṃ hi somya manaḥ'; iti śrutaḥ prāṇaśabdo vāyuvikāramātraṃ kathamavagamayet ataḥ saṃśayāviṣayatvānnaitadudāharaṇaṃ yuktam kintu"prastotaryā devatā prastāvamanvāyattetyupakramya śrūyate"katamā sā devatā'; iti "prāṇa iti hovāca sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni prāṇamevābhisaṃviśanti prāṇamabhyujjihate saiṣā devatā prastāvamanvāyattā'; ityetadudāharaṇavākyamiti 3,551 etadapyayuktam saṃśayapūrvapakṣayoranutthānāt "nanu prāṇabandhanaṃ hi somya manaḥ'"prāṇasya prāṇam'; iti caivamādau brahmaviṣayaḥ prāṇaśabdo dṛśyate vāyuvikāre tu prasiddho lokavedayoḥ ataḥ prāṇaśabdena katarasyopādānamiti bhavati saṃśayaḥ maivam vāyuvikāre devatāśabdasya prastāvamantrāyattatvasya cāsambhavāt cetanasya hi devatāśabdo mantrādhiṣṭhānaṃ (natvaṃ)copapannam kiñcātra bhūtānāṃ saṃveśanamudgamanaṃ ca pārameśvaraṃ karma pratīyate tena pūrvavattadgrahaṇameva yuktam kutaḥ pūrvapakṣasyāvakāśaḥ yato vā imāni bhūtānīti hi sarvaprāṇinikāyasya brahmaṇyeva saṃveśanaṃ tata evodgamanaṃ ca śrāvayati "suptijāgarayorapi satā somya tadā sampanno bhavati'; ityādi 3,552 nanu mukhye 'pi prāṇe saṃveśanodgamane dṛśyete "yadā vai puruṣaḥ svapiti prāṇaṃ tarhi vāgapyeti prāṇaṃ cakṣuḥ prāṇaṃ manaḥ prāṇaṃ śrotram yadā pratibuddhayate prāṇādevādhi punarjāyante'; iti evaṃ tarhi saṃśayaḥ syānna pūrvapakṣaḥ samabalatvāt kiñca"yadā vai puruṣaḥ'; iti śrutirapi mukhyaprāṇaviṣayeti kuto 'vagatam svāpakāle prāṇavṛttāvaparilupyamānāyāmindriyavṛttayaḥ parilupyante prabodhakāle ca prādurbhavantīti pratyakṣānuguṇyānmukhyaprāṇaviṣayatvaṃ prābalyaṃ ca niścīyata iti cenna indriyāṇāmatīndriyāṇāṃ mukhyaprāṇe saṃveśādgamanayorapratyakṣatvāt anumānamastviti cenna paramātmano 'pyaparilupyamānasya vidyamānatvenāvadāraṇānupapatteḥ 3,555 kiñcendriyāṇāṃ mukhyaprāṇe saṃveśodgamanayoḥ śrutyanumānasiddhatve 'pi kimāyātaṃ savarbhūtasambandhinostayoḥ indriyasāratvāt bhūtānāṃ nāsaṅgatiriti cet kimetadanumānaṃ sambhāvānā vā nādyaḥ vyāptyabhāvāt dvitīye tu śrutyanumābhāsamūlasambhāvanāmātreṇa śrutibādhayā pūrvapakṣa iti subhāṣitam nanvādityo 'nnaṃ codgīthapratihāradevate tāvadbrahmaṇo 'nye tatsā(myā)mānyāt prāṇasyāpi na brahmatvamiti pūrvapakṣo 'stviti cenna nirṇāyakābhāva eva prāyapāṭhasyānusaraṇīyatvāt spaṣṭaṃ cātra pārameśvaraṃ karmetyuktam anyathā chatracāmarādyasādhāraṇaliṅgasadbhāve 'pi samāntasannidhimātreṇa rājā na rājā syāt kathaṃ cāvadhāritamādityo 'nnaṃ ca na brahmeti śrūyate hi tatrāpi"sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyādityamuccaiḥ santaṃ gāyanti'; ityādi brahmaliṅgam "annameva pratiharamāṇāni'; iti tu prāyapāṭhādupajīvanārthaṃ grāhyam tasmātsaṃśayapūrvapakṣayorasambhavānnedamudāharaṇam kintu nyāyavidāmagresareṇānantavedavidā bhāṣyakṛtopāttameveti siddham [======= jnys_1,1.viii: jyotiradhikaraṇam =======] 3,558 jyotiś caraṇābhidhānāt bbs_1,1.24 jyotiścaraṇābhidhānādityatrādhikāśaṅkā bhāṣya eva darśitā yadāhāgnisūktatvāditi iti śrīmannyāyasudhāyāṃ prāṇādhikaraṇam [======= jnys_1,1.ix: gāyatryadhikaraṇam =======] 3,559 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ gāyatṛyadhikaraṇam tena vaktavyābhāvāduttaraṃ gāyatṛyadhikaraṇameva vivriyate adhivedagatāśeṣanāmnāmupalakṣaṇasya vedamātustraivarṇikadvitīyajanmani jananyā gāyatṛyāḥ prādhānyena tannāmnaḥ samanvayaṃ pratipādayituṃ sūtram- chandobhidhānaśceti cenna tathā cetorpaṇanigadāttathā hi daśarnamiti oṃ chandobhidhānānneti cenna tathā cetorpaṇanigadāttathā hi darśanāt oṃ chando 'bhidhānān neti cen na tathā ceto'rpaṇanigadāt tathā hi darśanam bbs_1,1.25 chandogāḥ paṭhanti gāyatrī vā idaṃ bhūtamityādi tatra saṃśayaḥ kiṃ gāyatrī brahma kiṃ(vā) idaṃ bhūtamityādi tatra saṃśayaḥ kiṃ gāyatrī brahma kiṃ (vā) varṇasamāveśalakṣaṇo mantra iti mantra eveti tāvatprāptam kutaḥ gāyatrīśabdasya chandoviśeṣe prasiddhatvāt nanvetadapi pūrvanyāyenaiva parihṛtamityato 'bhyadhikāśaṅkayā pūrvapakṣayati- nityatvāditi nityatvādeva śabdasya tatsvabhāvaḥ kathaṃ hareḥ
1.1.244cd
न्यायसुधा: भवेदाकाशादिशब्दानां परमात्मपरत्वम् अन्यगतस्य शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्येश्वरपरतन्त्रत्वेन तत्र मुख्यवृत्त्ययोगात् यद्यपि विवरत्वादिकं कारणतः स्वरूपतो ऽप्यनागन्तुकम् तथापि धर्मिण एवाकाशादेरुत्पत्तिविनाशवतो जन्मस्थितिलयेष्वीश्वराधीनत्वे धर्मस्यापि तथाभावो ऽवर्जनीयः न चाकाशो ऽनादिनित्य इति युक्तम् आत्मन आकाशः सम्भूत इत्यादिश्रुतिविरोधात् यस्त्वनादिर्वायमाकाशःऽ; इत्युक्तो ऽव्याकृताकाशः सो ऽनादिनित्यो ऽपि न तत्र पूर्वपक्षिणो विवक्षितः भूतप्रकरणत्वात् नचैवं प्रकृते सम्भवति गायत्रीशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं हि गानत्राणकर्तृत्वम् यथाऽह श्रुतिः गायति च त्रायते च तस्माद्गायत्रीति तत्र गानकर्तृत्वं नाम अर्थप्रतिपादकत्वम् त्राणकर्तृत्वं चाध्येतृणां पापाद्रक्षणशक्तिः तदुभयमपि कथं केन प्रकारेण हरेः अधीनं स्यात् न केनापि तथा हि विवरत्वादिवद्धर्मिणा सहैव तदधीनं वा स्यात् ध्वनिवत्स्वयमेव वा नाद्यः धर्मिणः शब्दस्य वेदस्य नित्यत्वादनादित्वाच्च धर्मिण एव नित्यत्वे तेन सह पराधीनत्वं कुत इति एवार्थः न द्वितीयः अर्थप्रतिपादानादिशक्तेस्तत्स्वभावत्वात् 3,567f. कथं प्रसिद्धबहुलशब्दानामयथार्थता
nyāyasudhā: bhavedākāśādiśabdānāṃ paramātmaparatvam anyagatasya śabdapravṛttinimittasyeśvaraparatantratvena tatra mukhyavṛttyayogāt yadyapi vivaratvādikaṃ kāraṇataḥ svarūpato 'pyanāgantukam tathāpi dharmiṇa evākāśāderutpattivināśavato janmasthitilayeṣvīśvarādhīnatve dharmasyāpi tathābhāvo 'varjanīyaḥ na cākāśo 'nādinitya iti yuktam ātmana ākāśaḥ sambhūta ityādiśrutivirodhāt yastvanādirvāyamākāśaḥ'; ityukto 'vyākṛtākāśaḥ so 'nādinityo 'pi na tatra pūrvapakṣiṇo vivakṣitaḥ bhūtaprakaraṇatvāt nacaivaṃ prakṛte sambhavati gāyatrīśabdapravṛttinimittaṃ hi gānatrāṇakartṛtvam yathā'ha śrutiḥ gāyati ca trāyate ca tasmādgāyatrīti tatra gānakartṛtvaṃ nāma arthapratipādakatvam trāṇakartṛtvaṃ cādhyetṛṇāṃ pāpādrakṣaṇaśaktiḥ tadubhayamapi kathaṃ kena prakāreṇa hareḥ adhīnaṃ syāt na kenāpi tathā hi vivaratvādivaddharmiṇā sahaiva tadadhīnaṃ vā syāt dhvanivatsvayameva vā nādyaḥ dharmiṇaḥ śabdasya vedasya nityatvādanāditvācca dharmiṇa eva nityatve tena saha parādhīnatvaṃ kuta iti evārthaḥ na dvitīyaḥ arthapratipādānādiśaktestatsvabhāvatvāt 3,567f. kathaṃ prasiddhabahulaśabdānāmayathārthatā
1.1.245ab
न्यायसुधा: किञ्चाकाशादिवाक्ये सन्ति पारमेश्वराणि लिङ्गानीति युक्तं तत्र तदाश्रयणम् नचात्र तथाविधं किमपि पश्यामः प्रत्युत"गायत्री वा इदं सर्वंऽ"वाग्वै गायत्रिऽ; इत्यादयः शब्द एव प्रसिद्धा बहवः शब्दाः श्रूयन्ते कथं च तेषां, विना बलवद्बाधकोपनिपातेन (अन्यथार्थता) अन्यार्थता कल्पयितुं युक्ता अव्यवस्थाप्रसङ्गात् नच छन्दसः सर्वात्मकत्वानुपपत्तिः ब्रह्मणो ऽपि साम्यात् 3,569 नन्वियमेव गायत्री वाक्यशेषे ज्योतिष्ट्वेन पठ्यते "अथ यदतः परोदिवो ज्योदिर्दीप्यतेऽ; इत्यादिना ज्योतिश्च पूर्वाधिकरणे ब्रह्मेति निर्णीतम् मैवम् पूर्वाधिकरणोदाहृतवाक्योक्तस्य ज्योतिषो ब्रह्मत्वे ऽप्यत्र तदनुपपत्तेः तत्र हि कर्णादिविदूरत्वमुक्तम् अत्र पुनस्तदेतद्दृष्टं च श्रुतं चेति तद्विपरीतम् युज्यते च ज्योतिरिति पदं छन्दसि तत्पर्यायस्य"तेजो वै ब्रह्मवर्चसं गायत्रिऽ; इति तेजःशब्दस्य तत्र दर्शनात् अस्तु वा"अथ यदतःपरोदिवो ज्योतिःऽ; इत्युक्तं ज्योतिर्ब्रह्म तथापि गायत्री छन्द एव उपदेशभेदेन भिन्नप्रकरणत्वादिति अथवात्राप्यथ यदतःपरो दिव इति वाक्योक्ते ज्योतिषि सन्देहः किं ब्रह्मोतान्यदिति उपक्रमे गायत्रीशब्दश्रवणादन्यदिति प्राप्तम् ननु गायत्रीशब्दस्याकाशादिशब्दवदीश्वरपरत्वोपपत्तेः किमनेनेत्यतो नित्यत्वादित्यादिनाभ्यधिकाशङ्केयमुक्तेति एतदाच्छादकत्वेनाधिकरणतात्पर्यमाह- इति चेदिति इति चेत् तद्धरेरेव बाहुल्याच्छ्रुतिलिङ्गयोः
nyāyasudhā: kiñcākāśādivākye santi pārameśvarāṇi liṅgānīti yuktaṃ tatra tadāśrayaṇam nacātra tathāvidhaṃ kimapi paśyāmaḥ pratyuta"gāyatrī vā idaṃ sarvaṃ'"vāgvai gāyatri'; ityādayaḥ śabda eva prasiddhā bahavaḥ śabdāḥ śrūyante kathaṃ ca teṣāṃ, vinā balavadbādhakopanipātena (anyathārthatā) anyārthatā kalpayituṃ yuktā avyavasthāprasaṅgāt naca chandasaḥ sarvātmakatvānupapattiḥ brahmaṇo 'pi sāmyāt 3,569 nanviyameva gāyatrī vākyaśeṣe jyotiṣṭvena paṭhyate "atha yadataḥ parodivo jyodirdīpyate'; ityādinā jyotiśca pūrvādhikaraṇe brahmeti nirṇītam maivam pūrvādhikaraṇodāhṛtavākyoktasya jyotiṣo brahmatve 'pyatra tadanupapatteḥ tatra hi karṇādividūratvamuktam atra punastadetaddṛṣṭaṃ ca śrutaṃ ceti tadviparītam yujyate ca jyotiriti padaṃ chandasi tatparyāyasya"tejo vai brahmavarcasaṃ gāyatri'; iti tejaḥśabdasya tatra darśanāt astu vā"atha yadataḥparodivo jyotiḥ'; ityuktaṃ jyotirbrahma tathāpi gāyatrī chanda eva upadeśabhedena bhinnaprakaraṇatvāditi athavātrāpyatha yadataḥparo diva iti vākyokte jyotiṣi sandehaḥ kiṃ brahmotānyaditi upakrame gāyatrīśabdaśravaṇādanyaditi prāptam nanu gāyatrīśabdasyākāśādiśabdavadīśvaraparatvopapatteḥ kimanenetyato nityatvādityādinābhyadhikāśaṅkeyamukteti etadācchādakatvenādhikaraṇatātparyamāha- iti cediti iti cet taddharereva bāhulyācchrutiliṅgayoḥ
1.1.245c
न्यायसुधा: तत्र ब्रूम इत्यध्याहार्यम् तत् ज्योतिःप्रकरणं गायत्रीप्रकरणं च हरेरेव प्रतिपादकम् नच गायत्रीपदविरोधः यतः तत् हरेरेव वाचकम् कथम् यस्मात् तत् गायत्रीपदप्रवृत्तिनिमित्तं मुख्यतो हरेरेव अन्यगतं च हरेरेवाधीनम् नच ज्योतिषो ब्रह्मत्वे दृष्टत्वाद्यनुपपत्तिः यतः तत् अधिष्ठानादिद्वारा कर्णादिविदूरस्यैव हरेरुपपद्यते नचोपदेशभेदानुपपत्तिः यतस्तद्दिवः परत्वं दिवि स्थितत्वं च विवक्षाभेदाद्धेरेरेव युज्यते कुत एतत् श्रुतिलिङ्गयोर्बाहुल्यात् तथा हि"ततो ज्यायांश्च पूरुषःऽ; "यद्वैतद्ब्रह्मऽ"य एतामेव ब्रह्मोपनिषदं वेदऽ; इति श्रुतयः लिङ्गानि च गानत्राणकर्तृत्वं, भूतादिपादत्वम्,"एतामेव नातिशीयन्तेऽ; इति सर्वोत्तमत्वमित्यादीनि अत एव श्रुतिलिङ्गबाहुल्यात् तत् प्रसिद्धबहुलशब्दजातमपि हरेरेवेति 3,572 ननूक्तमत्र नित्या गायत्री प्रवृत्तिनिमित्तं च तत्स्वभावः तत्कथं हरेरधीनमित्यत आह- तादृशत्वाच्चेति तादृशत्वाच्च तच्छक्तेर्
nyāyasudhā: tatra brūma ityadhyāhāryam tat jyotiḥprakaraṇaṃ gāyatrīprakaraṇaṃ ca harereva pratipādakam naca gāyatrīpadavirodhaḥ yataḥ tat harereva vācakam katham yasmāt tat gāyatrīpadapravṛttinimittaṃ mukhyato harereva anyagataṃ ca harerevādhīnam naca jyotiṣo brahmatve dṛṣṭatvādyanupapattiḥ yataḥ tat adhiṣṭhānādidvārā karṇādividūrasyaiva harerupapadyate nacopadeśabhedānupapattiḥ yatastaddivaḥ paratvaṃ divi sthitatvaṃ ca vivakṣābhedāddherereva yujyate kuta etat śrutiliṅgayorbāhulyāt tathā hi"tato jyāyāṃśca pūruṣaḥ'; "yadvaitadbrahma'"ya etāmeva brahmopaniṣadaṃ veda'; iti śrutayaḥ liṅgāni ca gānatrāṇakartṛtvaṃ, bhūtādipādatvam,"etāmeva nātiśīyante'; iti sarvottamatvamityādīni ata eva śrutiliṅgabāhulyāt tat prasiddhabahulaśabdajātamapi harereveti 3,572 nanūktamatra nityā gāyatrī pravṛttinimittaṃ ca tatsvabhāvaḥ tatkathaṃ hareradhīnamityata āha- tādṛśatvācceti tādṛśatvācca tacchakter
1.1.245d
न्यायसुधा: पूर्वेण सम्बन्धः हेतुसमुच्चये चशब्दः तादृशी खल्वीश्वरशक्तिः यन्नित्यानित्यस्वभावास्वभावसर्वविषया अन्यथा सर्वेश्वरत्वहानेः अथ तस्याः शक्तेः किं शक्यमिति चेत् तत्स्वरूपसत्तैव अनादिसिद्धा सेति चेत् सत्यम् अनादीश्वरशक्तयैवेति वदामः उक्तं चात्र प्रमाणमिति 3,573 अपरे तु ज्योतिश्चरणाभिधानादित्याद्येकमेवाधिकरणं व्याचक्षते तदयुक्तम् अथ यदतः परो दिवो ज्योतिरिति वाक्ये चरणाभिधानाभावात् चरणाभिधानादित्यस्य पादाभिधानादित्यर्थ इति चेत् भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश् चैवम् ब्ब्स्_1,1.26 उपदेशभेदान् नेति चेन् नोभयस्मिन्न् अप्य् अविरोधात् ब्ब्स्_1,1.27 एवं तर्हि भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवमिति पुनरुक्तं स्यात् न स्यात् तात्पर्यभेदात् तथा हि पूर्वस्मिन्वाक्ये तावानस्य महिमेति चतुष्पाद्ब्रह्म निर्दिष्यम् तत्र यच्चतुष्पदो ब्रह्मणस्त्रिपादस्यामृतं दिवीति द्युसम्बन्धिरूपं निर्दिष्यम् तदेवेह द्युसम्बन्धात्प्रत्यभिज्ञायते तत्परित्यज्य प्राकृतं ज्योतिः कल्पयतः प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये प्रसज्येतामित्यत्राभिप्रेयते तत्र तु भूतादिपादव्यपदेशबलेन प्रकृतस्य ब्रह्मत्वोपपादनमिति उच्यते एवं हि व्याकुवर्ता प्रकृतप्रत्यभिज्ञानं ज्योतिषो ब्रह्मत्वे हेतुः उत्तरा तु त्रिसूत्री प्रकृतस्य ब्रह्मत्वोपपादिकेत्युक्तं स्यात् तथाच श्रुतहानाश्रुतकल्पने स्याताम् अन्यथा ज्योतिः प्रत्यभिज्ञानादित्येव ब्रूयात् लघु चैवं स्पष्टं च सूत्रं स्यात् पादाभिधानादित्येव वा वदेत् श्रुत्यनुगमो ह्येवं सति स्यादित्युक्तमेवोपपन्नमिति इति श्रीमन्न्यायसुधायां गायतृयधिकरणम् 3,576 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां पादान्त्यप्राणाधिकरणम् ओं प्राणस्तथानुगमात् ओं नन्वत एव प्राण इत्यनेनैवैतद्गतार्थम् ता एताः शीर्षंच्छ्रियः श्रिता इत्यादिवाक्यान्तरविषयत्वान्नेति चेन्न उक्तोत्तरत्वात् अभ्यधिकाशङ्कासद्भावान्नेति चेन्न अदर्शनात् सद्भावे वा तदनन्तरमेवारम्भणीयत्वादित्यतो निरन्तराधिकरणसिद्धान्तन्यायोपजीव्यधिकाशङ्कया पूर्वपक्षमाह- बाहुल्य इति ... बाहुल्ये श्रुतिलिङ्गयोः
nyāyasudhā: pūrveṇa sambandhaḥ hetusamuccaye caśabdaḥ tādṛśī khalvīśvaraśaktiḥ yannityānityasvabhāvāsvabhāvasarvaviṣayā anyathā sarveśvaratvahāneḥ atha tasyāḥ śakteḥ kiṃ śakyamiti cet tatsvarūpasattaiva anādisiddhā seti cet satyam anādīśvaraśaktayaiveti vadāmaḥ uktaṃ cātra pramāṇamiti 3,573 apare tu jyotiścaraṇābhidhānādityādyekamevādhikaraṇaṃ vyācakṣate tadayuktam atha yadataḥ paro divo jyotiriti vākye caraṇābhidhānābhāvāt caraṇābhidhānādityasya pādābhidhānādityartha iti cet bhūtādipādavyapadeśopapatteś caivam bbs_1,1.26 upadeśabhedān neti cen nobhayasminn apy avirodhāt bbs_1,1.27 evaṃ tarhi bhūtādipādavyapadeśopapatteścaivamiti punaruktaṃ syāt na syāt tātparyabhedāt tathā hi pūrvasminvākye tāvānasya mahimeti catuṣpādbrahma nirdiṣyam tatra yaccatuṣpado brahmaṇastripādasyāmṛtaṃ divīti dyusambandhirūpaṃ nirdiṣyam tadeveha dyusambandhātpratyabhijñāyate tatparityajya prākṛtaṃ jyotiḥ kalpayataḥ prakṛtahānāprakṛtaprakriye prasajyetāmityatrābhipreyate tatra tu bhūtādipādavyapadeśabalena prakṛtasya brahmatvopapādanamiti ucyate evaṃ hi vyākuvartā prakṛtapratyabhijñānaṃ jyotiṣo brahmatve hetuḥ uttarā tu trisūtrī prakṛtasya brahmatvopapādiketyuktaṃ syāt tathāca śrutahānāśrutakalpane syātām anyathā jyotiḥ pratyabhijñānādityeva brūyāt laghu caivaṃ spaṣṭaṃ ca sūtraṃ syāt pādābhidhānādityeva vā vadet śrutyanugamo hyevaṃ sati syādityuktamevopapannamiti iti śrīmannyāyasudhāyāṃ gāyatṛyadhikaraṇam 3,576 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ pādāntyaprāṇādhikaraṇam oṃ prāṇastathānugamāt oṃ nanvata eva prāṇa ityanenaivaitadgatārtham tā etāḥ śīrṣaṃcchriyaḥ śritā ityādivākyāntaraviṣayatvānneti cenna uktottaratvāt abhyadhikāśaṅkāsadbhāvānneti cenna adarśanāt sadbhāve vā tadanantaramevārambhaṇīyatvādityato nirantarādhikaraṇasiddhāntanyāyopajīvyadhikāśaṅkayā pūrvapakṣamāha- bāhulya iti ... bāhulye śrutiliṅgayoḥ
1.1.246ab
अन्यस्य मुख्यवाच्यत्वमिति
anyasya mukhyavācyatvamiti
1.1.246b
न्यायसुधा: पूर्वाधिकरणे हि गायतृयाद्यन्यवाचिशब्दबाहुल्यसद्भावे ऽपि श्रुतिलिङ्गबाहुल्याश्रयणेन गायत्री परमात्मैवेति निर्णीतम् अस्ति चात्रापि परकीयश्रुतिलिङ्गबाहुल्यम् तथाहि चक्षुरादिभिः सहपाठस्तावत्प्रधानस्य ब्रह्मणो नोपपद्यते नच किञ्चिदत्र ब्रह्मणो ज्ञापकमस्ति येनाप्रधानप्रायपाठस्यापवादः स्यात् युज्यते चेन्द्रजीवमुख्यप्राणानाम् इन्द्रस्य हस्ताधिष्ठातुरिन्द्रियत्वात् जीवस्येन्द्रियजन्यफलाश्रयत्वात् मुख्यस्य च सर्वेन्द्रियस्वामित्वात् प्राणो वा अहमस्म्यष इतीन्द्रश्रुतिः ता अहिंसन्तेत्यादिनोक्तानि प्राणविवादो, देहादुत्क्रमणप्रवेशौ, ततो देहपातोत्थाने, प्राणसंवादश्चेति मुख्यप्राणलिङ्गानि तथा तं शतं वर्षाण्यभ्यार्चदिति शतायुष्ट्वं प्राणो वंश इति चक्षुरादीन्प्रति वंशत्वमिति जीवलिङ्गानि सति चैवमन्यदीययोः श्रुतिलिङ्गयोर्बाहुल्ये ऽन्यस्येन्द्रादेः प्राणशब्दवाच्यत्वं युक्तम् अन्यथोक्तन्यायस्यानैकान्त्यापातात् नच वाक्यभेदो दोषः अनन्यगतिकतया प्राप्तत्वादिति अमुख्यया वृत्त्यात्र मुख्यप्राणस्य वाच्यत्वं सिद्धान्तिनाप्यभ्युपगम्यत इत्यतो मुख्येत्युक्तम् इतिशब्दः शङ्कासमाप्तिद्योतकः [======= ज्न्य्स्_1,1.x: अन्तिमप्राणाधिकरणम् =======] 3,578 सिद्धान्तयत्सूत्रं व्याख्याति- तन्नेति ओं प्राणस्तथानुगमात् ओं प्राणस् तथानुगमात् ब्ब्स्_1,1.28 ... तन्नात्रगस्य हि विष्णोरेव तु लिङ्गानि प्राणस्थानि तु सर्वशः
nyāyasudhā: pūrvādhikaraṇe hi gāyatṛyādyanyavāciśabdabāhulyasadbhāve 'pi śrutiliṅgabāhulyāśrayaṇena gāyatrī paramātmaiveti nirṇītam asti cātrāpi parakīyaśrutiliṅgabāhulyam tathāhi cakṣurādibhiḥ sahapāṭhastāvatpradhānasya brahmaṇo nopapadyate naca kiñcidatra brahmaṇo jñāpakamasti yenāpradhānaprāyapāṭhasyāpavādaḥ syāt yujyate cendrajīvamukhyaprāṇānām indrasya hastādhiṣṭhāturindriyatvāt jīvasyendriyajanyaphalāśrayatvāt mukhyasya ca sarvendriyasvāmitvāt prāṇo vā ahamasmyaṣa itīndraśrutiḥ tā ahiṃsantetyādinoktāni prāṇavivādo, dehādutkramaṇapraveśau, tato dehapātotthāne, prāṇasaṃvādaśceti mukhyaprāṇaliṅgāni tathā taṃ śataṃ varṣāṇyabhyārcaditi śatāyuṣṭvaṃ prāṇo vaṃśa iti cakṣurādīnprati vaṃśatvamiti jīvaliṅgāni sati caivamanyadīyayoḥ śrutiliṅgayorbāhulye 'nyasyendrādeḥ prāṇaśabdavācyatvaṃ yuktam anyathoktanyāyasyānaikāntyāpātāt naca vākyabhedo doṣaḥ ananyagatikatayā prāptatvāditi amukhyayā vṛttyātra mukhyaprāṇasya vācyatvaṃ siddhāntināpyabhyupagamyata ityato mukhyetyuktam itiśabdaḥ śaṅkāsamāptidyotakaḥ [======= jnys_1,1.x: antimaprāṇādhikaraṇam =======] 3,578 siddhāntayatsūtraṃ vyākhyāti- tanneti oṃ prāṇastathānugamāt oṃ prāṇas tathānugamāt bbs_1,1.28 ... tannātragasya hi viṣṇoreva tu liṅgāni prāṇasthāni tu sarvaśaḥ
1.1.247
-द् प्राणसंवादपूर्वाणि मुख्यतो जीवगानि च अभ्यार्चच्छतवर्षाणि प्राणवंशत्वमित्यपि
-d prāṇasaṃvādapūrvāṇi mukhyato jīvagāni ca abhyārcacchatavarṣāṇi prāṇavaṃśatvamityapi
1.1.248
3,579 न्यायसुधा: किन्तु ब्रह्मण एव प्राणशब्दमुख्यवाच्यत्वमिति शेषः कुतः ब्रह्मशब्दानुगमात् पारमेश्वरलिङ्गानुगमाच्चेति भावः अथवा बाहुल्य इत्यादिकमेव सिद्धान्तवाक्यम् ब्रह्मविषययोः श्रुतिलिङ्गयोर्बाहुल्ये विद्यमाने यदन्यस्येन्द्रादेः प्राणशब्दमुख्यवाच्यत्वं पूर्ववादिनोक्तम्- तन्नेति ननु च श्रुतिलिङ्गबाहुल्यादेवान्यस्य मुख्यवाच्यत्वमित्युक्तम् सत्यम् तथाप्यस्त्यत्र वैषम्यम् निरवकाशश्रुतिलिङ्गबाहुल्येन हि प्रागत्र च निर्णयः कृतः एतानि तु सावकाशानीत्याह- अत्रगस्येति इन्द्रादिगतस्य हिशब्दो हेत्वर्थः तस्मान्नेति पूर्वेण सम्बन्धः प्रमाणप्रसिद्धिद्योतको वा आद्यस्तुशब्दो न्यायविशेषसूचकः प्राणस्थानि प्राणसम्बन्धितया प्रतीतानि पुनस्तुशब्दो ऽप्यर्थे इन्द्रियविषयाण्यपीति श्रुतिरपीति वा नच मञ्चेषु पुरुषसम्बन्धनिबन्धनं क्रोशनमिवामुख्यानीश्वरे लिङ्गानीति शङ्कनीयम् अन्तर्गतस्य तस्यैव तत्तत्कर्तृत्वादित्याशयेन मुख्यत इत्युक्तम् शतं वर्षाणीत्यतो ऽपि परस्तादितिशब्दो योज्यः प्राणवंशत्वं प्राणांश्चक्षुरादीन्प्रति वंशत्वम् एतेन न वक्तुरित्यादिसूत्रतात्पर्यमुक्तं भवति न वक्तुर् आत्मोपदेशाद् इति चेद् अध्यात्मसंबन्धभूमा ह्य् अस्मिन् ब्ब्स्_1,1.29 3,580 केचिदत्र कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदीन्द्रप्रतर्दनाख्यायिकायां श्रुतं"प्राणो ऽस्मि प्रज्ञात्माऽ; इत्यादिवाक्यमुदाहरन्ति तेषां वक्तुरिति न श्रुत्यनुगतम् वक्तृत्वं हीन्द्रस्यात्मोपदेशादित्यनेनैव लब्धम् नच वक्तुरितीन्द्रप्रतिपत्त्यर्थम् तस्य तदप्रत्यायकत्वात् अस्माकं तु विशिष्टं शस्त्रं शंसितुर्विश्वामित्रस्य नेन्द्रो ऽन्यथोपदेष्युमर्हतीति युक्तिद्योतनाय सार्थकमिति 3,582 पादार्थमुपसंहरति- तस्मादिति तस्मादन्यत्रगैः शब्दैरुक्तन्यायैः समन्ततः एको नारायणो देवो भण्यते नात्र संशयः
3,579 nyāyasudhā: kintu brahmaṇa eva prāṇaśabdamukhyavācyatvamiti śeṣaḥ kutaḥ brahmaśabdānugamāt pārameśvaraliṅgānugamācceti bhāvaḥ athavā bāhulya ityādikameva siddhāntavākyam brahmaviṣayayoḥ śrutiliṅgayorbāhulye vidyamāne yadanyasyendrādeḥ prāṇaśabdamukhyavācyatvaṃ pūrvavādinoktam- tanneti nanu ca śrutiliṅgabāhulyādevānyasya mukhyavācyatvamityuktam satyam tathāpyastyatra vaiṣamyam niravakāśaśrutiliṅgabāhulyena hi prāgatra ca nirṇayaḥ kṛtaḥ etāni tu sāvakāśānītyāha- atragasyeti indrādigatasya hiśabdo hetvarthaḥ tasmānneti pūrveṇa sambandhaḥ pramāṇaprasiddhidyotako vā ādyastuśabdo nyāyaviśeṣasūcakaḥ prāṇasthāni prāṇasambandhitayā pratītāni punastuśabdo 'pyarthe indriyaviṣayāṇyapīti śrutirapīti vā naca mañceṣu puruṣasambandhanibandhanaṃ krośanamivāmukhyānīśvare liṅgānīti śaṅkanīyam antargatasya tasyaiva tattatkartṛtvādityāśayena mukhyata ityuktam śataṃ varṣāṇītyato 'pi parastāditiśabdo yojyaḥ prāṇavaṃśatvaṃ prāṇāṃścakṣurādīnprati vaṃśatvam etena na vakturityādisūtratātparyamuktaṃ bhavati na vaktur ātmopadeśād iti ced adhyātmasaṃbandhabhūmā hy asmin bbs_1,1.29 3,580 kecidatra kauṣītakibrāhmaṇopaniṣadīndrapratardanākhyāyikāyāṃ śrutaṃ"prāṇo 'smi prajñātmā'; ityādivākyamudāharanti teṣāṃ vakturiti na śrutyanugatam vaktṛtvaṃ hīndrasyātmopadeśādityanenaiva labdham naca vakturitīndrapratipattyartham tasya tadapratyāyakatvāt asmākaṃ tu viśiṣṭaṃ śastraṃ śaṃsiturviśvāmitrasya nendro 'nyathopadeṣyumarhatīti yuktidyotanāya sārthakamiti 3,582 pādārthamupasaṃharati- tasmāditi tasmādanyatragaiḥ śabdairuktanyāyaiḥ samantataḥ eko nārāyaṇo devo bhaṇyate nātra saṃśayaḥ
Adhyāya 1 (cont. 22)
1.1.249
न्यायसुधा: अन्यत्रगैर्नामात्मकैरिति शेषः तस्मादित्यस्यैव विवरणमुक्तन्यायैरिति उक्तो न्यायो येषु ते तथोक्ताः समन्ततः सर्ववेदगतैः एको मुख्यार्थः नात्र संशय इति लक्षणयायं समन्वयो ऽभिधीयत इति केषाञ्चिन्मतं मुख्यवृत्त्येति सिद्धान्तः अतो विप्रतिपत्तेरत्र संशयो न कार्यो निर्णायकस्योक्तत्वादित्यर्थः अथवोक्ते ऽपि न्याये ऽनादिवासनानिमित्तो ऽन्यस्य मुख्यवाच्यत्वविषयः संशयो न कार्य इत्यनेनाचष्टे 3,583 सर्वज्ञकल्पेन तत्त्वोपदेशाय प्रवृवेन भगवताऽचार्येणैवं सूत्रेषु व्याख्यातेषु शिष्याणामेतावन्मात्रार्थान्येतानीति प्रतीतिः स्यात् तां निराकर्तुमाह- वासुदेवादीति वासुदेवादिरूपेण चतुर्मूर्तिश्च सर्वशः अथवा पञ्चमूर्तिः स प्रोक्तो ऽधिकरणं प्रति
nyāyasudhā: anyatragairnāmātmakairiti śeṣaḥ tasmādityasyaiva vivaraṇamuktanyāyairiti ukto nyāyo yeṣu te tathoktāḥ samantataḥ sarvavedagataiḥ eko mukhyārthaḥ nātra saṃśaya iti lakṣaṇayāyaṃ samanvayo 'bhidhīyata iti keṣāñcinmataṃ mukhyavṛttyeti siddhāntaḥ ato vipratipatteratra saṃśayo na kāryo nirṇāyakasyoktatvādityarthaḥ athavokte 'pi nyāye 'nādivāsanānimitto 'nyasya mukhyavācyatvaviṣayaḥ saṃśayo na kārya ityanenācaṣṭe 3,583 sarvajñakalpena tattvopadeśāya pravṛvena bhagavatā'cāryeṇaivaṃ sūtreṣu vyākhyāteṣu śiṣyāṇāmetāvanmātrārthānyetānīti pratītiḥ syāt tāṃ nirākartumāha- vāsudevādīti vāsudevādirūpeṇa caturmūrtiśca sarvaśaḥ athavā pañcamūrtiḥ sa prokto 'dhikaraṇaṃ prati
1.1.250ab
प्रतिसूत्रं प्रतिपदं प्रत्यक्षरमथापि वा
pratisūtraṃ pratipadaṃ pratyakṣaramathāpi vā
1.1.250cd
3,583f. न्यायसुधा: वासुदेवादित्वेनेत्यर्थः चशब्दो वक्ष्यमाणपक्षान्तरसमुच्चयार्थः प्रथमपादान्ते कथनादस्मिन्नेव पाद इति भाति तन्निरासायोक्तम्- सर्वशः सर्वेष्वपि पादेषु अथवेति निपातसमुदायः पक्षान्तरे पञ्चमूर्तिर्नारायणादित्वेन प्रतिशब्दो वीप्सायां कर्मप्रवचनीयः अथापि वेति त्रयो निपाता यथाक्रमं प्रतिसूत्रमित्यादिभिस्त्रिभिः सम्बद्धयते अत्रेयं मूर्तिः प्रतिपाद्यत इति कथं ज्ञायत इत्यत आह- तैरिति 3,584 तैस्तैर्युक्तिश्रुतिन्यायविशेषैर्
3,583f. nyāyasudhā: vāsudevāditvenetyarthaḥ caśabdo vakṣyamāṇapakṣāntarasamuccayārthaḥ prathamapādānte kathanādasminneva pāda iti bhāti tannirāsāyoktam- sarvaśaḥ sarveṣvapi pādeṣu athaveti nipātasamudāyaḥ pakṣāntare pañcamūrtirnārāyaṇāditvena pratiśabdo vīpsāyāṃ karmapravacanīyaḥ athāpi veti trayo nipātā yathākramaṃ pratisūtramityādibhistribhiḥ sambaddhayate atreyaṃ mūrtiḥ pratipādyata iti kathaṃ jñāyata ityata āha- tairiti 3,584 taistairyuktiśrutinyāyaviśeṣair
1.1.250d
न्यायसुधा: न्यायशब्दः प्रकारवचनः श्रुतिलिङ्गव्यतिरिक्तन्यायार्थो वा तस्यां तस्यां मूर्तौ प्रसिद्धैर्लिङ्गैः श्रुतिसमाख्यादिव्यावर्तकैविर्वेको ज्ञातव्य इति शेषः ननु चतुर्मूर्तिः पञ्चमूर्तिर्वेति प्रत्यधिकरणं प्रतिसूत्रं वा प्रत्यक्षरं वेति च वस्तुविकल्पः कथमित्यत आह- योग्यतेति ... योग्यता यथा
nyāyasudhā: nyāyaśabdaḥ prakāravacanaḥ śrutiliṅgavyatiriktanyāyārtho vā tasyāṃ tasyāṃ mūrtau prasiddhairliṅgaiḥ śrutisamākhyādivyāvartakaivirveko jñātavya iti śeṣaḥ nanu caturmūrtiḥ pañcamūrtirveti pratyadhikaraṇaṃ pratisūtraṃ vā pratyakṣaraṃ veti ca vastuvikalpaḥ kathamityata āha- yogyateti ... yogyatā yathā
1.1.251a
न्यायसुधा: सर्वे ऽपि पक्षाः सूत्रकृतो विवक्षिताः पुरुषाणां योग्यतानतिक्रमेण प्रतीयन्ते तदपेक्षया विकल्पो युज्यत इति योज्यम् एवमलौकिकार्थत्वं कुतः सूत्राणामित्यत आह- बृहत्तन्त्रेति बृहत्तन्त्रप्रमाणेन
nyāyasudhā: sarve 'pi pakṣāḥ sūtrakṛto vivakṣitāḥ puruṣāṇāṃ yogyatānatikrameṇa pratīyante tadapekṣayā vikalpo yujyata iti yojyam evamalaukikārthatvaṃ kutaḥ sūtrāṇāmityata āha- bṛhattantreti bṛhattantrapramāṇena
1.1.251b
न्यायसुधा: एवमर्थत्वं सूत्राणां ज्ञेयमिति शेषः बह्वर्थ इति वक्ष्यमाणं चा(वा)ऽत्र सम्बद्धयते तर्हि कस्मात्तथा न व्याख्यायत इत्यत आह- बह्वर्थमपीति ... बह्वर्थमपि सङ्ग्रहात् उच्यते नरबुद्धीनामपि किञ्चिद्ग्रहार्थतः
nyāyasudhā: evamarthatvaṃ sūtrāṇāṃ jñeyamiti śeṣaḥ bahvartha iti vakṣyamāṇaṃ cā(vā)'tra sambaddhayate tarhi kasmāttathā na vyākhyāyata ityata āha- bahvarthamapīti ... bahvarthamapi saṅgrahāt ucyate narabuddhīnāmapi kiñcidgrahārthataḥ
1.1.252a
-द् न्यायसुधा: सूत्रजातमिति शेषः उच्यते व्याख्यायते बुद्धिशब्दस्य ज्ञानार्थत्वे ग्रहो ग्राह्यं भावप्रधानो निर्देशः ग्राह्यत्वमेवार्थः प्रयोजनं तस्मै मनो ऽर्थत्वे ग्रहणं ग्रहः 3,586 न चैवं सूत्रार्थलेशव्याख्यानपरो ऽयं ग्रन्थ इत्यनादरणीय इत्याशयेनाह- ग्रन्थ इति ग्रन्थो ऽयमपि बह्वर्थो
-d nyāyasudhā: sūtrajātamiti śeṣaḥ ucyate vyākhyāyate buddhiśabdasya jñānārthatve graho grāhyaṃ bhāvapradhāno nirdeśaḥ grāhyatvamevārthaḥ prayojanaṃ tasmai mano 'rthatve grahaṇaṃ grahaḥ 3,586 na caivaṃ sūtrārthaleśavyākhyānaparo 'yaṃ grantha ityanādaraṇīya ityāśayenāha- grantha iti grantho 'yamapi bahvartho
1.1.252b
न्यायसुधा: समग्रार्थव्याख्यानमकुर्वन्नपि अयमित्युक्तत्वात्सत्यपि तस्मिन्पुनरस्य विरचनाद्भाष्यमल्पार्थमिति नाशङ्कनीयमित्याह- भाष्यं चेति ... भाष्यं चात्यर्थविस्तरम्
nyāyasudhā: samagrārthavyākhyānamakurvannapi ayamityuktatvātsatyapi tasminpunarasya viracanādbhāṣyamalpārthamiti nāśaṅkanīyamityāha- bhāṣyaṃ ceti ... bhāṣyaṃ cātyarthavistaram
1.1.252cd
न्यायसुधा: अतिशयितेनार्थेन विस्तरो यस्येति व्यधिकरणबहुव्रीहिगर्मकत्वात् बह्वर्थत्वमनयोरनुपलम्भबाधितमिति चेन्न व्याख्यानसामग्रीवैकल्यनिमित्तत्वात्तदनुपलम्भस्येत्याशयेनाह- बहुज्ञा एवेति बहुज्ञा एव जानन्ति विशेषणार्थमेतयोः
nyāyasudhā: atiśayitenārthena vistaro yasyeti vyadhikaraṇabahuvrīhigarmakatvāt bahvarthatvamanayoranupalambhabādhitamiti cenna vyākhyānasāmagrīvaikalyanimittatvāttadanupalambhasyetyāśayenāha- bahujñā eveti bahujñā eva jānanti viśeṣaṇārthametayoḥ
1.1.252ef
न्यायसुधा: एवं प्रासङ्गिकमुक्तवोपपादितस्यान्यत्रप्रसिद्धनामसमन्वयस्य फलं लक्षणसिद्धिमुपसंहरति- तस्मादिति तस्मान्महागुणो विष्णुर्नाम्नायपुनरुक्तितः
nyāyasudhā: evaṃ prāsaṅgikamuktavopapāditasyānyatraprasiddhanāmasamanvayasya phalaṃ lakṣaṇasiddhimupasaṃharati- tasmāditi tasmānmahāguṇo viṣṇurnāmnāyapunaruktitaḥ
1.2.1a
न्यायसुधा: सकलवेदगतसमस्तनामवाच्यत्वादित्यर्थः कथं तन्मात्रेण महागुणत्वम् नाम्नां यौगिकत्वादपुनरुक्तितश्चेति इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतावयं पूर्वे ऽर्(वा)ध्याये प्रथमचरणः पर्यवसितः अध्यय 1, पद 2 3,590 अथ प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः [======= ज्न्य्स्_1,2.इ: सर्वगतत्वाधिकरणम् =======] द्वितीयपादस्य पूर्वोत्तरपादभेदस्य स्वस्मिन्नेकवाक्यतायाश्च सिद्धये प्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति- लिङ्गात्मकानामिति लिङ्गात्मकानां शब्दानां वृत्तिर्नारायणे परे चिन्त्यते
nyāyasudhā: sakalavedagatasamastanāmavācyatvādityarthaḥ kathaṃ tanmātreṇa mahāguṇatvam nāmnāṃ yaugikatvādapunaruktitaśceti iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyārthavivṛtāvayaṃ pūrve 'r(vā)dhyāye prathamacaraṇaḥ paryavasitaḥ adhyaya 1, pada 2 3,590 atha prathamādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ [======= jnys_1,2.i: sarvagatatvādhikaraṇam =======] dvitīyapādasya pūrvottarapādabhedasya svasminnekavākyatāyāśca siddhaye pratipādyamarthaṃ darśayati- liṅgātmakānāmiti liṅgātmakānāṃ śabdānāṃ vṛttirnārāyaṇe pare cintyate
1.2.1cd
-च् न्यायसुधा: लिङ्गं धर्मः स आत्मेवात्मा प्रवृत्तिनिमित्तं येषां ते लिङ्गात्मकाः स्वरूपार्थो वाऽत्मशब्दः निमित्तनिमित्तिनोरभेदोपचारात् सकलवेदगतानामन्यत्रप्रसिद्धानामिति शेषः 3,592 नन्वतीतपादे समन्विता अपि लिङ्गात्मका एव यौगिकत्वात् अन्यथा गुणपूर्त्यलाभेन समन्वयसमर्थनवैयर्थ्यात् नच प्रकरणगतगुणलाभेन सार्थक्यात् वचनवृत्त्यङ्गीकारवैफल्यात् उक्तं च यच्छब्दा योगवृत्तय इति तत्कथमयं विभागः सत्यम् तथाप्यन्यत्रप्रसिद्धत्वादिवदापातप्रतीत्यनुरोधेनेयमुक्तिरित्यदोषः वृत्तिर्लक्षणादिरपि भवतीत्यतः परे मुख्यार्थ इत्युक्तम् तथाच मुख्यवृत्तिरिति लभ्यते चिन्त्यते समर्थ्यते ऽस्मिन्पाद इति शेषः 3,594 ओं सर्वत्रप्रसिद्धोपदेशात् ओं केचिन्मनोमयः प्राणशरीरो भारूप इत्युक्तं मनोमयत्वादिनोपास्यत्वं परमात्मनः प्रतिपादयितुमिदमधिकरणमिति व्याचक्षते तदसदित्याशयवानाह- सर्वगत्वमिति सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ब्ब्स्_1,2.1 ... सर्वगत्वं तु प्रथमं प्रविचार्यते
-c nyāyasudhā: liṅgaṃ dharmaḥ sa ātmevātmā pravṛttinimittaṃ yeṣāṃ te liṅgātmakāḥ svarūpārtho vā'tmaśabdaḥ nimittanimittinorabhedopacārāt sakalavedagatānāmanyatraprasiddhānāmiti śeṣaḥ 3,592 nanvatītapāde samanvitā api liṅgātmakā eva yaugikatvāt anyathā guṇapūrtyalābhena samanvayasamarthanavaiyarthyāt naca prakaraṇagataguṇalābhena sārthakyāt vacanavṛttyaṅgīkāravaiphalyāt uktaṃ ca yacchabdā yogavṛttaya iti tatkathamayaṃ vibhāgaḥ satyam tathāpyanyatraprasiddhatvādivadāpātapratītyanurodheneyamuktirityadoṣaḥ vṛttirlakṣaṇādirapi bhavatītyataḥ pare mukhyārtha ityuktam tathāca mukhyavṛttiriti labhyate cintyate samarthyate 'sminpāda iti śeṣaḥ 3,594 oṃ sarvatraprasiddhopadeśāt oṃ kecinmanomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpa ityuktaṃ manomayatvādinopāsyatvaṃ paramātmanaḥ pratipādayitumidamadhikaraṇamiti vyācakṣate tadasadityāśayavānāha- sarvagatvamiti sarvatra prasiddhopadeśāt bbs_1,2.1 ... sarvagatvaṃ tu prathamaṃ pravicāryate
1.2.2ab
न्यायसुधा: तुशब्दो ऽवधारणे एतमस्यामेतं दिवीत्यादिवाक्योक्तं सवर्गतत्वमेवात्र पादे प्रथमं परमेश्वरस्य समर्थ्यते नतु मनोमयत्वादिनोपास्यत्वमित्यर्थः सत्यकामत्वादिपरमेश्वरधर्माणां स्फुटप्रतिभासत्वेन सन्देहाद्यनुपपत्तेरिति भावः ननु मनोमयत्वादयः शारीरधर्मा अपि प्रतीयन्त इति चेन्न तेषामानन्दमयाधिकरणन्यायेन सावकाशत्वात् चरमप्रतीतेनापि निरवकाशेन प्रथमप्रतीतस्य सावकाशस्यान्यथात्वोपपत्तेः 3,596 ननु कथं तर्ह्यस्माकमपि चक्षुर्मयत्वादीनि पूर्वपक्षप्रापकाणि उच्यते हेत्वन्तरेण पूर्वपक्षे सत्यभ्युच्चयमात्रत्वेन तेषामुपन्यासः यथा परस्येक्षत्यधिकरणे प्रायपाठे निरस्ते ऽप्यभ्युच्चयमात्रत्वेन प्राणाधिकरणे तदुपन्यासः 3,598 सर्वगतत्वप्रतिपादनस्य प्रकृतोपयोगं दशर्यति- तत्रेति तत्र तत्र स्थितो विष्णुस्तत्तच्छक्तिप्रबोधकः
nyāyasudhā: tuśabdo 'vadhāraṇe etamasyāmetaṃ divītyādivākyoktaṃ savargatatvamevātra pāde prathamaṃ parameśvarasya samarthyate natu manomayatvādinopāsyatvamityarthaḥ satyakāmatvādiparameśvaradharmāṇāṃ sphuṭapratibhāsatvena sandehādyanupapatteriti bhāvaḥ nanu manomayatvādayaḥ śārīradharmā api pratīyanta iti cenna teṣāmānandamayādhikaraṇanyāyena sāvakāśatvāt caramapratītenāpi niravakāśena prathamapratītasya sāvakāśasyānyathātvopapatteḥ 3,596 nanu kathaṃ tarhyasmākamapi cakṣurmayatvādīni pūrvapakṣaprāpakāṇi ucyate hetvantareṇa pūrvapakṣe satyabhyuccayamātratvena teṣāmupanyāsaḥ yathā parasyekṣatyadhikaraṇe prāyapāṭhe niraste 'pyabhyuccayamātratvena prāṇādhikaraṇe tadupanyāsaḥ 3,598 sarvagatatvapratipādanasya prakṛtopayogaṃ daśaryati- tatreti tatra tatra sthito viṣṇustattacchaktiprabodhakaḥ
1.2.2cd
3,599 न्यायसुधा: प्रबोधनं कार्याभिमुखीकरणम् तत्किं दूरे स्थितः शक्तिप्रबोधने न शक्तो येन तत्रतत्र तिष्ठतीत्यत उक्तम्- दूरतो ऽपीति दूरतो ऽप्यतिरिक्तः स लीलया केवलं प्रभुः
3,599 nyāyasudhā: prabodhanaṃ kāryābhimukhīkaraṇam tatkiṃ dūre sthitaḥ śaktiprabodhane na śakto yena tatratatra tiṣṭhatītyata uktam- dūrato 'pīti dūrato 'pyatiriktaḥ sa līlayā kevalaṃ prabhuḥ
1.2.3a
इति ज्ञापयितुं
iti jñāpayituṃ
1.2.3ab
न्यायसुधा: यद्यपि स प्रभुर्विष्णुर्दूरतो ऽपि तत्तच्छक्तिप्रबोधने ऽतिशक्तस्तथापि केवलं लीलया तत्रतत्र स्थितस्तत्तत्तच्छक्तीनां प्रबोधको भवतीति ज्ञापयितुं सर्वगतत्वमिह प्रविचार्यत इति सम्बन्धः एतदुक्तं भवति स्वनिर्गमप्रवेशाभ्यां देहपातनोत्थापनमित्याद्या मुख्यप्राणादिशक्तयस्तदन्तर्गतभगवदायत्ता इति प्रागुक्तम् तदनुपपन्नम् भगवतः सर्वगतत्वाभावात् शास्त्रैकसमधिगम्यं खलु (हि) तत् शास्त्रं चैतमस्यामित्यादिकमन्यपरमित्याशङ्कयोक्तार्थसमर्थनाय सर्वगतत्वमत्र हरेरुपपद्यत इति अथवा न सर्वगतत्वं हरेरुपपादनीयम् तस्यानन्दादिवत्स्रष्टृत्वादिवद्वा गुणत्वाभावादित्याशङ्कय न सवर्गतत्वं नाम सर्वसंयोगित्वमात्रमिह विवक्षितम् किं नाम तत्तच्छक्तिप्रेरकत्वेन अतस्तदुपपादनमुपपद्यत इत्यनेनोच्यते अथवा न सर्वगतत्वमत्र प्रतिपादनीयम् अदृश्यत्वाद्यधिकरणे तस्य प्रतिपादयिष्यमाणत्वादित्याशङ्कय तत्र सवर्गतत्वमात्रमत्र तु तत्तच्छक्तिप्रबोधकत्वमिति तात्पर्यभेदो ऽनेनोच्यते अथवा अन्तर्याम्यधिकरणे पृथिव्यादिषु स्थितेवर्क्ष्यमाणत्वान्नेदमारम्भणीयमित्याशङ्कयात्र शक्तिप्रेरकत्वेन तत्र तु सत्तादिप्रदत्वेन तत्तदन्तर्गतत्वमुच्यत इत्यनेनाचष्टे अथवा अन्तःस्थत्वाधिकरणेनेदं गतार्थमित्याशङ्कय तत्र चन्द्रादिकतिपयपदार्थान्तरस्थितत्वम् अत्र तु सर्वपदार्थान्तर्गतत्वमभिधीयत इति प्रतिपाद्यभेदमेतेनाह अथवा सर्वगतत्वं नाम सर्वमूर्त(द्रव्यसंयोगित्वं वा) परममहत्परिमाणयोगित्वं वा (सु)प्रसिद्धम् तदत्र यदि साध्यं स्यात्तदा ऽर्भकौकस्त्वादित्याक्षेपानुपपत्तिरदृश्यत्वाद्यधिकरणेन गतार्थता ए(?)चेत्याशङ्कय सर्वगतत्वमन्यथानेन व्याचष्टे 3,601 तत्तच्छक्तिप्रबोधक इति कथम् कर्तरि चेति समासप्रतिषेधात् न याजकादिभिश्चेति प्रतिप्रसवात् यद्वा प्रकृष्टो बोधो यस्मादिति वा पचाद्यजन्तत्वेन वा प्रबोधः शक्तीनां प्रबोधः शक्तिप्रबोधः ततश्च"अज्ञातःऽ; इति कप्रत्यय इति 3,604 अत्र सूत्रम्- कर्मकर्तृव्यपदेशाच्चेति अस्यार्थः आत्मानं परस्मै शंसतीति शंसनक्रियायामात्मनः सर्वगतस्य कर्मत्वेन शरीरस्य कर्तृत्वेन व्यपदेशाच्च न शारीरो ऽयं सर्वगतः एकस्यां क्रियायां कर्मकर्त्रोरेकत्वायोगात् नहि देवदत्तः छिदायां कर्ता कर्मापि भवतीति तत्र किं कर्मकर्तृभावो भेदव्याप्त उत नेति नाद्यः नियामकाभावेन व्याप्तेरनिश्चयात् स्यादेतत् क्रियाश्रयः कर्तेति तावत्प्रसिद्धम् परसमवेतक्रियाजन्यफलशालिकमरेत्युच्यते यथा देवदत्तसमवेतगतिक्रियाफलसंयोगशाली ग्रामः क्रियाफलशालित्वेनैव कर्मत्वे संयोगशालिनो देवदत्तस्यापि तत्प्रसङ्गः तथात्वे च देवदत्तं ग्रामं गच्छतीति द्वितीया स्यात् अतो लक्षणविरोधात्कर्मकर्त्रोर्भेदो नियत इति 3,606f. मैवम् यतो देवदत्तो ग्रामं गच्छति तस्यापि देवदत्तसमवेतगतिक्रियाफलविभागशालित्वेन कर्मत्वप्रसङ्गात् तथाच देवदत्तः कौशाम्बीं पाटलीपुत्रं गच्छतीति प्रयोगः स्यात् किं चानागतादिविषयेच्छादिक्रियाफलशालित्वमनागतादेर्नास्तीति तत्कर्मत्वं न स्यात् नहि तदभावे तत्र फलोत्पादः सम्भवति मा भूदिति चेन्न इच्छादीनां सकर्मकत्वव्याघातात् तद्वाचिनो द्वितीयानुपपत्तिप्रसङ्ग(गश्च)गाच्च वर्तमाने ऽपि घटादौ न ज्ञानादिजन्यं फलमुपलभ्यते तथाहि न तावज्ज्ञातता निराकरिष्यमाणत्वात् इच्छादीनां तदजनकत्वाच्च नापि संस्कारादिकम् तस्यात्मन्येवोत्पादात् नापि व्यवहारः व्यवहारादिरूपस्य तस्य कर्तृनिष्ठत्वात् उपादानादिरूपस्योपेक्षणीयाव्याप्तेः तस्मात्क्रियास्वातन्तृयं कर्तृत्वम् तद्विषयत्वं च कर्मत्वमिति वाच्यम् नच तयोः कमपि विरोधं पश्यामः अन्यथा कर्मकर्तापि दुर्लभः स्यात् किं चास्ति तावत्कारकान्तरसमावेशः कांस्यपातृयाभुङ्क्ते कांस्यपातृयां भुङ्क्त इत्यादिप्रयोगदर्शनात् तथा कर्मकर्त्रोरपि समावेशे को विरोधः 3,610f. ननु च दृश्यते तावत्कर्मकर्त्रोर्भेदः नच व्यभिचारो दृश्यते तेन व्याप्तिनिश्चय इति मैवम् दर्शनादर्शनमात्रस्य व्याप्त्यनिश्चायकताया वक्ष्यमाणत्वात् नच व्यभिचारादर्शनमपि मामहं जानामीति तद्दर्शनात् अन्यथा(ऽऽत्म)साक्षात्कारानुपपत्तिप्रसङ्गात् नच नित्यानुमेय एवात्मा साक्षात्कारस्यापन्होतुमशक्यत्वात् कश्चिदाह मानसप्रत्यक्षावसेयो ऽयमात्मा तथापि कर्तृतैवास्य, न कर्मता आत्मकर्तृके ऽहंप्रत्यये प्रतिभासमात्रेण तदापरोक्ष्यसिद्धेरिति तत् कर्मतातिरिक्तानिरुक्तेः रिक्तमेव वचनम् किं चाहमितिप्रत्ययः सकर्मको न वा नेति पक्षो ऽनुभवविरुद्धः जानातेः सदा सकर्मकत्वावचभासाच्च आद्ये किमस्य कर्मेति वक्तव्यम् न तावदात्मातिरिक्तम् घटादावहंप्रत्ययादर्शनात् आत्मसम्बन्धि सुखादिकमिति चेन्न तन्मात्र(स्य) कर्मतायामात्मासिद्धिप्रसङ्गात् अहं सुखमित्यादिव्यवहारप्रसङ्गाच्च अथ ज्ञानाश्रयः कर्ता सुखादिविशिष्टः कर्मेति चेत्, (न) आगतं तर्ह्यंशतः कर्मकत्रोरैक्यम् किं च युञ्जानस्य निरुपाधिकमात्मानं पश्यतो ऽहंप्रत्ययो नान्यकर्मक इत्यकर्मको वाऽत्मकर्मको वाभ्युपगन्तव्यः गत्यन्तराभावात् 3,614 अपरस्तु घटादिसन्निकृष्टेन चक्षुरादिनोपजनितं विज्ञानं त्रितयप्रकाशरूपं कर्मतया विषयम् स्वप्रकाशतया स्वरूपम् आश्रयतयाऽत्मानं व्यवस्थापयतीति नात्मनः कर्मता, नापि तत्साक्षात्कारासिद्धिरित्याह स प्रष्टव्यः किमिदं ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वं नामेति स्वकर्मकप्रकाशत्वमिति चेत् तर्हि वृश्चिकभिया पलायमानस्याशीविषमुखे निपातः यत्स्वलक्षरमात्राधीनविरोधं कर्मकर्तृभावं परिहर्तुं सर्वलोकावसितविरोधं क्रियाकमर्भावमभ्युपैति क्रिया हि कर्मकारकजन्येष्यते नच जन्यजनकयोरेकतोचिता अन्तर्भावितपूर्वापरभावित्वात्तस्याः नच तदेव स्वात्मानं प्रति पूर्वमपरं चेति युज्यते प्रकाशान्तरानपेक्षसिद्ध(द्धि)त्वं स्वप्रकाशत्वमिति चेन्न घटादेरपि स्वप्रकाशतापातात् नहि घटादयः स्वसिद्धौ प्रकाशान्तरमपेक्षन्ते, किं नाम प्रकाशमेव स्वातिरिक्तप्रकाशानपेक्षसिद्ध(द्धि)त्वमिति चेन्न स्वापेक्षाभावेन स्वातिरिक्तविशेषणवैयर्थ्यात् प्रकाशानपेक्षसिद्धत्वमिति चेन्न व्व्याघातात् शशविषाणादेरपि (एवं) सिद्धिप्रसङ्गाच्च स्वव्यवहारहेतुप्रकाशत्वमिति चेन्न स्वविषय एव व्यवहारहेतुत्वदर्शनेनास्वविषयस्य स्वव्यवहारहेतुतानुपपत्तेः तद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीह्यादिकं तु नोदाहरण(णीय)म् गुणस्यापि समासविषयताङ्गीकारात् 3,616f. किञ्चात्मा न चाक्षुषज्ञाने ऽवभासते अरूपिद्रव्यत्वादाकाशवत् अन्यथा रूपित्वप्रसङ्गः कमर्तया प्रकाशे रूपोपयोग इति चेन्न प्रकाशमानं कर्मतयैव प्रकाशत इति वदन्तं प्रति विशेषणवैयर्थ्यात् एतेनानुमाने ऽपि प्रयोजकान्तराशङ्का निरस्ता किं चात्मा यदि तदविषयो ऽपि तत्र प्रकाशते हन्त तर्हि रूपज्ञाने रसो ऽपि कस्मान्न प्रकाशते अनाश्रयत्वादिति चेत् तत् किं यावज्ज्ञानसम्बन्धि ज्ञाने प्रकाशते, किंवाऽश्रय एव आद्ये चक्षुरादावतिप्रसङ्गः द्वितीये ऽपि नियामकं वाच्यम् नहि घटो ऽयमित्यात्मावभासते घटमहं जानामीतिप्रत्ययस्तु घटज्ञानविशिष्टात्मकर्मको ऽन्य एव आत्मसिद्धिस्तु कर्मतयापि भविष्यतीति एतेन स्वप्रकाशतयाऽत्मसिद्धिरपि परास्ता स्वकमर्कप्रकाशवत्त्वतद्रूपत्वातिरिक्तयास्तस्या निरूपयितुमशक्यत्वात् तदेवं कर्तृकर्मभावो न भेदव्याप्त इति सिद्धम् 3,620 कर्मकर्तृव्यपदेशाच् च ब्ब्स्_1,2.4 तथाच कथं हेतुत्वेनोपादानमित्यत आह- कर्मेति ... कर्मकर्त्रोरुत्सर्गतो भिदा
nyāyasudhā: yadyapi sa prabhurviṣṇurdūrato 'pi tattacchaktiprabodhane 'tiśaktastathāpi kevalaṃ līlayā tatratatra sthitastattattacchaktīnāṃ prabodhako bhavatīti jñāpayituṃ sarvagatatvamiha pravicāryata iti sambandhaḥ etaduktaṃ bhavati svanirgamapraveśābhyāṃ dehapātanotthāpanamityādyā mukhyaprāṇādiśaktayastadantargatabhagavadāyattā iti prāguktam tadanupapannam bhagavataḥ sarvagatatvābhāvāt śāstraikasamadhigamyaṃ khalu (hi) tat śāstraṃ caitamasyāmityādikamanyaparamityāśaṅkayoktārthasamarthanāya sarvagatatvamatra harerupapadyata iti athavā na sarvagatatvaṃ harerupapādanīyam tasyānandādivatsraṣṭṛtvādivadvā guṇatvābhāvādityāśaṅkaya na savargatatvaṃ nāma sarvasaṃyogitvamātramiha vivakṣitam kiṃ nāma tattacchaktiprerakatvena atastadupapādanamupapadyata ityanenocyate athavā na sarvagatatvamatra pratipādanīyam adṛśyatvādyadhikaraṇe tasya pratipādayiṣyamāṇatvādityāśaṅkaya tatra savargatatvamātramatra tu tattacchaktiprabodhakatvamiti tātparyabhedo 'nenocyate athavā antaryāmyadhikaraṇe pṛthivyādiṣu sthitevarkṣyamāṇatvānnedamārambhaṇīyamityāśaṅkayātra śaktiprerakatvena tatra tu sattādipradatvena tattadantargatatvamucyata ityanenācaṣṭe athavā antaḥsthatvādhikaraṇenedaṃ gatārthamityāśaṅkaya tatra candrādikatipayapadārthāntarasthitatvam atra tu sarvapadārthāntargatatvamabhidhīyata iti pratipādyabhedametenāha athavā sarvagatatvaṃ nāma sarvamūrta(dravyasaṃyogitvaṃ vā) paramamahatparimāṇayogitvaṃ vā (su)prasiddham tadatra yadi sādhyaṃ syāttadā 'rbhakaukastvādityākṣepānupapattiradṛśyatvādyadhikaraṇena gatārthatā e(?)cetyāśaṅkaya sarvagatatvamanyathānena vyācaṣṭe 3,601 tattacchaktiprabodhaka iti katham kartari ceti samāsapratiṣedhāt na yājakādibhiśceti pratiprasavāt yadvā prakṛṣṭo bodho yasmāditi vā pacādyajantatvena vā prabodhaḥ śaktīnāṃ prabodhaḥ śaktiprabodhaḥ tataśca"ajñātaḥ'; iti kapratyaya iti 3,604 atra sūtram- karmakartṛvyapadeśācceti asyārthaḥ ātmānaṃ parasmai śaṃsatīti śaṃsanakriyāyāmātmanaḥ sarvagatasya karmatvena śarīrasya kartṛtvena vyapadeśācca na śārīro 'yaṃ sarvagataḥ ekasyāṃ kriyāyāṃ karmakartrorekatvāyogāt nahi devadattaḥ chidāyāṃ kartā karmāpi bhavatīti tatra kiṃ karmakartṛbhāvo bhedavyāpta uta neti nādyaḥ niyāmakābhāvena vyāpteraniścayāt syādetat kriyāśrayaḥ karteti tāvatprasiddham parasamavetakriyājanyaphalaśālikamaretyucyate yathā devadattasamavetagatikriyāphalasaṃyogaśālī grāmaḥ kriyāphalaśālitvenaiva karmatve saṃyogaśālino devadattasyāpi tatprasaṅgaḥ tathātve ca devadattaṃ grāmaṃ gacchatīti dvitīyā syāt ato lakṣaṇavirodhātkarmakartrorbhedo niyata iti 3,606f. maivam yato devadatto grāmaṃ gacchati tasyāpi devadattasamavetagatikriyāphalavibhāgaśālitvena karmatvaprasaṅgāt tathāca devadattaḥ kauśāmbīṃ pāṭalīputraṃ gacchatīti prayogaḥ syāt kiṃ cānāgatādiviṣayecchādikriyāphalaśālitvamanāgatādernāstīti tatkarmatvaṃ na syāt nahi tadabhāve tatra phalotpādaḥ sambhavati mā bhūditi cenna icchādīnāṃ sakarmakatvavyāghātāt tadvācino dvitīyānupapattiprasaṅga(gaśca)gācca vartamāne 'pi ghaṭādau na jñānādijanyaṃ phalamupalabhyate tathāhi na tāvajjñātatā nirākariṣyamāṇatvāt icchādīnāṃ tadajanakatvācca nāpi saṃskārādikam tasyātmanyevotpādāt nāpi vyavahāraḥ vyavahārādirūpasya tasya kartṛniṣṭhatvāt upādānādirūpasyopekṣaṇīyāvyāpteḥ tasmātkriyāsvātantṛyaṃ kartṛtvam tadviṣayatvaṃ ca karmatvamiti vācyam naca tayoḥ kamapi virodhaṃ paśyāmaḥ anyathā karmakartāpi durlabhaḥ syāt kiṃ cāsti tāvatkārakāntarasamāveśaḥ kāṃsyapātṛyābhuṅkte kāṃsyapātṛyāṃ bhuṅkta ityādiprayogadarśanāt tathā karmakartrorapi samāveśe ko virodhaḥ 3,610f. nanu ca dṛśyate tāvatkarmakartrorbhedaḥ naca vyabhicāro dṛśyate tena vyāptiniścaya iti maivam darśanādarśanamātrasya vyāptyaniścāyakatāyā vakṣyamāṇatvāt naca vyabhicārādarśanamapi māmahaṃ jānāmīti taddarśanāt anyathā(''tma)sākṣātkārānupapattiprasaṅgāt naca nityānumeya evātmā sākṣātkārasyāpanhotumaśakyatvāt kaścidāha mānasapratyakṣāvaseyo 'yamātmā tathāpi kartṛtaivāsya, na karmatā ātmakartṛke 'haṃpratyaye pratibhāsamātreṇa tadāparokṣyasiddheriti tat karmatātiriktānirukteḥ riktameva vacanam kiṃ cāhamitipratyayaḥ sakarmako na vā neti pakṣo 'nubhavaviruddhaḥ jānāteḥ sadā sakarmakatvāvacabhāsācca ādye kimasya karmeti vaktavyam na tāvadātmātiriktam ghaṭādāvahaṃpratyayādarśanāt ātmasambandhi sukhādikamiti cenna tanmātra(sya) karmatāyāmātmāsiddhiprasaṅgāt ahaṃ sukhamityādivyavahāraprasaṅgācca atha jñānāśrayaḥ kartā sukhādiviśiṣṭaḥ karmeti cet, (na) āgataṃ tarhyaṃśataḥ karmakatroraikyam kiṃ ca yuñjānasya nirupādhikamātmānaṃ paśyato 'haṃpratyayo nānyakarmaka ityakarmako vā'tmakarmako vābhyupagantavyaḥ gatyantarābhāvāt 3,614 aparastu ghaṭādisannikṛṣṭena cakṣurādinopajanitaṃ vijñānaṃ tritayaprakāśarūpaṃ karmatayā viṣayam svaprakāśatayā svarūpam āśrayatayā'tmānaṃ vyavasthāpayatīti nātmanaḥ karmatā, nāpi tatsākṣātkārāsiddhirityāha sa praṣṭavyaḥ kimidaṃ jñānasya svaprakāśatvaṃ nāmeti svakarmakaprakāśatvamiti cet tarhi vṛścikabhiyā palāyamānasyāśīviṣamukhe nipātaḥ yatsvalakṣaramātrādhīnavirodhaṃ karmakartṛbhāvaṃ parihartuṃ sarvalokāvasitavirodhaṃ kriyākamarbhāvamabhyupaiti kriyā hi karmakārakajanyeṣyate naca janyajanakayorekatocitā antarbhāvitapūrvāparabhāvitvāttasyāḥ naca tadeva svātmānaṃ prati pūrvamaparaṃ ceti yujyate prakāśāntarānapekṣasiddha(ddhi)tvaṃ svaprakāśatvamiti cenna ghaṭāderapi svaprakāśatāpātāt nahi ghaṭādayaḥ svasiddhau prakāśāntaramapekṣante, kiṃ nāma prakāśameva svātiriktaprakāśānapekṣasiddha(ddhi)tvamiti cenna svāpekṣābhāvena svātiriktaviśeṣaṇavaiyarthyāt prakāśānapekṣasiddhatvamiti cenna vvyāghātāt śaśaviṣāṇāderapi (evaṃ) siddhiprasaṅgācca svavyavahārahetuprakāśatvamiti cenna svaviṣaya eva vyavahārahetutvadarśanenāsvaviṣayasya svavyavahārahetutānupapatteḥ tadguṇasaṃvijñānabahuvrīhyādikaṃ tu nodāharaṇa(ṇīya)m guṇasyāpi samāsaviṣayatāṅgīkārāt 3,616f. kiñcātmā na cākṣuṣajñāne 'vabhāsate arūpidravyatvādākāśavat anyathā rūpitvaprasaṅgaḥ kamartayā prakāśe rūpopayoga iti cenna prakāśamānaṃ karmatayaiva prakāśata iti vadantaṃ prati viśeṣaṇavaiyarthyāt etenānumāne 'pi prayojakāntarāśaṅkā nirastā kiṃ cātmā yadi tadaviṣayo 'pi tatra prakāśate hanta tarhi rūpajñāne raso 'pi kasmānna prakāśate anāśrayatvāditi cet tat kiṃ yāvajjñānasambandhi jñāne prakāśate, kiṃvā'śraya eva ādye cakṣurādāvatiprasaṅgaḥ dvitīye 'pi niyāmakaṃ vācyam nahi ghaṭo 'yamityātmāvabhāsate ghaṭamahaṃ jānāmītipratyayastu ghaṭajñānaviśiṣṭātmakarmako 'nya eva ātmasiddhistu karmatayāpi bhaviṣyatīti etena svaprakāśatayā'tmasiddhirapi parāstā svakamarkaprakāśavattvatadrūpatvātiriktayāstasyā nirūpayitumaśakyatvāt tadevaṃ kartṛkarmabhāvo na bhedavyāpta iti siddham 3,620 karmakartṛvyapadeśāc ca bbs_1,2.4 tathāca kathaṃ hetutvenopādānamityata āha- karmeti ... karmakartrorutsargato bhidā
1.2.3cd
न्यायसुधा: यावेकस्यां क्रियायां कर्मकर्तारौ तयोर्भेद इत्यस्त्येव व्याप्तिः किं त्वौत्सर्गिकी नतु धूमस्येवाग्निना सङ्कोचानर्हेत्यर्थः ततः किं लब्धमिति चेद्दोषद्वयं परिहृतमिति क्रमेणाह- अभेदो ऽपीति अभेदो ऽपि विशेषे स्याद् बली सो ऽप्यनपोदितः
nyāyasudhā: yāvekasyāṃ kriyāyāṃ karmakartārau tayorbheda ityastyeva vyāptiḥ kiṃ tvautsargikī natu dhūmasyevāgninā saṅkocānarhetyarthaḥ tataḥ kiṃ labdhamiti ceddoṣadvayaṃ parihṛtamiti krameṇāha- abhedo 'pīti abhedo 'pi viśeṣe syād balī so 'pyanapoditaḥ
1.2.4
3,620f. न्यायसुधा: यस्मात्कर्मकर्त्रोरुत्सर्गत एव भिदा, तस्माद्विशिनष्टि स्वविषयमुत्सर्गविषयाद्वयवच्छिनत्तीति विशेषो ऽपवादस्तस्मिन्सत्यभेदो ऽपि स्यात् तथाच मामहं जानामी(त्याद्यु)त्युपपन्नं भवति यतश्चोत्सर्गो ऽप्यपवादाभावे बली स्वसाध्यसाधने समर्थः न चास्ति प्रकृते ऽपवादः तस्मादत्र हेतुत्वेनोपदानमपि युज्यते यथा हि न हिंस्यात्सर्वा भूतानीत्यौत्सर्गिको भूतहिंसानिषेधो ऽग्नीषोमीयपशुहिंसाविधिनापोद्यते भवति चानपोदिते ब्रह्महिंसाद्यकरणीयत्वे प्रमाणम् नन्वेवं तर्हि प्रमेयत्वानित्यत्वयोरप्येवं वक्तुं शक्यत एव प्रमेयत्वस्यानित्यत्वेनौत्सर्गिकी व्याप्तिः अपवादेन त्वाकाशादौ नित्यत्वम् अपवादाभावाच्छब्दादावनित्यत्वसाधकतेति ततश्चानैकान्तिकतोच्छेदः स्यात् मैवम् सामान्यविषयेण हि प्रमाणेनार्थे प्रतीते सति विशेषविषयेणापवादो भवति ततश्च सर्वतः प्रसक्ता बुद्धिस्तद्विषयं परित्यज्यान्यत्र विश्राम्यति नच सर्वभूतहिंसानिषेधस्येव प्रमेयत्वानित्यत्वव्याप्तेः केनापि प्रमाणेन प्राप्तिरस्ति किं नाम प्रमेयत्वं, नित्यत्वानित्यत्वाभ्यां सहव्यवस्थितमेवोपलभ्यत सति न तत्र(अपि) उत्सर्गापवादन्यायस्यावकाशः एवं तर्हि कर्मर्कतृभावो ऽपि भेदाभेदाभ्यां सह व्यवस्थित एवोपलब्ध इति कथमत्राप्युत्सर्गापवादन्यायस्यावकाशः मैवम् प्रत्यक्तवपराक्तवरूपो हि कर्तृकर्मभावः स तावदापाततो विरोधाद्भेदेन घटनीयो वा विशेषेण वा तत्र भेदो मुख्यः, विशेषस्तु प्रतिनिधिरित्युक्तम् नच मुख्यप्रतिनिध्योः समकक्ष्यतया प्रतिभासो भवति अतो भेदः सामान्यतः प्राप्नोति विशेषस्त्वपवादेनेति युक्तमुक्तम् यथा चानुगतसामान्याभावे ऽप्युत्सर्गापवादन्यायसम्भवस्तथा वक्ष्यामः सोपाधिकसम्बन्धस्य साधनाङ्गताभाववत् सोपाधिकव्यभिचारस्यापि न दूषणाङ्गत्वमिति किमत्रालौकिकम् वक्ष्यते चैतदिति 3,624 सर्वगतत्वमत्राधिकरणे प्रतिपाद्यत इत्युक्तम् तत्किं तन्मात्रमुतान्योपलक्षणम् आद्ये सूत्राणां विश्वतोमुखत्वहानिः शास्त्रापर्यवसानं चापद्येत द्वितीये तूपाधिर्वक्तव्यः अन्यथाधिकरणान्तराभावप्रसङ्गादित्यतः प्रथमाधिकरणोपाधिं वदन्प्रसङ्गात्सर्वाधिकरणोपाधीनाह- एतदिति एतद् भावाभिधं लिङ्गं क्रियालिङ्गे ततः परम् अन्तर्याम्यन्तरश्चेति क्रियाभावाख्यमुच्यते
3,620f. nyāyasudhā: yasmātkarmakartrorutsargata eva bhidā, tasmādviśinaṣṭi svaviṣayamutsargaviṣayādvayavacchinattīti viśeṣo 'pavādastasminsatyabhedo 'pi syāt tathāca māmahaṃ jānāmī(tyādyu)tyupapannaṃ bhavati yataścotsargo 'pyapavādābhāve balī svasādhyasādhane samarthaḥ na cāsti prakṛte 'pavādaḥ tasmādatra hetutvenopadānamapi yujyate yathā hi na hiṃsyātsarvā bhūtānītyautsargiko bhūtahiṃsāniṣedho 'gnīṣomīyapaśuhiṃsāvidhināpodyate bhavati cānapodite brahmahiṃsādyakaraṇīyatve pramāṇam nanvevaṃ tarhi prameyatvānityatvayorapyevaṃ vaktuṃ śakyata eva prameyatvasyānityatvenautsargikī vyāptiḥ apavādena tvākāśādau nityatvam apavādābhāvācchabdādāvanityatvasādhakateti tataścānaikāntikatocchedaḥ syāt maivam sāmānyaviṣayeṇa hi pramāṇenārthe pratīte sati viśeṣaviṣayeṇāpavādo bhavati tataśca sarvataḥ prasaktā buddhistadviṣayaṃ parityajyānyatra viśrāmyati naca sarvabhūtahiṃsāniṣedhasyeva prameyatvānityatvavyāpteḥ kenāpi pramāṇena prāptirasti kiṃ nāma prameyatvaṃ, nityatvānityatvābhyāṃ sahavyavasthitamevopalabhyata sati na tatra(api) utsargāpavādanyāyasyāvakāśaḥ evaṃ tarhi karmarkatṛbhāvo 'pi bhedābhedābhyāṃ saha vyavasthita evopalabdha iti kathamatrāpyutsargāpavādanyāyasyāvakāśaḥ maivam pratyaktavaparāktavarūpo hi kartṛkarmabhāvaḥ sa tāvadāpātato virodhādbhedena ghaṭanīyo vā viśeṣeṇa vā tatra bhedo mukhyaḥ, viśeṣastu pratinidhirityuktam naca mukhyapratinidhyoḥ samakakṣyatayā pratibhāso bhavati ato bhedaḥ sāmānyataḥ prāpnoti viśeṣastvapavādeneti yuktamuktam yathā cānugatasāmānyābhāve 'pyutsargāpavādanyāyasambhavastathā vakṣyāmaḥ sopādhikasambandhasya sādhanāṅgatābhāvavat sopādhikavyabhicārasyāpi na dūṣaṇāṅgatvamiti kimatrālaukikam vakṣyate caitaditi 3,624 sarvagatatvamatrādhikaraṇe pratipādyata ityuktam tatkiṃ tanmātramutānyopalakṣaṇam ādye sūtrāṇāṃ viśvatomukhatvahāniḥ śāstrāparyavasānaṃ cāpadyeta dvitīye tūpādhirvaktavyaḥ anyathādhikaraṇāntarābhāvaprasaṅgādityataḥ prathamādhikaraṇopādhiṃ vadanprasaṅgātsarvādhikaraṇopādhīnāha- etaditi etad bhāvābhidhaṃ liṅgaṃ kriyāliṅge tataḥ param antaryāmyantaraśceti kriyābhāvākhyamucyate
1.2.5ab
अदृश्यत्वाद्यभावाख्यं श्रुतिर्लिङ्गाधिका परा
adṛśyatvādyabhāvākhyaṃ śrutirliṅgādhikā parā
1.2.5cd
न्यायसुधा: एतत्सर्वगतत्वं भावाभिधं सत्ताभिधम् यावन्तः शब्दाः क्वचित्प्रतीके स्थितिवाचिनस्ते सर्वे ऽप्यनेनोपलक्ष्यन्त इत्यर्थः एवमुत्तरत्रापि ज्ञातव्यम् क्रिये च ते लिङ्गे च ततः प्रथमाधिकरणात्परं द्वाभ्याम्"अत्ता चराचरग्रहणातऽ,"गुहां प्रविष्यावात्मानौ हि तद्दर्शनातऽ; इत्येताभ्यामधिकरणाभ्यां चिन्त्येते नन्वेकमधिकरणं व्यर्थम् न व्यर्थम् अ(भ्य)धिकाशङ्कया प्रत्यवस्थानात् "अन्तर उपपत्तेःऽ; इत्यन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशातऽ; इति चाधिकरणद्वयेन क्रियाप्रधानकभावाख्यं लिङ्गमुच्यते प्रतिपाद्यते अत्रापि पूर्ववन्नान्यतराधिकरणवैयर्थ्यम् अत एव क्रिया क्रियया भावो भावेन व्याख्यायत इति परास्तम् "अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेःऽ; इत्यत्रोक्तमदृश्यत्वादिलिङ्गमभावाख्यम् परा परस्मिन्"वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषातऽ; इत्यधिकरणे प्रतिपाद्या श्रुतिर्नाम न तु लिङ्गम् तर्हि पादान्तर्भावो न सम्भवतीत्यत उक्तम्- लिङ्गाधिकेति लिङान्यधिकानि समानाधिकरणानि यया सा लिङ्गाधिकेति यथा प्रथमपादे ऽन्तस्तद्धर्मोपदेशादिति लिङ्गनिर्णयो बहुनामसमन्वयलाभार्थः तथा बहुलिङ्गसमन्वयलाभार्थो नामविचारो ऽत्र न विरुद्धयत इति साक्षात्प्रकर(ण)णिनिष्ठत्वात् श्रुतेरुपादानं चोपपद्यते सा च सूक्तादिव्यावर्तकाग्न्यादिशब्दोपलक्षणमिति ज्ञातव्यम् इति सर्वगतत्वाधिकरणम् [======= ज्न्य्स्_1,2.इइ: अत्तृत्वाधिकरणम् =======] 3,628 अथ अत्तृत्वाधिकरणम् ओं अत्ता चराचरग्रहणात् ओं अत्ता चराचरग्रहणात् ब्ब्स्_1,2.9 अत्र"यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सःऽ; इति वाक्यमुदाहृत्य, अत्तारं केचिद्वृत्तिकारा विचारितवन्तः तद्विहाय"स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियतेऽ; इति वाक्यमुदाहृत्य अत्तारं व्यचीचरद्भगवान् भाष्यकारः कश्चात्र विशेषः उच्यते अत्र"अत्तुमध्रियतेऽ,"अत्तिऽ; इति च अत्ता साक्षात्प्रतीयते तत्र तु ओदनोपसेचनपदाभ्यामुपलक्षणीयः अद(दि)धात्वनुगतिश्चात्र न चोपलक्षिते नियमो ऽस्ति किञ्च चराचरग्रहणादिति हेतुरत्र सर्वं वात्तीति कण्ठोक्तः तत्र तु ब्रह्मक्षत्रमृत्युपदैश्चराचरस्योपलक्षणमित्यस्ति महान्विशेषः नन्वेवं तर्हि श्रुत्यनुगमाय सर्वग्रहणादिति कुतो न कृतम् अस्ति प्रयोजनं चराचरग्रहणस्य सर्वग्रहणादित्युक्ते शक्नोति पूर्ववादी वदितुम् अदितिरपि सर्वस्य स्वभोज्यस्यान्नपानादेर्भोक्त्रीति तत्र नायं सर्वशब्दः सङ्कुचितवृत्तिः किं नाम"स तया वाचाऽ; इत्यादिपूर्ववाक्यपर्यालोचनया चराचरवाचीति वक्तव्यम् तदेतदनेन द्योतयतीति 3,630 यदस्मिन्नध्याये समन्वीयते तत्सर्वं लक्षणत्वेन प्रकृतमित्यानन्दमयाधिकरणान्ते ऽभिहितम्, लक्षणं च लक्ष्येण ब्रह्मणाभिन्नमिति लक्षणसूत्रे प्रतिपादितम् अत्र च क्रियालिङ्गसमन्वय इत्युक्तम् तथाचादनादिक्रियाणां परमेश्वरस्वरूपत्वमुक्तमिति तदाक्षिपति- अनित्यत्वादिति अनित्यत्वात् क्रियाणां तु कथमेव स्वरूपता
nyāyasudhā: etatsarvagatatvaṃ bhāvābhidhaṃ sattābhidham yāvantaḥ śabdāḥ kvacitpratīke sthitivācinaste sarve 'pyanenopalakṣyanta ityarthaḥ evamuttaratrāpi jñātavyam kriye ca te liṅge ca tataḥ prathamādhikaraṇātparaṃ dvābhyām"attā carācaragrahaṇāt',"guhāṃ praviṣyāvātmānau hi taddarśanāt'; ityetābhyāmadhikaraṇābhyāṃ cintyete nanvekamadhikaraṇaṃ vyartham na vyartham a(bhya)dhikāśaṅkayā pratyavasthānāt "antara upapatteḥ'; ityantaryāmyadhidaivādiṣu taddharmavyapadeśāt'; iti cādhikaraṇadvayena kriyāpradhānakabhāvākhyaṃ liṅgamucyate pratipādyate atrāpi pūrvavannānyatarādhikaraṇavaiyarthyam ata eva kriyā kriyayā bhāvo bhāvena vyākhyāyata iti parāstam "adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ'; ityatroktamadṛśyatvādiliṅgamabhāvākhyam parā parasmin"vaiśvānaraḥ sādhāraṇaśabdaviśeṣāt'; ityadhikaraṇe pratipādyā śrutirnāma na tu liṅgam tarhi pādāntarbhāvo na sambhavatītyata uktam- liṅgādhiketi liṅānyadhikāni samānādhikaraṇāni yayā sā liṅgādhiketi yathā prathamapāde 'ntastaddharmopadeśāditi liṅganirṇayo bahunāmasamanvayalābhārthaḥ tathā bahuliṅgasamanvayalābhārtho nāmavicāro 'tra na viruddhayata iti sākṣātprakara(ṇa)ṇiniṣṭhatvāt śruterupādānaṃ copapadyate sā ca sūktādivyāvartakāgnyādiśabdopalakṣaṇamiti jñātavyam iti sarvagatatvādhikaraṇam [======= jnys_1,2.ii: attṛtvādhikaraṇam =======] 3,628 atha attṛtvādhikaraṇam oṃ attā carācaragrahaṇāt oṃ attā carācaragrahaṇāt bbs_1,2.9 atra"yasya brahma ca kṣatraṃ cobhe bhavata odanaḥ mṛtyuryasyopasecanaṃ ka itthā veda yatra saḥ'; iti vākyamudāhṛtya, attāraṃ kecidvṛttikārā vicāritavantaḥ tadvihāya"sa yadyadevāsṛjata tattadattumadhriyate'; iti vākyamudāhṛtya attāraṃ vyacīcaradbhagavān bhāṣyakāraḥ kaścātra viśeṣaḥ ucyate atra"attumadhriyate',"atti'; iti ca attā sākṣātpratīyate tatra tu odanopasecanapadābhyāmupalakṣaṇīyaḥ ada(di)dhātvanugatiścātra na copalakṣite niyamo 'sti kiñca carācaragrahaṇāditi heturatra sarvaṃ vāttīti kaṇṭhoktaḥ tatra tu brahmakṣatramṛtyupadaiścarācarasyopalakṣaṇamityasti mahānviśeṣaḥ nanvevaṃ tarhi śrutyanugamāya sarvagrahaṇāditi kuto na kṛtam asti prayojanaṃ carācaragrahaṇasya sarvagrahaṇādityukte śaknoti pūrvavādī vaditum aditirapi sarvasya svabhojyasyānnapānāderbhoktrīti tatra nāyaṃ sarvaśabdaḥ saṅkucitavṛttiḥ kiṃ nāma"sa tayā vācā'; ityādipūrvavākyaparyālocanayā carācaravācīti vaktavyam tadetadanena dyotayatīti 3,630 yadasminnadhyāye samanvīyate tatsarvaṃ lakṣaṇatvena prakṛtamityānandamayādhikaraṇānte 'bhihitam, lakṣaṇaṃ ca lakṣyeṇa brahmaṇābhinnamiti lakṣaṇasūtre pratipāditam atra ca kriyāliṅgasamanvaya ityuktam tathācādanādikriyāṇāṃ parameśvarasvarūpatvamuktamiti tadākṣipati- anityatvāditi anityatvāt kriyāṇāṃ tu kathameva svarūpatā
1.2.6ab
न्यायसुधा: तुशब्दः सर्वगतत्वादिव्यवच्छेदार्थः सो ऽपि चोद्यस्यात्रावकाशसम्भावनार्थः कथमित्याक्षेपे कथमेव न कथञ्चिदपीत्यर्थः स्वरूपता परमेश्वरस्वरूपता परमेश्वरस्य हि नित्यत्वं जन्मादिसूत्रलब्धम् स्वयमनित्यस्य सकलकारणत्वानुपपत्तेः यत्खलु यस्य जनकं न तस्यासौ जनको, यच्च तस्य विनाशकं न तस्यासौ विनाशक इति क्रियाणां त्वनित्यत्वं सुप्रसिद्धम् तथा च नित्यानित्ययोः कथमभेदः स्यात् विरुद्धधर्माध्यासस्य भावभेदाव्यभिचारात् अन्यथा जगति भेदाभावप्रसङ्गात् ततो यदि नाम सर्वगतत्वादीनां यावद्द्रव्यभाविनामभेदः तथापि न क्रियाणामसौ युज्यत इति 3,632 परिहरति- इति चेदिति इति चेत् स विशेषो ऽपि क्रियाशक्तयात्मना स्थिरः
nyāyasudhā: tuśabdaḥ sarvagatatvādivyavacchedārthaḥ so 'pi codyasyātrāvakāśasambhāvanārthaḥ kathamityākṣepe kathameva na kathañcidapītyarthaḥ svarūpatā parameśvarasvarūpatā parameśvarasya hi nityatvaṃ janmādisūtralabdham svayamanityasya sakalakāraṇatvānupapatteḥ yatkhalu yasya janakaṃ na tasyāsau janako, yacca tasya vināśakaṃ na tasyāsau vināśaka iti kriyāṇāṃ tvanityatvaṃ suprasiddham tathā ca nityānityayoḥ kathamabhedaḥ syāt viruddhadharmādhyāsasya bhāvabhedāvyabhicārāt anyathā jagati bhedābhāvaprasaṅgāt tato yadi nāma sarvagatatvādīnāṃ yāvaddravyabhāvināmabhedaḥ tathāpi na kriyāṇāmasau yujyata iti 3,632 pariharati- iti cediti iti cet sa viśeṣo 'pi kriyāśaktayātmanā sthiraḥ
Adhyāya 1 (cont. 23)
1.2.6cd
3,632f. न्यायसुधा: नेत्यध्याहारः कुतः न केवलमीश्वरः स्थिरो ऽपि तु स तदीयो विशेषो धर्मो ऽपि क्रियारूपः स्थितरो यत इति शेषः अत्र(तु) क्रियास्थिरेत्येतावदेव वक्तव्यं विशेष इति तु क्रियायाः परमेश्वरैक्ये ऽप्युक्तवक्ष्यमाणन्यायेन तद्धर्मतयाप्यङ्गीकरणीयेति ज्ञापयितुम् न केवलं स विशेषः सर्वगतत्वादिः स्थिरः, किन्तु क्रियापि पारमेश्वरी स्थिरा यत इति वा योज्यम् अनेन क्रियाया अपि नित्यत्वप्रतिज्ञानेन विरुद्धधर्माध्यासस्यासिद्धिरुक्ता तथाहि ईश्वरस्य संहरणादिक्रियाणामनित्यत्वं किं प्रमाणबलादङ्गीक्रियते, उत नित्यत्वे बाधकसद्भावात्, अथवा तत्साधकप्रमाणाभावात् नाद्यः ईश्वरस्य तत्क्रियायाश्च अप्रत्यक्षत्वेन तदनित्यत्वस्य प्रत्यक्षेण प्रत्येतुमशक्यत्वात् लिङ्गाभावेनानुमानानुपपत्तेः क्रियात्वं लिङ्गमिति चेत्, तत्किं धात्वर्थत्वम् परिस्पन्दत्वं वा नाद्यः ज्ञानेच्छाप्रयत्नैः सत्तया च व्यभिचारात् न द्वितीयः सर्वक्रियाणामपरिस्पन्दत्वेन भागासिद्धत्वात् ईश्वरपरिस्पन्दपक्षीकारेत्वाश्रयासिद्धेः परेण तस्यानङ्गीकृतत्वात् अङ्गीकारे ऽप्यनैकान्त्यम् क्वचिदनीश्वरपरिस्पन्दानामपि नित्यत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् क्रियात्वस्य नित्यत्वेन विना वृत्तौ बाधकाभावादप्रयोजकता च कार्यत्वेन सोपाधिकत्वं च तस्यापि साधने बाधः प्रमाणस्य वक्ष्यमाणत्वात् असत्यावरणादौ प्रागूर्ध्वं चानुपलम्भो लिङ्गमिति चेत् अनुपलम्भः किं प्रत्यक्षेणोत प्रमाणमात्रेण नाद्यः योग्यतया विशेषणे ऽसिद्धेः अन्यथा गगनादिना व्यभिचारात् द्वितीये त्वसिद्धिः आगमादिनोपलब्धेः एतेनावरणाद्यभावे सति कदाचिदेवोलब्धिरपि प्रत्युक्ता वर्णनित्यत्ववादे ऽनैकान्त्याच्च किञ्च नित्यो ऽपि ईश्वरपरिस्पन्दः कदाचिदभिव्यक्तेः कदाचिदेवोपलभ्यत इत्यङ्गीकारे न बाधकं पश्यामः व्यक्तिरप्यादिग्रहणेन गृह्यत इति चेन्न सन्दिग्धविशेषणासिद्धेः अस्तु तर्हि फलानुपलम्भो लिङ्गमिति चेन्न सर्वथानुपम्भस्यासिद्धत्वात् न हीश्वरपरिस्पन्दक्रिया कदापि न संयोगविभागलक्षणं फलं जनयतीति युज्यते तथा सति परिस्पन्दत्वानुपपत्तेः नित्यसंयोगविभागजन्मानुपलब्धेरिति चेन्न नित्यगुणादिना व्यभिचारात् कदाचिदेव संयोगादिजन्म विवक्षितमिति चेत् तथापि गगनादिना व्यभिचारः कदाचिदेव संयोगाद्यसमवायिकारणत्वमस्त्विति चेन्न कदाचिदिति विशेषणवैयर्थ्यात् तत्परित्यागे ऽप्यसमवायिकारणत्वस्य दुर्निरूपत्वेनासिद्धेः 3,638 किञ्च द्वितन्तुकारम्भके(वयवे)तन्तौ कर्मोत्पन्नं तन्त्वन्तराद्विभागं करोति ततो द्वितन्तुकारम्भकसंयोगविनाशः तन्नाशे द्वितन्तुकविनाशः अथेदानीं तन्तोः कार्यसंयुक्तप्रदेशविभागः ततश्चोत्तरदेशसंयोगः तस्मात्कर्मणो विनाश इति परेषां प्रक्रिया एवं च यथानेककालवर्तिन्यपि क्रिया कदाचित्संयोगाद्यारभते न यावत्सत्त्वम् तथा नित्यापि कदाचित्संयोगाद्यारभतां को विरोधः सामान्यवत्त्वे सत्यस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्यत्वं हेतुरस्त्विति चेन्न विशेष्यासिद्धेः बाह्येन्द्रियग्राह्यसजातीयत्वस्य परमाण्वादौ व्यभिचारात् किञ्च वर्णनित्यत्वे स्फुटो ऽस्य व्यभिचारः नाप्यागमादीश्वरक्रियानित्यतावगतिः स हीश्वरक्रियानित्येत्येवमात्मको वा, स इमान्लोकानसृजतेत्येवमात्मको वा आद्यस्तु नोपलभ्यते द्वितीयस्तु स ऐक्षत सो ऽकामयतेत्यादिना तुल्यः तत्र यदि क्रियाया अनित्यत्वं, ज्ञानादेरपि कुतो न भवेदिति अस्तु तर्हि नित्यत्वे बाधकसद्भावादिति द्वितीयः पक्षः तथा हि यदि सृष्टिसमये ऽपि संहारक्रिया विद्येत तदा तथैव श्रुत्यादावुपलभ्येत जननविनाशौ च घटस्य युगपत्प्रसज्येयाताम् किञ्च यदीश्वरक्रिया नित्या स्यात्तर्हि क्रियायाः संयोगविभागौ प्रति अनपेक्षकारणत्वात्तदुत्पत्तिसातत्यप्रसङ्गः अपि चेश्वरक्रिया संयोगविभागौ करोति न वा नेति पक्षे क्रियात्वं व्याहन्येत आद्ये ऽपि किं स्वसत्तोत्तरक्षणे उत विरम्य नाद्यः स्वसत्ताया इदं प्रथमताभावेन संयोगादिविशेषस्य विवक्षितक्षणादपि पूर्वमुत्पत्तिप्रसङ्गात् न द्वितीयः पूर्वोत्तरावस्थयोरविशिष्टस्य विरम्यव्यापारायोगात् उत्तरसंयोगस्य कर्मविनाशकत्वेन कृतसंयोगस्य कर्मणो ऽवस्थानानुपपत्तेश्चेत्यत उक्तं शक्तयात्मनेति अयमर्थः तत्तत्कार्यजननशक्तिरेव क्रियेत्युच्यते अतः तेन रूपेण स्थिरा सा यदा व्यज्यते तदा व्यवहारालम्बनं तत्तत्कार्यजननी च भवतीति न कश्चिद्दोष इति क्रिया शक्तयात्मना व्यक्तिशक्तिरूपेण कारणेनेति वा 3,641 ननु केयं शक्तेर्व्यक्तिर्नाम न तावत्प्रतीतिः ईश्वरापेक्षया नित्यसिद्धत्वेनोक्तदोषानुशक्तेः परापेक्षया कदाप्यभावात् भावे ऽपि कार्योत्पादस्य तदनपेक्षत्वात् अत एव नावरणनिवृत्तिर्व्यक्तिरिति मैवम् व्यक्तिशब्देन शक्तेरेवावस्थाविशेषस्य विवक्षितत्वात् तत्र यत्तावदुक्तम् यदि सृष्टिसमये ऽपि संहारक्रिया स्यात्तदा तथा व्यवह्रियेतेति तदसत् व्यक्तिरूपेणैव व्यवहारालम्बनत्वात् यदपि जननविनाशौ युगपत्स्यातामिति तदपि व्यक्तयवस्थायामेव शक्तेर्जनकत्वादनुपपन्नम् यच्च क्रियाया नित्यत्वे संयोगविभागोत्पत्तिसातत्यप्रसञ्जनं तदप्येवमेव परिहृतम् किंचैवं पटसामग्षाः पटोत्पत्तावनपेक्ष(कारण)त्वात्पटोत्पत्तिसातत्यं स्यात् ननु किं सामग्री तमेव पटं पुनर्जनयतु(येत्), उत पटान्तरम् नाद्यः पटप्रागभावस्यापि सामग्रीनिविष्टत्वात्तस्य च पटोत्पत्त्या विनष्टत्वेन सामग्षा विकलत्वात् न द्वितीयः पूर्वपटेन प्रतिबद्धत्वात् तत्कथं पटोत्पत्तिसातत्यम् सत्यम् सममेतत्प्रकृते ऽपीति यदपीश्वरक्रिया संयोगविभागौ करोति न वेति पृष्ठम् तत्र करोतीति ब्रूमः कुवर्न्ती च विरम्यैव नच तदनुपपत्तिः व्यक्तया विशिष्टत्वात् अन्यथावयवक्रियाप्युत्तरदेशसंयोगं स्वोत्पत्त्युत्तरक्षण एव कुर्यात् नच कृतसंयोगस्य कर्मणो ऽवस्थानानुपपत्तिः अनित्यक्रियासु तद्वयवस्थोपपत्तेः 3,643 ननु संहारकाले क्रिया व्यक्ता (अथ) न वा न चेत्कथं तत्र व्यवहारो ऽर्थक्रिया वा आद्ये कथं सृष्टिव्यवहाराद्यभावः मैवम् व्यक्तेरप्यवान्तरानन्तविशेषवत्ताङ्गीकारात् तदिदमुक्तम्- सविशेषो ऽपीति एवमनङ्गीकारे परेषामपि समानः प्रसङ्गः पारमेश्वरस्य ज्ञानेच्छाप्रयत्नलक्षणस्य संहारव्यापारस्य नित्यत्वात् नित्यमपि परमेश्वरेच्छादिकं सहकारिसद्भाव एव कार्यकारीति चेन्न सहकारिणमपि नित्यत्वात्, परमेश्वरेच्छाद्यायत्तत्वाच्च नेच्छादिमात्रं संहारादिकारणं किन्तु सञ्जिहीर्षादिकम् उत संहारादिविशेषविशिष्टं तदेव नाद्यः अनभ्युपगमात् तत एव संहारादिसिद्धाविच्छादिकल्पनावैयर्थ्याच्च सञ्जिहीर्षादेश्च नित्यानित्यविकल्पानुपपत्तेः न द्वितीयः सति संहारादौ सञ्जिहीर्षादिकं ततः संहारादिरिति परस्पराश्रयप्रसङ्गात् नच स्वरूपसता संहारादिनेच्छादिकमुपधीयते किन्तु विषयभूतेनेति चेत् संहारादिविषयता किमागन्तुकी, अथवा नित्येति वक्तव्यम् नाद्यः गुणेष्वागन्तुकधर्मोत्पत्तेरनभ्युपगमात् द्वितीये तु सर्वदा संहारादिप्रसङ्गः तस्माच्छक्तिव्यक्तिरूपता सर्वथानुसरणीया सा च समा क्रियायामपीति 3,646 ननु पारमेश्वरी ज्ञानादिलक्षणा संहारादिक्रिया परेणापि नित्येत्यङ्गीकृतम् परिस्पन्दलक्षणा तु नास्त्येव तस्माद्वयर्थो ऽयं प्रयत्नः मैवम् परिस्पन्दाभावे प्रमाणाभावात् परममहत्परिमाणमस्तीति चेत्, न, अणु मध्यमपरिमाणाभ्यां सत्प्रतिपक्षत्वात् नच, ते न स्तः परममहत्त्वे ऽपि तथा वक्तुं शक्यत्वात् "अणोरणीयान्महतो महीयान् इति द्वयोरपि श्रौतत्वात् अणोरणीयस्त्वमप्रत्यक्षत्वोपलक्षणमिति चेत् महतो महत्त्वमपि परमपूज्यत्वमिति किं न स्यात् विरोधादुभयाङ्गीकारो नोचित इति चेत् तर्हि प्रथमप्राप्तत्वादणुत्वमेव ग्राह्यम् परिहरिष्यते चायं विरोध इति 3,648 शक्तिता व्यक्तिता चेति विशेषो ऽपि
3,632f. nyāyasudhā: netyadhyāhāraḥ kutaḥ na kevalamīśvaraḥ sthiro 'pi tu sa tadīyo viśeṣo dharmo 'pi kriyārūpaḥ sthitaro yata iti śeṣaḥ atra(tu) kriyāsthiretyetāvadeva vaktavyaṃ viśeṣa iti tu kriyāyāḥ parameśvaraikye 'pyuktavakṣyamāṇanyāyena taddharmatayāpyaṅgīkaraṇīyeti jñāpayitum na kevalaṃ sa viśeṣaḥ sarvagatatvādiḥ sthiraḥ, kintu kriyāpi pārameśvarī sthirā yata iti vā yojyam anena kriyāyā api nityatvapratijñānena viruddhadharmādhyāsasyāsiddhiruktā tathāhi īśvarasya saṃharaṇādikriyāṇāmanityatvaṃ kiṃ pramāṇabalādaṅgīkriyate, uta nityatve bādhakasadbhāvāt, athavā tatsādhakapramāṇābhāvāt nādyaḥ īśvarasya tatkriyāyāśca apratyakṣatvena tadanityatvasya pratyakṣeṇa pratyetumaśakyatvāt liṅgābhāvenānumānānupapatteḥ kriyātvaṃ liṅgamiti cet, tatkiṃ dhātvarthatvam parispandatvaṃ vā nādyaḥ jñānecchāprayatnaiḥ sattayā ca vyabhicārāt na dvitīyaḥ sarvakriyāṇāmaparispandatvena bhāgāsiddhatvāt īśvaraparispandapakṣīkāretvāśrayāsiddheḥ pareṇa tasyānaṅgīkṛtatvāt aṅgīkāre 'pyanaikāntyam kvacidanīśvaraparispandānāmapi nityatvasya vakṣyamāṇatvāt kriyātvasya nityatvena vinā vṛttau bādhakābhāvādaprayojakatā ca kāryatvena sopādhikatvaṃ ca tasyāpi sādhane bādhaḥ pramāṇasya vakṣyamāṇatvāt asatyāvaraṇādau prāgūrdhvaṃ cānupalambho liṅgamiti cet anupalambhaḥ kiṃ pratyakṣeṇota pramāṇamātreṇa nādyaḥ yogyatayā viśeṣaṇe 'siddheḥ anyathā gaganādinā vyabhicārāt dvitīye tvasiddhiḥ āgamādinopalabdheḥ etenāvaraṇādyabhāve sati kadācidevolabdhirapi pratyuktā varṇanityatvavāde 'naikāntyācca kiñca nityo 'pi īśvaraparispandaḥ kadācidabhivyakteḥ kadācidevopalabhyata ityaṅgīkāre na bādhakaṃ paśyāmaḥ vyaktirapyādigrahaṇena gṛhyata iti cenna sandigdhaviśeṣaṇāsiddheḥ astu tarhi phalānupalambho liṅgamiti cenna sarvathānupambhasyāsiddhatvāt na hīśvaraparispandakriyā kadāpi na saṃyogavibhāgalakṣaṇaṃ phalaṃ janayatīti yujyate tathā sati parispandatvānupapatteḥ nityasaṃyogavibhāgajanmānupalabdheriti cenna nityaguṇādinā vyabhicārāt kadācideva saṃyogādijanma vivakṣitamiti cet tathāpi gaganādinā vyabhicāraḥ kadācideva saṃyogādyasamavāyikāraṇatvamastviti cenna kadāciditi viśeṣaṇavaiyarthyāt tatparityāge 'pyasamavāyikāraṇatvasya durnirūpatvenāsiddheḥ 3,638 kiñca dvitantukārambhake(vayave)tantau karmotpannaṃ tantvantarādvibhāgaṃ karoti tato dvitantukārambhakasaṃyogavināśaḥ tannāśe dvitantukavināśaḥ athedānīṃ tantoḥ kāryasaṃyuktapradeśavibhāgaḥ tataścottaradeśasaṃyogaḥ tasmātkarmaṇo vināśa iti pareṣāṃ prakriyā evaṃ ca yathānekakālavartinyapi kriyā kadācitsaṃyogādyārabhate na yāvatsattvam tathā nityāpi kadācitsaṃyogādyārabhatāṃ ko virodhaḥ sāmānyavattve satyasmadādibāhyendriyagrāhyatvaṃ heturastviti cenna viśeṣyāsiddheḥ bāhyendriyagrāhyasajātīyatvasya paramāṇvādau vyabhicārāt kiñca varṇanityatve sphuṭo 'sya vyabhicāraḥ nāpyāgamādīśvarakriyānityatāvagatiḥ sa hīśvarakriyānityetyevamātmako vā, sa imānlokānasṛjatetyevamātmako vā ādyastu nopalabhyate dvitīyastu sa aikṣata so 'kāmayatetyādinā tulyaḥ tatra yadi kriyāyā anityatvaṃ, jñānāderapi kuto na bhavediti astu tarhi nityatve bādhakasadbhāvāditi dvitīyaḥ pakṣaḥ tathā hi yadi sṛṣṭisamaye 'pi saṃhārakriyā vidyeta tadā tathaiva śrutyādāvupalabhyeta jananavināśau ca ghaṭasya yugapatprasajyeyātām kiñca yadīśvarakriyā nityā syāttarhi kriyāyāḥ saṃyogavibhāgau prati anapekṣakāraṇatvāttadutpattisātatyaprasaṅgaḥ api ceśvarakriyā saṃyogavibhāgau karoti na vā neti pakṣe kriyātvaṃ vyāhanyeta ādye 'pi kiṃ svasattottarakṣaṇe uta viramya nādyaḥ svasattāyā idaṃ prathamatābhāvena saṃyogādiviśeṣasya vivakṣitakṣaṇādapi pūrvamutpattiprasaṅgāt na dvitīyaḥ pūrvottarāvasthayoraviśiṣṭasya viramyavyāpārāyogāt uttarasaṃyogasya karmavināśakatvena kṛtasaṃyogasya karmaṇo 'vasthānānupapatteścetyata uktaṃ śaktayātmaneti ayamarthaḥ tattatkāryajananaśaktireva kriyetyucyate ataḥ tena rūpeṇa sthirā sā yadā vyajyate tadā vyavahārālambanaṃ tattatkāryajananī ca bhavatīti na kaściddoṣa iti kriyā śaktayātmanā vyaktiśaktirūpeṇa kāraṇeneti vā 3,641 nanu keyaṃ śaktervyaktirnāma na tāvatpratītiḥ īśvarāpekṣayā nityasiddhatvenoktadoṣānuśakteḥ parāpekṣayā kadāpyabhāvāt bhāve 'pi kāryotpādasya tadanapekṣatvāt ata eva nāvaraṇanivṛttirvyaktiriti maivam vyaktiśabdena śakterevāvasthāviśeṣasya vivakṣitatvāt tatra yattāvaduktam yadi sṛṣṭisamaye 'pi saṃhārakriyā syāttadā tathā vyavahriyeteti tadasat vyaktirūpeṇaiva vyavahārālambanatvāt yadapi jananavināśau yugapatsyātāmiti tadapi vyaktayavasthāyāmeva śakterjanakatvādanupapannam yacca kriyāyā nityatve saṃyogavibhāgotpattisātatyaprasañjanaṃ tadapyevameva parihṛtam kiṃcaivaṃ paṭasāmagṣāḥ paṭotpattāvanapekṣa(kāraṇa)tvātpaṭotpattisātatyaṃ syāt nanu kiṃ sāmagrī tameva paṭaṃ punarjanayatu(yet), uta paṭāntaram nādyaḥ paṭaprāgabhāvasyāpi sāmagrīniviṣṭatvāttasya ca paṭotpattyā vinaṣṭatvena sāmagṣā vikalatvāt na dvitīyaḥ pūrvapaṭena pratibaddhatvāt tatkathaṃ paṭotpattisātatyam satyam samametatprakṛte 'pīti yadapīśvarakriyā saṃyogavibhāgau karoti na veti pṛṣṭham tatra karotīti brūmaḥ kuvarntī ca viramyaiva naca tadanupapattiḥ vyaktayā viśiṣṭatvāt anyathāvayavakriyāpyuttaradeśasaṃyogaṃ svotpattyuttarakṣaṇa eva kuryāt naca kṛtasaṃyogasya karmaṇo 'vasthānānupapattiḥ anityakriyāsu tadvayavasthopapatteḥ 3,643 nanu saṃhārakāle kriyā vyaktā (atha) na vā na cetkathaṃ tatra vyavahāro 'rthakriyā vā ādye kathaṃ sṛṣṭivyavahārādyabhāvaḥ maivam vyakterapyavāntarānantaviśeṣavattāṅgīkārāt tadidamuktam- saviśeṣo 'pīti evamanaṅgīkāre pareṣāmapi samānaḥ prasaṅgaḥ pārameśvarasya jñānecchāprayatnalakṣaṇasya saṃhāravyāpārasya nityatvāt nityamapi parameśvarecchādikaṃ sahakārisadbhāva eva kāryakārīti cenna sahakāriṇamapi nityatvāt, parameśvarecchādyāyattatvācca necchādimātraṃ saṃhārādikāraṇaṃ kintu sañjihīrṣādikam uta saṃhārādiviśeṣaviśiṣṭaṃ tadeva nādyaḥ anabhyupagamāt tata eva saṃhārādisiddhāvicchādikalpanāvaiyarthyācca sañjihīrṣādeśca nityānityavikalpānupapatteḥ na dvitīyaḥ sati saṃhārādau sañjihīrṣādikaṃ tataḥ saṃhārādiriti parasparāśrayaprasaṅgāt naca svarūpasatā saṃhārādinecchādikamupadhīyate kintu viṣayabhūteneti cet saṃhārādiviṣayatā kimāgantukī, athavā nityeti vaktavyam nādyaḥ guṇeṣvāgantukadharmotpatteranabhyupagamāt dvitīye tu sarvadā saṃhārādiprasaṅgaḥ tasmācchaktivyaktirūpatā sarvathānusaraṇīyā sā ca samā kriyāyāmapīti 3,646 nanu pārameśvarī jñānādilakṣaṇā saṃhārādikriyā pareṇāpi nityetyaṅgīkṛtam parispandalakṣaṇā tu nāstyeva tasmādvayartho 'yaṃ prayatnaḥ maivam parispandābhāve pramāṇābhāvāt paramamahatparimāṇamastīti cet, na, aṇu madhyamaparimāṇābhyāṃ satpratipakṣatvāt naca, te na staḥ paramamahattve 'pi tathā vaktuṃ śakyatvāt "aṇoraṇīyānmahato mahīyān iti dvayorapi śrautatvāt aṇoraṇīyastvamapratyakṣatvopalakṣaṇamiti cet mahato mahattvamapi paramapūjyatvamiti kiṃ na syāt virodhādubhayāṅgīkāro nocita iti cet tarhi prathamaprāptatvādaṇutvameva grāhyam parihariṣyate cāyaṃ virodha iti 3,648 śaktitā vyaktitā ceti viśeṣo 'pi
1.2.6d
न्यायसुधा: ननु (च)क्रियायाः शक्तिव्यक्तिरूपे परस्परं भिन्ने ऽभिन्ने वा आद्ये शक्तिरेव नित्या क्रियात्वनित्येत्यापन्नम् द्वितीये त्वनिवृत्तः सदा व्यवहारादिप्रसङ्ग इत्यत आह- शक्तितेति अभिन्ने एव शक्तिव्यक्ती न चोक्तदोषः यतस्तत्र शक्तितेति व्यक्तितेति च विशेषो ऽप्यस्ति सच भेदकार्यनिर्वाहक इति च प्रागेवोक्तमिति स च विशेषः परस्परं विशेषिणा च यदि भिन्नः, तदा शक्तिव्यक्तयोरपि किं भेदो न स्यात् अथाभिन्नः पुनर्व्यवहारादिसाङ्कर्यमित्यत आह- विशेषवानिति ... विशेषवान्
nyāyasudhā: nanu (ca)kriyāyāḥ śaktivyaktirūpe parasparaṃ bhinne 'bhinne vā ādye śaktireva nityā kriyātvanityetyāpannam dvitīye tvanivṛttaḥ sadā vyavahārādiprasaṅga ityata āha- śaktiteti abhinne eva śaktivyaktī na coktadoṣaḥ yatastatra śaktiteti vyaktiteti ca viśeṣo 'pyasti saca bhedakāryanirvāhaka iti ca prāgevoktamiti sa ca viśeṣaḥ parasparaṃ viśeṣiṇā ca yadi bhinnaḥ, tadā śaktivyaktayorapi kiṃ bhedo na syāt athābhinnaḥ punarvyavahārādisāṅkaryamityata āha- viśeṣavāniti ... viśeṣavān
1.2.7a
अभिन्नो ऽपि
abhinno 'pi
1.2.7ab
न्यायसुधा: विशेष इत्यनुवर्तते अभिन्न एवायं विशेष इति ब्रूमः न चोक्तानुपपत्तिः यतो ऽभिन्नो ऽपि विशेषवानङ्गीक्रियते स्वनिवर्हक(?) इत्यर्थः नन्वेवमन्यत्रापि क्रियाया नित्यत्वमङ्गीकतर्व्यम् शक्तिव्यक्तिस्वीकारेण सकलदोषपरिहारादिति चेत् अङ्गीक्रियतां यदि तन्नित्यतायां प्रमाणमस्ति सति निर्बाधे प्रमाणे, तद्विपरीतव्यवहारेषु च तदन्यथानुपपत्त्या कल्पनैषा भवति नच घटादिक्रियाया नित्यत्वे निर्बाधं प्रमाणमस्ति अस्ति तु परमेश्वरादिक्रियाया नित्यत्वे तदित्याह- क्रियादिश्चेति ... क्रियादिश्च स्वभाव इति हि श्रुतिः
nyāyasudhā: viśeṣa ityanuvartate abhinna evāyaṃ viśeṣa iti brūmaḥ na coktānupapattiḥ yato 'bhinno 'pi viśeṣavānaṅgīkriyate svanivarhaka(?) ityarthaḥ nanvevamanyatrāpi kriyāyā nityatvamaṅgīkatarvyam śaktivyaktisvīkāreṇa sakaladoṣaparihārāditi cet aṅgīkriyatāṃ yadi tannityatāyāṃ pramāṇamasti sati nirbādhe pramāṇe, tadviparītavyavahāreṣu ca tadanyathānupapattyā kalpanaiṣā bhavati naca ghaṭādikriyāyā nityatve nirbādhaṃ pramāṇamasti asti tu parameśvarādikriyāyā nityatve tadityāha- kriyādiśceti ... kriyādiśca svabhāva iti hi śrutiḥ
1.2.7cd
न्यायसुधा: एतेन तृतीयो ऽपि निर(परा)स्तः "परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया चऽ; इति श्रुतिमनेनोपलक्षयति स्वाभाविकीउयावद्द्रव्यभाविनी अत्र स्पष्टां च श्रुतिमाह- ज्ञानमिति ज्ञानं नित्यं क्रिया नित्या बलं शक्तिः परात्मनः
nyāyasudhā: etena tṛtīyo 'pi nira(parā)staḥ "parāsya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca'; iti śrutimanenopalakṣayati svābhāvikīuyāvaddravyabhāvinī atra spaṣṭāṃ ca śrutimāha- jñānamiti jñānaṃ nityaṃ kriyā nityā balaṃ śaktiḥ parātmanaḥ
1.2.8a
3,649 इति पैङ्गिश्रुतिश्चाह
3,649 iti paiṅgiśrutiścāha
1.2.8b
न्यायसुधा: अथवा पूर्वा श्रुतिः शक्तिरेव क्रियेत्यत्र पठिता उत्तरा तु क्रियाया नित्यत्वे यद्वा, पूर्वा स्वरूपत्वे तस्य विवादास्पदत्वात्(त्वे) द्वितीया तु तद्धेतौ नित्यत्व इति अस्त्वेवमीश्वरक्रिया नित्या अन्यक्रिया किमनित्यैवेत्यतो विवेकं प्रमाणान्तरेण दर्शयति- शक्तीति ... शक्तिसद्भाव एव तु क्रियादिनित्यता ज्ञेया तदन्यत्र त्वनित्यता
nyāyasudhā: athavā pūrvā śrutiḥ śaktireva kriyetyatra paṭhitā uttarā tu kriyāyā nityatve yadvā, pūrvā svarūpatve tasya vivādāspadatvāt(tve) dvitīyā tu taddhetau nityatva iti astvevamīśvarakriyā nityā anyakriyā kimanityaivetyato vivekaṃ pramāṇāntareṇa darśayati- śaktīti ... śaktisadbhāva eva tu kriyādinityatā jñeyā tadanyatra tvanityatā
1.2.9a
-द् इति सत्तत्त्ववचनं
-d iti sattattvavacanaṃ
1.2.9b
न्यायसुधा: सद्भावे=नित्यत्वे आदिपदेन ज्ञानादिग्रहणम् अथवा नित्यतेति स्थायित्वमुच्यते ततश्च ज्ञानक्रियादिशक्तिः यावत्कालभाविनी तावत्कालभावि ज्ञानादिकमपीत्युक्तं भवति 3,351f. स्वरूपसहकारिसमवधानातिरिक्ता शक्तिरेव नास्तीति केचित् तेषामुदाहृतश्रुत्यादिविरोधः नच तत्स्वरूपमात्रम् सम्बन्धितया प्रतीतेः नापि सहकारिपरम् स्वाभाविकत्वादिश्रवणात् किं चास्ति तावदित्थं व्यवहारः स्फोटादिकार्यं प्रति शक्तिमानपि दहनो देहसंयोगादिसहकारिविरहात् न तदजीजनदिति तत्र न तावच्छक्तिशब्देन वह्निस्वरूपमात्रमुच्यते मतुपो वैयर्थ्यप्रसङ्गात् नापि सहकारिसमवधानं तदभावस्योक्तत्वात् दहनत्वसामान्यमेव शक्तिरिति चेत् कथं तर्हि स्वरूपसहकारिसमवधानातिरिक्ता नास्ति सामान्यमपि सहकारिवर्गान्तर्गतमिति चेत् तत्किं प्रत्यक्षमप्रत्यक्षं वा आद्ये दहनदर्शने स्फोटजननशक्तिजिज्ञासा न स्यात् न द्वितीयः अपसिद्धान्तापातात् तथाभ्युपगमे वा सैव शक्तिरस्माकम् किञ्च मृत्तन्त्वादिस्वरूपं प्रत्यक्षादिसिद्धम् तस्य घटादिकारणत्वं तु अन्ववव्यतिरेकसमधिगम्यम् अन्वयव्यतिरेकग्रहणोपायश्च सामान्यम् तच्च प्रत्यक्षादिसिद्धमिति परेणापि स्वीकृतम् नच कारणत्वं स्वरूपं, सहकारिसमवधानं वा स्वरूपस्यान्वयव्यतिरेकानपेक्षाधिगतत्वात् कारणस्यैव सहकारिसमवधानान्वेषणात् ततो ऽतीन्द्रियमेव किञ्चिन्मृदादीनां घटादिकारणत्वमभ्युपगमनीयम् तदेव शक्तिरिति शक्तिवादिभिरभ्युपेयत इत्यास्तां प्रपञ्चः 3,656 ननु च क्रियायां किं प्रमाणम् प्रत्यक्षद्रव्यवर्तिन्यां प्रत्यक्षमेवेति ब्रूमः चलतीत्यपरोक्षावभासदर्शनात् इन्द्रियव्यापारान्वयव्यतिरेकानुसारित्वात् चलतिप्रत्ययस्य अन्यथा रूपादेरप्यप्रत्यक्षत्वापातात् अथ मतम् न कर्म प्रत्यक्षम्, प्रत्यक्षेण गच्छति द्रव्ये विभागसंयोगातिरिक्तविशेषानुपलब्धेः यस्त्वयं गच्छतीति प्रत्ययः, स संयोगविभागानुमितक्रियालम्बनः अनुमापकसंयोगविभागावगर्माथर्श्चेन्द्रियव्यापार इति तदयुक्तम् क्रियाप्रतीतेरनुमितित्वं इन्द्रियव्यापारस्य चान्यत्रोपक्षीणत्वं अप्रत्यक्षतायां प्रमाणतः सिद्धायां कल्प्यते अन्यथा वा नाद्यः प्रमाणाभावात् यदुक्तमनुपलब्धेरिति तदसिद्धम् वाद्यसिद्धेः न ह्यपरोक्षावभासमङ्गीकुर्वाणो ऽनुपलब्धेरित्येतावता शक्यो बोधयितुम् घटादावपि तथा प्रसङ्गात् विवादपदं कर्म, अप्रत्यक्षं कर्मत्वात्परमाणुकर्मवदिति चेन्न परमाणुकर्मणो ऽप्यस्माभिर्योगिप्रत्यक्षताङ्गीकारात् तदर्थमस्मदादीति विशेषणोपादाने परस्य वैयर्थ्यम् किञ्च विवादपदं रूपम् अप्रत्यक्षं, रूपत्वात्, परमाणुरूपवदिति किं न स्यात् प्रतीतिविरोधान्नेति चेत् समं प्रकृते ऽपि अनुमानविरुद्धा कमर्प्रत्यक्षताप्रतीतिः अप्रमेति चेत् रूपप्रत्यक्षताप्रतीतिरपि तथास्तु प्रतीतिविरुद्धे ऽर्थे ऽनुमानमेव नोदेतेतीति चेत् एतदपि तुल्यम् 3,658 अथ ब्रूषे परमाणुरूपस्याप्रत्यक्षतायामाश्रयामहत्त्वं प्रयोजकमिति तन्न परमाणोरपि महत्त्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् किं च परमाणुकर्माप्रत्यक्षतायामपि तदेव प्रयोजकं किं न कल्प्यम् यदि तर्हि कर्म प्रत्यक्षम्, एकस्यामपि कर्मव्यक्तावुत्पन्नायां चलतीतिप्रत्ययः स्यात्, इति चेत् न, संयोगविभागयोरपि तुल्यत्वात् तथाच न कर्मानुमानमपि स्यात् अथ मन्यसे सेनावनादिवत् संयोगविभागयोः प्रत्यक्षतोपपत्तिरिति तर्हि कर्मणो ऽपि तथा किं न स्यात् न द्वितीयः तन्तवो न प्रत्यक्षाः किन्तु पटकार्यानुमेयाः पटग्रहण एव च इन्द्रियव्यापारोपयोग इत्यपि कल्पनाप्रसङ्गात् 3,660f. अपि(?) च संयोगविभागौ द्वयाश्रयाविति परस्य मतम् अस्माकमपि संयोगविभागद्वयं द्वयाश्रयमिति ताभ्यां चानुमीयमानं कर्मोभयत्रानुमातव्यम् तथाच श्येन इव स्थाणावपि चलतीतिप्रत्ययप्रसङ्गः अथोच्येत, न क्रिया स्थाणावनुमीयते, किं नाम श्येन एव निपततः श्येनस्य पूर्वदेशविभागोत्पत्तौ उत्पततश्चोत्तरदेशसंयोगजनने स्थाणुकर्मणः कारणतायोगात् श्येने तु कर्मण्यनुमिते, तस्योपपद्येते देशान्तरसंयोगविभागाविति तदनुपपन्नम् स्थाणुकर्मणा हि श्येनस्य देशान्तरसंयोगविभागोत्पत्त्यनुपपत्तौ कर्मान्तरमेव तदनुगुणं श्येने कल्पनीयं स्यात् स्थाणुकर्मानुमानस्य तु कुतो निवृत्तिः यद्गतं हि कार्यमुपलभ्यते तद्गतं कारणमपीत्यौत्सर्गिको न्यायः श्येनकर्मणैव कल्पितेन सर्वस्योपपत्तौ न स्थाणुकर्मोपयोग इति चेन्न विकल्पानुपपत्तेः तथाहि, किं व्याप्तिपक्षधर्मतावदप्युपयोगे सत्येव लिङ्गमनुमापकं इत्येतावत्यनुमानसामग्री, उत व्याप्तिपक्षधर्मतावत्त्वमात्रम् नाद्यः, अकार्यकारणानुमानोच्छेदप्रसङ्गात् किञ्च यो येननाविनाभूतः स क्वचिदुपलभ्यमानो ऽनुपयोगात्तं न गमयतीत्यलौकिकम् द्वितीये तु कथं न स्थाणौ कर्मानुमानम् अनुमितमपि कल्पनागौरवभयादपनीयत इति चेत्(न) प्रमाणसिद्धे ऽर्थे तद्भयाभावात् 3,663f. नन्वीश्वरानुमाने ऽपि अनेकेश्वरकल्पना एवं सति स्यात् न स्यात् वैषम्यात् कार्यत्वं हि क्षित्यादीनां कर्तृत्वमात्रमवगमयत्तदेकत्वानेकत्वयोरुदासीनमेव ततस्तदनेकत्वशङ्कायां कल्पनागौरवपराहतायामेकत्वे पर्यवस्यति इह तु संयोगविभागलक्षणेन कार्येण स्थाणावेव कर्मण्यनुमिते कथं कल्पनागौरवेण तदपनयनम् अथोच्येत अन्यथाप्युपपत्तेर्न स्थाणौ कर्मानुमानं, न चायमर्थापत्तिदोषो नानुमानस्येति वाच्यम् अन्यथाप्युपपत्तिशङ्कायामनुमाने ऽपि व्याप्तिसन्देहापत्तेरिति, तदनुपपन्नम् अत्र हि स्थाणौ प्रतीतौ संयोगविभागावकारणकावेव स्यातामिति वा शङ्कनीयम् श्येनगतेनैव कर्मणा भवेतामिति वा नाद्यः, व्याहतायाः शङ्काया अनुत्थानात् न द्वितीयः, तत्तदवयवगतपरित्यागेनान्यगतस्य कारणतायाः क्वाप्यनुपलब्धत्वेन निर्मूलायाः शङ्काया अनुदयात् कर्मैव तथा विधमुपलब्धमिति चेन्न तस्येदानीं कल्पयमानत्वात् प्रत्यक्षकर्मवादे तु नायं दोषः प्रतिपन्नतत्स्वभावानुसरणसम्भवात् किञ्च संयोगादिना क्रियानुमाने यावत्सत्त्वं चलति प्रत्ययप्रसङ्गः संयोगेन क्रियाविनाशान्नेति चेन्न क्रियानाशस्याप्यप्रत्यक्षतावादे दुरवबोधत्वात् नहि कार्यजन्म कारणविनाशेन व्याप्तम् येन संयोगोत्पत्त्या कर्मविनाशो ऽनुमीयेत पटोत्पत्तावपि तन्तुसंयोगादेरविनाशात् नापि संयोगजननं क्वापि कर्मविनाशाविनाभूतमनुभूतम् कर्मावस्थाने सदा संयोगाद्युदयसमासत्तिरिति चेत् तत्किं यावत् कारणं तावत् कार्यान्तरजननम् मा हि भूत् यावत्तन्तुसंयोगसद्भावं पटपरम्परोत्पादः यावत्कर्मसद्भावं संयोगोत्पादस्तु न निश्चितः अपि चाप्रत्यक्षे व्योम्नि संयोगविभागावपि अप्रत्यक्षाविति पतति पतत्री गगन इति प्रत्ययो न स्यात् वियति विततालोकावयविनि बहुविहगविभागसंयोगनिबन्धनो ऽसौ प्रत्यय इति चेत् तथापि दीपिकाऽलोकगतिप्रतीतेरशक्यत्वापरिहारात् 3,667f. किं चान्धकारे नयनादि(परि)स्पन्दप्रतिभासो दुर्घटः स्यात् यदि च मार्तण्डमण्डलस्येव देवदत्तस्यापि गतिरनुमेया स्यात् तदोभयत्रापि चलतिप्रत्ययः स्यात् न वा कुत्रचित् विशेषकारणाभावात् अपि च कार्मकारणादेव संयोगविभागोत्पत्त्युपपत्तौ किं मध्ये कर्मकल्पनयेत्यनवकॢप्तिरेव कर्मणः न संयोगाद्युत्पत्तिः कर्मकारणात्सम्भवति तस्य संयोगविशेषादेः स्वाश्रये तत्समवेते वा कार्यारम्भकत्वस्यान्यत्र निश्चितत्वात् शरीरात्मसंयोगो हि शरीरकर्मकारणम् कथं तस्माच्छरीराकाशदेशसंयोगविभागौ भवतः एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यमिति मैवम् तथा सति संयोगविशेषादेः कर्मकारणत्वस्याप्यभावप्रसङ्गात् नहि परस्परं तन्तुसंयोगस्य क्रियाहेतुत्वमस्ति संयोगमात्रस्य तदभावे ऽपि तद्विशेषस्य स्यादिति चेत्, तर्हि तथैव परत्रारम्भकत्वमपि कुतो न स्यात् किं चैवं सति कर्मणो ऽपि कथमाश्रयाश्रयिसमवेतपरित्यागेनान्यत्र संयोगादिजनकत्वम् तस्य तथाविधकार्यगम्यस्य तथैव प्रमितत्वादिति चेत् कर्मकारणस्यैवायमवान्तरभेदमाश्रित्य स्वभावः कल्प्यताम् धर्मकल्पनात्खलु धर्मिकल्पना गरीयसी तस्मात्प्रत्यक्षाश्रितं कर्म प्रत्यक्षमेवेति स्थितम् इति श्रीमन्न्यायसुधायां अत्तृत्वाधिकरणम् [======= ज्न्य्स्_1,2.इइइ: गुहाधिकरणम् =======] 3,672 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां गुहाधिकरणम् ओं गुहां प्रविष्यावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ओं गुहां प्रविष्टाव् आत्मानौ हि तद्दर्शनात् ब्ब्स्_1,2.11 ऋतं पिबन्ताविति वाक्यं किं जीवेश्वरौ प्रतिपादयति किंवा परमेश्वरमेवेति संशये जीवेश्वराविति तावत्प्राप्तम् कुतः द्विवचनात् न चानन्दमयाधिकरणन्यायेण परिहारः बाधकाभावात् कर्मफलभोगानुपपत्तेश्च जीवेश्वरपक्षे तु छत्रिन्यायेनोपचारो भविष्यतीत्येवं प्राप्ते परमात्मानमेकमेव प्रतिपादयतीदं वाक्यं, गुहानिहितालिङ्गत्वात् ब्रह्मशब्देन विशेषणाच्चेति सिद्धान्तितम् तत्र कर्मफलभोगो भगवता भाष्ये प्रतिपादितः द्विवचनस्य तु न स्पष्टं परिहारो ऽभिहितः, अतः तत्परिहारार्थमाह- द्वित्वं चेति ... द्वित्वं चैकस्य युज्यते
nyāyasudhā: sadbhāve=nityatve ādipadena jñānādigrahaṇam athavā nityateti sthāyitvamucyate tataśca jñānakriyādiśaktiḥ yāvatkālabhāvinī tāvatkālabhāvi jñānādikamapītyuktaṃ bhavati 3,351f. svarūpasahakārisamavadhānātiriktā śaktireva nāstīti kecit teṣāmudāhṛtaśrutyādivirodhaḥ naca tatsvarūpamātram sambandhitayā pratīteḥ nāpi sahakāriparam svābhāvikatvādiśravaṇāt kiṃ cāsti tāvaditthaṃ vyavahāraḥ sphoṭādikāryaṃ prati śaktimānapi dahano dehasaṃyogādisahakārivirahāt na tadajījanaditi tatra na tāvacchaktiśabdena vahnisvarūpamātramucyate matupo vaiyarthyaprasaṅgāt nāpi sahakārisamavadhānaṃ tadabhāvasyoktatvāt dahanatvasāmānyameva śaktiriti cet kathaṃ tarhi svarūpasahakārisamavadhānātiriktā nāsti sāmānyamapi sahakārivargāntargatamiti cet tatkiṃ pratyakṣamapratyakṣaṃ vā ādye dahanadarśane sphoṭajananaśaktijijñāsā na syāt na dvitīyaḥ apasiddhāntāpātāt tathābhyupagame vā saiva śaktirasmākam kiñca mṛttantvādisvarūpaṃ pratyakṣādisiddham tasya ghaṭādikāraṇatvaṃ tu anvavavyatirekasamadhigamyam anvayavyatirekagrahaṇopāyaśca sāmānyam tacca pratyakṣādisiddhamiti pareṇāpi svīkṛtam naca kāraṇatvaṃ svarūpaṃ, sahakārisamavadhānaṃ vā svarūpasyānvayavyatirekānapekṣādhigatatvāt kāraṇasyaiva sahakārisamavadhānānveṣaṇāt tato 'tīndriyameva kiñcinmṛdādīnāṃ ghaṭādikāraṇatvamabhyupagamanīyam tadeva śaktiriti śaktivādibhirabhyupeyata ityāstāṃ prapañcaḥ 3,656 nanu ca kriyāyāṃ kiṃ pramāṇam pratyakṣadravyavartinyāṃ pratyakṣameveti brūmaḥ calatītyaparokṣāvabhāsadarśanāt indriyavyāpārānvayavyatirekānusāritvāt calatipratyayasya anyathā rūpāderapyapratyakṣatvāpātāt atha matam na karma pratyakṣam, pratyakṣeṇa gacchati dravye vibhāgasaṃyogātiriktaviśeṣānupalabdheḥ yastvayaṃ gacchatīti pratyayaḥ, sa saṃyogavibhāgānumitakriyālambanaḥ anumāpakasaṃyogavibhāgāvagarmātharścendriyavyāpāra iti tadayuktam kriyāpratīteranumititvaṃ indriyavyāpārasya cānyatropakṣīṇatvaṃ apratyakṣatāyāṃ pramāṇataḥ siddhāyāṃ kalpyate anyathā vā nādyaḥ pramāṇābhāvāt yaduktamanupalabdheriti tadasiddham vādyasiddheḥ na hyaparokṣāvabhāsamaṅgīkurvāṇo 'nupalabdherityetāvatā śakyo bodhayitum ghaṭādāvapi tathā prasaṅgāt vivādapadaṃ karma, apratyakṣaṃ karmatvātparamāṇukarmavaditi cenna paramāṇukarmaṇo 'pyasmābhiryogipratyakṣatāṅgīkārāt tadarthamasmadādīti viśeṣaṇopādāne parasya vaiyarthyam kiñca vivādapadaṃ rūpam apratyakṣaṃ, rūpatvāt, paramāṇurūpavaditi kiṃ na syāt pratītivirodhānneti cet samaṃ prakṛte 'pi anumānaviruddhā kamarpratyakṣatāpratītiḥ aprameti cet rūpapratyakṣatāpratītirapi tathāstu pratītiviruddhe 'rthe 'numānameva nodetetīti cet etadapi tulyam 3,658 atha brūṣe paramāṇurūpasyāpratyakṣatāyāmāśrayāmahattvaṃ prayojakamiti tanna paramāṇorapi mahattvasya vakṣyamāṇatvāt kiṃ ca paramāṇukarmāpratyakṣatāyāmapi tadeva prayojakaṃ kiṃ na kalpyam yadi tarhi karma pratyakṣam, ekasyāmapi karmavyaktāvutpannāyāṃ calatītipratyayaḥ syāt, iti cet na, saṃyogavibhāgayorapi tulyatvāt tathāca na karmānumānamapi syāt atha manyase senāvanādivat saṃyogavibhāgayoḥ pratyakṣatopapattiriti tarhi karmaṇo 'pi tathā kiṃ na syāt na dvitīyaḥ tantavo na pratyakṣāḥ kintu paṭakāryānumeyāḥ paṭagrahaṇa eva ca indriyavyāpāropayoga ityapi kalpanāprasaṅgāt 3,660f. api(?) ca saṃyogavibhāgau dvayāśrayāviti parasya matam asmākamapi saṃyogavibhāgadvayaṃ dvayāśrayamiti tābhyāṃ cānumīyamānaṃ karmobhayatrānumātavyam tathāca śyena iva sthāṇāvapi calatītipratyayaprasaṅgaḥ athocyeta, na kriyā sthāṇāvanumīyate, kiṃ nāma śyena eva nipatataḥ śyenasya pūrvadeśavibhāgotpattau utpatataścottaradeśasaṃyogajanane sthāṇukarmaṇaḥ kāraṇatāyogāt śyene tu karmaṇyanumite, tasyopapadyete deśāntarasaṃyogavibhāgāviti tadanupapannam sthāṇukarmaṇā hi śyenasya deśāntarasaṃyogavibhāgotpattyanupapattau karmāntarameva tadanuguṇaṃ śyene kalpanīyaṃ syāt sthāṇukarmānumānasya tu kuto nivṛttiḥ yadgataṃ hi kāryamupalabhyate tadgataṃ kāraṇamapītyautsargiko nyāyaḥ śyenakarmaṇaiva kalpitena sarvasyopapattau na sthāṇukarmopayoga iti cenna vikalpānupapatteḥ tathāhi, kiṃ vyāptipakṣadharmatāvadapyupayoge satyeva liṅgamanumāpakaṃ ityetāvatyanumānasāmagrī, uta vyāptipakṣadharmatāvattvamātram nādyaḥ, akāryakāraṇānumānocchedaprasaṅgāt kiñca yo yenanāvinābhūtaḥ sa kvacidupalabhyamāno 'nupayogāttaṃ na gamayatītyalaukikam dvitīye tu kathaṃ na sthāṇau karmānumānam anumitamapi kalpanāgauravabhayādapanīyata iti cet(na) pramāṇasiddhe 'rthe tadbhayābhāvāt 3,663f. nanvīśvarānumāne 'pi anekeśvarakalpanā evaṃ sati syāt na syāt vaiṣamyāt kāryatvaṃ hi kṣityādīnāṃ kartṛtvamātramavagamayattadekatvānekatvayorudāsīnameva tatastadanekatvaśaṅkāyāṃ kalpanāgauravaparāhatāyāmekatve paryavasyati iha tu saṃyogavibhāgalakṣaṇena kāryeṇa sthāṇāveva karmaṇyanumite kathaṃ kalpanāgauraveṇa tadapanayanam athocyeta anyathāpyupapatterna sthāṇau karmānumānaṃ, na cāyamarthāpattidoṣo nānumānasyeti vācyam anyathāpyupapattiśaṅkāyāmanumāne 'pi vyāptisandehāpatteriti, tadanupapannam atra hi sthāṇau pratītau saṃyogavibhāgāvakāraṇakāveva syātāmiti vā śaṅkanīyam śyenagatenaiva karmaṇā bhavetāmiti vā nādyaḥ, vyāhatāyāḥ śaṅkāyā anutthānāt na dvitīyaḥ, tattadavayavagataparityāgenānyagatasya kāraṇatāyāḥ kvāpyanupalabdhatvena nirmūlāyāḥ śaṅkāyā anudayāt karmaiva tathā vidhamupalabdhamiti cenna tasyedānīṃ kalpayamānatvāt pratyakṣakarmavāde tu nāyaṃ doṣaḥ pratipannatatsvabhāvānusaraṇasambhavāt kiñca saṃyogādinā kriyānumāne yāvatsattvaṃ calati pratyayaprasaṅgaḥ saṃyogena kriyāvināśānneti cenna kriyānāśasyāpyapratyakṣatāvāde duravabodhatvāt nahi kāryajanma kāraṇavināśena vyāptam yena saṃyogotpattyā karmavināśo 'numīyeta paṭotpattāvapi tantusaṃyogāderavināśāt nāpi saṃyogajananaṃ kvāpi karmavināśāvinābhūtamanubhūtam karmāvasthāne sadā saṃyogādyudayasamāsattiriti cet tatkiṃ yāvat kāraṇaṃ tāvat kāryāntarajananam mā hi bhūt yāvattantusaṃyogasadbhāvaṃ paṭaparamparotpādaḥ yāvatkarmasadbhāvaṃ saṃyogotpādastu na niścitaḥ api cāpratyakṣe vyomni saṃyogavibhāgāvapi apratyakṣāviti patati patatrī gagana iti pratyayo na syāt viyati vitatālokāvayavini bahuvihagavibhāgasaṃyoganibandhano 'sau pratyaya iti cet tathāpi dīpikā'lokagatipratīteraśakyatvāparihārāt 3,667f. kiṃ cāndhakāre nayanādi(pari)spandapratibhāso durghaṭaḥ syāt yadi ca mārtaṇḍamaṇḍalasyeva devadattasyāpi gatiranumeyā syāt tadobhayatrāpi calatipratyayaḥ syāt na vā kutracit viśeṣakāraṇābhāvāt api ca kārmakāraṇādeva saṃyogavibhāgotpattyupapattau kiṃ madhye karmakalpanayetyanavakḷptireva karmaṇaḥ na saṃyogādyutpattiḥ karmakāraṇātsambhavati tasya saṃyogaviśeṣādeḥ svāśraye tatsamavete vā kāryārambhakatvasyānyatra niścitatvāt śarīrātmasaṃyogo hi śarīrakarmakāraṇam kathaṃ tasmāccharīrākāśadeśasaṃyogavibhāgau bhavataḥ evamanyatrāpi draṣṭavyamiti maivam tathā sati saṃyogaviśeṣādeḥ karmakāraṇatvasyāpyabhāvaprasaṅgāt nahi parasparaṃ tantusaṃyogasya kriyāhetutvamasti saṃyogamātrasya tadabhāve 'pi tadviśeṣasya syāditi cet, tarhi tathaiva paratrārambhakatvamapi kuto na syāt kiṃ caivaṃ sati karmaṇo 'pi kathamāśrayāśrayisamavetaparityāgenānyatra saṃyogādijanakatvam tasya tathāvidhakāryagamyasya tathaiva pramitatvāditi cet karmakāraṇasyaivāyamavāntarabhedamāśritya svabhāvaḥ kalpyatām dharmakalpanātkhalu dharmikalpanā garīyasī tasmātpratyakṣāśritaṃ karma pratyakṣameveti sthitam iti śrīmannyāyasudhāyāṃ attṛtvādhikaraṇam [======= jnys_1,2.iii: guhādhikaraṇam =======] 3,672 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ guhādhikaraṇam oṃ guhāṃ praviṣyāvātmānau hi taddarśanāt oṃ guhāṃ praviṣṭāv ātmānau hi taddarśanāt bbs_1,2.11 ṛtaṃ pibantāviti vākyaṃ kiṃ jīveśvarau pratipādayati kiṃvā parameśvarameveti saṃśaye jīveśvarāviti tāvatprāptam kutaḥ dvivacanāt na cānandamayādhikaraṇanyāyeṇa parihāraḥ bādhakābhāvāt karmaphalabhogānupapatteśca jīveśvarapakṣe tu chatrinyāyenopacāro bhaviṣyatītyevaṃ prāpte paramātmānamekameva pratipādayatīdaṃ vākyaṃ, guhānihitāliṅgatvāt brahmaśabdena viśeṣaṇācceti siddhāntitam tatra karmaphalabhogo bhagavatā bhāṣye pratipāditaḥ dvivacanasya tu na spaṣṭaṃ parihāro 'bhihitaḥ, ataḥ tatparihārārthamāha- dvitvaṃ ceti ... dvitvaṃ caikasya yujyate
1.2.9cd
न्यायसुधा: एतदुक्तं भवति परमेश्वरमात्रग्रहणे द्विवचनानुपपत्तिं वदन्पृष्टव्यः कथमनुपपत्तिरिति द्विवचनं भेदाभिधायि नच परमात्मनि स्वगतभेदो युज्यत इति चेन्न, द्विवचनस्य भेदाभिधायित्वे ऽनुशासनाभावात् अथ द्वित्वसङ्खया द्विवचनाभिधेया, सा च परमात्मन्यभेदेन एकत्वसङ्खयया च विरुद्धयत इति चेत्, न अभेदेनैकत्ववत्येव घटे द्रव्यान्तरसहिते द्वित्वदर्शनात् अथ द्वित्वं द्रव्यान्तरविधुरस्य न युज्यते विरोधादिति मतम् तत्रेदमुपतिष्ठते न केवलं संसारधर्महीनस्यर् कमफलभोगो युज्यते किन्तु द्वित्वं चैकस्य निर्भेदस्य एकत्वाधारमात्रस्य च युज्यते 3,674 कथमित्यपेक्षायां तत्प्रदशर्नाय विशेषणाच्चेति सूत्रं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे- यः सेतुरिति विशेषणाच् च ब्ब्स्_1,2.12 यः सेतुरिति चैकत्ववचनेन विशेषणात्
nyāyasudhā: etaduktaṃ bhavati parameśvaramātragrahaṇe dvivacanānupapattiṃ vadanpṛṣṭavyaḥ kathamanupapattiriti dvivacanaṃ bhedābhidhāyi naca paramātmani svagatabhedo yujyata iti cenna, dvivacanasya bhedābhidhāyitve 'nuśāsanābhāvāt atha dvitvasaṅkhayā dvivacanābhidheyā, sā ca paramātmanyabhedena ekatvasaṅkhayayā ca viruddhayata iti cet, na abhedenaikatvavatyeva ghaṭe dravyāntarasahite dvitvadarśanāt atha dvitvaṃ dravyāntaravidhurasya na yujyate virodhāditi matam tatredamupatiṣṭhate na kevalaṃ saṃsāradharmahīnasyar kamaphalabhogo yujyate kintu dvitvaṃ caikasya nirbhedasya ekatvādhāramātrasya ca yujyate 3,674 kathamityapekṣāyāṃ tatpradaśarnāya viśeṣaṇācceti sūtraṃ prakārāntareṇa vyācaṣṭe- yaḥ seturiti viśeṣaṇāc ca bbs_1,2.12 yaḥ seturiti caikatvavacanena viśeṣaṇāt
1.2.10
न्यायसुधा: द्वित्वस्याभेदैकत्वाभ्यां न तावद्भावाभावलक्षणो विरोधः तद्भावाभावात् नापि वध्यधातुकभावः सहावस्थानप्रसङ्गात् तादात्म्याभावस्तु प्रकृते नोपयुज्यते अतः सहानवस्थानमेव वक्तव्यम् तस्य च नियमेन परस्परपरिहारेणापलम्भो बीजम् न चासावस्ति "ऋतं पिबन्तौऽ; इति द्विवचनविषयतया प्रकृतयोर्द्वित्वाधारयोः"यः सेतुःऽ; इत्येकवचनेन च विशेषणात् अभेदैकत्वाधारतावगमादिति यावत् न चात्रेकस्यैव ग्रहणम् व्यावर्तकाभावादिति एतेनैदपि प्रत्युक्तम् "यत्परेण बुद्धिजीवाविति पूर्वपक्षयित्वा जीवेश्वराविति सिद्धान्तितमऽ; तथा हि,"तत्तु समन्वयातऽ; इति परमात्मन्येव समन्वयं प्रतिज्ञातवता सूत्रकारेण स एव विवरणवाक्यैः प्रपञ्चनीयः जीवेश्वरयोरस्य वाक्यस्य समन्वयं प्रतिपादयन्प्रक्रमं जह्यात् बाधके सति नायं दोष इति चेन्न तदनिरूपणात् द्विवचनमिति चेत् तर्हि जीवेश्वराङ्गीकारो ऽपि न स्यात् तयोरैक्याङ्गीकारात् काल्पनिको ऽस्ति तयोर्भेद इति चेत् तर्हीश्वरस्यैवाद्भुताचिन्त्यैश्वर्यवशाद् द्विरूपत्वेन द्वित्वमुपपद्यताम् तथा च प्रक्रमानुगुणं सूत्रं स्यात् तत्त्वावेदकं च शास्त्रमिति नन्वेकवचनेनेति वक्तव्यम् एकत्ववचनेनेति कथम् एकत्वादिसङ्खयाहि प्रत्ययार्थः यथोक्तम् "द्वयेकयोर्द्विवचनैकवचनेऽ; इति द्वित्वैकत्वयोरित्यर्थः अन्यथा द्वयेकेष्विति स्यात् तस्मादेकत्वस्य वचनमेकत्ववचनमित्येव युक्तम् अन्यत्रापि भावप्रधानो निर्देशः प्रतिपत्तव्य इति इति श्रीमन्न्यायसुधायां गुहाधिकरणम् [======= ज्न्य्स्_1,2.इव्: अन्तराधिकरणम् =======] 3,677 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अन्तराधिकरणम् ओं अन्तर उपपत्तेः ओं अन्तर उपपत्तेः ब्ब्स्_1,2.13 अत्र क्रियाभावरूपलिङ्गसमन्वयश्चिन्त्यत इत्युक्तम् तदयुक्तम् सूत्रे भावस्यैव प्रतिज्ञानात् क्रियया अनुक्तेरित्यतो ऽन्तरशब्दमुभयार्थतया व्याख्याति- अन्तरिति अन्तः स्थित्वा रमणकृदन्तरः समुदाहृतः रमणं चात्मशब्देनादेयं मातीति चोच्यते
nyāyasudhā: dvitvasyābhedaikatvābhyāṃ na tāvadbhāvābhāvalakṣaṇo virodhaḥ tadbhāvābhāvāt nāpi vadhyadhātukabhāvaḥ sahāvasthānaprasaṅgāt tādātmyābhāvastu prakṛte nopayujyate ataḥ sahānavasthānameva vaktavyam tasya ca niyamena parasparaparihāreṇāpalambho bījam na cāsāvasti "ṛtaṃ pibantau'; iti dvivacanaviṣayatayā prakṛtayordvitvādhārayoḥ"yaḥ setuḥ'; ityekavacanena ca viśeṣaṇāt abhedaikatvādhāratāvagamāditi yāvat na cātrekasyaiva grahaṇam vyāvartakābhāvāditi etenaidapi pratyuktam "yatpareṇa buddhijīvāviti pūrvapakṣayitvā jīveśvarāviti siddhāntitam'; tathā hi,"tattu samanvayāt'; iti paramātmanyeva samanvayaṃ pratijñātavatā sūtrakāreṇa sa eva vivaraṇavākyaiḥ prapañcanīyaḥ jīveśvarayorasya vākyasya samanvayaṃ pratipādayanprakramaṃ jahyāt bādhake sati nāyaṃ doṣa iti cenna tadanirūpaṇāt dvivacanamiti cet tarhi jīveśvarāṅgīkāro 'pi na syāt tayoraikyāṅgīkārāt kālpaniko 'sti tayorbheda iti cet tarhīśvarasyaivādbhutācintyaiśvaryavaśād dvirūpatvena dvitvamupapadyatām tathā ca prakramānuguṇaṃ sūtraṃ syāt tattvāvedakaṃ ca śāstramiti nanvekavacaneneti vaktavyam ekatvavacaneneti katham ekatvādisaṅkhayāhi pratyayārthaḥ yathoktam "dvayekayordvivacanaikavacane'; iti dvitvaikatvayorityarthaḥ anyathā dvayekeṣviti syāt tasmādekatvasya vacanamekatvavacanamityeva yuktam anyatrāpi bhāvapradhāno nirdeśaḥ pratipattavya iti iti śrīmannyāyasudhāyāṃ guhādhikaraṇam [======= jnys_1,2.iv: antarādhikaraṇam =======] 3,677 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ antarādhikaraṇam oṃ antara upapatteḥ oṃ antara upapatteḥ bbs_1,2.13 atra kriyābhāvarūpaliṅgasamanvayaścintyata ityuktam tadayuktam sūtre bhāvasyaiva pratijñānāt kriyayā anukterityato 'ntaraśabdamubhayārthatayā vyākhyāti- antariti antaḥ sthitvā ramaṇakṛdantaraḥ samudāhṛtaḥ ramaṇaṃ cātmaśabdenādeyaṃ mātīti cocyate
1.2.11a
न्यायसुधा: अन्तःशब्दोपपदाद्रमतेर्ञमन्ताड्ड इति डः उणादयो बहुलमित्युपपदलोपः विवक्षितं चैतत्सूत्रकारस्य अन्यथा"अन्तस्तद्धर्मोपदेशातऽ; इतिवत् अन्तरुपपत्तेरित्यवक्ष्यत् लघु चैवं सति सूत्रं स्यात् अन्तर इति कुर्वन्निममेवार्थं प्रतिजानीत इति ननु च"य एषो ऽन्तरि()क्षणि पुरुषो दृश्यते, एष आत्मेति होवाचऽ; इत्येतदत्रोदाहरणवाक्यम् अत्र चाक्षिस्थ एव प्रतीयते न तस्य रमणकर्तृत्वम् श्रुत्युक्तमेव सूत्रैः प्रतिज्ञातव्यम् तत्कथं श्रुतावनुक्तं रमणकर्तृत्वं सूत्रकृता प्रतिज्ञायत इत्यत आह- रमणं चेति न केवलमक्षिस्थत्वम् किन्तु रमणं रमणकर्तृत्वं चेति आद्यश्चशब्दः न केवलं सूत्रे ऽपि तु श्रुतौ चेति द्वितीयः आत्मशब्देन एष आत्मेत्यनेन आदेयम् उपादेयं सुखं सुखसाधनं च माति अनुभवतीति निर्वचनेनेत्यर्थः आङ्पूर्वकाद्ददातेर्मन्यतेश्च क्विप् 3,680 सुखविशिष्टाभिधानाद् एव च ब्ब्स्_1,2.15 चक्षुरन्तरस्य परमेश्वरत्वोपपादकमपरं सूत्रम् सुखविशिष्टाभिधानादेव चेति अत्र विशिष्टपदं व्यर्थं सुखाभिधानादेवचेत्येतावता पूर्णत्वात् सुखसम्बन्धाभिधानार्थं विशिष्टपदमिति चेत् न, सुखित्वाभिधानादेव चेति कर्तुं शक्यत्वात् लघु चैवं सति सूत्रं स्यात् अयुक्तं च सुखसम्बन्धाभिधानम् "प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्मऽ; इति श्रुतौ सुखमात्राभिधानादित्यतो ऽन्यथा व्याचष्टे- विशिष्टेति विशिष्टसुखवत्त्वाच्च
nyāyasudhā: antaḥśabdopapadādramaterñamantāḍḍa iti ḍaḥ uṇādayo bahulamityupapadalopaḥ vivakṣitaṃ caitatsūtrakārasya anyathā"antastaddharmopadeśāt'; itivat antarupapatterityavakṣyat laghu caivaṃ sati sūtraṃ syāt antara iti kurvannimamevārthaṃ pratijānīta iti nanu ca"ya eṣo 'ntari()kṣaṇi puruṣo dṛśyate, eṣa ātmeti hovāca'; ityetadatrodāharaṇavākyam atra cākṣistha eva pratīyate na tasya ramaṇakartṛtvam śrutyuktameva sūtraiḥ pratijñātavyam tatkathaṃ śrutāvanuktaṃ ramaṇakartṛtvaṃ sūtrakṛtā pratijñāyata ityata āha- ramaṇaṃ ceti na kevalamakṣisthatvam kintu ramaṇaṃ ramaṇakartṛtvaṃ ceti ādyaścaśabdaḥ na kevalaṃ sūtre 'pi tu śrutau ceti dvitīyaḥ ātmaśabdena eṣa ātmetyanena ādeyam upādeyaṃ sukhaṃ sukhasādhanaṃ ca māti anubhavatīti nirvacanenetyarthaḥ āṅpūrvakāddadātermanyateśca kvip 3,680 sukhaviśiṣṭābhidhānād eva ca bbs_1,2.15 cakṣurantarasya parameśvaratvopapādakamaparaṃ sūtram sukhaviśiṣṭābhidhānādeva ceti atra viśiṣṭapadaṃ vyarthaṃ sukhābhidhānādevacetyetāvatā pūrṇatvāt sukhasambandhābhidhānārthaṃ viśiṣṭapadamiti cet na, sukhitvābhidhānādeva ceti kartuṃ śakyatvāt laghu caivaṃ sati sūtraṃ syāt ayuktaṃ ca sukhasambandhābhidhānam "prāṇo brahma kaṃ brahma'; iti śrutau sukhamātrābhidhānādityato 'nyathā vyācaṣṭe- viśiṣṭeti viśiṣṭasukhavattvācca
Adhyāya 1 (cont. 24)
1.2.11b
न्यायसुधा: नात्र सुखविशिष्टशब्दः तद्वत्तामाचष्टे येनानुपादेयः स्यात् किन्तु सुखस्य वैशिष्ययं पूर्णतालक्षणम् यदि हि सुखाभिधानादित्येव ब्रूयात् तदा सुखस्यान्यत्रापि सद्भावेन व्यभिचारः स्यात् ततः सार्थकं विशेषणोपादानम् ननु कथमत्र विग्रहः सुखेन विशिष्टः श्रेष्ठ इति कथं तर्हि विशिष्टसुखेत्युक्तम् अर्थकथनमात्रमेतदित्यदोषः सुखेन श्रेष्ठो हि तदा स्यात् यदि तत्सुखं श्रेष्ठं भवेदित्यर्थाद्, वैशिष्ययं सुखधर्मो भवति अथवा"कडाराः कर्मधारयेऽ; इति विशेषणस्य परनिपातं मन्यमानेन विशिष्टसुखेत्युक्तम् कथं तर्हि मतुप्प्रयोगः, श्रुतावनुक्तत्वात् स्वरूपेणापि सुखेन विशेषशक्तया तद्वान् भवतीति ज्ञापयितुमिति नन्वेवं व्याख्याने हेतुससिद्धः स्यात् सुखविशेषणस्य विशिष्टत्वस्य श्रुतावनुक्तत्वादिति चेन्न मुख्यामुख्ययोर्मुख्यस्यैव ग्राह्यत्वात् उक्ता च सुखस्य विशिष्टता श्रुतावित्याह- ब्रह्मत्वं चेति 3,681 ... ब्रह्मत्वं च विशिष्टता
nyāyasudhā: nātra sukhaviśiṣṭaśabdaḥ tadvattāmācaṣṭe yenānupādeyaḥ syāt kintu sukhasya vaiśiṣyayaṃ pūrṇatālakṣaṇam yadi hi sukhābhidhānādityeva brūyāt tadā sukhasyānyatrāpi sadbhāvena vyabhicāraḥ syāt tataḥ sārthakaṃ viśeṣaṇopādānam nanu kathamatra vigrahaḥ sukhena viśiṣṭaḥ śreṣṭha iti kathaṃ tarhi viśiṣṭasukhetyuktam arthakathanamātrametadityadoṣaḥ sukhena śreṣṭho hi tadā syāt yadi tatsukhaṃ śreṣṭhaṃ bhavedityarthād, vaiśiṣyayaṃ sukhadharmo bhavati athavā"kaḍārāḥ karmadhāraye'; iti viśeṣaṇasya paranipātaṃ manyamānena viśiṣṭasukhetyuktam kathaṃ tarhi matupprayogaḥ, śrutāvanuktatvāt svarūpeṇāpi sukhena viśeṣaśaktayā tadvān bhavatīti jñāpayitumiti nanvevaṃ vyākhyāne hetusasiddhaḥ syāt sukhaviśeṣaṇasya viśiṣṭatvasya śrutāvanuktatvāditi cenna mukhyāmukhyayormukhyasyaiva grāhyatvāt uktā ca sukhasya viśiṣṭatā śrutāvityāha- brahmatvaṃ ceti 3,681 ... brahmatvaṃ ca viśiṣṭatā
1.2.11cd
न्यायसुधा: सुखविशेषणं विशिष्टता च ब्रह्मत्वं ब्रह्मशब्दार्थः "कं ब्रह्मेतिऽ; ब्रह्मशब्देनोक्तेति यावत् ब्रह्मशब्दो हि पूर्णतामाह तद्विशेष्याकाङ्क्षायां सन्निहितपरित्यागे कारणाभावात्सुखमेव सम्बद्धयत इति 3,682 अनवस्थितेर् असंभवाच् च नेतरः ब्ब्स्_1,2.17 चक्षुरन्तरस्येश्वरत्वं प्रतिपाद्य, अक्ष्यादित्ययोरग्निरेव नियामकतयात्रोच्यत इति यत् पूर्वपक्षिणोक्तं तन्निराकर्तुं सूत्रम्- अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतर इति 3,683 तस्यार्थः जीवस्याग्नेर्जीवान्तरनियामकत्वे तस्यापि नियामकान्तरेण भाव्यमित्यनवस्थितेः उभयोर्जीवत्वसाम्येन नियम्यनियामकभावासम्भवाच्च नाग्निरक्ष्यादित्यस्थतया अत्रोच्यत इति एतदयुक्तम् स्वव्याघातात् अस्माभिरपि हि ब्रह्मादिजीवानां मानुषादिजीवनियामकत्वमङ्गीक्रियते तत्र यदि परस्यानविस्थित्यसम्भवौ अस्माकमपि कुतो न भवतः यथा च नास्माकं, तथा न परस्यापीत्यतः सूत्रं सम्यग्व्याख्यातुं पीठमारचयति- अन्योन्येति अन्योन्यनियतिश्चेशनियमे नान्यथा भवेत्
nyāyasudhā: sukhaviśeṣaṇaṃ viśiṣṭatā ca brahmatvaṃ brahmaśabdārthaḥ "kaṃ brahmeti'; brahmaśabdenokteti yāvat brahmaśabdo hi pūrṇatāmāha tadviśeṣyākāṅkṣāyāṃ sannihitaparityāge kāraṇābhāvātsukhameva sambaddhayata iti 3,682 anavasthiter asaṃbhavāc ca netaraḥ bbs_1,2.17 cakṣurantarasyeśvaratvaṃ pratipādya, akṣyādityayoragnireva niyāmakatayātrocyata iti yat pūrvapakṣiṇoktaṃ tannirākartuṃ sūtram- anavasthiterasambhavācca netara iti 3,683 tasyārthaḥ jīvasyāgnerjīvāntaraniyāmakatve tasyāpi niyāmakāntareṇa bhāvyamityanavasthiteḥ ubhayorjīvatvasāmyena niyamyaniyāmakabhāvāsambhavācca nāgnirakṣyādityasthatayā atrocyata iti etadayuktam svavyāghātāt asmābhirapi hi brahmādijīvānāṃ mānuṣādijīvaniyāmakatvamaṅgīkriyate tatra yadi parasyānavisthityasambhavau asmākamapi kuto na bhavataḥ yathā ca nāsmākaṃ, tathā na parasyāpītyataḥ sūtraṃ samyagvyākhyātuṃ pīṭhamāracayati- anyonyeti anyonyaniyatiśceśaniyame nānyathā bhavet
1.2.12ab
न्यायसुधा: चशब्दो ऽवधारणे चेतनानामिति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते चेतनानां यो ऽन्योन्यनियतिः ब्रह्मादीनां नियामकता, मानुषादीनां तु नियम्यता, सा ईशनियमे प्रेरणे सत्येवोपपन्ना भवेत् अनवस्थित्यसम्भवाभावात् प्रेरकपरम्परा हि परनिरपेक्षे परमेश्वरे विश्राम्यति तन्नियत्या चेतरेषां नियम्यनियामकभावो भविष्यति नियन्तुरीश्वरस्याभावे अन्योन्यनियतिरुपपन्ना न भवेत् अनवस्थित्यसम्भवपरिहारोपायाभावात् ननु ब्रह्मादीनां नियामकत्वं मानुषादीनां नियम्यत्वमित्येष विशेषः तेषां स्वभाव एव यद्वक्ष्यति न चाऽधिकारिकमिति मोक्षे ऽप्यनुवृत्तेश्च आधिकारिमण्डलस्थोक्तेरिति वचनात् स्वमते च का नाम परमेश्वरापेक्षेत्यत आह- चेतनानामिति चेतनानां विशेषो यः स्वभावो ऽपीश्वरापिर्तः
nyāyasudhā: caśabdo 'vadhāraṇe cetanānāmiti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate cetanānāṃ yo 'nyonyaniyatiḥ brahmādīnāṃ niyāmakatā, mānuṣādīnāṃ tu niyamyatā, sā īśaniyame preraṇe satyevopapannā bhavet anavasthityasambhavābhāvāt prerakaparamparā hi paranirapekṣe parameśvare viśrāmyati tanniyatyā cetareṣāṃ niyamyaniyāmakabhāvo bhaviṣyati niyanturīśvarasyābhāve anyonyaniyatirupapannā na bhavet anavasthityasambhavaparihāropāyābhāvāt nanu brahmādīnāṃ niyāmakatvaṃ mānuṣādīnāṃ niyamyatvamityeṣa viśeṣaḥ teṣāṃ svabhāva eva yadvakṣyati na cā'dhikārikamiti mokṣe 'pyanuvṛtteśca ādhikārimaṇḍalasthokteriti vacanāt svamate ca kā nāma parameśvarāpekṣetyata āha- cetanānāmiti cetanānāṃ viśeṣo yaḥ svabhāvo 'pīśvarāpirtaḥ
1.2.12cd
न्यायसुधा: चेतनानां ब्रह्मादीनां मानुषादीनां च, यो विशेषो नियम्यनियामकत्वलक्षणः, सः तेषां स्वभाव एव "न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरमऽ; इति वचनात् अन्यथेश्वरस्य सर्वैश्वर्यं न स्यात् स्याच्च परेषां स्वातन्तृयम् अङ्गीकृतं च परैराकाशे ऽनादिनो ऽपि द्रव्यत्वस्य गुणवत्त्वाधीनत्वम् अद्वैतिभिश्चाविद्याधीनत्वं जीवब्रह्मविभागस्य यो हीश्वरेण यस्य सर्वदा नियम्यते, स तस्य स्वभाव इत्युच्यते यस्तु कदाचित् सो ऽस्वभाव इति 3,685 किमतो यद्येवं स्वव्याघातेन विना सूत्रार्थो निष्पन्न इत्याह- अन्योन्येति अन्योन्यनियमे तस्मादनवस्थित्यसम्भवौ
nyāyasudhā: cetanānāṃ brahmādīnāṃ mānuṣādīnāṃ ca, yo viśeṣo niyamyaniyāmakatvalakṣaṇaḥ, saḥ teṣāṃ svabhāva eva "na tadasti vinā yatsyānmayā bhūtaṃ carācaram'; iti vacanāt anyatheśvarasya sarvaiśvaryaṃ na syāt syācca pareṣāṃ svātantṛyam aṅgīkṛtaṃ ca parairākāśe 'nādino 'pi dravyatvasya guṇavattvādhīnatvam advaitibhiścāvidyādhīnatvaṃ jīvabrahmavibhāgasya yo hīśvareṇa yasya sarvadā niyamyate, sa tasya svabhāva ityucyate yastu kadācit so 'svabhāva iti 3,685 kimato yadyevaṃ svavyāghātena vinā sūtrārtho niṣpanna ityāha- anyonyeti anyonyaniyame tasmādanavasthityasambhavau
1.2.13a
न्यायसुधा: यस्मादीश्वराङ्गीकारे ऽन्योन्यनियमो युज्यते नान्यथा तस्मादीश्वरमनङ्गीकृत्य परेणान्योन्यनियमे ऽङ्गीक्रियमाणे ऽनवस्थित्यसम्भवौ सूत्रकृतोक्तौ युक्तावित्यर्थः नन्वनवस्थित्यसम्भवयोः को भेदः उभयत्रापि प्रवृत्त्यनुपपत्तिसाम्यात् उच्यते अनवस्थायां हि प्राक् सिद्धमूलाभावेन प्रवृत्तिनिरोधः असम्भवे तु समानतयाविनि(य)गम्यत्वेनेति भेदः यथा पृथिवीसम्बन्धाद्गन्धोपलब्धिः पयसीति वदन्तं प्रत्युच्यते पयःसम्बन्धात्पृथिव्यां तदुपलब्धिरिति किं न स्यात् विनिगमकाभावादिति तदनेनानीश्वरवादिनं प्रतीदं दोषाभिधानामित्युक्तम् ईश्वरमङ्गीकृत्याक्ष्यादित्यस्थतयात्राग्निरुच्यत इति वदतः को दोष इत्यत आह- ईश्वरश्चेदिति 3,686 ईश्वरश्चेन्नियन्ता च स एव प्रथमागतः किमित्यपोद्यते कस्माद् वृथावस्थितिकल्पना
nyāyasudhā: yasmādīśvarāṅgīkāre 'nyonyaniyamo yujyate nānyathā tasmādīśvaramanaṅgīkṛtya pareṇānyonyaniyame 'ṅgīkriyamāṇe 'navasthityasambhavau sūtrakṛtoktau yuktāvityarthaḥ nanvanavasthityasambhavayoḥ ko bhedaḥ ubhayatrāpi pravṛttyanupapattisāmyāt ucyate anavasthāyāṃ hi prāk siddhamūlābhāvena pravṛttinirodhaḥ asambhave tu samānatayāvini(ya)gamyatveneti bhedaḥ yathā pṛthivīsambandhādgandhopalabdhiḥ payasīti vadantaṃ pratyucyate payaḥsambandhātpṛthivyāṃ tadupalabdhiriti kiṃ na syāt vinigamakābhāvāditi tadanenānīśvaravādinaṃ pratīdaṃ doṣābhidhānāmityuktam īśvaramaṅgīkṛtyākṣyādityasthatayātrāgnirucyata iti vadataḥ ko doṣa ityata āha- īśvaraścediti 3,686 īśvaraścenniyantā ca sa eva prathamāgataḥ kimityapodyate kasmād vṛthāvasthitikalpanā
1.2.13ef
-द् न्यायसुधा: यदीश्वरः सर्वनियन्ताभ्युपगतः स्यात्तदा स एव प्रथमागतः साक्षादक्ष्यादित्यस्थत्वेनामृतत्वादिप्रमाणैः प्रतीतः कस्मात्परित्यजन्ते कस्याच्चेश्वरस्यादित्यादीनां च मध्ये वृथाग्नेनिर्यामकत्वेनावस्थितिकल्पना क्रियते पूर्वपक्षप्रापकाणां भाष्ये निरस्तत्वादिति ईश्वरपरित्यागे मध्ये ऽग्निकल्पने च प्रमाणं नास्तीत्युक्तम् ततः किमित्यत आह- दोषवतीति दोषवत्येव तस्मात् सा नैव कार्या कथञ्चन
-d nyāyasudhā: yadīśvaraḥ sarvaniyantābhyupagataḥ syāttadā sa eva prathamāgataḥ sākṣādakṣyādityasthatvenāmṛtatvādipramāṇaiḥ pratītaḥ kasmātparityajante kasyācceśvarasyādityādīnāṃ ca madhye vṛthāgneniryāmakatvenāvasthitikalpanā kriyate pūrvapakṣaprāpakāṇāṃ bhāṣye nirastatvāditi īśvaraparityāge madhye 'gnikalpane ca pramāṇaṃ nāstītyuktam tataḥ kimityata āha- doṣavatīti doṣavatyeva tasmāt sā naiva kāryā kathañcana
1.2.14ab
न्यायसुधा: दोषः श्रुतहानिरश्रुतकल्पना च आद्येन एवशब्देन दोषद्वयस्यापरिहार्यत्वमाह तस्मात् उभयत्र प्रमाणाभावात् सा परमेश्वरपरित्यागेनावस्थितिकल्पना अनेन सूत्रस्यार्थान्तरमुक्तं वेदितव्यम् मध्ये ऽग्नेरवस्थितिकल्पकाभावात् प्रथमावगतेश्वरपरित्यागासम्भवाच्च नेतर इति इदमुक्तं भवति अक्ष्यादित्यस्थतयात्र प्रतिपाद्यमग्निं प्रतिपाद्यमानं प्रति किं स्वतन्त्रमीश्वरमनभ्युपगम्यैतदुच्यते, उताभ्युपगम्येति विकल्प्य, पक्षद्वये सूत्रकारेण दूषणमुक्तमिति अथवा प्रतिवादिनं निरीश्वरं निश्चित्य सूत्रकृतानवस्थित्यसम्भवावुक्ताविति पूर्वग्रन्थार्थः तत्कथं निश्चितमित्यत आह- ईश्वरश्चेदिति यदि सर्वनियन्तेश्वरः प्रतिवादिनाभ्युपगतः स्यात्, तदा स एव प्रथमागतः किमित्यपोद्येत कस्माच्च वृथावस्थितिकल्पना क्रियते किं तु निर्निमित्तत्वात्सा नैव कार्या स्यात् न हि पूर्वपक्षी सर्वथाप्यप्रेक्षावान् तथा सत्युन्मत्तवदुपेक्षणीयः स्यात् नहि पूर्वपक्षी सर्वथाप्यप्रेक्षावान् तथा सत्युन्मत्तवदुपेक्षणीयः स्यात् कृता च तेनेयं सर्वा कल्पना तेन जानीमो ऽयं निरीश्वर इत्ययमभिप्रायः सूत्रकारस्येति [======= ज्न्य्स्_1,2.व्: अन्तर्याम्यधिकरणम् =======] 3,689 ओं अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ओं अन्तर्याम्यधिदैवाधिलोकादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ब्ब्स्_1,2.18 नन्वेतदनन्तरातीतेनैव गतार्थम् अन्तर्यामित्वं ह्यन्तःस्थित्वा नियामकत्वम् एतदेवान्तर उपपत्तेरित्युक्तम् नच तत्र नियामकत्वं न विवक्षितम् तथा सत्यनवस्थितेरसम्भवाच्चेति दूषणस्यालग्नकत्वप्रसङ्गादित्यतः प्रमेयभेदं दर्शयितुं एतदधिकरणनिवर्तनीयामाशङ्कामाह- रमणमिति रमणं नातियत्नस्य विक्षेपादेव युज्यते
nyāyasudhā: doṣaḥ śrutahāniraśrutakalpanā ca ādyena evaśabdena doṣadvayasyāparihāryatvamāha tasmāt ubhayatra pramāṇābhāvāt sā parameśvaraparityāgenāvasthitikalpanā anena sūtrasyārthāntaramuktaṃ veditavyam madhye 'gneravasthitikalpakābhāvāt prathamāvagateśvaraparityāgāsambhavācca netara iti idamuktaṃ bhavati akṣyādityasthatayātra pratipādyamagniṃ pratipādyamānaṃ prati kiṃ svatantramīśvaramanabhyupagamyaitaducyate, utābhyupagamyeti vikalpya, pakṣadvaye sūtrakāreṇa dūṣaṇamuktamiti athavā prativādinaṃ nirīśvaraṃ niścitya sūtrakṛtānavasthityasambhavāvuktāviti pūrvagranthārthaḥ tatkathaṃ niścitamityata āha- īśvaraścediti yadi sarvaniyanteśvaraḥ prativādinābhyupagataḥ syāt, tadā sa eva prathamāgataḥ kimityapodyeta kasmācca vṛthāvasthitikalpanā kriyate kiṃ tu nirnimittatvātsā naiva kāryā syāt na hi pūrvapakṣī sarvathāpyaprekṣāvān tathā satyunmattavadupekṣaṇīyaḥ syāt nahi pūrvapakṣī sarvathāpyaprekṣāvān tathā satyunmattavadupekṣaṇīyaḥ syāt kṛtā ca teneyaṃ sarvā kalpanā tena jānīmo 'yaṃ nirīśvara ityayamabhiprāyaḥ sūtrakārasyeti [======= jnys_1,2.v: antaryāmyadhikaraṇam =======] 3,689 oṃ antaryāmyadhidaivādiṣu taddharmavyapadeśāt oṃ antaryāmyadhidaivādhilokādiṣu taddharmavyapadeśāt bbs_1,2.18 nanvetadanantarātītenaiva gatārtham antaryāmitvaṃ hyantaḥsthitvā niyāmakatvam etadevāntara upapatterityuktam naca tatra niyāmakatvaṃ na vivakṣitam tathā satyanavasthiterasambhavācceti dūṣaṇasyālagnakatvaprasaṅgādityataḥ prameyabhedaṃ darśayituṃ etadadhikaraṇanivartanīyāmāśaṅkāmāha- ramaṇamiti ramaṇaṃ nātiyatnasya vikṣepādeva yujyate
1.2.14cd
न्यायसुधा: पूर्वाधिकरणे ऽक्ष्यादिषु स्थित्वा रममाणस्तत्प्रेरको हरिरित्युक्तम् तदसत् व्याहतत्वात् आदित्यादिनियमनार्थमतियत्नेन हि भाव्यम् प्रयत्नस्य व्यापारानुगुणत्वदर्शनात् अतियत्नवतश्च चित्तविक्षेपो नियतः नच चित्तविक्षेपवतो रमणमुपपद्यते अतो नियामकश्च रतिमांश्चेति व्याहतम् नच व्याहतं शतेनापि हेतूनां सिद्धयति तदुक्तम्,"बहुव्यापारतायाश्च क्लेशो ऽधिकतरो भवेतऽ; इति उक्तव्याप्तिपक्षधर्मतावधारणाय एवशब्दः एतत्परिहारत्वेन गूढाभिसन्धिरधिकरणार्थमाह- इति चेदिति इति चेत् सर्वनियमो यस्य कस्मान्न शक्यते
nyāyasudhā: pūrvādhikaraṇe 'kṣyādiṣu sthitvā ramamāṇastatprerako harirityuktam tadasat vyāhatatvāt ādityādiniyamanārthamatiyatnena hi bhāvyam prayatnasya vyāpārānuguṇatvadarśanāt atiyatnavataśca cittavikṣepo niyataḥ naca cittavikṣepavato ramaṇamupapadyate ato niyāmakaśca ratimāṃśceti vyāhatam naca vyāhataṃ śatenāpi hetūnāṃ siddhayati taduktam,"bahuvyāpāratāyāśca kleśo 'dhikataro bhavet'; iti uktavyāptipakṣadharmatāvadhāraṇāya evaśabdaḥ etatparihāratvena gūḍhābhisandhiradhikaraṇārthamāha- iti cediti iti cet sarvaniyamo yasya kasmānna śakyate
1.2.15
न्यायसुधा: तत्रेदमुत्तरमिति शेषः यस्य परमेश्वरस्य सर्वनियमः सर्वान्तर्यामित्वमस्ति(?) तस्य कस्मान्न शक्यते रमणमिति प्रकृतम् एतामाशङ्कां परिहर्तुं सर्वान्तर्यामित्वमिह हेतुतयोच्यत इति भावः नन्वेतत्पिण्याकयाचनार्थं गतस्य खारीतैलदानमिव यत् आदित्यादिनियामकस्य चित्तविक्षेपसम्भवेन रमणं न युज्यत इत्युक्ते, सर्वनियामकत्वमुक्तम् ततो ह्यतिशयेन चित्तविक्षेपाद्रमणानुपपत्तिः, इत्यतो ऽभिप्रायमुद्घाटयति- स्वात्मनेति स्वात्मनानियतं वस्तु प्रतीपं ह्यात्मनो भवेत् स्वाधीनसत्ताशक्तयादि कथमात्मप्रतीपकम्
nyāyasudhā: tatredamuttaramiti śeṣaḥ yasya parameśvarasya sarvaniyamaḥ sarvāntaryāmitvamasti(?) tasya kasmānna śakyate ramaṇamiti prakṛtam etāmāśaṅkāṃ parihartuṃ sarvāntaryāmitvamiha hetutayocyata iti bhāvaḥ nanvetatpiṇyākayācanārthaṃ gatasya khārītailadānamiva yat ādityādiniyāmakasya cittavikṣepasambhavena ramaṇaṃ na yujyata ityukte, sarvaniyāmakatvamuktam tato hyatiśayena cittavikṣepādramaṇānupapattiḥ, ityato 'bhiprāyamudghāṭayati- svātmaneti svātmanāniyataṃ vastu pratīpaṃ hyātmano bhavet svādhīnasattāśaktayādi kathamātmapratīpakam
1.2.16
3,689f. न्यायसुधा: यद्वस्तु स्वात्मना देवदत्तेनानियतं देवदत्तानधीनसत्ताप्रतीतिप्रवृत्तिकं, तदेवात्मनो देवदत्तस्य प्रतीपं चित्तविक्षेपकं भवेदिति हि दृष्टम् इदं तु जगदीश्वराधीनसत्तादिकम् तत्कथं तस्य चित्तविक्षेपकं भवेत् अथवा यदीदं यस्तु विश्वं स्वात्मनेश्वरेणानियतं स्यात् तदधीनसत्तादिकं न स्यात्, तदैव ह्यात्मनः परमेश्वरस्य प्रतीपं भवेत् नचैवमिति योज्यम् न राजादिवन्नियामकत्वमात्रमन्तर्यामित्वम्, अपि तर्हि सत्तादिप्रदत्वमित्युक्तं भवति इति श्रीमन्न्यायसुधायां अन्तर्याम्यधिकरणम् [======= ज्न्य्स्_1,2.वि: अदृश्यत्वाधिकरणम् =======] 3,692 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अदृश्यत्वाधिकरणम् ओं अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ओं अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ब्ब्स्_1,2.21 अत्र यत्तदद्रेश्यमित्यादिवाक्योक्तानामदृश्यत्वादीनां धर्माणां ब्रह्मणि समन्वयः प्रतिपाद्यते तेषां चोक्तरीत्या ब्रह्मस्वरूपत्वमभ्युपगतं तदभ्यधिकाशङ्कायाऽक्षिपति- गुणेति गुणक्रियादयो भावा यदिवा स्युरभेदिनः अभेदो ऽभावधर्माणां ब्रह्मणा युज्यते कथम्
3,689f. nyāyasudhā: yadvastu svātmanā devadattenāniyataṃ devadattānadhīnasattāpratītipravṛttikaṃ, tadevātmano devadattasya pratīpaṃ cittavikṣepakaṃ bhavediti hi dṛṣṭam idaṃ tu jagadīśvarādhīnasattādikam tatkathaṃ tasya cittavikṣepakaṃ bhavet athavā yadīdaṃ yastu viśvaṃ svātmaneśvareṇāniyataṃ syāt tadadhīnasattādikaṃ na syāt, tadaiva hyātmanaḥ parameśvarasya pratīpaṃ bhavet nacaivamiti yojyam na rājādivanniyāmakatvamātramantaryāmitvam, api tarhi sattādipradatvamityuktaṃ bhavati iti śrīmannyāyasudhāyāṃ antaryāmyadhikaraṇam [======= jnys_1,2.vi: adṛśyatvādhikaraṇam =======] 3,692 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ adṛśyatvādhikaraṇam oṃ adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ oṃ adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ bbs_1,2.21 atra yattadadreśyamityādivākyoktānāmadṛśyatvādīnāṃ dharmāṇāṃ brahmaṇi samanvayaḥ pratipādyate teṣāṃ coktarītyā brahmasvarūpatvamabhyupagataṃ tadabhyadhikāśaṅkāyā'kṣipati- guṇeti guṇakriyādayo bhāvā yadivā syurabhedinaḥ abhedo 'bhāvadharmāṇāṃ brahmaṇā yujyate katham
1.2.17ab
न्यायसुधा: आनन्दादयो गुणाः संहरणादिक्रियाः सर्वगतत्वादिभावाः अन्नमयादिरूपाणि पुच्छाद्यवयवाश्च यद्यभेदिनो ऽङ्गीकृताः तदा तथा स्युर्वा तेषां भावत्वन वक्ष्यमाणानुपपत्तेरभावात् अनुपपत्त्यन्तराणां च परिहृतत्वात् अदृश्यत्वादीनां तु धर्माणां ब्रह्मणाभेदो न युज्यते तेषामभावत्वाद्ब्रह्मणो भावत्वात् भावाभावयोरैक्यस्य विरुद्धत्वादिति परिहरति- नाभाव इति नाभावो भाव इति च विशेषः प्रायशो भवेत्
nyāyasudhā: ānandādayo guṇāḥ saṃharaṇādikriyāḥ sarvagatatvādibhāvāḥ annamayādirūpāṇi pucchādyavayavāśca yadyabhedino 'ṅgīkṛtāḥ tadā tathā syurvā teṣāṃ bhāvatvana vakṣyamāṇānupapatterabhāvāt anupapattyantarāṇāṃ ca parihṛtatvāt adṛśyatvādīnāṃ tu dharmāṇāṃ brahmaṇābhedo na yujyate teṣāmabhāvatvādbrahmaṇo bhāvatvāt bhāvābhāvayoraikyasya viruddhatvāditi pariharati- nābhāva iti nābhāvo bhāva iti ca viśeṣaḥ prāyaśo bhavet
1.2.17cd
न्यायसुधा: इह हि दृश्यादन्यो ऽदृश्यः तस्य भावो ऽदृश्यत्वमित्यदृश्य(त्व)आदिशब्दैर्दृश्याद्यन्योन्याभावो ऽभिधीयते अश्वादन्यो ऽनश्वः तस्य भावो ऽनश्वत्वमिति यथा न पुनस्तत्प्रागभावादिः असामथ्यरेन(?) समासासम्भवात् दृश्यादिविरोधित्वमर्थो ऽस्त्विति चेन्न सहानवस्थानवध्यघात(तु)कभावभावाभावालक्षणविरोधानामसम्भवात् तादात्म्यविरोधस्य चान्योन्याभावानतिरेकात् तथा चाभावो अन्योन्याभाव इति भाव इति चैतयोर्लोके ऽपि विशेषो भेदो न भवेत् एवं(च) सति ब्रह्मण्येव कानुपपत्तिरिति तदभावो हीति वक्ष्यमाणाभिप्रायेण प्रायश इत्युक्तम् अथवाभाव इति चतुर्विधे ऽप्यभावे प्राप्ते ऽन्योन्याभावपरिग्रहणार्थं प्रायश इत्युक्त(त्यभिहित)म् अन्योन्याभावो हि प्रागभावादिभ्यो(ऽपि) बहुतरः प्रतिवस्तु नियतत्वात् नित्यानादिसम्बन्धिनः प्रागभावादेरभावात् 3,696f. ननु प्रागभावप्रध्वंसाभावात्यन्ताभावभिन्नः संसर्गाभावः, किं धर्मिणो भिन्न उताभिन्नः नाद्यः ब्रह्मगतस्यापि भेदप्रसङ्गात् तथा च"एवं धर्मानऽ; इत्यादिश्रुतिविरोधात् नच ब्रह्मणि नासौ श्रुत इति वाच्यम् अगोत्रमवर्णमित्यादिना प्रतीतत्वात् न विद्यते गोत्रादिकं यस्य तद्धि तथोच्यते द्वितीये किमन्योन्याभावनिर्धारणेन अभाव इत्येव वक्तव्यम् तथा चाशेषश्रुतिव्याख्यानं भवतीति अत्र ब्रूमः भिन्न एव धर्मिणः प्रागभावादिः धर्मिविनाशे ऽप्यविनाशात् यत्र हि भूतले घटाभावस्तस्य खननादिना विनाशे ऽपि घटाभावो ऽनुवर्तत एव धर्मित्वं च भूतलादेः प्रातीतिकं न वस्तुकृतम् अत एव भाववदभावस्यापि तत्त्वान्तरत्वमभिधाय भावाभावस्वरूपत्वात् इत्यन्योन्याभावस्य धर्मिस्वरूपतामाह ननु तर्हि ब्रह्मण्यपि तथात्वप्रसङ्गः सत्यम् गोत्रादिसंसर्गा(स्या)भावस्य ब्रह्मातिरिक्ताभ्युपगमात् यथा हि दण्डो देवदत्तस्य विशेषणम् तथा गोत्राद्यभावो ऽपि ब्रह्मणो विशेषणम् नच श्रुतिविरोधः दण्डित्ववदभाववत्त्वस्य धर्मत्वेन विवक्षितत्वात् नच आनन्दादावप्येवं कल्पना "आनन्दो ब्रह्मऽ; इत्यादिवचनात् बाधकाभावाच्च तस्मादन्योन्याभाव एवान्यत्र धर्मिस्वरूपमिति ब्रह्मण्यपि तथाभ्युपगन्तव्यः गोत्राद्यभाववत्ता तु भावरूपैव इति न तस्या ब्रह्मस्वरूपत्वे काचिदनुपपत्तिरिति नेह विचार्यते 3,701 यस्त्वन्योन्याभावस्य धर्मिस्वरूपतां क्वापि न मन्यते स प्रष्टव्यः किंनिमित्तो ऽयमनभ्युपगमः किं विरोधादुत, प्रमाणाभावात्, अथ बाधकसद्भावात् आद्ये कथमन्योन्याभावस्य धर्मिणा विरोध इति वक्तव्यम् विधिनिषेधरूपत्वेनेति चेत्, तदेव कथम् नञः प्रयोगाप्रयोगाभ्यामिति चेत् तत्राह- अतद्भाव इति अतद्भावो ऽन्यता चेति न विशेषो ऽस्ति कश्चन
nyāyasudhā: iha hi dṛśyādanyo 'dṛśyaḥ tasya bhāvo 'dṛśyatvamityadṛśya(tva)ādiśabdairdṛśyādyanyonyābhāvo 'bhidhīyate aśvādanyo 'naśvaḥ tasya bhāvo 'naśvatvamiti yathā na punastatprāgabhāvādiḥ asāmathyarena(?) samāsāsambhavāt dṛśyādivirodhitvamartho 'stviti cenna sahānavasthānavadhyaghāta(tu)kabhāvabhāvābhāvālakṣaṇavirodhānāmasambhavāt tādātmyavirodhasya cānyonyābhāvānatirekāt tathā cābhāvo anyonyābhāva iti bhāva iti caitayorloke 'pi viśeṣo bhedo na bhavet evaṃ(ca) sati brahmaṇyeva kānupapattiriti tadabhāvo hīti vakṣyamāṇābhiprāyeṇa prāyaśa ityuktam athavābhāva iti caturvidhe 'pyabhāve prāpte 'nyonyābhāvaparigrahaṇārthaṃ prāyaśa ityukta(tyabhihita)m anyonyābhāvo hi prāgabhāvādibhyo('pi) bahutaraḥ prativastu niyatatvāt nityānādisambandhinaḥ prāgabhāvāderabhāvāt 3,696f. nanu prāgabhāvapradhvaṃsābhāvātyantābhāvabhinnaḥ saṃsargābhāvaḥ, kiṃ dharmiṇo bhinna utābhinnaḥ nādyaḥ brahmagatasyāpi bhedaprasaṅgāt tathā ca"evaṃ dharmān'; ityādiśrutivirodhāt naca brahmaṇi nāsau śruta iti vācyam agotramavarṇamityādinā pratītatvāt na vidyate gotrādikaṃ yasya taddhi tathocyate dvitīye kimanyonyābhāvanirdhāraṇena abhāva ityeva vaktavyam tathā cāśeṣaśrutivyākhyānaṃ bhavatīti atra brūmaḥ bhinna eva dharmiṇaḥ prāgabhāvādiḥ dharmivināśe 'pyavināśāt yatra hi bhūtale ghaṭābhāvastasya khananādinā vināśe 'pi ghaṭābhāvo 'nuvartata eva dharmitvaṃ ca bhūtalādeḥ prātītikaṃ na vastukṛtam ata eva bhāvavadabhāvasyāpi tattvāntaratvamabhidhāya bhāvābhāvasvarūpatvāt ityanyonyābhāvasya dharmisvarūpatāmāha nanu tarhi brahmaṇyapi tathātvaprasaṅgaḥ satyam gotrādisaṃsargā(syā)bhāvasya brahmātiriktābhyupagamāt yathā hi daṇḍo devadattasya viśeṣaṇam tathā gotrādyabhāvo 'pi brahmaṇo viśeṣaṇam naca śrutivirodhaḥ daṇḍitvavadabhāvavattvasya dharmatvena vivakṣitatvāt naca ānandādāvapyevaṃ kalpanā "ānando brahma'; ityādivacanāt bādhakābhāvācca tasmādanyonyābhāva evānyatra dharmisvarūpamiti brahmaṇyapi tathābhyupagantavyaḥ gotrādyabhāvavattā tu bhāvarūpaiva iti na tasyā brahmasvarūpatve kācidanupapattiriti neha vicāryate 3,701 yastvanyonyābhāvasya dharmisvarūpatāṃ kvāpi na manyate sa praṣṭavyaḥ kiṃnimitto 'yamanabhyupagamaḥ kiṃ virodhāduta, pramāṇābhāvāt, atha bādhakasadbhāvāt ādye kathamanyonyābhāvasya dharmiṇā virodha iti vaktavyam vidhiniṣedharūpatveneti cet, tadeva katham nañaḥ prayogāprayogābhyāmiti cet tatrāha- atadbhāva iti atadbhāvo 'nyatā ceti na viśeṣo 'sti kaścana
1.2.18ab
न्यायसुधा: पटस्य ह्यघटत्वं घटादन्यत्वं चैकमेव अघटो घटादन्य इत्यनयोर्विशेषाप्रतीतेः विद्येते च नञः प्रयोगाप्रयोगौ इत्यतो व्यभिचार इत्यर्थः स्थलान्तरे व्यभिचारं दर्शयति- दोषाभाव इति दोषाभावो गुण इति प्रसिद्धो लौकिकेष्वपि
nyāyasudhā: paṭasya hyaghaṭatvaṃ ghaṭādanyatvaṃ caikameva aghaṭo ghaṭādanya ityanayorviśeṣāpratīteḥ vidyete ca nañaḥ prayogāprayogau ityato vyabhicāra ityarthaḥ sthalāntare vyabhicāraṃ darśayati- doṣābhāva iti doṣābhāvo guṇa iti prasiddho laukikeṣvapi
1.2.18cd
न्यायसुधा: आरोग्यं गुणः अक्रौर्यं गुणः, इति नञ्प्रयोगविषयस्य निषेधस्य रोगाद्यभावस्य, नञ्प्रयोगाविषयो विधिरूपत्वं गुणत्वं, लौकिकवैदिकेषु व्यवहारेषु प्रसिद्धम् उपलक्षणं चैतत् अनौदार्यं दोषः, इति गुणाभावस्य दोषत्वमपि प्रसिद्धम् अतो(ऽपि), व्यभिचार इत्यर्थः अन्योन्याभावस्य धर्मिस्वरूपत्वसमर्थनं न औत्प्रेक्षिकम् किन्तु सूत्रकृतो ऽप्यभिमतमिति दर्श(सूच)यितुं सूत्रकृताप्ययं व्यभिचारः सूचित इत्याह- अदृश्यत्वादिकानिति अदृश्यत्वादिकांस्तस्माद् गुणानाह स्वयं प्रभुः
nyāyasudhā: ārogyaṃ guṇaḥ akrauryaṃ guṇaḥ, iti nañprayogaviṣayasya niṣedhasya rogādyabhāvasya, nañprayogāviṣayo vidhirūpatvaṃ guṇatvaṃ, laukikavaidikeṣu vyavahāreṣu prasiddham upalakṣaṇaṃ caitat anaudāryaṃ doṣaḥ, iti guṇābhāvasya doṣatvamapi prasiddham ato('pi), vyabhicāra ityarthaḥ anyonyābhāvasya dharmisvarūpatvasamarthanaṃ na autprekṣikam kintu sūtrakṛto 'pyabhimatamiti darśa(sūca)yituṃ sūtrakṛtāpyayaṃ vyabhicāraḥ sūcita ityāha- adṛśyatvādikāniti adṛśyatvādikāṃstasmād guṇānāha svayaṃ prabhuḥ
1.2.19ab
न्यायसुधा: यस्मान्नञः प्रयोगाप्रयोगौ नाभेदविरोधिनौ, तस्मात्तदेव सूचयितुमदृश्यत्वादिगुणक इत्यदृश्यत्वादीनां नञ्वाच्यानामतथाभूतानां गुणानां चैक्यमाह सूत्रकारः अन्यथा दृश्यत्वादीत्यवक्ष्यदिति अनेन सप्रतियोगित्वनिष्प्रतियोगिकत्वाभ्यां विरोधो ऽपि परास्तो वेदितव्यः 3,703 नन्वेवं भावाभावयोरैक्ये भावाभावलक्षणो विरोधः क्वापि न स्यात् असति च तस्मिन्विरोधवार्तैव लुप्येत भावाभावयोर्हि साक्षाद्विरोधस्तद्द्वारान्ययोरिति चेत् किमविशिष्टयोर्भावाभावयोर्विरोधमङ्गीकृत्य तदभाव आपाद्यते, उतावच्छिन्नयोः आद्ये त्विष्यापादनमित्याह- भावेति भावाभावविरोधो ऽपि न तु सर्वत्र विद्यते
nyāyasudhā: yasmānnañaḥ prayogāprayogau nābhedavirodhinau, tasmāttadeva sūcayitumadṛśyatvādiguṇaka ityadṛśyatvādīnāṃ nañvācyānāmatathābhūtānāṃ guṇānāṃ caikyamāha sūtrakāraḥ anyathā dṛśyatvādītyavakṣyaditi anena sapratiyogitvaniṣpratiyogikatvābhyāṃ virodho 'pi parāsto veditavyaḥ 3,703 nanvevaṃ bhāvābhāvayoraikye bhāvābhāvalakṣaṇo virodhaḥ kvāpi na syāt asati ca tasminvirodhavārtaiva lupyeta bhāvābhāvayorhi sākṣādvirodhastaddvārānyayoriti cet kimaviśiṣṭayorbhāvābhāvayorvirodhamaṅgīkṛtya tadabhāva āpādyate, utāvacchinnayoḥ ādye tviṣyāpādanamityāha- bhāveti bhāvābhāvavirodho 'pi na tu sarvatra vidyate
1.2.19cd
न्यायसुधा: सर्वत्रेत्यनेनाविशिष्टत्वं द्योतयति घटवति पटाभावदशर्नादिति भावः द्वितीये त्वापादकासिद्धिरिति भावेन तत्स्वरूपमाह- तदभावो हीति तदभावो हि तद्भावविरोधी न ततो ऽपरः
nyāyasudhā: sarvatretyanenāviśiṣṭatvaṃ dyotayati ghaṭavati paṭābhāvadaśarnāditi bhāvaḥ dvitīye tvāpādakāsiddhiriti bhāvena tatsvarūpamāha- tadabhāvo hīti tadabhāvo hi tadbhāvavirodhī na tato 'paraḥ
1.2.20
3,703f. न्यायसुधा: उभयत्राप्यनुभवप्रसिद्धिं हिशब्देन द्योतयति नन्वेतत्सर्वं तृतीये ऽन्तर्भवति सत्यम् तथाप्युल्बणतया पृथग्दूषितमित्यदोषः अस्तु तर्ह्यन्योन्याभावस्य धर्मिस्वरूपत्वे प्रमाणाभाव इति द्वितीयः पक्षः मैवम्, भेदो हि वस्तुस्वरूपमिति सर्वैरभ्युपगन्तव्यम् अन्यथानवस्थादिदोषप्रसङ्गात् अभावे स्वरूपातिरिक्तस्यासम्भवेन भेदाभावप्रसक्तेश्च अन्योन्याभावश्च भेद एवेति कथं धर्मिस्वरूपत्वं न स्यात् 3,706 अथ मतम् भेदस्त्रिविधो ऽस्माभिरभ्युपगम्यते पृथक्तवम् अन्योन्याभावः, स्वरूपं चेति तत्र द्रव्ये त्रिविधो ऽपि सम्भवति गुणादिपञ्चके तु द्विविध एव पृथक्तवस्य गुणत्वेन तत्रासम्भवात् अभावे तु स्वरूपभेद एव तत्रान्योन्याभावाभ्युपगमे ऽनवस्थाप्रसङ्गात् अतो ऽन्योन्याभावस्य भेदत्वे ऽपि, भेदस्य (तु) स्वरूपत्वे ऽपि, नान्योन्याभावस्य धर्मिस्वरूपत्वम् स्वरूपभेदातिरिक्तभेदत्वादन्योन्याभावस्येत्यत आह- पृथक्तवेति पृथक्तवाभावतद्रूपान् भेदांस्त्रीन् कल्पयन्ति चेत् कल्पनागौरवाद्यास्तु दोषास्तत्र विरोधिनः
3,703f. nyāyasudhā: ubhayatrāpyanubhavaprasiddhiṃ hiśabdena dyotayati nanvetatsarvaṃ tṛtīye 'ntarbhavati satyam tathāpyulbaṇatayā pṛthagdūṣitamityadoṣaḥ astu tarhyanyonyābhāvasya dharmisvarūpatve pramāṇābhāva iti dvitīyaḥ pakṣaḥ maivam, bhedo hi vastusvarūpamiti sarvairabhyupagantavyam anyathānavasthādidoṣaprasaṅgāt abhāve svarūpātiriktasyāsambhavena bhedābhāvaprasakteśca anyonyābhāvaśca bheda eveti kathaṃ dharmisvarūpatvaṃ na syāt 3,706 atha matam bhedastrividho 'smābhirabhyupagamyate pṛthaktavam anyonyābhāvaḥ, svarūpaṃ ceti tatra dravye trividho 'pi sambhavati guṇādipañcake tu dvividha eva pṛthaktavasya guṇatvena tatrāsambhavāt abhāve tu svarūpabheda eva tatrānyonyābhāvābhyupagame 'navasthāprasaṅgāt ato 'nyonyābhāvasya bhedatve 'pi, bhedasya (tu) svarūpatve 'pi, nānyonyābhāvasya dharmisvarūpatvam svarūpabhedātiriktabhedatvādanyonyābhāvasyetyata āha- pṛthaktaveti pṛthaktavābhāvatadrūpān bhedāṃstrīn kalpayanti cet kalpanāgauravādyāstu doṣāstatra virodhinaḥ
1.2.21
न्यायसुधा: अभावो ऽन्योन्याभावः स धर्मी रूपमात्मा यस्यासौ तद्रूपः आद्यग्रहणेन दृष्टहानिरदृष्टकल्पना च गृह्यते तत्र तु तथाकल्पने त्वित्यर्थः कथं पृथक्तवान्योन्याभावस्वरूपभेदानां भेदाङ्गीकारे कल्पनागौरवादिकमित्यत आह- पृथक्तवेति पृथक्तवान्यत्वभेदास्तु पर्यायेणैव लौकिकैः व्यवह्रियन्ते सततं वैदिकैरपि सर्वशः
nyāyasudhā: abhāvo 'nyonyābhāvaḥ sa dharmī rūpamātmā yasyāsau tadrūpaḥ ādyagrahaṇena dṛṣṭahāniradṛṣṭakalpanā ca gṛhyate tatra tu tathākalpane tvityarthaḥ kathaṃ pṛthaktavānyonyābhāvasvarūpabhedānāṃ bhedāṅgīkāre kalpanāgauravādikamityata āha- pṛthaktaveti pṛthaktavānyatvabhedāstu paryāyeṇaiva laukikaiḥ vyavahriyante satataṃ vaidikairapi sarvaśaḥ
1.2.22
न्यायसुधा: अन्यत्वमन्योन्याभावः भेदः स्वरूपभेदो घटात्पृथक् घटो न भवति पट एवेति पृथक्तवान्योन्याभावस्वरूपभेदाः सर्वैर्लौकिकैर्वैदिकैश्च पर्यायेणैव क्रमेणैव पृथग्वाक्यतया व्यवह्रियन्ते, न जातु एकवाक्यनिवेशेन 3,707 एतदुक्तं भवति यथा घटकलशकुम्भव्यवहाराणां पर्यायत्वात् एकेनैव निमित्तेनोपपत्तौ घटत्वाद्यनेकनिमित्तकल्पने कल्पनागौरवम् यथा च घटादिव्यवहारान् पर्यायेणैव कुर्वाणैस्तन्निमित्तमेकतयैव दृष्टमिति, तत्त्रित्वाङ्गीकारे दृष्टहानिरदृष्टकल्पना च भवति तथा पृथग(क्तव)आदिव्यवहाराणामपि पर्यायत्वात् एकेनैव स्वरूपभेदेनोपपत्तौ, निमित्तत्रयकल्पने कल्पनागौरवम् नियमेनासहप्रयोक्तृभिः पृथक्तवादीनामैक्यं दृष्टमिति, तत्परित्यागेन त्रित्वकल्पनायां दृष्टहानिरदृष्टकल्पना च स्यादिति अविनाभावित्वान्न सहप्रयोग इति चेत् मा भूद्घटात्पृथगित्युक्तवा घटो न भवतीति प्रयोगः घटो न भवतीत्युक्तवा घटात्पृथगिति कस्मान्न भवेत् पृथक्तवे सति अन्योन्याभावादिकं नियतं न त्वन्योन्याभावे पृथक्तवमिति परेणैव व्युत्पादितत्वात् नचायमस्ति नियमो ऽविनाभूतं सह नोच्यत इति पृथिव्यप्तेजोवायुमनसां क्रियावत्त्वमूर्तत्वपरत्वापरत्ववेगवत्त्वादीनीति तदीयग्रन्थ एव व्यवहारदर्शनात् लौकिकाः प्रयोजनमात्रपराः अन्यतमव्यवहारेणैव तत्प्रयोजनसिद्धेर्न सहव्यवहारन्तीति चेन्न वैदिकैरप्येवमेव व्यवहारात् तदिदमुक्तम् वैदिकैरपीति किञ्च पर्यायप्रयोगस्यान्यथात्वकल्पनं क्वचिदपर्यायप्रयोगे सति स्यात् अन्यथा घटादिव्यवहारे ऽपि तथाप्रसङ्गात् न चैतदस्ति तत्कथमन्यथाकल्पनं निर्मूलमुपपद्येत इति एतदप्युक्तम्- सर्वश इति, सततमिति च 3,709f. अथ मतम् पृथक्तवान्योन्याभावयोस्तावत्स्फुटो विवेकः यत्पृथक्तवमवधिनिरूप्यम् अन्योन्याभावस्तु प्रतियोगिनिरूप्यः किंच,"अन्यारादितरर्तऽ; इति पृथक्तववाचिपदयोगे पञ्चम्यनुशिष्यते अन्य इत्यर्थग्रहणमिति वचनात् अन्यथा भिन्नो घटात्पटो ऽर्थान्तरं घटात्पट इत्यादौ पञ्चमी न स्यात् अनुशासनान्तराभावात् तथाच पृथक्तवमेव चेदन्योन्याभावः तदा घटो न भवति पट इत्यत्रापि पञ्चमी स्यात् नचैवम् तेन जानीमो ऽन्यत्पृथक्तवम्, अन्यश्चान्योन्याभाव इति स्वरूपभेदस्य चाभ्यां उभयाभ्यां विवेकः परनिरूप्यत्वविरहाद्विधिरूपत्वाच्च एवंच व्यवहारपर्यायतान्यथोपपादनीयेति 3,712 अत्रोच्यते यत्तावदुक्तं निरूपकभेदाद्भेद इति, तदसत् अवधिप्रतियोगिनोरेव भेदस्य निरूपयितुमशक्यत्वात् पृथक्तवनिरूपकत्वमवधित्वम्, अभावनिरूपकत्वं प्रतियोगित्वमिति चेन्न पृथक्तवान्योन्याभावभेदस्याद्याप्यसिद्धत्वेन इतरेतराश्रयत्वात् पञ्चमीप्रयोगाप्रयोगाभ्यां भेदश्चानुपपन्नः अन्यशब्दोपपदे पञ्चमीविधानात् कथं तर्हि भिन्नादियोगे पञ्चमीति चेत् विलक्षणो यज्ञदत्तो देवदत्तादित्यत्र कथम् नहि वैलक्षण्यं पृथक्तवम् गुणादिष्वपि सद्भावात् अथ कथञ्चिदपादानत्वं तत्र व्युत्पादयिष्यत इति चेत् भिन्न इत्यादावपि किं न व्युत्पाद्यते तथा सत्यन्य इत्यत्रापि साम्यात्सूत्रवैयर्थ्यमापद्यत इति चेन्न प्रपञ्चाथर्त्वेनोपपत्तेः 3,715 विलक्षणयोगे पञ्चमी वक्तव्येति चेत् विशिष्टव्यावृत्तादियोगे ऽपि कथम् न विशिष्टादिकं पृथक्तवमिति च स्वयमेव व्युत्पादितम् सर्वत्रोपसङ्खयाने भिन्नादिष्वपि तथा भविष्यति किमन्येत्यत्रार्थग्रहणव्याख्यानेन 3,716 "पृथग्विनानानाभिस्तृतीयान्यतरस्यामऽ; इति विकल्पविधानसामर्थ्यादिद(त्थ)माश्रीयत इति चेन्न अप्राप्ते ऽपि विकल्पविधानस्य बहुलमुपलम्भात् 3,719 अस्तु वान्येत्यर्थग्रहणम् तथापि पृथक्तववाचिपदयोगे पञ्चमीविधानस्य व्याख्यानात् घटः पटो न भवतीत्यत्र तु, वाक्यप्रतिपाद्यं पृथक्तवमिति पञ्चमी न भविष्यति प्रतियोगिनिरूप्यत्वानिरूप्यत्वाभ्यां तु विवेकः स्वरूपभेदवादिना वक्तुमशक्य इति वक्ष्यामः विधिरूपत्वं चोक्तन्यायपराहतम् अत एव पृथक्तवान्योन्याभावविवेचकत्वमपि निरस्तम् किं चानश्व इति किमन्योन्याभावो नञर्थः किंवा पृथक्तवम् आद्ये कथमश्वादन्य इति विग्रहवाक्ये पञ्चमी नच तत्र पृथक्तवमन्यशब्दार्थ इति युक्तम् समासविग्रहवाक्ययोः समानार्थत्वात् द्वितीये पृथक्तवस्यापि निषेधतेत्यलं पल्लवेन 3,723 सन्तु कल्पनागौरवदृष्टहान्यदृष्टकल्पनाः ततः किमिति चेत् तत्किं कल्पनागौरवादिकं दूषणमेव न भवति, किंवा भवति दूषणम् किन्तु दोषोन्नायकत्वेनैवेति आद्यं निराकरोति- दृष्टेति दृष्टहानिरदृष्टस्य कल्पनेत्येव दूषणम् यदा तदधिको दोषो विद्यते को नु वादिनाम्
nyāyasudhā: anyatvamanyonyābhāvaḥ bhedaḥ svarūpabhedo ghaṭātpṛthak ghaṭo na bhavati paṭa eveti pṛthaktavānyonyābhāvasvarūpabhedāḥ sarvairlaukikairvaidikaiśca paryāyeṇaiva krameṇaiva pṛthagvākyatayā vyavahriyante, na jātu ekavākyaniveśena 3,707 etaduktaṃ bhavati yathā ghaṭakalaśakumbhavyavahārāṇāṃ paryāyatvāt ekenaiva nimittenopapattau ghaṭatvādyanekanimittakalpane kalpanāgauravam yathā ca ghaṭādivyavahārān paryāyeṇaiva kurvāṇaistannimittamekatayaiva dṛṣṭamiti, tattritvāṅgīkāre dṛṣṭahāniradṛṣṭakalpanā ca bhavati tathā pṛthaga(ktava)ādivyavahārāṇāmapi paryāyatvāt ekenaiva svarūpabhedenopapattau, nimittatrayakalpane kalpanāgauravam niyamenāsahaprayoktṛbhiḥ pṛthaktavādīnāmaikyaṃ dṛṣṭamiti, tatparityāgena tritvakalpanāyāṃ dṛṣṭahāniradṛṣṭakalpanā ca syāditi avinābhāvitvānna sahaprayoga iti cet mā bhūdghaṭātpṛthagityuktavā ghaṭo na bhavatīti prayogaḥ ghaṭo na bhavatītyuktavā ghaṭātpṛthagiti kasmānna bhavet pṛthaktave sati anyonyābhāvādikaṃ niyataṃ na tvanyonyābhāve pṛthaktavamiti pareṇaiva vyutpāditatvāt nacāyamasti niyamo 'vinābhūtaṃ saha nocyata iti pṛthivyaptejovāyumanasāṃ kriyāvattvamūrtatvaparatvāparatvavegavattvādīnīti tadīyagrantha eva vyavahāradarśanāt laukikāḥ prayojanamātraparāḥ anyatamavyavahāreṇaiva tatprayojanasiddherna sahavyavahārantīti cenna vaidikairapyevameva vyavahārāt tadidamuktam vaidikairapīti kiñca paryāyaprayogasyānyathātvakalpanaṃ kvacidaparyāyaprayoge sati syāt anyathā ghaṭādivyavahāre 'pi tathāprasaṅgāt na caitadasti tatkathamanyathākalpanaṃ nirmūlamupapadyeta iti etadapyuktam- sarvaśa iti, satatamiti ca 3,709f. atha matam pṛthaktavānyonyābhāvayostāvatsphuṭo vivekaḥ yatpṛthaktavamavadhinirūpyam anyonyābhāvastu pratiyoginirūpyaḥ kiṃca,"anyārāditararta'; iti pṛthaktavavācipadayoge pañcamyanuśiṣyate anya ityarthagrahaṇamiti vacanāt anyathā bhinno ghaṭātpaṭo 'rthāntaraṃ ghaṭātpaṭa ityādau pañcamī na syāt anuśāsanāntarābhāvāt tathāca pṛthaktavameva cedanyonyābhāvaḥ tadā ghaṭo na bhavati paṭa ityatrāpi pañcamī syāt nacaivam tena jānīmo 'nyatpṛthaktavam, anyaścānyonyābhāva iti svarūpabhedasya cābhyāṃ ubhayābhyāṃ vivekaḥ paranirūpyatvavirahādvidhirūpatvācca evaṃca vyavahāraparyāyatānyathopapādanīyeti 3,712 atrocyate yattāvaduktaṃ nirūpakabhedādbheda iti, tadasat avadhipratiyoginoreva bhedasya nirūpayitumaśakyatvāt pṛthaktavanirūpakatvamavadhitvam, abhāvanirūpakatvaṃ pratiyogitvamiti cenna pṛthaktavānyonyābhāvabhedasyādyāpyasiddhatvena itaretarāśrayatvāt pañcamīprayogāprayogābhyāṃ bhedaścānupapannaḥ anyaśabdopapade pañcamīvidhānāt kathaṃ tarhi bhinnādiyoge pañcamīti cet vilakṣaṇo yajñadatto devadattādityatra katham nahi vailakṣaṇyaṃ pṛthaktavam guṇādiṣvapi sadbhāvāt atha kathañcidapādānatvaṃ tatra vyutpādayiṣyata iti cet bhinna ityādāvapi kiṃ na vyutpādyate tathā satyanya ityatrāpi sāmyātsūtravaiyarthyamāpadyata iti cenna prapañcāthartvenopapatteḥ 3,715 vilakṣaṇayoge pañcamī vaktavyeti cet viśiṣṭavyāvṛttādiyoge 'pi katham na viśiṣṭādikaṃ pṛthaktavamiti ca svayameva vyutpāditam sarvatropasaṅkhayāne bhinnādiṣvapi tathā bhaviṣyati kimanyetyatrārthagrahaṇavyākhyānena 3,716 "pṛthagvinānānābhistṛtīyānyatarasyām'; iti vikalpavidhānasāmarthyādida(ttha)māśrīyata iti cenna aprāpte 'pi vikalpavidhānasya bahulamupalambhāt 3,719 astu vānyetyarthagrahaṇam tathāpi pṛthaktavavācipadayoge pañcamīvidhānasya vyākhyānāt ghaṭaḥ paṭo na bhavatītyatra tu, vākyapratipādyaṃ pṛthaktavamiti pañcamī na bhaviṣyati pratiyoginirūpyatvānirūpyatvābhyāṃ tu vivekaḥ svarūpabhedavādinā vaktumaśakya iti vakṣyāmaḥ vidhirūpatvaṃ coktanyāyaparāhatam ata eva pṛthaktavānyonyābhāvavivecakatvamapi nirastam kiṃ cānaśva iti kimanyonyābhāvo nañarthaḥ kiṃvā pṛthaktavam ādye kathamaśvādanya iti vigrahavākye pañcamī naca tatra pṛthaktavamanyaśabdārtha iti yuktam samāsavigrahavākyayoḥ samānārthatvāt dvitīye pṛthaktavasyāpi niṣedhatetyalaṃ pallavena 3,723 santu kalpanāgauravadṛṣṭahānyadṛṣṭakalpanāḥ tataḥ kimiti cet tatkiṃ kalpanāgauravādikaṃ dūṣaṇameva na bhavati, kiṃvā bhavati dūṣaṇam kintu doṣonnāyakatvenaiveti ādyaṃ nirākaroti- dṛṣṭeti dṛṣṭahāniradṛṣṭasya kalpanetyeva dūṣaṇam yadā tadadhiko doṣo vidyate ko nu vādinām
1.2.23
न्यायसुधा: इतिशब्द आद्यर्थे तेन कल्पनागौरवं सङ्गृह्यते दूषणमेवेति योजना कुत इत्यत आह- यदेति यदाशब्दो यस्मादित्यर्थे तदधिकः तदतिरिक्तः किमाक्षेपे नु वितर्के वादिनामिति वैपरीत्यलक्षणया परिहासः अनिष्यप्रसञ्जनार्थं वा एतदुक्तं भवति यदि दृष्टहान्यादिकं न दूषणं तदासिद्धयादिकमपि कुतो दूषणमिति वक्तव्यम् अङ्गवैकल्यहेतुत्वादिति चेत् अथ विकलाङ्गमपि कुतो न साधनम् तथा सत्याकाशादीनामनित्यतादिकमापद्येत, तच्च प्रमाणविरुद्धमिति चेत् स्वीकृतं तर्हि दृष्टहानादेर्दोषत्वम् 3,723f. अङ्गविकलस्याप्यनुमानत्वे ऽप्रामाणिकान्यनेकानि प्रसज्यन्त इति चेत् तदिदमदृष्टकल्पनं कल्पनागौरवं च विकलाङ्गं च साधनं चेति व्याहतमिति चेत् कथं व्याहतम् सकलाङ्गस्यैव साधकत्वदर्शनाद्विकलाङ्गस्य अदर्शनादिति चेत् दृष्टहान्यादिकमेवैतत् अथ मा भूदसिद्धयादिकं दूषणमिति ब्रूयात् तदा वादित्वमेव न स्यात् दूष्यपक्षाभावात् तदभावे साध्यस्याप्यभावादिति द्वितीयस्याप्येतदेवोत्तरम्- दृष्टहानिरिति 3,724 अत्रैतदेव दूषणम् नतु दोषान्तरोन्नायकत्वेनेति यथास्थित एव सम्बन्धः तत्र हेतुमाह- यदेति यदा दृष्टहान्यादिकमुद्भाव्येत तदा ततः किमित्याशङ्कायां तदधिकस्तदुन्नेयो दोषः को नु वक्तव्यो विद्यते न को ऽपि यो ऽप्युच्येत तस्यापि दृष्टहान्याद्यनतिरेकादिति भावः 3,725 अन्योन्याभावस्य भावस्वभावत्वे, धर्मधर्मिभावस्तच्छब्दानां सहप्रयोगः कदाचिद् दृष्टे ऽपि वस्तुनि तददर्शनमित्यादिकं न स्यादिति, तृतीयस्य प्रागुक्तमेव परिहारं स्मारयति- भावेति भावाभावस्वरूपास्तु विशेषा एव वस्तुनः अभिन्ना एव सङ्ग्राह्या व्यवहारप्रसिद्धये
nyāyasudhā: itiśabda ādyarthe tena kalpanāgauravaṃ saṅgṛhyate dūṣaṇameveti yojanā kuta ityata āha- yadeti yadāśabdo yasmādityarthe tadadhikaḥ tadatiriktaḥ kimākṣepe nu vitarke vādināmiti vaiparītyalakṣaṇayā parihāsaḥ aniṣyaprasañjanārthaṃ vā etaduktaṃ bhavati yadi dṛṣṭahānyādikaṃ na dūṣaṇaṃ tadāsiddhayādikamapi kuto dūṣaṇamiti vaktavyam aṅgavaikalyahetutvāditi cet atha vikalāṅgamapi kuto na sādhanam tathā satyākāśādīnāmanityatādikamāpadyeta, tacca pramāṇaviruddhamiti cet svīkṛtaṃ tarhi dṛṣṭahānāderdoṣatvam 3,723f. aṅgavikalasyāpyanumānatve 'prāmāṇikānyanekāni prasajyanta iti cet tadidamadṛṣṭakalpanaṃ kalpanāgauravaṃ ca vikalāṅgaṃ ca sādhanaṃ ceti vyāhatamiti cet kathaṃ vyāhatam sakalāṅgasyaiva sādhakatvadarśanādvikalāṅgasya adarśanāditi cet dṛṣṭahānyādikamevaitat atha mā bhūdasiddhayādikaṃ dūṣaṇamiti brūyāt tadā vāditvameva na syāt dūṣyapakṣābhāvāt tadabhāve sādhyasyāpyabhāvāditi dvitīyasyāpyetadevottaram- dṛṣṭahāniriti 3,724 atraitadeva dūṣaṇam natu doṣāntaronnāyakatveneti yathāsthita eva sambandhaḥ tatra hetumāha- yadeti yadā dṛṣṭahānyādikamudbhāvyeta tadā tataḥ kimityāśaṅkāyāṃ tadadhikastadunneyo doṣaḥ ko nu vaktavyo vidyate na ko 'pi yo 'pyucyeta tasyāpi dṛṣṭahānyādyanatirekāditi bhāvaḥ 3,725 anyonyābhāvasya bhāvasvabhāvatve, dharmadharmibhāvastacchabdānāṃ sahaprayogaḥ kadācid dṛṣṭe 'pi vastuni tadadarśanamityādikaṃ na syāditi, tṛtīyasya prāguktameva parihāraṃ smārayati- bhāveti bhāvābhāvasvarūpāstu viśeṣā eva vastunaḥ abhinnā eva saṅgrāhyā vyavahāraprasiddhaye
1.2.24
न्यायसुधा: भावग्रहणेन अत्तृत्वादिष्वप्ययं परिहारो ऽनुसन्धेय इति दशर्यति भावभावस्वरूपा अत्तृत्वादयो ऽदृश्यत्वादयश्च यद्यपि परब्रह्मणाभिन्ना एव तथापि धर्मधर्म्यादिव्यवहारप्रसिद्धये वस्तुनो धर्मिणो विशेषा एव सङ्ग्राह्याः न वस्तुतन्मात्रमिति इदमुक्तं भवति अत्तृत्वादीनामदृश्यत्वादीनां च ब्रह्मस्वरूपत्वं तावच्छ्रुत्यादिसिद्धम् अस्ति च धर्मधर्म्यादिव्यवहारो ऽपि प्रमितः नचान्यतरस्यापि बाधोपपन्ना ततस्तदन्यथानुपपत्त्या सविशेषाभेदो ऽङ्गीकरणीयः विशेषस्य चाभिन्ने ऽपि भेदनिमित्तव्यवहारनिर्वाहकत्वं स्वरूपग्राहकप्रमाणेनैव सिद्धमिति अत्रैके, गुणक्रियादीनां द्रव्येणात्यन्तभेदं समवायं चाङ्गीकृत्य व्यवहारानुपपादयन्तः श्रुतीनामुपासनार्थत्वं अनागन्तुकार्थत्वं वा, वदन्तो विशेषं नाभ्युपगच्छन्ति अपरे तु, भेदाभेदाभ्यां व्यवहारनिर्वाहं पश्यन्तः केवरभेदप्रतिषेधं च श्रुतीनामर्थं ब्रुवाणा न विशेषमिच्छन्ति अन्ये तु, अखण्डमेव ब्रह्माभ्युपगम्य धर्मधर्म्यादिव्यवहाराः सर्वे ऽप्यविद्याऽरोपनिमित्ता इति मन्यमाना विशेषमवजानते तत्र भेदवादिना भेदाभेदवादिना च विशेषमङ्गीकारयति- यथेति 3,726 यथैकः समवायो ऽपि भेदाभेदौ च वस्तुनि अङ्गीकार्या विशेषेण स्थानेषु व्यवहर्तृभिः
nyāyasudhā: bhāvagrahaṇena attṛtvādiṣvapyayaṃ parihāro 'nusandheya iti daśaryati bhāvabhāvasvarūpā attṛtvādayo 'dṛśyatvādayaśca yadyapi parabrahmaṇābhinnā eva tathāpi dharmadharmyādivyavahāraprasiddhaye vastuno dharmiṇo viśeṣā eva saṅgrāhyāḥ na vastutanmātramiti idamuktaṃ bhavati attṛtvādīnāmadṛśyatvādīnāṃ ca brahmasvarūpatvaṃ tāvacchrutyādisiddham asti ca dharmadharmyādivyavahāro 'pi pramitaḥ nacānyatarasyāpi bādhopapannā tatastadanyathānupapattyā saviśeṣābhedo 'ṅgīkaraṇīyaḥ viśeṣasya cābhinne 'pi bhedanimittavyavahāranirvāhakatvaṃ svarūpagrāhakapramāṇenaiva siddhamiti atraike, guṇakriyādīnāṃ dravyeṇātyantabhedaṃ samavāyaṃ cāṅgīkṛtya vyavahārānupapādayantaḥ śrutīnāmupāsanārthatvaṃ anāgantukārthatvaṃ vā, vadanto viśeṣaṃ nābhyupagacchanti apare tu, bhedābhedābhyāṃ vyavahāranirvāhaṃ paśyantaḥ kevarabhedapratiṣedhaṃ ca śrutīnāmarthaṃ bruvāṇā na viśeṣamicchanti anye tu, akhaṇḍameva brahmābhyupagamya dharmadharmyādivyavahārāḥ sarve 'pyavidyā'ropanimittā iti manyamānā viśeṣamavajānate tatra bhedavādinā bhedābhedavādinā ca viśeṣamaṅgīkārayati- yatheti 3,726 yathaikaḥ samavāyo 'pi bhedābhedau ca vastuni aṅgīkāryā viśeṣeṇa sthāneṣu vyavahartṛbhiḥ
Adhyāya 1 (cont. 25)
1.2.25ab
न्यायसुधा: स्थानेषु स्वशास्त्रप्रदेशेषु एकः समवाय इति वस्तुनि भेदाभेदाविति च व्यवहर्तृभिर्यथा ते समवायभेदाभेदा विशेषेण विशेषवन्तोङ्गीकार्यास्तथा भावाभावस्वरूपाश्चेति योजना एतदुक्तं भवति धर्मधर्मिभेदवादिना तावदेकः समवाय इति व्यवह्रियते तत्त्वं भावेनेति सूत्रितत्वात् तत्र समवायस्यैकत्वं किं ततो भिन्नमुत तत्स्वरूपम् नाद्यः समवाये द्रव्यगुणादेरसम्भवात् द्वितीये तु कथं सहप्रयोगः षष्ठीव्यवहारो वा औपचारिक इति चेन्न समवायैकत्वसाधनप्रयासवैयर्थ्यापत्तेः ततो गत्यन्तराभावात्सविशेषाभेदो ऽङ्गीकार्यः तथाच किं ब्रह्मणि श्रुतीनामन्यपरत्वं प्रकल्प्य भेदसमवायकल्पनया अन्ततो ऽप्यङ्गीकार्येण विशेषेणैव सर्वस्योपपत्तेः समवायप्रतियोगिकभेदाभावः समवायस्यैकत्वमिति चेत् तथापि समवायस्येति षष्ठयर्थस्य पृथगभावेन तत्र विशेषस्याङ्गीकार्यत्वात् यस्तु भेदवादी समवाये ऽप्येकत्वसङ्खयामङ्गीकरोति, तेनापि समवायस्य सम्बन्धो ऽङ्गीक्रियते, न वा आद्ये किं स एव, समवायान्तरं वा न प्रथमः सम्बन्ध्यतिरिक्तसम्बन्धाभावेनैकः समवाय इति व्यवहारानुपपत्तेः अत एव न तृतीयः स्वनिर्वाहकत्वे पुनः सविशेषत्वमेवाङ्गीकरणीयम् न द्वितीयः एकः समवाय इत्यस्यानुपपत्तेः 3,730 किञ्च वस्तुनि समवाय इति कथम् न ह्यवयवावयव्यादीनां सम्बन्धो ऽस्ति यत एकः समवायः स्वनिर्वाहकत्वे तूक्तम् अपि चैकस्वभाव एव समवायः स कथमवयवादीनाधारत्वेनावयव्यादीनाधेयत्वेन नियच्छेत् अवयवादीनां स्वभावभेदादिति चेत् अलं तर्हि समवायेन अथ समवायस्यैव विचित्रस्वभावत्वं तदा सविशेषत्वमेवेति भेदाभेदवादिना त्ववश्यमङ्गीकरणीयो विशेषः परस्परविरुद्धयोर्भेदाभेदयोरेकत्र तमन्तरेण अनुपपत्तेः किञ्च भेदाभेदयोरपि वस्तुना परस्परं च भेदाभेदान्तराभ्युपगमे ऽनवस्था स्वनिर्वाहकत्वे तु विशेषाङ्गीकारः भेदे, वस्तुनि भेदाभेदाविति व्यवहारानुपपत्तिः वस्तुना तयाः सम्बन्धाभावात् अत्यन्ताभेदे ऽपि वस्तुनि भेदाभेदावित्याधाराधेयभावो द्विवचनं चानुपपन्नं स्यात् वस्तुतन्मात्रत्वात् ततश्च तन्निर्वाहार्थमवश्यमङ्गीकरणीये विशेषे तत एव ब्रह्मणि सर्वस्योपपत्तौ किं भेदाभेदाभ्युपगमेनेति यथा च तन्तुपटादौ भेदाभेदाभ्युपगमस्तद्वक्ष्यामः 3,733 अखण्डवादिनापि विशेषमङ्गीकारयति- अखण्डेति अखण्डवादिनोऽ; पि स्याद्विशेषो
nyāyasudhā: sthāneṣu svaśāstrapradeśeṣu ekaḥ samavāya iti vastuni bhedābhedāviti ca vyavahartṛbhiryathā te samavāyabhedābhedā viśeṣeṇa viśeṣavantoṅgīkāryāstathā bhāvābhāvasvarūpāśceti yojanā etaduktaṃ bhavati dharmadharmibhedavādinā tāvadekaḥ samavāya iti vyavahriyate tattvaṃ bhāveneti sūtritatvāt tatra samavāyasyaikatvaṃ kiṃ tato bhinnamuta tatsvarūpam nādyaḥ samavāye dravyaguṇāderasambhavāt dvitīye tu kathaṃ sahaprayogaḥ ṣaṣṭhīvyavahāro vā aupacārika iti cenna samavāyaikatvasādhanaprayāsavaiyarthyāpatteḥ tato gatyantarābhāvātsaviśeṣābhedo 'ṅgīkāryaḥ tathāca kiṃ brahmaṇi śrutīnāmanyaparatvaṃ prakalpya bhedasamavāyakalpanayā antato 'pyaṅgīkāryeṇa viśeṣeṇaiva sarvasyopapatteḥ samavāyapratiyogikabhedābhāvaḥ samavāyasyaikatvamiti cet tathāpi samavāyasyeti ṣaṣṭhayarthasya pṛthagabhāvena tatra viśeṣasyāṅgīkāryatvāt yastu bhedavādī samavāye 'pyekatvasaṅkhayāmaṅgīkaroti, tenāpi samavāyasya sambandho 'ṅgīkriyate, na vā ādye kiṃ sa eva, samavāyāntaraṃ vā na prathamaḥ sambandhyatiriktasambandhābhāvenaikaḥ samavāya iti vyavahārānupapatteḥ ata eva na tṛtīyaḥ svanirvāhakatve punaḥ saviśeṣatvamevāṅgīkaraṇīyam na dvitīyaḥ ekaḥ samavāya ityasyānupapatteḥ 3,730 kiñca vastuni samavāya iti katham na hyavayavāvayavyādīnāṃ sambandho 'sti yata ekaḥ samavāyaḥ svanirvāhakatve tūktam api caikasvabhāva eva samavāyaḥ sa kathamavayavādīnādhāratvenāvayavyādīnādheyatvena niyacchet avayavādīnāṃ svabhāvabhedāditi cet alaṃ tarhi samavāyena atha samavāyasyaiva vicitrasvabhāvatvaṃ tadā saviśeṣatvameveti bhedābhedavādinā tvavaśyamaṅgīkaraṇīyo viśeṣaḥ parasparaviruddhayorbhedābhedayorekatra tamantareṇa anupapatteḥ kiñca bhedābhedayorapi vastunā parasparaṃ ca bhedābhedāntarābhyupagame 'navasthā svanirvāhakatve tu viśeṣāṅgīkāraḥ bhede, vastuni bhedābhedāviti vyavahārānupapattiḥ vastunā tayāḥ sambandhābhāvāt atyantābhede 'pi vastuni bhedābhedāvityādhārādheyabhāvo dvivacanaṃ cānupapannaṃ syāt vastutanmātratvāt tataśca tannirvāhārthamavaśyamaṅgīkaraṇīye viśeṣe tata eva brahmaṇi sarvasyopapattau kiṃ bhedābhedābhyupagameneti yathā ca tantupaṭādau bhedābhedābhyupagamastadvakṣyāmaḥ 3,733 akhaṇḍavādināpi viśeṣamaṅgīkārayati- akhaṇḍeti akhaṇḍavādino'; pi syādviśeṣo
1.2.25b
न्यायसुधा: अङ्गीकार्य इति वचनविपरिणामेन सम्बद्धयते नन्वखण्डवादिनो ऽपि विशेषो ऽङ्गीकार्य इति व्याहतम् अखण्डत्वं निर्विशेषत्वमित्यनर्थान्तरत्वादित्यत उक्तम्- अनिच्छतो ऽपीति ... ऽनिच्छतो ऽप्यसौ व्यावृत्ते निर्विशेषे तु किं व्यावर्त्यबहुत्वतः
nyāyasudhā: aṅgīkārya iti vacanavipariṇāmena sambaddhayate nanvakhaṇḍavādino 'pi viśeṣo 'ṅgīkārya iti vyāhatam akhaṇḍatvaṃ nirviśeṣatvamityanarthāntaratvādityata uktam- anicchato 'pīti ... 'nicchato 'pyasau vyāvṛtte nirviśeṣe tu kiṃ vyāvartyabahutvataḥ
1.2.26
-द् न्यायसुधा: स्वाभ्युपगममात्रेणाखण्डवादित्वे ऽपि न्यायप्राप्तत्वाद्विशेषाङ्गीकरणमिति असौ पूर्वोपपादितः अनेन पूर्वोक्तार्थस्मरणार्थत्वादस्य न पुनरुक्तिदोष इति सूचितम् यद्वा यस्मिन्ननङ्गीकृते सत्यज्ञानादिपदानां पर्यायव्यर्थते स्याताम् सत्यत्वादीनां ब्रह्मतन्मात्रत्वाङ्गीकारात् अङ्गीकृते च तन्निवृत्तिः तस्यापर्यायशब्दप्रवृत्तावभिन्ने ऽपि निमित्तत्वात् असौ इत्यङ्गीकार्यत्वहेतुसूचनम् ननु ब्रह्मातिरिक्ते सत्यज्ञानानन्दादौ वाचकत्वशक्तिमतां सत्यादिपदानां लक्ष्यमेव ब्रह्माभ्युपगम्यते तत्कथं पर्यायता वाच्यार्थभेदसद्भावात् मैवम् सत्यज्ञानानन्तानन्दादीनां ब्रह्मातिरिक्तानां परेणानङ्गीकृतत्वात् अस्ति कथञ्चित्सत्यादिकमन्यदिति चेन्न कथञ्चित्सत्यादिकं वाच्यम् साक्षात्सत्यादिकं तु लक्ष्यमिति वैपरीत्यस्यानुचितत्वात् अस्तु वा कथञ्चित्पर्यायतापरिहारः तथाप्येकेन पदेन लक्षितस्यैवान्येनापि लक्षणायां व्यथर्ता न परिहर्तुं शक्या ननु च लक्ष्यार्थभेदाभावे ऽपि ब्रह्मण्यारोपितासत्यत्वादिधर्माणां व्यावर्त्यानां बहुलत्वात् तद्वयावर्तकत्वेन सार्थक्यं पदानामित्यत आह- व्यावृत्त इति व्याख्यातचरमिदम् तदेवं विशेषस्य सर्ववादिभिरङ्गीकायर्त्वात्तद्बलेन धर्मधर्म्यादिव्यवहारोपपत्तेर्युक्तम् अदृश्यत्वादिगुणानां ब्रह्मणैक्यमिति सिद्धम् [======= ज्न्य्स्_1,2.विइ: वैश्वानराधिकरणम् =======] 3,735 ओं वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ओं वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ब्ब्स्_1,2.24 अस्याधिकरणस्य नात्रान्तर्भावः सम्भवति नामात्मकशब्दसमन्वयार्थत्वात् नापि पूर्वत्र लिङ्गसमन्वयस्याप्यत्र सिद्धत्वात् न चोभयबहिर्भावः अन्यत्र प्रसिद्धशब्दविषयत्वात् न चावक्तव्यता समन्वयासिद्धिप्रसङ्गात् तत्कथमित्यतो लिङ्गाधिकेत्यत्रान्तर्भावः समर्थितः यद्वा पादद्वयार्थत्वेनैकत्र प्रवेशानुपपत्तेः पादद्वयशेषो ऽयम् अत एव पदद्वयान्ते निबन्धनमिति ज्ञापयितुं पादद्वयार्थं तावदुपसंहरति- बहुलिङ्गेति बहुलिङ्गसमायुक्तैर्बहुभी रूढनामभिः प्रसिद्धैरन्यगत्वेन वाच्यः साक्षाज्जनार्दनः
-d nyāyasudhā: svābhyupagamamātreṇākhaṇḍavāditve 'pi nyāyaprāptatvādviśeṣāṅgīkaraṇamiti asau pūrvopapāditaḥ anena pūrvoktārthasmaraṇārthatvādasya na punaruktidoṣa iti sūcitam yadvā yasminnanaṅgīkṛte satyajñānādipadānāṃ paryāyavyarthate syātām satyatvādīnāṃ brahmatanmātratvāṅgīkārāt aṅgīkṛte ca tannivṛttiḥ tasyāparyāyaśabdapravṛttāvabhinne 'pi nimittatvāt asau ityaṅgīkāryatvahetusūcanam nanu brahmātirikte satyajñānānandādau vācakatvaśaktimatāṃ satyādipadānāṃ lakṣyameva brahmābhyupagamyate tatkathaṃ paryāyatā vācyārthabhedasadbhāvāt maivam satyajñānānantānandādīnāṃ brahmātiriktānāṃ pareṇānaṅgīkṛtatvāt asti kathañcitsatyādikamanyaditi cenna kathañcitsatyādikaṃ vācyam sākṣātsatyādikaṃ tu lakṣyamiti vaiparītyasyānucitatvāt astu vā kathañcitparyāyatāparihāraḥ tathāpyekena padena lakṣitasyaivānyenāpi lakṣaṇāyāṃ vyathartā na parihartuṃ śakyā nanu ca lakṣyārthabhedābhāve 'pi brahmaṇyāropitāsatyatvādidharmāṇāṃ vyāvartyānāṃ bahulatvāt tadvayāvartakatvena sārthakyaṃ padānāmityata āha- vyāvṛtta iti vyākhyātacaramidam tadevaṃ viśeṣasya sarvavādibhiraṅgīkāyartvāttadbalena dharmadharmyādivyavahāropapatteryuktam adṛśyatvādiguṇānāṃ brahmaṇaikyamiti siddham [======= jnys_1,2.vii: vaiśvānarādhikaraṇam =======] 3,735 oṃ vaiśvānaraḥ sādhāraṇaśabdaviśeṣāt oṃ vaiśvānaraḥ sādhāraṇaśabdaviśeṣāt bbs_1,2.24 asyādhikaraṇasya nātrāntarbhāvaḥ sambhavati nāmātmakaśabdasamanvayārthatvāt nāpi pūrvatra liṅgasamanvayasyāpyatra siddhatvāt na cobhayabahirbhāvaḥ anyatra prasiddhaśabdaviṣayatvāt na cāvaktavyatā samanvayāsiddhiprasaṅgāt tatkathamityato liṅgādhiketyatrāntarbhāvaḥ samarthitaḥ yadvā pādadvayārthatvenaikatra praveśānupapatteḥ pādadvayaśeṣo 'yam ata eva padadvayānte nibandhanamiti jñāpayituṃ pādadvayārthaṃ tāvadupasaṃharati- bahuliṅgeti bahuliṅgasamāyuktairbahubhī rūḍhanāmabhiḥ prasiddhairanyagatvena vācyaḥ sākṣājjanārdanaḥ
1.2.27ab
वैश्वानरादयः शब्दा अपि तद्वाचिनस्ततः
vaiśvānarādayaḥ śabdā api tadvācinastataḥ
1.2.27cd
न्यायसुधा: रूढेत्यस्यैव विवरणं प्रसिद्धैरन्यगत्वेनेति अन्यथा यौगिकनामपरित्यागः स्यात् एतच्च लिङ्गानामपि विशेषणम् साक्षात् मुख्यया वृत्त्या इदानीं वैश्वानराधिकरणतात्पर्यमाह- वैश्वानरादय इति आदिशब्दप्रयोगाद्वैश्वानरशब्दस्योपलक्षणत्वमिति दर्शयति तत इति सौत्रात्मशब्दादिकं परामृशति तद्वाचिनः परमेश्वरवाचिनः ननु कथं वैश्वानरस्य विष्णुत्वनिर्धारः पक्षान्तरे ऽप्यग्न्यादिशब्दानां होमाधिकरणत्वादिलिङ्गानां च श्रवणादित्यत आह- तानीति तानि लिङ्गानि ते शब्दा अपि तद्गा हि सर्वशः
nyāyasudhā: rūḍhetyasyaiva vivaraṇaṃ prasiddhairanyagatveneti anyathā yaugikanāmaparityāgaḥ syāt etacca liṅgānāmapi viśeṣaṇam sākṣāt mukhyayā vṛttyā idānīṃ vaiśvānarādhikaraṇatātparyamāha- vaiśvānarādaya iti ādiśabdaprayogādvaiśvānaraśabdasyopalakṣaṇatvamiti darśayati tata iti sautrātmaśabdādikaṃ parāmṛśati tadvācinaḥ parameśvaravācinaḥ nanu kathaṃ vaiśvānarasya viṣṇutvanirdhāraḥ pakṣāntare 'pyagnyādiśabdānāṃ homādhikaraṇatvādiliṅgānāṃ ca śravaṇādityata āha- tānīti tāni liṅgāni te śabdā api tadgā hi sarvaśaḥ
1.2.27ef
न्यायसुधा: तद्गाः परमेश्वरविषयाः हीति तथा दृष्टयुपदेशं हेतुमाचष्टे यस्मादेवं तस्मादिति पूर्वेण वा सम्बन्धः अनेन शब्दादिभ्य इति सूत्रस्य तात्पर्यमुक्तं वेदितव्यम् ननु कथमग्न्यादिशब्दानां विष्णुपरत्वम् अन्यत्र रूढत्वात् नच विष्णावपि रूढिरस्तीति वाच्यम् बहुत्वेनान्यत्र रूढेः प्रबलत्वेनाल्पपरमेश्वररूढिबाधकत्वोपपत्तेरित्यत आह- बहुलापीति बहुलाप्यज्ञरूढिस्तत्प्रज्ञारूढिं न बाधते
nyāyasudhā: tadgāḥ parameśvaraviṣayāḥ hīti tathā dṛṣṭayupadeśaṃ hetumācaṣṭe yasmādevaṃ tasmāditi pūrveṇa vā sambandhaḥ anena śabdādibhya iti sūtrasya tātparyamuktaṃ veditavyam nanu kathamagnyādiśabdānāṃ viṣṇuparatvam anyatra rūḍhatvāt naca viṣṇāvapi rūḍhirastīti vācyam bahutvenānyatra rūḍheḥ prabalatvenālpaparameśvararūḍhibādhakatvopapatterityata āha- bahulāpīti bahulāpyajñarūḍhistatprajñārūḍhiṃ na bādhate
1.3.1
न्यायसुधा: तत् तस्मादज्ञप्राज्ञरूढित्वादेव आनन्दमयाधिकरणान्ते व्युत्पादितन्यायादिति वेति इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ द्वितीयः पादो ऽयं प्रथमविषये पर्यवसितः इति श्रीमन्न्यायसुधायां प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः अध्यय 1, पद 3 [======= ज्न्य्स्_1,3.इ: द्युभ्वाद्यधिकरणम् =======] 4,1 भिन्नवाक्यत्वादिसिद्धये तृतीयपादप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति- तत्रेति तत्रान्यत्र च सिद्धानां लिङ्गनाम्नां पुनर्हरिः विशेषान्मुख्यतो वृत्तिं स्वस्मिन्नेवात्र वक्तयजः
nyāyasudhā: tat tasmādajñaprājñarūḍhitvādeva ānandamayādhikaraṇānte vyutpāditanyāyāditi veti iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyārthavivṛtau dvitīyaḥ pādo 'yaṃ prathamaviṣaye paryavasitaḥ iti śrīmannyāyasudhāyāṃ prathamādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ adhyaya 1, pada 3 [======= jnys_1,3.i: dyubhvādyadhikaraṇam =======] 4,1 bhinnavākyatvādisiddhaye tṛtīyapādapratipādyamarthaṃ darśayati- tatreti tatrānyatra ca siddhānāṃ liṅganāmnāṃ punarhariḥ viśeṣānmukhyato vṛttiṃ svasminnevātra vaktayajaḥ
1.3.2a
4,1f. न्यायसुधा: हरिः सूत्रकारः अत्र पादे लिङ्गानां नाम्नां च स्वस्मिन्वृत्तिं वक्ति ननु पूर्वेण पादद्वयेनोक्ता सेत्यत उक्तम्- पुनरिति ननु तर्हि वैयर्थ्यमित्यत उक्तं तत्र हरौ, अन्यत्र च तस्मात्, प्रसिद्धानामिति पूर्वत्र त्वन्यत्र प्रसिद्धानामित्युक्तमेव परमेश्वरे प्रसिद्धानि चेल्लिङ्गनामानि किं समन्वयप्रतिपादनेन सिद्धत्वादित्यत उक्तम्- स्वस्मिन्नेवेति अन्ययोगव्यवच्छेदः, प्रयोजनमिति भावः तत्किमन्यत्र शब्दवृत्तिरेव नास्ति न नास्ति किन्तु मुख्यतः परमेश्वरे अन्यत्र त्वमुख्येत्युक्तम्- मुख्यत इति एवं सत्यन्यत्र लक्षणादिकमेव प्राप्तमित्यत उक्तम्- विशेषादिति परममुख्या वृत्तिरीश्वरे अन्यत्र मुख्यादीति एतदुक्तं भवति ये शब्दाः लोकदृष्टया अन्यत्र शक्तिमन्तः तेषां वेदवाक्येष्वन्यपरत्वे प्राप्ते शक्तितात्पर्याभ्यां भगवदेकनिष्ठत्वं पादद्वयेन प्रतिपादितम् अत्र तूभयत्र शक्तिमत्तया लोकप्रसिद्धानामन्यत्र तात्पर्ये प्राप्ते, भगवत्येव शक्तितात्पर्ये प्रतिपाद्येते इति यद्यपि प्राधान्यक्रमानुरोधेन नामलिङ्गानामिति वक्तव्यम् तथाप्युत्तरप्रतिपादनानुसारेण लिङ्गनाम्नामित्यभिहितम् 4,5 ओं द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ओं द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ब्ब्स्_1,3.1 अत्र"यस्मिन् द्यौःऽ; इत्यदिवाक्यप्रतिपाद्यं द्युभ्वाद्यायतनं विष्णुरेवेति प्रतिपाद्य, पूर्वपक्षिणा शङ्कितानां रुद्रादीनां निराकरणार्थं सूत्रितम् ओं नानुमानमतच्छब्दात् ओं ओं प्राणभृच्चेति ओं तत्रातच्छब्दादिति तच्छब्दाभावादिति व्याख्यातं भाष्ये तदयुक्तमिवाभाति असामर्थ्येन समासानुपपत्तेः तत्र"छन्दोवत्सूत्राणि भवन्तिऽ; इति वा "अकर्तरि च कारकेऽ; इति ज्ञापकादसामर्थ्ये ऽपि क्वचित्समासो भवतीति वाऽ"अर्थाभावे यदव्ययमऽ; इत्यव्ययीभावो वेति समाधानमवधातव्यम् अथवा तेभ्यः शिवादिभ्यो ऽन्यत् अतद् ब्रह्म तस्य, शब्दो ऽतच्छब्दस्तस्मादिति व्याख्यानमित्याशयवानाह- विष्णावेवेति नानुमानम् अतच्छब्दात् ब्ब्स्_1,3.3 विष्णावेवात्मशब्दस्य रूढत्वान्न शिवादिकान् श्रुतिर्वक्त्य्
4,1f. nyāyasudhā: hariḥ sūtrakāraḥ atra pāde liṅgānāṃ nāmnāṃ ca svasminvṛttiṃ vakti nanu pūrveṇa pādadvayenoktā setyata uktam- punariti nanu tarhi vaiyarthyamityata uktaṃ tatra harau, anyatra ca tasmāt, prasiddhānāmiti pūrvatra tvanyatra prasiddhānāmityuktameva parameśvare prasiddhāni celliṅganāmāni kiṃ samanvayapratipādanena siddhatvādityata uktam- svasminneveti anyayogavyavacchedaḥ, prayojanamiti bhāvaḥ tatkimanyatra śabdavṛttireva nāsti na nāsti kintu mukhyataḥ parameśvare anyatra tvamukhyetyuktam- mukhyata iti evaṃ satyanyatra lakṣaṇādikameva prāptamityata uktam- viśeṣāditi paramamukhyā vṛttirīśvare anyatra mukhyādīti etaduktaṃ bhavati ye śabdāḥ lokadṛṣṭayā anyatra śaktimantaḥ teṣāṃ vedavākyeṣvanyaparatve prāpte śaktitātparyābhyāṃ bhagavadekaniṣṭhatvaṃ pādadvayena pratipāditam atra tūbhayatra śaktimattayā lokaprasiddhānāmanyatra tātparye prāpte, bhagavatyeva śaktitātparye pratipādyete iti yadyapi prādhānyakramānurodhena nāmaliṅgānāmiti vaktavyam tathāpyuttarapratipādanānusāreṇa liṅganāmnāmityabhihitam 4,5 oṃ dyubhvādyāyatanaṃ svaśabdāt oṃ dyubhvādyāyatanaṃ svaśabdāt bbs_1,3.1 atra"yasmin dyauḥ'; ityadivākyapratipādyaṃ dyubhvādyāyatanaṃ viṣṇureveti pratipādya, pūrvapakṣiṇā śaṅkitānāṃ rudrādīnāṃ nirākaraṇārthaṃ sūtritam oṃ nānumānamatacchabdāt oṃ oṃ prāṇabhṛcceti oṃ tatrātacchabdāditi tacchabdābhāvāditi vyākhyātaṃ bhāṣye tadayuktamivābhāti asāmarthyena samāsānupapatteḥ tatra"chandovatsūtrāṇi bhavanti'; iti vā "akartari ca kārake'; iti jñāpakādasāmarthye 'pi kvacitsamāso bhavatīti vā'"arthābhāve yadavyayam'; ityavyayībhāvo veti samādhānamavadhātavyam athavā tebhyaḥ śivādibhyo 'nyat atad brahma tasya, śabdo 'tacchabdastasmāditi vyākhyānamityāśayavānāha- viṣṇāveveti nānumānam atacchabdāt bbs_1,3.3 viṣṇāvevātmaśabdasya rūḍhatvānna śivādikān śrutirvakty
1.3.2cd
-च् न्यायसुधा: रूढत्वात्प्रसिद्धत्वादित्यर्थः नतु रूढिवृत्त्योपेतत्वादिति महारूढियोगाभ्यां तस्य तत्र प्रवृत्तेः तस्य चात्र श्रवणादिति शेषः श्रुतिः"यस्मिन्द्यौःऽ; इत्यादिका अथवा अन्यत्रापि सिद्धान्तसाधकस्यैव पूर्वपक्षनिरासे ऽपि हेतुत्वं द्रष्टव्यम् तेन न न्यूनतादोष इत्येतत्प्रदर्शयितुं सिद्धान्तसाधकस्यैव पूर्वपक्षनिरासे ऽपि व्यापारं दर्शयितुमिदं सूत्रद्वयमित्यनेनोच्यते ननु तर्हि तच्छब्दादित्येवास्तु तदिति च ब्रह्मपरामर्शो व्याख्यास्यते मैवम् अनेकार्थत्वे तच्छब्दो ऽन्यार्थो ऽपि सम्भवति अतस्तस्यैव शब्दादिति वक्तव्यम् तदर्थमतच्छब्दादिति प्रयुक्तम् (दित्युक्तम् ) अत एवाह- विष्णावेवेति 4,14f. [======= ज्न्य्स्_1,3.इइ: भूमाधिकरणम् =======] ओं भूमासम्प्रसादादभ्युपदेशात् ओं इदं कश्चिद्वयाख्याति भूमा परमात्मा कुतः सम्प्रसीदत्यत्रेति सम्प्रसादः सुप्तिः तत्र जाग्रत्प्राणः सम्प्रसादशब्देन लक्ष्यते तस्मादूर्ध्वमुपदेशादिति अपर आह"सम्प्रसादो जीवात्मा तस्मादूर्ध्वमुपदेशादिति तदुभयमप्यसत् प्रसिद्धप्राणादिपदपरित्यागेनाप्रसिद्धसम्प्रसादपदोपादाने कारणाभावात् अतो ऽध्युपदेशादित्येव हेतुः ननु कथं तस्य परमात्मत्वसाधकता अन्यत्रापि सम्भवादित्यतो व्याख्याति- अखिलेशत्वादिति 4,15 भूमा संप्रसादाद् अध्युपदेशात् ब्ब्स्_1,3.8 ...अखिलेशत्वाद् भूमा विष्णुः सुखाधिकः
-c nyāyasudhā: rūḍhatvātprasiddhatvādityarthaḥ natu rūḍhivṛttyopetatvāditi mahārūḍhiyogābhyāṃ tasya tatra pravṛtteḥ tasya cātra śravaṇāditi śeṣaḥ śrutiḥ"yasmindyauḥ'; ityādikā athavā anyatrāpi siddhāntasādhakasyaiva pūrvapakṣanirāse 'pi hetutvaṃ draṣṭavyam tena na nyūnatādoṣa ityetatpradarśayituṃ siddhāntasādhakasyaiva pūrvapakṣanirāse 'pi vyāpāraṃ darśayitumidaṃ sūtradvayamityanenocyate nanu tarhi tacchabdādityevāstu taditi ca brahmaparāmarśo vyākhyāsyate maivam anekārthatve tacchabdo 'nyārtho 'pi sambhavati atastasyaiva śabdāditi vaktavyam tadarthamatacchabdāditi prayuktam (dityuktam ) ata evāha- viṣṇāveveti 4,14f. [======= jnys_1,3.ii: bhūmādhikaraṇam =======] oṃ bhūmāsamprasādādabhyupadeśāt oṃ idaṃ kaścidvayākhyāti bhūmā paramātmā kutaḥ samprasīdatyatreti samprasādaḥ suptiḥ tatra jāgratprāṇaḥ samprasādaśabdena lakṣyate tasmādūrdhvamupadeśāditi apara āha"samprasādo jīvātmā tasmādūrdhvamupadeśāditi tadubhayamapyasat prasiddhaprāṇādipadaparityāgenāprasiddhasamprasādapadopādāne kāraṇābhāvāt ato 'dhyupadeśādityeva hetuḥ nanu kathaṃ tasya paramātmatvasādhakatā anyatrāpi sambhavādityato vyākhyāti- akhileśatvāditi 4,15 bhūmā saṃprasādād adhyupadeśāt bbs_1,3.8 ...akhileśatvād bhūmā viṣṇuḥ sukhādhikaḥ
1.3.3
न्यायसुधा: अधिशब्दो हीश्वरवाची तथाच विशेषानुक्तेरखिलेशत्वमेवोक्तं भवति नचैतदसिद्धम् नामवागादीनां पूर्वपूर्वाधिपत्यस्योक्तत्वादिति ननु तर्हि सम्प्रसादादित्येतदनाकाङ्क्षितत्वात् व्यर्थमापन्नमिति चेन्न हेत्वन्तराभिधायकत्वादित्याशयेन व्याचष्टे- सुखाधिक इति प्रसीदत्य(न्त्य)नेनेति प्रसादः सुखम् सम्यक् प्रसादः सम्प्रसादः गुणगुणिभावाभ्युपगमेन सुखाधिक इति तात्पर्यार्थो ऽभिहितः य(स्मात्तस्मा)तस्तस्मादिति शेषः 4,18 [======= ज्न्य्स्_1,3.इइइ: अक्षराधिकरणम् =======] ओं अक्षरमम्बरान्तधृतेः ओं अक्षरम् अम्बरान्तधृतेः ब्ब्स्_1,3.10 "एतद्वै तदक्षरं गार्गीऽ; इत्यत्रोक्तमक्षरं ब्रह्मैवेत्युक्तम् अत्र सूत्रम्- ओं अन्यभावव्यावृत्तेश्चेति ओं तदिदमक्षरस्य ब्रह्मत्वोपपादनाय हेत्वन्तराभिधायकतया व्याख्यातं भाष्ये आक्षेपनिवर्तकतयाप्यतो विरुद्धवदित्यादिना व्याख्यायते तथाहि नेदमक्षरं ब्रह्म "अस्थूलमनण्वह्रस्वमदीर्घमलोहितमच्छायमतमो ऽवाय्वनाकाशमसङ्गमरसमवागमनो ऽचक्षुष्कमप्राणमसुखम(गोत्र)मात्रमनन्तरमबाह्यं न तदश्नाति किञ्चनऽ; इत्यक्षरस्यास्थूलत्वादिश्रवणात् नचैतद्ब्रह्मणः सम्भवति अस्थूलत्वादिपदैर्हि स्थूलत्वादिविपरीतम् अणुत्वाद्यभिधानं वा स्यात् स्थूलत्वादिनिवृत्तिमात्रपर्यवसानं वा आद्ये परस्परविरोधः अस्थूलमित्यनेन ह्यणुपरिमाणं वक्तव्यम् अनण्वित्यनेन च महत्त्वम् नचोभयमेकत्र युज्यते परस्परपरिहारेणैव वृत्तिदर्शनात् एवमह्रस्वमदीर्घमित्यत्रापि विरोधो द्रष्टव्यः नचैकपरिमाणोपेतमेवोत्कृष्टापेक्षयाणु महद्दीर्घं ह्रस्वं चेत्युच्यत इत्याश्रयणेन विरोधपरिहारः घटादितुल्यत्वेनावक्तव्यत्वात् उत्कृष्टापकृष्टपरिमाणद्रव्यान्तराभावाच्च द्वितीये तु निःस्वभावं ब्रह्मेत्यापन्नम् तथाच"सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् अत्ता चराचरग्रहणात् रूपोपन्यासाच्चऽ; इत्युक्तविरोधः स्यादिति तत्र तावत्प्रथमपक्षमभ्युपेत्य चशब्दसूचितं परिहारमाह- अत इति अन्यभावव्यावृत्तेश् च ब्ब्स्_1,3.12 अतो विरुद्धवद् भातमपि व्याख्याय तत्त्वतः योजनीयं हरौ वाक्यं विरुद्धैर्लक्षणैर्युतम्
nyāyasudhā: adhiśabdo hīśvaravācī tathāca viśeṣānukterakhileśatvamevoktaṃ bhavati nacaitadasiddham nāmavāgādīnāṃ pūrvapūrvādhipatyasyoktatvāditi nanu tarhi samprasādādityetadanākāṅkṣitatvāt vyarthamāpannamiti cenna hetvantarābhidhāyakatvādityāśayena vyācaṣṭe- sukhādhika iti prasīdatya(ntya)neneti prasādaḥ sukham samyak prasādaḥ samprasādaḥ guṇaguṇibhāvābhyupagamena sukhādhika iti tātparyārtho 'bhihitaḥ ya(smāttasmā)tastasmāditi śeṣaḥ 4,18 [======= jnys_1,3.iii: akṣarādhikaraṇam =======] oṃ akṣaramambarāntadhṛteḥ oṃ akṣaram ambarāntadhṛteḥ bbs_1,3.10 "etadvai tadakṣaraṃ gārgī'; ityatroktamakṣaraṃ brahmaivetyuktam atra sūtram- oṃ anyabhāvavyāvṛtteśceti oṃ tadidamakṣarasya brahmatvopapādanāya hetvantarābhidhāyakatayā vyākhyātaṃ bhāṣye ākṣepanivartakatayāpyato viruddhavadityādinā vyākhyāyate tathāhi nedamakṣaraṃ brahma "asthūlamanaṇvahrasvamadīrghamalohitamacchāyamatamo 'vāyvanākāśamasaṅgamarasamavāgamano 'cakṣuṣkamaprāṇamasukhama(gotra)mātramanantaramabāhyaṃ na tadaśnāti kiñcana'; ityakṣarasyāsthūlatvādiśravaṇāt nacaitadbrahmaṇaḥ sambhavati asthūlatvādipadairhi sthūlatvādiviparītam aṇutvādyabhidhānaṃ vā syāt sthūlatvādinivṛttimātraparyavasānaṃ vā ādye parasparavirodhaḥ asthūlamityanena hyaṇuparimāṇaṃ vaktavyam anaṇvityanena ca mahattvam nacobhayamekatra yujyate parasparaparihāreṇaiva vṛttidarśanāt evamahrasvamadīrghamityatrāpi virodho draṣṭavyaḥ nacaikaparimāṇopetamevotkṛṣṭāpekṣayāṇu mahaddīrghaṃ hrasvaṃ cetyucyata ityāśrayaṇena virodhaparihāraḥ ghaṭāditulyatvenāvaktavyatvāt utkṛṣṭāpakṛṣṭaparimāṇadravyāntarābhāvācca dvitīye tu niḥsvabhāvaṃ brahmetyāpannam tathāca"sarvatra prasiddhopadeśāt attā carācaragrahaṇāt rūpopanyāsācca'; ityuktavirodhaḥ syāditi tatra tāvatprathamapakṣamabhyupetya caśabdasūcitaṃ parihāramāha- ata iti anyabhāvavyāvṛtteś ca bbs_1,3.12 ato viruddhavad bhātamapi vyākhyāya tattvataḥ yojanīyaṃ harau vākyaṃ viruddhairlakṣaṇairyutam
1.3.4a
ब्रह्मैव
brahmaiva
1.3.4
4,18f. न्यायसुधा: यतो ब्रह्म विरुद्धैर्लक्षणैर्युतमेव अतो, विरुद्धवतुउक्तोभयविधविरुद्धार्थप्रतिपादकमिव, भातंउप्रतीतमपि वाक्यं तत्त्वतो व्याख्याय हरौ योजनीयम् योजयितुं शक्यमिति योजना यतो ऽम्बरान्तधृत्यादिनाक्षरस्य विष्णुत्वं निश्चितमतो विरुद्धवद्भातमपि वाक्यं तत्त्वतो व्याख्याय हरौ योजयितव्यमिति वा कथं तत्त्वतो व्याख्यानमित्यपेक्षायां विरुद्धैरिति सम्बद्धयते अथवा अत इत्यस्य पूर्वत्र सम्बन्धः यतः सुखाधिको ऽतो भूमा विष्णुरि(विष्णुरतो भूमेति विरुद्धवदिति प्रतिज्ञायां विरुद्धैरिति हेतुतया सम्बद्धयते 4,19 एतदुक्तं भवति नाक्षरस्य ब्रह्मत्वे ऽस्थूलमित्यदिवाक्यस्यानवकाशः अस्थूलादिपदैस्तद्विपरीताणुत्वाद्यभिधानमिति व्याख्यानस्याङ्गीकारात् नचैवं सति परस्परविरोध इति वाच्यम् विरुद्धधर्माणां ब्रह्मण्यवस्थानस्य श्रुत्यादिसिद्धत्वादिति 4,25 विरुद्धैर्लक्षणैर्युतं ब्रह्मेत्युक्तम् मे माता वन्ध्येतिवद्वयाहतत्वात् यदि हि महत्त्वाणुत्वादीनि विरुद्धानि कथं तर्हि तैर्युतमेकं स्यात् विरोधस्य सहानवस्थानात्मकत्वात् यदि चैकं तैर्युतं कथं तर्हि तानि विरुद्धानि स्युः सहावस्थानस्याविरोधरूपत्वादित्याशङ्कयोक्तं विवृणोति- तानीति ... तानि लिङ्गानि तदन्यत्र त्वसन्त्यपि अविरोधेन गोविन्दे सन्त्यस्थूलादिकानि च
4,18f. nyāyasudhā: yato brahma viruddhairlakṣaṇairyutameva ato, viruddhavatuuktobhayavidhaviruddhārthapratipādakamiva, bhātaṃupratītamapi vākyaṃ tattvato vyākhyāya harau yojanīyam yojayituṃ śakyamiti yojanā yato 'mbarāntadhṛtyādinākṣarasya viṣṇutvaṃ niścitamato viruddhavadbhātamapi vākyaṃ tattvato vyākhyāya harau yojayitavyamiti vā kathaṃ tattvato vyākhyānamityapekṣāyāṃ viruddhairiti sambaddhayate athavā ata ityasya pūrvatra sambandhaḥ yataḥ sukhādhiko 'to bhūmā viṣṇuri(viṣṇurato bhūmeti viruddhavaditi pratijñāyāṃ viruddhairiti hetutayā sambaddhayate 4,19 etaduktaṃ bhavati nākṣarasya brahmatve 'sthūlamityadivākyasyānavakāśaḥ asthūlādipadaistadviparītāṇutvādyabhidhānamiti vyākhyānasyāṅgīkārāt nacaivaṃ sati parasparavirodha iti vācyam viruddhadharmāṇāṃ brahmaṇyavasthānasya śrutyādisiddhatvāditi 4,25 viruddhairlakṣaṇairyutaṃ brahmetyuktam me mātā vandhyetivadvayāhatatvāt yadi hi mahattvāṇutvādīni viruddhāni kathaṃ tarhi tairyutamekaṃ syāt virodhasya sahānavasthānātmakatvāt yadi caikaṃ tairyutaṃ kathaṃ tarhi tāni viruddhāni syuḥ sahāvasthānasyāvirodharūpatvādityāśaṅkayoktaṃ vivṛṇoti- tānīti ... tāni liṅgāni tadanyatra tvasantyapi avirodhena govinde santyasthūlādikāni ca
1.3.5
न्यायसुधा: विरुद्धैर्लक्षणैर्युक्तं ब्रह्मेत्यनेनैतदस्माभिरभिप्रेतम् तान्यस्थूलादिकानि अणुत्वमहत्त्वादिकानि लिङ्गानि तस्माद्ब्रह्मणो ऽन्यत्र सहासन्त्यपि गोविन्दे ऽविरोधेनैव सहैवेति यावत् सन्तीति न पुनर्विरोधमभ्युपेत्यैकत्रावस्थानमुच्यते येन व्याघातः स्यात् इत्यवधारणार्थस्य चशब्दस्याथरः गोविन्द इत्यनेन यशोदादिप्रत्यक्षमप्यत्रार्थे प्रमाणमिति सूचयति अयमभिसन्धिः अणुत्वमहत्त्वादिकं ब्रह्मणि किं प्रमाणाभावान्नाभ्युपेयम् किंवा विरुद्धत्वात् नाद्यः "अणोरणीयानऽ; इत्याद्यागमस्योभयकार्यदर्शनानुमानस्योदाहृतप्रत्यक्षस्य च तत्र प्रमाणत्वात् द्वितीये ऽपि किं विरोधः प्रमाणेनाथ परस्परम् न प्रथमः विपरीतप्रमाणादर्शनात् द्रव्यत्वादेस्तूक्तप्रमाणविरुद्धत्वेन कालात्ययापदिष्टत्वात् 4,28 किञ्चाकाशस्य परमाणुसंयोगः किमाकाशैकदेशे वर्तते, उताकाश एव आद्ये किमेकदेशो नामावयवः, प्रदेशभेदो वा नाद्यः अनभ्युपगमात् द्वितीये किमसावाकाशस्वरूपमेवाथार्थान्तरम् आद्यो ऽन्त्ये ऽन्तर्भवति द्वितीयो ऽप्यभ्युपगमविरुद्धः औपाधिकाङ्गीकारे त्वात्माश्रयादिकम् न द्वितीयः भेरीसंयोगस्यापि तथात्वापत्तेः तथाच सर्वत्र शब्दोपलब्धिप्रसङ्गात् अतः परमाणुसंयोगार्थमाकाशो ऽणुरभ्युपगन्तव्य इति व्यभिचारश्च न द्वितीयः परस्परविरोधादन्यत्र सर्वत्र स हि सर्वत्र सहानवस्थानदर्शनाद्वा कल्पनीयः उत क्वचित् किं वा विमतिपदादन्यत्र सर्वत्र नाद्यः ब्रह्मणि श्रुत्यादिना सहावस्थानस्य दर्शनात् न द्वितीयः आकाशमनसोः परस्परपरिहारेण वर्तमानयोरपि भूतत्वमूर्तत्वयोर्विरोधाभावात् अन्यथा पृथिव्यादौ तदुभयं न स्यात् न तृतीयः नित्यत्वज्ञानत्वयोरशरीरत्वकर्तृत्वयोश्चान्यत्र सर्वत्र सहानवस्थितयोरीश्वरबुद्धावीश्वरे च समावेशाभावप्रसङ्गात् 4,31f. किञ्च संयोगादीनां प्रदेशवृत्तित्वमङ्गीकुर्वता न तावत्प्रदेशवृत्तित्वमवयववृत्तित्वमङ्गीकर्तुमुचितम् आकाशादीनां तदभावात् अन्यधर्मस्यान्यवृत्तित्वाभ्युपगमे ऽतिप्रसङ्गाच्च किन्तु स्वात्यन्ताभावसमानाधिकरणत्वमेव वक्तव्यम् तथाच भावाभावयोरन्यत्र सर्वत्र सहानवस्थितं कथं विरोधो न भवेत् दर्शनादिति चेत्समं प्रकृते ऽपि तस्मादन्यत्र सर्वत्र सहानवस्थितं कथं नाम सहावतिष्ठत इत्येवं प्रश्नमात्रमवशिष्यते तत्र वस्तुस्वभाव एव तादृश इति परिहारः न चैवमतिप्रसङ्गः प्रमाणभावाभावाभ्यां तद्व्युदासात् एवं सति वाक्यव्यवस्था न क्वाप्याश्रयणीयेति चेन्न प्रमाणस्वरूपावधारणे त्वेवमेतदित्यङ्गीकारात् अत एव न मीमांसावैयर्थ्यमिति 4,34 एवं तावदस्थूलादिपदानामणुत्वाद्यभिधायकत्वपक्षमुपादाय श्रुतेर्ब्रह्मविषयत्वमुपपादितम् इदानीं स्थूलत्वादिनिवृत्तिपरत्वे ऽपि न दाष इत्येवंपरतया सूत्रं व्याचष्टे- अन्येति अन्यवस्तुस्वभावानां स्थौल्यादीनामपाकृतिम् नारायणे श्रुतिर्वक्ति नतु तस्यास्वभावताम्
nyāyasudhā: viruddhairlakṣaṇairyuktaṃ brahmetyanenaitadasmābhirabhipretam tānyasthūlādikāni aṇutvamahattvādikāni liṅgāni tasmādbrahmaṇo 'nyatra sahāsantyapi govinde 'virodhenaiva sahaiveti yāvat santīti na punarvirodhamabhyupetyaikatrāvasthānamucyate yena vyāghātaḥ syāt ityavadhāraṇārthasya caśabdasyātharḥ govinda ityanena yaśodādipratyakṣamapyatrārthe pramāṇamiti sūcayati ayamabhisandhiḥ aṇutvamahattvādikaṃ brahmaṇi kiṃ pramāṇābhāvānnābhyupeyam kiṃvā viruddhatvāt nādyaḥ "aṇoraṇīyān'; ityādyāgamasyobhayakāryadarśanānumānasyodāhṛtapratyakṣasya ca tatra pramāṇatvāt dvitīye 'pi kiṃ virodhaḥ pramāṇenātha parasparam na prathamaḥ viparītapramāṇādarśanāt dravyatvādestūktapramāṇaviruddhatvena kālātyayāpadiṣṭatvāt 4,28 kiñcākāśasya paramāṇusaṃyogaḥ kimākāśaikadeśe vartate, utākāśa eva ādye kimekadeśo nāmāvayavaḥ, pradeśabhedo vā nādyaḥ anabhyupagamāt dvitīye kimasāvākāśasvarūpamevāthārthāntaram ādyo 'ntye 'ntarbhavati dvitīyo 'pyabhyupagamaviruddhaḥ aupādhikāṅgīkāre tvātmāśrayādikam na dvitīyaḥ bherīsaṃyogasyāpi tathātvāpatteḥ tathāca sarvatra śabdopalabdhiprasaṅgāt ataḥ paramāṇusaṃyogārthamākāśo 'ṇurabhyupagantavya iti vyabhicāraśca na dvitīyaḥ parasparavirodhādanyatra sarvatra sa hi sarvatra sahānavasthānadarśanādvā kalpanīyaḥ uta kvacit kiṃ vā vimatipadādanyatra sarvatra nādyaḥ brahmaṇi śrutyādinā sahāvasthānasya darśanāt na dvitīyaḥ ākāśamanasoḥ parasparaparihāreṇa vartamānayorapi bhūtatvamūrtatvayorvirodhābhāvāt anyathā pṛthivyādau tadubhayaṃ na syāt na tṛtīyaḥ nityatvajñānatvayoraśarīratvakartṛtvayoścānyatra sarvatra sahānavasthitayorīśvarabuddhāvīśvare ca samāveśābhāvaprasaṅgāt 4,31f. kiñca saṃyogādīnāṃ pradeśavṛttitvamaṅgīkurvatā na tāvatpradeśavṛttitvamavayavavṛttitvamaṅgīkartumucitam ākāśādīnāṃ tadabhāvāt anyadharmasyānyavṛttitvābhyupagame 'tiprasaṅgācca kintu svātyantābhāvasamānādhikaraṇatvameva vaktavyam tathāca bhāvābhāvayoranyatra sarvatra sahānavasthitaṃ kathaṃ virodho na bhavet darśanāditi cetsamaṃ prakṛte 'pi tasmādanyatra sarvatra sahānavasthitaṃ kathaṃ nāma sahāvatiṣṭhata ityevaṃ praśnamātramavaśiṣyate tatra vastusvabhāva eva tādṛśa iti parihāraḥ na caivamatiprasaṅgaḥ pramāṇabhāvābhāvābhyāṃ tadvyudāsāt evaṃ sati vākyavyavasthā na kvāpyāśrayaṇīyeti cenna pramāṇasvarūpāvadhāraṇe tvevametadityaṅgīkārāt ata eva na mīmāṃsāvaiyarthyamiti 4,34 evaṃ tāvadasthūlādipadānāmaṇutvādyabhidhāyakatvapakṣamupādāya śruterbrahmaviṣayatvamupapāditam idānīṃ sthūlatvādinivṛttiparatve 'pi na dāṣa ityevaṃparatayā sūtraṃ vyācaṣṭe- anyeti anyavastusvabhāvānāṃ sthaulyādīnāmapākṛtim nārāyaṇe śrutirvakti natu tasyāsvabhāvatām
1.3.6
4,34f. न्यायसुधा: ब्रह्मणो ऽन्यानि वस्तूनि घटादीनि तत्स्वभावभूतानि यानि स्थौल्यादीनि जडानि परतन्त्राणि कार्याणि विनाशवन्त्यणुत्वादिभिः सहानवस्थितानि च तथाविधानां स्थौल्यादीनामभावं नारायणे"अस्थूलमनणुःऽ; इत्यादिश्रुतिर्वक्ति नतु तस्य निःस्वभावत्वं येनोक्तविरोधः स्यादित्यर्थः कुत एवं श्रुतेरर्थसङ्कोचः क्रियते निःस्वभावत्वमेवार्थः किं न स्यादित्यत आह- सर्वधर्मेति 4,35 सर्वधर्मा सर्वनामा सर्वकर्मा गुणाः श्रुताः दोषाः श्रुताश्च नेत्याद्या प्रमाणं श्रुतिरत्र च
4,34f. nyāyasudhā: brahmaṇo 'nyāni vastūni ghaṭādīni tatsvabhāvabhūtāni yāni sthaulyādīni jaḍāni paratantrāṇi kāryāṇi vināśavantyaṇutvādibhiḥ sahānavasthitāni ca tathāvidhānāṃ sthaulyādīnāmabhāvaṃ nārāyaṇe"asthūlamanaṇuḥ'; ityādiśrutirvakti natu tasya niḥsvabhāvatvaṃ yenoktavirodhaḥ syādityarthaḥ kuta evaṃ śruterarthasaṅkocaḥ kriyate niḥsvabhāvatvamevārthaḥ kiṃ na syādityata āha- sarvadharmeti 4,35 sarvadharmā sarvanāmā sarvakarmā guṇāḥ śrutāḥ doṣāḥ śrutāśca netyādyā pramāṇaṃ śrutiratra ca
1.3.7
न्यायसुधा: अत्र परमेश्वरस्य सस्वभावत्वे न केवलमत्र किं नाम पूर्वोक्ताणुत्वमहात्त्वादौ चेत्यर्थः इहाच्छायमतम इत्यादेरसङ्कुचितवृत्तित्वमेव ज्ञेयम् बहुपदविषटत्वादिदं व्याख्यानं स्वशब्देन विधाय सूत्रकारः, कतिपयपदविषयं पूर्वव्याख्यानं चशब्देन समुच्चितवानिति 4,37 [======= ज्न्य्स्_1,2.विइ: वामनाधिकरणम् =======] अतःपराणि सूत्राणि भाष्य एव स्पष्टार्थानीति न तत्र वक्तव्यमस्ति परमाख्यविद्याव्याख्यां करोमीति च प्रतिज्ञातम् तदुभयसिद्धयर्थमेतत्पादाधिकरणविषयपूर्वपक्षसिद्धान्तन्यायान् सङ्ग्रहेण दर्शयति- लिङ्गमिति लिङ्गं साधारणं शब्दौ स्थानं लिङ्गमनुग्रहः पुनः शब्दा लिङ्गशब्दौ विचार्या द्विस्थिता इह
nyāyasudhā: atra parameśvarasya sasvabhāvatve na kevalamatra kiṃ nāma pūrvoktāṇutvamahāttvādau cetyarthaḥ ihācchāyamatama ityāderasaṅkucitavṛttitvameva jñeyam bahupadaviṣaṭatvādidaṃ vyākhyānaṃ svaśabdena vidhāya sūtrakāraḥ, katipayapadaviṣayaṃ pūrvavyākhyānaṃ caśabdena samuccitavāniti 4,37 [======= jnys_1,2.vii: vāmanādhikaraṇam =======] ataḥparāṇi sūtrāṇi bhāṣya eva spaṣṭārthānīti na tatra vaktavyamasti paramākhyavidyāvyākhyāṃ karomīti ca pratijñātam tadubhayasiddhayarthametatpādādhikaraṇaviṣayapūrvapakṣasiddhāntanyāyān saṅgraheṇa darśayati- liṅgamiti liṅgaṃ sādhāraṇaṃ śabdau sthānaṃ liṅgamanugrahaḥ punaḥ śabdā liṅgaśabdau vicāryā dvisthitā iha
1.3.8
बाहुल्यं लिङ्गशब्दानामनुक्तिश्च विरुद्धता अदृष्टिरन्वयाभावो विपरीतश्रुतिभ्रमः
bāhulyaṃ liṅgaśabdānāmanuktiśca viruddhatā adṛṣṭiranvayābhāvo viparītaśrutibhramaḥ
1.3.9
लिङ्गावकाशराहित्यभ्रमस्तादृग् द्वयं तथा बहुतादृक्तवमुक्तस्य विरोधो ऽर्थात् तथा गतिः समस्तमेतदित्यत्र पूर्वपक्षेषु युक्तयः
liṅgāvakāśarāhityabhramastādṛg dvayaṃ tathā bahutādṛktavamuktasya virodho 'rthāt tathā gatiḥ samastametadityatra pūrvapakṣeṣu yuktayaḥ
1.3.10
त एव बलवन्तस्तु गत्यन्तरविवर्जिताः सिद्धान्तयुक्तयो ज्ञेया दृश्यन्ते ताश्च सर्वशः
ta eva balavantastu gatyantaravivarjitāḥ siddhāntayuktayo jñeyā dṛśyante tāśca sarvaśaḥ
1.3.11
न्यायसुधा: एतच्च न्यायविवरणे स्वयमेवाचार्येण व्याख्यातमिति तत्रैवावगन्तव्यम् 4,40 सूत्रसूचितान्सिद्धान्तन्यायानभिधाय साक्षादुक्तानप्याह- मुक्तेति मुक्तोपसृप्यता प्राणादाधिक्यं सर्वतस्तथा वैलक्षण्यं स्वभावस्य प्रेक्षापूर्वक्रिया तथा
nyāyasudhā: etacca nyāyavivaraṇe svayamevācāryeṇa vyākhyātamiti tatraivāvagantavyam 4,40 sūtrasūcitānsiddhāntanyāyānabhidhāya sākṣāduktānapyāha- mukteti muktopasṛpyatā prāṇādādhikyaṃ sarvatastathā vailakṣaṇyaṃ svabhāvasya prekṣāpūrvakriyā tathā
1.3.12
अरस्य ण्यस्य चेशत्वं सूर्याद्यनुकृतिस्तथा वामनाख्या सर्वकम्पस्तच्छब्दानन्यसिद्धता
arasya ṇyasya ceśatvaṃ sūryādyanukṛtistathā vāmanākhyā sarvakampastacchabdānanyasiddhatā
1.3.13
अनामरूपता भेदस्योपजीव्यप्रमाणता सर्वैश्वर्यादिकाद्यास्ता वेदेशेन प्रदर्शिताः
anāmarūpatā bhedasyopajīvyapramāṇatā sarvaiśvaryādikādyāstā vedeśena pradarśitāḥ
1.3.14ab
न्यायसुधा: अत एव पूर्वं दृश्यन्त इत्युक्त्वात्र प्रदर्शिता इत्युक्तम् सर्वतस्तथा इत्येतत्पूर्वेणोत्तरेण च सम्बद्धयते प्राणादाधिक्यं तथा सर्वत आधिक्यमिति स्वभावस्य सर्वतो वैलक्षण्यं तथाम्बरान्तधृत्यादीति प्रेक्षापूर्वक्रिया तथेति तथाशब्द उत्तरत्र सम्बध्यते तेनापहतपाप्मत्वादीनां ग्रहणम् सूर्याद्यनुकृतिस्तथा सर्वप्रकाशकत्वम् तच्छब्दानन्यसिद्धतेति ज्योतिःशब्दस्यान्यत्रासम्भव इत्यर्थः उपजीव्यं प्रमाणं यस्यासौ तथोक्तस्तस्य भाव उपजीव्यप्रमाणता ता इति सिद्धान्तयुक्तयः 4,42 नन्वत्र पादे चतुर्दशाधिकरणानि भाष्यादवगम्यन्ते विषयाः पूर्वपक्षन्यायाः सिद्धान्तन्यायाश्चात्र द्वादशैवोक्ताः न च विषयादिना विनाधिकरणं सम्भवति तत्कथमेतदिति चेत् इत्थम् "तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवातऽ"शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हिऽ; इत्येतदधिकरणद्वयं न समन्वयसमर्थनार्थम् किं नाम देवादीनां वेदविद्याधिकारसमर्थनार्थमाद्यम् द्वितीयं तु त्रैवर्णिकव्यतिरिक्तानां तदभावसमर्थनाथर्मित्येतज्ज्ञापयितुमेतदधिकरणद्वयविषयविषयाद्यनुक्तिः अन्यथा तत्रापि समन्वयसम्बन्धान्वेषणेन शिष्याणां वृथा प्रयासः प्रसज्येत 4,44 नन्वेतद्द्वयमत्र न विचारणीयम् असङ्गतत्वात् तथाहि सङ्गतिस्तावद्द्विविधा भवति अन्तर्भावलक्षणाऽनन्तर्यलक्षणा च तत्राद्या तावदनयोरधिकरणयोर्न सम्भवति समन्वयलक्षणे प्रथमाध्याये ऽनन्तर्भावस्य भवद्भिरेवोक्तत्वात् अध्यायानन्तर्भूतयोश्च पादान्तर्भावासम्भवात् उत्तरापि षोढा भवति प्रसङ्गोपोद्घातावसरप्राप्तिकारणकार्यत्वैककार्यत्वभेदात् तत्र न तावत्प्रथमात्रास्ति स्मारकाभावात् न द्वितीया विनैव तेन प्रकृतसिद्धेः न तृतीया समन्वयशेषेणावरुद्धत्वात् न चतुर्थी उत्तरं प्रबन्धं प्रति कारणत्वानुपलम्भात् न पञ्चमी पूर्वप्रबन्धकार्यत्वादर्शनात् नापि षष्ठी पूर्वेणानेनोत्तरेण चैकस्याजननात् तस्मादिदं नेहावकाशमर्हतीत्यत आह- अधिकारश्चेति अधिकारश्च तद्धानिः प्रसङ्गादेव चिन्तितौ
nyāyasudhā: ata eva pūrvaṃ dṛśyanta ityuktvātra pradarśitā ityuktam sarvatastathā ityetatpūrveṇottareṇa ca sambaddhayate prāṇādādhikyaṃ tathā sarvata ādhikyamiti svabhāvasya sarvato vailakṣaṇyaṃ tathāmbarāntadhṛtyādīti prekṣāpūrvakriyā tatheti tathāśabda uttaratra sambadhyate tenāpahatapāpmatvādīnāṃ grahaṇam sūryādyanukṛtistathā sarvaprakāśakatvam tacchabdānanyasiddhateti jyotiḥśabdasyānyatrāsambhava ityarthaḥ upajīvyaṃ pramāṇaṃ yasyāsau tathoktastasya bhāva upajīvyapramāṇatā tā iti siddhāntayuktayaḥ 4,42 nanvatra pāde caturdaśādhikaraṇāni bhāṣyādavagamyante viṣayāḥ pūrvapakṣanyāyāḥ siddhāntanyāyāścātra dvādaśaivoktāḥ na ca viṣayādinā vinādhikaraṇaṃ sambhavati tatkathametaditi cet ittham "taduparyapi bādarāyaṇaḥ sambhavāt'"śugasya tadanādaraśravaṇāttadādravaṇātsūcyate hi'; ityetadadhikaraṇadvayaṃ na samanvayasamarthanārtham kiṃ nāma devādīnāṃ vedavidyādhikārasamarthanārthamādyam dvitīyaṃ tu traivarṇikavyatiriktānāṃ tadabhāvasamarthanātharmityetajjñāpayitumetadadhikaraṇadvayaviṣayaviṣayādyanuktiḥ anyathā tatrāpi samanvayasambandhānveṣaṇena śiṣyāṇāṃ vṛthā prayāsaḥ prasajyeta 4,44 nanvetaddvayamatra na vicāraṇīyam asaṅgatatvāt tathāhi saṅgatistāvaddvividhā bhavati antarbhāvalakṣaṇā'nantaryalakṣaṇā ca tatrādyā tāvadanayoradhikaraṇayorna sambhavati samanvayalakṣaṇe prathamādhyāye 'nantarbhāvasya bhavadbhirevoktatvāt adhyāyānantarbhūtayośca pādāntarbhāvāsambhavāt uttarāpi ṣoḍhā bhavati prasaṅgopodghātāvasaraprāptikāraṇakāryatvaikakāryatvabhedāt tatra na tāvatprathamātrāsti smārakābhāvāt na dvitīyā vinaiva tena prakṛtasiddheḥ na tṛtīyā samanvayaśeṣeṇāvaruddhatvāt na caturthī uttaraṃ prabandhaṃ prati kāraṇatvānupalambhāt na pañcamī pūrvaprabandhakāryatvādarśanāt nāpi ṣaṣṭhī pūrveṇānenottareṇa caikasyājananāt tasmādidaṃ nehāvakāśamarhatītyata āha- adhikāraśceti adhikāraśca taddhāniḥ prasaṅgādeva cintitau
1.3.14cd
न्यायसुधा: अन्तर्भावलक्षणसङ्गत्यभावे ऽपि देवानां वेदविद्याधिकारः तदभावः शूद्रादीनामत्र प्रसङ्गादेव चिन्तितौ प्रसङ्गश्च मनुष्याधिकारत्वादिति पूर्वसूत्रोक्त्योपोद्बलित इति भावः नच प्रसक्तानुप्रसक्तविचन्तने ऽतिप्रसङ्गः प्रयोजनभावाभावाभ्यां व्यवस्थानात् प्रकृते च"विश्वेदेवा उपासतेऽ; इत्युक्तोपपन्नत्वादिकं प्रयोजनमस्ति 4,50 ननु चिन्तिताविति कथम् विप्रतिषेधे परं कार्यमिति स्त्रीलिङ्गेन भाव्यम् मैवम् इतामौ विषयावित्यध्याहारम् 4,58 [======= ज्न्य्स्_1,3.विइइ: देवत्वाधिकरणम् =======] अत्र देवानां वेदविद्याधिकाराक्षेपार्थं सूत्रद्वयम्"मध्वादिष्वसम्भवादनधिकारं जैमिनिःऽ"ज्योतिषि भावाच्चऽ; इति तस्यार्थः न देवा वैदिकोपासनादावधिक्रियन्ते तान्प्रति वैदिकविधेरभावात् "आत्मानमुपासीतऽ; इत्यादिविधिरेव तान्विषयीकरोतीति चेन्न विकल्पानुपपत्तेः तथाहि किं तेषां सर्ववेदोक्तोपासनादावधिकारः किं वा क्वचित् नाद्यः सर्वत्र तेषां नियोज्यत्वाभावात् तत्साध्यफलकामो हि तत्र नियुज्यते फलं च तदुच्यते यदप्राप्तमननुष्ठितसाधनं च नच सर्वोपासनादिफले देवानां कामः सम्भवति मध्वाद्युपासनानां देवतापदप्राप्तिफलत्वात् तस्य च तैः प्राप्तत्वात् सर्वज्ञत्वेनोपासनासाध्यज्ञानस्यापि नित्यसिद्धत्वात् अत एव न द्वितीयः किञ्च जैमिनिरप्येवं मन्यत इति 4,59 एवमवान्तरफलस्य परमप्रयोजनस्य च पदादेः प्राप्तत्वेन विधेरसम्भवाज्जैमिनिवचनाच्च देवानामनधिकार इति प्राप्ते तत्प्रतिविधानार्थं सूत्रम् ओं भावं तु बादरायणो ऽस्ति हीति ओं तत्फलाय विधिः सिद्धे चोपासाया निराकृतः
nyāyasudhā: antarbhāvalakṣaṇasaṅgatyabhāve 'pi devānāṃ vedavidyādhikāraḥ tadabhāvaḥ śūdrādīnāmatra prasaṅgādeva cintitau prasaṅgaśca manuṣyādhikāratvāditi pūrvasūtroktyopodbalita iti bhāvaḥ naca prasaktānuprasaktavicantane 'tiprasaṅgaḥ prayojanabhāvābhāvābhyāṃ vyavasthānāt prakṛte ca"viśvedevā upāsate'; ityuktopapannatvādikaṃ prayojanamasti 4,50 nanu cintitāviti katham vipratiṣedhe paraṃ kāryamiti strīliṅgena bhāvyam maivam itāmau viṣayāvityadhyāhāram 4,58 [======= jnys_1,3.viii: devatvādhikaraṇam =======] atra devānāṃ vedavidyādhikārākṣepārthaṃ sūtradvayam"madhvādiṣvasambhavādanadhikāraṃ jaiminiḥ'"jyotiṣi bhāvācca'; iti tasyārthaḥ na devā vaidikopāsanādāvadhikriyante tānprati vaidikavidherabhāvāt "ātmānamupāsīta'; ityādividhireva tānviṣayīkarotīti cenna vikalpānupapatteḥ tathāhi kiṃ teṣāṃ sarvavedoktopāsanādāvadhikāraḥ kiṃ vā kvacit nādyaḥ sarvatra teṣāṃ niyojyatvābhāvāt tatsādhyaphalakāmo hi tatra niyujyate phalaṃ ca taducyate yadaprāptamananuṣṭhitasādhanaṃ ca naca sarvopāsanādiphale devānāṃ kāmaḥ sambhavati madhvādyupāsanānāṃ devatāpadaprāptiphalatvāt tasya ca taiḥ prāptatvāt sarvajñatvenopāsanāsādhyajñānasyāpi nityasiddhatvāt ata eva na dvitīyaḥ kiñca jaiminirapyevaṃ manyata iti 4,59 evamavāntaraphalasya paramaprayojanasya ca padādeḥ prāptatvena vidherasambhavājjaiminivacanācca devānāmanadhikāra iti prāpte tatpratividhānārthaṃ sūtram oṃ bhāvaṃ tu bādarāyaṇo 'sti hīti oṃ tatphalāya vidhiḥ siddhe copāsāyā nirākṛtaḥ
1.3.15
यतो जैमिनिनान्यार्थमसिद्धे ऽर्थे विधिस्तथा विद्याधिराजस्य मतमविरोधस्तयोस्ततः
yato jaimininānyārthamasiddhe 'rthe vidhistathā vidyādhirājasya matamavirodhastayostataḥ
Adhyāya 1 (cont. 26)
1.3.16
न्यायसुधा: तत्र यत्पूर्वपक्षिणोदाहृतं जैमिनिवचनं तस्य परिहारो नास्ति तत्किं भगवन्मतविरुद्धत्वेनाप्रमाणमेव प्रतिपत्तव्यमिति मैवम् भिन्नविषयत्वेन विरोधाभावादित्याह- तत्फलायेति तदिति "वसूनामेवैको भूत्वाऽ; इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धं परामृशति सिद्धे ज्ञाते ब्रह्मस्वरूपे, विषयसप्तमीयम् उपासाया विधिरिति सम्बन्धः अन्यार्थं फलान्तरार्थम् तथा असिद्धे ऽर्थे विधिरुपासाया इत्यत्राप्यनुवर्तते अत्रेतिशब्दाध्याहारेण मतमिति योज्यम् तयोमर्तयोः 4,61 ननु किं तदन्यफलं कथं च सर्वज्ञानामसिद्धो ऽथरः येन देवानामप्युपासनाविधानोपपत्तिरित्यत आह- मोक्ष इति मोक्षे फलविशेषो ऽस्ति नच सर्वं प्रकाशते सर्वदा तेन देवानामपि युक्ता ह्युपासना
nyāyasudhā: tatra yatpūrvapakṣiṇodāhṛtaṃ jaiminivacanaṃ tasya parihāro nāsti tatkiṃ bhagavanmataviruddhatvenāpramāṇameva pratipattavyamiti maivam bhinnaviṣayatvena virodhābhāvādityāha- tatphalāyeti taditi "vasūnāmevaiko bhūtvā'; ityādiśrutiprasiddhaṃ parāmṛśati siddhe jñāte brahmasvarūpe, viṣayasaptamīyam upāsāyā vidhiriti sambandhaḥ anyārthaṃ phalāntarārtham tathā asiddhe 'rthe vidhirupāsāyā ityatrāpyanuvartate atretiśabdādhyāhāreṇa matamiti yojyam tayomartayoḥ 4,61 nanu kiṃ tadanyaphalaṃ kathaṃ ca sarvajñānāmasiddho 'tharḥ yena devānāmapyupāsanāvidhānopapattirityata āha- mokṣa iti mokṣe phalaviśeṣo 'sti naca sarvaṃ prakāśate sarvadā tena devānāmapi yuktā hyupāsanā
1.3.17
न्यायसुधा: यच्च प्रकाशते, न तत्सर्वदा तेन तदुभयार्थम् हिशब्दो यस्मादित्यर्थे ननु सर्वज्ञानां सर्वं न प्रकाशत इति विप्रतिषिद्धम् मैवम् परमेश्वरव्यतिरिक्तानां सर्वज्ञत्वासिद्धेरित्याह- नित्यमिति नित्यं वृद्धिक्षयापेतं विष्णोः पूर्णं तु वेदनम् स्पष्टातिस्पष्टविशदं ब्रह्मणो ऽशेषवस्तुगम्
nyāyasudhā: yacca prakāśate, na tatsarvadā tena tadubhayārtham hiśabdo yasmādityarthe nanu sarvajñānāṃ sarvaṃ na prakāśata iti vipratiṣiddham maivam parameśvaravyatiriktānāṃ sarvajñatvāsiddherityāha- nityamiti nityaṃ vṛddhikṣayāpetaṃ viṣṇoḥ pūrṇaṃ tu vedanam spaṣṭātispaṣṭaviśadaṃ brahmaṇo 'śeṣavastugam
1.3.18ab
अन्येषां क्रमशो ज्ञानं मितवस्तुगतं सदा
anyeṣāṃ kramaśo jñānaṃ mitavastugataṃ sadā
1.3.18cd
4,62 न्यायसुधा: पूर्णम् अशेषार्थविषयम् तुशब्दो ऽवधारणे, विष्णोरेवेति सम्बध्यते स्पष्टातिस्पष्टविषयमिति निरतिशयस्पष्टमित्यर्थः ननु स्पष्टता नाम ज्ञानस्य विशेषविषयता सा च पूर्णमित्यनेनैव गता मैवम् अपरोक्षत्वादिवत्स्पष्टताया विषयानपेक्षज्ञानधर्मत्वाङ्गीकारात् तस्य चानुभवसिद्धत्वात् ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य अशेषवस्तुगं परब्रह्मातिरिक्ताशेषवस्तुविषयम् अत्राप्येवेति सम्बद्धयते नतु सर्वार्थविषयत्वाद्युक्तविशेषणोपेतमित्यर्थः अत्र ब्रह्मसंवेदनस्य पृथगुक्तिः कैमुत्यार्थम् विष्णुसंवेदनोक्तिस्तु सर्वविषयत्वस्य विष्णुज्ञानलक्षणत्वेनेतरेषां तदसम्भावितमिति सूचयितुम् मितवस्तुगतं परमेश्वरातिरिक्तकतिपयार्थविषयम् एतेन भावमिति सूत्रं व्याख्यातं भवति अत्र च"यावत्सेवाऽ; इत्यादिभाष्योदाहृतं वचनं प्रमाणमिति ननु जैमिनिभगवन्मतयोरविरोध इति न युक्तम् जैमिनिर्हि श्रुतफलाद्यतिरिक्तं फलादिकं विद्यानामस्तीति वा मन्यते नास्तीति वा आद्ये कथमनधिकारं ब्रूयात् द्वितीये तु कथं न विरोध इति चेन्न भगवतः सूत्रकारस्याशेषविशेषज्ञत्वेन विशदं वचनम् जैमिनिस्तु सामान्यवेदी फलान्तरादिकमजानन्न निराकुवर्न्यथाश्रुतमङ्गीकृत्यानधिकारमुक्तवानित्यविरोधोपपत्तेरित्याह- इत्यादय इति इत्यादयो विशेषास्तु सदा विद्यापतेर्हृदि
4,62 nyāyasudhā: pūrṇam aśeṣārthaviṣayam tuśabdo 'vadhāraṇe, viṣṇoreveti sambadhyate spaṣṭātispaṣṭaviṣayamiti niratiśayaspaṣṭamityarthaḥ nanu spaṣṭatā nāma jñānasya viśeṣaviṣayatā sā ca pūrṇamityanenaiva gatā maivam aparokṣatvādivatspaṣṭatāyā viṣayānapekṣajñānadharmatvāṅgīkārāt tasya cānubhavasiddhatvāt brahmaṇo hiraṇyagarbhasya aśeṣavastugaṃ parabrahmātiriktāśeṣavastuviṣayam atrāpyeveti sambaddhayate natu sarvārthaviṣayatvādyuktaviśeṣaṇopetamityarthaḥ atra brahmasaṃvedanasya pṛthaguktiḥ kaimutyārtham viṣṇusaṃvedanoktistu sarvaviṣayatvasya viṣṇujñānalakṣaṇatvenetareṣāṃ tadasambhāvitamiti sūcayitum mitavastugataṃ parameśvarātiriktakatipayārthaviṣayam etena bhāvamiti sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati atra ca"yāvatsevā'; ityādibhāṣyodāhṛtaṃ vacanaṃ pramāṇamiti nanu jaiminibhagavanmatayoravirodha iti na yuktam jaiminirhi śrutaphalādyatiriktaṃ phalādikaṃ vidyānāmastīti vā manyate nāstīti vā ādye kathamanadhikāraṃ brūyāt dvitīye tu kathaṃ na virodha iti cenna bhagavataḥ sūtrakārasyāśeṣaviśeṣajñatvena viśadaṃ vacanam jaiministu sāmānyavedī phalāntarādikamajānanna nirākuvarnyathāśrutamaṅgīkṛtyānadhikāramuktavānityavirodhopapatterityāha- ityādaya iti ityādayo viśeṣāstu sadā vidyāpaterhṛdi
1.3.19
जैमिन्याद्यास्तु सामान्यवेत्तृत्वात् तत् तथावदन् विद्येशमतमेतस्मान्नैव सद्भिर्विरुद्धयते
jaiminyādyāstu sāmānyavettṛtvāt tat tathāvadan vidyeśamatametasmānnaiva sadbhirviruddhayate
1.4.1a
न्यायसुधा: मोक्ष इत्युक्तपरामर्शार्थ इतिशब्दः तुशब्दो विद्यापतेस्तु इति योज्यः हृदि वर्तन्ते तस्मादसौ विशदमवादीदिति शेषः तत देवतानधिकारादिकम् तथेति संमुग्धमित्यर्थः अस्याप्युपपादनाय नित्यमित्यादिपूवर्वाक्यमनुसन्धेयम् विद्येशेत्युपसंहारः अयं न्यायो ऽन्यत्राप्यनुसन्धेय इति ज्ञापयितुमित्यादय इत्रत जैमिन्याद्या इति सद्भिरिति चोक्तमिति इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ तृतीयः पादो ऽयं प्रथमविषये पर्यवसितः इति श्रीमन्न्यासुधायां प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः अध्यय 1, पद 4 [======= ज्न्य्स्_1,4.इ: आनुमानिकाधिकरणम् =======] 4,67 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां आनुमानिकाधिकरणम् अन्यत्रैव प्रसिद्धशब्दसमन्वयप्रतिपादनं पादार्थ इति भाष्यात्परिशेषाद्वा सिद्धम् अन्यत्र प्रसिद्धेभ्यो ऽन्यत्रैव प्रसिद्धानां विवेकश्च भाष्य एवोपपादित इति नेहोच्यते ओं आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च ओं आनुमानिकम् अप्य् एकेषाम् इति चेन् न शरीर-रूपक-विन्यस्त-गृहीतेर् दर्शयति च ब्ब्स्_1,4.1 न्यायसुधा: अत्र"महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परःऽ; इति वाक्यमुदाहृत्य, अव्यक्तशब्दं परं ब्रह्मैवेत्युपपादितम् तत्र यदुक्तं पूर्वपक्षिणा"अव्यक्तं चेत्परं ब्रह्म तदा तस्य पुरुषादवरत्वं प्राप्नोति नच तद्युक्तम् सकलश्रुत्यादिविरोधातऽ; इति तत्परिहारार्थं सूत्रम् तदधीनत्वादर्थवदिति तदधीनत्वाद् अर्थवत् ब्ब्स्_1,4.3 तस्यार्थं विवृणोति- दुःखीति दुःखिबद्धावराद्यास्तु तदधीनत्वहेतुतः शब्दा ब्रह्मणि वर्तन्ते
nyāyasudhā: mokṣa ityuktaparāmarśārtha itiśabdaḥ tuśabdo vidyāpatestu iti yojyaḥ hṛdi vartante tasmādasau viśadamavādīditi śeṣaḥ tata devatānadhikārādikam tatheti saṃmugdhamityarthaḥ asyāpyupapādanāya nityamityādipūvarvākyamanusandheyam vidyeśetyupasaṃhāraḥ ayaṃ nyāyo 'nyatrāpyanusandheya iti jñāpayitumityādaya itrata jaiminyādyā iti sadbhiriti coktamiti iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyārthavivṛtau tṛtīyaḥ pādo 'yaṃ prathamaviṣaye paryavasitaḥ iti śrīmannyāsudhāyāṃ prathamādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ adhyaya 1, pada 4 [======= jnys_1,4.i: ānumānikādhikaraṇam =======] 4,67 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ ānumānikādhikaraṇam anyatraiva prasiddhaśabdasamanvayapratipādanaṃ pādārtha iti bhāṣyātpariśeṣādvā siddham anyatra prasiddhebhyo 'nyatraiva prasiddhānāṃ vivekaśca bhāṣya evopapādita iti nehocyate oṃ ānumānikamapyekeṣāmiti cenna śarīrarūpakavinyastagṛhīterdarśayati ca oṃ ānumānikam apy ekeṣām iti cen na śarīra-rūpaka-vinyasta-gṛhīter darśayati ca bbs_1,4.1 nyāyasudhā: atra"mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ'; iti vākyamudāhṛtya, avyaktaśabdaṃ paraṃ brahmaivetyupapāditam tatra yaduktaṃ pūrvapakṣiṇā"avyaktaṃ cetparaṃ brahma tadā tasya puruṣādavaratvaṃ prāpnoti naca tadyuktam sakalaśrutyādivirodhāt'; iti tatparihārārthaṃ sūtram tadadhīnatvādarthavaditi tadadhīnatvād arthavat bbs_1,4.3 tasyārthaṃ vivṛṇoti- duḥkhīti duḥkhibaddhāvarādyāstu tadadhīnatvahetutaḥ śabdā brahmaṇi vartante
1.4.1d
-च् न्यायसुधा: अव्यक्तग्रहणमुपलक्षणम् यत्र वाक्ये सर्वेश्वरत्वविरोधि दुःखित्वादिकं प्रतीयते"जीवा एव तु दुःखिनःऽ,"योनिमन्ये प्रपद्यन्तेऽ; इत्यादौ, तस्य सर्वस्यापि समन्वयो ऽत्र प्रतिपाद्यत इत्यतो दुःख्यादग्रहणम् नाव्यक्तादिशब्दानां ब्रह्मपरत्वे ऽप्यवरत्वादिप्राप्त्या सर्वमानविरोधो ऽस्ति यतः स्वस्मिन्नवरत्वाद्यभावे ऽपि तद्वतां प्रधानादीनां ब्रह्माधीनत्वेन हेतुना दुःखी,बद्धः,अवरः, इत्याद्या अपि शब्दा ब्रह्मणि वर्तन्त इत्यङ्गीकृतम् एतदुक्तं भवति दुःख्यादिशब्दबलादेव हि दुःखित्वादिप्राप्तिः ततश्च प्रमाणविरोधो वाच्यः नच दुःख्यादिशब्दो नियमेन दुःखादिसमवायस्य वाचकः किन्तु तदस्यास्तीति तत्सम्बन्धमात्रस्य सम्बन्धश्च समवाय इव स्वाम्यमपि भवति "तत्र निरनिष्यो निरवद्यःऽ"नामानि सर्वाणि यमाविशन्तिऽ; इति निरवकाशश्रुतिद्वयान्यथानुपपत्त्या दुःखादिनियन्तृत्वेन दुःख्यादिशब्दप्रवृत्तिरित्यङ्गीकारे कानुपपत्तिरिति 4,71 भवत्वेवं तद्धितान्तेषु गतिः कृदन्तेषु बद्धादिशब्देषु रूढेषु चावरादिशब्देषु कथम् इत्थम् बद्धशब्दस्य बन्धं प्रति कर्मत्वं प्रवृत्तिनिमित्तम् तद्यस्यास्ति तत्र स शब्दो वर्तते यस्यास्तीति च सम्बन्धमात्रमुच्यते सम्बन्धविशेषे प्रमाणाभावात् एवं कारकान्तरवाचिष्वपि द्रष्टव्यम् अवरादिशब्दा अपि अवरत्वादिनिमित्ताधीनप्रवृत्तय एवमेव योज्याः किञ्च"प्रातिपदिकाद्धात्वर्थःऽ; इति ण्यन्तेभ्यः पचाद्यचि विहिते सुलभैवावरादिशब्दप्रवृत्तिः स्यादेषा व्याख्या, यत्र शब्दतो ऽवरत्वादिप्रतीतिः यत्र पुनः"अव्यक्तात्पुरुषः पर इत्यादावर्थादवत्वादिप्राप्तिस्तत्र कथम् नहि शब्दवदुपपत्तिर्व्याख्यानमर्हति उच्यते अव्यक्तादिति पञ्चम्या हि पुरुषगतं परत्वं प्रति अव्यक्तस्यावधित्वमस्तीत्येतावदेव लभ्यते नच"तदस्यास्तिऽ; इत्यनेन समवाय एव प्राप्नोतीति नियमो ऽस्ति तत्स्वामित्वेनाप्युपपत्तेः ततश्च यद्गतं परत्वं प्रति अवधित्वं तस्यावरत्वमर्थादापद्यताम् परगतं तु यत्स्वामिकं तस्यावरत्वादिकं प्रति स्वाम्यमेवार्थादापद्यत इति न कश्चिद्विरोधः 4,76 स्यादेतत् यद्यपि तदस्यास्तीति सम्बन्धसामान्यं दुःख्यादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमुच्यते तथापि समवायादिरेव न स्वामित्वम् प्रयोगानुसारित्वात्कृत्तद्धितसमासानाम् प्रयोगश्च समवायादिनिमित्त एव दृश्यते न स्वामित्वनिमित्तः अत एव"तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुबऽ; इतीतिकरणो विविक्षितार्थो निबद्धः तस्मान्न तदधीनत्वहेतुतो दुःख्यादिशब्दानां ब्रह्मणि प्रवृत्तिः इत्यतो ऽस्ति तदधीनत्वनिमित्तो ऽपि प्रयोग इत्याह- राज्ञीति ... राज्ञि यद्वत् पराजयः
-c nyāyasudhā: avyaktagrahaṇamupalakṣaṇam yatra vākye sarveśvaratvavirodhi duḥkhitvādikaṃ pratīyate"jīvā eva tu duḥkhinaḥ',"yonimanye prapadyante'; ityādau, tasya sarvasyāpi samanvayo 'tra pratipādyata ityato duḥkhyādagrahaṇam nāvyaktādiśabdānāṃ brahmaparatve 'pyavaratvādiprāptyā sarvamānavirodho 'sti yataḥ svasminnavaratvādyabhāve 'pi tadvatāṃ pradhānādīnāṃ brahmādhīnatvena hetunā duḥkhī,baddhaḥ,avaraḥ, ityādyā api śabdā brahmaṇi vartanta ityaṅgīkṛtam etaduktaṃ bhavati duḥkhyādiśabdabalādeva hi duḥkhitvādiprāptiḥ tataśca pramāṇavirodho vācyaḥ naca duḥkhyādiśabdo niyamena duḥkhādisamavāyasya vācakaḥ kintu tadasyāstīti tatsambandhamātrasya sambandhaśca samavāya iva svāmyamapi bhavati "tatra niraniṣyo niravadyaḥ'"nāmāni sarvāṇi yamāviśanti'; iti niravakāśaśrutidvayānyathānupapattyā duḥkhādiniyantṛtvena duḥkhyādiśabdapravṛttirityaṅgīkāre kānupapattiriti 4,71 bhavatvevaṃ taddhitānteṣu gatiḥ kṛdanteṣu baddhādiśabdeṣu rūḍheṣu cāvarādiśabdeṣu katham ittham baddhaśabdasya bandhaṃ prati karmatvaṃ pravṛttinimittam tadyasyāsti tatra sa śabdo vartate yasyāstīti ca sambandhamātramucyate sambandhaviśeṣe pramāṇābhāvāt evaṃ kārakāntaravāciṣvapi draṣṭavyam avarādiśabdā api avaratvādinimittādhīnapravṛttaya evameva yojyāḥ kiñca"prātipadikāddhātvarthaḥ'; iti ṇyantebhyaḥ pacādyaci vihite sulabhaivāvarādiśabdapravṛttiḥ syādeṣā vyākhyā, yatra śabdato 'varatvādipratītiḥ yatra punaḥ"avyaktātpuruṣaḥ para ityādāvarthādavatvādiprāptistatra katham nahi śabdavadupapattirvyākhyānamarhati ucyate avyaktāditi pañcamyā hi puruṣagataṃ paratvaṃ prati avyaktasyāvadhitvamastītyetāvadeva labhyate naca"tadasyāsti'; ityanena samavāya eva prāpnotīti niyamo 'sti tatsvāmitvenāpyupapatteḥ tataśca yadgataṃ paratvaṃ prati avadhitvaṃ tasyāvaratvamarthādāpadyatām paragataṃ tu yatsvāmikaṃ tasyāvaratvādikaṃ prati svāmyamevārthādāpadyata iti na kaścidvirodhaḥ 4,76 syādetat yadyapi tadasyāstīti sambandhasāmānyaṃ duḥkhyādiśabdapravṛttinimittamucyate tathāpi samavāyādireva na svāmitvam prayogānusāritvātkṛttaddhitasamāsānām prayogaśca samavāyādinimitta eva dṛśyate na svāmitvanimittaḥ ata eva"tadasyāstyasminniti matub'; itītikaraṇo vivikṣitārtho nibaddhaḥ tasmānna tadadhīnatvahetuto duḥkhyādiśabdānāṃ brahmaṇi pravṛttiḥ ityato 'sti tadadhīnatvanimitto 'pi prayoga ityāha- rājñīti ... rājñi yadvat parājayaḥ
1.4.2ab
न्यायसुधा: भृत्यसमवेतस्य पराजयस्य राजाधीनत्वेन यथा राज्ञि पराजयः पराजयनिमित्तकः पराजयीतिशब्दो वर्तते पराजयी भद्रसेन इति तथेत्यर्थः किञ्च स्वाम्यसम्बन्धेन मतुबर्थाप्रवृत्तौ गोमान्देवदत्त इत्यादिकमपि न स्यात् 4,78 एतदेव विवृणोति- स्वातन्त्र्यमिति स्वातन्त्र्यं तद्गतत्वं च शब्दवृत्तेर्हि कारणम्
nyāyasudhā: bhṛtyasamavetasya parājayasya rājādhīnatvena yathā rājñi parājayaḥ parājayanimittakaḥ parājayītiśabdo vartate parājayī bhadrasena iti tathetyarthaḥ kiñca svāmyasambandhena matubarthāpravṛttau gomāndevadatta ityādikamapi na syāt 4,78 etadeva vivṛṇoti- svātantryamiti svātantryaṃ tadgatatvaṃ ca śabdavṛtterhi kāraṇam
1.4.2c
न्यायसुधा: यस्मात् प्रवृत्तिनिमित्तानां दुःखादीनां तद्गतत्वमिव परगतेषु स्वातन्त्र्यमपि दुःख्यादिशब्दप्रवृत्तेः कारणम् अनुशासनप्रयोगयोरुभयत्र साम्यात् तस्माद्दुःख्यादिशब्दा अपि उक्तार्थापत्तिबलात्तदधीनत्वहेतुतो ब्रह्मणि वर्तन्त इति सम्बन्धः 4,79 अस्तु स्वातन्त्र्यमपि शब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् किं त्वमुख्यमेव तत्र प्रयोगस्याप्रचुरत्वात् प्रयोगप्राचुर्यात्तद्गतत्वमेव मुख्यम् तथाच दुःख्यादिशब्दानां जीवादिष्वेव मुख्यत्वाद्ब्रह्मण्यमुख्यत्वात्"तत्तु समन्वयातऽ; इत्यनुपपन्नमित्यत आह- स्वातन्त्र्यमिति स्वातन्त्र्यं तत्र मुख्यं स्यात्
nyāyasudhā: yasmāt pravṛttinimittānāṃ duḥkhādīnāṃ tadgatatvamiva paragateṣu svātantryamapi duḥkhyādiśabdapravṛtteḥ kāraṇam anuśāsanaprayogayorubhayatra sāmyāt tasmādduḥkhyādiśabdā api uktārthāpattibalāttadadhīnatvahetuto brahmaṇi vartanta iti sambandhaḥ 4,79 astu svātantryamapi śabdapravṛttinimittam kiṃ tvamukhyameva tatra prayogasyāpracuratvāt prayogaprācuryāttadgatatvameva mukhyam tathāca duḥkhyādiśabdānāṃ jīvādiṣveva mukhyatvādbrahmaṇyamukhyatvāt"tattu samanvayāt'; ityanupapannamityata āha- svātantryamiti svātantryaṃ tatra mukhyaṃ syāt
1.4.2d
न्यायसुधा: तत्र स्वातन्त्र्यतद्गतत्वयोर्मध्ये स्वातन्त्र्यमेव मुख्यं शब्दप्रवृत्तिनिमित्तं स्यात् नतु तद्गतत्वमित्यर्थः 4,80 स्वातन्त्र्यमपि शब्दप्रवृत्तिकारणमिति मुख्यमिति च क्रमेण प्रतिज्ञातम् तत्क्रमेणैवोपपिपादयिषुः स्वातन्त्र्यस्य कारणत्वानभ्युपगमे बादकमाह- कुत इति ... कुतो राज्ञि जयो ऽन्यथा
nyāyasudhā: tatra svātantryatadgatatvayormadhye svātantryameva mukhyaṃ śabdapravṛttinimittaṃ syāt natu tadgatatvamityarthaḥ 4,80 svātantryamapi śabdapravṛttikāraṇamiti mukhyamiti ca krameṇa pratijñātam tatkrameṇaivopapipādayiṣuḥ svātantryasya kāraṇatvānabhyupagame bādakamāha- kuta iti ... kuto rājñi jayo 'nyathā
1.4.3
न्यायसुधा: अन्यथा स्वातन्त्र्यस्य शब्दप्रवृत्तिकारणत्वाभावे, राज्ञि जयो जयनिमित्तको जयिशब्दः कुतः कथम् स्वधामोपविष्ये राज्ञि जयः कुतः, न कुतो ऽपि यतः, इत्यर्थः जयस्य राजगतत्वाभावात्स्वातन्त्र्यमपि यदि शब्दप्रवृत्तिनिमित्तं न स्यात् तदा निमित्ताभावाद्राज्ञि जयिशब्दप्रवृत्तिर्न स्यात् न चैवम् तस्मात्स्वातन्त्र्यमपि कारणमङ्गीकरणीयमिति लक्षणया प्रयोगो ऽस्त्विति चेन्न तदस्यास्तीति निमित्तसाम्यात् अन्यथा वैपरीत्यस्याप्यापातात् पराजयस्य प्रकृतत्वे ऽपि जयग्रहणं व्याप्त्यर्थम् 4,82 स्वातन्त्र्यस्य मुख्यकारणत्वमुपपादयति- न हीति नहि भृत्यस्य विजयिशब्दस्तावत् प्रयुज्यते यावद् राज्ञ्यन्यगत्वे ऽपि स्वातन्त्र्याभासमात्रतः
nyāyasudhā: anyathā svātantryasya śabdapravṛttikāraṇatvābhāve, rājñi jayo jayanimittako jayiśabdaḥ kutaḥ katham svadhāmopaviṣye rājñi jayaḥ kutaḥ, na kuto 'pi yataḥ, ityarthaḥ jayasya rājagatatvābhāvātsvātantryamapi yadi śabdapravṛttinimittaṃ na syāt tadā nimittābhāvādrājñi jayiśabdapravṛttirna syāt na caivam tasmātsvātantryamapi kāraṇamaṅgīkaraṇīyamiti lakṣaṇayā prayogo 'stviti cenna tadasyāstīti nimittasāmyāt anyathā vaiparītyasyāpyāpātāt parājayasya prakṛtatve 'pi jayagrahaṇaṃ vyāptyartham 4,82 svātantryasya mukhyakāraṇatvamupapādayati- na hīti nahi bhṛtyasya vijayiśabdastāvat prayujyate yāvad rājñyanyagatve 'pi svātantryābhāsamātrataḥ
1.4.4
न्यायसुधा: हिशब्दो यस्मादित्यर्थे तावद्यावदिति क्रियाविशेषणे जयस्यान्यगत्वे ऽपि भृत्यगतत्वे ऽपि तं जयं प्रति स्वातन्त्र्याभासमात्रेण राज्ञि विजयिशब्दो यावत्प्रयुज्यते तावज्जयाधिकरणस्यापि भृत्यस्य सम्बन्धितया न प्रयुज्यते यस्मात्तस्मात्स्वातन्त्र्यं तत्र मुख्यं स्यादिति सम्बन्धः स्वातन्त्र्यादिति वक्तव्ये स्वातन्त्र्याभासमात्रत इति वचनं किमुतानुपचरितस्वातन्त्र्ये परमात्मनीति कैमुत्यद्योतनार्थम् भृत्याज्ञाननिमित्तं राज्ञि प्रयोगप्राचुर्यमिति चेन्न भृत्यज्ञाने ऽपि तदुपलम्भात् ननु प्रयोगप्राचुर्यं न मुख्यताहेतुः अज्ञातमुख्यलाक्षणिकादिप्रयोगेष्वपि दर्शनादिति चेत् सत्यम् प्रयोगप्राचुर्यात्तद्गतत्वमेव मुख्यम् स्वातन्त्र्यं तु तदप्राचुर्यादमुख्यमिति परेण पर्यनुयुक्ते ऽसिद्धिरनेनाभिधीयते नतु प्रयोगप्राचुर्येण मुख्यता साध्यते येन व्यभिचारचोदना सङ्गता स्यात् यद्यप्यत्र प्रयोगप्राचुर्यस्य मुख्याज्ञाननिमित्तत्वादिनान्यथासिद्धिर्व्यभिचारो वा शक्यते वक्तुम् तथापि"जगद्वाचित्वातऽ; इति सूत्रदिशा शिष्यैरेव ज्ञातुं शक्यत इत्यसिद्धिरेवोक्ता कुतस्तर्हि मुख्यतासिद्धिरिति चेत् 4,86f. ननु यदि स्वास्यं प्रवृत्तिनिमित्तं स्यात्तदा भृत्ये बद्धे मृते वा, राजा बद्धो राजा मृत इति प्रयोगः स्यात् न चैवमस्ति तेन जानीमो न स्वाम्यं प्रवृत्तिनिमित्तमिति नच वाच्यं प्रयोगे सति निमित्तानुसरणम् नतु निमित्तमस्तीति प्रयोग इति अमुख्यप्रयोगविषयत्वादस्य न्यायस्य तत्र हि निमित्तं न सामग्री किन्तु तदेकदेशः मुख्यप्रयोगे तु निमित्तमेव सामग्री नहि सिंहशब्दस्य शार्दूले प्रयोगाभाववत् उपगोरपत्ये ऽप्यौपगवशब्दप्रयोगाभावो भवतीति अत्र वक्तव्यम् को ऽयं प्रयोगो नाम किं शब्दशक्तिः प्रयोगमूलं व्याकरणमिति यथा किं वोच्चारणम् नाद्यः प्रसङ्गस्येष्टत्वात् विपर्ययपर्यवसाने चासिद्धेः द्वितीये त्वन्यथासिद्धमाह- भृत्येति 4,87 भृत्यबन्धादिकं राज्ञि राज्ञो बन्धादियोग्यतः कारणं संशयस्य स्यादिति नैव प्रयुज्यते
nyāyasudhā: hiśabdo yasmādityarthe tāvadyāvaditi kriyāviśeṣaṇe jayasyānyagatve 'pi bhṛtyagatatve 'pi taṃ jayaṃ prati svātantryābhāsamātreṇa rājñi vijayiśabdo yāvatprayujyate tāvajjayādhikaraṇasyāpi bhṛtyasya sambandhitayā na prayujyate yasmāttasmātsvātantryaṃ tatra mukhyaṃ syāditi sambandhaḥ svātantryāditi vaktavye svātantryābhāsamātrata iti vacanaṃ kimutānupacaritasvātantrye paramātmanīti kaimutyadyotanārtham bhṛtyājñānanimittaṃ rājñi prayogaprācuryamiti cenna bhṛtyajñāne 'pi tadupalambhāt nanu prayogaprācuryaṃ na mukhyatāhetuḥ ajñātamukhyalākṣaṇikādiprayogeṣvapi darśanāditi cet satyam prayogaprācuryāttadgatatvameva mukhyam svātantryaṃ tu tadaprācuryādamukhyamiti pareṇa paryanuyukte 'siddhiranenābhidhīyate natu prayogaprācuryeṇa mukhyatā sādhyate yena vyabhicāracodanā saṅgatā syāt yadyapyatra prayogaprācuryasya mukhyājñānanimittatvādinānyathāsiddhirvyabhicāro vā śakyate vaktum tathāpi"jagadvācitvāt'; iti sūtradiśā śiṣyaireva jñātuṃ śakyata ityasiddhirevoktā kutastarhi mukhyatāsiddhiriti cet 4,86f. nanu yadi svāsyaṃ pravṛttinimittaṃ syāttadā bhṛtye baddhe mṛte vā, rājā baddho rājā mṛta iti prayogaḥ syāt na caivamasti tena jānīmo na svāmyaṃ pravṛttinimittamiti naca vācyaṃ prayoge sati nimittānusaraṇam natu nimittamastīti prayoga iti amukhyaprayogaviṣayatvādasya nyāyasya tatra hi nimittaṃ na sāmagrī kintu tadekadeśaḥ mukhyaprayoge tu nimittameva sāmagrī nahi siṃhaśabdasya śārdūle prayogābhāvavat upagorapatye 'pyaupagavaśabdaprayogābhāvo bhavatīti atra vaktavyam ko 'yaṃ prayogo nāma kiṃ śabdaśaktiḥ prayogamūlaṃ vyākaraṇamiti yathā kiṃ voccāraṇam nādyaḥ prasaṅgasyeṣṭatvāt viparyayaparyavasāne cāsiddheḥ dvitīye tvanyathāsiddhamāha- bhṛtyeti 4,87 bhṛtyabandhādikaṃ rājñi rājño bandhādiyogyataḥ kāraṇaṃ saṃśayasya syāditi naiva prayujyate
1.4.5
न्यायसुधा: राजाधीनभृत्यबन्धादिकं विवक्षित्वा राज्ञि राजा बद्धो मृत इत्यादिवाक्यं न प्रयुज्यते किं कारणम् स प्रयोग संशयस्य कारणं स्यादित्येव नतु स्वातन्त्र्यस्य अकारणत्वात् कुतः संशयस्य कारणम् राज्ञो ऽपि बन्धादियोग्यत्वात् इदमुक्तं भवति भवत्येव स्वातन्त्र्यं शब्दप्रवृत्तिनिमित्तं, प्रयोगभावस्तु प्रतिबन्धकनिमित्तः राजा बद्धो मृत इति प्रयोगे हि संशयो व्युत्पन्नस्य स्यात् किं राजाधीनस्य भृत्यस्य बद्धत्वादिनैवमुच्यते किं वा राज्ञ एव बद्धत्वादिनेति आकाङ्क्षासन्निधियोग्यतानामुभयत्र सद्भावेनार्थद्वयप्रतीतेरवर्जनीयत्वात् नच संशयो मा भूदित्येवं निवृत्तः प्रयोगाकारणत्वं स्वातन्त्र्यस्य गमयति नहि मणिमन्त्रादिप्रतिबद्धो ऽग्निर्नाधाक्षीदिति न तत्कारणमिति 4,90 न संशयकारणत्वमात्रं प्रयोगप्रतिबन्धकम् व्याख्यानतः संशयनिवृत्तिसम्भवात् यथोक्तम् "व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिनर् हि सन्देहादलक्षणमऽ; इति अन्यथा राजा जयीत्यपि प्रयोगो न स्यात् तत्राप्युक्तविधया संशयावतारादित्यत आह- अमङ्गलतवादिति अमङ्गलत्वाच्छब्दानां राज्ञो योगादमङ्गले अप्रियत्वात्तु शब्दस्य स्यात् प्रयोगनिवर्तनम्
nyāyasudhā: rājādhīnabhṛtyabandhādikaṃ vivakṣitvā rājñi rājā baddho mṛta ityādivākyaṃ na prayujyate kiṃ kāraṇam sa prayoga saṃśayasya kāraṇaṃ syādityeva natu svātantryasya akāraṇatvāt kutaḥ saṃśayasya kāraṇam rājño 'pi bandhādiyogyatvāt idamuktaṃ bhavati bhavatyeva svātantryaṃ śabdapravṛttinimittaṃ, prayogabhāvastu pratibandhakanimittaḥ rājā baddho mṛta iti prayoge hi saṃśayo vyutpannasya syāt kiṃ rājādhīnasya bhṛtyasya baddhatvādinaivamucyate kiṃ vā rājña eva baddhatvādineti ākāṅkṣāsannidhiyogyatānāmubhayatra sadbhāvenārthadvayapratīteravarjanīyatvāt naca saṃśayo mā bhūdityevaṃ nivṛttaḥ prayogākāraṇatvaṃ svātantryasya gamayati nahi maṇimantrādipratibaddho 'gnirnādhākṣīditi na tatkāraṇamiti 4,90 na saṃśayakāraṇatvamātraṃ prayogapratibandhakam vyākhyānataḥ saṃśayanivṛttisambhavāt yathoktam "vyākhyānato viśeṣapratipattinar hi sandehādalakṣaṇam'; iti anyathā rājā jayītyapi prayogo na syāt tatrāpyuktavidhayā saṃśayāvatārādityata āha- amaṅgalatavāditi amaṅgalatvācchabdānāṃ rājño yogādamaṅgale apriyatvāttu śabdasya syāt prayoganivartanam
1.4.6ab
न्यायसुधा: तुशब्दो ऽवधारणे शब्दस्येति जात्येकवचनम् राज्ञो बन्धनादावमङ्गले योगाद्योग्यतासद्भावात् आकाङ्क्षादेश्च स्फुटत्वाद्राजा बद्ध इत्यादिपदानां पाक्षिकराजबन्धाद्यमङ्गलप्रतीतिजनकत्वसम्भवात् राज्ञो ऽमङ्गलाभिधानस्य च राजतत्पुरुषाप्रीतिहेतुत्वादेव शब्दस्य प्रयोगनिवर्तनं स्यात् अयमभिसन्धिः न केवलं संशयप्राप्तेः प्रयोगाभावः किन्तु संशयनिमित्ताप्रीतिहेतुकानर्थशङ्कयैव न पुनः स्वातन्त्र्यस्याकारणत्वादिति तर्हि राजा पराजयीत्यपि न प्रयोक्तव्यमिति चेत् भृत्यद्वारैव राजा विजयते पराजयते चेति प्रसिद्धतया संशयानुत्पादात् 4,93 नन्वस्ति तावद् राजा बद्ध इत्यादिप्रयोगाभावः स तु स्वाम्यस्याकारणत्वान्न भवति किं तूक्तसंशयप्रतिबन्धादिति कुतो निश्चेयम् नच वाच्यं मा भूदयं निश्चयः प्रयोगाभावस्यान्यथासिद्धिशङ्कापि तर्कानुमाने शक्नोति दूषयितुमिति वादिनो ऽपि निश्चयस्यावश्यकत्वात् अन्यथा स्वातन्त्र्यनिमित्तकसमन्वयानवधारणापातादित्यत आह- गुणास्त्विति गुणास्तु तादृशा यत्र प्रयुज्यन्ते ऽखिला अपि
nyāyasudhā: tuśabdo 'vadhāraṇe śabdasyeti jātyekavacanam rājño bandhanādāvamaṅgale yogādyogyatāsadbhāvāt ākāṅkṣādeśca sphuṭatvādrājā baddha ityādipadānāṃ pākṣikarājabandhādyamaṅgalapratītijanakatvasambhavāt rājño 'maṅgalābhidhānasya ca rājatatpuruṣāprītihetutvādeva śabdasya prayoganivartanaṃ syāt ayamabhisandhiḥ na kevalaṃ saṃśayaprāpteḥ prayogābhāvaḥ kintu saṃśayanimittāprītihetukānarthaśaṅkayaiva na punaḥ svātantryasyākāraṇatvāditi tarhi rājā parājayītyapi na prayoktavyamiti cet bhṛtyadvāraiva rājā vijayate parājayate ceti prasiddhatayā saṃśayānutpādāt 4,93 nanvasti tāvad rājā baddha ityādiprayogābhāvaḥ sa tu svāmyasyākāraṇatvānna bhavati kiṃ tūktasaṃśayapratibandhāditi kuto niśceyam naca vācyaṃ mā bhūdayaṃ niścayaḥ prayogābhāvasyānyathāsiddhiśaṅkāpi tarkānumāne śaknoti dūṣayitumiti vādino 'pi niścayasyāvaśyakatvāt anyathā svātantryanimittakasamanvayānavadhāraṇāpātādityata āha- guṇāstviti guṇāstu tādṛśā yatra prayujyante 'khilā api
1.4.6cd
न्यायसुधा: तादृशाः स्वाम्यनिमित्तकाः शब्दाः यत्र यदि गुणाः शुभाभिधायिनो नतु पक्षिकमप्यमङ्गलं प्रत्ययाययन्ति तत्र तर्हि ते अखिला अपि प्रयुज्यन्ते यथा जितं राज्ञेत्यादयः प्राप्ताप्राप्तविवेकेनानार्थशङ्कैव प्रयोगाभावकारणम्, नतु स्वातन्त्र्यस्यानिमित्तत्वमिति निश्चीयत इति भावः अत एवोक्तमखिला अपीति नचायं नियमो ऽस्ति निमित्तसद्भावे प्रयोगो भवतीति अनन्तानां हि शब्दानां लक्षणानि व्याकरणकारैरुक्तानि नच तेषां प्रयोगो दृश्यत इति स्फुटत्वान्नोक्तम् तदेवं स्वातन्त्र्यस्य शब्दप्रवृत्तिहेतुत्वं मुख्यत्वं च सिद्धमित्याह- पूज्येष्विति 4,94 पूज्येष्वेव विशेषेण स्वातन्त्र्यं मुख्यकारणम्
nyāyasudhā: tādṛśāḥ svāmyanimittakāḥ śabdāḥ yatra yadi guṇāḥ śubhābhidhāyino natu pakṣikamapyamaṅgalaṃ pratyayāyayanti tatra tarhi te akhilā api prayujyante yathā jitaṃ rājñetyādayaḥ prāptāprāptavivekenānārthaśaṅkaiva prayogābhāvakāraṇam, natu svātantryasyānimittatvamiti niścīyata iti bhāvaḥ ata evoktamakhilā apīti nacāyaṃ niyamo 'sti nimittasadbhāve prayogo bhavatīti anantānāṃ hi śabdānāṃ lakṣaṇāni vyākaraṇakārairuktāni naca teṣāṃ prayogo dṛśyata iti sphuṭatvānnoktam tadevaṃ svātantryasya śabdapravṛttihetutvaṃ mukhyatvaṃ ca siddhamityāha- pūjyeṣviti 4,94 pūjyeṣveva viśeṣeṇa svātantryaṃ mukhyakāraṇam
1.4.7
न्यायसुधा: यतः पूज्येषु स्वामिषु जयिप्रभृतयः शब्दाः प्रयुज्यन्ते तेन ज्ञायते स्वातन्त्र्यं शब्दप्रवृत्तिकारणमिति यतश्च पूज्येष्वेव विशेषेण प्राचुर्येण प्रयुज्यन्ते न भृत्येषु तेन निश्चीयते स्वातन्त्र्यं शब्दप्रवृत्तौ तद्गतत्वादपि मुख्यं कारणमिति व्यास-(1) 4,97f. किमतो यद्येवमित्यत आह- अत इति ततो दोषातिदूरत्वात् संशयस्याप्यसम्भवात् दोषाणां विष्णुगत्वस्य प्राज्ञबुद्धिव्यपेक्षया
nyāyasudhā: yataḥ pūjyeṣu svāmiṣu jayiprabhṛtayaḥ śabdāḥ prayujyante tena jñāyate svātantryaṃ śabdapravṛttikāraṇamiti yataśca pūjyeṣveva viśeṣeṇa prācuryeṇa prayujyante na bhṛtyeṣu tena niścīyate svātantryaṃ śabdapravṛttau tadgatatvādapi mukhyaṃ kāraṇamiti vyāsa-(1) 4,97f. kimato yadyevamityata āha- ata iti tato doṣātidūratvāt saṃśayasyāpyasambhavāt doṣāṇāṃ viṣṇugatvasya prājñabuddhivyapekṣayā
1.4.8ab
स्वातन्त्र्यार्थमभिप्रेत्य दोषशब्दाश्च विष्णवि
svātantryārthamabhipretya doṣaśabdāśca viṣṇavi
1.4.8cd
न्यायसुधा: यतः स्वातन्त्र्यं कारणं मुख्यं चातः स्वातन्त्र्यार्थमभिप्रेत्य दुःखिबद्धावराद्या दोषशब्दा अपि विष्णवि विष्णौ"जीवा एव तु दुःखिनःऽ; इत्यादौ प्रयुज्यन्त इति सम्बन्धः सत्यपि निमित्ते यथा राजा बद्ध इत्यादिप्रयोगाभावस्तथा विष्णुर्दुःखीत्यादिप्रयोगाभावो ऽपि कुतो न भवेत् अत्रापि पाक्षिकस्य विष्णुवैष्णवभयस्य प्रतिबन्धकत्वसम्भवादित्यत उक्तम्- दोषेति निरनिष्यो निरवद्य इत्यादिश्रुतेर्विष्णौ दोषातिदूरत्वनिश्चयात् प्राज्ञबुद्धिव्यपेक्षया दोषाणां विष्णुगत्वस्य तद्विषयस्य संशयस्यासम्भवात् निमित्तसद्भावात्प्रतिबन्धकाभावादपीत्यपेरर्थः एतदुक्तं भवति सत्यपि निमित्ते वैदिकप्रयोगनिवृत्तिर्हि विष्णुवैष्णवेभ्यो भयात्स्यात् तत्कारणं च तदप्रीतिः तत्रापि हेतुर्विष्णोरनेन दोषित्वमुच्यत इति संशयः तस्य च निमित्तं वाक्यस्योभयार्थप्रतीतिजनकत्वम् तस्याप्युभयत्र योग्यतादिसद्भावः नचासावस्ति प्रकृते विष्णुर्वैष्णवानां परमेश्वरनिर्दोषतानिश्चयवत्त्वेन योग्यताध्यवसायानुपपत्तेः अन्यथा जरद्गवादिवाक्ये ऽपि तत्प्रसङ्गात् यद्यपि वाक्यतात्पर्याज्ञे ऽप्रीतिसम्भवस्तथापि सदभिप्रायवाक्यप्रयोगनिवृत्तौ किमायातमिति एतदप्युक्तम्- प्राज्ञबुद्धिव्यपेक्षयेति स्वस्य परमवैदिकताख्यापनाय विष्णवीति वैदिकप्रयोगः 4,100 अत्र श्रुतिसंमतिमप्याह वासुदेवेति वासुदेवश्रुतिश्चाह नैव विष्णावमङ्गलम्
nyāyasudhā: yataḥ svātantryaṃ kāraṇaṃ mukhyaṃ cātaḥ svātantryārthamabhipretya duḥkhibaddhāvarādyā doṣaśabdā api viṣṇavi viṣṇau"jīvā eva tu duḥkhinaḥ'; ityādau prayujyanta iti sambandhaḥ satyapi nimitte yathā rājā baddha ityādiprayogābhāvastathā viṣṇurduḥkhītyādiprayogābhāvo 'pi kuto na bhavet atrāpi pākṣikasya viṣṇuvaiṣṇavabhayasya pratibandhakatvasambhavādityata uktam- doṣeti niraniṣyo niravadya ityādiśruterviṣṇau doṣātidūratvaniścayāt prājñabuddhivyapekṣayā doṣāṇāṃ viṣṇugatvasya tadviṣayasya saṃśayasyāsambhavāt nimittasadbhāvātpratibandhakābhāvādapītyaperarthaḥ etaduktaṃ bhavati satyapi nimitte vaidikaprayoganivṛttirhi viṣṇuvaiṣṇavebhyo bhayātsyāt tatkāraṇaṃ ca tadaprītiḥ tatrāpi heturviṣṇoranena doṣitvamucyata iti saṃśayaḥ tasya ca nimittaṃ vākyasyobhayārthapratītijanakatvam tasyāpyubhayatra yogyatādisadbhāvaḥ nacāsāvasti prakṛte viṣṇurvaiṣṇavānāṃ parameśvaranirdoṣatāniścayavattvena yogyatādhyavasāyānupapatteḥ anyathā jaradgavādivākye 'pi tatprasaṅgāt yadyapi vākyatātparyājñe 'prītisambhavastathāpi sadabhiprāyavākyaprayoganivṛttau kimāyātamiti etadapyuktam- prājñabuddhivyapekṣayeti svasya paramavaidikatākhyāpanāya viṣṇavīti vaidikaprayogaḥ 4,100 atra śrutisaṃmatimapyāha vāsudeveti vāsudevaśrutiścāha naiva viṣṇāvamaṅgalam
1.4.9
मङ्गलामङ्गले ऽन्यत्र ततो नामङ्गलं वदेत् स्वातन्त्र्यापेक्षया विष्णौ दोषो नामङ्गलोक्तितः
maṅgalāmaṅgale 'nyatra tato nāmaṅgalaṃ vadet svātantryāpekṣayā viṣṇau doṣo nāmaṅgaloktitaḥ
1.4.10ab
न्यायसुधा: आह एतमर्हम् इति शेषः यतो नैव विष्णौ अमङ्गलं दुःखादिकमस्ति ततो योग्यताविरहेणार्थान्तरप्रतीत्यभावात्स्वातन्त्र्यापेक्षया विष्णावमङ्गलोक्तितो दोषोऽनर्थो नास्ति तास्माद्दुःख्यादिशब्दा अपि विष्णौ वेदे प्रयुज्यन्त इति शेषः अन्यत्र तु राजादौ यतो मङ्गलामङ्गले संभवतोऽतो योग्यतासंभवेनार्थान्तरप्रतिभासनात्पाक्षिकानर्थशङ्कया तत्रामङ्गलं राजा बद्ध इत्यादिकं न वदेत्यर्थः एकस्यैव शब्दस्य क्वचिद्दोषप्रत्यायकत्वेनानर्थहेतुत्वं क्वचित्तदभाव इत्येतद्दृष्टान्तेन बोधयति बहुभुक्त्वम् इति बहुभुक्तवं यथा दोषो नृषु नैव हरौ क्वचित्
nyāyasudhā: āha etamarham iti śeṣaḥ yato naiva viṣṇau amaṅgalaṃ duḥkhādikamasti tato yogyatāviraheṇārthāntarapratītyabhāvātsvātantryāpekṣayā viṣṇāvamaṅgaloktito doṣo'nartho nāsti tāsmādduḥkhyādiśabdā api viṣṇau vede prayujyanta iti śeṣaḥ anyatra tu rājādau yato maṅgalāmaṅgale saṃbhavato'to yogyatāsaṃbhavenārthāntarapratibhāsanātpākṣikānarthaśaṅkayā tatrāmaṅgalaṃ rājā baddha ityādikaṃ na vadetyarthaḥ ekasyaiva śabdasya kvaciddoṣapratyāyakatvenānarthahetutvaṃ kvacittadabhāva ityetaddṛṣṭāntena bodhayati bahubhuktvam iti bahubhuktavaṃ yathā doṣo nṛṣu naiva harau kvacit
1.4.10cd
4,100f. न्यायसुधा: यथा बहुभुग्देवदत्त इत्युक्ते बहुभोगवानिति निन्द्यश्चेति प्रतीयते अस्वर्ग्यं चातिभोजनम् इति स्मृतेः उभयस्यापि देवदत्ते संभवेन योग्यत्वात् अत एव देवदत्ताद्भीरुणा नैवं प्रयुज्यते परमेश्वरे तु संसारधर्माणामत्यन्तासंभावान्न किन्तु सर्वसंहर्तृत्वादिकमेव प्रतीयत इति तत्र तत्प्रयोगः दार्ष्टान्तिकमाह एवम् इति एवं दुःख्यादिशब्दाश्च स्वातन्त्र्यापेक्षयोदिताः
4,100f. nyāyasudhā: yathā bahubhugdevadatta ityukte bahubhogavāniti nindyaśceti pratīyate asvargyaṃ cātibhojanam iti smṛteḥ ubhayasyāpi devadatte saṃbhavena yogyatvāt ata eva devadattādbhīruṇā naivaṃ prayujyate parameśvare tu saṃsāradharmāṇāmatyantāsaṃbhāvānna kintu sarvasaṃhartṛtvādikameva pratīyata iti tatra tatprayogaḥ dārṣṭāntikamāha evam iti evaṃ duḥkhyādiśabdāśca svātantryāpekṣayoditāḥ
1.4.11a
नैव दोषा हरौ
naiva doṣā harau
1.4.11
न्यायसुधा: दोषा दोषहेतवः प्रथमदृष्टान्तस्यापि दार्ष्टान्तिकमध्याहार्यम् कथं तर्हि परमेश्वरे दुःखत्वादिवेदनमनर्थहेतुत्वेनोच्यतेऽसन्नेव स भवतीत्यादावित्यत आह तद्गबुध्येति ... तद्गबुद्धयोक्ता दोषकारिणः तस्मात् ते दोषशब्दाश्च तत्रैव गुणवाचकाः
nyāyasudhā: doṣā doṣahetavaḥ prathamadṛṣṭāntasyāpi dārṣṭāntikamadhyāhāryam kathaṃ tarhi parameśvare duḥkhatvādivedanamanarthahetutvenocyate'sanneva sa bhavatītyādāvityata āha tadgabudhyeti ... tadgabuddhayoktā doṣakāriṇaḥ tasmāt te doṣaśabdāśca tatraiva guṇavācakāḥ
1.4.12ab
न्यायसुधा: दुःखादीनां तद्गतत्वविक्षयेत्यर्थः तस्मादिति श्रुतिः स्वोक्तार्थमुपसंहरति अतोऽव्यक्तादिशब्दवाच्यः परमात्मेति सिद्धम् इति श्रीमन्न्यायसुधायां आनुमानिकाधिकरणम् 4,103 [======= ज्न्य्स्_1,4.इइ: ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम् =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम् ओं ज्योतिरुपक्रमात्तु तथा ह्यधीयत एके ओं ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्य् अधीयत एके ब्ब्स्_1,4.9 ज्योतिष्योमेन स्वर्गकामो यजेत वसन्त वसन्ते ज्योतिषा यजेतेत्यादिकर्मकाण्डगते वाक्ये सन्देहः किमेतत् ब्रह्मणि समन्वेत्युत नेति नेति पूर्वः पक्षः तथाहि किमत्र वाक्यार्थो ब्रह्म किंवा पदार्थः नाद्यः ज्योतिष्योमकतर्व्यतादेर्वाक्यार्थतया प्रतीतेः न द्वितीयः पदानि हि अमूनि किं रूढ्या ब्रह्मवाचीनि किंवा योगेन आद्ये ऽपि किं प्रसिद्धवसन्ताद्यात्मकत्वेन तत्पदानां ब्रह्मणि रूढिराश्रीयते उत पृथगेव नाद्यः तेषां जडत्वानियत्वादिना ब्रह्मणो ऽपि दूषणप्रसङ्गात् न द्वितीयः अनेकार्थतास्वीकारस्यान्याय्यत्वात् न हीश्वरे वसन्तादिशब्दानां रूढिः प्रमाणवती नच रूढ्या समन्वयसमाश्रयणष प्रयोजनमस्ति गुणपूर्त्यसिद्धेः नापि योगेन योगस्य रूढेर्जघन्यवृत्तित्वेन मुख्यार्थतासिद्धेः न चैवंविधं योगमपि पश्यामः योगे च प्रकृत्यादिविभागः पूर्वोत्तरपदविभागश्चाङ्गीकरणीयः तत्र प्रकृत्यादेरीश्वरवाचित्वमस्ति न वा आद्ये योगानुपपत्तिः सामर्थ्याभावात् द्वितीये ब्रह्मणि सर्वशब्दसमन्वयानुपपत्तिः प्रकृत्यादेरन्यपरत्वात् किञ्च सर्वेषां पदानां ब्रह्मपरत्वे विभक्तिवैयर्थ्यं कर्मानुष्ठानविलोपश्च प्राप्नोति क्रियोपहितरूपत्वात्कारकाणां क्रियाभिधायकस्य चाभावात् अनुष्ठापकप्रमाणान्तरदर्शनात् तस्मादयुक्तं समन्वयसूत्रमिति 4,106f. अत्रोच्यते यत्तावदुक्तं किं ब्रह्मणि वाक्यस्यान्वयः किंवा पदानामिति तत्र तावत्पदानामिति ब्रूमः नच वृत्त्यसम्भवः योगसद्भावादित्यभिप्रेत्य निर्वक्ति- जातमिति जातमोतं हरौ यस्माज्ज्योतिः षः प्राणरूपतः
nyāyasudhā: duḥkhādīnāṃ tadgatatvavikṣayetyarthaḥ tasmāditi śrutiḥ svoktārthamupasaṃharati ato'vyaktādiśabdavācyaḥ paramātmeti siddham iti śrīmannyāyasudhāyāṃ ānumānikādhikaraṇam 4,103 [======= jnys_1,4.ii: jyotirupakramādhikaraṇam =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ jyotirupakramādhikaraṇam oṃ jyotirupakramāttu tathā hyadhīyata eke oṃ jyotirupakramā tu tathā hy adhīyata eke bbs_1,4.9 jyotiṣyomena svargakāmo yajeta vasanta vasante jyotiṣā yajetetyādikarmakāṇḍagate vākye sandehaḥ kimetat brahmaṇi samanvetyuta neti neti pūrvaḥ pakṣaḥ tathāhi kimatra vākyārtho brahma kiṃvā padārthaḥ nādyaḥ jyotiṣyomakatarvyatādervākyārthatayā pratīteḥ na dvitīyaḥ padāni hi amūni kiṃ rūḍhyā brahmavācīni kiṃvā yogena ādye 'pi kiṃ prasiddhavasantādyātmakatvena tatpadānāṃ brahmaṇi rūḍhirāśrīyate uta pṛthageva nādyaḥ teṣāṃ jaḍatvāniyatvādinā brahmaṇo 'pi dūṣaṇaprasaṅgāt na dvitīyaḥ anekārthatāsvīkārasyānyāyyatvāt na hīśvare vasantādiśabdānāṃ rūḍhiḥ pramāṇavatī naca rūḍhyā samanvayasamāśrayaṇaṣa prayojanamasti guṇapūrtyasiddheḥ nāpi yogena yogasya rūḍherjaghanyavṛttitvena mukhyārthatāsiddheḥ na caivaṃvidhaṃ yogamapi paśyāmaḥ yoge ca prakṛtyādivibhāgaḥ pūrvottarapadavibhāgaścāṅgīkaraṇīyaḥ tatra prakṛtyāderīśvaravācitvamasti na vā ādye yogānupapattiḥ sāmarthyābhāvāt dvitīye brahmaṇi sarvaśabdasamanvayānupapattiḥ prakṛtyāderanyaparatvāt kiñca sarveṣāṃ padānāṃ brahmaparatve vibhaktivaiyarthyaṃ karmānuṣṭhānavilopaśca prāpnoti kriyopahitarūpatvātkārakāṇāṃ kriyābhidhāyakasya cābhāvāt anuṣṭhāpakapramāṇāntaradarśanāt tasmādayuktaṃ samanvayasūtramiti 4,106f. atrocyate yattāvaduktaṃ kiṃ brahmaṇi vākyasyānvayaḥ kiṃvā padānāmiti tatra tāvatpadānāmiti brūmaḥ naca vṛttyasambhavaḥ yogasadbhāvādityabhipretya nirvakti- jātamiti jātamotaṃ harau yasmājjyotiḥ ṣaḥ prāṇarūpataḥ
1.4.12c
न्यायसुधा: जिर्जातम् जनेरौणादिको डिप्रत्ययः ओतिरोतम् अवतेः क्तिन् जातं जगत् ओतं प्रविष्यं यस्मिन्नसौ ज्योतिः प्राणरूपतश्चेष्यकरूपत्वात् षकारः प्राण आत्माऽ; इति श्रुतेः ज्योतिश्चासौ षश्चेति ज्योतिषः तस्य सम्बुद्धिर्ज्योतिष 4,109 आयज्ञेतश्चायजेतो
nyāyasudhā: jirjātam janerauṇādiko ḍipratyayaḥ otirotam avateḥ ktin jātaṃ jagat otaṃ praviṣyaṃ yasminnasau jyotiḥ prāṇarūpataśceṣyakarūpatvāt ṣakāraḥ prāṇa ātmā'; iti śruteḥ jyotiścāsau ṣaśceti jyotiṣaḥ tasya sambuddhirjyotiṣa 4,109 āyajñetaścāyajeto
1.4.12d
न्यायसुधा: यजतेर्भावे घञर्थे"कविधानमऽ; इति कप्रत्ययः सम्प्रसारणाभावः (तु) छान्दसः यजो यज्ञः अथवा कर्तर्येव पचाद्यच् तथाच आउसम्यक् समन्ताद्वा, यजेन यज्ञेन कर्मणा याजकेन पुरुषेण वा, इतः प्राप्तः, आयजेतः सकलयज्ञभोक्ता यज्वभिर्ज्ञानद्वारा प्राप्यश्चेत्यर्थः तस्य सम्बुद्धिरायजेत 4,111 ... वसन्तिश्च वसन्ततः
nyāyasudhā: yajaterbhāve ghañarthe"kavidhānam'; iti kapratyayaḥ samprasāraṇābhāvaḥ (tu) chāndasaḥ yajo yajñaḥ athavā kartaryeva pacādyac tathāca āusamyak samantādvā, yajena yajñena karmaṇā yājakena puruṣeṇa vā, itaḥ prāptaḥ, āyajetaḥ sakalayajñabhoktā yajvabhirjñānadvārā prāpyaścetyarthaḥ tasya sambuddhirāyajeta 4,111 ... vasantiśca vasantataḥ
1.4.13ab
न्यायसुधा: वसतेः पचाद्यच् वसतीति वसः तनोतेरौणादिको डिप्रत्ययः तनोतीति तिः "वर्णागमो वर्णविपर्ययश्चऽ; इति पूर्वपदस्य नकारागमः वसंश्चासौ तिश्चेति वसन्तिः व्याप्तो वर्तत इत्यर्थः तत्सम्बुद्धिर्वसन्ते द्विरुक्तिरादरार्था 4,112 विगतच्छादनत्वात् तु गच्छ
nyāyasudhā: vasateḥ pacādyac vasatīti vasaḥ tanoterauṇādiko ḍipratyayaḥ tanotīti tiḥ "varṇāgamo varṇaviparyayaśca'; iti pūrvapadasya nakārāgamaḥ vasaṃścāsau tiśceti vasantiḥ vyāpto vartata ityarthaḥ tatsambuddhirvasante dviruktirādarārthā 4,112 vigatacchādanatvāt tu gaccha
1.4.13bc
न्यायसुधा: अमेश्छदेश्च डोऽन्यत्रापि दृश्यत इति डप्रत्ययः गं विगतं, छं छादनमविद्यादिकं यस्मादसौ गच्छस्तस्य सम्बुद्धिर् गच्छ ऽइन्द्रागच्छेऽत्यादिव्याख्यानमेतत् 4,115 ... भूतक्षयङ्करः भुङ्क्षेत्युक्तो हरिर्
nyāyasudhā: ameśchadeśca ḍo'nyatrāpi dṛśyata iti ḍapratyayaḥ gaṃ vigataṃ, chaṃ chādanamavidyādikaṃ yasmādasau gacchastasya sambuddhir gaccha 'indrāgacche'tyādivyākhyānametat 4,115 ... bhūtakṣayaṅkaraḥ bhuṅkṣetyukto harir
1.4.13cd
न्यायसुधा: सुशब्दो भूतशब्दस्यादेशः क्षयशब्दस्य च क्ष्वः पूर्वपदस्य मकारागमः पृष्टोदरादिरयम् यद्वा क्षि क्षय इत्यस्मात् ड्वप्रत्ययः अयमपि सम्बुद्ध्यतः 4,117 ... हुं च हुतमस्मिन् जगद् यतः
nyāyasudhā: suśabdo bhūtaśabdasyādeśaḥ kṣayaśabdasya ca kṣvaḥ pūrvapadasya makārāgamaḥ pṛṣṭodarādirayam yadvā kṣi kṣaya ityasmāt ḍvapratyayaḥ ayamapi sambuddhyataḥ 4,117 ... huṃ ca hutamasmin jagad yataḥ
1.4.14a
न्यायसुधा: जुहोतेरधिकरणे मकारप्रत्ययः कृन्मेजन्त इत्यव्ययत्वम् हुतं स्वेनैवास्मिन्विष्णौ जगत्प्रलयादौ यतो ऽतो हुं च असावित्यर्थः कर्मविशेषानुक्तेर्जगदित्युक्तम् 4,118 स्फुटत्वात् फडिति प्रोक्तः
nyāyasudhā: juhoteradhikaraṇe makārapratyayaḥ kṛnmejanta ityavyayatvam hutaṃ svenaivāsminviṣṇau jagatpralayādau yato 'to huṃ ca asāvityarthaḥ karmaviśeṣānukterjagadityuktam 4,118 sphuṭatvāt phaḍiti proktaḥ
1.4.14bc
न्यायसुधा: स्फौटविकसन इत्यस्मात्कर्तरि क्विप् सकारलोपः उकारस्याकारः स्फुटत्वात्स्वात्मानं प्रति व्यक्तत्वादसङ्कुचितवृत्तित्वात् (इति) वा ... कवरक्षण इत्यतः कवचं
nyāyasudhā: sphauṭavikasana ityasmātkartari kvip sakāralopaḥ ukārasyākāraḥ sphuṭatvātsvātmānaṃ prati vyaktatvādasaṅkucitavṛttitvāt (iti) vā ... kavarakṣaṇa ityataḥ kavacaṃ
1.4.14c
न्यायसुधा: कवरक्षण इत्यतः इत्यस्य(स्मात्) धातो रूपं कवचमित्येतदित्यर्थः कवतेरच इत्येतावानेव प्रत्ययः कवति रक्षतीति कवचम् 4,119 ... वतर्ते यस्मात् षड्गुणत्वेन सर्वदा वषत्
nyāyasudhā: kavarakṣaṇa ityataḥ ityasya(smāt) dhāto rūpaṃ kavacamityetadityarthaḥ kavateraca ityetāvāneva pratyayaḥ kavati rakṣatīti kavacam 4,119 ... vatarte yasmāt ṣaḍguṇatvena sarvadā vaṣat
1.4.14ef
-ए न्यायसुधा: वृतु वर्तने डप्रत्ययः, वर्तत इति वः षड्गुणात्मकत्वात् षट् वश्चासौ षट् चेति वषट् तस्य तात्पर्यं वर्तत इत्यादि ऐश्वर्यवीर्ययशःश्रीज्ञानवैराग्याणि षड्गुणाः ... तद्गत्वतस्तेषां वौषड्
-e nyāyasudhā: vṛtu vartane ḍapratyayaḥ, vartata iti vaḥ ṣaḍguṇātmakatvāt ṣaṭ vaścāsau ṣaṭ ceti vaṣaṭ tasya tātparyaṃ vartata ityādi aiśvaryavīryayaśaḥśrījñānavairāgyāṇi ṣaḍguṇāḥ ... tadgatvatasteṣāṃ vauṣaḍ
1.4.14f
न्यायसुधा: विः विष्णुः "अकयप्रविसम्भूमसखाहा विष्णुवाचकाःऽ; इति वचनात् तस्मिन् वौ वर्तमानाः षट् गुणा वौषट् सप्तम्या अलुक् अस्य तात्पर्यार्थः तेषां षण्णां गुणानां तद्ग(त)त्वतो वौषडिति 4,120 ... इत्येव कथ्यते
nyāyasudhā: viḥ viṣṇuḥ "akayapravisambhūmasakhāhā viṣṇuvācakāḥ'; iti vacanāt tasmin vau vartamānāḥ ṣaṭ guṇā vauṣaṭ saptamyā aluk asya tātparyārthaḥ teṣāṃ ṣaṇṇāṃ guṇānāṃ tadga(ta)tvato vauṣaḍiti 4,120 ... ityeva kathyate
1.4.15ab
न्यायसुधा: नचैवं भगवन्नामत्वानुपपत्तिः तद्गतगुणानामपि तदात्मकत्वात् तदिदमुक्तम्- इत्येवेति तर्हि कथ्यत इति कथम् भावे प्रयोगो न कर्मणीत्यतो न दोषः 4,125 स्वीयं स्वीकुरुते यस्मात् स्वाहेत्युक्तो जनार्दनः
nyāyasudhā: nacaivaṃ bhagavannāmatvānupapattiḥ tadgataguṇānāmapi tadātmakatvāt tadidamuktam- ityeveti tarhi kathyata iti katham bhāve prayogo na karmaṇītyato na doṣaḥ 4,125 svīyaṃ svīkurute yasmāt svāhetyukto janārdanaḥ
Adhyāya 1 (cont. 27)
1.4.15cd
न्यायसुधा: हरतेर्जहातेर्वा डः द्वावप्याङ्पूर्वौर्(वकौ) स्वीकारे वर्तेते स्वं स्वभावतः स्वीयमेव हविरादि(इतरेषां) भ्रान्त्यास्ववत् प्रतीतं स्वीकुरुत इति स्वाहः स चासौ अश्चेति स्वाहेति सम्बुद्धिः 4,126 नमन्त्यस्मिन् गुणा यस्यान्नम इत्येव कथ्यते
nyāyasudhā: haraterjahātervā ḍaḥ dvāvapyāṅpūrvaur(vakau) svīkāre vartete svaṃ svabhāvataḥ svīyameva havirādi(itareṣāṃ) bhrāntyāsvavat pratītaṃ svīkuruta iti svāhaḥ sa cāsau aśceti svāheti sambuddhiḥ 4,126 namantyasmin guṇā yasyānnama ityeva kathyate
1.4.16
न्यायसुधा: नमतेरधिकरणे ऽसुन्प्रत्ययः नपुंसकलिङ्गता तु शब्दानुसारिणी गुणा इति योग्यतया सम्बन्धः नमनेनात्यन्तिकसम्बन्धमुपलक्षयति अथवा अस्मिन् परमेश्वरे विषये गुणाः उपसर्जनभूता ब्रह्मादयो नमन्ति प्रह्वीभवन्तीति व्याख्येयम् 4,127 एवं योगवृत्या पदसमन्वये ऽङ्गीकृते लब्धं प्रयोजनमाह- इत्यशेषेति इत्यशेषक्रियानामशब्दैरेको जनार्दनः उच्यते मुख्यतो यस्मात् पदवर्णस्वरादिभिः
nyāyasudhā: namateradhikaraṇe 'sunpratyayaḥ napuṃsakaliṅgatā tu śabdānusāriṇī guṇā iti yogyatayā sambandhaḥ namanenātyantikasambandhamupalakṣayati athavā asmin parameśvare viṣaye guṇāḥ upasarjanabhūtā brahmādayo namanti prahvībhavantīti vyākhyeyam 4,127 evaṃ yogavṛtyā padasamanvaye 'ṅgīkṛte labdhaṃ prayojanamāha- ityaśeṣeti ityaśeṣakriyānāmaśabdaireko janārdanaḥ ucyate mukhyato yasmāt padavarṇasvarādibhiḥ
1.4.17a
तस्मादनन्तगुणता
tasmādanantaguṇatā
1.4.17b
न्यायसुधा: इति उक्तदिशा तेन च विभक्त्यर्थानुपपत्तिः क्रियाशब्दा आख्यातपदानि नामशब्दाः सुबन्ता(पदा)नि "एकःऽ; इति शब्दान्तरन्यायेन प्राप्तं भेदमपाकरोति अभिधेयभेदे हि नानन्तगुणता सिद्धयति मुख्यतो योगवृत्त्या क्रियानामशब्दैरित्यस्यानुवादः पदवर्णस्वरात्मभिरिति न केवलं पदवर्णात्मभिः किं तूदात्तादिस्वरात्मभिश्च ननु वर्णानामपि वाचकत्वे विभक्त्यन्तत्वे च पदत्वमेव तत्किमर्थं पृथग्ग्रहणम् एकानेकवर्णात्मकत्वविवक्षयेति ब्रूमः अनन्तगुणता सिद्धयतीति शेषः हिशब्दो ऽपर्यायत्वादिति सूचयति अनेन रूढिमात्रेण पदसमन्वयाङ्गीकारो निष्प्रयोजनः अनन्तगुणत्वासिद्धेरिति पूर्वपक्षिणोक्तं परिहृतमित्युक्तं भवति ननु च न निर्वचनस्य शक्यकारणत्वमात्रेणानन्तगुणत्वं परमेश्वरस्य वेदतः सिद्धयति निर्वचनस्य व्याख्यातृमतिपरिकल्पितस्यार्थान्तरे ऽन्यथा च सम्भवात् अन्यथा श्वित्री शोधनं करोति इत्यभिप्रायेण प्रयुक्तस्य श्वेतो धावतीति वाक्यस्य इतः सारमेयो द्रुतं गच्छतीत्यपि प्रमेयं प्रसज्येतेत्यत उक्तम्- श्रुतीति 4,128 ... श्रुतितात्पर्यतो ऽस्य हि
nyāyasudhā: iti uktadiśā tena ca vibhaktyarthānupapattiḥ kriyāśabdā ākhyātapadāni nāmaśabdāḥ subantā(padā)ni "ekaḥ'; iti śabdāntaranyāyena prāptaṃ bhedamapākaroti abhidheyabhede hi nānantaguṇatā siddhayati mukhyato yogavṛttyā kriyānāmaśabdairityasyānuvādaḥ padavarṇasvarātmabhiriti na kevalaṃ padavarṇātmabhiḥ kiṃ tūdāttādisvarātmabhiśca nanu varṇānāmapi vācakatve vibhaktyantatve ca padatvameva tatkimarthaṃ pṛthaggrahaṇam ekānekavarṇātmakatvavivakṣayeti brūmaḥ anantaguṇatā siddhayatīti śeṣaḥ hiśabdo 'paryāyatvāditi sūcayati anena rūḍhimātreṇa padasamanvayāṅgīkāro niṣprayojanaḥ anantaguṇatvāsiddheriti pūrvapakṣiṇoktaṃ parihṛtamityuktaṃ bhavati nanu ca na nirvacanasya śakyakāraṇatvamātreṇānantaguṇatvaṃ parameśvarasya vedataḥ siddhayati nirvacanasya vyākhyātṛmatiparikalpitasyārthāntare 'nyathā ca sambhavāt anyathā śvitrī śodhanaṃ karoti ityabhiprāyeṇa prayuktasya śveto dhāvatīti vākyasya itaḥ sārameyo drutaṃ gacchatītyapi prameyaṃ prasajyetetyata uktam- śrutīti 4,128 ... śrutitātparyato 'sya hi
1.4.17cd
न्यायसुधा: भवेदेवम् यदि वसन्त इत्यादिश्रुतीनामुक्तविधिनिर्वचनेन परमेश्वरगुणेषु तात्पर्यं न स्यात् तच्चास्तीत्युपपादयिष्याम इति च हिशब्दः योगवृत्त्यङ्गीकारस्य प्रयोजनान्तरमाह- विज्ञानेति विज्ञानार्थत्वतः सर्वशब्दानां नास्ति दूषणम्
nyāyasudhā: bhavedevam yadi vasanta ityādiśrutīnāmuktavidhinirvacanena parameśvaraguṇeṣu tātparyaṃ na syāt taccāstītyupapādayiṣyāma iti ca hiśabdaḥ yogavṛttyaṅgīkārasya prayojanāntaramāha- vijñāneti vijñānārthatvataḥ sarvaśabdānāṃ nāsti dūṣaṇam
1.4.18ab
न्यायसुधा: वैदिकानां सर्वशब्दानामेवं योगवृत्त्या विज्ञानार्थत्वतो ऽनन्तगुणोपेततया परमेश्वरज्ञानार्थत्वेनाङ्गीकृतत्वाद्वसन्ताद्यात्मकतया रूढ्यङ्गीकारप्रयुक्तं यदनित्यत्वादिदूषणमुक्तं तन्नास्तीत्यर्थः तदनेन"ज्योतिःऽ; इति सूत्रस्य लेशतस्तात्पर्यमुक्तं भवति एवं कर्मकाण्डस्य ब्रह्मणि प्रतिपदसमन्वयप्रतिपादनेन समन्वयसूत्रस्यानुपपत्तिः परिहृता इदानीं वाक्यान्वयपक्षाङ्गीकारेणापि तां परिहरति- अङ्गीकृते ऽपीति अङ्गीकृते ऽपि नैवास्ति दोषो वाक्यसमन्वये
nyāyasudhā: vaidikānāṃ sarvaśabdānāmevaṃ yogavṛttyā vijñānārthatvato 'nantaguṇopetatayā parameśvarajñānārthatvenāṅgīkṛtatvādvasantādyātmakatayā rūḍhyaṅgīkāraprayuktaṃ yadanityatvādidūṣaṇamuktaṃ tannāstītyarthaḥ tadanena"jyotiḥ'; iti sūtrasya leśatastātparyamuktaṃ bhavati evaṃ karmakāṇḍasya brahmaṇi pratipadasamanvayapratipādanena samanvayasūtrasyānupapattiḥ parihṛtā idānīṃ vākyānvayapakṣāṅgīkāreṇāpi tāṃ pariharati- aṅgīkṛte 'pīti aṅgīkṛte 'pi naivāsti doṣo vākyasamanvaye
1.4.18cd
न्यायसुधा: वाक्यसमन्वये ऽङ्गीकृते ऽपि ब्रह्मणि वसन्त इत्यादिवाक्यानां समन्वयाङ्गीकारादपि दोषः समन्वयसूत्रानुपपत्तिर्नैवास्तीत्यर्थः अनेन वाक्यान्वयस्यादिति सूत्रस्य तात्पर्यमुक्तं भवति 4,130f. ननूक्तमत्र न वाक्यानां ब्रह्मणि समन्वयो घटते साङ्गकमर्परत्वावगमादागमनामिति तत्राह- तदर्थत्वेनेति तदर्थत्वेन कर्मादेः सम्भवादल्पबुद्धये
nyāyasudhā: vākyasamanvaye 'ṅgīkṛte 'pi brahmaṇi vasanta ityādivākyānāṃ samanvayāṅgīkārādapi doṣaḥ samanvayasūtrānupapattirnaivāstītyarthaḥ anena vākyānvayasyāditi sūtrasya tātparyamuktaṃ bhavati 4,130f. nanūktamatra na vākyānāṃ brahmaṇi samanvayo ghaṭate sāṅgakamarparatvāvagamādāgamanāmiti tatrāha- tadarthatveneti tadarthatvena karmādeḥ sambhavādalpabuddhaye
1.4.19a
न्यायसुधा: तदिति विज्ञानं परामृशति अल्पबुद्धय इति षष्ठयर्थे चतुर्थी "अहल्यायै जारःऽ; इति यथा न वाक्यान्वयानुपपत्तिरिति शेषः यथा खलु यूपाहवनीयादिवाक्यानि न निष्फले तावन्मात्रे पर्यवस्यन्ति किन्तु ज्योतिष्योमादीतिकर्तव्यतापराणि तथा सर्वमपि कर्मकाण्डं नाल्पास्थिरफले पर्यवस्यति, किन्तु ब्रह्मज्ञानार्थमेव तत्प्रतिपादितस्य कर्मादेर्ब्रह्मज्ञानाथर्त्वात् "विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेनऽ; इत्यादिश्रुतेरिति भावः ननु च यः कर्मकाण्डस्य ब्रह्मणि प्रतिपदसमन्वयो ऽभिहितः स युक्तो न वा नेति पक्षे न व्युत्पादनीयः आद्ये किमनेन वाक्यान्वयाङ्गीकारेणेत्यत उक्तम्- अल्पबुद्धय इति प्रपञ्चयिष्यते चैतत् अनेन"अन्यार्थमऽ; इत्यादिसूत्राणां तात्पर्यमुक्तं भवति 4,133 नन्वल्पबुद्धीनामपि प्रतिपदान्वय एव ब्रह्मज्ञानहेतुर्भ(विष्यतीति)वतीति किं वाक्यान्वयेत्यत आह- क इति कश्छन्दसां योगमिति श्रुतेर्
nyāyasudhā: taditi vijñānaṃ parāmṛśati alpabuddhaya iti ṣaṣṭhayarthe caturthī "ahalyāyai jāraḥ'; iti yathā na vākyānvayānupapattiriti śeṣaḥ yathā khalu yūpāhavanīyādivākyāni na niṣphale tāvanmātre paryavasyanti kintu jyotiṣyomādītikartavyatāparāṇi tathā sarvamapi karmakāṇḍaṃ nālpāsthiraphale paryavasyati, kintu brahmajñānārthameva tatpratipāditasya karmāderbrahmajñānāthartvāt "vividiṣanti yajñena dānena tapasānāśakena'; ityādiśruteriti bhāvaḥ nanu ca yaḥ karmakāṇḍasya brahmaṇi pratipadasamanvayo 'bhihitaḥ sa yukto na vā neti pakṣe na vyutpādanīyaḥ ādye kimanena vākyānvayāṅgīkāreṇetyata uktam- alpabuddhaya iti prapañcayiṣyate caitat anena"anyārtham'; ityādisūtrāṇāṃ tātparyamuktaṃ bhavati 4,133 nanvalpabuddhīnāmapi pratipadānvaya eva brahmajñānaheturbha(viṣyatīti)vatīti kiṃ vākyānvayetyata āha- ka iti kaśchandasāṃ yogamiti śruter
1.4.19bc
न्यायसुधा: "कच्छन्दसां योगमावेद धीरःऽ; इति श्रुतेर्वैदिकपदयोगवृत्तेरल्पबुद्धिभिरशक्यज्ञानत्वाद्यु(त्वेन)क्तं वाक्यान्वयव्युत्पादनमिति शेषः नन्वेवं तर्हि योगवृत्त्या प्रतिपदसमन्वयव्युत्पादनं न कर्तव्यम् को धीरश्छन्दसां योगं ब्रह्मणि योगवृत्तिम् आवेद न को ऽपीति निरधिकारिकत्वश्रवणात् नहि गायमानो बधिरेषु गायतीत्यत आह- योगार्थेति ... योगार्थतत्त्ववित् ब्रह्मैको नैव चान्यो ऽस्ति
nyāyasudhā: "kacchandasāṃ yogamāveda dhīraḥ'; iti śrutervaidikapadayogavṛtteralpabuddhibhiraśakyajñānatvādyu(tvena)ktaṃ vākyānvayavyutpādanamiti śeṣaḥ nanvevaṃ tarhi yogavṛttyā pratipadasamanvayavyutpādanaṃ na kartavyam ko dhīraśchandasāṃ yogaṃ brahmaṇi yogavṛttim āveda na ko 'pīti niradhikārikatvaśravaṇāt nahi gāyamāno badhireṣu gāyatītyata āha- yogārtheti ... yogārthatattvavit brahmaiko naiva cānyo 'sti
1.4.19d
न्यायसुधा: योगस्यार्थो योगार्थः तस्य तत्त्वं याथार्थ्यम् चशब्दो ऽर्थद्वयसमुच्चयार्थः अयमस्याः श्रुतेरर्थ इति शेषः एतदुपपादयति- क इति ... क इत्यस्यरोभयार्थतः
nyāyasudhā: yogasyārtho yogārthaḥ tasya tattvaṃ yāthārthyam caśabdo 'rthadvayasamuccayārthaḥ ayamasyāḥ śruterartha iti śeṣaḥ etadupapādayati- ka iti ... ka ityasyarobhayārthataḥ
1.4.20a
न्यायसुधा: "प्रजापतिर्वै कःऽ; इति श्रुतेः कशब्दो ब्रह्मार्थः किंवृत्तस्य चाक्षेपे वृत्तिः सुप्रसिद्धा तथा च क इत्यस्योभयार्थत्वाद्ब्रह्मार्थत्वे तस्य योगवृत्तिज्ञाने सामर्थ्यकथनान्नानधिकारिकत्वम् आक्षेपार्थत्वे तदन्येषामनधिकारकथनाद्युक्तो वाक्यान्वयाभ्युपगमः ननु कथमेतत् आवृत्तेस्तन्त्रधर्माद्वेत्यदोषः प्रमाणं चात्रान्यथानुपपत्तिरिति 4,135 यदि ब्रह्मा एक एव पदानां योगवृत्त्या ऽर्थसम्बन्धं वेद तदा"एकस्य प्रतिभातं तु कृतकान्न विशिष्टतेऽ; इति न्यायात्कृतकत्वं शब्दार्थसम्बन्धस्येत्याद्यापद्यते तथा"चौत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धःऽ; इति जैमिन्युक्तः शब्दानामर्थैर्नित्ययोगः परित्यक्तः स्यादित्यत आह- तस्यापीति 4,136 तस्यापि पूर्वसिद्धस्य ज्ञानमेवेति निश्चयात् नित्ययोगो ऽपि शब्दानामर्थैर्नैव निषिद्धयते
nyāyasudhā: "prajāpatirvai kaḥ'; iti śruteḥ kaśabdo brahmārthaḥ kiṃvṛttasya cākṣepe vṛttiḥ suprasiddhā tathā ca ka ityasyobhayārthatvādbrahmārthatve tasya yogavṛttijñāne sāmarthyakathanānnānadhikārikatvam ākṣepārthatve tadanyeṣāmanadhikārakathanādyukto vākyānvayābhyupagamaḥ nanu kathametat āvṛttestantradharmādvetyadoṣaḥ pramāṇaṃ cātrānyathānupapattiriti 4,135 yadi brahmā eka eva padānāṃ yogavṛttyā 'rthasambandhaṃ veda tadā"ekasya pratibhātaṃ tu kṛtakānna viśiṣṭate'; iti nyāyātkṛtakatvaṃ śabdārthasambandhasyetyādyāpadyate tathā"cautpattikastu śabdasyārthena sambandhaḥ'; iti jaiminyuktaḥ śabdānāmarthairnityayogaḥ parityaktaḥ syādityata āha- tasyāpīti 4,136 tasyāpi pūrvasiddhasya jñānameveti niścayāt nityayogo 'pi śabdānāmarthairnaiva niṣiddhayate
1.4.20ef
-द् न्यायसुधा: यद्यप्येक एव प्रतिपत्ता तथापि तस्य पूर्वसिद्धस्येव पूर्वस्थितस्यैव ज्ञातस्यैव च शब्दार्थसम्बन्धस्य प्रमितिरेव भवति न तूत्प्रेक्षामात्रम् इति अस्यार्थस्य श्रुत्यादिभ्यो निश्चयात् जैमिन्युक्तः अर्थैः शब्दानां नित्ययोगो नैवास्माभिस्त्यज्यत इति योजना एतदुक्तं भवति स्यादयं दोषो यदि ब्रह्मणः शब्दार्थसम्बन्धज्ञानमुत्प्रेक्षारूपं स्यात् न चैवम् किन्तु पूर्वजन्मनि प्रतीतं स्वतः सिद्धमेव सम्बन्धमिह जन्मनि सुप्तप्रबुद्धन्यायेनेश्वरप्रसादादवबुद्धयत इति तथाच श्रुतिः"यो ब्रह्माणमऽ; इत्येवंजातीयका एकदेशे पुरुषान्तरप्रतिपत्तिसंवादाच्चैतदेवम् तथाच स्मृतिः "जन्मान्तरे श्रुतास्तास्तुऽ; इत्यादिका अत एव श्रुतिः"आवेदऽ; इत्याह एतेन नैकाधिकारिकं शास्त्रमित्यपि परास्तम् इति श्रीमन्न्यायसुधायां ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम् 4,138 [======= ज्न्य्स्_1,4.वि: प्रकृत्यधिकरणम् =======] [======= ज्न्य्स्_1,4.विइ: एतेनसर्वेव्याख्याताधिकरणम् =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां प्रकृत्यधिकरणम् इदानीं"प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधातऽ"एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताःऽ; इत्यधिकरणद्वयस्य सङ्क्षेपतस्तात्पर्यमाह- स्त्रीशब्दाश्चेति प्रकृतिश् च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ब्ब्स्_1,4.23 एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ब्ब्स्_1,4.28 स्त्रीशब्दाश्च निषेधार्थाः सर्वे ऽपि ब्रह्मवाचकाः
-d nyāyasudhā: yadyapyeka eva pratipattā tathāpi tasya pūrvasiddhasyeva pūrvasthitasyaiva jñātasyaiva ca śabdārthasambandhasya pramitireva bhavati na tūtprekṣāmātram iti asyārthasya śrutyādibhyo niścayāt jaiminyuktaḥ arthaiḥ śabdānāṃ nityayogo naivāsmābhistyajyata iti yojanā etaduktaṃ bhavati syādayaṃ doṣo yadi brahmaṇaḥ śabdārthasambandhajñānamutprekṣārūpaṃ syāt na caivam kintu pūrvajanmani pratītaṃ svataḥ siddhameva sambandhamiha janmani suptaprabuddhanyāyeneśvaraprasādādavabuddhayata iti tathāca śrutiḥ"yo brahmāṇam'; ityevaṃjātīyakā ekadeśe puruṣāntarapratipattisaṃvādāccaitadevam tathāca smṛtiḥ "janmāntare śrutāstāstu'; ityādikā ata eva śrutiḥ"āveda'; ityāha etena naikādhikārikaṃ śāstramityapi parāstam iti śrīmannyāyasudhāyāṃ jyotirupakramādhikaraṇam 4,138 [======= jnys_1,4.vi: prakṛtyadhikaraṇam =======] [======= jnys_1,4.vii: etenasarvevyākhyātādhikaraṇam =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ prakṛtyadhikaraṇam idānīṃ"prakṛtiśca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt'"etena sarve vyākhyātā vyākhyātāḥ'; ityadhikaraṇadvayasya saṅkṣepatastātparyamāha- strīśabdāśceti prakṛtiś ca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt bbs_1,4.23 etena sarve vyākhyātā vyākhyātāḥ bbs_1,4.28 strīśabdāśca niṣedhārthāḥ sarve 'pi brahmavācakāḥ
1.4.21
न्यायसुधा: स्त्रीलिङ्गाः प्रकृथत्यादिशब्दाः स्त्रीशब्दाः निषेधनं निषेधो ऽभावः निषिद्धयत इति निषेधः असत् तदुभयार्थाः शब्दा इति (च) वर्तते 4,139 अत्र न सर्वाणि सूत्राणि व्याख्यातानि ततः प्रतिज्ञा व्याहन्येतेत्यतो विषयादिकथनेन व्याख्याततां मन्वानः सर्वाधिकरणविषयपूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तीराह- विरोधीति विरोधिसर्वबाहुल्यकारणस्त्रीनिषेधिनाम् पृथक् समन्वयार्थानि स्थानान्येतानि सर्वशः
nyāyasudhā: strīliṅgāḥ prakṛthatyādiśabdāḥ strīśabdāḥ niṣedhanaṃ niṣedho 'bhāvaḥ niṣiddhayata iti niṣedhaḥ asat tadubhayārthāḥ śabdā iti (ca) vartate 4,139 atra na sarvāṇi sūtrāṇi vyākhyātāni tataḥ pratijñā vyāhanyetetyato viṣayādikathanena vyākhyātatāṃ manvānaḥ sarvādhikaraṇaviṣayapūrvapakṣasiddhāntayuktīrāha- virodhīti virodhisarvabāhulyakāraṇastrīniṣedhinām pṛthak samanvayārthāni sthānānyetāni sarvaśaḥ
1.4.22
न्यायसुधा: यद्वा अत्राद्येन श्लोकेनाधिकर(णार्थो)णोपाधयः कथ्यन्ते विरोधीति परमैश्वर्यविरोध्यर्थाः सर्वेति उक्तवक्ष्यमाणव्यतिरिक्ताः बाहुल्येति बाहुल्यविशिष्टार्थवाचिनः कारणेति अवान्तरकारणवाचिनः स्त्रीति स्त्रीलिङ्गाः निषेधो वाच्यो येषामस्ति ते निषेधिनः अथवा द्वन्द्वात्पर इन्प्रत्ययो द्रष्टव्यः तथात्वे विरोध्यादयो ऽर्था ग्राह्याः शब्दानामिति शेषः एतानि एतत्पादगतानि सर्वशः स्थानानि अधिकरणानि एषां शब्दानां समन्वयप्रयोजनानीत्युक्ते प्रत्येकं सर्वशब्दसमन्वयसिद्धिरित्यपि प्रतीयेत अतः पृथगित्युक्तम् 4,142 सर्वमानैर्विरोधश्च व्युत्पत्तेरप्यशक्यता परस्परविरोधश्च विरोधः कार्यतद्वतोः स्त्रीलिङ्गत्वं निषेधश्च पूर्वपक्षेषु हेतवः
nyāyasudhā: yadvā atrādyena ślokenādhikara(ṇārtho)ṇopādhayaḥ kathyante virodhīti paramaiśvaryavirodhyarthāḥ sarveti uktavakṣyamāṇavyatiriktāḥ bāhulyeti bāhulyaviśiṣṭārthavācinaḥ kāraṇeti avāntarakāraṇavācinaḥ strīti strīliṅgāḥ niṣedho vācyo yeṣāmasti te niṣedhinaḥ athavā dvandvātpara inpratyayo draṣṭavyaḥ tathātve virodhyādayo 'rthā grāhyāḥ śabdānāmiti śeṣaḥ etāni etatpādagatāni sarvaśaḥ sthānāni adhikaraṇāni eṣāṃ śabdānāṃ samanvayaprayojanānītyukte pratyekaṃ sarvaśabdasamanvayasiddhirityapi pratīyeta ataḥ pṛthagityuktam 4,142 sarvamānairvirodhaśca vyutpatterapyaśakyatā parasparavirodhaśca virodhaḥ kāryatadvatoḥ strīliṅgatvaṃ niṣedhaśca pūrvapakṣeṣu hetavaḥ
1.4.23
दोषात्यस्पृष्टिनियमः शब्दार्थानेकता तथा बहुरूपत्वमीशस्य व्यक्तयव्यक्तिविशेषिता
doṣātyaspṛṣṭiniyamaḥ śabdārthānekatā tathā bahurūpatvamīśasya vyaktayavyaktiviśeṣitā
1.4.24
उत्पादनं स्वदेहाच्च दुर्जनाव्यक्तता तथा इतयाद्या युक्तयः साक्षात् सिद्धान्तस्थापका इह
utpādanaṃ svadehācca durjanāvyaktatā tathā itayādyā yuktayaḥ sākṣāt siddhāntasthāpakā iha
1.4.25
न्यायसुधा: सर्वेत्यनेनैव समाकर्षाधिकरणार्थो ऽपि सङ्गृहीतः तस्य ज्योतिरधिकरणार्थाक्षेपपरिहारार्थत्वात् "सर्वमानैर्विरोधश्चऽ; इत्याद्यर्थो न्यायविवरणादाववगन्तव्यः 4,144 एवमानुमानिकमित्यादीनि सूत्राणि सङ्क्षेपतो व्याख्याय सिंहावलोकनन्यायेन समाकर्षाधिकरणं ज्योतिरधिकरणं"चान्वयःऽ; इत्यादिना किञ्चिद्विवृणोति तथाहि समाकर्षाधिकरणे प्रतिपाद्यमानो वाक्यान्वयः सूत्रकारस्याभिमानो न वा आद्ये वक्तव्यम् प्रागुक्तप्रतिपदान्वयो युक्तो न वेति नेति पक्षे न वक्तव्यः युक्तत्वे तु मुख्ये तस्मिन्विद्यमाने ऽस्य वैयर्थ्यम् किञ्च वाक्यान्वयस्य स्वमतत्वे ऽन्यार्थं तु जैमिनिरित्यादिसूत्रेषु जैमिन्यादिग्रहणं व्यर्थं स्यात् अपि च प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः उत्क्रमिष्यत एवं, भावादित्यौडुलोमिः अवस्थितेरिति काशकृत्स्न इति वाक्यान्वयस्त्रिप्रकारो ऽभिहितः तस्य परस्परमविरोधे मतभेदो न स्यात् विरोधे तु कथं सूत्रकाराभिमतत्वम् अथ सूत्रकारस्यानभिमतो वाक्यान्वयस्तदा निराकरणसूत्रेणाभाव्यम् न चैतदस्ति तत्कथमेतदित्यत आह- अन्वय इति अन्वयः सर्वशब्दानामशक्यो ज्ञातुमञ्जसा इति यल्लोकवैमुख्यं जैमिन्यादिमतं वदन्
nyāyasudhā: sarvetyanenaiva samākarṣādhikaraṇārtho 'pi saṅgṛhītaḥ tasya jyotiradhikaraṇārthākṣepaparihārārthatvāt "sarvamānairvirodhaśca'; ityādyartho nyāyavivaraṇādāvavagantavyaḥ 4,144 evamānumānikamityādīni sūtrāṇi saṅkṣepato vyākhyāya siṃhāvalokananyāyena samākarṣādhikaraṇaṃ jyotiradhikaraṇaṃ"cānvayaḥ'; ityādinā kiñcidvivṛṇoti tathāhi samākarṣādhikaraṇe pratipādyamāno vākyānvayaḥ sūtrakārasyābhimāno na vā ādye vaktavyam prāguktapratipadānvayo yukto na veti neti pakṣe na vaktavyaḥ yuktatve tu mukhye tasminvidyamāne 'sya vaiyarthyam kiñca vākyānvayasya svamatatve 'nyārthaṃ tu jaiminirityādisūtreṣu jaiminyādigrahaṇaṃ vyarthaṃ syāt api ca pratijñāsiddherliṅgamāśmarathyaḥ utkramiṣyata evaṃ, bhāvādityauḍulomiḥ avasthiteriti kāśakṛtsna iti vākyānvayastriprakāro 'bhihitaḥ tasya parasparamavirodhe matabhedo na syāt virodhe tu kathaṃ sūtrakārābhimatatvam atha sūtrakārasyānabhimato vākyānvayastadā nirākaraṇasūtreṇābhāvyam na caitadasti tatkathametadityata āha- anvaya iti anvayaḥ sarvaśabdānāmaśakyo jñātumañjasā iti yallokavaimukhyaṃ jaiminyādimataṃ vadan
1.4.26ab
विद्याधिनाथो भगवानपाचक्रे स्वयं प्रभुः
vidyādhinātho bhagavānapācakre svayaṃ prabhuḥ
1.4.26cd
न्यायसुधा: प्रतिपदान्वये ऽभिहिते हि मन्दाधिकारिणां मोक्षमागर्वैमुख्यं स्यात् सर्वशब्दानां ब्रह्मणि अञ्जसा मुख्यया वृत्त्या अन्वयस्तावज्ज्ञातुमशक्यः "कश्छन्दसामितिऽ; श्रुतेः नच तज्ज्ञानेन विना मोक्षः नचाशक्ये प्रवृत्तिर्युक्ता आकाशरोमन्थनादौ प्रवृत्त्यदर्शनात् तथाचाहुः "व्यसनानि दुरन्तानि समव्ययफलानि च अशक्यानि च वस्तूनि नारभेत विचक्षणःऽ; इति तस्मादास्तामयं मोक्षः शक्यानुष्ठानसाधनधर्माद्यर्थमेव प्रवर्तेमहीति एवं मन्दलोकस्य मोक्षमार्गवैमुख्यं भगवन्सूत्रकारः स्वयमेव जैमिन्यादिमतमेतदिति वदन्वाक्यान्वयप्रदर्शनेन निराकृतवान् अनेन स्वाभिमत एव वाक्यान्वयो ऽतो न निराकरणसूत्राभावो दोषाय प्रतिपदान्वयश्च युक्त एवेति तद्व्युत्पादनमुपपन्नमेव तथापि प्रतिपदमन्वये सामर्थ्यवैकल्येन मोक्षमार्गाद्विमुखानां मन्दाधिकारिणामुपायान्तरप्रदर्शनेन समाश्वासार्थं वाक्यान्वयकथनं चोपपन्नमित्युक्तं भवति 4,146 तर्हि जैमिन्यादिग्रहणं व्यर्थमित्युक्तमित्यत आह- स्वशिष्याणामिति स्वशिष्याणां प्रसिद्धयर्थं मतमात्मीयमंशतः
nyāyasudhā: pratipadānvaye 'bhihite hi mandādhikāriṇāṃ mokṣamāgarvaimukhyaṃ syāt sarvaśabdānāṃ brahmaṇi añjasā mukhyayā vṛttyā anvayastāvajjñātumaśakyaḥ "kaśchandasāmiti'; śruteḥ naca tajjñānena vinā mokṣaḥ nacāśakye pravṛttiryuktā ākāśaromanthanādau pravṛttyadarśanāt tathācāhuḥ "vyasanāni durantāni samavyayaphalāni ca aśakyāni ca vastūni nārabheta vicakṣaṇaḥ'; iti tasmādāstāmayaṃ mokṣaḥ śakyānuṣṭhānasādhanadharmādyarthameva pravartemahīti evaṃ mandalokasya mokṣamārgavaimukhyaṃ bhagavansūtrakāraḥ svayameva jaiminyādimatametaditi vadanvākyānvayapradarśanena nirākṛtavān anena svābhimata eva vākyānvayo 'to na nirākaraṇasūtrābhāvo doṣāya pratipadānvayaśca yukta eveti tadvyutpādanamupapannameva tathāpi pratipadamanvaye sāmarthyavaikalyena mokṣamārgādvimukhānāṃ mandādhikāriṇāmupāyāntarapradarśanena samāśvāsārthaṃ vākyānvayakathanaṃ copapannamityuktaṃ bhavati 4,146 tarhi jaiminyādigrahaṇaṃ vyarthamityuktamityata āha- svaśiṣyāṇāmiti svaśiṣyāṇāṃ prasiddhayarthaṃ matamātmīyamaṃśataḥ
1.4.27ab
विज्ञातं तैर्जगादात्र तारतम्यं नृणां वदन्
vijñātaṃ tairjagādātra tāratamyaṃ nṛṇāṃ vadan
1.4.27cd
न्यायसुधा: जैमिन्यादीनामिति शेषः नात्र जैमिन्यादिग्रहणेन तदीयमेवैतन्मतमित्युच्यते किन्तु मदीयमेव मतमेकदेशतो जैमिन्यादिभिर्विज्ञातमिति एतच्च तेषां ख्यात्यर्थम् गुरुणा श्लाघिता हि शिष्या लोके ख्यातिं लभन्ते ननु वाक्यान्वयस्य प्रकारत्रयं परस्परविरुद्धं कथं सूत्रकाराभिमतं स्यादित्यत आह- तारतम्यमिति नृणामल्पाधिकारिणामवस्थातारतम्यं वदन्नित्यनेनावस्थातारतम्यव्यवस्थया मतभेदो न विरोधेनेत्युक्तं भवति एतेनाङ्गीकृते ऽपीत्याद्युक्तं विवृतं वेदितव्यम् 4,147 ज्योतिरधिकरणे योगवृत्त्या परमेश्वरे ऽखिल(पदानां)शब्दसमन्वयो ऽभिहितः नासौ युज्यते प्रकृत्यादेरन्यपरत्वाभावे निर्वचनानुपपत्तेः नहि जातादिपदानामन्यपरत्वानङ्गीकारे जातमोतं यस्मिन्निति व्युत्पत्तिः सम्भवति प्रकृत्यादेरन्यपरत्वे तु सर्वशब्दानां भगवद्वाचित्वमिति गतः पक्षः किञ्च वसन्त इत्यादीनां भगवत्परत्वे कर्मानुष्ठानलोपो लोकव्यवहारविलोपश्च प्रसज्येतेत्युक्तमित्यत आह- तेष्विति कल्पनोपदेशाच् च मध्वादिवदविरोधः ब्ब्स्_1,4.10 तेषु तेषु पदार्थेषु रूढिरङ्गीकृता यतः
nyāyasudhā: jaiminyādīnāmiti śeṣaḥ nātra jaiminyādigrahaṇena tadīyamevaitanmatamityucyate kintu madīyameva matamekadeśato jaiminyādibhirvijñātamiti etacca teṣāṃ khyātyartham guruṇā ślāghitā hi śiṣyā loke khyātiṃ labhante nanu vākyānvayasya prakāratrayaṃ parasparaviruddhaṃ kathaṃ sūtrakārābhimataṃ syādityata āha- tāratamyamiti nṛṇāmalpādhikāriṇāmavasthātāratamyaṃ vadannityanenāvasthātāratamyavyavasthayā matabhedo na virodhenetyuktaṃ bhavati etenāṅgīkṛte 'pītyādyuktaṃ vivṛtaṃ veditavyam 4,147 jyotiradhikaraṇe yogavṛttyā parameśvare 'khila(padānāṃ)śabdasamanvayo 'bhihitaḥ nāsau yujyate prakṛtyāderanyaparatvābhāve nirvacanānupapatteḥ nahi jātādipadānāmanyaparatvānaṅgīkāre jātamotaṃ yasminniti vyutpattiḥ sambhavati prakṛtyāderanyaparatve tu sarvaśabdānāṃ bhagavadvācitvamiti gataḥ pakṣaḥ kiñca vasanta ityādīnāṃ bhagavatparatve karmānuṣṭhānalopo lokavyavahāravilopaśca prasajyetetyuktamityata āha- teṣviti kalpanopadeśāc ca madhvādivadavirodhaḥ bbs_1,4.10 teṣu teṣu padārtheṣu rūḍhiraṅgīkṛtā yataḥ
1.4.28
प्रयोजनबहुत्वेन तस्य तस्याविरोधतः उपदेशादिसामर्थ्याद् विष्णौ शक्तिश्च गृह्यते
prayojanabahutvena tasya tasyāvirodhataḥ upadeśādisāmarthyād viṣṇau śaktiśca gṛhyate
1.4.29ab
4,148 न्यायसुधा: व्युत्पत्त्युपपत्तिः कर्मानुष्ठानसम्भवो लोकव्यवहारानुच्छेदश्चेत्येवं प्रयोजनानां बहुत्वेन कारणेन तेषु तेषु तत्तच्छब्दवाच्यतया प्रसिद्धेष्वर्थेषु तत्तच्छब्दानां, रूढिरित्युपलक्षणं, वृत्तिरङ्गीकृता यतस्तस्मात्तस्य तस्याविरोधतः तं तमर्थमपरित्यज्य उपदेशलिङ्गप्रकरणादिबलेन सर्वशब्दानां विष्णौ च शक्तिर्गृह्यते यद्यपि अत्रैतावदेव वक्तव्यम् "नैष दोषः सर्वशब्दानां भगवद्वाचिनामपि प्रसिद्धार्थान्तरवाचकत्वस्यापि स्वीकारात् ज्योतिरादिशब्दानां हि ज्योतिष्योमाद्वयर्थत्वस्याङ्गीकृतत्वान्नानुष्ठानलोकव्यवहारविलोपः जातमोतमित्यवयववृत्त्या परमेश्वरे वृत्तौ जातातिपदानामन्यतरत्वमङ्गीक्रियत इति व्युत्पत्त्युपपत्तिः पुनस्तदवयवस्याप्यन्यपरत्वमुपादाय परमेश्वरे जातपदव्युतपत्तिसम्भव इत्रत तथापि स्यादेतदेवम् यदि शब्दानामनेकार्थत्वं स्यात् तदेव कुत इति शङ्कानिरासार्थमिदमुक्तमिति ज्ञातव्यम् तथाहि पदार्थान्तरवाचित्वं तावदुक्तप्रयोजनसिद्धये ऽङ्गीकरणीयम् परमेश्वरवाचित्वं च सर्वशब्दानां"नामानि सर्वाणि यमाविशन्तिऽ; "ता वा एताः सर्वा ऋचःऽ; इत्याद्युपदेशबलाच्छतिलिङ्गादिसामर्थ्याच्च तत्तच्छब्दानामवश्यमङ्गीकरणीयमिति अनेन"कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधःऽ; इति सूत्रस्य तात्पर्यमुक्तं भवति 4,150 यदि सर्वशब्दानामुभयार्थत्वं तर्हि"विश्वस्मादिन्द्र उत्तरःऽ"असदेवेदमग्र आसीतऽ; इत्यादौ कथम् उभयोः सर्वोत्तमत्वादेर्विरुद्धत्वेनात्रोभयार्थत्वानुपपत्तेः पदानामुभयार्थवाचितवे ऽपि तत्र विरोधः, तत्रान्यतरमात्रे तात्पर्यमङ्गीकार्यमिति चेत् तत्रापि किमुपादेयं किं परित्याज्यमिति न ज्ञायत इत्यत आह- तथापीति तथाप्येतद्विरोधे तु तद्वाचित्वमपोद्यते
4,148 nyāyasudhā: vyutpattyupapattiḥ karmānuṣṭhānasambhavo lokavyavahārānucchedaścetyevaṃ prayojanānāṃ bahutvena kāraṇena teṣu teṣu tattacchabdavācyatayā prasiddheṣvartheṣu tattacchabdānāṃ, rūḍhirityupalakṣaṇaṃ, vṛttiraṅgīkṛtā yatastasmāttasya tasyāvirodhataḥ taṃ tamarthamaparityajya upadeśaliṅgaprakaraṇādibalena sarvaśabdānāṃ viṣṇau ca śaktirgṛhyate yadyapi atraitāvadeva vaktavyam "naiṣa doṣaḥ sarvaśabdānāṃ bhagavadvācināmapi prasiddhārthāntaravācakatvasyāpi svīkārāt jyotirādiśabdānāṃ hi jyotiṣyomādvayarthatvasyāṅgīkṛtatvānnānuṣṭhānalokavyavahāravilopaḥ jātamotamityavayavavṛttyā parameśvare vṛttau jātātipadānāmanyataratvamaṅgīkriyata iti vyutpattyupapattiḥ punastadavayavasyāpyanyaparatvamupādāya parameśvare jātapadavyutapattisambhava itrata tathāpi syādetadevam yadi śabdānāmanekārthatvaṃ syāt tadeva kuta iti śaṅkānirāsārthamidamuktamiti jñātavyam tathāhi padārthāntaravācitvaṃ tāvaduktaprayojanasiddhaye 'ṅgīkaraṇīyam parameśvaravācitvaṃ ca sarvaśabdānāṃ"nāmāni sarvāṇi yamāviśanti'; "tā vā etāḥ sarvā ṛcaḥ'; ityādyupadeśabalācchatiliṅgādisāmarthyācca tattacchabdānāmavaśyamaṅgīkaraṇīyamiti anena"kalpanopadeśācca madhvādivadavirodhaḥ'; iti sūtrasya tātparyamuktaṃ bhavati 4,150 yadi sarvaśabdānāmubhayārthatvaṃ tarhi"viśvasmādindra uttaraḥ'"asadevedamagra āsīt'; ityādau katham ubhayoḥ sarvottamatvāderviruddhatvenātrobhayārthatvānupapatteḥ padānāmubhayārthavācitave 'pi tatra virodhaḥ, tatrānyataramātre tātparyamaṅgīkāryamiti cet tatrāpi kimupādeyaṃ kiṃ parityājyamiti na jñāyata ityata āha- tathāpīti tathāpyetadvirodhe tu tadvācitvamapodyate
1.4.29cd
न्यायसुधा: यद्यप्युभयार्थाः शब्दा इति सामान्येनोक्तम् तथापि परमेश्वरपरत्वविरोधे ऽन्यपरत्वमपोद्यते तुशब्दो विशेषद्योतनार्थः उभयपरत्वं तावद्विरुद्धमिति परेणैवोक्तम् अन्यतरपरित्यागे च परमेश्वरपरित्यागो न युक्तः निश्चिततात्पर्यवाक्यान्तरविरोधात् अतः परिशेषादितरपरित्याग एवोचित इति तर्हि कल्पनोपदेशादित्यादिविरोधः तत्र सर्वशब्दानामुभयपरत्वस्योक्तत्वादिति चेन्न निरपवादस्थले पर्यवसायित्वात्तस्येत्याह- अविरोध इति 4,151 अविरोधे तु बह्वर्था एतन्मूलतया मताः
nyāyasudhā: yadyapyubhayārthāḥ śabdā iti sāmānyenoktam tathāpi parameśvaraparatvavirodhe 'nyaparatvamapodyate tuśabdo viśeṣadyotanārthaḥ ubhayaparatvaṃ tāvadviruddhamiti pareṇaivoktam anyataraparityāge ca parameśvaraparityāgo na yuktaḥ niścitatātparyavākyāntaravirodhāt ataḥ pariśeṣāditaraparityāga evocita iti tarhi kalpanopadeśādityādivirodhaḥ tatra sarvaśabdānāmubhayaparatvasyoktatvāditi cenna nirapavādasthale paryavasāyitvāttasyetyāha- avirodha iti 4,151 avirodhe tu bahvarthā etanmūlatayā matāḥ
1.4.30ab
न्यायसुधा: बहुशब्दो ऽनेकार्थः मताः तत्रतत्र सूत्रे ऽभिमताः नन्वविरोधे ऽप्युभयार्थत्वाङ्गीकारो न युक्तः तत्तु समन्वयादित्यवधार(णविरोधा)णशदित्यत उक्तम्- एतन्मूलतयेति एष परमेश्वरो मूलं मुख्यो येषां ते तथोक्तास्तेषां भावस्तत्ता तयेतीत्थंम्भूतलक्षणे तृतीया मुख्यमर्थान्तरं वारयितुमवधारणम् न त्वर्थान्तरमात्रम् उक्तप्रयोजनव्याघातादिति भावः एतेननान्यायश्चा(य्यं चा)नेकार्थत्वमित्यपि समाहितम् मुख्यार्थस्यैकत्वात् 4,154 ननु पुरन्दरादिष्वपीन्द्रादिशब्दा रूढियोगाभ्यां प्रवृत्ताः रूढियोगौ च मुख्यवृत्ती कथ्येते अतो ऽक्षादिशब्दानामिवेन्द्रादिशब्दानामुभयं मुख्याभिधेयं युक्तम् नेश्वर एवेत्यत आह- इतो हीति इतो हि रूढतान्येषामुपजीव्यत्वमत्र हि
nyāyasudhā: bahuśabdo 'nekārthaḥ matāḥ tatratatra sūtre 'bhimatāḥ nanvavirodhe 'pyubhayārthatvāṅgīkāro na yuktaḥ tattu samanvayādityavadhāra(ṇavirodhā)ṇaśadityata uktam- etanmūlatayeti eṣa parameśvaro mūlaṃ mukhyo yeṣāṃ te tathoktāsteṣāṃ bhāvastattā tayetītthaṃmbhūtalakṣaṇe tṛtīyā mukhyamarthāntaraṃ vārayitumavadhāraṇam na tvarthāntaramātram uktaprayojanavyāghātāditi bhāvaḥ etenanānyāyaścā(yyaṃ cā)nekārthatvamityapi samāhitam mukhyārthasyaikatvāt 4,154 nanu purandarādiṣvapīndrādiśabdā rūḍhiyogābhyāṃ pravṛttāḥ rūḍhiyogau ca mukhyavṛttī kathyete ato 'kṣādiśabdānāmivendrādiśabdānāmubhayaṃ mukhyābhidheyaṃ yuktam neśvara evetyata āha- ito hīti ito hi rūḍhatānyeṣāmupajīvyatvamatra hi
1.4.30c
न्यायसुधा: सत्यमस्ति पुरन्दरादीनामपीन्द्रादिशब्दरूढिविषयता तथापि सा इतः परमेश्वरादेव हि यस्मात्, यस्माच्च अत्र योगविषयत्वे परमेश्वरस्यैवोपजीव्यत्वं तस्मात्स एव मुख्यार्थो न पुरन्दरादयः स्वत एवानवधिकैश्वर्यादिमतीश्वर एवेन्द्रादिशब्दानां योगरूढी तत्सन्निधानात्तदायत्त(तत्प्र)प्रवृत्तिनिमित्तत्वादेव च पुरन्दरादिषु प्रसिद्धं चैतत् यद्यत्सन्निधानाद्यच्छब्दप्रतिपाद्यं तदमुख्यमन्यन्मुख्यमिति यथा दग्धृशब्दस्यायो ऽग्निश्च न चाक्षादिशब्दार्थानामित(रेत)रापेक्षास्तीति वैषम्यमिति नन्वेवं चेदीश्वरस्याप्यमुख्यत्वं प्रसक्तम् अर्थान्तरापेक्षयैव तत्र शब्दप्रवृत्तेः न खलु जातादिशब्दानामन्यार्थतामनपेक्ष्य ज्योतिषेत्यादिशब्दानां भगवति प्रवृत्तिः सम्भवतीत्यत आह- तत्सिद्धिरिति तत्सिद्धिस्तदपेक्षा च
nyāyasudhā: satyamasti purandarādīnāmapīndrādiśabdarūḍhiviṣayatā tathāpi sā itaḥ parameśvarādeva hi yasmāt, yasmācca atra yogaviṣayatve parameśvarasyaivopajīvyatvaṃ tasmātsa eva mukhyārtho na purandarādayaḥ svata evānavadhikaiśvaryādimatīśvara evendrādiśabdānāṃ yogarūḍhī tatsannidhānāttadāyatta(tatpra)pravṛttinimittatvādeva ca purandarādiṣu prasiddhaṃ caitat yadyatsannidhānādyacchabdapratipādyaṃ tadamukhyamanyanmukhyamiti yathā dagdhṛśabdasyāyo 'gniśca na cākṣādiśabdārthānāmita(reta)rāpekṣāstīti vaiṣamyamiti nanvevaṃ cedīśvarasyāpyamukhyatvaṃ prasaktam arthāntarāpekṣayaiva tatra śabdapravṛtteḥ na khalu jātādiśabdānāmanyārthatāmanapekṣya jyotiṣetyādiśabdānāṃ bhagavati pravṛttiḥ sambhavatītyata āha- tatsiddhiriti tatsiddhistadapekṣā ca
1.4.30d
न्यायसुधा: चशब्दो ऽवधारणे नायमस्ति दोषः यतः परमपुरुषे तत्तच्छब्दप्रवृत्तिप्रतीतिरेवार्थान्तरापेक्षा नतु प्रवृत्तिः नहि घटस्य रूपं प्रदीपापेक्षया प्रतीयत इत्येतावता तदायत्तं भवति यथान्यत्र शब्दप्रवृत्तिरेव परमेश्वरापेक्षा नैवं परमात्मनि वृत्तावितरापेक्षां कामपीक्षामह इति 4,155 इतश्च नायं दोष इत्याह- सापेक्षा चेति ... सापेक्षा च हरीच्छया
nyāyasudhā: caśabdo 'vadhāraṇe nāyamasti doṣaḥ yataḥ paramapuruṣe tattacchabdapravṛttipratītirevārthāntarāpekṣā natu pravṛttiḥ nahi ghaṭasya rūpaṃ pradīpāpekṣayā pratīyata ityetāvatā tadāyattaṃ bhavati yathānyatra śabdapravṛttireva parameśvarāpekṣā naivaṃ paramātmani vṛttāvitarāpekṣāṃ kāmapīkṣāmaha iti 4,155 itaśca nāyaṃ doṣa ityāha- sāpekṣā ceti ... sāpekṣā ca harīcchayā
1.4.31ab
न्यायसुधा: या परमेश्वरे शब्दानां वृत्तावर्थान्तरापेक्षा सा च भगवदिच्छानिबन्धनैव न त्वनन्यगतिकतयेत्यतो न तस्यामुख्यार्थताप्राप्तिः न हीच्छया प्रकृत्यादिकमुपाददानस्य सृष्टिः परायत्ता नापि पटुकरणा लीलानिमित्तमिच्छया दण्डमवष्टभ्य गच्छन्दण्डायत्तगतिर्भवतीति यद्येवं हरिसन्निधानादिना शब्दानामन्यत्र वृत्तिस्तत्किमयसीव दग्धृशब्दस्य लोके सर्वशब्दानां लक्षणैव तथा सति गङ्गातीरयोरविशेषप्रसङ्गः ईक्षत्यधिकरणोक्तार्थस्य मूले निहितः कुठार इत्याशङ्कां परिहरन्नेतन्मूलतयेत्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति- तस्मादिति तस्मात् परममुख्यत्वं विष्णावन्यत्र मुख्यता
nyāyasudhā: yā parameśvare śabdānāṃ vṛttāvarthāntarāpekṣā sā ca bhagavadicchānibandhanaiva na tvananyagatikatayetyato na tasyāmukhyārthatāprāptiḥ na hīcchayā prakṛtyādikamupādadānasya sṛṣṭiḥ parāyattā nāpi paṭukaraṇā līlānimittamicchayā daṇḍamavaṣṭabhya gacchandaṇḍāyattagatirbhavatīti yadyevaṃ harisannidhānādinā śabdānāmanyatra vṛttistatkimayasīva dagdhṛśabdasya loke sarvaśabdānāṃ lakṣaṇaiva tathā sati gaṅgātīrayoraviśeṣaprasaṅgaḥ īkṣatyadhikaraṇoktārthasya mūle nihitaḥ kuṭhāra ityāśaṅkāṃ pariharannetanmūlatayetyādinoktamarthamupasaṃharati- tasmāditi tasmāt paramamukhyatvaṃ viṣṇāvanyatra mukhyatā
1.4.31cd
4,156 न्यायसुधा: नायसि दग्धृशब्दस्येवेन्द्रादिशब्दानां पुरन्दरादिषु लक्षणैव रूढेरभिधानादिसिद्धत्वात् योगनिमित्तस्य च परमैश्वर्यादेः सद्भावात् किन्तु परमेश्वरविषययो रूढियोगयोरपराधीनत्वनिरङ्कुशत्वाभ्याम्, अन्यत्र तदधीनत्वाल्पत्वाभ्यां, मुख्याथर्तायामेवायं मुख्यामुख्यविभागो ऽभिहित इति तदिदमुक्तं परममुख्यत्वमिति मुख्यतेति च 4,157 उपलक्षणा च गौणी च तिस्रः शब्दस्य वृत्तयः
4,156 nyāyasudhā: nāyasi dagdhṛśabdasyevendrādiśabdānāṃ purandarādiṣu lakṣaṇaiva rūḍherabhidhānādisiddhatvāt yoganimittasya ca paramaiśvaryādeḥ sadbhāvāt kintu parameśvaraviṣayayo rūḍhiyogayoraparādhīnatvaniraṅkuśatvābhyām, anyatra tadadhīnatvālpatvābhyāṃ, mukhyāthartāyāmevāyaṃ mukhyāmukhyavibhāgo 'bhihita iti tadidamuktaṃ paramamukhyatvamiti mukhyateti ca 4,157 upalakṣaṇā ca gauṇī ca tisraḥ śabdasya vṛttayaḥ
1.4.32ab
न्यायसुधा: गौणी(चे)त्यतः परमितिशब्दो ऽध्याहार्यः एतदेव दर्शयन्परममुख्यादिवृत्तिलक्षणान्याह- प्रवृत्तीत्यादिना तत्र परममुख्यवृत्तिर्द्वेधा महायोगो महायोगरूढिश्चेति महारूढिस्तु न सम्भवति "सा योगादेव लभ्यतेऽ; इत्युक्तत्वात् तत्र महायोगस्वरूपमाह- प्रवृत्तिहेतोरिति प्रवृत्तिहेतोर्बाहुल्यं ज्ञेयं परममुख्यता
nyāyasudhā: gauṇī(ce)tyataḥ paramitiśabdo 'dhyāhāryaḥ etadeva darśayanparamamukhyādivṛttilakṣaṇānyāha- pravṛttītyādinā tatra paramamukhyavṛttirdvedhā mahāyogo mahāyogarūḍhiśceti mahārūḍhistu na sambhavati "sā yogādeva labhyate'; ityuktatvāt tatra mahāyogasvarūpamāha- pravṛttihetoriti pravṛttihetorbāhulyaṃ jñeyaṃ paramamukhyatā
1.4.32cd
न्यायसुधा: निर्वचनलभ्यो ऽर्थः प्रवृत्तिहेतुस्तस्य बाहुल्यं निरवधिकत्वम् यद्यपि स्वातन्त्र्यं चात्र वक्तव्यम् प्रकृतत्वात् तथाप्यन्यतरमात्रेणेतरव्यावृत्तिसिद्धेर्लक्षणपदानां च तन्मात्रप्रयोजनत्वान्नाभिहितम् परममुख्यतेति ज्ञेयमिति योजना ननु बाहुल्यं प्रवृत्तिहेतोर्धमरः बहुलप्रवृत्तिहेतुमत्त्वं चाभिधेयस्य पररममुख्यता तु शब्दधर्मः तत्कथं सामानाधिकरण्यम् नैष दोषः उपचरितत्वात् निरवधिकं स्वतन्त्रं वा प्रवृत्तिहेतुमपेक्ष्य या शब्द(स्य प्र)वृत्तिः सा परममुख्यता महायोगलक्षणा ज्ञातव्येति तात्पर्यार्थः 4,160 महायोगरूढिस्वरूपं निरूपयन्नाह- तत्रेति तत्र प्रयोगबाहुल्यं यदि तत्परता किमु
nyāyasudhā: nirvacanalabhyo 'rthaḥ pravṛttihetustasya bāhulyaṃ niravadhikatvam yadyapi svātantryaṃ cātra vaktavyam prakṛtatvāt tathāpyanyataramātreṇetaravyāvṛttisiddherlakṣaṇapadānāṃ ca tanmātraprayojanatvānnābhihitam paramamukhyateti jñeyamiti yojanā nanu bāhulyaṃ pravṛttihetordhamarḥ bahulapravṛttihetumattvaṃ cābhidheyasya pararamamukhyatā tu śabdadharmaḥ tatkathaṃ sāmānādhikaraṇyam naiṣa doṣaḥ upacaritatvāt niravadhikaṃ svatantraṃ vā pravṛttihetumapekṣya yā śabda(sya pra)vṛttiḥ sā paramamukhyatā mahāyogalakṣaṇā jñātavyeti tātparyārthaḥ 4,160 mahāyogarūḍhisvarūpaṃ nirūpayannāha- tatreti tatra prayogabāhulyaṃ yadi tatparatā kimu
1.4.33ab
न्यायसुधा: यत्रार्थे प्रवृत्तिहेतोरनवधिकत्वं तत्रैव चेत्प्रयोगबाहुल्यं स्यात्तदा तस्या वृत्तेः परता परममुख्यता किमु वक्तव्येति अत्रानवधिकप्रवृत्तिनिमित्तवति यत्रार्थे यस्य शब्दस्य प्रयोगबाहुल्यमस्ति तस्य तत्र महायोगरूढिलक्षणा परममुख्यवृत्तिरित्येतावदेव वक्तव्यम् कैमुत्यकथनं तु शङ्कानिरासार्थम् तथाहि किमत्र प्रयोगबाहुल्यमात्रं लक्षणमुतानवधिकप्रवृत्तिनिमित्तविशेषितम् नाद्यः रूढिमात्रत्वात्परममुख्यत्वायोगात् न द्वितीयः अनवधिकप्रवृत्तिनिमित्तेनैव परममुख्यत्वे विशेषवैयर्थ्यात् नच समाहारेण विधान्तरं भवति तथा सति असिद्धबाधितसमाहारो ऽपरो हेत्वाभासः स्यादिति अत्र द्वितीय एवाभ्युपगम्यते नचोक्तदोषः विशेषणमात्रेण परममुख्यत्वे, विशेष्यसद्भावेन सुतरां तत्सिद्धेः न ह्यस्माभिः परममुख्यतामात्रसिद्धये विशिष्टोपादानं क्रियते किन्तु समाहाररूपविधान्तरसिद्धये न चातिप्रसङ्गः वैषम्यात् अनवधिकप्रवृत्तिनिमित्तापेक्षप्रयोगबाहुल्यं खलु विवक्षितम् न समाहारमात्रम् एतदर्थं च तत्र प्रवृत्तिहेतोर्बाहुल्ये सतीति योज्यम् नचैवं महायोगस्यात्र प्रवेशः अतिबहुलप्रयोगाभावस्य तत्र विवक्षितत्वादिति 4,164 अत्र कतरा वृत्तिर्विष्णौ येन परममुख्यत्वं विष्णावित्युक्तमित्यत आह- उभयमिति उभयं दृश्यते विष्णौ शब्दानामपि सर्वशः
nyāyasudhā: yatrārthe pravṛttihetoranavadhikatvaṃ tatraiva cetprayogabāhulyaṃ syāttadā tasyā vṛtteḥ paratā paramamukhyatā kimu vaktavyeti atrānavadhikapravṛttinimittavati yatrārthe yasya śabdasya prayogabāhulyamasti tasya tatra mahāyogarūḍhilakṣaṇā paramamukhyavṛttirityetāvadeva vaktavyam kaimutyakathanaṃ tu śaṅkānirāsārtham tathāhi kimatra prayogabāhulyamātraṃ lakṣaṇamutānavadhikapravṛttinimittaviśeṣitam nādyaḥ rūḍhimātratvātparamamukhyatvāyogāt na dvitīyaḥ anavadhikapravṛttinimittenaiva paramamukhyatve viśeṣavaiyarthyāt naca samāhāreṇa vidhāntaraṃ bhavati tathā sati asiddhabādhitasamāhāro 'paro hetvābhāsaḥ syāditi atra dvitīya evābhyupagamyate nacoktadoṣaḥ viśeṣaṇamātreṇa paramamukhyatve, viśeṣyasadbhāvena sutarāṃ tatsiddheḥ na hyasmābhiḥ paramamukhyatāmātrasiddhaye viśiṣṭopādānaṃ kriyate kintu samāhārarūpavidhāntarasiddhaye na cātiprasaṅgaḥ vaiṣamyāt anavadhikapravṛttinimittāpekṣaprayogabāhulyaṃ khalu vivakṣitam na samāhāramātram etadarthaṃ ca tatra pravṛttihetorbāhulye satīti yojyam nacaivaṃ mahāyogasyātra praveśaḥ atibahulaprayogābhāvasya tatra vivakṣitatvāditi 4,164 atra katarā vṛttirviṣṇau yena paramamukhyatvaṃ viṣṇāvityuktamityata āha- ubhayamiti ubhayaṃ dṛśyate viṣṇau śabdānāmapi sarvaśaḥ
1.4.33cd
न्यायसुधा: उभयं वृत्तिद्वयं, दृश्यते, प्रमाणैः सर्वशो ऽपि शब्दानामित्यस्यायमर्थः नारायणादिशब्दानां महायोगरूढिः तदितरेषां महायोग इति अथवा विष्णौ परममुख्यवृत्तिरित्युक्तमनेनोपपादयति उभयं प्रवृत्तिहेतोर्बाहुल्यं च यद्वा प्रमितान्वाख्यानं परीक्षकधर्मो नतु स्वेच्छया ऽर्थकल्पनम् नचैते वृत्ती क्वचित्प्रमिते अतो न निरूपणीये इत्यत्रेदमुदितम् प्रमाणानि तु वक्ष्यन्ते ननु योगो योगरूढिश्चैते किं न स्याताम् किमेवं भेदकाभावादाशङ्कयते अथवा तद्विवक्षाकारणाभावात् नाद्यः तस्योक्तत्वात् न द्वितीयः यौगिकादीनामप्यर्थानाममुख्यतामभिधाय विष्णोर्मुख्यत्वाभिधानस्य कारणत्वादिति 4,165 मुख्यवृत्तिरपि त्रेधा भवति योगो रूढिर्योगरूढिश्चेति तत्र प्रवृत्तिनिमित्तापेक्षा वृत्तिर्योगः यथा कुम्भकारः, औपगवो, राजपुरुष इति ननु नैते ऽपि यौगिकाः किं नाम रूढा एव कृत्तद्धितसमासकरणं तु व्युत्पत्तिमात्रार्थम् यथोक्तम् वृक्षादिवदमी रूढा इत्यादि मैवम् शब्दार्थविभागस्यावापोद्धाराभ्यां प्रतीतस्यापलापे कारणाभावादित्यादि शिष्यैरेवोह्यतामिति मत्वा रूढेः स्वरूपमाह- प्रयोगेति प्रयोगमात्रबाहुल्यं रूढिरित्यभिधीयते
nyāyasudhā: ubhayaṃ vṛttidvayaṃ, dṛśyate, pramāṇaiḥ sarvaśo 'pi śabdānāmityasyāyamarthaḥ nārāyaṇādiśabdānāṃ mahāyogarūḍhiḥ taditareṣāṃ mahāyoga iti athavā viṣṇau paramamukhyavṛttirityuktamanenopapādayati ubhayaṃ pravṛttihetorbāhulyaṃ ca yadvā pramitānvākhyānaṃ parīkṣakadharmo natu svecchayā 'rthakalpanam nacaite vṛttī kvacitpramite ato na nirūpaṇīye ityatredamuditam pramāṇāni tu vakṣyante nanu yogo yogarūḍhiścaite kiṃ na syātām kimevaṃ bhedakābhāvādāśaṅkayate athavā tadvivakṣākāraṇābhāvāt nādyaḥ tasyoktatvāt na dvitīyaḥ yaugikādīnāmapyarthānāmamukhyatāmabhidhāya viṣṇormukhyatvābhidhānasya kāraṇatvāditi 4,165 mukhyavṛttirapi tredhā bhavati yogo rūḍhiryogarūḍhiśceti tatra pravṛttinimittāpekṣā vṛttiryogaḥ yathā kumbhakāraḥ, aupagavo, rājapuruṣa iti nanu naite 'pi yaugikāḥ kiṃ nāma rūḍhā eva kṛttaddhitasamāsakaraṇaṃ tu vyutpattimātrārtham yathoktam vṛkṣādivadamī rūḍhā ityādi maivam śabdārthavibhāgasyāvāpoddhārābhyāṃ pratītasyāpalāpe kāraṇābhāvādityādi śiṣyairevohyatāmiti matvā rūḍheḥ svarūpamāha- prayogeti prayogamātrabāhulyaṃ rūḍhirityabhidhīyate
Adhyāya 1 (cont. 28)
1.4.34a
4,169 न्यायसुधा: यत्रार्थे यस्य शब्दस्य प्रयोगमात्रबाहुल्यं तत्र तस्य वृत्ती रूढिरित्यभिधीयते मात्रेत्यवयवार्थसादृश्यादिसापेक्षताव्युदासार्थम् तेन परममुख्यवृत्तेर्योगरूढे रूढोपचारलक्षणाभ्यां च व्यवच्छेदः बाहुल्यमिति स्वरूपकथनम् सर्वेऽपि यौगिका नास्ति रूढ इति शाकटायनः तदसत् घटपटादिशब्दानां बहुलमुपलम्भात् ते ऽप्युणादिप्रत्ययान्ता यौगिका एवेति चेन्न अर्थानुगमादर्शनात् अन्ततः प्रकृतिप्रत्यययोस्तदर्थे रूढेराश्रयणीयत्वाच्चेति प्रवृत्तिनिमित्तापेक्षो यत्र बहुलप्रयोगस्तत्र योगरूढिः यथा पङ्कजादिशब्दानां तामरसादाविति प्रसिद्धत्वान्नोक्तम् विरोधाद्वैफल्याच्च योगरूढिरयुक्तेति केचित् तथाहि अवयववृत्तिर्योगः रूढिस्त्वखण्डवृत्तिः नह्येतयोरेकत्र समावेशो युज्यते नच योगरूढ्यङ्गीकारे किमपि प्रयोजनमस्ति पङ्कजादिशब्दानां सम्प्रतिपन्नवृत्त्यैवोपपत्तेरिति तदयुक्तम् नहि योगरूढयोः समाहारो योगरूढिरिति ब्रूमः येन विरोधः स्यात् किं नाम यथा रूढलक्षणा लक्षणामात्रात् रूढगौणी च गौणीमात्रात्प्रयोगप्राचुर्येण भिद्यते तथा प्रवृत्तिनिमित्तापेक्षित्वाद्रूढिमात्रात्प्रयोगबाहुल्येन योगमात्राच्च भिन्ना तृतीयेयं वृत्तिरिति व्यास-(2) 4,173 किञ्च पङ्कजादिशब्दाश्च किं केवलं रूढा अङ्गीकरणीया उत यौगिकाः नाद्यः अवयवार्थप्रतीतिविरोधात् सप्तम्यां जनेर्ड इत्याद्यनुशासनविरोधाच्च अनेनैव न्यायेन यौगिकाभावप्रसङ्गाच्च न द्वितीयः भेकादिष्वपि प्रयोगप्रसङ्गात् गवादिशब्दानामिव व्यवहारप्राचुर्याप्राचुर्यकृते शक्तिसाम्ये ऽपि प्रसिद्धयप्रसिद्धी, इति चेन्न वैषम्यात् गवादिशब्दाना(नां सम्प्रतिपन्नवृत्याने)मनेकार्थत्वे शास्त्रतो निश्चिते हि प्रसिद्धयादेः कारणान्तरं मार्गणीयम् नचैवमेषां शब्दानामनेकत्र शक्तिरवधृता 4,176 किञ्च शमिधातोः संज्ञायां स्तम्बकर्णयो रमिजपोर्हस्तिसूचकयोरित्यादिनावयवार्थव्यतिरेकेणोपाधीनपि वदता शास्त्रकारेणाङ्गीकृतैवेषा वृत्तिरित्यलम् 4,180 एवमव्यवहितामभिधावाचकत्वादिशब्दवेद्यां मुख्यवृत्तिं निरूप्येदानीं व्यवहितां गौणीं लक्षणां चामुख्यवृत्तिं निरूपयति- प्रयोगेति प्रयोगयुक्तसादृश्यं सम्बन्धो वाप्यमुख्यतः वृत्तिहेतुरिति ज्ञेयः
4,169 nyāyasudhā: yatrārthe yasya śabdasya prayogamātrabāhulyaṃ tatra tasya vṛttī rūḍhirityabhidhīyate mātretyavayavārthasādṛśyādisāpekṣatāvyudāsārtham tena paramamukhyavṛtteryogarūḍhe rūḍhopacāralakṣaṇābhyāṃ ca vyavacchedaḥ bāhulyamiti svarūpakathanam sarve'pi yaugikā nāsti rūḍha iti śākaṭāyanaḥ tadasat ghaṭapaṭādiśabdānāṃ bahulamupalambhāt te 'pyuṇādipratyayāntā yaugikā eveti cenna arthānugamādarśanāt antataḥ prakṛtipratyayayostadarthe rūḍherāśrayaṇīyatvācceti pravṛttinimittāpekṣo yatra bahulaprayogastatra yogarūḍhiḥ yathā paṅkajādiśabdānāṃ tāmarasādāviti prasiddhatvānnoktam virodhādvaiphalyācca yogarūḍhirayukteti kecit tathāhi avayavavṛttiryogaḥ rūḍhistvakhaṇḍavṛttiḥ nahyetayorekatra samāveśo yujyate naca yogarūḍhyaṅgīkāre kimapi prayojanamasti paṅkajādiśabdānāṃ sampratipannavṛttyaivopapatteriti tadayuktam nahi yogarūḍhayoḥ samāhāro yogarūḍhiriti brūmaḥ yena virodhaḥ syāt kiṃ nāma yathā rūḍhalakṣaṇā lakṣaṇāmātrāt rūḍhagauṇī ca gauṇīmātrātprayogaprācuryeṇa bhidyate tathā pravṛttinimittāpekṣitvādrūḍhimātrātprayogabāhulyena yogamātrācca bhinnā tṛtīyeyaṃ vṛttiriti vyāsa-(2) 4,173 kiñca paṅkajādiśabdāśca kiṃ kevalaṃ rūḍhā aṅgīkaraṇīyā uta yaugikāḥ nādyaḥ avayavārthapratītivirodhāt saptamyāṃ janerḍa ityādyanuśāsanavirodhācca anenaiva nyāyena yaugikābhāvaprasaṅgācca na dvitīyaḥ bhekādiṣvapi prayogaprasaṅgāt gavādiśabdānāmiva vyavahāraprācuryāprācuryakṛte śaktisāmye 'pi prasiddhayaprasiddhī, iti cenna vaiṣamyāt gavādiśabdānā(nāṃ sampratipannavṛtyāne)manekārthatve śāstrato niścite hi prasiddhayādeḥ kāraṇāntaraṃ mārgaṇīyam nacaivameṣāṃ śabdānāmanekatra śaktiravadhṛtā 4,176 kiñca śamidhātoḥ saṃjñāyāṃ stambakarṇayo ramijaporhastisūcakayorityādināvayavārthavyatirekeṇopādhīnapi vadatā śāstrakāreṇāṅgīkṛtaiveṣā vṛttirityalam 4,180 evamavyavahitāmabhidhāvācakatvādiśabdavedyāṃ mukhyavṛttiṃ nirūpyedānīṃ vyavahitāṃ gauṇīṃ lakṣaṇāṃ cāmukhyavṛttiṃ nirūpayati- prayogeti prayogayuktasādṛśyaṃ sambandho vāpyamukhyataḥ vṛttiheturiti jñeyaḥ
1.4.34d
-च् न्यायसुधा: सम्बन्धः प्रयोगयुक्तेन वाशब्दो व्यवस्थितविभाषायाम् अपिशब्दो मुख्यवृत्तिलक्षणेनामुख्यवृत्तिलक्षणस्य समुच्चयार्थः अमुख्यत इति समासे गुणभूताया अपि वृत्तेर्बुद्धया पृथक्कृताया विशेषणम् अमुख्याया गौण्या लक्षणायाश्च वृत्तेहेर्तुरिति ज्ञेय इत्यर्थः यस्य शब्दस्य यत्रार्थे प्रयोगः सामर्थ्यं तस्य प्रवृत्तिनिमित्तातिरिक्तं तत्सादृश्यं निमित्तीकृत्यान्यत्र वृत्तिर्गौणी तत्सम्बन्धं निमित्तीकृत्य वृत्तिस्तु लक्षणेत्युक्तं भवति कश्चिदाह गौणी नाम वृत्तिर्नास्ति सादृश्यस्यापि सम्बन्धत्वेन लक्षणायामन्तर्भूतत्वादिति तन्निराकर्तुं पश्चादुद्दिष्यापि गौणी प्रथमं लक्षिता स्वातन्त्र्यं ह्येवमस्या ज्ञापितं स्यात् 4,183f. यदि खलु कश्चिद् ब्रूयात् लक्षणा नाम नास्ति सम्बन्धस्याप्येकस्थानत्वादिसादृश्यरूपत्वेन गौण्यमन्तर्भूतत्वादिति तदा किं वक्तव्यम् नैवं लौकिकी प्रतीतिरिति चेत् तत्किं सादृश्यं सम्बन्धत्वेन प्रतियन्ति लौकिकाः तत्र गौणी द्विविधा रूढारूढभेदात् तत्राद्या यथा मृद्गवकादौ गवादिशब्दस्य द्वितीया यथा गौर्वाहीक इति अत्र स्वार्थसहचारिणो गुणा जाड्यमान्द्यादयो लक्ष्यमाणा गोशब्दस्य वाहीके वृत्तौ निमित्ततामुपयान्तीति केचित् तदसत् गौण्या लक्षणातो भेदाभावप्रसङ्गात् गोशब्दस्य वाहीके वृत्तौ लक्ष्यमाणगुणानां निमित्ततायाश्चोपपत्तिशून्यत्वात् लक्ष्यमाणगुणसादृश्याद्गुणान्तरं ततो गुणी लक्ष्यत इति तु नानुभाविकम् स्वार्थसहचारिगुणाभेदेन परार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्त इत्यपरे तदप्यसत् गुणानां भेदस्य साधयिष्यमाणत्वात् वाहीके वृत्तौ निमित्ताभावाच्च तसमात्सदृशगुणाश्रयत्वं निमित्तीकृत्य परार्थे वृत्तिर्गौणीति साधूक्तम् 4,191 लक्षणापि द्वेधा रूढारूढभेदात् तत्राद्या यथा राजायं गच्छतीति द्वितीया यथा गङ्गायां घोष इति केचिदभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणोच्यत इत्याहुः तेषां मञ्चाः क्रोशन्तीत्यादौ लक्षणा न स्यात् स्याच्च शब्दातप्रतीतेन लिङ्गेनानुमितार्थस्य अथाविनाभावो ऽत्र सम्बन्धमात्रम् तथापि लक्षितलक्षणायामव्याप्तिः नहि तत्राभिधेयसम्बन्धिनी वृत्तिः किन्तु लक्षितसम्बन्धिनी यथा प्राग्विरुद्धा इदानीं परस्परमेकीभूता इति परम्परयायमर्थो ऽभिधेयसम्बन्धीति चेत् तर्हि किमनया क्लिष्यकल्पनया प्रयोगयुक्तसम्बन्ध इति यथोक्तमेवास्तु 4,194 व्यञ्जनं नामापरा वृत्तिरस्तीति चेन्न अनुमानतया तस्य शब्दशक्तित्वानङ्गीकारात् यथोक्तम् वचनलिङ्गानुमा हि सेति तात्पर्यवृत्तिस्तु नातिरिच्यत इति स्वयमेवाचार्यो वक्ष्यति 4,205 ननु मुख्यार्थानुपपत्तिं तत्सादृश्यं प्रयोजनं चापेक्ष्य गौणी प्रवर्तते मुख्यार्थानुपपत्तितत्सम्बन्धप्रयोजनान्यपेक्ष्य तु लक्षणा यथोक्तम् "मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितो ऽथ प्रयोजनात् अन्यार्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणारोपिता क्रियाऽ; इति तत्कथं सादृश्यसम्बन्धावेवोक्तावित्यत आह- पूर्वेति ... पूर्वायोगे परग्रहः
-c nyāyasudhā: sambandhaḥ prayogayuktena vāśabdo vyavasthitavibhāṣāyām apiśabdo mukhyavṛttilakṣaṇenāmukhyavṛttilakṣaṇasya samuccayārthaḥ amukhyata iti samāse guṇabhūtāyā api vṛtterbuddhayā pṛthakkṛtāyā viśeṣaṇam amukhyāyā gauṇyā lakṣaṇāyāśca vṛtteherturiti jñeya ityarthaḥ yasya śabdasya yatrārthe prayogaḥ sāmarthyaṃ tasya pravṛttinimittātiriktaṃ tatsādṛśyaṃ nimittīkṛtyānyatra vṛttirgauṇī tatsambandhaṃ nimittīkṛtya vṛttistu lakṣaṇetyuktaṃ bhavati kaścidāha gauṇī nāma vṛttirnāsti sādṛśyasyāpi sambandhatvena lakṣaṇāyāmantarbhūtatvāditi tannirākartuṃ paścāduddiṣyāpi gauṇī prathamaṃ lakṣitā svātantryaṃ hyevamasyā jñāpitaṃ syāt 4,183f. yadi khalu kaścid brūyāt lakṣaṇā nāma nāsti sambandhasyāpyekasthānatvādisādṛśyarūpatvena gauṇyamantarbhūtatvāditi tadā kiṃ vaktavyam naivaṃ laukikī pratītiriti cet tatkiṃ sādṛśyaṃ sambandhatvena pratiyanti laukikāḥ tatra gauṇī dvividhā rūḍhārūḍhabhedāt tatrādyā yathā mṛdgavakādau gavādiśabdasya dvitīyā yathā gaurvāhīka iti atra svārthasahacāriṇo guṇā jāḍyamāndyādayo lakṣyamāṇā gośabdasya vāhīke vṛttau nimittatāmupayāntīti kecit tadasat gauṇyā lakṣaṇāto bhedābhāvaprasaṅgāt gośabdasya vāhīke vṛttau lakṣyamāṇaguṇānāṃ nimittatāyāścopapattiśūnyatvāt lakṣyamāṇaguṇasādṛśyādguṇāntaraṃ tato guṇī lakṣyata iti tu nānubhāvikam svārthasahacāriguṇābhedena parārthagatā guṇā eva lakṣyanta ityapare tadapyasat guṇānāṃ bhedasya sādhayiṣyamāṇatvāt vāhīke vṛttau nimittābhāvācca tasamātsadṛśaguṇāśrayatvaṃ nimittīkṛtya parārthe vṛttirgauṇīti sādhūktam 4,191 lakṣaṇāpi dvedhā rūḍhārūḍhabhedāt tatrādyā yathā rājāyaṃ gacchatīti dvitīyā yathā gaṅgāyāṃ ghoṣa iti kecidabhidheyāvinābhūtapratītirlakṣaṇocyata ityāhuḥ teṣāṃ mañcāḥ krośantītyādau lakṣaṇā na syāt syācca śabdātapratītena liṅgenānumitārthasya athāvinābhāvo 'tra sambandhamātram tathāpi lakṣitalakṣaṇāyāmavyāptiḥ nahi tatrābhidheyasambandhinī vṛttiḥ kintu lakṣitasambandhinī yathā prāgviruddhā idānīṃ parasparamekībhūtā iti paramparayāyamartho 'bhidheyasambandhīti cet tarhi kimanayā kliṣyakalpanayā prayogayuktasambandha iti yathoktamevāstu 4,194 vyañjanaṃ nāmāparā vṛttirastīti cenna anumānatayā tasya śabdaśaktitvānaṅgīkārāt yathoktam vacanaliṅgānumā hi seti tātparyavṛttistu nātiricyata iti svayamevācāryo vakṣyati 4,205 nanu mukhyārthānupapattiṃ tatsādṛśyaṃ prayojanaṃ cāpekṣya gauṇī pravartate mukhyārthānupapattitatsambandhaprayojanānyapekṣya tu lakṣaṇā yathoktam "mukhyārthabādhe tadyoge rūḍhito 'tha prayojanāt anyārtho lakṣyate yatsā lakṣaṇāropitā kriyā'; iti tatkathaṃ sādṛśyasambandhāvevoktāvityata āha- pūrveti ... pūrvāyoge paragrahaḥ
1.4.35
4,209 न्यायसुधा: न मुख्यानुपपत्तिरमुख्यवृत्तेः कारणम् प्रयोगोत्तरकालीनत्वादनुपपत्तिदशर्नस्य किन्तु मुख्यार्थानुपपत्तिदर्शनममुख्यार्थग्रहणस्य हेतुः अत एव हि न शब्देनापेक्ष्यते नापि प्रयोक्त्रा किन्तु प्रतिपत्त्रैव शब्दो हि व्युत्पत्तिवशान्मुख्यमेवार्थं प्रथमं बुद्धावारोहयति नच प्रतिपत्ता तं सहसोत्स्रष्टुमुत्सहत इति तदर्थमेवानुपपत्तिमपेक्षते अतो न वृत्तिकारणचिन्तायामियं वाच्या प्रयोजनमपि न वृत्तिहेतुः किन्तु सति मुख्ये ऽस्मदायत्ते शब्दप्रयोगे(ऽ)कस्मादमुख्यं प्रयुञ्ज्मह इति वक्त्रा प्रतिपत्त्रा चानुसन्धीयते अतो ऽत्र न वक्तव्यमिति अत्रायोगग्रहणं प्रयोजनस्याप्युपलक्षणम् (यथा)अयोगः सार्वत्रिको न तथा प्रयोजनं रूढायां गौण्यां लक्षणायां चाभिधातुल्यत्वेनानपेक्षितत्वादिति विशेषसूचनाय न स्वशब्देनोपात्तम् निर्दलत्वात् मुख्यायोगे ऽमुख्यग्रह इति वक्तव्ये पूर्वयोगे परग्रह इति वचनं लक्षितलक्षणाद्यनुगमार्थम् नहि लक्षितलक्षणा मुख्यासम्भवमात्रेणाश्रीयते किन्तु लक्षितस्य अपि अत एवैतदयुक्तं मुख्यार्थबाध इति 4,211 किञ्च यथा मुख्यवृत्तिष्वपि स्वीकारे तारतम्यमस्ति तथामुख्यवृत्तिष्वपि कुत इति चेत् अर्थप्रतीतिसन्निकषर्विप्रकर्षाभ्यामिति ब्रूमः ननु च सादृश्यसम्बन्धयोस्तद्धितमुपत्पाद्य तस्यापि लुपि कृते सर्वं सेत्स्यति किममुख्यवृत्तिस्वीकारेणेत्यतो वेदमुदितम् यदि गोशब्दस्य गवि वाहीके च गङ्गाशब्दस्य गङ्गायां तीरे चोक्तविधयाभिधैव स्यात्तदा गोगङ्गाशब्दोच्चारणे गोगङ्गयोः पूर्वं प्रतीतिस्तदयोगे चानुसंहिते ऽर्थान्तरे प्रतीतिरिति न स्यात् नहि हरीतक्यादिशब्दोच्चारणे सत्ययं प्रतीतिक्रमो ऽस्ति किन्तु वृक्षे फले च स्वातन्त्र्येण प्रतीते प्रकरणादिवशेनान्य(त्र)तरनियन्त्रणं क्रियते अस्ति चायं पूर्वायोगे परग्रहः तेन जानीमो नोभयत्रोक्तविधाभिधेति 4,215 नन्वत्रानुपपत्तेरथर्प्रतीतिहेतुत्वे ऽर्थापत्तिरेवास्तु किं शब्दशक्तिसमाश्रयणेन तथाहि किमाप्तप्रणीताच्छब्दादसावर्थः प्रतीयते अन्यथा वा नान्यथा उन्मत्तवाक्यादौ तदभावात् आद्ये त्वर्थापत्तिरेव वक्तुराप्तेः प्रतीतार्थानुपपत्तेश्च विरोधेनार्थान्तरस्य कल्प्यमानत्वात् स्यादेवं यदि वक्तुराप्तत्वं निश्चीयेत तस्य पदस्य तत्र शक्त्यभावे ऽसम्बद्धभाषिणि तस्मिन्नाप्तत्वमेव कथं निश्चीयेतेति तदर्थमवश्यं (शब्द)शक्तिराश्ररणीयेति सर्वमवदातम् एतेनैतदपि परिहृतम् यदभिहितं पूर्वपक्षिणा योगस्य रूढितो दुर्बलत्वेन न परमेश्वरस्य मुख्याथर्त्वमिति महायोगस्याविद्वद्रूढिमात्रात्प्राबल्योपपत्तेः विद्वद्रूढेरप्युक्तत्वेन तत्सहितस्य योगस्य सुतरां तदुपपत्तेरिति 4,216 यदुक्तम्"उभयं दृश्यते विष्णौऽ; इति, यच्च सूचितं विशिष्टयोगस्य रूढितः प्राबल्यमिति तदुपपादयति- एतमेवेति एतमेव तथा सन्तं शतर्चीत्यादिनामभिः आचक्षत इति ह्यत्र सन्तमित्यवधारणा
4,209 nyāyasudhā: na mukhyānupapattiramukhyavṛtteḥ kāraṇam prayogottarakālīnatvādanupapattidaśarnasya kintu mukhyārthānupapattidarśanamamukhyārthagrahaṇasya hetuḥ ata eva hi na śabdenāpekṣyate nāpi prayoktrā kintu pratipattraiva śabdo hi vyutpattivaśānmukhyamevārthaṃ prathamaṃ buddhāvārohayati naca pratipattā taṃ sahasotsraṣṭumutsahata iti tadarthamevānupapattimapekṣate ato na vṛttikāraṇacintāyāmiyaṃ vācyā prayojanamapi na vṛttihetuḥ kintu sati mukhye 'smadāyatte śabdaprayoge(')kasmādamukhyaṃ prayuñjmaha iti vaktrā pratipattrā cānusandhīyate ato 'tra na vaktavyamiti atrāyogagrahaṇaṃ prayojanasyāpyupalakṣaṇam (yathā)ayogaḥ sārvatriko na tathā prayojanaṃ rūḍhāyāṃ gauṇyāṃ lakṣaṇāyāṃ cābhidhātulyatvenānapekṣitatvāditi viśeṣasūcanāya na svaśabdenopāttam nirdalatvāt mukhyāyoge 'mukhyagraha iti vaktavye pūrvayoge paragraha iti vacanaṃ lakṣitalakṣaṇādyanugamārtham nahi lakṣitalakṣaṇā mukhyāsambhavamātreṇāśrīyate kintu lakṣitasya api ata evaitadayuktaṃ mukhyārthabādha iti 4,211 kiñca yathā mukhyavṛttiṣvapi svīkāre tāratamyamasti tathāmukhyavṛttiṣvapi kuta iti cet arthapratītisannikaṣarviprakarṣābhyāmiti brūmaḥ nanu ca sādṛśyasambandhayostaddhitamupatpādya tasyāpi lupi kṛte sarvaṃ setsyati kimamukhyavṛttisvīkāreṇetyato vedamuditam yadi gośabdasya gavi vāhīke ca gaṅgāśabdasya gaṅgāyāṃ tīre coktavidhayābhidhaiva syāttadā gogaṅgāśabdoccāraṇe gogaṅgayoḥ pūrvaṃ pratītistadayoge cānusaṃhite 'rthāntare pratītiriti na syāt nahi harītakyādiśabdoccāraṇe satyayaṃ pratītikramo 'sti kintu vṛkṣe phale ca svātantryeṇa pratīte prakaraṇādivaśenānya(tra)taraniyantraṇaṃ kriyate asti cāyaṃ pūrvāyoge paragrahaḥ tena jānīmo nobhayatroktavidhābhidheti 4,215 nanvatrānupapatteratharpratītihetutve 'rthāpattirevāstu kiṃ śabdaśaktisamāśrayaṇena tathāhi kimāptapraṇītācchabdādasāvarthaḥ pratīyate anyathā vā nānyathā unmattavākyādau tadabhāvāt ādye tvarthāpattireva vakturāpteḥ pratītārthānupapatteśca virodhenārthāntarasya kalpyamānatvāt syādevaṃ yadi vakturāptatvaṃ niścīyeta tasya padasya tatra śaktyabhāve 'sambaddhabhāṣiṇi tasminnāptatvameva kathaṃ niścīyeteti tadarthamavaśyaṃ (śabda)śaktirāśraraṇīyeti sarvamavadātam etenaitadapi parihṛtam yadabhihitaṃ pūrvapakṣiṇā yogasya rūḍhito durbalatvena na parameśvarasya mukhyāthartvamiti mahāyogasyāvidvadrūḍhimātrātprābalyopapatteḥ vidvadrūḍherapyuktatvena tatsahitasya yogasya sutarāṃ tadupapatteriti 4,216 yaduktam"ubhayaṃ dṛśyate viṣṇau'; iti, yacca sūcitaṃ viśiṣṭayogasya rūḍhitaḥ prābalyamiti tadupapādayati- etameveti etameva tathā santaṃ śatarcītyādināmabhiḥ ācakṣata iti hyatra santamityavadhāraṇā
1.4.36
योगस्य रूढेः प्राबल्यं विद्वद्रूढिं च तत्रगाम् बहुशो दर्शयत्यञ्जस्तात्पर्यात् सनिरुक्तिकम्
yogasya rūḍheḥ prābalyaṃ vidvadrūḍhiṃ ca tatragām bahuśo darśayatyañjastātparyāt saniruktikam
1.4.37a
न्यायसुधा: "तं यच्छतं वर्षाण्यभ्यार्चत्तस्माच्छतर्चिनस्तस्माच्छतर्चिन इत्याचक्षत एतमेव सन्तं स यदिदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किञ्च तस्मान्मध्यमास्तस्मान्मध्यमा इत्याचक्षत एतमेव सन्तमऽ; इत्यादिका श्रुतिः सनिरुक्तिकं योगवृत्तिसाहित्येन तत्रगां परमेश्वरविषयाम् शतर्च्यादिशब्दोपलक्षितानां सर्वशब्दानां विद्वद्रूढिं दर्शयति आचक्षत इत्युक्तत्वात् यच्चात्र बहुशो ऽतिबहुवारं दर्शयति तेन ज्ञायते अञ्जस्तात्पर्यादेव नतु प्रासङ्गिकत्वेनेति किञ्चात्र सन्तमिति वचनादेतमेवेत्यवधारणाच्च लौकिकरूढितो भगवद्विषयस्य योगस्य प्राबल्यं दर्शयति श्रुतिः एतमेव परमात्मानं शतर्च्यादिनामार्थं सन्तम् उक्तेन योगेन शतर्च्यादिशब्दवाच्यमाचक्षते विद्वांसः मधुच्छन्दःप्रभृतींस्तु रूढार्थानमुख्यत इत्यस्यार्थस्य पदद्वयसामर्थ्येन प्रतीतेः सन्तमित्यनेन ह्यगङ्गां गङ्गेत्याचक्षते यथा न तथा हरिमिति मुख्यार्थतोच्यते तदुपपादनार्थम् आचक्षत इति निर्वचनं च सम्बद्धयते अवधारणेन त्वन्यस्य तच्छब्दा(मुख्यार्)थत्वं प्रतिषिद्धयते नच सवर्था प्रतिषेधो युक्तः प्रागुक्तप्रयोजनव्याघातात् ततः परमेश्वरसमकक्षतया वाच्यत्वप्रतिषेधो ज्ञायते रूढार्थेभ्यो यौगिकार्थस्याधिक्ये ऽभिहिते तद्विषयस्य विशिष्टयोगस्य लौकिकरूढितः प्राबल्यं सिद्धम् अवधारणेति क्वचित्पाठः अत्र सन्तमिति पदं अवधारणा चेति (पद)द्वयं दर्शयतीति योजना हि यस्मादेवं तस्मादुक्तं युक्तमिति 4,218 वाक्यान्तरैरपि विष्णोः सर्वशब्दवाच्यतामुपपादयति- अः इतीति अ इति ब्रह्म कथितं तद्वयाख्यानान्मता तथा शब्दानामपि सर्वेषां
nyāyasudhā: "taṃ yacchataṃ varṣāṇyabhyārcattasmācchatarcinastasmācchatarcina ityācakṣata etameva santaṃ sa yadidaṃ sarvaṃ madhyato dadhe yadidaṃ kiñca tasmānmadhyamāstasmānmadhyamā ityācakṣata etameva santam'; ityādikā śrutiḥ saniruktikaṃ yogavṛttisāhityena tatragāṃ parameśvaraviṣayām śatarcyādiśabdopalakṣitānāṃ sarvaśabdānāṃ vidvadrūḍhiṃ darśayati ācakṣata ityuktatvāt yaccātra bahuśo 'tibahuvāraṃ darśayati tena jñāyate añjastātparyādeva natu prāsaṅgikatveneti kiñcātra santamiti vacanādetamevetyavadhāraṇācca laukikarūḍhito bhagavadviṣayasya yogasya prābalyaṃ darśayati śrutiḥ etameva paramātmānaṃ śatarcyādināmārthaṃ santam uktena yogena śatarcyādiśabdavācyamācakṣate vidvāṃsaḥ madhucchandaḥprabhṛtīṃstu rūḍhārthānamukhyata ityasyārthasya padadvayasāmarthyena pratīteḥ santamityanena hyagaṅgāṃ gaṅgetyācakṣate yathā na tathā harimiti mukhyārthatocyate tadupapādanārtham ācakṣata iti nirvacanaṃ ca sambaddhayate avadhāraṇena tvanyasya tacchabdā(mukhyār)thatvaṃ pratiṣiddhayate naca savarthā pratiṣedho yuktaḥ prāguktaprayojanavyāghātāt tataḥ parameśvarasamakakṣatayā vācyatvapratiṣedho jñāyate rūḍhārthebhyo yaugikārthasyādhikye 'bhihite tadviṣayasya viśiṣṭayogasya laukikarūḍhitaḥ prābalyaṃ siddham avadhāraṇeti kvacitpāṭhaḥ atra santamiti padaṃ avadhāraṇā ceti (pada)dvayaṃ darśayatīti yojanā hi yasmādevaṃ tasmāduktaṃ yuktamiti 4,218 vākyāntarairapi viṣṇoḥ sarvaśabdavācyatāmupapādayati- aḥ itīti a iti brahma kathitaṃ tadvayākhyānānmatā tathā śabdānāmapi sarveṣāṃ
1.4.37d
-च् न्यायसुधा: "अः इति ब्रह्मऽ; इति श्रुतावकारस्य ब्रह्मवाचकत्वं तावत्कथितम् अन्यथा इतिकरणवैयर्थ्यात् "अकारो वै सर्वा वाकऽ; इति श्रुतौ सर्वेषामपि शब्दानामकारव्याख्यानता च कथिता साक्षादैक्यस्य प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वेन लक्षणाश्रयणस्यावश्यकत्वात् नच व्याख्यानव्याख्येययोर्भिन्नविषयता युक्ता तस्मादेतद्वाक्यद्वयपर्यालोचनया सर्ववागभिधेयत्वं ब्रह्मणः प्रतीयते 4,218f. किञ्च"यद्वाच ओमिति यच्च नेति यच्चास्याः क्रूरं यदु चोल्बणिष्णु तद्वियूय कवयो ऽन्वविन्दन्नामायत्ता समतृप्यञ्छृतेधि इत्यस्यां श्रुतौ (ऐ.2-3-8) वाचो वाक्समूहस्य मध्ये यत् ओमिति पदमङ्गीकारवाचीति यावत्, यच्च नेति पदं प्रतिषेधार्थं, यच्चास्या वाचो मध्ये क्रूरम् अर्थतः कठिनं (च), यच्चोल्बणिष्णु शब्दत कठिनम् उपलक्षणमेतत् यावद्वैदिकं पदजातं तत्सर्वं, वियूय विचार्य कवयो विवेकिनः, (नामायत्ता)नामायत्तानि नामप्रकाश्यतया नामाधीनानि त(त्त)च्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तानि, अन्वविन्दन् विदितवन्तः तस्मिंश्च वेदने ऽधिश्रुते परिपक्वे इति अ(तद)नन्तरं समतृप्यन् कृतकृत्या मुक्ता अभूवन्निति, नाममात्रविदः कृतकृत्यता तावत्कथिता तमेवं विद्वानिति परमेश्वरज्ञानादेव मोक्षः श्रूयते तदेतदुभयान्यथानुपपत्त्या सर्वाण्यपि वैदिकानि नामानि परमेश्वरार्थानीति गम्यत इत्याह- नामेति 4,219 ... नामवित्कृतकृत्यता
-c nyāyasudhā: "aḥ iti brahma'; iti śrutāvakārasya brahmavācakatvaṃ tāvatkathitam anyathā itikaraṇavaiyarthyāt "akāro vai sarvā vāk'; iti śrutau sarveṣāmapi śabdānāmakāravyākhyānatā ca kathitā sākṣādaikyasya pratyakṣādiviruddhatvena lakṣaṇāśrayaṇasyāvaśyakatvāt naca vyākhyānavyākhyeyayorbhinnaviṣayatā yuktā tasmādetadvākyadvayaparyālocanayā sarvavāgabhidheyatvaṃ brahmaṇaḥ pratīyate 4,218f. kiñca"yadvāca omiti yacca neti yaccāsyāḥ krūraṃ yadu colbaṇiṣṇu tadviyūya kavayo 'nvavindannāmāyattā samatṛpyañchṛtedhi ityasyāṃ śrutau (ai.2-3-8) vāco vāksamūhasya madhye yat omiti padamaṅgīkāravācīti yāvat, yacca neti padaṃ pratiṣedhārthaṃ, yaccāsyā vāco madhye krūram arthataḥ kaṭhinaṃ (ca), yaccolbaṇiṣṇu śabdata kaṭhinam upalakṣaṇametat yāvadvaidikaṃ padajātaṃ tatsarvaṃ, viyūya vicārya kavayo vivekinaḥ, (nāmāyattā)nāmāyattāni nāmaprakāśyatayā nāmādhīnāni ta(tta)cchabdapravṛttinimittāni, anvavindan viditavantaḥ tasmiṃśca vedane 'dhiśrute paripakve iti a(tada)nantaraṃ samatṛpyan kṛtakṛtyā muktā abhūvanniti, nāmamātravidaḥ kṛtakṛtyatā tāvatkathitā tamevaṃ vidvāniti parameśvarajñānādeva mokṣaḥ śrūyate tadetadubhayānyathānupapattyā sarvāṇyapi vaidikāni nāmāni parameśvarārthānīti gamyata ityāha- nāmeti 4,219 ... nāmavitkṛtakṛtyatā
1.4.38ab
न्यायसुधा: अथान्यच्च सकलवैदिकसंहितानां पूर्वोत्तरवर्णानां च विष्णुनामार्थ(रूप)त्वं तत्प्रतिपादकत्वमब्रवीद्वेदः तेन सर्वे वर्णाः सर्वाश्च संहिता विष्णुमेव प्रतिपादयन्तीति ज्ञायत इत्याह- विष्णुनामेति विष्णुनामार्थरूपत्वं संहितादेरथाब्रवीत्
nyāyasudhā: athānyacca sakalavaidikasaṃhitānāṃ pūrvottaravarṇānāṃ ca viṣṇunāmārtha(rūpa)tvaṃ tatpratipādakatvamabravīdvedaḥ tena sarve varṇāḥ sarvāśca saṃhitā viṣṇumeva pratipādayantīti jñāyata ityāha- viṣṇunāmeti viṣṇunāmārtharūpatvaṃ saṃhitāderathābravīt
1.4.38cd
न्यायसुधा: क्वाब्रवीदित्यतस्तद्वाक्यमर्थतः पठति- णकारं चेति णकारं च षकारं च बलचेष्टात्मकं वदन्
nyāyasudhā: kvābravīdityatastadvākyamarthataḥ paṭhati- ṇakāraṃ ceti ṇakāraṃ ca ṣakāraṃ ca balaceṣṭātmakaṃ vadan
1.4.39ab
तज्ज्ञानपूर्वकत्वेन संहिताध्ययनं तथा
tajjñānapūrvakatvena saṃhitādhyayanaṃ tathā
1.4.39cd
न्यायसुधा: "णकारो बलं षकारः प्राण आत्माऽ; इति विष्णुनामगतौ णकारषकारौ परमेश्वरबलचेष्याप्रतिपादकौ वदन् वेदो ऽनन्तरं"स यो ह एतौ णकारषकारावनुसंहितमृचो वेदेत्यृचामनुसंहितं सर्वसंहितासु णकारषकारौ यो वेद णकारषकारतत्संहिताभिः प्रतिपाद्यो यो ऽर्थः स एव सर्वत्र पूर्वोत्तरवर्णतत्सहिताभिः प्रतिपाद्यत इति यो वे(त्ति)द, इति विष्णुनामसमानार्थताज्ञानपूर्वकत्वेन सर्वसंहिताध्ययनमब्रवीदित्यर्थः नन्वत्र णकारषकारार्थप्रतिपादकत्वं सर्ववर्णादेरुच्यते नतु विष्णुनामार्थत्वम् नहि णकारषकारावेव विष्णुनामेत्यत आह- उपसर्गत्वत इति उपसर्गत्वतो वेस्तु ताच्छील्यार्थादुनस्तथा
nyāyasudhā: "ṇakāro balaṃ ṣakāraḥ prāṇa ātmā'; iti viṣṇunāmagatau ṇakāraṣakārau parameśvarabalaceṣyāpratipādakau vadan vedo 'nantaraṃ"sa yo ha etau ṇakāraṣakārāvanusaṃhitamṛco vedetyṛcāmanusaṃhitaṃ sarvasaṃhitāsu ṇakāraṣakārau yo veda ṇakāraṣakāratatsaṃhitābhiḥ pratipādyo yo 'rthaḥ sa eva sarvatra pūrvottaravarṇatatsahitābhiḥ pratipādyata iti yo ve(tti)da, iti viṣṇunāmasamānārthatājñānapūrvakatvena sarvasaṃhitādhyayanamabravīdityarthaḥ nanvatra ṇakāraṣakārārthapratipādakatvaṃ sarvavarṇāderucyate natu viṣṇunāmārthatvam nahi ṇakāraṣakārāveva viṣṇunāmetyata āha- upasargatvata iti upasargatvato vestu tācchīlyārthādunastathā
1.4.40ab
णकारश्च षकारश्च नामरूपतया मतौ
ṇakāraśca ṣakāraśca nāmarūpatayā matau
1.4.40cd
4,220 न्यायसुधा: सत्यं सन्ति विष्णुनाम्नयन्ये ऽपि वर्णाः तथापि वीत्यस्योपसर्गत्वेनोत्तरपदार्थविशेषकत्वात् उन्प्रत्ययस्य ताच्छील्यार्थत्वादुपसर्जनत्वं मन्वानस्य वेदस्य प्राधान्यात् णकारश्च षकारश्च द्वावेव नामस्वरूपतयाभिमतावित्यदोषः ननूपसर्गाः क्रियायोगे नचात्र क्रिया योगो ऽस्ति तत्कथमुपसर्गत्वम् मैवम् षोन्तकर्मणि, णुस्तुताविति धातुद्वयरूपत्वाङ्गीकारात् अत एव ताच्छीलिकप्रत्ययोत्पत्त्युपपत्तिः उदाहृतानां श्रुतीनां प्रयोजनमाह- तस्मादिति तस्मात् समन्वयो विष्णौ स्वरवर्णपदात्मनः
4,220 nyāyasudhā: satyaṃ santi viṣṇunāmnayanye 'pi varṇāḥ tathāpi vītyasyopasargatvenottarapadārthaviśeṣakatvāt unpratyayasya tācchīlyārthatvādupasarjanatvaṃ manvānasya vedasya prādhānyāt ṇakāraśca ṣakāraśca dvāveva nāmasvarūpatayābhimatāvityadoṣaḥ nanūpasargāḥ kriyāyoge nacātra kriyā yogo 'sti tatkathamupasargatvam maivam ṣontakarmaṇi, ṇustutāviti dhātudvayarūpatvāṅgīkārāt ata eva tācchīlikapratyayotpattyupapattiḥ udāhṛtānāṃ śrutīnāṃ prayojanamāha- tasmāditi tasmāt samanvayo viṣṇau svaravarṇapadātmanaḥ
1.4.41ab
अपि वेदस्य किमुत वाक्यरूपेण सङ्गतिः
api vedasya kimuta vākyarūpeṇa saṅgatiḥ
1.4.41cd
न्यायसुधा: यौ पुरा सर्वशब्दानां प्रतिपदसमन्वयो वाक्यसमन्वयश्च विष्णावुक्तौ तावताभिः श्रुतिभिः सिद्धावित्यर्थः 4,221 उपपत्त्यपेक्षाः श्रुतयः प्रागुदाहृताः इदानीं स्पष्टं पदवाक्यसमन्वयप्रतिपादिनीरुदाहरति- घोषा इति घोषाः सर्वे ऽपि वेदाश्च सर्वे वेदाश्च यत् पदम्
nyāyasudhā: yau purā sarvaśabdānāṃ pratipadasamanvayo vākyasamanvayaśca viṣṇāvuktau tāvatābhiḥ śrutibhiḥ siddhāvityarthaḥ 4,221 upapattyapekṣāḥ śrutayaḥ prāgudāhṛtāḥ idānīṃ spaṣṭaṃ padavākyasamanvayapratipādinīrudāharati- ghoṣā iti ghoṣāḥ sarve 'pi vedāśca sarve vedāśca yat padam
1.4.42
इन्द्रं मित्रं यमिन्द्रं च प्रथमः सङ्कृतिस्तथा नामधाः सर्वदेवानामेक इत्यादिका श्रुतिः
indraṃ mitraṃ yamindraṃ ca prathamaḥ saṅkṛtistathā nāmadhāḥ sarvadevānāmeka ityādikā śrutiḥ
1.4.43a
प्रमाणमुक्तविषये
pramāṇamuktaviṣaye
1.4.43b
न्यायसुधा: "ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राणा एवऽ,"सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तिऽ,"इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुःऽ,"यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुःऽ,"स प्रथमसं(स्कृ)कृतिर्विश्वकर्मा स प्रथमो मित्रो वरुणोगिनःऽ; "यो देवानां नामधा एक एवऽ; इत्येतानिवाक्यान्येतैः प्रतीकैरुपात्तानि आदिपदेन"नामानि सर्वाणिऽ; इत्यादेर्ग्रहणम् अत्राद्यद्वितीयान्तिमश्रुतयः समन्वयद्वये प्रमाणम् अन्यास्तु वाक्यान्वये इन्द्रादिनाम्नां परमेश्वरपरत्वे सति"इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्रवोचमऽ; इत्यादिवाक्यानां तत्परत्वं हि सिद्धयति 4,222 ... तदेवोक्तमुपक्रमात् इति स्वयं भगवता ब्रुवताशेषमन्वयम्
nyāyasudhā: "tā vā etāḥ sarvā ṛcaḥ sarve vedāḥ sarve ghoṣā ekaiva vyāhṛtiḥ prāṇā eva',"sarve vedā yatpadamāmananti',"indraṃ mitraṃ varuṇamagnimāhuratho divyaḥ sa suparṇo garutmān ekaṃ sadviprā bahudhā vadantyagniṃ yamaṃ mātariśvānamāhuḥ',"yamindramāhurvaruṇaṃ yamāhuryaṃ mitramāhuryamu satyamāhuḥ',"sa prathamasaṃ(skṛ)kṛtirviśvakarmā sa prathamo mitro varuṇoginaḥ'; "yo devānāṃ nāmadhā eka eva'; ityetānivākyānyetaiḥ pratīkairupāttāni ādipadena"nāmāni sarvāṇi'; ityādergrahaṇam atrādyadvitīyāntimaśrutayaḥ samanvayadvaye pramāṇam anyāstu vākyānvaye indrādināmnāṃ parameśvaraparatve sati"indrasya nu vīryāṇi pravocam'; ityādivākyānāṃ tatparatvaṃ hi siddhayati 4,222 ... tadevoktamupakramāt iti svayaṃ bhagavatā bruvatāśeṣamanvayam
1.4.44ab
-द् न्यायसुधा: नन्वेतदर्थप्रतिपादकसूत्रस्यादर्शनादुत्सूत्रितो ऽयमर्थः कस्मादुक्त इत्यत आह- तदेवेति तदेतद्भगवता सूत्रकारेण स्वयमुक्तमेव नोत्सूत्रितं कथ्यते तथाच सूत्रम् "ज्योतिरुपक्रमात्तु तथा ह्यधीयत एकेऽ; इति अत्र ज्योतिरिति सूत्रप्रतीके ग्राह्ये यदुपक्रमादित्याह, तेन"ज्योतिरुपक्रमातऽ; इति परेषामपपाठ एवेति सूचयति अथवात्र ज्योतिर्मात्रग्रहणात्कथं सर्वशब्दप्रतिपादनम् ज्योतिःशब्दस्योपलक्षणत्वादिति वदामः कथमुपलक्षणाभिप्रायो ऽवगम्यत इत्यत उक्तम्- उपक्रमादिति ब्रुवतेति 4,223 अत्र हि"ज्योतिः इति प्रतिज्ञाय उपक्रमात्तु तथा ह्यधीयत एकेऽ; इति हेतुरुच्यते तस्य चायमर्थः "एष इमं लोकमभ्यार्चत् इत्युपक्रमात् उपक्रमं विधाय ता वा ता इत्याद्यधीयत एक इति तथाच यदि ज्योतिःशब्दमात्रसमन्वयो ऽत्र विवक्षितः स्यात्तदा तन्मात्रोपपादकं किमपि वक्तव्यम् सर्वशब्दवाच्यतोपपादकस्योपादानं क्वोपयुज्यते नहि विशेषविषयं प्रमाणं नास्ति, येन सामान्यद्वारा साधनं विधेयम् अतः सर्वविषयं प्रमाणमुपाददानेन सूत्रकृता ज्योतिःशब्दो लाक्षणिको विवक्षित इति ज्ञायते किञ्च तत्तु समन्वयादिति ब्रह्मणि सर्वशब्दसमन्वयः प्रतिज्ञातो न कतिपयशब्दसमन्वय इत्युपपादितम् तद्विवरणार्थमध्यायशेषस्य प्रवृत्तिरिति चोक्तम् तत्रानन्दमयाद्यधिकरणैः प्राकरणिकशब्दसमन्वयः प्रतिपादितः अस्मिंश्रच पादे विरोध्यादिशब्दसमन्वयः तथाच कर्मक्रमाद्यभिधायिनः शब्दाः, इदं च अधिकरणमवशिष्यमिति परिशेषात्तत्समन्वयार्थमेतदिति ज्ञायत इत्याशयवानाह- ब्रुवतेति अस्त्वत्र सर्वशब्दसमन्वयप्रतिज्ञानम् तथापि यो ऽत्र तदुप(त्प्रति)पादनार्थं जातमोतमित्यादिनान्वयो(न्यायो)भिहितः स न सूत्रित इत्यतो वोक्तम्- उपक्रमादिति "एष इमं लोकमभ्यार्चतऽ; इत्युपक्रमवाक्यमुपादाय तथा ह्यधीयत एक इति वदता सूत्रकारेण तदेवोक्तं यदस्माभिरुक्तम् उपक्रमे सर्वस्यास्य दर्शनात् यथा चैतत्तथा एतमेव इत्यादिनोक्तमिति 4,224 एवं सङ्क्षेपविस्तराभ्यां आनुमानिकमित्यादिसूत्राणि व्याख्याय परेषां व्याख्यानं प्रत्याख्याति तथाहि केचिदेतत्पादप्रमेयमन्यथा वर्णयन्ति यदुक्तं प्रधानस्याशाब्दत्वमीक्षतेर्नाशब्दमिति तदसिद्धम् कासुचिच्छाखासु प्रधानसमर्पणपराणां शब्दानां श्रूयमाणत्वादिति तदेतद्याबन्न निराक्रियते न तावद्ब्रह्मकारणवाद(स्य)स्थैर्यं भवति अतः प्रधानस्याशाब्दत्वं प्रतिपादयितुमयं पाद आरभ्यत इति तत्तावन्निराचष्टे- न शब्दवाच्यतैवेति न शब्दवाच्यतैवात्र प्रधनस्य निषिद्धयते
-d nyāyasudhā: nanvetadarthapratipādakasūtrasyādarśanādutsūtrito 'yamarthaḥ kasmādukta ityata āha- tadeveti tadetadbhagavatā sūtrakāreṇa svayamuktameva notsūtritaṃ kathyate tathāca sūtram "jyotirupakramāttu tathā hyadhīyata eke'; iti atra jyotiriti sūtrapratīke grāhye yadupakramādityāha, tena"jyotirupakramāt'; iti pareṣāmapapāṭha eveti sūcayati athavātra jyotirmātragrahaṇātkathaṃ sarvaśabdapratipādanam jyotiḥśabdasyopalakṣaṇatvāditi vadāmaḥ kathamupalakṣaṇābhiprāyo 'vagamyata ityata uktam- upakramāditi bruvateti 4,223 atra hi"jyotiḥ iti pratijñāya upakramāttu tathā hyadhīyata eke'; iti heturucyate tasya cāyamarthaḥ "eṣa imaṃ lokamabhyārcat ityupakramāt upakramaṃ vidhāya tā vā tā ityādyadhīyata eka iti tathāca yadi jyotiḥśabdamātrasamanvayo 'tra vivakṣitaḥ syāttadā tanmātropapādakaṃ kimapi vaktavyam sarvaśabdavācyatopapādakasyopādānaṃ kvopayujyate nahi viśeṣaviṣayaṃ pramāṇaṃ nāsti, yena sāmānyadvārā sādhanaṃ vidheyam ataḥ sarvaviṣayaṃ pramāṇamupādadānena sūtrakṛtā jyotiḥśabdo lākṣaṇiko vivakṣita iti jñāyate kiñca tattu samanvayāditi brahmaṇi sarvaśabdasamanvayaḥ pratijñāto na katipayaśabdasamanvaya ityupapāditam tadvivaraṇārthamadhyāyaśeṣasya pravṛttiriti coktam tatrānandamayādyadhikaraṇaiḥ prākaraṇikaśabdasamanvayaḥ pratipāditaḥ asmiṃśraca pāde virodhyādiśabdasamanvayaḥ tathāca karmakramādyabhidhāyinaḥ śabdāḥ, idaṃ ca adhikaraṇamavaśiṣyamiti pariśeṣāttatsamanvayārthametaditi jñāyata ityāśayavānāha- bruvateti astvatra sarvaśabdasamanvayapratijñānam tathāpi yo 'tra tadupa(tprati)pādanārthaṃ jātamotamityādinānvayo(nyāyo)bhihitaḥ sa na sūtrita ityato voktam- upakramāditi "eṣa imaṃ lokamabhyārcat'; ityupakramavākyamupādāya tathā hyadhīyata eka iti vadatā sūtrakāreṇa tadevoktaṃ yadasmābhiruktam upakrame sarvasyāsya darśanāt yathā caitattathā etameva ityādinoktamiti 4,224 evaṃ saṅkṣepavistarābhyāṃ ānumānikamityādisūtrāṇi vyākhyāya pareṣāṃ vyākhyānaṃ pratyākhyāti tathāhi kecidetatpādaprameyamanyathā varṇayanti yaduktaṃ pradhānasyāśābdatvamīkṣaternāśabdamiti tadasiddham kāsucicchākhāsu pradhānasamarpaṇaparāṇāṃ śabdānāṃ śrūyamāṇatvāditi tadetadyābanna nirākriyate na tāvadbrahmakāraṇavāda(sya)sthairyaṃ bhavati ataḥ pradhānasyāśābdatvaṃ pratipādayitumayaṃ pāda ārabhyata iti tattāvannirācaṣṭe- na śabdavācyataiveti na śabdavācyataivātra pradhanasya niṣiddhayate
1.4.44cd
न्यायसुधा: अत्रैव प्रथमे ऽध्याये प्रधानस्य शब्दवाच्यता निषिद्धयत इति नोपपद्यते तथा सति समन्वयलक्षणे ऽन्तर्भावाभावेन पादस्यासङ्गतत्वप्रसङ्ग इति भावः ननूक्तमत्र समन्वयस्थेम्ने प्रधानस्याशाब्दत्वमत्रोपपाद्यत इति, तथाच कथमसङ्गतिरिति मैवम् तथा सत्यविरोधलक्षणे ऽन्तर्भावप्रसङ्गात् अन्यथा द्वितीया(ध्यायार्)थो ऽपि समन्वयस्थैर्यायैवेति सो ऽप्यत्र वक्तव्यः स्यात् केवलं शब्दवाच्यतैवात्र प्रधानस्य निषिध्यते इति न युज्यते विशेषाभावात् 4,226 किञ्चात्रपादे जगत्कारणादि(वाचि)शब्दवाच्यत्वं प्रधानस्य निषिध्यते शब्दवाच्यतैव वा नाद्यः अत्रोदाहृतवाक्येषु"महतः परमव्यक्तमऽ,"यस्मिन्पञ्चपञ्चजनाःऽ; इत्यादिषु प्रधानस्य जगत्कारणत्वाश्रवणात् कश्चिदाह "महतः परमव्यक्तम् इति परशब्देन कालविप्रकृष्टत्वमुच्यते, ततः कारणत्वशङ्केति तदयुक्तम् किं कालविप्रकर्ष एव कारणत्वमुत तेनानुमेयम् अथ सम्भाव्यम् न प्रथमद्वितीयौ कार्यकारणभावविकलयोरपि परापरभावदर्शनात् न तृतीयः सम्भावनामात्रस्येयन्तं सूत्रसन्दर्भं प्रति प्रयोजकत्वायोगात् अजामेकामित्यादौ कारणत्वं प्रतीयत इति चेत् तत्किं ब्रह्मपरं करिष्यते तेजो ऽबन्नविषयं हि तद्वयाख्यातं भवता तथाच लौकिकमाभाणकं नातिवर्तते"व्याघ्रेणोरणे नीते का हानिः वृके(णोरणे)नीते को लाभःऽ; इति द्वितीये त्विदमुपतिष्ठते न शब्दवाच्यतैवात्र प्रधानस्य निषिध्यते, प्रकृतानुपयोगादिति शाब्दत्वे हि प्रधानस्य स्वरूपमात्र सिद्धयति नच स्वरूपसिद्धिमात्रेण काचिल्लक्षणक्षतिः न ह्यस्माभिरिव परेण सर्वशब्दसमन्वयः प्रतिज्ञातः नापि प्रधानं निषिध्य ब्रह्म तत्र निवेशितम् येनास्मदीयदिशाप्युपयोगः स्यात् तदिदमुक्तम् ब्रह्मनिवेशं(शनं) विना प्रधानस्य शब्दवाच्यतैवात्र निषिध्यत इति न युक्तमिति 4,229 किञ्च प्रधानस्य शब्दवाच्यता ईक्षत्यधिकरणानन्तरमेव निषेध्या त्रिपादीं अतिक्रम्य अत्र निषिध्यत इति (न युज्यते) व्यवधान(ने) कारणानिरूपणादिति किञ्च पादप्रतिपाद्यो ऽर्थस्तथाविधो भवति, यस्तत्पादस्थसकलसूत्रप्रतिपाद्यः नच अत्र पादे सर्वेषु (अपि) सूत्रेषु प्रधानस्य शब्दवाच्यतैव निषिध्यत इति नियमो ऽस्ति, येनायमेतत्पादार्थः स्यात् कारणत्वेनेत्यादौ तदभावात् तत्रापि परम्परया तदेव साध्यमिति चेत् तर्हि पारम्पर्यस्यातीतपादार्थे ऽपि सुवचत्वात् अत्रैव प्रधानस्य शब्दवाच्यता निषिध्यत इति नास्ति स हि पादार्थो यो नान्यत्र प्रतिपाद्यत इति 4,233 एवं सामान्यतः पादार्थं निराकृत्येदानीं प्रथमाधिकरणव्याख्यां निराकरोति- न शब्दवाच्यतैवेति आनुमानिकमित्यादिसूत्रं यत्परेण व्याख्यातम् आनुमानिकमप्यनुमाननिरूपितं प्रधानमप्येकेषां शाखिनां शब्दवदुपलभ्यते काठके हि पठ्यते "महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परःऽ; इति तत्र य एव, यन्नामानो, यत्क्रमका(मा)श्च, महदव्यक्तपुरुषाः स्मृति(प्र)सिद्धास्त एवेह प्रत्यभिज्ञायन्ते तत्राव्यक्तमिति रूढियोगाभ्यां प्रधानमुच्यते एवं तस्य शब्दवत्वादशब्दत्वमनुपपन्नमिति चेत् नैतदेवम् न ह्येतत्काठकवाक्यं प्रधानपरमिति अत्र पृच्छामः किमत्र काठकगताव्यक्तशब्दवाच्यतैव प्रधानस्य निषिध्यते किंवा कुत्रापि केनापि शब्देन नोच्यत इति आद्यस्योत्तरम् अत्र काठके (वाक्ये) अव्यक्तशब्दवाच्यतैव प्रधानस्य निषिध्यत इति नोपपन्नम् तन्मात्रेणाशब्दत्वासिद्धेः द्वितीये ऽपि किं परममुख्यया वृत्त्या उत शब्दवाच्यतैव निषिध्यते आद्ये तन्मात्रमनुमतमेव सर्वथा शब्दवाच्यतैवात्र प्रधानस्य निषिध्यत इति द्वितीयस्तु नोपपद्यते कुत इत्यत आह- सर्वेति सर्ववेदेतिहासेषु पुराणेषु च सङ्ग्रहात्
nyāyasudhā: atraiva prathame 'dhyāye pradhānasya śabdavācyatā niṣiddhayata iti nopapadyate tathā sati samanvayalakṣaṇe 'ntarbhāvābhāvena pādasyāsaṅgatatvaprasaṅga iti bhāvaḥ nanūktamatra samanvayasthemne pradhānasyāśābdatvamatropapādyata iti, tathāca kathamasaṅgatiriti maivam tathā satyavirodhalakṣaṇe 'ntarbhāvaprasaṅgāt anyathā dvitīyā(dhyāyār)tho 'pi samanvayasthairyāyaiveti so 'pyatra vaktavyaḥ syāt kevalaṃ śabdavācyataivātra pradhānasya niṣidhyate iti na yujyate viśeṣābhāvāt 4,226 kiñcātrapāde jagatkāraṇādi(vāci)śabdavācyatvaṃ pradhānasya niṣidhyate śabdavācyataiva vā nādyaḥ atrodāhṛtavākyeṣu"mahataḥ paramavyaktam',"yasminpañcapañcajanāḥ'; ityādiṣu pradhānasya jagatkāraṇatvāśravaṇāt kaścidāha "mahataḥ paramavyaktam iti paraśabdena kālaviprakṛṣṭatvamucyate, tataḥ kāraṇatvaśaṅketi tadayuktam kiṃ kālaviprakarṣa eva kāraṇatvamuta tenānumeyam atha sambhāvyam na prathamadvitīyau kāryakāraṇabhāvavikalayorapi parāparabhāvadarśanāt na tṛtīyaḥ sambhāvanāmātrasyeyantaṃ sūtrasandarbhaṃ prati prayojakatvāyogāt ajāmekāmityādau kāraṇatvaṃ pratīyata iti cet tatkiṃ brahmaparaṃ kariṣyate tejo 'bannaviṣayaṃ hi tadvayākhyātaṃ bhavatā tathāca laukikamābhāṇakaṃ nātivartate"vyāghreṇoraṇe nīte kā hāniḥ vṛke(ṇoraṇe)nīte ko lābhaḥ'; iti dvitīye tvidamupatiṣṭhate na śabdavācyataivātra pradhānasya niṣidhyate, prakṛtānupayogāditi śābdatve hi pradhānasya svarūpamātra siddhayati naca svarūpasiddhimātreṇa kācillakṣaṇakṣatiḥ na hyasmābhiriva pareṇa sarvaśabdasamanvayaḥ pratijñātaḥ nāpi pradhānaṃ niṣidhya brahma tatra niveśitam yenāsmadīyadiśāpyupayogaḥ syāt tadidamuktam brahmaniveśaṃ(śanaṃ) vinā pradhānasya śabdavācyataivātra niṣidhyata iti na yuktamiti 4,229 kiñca pradhānasya śabdavācyatā īkṣatyadhikaraṇānantarameva niṣedhyā tripādīṃ atikramya atra niṣidhyata iti (na yujyate) vyavadhāna(ne) kāraṇānirūpaṇāditi kiñca pādapratipādyo 'rthastathāvidho bhavati, yastatpādasthasakalasūtrapratipādyaḥ naca atra pāde sarveṣu (api) sūtreṣu pradhānasya śabdavācyataiva niṣidhyata iti niyamo 'sti, yenāyametatpādārthaḥ syāt kāraṇatvenetyādau tadabhāvāt tatrāpi paramparayā tadeva sādhyamiti cet tarhi pāramparyasyātītapādārthe 'pi suvacatvāt atraiva pradhānasya śabdavācyatā niṣidhyata iti nāsti sa hi pādārtho yo nānyatra pratipādyata iti 4,233 evaṃ sāmānyataḥ pādārthaṃ nirākṛtyedānīṃ prathamādhikaraṇavyākhyāṃ nirākaroti- na śabdavācyataiveti ānumānikamityādisūtraṃ yatpareṇa vyākhyātam ānumānikamapyanumānanirūpitaṃ pradhānamapyekeṣāṃ śākhināṃ śabdavadupalabhyate kāṭhake hi paṭhyate "mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ'; iti tatra ya eva, yannāmāno, yatkramakā(mā)śca, mahadavyaktapuruṣāḥ smṛti(pra)siddhāsta eveha pratyabhijñāyante tatrāvyaktamiti rūḍhiyogābhyāṃ pradhānamucyate evaṃ tasya śabdavatvādaśabdatvamanupapannamiti cet naitadevam na hyetatkāṭhakavākyaṃ pradhānaparamiti atra pṛcchāmaḥ kimatra kāṭhakagatāvyaktaśabdavācyataiva pradhānasya niṣidhyate kiṃvā kutrāpi kenāpi śabdena nocyata iti ādyasyottaram atra kāṭhake (vākye) avyaktaśabdavācyataiva pradhānasya niṣidhyata iti nopapannam tanmātreṇāśabdatvāsiddheḥ dvitīye 'pi kiṃ paramamukhyayā vṛttyā uta śabdavācyataiva niṣidhyate ādye tanmātramanumatameva sarvathā śabdavācyataivātra pradhānasya niṣidhyata iti dvitīyastu nopapadyate kuta ityata āha- sarveti sarvavedetihāseṣu purāṇeṣu ca saṅgrahāt
1.4.45
न्यायसुधा: सङ्ग्रहात् प्रधानस्येति शेषः वेदे तावदाथर्वणिकाः पठन्ति"विकारजननीमज्ञामष्टरूपामजां ध्रुवाम् ध्यायते ऽध्यासिता तेन तन्यते प्रेर्यते पुनःऽ; इत्यादि इतिहासपुराणे तूदाहरिष्यमाणे द्रष्टव्ये ननूक्तमत्र न ह्यत्र स्मृतिप्रसिद्धं कारणं त्रिगुणं प्रधानमुच्यते तेन यद्यदुदाह्रियते तत्तद्विप्रतिपन्नमेव, इत्यतः त्रिगुणत्वादिलक्षणोपेतप्रधानप्रतिपादकं इतिहासवाक्यं पठति- सत्त्वमिति सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्
nyāyasudhā: saṅgrahāt pradhānasyeti śeṣaḥ vede tāvadātharvaṇikāḥ paṭhanti"vikārajananīmajñāmaṣṭarūpāmajāṃ dhruvām dhyāyate 'dhyāsitā tena tanyate preryate punaḥ'; ityādi itihāsapurāṇe tūdāhariṣyamāṇe draṣṭavye nanūktamatra na hyatra smṛtiprasiddhaṃ kāraṇaṃ triguṇaṃ pradhānamucyate tena yadyadudāhriyate tattadvipratipannameva, ityataḥ triguṇatvādilakṣaṇopetapradhānapratipādakaṃ itihāsavākyaṃ paṭhati- sattvamiti sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam
1.4.46a
इत्यादिवाक्यरूपेण
ityādivākyarūpeṇa
1.4.46cd
न्यायसुधा: आदिपदेन"भूमिरापो ऽनलो वायुःऽ; इत्यादेर्ग्रहणम् इत्यादिवाक्यप्रतिपाद्येन त्रिगुणत्वादिना रूपेणोपेतस्य प्रधानस्य सङ्ग्रहादिति सम्बन्धः 4,234 किञ्च"अव्यक्तात्पुरुषः परःऽ; इत्यव्यक्तशब्दवाच्यं न चेत्प्रधानं तर्हि तद्वाच्यं वाच्यम् 4,235 नन्वत्र सूत्रकृतैवोक्तं"शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेःऽ; इति,"आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव चऽ; इति प्राग्यच्छरीरं रथरूपकतया विन्यस्तं तदत्राव्यक्तशब्देन गृह्यते, प्रकरणात्परिशेषाच्चेति नैव सूत्रकृदाह तथात्वे हि रूपकविन्यस्तशरीरगृहीतेरित्यवक्ष्यत् अस्तु वा कथञ्चिद्विशेषणस्य परनिपातः इदं तु वक्तव्यम् कथमव्यक्तशब्देन शरीरमुच्यत इति न ह्येषा रूढिः नापि योगः सम्भवति शरीरस्य व्यक्तत्वात् ननु परिहृतमेतत्सूत्रकारेण(कृता)"सूक्ष्मं तु तदर्हत्वातऽ; इति यद्यपीदं शरीरं व्यक्तम्, तथाप्यस्य यन्मूलमुपादानकारणं तेजो ऽबन्नलक्षणं भूतसूक्ष्मं तत्तावदव्यक्तम् अनादेस्तस्य सूक्ष्मस्याव्यक्तता ऽर्हत्वात् कार्यकारणशब्दाश्च सङ्कीर्यन्ते "गोभिः श्रीणीत मत्सरमऽ; इति यथेति अत्र वक्तव्यम् किमनेनोक्तं भवतीति किं शरीरमेवात्रोच्यते, अव्यक्तशब्दस्तत्रोपचरितः, शरीरमूलापादानस्य तेजो ऽबन्नात्मकस्य भूतसूक्ष्मस्यानादेरव्यक्तत्वादिति, किंवा भूतसूक्ष्ममेवाव्यक्तश(ब्दवाच्यं)ब्दम्, शरीरशब्दस्तु तत्रोपचरितः, शरीरस्य तत्कार्यत्वादिति पक्षद्वये ऽपि दोषमाह- यत्रेति तेजो ऽबन्नात्मकं वापि यद्युपादानमिष्यते
nyāyasudhā: ādipadena"bhūmirāpo 'nalo vāyuḥ'; ityādergrahaṇam ityādivākyapratipādyena triguṇatvādinā rūpeṇopetasya pradhānasya saṅgrahāditi sambandhaḥ 4,234 kiñca"avyaktātpuruṣaḥ paraḥ'; ityavyaktaśabdavācyaṃ na cetpradhānaṃ tarhi tadvācyaṃ vācyam 4,235 nanvatra sūtrakṛtaivoktaṃ"śarīrarūpakavinyastagṛhīteḥ'; iti,"ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva ca'; iti prāgyaccharīraṃ ratharūpakatayā vinyastaṃ tadatrāvyaktaśabdena gṛhyate, prakaraṇātpariśeṣācceti naiva sūtrakṛdāha tathātve hi rūpakavinyastaśarīragṛhīterityavakṣyat astu vā kathañcidviśeṣaṇasya paranipātaḥ idaṃ tu vaktavyam kathamavyaktaśabdena śarīramucyata iti na hyeṣā rūḍhiḥ nāpi yogaḥ sambhavati śarīrasya vyaktatvāt nanu parihṛtametatsūtrakāreṇa(kṛtā)"sūkṣmaṃ tu tadarhatvāt'; iti yadyapīdaṃ śarīraṃ vyaktam, tathāpyasya yanmūlamupādānakāraṇaṃ tejo 'bannalakṣaṇaṃ bhūtasūkṣmaṃ tattāvadavyaktam anādestasya sūkṣmasyāvyaktatā 'rhatvāt kāryakāraṇaśabdāśca saṅkīryante "gobhiḥ śrīṇīta matsaram'; iti yatheti atra vaktavyam kimanenoktaṃ bhavatīti kiṃ śarīramevātrocyate, avyaktaśabdastatropacaritaḥ, śarīramūlāpādānasya tejo 'bannātmakasya bhūtasūkṣmasyānāderavyaktatvāditi, kiṃvā bhūtasūkṣmamevāvyaktaśa(bdavācyaṃ)bdam, śarīraśabdastu tatropacaritaḥ, śarīrasya tatkāryatvāditi pakṣadvaye 'pi doṣamāha- yatreti tejo 'bannātmakaṃ vāpi yadyupādānamiṣyate
1.4.47ab
अनाद्येवापराधः कः प्रधानमिति चोदिते
anādyevāparādhaḥ kaḥ pradhānamiti codite
Adhyāya 1 (cont. 29)
1.4.47c
न्यायसुधा: यत्र वाक्ये, यदि अव्यक्तशब्दस्यान्यार्थो नेष्यते, परब्रह्मलक्षणः, अपि तु तेजो ऽबन्नात्मकं शरीरमूलोपादानमनादि भूतसूक्ष्ममेवेष्यते प्रथमे स्वरूपेण(एव) द्वितीये ऽव्यक्तशब्दवाच्यतया तत्र तर्हि तत्प्रधानमिति चोदिते को दोषो ऽस्ति येन नेति प्रतिषिद्धयते अयमभिसन्धिः सर्वथा तावन्नाव्यक्तपदं ब्रह्मपरं त्वयोच्यते, किन्तु भूतसूक्ष्मकार्यशरीरस्य भूतसूक्ष्मस्य वा वाचकमिति परेण तु प्रधानवाचकमिति यदि वाव्यक्तस्य कारणत्वमभिप्रेतं तदा पक्षद्वयमपि ब्रह्मवादस्य प्रतिपक्षभूतमिति शरीराङ्गीकारेण प्रधाननिरसो व्यर्थः कारणत्वाविवक्षायां तु पक्षद्वयस्याप्यविरुद्धत्वात्किमनेनान्यतरपरिग्रहेणान्यतरनिराकरणाग्रहेण विफलत्वादसङ्गतत्वाच्चेति अथवानादेरुपादानस्य जडस्य भूतसूक्ष्मा(शब्दा)भिधेयस्याङ्गीकारे प्रधानं नेति रिक्तं वचः, तल्लक्षणत्वात्प्रधानस्य नाम्नि विवादायोगादिति अभिप्रायः 4,241 नन्विदमाशङ्कय सूत्रकारेणैव परिहृतम्, तदधीनत्वादर्थवदिति स्यादेतदेवम् यदि वयं स्वतन्त्रं तेजो ऽबन्नात्मकं कारणम्(इति) अभ्युपगच्छामः नैतदस्ति तस्य ब्रह्माधीनताङ्गीकारात् अवश्यं चैतद(देवम)ङ्गीकर्तव्यम् अर्थवद्धि तत् न हि तेन विना ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं निर्वहतीति अत्रोच्यते किमनेनोक्तं भवति अस्ति प्रधानमिति सम्प्रतिपन्नम् तद्धर्मेषु तु स्वातन्त्र्यादिषु विप्रतिपत्तिरिति एवं चेत्प्रधानस्य स्वातन्त्र्यादिकं साङ्खयेन चोदनीयम् त्वया तु पारतन्त्र्यादिकं व्युत्पादनीयम् किमनेनाव्यक्तादिशब्दानां प्रधानपरतानिरासप्रयासेन न ह्यत्र प्रधानस्य स्वातन्त्र्यादिकमवभासते प्रत्युताव्यक्तात्पुरुषः पर इत्यव्यक्तस्य पुरुषाधीनत्वं प्रतीयते तदिदमप्युक्तं"प्रधानमत्रोच्यत इत्येवोक्ते ऽपराधः कः किन्तु स्वतन्त्रमित्युदिते न चैवमत्रोच्यतेऽ; इति 4,242 चमसवदविशेषादित्यादिकमधिकरणमपि प्रधानस्याशाब्दत्वप्रतिपाद(क)नार्थमिति व्याचक्षते तथाहि "अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां (बह्वीं प्रजां जनयन्तीसरूपाम्) बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः अजो ह्येको जुषमाणो ऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजो ऽन्यःऽ; इत्यस्मिन्मन्त्रे प्रधानस्य प्रतिपादनात्कथं तदशब्दमिति अत्रोच्यते यथा हि"अर्वाग्बिलश्चमसःऽ; इत्यस्मिन्मन्त्रे स्वातन्त्र्येण"अयं नामासौ चमसःऽ; इति न शक्यते निरूपयितुम्, विशेषाभावात् ऊर्ध्वबुध्नत्वादेर्यथाकथञ्चित्सर्वत्र योजयितुं शक्यत्वात् तथा"अजामेकामऽ; इत्यत्रापि प्रधानप्रतिपादनं न शक्यावधारणम्, विशेषाभावादिति तदिदमनुपपन्नम् "गौरनाद्यन्तवती सा जनित्री भूतभाविनी सितासिता च रक्ता च सर्वकामदुघा विभोःऽ; इत्यदिश्रुतिसमाख्यया निर्णयोपपत्तेः किञ्च न तावदत्र अजाशब्देन रूढार्थत्वाच्छागी स्वीकर्तुमुचिता, विद्याप्रकरणत्वात् नापि परं ब्रह्म, लोहितादित्वासम्भवात् भोग्यत्वानुपपत्तेश्च अत एव न जीवो ऽपि, भोक्तृतया पृथगभिधानात् नाप्यन्यत्किञ्चिदचेतनम्, अजननानुपपत्तेः अतः प्रकृरिवाजा, जन्माभावात् लोहितशुक्लकृष्णा च रजःसत्त्वतमोरूपत्वात् प्रसिद्धं च रज आदीनां लोहितादित्वमागमेषु तदनुषक्तश्च जीवःसंसरति असंसक्तस्तु मुच्यत इत्येतदपि सुप्रसिद्धम् न चेदेवम्, मन्त्रस्य निर्विषयत्वापत्तिरिति 4,245 ननु न मन्त्रस्य निर्विषयत्वमापद्यते यतःसूत्रकृदेवाह ज्योतिरुपक्रमेति अत्र मन्त्रे प्रतिपादिताजा ज्योतिरुपक्रमा तेजो ऽबन्नरूपा कुतः "यदग्नेर्(लो)रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यऽ; इति लोहितादिरूपवत्तया तेजो ऽबन्नान्यधीयते ह्येके तत्समाख्ययात्र(त्रापि) तेजो ऽबन्नात्मैवाजा प्रतिपत्तव्या तस्याश्चतुर्विधभूतग्रामोपादानभूताया बहुप्रजाजननीत्वं जडत्वेन भोग्यत्वं च उपपन्नमिति अत्र दूषणमाह- अजामिति अजामेकामिति प्राह श्रुतिरेतां यदा तदा को दोषः
nyāyasudhā: yatra vākye, yadi avyaktaśabdasyānyārtho neṣyate, parabrahmalakṣaṇaḥ, api tu tejo 'bannātmakaṃ śarīramūlopādānamanādi bhūtasūkṣmameveṣyate prathame svarūpeṇa(eva) dvitīye 'vyaktaśabdavācyatayā tatra tarhi tatpradhānamiti codite ko doṣo 'sti yena neti pratiṣiddhayate ayamabhisandhiḥ sarvathā tāvannāvyaktapadaṃ brahmaparaṃ tvayocyate, kintu bhūtasūkṣmakāryaśarīrasya bhūtasūkṣmasya vā vācakamiti pareṇa tu pradhānavācakamiti yadi vāvyaktasya kāraṇatvamabhipretaṃ tadā pakṣadvayamapi brahmavādasya pratipakṣabhūtamiti śarīrāṅgīkāreṇa pradhānaniraso vyarthaḥ kāraṇatvāvivakṣāyāṃ tu pakṣadvayasyāpyaviruddhatvātkimanenānyataraparigraheṇānyataranirākaraṇāgraheṇa viphalatvādasaṅgatatvācceti athavānāderupādānasya jaḍasya bhūtasūkṣmā(śabdā)bhidheyasyāṅgīkāre pradhānaṃ neti riktaṃ vacaḥ, tallakṣaṇatvātpradhānasya nāmni vivādāyogāditi abhiprāyaḥ 4,241 nanvidamāśaṅkaya sūtrakāreṇaiva parihṛtam, tadadhīnatvādarthavaditi syādetadevam yadi vayaṃ svatantraṃ tejo 'bannātmakaṃ kāraṇam(iti) abhyupagacchāmaḥ naitadasti tasya brahmādhīnatāṅgīkārāt avaśyaṃ caitada(devama)ṅgīkartavyam arthavaddhi tat na hi tena vinā brahmaṇo jagatkāraṇatvaṃ nirvahatīti atrocyate kimanenoktaṃ bhavati asti pradhānamiti sampratipannam taddharmeṣu tu svātantryādiṣu vipratipattiriti evaṃ cetpradhānasya svātantryādikaṃ sāṅkhayena codanīyam tvayā tu pāratantryādikaṃ vyutpādanīyam kimanenāvyaktādiśabdānāṃ pradhānaparatānirāsaprayāsena na hyatra pradhānasya svātantryādikamavabhāsate pratyutāvyaktātpuruṣaḥ para ityavyaktasya puruṣādhīnatvaṃ pratīyate tadidamapyuktaṃ"pradhānamatrocyata ityevokte 'parādhaḥ kaḥ kintu svatantramityudite na caivamatrocyate'; iti 4,242 camasavadaviśeṣādityādikamadhikaraṇamapi pradhānasyāśābdatvapratipāda(ka)nārthamiti vyācakṣate tathāhi "ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ (bahvīṃ prajāṃ janayantīsarūpām) bahvīḥ prajāḥ sṛjamānāṃ sarūpāḥ ajo hyeko juṣamāṇo 'nuśete jahātyenāṃ bhuktabhogāmajo 'nyaḥ'; ityasminmantre pradhānasya pratipādanātkathaṃ tadaśabdamiti atrocyate yathā hi"arvāgbilaścamasaḥ'; ityasminmantre svātantryeṇa"ayaṃ nāmāsau camasaḥ'; iti na śakyate nirūpayitum, viśeṣābhāvāt ūrdhvabudhnatvāderyathākathañcitsarvatra yojayituṃ śakyatvāt tathā"ajāmekām'; ityatrāpi pradhānapratipādanaṃ na śakyāvadhāraṇam, viśeṣābhāvāditi tadidamanupapannam "gauranādyantavatī sā janitrī bhūtabhāvinī sitāsitā ca raktā ca sarvakāmadughā vibhoḥ'; ityadiśrutisamākhyayā nirṇayopapatteḥ kiñca na tāvadatra ajāśabdena rūḍhārthatvācchāgī svīkartumucitā, vidyāprakaraṇatvāt nāpi paraṃ brahma, lohitāditvāsambhavāt bhogyatvānupapatteśca ata eva na jīvo 'pi, bhoktṛtayā pṛthagabhidhānāt nāpyanyatkiñcidacetanam, ajananānupapatteḥ ataḥ prakṛrivājā, janmābhāvāt lohitaśuklakṛṣṇā ca rajaḥsattvatamorūpatvāt prasiddhaṃ ca raja ādīnāṃ lohitāditvamāgameṣu tadanuṣaktaśca jīvaḥsaṃsarati asaṃsaktastu mucyata ityetadapi suprasiddham na cedevam, mantrasya nirviṣayatvāpattiriti 4,245 nanu na mantrasya nirviṣayatvamāpadyate yataḥsūtrakṛdevāha jyotirupakrameti atra mantre pratipāditājā jyotirupakramā tejo 'bannarūpā kutaḥ "yadagner(lo)rohitaṃ rūpaṃ tejasastadrūpaṃ yacchuklaṃ tadapāṃ yatkṛṣṇaṃ tadannasya'; iti lohitādirūpavattayā tejo 'bannānyadhīyate hyeke tatsamākhyayātra(trāpi) tejo 'bannātmaivājā pratipattavyā tasyāścaturvidhabhūtagrāmopādānabhūtāyā bahuprajājananītvaṃ jaḍatvena bhogyatvaṃ ca upapannamiti atra dūṣaṇamāha- ajāmiti ajāmekāmiti prāha śrutiretāṃ yadā tadā ko doṣaḥ
1.4.47ef
-ए न्यायसुधा: यद्यत्र मन्त्रे परिणामि जडं तेजोबन्नलक्षणं प्रतिपाद्यमङ्गीक्रियते तर्ह्यजामेकामिति श्रुतिरेतां प्रकृतिं प्राहेति पक्षो यदा तदा को दोषो ऽस्ति न को ऽपीति 4,246 ननु कथं नास्ति ईक्षतेर्नाशब्दमित्युक्ताशब्दतासिद्धेर्विद्यमानत्वादिति चेत् (न) तस्यास्माभिरन्यथाव्याख्यातत्वादित्याशयेनोक्तम्- सर्वथेति ... सर्वथैवास्ति परिणामि जडं यदि
-e nyāyasudhā: yadyatra mantre pariṇāmi jaḍaṃ tejobannalakṣaṇaṃ pratipādyamaṅgīkriyate tarhyajāmekāmiti śrutiretāṃ prakṛtiṃ prāheti pakṣo yadā tadā ko doṣo 'sti na ko 'pīti 4,246 nanu kathaṃ nāsti īkṣaternāśabdamityuktāśabdatāsiddhervidyamānatvāditi cet (na) tasyāsmābhiranyathāvyākhyātatvādityāśayenoktam- sarvatheti ... sarvathaivāsti pariṇāmi jaḍaṃ yadi
1.4.48
न्यायसुधा: अपरिहार्य इत्यर्थः इदमत्राकूतम् जगत्कारणत्वेन खल्वत्राजा प्रतीयते सा ब्रह्मवादिना ब्रह्मतया समर्थनीया तेजो ऽबन्नात्म(क)तया तु समर्थने प्रधानरूपापि कुतो नाङ्गीकरणीया लक्षणातिव्याप्तेस्तुल्यत्वादिति तेजो ऽबन्नान्यपि परमेश्वराधीनानि अतो तत्रातिव्याप्तिरिति न चेत् एवं तर्हि किं मन्त्रस्य प्रकृतिपरत्वनिराकरणेन किन्तु प्रकृतिपरत्वमङ्गीकृत्यैव"यो योनिमधितिष्ठत्येकःऽ; इत्यादिवाक्यबलेनेश्वराधीनत्वमेवोपपादनीयम् 4,247 किञ्च तेजो ऽबन्नादिषु न तावदजाशब्दो रूढः नापि यौगिकः तत्तेजो ऽसृजतेत्यादिश्रुतेरजननासम्भवात् नच स्त्रीलिङ्गत्वमुपपद्यते नाप्येकवचनम् त्रिवृत्करणादिति चेन्न अथ मन्येत तेजो ऽबन्नापादानं जडमनादिद्रव्यं किमप्येकमस्ति तत्कार्यत्वादुपचारादजादिशब्दोपपत्तिरिति तर्हि तदेवात्र प्रतिपाद्यमस्तु, शब्दानां मुख्यवृत्तिलाभात् अस्त्विति चेत्तर्हि प्रकृतिरत्र प्रतिपाद्येति वदता पूर्वपक्षिणा किमपराद्धम् तल्लक्षणत्वात्प्रकृतेः नाममात्रे विवादायोगाच्च, तदिदमुक्तमजामेकामिति 4,249 नन्वत्रोत्तरमुक्तं कल्पनोपदेशादिति यथा (हि) मधुविद्यादावादित्यादीनां मध्वादित्वेन कल्पना क्रियते, एवमत्रापि तेजो ऽबन्नानामजादिकल्पनोपदेशादविरोध इति एतदयुक्तम् कल्पनायाः प्रयोजनाभावात् नहीदं पामर(जन)मनोरञ्जनार्थं काव्यम् अत एव दृष्टान्तो ऽपि निरस्तः कश्चिज्ज्योतिरुपक्रमेत्येतदन्यथा व्याचष्टे ज्योतिर्ब्रह्म तदुपक्रमा तत्कारणैवेयमजा न स्वतन्त्रेति तस्य प्रथमसूत्रं व्यर्थम् अनेनैव चरितार्थत्वात् किञ्च तदधीनत्वादि(त्यने)नैव प्रधानस्य ज्योतिरुपक्रमत्वं प्रतिपादितम् प्रतिपादनीयं च साङ्खयपरीक्षायामपि अस्याः श्रुतेः प्रधानपरत्वे(ऽपि) न दोष इत्ययुक्तं"तत्तु समन्वयातऽ; इत्यवधारणानुपपत्तेरिति चेत् न, तेजो ऽबन्नपरत्वे ऽपि तदनिस्तारात् 4,354 अस्तु परस्यैवम् भवतां तु कथं न दोष इत्यत आह- अस्माकमिति अस्माकं परममुख्यार्थो भगवानेक एव तु मुख्यमात्रतया रूढं सर्वमभ्युपगम्यते
nyāyasudhā: aparihārya ityarthaḥ idamatrākūtam jagatkāraṇatvena khalvatrājā pratīyate sā brahmavādinā brahmatayā samarthanīyā tejo 'bannātma(ka)tayā tu samarthane pradhānarūpāpi kuto nāṅgīkaraṇīyā lakṣaṇātivyāptestulyatvāditi tejo 'bannānyapi parameśvarādhīnāni ato tatrātivyāptiriti na cet evaṃ tarhi kiṃ mantrasya prakṛtiparatvanirākaraṇena kintu prakṛtiparatvamaṅgīkṛtyaiva"yo yonimadhitiṣṭhatyekaḥ'; ityādivākyabaleneśvarādhīnatvamevopapādanīyam 4,247 kiñca tejo 'bannādiṣu na tāvadajāśabdo rūḍhaḥ nāpi yaugikaḥ tattejo 'sṛjatetyādiśruterajananāsambhavāt naca strīliṅgatvamupapadyate nāpyekavacanam trivṛtkaraṇāditi cenna atha manyeta tejo 'bannāpādānaṃ jaḍamanādidravyaṃ kimapyekamasti tatkāryatvādupacārādajādiśabdopapattiriti tarhi tadevātra pratipādyamastu, śabdānāṃ mukhyavṛttilābhāt astviti cettarhi prakṛtiratra pratipādyeti vadatā pūrvapakṣiṇā kimaparāddham tallakṣaṇatvātprakṛteḥ nāmamātre vivādāyogācca, tadidamuktamajāmekāmiti 4,249 nanvatrottaramuktaṃ kalpanopadeśāditi yathā (hi) madhuvidyādāvādityādīnāṃ madhvāditvena kalpanā kriyate, evamatrāpi tejo 'bannānāmajādikalpanopadeśādavirodha iti etadayuktam kalpanāyāḥ prayojanābhāvāt nahīdaṃ pāmara(jana)manorañjanārthaṃ kāvyam ata eva dṛṣṭānto 'pi nirastaḥ kaścijjyotirupakrametyetadanyathā vyācaṣṭe jyotirbrahma tadupakramā tatkāraṇaiveyamajā na svatantreti tasya prathamasūtraṃ vyartham anenaiva caritārthatvāt kiñca tadadhīnatvādi(tyane)naiva pradhānasya jyotirupakramatvaṃ pratipāditam pratipādanīyaṃ ca sāṅkhayaparīkṣāyāmapi asyāḥ śruteḥ pradhānaparatve('pi) na doṣa ityayuktaṃ"tattu samanvayāt'; ityavadhāraṇānupapatteriti cet na, tejo 'bannaparatve 'pi tadanistārāt 4,354 astu parasyaivam bhavatāṃ tu kathaṃ na doṣa ityata āha- asmākamiti asmākaṃ paramamukhyārtho bhagavāneka eva tu mukhyamātratayā rūḍhaṃ sarvamabhyupagamyate
1.4.49ab
सर्वेषामपि शब्दानां गौण्याद्यं तदयोगतः
sarveṣāmapi śabdānāṃ gauṇyādyaṃ tadayogataḥ
1.4.50
न्यायसुधा: अस्माकं तु मते तत्तु समन्वयादित्यवधारणस्यायमर्थः सर्वेषामपि शब्दानां भगवानेक एव परममुख्यार्थो नान्य इति अतो रूढं, यस्य शब्दस्य यदर्थतया प्रसिद्धं, तदपि सर्वं तन्मुख्यार्थमात्रतयाभ्युपगम्यते मुख्यायोगे गौणाद्यपि एवं चाजादिशब्दाः परममुख्यया वृत्त्या परब्रह्मपरा मुख्यमात्रतया प्रधानस्यापि प्रतिपादका इत्यङ्गीकारे कानुपपत्तिरिति नन्वेवं तर्हि सौत्रमवधारणं किमिति परममुख्यार्थान्तरव्यावृत्त्यर्थं व्याख्यायते वाच्यान्तरमात्रव्यावृत्त्यर्थं कुतो न व्याख्यातव्यम् न चोक्तप्रयोजनानुपपत्तिः अमुख्यया वृत्त्या सङ्केतमात्रेण वा तदुपपत्तेरिति चेन्न सूत्रकारेणैव ग्रन्थान्तरे वैदिकानां शब्दानामुक्तविधानेकार्थत्वस्याभ्युपगतत्वादित्याह- अर्थद्वयमिति तदेव पठति- कार्याणामिति कार्याणां कारणं पूर्वं वचसां वाच्यमुत्तमम् योगानां परमां सिद्धिं परमं ते पदं विदुः
nyāyasudhā: asmākaṃ tu mate tattu samanvayādityavadhāraṇasyāyamarthaḥ sarveṣāmapi śabdānāṃ bhagavāneka eva paramamukhyārtho nānya iti ato rūḍhaṃ, yasya śabdasya yadarthatayā prasiddhaṃ, tadapi sarvaṃ tanmukhyārthamātratayābhyupagamyate mukhyāyoge gauṇādyapi evaṃ cājādiśabdāḥ paramamukhyayā vṛttyā parabrahmaparā mukhyamātratayā pradhānasyāpi pratipādakā ityaṅgīkāre kānupapattiriti nanvevaṃ tarhi sautramavadhāraṇaṃ kimiti paramamukhyārthāntaravyāvṛttyarthaṃ vyākhyāyate vācyāntaramātravyāvṛttyarthaṃ kuto na vyākhyātavyam na coktaprayojanānupapattiḥ amukhyayā vṛttyā saṅketamātreṇa vā tadupapatteriti cenna sūtrakāreṇaiva granthāntare vaidikānāṃ śabdānāmuktavidhānekārthatvasyābhyupagatatvādityāha- arthadvayamiti tadeva paṭhati- kāryāṇāmiti kāryāṇāṃ kāraṇaṃ pūrvaṃ vacasāṃ vācyamuttamam yogānāṃ paramāṃ siddhiṃ paramaṃ te padaṃ viduḥ
1.4.51a
न्यायसुधा: वचसां वैदिकानामुत्तमं वाच्यम् तदपेक्षयान्यान्यमुख्यवाच्यानि कुत एतत् योगानां योगवृत्तीनां परमां सिद्धिम् सिद्धयन्त्यस्मिन्निति सिद्धिः इन्द्रादयस्त्वपरमसिद्धयः एतदपि कुतः कार्याणां महदादीनां पूर्वं मुख्यं कारणम् प्रकृत्यादीनि त्वमुख्यकारणानि पदं स्वरूपम् तस्मात्परमं विदुः यद्यपि रूढिरविलम्बेनार्थप्रत्यायकतामात्रेणबलवती तथापि विशेषज्ञानहेतुत्वाद्योग एव बलीयानिति मत्वा स एव गृहीतः तत्र साक्षादर्थद्वयस्यानुक्तत्वे ऽप्युत्तमं वाच्यमिति विशेषणाद्वाच्यान्तरसद्भावो ऽवगम्यते अत एव प्रागभिप्रेत्येत्युक्तम् 4,256 वैदिकानां शब्दानामुभयार्थत्वे प्रमाणान्तरमाह- बुद्धाविति ... बुद्धौ समारोहादुभयोर्योगरूढयोः त्यागे च कारणाभावादुभयार्थत्वमिष्यते
nyāyasudhā: vacasāṃ vaidikānāmuttamaṃ vācyam tadapekṣayānyānyamukhyavācyāni kuta etat yogānāṃ yogavṛttīnāṃ paramāṃ siddhim siddhayantyasminniti siddhiḥ indrādayastvaparamasiddhayaḥ etadapi kutaḥ kāryāṇāṃ mahadādīnāṃ pūrvaṃ mukhyaṃ kāraṇam prakṛtyādīni tvamukhyakāraṇāni padaṃ svarūpam tasmātparamaṃ viduḥ yadyapi rūḍhiravilambenārthapratyāyakatāmātreṇabalavatī tathāpi viśeṣajñānahetutvādyoga eva balīyāniti matvā sa eva gṛhītaḥ tatra sākṣādarthadvayasyānuktatve 'pyuttamaṃ vācyamiti viśeṣaṇādvācyāntarasadbhāvo 'vagamyate ata eva prāgabhipretyetyuktam 4,256 vaidikānāṃ śabdānāmubhayārthatve pramāṇāntaramāha- buddhāviti ... buddhau samārohādubhayoryogarūḍhayoḥ tyāge ca kāraṇābhāvādubhayārthatvamiṣyate
1.4.52a
-द् न्यायसुधा: योग इति योगवृत्तिविषयः परमेश्वरः रूढः प्रसिद्धः प्रकृत्यादिः अयमर्थः अस्ति तावद्विदितपदपदार्थसङ्गतेरधिगतशाब्दन्यायस्याजादिशब्दश्रवणे ब्रह्मण इव प्रधानस्यापि बुद्धावारोहः, धियां च (तु) स्वत एव प्रामाण्यम् अप्रामाण्यं तु बाधकाधीनमित्युपपादितं प्रथमसूत्रे नचात्रार्थद्वययाभ्युपगमे बाधकमस्ति येन बुद्धावारूढमपि त्यज्येत अतो निरपवादप्रतीतिबलात्सर्वेषामपि शब्दानामुभयार्थत्वमेष्यव्यमिति एतदेव विवृणोति- विपरीतेति विपरीतप्रमाभावे पूर्वारोहस्तु कारणम् सा भवेद् यत्र स व्यर्थः पूर्वारोहो भ्रमो यथा
-d nyāyasudhā: yoga iti yogavṛttiviṣayaḥ parameśvaraḥ rūḍhaḥ prasiddhaḥ prakṛtyādiḥ ayamarthaḥ asti tāvadviditapadapadārthasaṅgateradhigataśābdanyāyasyājādiśabdaśravaṇe brahmaṇa iva pradhānasyāpi buddhāvārohaḥ, dhiyāṃ ca (tu) svata eva prāmāṇyam aprāmāṇyaṃ tu bādhakādhīnamityupapāditaṃ prathamasūtre nacātrārthadvayayābhyupagame bādhakamasti yena buddhāvārūḍhamapi tyajyeta ato nirapavādapratītibalātsarveṣāmapi śabdānāmubhayārthatvameṣyavyamiti etadeva vivṛṇoti- viparīteti viparītapramābhāve pūrvārohastu kāraṇam sā bhaved yatra sa vyarthaḥ pūrvāroho bhramo yathā
1.4.52ef
-द् न्यायसुधा: कारणं स्वीकारस्येति शेषः सा विपरीतप्रमा स स्वीकारकारणत्वेनोक्तो ऽपि पूर्वारोहः, व्यर्थः, स्वीकारकारणं न भवति भ्रमो यथेति प्रसिद्धशुक्तिरजतादिविपर्ययो यथेत्यर्थः यद्वा अजादिपदानि द्वयर्थानि बाधकविधुरायां बुद्धौ तथा रूढत्वादिति प्रतिज्ञाहेतू कथितौ अनेनान्वयव्यतिरेकाभ्यां व्याप्तिमाचष्टे तत्र पूर्वार्धे यथा स्तम्भादिप्रत्यय इति दृष्टान्तोक्तिरपि द्रष्टव्या नन्वत्राजायाः कारणत्वमुच्यते तच्च ब्रह्मलक्षणत्वेनोक्तमित्यतो बाधकाद् बुद्धावारूढमपि प्रधानं त्याज्यमिति चेन्न निमित्तमात्रत्वस्य ब्रह्मलक्षणत्वेन जगदुपादानत्वस्य प्रधाने ऽपि सत्त्वादय तदर्थत्वोपपत्तेरित्याशयवानुपसंहरति- अत इति अतो जगदुपादानं प्रधानं वक्ति सा श्रुतिः
-d nyāyasudhā: kāraṇaṃ svīkārasyeti śeṣaḥ sā viparītapramā sa svīkārakāraṇatvenokto 'pi pūrvārohaḥ, vyarthaḥ, svīkārakāraṇaṃ na bhavati bhramo yatheti prasiddhaśuktirajatādiviparyayo yathetyarthaḥ yadvā ajādipadāni dvayarthāni bādhakavidhurāyāṃ buddhau tathā rūḍhatvāditi pratijñāhetū kathitau anenānvayavyatirekābhyāṃ vyāptimācaṣṭe tatra pūrvārdhe yathā stambhādipratyaya iti dṛṣṭāntoktirapi draṣṭavyā nanvatrājāyāḥ kāraṇatvamucyate tacca brahmalakṣaṇatvenoktamityato bādhakād buddhāvārūḍhamapi pradhānaṃ tyājyamiti cenna nimittamātratvasya brahmalakṣaṇatvena jagadupādānatvasya pradhāne 'pi sattvādaya tadarthatvopapatterityāśayavānupasaṃharati- ata iti ato jagadupādānaṃ pradhānaṃ vakti sā śrutiḥ
1.4.53
न्यायसुधा: व्यास-(3) सङ्खयोपसङ्ग्रहातऽ; इत्येतदपि प्रधानस्याश(शा)ब्दत्वप्रतिपादनार्थतया वयाचक्षते (शांभा) तथाहि "यस्मिन्पञ्चपञ्चजना इति पञ्चसङ्खयाविषयापरा पञ्चसङ्खया श्रूयते पञ्चशब्दद्वयदशर्नात् न एते पञ्चपञ्चकाः पञ्चविंशतिः सम्पद्यते तथाच श्रुतिप्रसिद्धया पञ्चविंशतिसङ्खयया तेषां स्मृतिप्रसिद्धानां पञ्चविंशतितत्त्वानामुपसङ्ग्रहात्प्राप्तं श्रुतिमत्त्वं प्रधानादीनां इत्यत्रोच्यते न सङ्खयोपसङ्ग्रहादपि प्रधानादीनां श्रुतिमत्त्वप्रतयाशा कर्तव्या कस्मात् नानाभावात् नाना ह्येतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि नैषां पञ्चशः पञ्चशः साधारणो धर्मो ऽस्ति येन पञ्चविंशतेरन्तराले पञ्च पञ्च सङ्खया निवेशेरन् न ह्येकं निबन्धनमन्तरेण नानाभूतेषु द्वित्वादिकाः सङ्खया निविशन्ते अतिरेकाच्च अतिरेको हि भवत्यात्माकाशाभ्यां पञ्चविंशतिसङ्खयायाः आत्मनो हि पञ्चविंशतावन्तर्भावे यस्मिन्नित्यधिकरणत्वोक्तिविरोधः आकाशस्यापि पृथगुक्तिविरोधः किं पञ्चविंशतितत्त्वप्रक्रिया सर्वथाप्रामाणिकीत्यभिप्रायः उतैतद्वाक्यं तत्परं न भवतीति पक्षद्वयमप्यनुपपन्नमित्याह- यत्तदिति 4,262 यत्तत् त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत्
nyāyasudhā: vyāsa-(3) saṅkhayopasaṅgrahāt'; ityetadapi pradhānasyāśa(śā)bdatvapratipādanārthatayā vayācakṣate (śāṃbhā) tathāhi "yasminpañcapañcajanā iti pañcasaṅkhayāviṣayāparā pañcasaṅkhayā śrūyate pañcaśabdadvayadaśarnāt na ete pañcapañcakāḥ pañcaviṃśatiḥ sampadyate tathāca śrutiprasiddhayā pañcaviṃśatisaṅkhayayā teṣāṃ smṛtiprasiddhānāṃ pañcaviṃśatitattvānāmupasaṅgrahātprāptaṃ śrutimattvaṃ pradhānādīnāṃ ityatrocyate na saṅkhayopasaṅgrahādapi pradhānādīnāṃ śrutimattvapratayāśā kartavyā kasmāt nānābhāvāt nānā hyetāni pañcaviṃśatitattvāni naiṣāṃ pañcaśaḥ pañcaśaḥ sādhāraṇo dharmo 'sti yena pañcaviṃśaterantarāle pañca pañca saṅkhayā niveśeran na hyekaṃ nibandhanamantareṇa nānābhūteṣu dvitvādikāḥ saṅkhayā niviśante atirekācca atireko hi bhavatyātmākāśābhyāṃ pañcaviṃśatisaṅkhayāyāḥ ātmano hi pañcaviṃśatāvantarbhāve yasminnityadhikaraṇatvoktivirodhaḥ ākāśasyāpi pṛthaguktivirodhaḥ kiṃ pañcaviṃśatitattvaprakriyā sarvathāprāmāṇikītyabhiprāyaḥ utaitadvākyaṃ tatparaṃ na bhavatīti pakṣadvayamapyanupapannamityāha- yattaditi 4,262 yattat triguṇamavyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakam pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhuraviśeṣaṃ viśeṣavat
1.4.54
न्यायसुधा: सदसात्मकं कार्यकारणात्मकम् अविशेषत्वादकार्यत्वात्प्रधानं विशेषवत्त्वात्कार्यत्वात्प्रकृतिं प्राहुः विशेषवदित्यस्य विवरणम्- पञ्चभिरिति पञ्चभिः पञ्चभिर्ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा एतच्चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदुः
nyāyasudhā: sadasātmakaṃ kāryakāraṇātmakam aviśeṣatvādakāryatvātpradhānaṃ viśeṣavattvātkāryatvātprakṛtiṃ prāhuḥ viśeṣavadityasya vivaraṇam- pañcabhiriti pañcabhiḥ pañcabhirbrahma caturbhirdaśabhistathā etaccaturviṃśatikaṃ gaṇaṃ prādhānikaṃ viduḥ
1.4.55ab
इति भागवते प्राह विद्याधीशः स्वयं प्रभुः
iti bhāgavate prāha vidyādhīśaḥ svayaṃ prabhuḥ
1.4.55cd
न्यायसुधा: पञ्चभिः महाभूतैः पञ्चभिस्तन्मात्राभिः चतुर्भिर्महदहङ्कारमनोबुद्धिभिः दशभिरिन्द्रियैश्च ब्रह्म पूरितम् "एतच्चतुर्विंशतिकं गणं प्रधानकार्यं विदुः इति सूत्रकृतैव ग्रन्थान्तरे पञ्चविंशतितत्त्वानां प्रतिपादितत्वान्न तावदाद्यः कल्पः अनुवादो ऽयमिति चेत् किं प्रमितस्योत कल्पितस्य आद्य तत्प्रमाणैरेव सिद्धिस्तत्त्वानाम् न द्वितीयः वैयर्थ्यात् दूषणार्थमिति चेन्न तदभावात् नहि ग्रन्थान्तरे अनुवादो ग्रन्थान्तरे दूषणमिति सम्भवति न द्वितीयः विरोधाभावात् 4,269 यदुक्तं नानाभावादिति तदसत् सूत्रकारस्यापि सङ्ग्राहकाभावेन पञ्चभिरित्याद्युक्त्यनुपपत्तिप्रसङ्गात् अथ तत्र भूतत्वादिति सङ्ग्राहकाणि सन्ति इति चेत् तर्हि तान्येव भूतत्वतन्मात्रत्वज्ञानेन्द्रियस्वकर्मेन्द्रियत्वतदितरत्वानि (च)श्रुतावपि सन्तीति समानम् न चायमस्ति नियमो ऽन्तराले सङ्ग्राहकेण विना न सङ्खयानिवेशो ऽस्तीति "पञ्च सप्त च वर्षाणि न ववर्ष शतक्रतुःऽ,"व्रतमेतदनुष्ठेयं वर्षाणि नव पञ्च चऽ; इत्यादौ व्यभिचारात् यदप्यतिरेकाच्चेति तदप्यसत् पातञ्जलैरीश्वरस्याङ्गीकृतत्वात् आकाशश्चेत्याकाशाद्या इति व्याख्यानोपपत्तेः 4,272 किञ्चेदं वाक्यं पञ्चविंशतितत्त्वसिद्धये साङ्खयेन स्वशास्त्रे गृहीतत्वाद्वा शङ्कितं सम्भावितत्वाद्वा न द्वावपि सम्भवतः पञ्च पञ्चजना इत्यस्य पञ्चविंशत्यप्रत्यायकत्वात् पञ्चजना इतयस्य समासत्वे हि द्वितीयः पञ्चशब्दो न तावत्पञ्चशब्देन सम्बद्धयते विशेषणस्यापेसर्जनेन सम्बन्धायोगात् नापि जनशब्देन पञ्चजनाः कतीत्याकाङ्क्षानुदयेन विशेषणायोगात् असमासत्वे ऽपि न तावत्पञ्चशब्देन सम्बन्धः एकार्थयोर्विशेषणविशेष्यभावानुपपत्तेः नापि जनशब्देन निराकाङ्क्षत्वात् कथञ्चिदाकाङ्क्षायामपि दशत्वस्य प्राप्तेः 4,279 ननु पञ्चजना इति समाहारद्विगुः तस्य पञ्चेति विशेषणे पञ्चविंशतिः सम्पद्यते यथा पञ्चपञ्च(फ)पूल्यं इत्युक्ते पञ्चविंशतिपूल्योलभ्यन्त इति मैवम् तथा सति पुंलिङ्गानुपपत्तेरित्यलम् कारणत्वेनेत्यादिसूत्राणामपव्याख्यानं स्फुटदूषणमिति न दूषितम् 4,283 प्रकृतिश्चेत्येतद(त्य)धिकरणं ब्रह्मणो जगदुपादानताप्रतिपादनार्थमिति व्याचक्षते तथाहि जन्माद्यस्य यत इति जगत्कारणं ब्रह्मेत्युक्तम् तत्र संशयः किमुपादानत्वेनोत निमित्तत्वेनेति "स ईक्षांचक्रे स प्राणमसृजतऽ; इतीक्षापूर्वककर्तृत्वश्रवणादिना केवलं निमित्तत्वेनैवेति प्राप्ते ऽभिधीयते"प्रकृतिश्च पतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधातऽ; न केवलं निमित्तकारणमेव ब्रह्म किन्तु प्रकृतिः उपादानं च कुतः, प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् एवं हि प्रतिज्ञादृष्टान्तौ नोपरुध्येते "येनाश्रुतं श्रुतं भवतिऽ; इति ब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञातम् तच्चोपादानत्व एवोपपद्यते कार्यस्योपादानाव्यतिरेकात् नहि निमित्तकारणाव्यतिरेकः कार्यस्यास्ति तक्ष्णः प्रासादव्यतिरेकदर्शनात् दृष्टान्ताश्च"यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेनऽ; इत्यादय उपादानगोचरा आम्नायन्ते "यतो वा इमानि भूतानिऽ; इति पञ्चमी चोपादानत्वं गमयतीति जनिकर्तुः प्रकृतिरिति विशेषस्मरणात् "अभिध्योपदेशाच्चऽ"सो ऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयऽ; इत्यभिधानपूर्वकबुहभवनोपदेशाच्च निमित्तत्वमुपादानत्वं च गम्यते "साक्षाच्चोभयाम्नानातऽ; इतश्चोपादानं ब्रह्म "सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्तिऽ; इति साक्षाद्ब्रह्मैव कारणमुपादायोभयोः प्रभवप्रलययोराम्नानात् यद्धि यस्मात्प्रभवति यस्मिंश्च लीयते तत्तस्योपादानं प्रसिद्धम् यथा व्रीह्यादीनां पृथिवी(ति) प्रत्यस्तमयश्च नोपादानादन्यत्र कार्यस्य दृष्टः "आत्मकृतेः परिणामातऽ; तदात्मानं स्वयमकुरुतेत्यात्मनः कर्मत्वकर्तृत्वश्रवणा(व्यपदेशा)च्चोपादनं ब्रह्म कथं पुनः पूर्वसिद्धस्य क्रियमाणत्वम् परिणामात् पूर्वसिद्धो ऽप्यात्मा विकारात्मना विशेषेणात्मानं परिणामयामासेति ह्युपपन्नम् परिणामादिति वा पृथक् सूत्रम् सच्च त्यच्चाभवदित्यादिना ब्रह्मण एव विकारात्मना परिणामः सामानाधिकरण्येनाम्नायते अतश्चोपादानं ब्रह्म "योनिश्च हि गीयते ऽ"यद्भूतयोनिमऽ; इति योनिश्च ब्रह्म गीयते योनिशब्दश्चोपादानवचनः समधिगतो लोके अतश्चोपादानं ब्रह्मेति 4,284 तदेतन्निराकरोति- नचेति नच प्रकृतिशब्देन ब्रह्मोपादानमुच्यते
nyāyasudhā: pañcabhiḥ mahābhūtaiḥ pañcabhistanmātrābhiḥ caturbhirmahadahaṅkāramanobuddhibhiḥ daśabhirindriyaiśca brahma pūritam "etaccaturviṃśatikaṃ gaṇaṃ pradhānakāryaṃ viduḥ iti sūtrakṛtaiva granthāntare pañcaviṃśatitattvānāṃ pratipāditatvānna tāvadādyaḥ kalpaḥ anuvādo 'yamiti cet kiṃ pramitasyota kalpitasya ādya tatpramāṇaireva siddhistattvānām na dvitīyaḥ vaiyarthyāt dūṣaṇārthamiti cenna tadabhāvāt nahi granthāntare anuvādo granthāntare dūṣaṇamiti sambhavati na dvitīyaḥ virodhābhāvāt 4,269 yaduktaṃ nānābhāvāditi tadasat sūtrakārasyāpi saṅgrāhakābhāvena pañcabhirityādyuktyanupapattiprasaṅgāt atha tatra bhūtatvāditi saṅgrāhakāṇi santi iti cet tarhi tānyeva bhūtatvatanmātratvajñānendriyasvakarmendriyatvataditaratvāni (ca)śrutāvapi santīti samānam na cāyamasti niyamo 'ntarāle saṅgrāhakeṇa vinā na saṅkhayāniveśo 'stīti "pañca sapta ca varṣāṇi na vavarṣa śatakratuḥ',"vratametadanuṣṭheyaṃ varṣāṇi nava pañca ca'; ityādau vyabhicārāt yadapyatirekācceti tadapyasat pātañjalairīśvarasyāṅgīkṛtatvāt ākāśaścetyākāśādyā iti vyākhyānopapatteḥ 4,272 kiñcedaṃ vākyaṃ pañcaviṃśatitattvasiddhaye sāṅkhayena svaśāstre gṛhītatvādvā śaṅkitaṃ sambhāvitatvādvā na dvāvapi sambhavataḥ pañca pañcajanā ityasya pañcaviṃśatyapratyāyakatvāt pañcajanā itayasya samāsatve hi dvitīyaḥ pañcaśabdo na tāvatpañcaśabdena sambaddhayate viśeṣaṇasyāpesarjanena sambandhāyogāt nāpi janaśabdena pañcajanāḥ katītyākāṅkṣānudayena viśeṣaṇāyogāt asamāsatve 'pi na tāvatpañcaśabdena sambandhaḥ ekārthayorviśeṣaṇaviśeṣyabhāvānupapatteḥ nāpi janaśabdena nirākāṅkṣatvāt kathañcidākāṅkṣāyāmapi daśatvasya prāpteḥ 4,279 nanu pañcajanā iti samāhāradviguḥ tasya pañceti viśeṣaṇe pañcaviṃśatiḥ sampadyate yathā pañcapañca(pha)pūlyaṃ ityukte pañcaviṃśatipūlyolabhyanta iti maivam tathā sati puṃliṅgānupapatterityalam kāraṇatvenetyādisūtrāṇāmapavyākhyānaṃ sphuṭadūṣaṇamiti na dūṣitam 4,283 prakṛtiścetyetada(tya)dhikaraṇaṃ brahmaṇo jagadupādānatāpratipādanārthamiti vyācakṣate tathāhi janmādyasya yata iti jagatkāraṇaṃ brahmetyuktam tatra saṃśayaḥ kimupādānatvenota nimittatveneti "sa īkṣāṃcakre sa prāṇamasṛjata'; itīkṣāpūrvakakartṛtvaśravaṇādinā kevalaṃ nimittatvenaiveti prāpte 'bhidhīyate"prakṛtiśca patijñādṛṣṭāntānuparodhāt'; na kevalaṃ nimittakāraṇameva brahma kintu prakṛtiḥ upādānaṃ ca kutaḥ, pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt evaṃ hi pratijñādṛṣṭāntau noparudhyete "yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavati'; iti brahmavijñānena sarvavijñānaṃ pratijñātam taccopādānatva evopapadyate kāryasyopādānāvyatirekāt nahi nimittakāraṇāvyatirekaḥ kāryasyāsti takṣṇaḥ prāsādavyatirekadarśanāt dṛṣṭāntāśca"yathā somyaikena mṛtpiṇḍena'; ityādaya upādānagocarā āmnāyante "yato vā imāni bhūtāni'; iti pañcamī copādānatvaṃ gamayatīti janikartuḥ prakṛtiriti viśeṣasmaraṇāt "abhidhyopadeśācca'"so 'kāmayata bahu syāṃ prajāyeya'; ityabhidhānapūrvakabuhabhavanopadeśācca nimittatvamupādānatvaṃ ca gamyate "sākṣāccobhayāmnānāt'; itaścopādānaṃ brahma "sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante ākāśaṃ pratyastaṃ yanti'; iti sākṣādbrahmaiva kāraṇamupādāyobhayoḥ prabhavapralayayorāmnānāt yaddhi yasmātprabhavati yasmiṃśca līyate tattasyopādānaṃ prasiddham yathā vrīhyādīnāṃ pṛthivī(ti) pratyastamayaśca nopādānādanyatra kāryasya dṛṣṭaḥ "ātmakṛteḥ pariṇāmāt'; tadātmānaṃ svayamakurutetyātmanaḥ karmatvakartṛtvaśravaṇā(vyapadeśā)ccopādanaṃ brahma kathaṃ punaḥ pūrvasiddhasya kriyamāṇatvam pariṇāmāt pūrvasiddho 'pyātmā vikārātmanā viśeṣeṇātmānaṃ pariṇāmayāmāseti hyupapannam pariṇāmāditi vā pṛthak sūtram sacca tyaccābhavadityādinā brahmaṇa eva vikārātmanā pariṇāmaḥ sāmānādhikaraṇyenāmnāyate ataścopādānaṃ brahma "yoniśca hi gīyate '"yadbhūtayonim'; iti yoniśca brahma gīyate yoniśabdaścopādānavacanaḥ samadhigato loke ataścopādānaṃ brahmeti 4,284 tadetannirākaroti- naceti naca prakṛtiśabdena brahmopādānamucyate
1.4.56
4,288 न्यायसुधा: कुतो नोच्यत इति चेत् प्रमाणान्तराविरुद्धो हि सूत्रार्थो वर्णनीयः उपादानत्वं च ब्रह्मणः श्रुत्यादिविरुद्धम् परिणामिकारणं ह्युपादानमुच्यते यथा घटरुचकादीनां मृत्सुवर्णादि ब्रह्मणश्च स्वरूपान्तरापत्तिलक्षणो विकारापरपर्यायः परिणामो निषिद्धयते श्रुत्यादाविति कथं सूत्रार्थतया वक्तुं शक्यत इत्याह- अविकार इति 4,289 अविकारः सदा शुद्धो नित्य आत्मा सदा हरिः सदैकरूपविज्ञानबल आनन्दरूपकः
4,288 nyāyasudhā: kuto nocyata iti cet pramāṇāntarāviruddho hi sūtrārtho varṇanīyaḥ upādānatvaṃ ca brahmaṇaḥ śrutyādiviruddham pariṇāmikāraṇaṃ hyupādānamucyate yathā ghaṭarucakādīnāṃ mṛtsuvarṇādi brahmaṇaśca svarūpāntarāpattilakṣaṇo vikārāparaparyāyaḥ pariṇāmo niṣiddhayate śrutyādāviti kathaṃ sūtrārthatayā vaktuṃ śakyata ityāha- avikāra iti 4,289 avikāraḥ sadā śuddho nitya ātmā sadā hariḥ sadaikarūpavijñānabala ānandarūpakaḥ
1.4.57
निर्विकारो ऽक्षरः शुद्धो निरातङ्को ऽजरो ऽमरः अविश्वो विश्वकर्ताजो यः परः सो ऽभिधीयते
nirvikāro 'kṣaraḥ śuddho nirātaṅko 'jaro 'maraḥ aviśvo viśvakartājo yaḥ paraḥ so 'bhidhīyate
1.4.58
निर्विकारमनौपम्यं सदैकरसमक्षयम् ब्रह्मेति परमात्मेति यं विदुर्वैदिका जनाः
nirvikāramanaupamyaṃ sadaikarasamakṣayam brahmeti paramātmeti yaṃ vidurvaidikā janāḥ
1.4.59ab
इति श्रुतिपुराणोक्तया न विकारी जनार्दनः
iti śrutipurāṇoktayā na vikārī janārdanaḥ
1.4.59cd
न्यायसुधा: सदाशब्दद्वयस्याविकारः शुद्ध इत्याभ्यां सम्बन्धः विकारो द्वेधा भवति धर्मिणो धर्मस्य चेति तत्राविकारःसदेत्याद्यस्य निषेधः सदैकरूपेति द्वितीयस्य एकरूपे निर्विकारे विज्ञानबले यस्यासौ तथोक्तः उपमाविषय औपम्यम् न औपम्यम् अनौपम्यम् एकरसं स्वगतभेदवर्जितम् प्रधानानन्दात्मकं वा न विकारीति गम्यत इति शेषः 4,290 युक्तिविरुद्धं च ब्रह्मणो विकारित्वमिति वक्तुं विकारप्रकारांस्तावदाह- पराधीनेति पराधीनविशेषाप्तिरनिवर्त्यान्यथाभवः
nyāyasudhā: sadāśabdadvayasyāvikāraḥ śuddha ityābhyāṃ sambandhaḥ vikāro dvedhā bhavati dharmiṇo dharmasya ceti tatrāvikāraḥsadetyādyasya niṣedhaḥ sadaikarūpeti dvitīyasya ekarūpe nirvikāre vijñānabale yasyāsau tathoktaḥ upamāviṣaya aupamyam na aupamyam anaupamyam ekarasaṃ svagatabhedavarjitam pradhānānandātmakaṃ vā na vikārīti gamyata iti śeṣaḥ 4,290 yuktiviruddhaṃ ca brahmaṇo vikāritvamiti vaktuṃ vikāraprakārāṃstāvadāha- parādhīneti parādhīnaviśeṣāptiranivartyānyathābhavaḥ
1.4.60ab
क्षीरादिवद् विकारः स्यान्
kṣīrādivad vikāraḥ syān
1.4.60b
4,291 न्यायसुधा: विकारस्तावद् द्विविधो भवति विशेषाप्तिर्विशेषिपरिवतर्(वृत्ति)श्चेति तत्र विशेषाप्तिर्नाम धर्मिणस्तदवस्थ्ये सति धर्ममात्रपरिवृत्तिः विशेषिपरिवर्तवृत्तिस्तु धर्मिस्वरपूस्यैव परिणामः द्विविधो ऽप्ययं पराधीनो भवति प्रत्येकं च द्वेधा अनिवर्त्यो ऽन्यथाभावो निवर्त्यश्चेति अत्रैकैकप्रकारानुक्तिः स्फुटत्वादिति ज्ञातव्यम् अन्यथा वाक्यस्यासामञ्जस्यं स्यात् क्षीरादिवदिति चतुर्णामुदाहरणम् क्षीरादीनामिव दधित्वाद्यापत्तिरित्यर्थः 4,292 तत्रानिवर्त्यविशेषाप्तिर्यथा श्यामस्य फलस्य पीतत्वापत्तिः तत्र हि धर्मिणस्तादवस्थ्यं पीतत्वे ऽपि फलव्यवहारानिवृत्तेः केवलं श्यामत्वापगमेन पीतत्वमुत्पन्नं सौरातपादिवशान्न निर्निमित्तम् नच पुनर्निवर्तते निवर्त्यविशेषाप्तिर्यथा कुण्डलाद्याकारस्य सुवर्णस्य कटकादित्वापत्तिः अत्रापि हि धर्मिणस्तादवस्थ्यम् कटक(कादित्वापन्ने ऽपि सुवर्णव्यवहारदर्शनात् परं कुण्डलत्वापायेन स्वर्णकाराद्यधीनकटकभावो जातः निवर्त्यश्चासौ पुनः कुण्डलीकर्तुं शक्यत्वात् 4,293 अनिवर्त्यो विशेषिपरिवर्तो यथा क्षीरस्य दधिभावः अत्र हि न धमिर्णस्तादवस्थ्यम् दधित्वापत्तौ क्षीरव्यवहारानुपलम्भात् किन्तु धर्मिभूतं क्षीरमेव आतञ्चनादिवशाद्दधिभूतम् नच दधिभावनिवृत्त्या क्षीरं भवति निवर्त्यो धर्मिपरिवर्तो यथा शुल्बस्य तारत्वम् अत्रापि न धर्मिणस्तादवस्थ्यज्ञ् तारतायां शुल्बव्यवहारानुपलब्धेः किं नामौषध्य(धा)धीनतया शुल्बमेव तारं संवृत्तम् प्रबलौषधिबलात्तारतानिवृत्त्या शुल्बं च सम्पद्यते नच पञ्चमी विधा दृष्टा, (सम्भाविता) श्रुता वेति 4,294 किमतो यद्येवंभूतो विकार इत्यत आह- नैवेति ... नैव स स्याद्धरेः क्वचित्
4,291 nyāyasudhā: vikārastāvad dvividho bhavati viśeṣāptirviśeṣiparivatar(vṛtti)śceti tatra viśeṣāptirnāma dharmiṇastadavasthye sati dharmamātraparivṛttiḥ viśeṣiparivartavṛttistu dharmisvarapūsyaiva pariṇāmaḥ dvividho 'pyayaṃ parādhīno bhavati pratyekaṃ ca dvedhā anivartyo 'nyathābhāvo nivartyaśceti atraikaikaprakārānuktiḥ sphuṭatvāditi jñātavyam anyathā vākyasyāsāmañjasyaṃ syāt kṣīrādivaditi caturṇāmudāharaṇam kṣīrādīnāmiva dadhitvādyāpattirityarthaḥ 4,292 tatrānivartyaviśeṣāptiryathā śyāmasya phalasya pītatvāpattiḥ tatra hi dharmiṇastādavasthyaṃ pītatve 'pi phalavyavahārānivṛtteḥ kevalaṃ śyāmatvāpagamena pītatvamutpannaṃ saurātapādivaśānna nirnimittam naca punarnivartate nivartyaviśeṣāptiryathā kuṇḍalādyākārasya suvarṇasya kaṭakāditvāpattiḥ atrāpi hi dharmiṇastādavasthyam kaṭaka(kāditvāpanne 'pi suvarṇavyavahāradarśanāt paraṃ kuṇḍalatvāpāyena svarṇakārādyadhīnakaṭakabhāvo jātaḥ nivartyaścāsau punaḥ kuṇḍalīkartuṃ śakyatvāt 4,293 anivartyo viśeṣiparivarto yathā kṣīrasya dadhibhāvaḥ atra hi na dhamirṇastādavasthyam dadhitvāpattau kṣīravyavahārānupalambhāt kintu dharmibhūtaṃ kṣīrameva ātañcanādivaśāddadhibhūtam naca dadhibhāvanivṛttyā kṣīraṃ bhavati nivartyo dharmiparivarto yathā śulbasya tāratvam atrāpi na dharmiṇastādavasthyajñ tāratāyāṃ śulbavyavahārānupalabdheḥ kiṃ nāmauṣadhya(dhā)dhīnatayā śulbameva tāraṃ saṃvṛttam prabalauṣadhibalāttāratānivṛttyā śulbaṃ ca sampadyate naca pañcamī vidhā dṛṣṭā, (sambhāvitā) śrutā veti 4,294 kimato yadyevaṃbhūto vikāra ityata āha- naiveti ... naiva sa syāddhareḥ kvacit
1.4.60cd
न्यायसुधा: क्वचिदिति निमित्तसप्तमी अयमाशयः सकलो ऽपि खलु विकारः पराधीनो भवतीति निदर्शितम् नचैवमेवासौ क्वापि दृष्टः तथात्वे वा सर्वदा स्यात् नच ब्रह्मणो विकारनिमित्तं किञ्चिदस्ति "सदेव सोम्यऽ; इति प्राक् सृष्टेवर्स्त्वन्तरनिषेधात् नच कालादिकमपि परेण प्रलये ऽभ्युपगतम् अभ्युपगमे ऽपि पराधीनताऽपत्तेश्च अस्तु जडेषु पराधीनो विकारः चेतनं ब्रह्म तु स्वेच्छयैव जगादाकारेण विक्रियते "तदात्मानं स्वयमकुरुतऽ; इत्यादिश्रुतेरिति चेन्न प्रेक्षावतस्तस्य नानाविधानार्थरूपप्रपञ्चीभवनेच्छाया एवानुपपत्तेः न ह्युन्मत्तो ऽप्यात्मनो ऽनर्थरूपतामिच्छति दूरे प्रेक्षावान् नच प्रपञ्चस्यानर्थरूपतां न जानाति ब्रह्म असर्वज्ञतापातात् नायं प्रपञ्चो ब्रह्मणो ऽनर्थरूप इति चेन्न दुःखादिरूपेण परिणतस्य न दुःखादिरूपता इत्यस्य व्याहतत्वात् नहि विवर्तवादिनामिव कल्पितो ऽयं प्रपञ्चो भवताम् सत्यत्वाभ्युपगमात् दुःखादिमत्त्वमनिष्यम्, नतु तद्रूपतेत्यभिप्राय इति चेन्न, तथा सति सुखरूपस्येष्टत्वमपि न स्यात् ततश्च न मोक्षाय प्रवर्तेत 4,296 किञ्च ब्रह्मणो ऽनर्थाभावे कस्या(यम)नर्थ इति वक्तव्यम् जीवस्य चेति चेत् स किं ब्रह्मणो भिन्नो ऽभिन्नो वा नाद्यः अपसिद्धान्तात् द्वितीये कथं ब्रह्मणो नानर्थः भिन्नाभिन्न इति चेत्(न) अभेदेनानर्थप्रसङ्गात् निराकरिष्यते चायं पक्षः"अत एव चोपमऽ; इति अपिच, चेतनस्यापि विक्रिया दृष्टादृष्टकारणायत्ता दृष्टेति कथं ब्रह्मणः स्वेच्छामात्रेण स्यात् सर्वशक्तित्वादिति चेत्(न) अनर्थीभवतः सर्वशक्तित्वानुपपत्तेः न तर्कावसेयं ब्रह्म येन दृष्टान्तानुगुण्यवैगुण्यचिन्तात्रोपयुज्यते किं नाम श्रुतिमात्रसिद्धम् श्रुतिश्चान्यानपेक्षमेव प्रपञ्चा(त)पत्तिमाचष्ट इति चेन्न तथा सति विचारशास्नानवतारप्रसङ्गात् युक्तश्चायं तर्कागोचरत्ववादो यत्र श्रुतीनामविगानं स्यात् न चैवमत्रेत्युक्तम् अतो न सामान्यतो विकारित्वं ब्रह्मणो युज्यते नापि विशेषतः 4,298 तथाहि न तावदप्रच्युतस्वरूपस्यैव ब्रह्मणो ऽयमाकारपरिणामः प्रपञ्च इति युक्तम् अस्थूलत्वादिश्रुतिविरोधात् स्वरूपापेक्षया तदुपपत्तिरिति चेत् (न) स्वरूप एव स्थूलत्वादिजननात् नहि कुण्डलत्वानपगमेन कटकत्वं सुवर्णस्य भवति स्वभावापेक्षयास्त्विति चेन्न कालभेदेन स्थूलत्वादिभावाभाववतः"अयं स्वभावः, अयं (न) त्वस्वभावःऽ; इति विवेकायोगात् नहि ब्रह्मणः कारणान्तरात्प्रपचतापत्तिं मन्यसे येन सा न स्वभावः स्यात् प्रपञ्चकारतायाश्चानिवर्त्यत्वे प्रलयश्रुतिव्याकोपः स्यात् निष्प्रपञ्चब्रह्मभावापत्तिलक्षणमोक्षाभावप्रसङ्गश्च एकदेशपरिणामस्तु निराकरिष्यते नापि स्वरूपप्रच्युत्या प्रपञ्चरूपताऽपत्तिः स्थितिसमये ब्रह्माभावप्रसङ्गेन ब्रह्मज्ञानस्य निरालम्बनत्वापातात् तस्याश्चानिवर्त्यत्वे न कदापि ब्रह्मणो ऽस्तित्वमित्येषा दिक् 4,302 अत्र कश्चित् अन्धानुगतान्ध इव प्रकृतिश्चेत्यादीनि सूत्राणि ब्रह्मणो जगदुपादानताप्रतिपादकतया व्याख्यायोक्तदूषणगणाद्भीतः सूत्रतात्पर्यमाह"परमसूक्ष्माचिद्रूपप्रधानशरीरं ब्रह्म"यो ऽव्यक्ते तिष्ठन्यस्याव्यक्तं शरीरमऽ; इत्यादिश्रुतिसिद्धम् तथाच ब्रह्माधिष्ठितं ब्रह्मात्मकं प्रधानं जगदुपादानमिति ब्रह्मैव जगदुपादानतया(ऽङ्गीक्रि)गीयते अतो नोक्तदोषःऽऽ; इति तं प्रत्याह- उपादानत्वमेवेति अपादानत्वमेवास्य यद्युपादानतेष्यते
nyāyasudhā: kvaciditi nimittasaptamī ayamāśayaḥ sakalo 'pi khalu vikāraḥ parādhīno bhavatīti nidarśitam nacaivamevāsau kvāpi dṛṣṭaḥ tathātve vā sarvadā syāt naca brahmaṇo vikāranimittaṃ kiñcidasti "sadeva somya'; iti prāk sṛṣṭevarstvantaraniṣedhāt naca kālādikamapi pareṇa pralaye 'bhyupagatam abhyupagame 'pi parādhīnatā'patteśca astu jaḍeṣu parādhīno vikāraḥ cetanaṃ brahma tu svecchayaiva jagādākāreṇa vikriyate "tadātmānaṃ svayamakuruta'; ityādiśruteriti cenna prekṣāvatastasya nānāvidhānārtharūpaprapañcībhavanecchāyā evānupapatteḥ na hyunmatto 'pyātmano 'nartharūpatāmicchati dūre prekṣāvān naca prapañcasyānartharūpatāṃ na jānāti brahma asarvajñatāpātāt nāyaṃ prapañco brahmaṇo 'nartharūpa iti cenna duḥkhādirūpeṇa pariṇatasya na duḥkhādirūpatā ityasya vyāhatatvāt nahi vivartavādināmiva kalpito 'yaṃ prapañco bhavatām satyatvābhyupagamāt duḥkhādimattvamaniṣyam, natu tadrūpatetyabhiprāya iti cenna, tathā sati sukharūpasyeṣṭatvamapi na syāt tataśca na mokṣāya pravarteta 4,296 kiñca brahmaṇo 'narthābhāve kasyā(yama)nartha iti vaktavyam jīvasya ceti cet sa kiṃ brahmaṇo bhinno 'bhinno vā nādyaḥ apasiddhāntāt dvitīye kathaṃ brahmaṇo nānarthaḥ bhinnābhinna iti cet(na) abhedenānarthaprasaṅgāt nirākariṣyate cāyaṃ pakṣaḥ"ata eva copam'; iti apica, cetanasyāpi vikriyā dṛṣṭādṛṣṭakāraṇāyattā dṛṣṭeti kathaṃ brahmaṇaḥ svecchāmātreṇa syāt sarvaśaktitvāditi cet(na) anarthībhavataḥ sarvaśaktitvānupapatteḥ na tarkāvaseyaṃ brahma yena dṛṣṭāntānuguṇyavaiguṇyacintātropayujyate kiṃ nāma śrutimātrasiddham śrutiścānyānapekṣameva prapañcā(ta)pattimācaṣṭa iti cenna tathā sati vicāraśāsnānavatāraprasaṅgāt yuktaścāyaṃ tarkāgocaratvavādo yatra śrutīnāmavigānaṃ syāt na caivamatretyuktam ato na sāmānyato vikāritvaṃ brahmaṇo yujyate nāpi viśeṣataḥ 4,298 tathāhi na tāvadapracyutasvarūpasyaiva brahmaṇo 'yamākārapariṇāmaḥ prapañca iti yuktam asthūlatvādiśrutivirodhāt svarūpāpekṣayā tadupapattiriti cet (na) svarūpa eva sthūlatvādijananāt nahi kuṇḍalatvānapagamena kaṭakatvaṃ suvarṇasya bhavati svabhāvāpekṣayāstviti cenna kālabhedena sthūlatvādibhāvābhāvavataḥ"ayaṃ svabhāvaḥ, ayaṃ (na) tvasvabhāvaḥ'; iti vivekāyogāt nahi brahmaṇaḥ kāraṇāntarātprapacatāpattiṃ manyase yena sā na svabhāvaḥ syāt prapañcakāratāyāścānivartyatve pralayaśrutivyākopaḥ syāt niṣprapañcabrahmabhāvāpattilakṣaṇamokṣābhāvaprasaṅgaśca ekadeśapariṇāmastu nirākariṣyate nāpi svarūpapracyutyā prapañcarūpatā'pattiḥ sthitisamaye brahmābhāvaprasaṅgena brahmajñānasya nirālambanatvāpātāt tasyāścānivartyatve na kadāpi brahmaṇo 'stitvamityeṣā dik 4,302 atra kaścit andhānugatāndha iva prakṛtiścetyādīni sūtrāṇi brahmaṇo jagadupādānatāpratipādakatayā vyākhyāyoktadūṣaṇagaṇādbhītaḥ sūtratātparyamāha"paramasūkṣmācidrūpapradhānaśarīraṃ brahma"yo 'vyakte tiṣṭhanyasyāvyaktaṃ śarīram'; ityādiśrutisiddham tathāca brahmādhiṣṭhitaṃ brahmātmakaṃ pradhānaṃ jagadupādānamiti brahmaiva jagadupādānatayā('ṅgīkri)gīyate ato noktadoṣaḥ''; iti taṃ pratyāha- upādānatvameveti apādānatvamevāsya yadyupādānateṣyate
1.4.61a
अङ्गीकृतं तत् पितृवन्
aṅgīkṛtaṃ tat pitṛvan
1.4.61b
न्यायसुधा: एवं हि वदता पितुरिव पुत्रजन्मनि जगदुत्पत्तौ ब्रह्मणो ऽपायावधित्वलक्षणमपादानत्वमिष्यं स्यात् सर्वथा निर्विकारस्य ब्रह्मणो विकारिप्रधानशरीरकस्य तदधिष्ठातृत्वेनापादानतयोदितत्वात् एवंभूतं चोपादानत्वम् (ब्रह्मणः) अस्माभिरप्यङ्गीकृतमेवेति नात्रास्माकं प्रद्वेषः 4,303 ननूपादानत्वं चेद्ब्रह्मणो ऽङ्गीकृतं कथं तर्हि तन्निराकरणमित्यत आह- न त्विति ... नतु विश्वात्मना भवः
nyāyasudhā: evaṃ hi vadatā pituriva putrajanmani jagadutpattau brahmaṇo 'pāyāvadhitvalakṣaṇamapādānatvamiṣyaṃ syāt sarvathā nirvikārasya brahmaṇo vikāripradhānaśarīrakasya tadadhiṣṭhātṛtvenāpādānatayoditatvāt evaṃbhūtaṃ copādānatvam (brahmaṇaḥ) asmābhirapyaṅgīkṛtameveti nātrāsmākaṃ pradveṣaḥ 4,303 nanūpādānatvaṃ cedbrahmaṇo 'ṅgīkṛtaṃ kathaṃ tarhi tannirākaraṇamityata āha- na tviti ... natu viśvātmanā bhavaḥ
Adhyāya 1 (cont. 30)
1.4.61cd
न्यायसुधा: शुद्धचैतन्यस्यैव ब्रह्मणो विश्वात्मना भवो भास्कराद्यभ्युपगतो नास्माभिर(ङ्गीक्रिय)भ्युपगम्यते अतस्तन्निराकरणमुपपन्नमि(मेवे)ति अत्रायमभिसन्धिः यद्यपि परव्युत्पादितं जगदुपादानत्वं ब्रह्मणो नास्माकमर्थतो विरोधि तथापि नैतेषां सूत्राणामर्थः तथाहि किमत्रास्य व्युत्पादनस्य प्रयोजनम् न तावद्भास्करस्येव निमित्तोपादानभेदनिराकरणम् प्रधानस्योपादानतयाङ्गीकृतत्वात् विकारिवस्त्वधिष्ठातृत्वमेव मुख्यमुपादानत्वमिति चेन्न लोकविरोधात् लोकव्यवहारानुसारेण हि परीक्षकैर्लक्षणं कार्यम् नतु स्वाभिप्रायानुसारेण लोकव्यवहारो नियन्तव्यः लोके च विक्रियावदुपादान(मु)मित्युच्यते अथ पातञ्जलाः प्रधानस्यैव स्वातन्त्र्येण जगदुपादानत्वम् ईश्वरस्य तु तदनुग्राहकत्वमेवेति मन्यन्ते तन्निरासार्थं ब्रह्मशरीरतया ब्रह्मात्मकमेव प्रधानम् तदीयमुपादानत्वमपि ब्रह्मण एवेत्यत्र व्युत्पाद्यत इति ब्रूषे तदानवसरदुःस्थत्वम्, अस्य समयपादे कर्तव्यत्वात् करिष्यते च"अन्यत्राभावातऽ; इति तस्मान्नेदं सूत्रतात्पर्यमिति 4,304 पितृत्वादित्युक्तं दृष्टान्तममृष्टमाणो ब्रह्मपरिणामवादी वदति"पिता पुत्रस्योपादानमेवातो नायं दृष्टान्तो युक्तःऽ; इति, तत्राह- न चेति न चोर्णनाभिजनितृमातृणां च विकारिता
nyāyasudhā: śuddhacaitanyasyaiva brahmaṇo viśvātmanā bhavo bhāskarādyabhyupagato nāsmābhira(ṅgīkriya)bhyupagamyate atastannirākaraṇamupapannami(meve)ti atrāyamabhisandhiḥ yadyapi paravyutpāditaṃ jagadupādānatvaṃ brahmaṇo nāsmākamarthato virodhi tathāpi naiteṣāṃ sūtrāṇāmarthaḥ tathāhi kimatrāsya vyutpādanasya prayojanam na tāvadbhāskarasyeva nimittopādānabhedanirākaraṇam pradhānasyopādānatayāṅgīkṛtatvāt vikārivastvadhiṣṭhātṛtvameva mukhyamupādānatvamiti cenna lokavirodhāt lokavyavahārānusāreṇa hi parīkṣakairlakṣaṇaṃ kāryam natu svābhiprāyānusāreṇa lokavyavahāro niyantavyaḥ loke ca vikriyāvadupādāna(mu)mityucyate atha pātañjalāḥ pradhānasyaiva svātantryeṇa jagadupādānatvam īśvarasya tu tadanugrāhakatvameveti manyante tannirāsārthaṃ brahmaśarīratayā brahmātmakameva pradhānam tadīyamupādānatvamapi brahmaṇa evetyatra vyutpādyata iti brūṣe tadānavasaraduḥsthatvam, asya samayapāde kartavyatvāt kariṣyate ca"anyatrābhāvāt'; iti tasmānnedaṃ sūtratātparyamiti 4,304 pitṛtvādityuktaṃ dṛṣṭāntamamṛṣṭamāṇo brahmapariṇāmavādī vadati"pitā putrasyopādānamevāto nāyaṃ dṛṣṭānto yuktaḥ'; iti, tatrāha- na ceti na corṇanābhijanitṛmātṛṇāṃ ca vikāritā
1.4.62ab
न्यायसुधा: आद्यश्चशब्दो ऽवधारणे द्वितीयः परोक्तानुवाद(कः) जनितृशब्दं प्रयुञ्जानः स्वग्रन्थस्य मन्त्रतुल्यतां (दर्श)सूचयति भगवानाचार्यः जनिता मन्त्र इति स्मरणात् अत्र प्रकृतत्वात्पितृमात्रग्रहणे प्राप्ते यदूर्णनाभिमातृग्रहणं तेनैतदपि निराकृतं भवति यद्ब्रह्मपरिणा(मि)मवादिनोक्तं,"ब्रह्मणो जगत्कारणत्वे"यथोर्णनाभिः सृजते(गृह्णते च)ऽ"पिताहमस्य जगतो मताऽ; इत्यूर्णनाभ्यादिदृष्टान्तोपादानादुपादानत्वमेव विवक्षितम् ऊर्णनाभ्यादीनां तन्त्वादिकं प्रत्युपादानत्वातऽ; इति यच्च"योनिश्च हि गीयतेऽ; इत्यत्रोक्तम् "यद्यपि योनिशब्दो"योनिष्ठ इन्द्र निषदे अकारिऽ; इत्यादौ स्थानाद्यर्थः प्रतीयते तथापि यथोर्णनाभिरिति वक्ष्यमाणदृष्टान्तबलादुपादानवाचीति निश्चीयत इतिऽ; ( ) उदाहरिष्यमाणं ब्रह्मतर्कवचनमपि व्याख्यातं भवति 4,306 कुतो नेति चेत् अत्र पित्रादीनां पुत्रादीनां च चेतनाचेतनसमाहाररूपत्वाच्चत्वारः पक्षाः सम्भवन्ति पित्रादिचेतनं प्रति वोपादानं, पुत्राद्यचेतनं प्रति वा, पित्राद्यचेतनः पुत्रादिचेतनं प्रति वा, पुत्राद्यचेतनं प्रति वेति तत्राद्यं पक्षत्रयं तावन्नोपपद्यत इत्यत्र हेतुमाह- चेतनत्वादिति चेतनत्वात् तदन्नं हि कार्यरूपतया भवेत्
nyāyasudhā: ādyaścaśabdo 'vadhāraṇe dvitīyaḥ paroktānuvāda(kaḥ) janitṛśabdaṃ prayuñjānaḥ svagranthasya mantratulyatāṃ (darśa)sūcayati bhagavānācāryaḥ janitā mantra iti smaraṇāt atra prakṛtatvātpitṛmātragrahaṇe prāpte yadūrṇanābhimātṛgrahaṇaṃ tenaitadapi nirākṛtaṃ bhavati yadbrahmapariṇā(mi)mavādinoktaṃ,"brahmaṇo jagatkāraṇatve"yathorṇanābhiḥ sṛjate(gṛhṇate ca)'"pitāhamasya jagato matā'; ityūrṇanābhyādidṛṣṭāntopādānādupādānatvameva vivakṣitam ūrṇanābhyādīnāṃ tantvādikaṃ pratyupādānatvāt'; iti yacca"yoniśca hi gīyate'; ityatroktam "yadyapi yoniśabdo"yoniṣṭha indra niṣade akāri'; ityādau sthānādyarthaḥ pratīyate tathāpi yathorṇanābhiriti vakṣyamāṇadṛṣṭāntabalādupādānavācīti niścīyata iti'; ( ) udāhariṣyamāṇaṃ brahmatarkavacanamapi vyākhyātaṃ bhavati 4,306 kuto neti cet atra pitrādīnāṃ putrādīnāṃ ca cetanācetanasamāhārarūpatvāccatvāraḥ pakṣāḥ sambhavanti pitrādicetanaṃ prati vopādānaṃ, putrādyacetanaṃ prati vā, pitrādyacetanaḥ putrādicetanaṃ prati vā, putrādyacetanaṃ prati veti tatrādyaṃ pakṣatrayaṃ tāvannopapadyata ityatra hetumāha- cetanatvāditi cetanatvāt tadannaṃ hi kāryarūpatayā bhavet
1.4.62cd
न्यायसुधा: आद्ये द्वयोश्चेतनत्वात् उत्तरयोरन्यतरस्य चतुर्थं त्वङ्गीकरोति तदन्नं हीति तैरूर्णनाभ्यादिभिरुपभुक्तमन्नं तत्परिणतास्तच्छरीरधातव इति यावत् तन्त्वादिकार्यरूपतया परिणतं भवेदित्यर्थः एतदुक्तं भवति पित्रादिदृष्टान्तानामयं खलु निष्कृष्टो ऽर्थः यत्पित्राद्युपभुक्तमन्नं तच्छरीरी(र)भूतं पुत्रादिगताचेतनांशोपादानं भवतीति पक्षान्तरस्यासम्भावितत्वात् नचायमस्माकमनिष्यः महाप्रलये परमेश्वरेण निगीर्णं महदादिकार्यं तच्छरीररूपकप्रधानतां गच्छति तच्च प्रधानं पुनर्महदादिकार्योपादानं भवतीत्यङ्गीकारादिति एतेनोर्णनाभ्यादीनां न विकारित्वं(ता)चेन्निरुपादाना तन्त्वाद्युत्पत्तिः प्रसज्यत इत्यपि निरस्तम् 4,307 एवं श्रुतिपुराणयुक्तिभिर्ब्रह्मणो निर्विकारत्वावगमान्न जगदुपादानकारणत्वं किन्तु निमित्तत्वमेवेत्युक्तम् अधुना श्रुतिस्मृति(पुराणयुक्ति)भिर्निमित्तत्वस्यैवोक्तत्वादपीत्याह- अपादानतयेति अपादानतया विश्वकर्तृत्वं बुद्धिपूर्वकम्
nyāyasudhā: ādye dvayoścetanatvāt uttarayoranyatarasya caturthaṃ tvaṅgīkaroti tadannaṃ hīti tairūrṇanābhyādibhirupabhuktamannaṃ tatpariṇatāstaccharīradhātava iti yāvat tantvādikāryarūpatayā pariṇataṃ bhavedityarthaḥ etaduktaṃ bhavati pitrādidṛṣṭāntānāmayaṃ khalu niṣkṛṣṭo 'rthaḥ yatpitrādyupabhuktamannaṃ taccharīrī(ra)bhūtaṃ putrādigatācetanāṃśopādānaṃ bhavatīti pakṣāntarasyāsambhāvitatvāt nacāyamasmākamaniṣyaḥ mahāpralaye parameśvareṇa nigīrṇaṃ mahadādikāryaṃ taccharīrarūpakapradhānatāṃ gacchati tacca pradhānaṃ punarmahadādikāryopādānaṃ bhavatītyaṅgīkārāditi etenorṇanābhyādīnāṃ na vikāritvaṃ(tā)cennirupādānā tantvādyutpattiḥ prasajyata ityapi nirastam 4,307 evaṃ śrutipurāṇayuktibhirbrahmaṇo nirvikāratvāvagamānna jagadupādānakāraṇatvaṃ kintu nimittatvamevetyuktam adhunā śrutismṛti(purāṇayukti)bhirnimittatvasyaivoktatvādapītyāha- apādānatayeti apādānatayā viśvakartṛtvaṃ buddhipūrvakam
1.4.63ab
उक्तं भाल्लविशाखायां ब्रह्मतर्के च सादरम्
uktaṃ bhāllaviśākhāyāṃ brahmatarke ca sādaram
1.4.63cd
4,308 न्यायसुधा: विश्वकर्तृत्वमित्येवेत्युक्ते कुलालादीनामिव तटस्थकर्तृत्वं प्रतीयते तन्निवृत्त्यथर्मपादानतयेत्युक्तम् अपादानत्वमि(त्येवो)क्ते परस्य नानिष्यम् उपादानस्याप्यपादानविशेषत्वेनापादानत्वापादानत्वयोरविरोधात् अपादानविशेषविवक्षायां च पर्णपतने वृक्षस्येवावधित्वमात्रं प्रतीयते अतो विश्वकर्तृत्वमित्युक्तम् तथापि बुद्धिपूर्वकमिति व्यर्थम् कर्तुर्बुद्धिमत्वनियमादिति मैवम् अशेषविशेषज्ञानस्य विवक्षितत्वात् एतदुक्तं भवति सकलकार्यक्रियाकारकफलविषयबुद्धयादिमानीश्वरो बाह्येन रूपेणानुगृह्णन्नान्तरेण प्रधानादीनां परिणामादिशक्तीः प्रेरयन् स्वशरीररूपकप्रधानादिपरिणामभूतमहदादिकार्यापगमे ऽवधिर्भवतीति सादरत्वं दर्शयिष्यामः तदेव वाक्यद्वयं क्रमेण पठति- इच्छामात्रादिति इच्छामात्रात् प्रभोः सृष्टिरविकारस्य सर्वदा
4,308 nyāyasudhā: viśvakartṛtvamityevetyukte kulālādīnāmiva taṭasthakartṛtvaṃ pratīyate tannivṛttyatharmapādānatayetyuktam apādānatvami(tyevo)kte parasya nāniṣyam upādānasyāpyapādānaviśeṣatvenāpādānatvāpādānatvayoravirodhāt apādānaviśeṣavivakṣāyāṃ ca parṇapatane vṛkṣasyevāvadhitvamātraṃ pratīyate ato viśvakartṛtvamityuktam tathāpi buddhipūrvakamiti vyartham karturbuddhimatvaniyamāditi maivam aśeṣaviśeṣajñānasya vivakṣitatvāt etaduktaṃ bhavati sakalakāryakriyākārakaphalaviṣayabuddhayādimānīśvaro bāhyena rūpeṇānugṛhṇannāntareṇa pradhānādīnāṃ pariṇāmādiśaktīḥ prerayan svaśarīrarūpakapradhānādipariṇāmabhūtamahadādikāryāpagame 'vadhirbhavatīti sādaratvaṃ darśayiṣyāmaḥ tadeva vākyadvayaṃ krameṇa paṭhati- icchāmātrāditi icchāmātrāt prabhoḥ sṛṣṭiravikārasya sarvadā
1.4.64
स्वभावो ऽयमनन्तस्य रजो येनाभवज्जगत् स्वदेहादिच्छया विश्वं भुक्तपूर्वं जनार्दनः
svabhāvo 'yamanantasya rajo yenābhavajjagat svadehādicchayā viśvaṃ bhuktapūrvaṃ janārdanaḥ
1.4.65ab
ससर्ज मातापितृवदूर्णनाभिवदेव वा
sasarja mātāpitṛvadūrṇanābhivadeva vā
1.4.65cd
न्यायसुधा: नतु परिणामितयेति मात्रार्थः तत्र हेतुरविकारस्येति किं प्रयोजनाद्देशेनेत्यत उक्तम्- स्वभाव इति उपादानाभावात्कथमित्यत उक्तम्- रज इति येन प्रेरितं रजःशब्दोपलक्षितं गुणत्रयात्मकं प्रधानं जगदभवत् अत्रोपपादनेनादरः प्रतीयते स्वदेहात्सच्चिदानन्दाद्यात्मकावदधेः अथवा स्वदेहात्प्रधानादुपादानात् भुक्तपूर्वं पूर्वकल्पे (भुक्तेन) संहृतेन सदृशम् भुक्तपूर्वं सूक्ष्मभावस्थोपादानकमिति वा एवशब्देन नतु मृदादिवदित्याह वाशब्दो दृष्टान्तसमुच्चये स्वदेहादिति भुक्तपूर्वमिति च विवृणोति- प्रधानमिति प्रधानं परिणाम्येशो निर्विकारः स्वयं सदा
nyāyasudhā: natu pariṇāmitayeti mātrārthaḥ tatra heturavikārasyeti kiṃ prayojanāddeśenetyata uktam- svabhāva iti upādānābhāvātkathamityata uktam- raja iti yena preritaṃ rajaḥśabdopalakṣitaṃ guṇatrayātmakaṃ pradhānaṃ jagadabhavat atropapādanenādaraḥ pratīyate svadehātsaccidānandādyātmakāvadadheḥ athavā svadehātpradhānādupādānāt bhuktapūrvaṃ pūrvakalpe (bhuktena) saṃhṛtena sadṛśam bhuktapūrvaṃ sūkṣmabhāvasthopādānakamiti vā evaśabdena natu mṛdādivadityāha vāśabdo dṛṣṭāntasamuccaye svadehāditi bhuktapūrvamiti ca vivṛṇoti- pradhānamiti pradhānaṃ pariṇāmyeśo nirvikāraḥ svayaṃ sadā
1.4.66ab
न्यायसुधा: एवशब्दोक्तस्योपपादनं निर्विकार इति अत्रापि पूर्ववदादरो गम्यते 4,310 प्राक् चेतनत्वादित्यनेन त्रयः प्रयोगाःसूचिताः पितापुत्रौ नोपादानोपादेयभूतौ चेतनत्वाद्देवदत्तयज्ञदत्तवत् पुत्राद्यचेतनो, न पित्रादिचेतनोपादानकः, अचेतनत्वात् घटवत् पुत्रादिचेतनो न पित्राद्यचेतनेपादानकः, चेतनत्वाद्ब्रह्मव(ह्मादिव)दिति सर्वत्र पक्षधर्मतायाश्च निश्चितत्वात् द्वितीये तावद्वयाप्तिमुपपादयति- न चेतनविकारः स्यादिति न चेतनविकारः स्याद् यत्र क्वापि ह्यचेतनम्
nyāyasudhā: evaśabdoktasyopapādanaṃ nirvikāra iti atrāpi pūrvavadādaro gamyate 4,310 prāk cetanatvādityanena trayaḥ prayogāḥsūcitāḥ pitāputrau nopādānopādeyabhūtau cetanatvāddevadattayajñadattavat putrādyacetano, na pitrādicetanopādānakaḥ, acetanatvāt ghaṭavat putrādicetano na pitrādyacetanepādānakaḥ, cetanatvādbrahmava(hmādiva)diti sarvatra pakṣadharmatāyāśca niścitatvāt dvitīye tāvadvayāptimupapādayati- na cetanavikāraḥ syāditi na cetanavikāraḥ syād yatra kvāpi hyacetanam
1.4.66cd
4,311 न्यायसुधा: यदि खलु यत्र क्वापि देशे काले वाचेतनं चेतनविकारो दृष्टः स्यात्तदैवं व्याप्तिर्भज्येत नचैवमित्यर्थः महदादिजगत् ब्रह्मकार्यमुपलब्धमिति चेन्न अद्याप्यसिद्धेः उक्तवक्ष्यमाणप्रमाणैर्निराकृतत्वात्(च) तृतीये व्याप्तिमुपपादयति- नाचेतनेति नाचेतनविकारो ऽपि चेतनः स्यात् कदाचन
4,311 nyāyasudhā: yadi khalu yatra kvāpi deśe kāle vācetanaṃ cetanavikāro dṛṣṭaḥ syāttadaivaṃ vyāptirbhajyeta nacaivamityarthaḥ mahadādijagat brahmakāryamupalabdhamiti cenna adyāpyasiddheḥ uktavakṣyamāṇapramāṇairnirākṛtatvāt(ca) tṛtīye vyāptimupapādayati- nācetaneti nācetanavikāro 'pi cetanaḥ syāt kadācana
1.4.67ab
न्यायसुधा: व्याख्यानं पूर्ववत् एवं न चेतनविकारश्चेतनो ऽप्युपलब्ध इत्याद्ये ऽपि व्याप्तिरुपपादनीया 4,312 अथवा महदादिकं न चेतनविकारः, अचेतनत्वाद्घटवदिति युक्त्यन्तरविरुद्धं च ब्रह्मणो जगदुपादानत्वमिति चेतसि निधायास्य व्याप्तिमुपपादयति- न चेतनेति ननु घटादयो ऽपि ब्रह्मविकारा इति चेन्न मृदादिविकारत्वस्य प्रमितत्वात् परम्परयेति चेत् एवं तर्हि न स्वयं चेतनविकाराः किन्तु तत्कारणानीत्युक्तं स्यात् तथाच कथं न दृष्टान्तता तर्हि तत्कारणेषु व्यभिचार इति चेन्न तेषामेव पक्षत्वात् सुखदुःखादिष्वनैकान्तिकत्वमिति चेन्न तेषामन्तःकरणविकारत्वाभ्युपगमात् एतेनैतदपि प्रत्युक्तम् जगत्, अभिन्ननिमित्तोपादानम् प्रेक्षापूर्वजनितकार्यत्वात्सुखादिवदिति घटादिषु व्यभिचार(राच्च)श्च तेषामपि पक्षीकरणे प्रमाणबाधः स्यात् नन्वचेतनमपि जगच्चेतनविकारश्चेत्तदा को दोषः स्यात् एवं तर्हि चेतनो ऽप्यचेतनविकारः स्यात् न चैतदस्तीत्याह- नाचेतनेति अयमभिसन्धिः यदि महदादिकं ब्रह्मणो विकारः स्यात्तर्हितत्स्वरूपानुगतिमत्प्रसज्येत कार्ये कारणस्वरूपानुगमदर्शनात् घटादयो मृद्विकारा मृदनुगतिमन्तो दृष्टाः न चैतदस्ति तस्मान्न महादादि(ः) ब्रह्मविकारः यदि पुनः कारणस्वरूपानुगममन्तरेण विकारिविकारभावो ऽभ्युपगम्यते तदा चेतनो ऽप्यचेतनविकारः किं नाभ्युपगन्तव्यः नचैवमङ्गीकृतं परेण तथाहि सति"एक आत्मनः शरीरे भावातऽ; इत्यत्र परस्य भूतचतुष्ययपरिणाम एवायं चेतनवान्काय इति वदन्तं चार्वाकं प्रति भूतेष्वविद्यमानं चैतन्यं कथं कार्ये स्यादिति परिहारो मदिराद्रव्ये मदशक्तिवत्स्यादिति पुनश्च चार्वाकेण चोदिते मदिरोपादाने ऽपि सूक्ष्मरूपमदशक्तिव्युत्पादनं च व्याहतं स्यादिति 4,315 यद्वा ब्रह्मजगती नोपादानोपादेयभाववती विलक्षणत्वाद्देवदत्तघटवत् ननु विलक्षणानामपि मृद्घटादीनामुपादानोपादेयभावो दृश्यत इति चेन्न चेतनाचेतनरूपवैलक्षण्यस्य विवक्षितत्वात् 4,316 अनुमानान्तरं वक्तुं व्याप्तिनिश्चयाय व्यतिरेकव्याप्तिं तावदाह चेति नचान्यस्यान्यरूपत्वं विकृतत्वे ऽपि दृश्यते
nyāyasudhā: vyākhyānaṃ pūrvavat evaṃ na cetanavikāraścetano 'pyupalabdha ityādye 'pi vyāptirupapādanīyā 4,312 athavā mahadādikaṃ na cetanavikāraḥ, acetanatvādghaṭavaditi yuktyantaraviruddhaṃ ca brahmaṇo jagadupādānatvamiti cetasi nidhāyāsya vyāptimupapādayati- na cetaneti nanu ghaṭādayo 'pi brahmavikārā iti cenna mṛdādivikāratvasya pramitatvāt paramparayeti cet evaṃ tarhi na svayaṃ cetanavikārāḥ kintu tatkāraṇānītyuktaṃ syāt tathāca kathaṃ na dṛṣṭāntatā tarhi tatkāraṇeṣu vyabhicāra iti cenna teṣāmeva pakṣatvāt sukhaduḥkhādiṣvanaikāntikatvamiti cenna teṣāmantaḥkaraṇavikāratvābhyupagamāt etenaitadapi pratyuktam jagat, abhinnanimittopādānam prekṣāpūrvajanitakāryatvātsukhādivaditi ghaṭādiṣu vyabhicāra(rācca)śca teṣāmapi pakṣīkaraṇe pramāṇabādhaḥ syāt nanvacetanamapi jagaccetanavikāraścettadā ko doṣaḥ syāt evaṃ tarhi cetano 'pyacetanavikāraḥ syāt na caitadastītyāha- nācetaneti ayamabhisandhiḥ yadi mahadādikaṃ brahmaṇo vikāraḥ syāttarhitatsvarūpānugatimatprasajyeta kārye kāraṇasvarūpānugamadarśanāt ghaṭādayo mṛdvikārā mṛdanugatimanto dṛṣṭāḥ na caitadasti tasmānna mahādādi(ḥ) brahmavikāraḥ yadi punaḥ kāraṇasvarūpānugamamantareṇa vikārivikārabhāvo 'bhyupagamyate tadā cetano 'pyacetanavikāraḥ kiṃ nābhyupagantavyaḥ nacaivamaṅgīkṛtaṃ pareṇa tathāhi sati"eka ātmanaḥ śarīre bhāvāt'; ityatra parasya bhūtacatuṣyayapariṇāma evāyaṃ cetanavānkāya iti vadantaṃ cārvākaṃ prati bhūteṣvavidyamānaṃ caitanyaṃ kathaṃ kārye syāditi parihāro madirādravye madaśaktivatsyāditi punaśca cārvākeṇa codite madiropādāne 'pi sūkṣmarūpamadaśaktivyutpādanaṃ ca vyāhataṃ syāditi 4,315 yadvā brahmajagatī nopādānopādeyabhāvavatī vilakṣaṇatvāddevadattaghaṭavat nanu vilakṣaṇānāmapi mṛdghaṭādīnāmupādānopādeyabhāvo dṛśyata iti cenna cetanācetanarūpavailakṣaṇyasya vivakṣitatvāt 4,316 anumānāntaraṃ vaktuṃ vyāptiniścayāya vyatirekavyāptiṃ tāvadāha ceti nacānyasyānyarūpatvaṃ vikṛtatve 'pi dṛśyate
1.4.67cd
न्यायसुधा: अपि चेति युक्तिसमुच्चये विकृति(त)त्वे विकृतिदशायामन्यस्यान्यरूपत्वमन्यविकारत्वं न दृश्यते विकारविकारिणावन्योन्यमन्यतया क्वापि नोपलब्धाविति यावत् अत्र दृष्टान्तमाह- नेति न क्षीरादन्यता दध्नः केनचिद् दृश्यते क्वचित्
nyāyasudhā: api ceti yuktisamuccaye vikṛti(ta)tve vikṛtidaśāyāmanyasyānyarūpatvamanyavikāratvaṃ na dṛśyate vikāravikāriṇāvanyonyamanyatayā kvāpi nopalabdhāviti yāvat atra dṛṣṭāntamāha- neti na kṣīrādanyatā dadhnaḥ kenacid dṛśyate kvacit
1.4.68ab
न्यायसुधा: यस्य क्षीरस्य विकारो यद्दधि तस्मात्क्षीरादन्यता तस्य दध्नः केनापि क्वापि न दृश्यत इत्यर्थः एवमन्यतादर्शनस्य सिद्धा विकारविकारिभावाद्वयावृत्तिः ततः किमित्यत आह- सर्वज्ञादिति सर्वज्ञाद् ब्रह्मणो ऽन्यत्वं जगतो ह्यनुभूयते
nyāyasudhā: yasya kṣīrasya vikāro yaddadhi tasmātkṣīrādanyatā tasya dadhnaḥ kenāpi kvāpi na dṛśyata ityarthaḥ evamanyatādarśanasya siddhā vikāravikāribhāvādvayāvṛttiḥ tataḥ kimityata āha- sarvajñāditi sarvajñād brahmaṇo 'nyatvaṃ jagato hyanubhūyate
1.4.68cd
न्यायसुधा: हिशब्दो यस्मादित्यर्थे तस्मान्न तयोर्विकारविकारिभाव इति शेषः अयमत्र प्रयोगः जगत् ब्रह्मविकारो न भवति ततो ऽन्यत्वेनोपलभ्यमानत्वात् यो यतो ऽन्यत्वेनोपलभ्यते न स तद्विकारो यथा घटः पटस्य यश्च यद्विकारो नासौ ततो ऽन्यत्वेनोपलभ्यते, यथा दधि क्षीरादिति 4,317 यद्वा जगद्ब्रह्मणी नान्योन्यविकारविकारिणी अन्योन्यमन्यत्वेनोपलभ्यमानत्वात् घटपटवदिति प्रयोगः नचायमसिद्धो हेतुः, यः सवर्ज्ञ इति ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वश्रवणात् ज्ञानकार्यस्य सर्वथाप्यनुपलम्भेन जगतो ज्ञानाभावानुमानात् विरुद्धधर्माधिकरणयोश्चान्योन्यमन्यत्वोपलम्भनियमादिति भावेनोक्तम्- सर्वज्ञादिति ननु विकारविकारिणोर्भेदाभ्युपगमात् कथमयं हेतुरिति चेन्न, भेदेनैवोपलम्भस्य हेतुत्वात् तत्किं त्वदभ्युपगममात्रेण घटपटयोरभेदः, उतोपलम्भात् नाद्यः, मदभ्युपगमेन शुद्धभेदस्यैव ग्राह्यत्वात् न द्वितीयः असिद्धेः अभेदानुपलम्भो वा हेतुत्वेन विवक्षितः 4,318 नन्वयमसिद्धो हेतुः जगत् ब्रह्मणाभिन्नं सत्त्वाद्ब्रह्मवदित्यनुमानेनाभेदोपलम्भादिति चे(त्)न्न खर्वं स्वर्णेनाभिन्नं, सत्त्वात्स्वणर्वदित्याभासमानयोगक्षेमत्वादित्याह- अभेद इति अभेदः सत्त्वमात्रेण स्याद् खर्वस्वणयोरपि
nyāyasudhā: hiśabdo yasmādityarthe tasmānna tayorvikāravikāribhāva iti śeṣaḥ ayamatra prayogaḥ jagat brahmavikāro na bhavati tato 'nyatvenopalabhyamānatvāt yo yato 'nyatvenopalabhyate na sa tadvikāro yathā ghaṭaḥ paṭasya yaśca yadvikāro nāsau tato 'nyatvenopalabhyate, yathā dadhi kṣīrāditi 4,317 yadvā jagadbrahmaṇī nānyonyavikāravikāriṇī anyonyamanyatvenopalabhyamānatvāt ghaṭapaṭavaditi prayogaḥ nacāyamasiddho hetuḥ, yaḥ savarjña iti brahmaṇaḥ sarvajñatvaśravaṇāt jñānakāryasya sarvathāpyanupalambhena jagato jñānābhāvānumānāt viruddhadharmādhikaraṇayoścānyonyamanyatvopalambhaniyamāditi bhāvenoktam- sarvajñāditi nanu vikāravikāriṇorbhedābhyupagamāt kathamayaṃ heturiti cenna, bhedenaivopalambhasya hetutvāt tatkiṃ tvadabhyupagamamātreṇa ghaṭapaṭayorabhedaḥ, utopalambhāt nādyaḥ, madabhyupagamena śuddhabhedasyaiva grāhyatvāt na dvitīyaḥ asiddheḥ abhedānupalambho vā hetutvena vivakṣitaḥ 4,318 nanvayamasiddho hetuḥ jagat brahmaṇābhinnaṃ sattvādbrahmavadityanumānenābhedopalambhāditi ce(t)nna kharvaṃ svarṇenābhinnaṃ, sattvātsvaṇarvadityābhāsamānayogakṣematvādityāha- abheda iti abhedaḥ sattvamātreṇa syād kharvasvaṇayorapi
1.4.69ab
न्यायसुधा: यदि जगद्ब्रह्मणोः साध्येत तर्हीति शेषः खर्वम् अयः खर्परं वा नन्विदमिष्यमेव खर्वसुवर्णयोरभेदस्य मयाङ्गीकृतत्वादिति चेन्न अभेदशब्देन भेदाभावस्य विवक्षितत्वात् अत्र प्रमाणविरोध इति चेत् जगत् ब्रह्मणो ऽत्यन्तं भिद्यते तत्स्वरूपानुगम(ति)शून्यत्वादिति, त्वदनुमानस्यापि, प्रमाणविरोध इत्रत समं समाधानम् अत्यन्तभेदो मम न क्वापीत्यप्रसिद्धविशेषणतेति चेन्न मोक्षाभावप्रसङ्गात् तथाहि ज्ञानेन निवृत्तकर्मणा च मोक्षो ऽभ्युपेयसे त(च्च)त्र ज्ञानमज्ञानमपि भवति निवृत्तं कर्म प्रवृत्तमपि भवतीति कथं मोक्षसाधनं स्यात् ज्ञानत्वादिना तद्भावे ऽज्ञानादेरपि (तद्भावः) तथात्वं स्यात् ज्ञानादिकं ज्ञानादिस्वरूपेणात्यन्ताभिन्नम् अज्ञानादिस्वरूपेण(तु)भिन्नाभिन्नमतो न कार्यसङ्कर इति चेत् तथाप्यज्ञानाद्यभेदेन स्वकार्यस्य कर्तव्यत्वात् एवं मोक्षो ऽपि संसाराभिन्न इत्यमोक्षःस्यात् मोक्षात्मता(ना)सद्भावेन मोक्षत्वे संसारो ऽपि तथा स्यात् यदि वा(चा)यमभेदो ऽनुपलभ्यमानो ऽर्थक्रियासु नोपयुज्यते, तदा व्यसनितयैवाभ्युपगन्तव्यः स्यादिति 4,320 ब्रह्मस्वरूपानुगतिशून्यत्वान्न तत्परिणामो ऽयं प्रपञ्च इत्युक्तम् तत्र किं सर्वस्वरूपानुगतिशून्यताभिप्रेता, उत किञ्चिदनुगमशून्यता नाद्यः सर्वानुगमाभावे ऽपि घटादीनां मृदादिविकारत्वदशर्नात् न द्वितीयः, सत्त्वानुगमेन विकारविकारिभावोपपत्तेरित्यत आह- अभेद इति अभेदो विकारविकारिभावः 4,322 ननु न सुवर्णगतं सत्त्वं खर्वे ऽनुगतम् तत्कथं(अयं)प्रसङ्गः तत्किं ब्रह्मसत्त्वमेव वियदादीनाम् अद्धेति चेन्न, प्रमाणाभावात् "प्राणा वै सत्यं तेषामेव सत्यमऽ; इत्यादिश्रुतेः प्राणसत्यत्वस्य ब्रह्माधीनतार्थत्वोपपत्तेः ब्रह्मण एव सामान्यसत्ता वियदादावनुगतेति चेत्तर्हि कथं न स्वर्णसत्ता खर्वे ऽनुगता 4,323 अथ मन्यसे कारणमेव कार्यात्मना भवतीति परिणामवादिनां मतम् ततश्च कारणं यत्स्वभावाव्यभिचारि तदनुगमः कार्ये ऽवश्याभ्युपगन्तव्यः अन्यथा कारणमेव कार्यात्मना भवतीति रिक्तं वचः स्यात् अव्यभिचरितस्वभावाननुगमे कारणस्यैवाननुगमप्राप्तेः नच सन्मात्रस्वभावं सुवर्णम् येन खर्वं तद्विकारः स्यात् किन्तु तदव्यभिचारिसुवर्णत्वाद्यनुगमे सतीति एवं तर्हि जगदपि कथं ब्रह्मपरिणामः स्यात् नहि सन्मात्रस्वभावं ब्रह्म किन्तु विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादिश्रुत्या विज्ञानादीनामपि तदव्यभिचारिस्वभावत्वावगमात् नच विज्ञानानन्दाद्यनुगमः प्रपञ्चे ऽस्तीति समम् ननु च क्षीराव्यभिचारिस्वभावमाधुर्यानुगतिविधुरं दधि तद्विकारो दृष्टमिति चेन्न सत्कार्यवादभङ्गप्रसङ्गात् किञ्च क्षीरकार्यं दधीति निश्चये न माधुर्यं क्षीरस्वभाव इति कल्प्यते माधुर्यस्य क्षीरस्वभावतानिश्चये वा क्षीरविनाशे तत्कारणस्य दध्युपादानत्वं कल्प्यत सति न दोषः अपि चागमैरनुमानैश्च ब्रह्मणो निर्विकारत्वे सिद्धे सति अप्रच्युतस्वरूपस्वभावस्यैव (ब्रह्मणो) जगदुपादानत्वं यो मन्यते तं प्रत्येतौ प्रसङ्गविपर्ययावुक्ताविति को विरोधः एतेन प्रधानस्य जगदुपादनत्वे ऽप्ययं समानो दोष इति निरस्तम् 4,328 अथ मतम् द्विरूपं ब्रह्माभ्युपगम्यते अनन्तानन्दचिदात्मकं सदात्मकं चेति तत्राद्येन रूपेण निमित्तम् द्वितीयेनोपादानम् अतो न कश्चिदुक्तो दोषः तथाहि यत्तावदुक्तं निर्विकारत्वं तच्चिच्छक्तिविषयत्वाच्छत्यादेरदूषणम् निमित्तकारणेन चिच्छक्तिकेन प्रकृतिप्रधानाद्यभिधानं सच्छक्तिकं ब्रह्म परिणमतीत्यङ्गीकारे न युक्तिविरोधो ऽपि सदात्मकस्य जगदुपादानत्वाच्चैतन्याद्यननुगमे ऽपि न दोषः सदनुगमस्य विद्यमानत्वात् अन्यत्वदर्शनं च न विरुद्धयते सर्वज्ञात्, तन्निमित्तमेव नोपादानम् यच्चोपादानं सद्रूपं तस्माद्भेदेनोपलभ्यत इत्याशङ्कयाह- भोगेनेति भागेन परिणामश्चेद् भागयोर्भेद एव हि
nyāyasudhā: yadi jagadbrahmaṇoḥ sādhyeta tarhīti śeṣaḥ kharvam ayaḥ kharparaṃ vā nanvidamiṣyameva kharvasuvarṇayorabhedasya mayāṅgīkṛtatvāditi cenna abhedaśabdena bhedābhāvasya vivakṣitatvāt atra pramāṇavirodha iti cet jagat brahmaṇo 'tyantaṃ bhidyate tatsvarūpānugama(ti)śūnyatvāditi, tvadanumānasyāpi, pramāṇavirodha itrata samaṃ samādhānam atyantabhedo mama na kvāpītyaprasiddhaviśeṣaṇateti cenna mokṣābhāvaprasaṅgāt tathāhi jñānena nivṛttakarmaṇā ca mokṣo 'bhyupeyase ta(cca)tra jñānamajñānamapi bhavati nivṛttaṃ karma pravṛttamapi bhavatīti kathaṃ mokṣasādhanaṃ syāt jñānatvādinā tadbhāve 'jñānāderapi (tadbhāvaḥ) tathātvaṃ syāt jñānādikaṃ jñānādisvarūpeṇātyantābhinnam ajñānādisvarūpeṇa(tu)bhinnābhinnamato na kāryasaṅkara iti cet tathāpyajñānādyabhedena svakāryasya kartavyatvāt evaṃ mokṣo 'pi saṃsārābhinna ityamokṣaḥsyāt mokṣātmatā(nā)sadbhāvena mokṣatve saṃsāro 'pi tathā syāt yadi vā(cā)yamabhedo 'nupalabhyamāno 'rthakriyāsu nopayujyate, tadā vyasanitayaivābhyupagantavyaḥ syāditi 4,320 brahmasvarūpānugatiśūnyatvānna tatpariṇāmo 'yaṃ prapañca ityuktam tatra kiṃ sarvasvarūpānugatiśūnyatābhipretā, uta kiñcidanugamaśūnyatā nādyaḥ sarvānugamābhāve 'pi ghaṭādīnāṃ mṛdādivikāratvadaśarnāt na dvitīyaḥ, sattvānugamena vikāravikāribhāvopapatterityata āha- abheda iti abhedo vikāravikāribhāvaḥ 4,322 nanu na suvarṇagataṃ sattvaṃ kharve 'nugatam tatkathaṃ(ayaṃ)prasaṅgaḥ tatkiṃ brahmasattvameva viyadādīnām addheti cenna, pramāṇābhāvāt "prāṇā vai satyaṃ teṣāmeva satyam'; ityādiśruteḥ prāṇasatyatvasya brahmādhīnatārthatvopapatteḥ brahmaṇa eva sāmānyasattā viyadādāvanugateti cettarhi kathaṃ na svarṇasattā kharve 'nugatā 4,323 atha manyase kāraṇameva kāryātmanā bhavatīti pariṇāmavādināṃ matam tataśca kāraṇaṃ yatsvabhāvāvyabhicāri tadanugamaḥ kārye 'vaśyābhyupagantavyaḥ anyathā kāraṇameva kāryātmanā bhavatīti riktaṃ vacaḥ syāt avyabhicaritasvabhāvānanugame kāraṇasyaivānanugamaprāpteḥ naca sanmātrasvabhāvaṃ suvarṇam yena kharvaṃ tadvikāraḥ syāt kintu tadavyabhicārisuvarṇatvādyanugame satīti evaṃ tarhi jagadapi kathaṃ brahmapariṇāmaḥ syāt nahi sanmātrasvabhāvaṃ brahma kintu vijñānamānandaṃ brahmetyādiśrutyā vijñānādīnāmapi tadavyabhicārisvabhāvatvāvagamāt naca vijñānānandādyanugamaḥ prapañce 'stīti samam nanu ca kṣīrāvyabhicārisvabhāvamādhuryānugatividhuraṃ dadhi tadvikāro dṛṣṭamiti cenna satkāryavādabhaṅgaprasaṅgāt kiñca kṣīrakāryaṃ dadhīti niścaye na mādhuryaṃ kṣīrasvabhāva iti kalpyate mādhuryasya kṣīrasvabhāvatāniścaye vā kṣīravināśe tatkāraṇasya dadhyupādānatvaṃ kalpyata sati na doṣaḥ api cāgamairanumānaiśca brahmaṇo nirvikāratve siddhe sati apracyutasvarūpasvabhāvasyaiva (brahmaṇo) jagadupādānatvaṃ yo manyate taṃ pratyetau prasaṅgaviparyayāvuktāviti ko virodhaḥ etena pradhānasya jagadupādanatve 'pyayaṃ samāno doṣa iti nirastam 4,328 atha matam dvirūpaṃ brahmābhyupagamyate anantānandacidātmakaṃ sadātmakaṃ ceti tatrādyena rūpeṇa nimittam dvitīyenopādānam ato na kaścidukto doṣaḥ tathāhi yattāvaduktaṃ nirvikāratvaṃ taccicchaktiviṣayatvācchatyāderadūṣaṇam nimittakāraṇena cicchaktikena prakṛtipradhānādyabhidhānaṃ sacchaktikaṃ brahma pariṇamatītyaṅgīkāre na yuktivirodho 'pi sadātmakasya jagadupādānatvāccaitanyādyananugame 'pi na doṣaḥ sadanugamasya vidyamānatvāt anyatvadarśanaṃ ca na viruddhayate sarvajñāt, tannimittameva nopādānam yaccopādānaṃ sadrūpaṃ tasmādbhedenopalabhyata ityāśaṅkayāha- bhogeneti bhāgena pariṇāmaśced bhāgayorbheda eva hi
1.4.69cd
न्यायसुधा: यदि ब्रह्मणः परिणामः चिद्भागेन निर्विकारत्वमङ्गीक्रियते, तदा वक्तव्यम्, तयोर्भोगयोरभेदो भेदाभेदौ वा न तावदभेदः द्वयोरपि परिणामित्वादिप्राप्त्या भागाद्वयकल्पनावैयर्थ्यात् नापि भेदाभेदौ, अभेदेन सङ्करप्रसङ्गात् भेदो ऽभेदकार्यं निरुणद्धीति चेत् किं तर्ह्यप्रयोजकेनाभेदेन, तस्माद्भागयोरत्यन्तभेद एवाङ्गीकरणीयः 4,329 ततः किमित्यत आह- यो भाग इति यो भागो न विकारी स्यात् स एवास्माकमीश्वरः
nyāyasudhā: yadi brahmaṇaḥ pariṇāmaḥ cidbhāgena nirvikāratvamaṅgīkriyate, tadā vaktavyam, tayorbhogayorabhedo bhedābhedau vā na tāvadabhedaḥ dvayorapi pariṇāmitvādiprāptyā bhāgādvayakalpanāvaiyarthyāt nāpi bhedābhedau, abhedena saṅkaraprasaṅgāt bhedo 'bhedakāryaṃ niruṇaddhīti cet kiṃ tarhyaprayojakenābhedena, tasmādbhāgayoratyantabheda evāṅgīkaraṇīyaḥ 4,329 tataḥ kimityata āha- yo bhāga iti yo bhāgo na vikārī syāt sa evāsmākamīśvaraḥ
1.4.70ab
न्यायसुधा: परस्परमत्यन्ताभिन्ने द्वे वस्तुनी तत्रैकं निर्विकारं जगन्निमित्तमेव अपरं तु परिणामि जगदुपादानतमेवेत्यङ्गीकारे नेश्वरस्य केवलनिमित्तत्ववादिनामस्माकं कश्चिद्विवादः निर्विकारस्य जगन्निमित्तस्यास्माभिरीश्वरत्वेन, परिणामिनो जगदुपादानस्य प्रधानत्वेन स्वीकृतत्वात् विवादाभावाच्च प्रकृतिश्चेति(त्यादि)सूत्राणामनारम्भ एवेति अत्र यो भाग इति पराभ्युपगमेनोक्तम् स्वमतेन तु यद्वस्त्विति ज्ञातव्यम् नहि भागिन विना भागः सम्भवति नापि विकार्यविकारिणोः कश्चिद्भागी विद्यते 4,331 नन्वस्ति विवादविषयः निमित्तोपादानभेदवादिना निमित्तस्यैव ब्रह्मत्वमभ्युपगम्यते मया तु सदनन्तानन्दचितां समुदायस्येति तदर्थमधिकरणारम्भ इति चेत् किमिदं ब्रह्मत्वम् (किं) ब्रह्मनामवत्वमुत जगत्कारणत्वादिलक्षणार्थ(वत्)त्वम् आद्यं दूषयति- भिन्नानामिति भिन्नानां समुदायस्य नाम ब्रह्मेति चेद् भवेत्
nyāyasudhā: parasparamatyantābhinne dve vastunī tatraikaṃ nirvikāraṃ jagannimittameva aparaṃ tu pariṇāmi jagadupādānatamevetyaṅgīkāre neśvarasya kevalanimittatvavādināmasmākaṃ kaścidvivādaḥ nirvikārasya jagannimittasyāsmābhirīśvaratvena, pariṇāmino jagadupādānasya pradhānatvena svīkṛtatvāt vivādābhāvācca prakṛtiśceti(tyādi)sūtrāṇāmanārambha eveti atra yo bhāga iti parābhyupagamenoktam svamatena tu yadvastviti jñātavyam nahi bhāgina vinā bhāgaḥ sambhavati nāpi vikāryavikāriṇoḥ kaścidbhāgī vidyate 4,331 nanvasti vivādaviṣayaḥ nimittopādānabhedavādinā nimittasyaiva brahmatvamabhyupagamyate mayā tu sadanantānandacitāṃ samudāyasyeti tadarthamadhikaraṇārambha iti cet kimidaṃ brahmatvam (kiṃ) brahmanāmavatvamuta jagatkāraṇatvādilakṣaṇārtha(vat)tvam ādyaṃ dūṣayati- bhinnānāmiti bhinnānāṃ samudāyasya nāma brahmeti ced bhavet
1.4.70cd
न्यायसुधा: तद्भवेदित्यभ्युपगममाह ततश्चायमर्थः यद्यर्थे न विवादो ऽस्ति तदानारम्भणीयमेवाधिकरणम् शब्दमात्रे परेण विवादाकरणात् करणे ऽप्यशब्दशास्त्रत्वादिति 4,332 द्वितीये ऽपि विवेक्तव्यम् किं परस्परं भिन्नाः सच्चिदानन्दाद्याः प्रत्येकं ब्रह्माणि उत ते न ब्रह्माणि किन्तु तत्समुदाय एवेति नाद्यः एकमेवाद्वितीयमित्यादिश्रुतिविरोधात् द्वितीये ऽपि तत्समुदायो नाम किं तदुपादानकं द्रव्यान्तरं सङ्खया वा संयोगो वा सर्वत्रापि दोषमाह- ब्रह्मेति ब्रह्मोपादानता न स्यात् तदा विश्वस्य हि क्वचित्
nyāyasudhā: tadbhavedityabhyupagamamāha tataścāyamarthaḥ yadyarthe na vivādo 'sti tadānārambhaṇīyamevādhikaraṇam śabdamātre pareṇa vivādākaraṇāt karaṇe 'pyaśabdaśāstratvāditi 4,332 dvitīye 'pi vivektavyam kiṃ parasparaṃ bhinnāḥ saccidānandādyāḥ pratyekaṃ brahmāṇi uta te na brahmāṇi kintu tatsamudāya eveti nādyaḥ ekamevādvitīyamityādiśrutivirodhāt dvitīye 'pi tatsamudāyo nāma kiṃ tadupādānakaṃ dravyāntaraṃ saṅkhayā vā saṃyogo vā sarvatrāpi doṣamāha- brahmeti brahmopādānatā na syāt tadā viśvasya hi kvacit
1.4.71
4,332f. न्यायसुधा: तदेति मनसि स्थितानां विकल्पितानां पक्षाणां (वा)अङ्गीकारे क्वचित्पक्षे हिशब्देनानुपपत्तेः प्रसिद्धतामाह अत्र हि ब्रह्मोपादानस्य वा तद्गुणिनो वा जगदुपादानत्वं प्राप्तमिति विश्वस्य ब्रह्मोपादानकता न स्यात् न ह्युपादानगुणिगताः शक्तयः कार्यद्रव्ये गुणे वा सम्भवन्ति तदुपादानत्वादेरसम्भवात् अथवा ब्रह्मणः कार्यत्वाद्गुणत्वाच्च न विश्वोपादानत्वं सम्भवतीति व्याख्येयम् अत्र ब्रह्मोपादानतेत्युपलक्षणम् ब्रह्मनिमित्तकता च न युक्तेत्यपि द्रष्टव्यम् 4,335 स्यादेतत् कालात्ययापदिष्यमेतदनुमानजातम् "यतो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽ"आत्मन आकाशः सम्भूतःऽ"जन्माद्यस्य यतःऽ; इतयादिविरोधात् "जनिकर्तुः प्रकृतिःऽ; इति प्रकृतावुपादानलक्षणायां हि पञ्चमी विधीयते तथा चैवोदाहृतम् "शृङ्गाच्छरो जायते, गोमयाद् वृश्चिको जायतेऽ; इति प्रसिद्धश्चात्रोपादानोपादेयभाव इति तदिदमसङ्गतम् पञ्चमीबलात्किलोपादानत्वं सिषाधयिषितम् नचेदं सूत्रमुपादाने पञ्चम्या विधायकम् अथ मतम् अपादाने तावत्पञ्चमी विहिता अपादाने पञ्चमीति उपादानं चापादानविशेषः जनिकर्तुः प्रकृतिरिति स्मरणात् ततो ऽपादाने विहिता पञ्चम्युपादाने ऽपि भविष्यति नचैवं सति पञ्चम्या नियमेनोपादानत्वासिद्धिः विशेषस्मरणस्य ग्राह्यत्वादित्यत आह- शृङ्गादिति 4,336 शृङ्गाच्छरो ऽविलोमभ्यो दूर्वा गोमयतस्तथा वृश्चिकश्चेत्येवमाद्येष्वपादानत्वमिष्यते
4,332f. nyāyasudhā: tadeti manasi sthitānāṃ vikalpitānāṃ pakṣāṇāṃ (vā)aṅgīkāre kvacitpakṣe hiśabdenānupapatteḥ prasiddhatāmāha atra hi brahmopādānasya vā tadguṇino vā jagadupādānatvaṃ prāptamiti viśvasya brahmopādānakatā na syāt na hyupādānaguṇigatāḥ śaktayaḥ kāryadravye guṇe vā sambhavanti tadupādānatvāderasambhavāt athavā brahmaṇaḥ kāryatvādguṇatvācca na viśvopādānatvaṃ sambhavatīti vyākhyeyam atra brahmopādānatetyupalakṣaṇam brahmanimittakatā ca na yuktetyapi draṣṭavyam 4,335 syādetat kālātyayāpadiṣyametadanumānajātam "yato vā imāni bhūtāni jāyante'"ātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ'"janmādyasya yataḥ'; itayādivirodhāt "janikartuḥ prakṛtiḥ'; iti prakṛtāvupādānalakṣaṇāyāṃ hi pañcamī vidhīyate tathā caivodāhṛtam "śṛṅgāccharo jāyate, gomayād vṛściko jāyate'; iti prasiddhaścātropādānopādeyabhāva iti tadidamasaṅgatam pañcamībalātkilopādānatvaṃ siṣādhayiṣitam nacedaṃ sūtramupādāne pañcamyā vidhāyakam atha matam apādāne tāvatpañcamī vihitā apādāne pañcamīti upādānaṃ cāpādānaviśeṣaḥ janikartuḥ prakṛtiriti smaraṇāt tato 'pādāne vihitā pañcamyupādāne 'pi bhaviṣyati nacaivaṃ sati pañcamyā niyamenopādānatvāsiddhiḥ viśeṣasmaraṇasya grāhyatvādityata āha- śṛṅgāditi 4,336 śṛṅgāccharo 'vilomabhyo dūrvā gomayatastathā vṛścikaścetyevamādyeṣvapādānatvamiṣyate
1.4.72
न्यायसुधा: तथाशब्दो द्वितीयोदाहरणेन सम्बद्धयते एवमाद्येषूदाहरणेषु शृङ्गादीनां शरादीन्प्रत्यपादानत्वमिष्यते पञ्चम्यर्थतयेति शेषः उपलक्षणं चैतत् सूत्रे चेत्यपि ज्ञातव्यम् एतदुक्तं भवति भेवेदेवं कथञ्चिद्यदि सूत्र(स्य)तदुदाहरणानां(च) परपरिकल्पितो ऽर्थो भवेत् न चैवम् किं नाम जनिकर्तुः प्रकृतिरित्यनेनेदमुच्यते जनेः कर्तुर्जायमानस्य या प्रकृतिरुपादानसंसृष्टमपायावधिभूतं द्रव्यं तत्कारकमपादानसंज्ञं भवतीति उदाहरणेष्वपि यच्छृङ्गादीनां शरादीन्प्रत्यपायावधित्वमेव पञ्चमीप्रतिपाद्यमिति 4,339 एतदेव प्रपञ्चयति- उपादानेति उपादानैकदेशत्वं यद्यप्यत्र प्रदृश्यते अप्यपादानतैवात्र दृष्टान्तो ब्रह्मणो भवेत्
nyāyasudhā: tathāśabdo dvitīyodāharaṇena sambaddhayate evamādyeṣūdāharaṇeṣu śṛṅgādīnāṃ śarādīnpratyapādānatvamiṣyate pañcamyarthatayeti śeṣaḥ upalakṣaṇaṃ caitat sūtre cetyapi jñātavyam etaduktaṃ bhavati bhevedevaṃ kathañcidyadi sūtra(sya)tadudāharaṇānāṃ(ca) paraparikalpito 'rtho bhavet na caivam kiṃ nāma janikartuḥ prakṛtirityanenedamucyate janeḥ karturjāyamānasya yā prakṛtirupādānasaṃsṛṣṭamapāyāvadhibhūtaṃ dravyaṃ tatkārakamapādānasaṃjñaṃ bhavatīti udāharaṇeṣvapi yacchṛṅgādīnāṃ śarādīnpratyapāyāvadhitvameva pañcamīpratipādyamiti 4,339 etadeva prapañcayati- upādāneti upādānaikadeśatvaṃ yadyapyatra pradṛśyate apyapādānataivātra dṛṣṭānto brahmaṇo bhavet
1.4.73a
न्यायसुधा: यद्यप्यत्र शृङ्गादौ शराद्युपादानभूतैकदेशवत्त्वं प्रतीयते तथापि यात्रापादानता अपायावधित्वलक्षणास्ति सैव ब्रह्मणो दृष्टान्तो भवेत् पञ्चम्यर्थतायामुदाहरणं भवेत् न तूपादानतेत्यर्थः अयमभिप्रायः शृङ्गादिकं ह्येकदेशेन शरादीन्प्रत्युपादानमेकदेशेन चापायावधितया कारकं भवति तस्मिन्नसत्येकदेशान्तरस्योपादानतानुपपत्तेः मुद्गमाषादयो हि यद्यपि तुषान्तरावस्थितेनैवांशेनाङ्कुरोपादानम् तथापि न तुषविकालानामुप्ता(मंशा)नामङ्कुरजनकतास्ति तत्रावधिभाग एवापादानं पञ्चमीवाच्यश्च तद्दृष्टान्तेन ब्रह्मणो ऽपि पञ्चमीबलादुपादानप्रधानसंसृष्टावधित्वमेव भवति न तूपादानत्वमिति ननु कथं तर्हि प्रकृतेर्महान्मतो ऽहङ्कार इत्यादिप्रयोगः तत्रापि परिणतभागसंसृष्टस्य अपरिणतभागस्य अवधिभूतस्य पञ्चमीविषयत्वमिति वदामः यत्र सर्वस्यापि परिणामस्तत्रकथम् न प्रयोक्तव्यैव तत्र पञ्चमी नहि क्षीराद्दधि जातिमिति प्रयुञ्जते किन्तु क्षीरमेव दधि जातमिति यत्र क्वचित्प्रयोगो दृश्यते स गौणो वा सूत्रस्यार्थान्तरकल्पनामूलो वेति व्यास-(4) 4,341 अथ मन्येत शृङ्गमेव शरोपादानम् नतु केचिदवयवा उपादानं केचित्तदवधय इति विभागः तथा सति शृङ्गाच्छरो जायत इति प्रयोगानुपपत्तेः यदि चेयं पञ्चम्युपादाने यदि वावधौ तथापि शृङ्गावयवादिति वक्तव्यम् नच तर्हि अवधित्वमेवास्तु इति वाच्यम् निरुपादानोत्पत्तिप्रसङ्गात् अतः शृङ्गस्यैवोपादनत्वात्तत्र पञ्चमीश्रवणादुपादाने पञ्चमीति तत्राह- न हीति न ह्य् उपादानतैवात्र
nyāyasudhā: yadyapyatra śṛṅgādau śarādyupādānabhūtaikadeśavattvaṃ pratīyate tathāpi yātrāpādānatā apāyāvadhitvalakṣaṇāsti saiva brahmaṇo dṛṣṭānto bhavet pañcamyarthatāyāmudāharaṇaṃ bhavet na tūpādānatetyarthaḥ ayamabhiprāyaḥ śṛṅgādikaṃ hyekadeśena śarādīnpratyupādānamekadeśena cāpāyāvadhitayā kārakaṃ bhavati tasminnasatyekadeśāntarasyopādānatānupapatteḥ mudgamāṣādayo hi yadyapi tuṣāntarāvasthitenaivāṃśenāṅkuropādānam tathāpi na tuṣavikālānāmuptā(maṃśā)nāmaṅkurajanakatāsti tatrāvadhibhāga evāpādānaṃ pañcamīvācyaśca taddṛṣṭāntena brahmaṇo 'pi pañcamībalādupādānapradhānasaṃsṛṣṭāvadhitvameva bhavati na tūpādānatvamiti nanu kathaṃ tarhi prakṛtermahānmato 'haṅkāra ityādiprayogaḥ tatrāpi pariṇatabhāgasaṃsṛṣṭasya apariṇatabhāgasya avadhibhūtasya pañcamīviṣayatvamiti vadāmaḥ yatra sarvasyāpi pariṇāmastatrakatham na prayoktavyaiva tatra pañcamī nahi kṣīrāddadhi jātimiti prayuñjate kintu kṣīrameva dadhi jātamiti yatra kvacitprayogo dṛśyate sa gauṇo vā sūtrasyārthāntarakalpanāmūlo veti vyāsa-(4) 4,341 atha manyeta śṛṅgameva śaropādānam natu kecidavayavā upādānaṃ kecittadavadhaya iti vibhāgaḥ tathā sati śṛṅgāccharo jāyata iti prayogānupapatteḥ yadi ceyaṃ pañcamyupādāne yadi vāvadhau tathāpi śṛṅgāvayavāditi vaktavyam naca tarhi avadhitvamevāstu iti vācyam nirupādānotpattiprasaṅgāt ataḥ śṛṅgasyaivopādanatvāttatra pañcamīśravaṇādupādāne pañcamīti tatrāha- na hīti na hy upādānataivātra
1.4.73b
न्यायसुधा: अत्र शृङ्गादावुपादानते(तैये)ति न वक्तव्यम् अपरिणतभागस्य शराङ्कुरादेरत्यन्तभिन्नस्य प्रमितत्वात् अन्यथेदमस्योपादानमिदं नेति व्यवस्थानुपपत्तेरिति हिशब्दार्थः कथं तर्हि शृङ्गादिति प्रयोग इत्यत आह- बाह्यावयवेति 4,342 ... बाह्यावयवगौरवात्
nyāyasudhā: atra śṛṅgādāvupādānate(taiye)ti na vaktavyam apariṇatabhāgasya śarāṅkurāderatyantabhinnasya pramitatvāt anyathedamasyopādānamidaṃ neti vyavasthānupapatteriti hiśabdārthaḥ kathaṃ tarhi śṛṅgāditi prayoga ityata āha- bāhyāvayaveti 4,342 ... bāhyāvayavagauravāt
Adhyāya 1 (cont. 31)
1.4.73cd
न्यायसुधा: बाह्याः शराकारेण परिणतेभ्यो ऽन्ये ये ऽवधिभूतावयवास्तेषां गौरवाद्बहुत्वात् एतदुक्तं भवति कतिपयावयवेषु परिणतेषुच बहूनामवशिष्टत्वेन शृङ्गान्तरोत्पत्त्या शृङ्गबुद्धिमात्रोत्पत्त्या वा शृङ्गशब्दोपपत्तिरिति 4,343 ननु कुतः सूत्रादेरर्थान्तरकल्पना शब्दार्थविरोधादिति ब्रूमः उपादीयते कार्यमनेन स्वरूपतया स्वीक्रियत इत्युपादानम् अपादीयते परित्यज्यते कार्यमनेनेत्यपादानम् इति स्फुटो विप्रतिषेधः किञ्च भाष्यकारेणायमपि योगः शक्यो ऽवक्तुमिति प्रत्याचक्षाणेनायमेव सूत्रार्थः सूचितः यदि तर्हि जनिकर्तुः प्रकृतिरिति सूत्रमुपादानस्यापादानसंज्ञा विदध्यात् कथं तर्हि ध्रुवमपाये ऽपादानमित्यनेनैव गतार्थतामाह न ह्यपादानस्यापाये ध्रुवत्वमिति तस्मादुचपादानसंसृष्टस्यैवावधिभागस्यापादानसंज्ञायामनेन विहितायां भाष्यकारीयं दूषणं सम्बध्यते तथा सूत्रं समादधानैरपि तस्यैवायं प्रपञ्च इत्युक्तम् अन्यथा प्रागवधेरपादानसंज्ञोक्ता अत्र तूपादानस्य न ह्यवधिरुपादानमित्येको ऽथर् इत्यवक्ष्यन् अतस्तेषामपि संमतो ऽयमर्थ इति गम्यते 4,346 अस्तु वोपादाने ऽपि पञ्चमी तथापि (यत इति) पञ्चमीबलादुपादानत्वनिश्चयो नोपपद्यते अनेकार्थत्वात् विशेषस्मरणादित्युक्तमिति चेत् किमिदं विशेषस्मरणात् जनिधातुग्रहणेनेति चेत् तर्ह्यात्मन आकाशः सम्भूत इत्यादीनामनुदाहरणीयत्वं स्यात् कुतश्च यत इति पञ्चमीत्यवधृतम् तसेः सार्वविभक्तिकत्वात् आत्मन आकाश सत्यनेनैकार्थत्वादिति चेन्न, तस्याः पञ्चम्यां"भुवः प्रभवःऽ; इति विशेषावि(वक्षि)हिताभिव्यक्त्यवधितार्थत्वात् तथा चैवोदाहृतम् हिमवतो गङ्गा प्रभवति प्रथममुपलभ्यत इत्यथर् इत्यास्तां विस्तरः 4,359 अथवा यदुक्तं न ब्रह्मविकारो विश्वं ततो भेदेनोपलम्भादिति तदसत् शरादिषु व्यभिचारात् शरादयो हि शृङ्गादयो हि शृङ्गाद्युपादानास्तता भेदेनोपादानास्ततो भेदेनोपलभ्यन्त इत्यतो गूढाभिसन्धिराह- शृङ्गादिति एवमाद्येषु स्थलेषु शरादीन्प्रति शृङ्गादीनाम(प्य)पायावधित्वलक्षणमपादानत्वमेवेष्यते न पुनरुपादानत्वम् अतो विपक्षत्वाभावाद्भेदेनोपलम्भो न तत्र साध्यं व्यभिचरतीति ननु कथमुच्यते शृङ्गादीनां शरादीन्प्रति नोपादानत्वमिति तथा सत्युपादानान्तरानुपलम्भाच्छरादीनां निरुपादनोत्पत्तिः प्रसज्येतेत्यतो ऽभिसन्धिमुद्घाटयति- उपादानेति 4,360 शृङ्गादेरुक्तरूपापादानत्वे ऽपि नच शरादीनां निरुपादानत्वोक्तिप्रसङ्गः कतिपयानां शृङ्गाद्यवयवानां शराद्युपादानत्वाभ्युपगमात् नचैवमनैकान्त्यतादवस्थ्यम् यद्यप्यत्र शृङ्गादौ शराद्युपादानैकदेशत्वं प्र(ती)दृश्यते तथाप्यत्र शृङ्गादौ यस्यैकदेशस्योक्तस्य रूपापादानता स एव ब्रह्मणो दृष्टान्तो भवेत् तत एव शरादीनां भेदोपलम्भात् न तूपादानभागः ततस्तदभावात् एतदुक्तं भवति शृङ्गादेरवयवा हि केचिच्छरादीनामुपादानभूताः केचिन्निमित्तभूताः तत्र ये निमित्तभूतास्तेषु हेतुवृत्तावपि नानैकान्त्यम् तेषां सपक्षप्रविष्टत्वात् ये तूपादानभूतास्तेषां विपक्षप्रवेशे ऽपि न तत्र हेतुवृत्तिरिति कुतो ऽनैकान्त्यमिति यस्तु वैयात्यान्मन्यते नात्रापादानतास्ति किन्तूपादानत्वमेव केवलम् तथा चानैकान्तिकत्वमिति स प्रष्टव्यः किमत्राविनष्ट एव शृङ्गावयव्युपादानमित्यभिप्रायः, किं वा शृङ्गे ऽविनष्टे तदवयवाः सर्वे ऽपीति, उत नष्टे शृङ्गे तदवयवाः सर्वे ऽपीति नाद्य इत्याह- नहीति अत्र शृङ्गे तथात्वे सुवर्णवच्छरे शृङ्गस्यापि प्रतीतिप्रसङ्गादिति हिशब्दार्थः न द्वितीय इत्याह- नहीति अविनष्टृङ्गेषु तदवयवेषु सर्वेषु शराद्युपादानतैवेति न युक्तम् तथा सति शृङ्गशरयोः समानदेशताप्रसङ्गादिति हिशब्देन सूचयति न तृतीय इत्याह- नहीति अत्र सर्वेष्वपि शृङ्गावयवेषु शृङ्गनाशोत्तरं शराद्युपादानतैवेति न युज्यते अतो नानैकान्त्यमिति हिशब्दः कुतो न युज्यत इत्यत आह- बाह्येति कार्याद्बाह्यानामपरिणतानामवयवानामुपलम्भात् अपरिणतस्याप्युपादानत्वे ऽतिप्रसङ्गात् 4,363 ननु शृङ्गं चेन्नष्टं कथं तर्हि शरोत्पत्त्यनन्तरमपि शृङ्गप्रत्ययप्रयोगावित्यतो गौरवादित्युक्तम् समाधानं पूर्ववत् मा भूद्भेदोपलम्भस्यात्र व्यभिचारः तथापि यदुक्तं नाचेतनविकारश्चेतन इति तदत्र व्यभिचरति अचेतनाद्गोमयादेः चेतनस्य वृश्चिकादेर्जननदर्शनादित्यत आह- नचेति न चाचेतनतस् तत्र चेतनस्य समुद्भवः
nyāyasudhā: bāhyāḥ śarākāreṇa pariṇatebhyo 'nye ye 'vadhibhūtāvayavāsteṣāṃ gauravādbahutvāt etaduktaṃ bhavati katipayāvayaveṣu pariṇateṣuca bahūnāmavaśiṣṭatvena śṛṅgāntarotpattyā śṛṅgabuddhimātrotpattyā vā śṛṅgaśabdopapattiriti 4,343 nanu kutaḥ sūtrāderarthāntarakalpanā śabdārthavirodhāditi brūmaḥ upādīyate kāryamanena svarūpatayā svīkriyata ityupādānam apādīyate parityajyate kāryamanenetyapādānam iti sphuṭo vipratiṣedhaḥ kiñca bhāṣyakāreṇāyamapi yogaḥ śakyo 'vaktumiti pratyācakṣāṇenāyameva sūtrārthaḥ sūcitaḥ yadi tarhi janikartuḥ prakṛtiriti sūtramupādānasyāpādānasaṃjñā vidadhyāt kathaṃ tarhi dhruvamapāye 'pādānamityanenaiva gatārthatāmāha na hyapādānasyāpāye dhruvatvamiti tasmāducapādānasaṃsṛṣṭasyaivāvadhibhāgasyāpādānasaṃjñāyāmanena vihitāyāṃ bhāṣyakārīyaṃ dūṣaṇaṃ sambadhyate tathā sūtraṃ samādadhānairapi tasyaivāyaṃ prapañca ityuktam anyathā prāgavadherapādānasaṃjñoktā atra tūpādānasya na hyavadhirupādānamityeko 'thar ityavakṣyan atasteṣāmapi saṃmato 'yamartha iti gamyate 4,346 astu vopādāne 'pi pañcamī tathāpi (yata iti) pañcamībalādupādānatvaniścayo nopapadyate anekārthatvāt viśeṣasmaraṇādityuktamiti cet kimidaṃ viśeṣasmaraṇāt janidhātugrahaṇeneti cet tarhyātmana ākāśaḥ sambhūta ityādīnāmanudāharaṇīyatvaṃ syāt kutaśca yata iti pañcamītyavadhṛtam taseḥ sārvavibhaktikatvāt ātmana ākāśa satyanenaikārthatvāditi cenna, tasyāḥ pañcamyāṃ"bhuvaḥ prabhavaḥ'; iti viśeṣāvi(vakṣi)hitābhivyaktyavadhitārthatvāt tathā caivodāhṛtam himavato gaṅgā prabhavati prathamamupalabhyata ityathar ityāstāṃ vistaraḥ 4,359 athavā yaduktaṃ na brahmavikāro viśvaṃ tato bhedenopalambhāditi tadasat śarādiṣu vyabhicārāt śarādayo hi śṛṅgādayo hi śṛṅgādyupādānāstatā bhedenopādānāstato bhedenopalabhyanta ityato gūḍhābhisandhirāha- śṛṅgāditi evamādyeṣu sthaleṣu śarādīnprati śṛṅgādīnāma(pya)pāyāvadhitvalakṣaṇamapādānatvameveṣyate na punarupādānatvam ato vipakṣatvābhāvādbhedenopalambho na tatra sādhyaṃ vyabhicaratīti nanu kathamucyate śṛṅgādīnāṃ śarādīnprati nopādānatvamiti tathā satyupādānāntarānupalambhāccharādīnāṃ nirupādanotpattiḥ prasajyetetyato 'bhisandhimudghāṭayati- upādāneti 4,360 śṛṅgāderuktarūpāpādānatve 'pi naca śarādīnāṃ nirupādānatvoktiprasaṅgaḥ katipayānāṃ śṛṅgādyavayavānāṃ śarādyupādānatvābhyupagamāt nacaivamanaikāntyatādavasthyam yadyapyatra śṛṅgādau śarādyupādānaikadeśatvaṃ pra(tī)dṛśyate tathāpyatra śṛṅgādau yasyaikadeśasyoktasya rūpāpādānatā sa eva brahmaṇo dṛṣṭānto bhavet tata eva śarādīnāṃ bhedopalambhāt na tūpādānabhāgaḥ tatastadabhāvāt etaduktaṃ bhavati śṛṅgāderavayavā hi keciccharādīnāmupādānabhūtāḥ kecinnimittabhūtāḥ tatra ye nimittabhūtāsteṣu hetuvṛttāvapi nānaikāntyam teṣāṃ sapakṣapraviṣṭatvāt ye tūpādānabhūtāsteṣāṃ vipakṣapraveśe 'pi na tatra hetuvṛttiriti kuto 'naikāntyamiti yastu vaiyātyānmanyate nātrāpādānatāsti kintūpādānatvameva kevalam tathā cānaikāntikatvamiti sa praṣṭavyaḥ kimatrāvinaṣṭa eva śṛṅgāvayavyupādānamityabhiprāyaḥ, kiṃ vā śṛṅge 'vinaṣṭe tadavayavāḥ sarve 'pīti, uta naṣṭe śṛṅge tadavayavāḥ sarve 'pīti nādya ityāha- nahīti atra śṛṅge tathātve suvarṇavacchare śṛṅgasyāpi pratītiprasaṅgāditi hiśabdārthaḥ na dvitīya ityāha- nahīti avinaṣṭṛṅgeṣu tadavayaveṣu sarveṣu śarādyupādānataiveti na yuktam tathā sati śṛṅgaśarayoḥ samānadeśatāprasaṅgāditi hiśabdena sūcayati na tṛtīya ityāha- nahīti atra sarveṣvapi śṛṅgāvayaveṣu śṛṅganāśottaraṃ śarādyupādānataiveti na yujyate ato nānaikāntyamiti hiśabdaḥ kuto na yujyata ityata āha- bāhyeti kāryādbāhyānāmapariṇatānāmavayavānāmupalambhāt apariṇatasyāpyupādānatve 'tiprasaṅgāt 4,363 nanu śṛṅgaṃ cennaṣṭaṃ kathaṃ tarhi śarotpattyanantaramapi śṛṅgapratyayaprayogāvityato gauravādityuktam samādhānaṃ pūrvavat mā bhūdbhedopalambhasyātra vyabhicāraḥ tathāpi yaduktaṃ nācetanavikāraścetana iti tadatra vyabhicarati acetanādgomayādeḥ cetanasya vṛścikāderjananadarśanādityata āha- naceti na cācetanatas tatra cetanasya samudbhavaḥ
1.4.74a
न्यायसुधा: तत्र गोमयादेर्वृश्चिकादिजन्मनि नन्वनादिश्चेतन इति पूर्वाभ्यस्ताहाराभिलाषादिना प्रसिद्धम् अन्यथा पूर्वकर्माभावे जन्मनो ऽप्यसम्भवात् मध्ये कथञ्चित्सम्भवे ऽप्यादिसर्गे सर्वथा(अपि) अनुपपत्तेः तत्कथं निर्दलमिदमाशङ्कितम् सत्यम् तथापि परेण स्वग्रन्थे निवेशितत्वात् अचेतनाच्चेतनस्य जन्माभावे गोमयाद् वृश्चिको जायत इत्यादिव्यवहारविरोध इत्यत आह- उपादानतयेति उपादानतया
nyāyasudhā: tatra gomayādervṛścikādijanmani nanvanādiścetana iti pūrvābhyastāhārābhilāṣādinā prasiddham anyathā pūrvakarmābhāve janmano 'pyasambhavāt madhye kathañcitsambhave 'pyādisarge sarvathā(api) anupapatteḥ tatkathaṃ nirdalamidamāśaṅkitam satyam tathāpi pareṇa svagranthe niveśitatvāt acetanāccetanasya janmābhāve gomayād vṛściko jāyata ityādivyavahāravirodha ityata āha- upādānatayeti upādānatayā
1.4.74
न्यायसुधा: पूर्वेणैव सम्बन्धः न वयं कारणत्वमात्रं निषेधामो येन व्यवहारविरोधः स्यात् किन्तूपादानतया तस्यैव प्रकृतत्वात् 4,366 यदि गोमयादिकं वृश्चिकादिकं प्रति नोपादानम्, किंरूपं तर्हि कारणम् येन व्यवहारोपपत्तिरिति पृच्छति- किं तर्हीति उत्तरमाह- अपादानमिति ... किं तर्ह्यपादानं ह्यचेतनम् कार्यदेहगतस्यास्य चेतनस्य प्रदृश्यते
nyāyasudhā: pūrveṇaiva sambandhaḥ na vayaṃ kāraṇatvamātraṃ niṣedhāmo yena vyavahāravirodhaḥ syāt kintūpādānatayā tasyaiva prakṛtatvāt 4,366 yadi gomayādikaṃ vṛścikādikaṃ prati nopādānam, kiṃrūpaṃ tarhi kāraṇam yena vyavahāropapattiriti pṛcchati- kiṃ tarhīti uttaramāha- apādānamiti ... kiṃ tarhyapādānaṃ hyacetanam kāryadehagatasyāsya cetanasya pradṛśyate
1.4.75ab
न्यायसुधा: अस्य वृश्चिकादिशब्दाभिधेयस्य प्रदृश्यते हीति ततो निर्गतत्वोपलम्भादित्यर्थः नन्वेकदेशेनापादानत्वमभ्युपगतमिति सत्यम् तच्छरीरापेक्षयेत्युक्तम्- कार्यदेहगतस्येति गोमयाद्युपादानकदेहगतस्येत्यर्थः अयमत्र समुच्चयार्थः वृश्चिकादिशब्देन द्वयमुच्यते देहश्चेतनश्च तत्र गोमयाद्यचेतनमचेतनस्य देहस्योत्पत्तावेकदेशेनोपादानमेकदेशेनापादानं च भवति चेतनस्य तु प्रादुर्भावलक्षणे जनने निमित्तमेव देवहेतुत्वात् तत्रैव चास्य प्रादुर्भावात् अत एवास्येति प्रत्यक्षवन्निर्देशः कृतः अपगमने तु अवधित्वेनापादानमेव अतो नोक्तनियमभङ्ग इति 4,367 एवं ब्रह्मणो जगदुपादानत्वाभावे प्रमाणान्यभिधाय परोपन्यास्तानि प्रमाणानि निराकरिष्यन् क्रमस्याप्रयोजकत्वपरिणामादिति सूत्रार्थतयोक्तां श्रुतिं तावन्निराचष्टे- सच्चेति 4,368 सच्च त्यच्चाभवदिति नास्य विश्वत्वमुच्यते
nyāyasudhā: asya vṛścikādiśabdābhidheyasya pradṛśyate hīti tato nirgatatvopalambhādityarthaḥ nanvekadeśenāpādānatvamabhyupagatamiti satyam taccharīrāpekṣayetyuktam- kāryadehagatasyeti gomayādyupādānakadehagatasyetyarthaḥ ayamatra samuccayārthaḥ vṛścikādiśabdena dvayamucyate dehaścetanaśca tatra gomayādyacetanamacetanasya dehasyotpattāvekadeśenopādānamekadeśenāpādānaṃ ca bhavati cetanasya tu prādurbhāvalakṣaṇe janane nimittameva devahetutvāt tatraiva cāsya prādurbhāvāt ata evāsyeti pratyakṣavannirdeśaḥ kṛtaḥ apagamane tu avadhitvenāpādānameva ato noktaniyamabhaṅga iti 4,367 evaṃ brahmaṇo jagadupādānatvābhāve pramāṇānyabhidhāya paropanyāstāni pramāṇāni nirākariṣyan kramasyāprayojakatvapariṇāmāditi sūtrārthatayoktāṃ śrutiṃ tāvannirācaṣṭe- sacceti 4,368 sacca tyaccābhavaditi nāsya viśvatvamucyate
1.4.75cd
न्यायसुधा: "सच्च त्यच्चाभवत् निरुक्तं चानिरुक्तं च निलयनं चानिलयनं च विज्ञानं चाविज्ञानं च सत्यं चानृतं च सत्यमभवतऽ; इत्यस्यां श्रुतावस्य ब्रह्मणः सत्त्यदादिशब्दाभिधेयमूर्तामूर्ताराशिद्वयात्मकविश्वभाव उच्यत इति नास्ति कुतो नेत्यत आह- तत्सृष्ट्वेति तत् सृष्ट्वेति गिरैवास्य पूर्वं विश्वस्य सिद्धितः
nyāyasudhā: "sacca tyaccābhavat niruktaṃ cāniruktaṃ ca nilayanaṃ cānilayanaṃ ca vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca satyaṃ cānṛtaṃ ca satyamabhavat'; ityasyāṃ śrutāvasya brahmaṇaḥ sattyadādiśabdābhidheyamūrtāmūrtārāśidvayātmakaviśvabhāva ucyata iti nāsti kuto netyata āha- tatsṛṣṭveti tat sṛṣṭveti giraivāsya pūrvaṃ viśvasya siddhitaḥ
1.4.76
न्यायसुधा: "स इदं सर्वमसृजत यदिदं किञ्च तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् तदनुप्रविश्य सच्च त्यच्चाभवतऽ; इति वचनेन ब्रह्मणः सत्त्यदादिभवनात्पूर्वमेवास्य मूर्तामूर्तरूपस्य विश्वस्योत्पत्तेरवगतत्वात् एतदुक्तं भवति नेदं सत्त्यदादिभवनं विश्वो(स्योश्व)त्पादानात् विश्वोत्पत्त्युत्तरकालीनत्वात् या क्रिया यदुत्तरकालीना, नासावसौ यथा भुक्त्वा चरतीत्युक्तं चरणं न पूर्वकालीनं भोजनमिति अनुपपन्नार्थं चान्यथा वाक्यमापद्येत नहि मृत्सुवर्णादिकं घटरुचकादि सृष्ट्वा तदनुप्रविश्य तद्भवति यद्वा विश्वं सत्त्यदादिशब्दार्थतयात्र न विवक्षितम् तद्भवनात्पूर्वकालीनोत्पत्तिकत्वाद्भोजनवदित्यादि प्रयोक्तव्यम् 4,370 कस्तर्हि श्रुत्यर्थ इत्यत आह- सत्त्वादिति सत्त्वात् ततेर्वैदिकत्वात् सम्यग् वक्तुमशक्यतः आश्रयत्वात् स्वाश्रयत्वाज्ज्ञानत्वाद् दुर्विदत्वतः
nyāyasudhā: "sa idaṃ sarvamasṛjata yadidaṃ kiñca tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat tadanupraviśya sacca tyaccābhavat'; iti vacanena brahmaṇaḥ sattyadādibhavanātpūrvamevāsya mūrtāmūrtarūpasya viśvasyotpatteravagatatvāt etaduktaṃ bhavati nedaṃ sattyadādibhavanaṃ viśvo(syośva)tpādānāt viśvotpattyuttarakālīnatvāt yā kriyā yaduttarakālīnā, nāsāvasau yathā bhuktvā caratītyuktaṃ caraṇaṃ na pūrvakālīnaṃ bhojanamiti anupapannārthaṃ cānyathā vākyamāpadyeta nahi mṛtsuvarṇādikaṃ ghaṭarucakādi sṛṣṭvā tadanupraviśya tadbhavati yadvā viśvaṃ sattyadādiśabdārthatayātra na vivakṣitam tadbhavanātpūrvakālīnotpattikatvādbhojanavadityādi prayoktavyam 4,370 kastarhi śrutyartha ityata āha- sattvāditi sattvāt tatervaidikatvāt samyag vaktumaśakyataḥ āśrayatvāt svāśrayatvājjñānatvād durvidatvataḥ
1.4.77
सत्ततेर्यातनाच्चैव ह्यप्राप्तत्वाच्च दुर्जनैः नित्यासाधुगुणव्याप्तियन्तृरूपत्वतः सदा जगद्गतेन रूपेण ब्रह्मैव हि तथोच्यते
sattateryātanāccaiva hyaprāptatvācca durjanaiḥ nityāsādhuguṇavyāptiyantṛrūpatvataḥ sadā jagadgatena rūpeṇa brahmaiva hi tathocyate
1.4.78
न्यायसुधा: जगद्भावं विना सत्त्वादिधर्मयोगेन ब्रह्मैव तथा सत्त्यदादिकमुच्यते तर्हि तदनुप्रविश्येत्यस्यान्वयो नास्ति नहि ब्रह्मणः सत्त्वादिधर्मयोगे सदादिशब्दवाच्यत्वे वा जगत्प्रवेशस्योपयोगो ऽस्ति नापि ततः पूर्वकालीनता किञ्चैवं सति प्रसिद्धिविरोधः सत्त्यदादिशब्दानां"द्वे वा व ब्रह्मणो रूपेऽ; इत्यादौ मूर्तामूर्तवाचितया प्रसिद्धत्वात् इत्यतो जगद्गतेन रूपेणेत्युक्तम् यद्यप्यनन्यापेक्षया सर्वदा सत्त्वादिधर्मयोगः सदादिशब्दवाच्यता च ब्रह्मणः तथापि तत्तद्वस्तुगतरूपेणैव तत्तच्छब्दवाच्यत्वमित्यस्ति व्यवस्था तथाच मूर्तामूर्तजगद्गतेन रूपेण ब्रह्मसदादिशब्दवाच्यमित्यतः तदनुप्रविश्येति सम्बद्धयते परमेश्वरसन्निधानादेव मूर्तामूर्तादेरपि सदादिशब्दवाच्यता चोपपद्यत इति 4,372 सत्त्वादुत्तमत्वात्सत् ततेर्व्याप्तेस्त्यत् तनु विस्तार इत्यस्माड्ड्यत्प्रत्ययः वैदिकत्वान्निरुक्तम् निश्चयेनोक्तं हि निरुक्तम् नहि वेदादृते ऽन्येन ब्रह्म निश्चयेन वक्तुं शक्यते सम्यग्वस्तुमशक्यत्वतो ऽनिरुक्तम् यद्यपि निश्चयेनोक्तं न भवतीत्यनिरुक्तम् तथापि निरुक्तमित्यनेन विरोधात्सम्यक् कात्स्नर्येन वक्तुमशक्यत्वत इत्युक्तम् ननु वेदेतरप्रमाणेनानिरुक्तमिति कुतो न व्याख्यायते न प्रकृतपरित्यागप्रसङ्गात् वेदेन निरुक्तमिति (हि) प्रकृतम् किञ्चोक्तेः शब्दधर्मत्वात्प्रत्यक्षानुमानाभ्यामनिरुक्तमित्ययुक्तम् स्मृतीनामपि वेदात्मकत्वेन विरोधतादवस्थ्यम् महिमाधिक्यं चात्र लभ्यत इति जगदाश्रयत्वान्निलयनम् निश्चितमयन्ते प्रवर्तन्ते ऽस्मिन्निति रो ल इति योगविभागाल्लत्वम् निपूर्वस्य ली(ङ्)श्लेषण इत्यस्य वाधिकरणे ल्युटि कृते रूपमेतत् स्वाश्रयत्वादनिलयनम् न विद्यते स्वातिरिक्तं निलयनं यस्येति ज्ञानत्वाद्विशेषज्ञानरूपत्वाद्विज्ञानम् दुर्विदत्वतो दुर्ज्ञेयत्वादविज्ञानम् न विद्यते विज्ञानं सकलविशेषावगाहिजीवज्ञानं यद्विषय इति सत्ततेः सम्यग्व्याप्तेर्यातानाद्यतनं प्रति हेतुत्वाच्च सत्यम् तनोतेः ड्विप्रत्यये तकारमात्रं रूपम् तेन सच्छब्दस्य बहुव्रीहिः यती प्रयत्न इत्यस्यान्तर्णीतण्यर्थस्य डप्रत्यये (यमिति) रूपम् ततः कर्मधारयः "अयस्मायदीनि छन्दसिऽ; इति भसंज्ञाश्रयणाज्जश्त्वाभावः दुर्जनैरप्राप्यत्वादेवानृतञ्च नतु मिथ्यात्वात् यद्यपि ऋतं प्राप्तं नेत्यनृतम् तथापि"ब्रह्मविदाप्नोति परमऽ; इत्यादिश्रुतिविरोधपरिहाराय दुर्जनैरित्युक्तम् हिशब्दो ब्रह्मणो मिथ्यात्वाभावे प्रसिद्धिं द्योतयति नित्यसाधुगुणव्याप्तियन्तृरूपत्वतः सत्यम् अत्र नित्यत्वत इत्येकं व्याख्यानम् नित्यसत्यशब्दयोरैकाथ्यर्स्य वक्ष्यमाणत्वात् सत् साधुगुणाः"सद्भावे साधुभावे चऽ; इति वचनात् तेषां व्याप्तिर्बाहुल्यं तकारेणोक्तम् पूर्ववत्तनोतेर्भावे ड्विप्रत्ययः तस्य यन्तृरूपत्वाद्यम् यम उपरम इति धातोः (इत्यतो) डः भक्तेषु साधुगुणबाहुल्यप्रेरकत्वादिति यावत् अभवदिति वचनाद्ब्रह्मणः सत्त्वादिकं सादीति शङ्कानिरासायोक्तम्- सदेति प्रत्येकं चास्य सम्बन्धः 4,386 तर्हि कथमभवदिति प्रयोग इत्यत आह- व्यक्तिरिति व्यक्तिरुक्तगुणानां हि पुरुषापेक्षया नृणाम् भवेदभवदित्याद्यः प्रयोगश्चात्र युज्यते
nyāyasudhā: jagadbhāvaṃ vinā sattvādidharmayogena brahmaiva tathā sattyadādikamucyate tarhi tadanupraviśyetyasyānvayo nāsti nahi brahmaṇaḥ sattvādidharmayoge sadādiśabdavācyatve vā jagatpraveśasyopayogo 'sti nāpi tataḥ pūrvakālīnatā kiñcaivaṃ sati prasiddhivirodhaḥ sattyadādiśabdānāṃ"dve vā va brahmaṇo rūpe'; ityādau mūrtāmūrtavācitayā prasiddhatvāt ityato jagadgatena rūpeṇetyuktam yadyapyananyāpekṣayā sarvadā sattvādidharmayogaḥ sadādiśabdavācyatā ca brahmaṇaḥ tathāpi tattadvastugatarūpeṇaiva tattacchabdavācyatvamityasti vyavasthā tathāca mūrtāmūrtajagadgatena rūpeṇa brahmasadādiśabdavācyamityataḥ tadanupraviśyeti sambaddhayate parameśvarasannidhānādeva mūrtāmūrtāderapi sadādiśabdavācyatā copapadyata iti 4,372 sattvāduttamatvātsat tatervyāptestyat tanu vistāra ityasmāḍḍyatpratyayaḥ vaidikatvānniruktam niścayenoktaṃ hi niruktam nahi vedādṛte 'nyena brahma niścayena vaktuṃ śakyate samyagvastumaśakyatvato 'niruktam yadyapi niścayenoktaṃ na bhavatītyaniruktam tathāpi niruktamityanena virodhātsamyak kātsnaryena vaktumaśakyatvata ityuktam nanu vedetarapramāṇenāniruktamiti kuto na vyākhyāyate na prakṛtaparityāgaprasaṅgāt vedena niruktamiti (hi) prakṛtam kiñcokteḥ śabdadharmatvātpratyakṣānumānābhyāmaniruktamityayuktam smṛtīnāmapi vedātmakatvena virodhatādavasthyam mahimādhikyaṃ cātra labhyata iti jagadāśrayatvānnilayanam niścitamayante pravartante 'sminniti ro la iti yogavibhāgāllatvam nipūrvasya lī(ṅ)śleṣaṇa ityasya vādhikaraṇe lyuṭi kṛte rūpametat svāśrayatvādanilayanam na vidyate svātiriktaṃ nilayanaṃ yasyeti jñānatvādviśeṣajñānarūpatvādvijñānam durvidatvato durjñeyatvādavijñānam na vidyate vijñānaṃ sakalaviśeṣāvagāhijīvajñānaṃ yadviṣaya iti sattateḥ samyagvyāpteryātānādyatanaṃ prati hetutvācca satyam tanoteḥ ḍvipratyaye takāramātraṃ rūpam tena sacchabdasya bahuvrīhiḥ yatī prayatna ityasyāntarṇītaṇyarthasya ḍapratyaye (yamiti) rūpam tataḥ karmadhārayaḥ "ayasmāyadīni chandasi'; iti bhasaṃjñāśrayaṇājjaśtvābhāvaḥ durjanairaprāpyatvādevānṛtañca natu mithyātvāt yadyapi ṛtaṃ prāptaṃ netyanṛtam tathāpi"brahmavidāpnoti param'; ityādiśrutivirodhaparihārāya durjanairityuktam hiśabdo brahmaṇo mithyātvābhāve prasiddhiṃ dyotayati nityasādhuguṇavyāptiyantṛrūpatvataḥ satyam atra nityatvata ityekaṃ vyākhyānam nityasatyaśabdayoraikāthyarsya vakṣyamāṇatvāt sat sādhuguṇāḥ"sadbhāve sādhubhāve ca'; iti vacanāt teṣāṃ vyāptirbāhulyaṃ takāreṇoktam pūrvavattanoterbhāve ḍvipratyayaḥ tasya yantṛrūpatvādyam yama uparama iti dhātoḥ (ityato) ḍaḥ bhakteṣu sādhuguṇabāhulyaprerakatvāditi yāvat abhavaditi vacanādbrahmaṇaḥ sattvādikaṃ sādīti śaṅkānirāsāyoktam- sadeti pratyekaṃ cāsya sambandhaḥ 4,386 tarhi kathamabhavaditi prayoga ityata āha- vyaktiriti vyaktiruktaguṇānāṃ hi puruṣāpekṣayā nṛṇām bhavedabhavadityādyaḥ prayogaścātra yujyate
1.4.79ab
न्यायसुधा: उक्तगुणानां सदादिशब्दोक्त(क्तानां)धर्माणां व्यक्तिः प्रतीतिः नृणामुपदेष्यृपुरुषापेक्षया सृष्टौ सत्यावेव भवेत् हि यस्मा(दस्मा)त्कारणात् अत्र च नित्यगुणे ऽपि ब्रह्मणि सदादिकमभवदितिप्रयोगो युज्यते ततश्चायं श्रुत्यर्थः सम्पद्यते तत् ब्रह्म मूर्तामूर्तात्मकं विश्वं सृष्ट्वा तत्प्रेरकत्वेन नानारूपैस्तदेव विश्वं प्रविश्य प्राक् सृष्टेरुपदेष्यॄणामुपदेश्यानां च शरीरेन्द्रियवतामभावादप्रतीतगुणकं सत् अथेदानीमुपदेष्यॄणामुपदेश्यानां च शणीरेन्द्रियवत्त्वे सति प्रतीतसत्त्वादिगुणमभवदिति तदनेन पारमेश्वरी सृष्टिर्योग्यानां स्वगुणज्ञानार्थेत्युक्तं भवति यथोक्तम् "सो ऽयं विहार इह मे तनुभृत्स्वभावसम्भूतये भवति भूतिकृदेव भूत्याःऽ; इति 4,387 ब्रह्मपरिणामनिराकरणमुपसंहरति- तस्मादिति तस्मादशेषकर्तैको निर्विकारो रमापतिः
nyāyasudhā: uktaguṇānāṃ sadādiśabdokta(ktānāṃ)dharmāṇāṃ vyaktiḥ pratītiḥ nṛṇāmupadeṣyṛpuruṣāpekṣayā sṛṣṭau satyāveva bhavet hi yasmā(dasmā)tkāraṇāt atra ca nityaguṇe 'pi brahmaṇi sadādikamabhavaditiprayogo yujyate tataścāyaṃ śrutyarthaḥ sampadyate tat brahma mūrtāmūrtātmakaṃ viśvaṃ sṛṣṭvā tatprerakatvena nānārūpaistadeva viśvaṃ praviśya prāk sṛṣṭerupadeṣyṝṇāmupadeśyānāṃ ca śarīrendriyavatāmabhāvādapratītaguṇakaṃ sat athedānīmupadeṣyṝṇāmupadeśyānāṃ ca śaṇīrendriyavattve sati pratītasattvādiguṇamabhavaditi tadanena pārameśvarī sṛṣṭiryogyānāṃ svaguṇajñānārthetyuktaṃ bhavati yathoktam "so 'yaṃ vihāra iha me tanubhṛtsvabhāvasambhūtaye bhavati bhūtikṛdeva bhūtyāḥ'; iti 4,387 brahmapariṇāmanirākaraṇamupasaṃharati- tasmāditi tasmādaśeṣakartaiko nirvikāro ramāpatiḥ
1.4.79cd
न्यायसुधा: निर्विकार एवाशेषकर्तेति सम्बन्धः द्विभागं ब्रह्मेति यन्निराकृतं तस्योपसंहार एक इति परिणामानुपपत्तावुक्तयुक्तेरनुवादो वा अतो न ब्रह्मोपादानत्वं प्रकृत्यधिकरणार्थ इति (सम्बन्धः) शेषः कस्तर्हि तदर्थ इत्यत आह- शब्दैरिति शब्दैः प्रकृतिरित्याद्यैः स्त्रीलिङ्गैरभिधीयते
nyāyasudhā: nirvikāra evāśeṣakarteti sambandhaḥ dvibhāgaṃ brahmeti yannirākṛtaṃ tasyopasaṃhāra eka iti pariṇāmānupapattāvuktayukteranuvādo vā ato na brahmopādānatvaṃ prakṛtyadhikaraṇārtha iti (sambandhaḥ) śeṣaḥ kastarhi tadartha ityata āha- śabdairiti śabdaiḥ prakṛtirityādyaiḥ strīliṅgairabhidhīyate
1.4.80ab
न्यायसुधा: इत्यर्थोस्येति शेषः अनेनापव्याख्याननिराकरणस्य स्वव्याख्यानदार्ढ्यार्थत्वात् नासङ्गतिरित्यपि सूचितम् 4,388 ननु वक्तव्यार्थस्यावशिष्टत्वात्कथमुपसंहारः क्रियते तथाहि प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादित्युक्तं तावद्दूषणीयम् सत्यम् विवर्तनिराकरणेन निराकरिष्यते तर्ह्यभिध्योपदेशाच्चेत्यत्रोक्तं"बहु स्यां प्रजायेयऽ; इति वाक्यं दूषणीयमिति चेन्न अस्यापि सच्च त्यच्चऽ; इति वाक्यव्याख्यानन्यायेनैव व्याख्यातत्वादित्याह- बहु स्यामिति बहु स्यामिति तस्यैव ह्युक्तमार्गेण युज्यते
nyāyasudhā: ityarthosyeti śeṣaḥ anenāpavyākhyānanirākaraṇasya svavyākhyānadārḍhyārthatvāt nāsaṅgatirityapi sūcitam 4,388 nanu vaktavyārthasyāvaśiṣṭatvātkathamupasaṃhāraḥ kriyate tathāhi pratijñādṛṣṭāntānuparodhādityuktaṃ tāvaddūṣaṇīyam satyam vivartanirākaraṇena nirākariṣyate tarhyabhidhyopadeśāccetyatroktaṃ"bahu syāṃ prajāyeya'; iti vākyaṃ dūṣaṇīyamiti cenna asyāpi sacca tyacca'; iti vākyavyākhyānanyāyenaiva vyākhyātatvādityāha- bahu syāmiti bahu syāmiti tasyaiva hyuktamārgeṇa yujyate
1.4.80c
न्यायसुधा: तस्यैव निर्विकारस्यैव उक्तमार्गेणेत्यस्य (एव)विवरणं तत्तद्गतेन रूपेणेति तत्तद्गतेन रूपेण
nyāyasudhā: tasyaiva nirvikārasyaiva uktamārgeṇetyasya (eva)vivaraṇaṃ tattadgatena rūpeṇeti tattadgatena rūpeṇa
1.4.80d
न्यायसुधा: तत्तदनन्तपदार्थप्रेरकानन्तरूपैर्बहु स्यामिति सो ऽकामयतेत्यस्याः श्रुतेरर्थ इत्यर्थः एवं तर्हि"स इदं सर्वमसृजतऽ; इत्युत्तरवाक्यमसङ्गतं स्यात् न ह्यन्यार्थं सङ्कल्पमभिधायान्यक्रियाभिधानं सङ्गच्छते नहीश्वरो ऽस्वतन्त्रो ऽसत्यकामो वेत्यत आह- तदर्थमिति ... तदर्थं ह्यसृजज्जगत्
nyāyasudhā: tattadanantapadārthaprerakānantarūpairbahu syāmiti so 'kāmayatetyasyāḥ śruterartha ityarthaḥ evaṃ tarhi"sa idaṃ sarvamasṛjata'; ityuttaravākyamasaṅgataṃ syāt na hyanyārthaṃ saṅkalpamabhidhāyānyakriyābhidhānaṃ saṅgacchate nahīśvaro 'svatantro 'satyakāmo vetyata āha- tadarthamiti ... tadarthaṃ hyasṛjajjagat
1.4.81
4,389 न्यायसुधा: तत्तत्पदार्थनियामकबहुस्वरूपत्वकामनानन्तरं नियम्यापेक्षत्वात् नियामकत्वस्य, तदर्थं नियामकबहुस्वरूपत्वार्थं, नियम्यं जगत्तावदसृजत्, ततो नियामकबहुस्वरूपो भूत्वा, तदेवानुप्राविशदिति, वाक्ययोजनोपपत्तेः कात्रासङ्गतिरित्यर्थः अनेनैव"तदात्मानं स्वयमकुरुतेतिऽ; श्रुतिर्व्याख्याता वेदितव्या न ह्यत्रात्मानं प्रपञ्चात्मनाकुरुतेति श्रूयते उभयाम्नानं च ऊर्णनाभिदृष्टान्ताक्त्यैव निरस्तम् नह्यूर्णनाभेरुत्पद्यमानस्य, तस्मिन्नेव लीयमानस्य च, तन्तोरूर्णनाभिरुपादानम् किन्तु तदुपभुक्तमन्नमेवेत्युक्तम् योनिश्चेत्येतत्प्रागेव निरस्तमिति युक्त एवोपसंहार इति 4,390 अपव्याख्यानानन्तरं दूषयितुमनुवदति- यच्चेति 4,391 यच्चाविकृतमेवैतद् ब्रह्म विश्वात्मना मृषा दृश्यते मन्ददृष्टयैव स सर्ग इति कथ्यते
4,389 nyāyasudhā: tattatpadārthaniyāmakabahusvarūpatvakāmanānantaraṃ niyamyāpekṣatvāt niyāmakatvasya, tadarthaṃ niyāmakabahusvarūpatvārthaṃ, niyamyaṃ jagattāvadasṛjat, tato niyāmakabahusvarūpo bhūtvā, tadevānuprāviśaditi, vākyayojanopapatteḥ kātrāsaṅgatirityarthaḥ anenaiva"tadātmānaṃ svayamakuruteti'; śrutirvyākhyātā veditavyā na hyatrātmānaṃ prapañcātmanākuruteti śrūyate ubhayāmnānaṃ ca ūrṇanābhidṛṣṭāntāktyaiva nirastam nahyūrṇanābherutpadyamānasya, tasminneva līyamānasya ca, tantorūrṇanābhirupādānam kintu tadupabhuktamannamevetyuktam yoniścetyetatprāgeva nirastamiti yukta evopasaṃhāra iti 4,390 apavyākhyānānantaraṃ dūṣayitumanuvadati- yacceti 4,391 yaccāvikṛtamevaitad brahma viśvātmanā mṛṣā dṛśyate mandadṛṣṭayaiva sa sarga iti kathyate
1.4.82ab
न्यायसुधा: ब्रह्म विश्वात्मना दृश्यत इति यत्, स सर्ग इति कथ्यत इत्येतावत्परिणामवादे ऽपि समम् अत उक्तमविकृतमेवेति अविकृतत्वं कुत इत्यत उक्तमेकमिति अद्वितीयम् निरवयवं चेत्यर्थः तथाहि किं ब्रह्मणः स्वत एव विश्वाकारपरिणामः किं वा परतः नाद्यः, क्वाप्यदर्शनात् यदपि क्षीरवद्धीत्युदाहृतम् तत् कालादेर्विद्यमानत्वादयुक्तम् स्वेच्छयैवेति चेन्न प्रयोजनाभावात् स्वभावो ऽयमिति चेन्न प्रेक्षावत्त्वहानेः न द्वितीयः अद्वितीयत्वात् नच निरवयवं क्वापि परिणतं दृष्टम् आकाशं संयोगादिमदुपलब्धमिति चेन्न द्रव्याकारणपरिणामस्य प्रकृतत्वात् परमाण्वादयस्तु स्वरूपेणैव न सिद्धा इति 4,394 अविकृतमेवान्यदन्यात्मना दृश्यत इत्यसम्भवि इत्यत उक्तम्- मृषेति मृषाशब्देन विश्वस्य ब्रह्मतादात्म्यस्य तद्दर्शनस्य चानिर्वचनीयतोच्यते यथा रज्जुरविकृतैव मृषा भुजङ्गाद्याकारेणाभासते तथैवेति तर्हि विश्वोपादानमन्यद्वक्तव्यमित्यत उक्तं मन्ददृष्टयैवेति मन्दा भवति दृष्टिर्यया सा मन्ददृष्टिस्तया माययेत्यर्थः अथवासम्भवपरिहारार्थमुक्तं मन्ददृष्टयैवेति मन्दा चासौ दृष्टिश्च मन्ददृष्टिर्भ्रान्तिस्तयेत्यर्थः भ्रान्तेरपि याथार्थ्याद्विश्व(स्य)सत्यतापत्तिरित्यत उक्तम्- मृषेति तदेतन्मिथ्याप्रपञ्चारोपाधिष्ठानत्वमेव ब्रह्मणः प्रकृतिश्चेत्यादिना कथ्यत इति 4,399 एतदुक्तं भवति प्रकृतिश्चेत्यादिसूत्रैरुक्तरीत्या ब्रह्मणो जगदुपादानत्वमुच्यते उपादानत्वं च न परिणामितया अपि तर्हि अविद्यापरिणाममृषाविश्वभ्रमाधिष्ठानत्वेनैव अतो नोक्तदोष इति 4,400 दूषयितुमुपक्रमते- कथ्यत इति यद् ब्रह्म विवर्तवादिना कथ्यते, तस्य दूषणं कथ्यत, इत्यावृत्त्या योजनीयम् तच्च नेति नञनुवृत्तिर्वा कर्तव्या कुतो नेत्यतो विकल्पेन पृच्छति- सेति सा मन्ददृष्टिस्तस्यैव ब्रह्मणः किं ततो ऽन्यगा
nyāyasudhā: brahma viśvātmanā dṛśyata iti yat, sa sarga iti kathyata ityetāvatpariṇāmavāde 'pi samam ata uktamavikṛtameveti avikṛtatvaṃ kuta ityata uktamekamiti advitīyam niravayavaṃ cetyarthaḥ tathāhi kiṃ brahmaṇaḥ svata eva viśvākārapariṇāmaḥ kiṃ vā parataḥ nādyaḥ, kvāpyadarśanāt yadapi kṣīravaddhītyudāhṛtam tat kālādervidyamānatvādayuktam svecchayaiveti cenna prayojanābhāvāt svabhāvo 'yamiti cenna prekṣāvattvahāneḥ na dvitīyaḥ advitīyatvāt naca niravayavaṃ kvāpi pariṇataṃ dṛṣṭam ākāśaṃ saṃyogādimadupalabdhamiti cenna dravyākāraṇapariṇāmasya prakṛtatvāt paramāṇvādayastu svarūpeṇaiva na siddhā iti 4,394 avikṛtamevānyadanyātmanā dṛśyata ityasambhavi ityata uktam- mṛṣeti mṛṣāśabdena viśvasya brahmatādātmyasya taddarśanasya cānirvacanīyatocyate yathā rajjuravikṛtaiva mṛṣā bhujaṅgādyākāreṇābhāsate tathaiveti tarhi viśvopādānamanyadvaktavyamityata uktaṃ mandadṛṣṭayaiveti mandā bhavati dṛṣṭiryayā sā mandadṛṣṭistayā māyayetyarthaḥ athavāsambhavaparihārārthamuktaṃ mandadṛṣṭayaiveti mandā cāsau dṛṣṭiśca mandadṛṣṭirbhrāntistayetyarthaḥ bhrānterapi yāthārthyādviśva(sya)satyatāpattirityata uktam- mṛṣeti tadetanmithyāprapañcāropādhiṣṭhānatvameva brahmaṇaḥ prakṛtiścetyādinā kathyata iti 4,399 etaduktaṃ bhavati prakṛtiścetyādisūtrairuktarītyā brahmaṇo jagadupādānatvamucyate upādānatvaṃ ca na pariṇāmitayā api tarhi avidyāpariṇāmamṛṣāviśvabhramādhiṣṭhānatvenaiva ato noktadoṣa iti 4,400 dūṣayitumupakramate- kathyata iti yad brahma vivartavādinā kathyate, tasya dūṣaṇaṃ kathyata, ityāvṛttyā yojanīyam tacca neti nañanuvṛttirvā kartavyā kuto netyato vikalpena pṛcchati- seti sā mandadṛṣṭistasyaiva brahmaṇaḥ kiṃ tato 'nyagā
1.4.82c
न्यायसुधा: विश्वस्य ब्रह्मविवर्तत्वे निराकर्तव्ये मन्ददृष्टयाश्रयप्रश्नो ऽनुपपन्न इत्यत उक्तम्- सेति एकस्य तच्वाप्रच्युतस्य पूवर्विपरीतासत्यानेकरूपावभासलक्षणविवर्ततया, तदुपादानतया, चोक्तेत्यर्थः मन्ददृष्टावाश्रयानिरूपणादिना निराकृतायां सर्वमिदं निराकृतं भवतीति भावः तस्यैव, यदवष्टम्भो विश्वो विवर्त, इत्यर्थः ततो ऽन्यगा जीवगतेत्यर्थः किंशब्दस्योभयतः सम्बन्धः 4,402 मायावादिनो हि केचित् ब्रह्मैव स्वाविद्यया जगदाकारेण विवर्तते स्वप्नादिवदिति मन्यन्ते बिम्बस्थानीयं ब्रह्म मायाशक्तिमत् कारणं, जीवाश्च प्रत्येकमविद्यानुबद्धाः, इत्यपरे मायाविद्याप्रतिबिम्बितं ब्रह्म जगत्कारणम्, विरुद्धं च ब्रह्माभूतत्वालम्बनं जीवाश्चाविद्यानुबद्धा इत्यन्ये जीवा एव स्वाविद्यया प्रत्येकं प्रपञ्चाकारेण ब्रह्म विभ्राम्यन्ति, सादृश्याच्च प्रपञ्चैकतावभासः अनेकावगतद्वितीयचन्द्रवत्, स्वरूपापेक्षया च ब्रह्म जगत्कारणमित्येके तत्रावान्तरभेदमविवक्षित्वा द्वेधैव विकल्पितम् इह जीवगेत्यनुक्त्वा ततो ऽन्यगेति वदता स जीवः किं ब्रह्मणो ऽन्यो(ऽनन्यो वा) न वा इत्यपि विकल्पः सूचितः तत्र द्वितीयः प्रथमे प्रविशतीति तं दूषयति- ब्रह्मणश्चेदिति ब्रह्मणश्चेत् क्व सार्वज्ञ्यम्
nyāyasudhā: viśvasya brahmavivartatve nirākartavye mandadṛṣṭayāśrayapraśno 'nupapanna ityata uktam- seti ekasya tacvāpracyutasya pūvarviparītāsatyānekarūpāvabhāsalakṣaṇavivartatayā, tadupādānatayā, coktetyarthaḥ mandadṛṣṭāvāśrayānirūpaṇādinā nirākṛtāyāṃ sarvamidaṃ nirākṛtaṃ bhavatīti bhāvaḥ tasyaiva, yadavaṣṭambho viśvo vivarta, ityarthaḥ tato 'nyagā jīvagatetyarthaḥ kiṃśabdasyobhayataḥ sambandhaḥ 4,402 māyāvādino hi kecit brahmaiva svāvidyayā jagadākāreṇa vivartate svapnādivaditi manyante bimbasthānīyaṃ brahma māyāśaktimat kāraṇaṃ, jīvāśca pratyekamavidyānubaddhāḥ, ityapare māyāvidyāpratibimbitaṃ brahma jagatkāraṇam, viruddhaṃ ca brahmābhūtatvālambanaṃ jīvāścāvidyānubaddhā ityanye jīvā eva svāvidyayā pratyekaṃ prapañcākāreṇa brahma vibhrāmyanti, sādṛśyācca prapañcaikatāvabhāsaḥ anekāvagatadvitīyacandravat, svarūpāpekṣayā ca brahma jagatkāraṇamityeke tatrāvāntarabhedamavivakṣitvā dvedhaiva vikalpitam iha jīvagetyanuktvā tato 'nyageti vadatā sa jīvaḥ kiṃ brahmaṇo 'nyo('nanyo vā) na vā ityapi vikalpaḥ sūcitaḥ tatra dvitīyaḥ prathame praviśatīti taṃ dūṣayati- brahmaṇaścediti brahmaṇaścet kva sārvajñyam
1.4.82d
4,403 न्यायसुधा: यदि ब्रह्मणो वि(श्व)भ्रमस्तदा भ्रमस्य विशेषाज्ञानपूर्वकत्वात्तदपि ब्रह्मणो ऽङ्गीकरणीयम् तथाच तस्य सार्वज्ञ्यं न स्यात् यदि च न ब्रह्मणि सार्वज्ञ्यं, तर्हि क्व तत्स्यात् न तावज्जीवे, अनुभवविरोधात् नापि जडे, ज्ञानमात्रासम्भवात् तथाच"यः सर्वज्ञःऽ; इत्यादिश्रुतिवैयर्थ्यं स्यात् ननु सार्वज्ञ्यमपि ब्रह्मणो भ्रान्त्यैवेति चेन्न यादृशतादृशस्यापि विशेषज्ञानविरोधित्वात् अन्यथा शुक्तिज्ञानवतो ऽपि तदज्ञानं न विरुद्धयतेति भ्रमानुच्छेदप्रसङ्गः उपलक्षणं चैतत् ब्रह्मणो विशेषाभावात्तदनवभासनिमित्तो भ्रमो नोपपद्यते स्वरूपं तु स्वप्रकाशतया सिद्धम् असिद्धत्वे वा(च) सुतरां विभ्रमानुपपत्तिः अधिष्ठानानुपलम्भादित्यपि द्रष्टव्यम् द्वितीयस्याद्यं दूषयति- अन्यगा चेदिति ... अन्यगा चेत् स्वतो ऽन्यता
4,403 nyāyasudhā: yadi brahmaṇo vi(śva)bhramastadā bhramasya viśeṣājñānapūrvakatvāttadapi brahmaṇo 'ṅgīkaraṇīyam tathāca tasya sārvajñyaṃ na syāt yadi ca na brahmaṇi sārvajñyaṃ, tarhi kva tatsyāt na tāvajjīve, anubhavavirodhāt nāpi jaḍe, jñānamātrāsambhavāt tathāca"yaḥ sarvajñaḥ'; ityādiśrutivaiyarthyaṃ syāt nanu sārvajñyamapi brahmaṇo bhrāntyaiveti cenna yādṛśatādṛśasyāpi viśeṣajñānavirodhitvāt anyathā śuktijñānavato 'pi tadajñānaṃ na viruddhayateti bhramānucchedaprasaṅgaḥ upalakṣaṇaṃ caitat brahmaṇo viśeṣābhāvāttadanavabhāsanimitto bhramo nopapadyate svarūpaṃ tu svaprakāśatayā siddham asiddhatve vā(ca) sutarāṃ vibhramānupapattiḥ adhiṣṭhānānupalambhādityapi draṣṭavyam dvitīyasyādyaṃ dūṣayati- anyagā cediti ... anyagā cet svato 'nyatā
1.4.83ab
न्यायसुधा: यदि ब्रह्मव्यतिरिक्तजीवाश्रया विश्वभ्रान्तिरङ्गीक्रियते तदा भ्रान्त्याश्रयस्य भ्रान्तिकल्पितत्वायोगात् जीवब्रह्मणोरन्यता स्वाभाविकीत्यापन्नम् ततश्चापसिद्धान्त इति 4,408 नन्वस्तु जीवब्रह्मभेदो वास्तवः अनात्मप्रपञ्चो ऽस्तु भ्रान्तिकल्पितो ब्रह्मणीत्यत आह- नेति नादेहयोगिनो दृष्टिरिति तत् कारणं स्वतः
nyāyasudhā: yadi brahmavyatiriktajīvāśrayā viśvabhrāntiraṅgīkriyate tadā bhrāntyāśrayasya bhrāntikalpitatvāyogāt jīvabrahmaṇoranyatā svābhāvikītyāpannam tataścāpasiddhānta iti 4,408 nanvastu jīvabrahmabhedo vāstavaḥ anātmaprapañco 'stu bhrāntikalpito brahmaṇītyata āha- neti nādehayogino dṛṣṭiriti tat kāraṇaṃ svataḥ
1.4.83cd
न्यायसुधा: यद्यपि नैवं मायावादिनो मन्यन्ते तथापि सूत्रार्थनिराकरणाय प्रवृत्तस्य तत्रैवानुपपत्तिव्युत्पादनं श्लाघ्यमित्यारम्भः न केवलं ब्रह्मव्यतिरिक्तानां जीवानामकल्पितत्वम् किन्तु देहयोगरहितस्येन्द्रियाभावातत्पदार्थदर्शनं न सम्भवतीत्यतो हेतोः आरोपकारणमिन्द्रियं तदाश्रयो देहश्च कल्पनां विनैवास्तीत्यङ्गीकरणीयम् नहि सुखादिवद्रजतादिवद्वास्य प्रपञ्चस्य साक्षिमात्रसिद्धत्वं परो मन्यते देहेन्द्रियाणामप्युत्पत्तिमत्वात् तत्कारणं च स्वत इत्यङ्गीकरणीयम् 4,410 अस्तु ब्रह्मव्यतिरिक्तानां जीवानां सकारणानां तदीयदेहेन्द्रियाणां चाभ्रान्तिकल्पितत्वम् द्रष्टृत्वेन दर्शनकरणत्वेन तदाश्रयत्वेन तत्कारणत्वेन च भ्रान्तेः पूर्वभावित्वात् तदतिरिक्तास्तु प्रपञ्चो ऽस्तु भ्रान्तिकल्पित इत्यत आह- देहिन इति देहिनः कारणयुता देहाश्च यदि न भ्रमात्
nyāyasudhā: yadyapi naivaṃ māyāvādino manyante tathāpi sūtrārthanirākaraṇāya pravṛttasya tatraivānupapattivyutpādanaṃ ślāghyamityārambhaḥ na kevalaṃ brahmavyatiriktānāṃ jīvānāmakalpitatvam kintu dehayogarahitasyendriyābhāvātatpadārthadarśanaṃ na sambhavatītyato hetoḥ āropakāraṇamindriyaṃ tadāśrayo dehaśca kalpanāṃ vinaivāstītyaṅgīkaraṇīyam nahi sukhādivadrajatādivadvāsya prapañcasya sākṣimātrasiddhatvaṃ paro manyate dehendriyāṇāmapyutpattimatvāt tatkāraṇaṃ ca svata ityaṅgīkaraṇīyam 4,410 astu brahmavyatiriktānāṃ jīvānāṃ sakāraṇānāṃ tadīyadehendriyāṇāṃ cābhrāntikalpitatvam draṣṭṛtvena darśanakaraṇatvena tadāśrayatvena tatkāraṇatvena ca bhrānteḥ pūrvabhāvitvāt tadatiriktāstu prapañco 'stu bhrāntikalpita ityata āha- dehina iti dehinaḥ kāraṇayutā dehāśca yadi na bhramāt
1.4.84a
किं भ्रान्तिकल्पितं तत्र
kiṃ bhrāntikalpitaṃ tatra
1.4.84b
न्यायसुधा: कारणशब्देन ज्ञानकारणानामिन्द्रियाणां देहेन्द्रियकारणानां च ग्रहणम् सिद्धा इति शेषः किं आक्षेपे तत्र तर्हि प्रपञ्चे ब्रह्मणीति वा अनन्तजीवसकारणदेहेन्द्रियातिरिक्तस्य प्रपञ्चस्याभावात् विषयाणामपि देहेन्द्रियनिर्वाहार्थत्वादिति भावः तथाच न केवलमपसिद्धान्तः प्रकृतिश्चेत्यादिसूत्राणां निर्विषयत्वापत्तिश्च स्यादिति शेषः 4,411 ननु अन्यगा चेत्स्वतो ऽन्यता इत्युक्तम् जीवब्रह्मभेदस्यापि भ्रान्तिसिद्धत्वात् भ्रान्त्या ब्रह्मणो भिन्नस्य बाह्याध्यात्मिकार्थभ्रम इति हि मन्यत इत्यत आह- भेदो ऽपीति ... भेदो ऽपि भ्रमजो यदि
nyāyasudhā: kāraṇaśabdena jñānakāraṇānāmindriyāṇāṃ dehendriyakāraṇānāṃ ca grahaṇam siddhā iti śeṣaḥ kiṃ ākṣepe tatra tarhi prapañce brahmaṇīti vā anantajīvasakāraṇadehendriyātiriktasya prapañcasyābhāvāt viṣayāṇāmapi dehendriyanirvāhārthatvāditi bhāvaḥ tathāca na kevalamapasiddhāntaḥ prakṛtiścetyādisūtrāṇāṃ nirviṣayatvāpattiśca syāditi śeṣaḥ 4,411 nanu anyagā cetsvato 'nyatā ityuktam jīvabrahmabhedasyāpi bhrāntisiddhatvāt bhrāntyā brahmaṇo bhinnasya bāhyādhyātmikārthabhrama iti hi manyata ityata āha- bhedo 'pīti ... bhedo 'pi bhramajo yadi
1.4.84cd
न्यायसुधा: न केवलं प्रपञ्चः, किन्तु जीवब्रह्मणोर्भेदो ऽपि यदि भ्रमजो भ्रमसिद्धः अङ्गीक्रियते तदा अन्योन्याश्रयता स्यादिति सम्बन्धः अत्रान्योन्याश्रयताशब्देन चक्रकमुच्यते तस्यापि बहुष्वन्योन्याश्रयत्वात् कथमन्योन्याश्रयता इत्यत उक्तम्- भ्रान्तेरिति भ्रान्तेरज्ञानमूलत्वात् तस्य भेदव्यपेक्षया
nyāyasudhā: na kevalaṃ prapañcaḥ, kintu jīvabrahmaṇorbhedo 'pi yadi bhramajo bhramasiddhaḥ aṅgīkriyate tadā anyonyāśrayatā syāditi sambandhaḥ atrānyonyāśrayatāśabdena cakrakamucyate tasyāpi bahuṣvanyonyāśrayatvāt kathamanyonyāśrayatā ityata uktam- bhrānteriti bhrānterajñānamūlatvāt tasya bhedavyapekṣayā
1.4.85ab
न्यायसुधा: भ्रान्तेर्जीवब्रह्मभेदहेतोर्भावरूपाज्ञानकारणत्वात् तस्याज्ञानस्य च भेदसापेक्षत्वात् अज्ञानमनादित्वात्कथं भेदव्यपेक्षया स्यादित्यत उक्तम्- नाज्ञानेति नाज्ञानकल्पकं किञ्चिदन्योन्याश्रयता यतः
nyāyasudhā: bhrānterjīvabrahmabhedahetorbhāvarūpājñānakāraṇatvāt tasyājñānasya ca bhedasāpekṣatvāt ajñānamanāditvātkathaṃ bhedavyapekṣayā syādityata uktam- nājñāneti nājñānakalpakaṃ kiñcidanyonyāśrayatā yataḥ
1.4.85cd
न्यायसुधा: यतो ब्रह्मव्यतिरिक्तजीवादृते नाज्ञानकल्पकं किञ्चिदस्ति 4,412 एतदुक्तं भवति जीवब्रह्म(णोः)भेदो यया भ्रान्त्या सिद्धः, सा तावदज्ञानापेक्षा भ्रान्तेः स्वरूपतो विषयश्चाज्ञानकार्यत्वाङ्गीकारात् यद्यपि भेदविषया भ्रान्तिः साक्षिचैतन्यम् तथापि तस्यासङ्गस्यारोपितार्थसंसृष्टरूपं(पता) नाज्ञानेन विनोत्पद्यते तच्चाज्ञानं भेदसापेक्षम् अनादित्वे ऽपि भ्रान्तिकल्पितत्वस्याङ्गीकृतत्वात् अन्यथा सत्यतापातात् भ्रान्तेः (च) जीवाश्रितत्वस्याङ्गीकृतत्वात् भेदकल्पनया विना च जीवस्याभावात् न चाविद्यारोपो ब्रह्मण्येवेति युक्तम् सर्वस्यापि तदाश्रयत्वोपपत्तौ अर्धजरतीयानुपपत्तेः अतो भ्रमज्ञानजीवभेदानामन्यसापेक्षत्वाच्चक्रकमिति अथवा भेदस्य भ्रान्तिकल्पितत्वे भ्रान्तेश्च भेदसापेक्षत्वादन्योन्याश्रयत्वमनेनोक्तम् व्युत्पादनार्थमेवाज्ञानं मध्ये निवेशितमिति द्रष्टव्यम् अनेन जीवाज्ञानवादो(पक्षो)ऽपि निरस्तः इतरेतराश्रयादिदोषसाम्यात् बीजाङ्कुरवददोष इति चेन्न वैषम्यात् व्यक्तिभेदेन हि तत्रादोषत्वम् नच जीवाविद्यव्यक्तिभेदो ऽस्तीति 4,415 यदुक्तं नादेहयोगिन इत्यादि तदनुपपन्नम् देहादेरपि भ्रान्तिकल्पितत्वात् नच तत्र कारणाभावः पूर्वदेहादेर्विद्यमानत्वात् नचैवमनवस्था, अनादित्वादिति मैवम् आदिसर्गे देहादिदर्शनानुपपत्तेः न ह्ययं साक्षिमात्रसिद्धो ऽर्थ इत्युक्तम् किञ्च स्यादयमनवस्थापरिहारः, यदि पूर्वपूर्वतरादिदेहादेरपि भ्रान्तिसिद्धत्वं प्रमितं स्यात् अन्यथैवं, सर्वत्रानवस्थापरिहारः प्रसज्येत नचात्र प्रमाणं अस्ति ननु कथं नास्ति,"नेह नानाऽ; इत्यादिश्रुतेर्विद्यमानत्वादिति एतदाह(इत्यत आह)- भ्रमत्वे त्विति भ्रमत्वे त्वियमुक्तिश्च तदन्तःपतनान्नहि
nyāyasudhā: yato brahmavyatiriktajīvādṛte nājñānakalpakaṃ kiñcidasti 4,412 etaduktaṃ bhavati jīvabrahma(ṇoḥ)bhedo yayā bhrāntyā siddhaḥ, sā tāvadajñānāpekṣā bhrānteḥ svarūpato viṣayaścājñānakāryatvāṅgīkārāt yadyapi bhedaviṣayā bhrāntiḥ sākṣicaitanyam tathāpi tasyāsaṅgasyāropitārthasaṃsṛṣṭarūpaṃ(patā) nājñānena vinotpadyate taccājñānaṃ bhedasāpekṣam anāditve 'pi bhrāntikalpitatvasyāṅgīkṛtatvāt anyathā satyatāpātāt bhrānteḥ (ca) jīvāśritatvasyāṅgīkṛtatvāt bhedakalpanayā vinā ca jīvasyābhāvāt na cāvidyāropo brahmaṇyeveti yuktam sarvasyāpi tadāśrayatvopapattau ardhajaratīyānupapatteḥ ato bhramajñānajīvabhedānāmanyasāpekṣatvāccakrakamiti athavā bhedasya bhrāntikalpitatve bhrānteśca bhedasāpekṣatvādanyonyāśrayatvamanenoktam vyutpādanārthamevājñānaṃ madhye niveśitamiti draṣṭavyam anena jīvājñānavādo(pakṣo)'pi nirastaḥ itaretarāśrayādidoṣasāmyāt bījāṅkuravadadoṣa iti cenna vaiṣamyāt vyaktibhedena hi tatrādoṣatvam naca jīvāvidyavyaktibhedo 'stīti 4,415 yaduktaṃ nādehayogina ityādi tadanupapannam dehāderapi bhrāntikalpitatvāt naca tatra kāraṇābhāvaḥ pūrvadehādervidyamānatvāt nacaivamanavasthā, anāditvāditi maivam ādisarge dehādidarśanānupapatteḥ na hyayaṃ sākṣimātrasiddho 'rtha ityuktam kiñca syādayamanavasthāparihāraḥ, yadi pūrvapūrvatarādidehāderapi bhrāntisiddhatvaṃ pramitaṃ syāt anyathaivaṃ, sarvatrānavasthāparihāraḥ prasajyeta nacātra pramāṇaṃ asti nanu kathaṃ nāsti,"neha nānā'; ityādiśrutervidyamānatvāditi etadāha(ityata āha)- bhramatve tviti bhramatve tviyamuktiśca tadantaḥpatanānnahi
Adhyāya 1 (cont. 32)
1.4.86ab
4,416 न्यायसुधा: यद्वा सर्वो ऽप्ययं प्रसङ्गो विपर्ययपयर्वसानहीनत्वादाभास एव नेह नानेत्यादिश्रुत्या सर्वस्यापि वियदादेः प्रपञ्चस्य भ्रान्तिकल्पितत्वाभिधानात् इत्याशङ्कयेदमुदितम् उपपत्त्यविरुद्धो हि वेदार्थो ग्राह्यः अन्यथा अन्धो मणिमविन्दत् इत्यादेरपि ग्रहणप्रसङ्गात् विचारशास्नानारम्भप्रसङ्गाच्च नेह नानेत्यादिवाक्यं चोपपत्तिविरुद्धम् तथाहि यदि वियदादिकं सर्वं भ्रमसिद्धं स्यात् तदा तदन्तःपातित्वादियं श्रुतिश्च तथा स्यात् भ्रमारोपितं वियदादिकं सर्वं भ्रमसिद्धं स्यात् तदा तदन्तःपातित्वादियं श्रुतिश्च तथा स्यात् भ्रमारोपितं चासदिति श्रुतेरप्यसत्त्वान्नार्थधीहेतुत्वमिति भ्रमशब्दः ज्ञाने अर्थे च परेषां प्रसिद्ध इति भ्रमत्व इत्युक्तम् यद्यप्ययमर्थः प्रथमसूत्रे वर्णितः तथापि तत्राध्यात्मिकः प्रसङ्गः (प्रपञ्चो) अत्र तु बाह्यषवषय इति भेदः अधिकविवक्षया चोक्तस्य पुनरुक्तिरिति 4,419 ननु सर्वो ऽप्ययं प्रपञ्चो भ्रान्तिसिद्धो ऽपि व्यावहारिको भवत्येव अतस्तदन्तःपतिता श्रुतिरपि व्यावहारिकत्वादर्थहेतुर्भविष्यतीत्यत आह- व्यावहारिकतेति व्यावहारिकता चास्य स्यादबाध्यत्व एव हि
4,416 nyāyasudhā: yadvā sarvo 'pyayaṃ prasaṅgo viparyayapayarvasānahīnatvādābhāsa eva neha nānetyādiśrutyā sarvasyāpi viyadādeḥ prapañcasya bhrāntikalpitatvābhidhānāt ityāśaṅkayedamuditam upapattyaviruddho hi vedārtho grāhyaḥ anyathā andho maṇimavindat ityāderapi grahaṇaprasaṅgāt vicāraśāsnānārambhaprasaṅgācca neha nānetyādivākyaṃ copapattiviruddham tathāhi yadi viyadādikaṃ sarvaṃ bhramasiddhaṃ syāt tadā tadantaḥpātitvādiyaṃ śrutiśca tathā syāt bhramāropitaṃ viyadādikaṃ sarvaṃ bhramasiddhaṃ syāt tadā tadantaḥpātitvādiyaṃ śrutiśca tathā syāt bhramāropitaṃ cāsaditi śruterapyasattvānnārthadhīhetutvamiti bhramaśabdaḥ jñāne arthe ca pareṣāṃ prasiddha iti bhramatva ityuktam yadyapyayamarthaḥ prathamasūtre varṇitaḥ tathāpi tatrādhyātmikaḥ prasaṅgaḥ (prapañco) atra tu bāhyaṣavaṣaya iti bhedaḥ adhikavivakṣayā coktasya punaruktiriti 4,419 nanu sarvo 'pyayaṃ prapañco bhrāntisiddho 'pi vyāvahāriko bhavatyeva atastadantaḥpatitā śrutirapi vyāvahārikatvādarthaheturbhaviṣyatītyata āha- vyāvahārikateti vyāvahārikatā cāsya syādabādhyatva eva hi
1.4.86c
न्यायसुधा: चस्त्वर्थः स्यादप्येवं यदि प्रपञ्चस्य व्यावहारिकता तावत् (तव) शक्याङ्गीकारा स्यात् न चैवम् यतो ऽस्य प्रपञ्चस्य व्यावहारिकता तु अबाध्यत्व एव स्यात् एतदुक्तं भवति यदि प्रपञ्चो व्यावहारिको ऽङ्गीक्रियेत, तर्ह्यबाध्यो ऽप्यङ्गीकर्तव्यः प्रसज्येत नच तथाङ्गीक्रियते भवता अतो न व्यावहारिकाप्यङ्गीकर्तुमुचित इति सत्यत्वाङ्गीकारापादने त्विष्यापादनं स्यात् परेणापि कथञ्चित्सत्यत्वस्याप्यङ्गीकृतत्वात् अतो ऽबाध्यत्व एवेत्युक्तम् ननु शक्तिरजतादेर्बाध्यस्याप्यभिज्ञाभिवदनरूपव्यवहारविषयत्वाद्वयाप्तिहीनो ऽयं तर्क इत्यत आह- बाध्यमिति बाध्यं नार्थक्रियाकारि
nyāyasudhā: castvarthaḥ syādapyevaṃ yadi prapañcasya vyāvahārikatā tāvat (tava) śakyāṅgīkārā syāt na caivam yato 'sya prapañcasya vyāvahārikatā tu abādhyatva eva syāt etaduktaṃ bhavati yadi prapañco vyāvahāriko 'ṅgīkriyeta, tarhyabādhyo 'pyaṅgīkartavyaḥ prasajyeta naca tathāṅgīkriyate bhavatā ato na vyāvahārikāpyaṅgīkartumucita iti satyatvāṅgīkārāpādane tviṣyāpādanaṃ syāt pareṇāpi kathañcitsatyatvasyāpyaṅgīkṛtatvāt ato 'bādhyatva evetyuktam nanu śaktirajatāderbādhyasyāpyabhijñābhivadanarūpavyavahāraviṣayatvādvayāptihīno 'yaṃ tarka ityata āha- bādhyamiti bādhyaṃ nārthakriyākāri
1.4.86d
4,420 न्यायसुधा: सत्यं बाध्यं शुक्तिरजतादिकम्, अभिज्ञादिकं व्यवहारविषय इति तथाप्यर्थक्रियाकारि न भवति नहि तेन रजतोचिता वलयनिर्माणाद्यर्थक्रियाजायमाना दृष्टा अर्थक्रियाकारित्वलक्षणमेव व्यावहारिकत्वमिह प्रकृतम् नाभिज्ञादिविषयत्वम् श्रुतेरर्थधीजनकत्वोपन्यस्तत्वात् अतो न तर्कस्याङ्गवैकल्यमिति ननु बाध्यत्वं शुक्तिकाद्यधिष्ठानस्य धर्मः "विज्ञातस्यान्यथाऽ; इत्युक्तत्वात् शुक्तिकादिकं चार्थक्रियाकारीति कथमुच्यते बाध्यं नार्थक्रियाकारीति मैवम् निषेध्यत्वलक्षणबाध्यत्वस्य पराभ्युपगतस्यात्राश्रयणात् 4,421 ननु तथाप्यसत्यस्य स्वाप्नकामिनीसम्भोगादेः चरमधातुविसर्गाद्यर्थक्रियाकारित्वदर्शनात् व्याप्तिविकलस्तर्क इत्यत आह- न चेति ... नच स्वप्नो ऽपि नो मृषा
4,420 nyāyasudhā: satyaṃ bādhyaṃ śuktirajatādikam, abhijñādikaṃ vyavahāraviṣaya iti tathāpyarthakriyākāri na bhavati nahi tena rajatocitā valayanirmāṇādyarthakriyājāyamānā dṛṣṭā arthakriyākāritvalakṣaṇameva vyāvahārikatvamiha prakṛtam nābhijñādiviṣayatvam śruterarthadhījanakatvopanyastatvāt ato na tarkasyāṅgavaikalyamiti nanu bādhyatvaṃ śuktikādyadhiṣṭhānasya dharmaḥ "vijñātasyānyathā'; ityuktatvāt śuktikādikaṃ cārthakriyākārīti kathamucyate bādhyaṃ nārthakriyākārīti maivam niṣedhyatvalakṣaṇabādhyatvasya parābhyupagatasyātrāśrayaṇāt 4,421 nanu tathāpyasatyasya svāpnakāminīsambhogādeḥ caramadhātuvisargādyarthakriyākāritvadarśanāt vyāptivikalastarka ityata āha- na ceti ... naca svapno 'pi no mṛṣā
1.4.87ab
न्यायसुधा: स्वप्न इति स्वप्नावस्थोपलब्धो ऽर्थः नो ऽस्माकं बादरायणीयानां मते तर्हि मम मतेन व्याप्तिभङ्गो ऽस्तु मया मृषात्वेनाङ्गीकृतत्वात् इति चेन्न, बादरायणीयेन तथाङ्गीकर्तुमशक्यत्वात् ननु कथं बादरायणस्य न मृषा स्वप्न इत्यत आह- वासनेति वासनाजनितत्वेन तस्याप्यङ्गीकृतत्वतः
nyāyasudhā: svapna iti svapnāvasthopalabdho 'rthaḥ no 'smākaṃ bādarāyaṇīyānāṃ mate tarhi mama matena vyāptibhaṅgo 'stu mayā mṛṣātvenāṅgīkṛtatvāt iti cenna, bādarāyaṇīyena tathāṅgīkartumaśakyatvāt nanu kathaṃ bādarāyaṇasya na mṛṣā svapna ityata āha- vāsaneti vāsanājanitatvena tasyāpyaṅgīkṛtatvataḥ
1.4.87c
न्यायसुधा: तस्य स्वप्नस्यापि मायामात्रमिति वदता सूत्रकारेण वासनाजनितत्वेनाङ्गीकृतत्वात् इदं ज्ञायते, यत् न तस्य स्वप्नो मृषाभिमत इति नहि कश्चिदविद्यमानस्य कारणं निरूपयेत् किञ्च श्रुत्यनुसारी हि सूत्रकारस्य सिद्धान्तः स्यात् श्रुत्या च स्वाप्नार्थस्य कर्तारं वदन्त्या सत्यत्वमेवाभिप्रेतमिति न मृषात्वं सूत्रकृतो ऽभिमतमित्याह- स हीति 4,422 स हि कर्तेति वाक्याच्च
nyāyasudhā: tasya svapnasyāpi māyāmātramiti vadatā sūtrakāreṇa vāsanājanitatvenāṅgīkṛtatvāt idaṃ jñāyate, yat na tasya svapno mṛṣābhimata iti nahi kaścidavidyamānasya kāraṇaṃ nirūpayet kiñca śrutyanusārī hi sūtrakārasya siddhāntaḥ syāt śrutyā ca svāpnārthasya kartāraṃ vadantyā satyatvamevābhipretamiti na mṛṣātvaṃ sūtrakṛto 'bhimatamityāha- sa hīti 4,422 sa hi karteti vākyācca
1.4.87d
न्यायसुधा: ननु कथं स्वप्नो न मृषा "मायामात्रमऽ; इति सूत्रकृतैव तन्मिथ्यात्वस्य वक्ष्यमाणत्वादित्यतो वाह- वासनेति न मायामात्रपदेन स्वप्नस्य मृषात्वमभिमतम्, किन्तु वासनाजनितत्वम्, अतो न मृषेत्यर्थः यथा चैतत्तथा उपपादयिष्यते तस्यागामिनः सूत्रस्य वासनाजनितत्वप्रतिपादकत्वेन अस्माभिरङ्गीकृतत्वादिति वा योज्यम् न केवलं वक्ष्यमाणोपपत्तिवशात् मृषात्वं न सूत्रार्थः किन्तु श्रुतिवशाच्चेत्याह- स हीति 4,423 यद्वा स्वाप्नार्थो न तावदनादिनित्यः, पश्चात् अदृष्टयादिविरोधात् नापि सादिविनाशी, उपादाननिमित्तयोरनिरूपणात् नच प्रकारान्तरं सम्भवति तत्कथं न मृषेत्यत आह- वासनेति नोपादानाभाव इति शेषः "न मृषाऽ; इति पूर्वेण वा सम्बन्धः एवम् उपादानं निरूप्य निमित्तमुपपादयति- सहीति निमित्तं चेश्वरो ज्ञायते, इति शेषः "न मृषाऽ; इति पूर्वेणैव वा अन्वयः 4,424 ननु कथं तर्हि"स्वप्नमायासरूपाऽ; इत्यादौ स्वप्नस्य भ्रान्तित्वोक्तिरित्यत आह- जाग्रत्वमिति ... जाग्रत्त्वमिति हि भ्रमः
nyāyasudhā: nanu kathaṃ svapno na mṛṣā "māyāmātram'; iti sūtrakṛtaiva tanmithyātvasya vakṣyamāṇatvādityato vāha- vāsaneti na māyāmātrapadena svapnasya mṛṣātvamabhimatam, kintu vāsanājanitatvam, ato na mṛṣetyarthaḥ yathā caitattathā upapādayiṣyate tasyāgāminaḥ sūtrasya vāsanājanitatvapratipādakatvena asmābhiraṅgīkṛtatvāditi vā yojyam na kevalaṃ vakṣyamāṇopapattivaśāt mṛṣātvaṃ na sūtrārthaḥ kintu śrutivaśāccetyāha- sa hīti 4,423 yadvā svāpnārtho na tāvadanādinityaḥ, paścāt adṛṣṭayādivirodhāt nāpi sādivināśī, upādānanimittayoranirūpaṇāt naca prakārāntaraṃ sambhavati tatkathaṃ na mṛṣetyata āha- vāsaneti nopādānābhāva iti śeṣaḥ "na mṛṣā'; iti pūrveṇa vā sambandhaḥ evam upādānaṃ nirūpya nimittamupapādayati- sahīti nimittaṃ ceśvaro jñāyate, iti śeṣaḥ "na mṛṣā'; iti pūrveṇaiva vā anvayaḥ 4,424 nanu kathaṃ tarhi"svapnamāyāsarūpā'; ityādau svapnasya bhrāntitvoktirityata āha- jāgratvamiti ... jāgrattvamiti hi bhramaḥ
1.4.88ab
न्यायसुधा: इतिशब्द आद्यर्थे, उल्लेखार्थे वा जाग्रदहमस्मीति द्रष्टुर्यज्जाग्रत्त्वं, यच्चैतत्पदार्थानां जाग्र(द्दृशा दृशादृष्टपदार्थैः ऐक्यं, बाह्यमृदादिजन्यत्वं वा, एवमादिप्रतिभासो भ्रमः बाध्यत्वादिति हिशब्दार्थः तदपेक्षया श्रुत्यादिवचनानीति भावः 4,425 ननु च रज्जौ सर्पभ्रमे, असत्यस्यापि सर्पस्य सर्पोचितभयकम्पाद्यर्थक्रियाकारित्वं दृश्यते, तथा सर्पे समारोपितायाः कुसुममालायाः सन्तोषकारिता उपलभ्यते, अतो व्याप्तिभङ्गस्तर्कस्येत्यत आह- सर्पेति सर्पभ्रमादावपि हि ज्ञानमस्त्येव तादृशम्
nyāyasudhā: itiśabda ādyarthe, ullekhārthe vā jāgradahamasmīti draṣṭuryajjāgrattvaṃ, yaccaitatpadārthānāṃ jāgra(ddṛśā dṛśādṛṣṭapadārthaiḥ aikyaṃ, bāhyamṛdādijanyatvaṃ vā, evamādipratibhāso bhramaḥ bādhyatvāditi hiśabdārthaḥ tadapekṣayā śrutyādivacanānīti bhāvaḥ 4,425 nanu ca rajjau sarpabhrame, asatyasyāpi sarpasya sarpocitabhayakampādyarthakriyākāritvaṃ dṛśyate, tathā sarpe samāropitāyāḥ kusumamālāyāḥ santoṣakāritā upalabhyate, ato vyāptibhaṅgastarkasyetyata āha- sarpeti sarpabhramādāvapi hi jñānamastyeva tādṛśam
1.4.88c
न्यायसुधा: "ना भूदत्र सर्पःऽ; इतिवत्"न सर्पज्ञानमभूतऽ; इति बाधकानुदयात् अभूदेवेत्यनुवृत्तेश्च भ्रमत्वस्य विषयवैपरीत्यमात्रेणोपपत्तेरिति हिशब्दार्थः कि(मतो)न्ततो यदि ज्ञानमस्त्येवेत्यत आह- तदेवेति तदेवार्थक्रियाकारि
nyāyasudhā: "nā bhūdatra sarpaḥ'; itivat"na sarpajñānamabhūt'; iti bādhakānudayāt abhūdevetyanuvṛtteśca bhramatvasya viṣayavaiparītyamātreṇopapatteriti hiśabdārthaḥ ki(mato)ntato yadi jñānamastyevetyata āha- tadeveti tadevārthakriyākāri
1.4.88d
न्यायसुधा: एवशब्देन सर्पादिकं व्यावतर्यति सत्यपि सर्पादौ असति च ज्ञाने, भयकम्पाद्यनुत्पत्तेः सति च (तस्मिन्) तदुत्पत्तेर्ज्ञानकार्यमेव भयकम्पादिकं न सर्पकार्यम् तत्कार्यं तु अभिसर्पणदंशनादिकम् मरणमपि धातुव्याकुलतानिमित्तकम् सा च विषद्रव्येणेव भयादिनापि भवतीति न बाध्यस्य(स्यापि) सर्पादेरर्थक्रियाकारित्वम् 4,427 ननु किं ज्ञानमात्रं भयादिजनकं किंवा विषयावच्छिन्नम् नाद्यः घटज्ञानस्यापि ज्ञानत्वेन तदापत्तेः द्वितीये न तावद्विषयो रज्ज्वादिः रज्जुरियमित्यादि ज्ञानस्यापि भयादिहेतुतापातात् सर्पादिश्चेद्विशेषणतया तस्यापि भयादिहेतुत्वं प्राप्तम् 4,428 अत्र कश्चिदाह नायं दोषः, ज्ञानव्यावर्तकतयोपयुक्तस्य सर्पादेर्विषयस्य ज्ञानजन्यार्थक्रियायामप्रवेशात् नहि कुरूणां क्षेत्रे वसति, गुरूणां टीकां पठति इत्यादौ विशेषणस्यापि कारकत्वमस्ति किन्त्वतिप्रसक्तयोः क्षेत्रटीकयोर्व्यावृत्तिमात्रेण चरितार्थत्वमिति तदसत् एवमपि बाध्यस्य सर्पादेर्व्यावर्तकत्वस्यावश्याभ्युपगमनीयत्वात् व्यावृत्तिबुद्धिजनकत्वं हि व्यावर्तकत्वम् तत्रापि ज्ञानाभ्युपगमेन परिहारे व्यावर्तकोपादानेन प्रसङ्गतादवस्थ्यमिति तत्राह- तादृशमिति यादृशं सत्यसर्पोल्लेखि ज्ञानं, तादृशमित्यर्थः सत्यसर्पज्ञानं तावद्घटादिज्ञानाद्वयावृत्तमनुभूयते व्यावृत्तिश्च व्यावर्तक(धर्म)योगकृता सर्वत्रोपलब्धा नच विषयो व्यावर्तकः, तस्यातद्धर्मत्वात् सम्बद्धं हि व्यावर्तकं भवति अन्यथातिप्रसङ्गात् विषयसम्बन्धो व्यावर्तको ऽस्त्विति चेन्न तस्य संयोगादिरूपस्याभावात् अतः कश्चिज्ज्ञानगत एव धर्मो ऽभ्युपगन्तव्यः किञ्च विलक्षणसमाग्रीजन्मनोर्ज्ञानयोर्यथा परोक्षत्वापरोक्षत्वरूपो विशेषः विषयोपाधिना विनाभ्युपगम्यते, एवमपरोक्षज्ञाने ऽपि कथं स्वगतो विशेषो नाङ्गीकरणीयः अपि च सर्पज्ञानस्य विलक्षणार्थक्रिया न स्वगतेनातिशयेन विनोपपद्यते नहि देवदत्तसम्बन्धितामात्रेण कलमबीजं कलमबीजान्तरकार्यविलक्षणं कार्यमुपजनयति स चायं विशेषः सत्यसर्पज्ञाने समीचीनया सामग्षा जातः, मिथ्यासर्पज्ञाने त्वसमीचीनया इति न कश्चिद्विशेषः अतो विषयान्तर्भावमन्तरेण स्वगतेनैव विशेषेण सर्पादिज्ञानस्य भयादिजनकत्वान्न सर्पस्य किञ्चित्करत्वमिति तदेवं यत्राथर्क्रिया निश्चिता न तत्र मिथ्यात्वम्, यत्र तु मिथ्यात्वं न तत्रार्थक्रियेति न तर्कमूलव्याप्तेः क्वापि भङ्गः, इत्युपसंहरति- तदिति व्यास-(5) ... तत् सदेवार्थकारकम्
nyāyasudhā: evaśabdena sarpādikaṃ vyāvataryati satyapi sarpādau asati ca jñāne, bhayakampādyanutpatteḥ sati ca (tasmin) tadutpatterjñānakāryameva bhayakampādikaṃ na sarpakāryam tatkāryaṃ tu abhisarpaṇadaṃśanādikam maraṇamapi dhātuvyākulatānimittakam sā ca viṣadravyeṇeva bhayādināpi bhavatīti na bādhyasya(syāpi) sarpāderarthakriyākāritvam 4,427 nanu kiṃ jñānamātraṃ bhayādijanakaṃ kiṃvā viṣayāvacchinnam nādyaḥ ghaṭajñānasyāpi jñānatvena tadāpatteḥ dvitīye na tāvadviṣayo rajjvādiḥ rajjuriyamityādi jñānasyāpi bhayādihetutāpātāt sarpādiścedviśeṣaṇatayā tasyāpi bhayādihetutvaṃ prāptam 4,428 atra kaścidāha nāyaṃ doṣaḥ, jñānavyāvartakatayopayuktasya sarpāderviṣayasya jñānajanyārthakriyāyāmapraveśāt nahi kurūṇāṃ kṣetre vasati, gurūṇāṃ ṭīkāṃ paṭhati ityādau viśeṣaṇasyāpi kārakatvamasti kintvatiprasaktayoḥ kṣetraṭīkayorvyāvṛttimātreṇa caritārthatvamiti tadasat evamapi bādhyasya sarpādervyāvartakatvasyāvaśyābhyupagamanīyatvāt vyāvṛttibuddhijanakatvaṃ hi vyāvartakatvam tatrāpi jñānābhyupagamena parihāre vyāvartakopādānena prasaṅgatādavasthyamiti tatrāha- tādṛśamiti yādṛśaṃ satyasarpollekhi jñānaṃ, tādṛśamityarthaḥ satyasarpajñānaṃ tāvadghaṭādijñānādvayāvṛttamanubhūyate vyāvṛttiśca vyāvartaka(dharma)yogakṛtā sarvatropalabdhā naca viṣayo vyāvartakaḥ, tasyātaddharmatvāt sambaddhaṃ hi vyāvartakaṃ bhavati anyathātiprasaṅgāt viṣayasambandho vyāvartako 'stviti cenna tasya saṃyogādirūpasyābhāvāt ataḥ kaścijjñānagata eva dharmo 'bhyupagantavyaḥ kiñca vilakṣaṇasamāgrījanmanorjñānayoryathā parokṣatvāparokṣatvarūpo viśeṣaḥ viṣayopādhinā vinābhyupagamyate, evamaparokṣajñāne 'pi kathaṃ svagato viśeṣo nāṅgīkaraṇīyaḥ api ca sarpajñānasya vilakṣaṇārthakriyā na svagatenātiśayena vinopapadyate nahi devadattasambandhitāmātreṇa kalamabījaṃ kalamabījāntarakāryavilakṣaṇaṃ kāryamupajanayati sa cāyaṃ viśeṣaḥ satyasarpajñāne samīcīnayā sāmagṣā jātaḥ, mithyāsarpajñāne tvasamīcīnayā iti na kaścidviśeṣaḥ ato viṣayāntarbhāvamantareṇa svagatenaiva viśeṣeṇa sarpādijñānasya bhayādijanakatvānna sarpasya kiñcitkaratvamiti tadevaṃ yatrātharkriyā niścitā na tatra mithyātvam, yatra tu mithyātvaṃ na tatrārthakriyeti na tarkamūlavyāpteḥ kvāpi bhaṅgaḥ, ityupasaṃharati- taditi vyāsa-(5) ... tat sadevārthakārakam
1.4.89a
4,433 न्यायसुधा: नन्वर्थक्रियाकारित्वं यथा विपक्षान्मिथ्याभूताद्वयावृत्तम् एवं सपक्षाद्ब्रह्मणो ऽपि व्यावृत्तत्वादसाधारणम् नच ज्ञानस्य सत्यस्यार्थक्रियोक्तेति वाच्यम्, तस्यापि प्रपञ्चान्तर्भावेन विप्रतिपन्नत्वादित्यत आह- ब्रह्म त्विति ब्रह्म त्वर्थक्रियाकारि परतः स्वत एव वा अङ्गीकृतं हि तेनैव
4,433 nyāyasudhā: nanvarthakriyākāritvaṃ yathā vipakṣānmithyābhūtādvayāvṛttam evaṃ sapakṣādbrahmaṇo 'pi vyāvṛttatvādasādhāraṇam naca jñānasya satyasyārthakriyokteti vācyam, tasyāpi prapañcāntarbhāvena vipratipannatvādityata āha- brahma tviti brahma tvarthakriyākāri parataḥ svata eva vā aṅgīkṛtaṃ hi tenaiva
1.4.89d
-च् न्यायसुधा: तेन मायावादिनैव ब्रह्म प्रपञ्चादप्यतिशयेनार्थक्रियाकार्यमङ्गीकृतमेव हि जन्मादिसूत्रे जगत्कारणत्वेनोक्तत्वात् अतः सपक्षप्रवेशित्वान्नासाधारण्यं मन्तव्यम् ननु मयाङ्गीक्रियमाणं ब्रह्मणो ऽर्थक्रियाकारित्वं च न स्वाभाविकम् किन्तु परत एव मायायां तदाप(यत्तमि)तत इत्यङ्गीकारात् अतः कथमापादकस्य सपक्षप्रवेश इत्यत आह- परत इति अङ्गीकृतं तावदर्थक्रियाकारित्वं ब्रह्मणः, तत्स्वतः परतो वास्तु किमनेन प्रकृतानुपयुक्तेन नहि स्वतो ऽर्थक्रियाकारित्वमापादकत्वेनास्माभिरभिहितम्, परेण वा प्रस्तावितम् अन्यथा सामान्यतः प्रयुक्तस्य धूमादेर्विशेषाकारेण सपक्षाप्रवेशितयासाधारण्य(ण)स्य वक्तुं शक्यत्वेन तद्भङ्गः स्यात् 4,435 स्यादेतत् ब्रह्मणोऽर्थक्रियाकारित्वं परत इत्यस्य नायमर्थः दारुयन्त्रस्येव पराधीनम् इति, नापि कुलालस्येव प्रयोजनाद्यपेक्षमिति; किन्तु गगने मलिनतेव निष्क्रिया एव ब्रह्मणि मायासम्बन्धादर्थक्रिया(दि) अवभासत इति न चैवंविधेन सपक्षप्रवेशो भवत्यापादकस्येत्यत आह परतस्त्व इति ... परतस्त्वे नच प्रमा
-c nyāyasudhā: tena māyāvādinaiva brahma prapañcādapyatiśayenārthakriyākāryamaṅgīkṛtameva hi janmādisūtre jagatkāraṇatvenoktatvāt ataḥ sapakṣapraveśitvānnāsādhāraṇyaṃ mantavyam nanu mayāṅgīkriyamāṇaṃ brahmaṇo 'rthakriyākāritvaṃ ca na svābhāvikam kintu parata eva māyāyāṃ tadāpa(yattami)tata ityaṅgīkārāt ataḥ kathamāpādakasya sapakṣapraveśa ityata āha- parata iti aṅgīkṛtaṃ tāvadarthakriyākāritvaṃ brahmaṇaḥ, tatsvataḥ parato vāstu kimanena prakṛtānupayuktena nahi svato 'rthakriyākāritvamāpādakatvenāsmābhirabhihitam, pareṇa vā prastāvitam anyathā sāmānyataḥ prayuktasya dhūmāderviśeṣākāreṇa sapakṣāpraveśitayāsādhāraṇya(ṇa)sya vaktuṃ śakyatvena tadbhaṅgaḥ syāt 4,435 syādetat brahmaṇo'rthakriyākāritvaṃ parata ityasya nāyamarthaḥ dāruyantrasyeva parādhīnam iti, nāpi kulālasyeva prayojanādyapekṣamiti; kintu gagane malinateva niṣkriyā eva brahmaṇi māyāsambandhādarthakriyā(di) avabhāsata iti na caivaṃvidhena sapakṣapraveśo bhavatyāpādakasyetyata āha paratastva iti ... paratastve naca pramā
1.4.90
न्यायसुधा: ब्रह्मणोऽर्थक्रियाकारित्वस्येति शेषः परतस्त्वे निरूपितरूपे प्रमा प्रमाणम् 4,436 अयमत्राशयः ब्रह्मणो जगन्निर्माणाद्यर्थक्रिया प्रतीता न वा न चेत्कथं लक्षणत्वेनोच्यते कस्य च मायामयत्वमङ्गीक्रियते प्रतीतत्वे ऽपि न तावत्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् तदगोचरत्वात् अतः श्रुत्यैवेति वक्तव्यम् तथाच कथं मायिकत्वम् तत्किं श्रुतिप्रतीतं सर्वमेव सत्यम् अद्धा बाधकाभावे तु तथैव नचैवं ब्रह्मणो ऽर्थक्रियायाः परतस्त्वे प्रमाणमस्ति यद्बाधकं भवेत् बाधकाभावमात्रेण कथं सत्यार्थत्वमिति चेत् प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वादिति ब्रूमः परतस्त्वे च प्रामाण्यस्यानवस्थापातेन न प्रमा निश्चीयेत सन्ति"निष्फलं निष्क्रियमऽ; इत्यादिश्रुतयो बाधिका इति चेत् एवं श्रुतिबलेन परस्त्वे ऽर्थक्रियायाः स्वीकृते तदभिधात्री"स इदं सर्वमसृजतऽ; इत्यादिश्रुतिर्न प्रमा स्यात् प्रतिपादितार्थमिथ्यात्वातिरिक्तस्याप्रामाण्यस्याभावात् किञ्चाविशेषात्"निष्कलं निष्क्रियमऽ; इति श्रुतिरेतच्छतिविरोधात्परतस्त्वे न प्रमेति किं न स्यात् अन्यदुत्तरत्र वक्ष्याम इति 4,439 नन्वस्त्वबाध्यमेवार्थक्रियाकारि प्रपञ्चमप्यबाध्यमङ्गीकरोमि आत्यन्तिकाबाध्यत्वाभावे ऽपि प्राग्ब्रह्मात्मैक्यज्ञानादबाध्यत्वात् अतस्तदन्तर्गता श्रुतिरप्यमुख्यसत्यत्वात्साधिका भविष्यतीत्यत आह- अमुख्येति अमुख्यसत्यमानस्य साधकत्वे सदाऽवयोः न हि सम्प्रतिपत्तिः स्यादतस्तिष्ठतु सा प्रमा
nyāyasudhā: brahmaṇo'rthakriyākāritvasyeti śeṣaḥ paratastve nirūpitarūpe pramā pramāṇam 4,436 ayamatrāśayaḥ brahmaṇo jagannirmāṇādyarthakriyā pratītā na vā na cetkathaṃ lakṣaṇatvenocyate kasya ca māyāmayatvamaṅgīkriyate pratītatve 'pi na tāvatpratyakṣānumānābhyām tadagocaratvāt ataḥ śrutyaiveti vaktavyam tathāca kathaṃ māyikatvam tatkiṃ śrutipratītaṃ sarvameva satyam addhā bādhakābhāve tu tathaiva nacaivaṃ brahmaṇo 'rthakriyāyāḥ paratastve pramāṇamasti yadbādhakaṃ bhavet bādhakābhāvamātreṇa kathaṃ satyārthatvamiti cet prāmāṇyasya svatastvāditi brūmaḥ paratastve ca prāmāṇyasyānavasthāpātena na pramā niścīyeta santi"niṣphalaṃ niṣkriyam'; ityādiśrutayo bādhikā iti cet evaṃ śrutibalena parastve 'rthakriyāyāḥ svīkṛte tadabhidhātrī"sa idaṃ sarvamasṛjata'; ityādiśrutirna pramā syāt pratipāditārthamithyātvātiriktasyāprāmāṇyasyābhāvāt kiñcāviśeṣāt"niṣkalaṃ niṣkriyam'; iti śrutiretacchativirodhātparatastve na prameti kiṃ na syāt anyaduttaratra vakṣyāma iti 4,439 nanvastvabādhyamevārthakriyākāri prapañcamapyabādhyamaṅgīkaromi ātyantikābādhyatvābhāve 'pi prāgbrahmātmaikyajñānādabādhyatvāt atastadantargatā śrutirapyamukhyasatyatvātsādhikā bhaviṣyatītyata āha- amukhyeti amukhyasatyamānasya sādhakatve sadā'vayoḥ na hi sampratipattiḥ syādatastiṣṭhatu sā pramā
1.4.91ab
न्यायसुधा: सदा इत्य(नेन)स्य प्रमेयस्य प्रागेवोपपादितत्वमित्याचष्टे ततश्च पुनरुक्तिदोषः परिहृतो भवति तिष्ठतु न वक्तव्येति यावत् सा प्रमा ब्रह्मज्ञानबाध्यं प्रमाणमित्यर्थः यस्मात्सा श्रुतिरप्रमा तस्मात्तिष्ठत्विति वा प्रपञ्चमिथ्यात्वं हि तदथरः न चासौ ब्रह्मस्वरूपम् सोपाधिकत्वात् ततो ऽस्य बाध्यत्वमावश्यकम् बाध्यार्थं चाप्रमाणमिति प्रसिद्धमेव बाध्यार्थत्वे ऽपि प्राग्ब्रह्मज्ञानादबाध्यार्थत्वेन प्रामाण्यमस्त्वित्यत उक्तम्- अमुख्येति सत्यमबाध्यार्थम् नहि कालविलम्बेन बाधितार्थं प्रमाणं भवतीति वक्ष्यामः अस्त्वेवं स्वरूपतो विषयतश्चासत्यत्वात्साधकत्वेन विप्रतिपन्ना श्रुतिः, तथापि प्रपञ्चमिथ्यात्वसाधनाय तदुपन्यासः कुतो न कार्यः इत्यत आह- न हीति न हि विप्रतिपन्नेन शक्यं साधयितुं क्वचित्
nyāyasudhā: sadā itya(nena)sya prameyasya prāgevopapāditatvamityācaṣṭe tataśca punaruktidoṣaḥ parihṛto bhavati tiṣṭhatu na vaktavyeti yāvat sā pramā brahmajñānabādhyaṃ pramāṇamityarthaḥ yasmātsā śrutirapramā tasmāttiṣṭhatviti vā prapañcamithyātvaṃ hi tadatharḥ na cāsau brahmasvarūpam sopādhikatvāt tato 'sya bādhyatvamāvaśyakam bādhyārthaṃ cāpramāṇamiti prasiddhameva bādhyārthatve 'pi prāgbrahmajñānādabādhyārthatvena prāmāṇyamastvityata uktam- amukhyeti satyamabādhyārtham nahi kālavilambena bādhitārthaṃ pramāṇaṃ bhavatīti vakṣyāmaḥ astvevaṃ svarūpato viṣayataścāsatyatvātsādhakatvena vipratipannā śrutiḥ, tathāpi prapañcamithyātvasādhanāya tadupanyāsaḥ kuto na kāryaḥ ityata āha- na hīti na hi vipratipannena śakyaṃ sādhayituṃ kvacit
1.4.91c
न्यायसुधा: तथात्वे स्वरूपासिद्धकालातीतयोरप्युपन्यासः स्यात् आरोपमात्रस्य तत्रापि सुलभत्वादिति भावः 4,441 स्यादेतत् आस्तामियं प्रमाणसदसत्त्वचिन्ता प्रमाणेनैव प्रमेयसिद्धेः अन्यथा भवतामपि प्रपञ्चमिथ्यात्वनिराकरणे तत्सत्यत्वसाधने च प्रमाणाभावेन कथाभावप्रसङ्गात् युष्माभिरुपन्यस्यमानं प्रमाणं सत्यमसत्यं वा स्यात् न तावत्सत्यं मां प्रति वक्तुमुचितम् मया सत्यस्य साधकत्वानङ्गीकारात्, यत्सत्यं न तत्र क्रियाऽवेशः यत्र च क्रियाऽवेशो न तत्सत्यमिति नच वाच्यं साक्षिणः सत्यस्य साधकत्वं त्वयाङ्गीकृतमिति कथच्चित्सुखादौ तस्य शक्योपन्यासत्वे ऽपि बाह्यप्रपञ्चे तदयोगात् बाह्यप्रमाणविषयो ह्यसौ अन्यथान्धबधिराद्यभावप्रसङ्गात् स एव चात्र प्रकृत इति नाप्यसत्यं भवद्भिरनङ्गीकृतत्वादित्यत आह- साधकत्वमिति 4,442 साधकत्वं तु सत्यस्य साक्षिणो ह्यावयोर्द्वयोः सम्यक् सम्प्रतिपन्नं तन्न विवतर्ममतं भवेत्
nyāyasudhā: tathātve svarūpāsiddhakālātītayorapyupanyāsaḥ syāt āropamātrasya tatrāpi sulabhatvāditi bhāvaḥ 4,441 syādetat āstāmiyaṃ pramāṇasadasattvacintā pramāṇenaiva prameyasiddheḥ anyathā bhavatāmapi prapañcamithyātvanirākaraṇe tatsatyatvasādhane ca pramāṇābhāvena kathābhāvaprasaṅgāt yuṣmābhirupanyasyamānaṃ pramāṇaṃ satyamasatyaṃ vā syāt na tāvatsatyaṃ māṃ prati vaktumucitam mayā satyasya sādhakatvānaṅgīkārāt, yatsatyaṃ na tatra kriyā'veśaḥ yatra ca kriyā'veśo na tatsatyamiti naca vācyaṃ sākṣiṇaḥ satyasya sādhakatvaṃ tvayāṅgīkṛtamiti kathaccitsukhādau tasya śakyopanyāsatve 'pi bāhyaprapañce tadayogāt bāhyapramāṇaviṣayo hyasau anyathāndhabadhirādyabhāvaprasaṅgāt sa eva cātra prakṛta iti nāpyasatyaṃ bhavadbhiranaṅgīkṛtatvādityata āha- sādhakatvamiti 4,442 sādhakatvaṃ tu satyasya sākṣiṇo hyāvayordvayoḥ samyak sampratipannaṃ tanna vivatarmamataṃ bhavet
1.4.92
-f न्यायसुधा: सत्यस्य त्विति सम्बन्धः सम्यगिति मुख्यत एव, न त्वधिकरणसिद्धान्तत्वेन हिशब्दः, सर्वं वस्तु ज्ञाततयाज्ञाततया वा साक्षिचैतन्यस्य विषय एवेत्यादितत्प्रसिद्धिद्योतकः तदित्यव्ययम् तेन साक्षिणा विश्वविवर्तमतं न भवेत् निराकुर्म इति यावत् उपलक्षणं चैतत् विश्वस्य सत्यतामपि तेनैव साधयाम इत्यपि द्रष्टव्यम् तथाच वक्ष्यते 4,444 न कापि प्रमाणप्रमेयादिव्यवस्था मयाङ्गीकृता किन्तु परकीयरीत्यैव सर्वमुच्यते तत्कथं किमप्यनङ्गीकुर्वाणं मां प्रति साक्षिणः साधकत्वं त्वयाङ्गीकृतमित्युच्यत इत्यत आह- यदीति यदि नाङ्गीकृतं किञ्चिदनङ्गीकृततापि हि नाङ्गीकृतेति मूकः स्यादिति नास्मद्विवादिता
-f nyāyasudhā: satyasya tviti sambandhaḥ samyagiti mukhyata eva, na tvadhikaraṇasiddhāntatvena hiśabdaḥ, sarvaṃ vastu jñātatayājñātatayā vā sākṣicaitanyasya viṣaya evetyāditatprasiddhidyotakaḥ tadityavyayam tena sākṣiṇā viśvavivartamataṃ na bhavet nirākurma iti yāvat upalakṣaṇaṃ caitat viśvasya satyatāmapi tenaiva sādhayāma ityapi draṣṭavyam tathāca vakṣyate 4,444 na kāpi pramāṇaprameyādivyavasthā mayāṅgīkṛtā kintu parakīyarītyaiva sarvamucyate tatkathaṃ kimapyanaṅgīkurvāṇaṃ māṃ prati sākṣiṇaḥ sādhakatvaṃ tvayāṅgīkṛtamityucyata ityata āha- yadīti yadi nāṅgīkṛtaṃ kiñcidanaṅgīkṛtatāpi hi nāṅgīkṛteti mūkaḥ syāditi nāsmadvivāditā
1.4.93
न्यायसुधा: न विद्यते ऽङ्गीकृतमङ्गीकारो यस्येत्यनङ्गीकृतः तस्य भावो ऽनङ्गीकृतता अनङ्गीकारित्वमित्यर्थः इतिशब्दद्वयं हेतौ यदि परो ब्रूयान्मया किञ्चिन्नाङ्गीकृतमिति तदासौ वक्तव्यः सर्वथानङ्गीकृतत्वम् आत्मनस्त्वयाङ्गीकृतं न वा आद्ये(ऽपि) किञ्चिदपि नाङ्गीकृतमिति पक्षहानेः आत्मनो ऽनङ्गीकर्तृतापि नाङ्गीकृतेति द्वितीय एवाङ्गीकरणीयः तथाच असौ मूकः स्यात् अङ्गीकारानङ्गीकारोदासीनस्य मृतकस्येव वाक्यप्रवृत्तेरयुक्तत्वात् तथाच मौनमवलम्बमानस्य नास्मत्प्रतिवादितेति किमत्र वक्तव्यम् सत्यमेतत् वस्तुतस्तु वयं सर्वतो निवृत्ताः स्वतः सिद्धे चिदात्मनि ब्रह्मतत्वे केवले भारमवलम्ब्य चरितार्थाः सुखमास्महे ये तु स्वपरिकल्पितसाधनदूषणादिव्यवस्थया विचारमवतार्य तत्त्वं निर्णेतुमिच्छन्ति तान्प्रति ब्रूमो न साध्वीयं भवतां विचारव्यवस्थेति मैवम् एवमपि परकीयविचारव्यवस्थितेरसाधुत्वस्यावश्यमङ्गीकरणीयत्वात् अन्यथा तद्व्युत्पादनं व्यर्थं स्यात् अथ तन्मात्रमङ्गीकृत्य प्रमाणादिव्यवस्था नाङ्गीकृतेति मन्यसे तन्न प्रमाणादिना विना परव्यवस्थाया असाधुत्वस्य व्युत्पादयितुमशक्यत्वात् भवत्कल्पितव्यवस्थैव व्याहतत्वादसाध्वी भवद्वयवस्थेति ब्रूमो न पुनरत्र किमपि प्रमाणमङ्गीकुर्म इति चेन्न, यत्स्वाभ्युपगतव्यवस्थाविरुद्धं तदसाध्वित्यस्यापि प्रमाणस्याङ्गीकर्तव्यत्वात् एतदपि परेणाभ्युपगतमेवाश्रीयत इति चेत् न किं परकीयव्यवस्थाया असाधुत्वस्वयमवबुद्धय परं प्रति बोध्यते ऽनवबुद्धयैव वा द्वितीये विप्रलम्भकत्वं स्यात् विजिगीषुकथायामेवमेवेत चेत् न शिष्यस्यापि बोद्धयत्वात् आद्ये ऽस्मादन्यस्माद्वा प्रमाणात्स्वयं बोद्धव्यम् तत्कथं प्रमाणाद्यनङ्गीकर्तृत्वम् प्रमितिकरणत्वादिनोपादानस्यैव प्रमाणाद्यङ्गीकारित्वात् तस्मात् सत्त्वासत्त्वा(सत्यत्वासत्यत्वा)भ्युपगमोदासीनैः प्रमाणादिकमङ्गीकृत्योच्यत इति वक्तव्यम् तच्च प्रागेव निरस्तमिति 4,448 एवं विश्वस्य ब्रह्मविवर्तत्वं निराकृत्य तत्स(त्ता)त्यतायां प्रमाणमाह- विश्वमिति विश्वं सत्यं यच्चिकेत प्रघान्वस्य यथार्थतः इत्यादिश्रुतयः सर्वा विश्वसत्यत्ववाचकाः
nyāyasudhā: na vidyate 'ṅgīkṛtamaṅgīkāro yasyetyanaṅgīkṛtaḥ tasya bhāvo 'naṅgīkṛtatā anaṅgīkāritvamityarthaḥ itiśabdadvayaṃ hetau yadi paro brūyānmayā kiñcinnāṅgīkṛtamiti tadāsau vaktavyaḥ sarvathānaṅgīkṛtatvam ātmanastvayāṅgīkṛtaṃ na vā ādye('pi) kiñcidapi nāṅgīkṛtamiti pakṣahāneḥ ātmano 'naṅgīkartṛtāpi nāṅgīkṛteti dvitīya evāṅgīkaraṇīyaḥ tathāca asau mūkaḥ syāt aṅgīkārānaṅgīkārodāsīnasya mṛtakasyeva vākyapravṛtterayuktatvāt tathāca maunamavalambamānasya nāsmatprativāditeti kimatra vaktavyam satyametat vastutastu vayaṃ sarvato nivṛttāḥ svataḥ siddhe cidātmani brahmatatve kevale bhāramavalambya caritārthāḥ sukhamāsmahe ye tu svaparikalpitasādhanadūṣaṇādivyavasthayā vicāramavatārya tattvaṃ nirṇetumicchanti tānprati brūmo na sādhvīyaṃ bhavatāṃ vicāravyavastheti maivam evamapi parakīyavicāravyavasthiterasādhutvasyāvaśyamaṅgīkaraṇīyatvāt anyathā tadvyutpādanaṃ vyarthaṃ syāt atha tanmātramaṅgīkṛtya pramāṇādivyavasthā nāṅgīkṛteti manyase tanna pramāṇādinā vinā paravyavasthāyā asādhutvasya vyutpādayitumaśakyatvāt bhavatkalpitavyavasthaiva vyāhatatvādasādhvī bhavadvayavastheti brūmo na punaratra kimapi pramāṇamaṅgīkurma iti cenna, yatsvābhyupagatavyavasthāviruddhaṃ tadasādhvityasyāpi pramāṇasyāṅgīkartavyatvāt etadapi pareṇābhyupagatamevāśrīyata iti cet na kiṃ parakīyavyavasthāyā asādhutvasvayamavabuddhaya paraṃ prati bodhyate 'navabuddhayaiva vā dvitīye vipralambhakatvaṃ syāt vijigīṣukathāyāmevameveta cet na śiṣyasyāpi boddhayatvāt ādye 'smādanyasmādvā pramāṇātsvayaṃ boddhavyam tatkathaṃ pramāṇādyanaṅgīkartṛtvam pramitikaraṇatvādinopādānasyaiva pramāṇādyaṅgīkāritvāt tasmāt sattvāsattvā(satyatvāsatyatvā)bhyupagamodāsīnaiḥ pramāṇādikamaṅgīkṛtyocyata iti vaktavyam tacca prāgeva nirastamiti 4,448 evaṃ viśvasya brahmavivartatvaṃ nirākṛtya tatsa(ttā)tyatāyāṃ pramāṇamāha- viśvamiti viśvaṃ satyaṃ yacciketa praghānvasya yathārthataḥ ityādiśrutayaḥ sarvā viśvasatyatvavācakāḥ
1.4.94ab
4,448f. न्यायसुधा: यथार्थत इत्यनेन"कविर्मनीषीऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते व्यावहारिकसत्यतापराः श्रुतय इति चेन्न "तत्सत्यमऽ; इत्यस्या अपि तथात्वप्रसङ्गात् श्रुत्यन्तरविरोधादिति चेदत्रापि"असदेवेदमऽ; इति श्रुतिविरोधात् अपुरुषार्थत्वान्न प्रपञ्चसत्यतायां तात्पर्यमिति चेन्न सत्यजगन्निर्मातृत्वादिपारमेश्वरमाहात्म्यज्ञानस्यैव पुरुषार्थहेतु(प्रयोजन)त्वात् निष्प्रपञ्चात्मज्ञानसाध्याद्वितीयतापत्तिरुपपुरुषार्थविरुद्धं प्रपञ्चसत्यत्वमिति चेत् तर्हि ब्रह्मसत्यत्वमपि शून्यपरिभावनालभ्यशून्यतापत्तिलक्षणमोक्षविरुद्धमिति समानम् तत् प्रमाणाननुगुणमिति चेत् सममेतदपीति वक्ष्यामः अनुमानमपि प्रपञ्चसत्यतायामथर्क्रियाकारित्वं द्रष्टव्यम् प्रागुक्ततर्कोपपादनेनैव अस्योपपादित्वादिति 4,452 एवमागमानुमानाभ्यां सिद्धे विश्वसत्यत्वे प्रत्यक्षमप्याह- सत्यत्वमिति सत्यत्वं गगनादेश्च साक्षिप्रत्यक्षसाधितम्
4,448f. nyāyasudhā: yathārthata ityanena"kavirmanīṣī'; iti śrutimupādatte vyāvahārikasatyatāparāḥ śrutaya iti cenna "tatsatyam'; ityasyā api tathātvaprasaṅgāt śrutyantaravirodhāditi cedatrāpi"asadevedam'; iti śrutivirodhāt apuruṣārthatvānna prapañcasatyatāyāṃ tātparyamiti cenna satyajagannirmātṛtvādipārameśvaramāhātmyajñānasyaiva puruṣārthahetu(prayojana)tvāt niṣprapañcātmajñānasādhyādvitīyatāpattirupapuruṣārthaviruddhaṃ prapañcasatyatvamiti cet tarhi brahmasatyatvamapi śūnyaparibhāvanālabhyaśūnyatāpattilakṣaṇamokṣaviruddhamiti samānam tat pramāṇānanuguṇamiti cet samametadapīti vakṣyāmaḥ anumānamapi prapañcasatyatāyāmatharkriyākāritvaṃ draṣṭavyam prāguktatarkopapādanenaiva asyopapāditvāditi 4,452 evamāgamānumānābhyāṃ siddhe viśvasatyatve pratyakṣamapyāha- satyatvamiti satyatvaṃ gaganādeśca sākṣipratyakṣasādhitam
Adhyāya 1 (cont. 33)
1.4.94cd
न्यायसुधा: चशब्दः प्रमाणसमुच्चये न केवलमान्तरस्य सुखादेः किन्तु बाह्यस्य गगनादेश्चेति वा तत्रापि कालगगनदिगादयः साक्षात्साक्षिसिद्धसत्यत्वाः स्तम्भकुम्भादयस्तु वक्ष्यमाणेन प्रकारेणेति ज्ञापयितुं गगनादेरित्युक्तम् अन्यथा विश्वस्य प्रकृतत्वात्तदेवात्रानुवर्तिष्यते किमनेन साक्षीत्येवोक्ते साक्षिणो ऽप्रामाण्यात् प्रामाण्ये वा प्रमाणत्रित्वभङ्गात् न विश्वसत्यत्वं प्रमितमिति शङ्का स्यात् तन्निवृत्त्यर्थं प्रत्यक्षेत्युक्तम् तथाच वक्ष्यते प्रत्यक्षेत्येवोक्ते अतीन्द्रियार्थसत्यतायां न प्रमाणमुक्तं स्यात् नच साक्षिरा विना बाह्यप्रत्यक्षमात्रेणैन्द्रियकाणामपि सत्यता सिद्धयतीत्यतः साक्षीत्युक्तम् उभयवादिसिद्धं प्रमाणमस्मत्पक्षे ऽस्तीत्युक्तेनैव अस्यार्थस्य लब्धत्वात्साधितमित्याह तथापि तदुपपादनाय पुनुरुपन्यासः 4,455 केचिदिह विहङ्गमः पततीति चक्षुर्व्यापारानन्तरं प्रतिभासनादाकाशादेः(दीनां) चाक्षुषतामास्थिषत तदनुपपन्नम् रूपरहितद्रव्यत्वेन चाक्षुषतासामग्रीवैकल्यात् अन्यथाऽत्मपवनयोरपि तत्प्रसङ्गात् कथं तर्ह्येष प्रतिभास इति चेत् साक्षिसिद्धाकाशादिसम्बन्धितयेति ब्रूमः दृष्टो हि प्रमाणान्तरोपनीतेनापि सुरभि चन्दनमित्यादिविशिष्टप्रत्ययः परेषां च इह भूतले घटाभाव इति 4,459 अपर आह आलोकमण्डलमाश्रित्यायं प्रत्यय इति तदसत् इहालोक इत्यपि प्रत्ययदर्शनात् सो ऽपि तदवयानाश्रित्येति चेन्न लौकिकानामवयवाश्रयतयावयविबुद्धेरभावात् नहि ते हस्तादिषु शरीरमिति व्यवहरन्ति किन्तु तदात्मकतयैव किञ्चैवमपि नेहालोक इतीहालोकत्र्यणुकमिति च प्रत्ययो दुःसम्पादः प्रमाणान्तोपनीतावयवमाश्रित्येति चेत् एवं तर्हि तथाभूतमाकाशादिकमेवाश्रित्य"इह पक्षीऽ; इत्यादिप्रत्ययः कुतो न समर्थनीयः तथाच लौकिकानुभवो ऽप्यनुसृतः स्यात् तथाप्यनुमानवेद्यमाकाशमस्त्विति चेन्न लिङ्गाभावात् 4,462 अथ मतम् "शब्दस्तावत्प्रत्यक्षसिद्धः स च गुणः सामान्यवत्त्वे सत्यस्मादादिबाह्यैकेन्द्रियग्राह्यत्वाद्रूपवत् इति गुणत्वात् द्रव्याश्रितस्तद्वदेवऽ; इति सामान्यतो द्रव्यसिद्धेः (द्रव्यसिद्धौ) (द्रव्ये सिद्धे)"शब्दो न स्पर्शवद्विशेषगुणः प्रत्यक्षत्वे सत्यकारणगुणपूर्वकत्वात्, अयावद्द्रव्यभावित्वात् सुखादिवत् स्पर्शव(द्विशेषगुण)त्वे तदनुपलम्भप्रसङ्गः शब्दो हि श्रोत्रेण प्राप्तो वा गृह्यते ऽप्राप्तो वा अप्राप्तग्रहणे ऽतिप्रसङ्गः प्राप्तिस्तु शब्दश्रवसोर्न सम्भवति सा हि न तावच्छ्रोत्रस्य गमनेन सम्भवति तस्यामूतर्स्य गत्यभा(तेरसम्भ)वात् नापि शब्दस्यागमनेन स हि न तावच्छङ्खादिकमाश्रयं परित्यज्यागन्तुमलम् गुणत्वात् नापि शङ्खाद्यागमनेन श्रोत्र(स्य)प्रत्यासत्तिः तदनुपलम्भात् नच शब्दान्तरोत्पादपरम्परया गुणस्य स्वाश्रये स्वाश्रयाश्रिते वा गुणे ऽसमवायिकारणत्वात् नच शङ्खश्रवसोर्मध्ये शङ्खो वा तदारब्धद्रव्यं वास्ति तस्माच्छङ्खादिनिमित्तान्यपहायाश्रयान्तरे वर्तमानो वीचीतरङ्गन्यायेन कर्णशष्कुली(ग)मन्तमाकाशदेशमापन्न उपलभ्यते नान्यथेति स्थितम् नाप्यात्मगुणः बाह्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वादात्मान्तरग्राह्यत्वादात्मन्यसमवायात् अहङ्कारेण विभक्तस्य ग्रहणादूपादिवत् न विक्कालमनसां (गुणः), प्रत्यक्षत्वाद्विशेषगुणत्वाच्चऽ; इति प्रसक्तप्रतिषेधे परिशेषादेभ्यो ऽतिरिक्तं द्रव्यं सिद्धयति तदाकाशमिति तदयं प्रमाणार्थः शब्दो ऽष्यद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितः तद्वृत्तौ बाधकोपपन्नत्वे सति गुणत्वाद्रूपत्वादिति तदिदमयुक्तं जातिबधिराणामाकाश(शादि)प्रतिभासानुपपत्तिप्रसङ्गात् ततश्चेहालोको नास्तीति प्रतीतिर्न स्यात् मूर्तावकाशेन तेषामाकाशानुमानमिति चेन्न मूर्तान्तराभावेनान्यथासिद्धत्वात् मर्ताभावस्याधिकरणेन भाव्यमिति चेत् सत्यम् तथापि तस्याप्रतीतावाश्रयासिद्धेः प्रतीतौ च साधिकरणस्यैव प्रतीतत्वादनुमानानवकाशः 4,471 किञ्च शब्दो वर्णात्मा वा पक्षो ध्वनिरूपो वा नाद्यः तस्य गुणत्वासिद्धेः न चोक्तानुमानात्तत्सिद्धिः घटादीनामेकेन्द्रियग्राह्यत्वाभावे ऽपि आत्मनस्तथात्ववद् द्रव्यस्यैव सतो बाह्यैकेन्द्रियग्राह्यत्वे ऽपि विरोधाभावात् यदि (शब्दो) द्रव्यं स्यात् बाह्येन्द्रियग्राह्यो न स्यात् निरवयवद्रव्यस्य बाह्येन्द्रियाग्राह्यत्वेन प्रतिबन्धादिति चेत्(न) निरवयवस्यापीन्द्रियग्राह्यत्ववद्बाह्येन्द्रियग्राह्यत्वे(ऽपि) बाधकाभावेन प्रतिबन्धानिश्चयात् द्वितीये त्वाश्रयद्रव्यसिद्धावपि नाकाशसिद्धिः पृथिव्यादिगुणत्वोपपत्तेः प्रत्यक्षत्वे सत्यकारणगुणपूर्वकत्वायावद्द्रव्यभावित्वयोः पिठरपाकपक्षे तद्गतरूपादिना व्यभिचारात् प्रत्यक्षत्वे सतीति च किमर्थं वक्तव्यम् पार्थिवपरमाणुरूपादि(व्यावृत्त्य)परिहारार्थमिति चेत्, कुतस्तत्परिहरणीयम् प्रमितत्वादिति चेत् तर्हि शब्दस्यापि शङ्खाद्याश्रयतया प्रमितत्वाद्वयाप्तिग्रहणसमये तद्वयवच्छेदार्थं (अपि) विशेषणमुपादेयमेव नच स्पर्शवद्विशेषगुणत्वे बाधकं पश्यामः अनुपलब्धिस्तु न प्रसज्यते चक्षुष इव श्रोत्रस्य गत्या सन्निकर्षोपपत्तेः अमूर्तस्य तदनुपपत्तिस्तु आकाशसिद्धयुत्तरकालीनैव श्रोत्रस्य चक्षुष इव गत्वाग्राहित्वे शब्दे दिक्संशयो न स्यादिति चेत् अगत्वाग्राहित्वे दिङ्निश्चयो ऽपि न स्यात् संशयादपि निश्चयो महीयान् (गरीयान्) शङ्खाद्यवयवागमनेन वा सन्निकर्षोपपत्तिः न चोक्तदोषः घ्राणगन्धसन्निकर्षतुल्ययोगक्षेमत्वात् 4,477 किञ्च वायुगुणत्वे हेतुद्वयमसिद्धम् तर्कश्चानुपपन्नः नैवं युक्तम् श्रोत्रस्य प्रअतिनियतार्थग्राहकत्वेन बहिरिन्द्रियत्वात् बहिरिन्द्रियस्य ग्राह्यसजातीयविशेषगुणवत्त्वनियमात् शब्दस्य वायवीयत्वे श्रोत्रस्यापि तथात्वप्रसङ्गादिति चेन्न "प्रतिनियतार्थग्राहकःऽ; शब्दस्येन्द्रियान्तराग्राह्यग्राहकार्थत्वे मनसि व्यभिचारात् इन्द्रियान्तराग्राह्यस्यैव ग्राहकमित्यभिप्राये सत्तादिग्राहकत्वेनासिद्धिः बहिरिन्द्रियत्वे ऽपि न ग्राह्यसजातीयविशेषगुणवत्त्वनियमः स्नेहग्राहके चक्षुषि व्यभिचारात् श्रोत्रस्य वायवीयत्वे ऽपि न बाधकं पश्यामः सामग्रीभेदेन प्रतिनियतार्थत्वोपपत्तेः घ्राणादीनामप्येवमेकप्रकृतित्वं स्यादिति चेत् अस्तु बाध(क)सद्भावे तु तत एवान्या गतिर्भविष्यति शब्दो न वायवीयः विशेषगुणत्वे सति त्वगिन्द्रियावेद्यत्वाद्गन्धवदिति चेन्न विपक्षे बाधकाभावात् अन्यथा पाकजरूपादयो ऽपि न पार्थिवाः, घ्राणावेद्यत्वात् शब्दवदि(ति)त्यपि स्यात् 4,482 किञ्चात्मगुणः कस्मान्न स्यात् धर्मादीनामप्रत्यक्षत्वेऽपि सुखादीनां प्रत्यक्षत्ववदस्य बाह्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वोपपत्तेः अन्यथा प्रत्यक्षत्वोनाष्टद्रव्यातितिक्तगुणोऽपि न स्यात् तत्सिद्धौ बाधः असिद्धावप्रसिद्धविशेषणतेति चेन्न परिशेषानुमानेऽपि साम्यात् आत्मान्तरग्राह्यत्वस्य च कोऽर्थः अकेनप्रतिपत्तृसाधारणत्वमिति चेन्न सन्धिग्धासिद्धेः सन्तानानुमानेन मूलप्रत्यभिज्ञानन्नैष दोष इति चेत्तर्हि सुखादीनामप्यनुमानेनानेकप्रतिपत्तृसाधारण्ये(णत्वे)नानैकान्तिकत्वं स्यात् आत्मसमवेतस्यैव वीचीतरङ्गन्यायेन मूलप्रत्यभिज्ञानोपपत्तौ विपक्षे बाधकाभावाच् च 4,485f. अपर आह ग्राहकस्थत्वेनाग्रहणमात्मान्तरग्राह्यमिति तदसिद्धम् आत्मन्यसमवायात्तत्सिद्धिरिति चेन्न तस्याप्यसिद्धेः अहङ्कारेण विभक्तस्य ग्रहणात्तत्सिद्धिरिति चेन्न पादे मे सुखं शिरसि मे दुःखं मनो मे दुःखितमिति दर्शनात्सुखादिषु व्यभिचारात् ग्रहणं प्रमितिरिति चेन्न सन्दिग्धासिद्धत्वात् कालादिगुणो वा किं न स्यात् प्रत्यक्षत्वादिति चेन्न स्पर्शस्यापि प्रत्यक्षत्वेन अवायवीयत्वप्रसङ्गात् कालादीनां विशेषगुणवत्त्वे बाधकाभावात् तद्विरहिततयैव तत्सि(द्धिरि)द्धेर्नेति चेन्न अन्यथा तत्सिद्धेर्वक्ष्यमाणत्वात् 4,487 किञ्चात्र सर्वत्र साहचर्यदर्शने सङ्कोच एव द्रव्यान्तरकल्पनाया लघीयान् परिशेषानुमानं त्वष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याप्रसिद्धविशेषणम् प्रसिद्धौ चानुमानवैयर्थ्यम् अष्टद्रव्यातिरिक्ताश्रित इत्येव साधने गुणादिवृत्तिसामान्यादपि व्यावृत्तत्वेनासाधारणता स्यात् शब्दाश्रयः इतरेभ्यो भिद्यते शब्दाश्रयत्वात् व्यतिरेकेण पृथिवीवत् इति प्रयोग इति चेत्(न) पृथिव्यादिप्रतियोगिकानेकभेदानां प्रत्येकं साधने ऽबादीनां सपक्षत्वेन तत्रावृत्तेरसाधारण्यात् समुदितसाधने पुरनप्रसिद्धविशेषणत्वात् अभावस्य साध्यत्वादभावाभावस्य च भावत्वेन प्रतियोग्यनपेक्षतया व्याप्तिग्रहणसम्भवान्न दोष इति चेन्न तथापि प्रतिषेधमुखेन प्रतीतेरनिवारणात् शब्दाश्रयो नेतरेभ्यो भिद्यते प्रमेयत्वाद्घटवदिति सत्प्रतिपक्षत्वाच्च सर्वप्रतियोगिकैकभेदसाधने तु प्रमाणबाधश्चाधिकः प्रतियोगिभेदेन भेदभेदस्यापि दर्शनादिति 4,492 अस्तु वा शब्दगुणकाकाशसिद्धिरनुमानात् तथाप्यव्याकृताकाशसिद्धिः साक्षिणैव तत्साधकलिङ्गाभावात् आकाशद्वैतं च वियदधिकरणे वक्ष्यते जातिबधिराणामप्याकाशप्रतीतेर्नागमो ऽपि तत्र प्रमाणमिति साक्षिसिद्धमेव गगनम् तद्भागा एव दिशो न द्रव्यान्तरमिति तासामपि साक्षिवेद्य(सिद्ध)तैव अन्यत्स्वावसरे वक्ष्यामः 4,493 (ननु) अस्तु गगनादिकं साक्षिसिद्धम् न तावता तस्य त्रैकालिकबाधवैधुर्यलक्षणं सत्त्वं सिद्धयति, प्रतीतस्यापि शुक्तिरजतादेः बाधदर्शनात्, इत्यत आह- साक्षिसिद्धस्येति साक्षिसिद्धस्य न क्वापि बाध्यत्वं तददोषतः
nyāyasudhā: caśabdaḥ pramāṇasamuccaye na kevalamāntarasya sukhādeḥ kintu bāhyasya gaganādeśceti vā tatrāpi kālagaganadigādayaḥ sākṣātsākṣisiddhasatyatvāḥ stambhakumbhādayastu vakṣyamāṇena prakāreṇeti jñāpayituṃ gaganāderityuktam anyathā viśvasya prakṛtatvāttadevātrānuvartiṣyate kimanena sākṣītyevokte sākṣiṇo 'prāmāṇyāt prāmāṇye vā pramāṇatritvabhaṅgāt na viśvasatyatvaṃ pramitamiti śaṅkā syāt tannivṛttyarthaṃ pratyakṣetyuktam tathāca vakṣyate pratyakṣetyevokte atīndriyārthasatyatāyāṃ na pramāṇamuktaṃ syāt naca sākṣirā vinā bāhyapratyakṣamātreṇaindriyakāṇāmapi satyatā siddhayatītyataḥ sākṣītyuktam ubhayavādisiddhaṃ pramāṇamasmatpakṣe 'stītyuktenaiva asyārthasya labdhatvātsādhitamityāha tathāpi tadupapādanāya punurupanyāsaḥ 4,455 kecidiha vihaṅgamaḥ patatīti cakṣurvyāpārānantaraṃ pratibhāsanādākāśādeḥ(dīnāṃ) cākṣuṣatāmāsthiṣata tadanupapannam rūparahitadravyatvena cākṣuṣatāsāmagrīvaikalyāt anyathā'tmapavanayorapi tatprasaṅgāt kathaṃ tarhyeṣa pratibhāsa iti cet sākṣisiddhākāśādisambandhitayeti brūmaḥ dṛṣṭo hi pramāṇāntaropanītenāpi surabhi candanamityādiviśiṣṭapratyayaḥ pareṣāṃ ca iha bhūtale ghaṭābhāva iti 4,459 apara āha ālokamaṇḍalamāśrityāyaṃ pratyaya iti tadasat ihāloka ityapi pratyayadarśanāt so 'pi tadavayānāśrityeti cenna laukikānāmavayavāśrayatayāvayavibuddherabhāvāt nahi te hastādiṣu śarīramiti vyavaharanti kintu tadātmakatayaiva kiñcaivamapi nehāloka itīhālokatryaṇukamiti ca pratyayo duḥsampādaḥ pramāṇāntopanītāvayavamāśrityeti cet evaṃ tarhi tathābhūtamākāśādikamevāśritya"iha pakṣī'; ityādipratyayaḥ kuto na samarthanīyaḥ tathāca laukikānubhavo 'pyanusṛtaḥ syāt tathāpyanumānavedyamākāśamastviti cenna liṅgābhāvāt 4,462 atha matam "śabdastāvatpratyakṣasiddhaḥ sa ca guṇaḥ sāmānyavattve satyasmādādibāhyaikendriyagrāhyatvādrūpavat iti guṇatvāt dravyāśritastadvadeva'; iti sāmānyato dravyasiddheḥ (dravyasiddhau) (dravye siddhe)"śabdo na sparśavadviśeṣaguṇaḥ pratyakṣatve satyakāraṇaguṇapūrvakatvāt, ayāvaddravyabhāvitvāt sukhādivat sparśava(dviśeṣaguṇa)tve tadanupalambhaprasaṅgaḥ śabdo hi śrotreṇa prāpto vā gṛhyate 'prāpto vā aprāptagrahaṇe 'tiprasaṅgaḥ prāptistu śabdaśravasorna sambhavati sā hi na tāvacchrotrasya gamanena sambhavati tasyāmūtarsya gatyabhā(terasambha)vāt nāpi śabdasyāgamanena sa hi na tāvacchaṅkhādikamāśrayaṃ parityajyāgantumalam guṇatvāt nāpi śaṅkhādyāgamanena śrotra(sya)pratyāsattiḥ tadanupalambhāt naca śabdāntarotpādaparamparayā guṇasya svāśraye svāśrayāśrite vā guṇe 'samavāyikāraṇatvāt naca śaṅkhaśravasormadhye śaṅkho vā tadārabdhadravyaṃ vāsti tasmācchaṅkhādinimittānyapahāyāśrayāntare vartamāno vīcītaraṅganyāyena karṇaśaṣkulī(ga)mantamākāśadeśamāpanna upalabhyate nānyatheti sthitam nāpyātmaguṇaḥ bāhyendriyapratyakṣatvādātmāntaragrāhyatvādātmanyasamavāyāt ahaṅkāreṇa vibhaktasya grahaṇādūpādivat na vikkālamanasāṃ (guṇaḥ), pratyakṣatvādviśeṣaguṇatvācca'; iti prasaktapratiṣedhe pariśeṣādebhyo 'tiriktaṃ dravyaṃ siddhayati tadākāśamiti tadayaṃ pramāṇārthaḥ śabdo 'ṣyadravyātiriktadravyāśritaḥ tadvṛttau bādhakopapannatve sati guṇatvādrūpatvāditi tadidamayuktaṃ jātibadhirāṇāmākāśa(śādi)pratibhāsānupapattiprasaṅgāt tataścehāloko nāstīti pratītirna syāt mūrtāvakāśena teṣāmākāśānumānamiti cenna mūrtāntarābhāvenānyathāsiddhatvāt martābhāvasyādhikaraṇena bhāvyamiti cet satyam tathāpi tasyāpratītāvāśrayāsiddheḥ pratītau ca sādhikaraṇasyaiva pratītatvādanumānānavakāśaḥ 4,471 kiñca śabdo varṇātmā vā pakṣo dhvanirūpo vā nādyaḥ tasya guṇatvāsiddheḥ na coktānumānāttatsiddhiḥ ghaṭādīnāmekendriyagrāhyatvābhāve 'pi ātmanastathātvavad dravyasyaiva sato bāhyaikendriyagrāhyatve 'pi virodhābhāvāt yadi (śabdo) dravyaṃ syāt bāhyendriyagrāhyo na syāt niravayavadravyasya bāhyendriyāgrāhyatvena pratibandhāditi cet(na) niravayavasyāpīndriyagrāhyatvavadbāhyendriyagrāhyatve('pi) bādhakābhāvena pratibandhāniścayāt dvitīye tvāśrayadravyasiddhāvapi nākāśasiddhiḥ pṛthivyādiguṇatvopapatteḥ pratyakṣatve satyakāraṇaguṇapūrvakatvāyāvaddravyabhāvitvayoḥ piṭharapākapakṣe tadgatarūpādinā vyabhicārāt pratyakṣatve satīti ca kimarthaṃ vaktavyam pārthivaparamāṇurūpādi(vyāvṛttya)parihārārthamiti cet, kutastatpariharaṇīyam pramitatvāditi cet tarhi śabdasyāpi śaṅkhādyāśrayatayā pramitatvādvayāptigrahaṇasamaye tadvayavacchedārthaṃ (api) viśeṣaṇamupādeyameva naca sparśavadviśeṣaguṇatve bādhakaṃ paśyāmaḥ anupalabdhistu na prasajyate cakṣuṣa iva śrotrasya gatyā sannikarṣopapatteḥ amūrtasya tadanupapattistu ākāśasiddhayuttarakālīnaiva śrotrasya cakṣuṣa iva gatvāgrāhitve śabde diksaṃśayo na syāditi cet agatvāgrāhitve diṅniścayo 'pi na syāt saṃśayādapi niścayo mahīyān (garīyān) śaṅkhādyavayavāgamanena vā sannikarṣopapattiḥ na coktadoṣaḥ ghrāṇagandhasannikarṣatulyayogakṣematvāt 4,477 kiñca vāyuguṇatve hetudvayamasiddham tarkaścānupapannaḥ naivaṃ yuktam śrotrasya praatiniyatārthagrāhakatvena bahirindriyatvāt bahirindriyasya grāhyasajātīyaviśeṣaguṇavattvaniyamāt śabdasya vāyavīyatve śrotrasyāpi tathātvaprasaṅgāditi cenna "pratiniyatārthagrāhakaḥ'; śabdasyendriyāntarāgrāhyagrāhakārthatve manasi vyabhicārāt indriyāntarāgrāhyasyaiva grāhakamityabhiprāye sattādigrāhakatvenāsiddhiḥ bahirindriyatve 'pi na grāhyasajātīyaviśeṣaguṇavattvaniyamaḥ snehagrāhake cakṣuṣi vyabhicārāt śrotrasya vāyavīyatve 'pi na bādhakaṃ paśyāmaḥ sāmagrībhedena pratiniyatārthatvopapatteḥ ghrāṇādīnāmapyevamekaprakṛtitvaṃ syāditi cet astu bādha(ka)sadbhāve tu tata evānyā gatirbhaviṣyati śabdo na vāyavīyaḥ viśeṣaguṇatve sati tvagindriyāvedyatvādgandhavaditi cenna vipakṣe bādhakābhāvāt anyathā pākajarūpādayo 'pi na pārthivāḥ, ghrāṇāvedyatvāt śabdavadi(ti)tyapi syāt 4,482 kiñcātmaguṇaḥ kasmānna syāt dharmādīnāmapratyakṣatve'pi sukhādīnāṃ pratyakṣatvavadasya bāhyendriyapratyakṣatvopapatteḥ anyathā pratyakṣatvonāṣṭadravyātitiktaguṇo'pi na syāt tatsiddhau bādhaḥ asiddhāvaprasiddhaviśeṣaṇateti cenna pariśeṣānumāne'pi sāmyāt ātmāntaragrāhyatvasya ca ko'rthaḥ akenapratipattṛsādhāraṇatvamiti cenna sandhigdhāsiddheḥ santānānumānena mūlapratyabhijñānannaiṣa doṣa iti cettarhi sukhādīnāmapyanumānenānekapratipattṛsādhāraṇye(ṇatve)nānaikāntikatvaṃ syāt ātmasamavetasyaiva vīcītaraṅganyāyena mūlapratyabhijñānopapattau vipakṣe bādhakābhāvāc ca 4,485f. apara āha grāhakasthatvenāgrahaṇamātmāntaragrāhyamiti tadasiddham ātmanyasamavāyāttatsiddhiriti cenna tasyāpyasiddheḥ ahaṅkāreṇa vibhaktasya grahaṇāttatsiddhiriti cenna pāde me sukhaṃ śirasi me duḥkhaṃ mano me duḥkhitamiti darśanātsukhādiṣu vyabhicārāt grahaṇaṃ pramitiriti cenna sandigdhāsiddhatvāt kālādiguṇo vā kiṃ na syāt pratyakṣatvāditi cenna sparśasyāpi pratyakṣatvena avāyavīyatvaprasaṅgāt kālādīnāṃ viśeṣaguṇavattve bādhakābhāvāt tadvirahitatayaiva tatsi(ddhiri)ddherneti cenna anyathā tatsiddhervakṣyamāṇatvāt 4,487 kiñcātra sarvatra sāhacaryadarśane saṅkoca eva dravyāntarakalpanāyā laghīyān pariśeṣānumānaṃ tvaṣṭadravyātiriktadravyāprasiddhaviśeṣaṇam prasiddhau cānumānavaiyarthyam aṣṭadravyātiriktāśrita ityeva sādhane guṇādivṛttisāmānyādapi vyāvṛttatvenāsādhāraṇatā syāt śabdāśrayaḥ itarebhyo bhidyate śabdāśrayatvāt vyatirekeṇa pṛthivīvat iti prayoga iti cet(na) pṛthivyādipratiyogikānekabhedānāṃ pratyekaṃ sādhane 'bādīnāṃ sapakṣatvena tatrāvṛtterasādhāraṇyāt samuditasādhane puranaprasiddhaviśeṣaṇatvāt abhāvasya sādhyatvādabhāvābhāvasya ca bhāvatvena pratiyogyanapekṣatayā vyāptigrahaṇasambhavānna doṣa iti cenna tathāpi pratiṣedhamukhena pratīteranivāraṇāt śabdāśrayo netarebhyo bhidyate prameyatvādghaṭavaditi satpratipakṣatvācca sarvapratiyogikaikabhedasādhane tu pramāṇabādhaścādhikaḥ pratiyogibhedena bhedabhedasyāpi darśanāditi 4,492 astu vā śabdaguṇakākāśasiddhiranumānāt tathāpyavyākṛtākāśasiddhiḥ sākṣiṇaiva tatsādhakaliṅgābhāvāt ākāśadvaitaṃ ca viyadadhikaraṇe vakṣyate jātibadhirāṇāmapyākāśapratīternāgamo 'pi tatra pramāṇamiti sākṣisiddhameva gaganam tadbhāgā eva diśo na dravyāntaramiti tāsāmapi sākṣivedya(siddha)taiva anyatsvāvasare vakṣyāmaḥ 4,493 (nanu) astu gaganādikaṃ sākṣisiddham na tāvatā tasya traikālikabādhavaidhuryalakṣaṇaṃ sattvaṃ siddhayati, pratītasyāpi śuktirajatādeḥ bādhadarśanāt, ityata āha- sākṣisiddhasyeti sākṣisiddhasya na kvāpi bādhyatvaṃ tadadoṣataḥ
1.4.95ab
4,494 न्यायसुधा: क्वापि काले तस्य साक्षिणः अदोषत्वात् औत्सगिर्कं हि प्रत्ययानां प्रामाण्यम् अप्रामाण्यं तु दोषापवादात् नच साक्षिज्ञानं दोषजन्यम्, तस्य अनादित्वात् एवमेवायथार्थत्वे मुक्तावपि (तथात्व)तथाप्रसङ्गात् अविद्यादोषसंसर्गात् साक्षिणः बाध्यार्थप्रतिभास(सि)त्वम् इति चेन्न, अविद्यासम्बन्धस्य त्वन्मते अनुपपत्तेः उक्तत्वात् अस्माभिरपि अविद्यायाः कार्यान्तरस्यैव अभ्युपगतत्वात् इति 4,496 ननु तर्हीदमापन्नम् गगनादिस्वरूपं साक्षिसिद्धम् कालत्रयाबाध्यत्वं तु तस्य साक्षिप्रामाण्यग्राहकेणेति प्रामाण्यस्यापि अबाध्यविषयतानतिरेकात् तथाच"सत्यत्वं गगनादेश्च, इत्ययुक्तमित्यत आह- सर्वेति सवर्कालेष्वबाध्यत्वं साक्षिणैव प्रतीयते
4,494 nyāyasudhā: kvāpi kāle tasya sākṣiṇaḥ adoṣatvāt autsagirkaṃ hi pratyayānāṃ prāmāṇyam aprāmāṇyaṃ tu doṣāpavādāt naca sākṣijñānaṃ doṣajanyam, tasya anāditvāt evamevāyathārthatve muktāvapi (tathātva)tathāprasaṅgāt avidyādoṣasaṃsargāt sākṣiṇaḥ bādhyārthapratibhāsa(si)tvam iti cenna, avidyāsambandhasya tvanmate anupapatteḥ uktatvāt asmābhirapi avidyāyāḥ kāryāntarasyaiva abhyupagatatvāt iti 4,496 nanu tarhīdamāpannam gaganādisvarūpaṃ sākṣisiddham kālatrayābādhyatvaṃ tu tasya sākṣiprāmāṇyagrāhakeṇeti prāmāṇyasyāpi abādhyaviṣayatānatirekāt tathāca"satyatvaṃ gaganādeśca, ityayuktamityata āha- sarveti savarkāleṣvabādhyatvaṃ sākṣiṇaiva pratīyate
1.4.95cd
न्यायसुधा: अबाध्यत्वं गगनादीनामिति शेषः साक्षिण एव हि साक्षिप्रामाण्यग्राहकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वादिति भावः यद्वा गगनादिस्वरूपं साक्षिसिद्धम्, तस्य त्रैकालिकाबाध्यत्वं तु तत्प्रामाण्यग्रहणद्वारा सिद्धयतीत्युक्तम् इदानीं साक्षिणस्त्रैकालिकाबाध्यार्थगोचरत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात्सार्वकालिकबाधाभावविशिष्टतयैव गगनादिग्राहकत्वमस्तीत्याह- सर्वकालेष्विति 4,497 ननु काल एव कुतः सिद्धः येन सर्वकालेष्वबाध्यत्वं साक्षिणा प्रतीयत इत्यत आह- कालो हीति कालो हि साक्षिप्रत्यक्षः सुषुप्तौ च प्रतीतितः
nyāyasudhā: abādhyatvaṃ gaganādīnāmiti śeṣaḥ sākṣiṇa eva hi sākṣiprāmāṇyagrāhakatvasya vakṣyamāṇatvāditi bhāvaḥ yadvā gaganādisvarūpaṃ sākṣisiddham, tasya traikālikābādhyatvaṃ tu tatprāmāṇyagrahaṇadvārā siddhayatītyuktam idānīṃ sākṣiṇastraikālikābādhyārthagocaratvasya vakṣyamāṇatvātsārvakālikabādhābhāvaviśiṣṭatayaiva gaganādigrāhakatvamastītyāha- sarvakāleṣviti 4,497 nanu kāla eva kutaḥ siddhaḥ yena sarvakāleṣvabādhyatvaṃ sākṣiṇā pratīyata ityata āha- kālo hīti kālo hi sākṣipratyakṣaḥ suṣuptau ca pratītitaḥ
1.4.96ab
न्यायसुधा: सुषुप्तौ हीन्द्रियाणामुपरतत्वान्न बाह्यप्रत्यक्षानुमानागमानां तत्र प्रवृत्तिः अस्ति तदापि कालप्रतिभासः एतावन्तं कालं सुखमहमस्वाप्समिति सुषुप्त्युत्थितस्य परामर्शदर्शनात् न ह्यननुभूतस्य परामर्शो युज्यते, अतिप्रसङ्गात् अतः परिशेषात्साक्षिवेद्य एवेति गम्यते 4,498 अत्रायं प्रयोगः कालः बाह्यप्रत्यक्षाद्यतिरिक्तप्रमाणवेद्यः, असत्स्वपि तेषु प्रतीयमानत्वात्, यद्यस्मिन्निति प्रतीयते तत्ततो ऽरिक्तप्रमाणवेद्यम् यथासति चक्षुषि प्रतीयमानो गन्धस्तदतिरिक्तघ्राणवेद्य इति 4,499 स्यादेतदेवम् यदि सु(षु)प्तावनुभूयमानस्यायं परामर्शो भवेत् नैतदस्ति किन्तु तदैवातीतं सुषुप्तिकालमनुभूय तदातनो दुःखाभावो ऽनुमीयत इत्यत आह- अतीतेति अतीतानागतौ कालावपि नासाक्षिगोचरौ
nyāyasudhā: suṣuptau hīndriyāṇāmuparatatvānna bāhyapratyakṣānumānāgamānāṃ tatra pravṛttiḥ asti tadāpi kālapratibhāsaḥ etāvantaṃ kālaṃ sukhamahamasvāpsamiti suṣuptyutthitasya parāmarśadarśanāt na hyananubhūtasya parāmarśo yujyate, atiprasaṅgāt ataḥ pariśeṣātsākṣivedya eveti gamyate 4,498 atrāyaṃ prayogaḥ kālaḥ bāhyapratyakṣādyatiriktapramāṇavedyaḥ, asatsvapi teṣu pratīyamānatvāt, yadyasminniti pratīyate tattato 'riktapramāṇavedyam yathāsati cakṣuṣi pratīyamāno gandhastadatiriktaghrāṇavedya iti 4,499 syādetadevam yadi su(ṣu)ptāvanubhūyamānasyāyaṃ parāmarśo bhavet naitadasti kintu tadaivātītaṃ suṣuptikālamanubhūya tadātano duḥkhābhāvo 'numīyata ityata āha- atīteti atītānāgatau kālāvapi nāsākṣigocarau
1.4.96cd
न्यायसुधा: उत्थितस्य किं साक्षिणातीतकालानुभवमभ्युपगम्य सुखपरामर्शो निराक्रियते उत प्रमाणान्तरेण आद्ये सिद्धं नः समीहितम्, परेणापि कालस्य साक्षिवेद्यतया अङ्गीकृतत्वात् द्वितीये त्विदमुपतिष्ठते असाक्षिगोचरौ साक्षीतरप्रमाणविषयौ अथवा सौषुप्तिकप्रतीतिबलादस्तु वर्तमानकालस्य साक्षिवेद्यत्वम् अतीतानागतकालयोस्तु साक्षिवेद्यत्वाभावात्कथं त्रैकालिकाबाध्यभावः साक्षिणा प्रपञ्चस्य सिद्धयतीत्यत आह- अतीतेति अपिपदेन साक्षिप्रतीताविति समाकृष्टते कुत इत्यत आह- नेति साक्षीतरप्रमाणगोचरौ प्रतीयते च तस्मात्साक्षिगोचरावित्यर्थः 4,501 तत्कथमेतदिति चेत् (न) न तावत्पत्यक्षवेद्यः काल इत्युक्तम् जातिबधिराणामपि प्रतिभासनात् नागमवेद्यो ऽपि अनुमानमपि, कालमेव पक्षीकृत्य प्रवर्तते ऽन्यद्वा नाद्य इत्याह- पक्षीकर्तुमिति पक्षीकर्तुमशक्यत्वान्नानुमा तत्र वर्तते
nyāyasudhā: utthitasya kiṃ sākṣiṇātītakālānubhavamabhyupagamya sukhaparāmarśo nirākriyate uta pramāṇāntareṇa ādye siddhaṃ naḥ samīhitam, pareṇāpi kālasya sākṣivedyatayā aṅgīkṛtatvāt dvitīye tvidamupatiṣṭhate asākṣigocarau sākṣītarapramāṇaviṣayau athavā sauṣuptikapratītibalādastu vartamānakālasya sākṣivedyatvam atītānāgatakālayostu sākṣivedyatvābhāvātkathaṃ traikālikābādhyabhāvaḥ sākṣiṇā prapañcasya siddhayatītyata āha- atīteti apipadena sākṣipratītāviti samākṛṣṭate kuta ityata āha- neti sākṣītarapramāṇagocarau pratīyate ca tasmātsākṣigocarāvityarthaḥ 4,501 tatkathametaditi cet (na) na tāvatpatyakṣavedyaḥ kāla ityuktam jātibadhirāṇāmapi pratibhāsanāt nāgamavedyo 'pi anumānamapi, kālameva pakṣīkṛtya pravartate 'nyadvā nādya ityāha- pakṣīkartumiti pakṣīkartumaśakyatvānnānumā tatra vartate
1.4.97
न्यायसुधा: कालस्यासिद्धौ आश्रयासिद्धया, सिद्धौ सिद्धसाधनत्वेन पक्षीकर्तुमशक्यत्व(त्वात्)म् द्वितीये ऽप्येतदेवोत्तरम् पक्षीकर्तुमशक्यत्वादित्युपलक्षणम् व्याप्तिस्मरणपक्षधर्मताज्ञानयोरयोगादित्यपि द्रष्टव्यम् कालप्रतीतिमन्तरेणेति शेषः 4,503 तदेव प्रपञ्चयति- तदेतदिति तदेतदिति सर्वं च दृश्यं वा स्मृतिगोचरम् साक्षिसिद्धेन कालेन खचितं ह्येव वर्तते
nyāyasudhā: kālasyāsiddhau āśrayāsiddhayā, siddhau siddhasādhanatvena pakṣīkartumaśakyatva(tvāt)m dvitīye 'pyetadevottaram pakṣīkartumaśakyatvādityupalakṣaṇam vyāptismaraṇapakṣadharmatājñānayorayogādityapi draṣṭavyam kālapratītimantareṇeti śeṣaḥ 4,503 tadeva prapañcayati- tadetaditi tadetaditi sarvaṃ ca dṛśyaṃ vā smṛtigocaram sākṣisiddhena kālena khacitaṃ hyeva vartate
1.4.98a
तस्मान्न तं विना किञ्चित् स्मर्तुं द्रष्टुमथापि वा शक्यं
tasmānna taṃ vinā kiñcit smartuṃ draṣṭumathāpi vā śakyaṃ
1.4.98cd
-च् न्यायसुधा: यस्मात्तदिति स्मृतिगोचरमेतदिति दृश्यं वा सर्वमपि साक्षिसिद्धेन कालेन खचितं सम्बद्धमेव वर्तते तस्मात्तं कालं विना कालप्रतिभासं विना किञ्चिद्वयाप्त्यादिकं स्मर्तुं वा धर्म्यादिकं द्रष्टुमिति वा न शक्यमित्यर्थः इदमुक्तं भवति अनुभूतव्याप्तिकस्य पुंसो ऽनुभूयमाने स्मर्यमाणे वा धर्मिणि व्याप्यधर्मस्यानुभवात् स्मरणाद्वा प्रागनुभूतां व्याप्तिं स्मृतवतो व्याप्तस्य पक्षे ऽनुसन्धानमनुमानम् तच्च व्यापकसम्बन्धप्रमितिलक्षणानुमितिकारणम् स्मृत्यनुभवरूपाश्च सर्वाः प्रतीतयो न केवलमर्थमवगाहन्ते अपि तु कालकलितमेव तदिति हि स्मृतिरुत्पद्यते न पुना रूपमित्येव तत्ता च पूर्वकालसम्बन्धितैव एवमनुभवो ऽपि चक्षुरादिजन्यस्तावत् एतदिति जायते अनुमानादिजन्यो ऽप्यभूदिति वा भवतीति वा भविष्यतीति वोदेति एतत्त्वादिकं च न वर्तमानादिकालसम्बन्धित्वातिरिक्तं किञ्चित् एतच्च सर्वानुभवसिद्धत्वान्नापलापमर्हति न चैवं सति कालस्य चाक्षुषत्वादिप्रसङ्गः साक्षिसिद्धविशेषणविशिष्टप्रत्ययोपपत्तेः तथाच व्याप्त्यादिविषया अपि प्रतीतयो न कालाविशिष्टं स्वार्थं गोचचयितुं शक्नुवन्ति तासामपीदं तदित्येवमाकारेणैवोत्पत्तेरिति 4,504 ततः किमित्यत आह- तदिति ... तन्नित्यसिद्धेर्हि नानुमावसरो भवेत्
-c nyāyasudhā: yasmāttaditi smṛtigocarametaditi dṛśyaṃ vā sarvamapi sākṣisiddhena kālena khacitaṃ sambaddhameva vartate tasmāttaṃ kālaṃ vinā kālapratibhāsaṃ vinā kiñcidvayāptyādikaṃ smartuṃ vā dharmyādikaṃ draṣṭumiti vā na śakyamityarthaḥ idamuktaṃ bhavati anubhūtavyāptikasya puṃso 'nubhūyamāne smaryamāṇe vā dharmiṇi vyāpyadharmasyānubhavāt smaraṇādvā prāganubhūtāṃ vyāptiṃ smṛtavato vyāptasya pakṣe 'nusandhānamanumānam tacca vyāpakasambandhapramitilakṣaṇānumitikāraṇam smṛtyanubhavarūpāśca sarvāḥ pratītayo na kevalamarthamavagāhante api tu kālakalitameva taditi hi smṛtirutpadyate na punā rūpamityeva tattā ca pūrvakālasambandhitaiva evamanubhavo 'pi cakṣurādijanyastāvat etaditi jāyate anumānādijanyo 'pyabhūditi vā bhavatīti vā bhaviṣyatīti vodeti etattvādikaṃ ca na vartamānādikālasambandhitvātiriktaṃ kiñcit etacca sarvānubhavasiddhatvānnāpalāpamarhati na caivaṃ sati kālasya cākṣuṣatvādiprasaṅgaḥ sākṣisiddhaviśeṣaṇaviśiṣṭapratyayopapatteḥ tathāca vyāptyādiviṣayā api pratītayo na kālāviśiṣṭaṃ svārthaṃ gocacayituṃ śaknuvanti tāsāmapīdaṃ tadityevamākāreṇaivotpatteriti 4,504 tataḥ kimityata āha- taditi ... tannityasiddherhi nānumāvasaro bhavet
Adhyāya 1 (cont. 34)
1.4.99ab
न्यायसुधा: तस्य कालस्य नित्यसिद्धेर्व्याप्त्यादिग्रहण एव साक्षिणा सिद्धत्वान्न कालानुमानस्यावसरो भवेत् अनिश्चिते ह्यर्थे न्यास्यावसरः निश्चितविषयं तु सिद्धसाधनत्वात् परेषामाश्रयासिद्धम् अस्माकं त्वसङ्गतमिति 4,505 एवं कालविषयाणि सर्वानुमानानि सामान्यतो निराकृत्य विशेषतो निराकरोति- तदेतदिति तथाहि कालः परापरव्यतिकरयौगपद्यायौगपद्यचिरक्षिप्रत्ययलिङ्ग इति परेषां भाष्यम् तदेवं केचिद्वयाचक्षते अस्ति तावत्स्थविरे परो ऽयमिति प्रत्ययः यूनि चापर इति सो ऽयं दिक्कृतपरापरप्रत्ययविलक्षणत्वात् परापरव्यतिकरप्रत्ययः तथा युगपदागतौ अयुगपदागतौ चिरेणागतः क्षिप्रमागतः इति प्रत्ययाः (त) एते षट्प्रत्ययाः कालस्य लिङ्गानि कथम् स्थविरादिविषयेषु जायमानानामेषां कालमन्तरेण विषयानवकॢप्तेः नहि द्रव्यादिकमेवैषामालम्बनम् तत्प्रत्ययविलक्षणत्वादिति एतदयुक्तम् तथाहि तदिति परमिति एतदपरमिति युगपदादीनामुपलक्षणमेतत् दृश्यं वा स्मृतिगोचरं (वा) प्रतीयमानमिति यावत् तत्सर्वं साक्षिसिद्धेन कालेन खचितमेव वर्तते तस्मात्तन्नित्यसिद्धेः नानुमानावसरो भवेत् तस्मादित्यस्यैव विवरणं न तं विनेति न शक्यं हीति सम्बन्धः 4,506 एतदुक्तं भवति परापरादि(विषयाः)प्रत्ययास्तावत् कालविशिष्टपिण्डविषयाः इति परेणैवोक्तम् तथाच लिङ्गप्रतीतावेव लिङ्गिनः कालस्य स्फुरणात्कथं तेन तदनुमानम् नहि दण्डिज्ञानेन दण्डो ऽनुमीयते 4,508 अथ विशिष्टज्ञानत्वादिदं विशेषणज्ञानपूर्वकम् विशेषणं च न कालातिरिक्तमस्तीत्यनुमीयते तर्हि नेदं कालानुमानम् किन्तु ज्ञानानुमानम् तच्च सिद्धसाधनम् साक्षिसिद्धकालविशिष्टप्रत्ययाभ्युपगमादिति 4,509 अथ बलीपलितकार्कश्यादिना कालसम्बन्धे ऽनुमिते, विप्रतिपन्नं प्रति परापरादिप्रत्ययानां कार्यत्वेन निमित्तानुमानमिदं भाष्यमिति मैवम् शरीरावस्थया हि तस्य कालसम्बन्धो ऽनुमीयते, यत्किञ्चिद्द्रव्यसम्बन्धो वा आद्ये किमस्मादनुमानात्प्राक्कालः सिद्धो ऽथवा नेति वाच्यम् आद्ये तन्नित्यसिद्धेस्तस्य कालस्य प्रागनुमानान्नित्येन साक्षिणा सिद्धेः द्वितीये चाप्रसिद्धविशेषणत्वान्नानुमानावसरो भवेत् किञ्च वलीपलिता(कार्कश्य)दिशरीरावस्था कारणत्वेन कालानुमाने तन्नित्यसिद्धेस्तस्य कालसम्बन्धस्य नित्यं सर्वदा वलीपलितादिवैधुर्यदशायामपि सिद्धेर्नित्ये परमाणावपि सिद्धेर्बाधितविषयत्वेन नानुमानावसरो भवेत् अथ बहुकालसम्बन्धो ऽनुमीयते तन्न बहुत्वं हि कालस्य किं परमाणूनामिव सहैव, उत क्रियाणामिव पूर्वापरभा(वित्वे)वेन नाद्यः तत्सम्बन्धस्यापि नित्यसिद्धेः नेतरः (नोत्तरः) तस्य कालस्य नित्यसिद्धेः नित्यतयाङ्गीकृतत्वात् न द्वितीयः तस्य नित्यसिद्धेः सिद्धसाधनत्वात् अथ परिशेषादितरनिषेधः करिष्यत इति चेन्न परिशेषावधारणानुपपत्तेरिति 4,515f. अन्ये तु व्याचक्षते बहुतरणिपरिस्पन्दान्तरितजन्मत्वं परत्वम् अल्पतरसौरसञ्चारान्तरितजन्मत्वं चापरत्वम् एकतपनप्रचारविशिष्टत्वं यौगपद्यम् अनेकतद्विशिष्टत्वमयौगपद्यम् बहुक्रियाविशिष्टत्वं चिरत्वम् कतिपयक्रियाविशिष्टत्वं क्षिप्रत्वम् तत्प्रत्ययैः कालो ऽनुमीयते तरणिपरिस्पन्दा हि पदार्थसार्थे विशिष्टप्रत्ययोत्पत्तौ स्वप्रत्यासत्तिमपेक्षन्ते स्वरसतो ऽप्रत्यासन्नत्वे सति विशिष्टव्यवहारजनकत्वात् चन्दनसौरभवत् परम्परसम्बन्धिनश्च साक्षात्सम्बन्धविरहे सति सम्बन्धित्वात् पटसंसृष्ट(सम्बन्धि)नीलिमवत् अतः पिण्डतपनपरिस्पन्दयोः संयुक्तसंयोगिसमवायात्मनि परम्परासम्बन्धे यद्द्रव्यं निमित्तं स काल इति 4,520 एतदप्यसत् घटशून्यं भूतलमित्यादिवत्स्वभावप्रत्यासत्त्यैव विशिष्टप्रत्ययोपपत्तेः अन्यथा अभावे परापरयौगपद्यादिप्रत्ययानुपपत्तिप्रसङ्गात् दृश्यते च युगपदुत्पन्नावभावावित्यादिप्रत्ययः अत्र सम्बन्धे बाधकाभावान्नैवमिति चेन्न अन्यसमवेतत्वस्यैव बाधकत्वात् उपनायकद्रव्यान्तरकल्पनया तदुपपत्तिरिति चेत् तर्हि भूतलघटाभावयोस्तृतीयसम्बन्धकल्पनयोपपत्तौ बाधकाभावात् स्वारसिकसम्बन्धेनैव विशिष्टप्रत्ययोपपत्तौ किमप्रतीयमानसम्बन्धकल्पनया इति चेत् तर्हि तथैव परापरादिविशिष्टप्रत्ययोत्पत्तौ किमप्रतीयमानद्रव्यकल्पनयेति समानम् तदिदमुक्तम् तेषां विशिष्टप्रत्ययानां नित्यसिद्धेर्द्रव्यान्तरकल्पानां विना स्वभावादेव सिद्धेः द्रव्यान्तरानुमानावसरो न भवेदिति तदनेन स्वरसतो ऽप्रत्यासन्नत्वे सतीति विशेषणासिद्धिः विशिष्टव्यवहारजनकत्वमात्रस्य चानैकान्त्यमुक्तं भवति 4,524 ननु विषम उपन्यासः भूतलाभावयोरस्ति सान्निध्यम् तेन सम्बन्धाभावे ऽपि भविष्यति विशिष्टव्यवहारः दर्शनस्य दुरपह्नवत्वात् सम्बन्धान्तरकल्पनस्य च व्यर्थत्वात् नच तरणिपरिस्पन्दानां पिण्डसान्निध्यमस्ति ततो भवितव्यं मध्ये द्रव्यान्तरेणेति मैवम् विनापि सान्निध्येन घटज्ञानमिति विशिष्टप्रत्ययदर्शनात् किञ्चाभावस्यापि न भूतलसान्निध्यं परपक्षे किमपि पश्यामः अस्तु वा तपनपरिस्पन्दानां पिण्डं प्रत्युपनायकं द्रव्यान्तरम् तच्च पृथिव्यादिकं किं न स्यात् तपनपिण्डाभ्यामसंसर्गान्नेति चेन्न एकैकस्याव्यापकत्वे ऽपि बहूनां संयुक्तसंयोगभूयस्त्वेन क्रियोपनायकत्वोपपत्तेः नच तरणिपिण्डान्तकाले तानि न सन्त्यनुपलम्भादिति वाच्यम् सूक्ष्माणां कल्पनीयत्वात् नच विनिगमनायां कारणाभावः संशये ऽपि परिशेषावधारणानुपपत्तेः धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पनस्य लघीयस्त्वात् आकाशो वा किं न स्यात् न स्यात् विशेषगुणवत्त्वात्पृथिव्यादिवदिति चेन्न विशेषणगुणवतो ऽपि नीलद्रव्यस्य पटे नीलिमोपसङ्क्रामकत्वदर्शनात् सूर्यगत्युपनायकत्वं च द्रव्यस्वरूपं वा अतीन्द्रियशक्तिर्वा सहकारिशक्तिर्वा नाद्यः द्रव्यमात्रे प्रसङ्गात् न द्वितीयः अनभ्युपगमात् तृतीये(ऽपि) किं तद्वयापकत्वं वा, विशेषगुणविरहो वेति व(विवे)क्तव्यम् व्यास-(6) 4,528 वयं तु ब्रूमः व्यापकत्वमेव तदिति अन्यथा मनसो ऽपि तत्प्रसङ्गात् व्यापकत्वस्य प्रयोजकतायामात्मनो ऽपि तत्प्रसङ्ग इति चेन्न तद्वयापकत्वाभावस्य वक्ष्यमाणत्वात् व्यापकत्वे ऽप्यनिष्याभावात् क्रियोपनायकत्वं खल्वान्तरालिकस्य द्रव्यस्य नोभयसंयोगातिरिक्तं किञ्चित् तदेकस्येवानेकेषामपि समानम् यद्याकाशं(ः) स्वसम्बन्धेनान्यगतं धर्मम् अन्यत्र सङ्क्रामयेत्, तदा सर्वं सर्वत्र सङ्क्रामयेत् अविशेषादिति चेन्न नियतोपसङ्क्रामकत्वस्यैव कल्पनीयत्वात् गुर्वी हि धर्ममात्रकल्पनातो धर्मिकल्पना अन्यथा काले ऽपि समानः प्रसङ्गः 4,530 तत्सिद्धयसिद्धिभ्यामनवसरदुःस्थत्वमिति चेन्न भावानवबोधात् विशिष्टप्रत्ययदर्शनानन्तरं बहवः पक्षाः प्राप्नुवन्ति किमयं स्वरसम्बन्धनिबन्धनः किं वा अतिरिक्तसम्बन्धाधीन इति द्वितीये ऽपि किं साक्षात्सम्बन्धो ऽत्र निमित्तमुत द्रव्यान्तरकृत इति उत्तरत्राप तद्द्रव्यं प्रसिद्धेष्वन्यतमं वा भवत्वन्यद्वेति सर्वत्र बाधकानि पर्यालोचयन्प्रसिद्धद्रव्येषु यद्बाधकं पश्येत्तदप्रसिद्धे ऽपि कल्प्यमाने कथं नानुसन्दध्यात् अनुसन्दधानश्च तत्स्वाभाव्येन परिहारं चिन्तयन्कल्पनागौरवव्यसनमपहाय लघीयांसमेव पक्षं न कथं(वा) रोचयत इत्यस्यार्थस्य विवक्षितत्वात् पर(प्र)सिद्धत्वेन प्रसङ्गस्य न दोष इत्यस्याप्ययमेवाभिप्रायः 4,534 किञ्चायं प्रसङ्गो वस्तुतः साधुः अथाभासः नाद्यः कालप्रतीत्युत्तरकालं व्याप्तिभङ्गात् द्वितीये कथमाकाशस्य क्रियोपनायकत्वं त्याजयेत् अन्यथा जातिनिराकरणमपि न स्यादिति अस्तु वाऽकाशस्य विशेषगुणवतः क्रियोपनायकत्वाभावः दिशस्तु स्यात् विशेषगुणशून्यत्वात् व्यापकत्वाच्च तस्याः संयोगोपनायकत्वेन सिद्धत्वान्नेति चेन्न उभयोपनायकत्वे ऽपि बाधकाभावात् सहकारिभेदेन च व्यवस्थिताव्यवस्थितप्रतीतिजनकत्वं कल्प्यतां लाघवादेव अन्यथा काले ऽपि भेदकल्पनाप्रसङ्गादिति तदिदमुक्तम् तस्य विशिष्टप्रत्ययस्य नित्येन नियतेन प्रसिद्धेनैव पृथिव्यादिना सिद्धेर्नाप्रसिद्धे द्रव्ये ऽनुमानावसरो भवेदिति 4,538 अन्ये तु परम्परशब्दाभ्यां परत्वापरत्वे गुणौ युवस्थविरपिण्ड(वर्तिनौ)गतौ आचक्षते तौ असमवायिकारणसंयोगाश्रयतया निमित्तकारणापेक्षाबुद्धिसम्पादकतया वा कालमनुमापयत इति तदप्युक्तन्यायेन निरस्तमिति 4,542 किञ्च परापरादिप्रत्ययानां सूर्यगतयो वा परा(त्वा)परत्वे वा यद्यालम्बनं तदा अस्तु कालानुमानम् न चैतदस्ति कालभेदानामेव विशेषणतया प्रतीतेः तथाहि परो ऽयमित्यादि प्रयुक्तवन्तः को ऽस्यार्थ इति पृष्टाः लौकिकाः परीक्षिकाश्च बहुकालीन(नो ऽयमित्यादि) इति व्याचक्षाणा दृश्यन्ते तत्र कालस्वरूपं साक्षिसिद्धम् तद्बहुत्वादि च क्वचित्साक्षिणा क्वचिदनुमानादिना च ज्ञायत इति एतदप्युक्तम् तदेतदिति श्लोकाभ्याम् अनयैव दिशा दिशो ऽपि परापरप्रत्ययादिलिङ्गत्वं निराकर्तव्यम् 4,544 त(मे)देतं चिरन्तनं पन्थानमरोचयमाना नवीनास्तु दिक्कालयोरन्यथानुमानमाहुः विवादाध्यासितं कार्यं विशेषगुणरहितद्रव्याभ्यां जन्यते कार्यत्वात् अन्तःकरणद्वयसंयोगवदिति (ए)तद(प्य)युक्तम् साध्ये बहुवचनप्रयोगे(क्षेपे)ऽतिप्रसङ्गात् नच दृष्टान्ताभावः अन्तःकरणगतबहुत्वस्य सत्त्वात् न चान्तःकरणद्वयसंयोगे प्रमाणमस्ति, मनो मनसा संयुज्यते मूर्तत्वाच्छरीरवदिति च आकालिके विद्यदादौ सन्दिग्धव्यभिचारम् 4,547 अपर आह परममहत्परिमाणं द्रव्यचतुष्ययवृत्ति परिमाणत्वादणुत्ववदिति अत्र यद्याकाशात्म(गत)परिमाणपक्षीकारस्तदा सिद्धसाधनम् आत्मनां बहुत्वात् आत्मत्वेनैक्यमुपादाय प्रयोगे ऽपि बाधः परिमाणद्वयस्य द्रव्यचतुष्ययवृत्तित्वायोगात् एकैकद्रव्यवृत्ति खलु परिमाणम् अत एव न कालादिगतस्य पक्षीकारः आश्रयासिद्धिश्चाधिका 4,548 परममहत्परिमाणसामान्यं विशेषगुणशून्यद्रव्याधिकरणानेकव्यक्तिवृत्ति परिमाणतारतम्यविश्रान्तिविषयजातित्वात् अणुपरिमाणवृत्तिजातिवत् इति चानुपपन्नम् परममहत्परिमाणसामान्यं हि परिमाणत्वं वा तदवान्तरजातिर्वा आद्ये मनःसिद्धयाप्यस्य सम्भवेनार्थान्तरता सामान्यस्याप्यनेकवृत्तिताया निराकरिष्यमाणत्वेन बाधाश्रयासिद्धी च न द्वितीयः तस्याः (तस्य) निराकरिष्यमाणत्वात् वर्णसिद्धया अर्थान्तरत्वाच्च अनेकपदस्थाने बहुपदप्रक्षेपे अतिप्रसङ्गाच्च अस्तु कालस्य दिशश्च बहुत्वम्, आत्मवदुपसङ्ग्राहकैक्येन द्रव्याणां नवत्वोपपत्तिरिति चेत्तर्हि दिशा कालेन वा साध्यपर्यवसाना(सम्भवा)दुभयसाधकत्वमस्य न स्यात् मा भूदिति चेन्न अनेकपदवैयर्थ्यात् अन्यतरसाधने ऽन्यतरेणार्थान्तरताप्रसङ्गात् हेतुदृष्टान्तयोश्चानुपपत्तिर्वक्ष्यत इत्यलं पल्लवेन 4,554 गगनादेःसकलप्रपञ्चस्य त्रैकालिकाबाध्यत्वं साक्षिसिद्धमित्युक्तमर्थमुपसंहरन्विवृणोति- अत इति अतो ऽदोषप्रतीतस्य सत्यत्वं साक्षिणा मतम्
nyāyasudhā: tasya kālasya nityasiddhervyāptyādigrahaṇa eva sākṣiṇā siddhatvānna kālānumānasyāvasaro bhavet aniścite hyarthe nyāsyāvasaraḥ niścitaviṣayaṃ tu siddhasādhanatvāt pareṣāmāśrayāsiddham asmākaṃ tvasaṅgatamiti 4,505 evaṃ kālaviṣayāṇi sarvānumānāni sāmānyato nirākṛtya viśeṣato nirākaroti- tadetaditi tathāhi kālaḥ parāparavyatikarayaugapadyāyaugapadyacirakṣipratyayaliṅga iti pareṣāṃ bhāṣyam tadevaṃ kecidvayācakṣate asti tāvatsthavire paro 'yamiti pratyayaḥ yūni cāpara iti so 'yaṃ dikkṛtaparāparapratyayavilakṣaṇatvāt parāparavyatikarapratyayaḥ tathā yugapadāgatau ayugapadāgatau cireṇāgataḥ kṣipramāgataḥ iti pratyayāḥ (ta) ete ṣaṭpratyayāḥ kālasya liṅgāni katham sthavirādiviṣayeṣu jāyamānānāmeṣāṃ kālamantareṇa viṣayānavakḷpteḥ nahi dravyādikamevaiṣāmālambanam tatpratyayavilakṣaṇatvāditi etadayuktam tathāhi taditi paramiti etadaparamiti yugapadādīnāmupalakṣaṇametat dṛśyaṃ vā smṛtigocaraṃ (vā) pratīyamānamiti yāvat tatsarvaṃ sākṣisiddhena kālena khacitameva vartate tasmāttannityasiddheḥ nānumānāvasaro bhavet tasmādityasyaiva vivaraṇaṃ na taṃ vineti na śakyaṃ hīti sambandhaḥ 4,506 etaduktaṃ bhavati parāparādi(viṣayāḥ)pratyayāstāvat kālaviśiṣṭapiṇḍaviṣayāḥ iti pareṇaivoktam tathāca liṅgapratītāveva liṅginaḥ kālasya sphuraṇātkathaṃ tena tadanumānam nahi daṇḍijñānena daṇḍo 'numīyate 4,508 atha viśiṣṭajñānatvādidaṃ viśeṣaṇajñānapūrvakam viśeṣaṇaṃ ca na kālātiriktamastītyanumīyate tarhi nedaṃ kālānumānam kintu jñānānumānam tacca siddhasādhanam sākṣisiddhakālaviśiṣṭapratyayābhyupagamāditi 4,509 atha balīpalitakārkaśyādinā kālasambandhe 'numite, vipratipannaṃ prati parāparādipratyayānāṃ kāryatvena nimittānumānamidaṃ bhāṣyamiti maivam śarīrāvasthayā hi tasya kālasambandho 'numīyate, yatkiñciddravyasambandho vā ādye kimasmādanumānātprākkālaḥ siddho 'thavā neti vācyam ādye tannityasiddhestasya kālasya prāganumānānnityena sākṣiṇā siddheḥ dvitīye cāprasiddhaviśeṣaṇatvānnānumānāvasaro bhavet kiñca valīpalitā(kārkaśya)diśarīrāvasthā kāraṇatvena kālānumāne tannityasiddhestasya kālasambandhasya nityaṃ sarvadā valīpalitādivaidhuryadaśāyāmapi siddhernitye paramāṇāvapi siddherbādhitaviṣayatvena nānumānāvasaro bhavet atha bahukālasambandho 'numīyate tanna bahutvaṃ hi kālasya kiṃ paramāṇūnāmiva sahaiva, uta kriyāṇāmiva pūrvāparabhā(vitve)vena nādyaḥ tatsambandhasyāpi nityasiddheḥ netaraḥ (nottaraḥ) tasya kālasya nityasiddheḥ nityatayāṅgīkṛtatvāt na dvitīyaḥ tasya nityasiddheḥ siddhasādhanatvāt atha pariśeṣāditaraniṣedhaḥ kariṣyata iti cenna pariśeṣāvadhāraṇānupapatteriti 4,515f. anye tu vyācakṣate bahutaraṇiparispandāntaritajanmatvaṃ paratvam alpatarasaurasañcārāntaritajanmatvaṃ cāparatvam ekatapanapracāraviśiṣṭatvaṃ yaugapadyam anekatadviśiṣṭatvamayaugapadyam bahukriyāviśiṣṭatvaṃ ciratvam katipayakriyāviśiṣṭatvaṃ kṣipratvam tatpratyayaiḥ kālo 'numīyate taraṇiparispandā hi padārthasārthe viśiṣṭapratyayotpattau svapratyāsattimapekṣante svarasato 'pratyāsannatve sati viśiṣṭavyavahārajanakatvāt candanasaurabhavat paramparasambandhinaśca sākṣātsambandhavirahe sati sambandhitvāt paṭasaṃsṛṣṭa(sambandhi)nīlimavat ataḥ piṇḍatapanaparispandayoḥ saṃyuktasaṃyogisamavāyātmani paramparāsambandhe yaddravyaṃ nimittaṃ sa kāla iti 4,520 etadapyasat ghaṭaśūnyaṃ bhūtalamityādivatsvabhāvapratyāsattyaiva viśiṣṭapratyayopapatteḥ anyathā abhāve parāparayaugapadyādipratyayānupapattiprasaṅgāt dṛśyate ca yugapadutpannāvabhāvāvityādipratyayaḥ atra sambandhe bādhakābhāvānnaivamiti cenna anyasamavetatvasyaiva bādhakatvāt upanāyakadravyāntarakalpanayā tadupapattiriti cet tarhi bhūtalaghaṭābhāvayostṛtīyasambandhakalpanayopapattau bādhakābhāvāt svārasikasambandhenaiva viśiṣṭapratyayopapattau kimapratīyamānasambandhakalpanayā iti cet tarhi tathaiva parāparādiviśiṣṭapratyayotpattau kimapratīyamānadravyakalpanayeti samānam tadidamuktam teṣāṃ viśiṣṭapratyayānāṃ nityasiddherdravyāntarakalpānāṃ vinā svabhāvādeva siddheḥ dravyāntarānumānāvasaro na bhavediti tadanena svarasato 'pratyāsannatve satīti viśeṣaṇāsiddhiḥ viśiṣṭavyavahārajanakatvamātrasya cānaikāntyamuktaṃ bhavati 4,524 nanu viṣama upanyāsaḥ bhūtalābhāvayorasti sānnidhyam tena sambandhābhāve 'pi bhaviṣyati viśiṣṭavyavahāraḥ darśanasya durapahnavatvāt sambandhāntarakalpanasya ca vyarthatvāt naca taraṇiparispandānāṃ piṇḍasānnidhyamasti tato bhavitavyaṃ madhye dravyāntareṇeti maivam vināpi sānnidhyena ghaṭajñānamiti viśiṣṭapratyayadarśanāt kiñcābhāvasyāpi na bhūtalasānnidhyaṃ parapakṣe kimapi paśyāmaḥ astu vā tapanaparispandānāṃ piṇḍaṃ pratyupanāyakaṃ dravyāntaram tacca pṛthivyādikaṃ kiṃ na syāt tapanapiṇḍābhyāmasaṃsargānneti cenna ekaikasyāvyāpakatve 'pi bahūnāṃ saṃyuktasaṃyogabhūyastvena kriyopanāyakatvopapatteḥ naca taraṇipiṇḍāntakāle tāni na santyanupalambhāditi vācyam sūkṣmāṇāṃ kalpanīyatvāt naca vinigamanāyāṃ kāraṇābhāvaḥ saṃśaye 'pi pariśeṣāvadhāraṇānupapatteḥ dharmikalpanāto dharmakalpanasya laghīyastvāt ākāśo vā kiṃ na syāt na syāt viśeṣaguṇavattvātpṛthivyādivaditi cenna viśeṣaṇaguṇavato 'pi nīladravyasya paṭe nīlimopasaṅkrāmakatvadarśanāt sūryagatyupanāyakatvaṃ ca dravyasvarūpaṃ vā atīndriyaśaktirvā sahakāriśaktirvā nādyaḥ dravyamātre prasaṅgāt na dvitīyaḥ anabhyupagamāt tṛtīye('pi) kiṃ tadvayāpakatvaṃ vā, viśeṣaguṇaviraho veti va(vive)ktavyam vyāsa-(6) 4,528 vayaṃ tu brūmaḥ vyāpakatvameva taditi anyathā manaso 'pi tatprasaṅgāt vyāpakatvasya prayojakatāyāmātmano 'pi tatprasaṅga iti cenna tadvayāpakatvābhāvasya vakṣyamāṇatvāt vyāpakatve 'pyaniṣyābhāvāt kriyopanāyakatvaṃ khalvāntarālikasya dravyasya nobhayasaṃyogātiriktaṃ kiñcit tadekasyevānekeṣāmapi samānam yadyākāśaṃ(ḥ) svasambandhenānyagataṃ dharmam anyatra saṅkrāmayet, tadā sarvaṃ sarvatra saṅkrāmayet aviśeṣāditi cenna niyatopasaṅkrāmakatvasyaiva kalpanīyatvāt gurvī hi dharmamātrakalpanāto dharmikalpanā anyathā kāle 'pi samānaḥ prasaṅgaḥ 4,530 tatsiddhayasiddhibhyāmanavasaraduḥsthatvamiti cenna bhāvānavabodhāt viśiṣṭapratyayadarśanānantaraṃ bahavaḥ pakṣāḥ prāpnuvanti kimayaṃ svarasambandhanibandhanaḥ kiṃ vā atiriktasambandhādhīna iti dvitīye 'pi kiṃ sākṣātsambandho 'tra nimittamuta dravyāntarakṛta iti uttaratrāpa taddravyaṃ prasiddheṣvanyatamaṃ vā bhavatvanyadveti sarvatra bādhakāni paryālocayanprasiddhadravyeṣu yadbādhakaṃ paśyettadaprasiddhe 'pi kalpyamāne kathaṃ nānusandadhyāt anusandadhānaśca tatsvābhāvyena parihāraṃ cintayankalpanāgauravavyasanamapahāya laghīyāṃsameva pakṣaṃ na kathaṃ(vā) rocayata ityasyārthasya vivakṣitatvāt para(pra)siddhatvena prasaṅgasya na doṣa ityasyāpyayamevābhiprāyaḥ 4,534 kiñcāyaṃ prasaṅgo vastutaḥ sādhuḥ athābhāsaḥ nādyaḥ kālapratītyuttarakālaṃ vyāptibhaṅgāt dvitīye kathamākāśasya kriyopanāyakatvaṃ tyājayet anyathā jātinirākaraṇamapi na syāditi astu vā'kāśasya viśeṣaguṇavataḥ kriyopanāyakatvābhāvaḥ diśastu syāt viśeṣaguṇaśūnyatvāt vyāpakatvācca tasyāḥ saṃyogopanāyakatvena siddhatvānneti cenna ubhayopanāyakatve 'pi bādhakābhāvāt sahakāribhedena ca vyavasthitāvyavasthitapratītijanakatvaṃ kalpyatāṃ lāghavādeva anyathā kāle 'pi bhedakalpanāprasaṅgāditi tadidamuktam tasya viśiṣṭapratyayasya nityena niyatena prasiddhenaiva pṛthivyādinā siddhernāprasiddhe dravye 'numānāvasaro bhavediti 4,538 anye tu paramparaśabdābhyāṃ paratvāparatve guṇau yuvasthavirapiṇḍa(vartinau)gatau ācakṣate tau asamavāyikāraṇasaṃyogāśrayatayā nimittakāraṇāpekṣābuddhisampādakatayā vā kālamanumāpayata iti tadapyuktanyāyena nirastamiti 4,542 kiñca parāparādipratyayānāṃ sūryagatayo vā parā(tvā)paratve vā yadyālambanaṃ tadā astu kālānumānam na caitadasti kālabhedānāmeva viśeṣaṇatayā pratīteḥ tathāhi paro 'yamityādi prayuktavantaḥ ko 'syārtha iti pṛṣṭāḥ laukikāḥ parīkṣikāśca bahukālīna(no 'yamityādi) iti vyācakṣāṇā dṛśyante tatra kālasvarūpaṃ sākṣisiddham tadbahutvādi ca kvacitsākṣiṇā kvacidanumānādinā ca jñāyata iti etadapyuktam tadetaditi ślokābhyām anayaiva diśā diśo 'pi parāparapratyayādiliṅgatvaṃ nirākartavyam 4,544 ta(me)detaṃ cirantanaṃ panthānamarocayamānā navīnāstu dikkālayoranyathānumānamāhuḥ vivādādhyāsitaṃ kāryaṃ viśeṣaguṇarahitadravyābhyāṃ janyate kāryatvāt antaḥkaraṇadvayasaṃyogavaditi (e)tada(pya)yuktam sādhye bahuvacanaprayoge(kṣepe)'tiprasaṅgāt naca dṛṣṭāntābhāvaḥ antaḥkaraṇagatabahutvasya sattvāt na cāntaḥkaraṇadvayasaṃyoge pramāṇamasti, mano manasā saṃyujyate mūrtatvāccharīravaditi ca ākālike vidyadādau sandigdhavyabhicāram 4,547 apara āha paramamahatparimāṇaṃ dravyacatuṣyayavṛtti parimāṇatvādaṇutvavaditi atra yadyākāśātma(gata)parimāṇapakṣīkārastadā siddhasādhanam ātmanāṃ bahutvāt ātmatvenaikyamupādāya prayoge 'pi bādhaḥ parimāṇadvayasya dravyacatuṣyayavṛttitvāyogāt ekaikadravyavṛtti khalu parimāṇam ata eva na kālādigatasya pakṣīkāraḥ āśrayāsiddhiścādhikā 4,548 paramamahatparimāṇasāmānyaṃ viśeṣaguṇaśūnyadravyādhikaraṇānekavyaktivṛtti parimāṇatāratamyaviśrāntiviṣayajātitvāt aṇuparimāṇavṛttijātivat iti cānupapannam paramamahatparimāṇasāmānyaṃ hi parimāṇatvaṃ vā tadavāntarajātirvā ādye manaḥsiddhayāpyasya sambhavenārthāntaratā sāmānyasyāpyanekavṛttitāyā nirākariṣyamāṇatvena bādhāśrayāsiddhī ca na dvitīyaḥ tasyāḥ (tasya) nirākariṣyamāṇatvāt varṇasiddhayā arthāntaratvācca anekapadasthāne bahupadaprakṣepe atiprasaṅgācca astu kālasya diśaśca bahutvam, ātmavadupasaṅgrāhakaikyena dravyāṇāṃ navatvopapattiriti cettarhi diśā kālena vā sādhyaparyavasānā(sambhavā)dubhayasādhakatvamasya na syāt mā bhūditi cenna anekapadavaiyarthyāt anyatarasādhane 'nyatareṇārthāntaratāprasaṅgāt hetudṛṣṭāntayoścānupapattirvakṣyata ityalaṃ pallavena 4,554 gaganādeḥsakalaprapañcasya traikālikābādhyatvaṃ sākṣisiddhamityuktamarthamupasaṃharanvivṛṇoti- ata iti ato 'doṣapratītasya satyatvaṃ sākṣiṇā matam
1.4.99cd
न्यायसुधा: न विद्यते दोषः कारणं यस्य ज्ञानस्य तेन प्रतीतस्य विषयीकृतस्यादोषेण प्रत्यक्षादिना वा प्रतीतस्य गगनादेः प्रपञ्चस्य सत्यत्वं त्रैकालिकाबाध्यत्वं साक्षिणा मतं सिद्धम् प्रामाण्यग्रहणादिनेति शेषः 4,555f. अयम(त्रा)भिप्रायः आकाशकालदिगात्ममनांसि सुखादयश्च साक्षात्साक्षिसिद्धाः तदितरे तु पदार्था यथास्वम्(यथायथम्) इन्द्रियलिङ्गशब्दगम्याः ज्ञानं च भावाभावलक्षणं स्वविषयं सत्त्वेनैवावगाहते, नासत्त्वेन, नाप्युदासीनेन रूपेण नचैवं घटो ऽस्ति घटो नास्तीतिप्रत्ययानुपपत्तिः पौनरुक्त्याद्वयाघाताच्चेति युक्तम् घटो ऽस्तीति देशकालविशेषसम्बन्धिसत्ताविषयत्वात्, क्वचिद्विपरीताकाङ्क्षाव्यवच्छेदाथर्त्वात्, क्वापि व्याख्यानव्याख्येयभावात् नास्तीत्यस्य च देशकालविशेषसम्बन्धिसत्ताप्रतिषेधपरत्वात् नहि सता सकलदेशकालसता भवितव्यमिति नियामकमस्ति ज्ञानगतं च याथार्थ्यलक्षणं प्रामाण्यं ज्ञानग्राहकेणैव गृह्यते ज्ञानग्राहकश्च साक्षीत्यविवादं वादिप्रतिवादिनोः तथाच साक्षिणा ज्ञानप्रामाण्यं गृह्णता तद्विषयस्य सकलप्रपञ्चस्य त्रैकालिकाबाध्यत्वलक्षणं सत्यत्वमेव गृहीतं भवति यदि हि ज्ञानगोचरस्य नित्यस्य वा अनित्यस्य वा सर्वगतस्य वा असर्वगतस्य वा अर्थस्य स्वदेशकालप्रकारोपाधावसत्त्वाऽवेदनलक्षणो बाधः स्यात्, को ऽर्थस्तदा ज्ञानप्रामाण्यं साक्षिणा प्रमितमित्यस्येति यदि तर्हि ज्ञानस्वरूपग्राहकः साक्षी तत्प्रामाण्यमपि गृह्णन्प्रपञ्चसत्यतां निश्चिनुयात्, शुक्तिरजतादिज्ञानस्वरूपग्राहको ऽपि स एवेति तत्प्रामाण्यमपि गृह्णन् शुक्तिरजतादिकमपि सत्यं व्यवस्थापयेत् नच शुक्तिरजतादिज्ञानानां प्रामाण्यमेव नास्ति, किं साक्षिणा गृह्यताम् इति युक्तम्, प्रपञ्चगोचराणामपि ज्ञानानां प्रामाण्याभावात्किं साक्षिरा गृह्यत इत्यपि वक्तुं शक्यत्वात् तस्मात्साक्षिणा प्रपञ्चसत्यतासिद्धिमभिलषता ज्ञानग्राहकस्य साक्षिणः प्रामाण्यग्राहकत्वं स्वभाव इति वक्तव्यम् तथा चोक्तो ऽतिप्रसङ्ग इत्यत उक्तम्- अदोषेति 4,562 अयमर्थः न साक्षी ज्ञानं गृह्णन्प्रमाणमेवैतदिति गृह्णाति किन्तर्ह्य(त्व)दोषं चेत्प्रमाणं सदोषमप्रमाणमिति व्यवस्थया यदा त्वर्थित्वेन प्रामाण्यं निर्दिधारयिषितं तदा सजातीयविजातीयसंवादविसंवादभावाभावलक्षणया परीक्षया दोषभावं निश्चित्य प्रामाण्यमवधारयति दोषदशर्ने त्वप्रामाण्यम् प्रपञ्चप्रतीतेश्च प्रयत्नेनान्विष्यापि दोषमपश्यन्प्रामाण्यमेवावधारयतीवति तत्सत्यत्वं साक्षिसिद्धम् नचैवम् शुक्तिरजतादीनाम् दोषाप्रतीतिदशायां प्रामाण्यानवधारणात्, तत्प्रतीतौ त्वप्रामाण्यनिश्चयात् ननु शुक्तिरजतादिज्ञानस्यापि प्रामाण्यं निर्धार्यत एव कथमन्यथा निःशङ्का प्रवृत्तिरिति चेत् सत्यम् नासौ साक्षिरूपावधारणा अपि तु मानसीति वक्ष्यामः मनसश्च दोषसंसर्गसम्भवेन न तावता प्रामाण्यसिद्धिरिति 4,564 ननु यदि परीक्षासहकृतःसाक्षी ज्ञानप्रामाण्यं गृह्णीयात् तदानवस्था स्यात् परीक्षापि हि स्वयं प्रमाणत्वेनावधृता परप्रामाण्यावधारणायालम् नान्यथा तथाच तत्रापि परीक्षान्तरमवतरणीयमिति किञ्च साक्षिणो ऽप्यनवधृतप्रमाणभावस्य स्वयं दुःस्थस्य न परप्रामाण्यावधारणसमार्थ्यमिति तत्प्रामाण्यावधारणाय परीक्षान्तरापेक्षा ग्राहकान्तरापेक्षा चेत्यनवस्थैवेत्यत आह- परीक्षादेश्चेति परीक्षादेश्च सत्यत्वं तेन ह्येव मतं भवेत्
nyāyasudhā: na vidyate doṣaḥ kāraṇaṃ yasya jñānasya tena pratītasya viṣayīkṛtasyādoṣeṇa pratyakṣādinā vā pratītasya gaganādeḥ prapañcasya satyatvaṃ traikālikābādhyatvaṃ sākṣiṇā mataṃ siddham prāmāṇyagrahaṇādineti śeṣaḥ 4,555f. ayama(trā)bhiprāyaḥ ākāśakāladigātmamanāṃsi sukhādayaśca sākṣātsākṣisiddhāḥ taditare tu padārthā yathāsvam(yathāyatham) indriyaliṅgaśabdagamyāḥ jñānaṃ ca bhāvābhāvalakṣaṇaṃ svaviṣayaṃ sattvenaivāvagāhate, nāsattvena, nāpyudāsīnena rūpeṇa nacaivaṃ ghaṭo 'sti ghaṭo nāstītipratyayānupapattiḥ paunaruktyādvayāghātācceti yuktam ghaṭo 'stīti deśakālaviśeṣasambandhisattāviṣayatvāt, kvacidviparītākāṅkṣāvyavacchedāthartvāt, kvāpi vyākhyānavyākhyeyabhāvāt nāstītyasya ca deśakālaviśeṣasambandhisattāpratiṣedhaparatvāt nahi satā sakaladeśakālasatā bhavitavyamiti niyāmakamasti jñānagataṃ ca yāthārthyalakṣaṇaṃ prāmāṇyaṃ jñānagrāhakeṇaiva gṛhyate jñānagrāhakaśca sākṣītyavivādaṃ vādiprativādinoḥ tathāca sākṣiṇā jñānaprāmāṇyaṃ gṛhṇatā tadviṣayasya sakalaprapañcasya traikālikābādhyatvalakṣaṇaṃ satyatvameva gṛhītaṃ bhavati yadi hi jñānagocarasya nityasya vā anityasya vā sarvagatasya vā asarvagatasya vā arthasya svadeśakālaprakāropādhāvasattvā'vedanalakṣaṇo bādhaḥ syāt, ko 'rthastadā jñānaprāmāṇyaṃ sākṣiṇā pramitamityasyeti yadi tarhi jñānasvarūpagrāhakaḥ sākṣī tatprāmāṇyamapi gṛhṇanprapañcasatyatāṃ niścinuyāt, śuktirajatādijñānasvarūpagrāhako 'pi sa eveti tatprāmāṇyamapi gṛhṇan śuktirajatādikamapi satyaṃ vyavasthāpayet naca śuktirajatādijñānānāṃ prāmāṇyameva nāsti, kiṃ sākṣiṇā gṛhyatām iti yuktam, prapañcagocarāṇāmapi jñānānāṃ prāmāṇyābhāvātkiṃ sākṣirā gṛhyata ityapi vaktuṃ śakyatvāt tasmātsākṣiṇā prapañcasatyatāsiddhimabhilaṣatā jñānagrāhakasya sākṣiṇaḥ prāmāṇyagrāhakatvaṃ svabhāva iti vaktavyam tathā cokto 'tiprasaṅga ityata uktam- adoṣeti 4,562 ayamarthaḥ na sākṣī jñānaṃ gṛhṇanpramāṇamevaitaditi gṛhṇāti kintarhya(tva)doṣaṃ cetpramāṇaṃ sadoṣamapramāṇamiti vyavasthayā yadā tvarthitvena prāmāṇyaṃ nirdidhārayiṣitaṃ tadā sajātīyavijātīyasaṃvādavisaṃvādabhāvābhāvalakṣaṇayā parīkṣayā doṣabhāvaṃ niścitya prāmāṇyamavadhārayati doṣadaśarne tvaprāmāṇyam prapañcapratīteśca prayatnenānviṣyāpi doṣamapaśyanprāmāṇyamevāvadhārayatīvati tatsatyatvaṃ sākṣisiddham nacaivam śuktirajatādīnām doṣāpratītidaśāyāṃ prāmāṇyānavadhāraṇāt, tatpratītau tvaprāmāṇyaniścayāt nanu śuktirajatādijñānasyāpi prāmāṇyaṃ nirdhāryata eva kathamanyathā niḥśaṅkā pravṛttiriti cet satyam nāsau sākṣirūpāvadhāraṇā api tu mānasīti vakṣyāmaḥ manasaśca doṣasaṃsargasambhavena na tāvatā prāmāṇyasiddhiriti 4,564 nanu yadi parīkṣāsahakṛtaḥsākṣī jñānaprāmāṇyaṃ gṛhṇīyāt tadānavasthā syāt parīkṣāpi hi svayaṃ pramāṇatvenāvadhṛtā paraprāmāṇyāvadhāraṇāyālam nānyathā tathāca tatrāpi parīkṣāntaramavataraṇīyamiti kiñca sākṣiṇo 'pyanavadhṛtapramāṇabhāvasya svayaṃ duḥsthasya na paraprāmāṇyāvadhāraṇasamārthyamiti tatprāmāṇyāvadhāraṇāya parīkṣāntarāpekṣā grāhakāntarāpekṣā cetyanavasthaivetyata āha- parīkṣādeśceti parīkṣādeśca satyatvaṃ tena hyeva mataṃ bhavet
1.4.100
न्यायसुधा: आदिपदेन साक्षी गृह्यते चस्त्वर्थः सत्यत्वं यथार्थत्वम् तेन साक्षिणैव केवलेन न तु परीक्षायुक्तेन(सहकृतेन) हिशब्दो ऽस्यार्थस्यानुभवसिद्धत्वं द्योतयति तस्मान्नानवस्थेति हेतौ वा 4,566 एतदुक्तं भवति दोषाभावावधारणार्थं न्यायानुसन्धानं हि खलु परीक्षा सन्दिग्धश्चार्थो न्यायविषयः सन्देहश्चोभयकोटिप्रापकसद्भावे भवति एवञ्च यत्र यत्र दोषसम्भावनया तत्सन्देहस्तत्र तत्रैव परीक्षापेक्षा नान्यत्र नच सर्वत्र दोषसन्देहो ऽस्ति साक्षिसिद्धे ऽर्थे तत्प्राप्त्यभावात् अतो न तावत्परीक्षानवस्था तथाहि अस्त्यत्र पुरतः पानीयमिति वाक्यं श्रुतवतो भवति सन्देहः किमिदं विपर्ययादिमूलमुत नेति पुरुषवचसामुभयथा दर्शनात् तत एवार्थे सन्दिहानः प्रत्यासीदन् रूपविशेषादिनानुमिनोति पानीयमेतदिति तत्रापि भवति संशयः किमिदमनुमानमुताभासम्(स) इति व्याप्त्यादिग्राहिणां याथार्थ्यायाथार्थ्योपलम्भात् प्रत्यासन्नश्चोदकाभ्यवहारानन्तरं रसविशेषाणानुमायापि पूर्ववत्सन्दिग्धे पीतोदकस्तूदन्यादिनिमित्तदुःखाभावं सुखं चानुभवन्न तत्र संशेते सुखादौ तदभावे च साक्षिसिद्धे कदाप्यन्यथाभावाद्यनुपलम्भात् नच प्रतीतत्वसामान्येन तत्रापि संशयः विशेषनिष्ठस्य निश्चायकस्य सद्भावात् अन्यथा संशयानुच्छेदेन व्यवहाराभावप्रसङ्गात् संशयाभावे च न तत्पूर्विका परीक्षेति कुतो ऽनवस्था अत एव साक्षप्रामाण्यावधारणे परीक्षानवस्थापि परिहृता ग्राहकानवस्था तु नास्त्येव साक्षिणः स्वप्रकाशत्वेन स्वप्रामाण्यग्राहकत्वात् 4,568f. एतावानत्र विशेषः इन्द्रियलिङ्गशब्दजन्येषु ज्ञानेष्वनादौ संसारे द्वयीं गतिमनुसन्दधत्साक्षी न सहसैव प्रमाणमेतदिति निश्चेतुं शक्नोति किन्तु दाषाभावनिश्चयद्वारैव दोषाभावं च न स्वयम्(एव) अवधारयितुमीष्ये (अपि) किं तु परीक्षासहकृत एव परीक्षायां चेन्द्रियलिङ्गशब्दजायां पूर्वन्यायेन परीक्षान्तरमनुसरति यावत्साक्षात्स्वविषये सुखादाववतरति नच स्वात्मन्यनेन कदाप्यन्यथाभावो ऽवगत इति सन्देहाभावात्परीक्षानुसरणान्निवर्तते नहि ज्ञानस्वरूपं प्रामाण्यं च विषयीकर्तुं स्वमहिम्नैव शक्नोति तस्य तु मानस्या दोषशङ्कया प्रामाण्यग्रहणशक्तिः प्रतिबद्धा अतो व्यवस्थैव तत्स्पृशति न त्ववधारणस्येष्ये परीक्षया च प्रतिबन्धे ऽपगते निजयैव शक्त्या प्रामाण्यमवधारयति नचास्य व्युत्पादनस्याप्रामाण्ये ऽपि समत्वात्तस्यापि स्वतो ग्रहणमिति वाच्यम् वैषम्यात् प्रामाण्यावधारणे हि परीक्षायाः प्रतिबन्धकनिवर्तकत्वमात्रं शक्यते ऽवधारयितुम् प्रतिबन्धकरहिते साक्षिप्रामाण्यग्रहे तदनपेक्षणात् सहकारित्वे हि सर्वत्र तदपेक्षा स्यात् तथा चानवस्थेत्युक्तम् अन्यथा कारणत्वं व्याहन्येत न चाप्रामाण्यं क्वापि परीक्षानपेक्षेण साक्षिणा निश्चितचरम् येन प्रतिबन्धकनिवर्तकत्वं तस्याः प्रतीमः किन्तु सार्वत्रिकत्वात्कारणत्वमेव प्रतिबन्धकस्य सार्वत्रिकत्वादन्यथासिद्धं सार्वत्रिकत्वमिति चेन्न प्रतिबन्धकनिवृत्तावप्रामाण्यग(हे)हणे च परीक्षायाः कारणत्वोपपत्तेः एवं सति गौरवमिति चेन्न विशेषावधारणाया अशक्यत्वस्यैव कल्पकाभावात् तथापि परीक्षान्वयव्यतिरेकानुविधायि(यक)त्वस्यान्यथासिद्धिः शङ्कयत इति चेत् (न) प्रतिबन्धकस्य सार्वत्रिकतायाः क्वाप्यदर्शनेनान्यथासिद्धिशङ्कानिरासात् अन्यथा सर्वत्र सहकारिणां तथात्वं स्यात् यदि ज्ञानग्राहकातिरिक्तस्य यथाकथमपि प्रवेशात्प्रामाण्यस्य परतस्त्वमिति मतम्, तदा साक्षिण एव स्वतःप्रामाण्यमन्यस्य परत इत्यङ्गीकारे ऽपि न कश्चिद्विरोध इति सङ्क्षेपः विस्तरस्तु स्वयम्(एव)आचार्येण वक्ष्यते 4,573 अथ मतम् साक्षी प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्यं गृह्णन्नपि कतिपयकालकतिपयपुरुषसम्बन्धिबन्धिवैधुर्यरूपमेव न पुनरस्य कदाचित्कुत्रापि केनापि स्वार्थव्यभिचारो न भविष्यतीत्येवंरूपम् तत्कथं तेनात्यन्तिकबाधाभावलक्षणं सत्यत्वं विश्वस्य सिद्धयेदित्यत आह- अन्यथेति अन्यथा श्रुतियुक्तयादिप्रमाणैश्च सहैव तु अकस्माद् विनिवृत्तिश्च किं विश्वस्य न शङ्कयते
nyāyasudhā: ādipadena sākṣī gṛhyate castvarthaḥ satyatvaṃ yathārthatvam tena sākṣiṇaiva kevalena na tu parīkṣāyuktena(sahakṛtena) hiśabdo 'syārthasyānubhavasiddhatvaṃ dyotayati tasmānnānavastheti hetau vā 4,566 etaduktaṃ bhavati doṣābhāvāvadhāraṇārthaṃ nyāyānusandhānaṃ hi khalu parīkṣā sandigdhaścārtho nyāyaviṣayaḥ sandehaścobhayakoṭiprāpakasadbhāve bhavati evañca yatra yatra doṣasambhāvanayā tatsandehastatra tatraiva parīkṣāpekṣā nānyatra naca sarvatra doṣasandeho 'sti sākṣisiddhe 'rthe tatprāptyabhāvāt ato na tāvatparīkṣānavasthā tathāhi astyatra purataḥ pānīyamiti vākyaṃ śrutavato bhavati sandehaḥ kimidaṃ viparyayādimūlamuta neti puruṣavacasāmubhayathā darśanāt tata evārthe sandihānaḥ pratyāsīdan rūpaviśeṣādinānuminoti pānīyametaditi tatrāpi bhavati saṃśayaḥ kimidamanumānamutābhāsam(sa) iti vyāptyādigrāhiṇāṃ yāthārthyāyāthārthyopalambhāt pratyāsannaścodakābhyavahārānantaraṃ rasaviśeṣāṇānumāyāpi pūrvavatsandigdhe pītodakastūdanyādinimittaduḥkhābhāvaṃ sukhaṃ cānubhavanna tatra saṃśete sukhādau tadabhāve ca sākṣisiddhe kadāpyanyathābhāvādyanupalambhāt naca pratītatvasāmānyena tatrāpi saṃśayaḥ viśeṣaniṣṭhasya niścāyakasya sadbhāvāt anyathā saṃśayānucchedena vyavahārābhāvaprasaṅgāt saṃśayābhāve ca na tatpūrvikā parīkṣeti kuto 'navasthā ata eva sākṣaprāmāṇyāvadhāraṇe parīkṣānavasthāpi parihṛtā grāhakānavasthā tu nāstyeva sākṣiṇaḥ svaprakāśatvena svaprāmāṇyagrāhakatvāt 4,568f. etāvānatra viśeṣaḥ indriyaliṅgaśabdajanyeṣu jñāneṣvanādau saṃsāre dvayīṃ gatimanusandadhatsākṣī na sahasaiva pramāṇametaditi niścetuṃ śaknoti kintu dāṣābhāvaniścayadvāraiva doṣābhāvaṃ ca na svayam(eva) avadhārayitumīṣye (api) kiṃ tu parīkṣāsahakṛta eva parīkṣāyāṃ cendriyaliṅgaśabdajāyāṃ pūrvanyāyena parīkṣāntaramanusarati yāvatsākṣātsvaviṣaye sukhādāvavatarati naca svātmanyanena kadāpyanyathābhāvo 'vagata iti sandehābhāvātparīkṣānusaraṇānnivartate nahi jñānasvarūpaṃ prāmāṇyaṃ ca viṣayīkartuṃ svamahimnaiva śaknoti tasya tu mānasyā doṣaśaṅkayā prāmāṇyagrahaṇaśaktiḥ pratibaddhā ato vyavasthaiva tatspṛśati na tvavadhāraṇasyeṣye parīkṣayā ca pratibandhe 'pagate nijayaiva śaktyā prāmāṇyamavadhārayati nacāsya vyutpādanasyāprāmāṇye 'pi samatvāttasyāpi svato grahaṇamiti vācyam vaiṣamyāt prāmāṇyāvadhāraṇe hi parīkṣāyāḥ pratibandhakanivartakatvamātraṃ śakyate 'vadhārayitum pratibandhakarahite sākṣiprāmāṇyagrahe tadanapekṣaṇāt sahakāritve hi sarvatra tadapekṣā syāt tathā cānavasthetyuktam anyathā kāraṇatvaṃ vyāhanyeta na cāprāmāṇyaṃ kvāpi parīkṣānapekṣeṇa sākṣiṇā niścitacaram yena pratibandhakanivartakatvaṃ tasyāḥ pratīmaḥ kintu sārvatrikatvātkāraṇatvameva pratibandhakasya sārvatrikatvādanyathāsiddhaṃ sārvatrikatvamiti cenna pratibandhakanivṛttāvaprāmāṇyaga(he)haṇe ca parīkṣāyāḥ kāraṇatvopapatteḥ evaṃ sati gauravamiti cenna viśeṣāvadhāraṇāyā aśakyatvasyaiva kalpakābhāvāt tathāpi parīkṣānvayavyatirekānuvidhāyi(yaka)tvasyānyathāsiddhiḥ śaṅkayata iti cet (na) pratibandhakasya sārvatrikatāyāḥ kvāpyadarśanenānyathāsiddhiśaṅkānirāsāt anyathā sarvatra sahakāriṇāṃ tathātvaṃ syāt yadi jñānagrāhakātiriktasya yathākathamapi praveśātprāmāṇyasya paratastvamiti matam, tadā sākṣiṇa eva svataḥprāmāṇyamanyasya parata ityaṅgīkāre 'pi na kaścidvirodha iti saṅkṣepaḥ vistarastu svayam(eva)ācāryeṇa vakṣyate 4,573 atha matam sākṣī pratyakṣādīnāṃ prāmāṇyaṃ gṛhṇannapi katipayakālakatipayapuruṣasambandhibandhivaidhuryarūpameva na punarasya kadācitkutrāpi kenāpi svārthavyabhicāro na bhaviṣyatītyevaṃrūpam tatkathaṃ tenātyantikabādhābhāvalakṣaṇaṃ satyatvaṃ viśvasya siddhayedityata āha- anyatheti anyathā śrutiyuktayādipramāṇaiśca sahaiva tu akasmād vinivṛttiśca kiṃ viśvasya na śaṅkayate
1.4.101ab
न्यायसुधा: साक्षिणः सर्वथा बाधवैधुर्वलक्षणप्रामाण्याग्राहकत्वे विश्वस्य पूर्णस्य ब्रह्मणो ऽपि प्रपञ्चवद्विनिवृत्तिः किं कस्मान्न शङ्कयते निवर्तकाभावादित्यत उक्तम्- अकस्मादिति ननु च"सत्यं ज्ञानमऽ"तत्सत्यमऽ; इत्यादिश्रुत्या, ब्रह्म न निवृत्तिमत् अज्ञानतत्कार्यातिरिक्तत्वात् इत्याद्यनुमानेन, निरधिष्ठानकस्यासाक्षिकस्य भ्रमस्य, निरवधिकस्य बाधस्य चादर्शनात्प्रपञ्चारोपाद्यन्यथानुपपत्त्या, ब्रह्मणःसत्यतावगमात्तन्नेत्यत उक्तम्- श्रुतीति एतेषामपि प्रमाणानां प्रत्यक्षादीनामिव विनिवृत्तिः शङ्कयतामित्यर्थः एतदुक्तं भवति "प्रपञ्चविषयाणां प्रत्यक्षादिप्रमाणानां नात्यन्तिकं प्रामाण्यं साक्षी गृह्णाति किन्तु तात्कालिकमेवऽ; इति वदन्वक्तव्यः साक्षिणः किमात्यन्तिकप्रामाण्यग्रहणे शक्तिरस्त्युत नास्ति आद्ये कथं प्रपञ्चविषयाणां प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्यमात्यन्तिकं न गृह्णीयात् द्वितीये ब्रह्मणः सत्यताप्रतिपादकानां श्रुत्यादीनामपि नात्यन्तिकं प्रामाण्यं गृह्णीयात् तथाच न ब्रह्मणो ऽबाध्यत्वमात्यन्तिकं सिद्धयेत् ततश्च साधकबाधकप्रमाणाभावात्तस्यापि बाधः शङ्कयेत एवंच तज्ज्ञानमपि न तत्त्वज्ञानमिति न तदर्थः प्रयत्नः स्यात् अथ क्वचिच्छक्तिः क्वचिन्नेति ब्रूयात्तदा नियामकं वाच्यमिति 4,574 ननु यदि ब्रह्म बाधार्हं स्यात्तर्हीयता कालेन कुतो न निवृत्तम् तस्मादितःपूर्वं बाधरहितत्वान्नोत्तरत्रापि बाधः शङ्कयत इति चेन्न उक्तोत्तरत्वात् अस्या अप्युपपत्तेः साक्षिग्राह्यप्रमाणभावाया आत्यन्तिकप्रामाण्यासिद्धेः अन्यथा प्रपञ्चग्राहिणां प्रत्यक्षादीनामपि तथात्वस्यानिवारणात् व्यवस्थापकाभावात् दूषणान्तरमाह- इतःपूर्वमिति इतः पूर्वं तथाभावाद् यदि नो संसृतेर्गतिः
nyāyasudhā: sākṣiṇaḥ sarvathā bādhavaidhurvalakṣaṇaprāmāṇyāgrāhakatve viśvasya pūrṇasya brahmaṇo 'pi prapañcavadvinivṛttiḥ kiṃ kasmānna śaṅkayate nivartakābhāvādityata uktam- akasmāditi nanu ca"satyaṃ jñānam'"tatsatyam'; ityādiśrutyā, brahma na nivṛttimat ajñānatatkāryātiriktatvāt ityādyanumānena, niradhiṣṭhānakasyāsākṣikasya bhramasya, niravadhikasya bādhasya cādarśanātprapañcāropādyanyathānupapattyā, brahmaṇaḥsatyatāvagamāttannetyata uktam- śrutīti eteṣāmapi pramāṇānāṃ pratyakṣādīnāmiva vinivṛttiḥ śaṅkayatāmityarthaḥ etaduktaṃ bhavati "prapañcaviṣayāṇāṃ pratyakṣādipramāṇānāṃ nātyantikaṃ prāmāṇyaṃ sākṣī gṛhṇāti kintu tātkālikameva'; iti vadanvaktavyaḥ sākṣiṇaḥ kimātyantikaprāmāṇyagrahaṇe śaktirastyuta nāsti ādye kathaṃ prapañcaviṣayāṇāṃ pratyakṣādīnāṃ prāmāṇyamātyantikaṃ na gṛhṇīyāt dvitīye brahmaṇaḥ satyatāpratipādakānāṃ śrutyādīnāmapi nātyantikaṃ prāmāṇyaṃ gṛhṇīyāt tathāca na brahmaṇo 'bādhyatvamātyantikaṃ siddhayet tataśca sādhakabādhakapramāṇābhāvāttasyāpi bādhaḥ śaṅkayeta evaṃca tajjñānamapi na tattvajñānamiti na tadarthaḥ prayatnaḥ syāt atha kvacicchaktiḥ kvacinneti brūyāttadā niyāmakaṃ vācyamiti 4,574 nanu yadi brahma bādhārhaṃ syāttarhīyatā kālena kuto na nivṛttam tasmāditaḥpūrvaṃ bādharahitatvānnottaratrāpi bādhaḥ śaṅkayata iti cenna uktottaratvāt asyā apyupapatteḥ sākṣigrāhyapramāṇabhāvāyā ātyantikaprāmāṇyāsiddheḥ anyathā prapañcagrāhiṇāṃ pratyakṣādīnāmapi tathātvasyānivāraṇāt vyavasthāpakābhāvāt dūṣaṇāntaramāha- itaḥpūrvamiti itaḥ pūrvaṃ tathābhāvād yadi no saṃsṛtergatiḥ
1.4.101cd
न्यायसुधा: तथाभावात् निवृत्त्यभावात् यदि ब्रह्मणो निवृत्तिनर् शङ्कयत इति सम्बन्धः तर्हीत्यध्याहारः गतिर्निवृत्तिः स्यादिति शेषः अयमाशयः इतःपूर्वमनिवृत्तत्वादिति किं ब्रह्मणो निवृत्त्यभावे सम्भावनोक्ततानुमानम् नाद्यः सम्भावनाया अपि संशयरूपत्वेन शङ्कानिवारणासामर्थ्यात् न द्वितीयः तथा सति संसृतेरविद्याया निवृत्त्यभावप्रसङ्गात् न हीतःप्राङ्मूलाविद्या निवृत्ता अन्यथा तस्यामेव व्यभिचारःस्यादिति किञ्च शुक्तिरजतादिकं प्रागनिवृत्तमेव निवर्तते निवृत्तस्य निवृत्त्ययोगात् अतो विरुद्धता च 4,578 अन्यथेत्याद्यन्यथा व्याख्यायते अन्यथा साक्षिणः प्रपञ्चग्राहकप्रत्यक्षाद्यात्यन्तिकप्रामाण्याग्राहकत्वे, विश्वस्य वियदादेरुत्तरक्षण एव निवृत्तिर्विनाशः किं न शङ्कयते तथाच सर्वप्रवृत्तिविलयः स्यात् परमेश्वरसञ्जिहीर्षाद्यभावादित्यत उक्तम्- अकस्मादिति (अनु-1117 पृष्ठे द्रष्टव्यम् ) नन्वीश्वरेच्छयैव श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणानि प्रपञ्चप्रलयं प्रतिपादयन्ति, विश्वविनाशो न निर्हेतुको विनाशत्वात्पटनाशवदित्यनुमानमपि तत्कथमेवं शङ्कयत इत्यत उक्तम्- श्रुतीति प्रमाणानां निवृत्तिर्नामात्यन्तिकप्रामाण्याभावः तात्पर्यं पूवर्वत् ननु प्रागितो न प्रपञ्च(वि)लयो ऽकस्मादभूत् तत्कथमुत्तरत्रापि शङ्कयेत इत्यत (उक्तम्) आह- इतः पूर्वमिति किमत्र यत्पूर्वं नाभूत्तदुत्तरत्रापि न भविष्यतीति व्याप्तिः, किंवा यत्पूर्वं न निर्हेतुकं विनष्टं न तदुत्तरत्रापि तथा विनाशवदिति, यद्वा यन्निर्हेतुकं न तद्भविष्यतीति व्याप्तिः, पूर्वोक्तिस्तु तदुपपादनायेति नाद्यः संसृतेरविद्याया निवृत्त्यभावप्रसङ्गात् न द्वितीयः संसारनिवृत्तिप्रसङ्गात् तथाहि विद्या संसारनिवृत्तिहेतुः साप्यविद्यात्मकत्वात्संसृतिरेव नच तस्या निवर्तकान्तरमस्ति तथाचाकस्मात्किमपि न निवर्तत इत्यङ्गीकारे नो संसृतेर्गतिः विद्या स्वयमेव स्वनिवृत्तिहेतुरविद्यामात्रविरोधित्वादिति चेन्न एवं तर्हि प्रपञ्चो ऽप्युत्तरक्षणे (स्वयमेव) निवर्तिष्यत इति शङ्का स्यात् अत एव न तृतीयो ऽपीति 4,581 उक्तमेवार्थं विवृणोति- वाक्येति वाक्यानुमादितश्चेत् स्यात् तत्प्रामाण्यं च साक्षितः
nyāyasudhā: tathābhāvāt nivṛttyabhāvāt yadi brahmaṇo nivṛttinar śaṅkayata iti sambandhaḥ tarhītyadhyāhāraḥ gatirnivṛttiḥ syāditi śeṣaḥ ayamāśayaḥ itaḥpūrvamanivṛttatvāditi kiṃ brahmaṇo nivṛttyabhāve sambhāvanoktatānumānam nādyaḥ sambhāvanāyā api saṃśayarūpatvena śaṅkānivāraṇāsāmarthyāt na dvitīyaḥ tathā sati saṃsṛteravidyāyā nivṛttyabhāvaprasaṅgāt na hītaḥprāṅmūlāvidyā nivṛttā anyathā tasyāmeva vyabhicāraḥsyāditi kiñca śuktirajatādikaṃ prāganivṛttameva nivartate nivṛttasya nivṛttyayogāt ato viruddhatā ca 4,578 anyathetyādyanyathā vyākhyāyate anyathā sākṣiṇaḥ prapañcagrāhakapratyakṣādyātyantikaprāmāṇyāgrāhakatve, viśvasya viyadāderuttarakṣaṇa eva nivṛttirvināśaḥ kiṃ na śaṅkayate tathāca sarvapravṛttivilayaḥ syāt parameśvarasañjihīrṣādyabhāvādityata uktam- akasmāditi (anu-1117 pṛṣṭhe draṣṭavyam ) nanvīśvarecchayaiva śrutismṛtītihāsapurāṇāni prapañcapralayaṃ pratipādayanti, viśvavināśo na nirhetuko vināśatvātpaṭanāśavadityanumānamapi tatkathamevaṃ śaṅkayata ityata uktam- śrutīti pramāṇānāṃ nivṛttirnāmātyantikaprāmāṇyābhāvaḥ tātparyaṃ pūvarvat nanu prāgito na prapañca(vi)layo 'kasmādabhūt tatkathamuttaratrāpi śaṅkayeta ityata (uktam) āha- itaḥ pūrvamiti kimatra yatpūrvaṃ nābhūttaduttaratrāpi na bhaviṣyatīti vyāptiḥ, kiṃvā yatpūrvaṃ na nirhetukaṃ vinaṣṭaṃ na taduttaratrāpi tathā vināśavaditi, yadvā yannirhetukaṃ na tadbhaviṣyatīti vyāptiḥ, pūrvoktistu tadupapādanāyeti nādyaḥ saṃsṛteravidyāyā nivṛttyabhāvaprasaṅgāt na dvitīyaḥ saṃsāranivṛttiprasaṅgāt tathāhi vidyā saṃsāranivṛttihetuḥ sāpyavidyātmakatvātsaṃsṛtireva naca tasyā nivartakāntaramasti tathācākasmātkimapi na nivartata ityaṅgīkāre no saṃsṛtergatiḥ vidyā svayameva svanivṛttiheturavidyāmātravirodhitvāditi cenna evaṃ tarhi prapañco 'pyuttarakṣaṇe (svayameva) nivartiṣyata iti śaṅkā syāt ata eva na tṛtīyo 'pīti 4,581 uktamevārthaṃ vivṛṇoti- vākyeti vākyānumāditaścet syāt tatprāmāṇyaṃ ca sākṣitaḥ
1.4.102
न्यायसुधा: अथवा नो संसृतेर्गतिरित्युक्तम् संसारगतेः श्रुत्यादिसिद्धत्वात् तदसिद्धया च हेतोर्विशेषणादित्यत आह- वाक्येति ब्रह्मणो ऽपि निवृत्त्याशङ्कायामापादितायां यदि परो वाक्यानुमादितो निवृत्त्यभावनिश्चयः स्यादिति ब्रूयात्, यदि वा आकस्मिकोत्तरक्षणे प्रलयशङ्कापादने वाक्यानुमादितः परमेश्वरेच्छादिनैव स्यादिति मन्येत, यदि च वाक्यानुमादितः संसारनिवृत्तिः स्यादिति वदेत्, तदा तस्य वाक्यादेः प्रामाण्यं केन निश्चितमिति वक्तव्यम् साक्षीतरेणेत्यङ्गीकारे ज्ञानस्य साक्षिवेद्यत्वेन परतः प्रामाण्यग्रहापत्तेः साक्षिणैवेति वक्तव्यम् 4,583 ततः किमिति चेत् साक्षी किं ब्रह्मसत्यत्वादिप्रतिपादकानां वाक्यादीनां प्रामाण्यं तात्कालिकमेव गृह्णाति किंवाऽत्यन्तिकम् आद्ये न तेन ब्रह्माबाध्यत्वादिसिद्धिरिति नोक्तशङ्कानिवृत्तिः द्वितीये त्वाह- तत्प्रामाण्यमिति तत्प्रामाण्यं यथा साक्षी स्थापयत्येवमेव हि सर्वकालेष्वपि स्थैर्याद् व्यभिचारमपोह्य च
nyāyasudhā: athavā no saṃsṛtergatirityuktam saṃsāragateḥ śrutyādisiddhatvāt tadasiddhayā ca hetorviśeṣaṇādityata āha- vākyeti brahmaṇo 'pi nivṛttyāśaṅkāyāmāpāditāyāṃ yadi paro vākyānumādito nivṛttyabhāvaniścayaḥ syāditi brūyāt, yadi vā ākasmikottarakṣaṇe pralayaśaṅkāpādane vākyānumāditaḥ parameśvarecchādinaiva syāditi manyeta, yadi ca vākyānumāditaḥ saṃsāranivṛttiḥ syāditi vadet, tadā tasya vākyādeḥ prāmāṇyaṃ kena niścitamiti vaktavyam sākṣītareṇetyaṅgīkāre jñānasya sākṣivedyatvena parataḥ prāmāṇyagrahāpatteḥ sākṣiṇaiveti vaktavyam 4,583 tataḥ kimiti cet sākṣī kiṃ brahmasatyatvādipratipādakānāṃ vākyādīnāṃ prāmāṇyaṃ tātkālikameva gṛhṇāti kiṃvā'tyantikam ādye na tena brahmābādhyatvādisiddhiriti noktaśaṅkānivṛttiḥ dvitīye tvāha- tatprāmāṇyamiti tatprāmāṇyaṃ yathā sākṣī sthāpayatyevameva hi sarvakāleṣvapi sthairyād vyabhicāramapohya ca
Adhyāya 1 (cont. 35)
1.4.103a
एवमक्षजमानत्वसिद्धां विश्वस्य सत्यताम् किमिति स्थापयेन्नायं
evamakṣajamānatvasiddhāṃ viśvasya satyatām kimiti sthāpayennāyaṃ
1.4.103d
-च् न्यायसुधा: यथाशब्दस्यात्रोत्तरत्र च सम्बन्धः तस्य ब्रह्मसत्यत्वादिप्रतिपादकवाक्यादेः प्रामाण्यं यथा साक्षी वर्तमानकालीनं स्थापयति गृह्णाति एवमेव सर्वकालेष्वपि स्थैर्येण गृह्णाति हिशब्दः परप्रसिद्धिद्योतकः स्थैर्यमेव विवृणोति व्यभिचारं बाधम् अपोह्य निराकृत्यैवेति न केवलं ब्रह्मसत्यत्वत्वादिवाक्यादिप्रामाण्यं साक्षी तात्कालिकं गृह्णाति किन्त्वात्यन्तिकमेवेत्यर्थः 4,584 अथवा यथाशब्दस्योत्तरेणैव सम्बन्धः स्थापयत्यान्तिकमेव गृह्णातीत्यर्थः अस्यैव विवरणमेवमेवेति इतिशब्दो ऽध्याहार्यः सर्वकालेष्वपीदमेवमेव न कदापि विषयापहारलक्षणं बाधमाप्नोतीति व्यभिचारमपोह्य तत एव स्थैर्येण गृह्णातीति यद्वैवंशब्दः समुच्चये साक्षी ब्रह्मादिविषयवाक्यादिप्रामाण्यं स्थापयत्यात्यन्तिकं गृह्णाति अत एव तद्विषयमपि ब्रह्मादिकं सर्वकालेष्वपि स्थैर्यादतिशयेन व्यभिचारमपोह्यैव स्थापयतीति प्रामाण्या(त्यन्तिकत्वा)न्तर्गतत्वाद्विषयाबाध्यताया इति हिशब्दाथरः एवमिति दार्ष्यान्तिकोक्तिः अयं साक्षी यदि तत्सत्यमित्यादिप्रमाणप्रामाण्यमात्यन्तिकं गृह्णन् तद्विषयस्य ब्रह्मादेस्त्रैकालिकाबाध्यत्वं व्यवस्थापयेत्तर्हि तथैव विश्वविषयस्याक्षजादिज्ञानस्यात्यन्तिकं प्रामाण्यं गृह्णन् तदन्तर्गतां विश्वस्याबाध्यतामपि स्थापये(देव)त् अविशेषादिति समुदायार्थः 4,586 ननु गृह्णात्वात्यन्तिकं प्रामाण्यमक्षजादीनां साक्षी तस्य तथात्वं तु कुतः ततश्च न विश्वसत्यतासिद्धिरित्यत आह- निर्दोषेति ... निर्दोषज्ञानशक्तितः
-c nyāyasudhā: yathāśabdasyātrottaratra ca sambandhaḥ tasya brahmasatyatvādipratipādakavākyādeḥ prāmāṇyaṃ yathā sākṣī vartamānakālīnaṃ sthāpayati gṛhṇāti evameva sarvakāleṣvapi sthairyeṇa gṛhṇāti hiśabdaḥ paraprasiddhidyotakaḥ sthairyameva vivṛṇoti vyabhicāraṃ bādham apohya nirākṛtyaiveti na kevalaṃ brahmasatyatvatvādivākyādiprāmāṇyaṃ sākṣī tātkālikaṃ gṛhṇāti kintvātyantikamevetyarthaḥ 4,584 athavā yathāśabdasyottareṇaiva sambandhaḥ sthāpayatyāntikameva gṛhṇātītyarthaḥ asyaiva vivaraṇamevameveti itiśabdo 'dhyāhāryaḥ sarvakāleṣvapīdamevameva na kadāpi viṣayāpahāralakṣaṇaṃ bādhamāpnotīti vyabhicāramapohya tata eva sthairyeṇa gṛhṇātīti yadvaivaṃśabdaḥ samuccaye sākṣī brahmādiviṣayavākyādiprāmāṇyaṃ sthāpayatyātyantikaṃ gṛhṇāti ata eva tadviṣayamapi brahmādikaṃ sarvakāleṣvapi sthairyādatiśayena vyabhicāramapohyaiva sthāpayatīti prāmāṇyā(tyantikatvā)ntargatatvādviṣayābādhyatāyā iti hiśabdātharḥ evamiti dārṣyāntikoktiḥ ayaṃ sākṣī yadi tatsatyamityādipramāṇaprāmāṇyamātyantikaṃ gṛhṇan tadviṣayasya brahmādestraikālikābādhyatvaṃ vyavasthāpayettarhi tathaiva viśvaviṣayasyākṣajādijñānasyātyantikaṃ prāmāṇyaṃ gṛhṇan tadantargatāṃ viśvasyābādhyatāmapi sthāpaye(deva)t aviśeṣāditi samudāyārthaḥ 4,586 nanu gṛhṇātvātyantikaṃ prāmāṇyamakṣajādīnāṃ sākṣī tasya tathātvaṃ tu kutaḥ tataśca na viśvasatyatāsiddhirityata āha- nirdoṣeti ... nirdoṣajñānaśaktitaḥ
1.4.104
न्यायसुधा: साक्षिणो निर्दोषज्ञानरूपत्वशक्त्या तथात्वमपि सिद्धयति अन्यथा ब्रह्मसत्यत्वाद्यपि न सिद्धयेत् यद्वा तत्सत्यमित्यादेरात्यन्तिकं प्रामाण्यं गृह्णाति साक्षी, विश्वविषयस्याक्षजादेस्तु तात्कालिकमेवेति किं न स्यादित्यत आह- निर्दोषेति अयमर्थः तत्सत्यमित्यादिज्ञानस्यात्यन्तिकं प्रामाण्यं गृह्णाति साक्षीत्यत्र किं निमित्तम् ज्ञानं गृह्णन् तस्य निर्दोषतायां प्रामाण्यमपि गृह्णातीति साक्षिणः स्वभावो ऽयमिति चेत् कथं तर्ह्यक्षजादेरपि आत्यन्तिकं प्रामाण्यं न गृह्णीयात् तस्यापि निर्दोषज्ञानरूप(त्व)शक्तिसद्भावादिति अथवा किं साक्षी कुत्रापि प्रामाण्यमात्यन्तिकं ग्रहीतुं न शक्नोति किंवा क्वचिच्छक्तः क्वचिदशक्तः आद्यस्योत्तरम्- अन्यथेत्यादि द्वितीयस्योत्तरम्- वाक्येति 4,587 स्यादेतदेवं यद्यक्षजादिज्ञानं निर्दोषं स्यात् न चैवम् अविद्याकृतप्रपञ्चविषयत्वात् शुक्तिरजतादिज्ञानवत् नन्वविद्या किमाश्रितेति चेत् जीवाश्रितेति ब्रूमः नन्वत्रापि दूषणमुक्तम्"स्वतो ऽन्यताऽ; इति नैतदस्ति तद्भेदस्याप्याविद्यकत्वात् नच चक्रकादिदोषः प्रपञ्च(विश्व)स्य जीवाज्ञानकृतत्वेन श्रुत्यादिसिद्धत्वात् प्रमिते चार्थे तर्काणामवकाशाभावात् नच कल्प्याभावदोषः विश्वस्यैकाज्ञानकृतत्वाङ्गीकारात् तदतिरिक्तजीवजडप्रपञ्चस्य कल्प्यत्वोपपत्तेः एकजीववादो हि मायावादिनां परं हृदयम् बहुजीववादस्तु मन्दानामाभिमुख्यायावतारित इत्यत आह- एकेति एकज्ञानकृतं विश्वमिति यच्चोष्यते मृषा बहुज्ञानकृतं विश्वमिति तस्योत्तरं भवेत्
nyāyasudhā: sākṣiṇo nirdoṣajñānarūpatvaśaktyā tathātvamapi siddhayati anyathā brahmasatyatvādyapi na siddhayet yadvā tatsatyamityāderātyantikaṃ prāmāṇyaṃ gṛhṇāti sākṣī, viśvaviṣayasyākṣajādestu tātkālikameveti kiṃ na syādityata āha- nirdoṣeti ayamarthaḥ tatsatyamityādijñānasyātyantikaṃ prāmāṇyaṃ gṛhṇāti sākṣītyatra kiṃ nimittam jñānaṃ gṛhṇan tasya nirdoṣatāyāṃ prāmāṇyamapi gṛhṇātīti sākṣiṇaḥ svabhāvo 'yamiti cet kathaṃ tarhyakṣajāderapi ātyantikaṃ prāmāṇyaṃ na gṛhṇīyāt tasyāpi nirdoṣajñānarūpa(tva)śaktisadbhāvāditi athavā kiṃ sākṣī kutrāpi prāmāṇyamātyantikaṃ grahītuṃ na śaknoti kiṃvā kvacicchaktaḥ kvacidaśaktaḥ ādyasyottaram- anyathetyādi dvitīyasyottaram- vākyeti 4,587 syādetadevaṃ yadyakṣajādijñānaṃ nirdoṣaṃ syāt na caivam avidyākṛtaprapañcaviṣayatvāt śuktirajatādijñānavat nanvavidyā kimāśriteti cet jīvāśriteti brūmaḥ nanvatrāpi dūṣaṇamuktam"svato 'nyatā'; iti naitadasti tadbhedasyāpyāvidyakatvāt naca cakrakādidoṣaḥ prapañca(viśva)sya jīvājñānakṛtatvena śrutyādisiddhatvāt pramite cārthe tarkāṇāmavakāśābhāvāt naca kalpyābhāvadoṣaḥ viśvasyaikājñānakṛtatvāṅgīkārāt tadatiriktajīvajaḍaprapañcasya kalpyatvopapatteḥ ekajīvavādo hi māyāvādināṃ paraṃ hṛdayam bahujīvavādastu mandānāmābhimukhyāyāvatārita ityata āha- eketi ekajñānakṛtaṃ viśvamiti yaccoṣyate mṛṣā bahujñānakṛtaṃ viśvamiti tasyottaraṃ bhavet
1.4.105a
न्यायसुधा: उच्यते ब्रह्मविवर्तवादिभिः, मृषा प्रमाणेन विना एतदुक्तं भवति स्यादपीदं कथञ्चित् यदि विश्वस्यैकजीवाज्ञानकल्पितत्वं स्यात् न चैतदस्ति प्रमाणाभावात् श्रुत्यादेरनुपदमेव सम्यग्व्याख्यास्यमानत्वात् बहूनामीश्वरस्य तत्प्रेरितानां ब्रह्मादीनां च ज्ञानेच्छाप्रयत्नैर्निमित्तत्वे श्रुत्यादिप्रमाणसद्भावेन तद्विरुद्धत्वाच्चेति 4,591 किञ्चैकजीवाज्ञानपरिकल्पितं जीवजडात्मकं समस्तमिति वदन्प्रष्टव्यः किमसावेको जीवस्त्वम् उतान्य इति अन्यश्चेत्तदज्ञानकल्पितस्य तव बन्धमोक्षाभावाद्वयर्थं पारिव्राज्यादिकमा(मित्या)पद्येत आद्ये ऽपि प्रतिवादिप्रमुखान्जीवान्पश्यसि न वा प्रथमे ऽपि (किं) सन्तीत्युत न सन्तीति आद्यं दूषयति- परस्येति परस्य सत्यतां जानन्नपि यः स्वात्मतस्करः परो नास्तीति वदति
nyāyasudhā: ucyate brahmavivartavādibhiḥ, mṛṣā pramāṇena vinā etaduktaṃ bhavati syādapīdaṃ kathañcit yadi viśvasyaikajīvājñānakalpitatvaṃ syāt na caitadasti pramāṇābhāvāt śrutyāderanupadameva samyagvyākhyāsyamānatvāt bahūnāmīśvarasya tatpreritānāṃ brahmādīnāṃ ca jñānecchāprayatnairnimittatve śrutyādipramāṇasadbhāvena tadviruddhatvācceti 4,591 kiñcaikajīvājñānaparikalpitaṃ jīvajaḍātmakaṃ samastamiti vadanpraṣṭavyaḥ kimasāveko jīvastvam utānya iti anyaścettadajñānakalpitasya tava bandhamokṣābhāvādvayarthaṃ pārivrājyādikamā(mityā)padyeta ādye 'pi prativādipramukhānjīvānpaśyasi na vā prathame 'pi (kiṃ) santītyuta na santīti ādyaṃ dūṣayati- parasyeti parasya satyatāṃ jānannapi yaḥ svātmataskaraḥ paro nāstīti vadati
1.4.105d
-च् न्यायसुधा: यः परस्य प्रतिवाद्यादेः सत्यतां जानन्नपि परो नास्तीति वदति स स्वात्मतस्कर इति योजना स्वात्मानमिव परमपि सत्यतया पश्यतो ऽहमेक एव सत्यो मदज्ञानकल्पिताः सर्वे जीवा जडाश्चेति वचनं स्वानुभवविरुद्धमित्यर्थः नहि त्वदज्ञानपरिकल्पितं समस्तमित्यत्र बलवत्प्रमाणमस्ति येन दर्शनमपि बाध्येत नहि सत्त्वेन प्रतीयमानस्यापि गन्धर्वनगरादेरसत्त्वमेवाङ्गीक्रियते किन्तु बलवत्प्रमाणबाधात् अन्यथा प्रतिवाद्यज्ञानकल्पितस्त्वमिति कथं न स्याः तथा चानिश्चयेन न मोक्षार्था प्रवृत्तिः स्यादिति 4,592 द्वितीयतृतीयौ निराचष्टे- किमिति ... किमित्युन्मत्तवद् वदेत्
-c nyāyasudhā: yaḥ parasya prativādyādeḥ satyatāṃ jānannapi paro nāstīti vadati sa svātmataskara iti yojanā svātmānamiva paramapi satyatayā paśyato 'hameka eva satyo madajñānakalpitāḥ sarve jīvā jaḍāśceti vacanaṃ svānubhavaviruddhamityarthaḥ nahi tvadajñānaparikalpitaṃ samastamityatra balavatpramāṇamasti yena darśanamapi bādhyeta nahi sattvena pratīyamānasyāpi gandharvanagarāderasattvamevāṅgīkriyate kintu balavatpramāṇabādhāt anyathā prativādyajñānakalpitastvamiti kathaṃ na syāḥ tathā cāniścayena na mokṣārthā pravṛttiḥ syāditi 4,592 dvitīyatṛtīyau nirācaṣṭe- kimiti ... kimityunmattavad vadet
1.4.106a
न्यायसुधा: यदि परः प्रतिवाद्यादिजीवान्न पश्यति, पश्यन्वा न सन्तीति पश्यति, तदा किमित्युन्मत्तवद्ववदेत् न कथायां प्रविशेत् न शास्त्रं विरचयेद्वयाकुर्याद्वा अन्यथोन्मत्तवन्नायं लौकिको नापि परीक्षक इत्युपेक्षणीयः स्यात् कुतो न वदेत् येन वदन्तुन्मत्तपदवीमासादयेदित्यत आह- पराभाव इति 4,593 पराभावे हि वाग् व्यर्था
nyāyasudhā: yadi paraḥ prativādyādijīvānna paśyati, paśyanvā na santīti paśyati, tadā kimityunmattavadvavadet na kathāyāṃ praviśet na śāstraṃ viracayedvayākuryādvā anyathonmattavannāyaṃ laukiko nāpi parīkṣaka ityupekṣaṇīyaḥ syāt kuto na vadet yena vadantunmattapadavīmāsādayedityata āha- parābhāva iti 4,593 parābhāve hi vāg vyarthā
1.4.106b
न्यायसुधा: वाचः परबोधनार्थत्वात् पराभावे च तद्वैयर्थ्याद्वयर्थ्यां वाचं न प्रयुञ्जीत प्रयुञ्जानश्च कथमुन्मत्तो न स्यादिति सत्यं पराभावे वचनमनर्थकम् मयापि किमपि नोच्यत इत्यत आह- यदीति ... यदि नैवोच्यते तदा कशावेत्रादिकं तस्य तस्करस्योत्तरं वदेत्
nyāyasudhā: vācaḥ parabodhanārthatvāt parābhāve ca tadvaiyarthyādvayarthyāṃ vācaṃ na prayuñjīta prayuñjānaśca kathamunmatto na syāditi satyaṃ parābhāve vacanamanarthakam mayāpi kimapi nocyata ityata āha- yadīti ... yadi naivocyate tadā kaśāvetrādikaṃ tasya taskarasyottaraṃ vadet
1.4.107
-द् न्यायसुधा: मया किमपि कदापि नैवोच्यत इति यद्युच्यते तदा स्वक्रियाविरोधिश्रः सकललोकावगतार्थापलापिनस्तस्य तस्करस्यैव दण्ड एवोचितो न प्रत्युत्तरम् परमार्थतो नोच्यत इत्युच्यत इति चेत् तत्किं प्रतीयोग्यभावे निश्चिते व्यवहारतो ऽपि वदन्तः प्रेक्षावन्तो भवन्ति, येनेदमुच्येतेति 4,594 प्राक् प्रपञ्चमिथ्यात्वसिद्धये परोदाहृतानां श्रुतीनां बाह्योपपत्तिविरोधः (प्रतिपा)व्युत्पादितः इदानीमान्तरानुपपत्तिप्रदर्शनपूर्वकं तासामविरुद्धार्थव्याख्यानार्थमुत्तरो ग्रन्थः अथवा सर्वश्रुतिसाधारणानुपपत्तिः प्राक् प्रपञ्चिता इदानीमसाधारणानुपपत्तिर्व्युत्पाद्यते तत्र तावत्प्रपञ्चो यदि विद्येतेत्यादिवाक्यद्वयं पठित्वा पराभिमते ऽर्थे ऽनुपपत्तिमाह- प्रपञ्च इति प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः
-d nyāyasudhā: mayā kimapi kadāpi naivocyata iti yadyucyate tadā svakriyāvirodhiśraḥ sakalalokāvagatārthāpalāpinastasya taskarasyaiva daṇḍa evocito na pratyuttaram paramārthato nocyata ityucyata iti cet tatkiṃ pratīyogyabhāve niścite vyavahārato 'pi vadantaḥ prekṣāvanto bhavanti, yenedamucyeteti 4,594 prāk prapañcamithyātvasiddhaye parodāhṛtānāṃ śrutīnāṃ bāhyopapattivirodhaḥ (pratipā)vyutpāditaḥ idānīmāntarānupapattipradarśanapūrvakaṃ tāsāmaviruddhārthavyākhyānārthamuttaro granthaḥ athavā sarvaśrutisādhāraṇānupapattiḥ prāk prapañcitā idānīmasādhāraṇānupapattirvyutpādyate tatra tāvatprapañco yadi vidyetetyādivākyadvayaṃ paṭhitvā parābhimate 'rthe 'nupapattimāha- prapañca iti prapañco yadi vidyeta nivarteta na saṃśayaḥ māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ
1.4.108
विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् उपदेशादयं वादो ऽज्ञाते द्वैतं न विद्यते
vikalpo vinivarteta kalpito yadi kenacit upadeśādayaṃ vādo 'jñāte dvaitaṃ na vidyate
1.4.109a
इत्यत्र यदिशब्दौ च निवर्तेतेति च द्वयम् विश्वस्य सत्यतामाहुर्
ityatra yadiśabdau ca nivarteteti ca dvayam viśvasya satyatāmāhur
1.4.109d
-च् न्यायसुधा: नन्वत्र सूत्रगृहीततया परेणोपात्तानां श्रुतीनामनुपपत्त्यादिकं प्रथमता वक्तव्यम् सत्यम् तथाप्येकजीवाज्ञानपरिकल्पितत्वे समस्तस्य, न प्रमाणमस्तीत्यनन्तरमेवोक्तम् अस्यां च तदापाततः प्रतीयते "अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्धयतेऽ; इत्युक्तत्वात् अत उभयानुगुण्यादस्याः प्रथमप्राप्तिः इत्यत्र श्लोकद्वये यदिशब्दद्वयं निवर्तेतेति लिङ्प्रयोगद्वयं च उपलक्षणं चैतत् विद्येतेत्यपि ग्राह्यम् तथा केनचिदिति सत्यतामित्युपलक्षणम् अनादितां चेति ग्राह्यम् आहुरित्यवगमयन्तीत्यर्थः तथाच विश्वमिथ्यात्वपरतया व्याख्याने तदनुपपत्तिरिति शेषः यद्यत्र प्रपञ्चमिथ्यात्वमभि(सं)धित्सितं स्यात्तदा यो ऽयं प्रपञ्चो विद्यत इव दृश्यते स निवर्तिष्यते अज्ञानेन कल्पितो विकल्पो विनिवर्तिष्यत इति वक्तव्यम् यद्याद्यास्तुशब्दा विगतार्था विरुद्धार्थाश्च तत्प्रयोगे हि प्रसङ्गद्वयपरमेतद्वाक्यद्वयमिति विज्ञायते यदि पर्वतो निरग्निको भवेत् तर्हि निर्धूमो ऽपि स्यादिति यथा 4,597 प्रसङ्गस्य च विपर्यये पर्यवसानादनिवृत्त्यादिकमेव वाक्यसामर्थ्याल्लभ्यत इति परकीयमर्थमपाकुर्वतैव श्रुतितात्पर्यं सूचितम् तत्स्पष्टीकुर्वन्विद्येतेत्यस्यार्थं तावदाह- विद्येतेति ... विद्येतोत्पत्तिमेव च
-c nyāyasudhā: nanvatra sūtragṛhītatayā pareṇopāttānāṃ śrutīnāmanupapattyādikaṃ prathamatā vaktavyam satyam tathāpyekajīvājñānaparikalpitatve samastasya, na pramāṇamastītyanantaramevoktam asyāṃ ca tadāpātataḥ pratīyate "anādimāyayā supto yadā jīvaḥ prabuddhayate'; ityuktatvāt ata ubhayānuguṇyādasyāḥ prathamaprāptiḥ ityatra ślokadvaye yadiśabdadvayaṃ nivarteteti liṅprayogadvayaṃ ca upalakṣaṇaṃ caitat vidyetetyapi grāhyam tathā kenaciditi satyatāmityupalakṣaṇam anāditāṃ ceti grāhyam āhurityavagamayantītyarthaḥ tathāca viśvamithyātvaparatayā vyākhyāne tadanupapattiriti śeṣaḥ yadyatra prapañcamithyātvamabhi(saṃ)dhitsitaṃ syāttadā yo 'yaṃ prapañco vidyata iva dṛśyate sa nivartiṣyate ajñānena kalpito vikalpo vinivartiṣyata iti vaktavyam yadyādyāstuśabdā vigatārthā viruddhārthāśca tatprayoge hi prasaṅgadvayaparametadvākyadvayamiti vijñāyate yadi parvato niragniko bhavet tarhi nirdhūmo 'pi syāditi yathā 4,597 prasaṅgasya ca viparyaye paryavasānādanivṛttyādikameva vākyasāmarthyāllabhyata iti parakīyamarthamapākurvataiva śrutitātparyaṃ sūcitam tatspaṣṭīkurvanvidyetetyasyārthaṃ tāvadāha- vidyeteti ... vidyetotpattimeva ca
1.4.110ab
न्यायसुधा: इत्येतच्छब्दरूपमुत्पत्तिमेवाह नतु सत्तामिति प्रकृत्यर्थकथनम् चशब्देन निवर्तेतेति विनाशमाह नतु बाधमिति समुच्चिनोति विद्यतेरुतपत्त्यर्थत्वं कुत इत्यत आह- विदेति विदोत्पत्ताविति ह्यस्माद् धातोर्
nyāyasudhā: ityetacchabdarūpamutpattimevāha natu sattāmiti prakṛtyarthakathanam caśabdena nivarteteti vināśamāha natu bādhamiti samuccinoti vidyaterutapattyarthatvaṃ kuta ityata āha- videti vidotpattāviti hyasmād dhātor
1.4.110b
न्यायसुधा: विदोत्पत्ताविति ह्यस्माद्धातोः धातोर्धातुव्याख्यानादित्यर्थः विद्यतेरुत्पत्त्यर्थत्वं प्रत्येतव्यमिति पूर्वेण सम्बन्धः धातोरिति षष्ठयन्तं वा तस्य व्याख्यानादिति शेषः मन्दानामप्रसिद्धमपीदं धातुव्याख्यानं बहुज्ञानां प्रसिद्धमेवेति हिशब्द(ब्दार्थः)ः तथाप्युत्पविरेवेति कुतः, सत्तात्र कुतो नेत्यत आह- उत्पत्तिरेवेति ... उत्पत्तिरेव हि निवृत्तिव्याप्तियुक् प्रायः प्रपञ्चो भेदपञ्चकः
nyāyasudhā: vidotpattāviti hyasmāddhātoḥ dhātordhātuvyākhyānādityarthaḥ vidyaterutpattyarthatvaṃ pratyetavyamiti pūrveṇa sambandhaḥ dhātoriti ṣaṣṭhayantaṃ vā tasya vyākhyānāditi śeṣaḥ mandānāmaprasiddhamapīdaṃ dhātuvyākhyānaṃ bahujñānāṃ prasiddhameveti hiśabda(bdārthaḥ)ḥ tathāpyutpavireveti kutaḥ, sattātra kuto netyata āha- utpattireveti ... utpattireva hi nivṛttivyāptiyuk prāyaḥ prapañco bhedapañcakaḥ
1.4.110d
-द् न्यायसुधा: अत्र हि प्रपञ्चो यदि विद्येत तर्हि निवर्तेतेति यदिशब्दादिबलात्प्रसङ्गो ऽयमिति ज्ञायते प्रसङ्गश्च व्याप्तिमूलः व्याप्याङ्गीकारे ऽनिष्यव्यापकप्रसञ्जनं तर्क इति तल्लक्षणात् तथाच विद्येतेत्यापादकतयोक्तस्यार्थस्य निवर्तेतेत्यापाद्यतयोक्तया निवृत्त्या व्याप्तिरवश्यम्भाविनी उत्पत्तिरेव निवृत्तिव्याप्तिक्(क्ता) न सत्ता अस्माकं व्यभिचारित्वात् परस्य विरुद्धत्वात् अतः प्रतीयमानान्वययोग्यताभावान्न सत्ता विद्यतेरर्थः किन्तूत्पत्तिरेव तद्योग्यत्वादिति प्रध्वंसव्युदासाथ प्राय इत्यक्तम् उत्पत्तिर्निवृत्तियुगित्ययं प्रायो बाहुल्यमित्यर्थः तथाच भावत्वे सतीत्यापादकविशेषणं विवक्षितमित्युक्तं भवति एतेनाल्पज्ञानां धातुव्याख्याने विप्रतिपत्तिरिति निरस्ता वेदितव्या 4,598 ननूत्पत्तिर्नाम कारणायत्तसत्तालाभः नचाभावे सत्तास्तीत्यभावस्य प्रसक्त्यभावात्प्राय इति व्यर्थम् मैवम् केयं सत्ता नामानुगतरूपा वा स्वरूपमेव वा नाद्यः तस्या घटादावप्यभावस्य वक्ष्यमाणत्वात् न द्वितीयः अभावे तद्भावस्यास्त्यभावो ऽस्ति च ध्वंस इत्यादौ वक्ष्यमाणत्वादिति 4,602 नन्वस्मिन्नपि व्याख्याने नान्वययोग्यतास्ति तर्कस्य व्याप्तिरिव विपर्यये पर्यवसानमवश्यम्भावि तथाच प्रपञ्चो यद्युत्पद्येत तर्हि विनश्येत नच विनश्यति तस्मान्नोत्पद्यत इति वक्तव्यम् न चैतद्युक्तम् क्षित्यादेः प्रपञ्चस्योत्पत्तिविनाशयोः प्रमाणदृष्टत्वात् अत एव तर्काङ्गभूतमापाद्यस्यानिष्टत्वं च नोपपद्यत इत्यतः प्रपञ्चशब्दमन्यथा व्याचष्टे- प्रपञ्च इति ... प्रपञ्चो भेदपञ्चकः
-d nyāyasudhā: atra hi prapañco yadi vidyeta tarhi nivarteteti yadiśabdādibalātprasaṅgo 'yamiti jñāyate prasaṅgaśca vyāptimūlaḥ vyāpyāṅgīkāre 'niṣyavyāpakaprasañjanaṃ tarka iti tallakṣaṇāt tathāca vidyetetyāpādakatayoktasyārthasya nivartetetyāpādyatayoktayā nivṛttyā vyāptiravaśyambhāvinī utpattireva nivṛttivyāptik(ktā) na sattā asmākaṃ vyabhicāritvāt parasya viruddhatvāt ataḥ pratīyamānānvayayogyatābhāvānna sattā vidyaterarthaḥ kintūtpattireva tadyogyatvāditi pradhvaṃsavyudāsātha prāya ityaktam utpattirnivṛttiyugityayaṃ prāyo bāhulyamityarthaḥ tathāca bhāvatve satītyāpādakaviśeṣaṇaṃ vivakṣitamityuktaṃ bhavati etenālpajñānāṃ dhātuvyākhyāne vipratipattiriti nirastā veditavyā 4,598 nanūtpattirnāma kāraṇāyattasattālābhaḥ nacābhāve sattāstītyabhāvasya prasaktyabhāvātprāya iti vyartham maivam keyaṃ sattā nāmānugatarūpā vā svarūpameva vā nādyaḥ tasyā ghaṭādāvapyabhāvasya vakṣyamāṇatvāt na dvitīyaḥ abhāve tadbhāvasyāstyabhāvo 'sti ca dhvaṃsa ityādau vakṣyamāṇatvāditi 4,602 nanvasminnapi vyākhyāne nānvayayogyatāsti tarkasya vyāptiriva viparyaye paryavasānamavaśyambhāvi tathāca prapañco yadyutpadyeta tarhi vinaśyeta naca vinaśyati tasmānnotpadyata iti vaktavyam na caitadyuktam kṣityādeḥ prapañcasyotpattivināśayoḥ pramāṇadṛṣṭatvāt ata eva tarkāṅgabhūtamāpādyasyāniṣṭatvaṃ ca nopapadyata ityataḥ prapañcaśabdamanyathā vyācaṣṭe- prapañca iti ... prapañco bhedapañcakaḥ
1.4.111
न्यायसुधा: नायं प्रपञ्चशब्दो विश्वविस्तारवाची येनोक्तदोषः स्यात् किन्तु पञ्चानां वर्गः पञ्चः पञ्चशतौ वर्गे वेति वाशब्देन पञ्चशब्दस्यापि निपातनाङ्गीकारात् प्रकृष्टः पञ्चः प्रपञ्चः प्रकृष्टता च मोक्षाङ्गज्ञानतया भवति सा च भेदसम्बन्धिन एव पञ्चकस्योपपन्ना "वैलक्षण्यं तयोर्ज्ञात्वा मुच्यते बद्धयते ऽन्यथाऽ; इत्यादेः अतः प्रपञ्चो भेदपञ्चकः सच जीवेश्वरप्रकृत्यादिनित्यस्वरूपभूतो ऽनादिनित्य एवेति नोक्तदोषः टीकाकारस्तु मन्यते भेदो नामान्योन्याभावः स चान्योन्यतादात्म्यापत्त्यैव निवर्तनीयः प्रतियोग्याप(ग्युत्प)त्तेरेवाभावविपत्तित्वस्य प्रागभावे दृष्टत्वात् नच कदापि पदार्थानामन्योन्यं तादात्म्यमस्तीत्यनित्यानामपि भेदो नित्य एवेति अन्ये ऽप्याहुः "नित्ये च त्रयाणां सिद्धिःऽ; इति व्यास-(7) 4,607 प्रपञ्चशब्दोभेदपञ्चकवाचीत्येतत्कुत इति चेत् परोक्तानुपपत्तेरेवेति ब्रूमः समानार्थायाः श्रुतेश्चेत्याह- जीवेति जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वरभिदा तथा जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा मिथश्च जडभेदो यः प्रपञ्चो भेदपञ्चकः
nyāyasudhā: nāyaṃ prapañcaśabdo viśvavistāravācī yenoktadoṣaḥ syāt kintu pañcānāṃ vargaḥ pañcaḥ pañcaśatau varge veti vāśabdena pañcaśabdasyāpi nipātanāṅgīkārāt prakṛṣṭaḥ pañcaḥ prapañcaḥ prakṛṣṭatā ca mokṣāṅgajñānatayā bhavati sā ca bhedasambandhina eva pañcakasyopapannā "vailakṣaṇyaṃ tayorjñātvā mucyate baddhayate 'nyathā'; ityādeḥ ataḥ prapañco bhedapañcakaḥ saca jīveśvaraprakṛtyādinityasvarūpabhūto 'nādinitya eveti noktadoṣaḥ ṭīkākārastu manyate bhedo nāmānyonyābhāvaḥ sa cānyonyatādātmyāpattyaiva nivartanīyaḥ pratiyogyāpa(gyutpa)tterevābhāvavipattitvasya prāgabhāve dṛṣṭatvāt naca kadāpi padārthānāmanyonyaṃ tādātmyamastītyanityānāmapi bhedo nitya eveti anye 'pyāhuḥ "nitye ca trayāṇāṃ siddhiḥ'; iti vyāsa-(7) 4,607 prapañcaśabdobhedapañcakavācītyetatkuta iti cet paroktānupapattereveti brūmaḥ samānārthāyāḥ śruteścetyāha- jīveti jīveśvarabhidā caiva jaḍeśvarabhidā tathā jīvabhedo mithaścaiva jaḍajīvabhidā tathā mithaśca jaḍabhedo yaḥ prapañco bhedapañcakaḥ
1.4.112a
सो ऽयं सत्यो ह्यनादिश्च
so 'yaṃ satyo hyanādiśca
1.4.112b
न्यायसुधा: अत्र चशब्दास्तथाशब्दौ चान्योन्यसमुच्चये एवशब्दावभेदसाहित्यव्यवच्छेदार्थौ एष भेदपञ्चकः प्रपञ्च उक्तः प्रपञ्चो यदि विद्येतेत्यादावित्यर्थः सो ऽयं सत्यो ह्यनादिश्चेत्यनेन अत्रापि प्रतिज्ञाद्वयं बहिरेव कर्तव्यमिति ज्ञायते तत्रानादित्वानङ्गीकारे बाधकं सादिश्चेदिति ... सादिश्चेन्नाशमाप्नुयात्
nyāyasudhā: atra caśabdāstathāśabdau cānyonyasamuccaye evaśabdāvabhedasāhityavyavacchedārthau eṣa bhedapañcakaḥ prapañca uktaḥ prapañco yadi vidyetetyādāvityarthaḥ so 'yaṃ satyo hyanādiścetyanena atrāpi pratijñādvayaṃ bahireva kartavyamiti jñāyate tatrānāditvānaṅgīkāre bādhakaṃ sādiścediti ... sādiścennāśamāpnuyāt
1.4.112cd
4,608 न्यायसुधा: अनेन प्रथमश्लोकस्य पूर्वार्धो व्याख्यातो भवति सत्यत्वाभावे बाधकं स्वयमूहनीयमित्यभिप्रेत्य तदुपसंहृतम्- द्वैतमिति द्वैतं न विद्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम्
4,608 nyāyasudhā: anena prathamaślokasya pūrvārdho vyākhyāto bhavati satyatvābhāve bādhakaṃ svayamūhanīyamityabhipretya tadupasaṃhṛtam- dvaitamiti dvaitaṃ na vidyata iti tasmādajñānināṃ matam
1.4.113a
इति श्रुतेर्
iti śruter
1.4.113ab
न्यायसुधा: तेनाज्ञात इत्युक्तार्थं भवति श्रुत्यन्तरेणाव्याख्यातत्वान्मायामात्रमित्येतद्वयाचष्टे- मतमिति ... मितं त्रातं मायाख्यहरिविद्यया
nyāyasudhā: tenājñāta ityuktārthaṃ bhavati śrutyantareṇāvyākhyātatvānmāyāmātramityetadvayācaṣṭe- matamiti ... mitaṃ trātaṃ māyākhyaharividyayā
1.4.113cd
न्यायसुधा: माङ् माने त्रैङ् पालन इत्याभ्यां घञऽर्थे कविधानमिति कर्मणि कप्रत्यये मात्रमिति भवति धातुद्वयादप्येकः प्रत्ययः अदिभूभ्यां डुतच् अद्भुतमित्यादौ दृष्टः "विष्णोः प्रज्ञप्तिरेवैका शब्दैरेवाभिधीयतेऽ; इत्यतो मायाख्यहरिविद्ययेत्युपपन्नम् 4,618 अद्वैतं परमार्थत इत्येतद्वयाख्याति- उत्तमो ऽर्थ इति उत्तमो ऽर्थो हरिस्त्वेकस्तदन्यन्मध्यमाध्यमम्
nyāyasudhā: māṅ māne traiṅ pālana ityābhyāṃ ghaña'rthe kavidhānamiti karmaṇi kapratyaye mātramiti bhavati dhātudvayādapyekaḥ pratyayaḥ adibhūbhyāṃ ḍutac adbhutamityādau dṛṣṭaḥ "viṣṇoḥ prajñaptirevaikā śabdairevābhidhīyate'; ityato māyākhyaharividyayetyupapannam 4,618 advaitaṃ paramārthata ityetadvayākhyāti- uttamo 'rtha iti uttamo 'rtho haristvekastadanyanmadhyamādhyamam
1.4.114ab
न्यायसुधा: तस्योपपादनम्- तदन्यदिति यतस्तस्माद्धरेरन्यत्किञ्चिन्मध्यमं किञ्चिदधमं तस्मादुत्तमो ऽर्थो हरिरेवैक इति "विकल्पो विनिवर्तेतऽ; इत्येतत्प्रपञ्चसत्यतायां स्फुटमिति न व्याकृतम् इयमत्र योजना "अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्धयते अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्धयते तदाऽ; इति पूर्वश्लोके ऽनादिमायया परमेश्वरप्रज्ञया तदिच्छया वा जीवजातस्य प्रकृत्यादिजडावृतज्ञानत्वलक्षणं सुप्तत्वं तयैव परमेश्वरादितत्त्वविषयपरोक्षज्ञानलक्षणं प्रबोधमभिधाय अपरोक्षज्ञानमप्युक्तम् तेन जीवेश्वरयोर्जडेश्वरयोर्जीवजडयोश्च भेदाः प्रतिपादिता प्रभोरिच्छया निगडादिना पुरुषे बद्धे मुक्ते वा भेद(त्रय)दर्शनात् 4,620 प्राक्"प्रभवःसर्वभावानामऽ; इति भावशब्दोक्तानां जीवानां मिथो भेदो ऽप्युक्तः तत एवावरणानां जडानामपि मिथो भेदो ऽर्थाल्लभ्यते तेषां च पञ्चानामपि भेदानाम्"अनादिमाययाऽ"अजमनिद्रमऽ; इत्यादिविशेषणसामर्थ्यादिनानादित्वमपि लब्धम् तदेतत्पञ्चभेदस्य सत्यत्वमनादित्वं चोपपादयितुमिदं श्लोकद्वयम् तत्र तावदनादित्वं विपक्षे बाधकप्रदर्शनेनोपपादयति- प्रपञ्च इति यदि च जडजीवभेदो निवर्तेत तदा जीवानां जडत्वापत्त्या मोक्षशास्त्रवैयर्थ्यमित्यादिरूपेण निवर्तेतेत्यस्यानिष्टत्वं द्रष्टव्यम् न संशय इत्रत व्याप्तेनिर्श्चायकमाह एवं भेदपञ्चकस्यानादितामुपपाद्य सत्यतायां प्रमाणमाह- मायामात्रमिति यस्मादिदं प्रपञ्चशब्दोक्तं द्वैतमुक्तरीत्या मायामात्रं तस्मात्सत्यम् न ह्यविद्यमानमीश्वरप्रज्ञाविषयो भवति भ्रान्तित्वप्रसङ्गात् नाप्यविद्यमानं केनापि रक्ष्यते अत्र द्वयोर्भावो द्विता तदीयो वर्गो द्वैतम् सामान्ये नपुंसकम् प्रपञ्चसम्बन्धस्तु प्रकरणाल्लभ्यत इति ज्ञातव्यम् तर्ह्यद्वैतःसर्वभावानामित्यादि कथमुक्तमित्यत आह- अद्वैतमिति यदिदं परमेश्वरस्याद्वैतत्वं(च) विशेषणमुक्तं न तत् द्वितीयवस्तुराहित्याभिप्रायेण किन्तु परमार्थतः ल्यब्लोपनिमित्ता पञ्चमी उक्तममर्थमभिप्रेत्येति सप्तम्यर्थे वा तसिः उत्तमार्थविषय इति भेदसत्यतानङ्गीकारे बाधकं चाह- विकल्प इति विकल्पः प्रकृतो भेदो यदि केनचिदज्ञानादिना कल्पितः स्यात्तर्हि चन्द्रभेदवन्निवर्तेत बाध्येत नच बाध्यते तस्मान्न कल्पितः किन्तु सत्य एवेति उपसंहरति- उपदेशादिति तदेवमुपदेशाच्छत्याद्यनुसारित्वात् अयमेव सतां वादः यो भेदसत्यत्वादिविषयः द्वैतं न विद्यत इति तु तत्त्वे ऽज्ञाते सति भवति अतो दुर्वाद इति 4,625f. अधुना परिणामवादिना विवर्तवादिना च प्रतिज्ञादृष्टा तानुपरोधादिति सूत्रार्थतया गृहीताम्"उत तमादेशमप्राक्षऽ; इत्यादिकां श्रुतिं व्याख्याति तत्र परिणामवादिनो व्याख्यानम्"उत तमादेशमप्राक्षः, येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमऽ; इत्रत जगतो ब्रह्मपरिणामतया ततो ऽनन्त्वाभिप्रायेण तद्विज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञातम् तत्र सर्वस्य ब्रह्मोपादानतामजानता उपादानोपादेययोरपि भेदं मन्यमानेन श्वेतकेतुना अन्यज्ञाने सत्यन्यज्ञानस्य क्वाप्यदर्शनात् "कथं नु भगवः स आदेशो भवतिऽ; इति चोदिते जगतो ब्रह्मोपादानतया तदनन्यत्वमुपदेक्ष्यन् लौकिकप्रतीतिसिद्धं कारणात्कार्यस्यानन्यत्वं, तज्ज्ञानेन तज्ज्ञानं च दर्शयति-"यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात् वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातं स्यात् वाचारम्भणं विकारो नामधेयं लोहमणिरित्येव सत्यम् यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातं स्यात् वाचाऽरम्भणं विकारो नामधेयं कार्ष्णायसमित्येव सत्यमऽ; इति यथैकमृत्पिण्डादिपरिणामानां घटादीनां तदनन्यया तज्ज्ञानेन ज्ञाततेति दृष्टान्तत्रयार्थः अनन्यत्वे कथं कार्यत्वमित्याशङ्कय व्यवहारार्थमित्याह- वाचाऽरम्भणमिति वाचेति षष्ठयर्थे तृतीया वाग्ग्रहणं समस्तेन्द्रियव्यवहारोपलक्षणम् विकारो ऽभिधेयो घटादिः, नामधेयं तदभिधानमिति कुम्भादेर्वाच्यस्य तद्वाचकानां च स्वरूपकार्यव्यपदेशादिभेदात्परस्परं भेदो वास्तव इत्युक्तम् एतैर्हेतुभिः परस्परं भेदश्चेत्कारणादपि तैरेव भेद इति पूर्वपक्षं निषेद्धुमाह- मृत्तिकेत्येव सत्यमिति इतिशब्दः प्रकारवचनः यत्प्रकारेण यत्सत्तया मृत्तिका सती तत्प्रकारेणैव मृण्मयं सत्यम् नाश्वमहिषादिवन्नैरपेक्ष्येणेति 4,626 विवर्तवादी तु व्याचष्टे एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय दृष्टान्ताकाङ्क्षायामुच्यते- यथा सोम्येति एतदुक्तं भवति एकेन मृत्पिण्डेन परमार्थतो मृदात्मना विज्ञातेन सर्वं मृण्मयं घटादिकं मृदात्मकत्वाविशेषाद्विज्ञातं भवेत् यतो वाचारम्भणं विकारो नामधेयम् वाचा केवलमस्तीत्यारभ्यते विकारो घटः शराव उदञ्चनं चेति नतु वस्तुवृत्तेन विकारो नाम कश्चिदस्ति नामधेयमात्रं ह्येतदनृतम् मृत्तिकेत्येव सत्यमित्येष ब्रह्मणो दृष्टान्त आम्नात इति 4,630 तत्रैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानं मृत्पिण्डादिदृष्टान्ताश्च विकारविवर्ताभिप्राया इत्ये(वं)तत् न तावद्वाक्यात्प्रतीयते किन्तु वाचारम्भणमित्युपपादकवाक्यबलादिति वक्तव्यम् अतस्तदेव प्रथमं व्याकुवर्न्वाचारम्भणशब्दार्थमाह- वाचारब्धमिति वाचारब्धं तु साङ्केत्यं नाम स्याद्
nyāyasudhā: tasyopapādanam- tadanyaditi yatastasmāddhareranyatkiñcinmadhyamaṃ kiñcidadhamaṃ tasmāduttamo 'rtho harirevaika iti "vikalpo vinivarteta'; ityetatprapañcasatyatāyāṃ sphuṭamiti na vyākṛtam iyamatra yojanā "anādimāyayā supto yadā jīvaḥ prabuddhayate ajamanidramasvapnamadvaitaṃ buddhayate tadā'; iti pūrvaśloke 'nādimāyayā parameśvaraprajñayā tadicchayā vā jīvajātasya prakṛtyādijaḍāvṛtajñānatvalakṣaṇaṃ suptatvaṃ tayaiva parameśvarāditattvaviṣayaparokṣajñānalakṣaṇaṃ prabodhamabhidhāya aparokṣajñānamapyuktam tena jīveśvarayorjaḍeśvarayorjīvajaḍayośca bhedāḥ pratipāditā prabhoricchayā nigaḍādinā puruṣe baddhe mukte vā bheda(traya)darśanāt 4,620 prāk"prabhavaḥsarvabhāvānām'; iti bhāvaśabdoktānāṃ jīvānāṃ mitho bhedo 'pyuktaḥ tata evāvaraṇānāṃ jaḍānāmapi mitho bhedo 'rthāllabhyate teṣāṃ ca pañcānāmapi bhedānām"anādimāyayā'"ajamanidram'; ityādiviśeṣaṇasāmarthyādinānāditvamapi labdham tadetatpañcabhedasya satyatvamanāditvaṃ copapādayitumidaṃ ślokadvayam tatra tāvadanāditvaṃ vipakṣe bādhakapradarśanenopapādayati- prapañca iti yadi ca jaḍajīvabhedo nivarteta tadā jīvānāṃ jaḍatvāpattyā mokṣaśāstravaiyarthyamityādirūpeṇa nivartetetyasyāniṣṭatvaṃ draṣṭavyam na saṃśaya itrata vyāptenirścāyakamāha evaṃ bhedapañcakasyānāditāmupapādya satyatāyāṃ pramāṇamāha- māyāmātramiti yasmādidaṃ prapañcaśabdoktaṃ dvaitamuktarītyā māyāmātraṃ tasmātsatyam na hyavidyamānamīśvaraprajñāviṣayo bhavati bhrāntitvaprasaṅgāt nāpyavidyamānaṃ kenāpi rakṣyate atra dvayorbhāvo dvitā tadīyo vargo dvaitam sāmānye napuṃsakam prapañcasambandhastu prakaraṇāllabhyata iti jñātavyam tarhyadvaitaḥsarvabhāvānāmityādi kathamuktamityata āha- advaitamiti yadidaṃ parameśvarasyādvaitatvaṃ(ca) viśeṣaṇamuktaṃ na tat dvitīyavasturāhityābhiprāyeṇa kintu paramārthataḥ lyablopanimittā pañcamī uktamamarthamabhipretyeti saptamyarthe vā tasiḥ uttamārthaviṣaya iti bhedasatyatānaṅgīkāre bādhakaṃ cāha- vikalpa iti vikalpaḥ prakṛto bhedo yadi kenacidajñānādinā kalpitaḥ syāttarhi candrabhedavannivarteta bādhyeta naca bādhyate tasmānna kalpitaḥ kintu satya eveti upasaṃharati- upadeśāditi tadevamupadeśācchatyādyanusāritvāt ayameva satāṃ vādaḥ yo bhedasatyatvādiviṣayaḥ dvaitaṃ na vidyata iti tu tattve 'jñāte sati bhavati ato durvāda iti 4,625f. adhunā pariṇāmavādinā vivartavādinā ca pratijñādṛṣṭā tānuparodhāditi sūtrārthatayā gṛhītām"uta tamādeśamaprākṣa'; ityādikāṃ śrutiṃ vyākhyāti tatra pariṇāmavādino vyākhyānam"uta tamādeśamaprākṣaḥ, yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatyamataṃ matamavijñātaṃ vijñātam'; itrata jagato brahmapariṇāmatayā tato 'nantvābhiprāyeṇa tadvijñānena sarvavijñānaṃ pratijñātam tatra sarvasya brahmopādānatāmajānatā upādānopādeyayorapi bhedaṃ manyamānena śvetaketunā anyajñāne satyanyajñānasya kvāpyadarśanāt "kathaṃ nu bhagavaḥ sa ādeśo bhavati'; iti codite jagato brahmopādānatayā tadananyatvamupadekṣyan laukikapratītisiddhaṃ kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ, tajjñānena tajjñānaṃ ca darśayati-"yathā somyaikena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛṇmayaṃ vijñātaṃ syāt vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam yathā somyaikena lohamaṇinā sarvaṃ lohamayaṃ vijñātaṃ syāt vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ lohamaṇirityeva satyam yathā somyaikena nakhanikṛntanena sarvaṃ kārṣṇāyasaṃ vijñātaṃ syāt vācā'rambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ kārṣṇāyasamityeva satyam'; iti yathaikamṛtpiṇḍādipariṇāmānāṃ ghaṭādīnāṃ tadananyayā tajjñānena jñātateti dṛṣṭāntatrayārthaḥ ananyatve kathaṃ kāryatvamityāśaṅkaya vyavahārārthamityāha- vācā'rambhaṇamiti vāceti ṣaṣṭhayarthe tṛtīyā vāggrahaṇaṃ samastendriyavyavahāropalakṣaṇam vikāro 'bhidheyo ghaṭādiḥ, nāmadheyaṃ tadabhidhānamiti kumbhādervācyasya tadvācakānāṃ ca svarūpakāryavyapadeśādibhedātparasparaṃ bhedo vāstava ityuktam etairhetubhiḥ parasparaṃ bhedaścetkāraṇādapi taireva bheda iti pūrvapakṣaṃ niṣeddhumāha- mṛttiketyeva satyamiti itiśabdaḥ prakāravacanaḥ yatprakāreṇa yatsattayā mṛttikā satī tatprakāreṇaiva mṛṇmayaṃ satyam nāśvamahiṣādivannairapekṣyeṇeti 4,626 vivartavādī tu vyācaṣṭe ekavijñānena sarvavijñānaṃ pratijñāya dṛṣṭāntākāṅkṣāyāmucyate- yathā somyeti etaduktaṃ bhavati ekena mṛtpiṇḍena paramārthato mṛdātmanā vijñātena sarvaṃ mṛṇmayaṃ ghaṭādikaṃ mṛdātmakatvāviśeṣādvijñātaṃ bhavet yato vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam vācā kevalamastītyārabhyate vikāro ghaṭaḥ śarāva udañcanaṃ ceti natu vastuvṛttena vikāro nāma kaścidasti nāmadheyamātraṃ hyetadanṛtam mṛttiketyeva satyamityeṣa brahmaṇo dṛṣṭānta āmnāta iti 4,630 tatraikavijñānena sarvavijñānapratijñānaṃ mṛtpiṇḍādidṛṣṭāntāśca vikāravivartābhiprāyā itye(vaṃ)tat na tāvadvākyātpratīyate kintu vācārambhaṇamityupapādakavākyabalāditi vaktavyam atastadeva prathamaṃ vyākuvarnvācārambhaṇaśabdārthamāha- vācārabdhamiti vācārabdhaṃ tu sāṅketyaṃ nāma syād
1.4.114b
न्यायसुधा: नन्वारम्भणशब्दो ल्युडन्तः ल्युट् च भावे करणाधिकरणयोश्च विहितो न कर्मणि नच"कृत्यल्लुटो बहुलमऽ; इति कर्मणि ल्युट् प्रबलनियामकमन्तरेण बहुलग्रहणस्य कर्मणि व्याख्यातुमशक्यत्वात् "न चारभ्यस्यारम्भणमिति युज्यते शब्दःऽ; इति स्ववचनविरोधाच्च तत्कथमारब्ध इति व्याख्यानमिति मैवम् भाव एवारम्भणशब्दस्याङ्गीकारात् वाचा वागिन्द्रियेणारम्भणमुत्पादनं यस्येति तृतीयाया अलुक् "टापं चापि हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशाऽ; इति वचनात्, वाचयाऽरम्भणं यस्येति वा बहुव्रीहिरयम् तस्यार्थकथनं वाचाख्यमिति तुशब्दो ऽवधारणार्थ उत्तरत्र सम्बद्धयते वाचारम्भणशब्दादेव विकारत्वलाभाद्विकार इति पुनरुक्तं स्यादतस्तात्पर्यमाह- साङ्केत्येति वाचारम्भणशब्देन साङ्केतिकं नामैव वाच्यं स्यात् अवयवार्थकथनं तु वैशद्यार्थमेव यथा चष्टे ऽनेनेति चक्षुरिति निर्वचनलभ्येति दर्शनकारणत्वे चक्षुषा पश्यतीति नोक्तार्थता तस्यां दशायामवयवार्थस्याविवक्षितत्वात् तथाच वाचारम्भणशब्दो ऽपि साङ्केतिकपर्याय इति 4,634 ... विकृतं बहु
nyāyasudhā: nanvārambhaṇaśabdo lyuḍantaḥ lyuṭ ca bhāve karaṇādhikaraṇayośca vihito na karmaṇi naca"kṛtyalluṭo bahulam'; iti karmaṇi lyuṭ prabalaniyāmakamantareṇa bahulagrahaṇasya karmaṇi vyākhyātumaśakyatvāt "na cārabhyasyārambhaṇamiti yujyate śabdaḥ'; iti svavacanavirodhācca tatkathamārabdha iti vyākhyānamiti maivam bhāva evārambhaṇaśabdasyāṅgīkārāt vācā vāgindriyeṇārambhaṇamutpādanaṃ yasyeti tṛtīyāyā aluk "ṭāpaṃ cāpi halantānāṃ yathā vācā niśā diśā'; iti vacanāt, vācayā'rambhaṇaṃ yasyeti vā bahuvrīhirayam tasyārthakathanaṃ vācākhyamiti tuśabdo 'vadhāraṇārtha uttaratra sambaddhayate vācārambhaṇaśabdādeva vikāratvalābhādvikāra iti punaruktaṃ syādatastātparyamāha- sāṅketyeti vācārambhaṇaśabdena sāṅketikaṃ nāmaiva vācyaṃ syāt avayavārthakathanaṃ tu vaiśadyārthameva yathā caṣṭe 'neneti cakṣuriti nirvacanalabhyeti darśanakāraṇatve cakṣuṣā paśyatīti noktārthatā tasyāṃ daśāyāmavayavārthasyāvivakṣitatvāt tathāca vācārambhaṇaśabdo 'pi sāṅketikaparyāya iti 4,634 ... vikṛtaṃ bahu
1.4.114cd
न्यायसुधा: विकारशब्दार्थमाह- विकृतमिति अनेन विक्रियत इति विकार इति कर्मणि घञित्युक्तं भवति विकृतत्वोपपादकमर्थान्तरं चाह- वह्निति विविधः मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यस्यार्थमाह- त्विति नित्यं तु नामधेयं यन्मृत्तिकेत्यादि वैदिकम्
nyāyasudhā: vikāraśabdārthamāha- vikṛtamiti anena vikriyata iti vikāra iti karmaṇi ghañityuktaṃ bhavati vikṛtatvopapādakamarthāntaraṃ cāha- vahniti vividhaḥ mṛttiketyeva satyamityasyārthamāha- tviti nityaṃ tu nāmadheyaṃ yanmṛttiketyādi vaidikam
1.4.115
न्यायसुधा: सत्यशब्दार्थो नित्यमिति तुशब्दो ऽवधारणे आदिशब्देन लोहमण्यादेर्ग्रडणम् यन्मृत्तिकेत्यादि संस्कृतं नामधेयम् तदेव नित्यमिति सम्बन्धः वैदिकमिति तदुपपादनम् 4,635 ततश्चैवं योजना वाचारम्भणं साङ्केतिकं नामधेयं विकार उत्पत्तिमत् तत एवानित्यम् कुतः बहुविधत्वात् पुरुषेच्छानुसारेणानेक(विध)प्रकारत्वात् मृत्तिकेत्यादिनामधेयं वैदिकत्वान्नित्यमनादि चेति नच वाचारम्भणं विकार इति लिङ्गवैषम्यदोषः नामधेयविकारशब्दयोर्नियतलिङ्गत्वात् वाचारम्भणशब्दस्य च नामधेयविशेषणत्वात् विशेषणानां च विशेष्यनिघ्नत्वात् अत एव साङ्केत्यमित्येव वक्तव्ये साङ्केत्यनामेत्यवोचत् यदा तु वाचा यस्यारम्भणं तन्नामधेयं विकारो जनिमदिति, वाचा नाम्नामारम्भणं विविधाकारः, आकाराकारिणोरभेदात् विकारित्वादुत्पत्तिविनाशवदिति यावदिति वा ग्रन्थान्तरोक्ता योजना, तदा(तु) लिङ्गव्यत्यासशङ्कैव नास्तीति 4,638f. ननु च साङ्केतिकानामनामुत्पत्तिविनाशवत्त्वं संस्कृतनाम्नामनादिनित्यत्वं किमर्थमत्रोच्यते परमप्रकृते ब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञाने ऽवान्तरप्रकृते ऽस्माकमिवदृष्टान्ते (वो)चोपयोगाभावात् अतो ऽसङ्गतत्वान्नायं श्रुत्यर्थ इति मैवम् यद्यपि परस्येव नेदं दृष्टान्तोपपादकम् तथापि ब्रह्मज्ञानेन सर्वविज्ञाने दृष्टान्तान्तरतयोपयोक्ष्यते यथा तेन तद्विज्ञातं स्यादिति, प्रकृतानुवृत्तेरित्याशयवानाह- प्राधान्यादिति 4,639 प्राधान्यात् तत्परिज्ञानात् प्राकृताज्ञो ऽपि पूरुषः विद्वानित्युच्यते सद्भिरेवं नित्यपरात्मवित्
nyāyasudhā: satyaśabdārtho nityamiti tuśabdo 'vadhāraṇe ādiśabdena lohamaṇyādergraḍaṇam yanmṛttiketyādi saṃskṛtaṃ nāmadheyam tadeva nityamiti sambandhaḥ vaidikamiti tadupapādanam 4,635 tataścaivaṃ yojanā vācārambhaṇaṃ sāṅketikaṃ nāmadheyaṃ vikāra utpattimat tata evānityam kutaḥ bahuvidhatvāt puruṣecchānusāreṇāneka(vidha)prakāratvāt mṛttiketyādināmadheyaṃ vaidikatvānnityamanādi ceti naca vācārambhaṇaṃ vikāra iti liṅgavaiṣamyadoṣaḥ nāmadheyavikāraśabdayorniyataliṅgatvāt vācārambhaṇaśabdasya ca nāmadheyaviśeṣaṇatvāt viśeṣaṇānāṃ ca viśeṣyanighnatvāt ata eva sāṅketyamityeva vaktavye sāṅketyanāmetyavocat yadā tu vācā yasyārambhaṇaṃ tannāmadheyaṃ vikāro janimaditi, vācā nāmnāmārambhaṇaṃ vividhākāraḥ, ākārākāriṇorabhedāt vikāritvādutpattivināśavaditi yāvaditi vā granthāntaroktā yojanā, tadā(tu) liṅgavyatyāsaśaṅkaiva nāstīti 4,638f. nanu ca sāṅketikānāmanāmutpattivināśavattvaṃ saṃskṛtanāmnāmanādinityatvaṃ kimarthamatrocyate paramaprakṛte brahmavijñānena sarvavijñāne 'vāntaraprakṛte 'smākamivadṛṣṭānte (vo)copayogābhāvāt ato 'saṅgatatvānnāyaṃ śrutyartha iti maivam yadyapi parasyeva nedaṃ dṛṣṭāntopapādakam tathāpi brahmajñānena sarvavijñāne dṛṣṭāntāntaratayopayokṣyate yathā tena tadvijñātaṃ syāditi, prakṛtānuvṛtterityāśayavānāha- prādhānyāditi 4,639 prādhānyāt tatparijñānāt prākṛtājño 'pi pūruṣaḥ vidvānityucyate sadbhirevaṃ nityaparātmavit
1.4.116ab
न्यायसुधा: इदमुक्तं भवति कृतकत्वादनित्यत्वाच्च परापेक्षत्वेन साङ्केतिकं नामाप्रधानम् अनादिनित्यत्वात्परानपेक्षत्वेन संस्कृतं प्रधानम् तत्र यथा प्राधान्यात्संस्कृतज्ञानमात्रेण साङ्केतिकं ज्ञानं भवति तज्ज्ञानेन यत्फलं विद्वद्वयवहारगोचरत्वादिकं तद्भवतीति यावत् एवमनित्यत्वादिनाप्रधानस्य देवताकर्मादिमिश्रस्य सकलस्यापि जगतो ज्ञानेन यत्फलं तत्समस्तमपि नित्यत्वादिना प्रधानस्य परमात्मनो ज्ञानाल्लभ्यते तत्फले ऽन्तर्भवतीति अत्र प्राकृताज्ञो ऽपीत्यनेन फलापेक्षयेदमिति सूचितं (भवति) एवं तर्ह्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानममुख्यं स्यादिति चेत् सत्यम् नहि परेणापि तन्मुख्यं व्याख्यातुं शक्यम् तथा सति दृष्टमृदः पुरुषस्य घटशरावादिसंस्थानविशेषादिजिज्ञासाभावप्रसङ्गात् पामरा न हि विद्वानिति वदन्ति, अतः सद्भिरित्युक्तम् एवं नित्यपरात्मविदिति वाक्यस्योक्तानुसारेण शेषो ज्ञातव्यः 4,641 ननु सत्यशब्दः कथं नित्यार्थः रूढेर्योगस्य चाभावादित्यतो योगं तावद्दर्शयति- सदातनमिति सदातनं सत्यमिति नित्यमेवोच्यते बुधैः
nyāyasudhā: idamuktaṃ bhavati kṛtakatvādanityatvācca parāpekṣatvena sāṅketikaṃ nāmāpradhānam anādinityatvātparānapekṣatvena saṃskṛtaṃ pradhānam tatra yathā prādhānyātsaṃskṛtajñānamātreṇa sāṅketikaṃ jñānaṃ bhavati tajjñānena yatphalaṃ vidvadvayavahāragocaratvādikaṃ tadbhavatīti yāvat evamanityatvādināpradhānasya devatākarmādimiśrasya sakalasyāpi jagato jñānena yatphalaṃ tatsamastamapi nityatvādinā pradhānasya paramātmano jñānāllabhyate tatphale 'ntarbhavatīti atra prākṛtājño 'pītyanena phalāpekṣayedamiti sūcitaṃ (bhavati) evaṃ tarhyekavijñānena sarvavijñānamamukhyaṃ syāditi cet satyam nahi pareṇāpi tanmukhyaṃ vyākhyātuṃ śakyam tathā sati dṛṣṭamṛdaḥ puruṣasya ghaṭaśarāvādisaṃsthānaviśeṣādijijñāsābhāvaprasaṅgāt pāmarā na hi vidvāniti vadanti, ataḥ sadbhirityuktam evaṃ nityaparātmaviditi vākyasyoktānusāreṇa śeṣo jñātavyaḥ 4,641 nanu satyaśabdaḥ kathaṃ nityārthaḥ rūḍheryogasya cābhāvādityato yogaṃ tāvaddarśayati- sadātanamiti sadātanaṃ satyamiti nityamevocyate budhaiḥ
1.4.116c
4,642 न्यायसुधा: सत्यमितीत्यावर्तनीयम् सदातनं सत्यमिति निर्वचनेन सत्यमिति पदेन नित्यमुच्यत एव न तूपचर्यत इति बुधैर्वैयाकरणैरिति निर्वचनमूलं सूचयति सदाशब्दात्तत्र भव इत्यर्थे"अव्ययात्त्यपऽ; इति त्यप्प्रत्यये कृते"सर्वस्य सो ऽन्यतरस्यां दिःऽ; इत्यत्र योगविभागात्सदाशब्दस्य सो ऽन्यतरस्यां भवति सदाशब्दाद्भवार्थे तद्धिता इति ड्यप्रत्ययो वोत्पाद्यः दकारस्य च तकारः 4,643 इदानीं रूढिमपि दर्शयति- प्रयोगश्चेति प्रयोगश्चोत्तरत्रास्ति
4,642 nyāyasudhā: satyamitītyāvartanīyam sadātanaṃ satyamiti nirvacanena satyamiti padena nityamucyata eva na tūpacaryata iti budhairvaiyākaraṇairiti nirvacanamūlaṃ sūcayati sadāśabdāttatra bhava ityarthe"avyayāttyap'; iti tyappratyaye kṛte"sarvasya so 'nyatarasyāṃ diḥ'; ityatra yogavibhāgātsadāśabdasya so 'nyatarasyāṃ bhavati sadāśabdādbhavārthe taddhitā iti ḍyapratyayo votpādyaḥ dakārasya ca takāraḥ 4,643 idānīṃ rūḍhimapi darśayati- prayogaśceti prayogaścottaratrāsti
1.4.116d
4,644 न्यायसुधा: उत्तरत्राष्यमे प्रपाठ(घट्ट)के सत्यशब्दस्य नित्यत्व एव प्रयोगश्चास्तीति सम्बन्धः तमेव प्रयोगं दर्शयितुं"यदैनं जरावाप्नोति प्रध्वंसते वा किं ततो ऽ(स्याति)वशिष्यत इति स ब्रूयान्नास्य जरयैतज्जीयर्ते न वधेनास्य हन्यते एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमऽ; इति वाक्यमर्थतः पठति- जरेति ... जरा यद्येनमाप्नुयात्
4,644 nyāyasudhā: uttaratrāṣyame prapāṭha(ghaṭṭa)ke satyaśabdasya nityatva eva prayogaścāstīti sambandhaḥ tameva prayogaṃ darśayituṃ"yadainaṃ jarāvāpnoti pradhvaṃsate vā kiṃ tato '(syāti)vaśiṣyata iti sa brūyānnāsya jarayaitajjīyarte na vadhenāsya hanyate etatsatyaṃ brahmapuram'; iti vākyamarthataḥ paṭhati- jareti ... jarā yadyenamāpnuyāt
1.4.117
देहः प्रध्वंसते वायं किं ततो ऽस्यातिशिष्यते हन्यते न वधेनायं जरया च न जीर्यति
dehaḥ pradhvaṃsate vāyaṃ kiṃ tato 'syātiśiṣyate hanyate na vadhenāyaṃ jarayā ca na jīryati
1.4.118ab
एतत् सत्यं ब्रह्मपुरमिति नित्यत्व एव हि
etat satyaṃ brahmapuramiti nityatva eva hi
Adhyāya 1 (cont. 36)
1.4.118cd
न्यायसुधा: यदैनं देहं जरावाप्नोति प्रध्वंसते वायं देहः, (तदा)ततस्तदस्य देहस्यान्तर्गतः परमात्मा दह्यमानगेहान्तर्गतगगनवत्किमतिशिष्यते किंवा पटादिवन्नश्यतीति पृष्टे, नास्य देहस्य जरयायं परमात्मा जीर्यते, अस्य वधेन न हन्यते, किन्त्वेतद्ब्रह्म पूर्णत्वात्पुरं सत्यं नित्यमिति परिहारो ऽभिधीयते इतिशब्दस्य पूर्वेणान्वयः अत्रापि सत्यशब्दः कुतो नित्यार्थ इत्यत आह- नित्यत्व एव हीति 4,644f. अत्र सत्यशब्दो नित्यार्थश्चेत्सङ्गच्छते विनाशस्य प्रकृतत्वात् तथ्यार्थतायामसङ्गतिः अनृतताया अप्रस्तुतत्वादिति हिशब्दार्थः एतदेव स्पष्टीकर्तुमेतत्सत्यं ब्रह्मपुरमित्येतावति पठितव्ये पूर्ववाक्यमपि पठितम् पूर्वेणैव सम्बन्धः ब्रह्मणो जरावधयोरभावे सत्यत्वं हेतुत्वेनोच्यत इति चेत् न त्वया ब्रह्मव्यतिरिक्त(स्य)सत्यस्यानभ्युपग(मे)तत्वेनान्वयाभावात् जराद्युपेतानां देहानामसत्यत्वास्यासिद्धेः असत्यानां च शुक्तिरजतादीनां जराद्यभावेन व्यतिरेकस्याप्यभावात् ननु तथापि वाचारम्भणवाक्यं त्रिवारं कस्मात्पठ्यते शब्दान्तरं दृष्टान्तीकर्तुमिति ब्रूमः तर्हि षडेते दृष्टान्ताः स्युः एवमैवैतत् तथा सति संस्कृतशब्ददृष्टान्तत्रयमेकत्रैव वक्तव्यम् मैवम् तत्तदभिधेयप्रसङ्गायत्तस्य तदभिधानस्य तदैव वक्तव्यत्वात् तथापि प्रतिशब्दं दृष्टान्तीकरणे ऽपर्यवसानप्रसक्तेरुपलक्षणत्वे चैकेनापि कृतत्वाच्छब्दत्रयोपादानमनुपपन्नमिति चेन्न मृत्पिण्डादिदृष्टान्तत्रयोपादाने ऽप्यस्य समानत्वात् गहने प्रमेये त्रयोपादानं न दोषाय किन्तु बुद्धिवैशद्यहेतुतया गुणयैवेति चेत् समं प्रकृते ऽपीति 4,646 एवं स्वमतेन वाचारम्भणमित्यादिवाक्यं व्याख्याय विवर्तवाद(दि)व्याख्याने दोषमाह- वाचारम्भणमिति वाचारम्भणमित्युक्ते मिथ्येत्यश्रुतकल्पनम्
nyāyasudhā: yadainaṃ dehaṃ jarāvāpnoti pradhvaṃsate vāyaṃ dehaḥ, (tadā)tatastadasya dehasyāntargataḥ paramātmā dahyamānagehāntargatagaganavatkimatiśiṣyate kiṃvā paṭādivannaśyatīti pṛṣṭe, nāsya dehasya jarayāyaṃ paramātmā jīryate, asya vadhena na hanyate, kintvetadbrahma pūrṇatvātpuraṃ satyaṃ nityamiti parihāro 'bhidhīyate itiśabdasya pūrveṇānvayaḥ atrāpi satyaśabdaḥ kuto nityārtha ityata āha- nityatva eva hīti 4,644f. atra satyaśabdo nityārthaścetsaṅgacchate vināśasya prakṛtatvāt tathyārthatāyāmasaṅgatiḥ anṛtatāyā aprastutatvāditi hiśabdārthaḥ etadeva spaṣṭīkartumetatsatyaṃ brahmapuramityetāvati paṭhitavye pūrvavākyamapi paṭhitam pūrveṇaiva sambandhaḥ brahmaṇo jarāvadhayorabhāve satyatvaṃ hetutvenocyata iti cet na tvayā brahmavyatirikta(sya)satyasyānabhyupaga(me)tatvenānvayābhāvāt jarādyupetānāṃ dehānāmasatyatvāsyāsiddheḥ asatyānāṃ ca śuktirajatādīnāṃ jarādyabhāvena vyatirekasyāpyabhāvāt nanu tathāpi vācārambhaṇavākyaṃ trivāraṃ kasmātpaṭhyate śabdāntaraṃ dṛṣṭāntīkartumiti brūmaḥ tarhi ṣaḍete dṛṣṭāntāḥ syuḥ evamaivaitat tathā sati saṃskṛtaśabdadṛṣṭāntatrayamekatraiva vaktavyam maivam tattadabhidheyaprasaṅgāyattasya tadabhidhānasya tadaiva vaktavyatvāt tathāpi pratiśabdaṃ dṛṣṭāntīkaraṇe 'paryavasānaprasakterupalakṣaṇatve caikenāpi kṛtatvācchabdatrayopādānamanupapannamiti cenna mṛtpiṇḍādidṛṣṭāntatrayopādāne 'pyasya samānatvāt gahane prameye trayopādānaṃ na doṣāya kintu buddhivaiśadyahetutayā guṇayaiveti cet samaṃ prakṛte 'pīti 4,646 evaṃ svamatena vācārambhaṇamityādivākyaṃ vyākhyāya vivartavāda(di)vyākhyāne doṣamāha- vācārambhaṇamiti vācārambhaṇamityukte mithyetyaśrutakalpanam
1.4.119a
न्यायसुधा: उक्तम्- उक्तिः शब्द इति यावत् वाचारम्भणमिति शब्दे मिथ्येतिव्याख्यायमाने सतीति शेषः तथाहि किं रूढिमाश्रित्य वाचारम्भणमित्यस्य मिथ्येति व्याख्यानं क्रियते किंवा योगम् आद्ये रूढिज्ञापकप्रमाणाभावादश्रुतकल्पनम् अथारभ्यत इत्यारम्भणमिति द्वितीयः तथापि कृद्योगे षष्ठयां प्राप्तायां तृतीयाङ्गीकारे ऽश्रुतकल्पनम् ल्युटः कर्मणि विधानाभावाच्चाश्रुतकल्पनमेव अस्मिन्नपि पक्षे मिथ्यात्वस्यालाभादश्रुतकल्पनम् वाचारभ्यत्वमात्रेण तथात्वे ब्रह्मणो ऽपि तत्प्रसङ्गात् वाचा केवलमारभ्यते विकारो न तु वस्तुवृत्तेनास्तीति व्याख्याने मिथ्यात्वं लभ्यत इति चेन्न यतः श्रुत्या वाचारम्भणमित्येवोक्ते केवलशब्दप्रक्षेपेण मिथ्येति व्याख्याने ऽश्रुतकल्पनमेवेति 4,648 दूषणान्तरमाह- पुनरुक्तिरिति पुनरुक्तिर्नामधेयम्
nyāyasudhā: uktam- uktiḥ śabda iti yāvat vācārambhaṇamiti śabde mithyetivyākhyāyamāne satīti śeṣaḥ tathāhi kiṃ rūḍhimāśritya vācārambhaṇamityasya mithyeti vyākhyānaṃ kriyate kiṃvā yogam ādye rūḍhijñāpakapramāṇābhāvādaśrutakalpanam athārabhyata ityārambhaṇamiti dvitīyaḥ tathāpi kṛdyoge ṣaṣṭhayāṃ prāptāyāṃ tṛtīyāṅgīkāre 'śrutakalpanam lyuṭaḥ karmaṇi vidhānābhāvāccāśrutakalpanameva asminnapi pakṣe mithyātvasyālābhādaśrutakalpanam vācārabhyatvamātreṇa tathātve brahmaṇo 'pi tatprasaṅgāt vācā kevalamārabhyate vikāro na tu vastuvṛttenāstīti vyākhyāne mithyātvaṃ labhyata iti cenna yataḥ śrutyā vācārambhaṇamityevokte kevalaśabdaprakṣepeṇa mithyeti vyākhyāne 'śrutakalpanameveti 4,648 dūṣaṇāntaramāha- punaruktiriti punaruktirnāmadheyam
1.4.119b
4,648f. न्यायसुधा: इतिशब्दो ऽत्राध्यहार्यः आगामिनो वा काकाक्षिन्यायेनोभयत्र सम्बन्धः नामधेयमित्येतन्नामधेयमात्रं ह्येतदनृतमिति परेण व्याख्यातम् तस्य वाचारम्भणमित्यनेनैव गतार्थत्वान्नामधेयमिति पुनरुक्तिः स्यात् अथ विकारो नामधेयं च द्वयमपि वाचारम्भणमिति व्याख्यानं, तथापि विकारशब्देनैवाभिधेयाभिधानयोर्ग्रहणसम्भवान्नामधयेमिति पुनरुक्तिरेवेति तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियत इत्यादिश्रुतेः 4,649 दोषान्तरमाह- इतीत्यस्येति ... इतीत्यस्य निरर्थता
4,648f. nyāyasudhā: itiśabdo 'trādhyahāryaḥ āgāmino vā kākākṣinyāyenobhayatra sambandhaḥ nāmadheyamityetannāmadheyamātraṃ hyetadanṛtamiti pareṇa vyākhyātam tasya vācārambhaṇamityanenaiva gatārthatvānnāmadheyamiti punaruktiḥ syāt atha vikāro nāmadheyaṃ ca dvayamapi vācārambhaṇamiti vyākhyānaṃ, tathāpi vikāraśabdenaivābhidheyābhidhānayorgrahaṇasambhavānnāmadhayemiti punaruktireveti tannāmarūpābhyāṃ vyākriyata ityādiśruteḥ 4,649 doṣāntaramāha- itītyasyeti ... itītyasya nirarthatā
1.4.119cd
4,649f. न्यायसुधा: मृत्तिकायाः सत्यत्वं हि परस्य विवक्षितम् तत्र मृत्तिकैव सत्येति वक्त(व्यम्)व्ये इतिशब्दस्तु निरर्थक एव स हि क्वचित्पदार्थविपर्यासकृत्, क्वचिद्धेतौ, क्वाप्येवमित्यर्थे, कुत्रचिदादिशब्दार्थे, क्वचित्प्रकारार्थे, क्वचित्परिसमाप्तौ न चात्रै(ते)वमादिष्वन्यतमेनार्थेनार्थवान् अस्माकं तु"शब्दादर्थे सम्प्रत्ययःऽ; इति मृत्तिकार्थे प्राप्ते तत्परिहारेण शब्दस्वरूपग्रहणार्थं तदुपपत्तिः परिणामवादिनो ऽपि कृद्योगे तृतीयाया अङ्गीकृतत्वात् ल्युटः कर्मणि व्याख्यातत्वाद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयमित्येतेषां पदानामन्वयाभावेन पदान्तराध्याहारस्येष्टत्वादश्रुतकल्पनम्, नामधेयस्यापि विकारग्रहणेन ग्रहणसम्भवात्पुनरुक्तिः, इतिशब्दस्य निरर्थकता चेति स्फुटत्वान्नोक्तम् 4,651 ननु तेनेतिशब्दः प्रकारवचन इत्युक्तम् तत्कथं निरर्थकता उच्यते कार्यकारणयोर्भेदशङ्कानिरासार्थं हीदमुच्यते तत्र यत्सत्तया मृत्तिका सती तयैव मृण्मयं सत्यमिति व्याचक्षाणेन वक्तव्यम्, केयं सत्ता विवक्षितेति स्वरूपसत्ता चेत्साध्याविशिष्टता यो हि कार्यकारणयोर्भेदं मन्यते, स कथं कारणस्वरूपेणैव कार्यं स्वरूपवदित्यङ्गीकुर्यात् अथ सामान्यसत्ता सानैकान्तिकी नहि महिषसत्तया सन्नश्वो महिषान्न भिद्यते अथ मृत्तिकासत्ताधीनसत्ताकं मृण्मयमिति विवक्षितमिति, तथापि कुलालादिसत्ताधीनसत्ताकमपि भवतीत्यनैकान्त्यमेव विरुद्धं च(चै)तत् यद्यदधीनं तदेव तदिति अतो विवक्षितसाधनानुपयोगित्वादितिशब्दस्य तन्मते ऽपि निरर्थकतैवेति 4,652 इदानीं यथा सोम्येत्यादीनि दृष्टान्तवाक्यानि स्वमतेन व्याकरिष्यन्परकीयव्याख्यायां तावद्दोषमाह- एक इति एकः पिण्डो मणिश्चेति पदवैयथ्यर्मेव च
4,649f. nyāyasudhā: mṛttikāyāḥ satyatvaṃ hi parasya vivakṣitam tatra mṛttikaiva satyeti vakta(vyam)vye itiśabdastu nirarthaka eva sa hi kvacitpadārthaviparyāsakṛt, kvaciddhetau, kvāpyevamityarthe, kutracidādiśabdārthe, kvacitprakārārthe, kvacitparisamāptau na cātrai(te)vamādiṣvanyatamenārthenārthavān asmākaṃ tu"śabdādarthe sampratyayaḥ'; iti mṛttikārthe prāpte tatparihāreṇa śabdasvarūpagrahaṇārthaṃ tadupapattiḥ pariṇāmavādino 'pi kṛdyoge tṛtīyāyā aṅgīkṛtatvāt lyuṭaḥ karmaṇi vyākhyātatvādvācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyamityeteṣāṃ padānāmanvayābhāvena padāntarādhyāhārasyeṣṭatvādaśrutakalpanam, nāmadheyasyāpi vikāragrahaṇena grahaṇasambhavātpunaruktiḥ, itiśabdasya nirarthakatā ceti sphuṭatvānnoktam 4,651 nanu tenetiśabdaḥ prakāravacana ityuktam tatkathaṃ nirarthakatā ucyate kāryakāraṇayorbhedaśaṅkānirāsārthaṃ hīdamucyate tatra yatsattayā mṛttikā satī tayaiva mṛṇmayaṃ satyamiti vyācakṣāṇena vaktavyam, keyaṃ sattā vivakṣiteti svarūpasattā cetsādhyāviśiṣṭatā yo hi kāryakāraṇayorbhedaṃ manyate, sa kathaṃ kāraṇasvarūpeṇaiva kāryaṃ svarūpavadityaṅgīkuryāt atha sāmānyasattā sānaikāntikī nahi mahiṣasattayā sannaśvo mahiṣānna bhidyate atha mṛttikāsattādhīnasattākaṃ mṛṇmayamiti vivakṣitamiti, tathāpi kulālādisattādhīnasattākamapi bhavatītyanaikāntyameva viruddhaṃ ca(cai)tat yadyadadhīnaṃ tadeva taditi ato vivakṣitasādhanānupayogitvāditiśabdasya tanmate 'pi nirarthakataiveti 4,652 idānīṃ yathā somyetyādīni dṛṣṭāntavākyāni svamatena vyākariṣyanparakīyavyākhyāyāṃ tāvaddoṣamāha- eka iti ekaḥ piṇḍo maṇiśceti padavaiyathyarmeva ca
1.4.120a
विकारत्वविवक्षायां
vikāratvavivakṣāyāṃ
1.4.120bc
4,652f. न्यायसुधा: पदसमुच्चये प्रथमश्चशब्दः इतिशब्दस्य प्रत्येकं सम्बन्धः वैयर्थ्यं विगतार्थत्वं विरुद्धार्थत्वं च एवशब्देन वैयर्थ्यस्यापरिहार्यतामाह चशब्दस्य विवर्तविवक्षायां चेत्यर्थः जगतो ब्रह्मविकारत्वेन तदारोपितत्वेन चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञाने विवक्षिते मृदा विज्ञातया मृण्मयं विज्ञातं स्यात् लोहेन विज्ञातेन लोहमयं विज्ञातं स्यात् कृष्णायसा विज्ञातेन कार्ष्णायसं विज्ञातं स्यादित्येतावता पूर्णत्वात्त्रयाणामेकशब्दानां पिण्डमणिनखनिकृन्तनशब्दानां सर्वशब्दानां च विगताथर्त्वं स्यात् सर्वमृण्मयादीनामेकमृत्पिण्डादिविकारत्वाभावाद्विरुद्धार्थता च स्यात् आरोपितत्वं त्वेकस्यापि मृण्मयस्यैकस्मिन्मृत्पिण्डे नास्ति कुतः सर्वस्य युक्त्या समथ्यर्त इति चेत् तर्हि विवादपदत्वेन दृष्टान्ततानुपपत्तिः "लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तःऽ; इति हि न्यायविदः किन्तु घटादीनामबाधितप्रत्यक्षादिसिद्धत्वेन युक्तिरेवाभासभूतेति परमाणुपुञ्जवादनिरासे वक्ष्यते आरोपितत्वे ऽपि नैकस्मिन्सर्वमित्येकादिपदानां वैयर्थ्यमेव नन्वकेनेति परमाकारणस्यैकत्वं पिण्डेनेति कार्याभिमुख्यं सर्वमिति कार्यनानात्वं विवक्षितम् अतः कथं वैयर्थ्यमिति मैवम् दार्ष्यान्तिकवाक्ये तद्विवक्षायामत्र वैयर्थ्यापरिहारात् 4,655 अपि चाद्ययोर्दृष्टान्तयोः कार्यकारणभावमात्रमस्ति किन्त्वेकादिपदवैयर्थ्यमेव इदन्तु सर्वथा नोपपद्यते, यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेनेति नखनिकृन्तनस्यान्त्यावयवित्वेन कार्ष्णायसान्तरं प्रति कारणत्वस्यैवासम्भवात् किम्वेकस्य सर्वं प्रतीत्याह- नचेति ... नचैकनखकृन्तनम् सर्वकार्ष्णायसं च स्याद्
4,652f. nyāyasudhā: padasamuccaye prathamaścaśabdaḥ itiśabdasya pratyekaṃ sambandhaḥ vaiyarthyaṃ vigatārthatvaṃ viruddhārthatvaṃ ca evaśabdena vaiyarthyasyāparihāryatāmāha caśabdasya vivartavivakṣāyāṃ cetyarthaḥ jagato brahmavikāratvena tadāropitatvena caikavijñānena sarvavijñāne vivakṣite mṛdā vijñātayā mṛṇmayaṃ vijñātaṃ syāt lohena vijñātena lohamayaṃ vijñātaṃ syāt kṛṣṇāyasā vijñātena kārṣṇāyasaṃ vijñātaṃ syādityetāvatā pūrṇatvāttrayāṇāmekaśabdānāṃ piṇḍamaṇinakhanikṛntanaśabdānāṃ sarvaśabdānāṃ ca vigatāthartvaṃ syāt sarvamṛṇmayādīnāmekamṛtpiṇḍādivikāratvābhāvādviruddhārthatā ca syāt āropitatvaṃ tvekasyāpi mṛṇmayasyaikasminmṛtpiṇḍe nāsti kutaḥ sarvasya yuktyā samathyarta iti cet tarhi vivādapadatvena dṛṣṭāntatānupapattiḥ "laukikaparīkṣakāṇāṃ yasminnarthe buddhisāmyaṃ sa dṛṣṭāntaḥ'; iti hi nyāyavidaḥ kintu ghaṭādīnāmabādhitapratyakṣādisiddhatvena yuktirevābhāsabhūteti paramāṇupuñjavādanirāse vakṣyate āropitatve 'pi naikasminsarvamityekādipadānāṃ vaiyarthyameva nanvakeneti paramākāraṇasyaikatvaṃ piṇḍeneti kāryābhimukhyaṃ sarvamiti kāryanānātvaṃ vivakṣitam ataḥ kathaṃ vaiyarthyamiti maivam dārṣyāntikavākye tadvivakṣāyāmatra vaiyarthyāparihārāt 4,655 api cādyayordṛṣṭāntayoḥ kāryakāraṇabhāvamātramasti kintvekādipadavaiyarthyameva idantu sarvathā nopapadyate, yathā somyaikena nakhanikṛntaneneti nakhanikṛntanasyāntyāvayavitvena kārṣṇāyasāntaraṃ prati kāraṇatvasyaivāsambhavāt kimvekasya sarvaṃ pratītyāha- naceti ... nacaikanakhakṛntanam sarvakārṣṇāyasaṃ ca syād
1.4.120d
न्यायसुधा: सर्वं चेति द्वितीयचशब्दसम्बन्धः यद्यत्र दृष्टान्तत्रये न विकारविवर्तविवक्षा किं तर्हि विवक्षितमित्यत आह- अत इति ... अतः सादृश्य एव च
nyāyasudhā: sarvaṃ ceti dvitīyacaśabdasambandhaḥ yadyatra dṛṣṭāntatraye na vikāravivartavivakṣā kiṃ tarhi vivakṣitamityata āha- ata iti ... ataḥ sādṛśya eva ca
1.4.121ab
विवक्षात्र तु नित्यत्वे प्राधान्ये चोक्तवर्त्मना
vivakṣātra tu nityatve prādhānye coktavartmanā
1.4.121cd
4,655f. न्यायसुधा: अर्थान्तरस्य दूषितत्वादित्यर्थः चशब्दावितरोतरसमुच्चये तुशब्देन नित्यत्वं विशिनष्टि नित्यत्वं प्राधान्योपपादकमेव न तु स्वतन्त्रमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्येति मृत्पिण्डादिदृष्टान्तत्रयं सादृश्यविषयम् वाचारम्भणमित्यादि तु प्राधान्यविषयमिति विवेक्तव्यम् वाचारम्भणदृष्टान्तस्य पूर्वमेव व्याख्यातत्वात्किं पुनर्वचनेनेति चेन्न बुद्धयारोहार्थमुक्तस्याप्यनुक्तेन सहैकेन वाक्येनोक्तिसम्भवादित्याशयेनोक्तम्- उक्तेति सादृश्यादेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमाचार्येणान्यत्र व्युत्पादितमत्रानुसन्धेयम् तथा मृत्पिण्डादिदृष्टान्तानामवान्तरभेदो ऽपीति 4,657f. नन्वस्मिन्नपि पक्षे"सदेव सोम्येदमग्र आसीतऽ; इत्यादेरुत्तरग्रन्थस्य सङ्गत्यभावो दोषः अस्माकं तु कार्यकारणभावादिप्रपञ्चार्थत्वेन अस्त्युपयोग इत्यत आह- प्राधान्येति प्राधान्यप्रतिपत्त्यर्थं सृष्टयादेश्चैव विस्तरः
4,655f. nyāyasudhā: arthāntarasya dūṣitatvādityarthaḥ caśabdāvitarotarasamuccaye tuśabdena nityatvaṃ viśinaṣṭi nityatvaṃ prādhānyopapādakameva na tu svatantramekavijñānena sarvavijñānasyeti mṛtpiṇḍādidṛṣṭāntatrayaṃ sādṛśyaviṣayam vācārambhaṇamityādi tu prādhānyaviṣayamiti vivektavyam vācārambhaṇadṛṣṭāntasya pūrvameva vyākhyātatvātkiṃ punarvacaneneti cenna buddhayārohārthamuktasyāpyanuktena sahaikena vākyenoktisambhavādityāśayenoktam- ukteti sādṛśyādekavijñānena sarvavijñānamācāryeṇānyatra vyutpāditamatrānusandheyam tathā mṛtpiṇḍādidṛṣṭāntānāmavāntarabhedo 'pīti 4,657f. nanvasminnapi pakṣe"sadeva somyedamagra āsīt'; ityāderuttaragranthasya saṅgatyabhāvo doṣaḥ asmākaṃ tu kāryakāraṇabhāvādiprapañcārthatvena astyupayoga ityata āha- prādhānyeti prādhānyapratipattyarthaṃ sṛṣṭayādeścaiva vistaraḥ
1.4.122ab
न्यायसुधा: आदिपदेन प्रलये ऽवस्थानं त्रिवृत्करणं जीवरूपेण प्रवेशनमित्यादिकं गृह्यते प्राधान्याद्ब्रह्मज्ञानेन सर्वज्ञानस्य फलं भवतीत्युक्ते, कुतस्तस्य प्राधान्यमित्याशङ्कायां, तत्प्रतिपत्त्यर्थं सृष्टयादेः प्रतिपादक एव ग्रन्थविस्तरः प्रवृत्तो ऽतः कथमसङ्गतिरिति चशब्दो ऽवधारणे न तूपादानत्वादिप्रतिपत्त्यर्थमिति न ह्युपादनां प्रेक्षापूर्वं कार्यं करोति नाप्यधिष्ठानमध्यस्तम् एष चेति वा सम्बन्धः तेन"अपागादग्नेरग्नित्वमऽ; इत्याद्यपि परस्य ब्रह्मणः प्राधान्यप्रतिपत्त्यर्थमेवेत्युक्तं भवति तथाचोक्तं भाष्ये 4,659 विवर्तमतनिराकरणमुपसंहरति- तस्मादिति तस्मात् केनापि मार्गेण न विवर्तमतं भवेत्
nyāyasudhā: ādipadena pralaye 'vasthānaṃ trivṛtkaraṇaṃ jīvarūpeṇa praveśanamityādikaṃ gṛhyate prādhānyādbrahmajñānena sarvajñānasya phalaṃ bhavatītyukte, kutastasya prādhānyamityāśaṅkāyāṃ, tatpratipattyarthaṃ sṛṣṭayādeḥ pratipādaka eva granthavistaraḥ pravṛtto 'taḥ kathamasaṅgatiriti caśabdo 'vadhāraṇe na tūpādānatvādipratipattyarthamiti na hyupādanāṃ prekṣāpūrvaṃ kāryaṃ karoti nāpyadhiṣṭhānamadhyastam eṣa ceti vā sambandhaḥ tena"apāgādagneragnitvam'; ityādyapi parasya brahmaṇaḥ prādhānyapratipattyarthamevetyuktaṃ bhavati tathācoktaṃ bhāṣye 4,659 vivartamatanirākaraṇamupasaṃharati- tasmāditi tasmāt kenāpi mārgeṇa na vivartamataṃ bhavet
1.4.122cd
न्यायसुधा: केनापि मार्गेणेति ब्रह्माविद्यापेक्षया वा, जीवाविद्यापक्षेण वा, एकजीवमतेन वा, अनेकजीवमतेन वा, स्वपक्षसाधनेन वा, परपक्षनिरासेन वा, युक्तिपर्यालोचनया वा, श्रुतिपर्यालोचनया वा, विचारितमिति शेषः न भवेत् उपपन्नमित्यध्याहारः ततः किमित्यत आह- तदिति तदसङ्खयातदोषेतं हेयमेव शुभार्थिभिः
nyāyasudhā: kenāpi mārgeṇeti brahmāvidyāpekṣayā vā, jīvāvidyāpakṣeṇa vā, ekajīvamatena vā, anekajīvamatena vā, svapakṣasādhanena vā, parapakṣanirāsena vā, yuktiparyālocanayā vā, śrutiparyālocanayā vā, vicāritamiti śeṣaḥ na bhavet upapannamityadhyāhāraḥ tataḥ kimityata āha- taditi tadasaṅkhayātadoṣetaṃ heyameva śubhārthibhiḥ
1.4.123a
न्यायसुधा: तत् विवर्तमतम् तस्मादित वा तस्यैव विवरणं असङ्खयातदोषेतं यस्मादिति हेयमेव तत् नतु तदुक्तरीत्या सूत्रार्थो ग्राह्यः एतेन परमतनिराकरणस्यासङ्गतिरपि निरस्ता वेदितव्या यद्युक्तातिरिक्तदोषाः सन्ति तर्हि दूषणाभिधानाय प्रवृत्तैर्वक्तव्याः किमुपरमेणेत्यत आह- असङ्खयत्वेनेति 4,660 असङ्खयत्वेन दोषाणां ग्रन्थाधिक्यभयादपि उपरम्यते
nyāyasudhā: tat vivartamatam tasmādita vā tasyaiva vivaraṇaṃ asaṅkhayātadoṣetaṃ yasmāditi heyameva tat natu taduktarītyā sūtrārtho grāhyaḥ etena paramatanirākaraṇasyāsaṅgatirapi nirastā veditavyā yadyuktātiriktadoṣāḥ santi tarhi dūṣaṇābhidhānāya pravṛttairvaktavyāḥ kimuparameṇetyata āha- asaṅkhayatveneti 4,660 asaṅkhayatvena doṣāṇāṃ granthādhikyabhayādapi uparamyate
1.4.123de
-च् न्यायसुधा: दोषाणामतिबहुत्वेन कांश्चिदुक्त्वा केषाञ्चिदुपलक्षणे(णत्वे)नैवोपरन्तव्यम् उपलक्षणं चैतावतापि भवतीत्युपरम्यत इति सर्वे ऽपि वक्तव्याः, किमुपलक्षणत्वेनेत्यत उक्तम्- ग्रन्थेति ग्रन्थाधिक्ये हि श्रोतॄणां प्रवृत्तिर्न स्यात् तथाच कृतमप्यकृतं स्यादिति भयादपीत्यर्थः यदि नोपादानतया विभ्रमाधिष्ठानतया वा, ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं, कीदृशं तर्हि जन्मादिसूत्रे ऽभितिहमित्यत आह- तत इति ... ततो विष्णुरिच्छापूर्वकमश्रमः करोति पितृवद् विश्वं
-c nyāyasudhā: doṣāṇāmatibahutvena kāṃściduktvā keṣāñcidupalakṣaṇe(ṇatve)naivoparantavyam upalakṣaṇaṃ caitāvatāpi bhavatītyuparamyata iti sarve 'pi vaktavyāḥ, kimupalakṣaṇatvenetyata uktam- grantheti granthādhikye hi śrotṝṇāṃ pravṛttirna syāt tathāca kṛtamapyakṛtaṃ syāditi bhayādapītyarthaḥ yadi nopādānatayā vibhramādhiṣṭhānatayā vā, brahmaṇo jagatkāraṇatvaṃ, kīdṛśaṃ tarhi janmādisūtre 'bhitihamityata āha- tata iti ... tato viṣṇuricchāpūrvakamaśramaḥ karoti pitṛvad viśvaṃ
1.4.123f
न्यायसुधा: परिणामादिवादस्य निरस्तत्वादित्यर्थः पितृवदिच्छापूर्वकमिति कतृत्वेन निमित्तत्वमभिप्रैति विचित्रानेककार्यकर्तृत्वे श्रमादिदोषाः प्रसज्यन्त इत्यत उक्तम्- अश्रम इति तदुक्तमन्तर्याम्यधिकरणे यद्वाश्रम इत्येनेनेदमभिप्रैति "अधिकं तु भेदनिर्देशातऽ; इत्यादिना ब्रह्मणः श्रमादिर्निरसिष्यते नचापादानादेः श्रमादिप्रसक्तिरस्ति अतो ऽपि कर्तृत्वमेवाभिप्रेतं सूत्रकारस्येति एवमस्मिन्नध्याये परब्रह्मणि नारायणे प्रतिपादितस्य सकलश्रुतिसमन्वयस्य फलं जन्मादिसूत्रोदितलक्षणसिद्धिमुपसंहरति- पूर्णेति ... पूर्णशेषगुणात्मकः
nyāyasudhā: pariṇāmādivādasya nirastatvādityarthaḥ pitṛvadicchāpūrvakamiti katṛtvena nimittatvamabhipraiti vicitrānekakāryakartṛtve śramādidoṣāḥ prasajyanta ityata uktam- aśrama iti taduktamantaryāmyadhikaraṇe yadvāśrama ityenenedamabhipraiti "adhikaṃ tu bhedanirdeśāt'; ityādinā brahmaṇaḥ śramādirnirasiṣyate nacāpādānādeḥ śramādiprasaktirasti ato 'pi kartṛtvamevābhipretaṃ sūtrakārasyeti evamasminnadhyāye parabrahmaṇi nārāyaṇe pratipāditasya sakalaśrutisamanvayasya phalaṃ janmādisūtroditalakṣaṇasiddhimupasaṃharati- pūrṇeti ... pūrṇaśeṣaguṇātmakaḥ
Adhyāya 2
2.1.1a
न्यायसुधा: पूर्णाः प्रत्येकं निरवधिकाः इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादः अध्यय 2, पद 1 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां स्मृत्यधिकरणम् 5,1 यत्पदं वेदसंवेद्यं कटाक्षेणापि वीक्षितुम् न क्षमन्ते विमतयस्तमुपासे श्रियः पतिम् 1 एकवाक्यता(दि)सिद्धये प्रथमाध्यायार्थसङ्गतत्वेन द्वितीयाध्यायार्थं विवक्षुरबुद्धिस्थेन सङ्गतेर्दर्शयितुमशक्यत्वात् प्रथमाध्यायार्थं तावदनुवदति- उक्त इति उक्तः समन्वयः साक्षाद्
nyāyasudhā: pūrṇāḥ pratyekaṃ niravadhikāḥ iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne prathamādhyāyasya caturthapādaḥ adhyaya 2, pada 1 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ smṛtyadhikaraṇam 5,1 yatpadaṃ vedasaṃvedyaṃ kaṭākṣeṇāpi vīkṣitum na kṣamante vimatayastamupāse śriyaḥ patim 1 ekavākyatā(di)siddhaye prathamādhyāyārthasaṅgatatvena dvitīyādhyāyārthaṃ vivakṣurabuddhisthena saṅgaterdarśayitumaśakyatvāt prathamādhyāyārthaṃ tāvadanuvadati- ukta iti uktaḥ samanvayaḥ sākṣād
2.1.1b
न्यायसुधा: (सकल)जगज्जन्मादिनिमित्तकारणे सार्वज्ज्ञसर्वैश्वर्याद्यनन्तगुणपरिपूर्णे ऽविद्याद्यवद्यगन्धविधुरे परे ब्रह्मणि नारायणे स्वरवर्णपदवाक्यमहावाक्यरूपस्य समस्तस्य शास्त्रस्य, साक्षात्परममुख्यया वृत्त्या नतु लक्षणया, तथा महातात्पर्येण नतु पारार्थ्येन समन्वयः प्रथमे ऽध्याये समर्थित इत्यर्थः यद्यपि समन्वयशब्देनैव साक्षादित्यर्थो लभ्यते तथापि परकीयसंशब्दव्याख्याननिरसने ऽवहितैर्भवितव्यमिति सूचनाय तद्वयाख्यानमिदं कृतमित्यदोषः अथवा समन्वयशब्देन मुख्यया वृत्त्यान्वयः प्रतीयते परममुख्यया तु वृत्त्या अन्वयं दर्शयितुं साक्षादित्युक्तम् यद्वा न प्रधानपरमाण्वादिनिरासनेन उपादानत्वादिप्रतिपादनेन च परम्परया किन्तु साक्षादेवेत्यनेनाचष्टे 5,8 एवं प्रथमाध्यायार्थमभिधाय तत्सङ्गतत्वेन द्वितीयाध्यायार्थमाह- अविरोध इति ... अविरोधो ऽत्र साध्यते
nyāyasudhā: (sakala)jagajjanmādinimittakāraṇe sārvajjñasarvaiśvaryādyanantaguṇaparipūrṇe 'vidyādyavadyagandhavidhure pare brahmaṇi nārāyaṇe svaravarṇapadavākyamahāvākyarūpasya samastasya śāstrasya, sākṣātparamamukhyayā vṛttyā natu lakṣaṇayā, tathā mahātātparyeṇa natu pārārthyena samanvayaḥ prathame 'dhyāye samarthita ityarthaḥ yadyapi samanvayaśabdenaiva sākṣādityartho labhyate tathāpi parakīyasaṃśabdavyākhyānanirasane 'vahitairbhavitavyamiti sūcanāya tadvayākhyānamidaṃ kṛtamityadoṣaḥ athavā samanvayaśabdena mukhyayā vṛttyānvayaḥ pratīyate paramamukhyayā tu vṛttyā anvayaṃ darśayituṃ sākṣādityuktam yadvā na pradhānaparamāṇvādinirāsanena upādānatvādipratipādanena ca paramparayā kintu sākṣādevetyanenācaṣṭe 5,8 evaṃ prathamādhyāyārthamabhidhāya tatsaṅgatatvena dvitīyādhyāyārthamāha- avirodha iti ... avirodho 'tra sādhyate
2.1.1c
न्यायसुधा: अत्रोक्ते ऽर्थे ऽविरोधो विरोधाभावो ऽत्र व्याचिख्यासिततया बुद्धिसन्निहिते द्वितीये(ऽध्याये) साध्यते अनेनास्याध्यास्यातीताध्यायेन कार्यकारणभावलक्षण(णा)सङ्गतिः सूचिता भवति सकलशास्त्रस्य समन्वयेन जगज्जन्मादिकारणत्वे समस्तगुरपूर्णत्वे ऽशेषदोषविधुरत्वे च परस्य ब्रह्मणो ऽभिहित एव(हि) तत्र विरोधः स्फुरति नान्यथा निराश्रयत्वात् विरोधस्फूर्तावेव तदभावसाधनस्यावसरो नेतरथा अप्राप्तप्रतिषेधायोगात् अतो ऽतीताध्यायार्थस्य कारणत्वमेतदध्यायार्थस्य कार्यत्वं निश्चीयते अथवा श्रुतिसमन्वयेनोपपादितो ऽप्यर्थो न तावच्छ्रोतॄणां दृढनिरूढो भवति, यावदत्र प्रतीते विरोधाभावो न साध्यते विरोधेन श्रुतीनामेवाप्रामाण्यशङ्कनात् तथा चानुपपादितकल्प एवापद्यते विरोधाभावसाधने तु भवत्येव दृढनिरूढः यथोक्तम् "विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयःऽ; इति अतो विपरीतकार्यकारणभावलक्षणा अनयोस्सङ्गतिः ननूक्तार्थे विरोधस्तत्र तत्रैव परिहृतः किमत्र परि(तत्किमपरमव)शिष्यते यदर्थमध्यायान्तरारम्भः सत्यम् प्रतिवक्ष्यत्यत्राचार्यः 5,16 नन्वेवमध्यायस्याविरोधलक्षणैकार्थत्वेनैकवाक्यत्वे सति पादभेदः किन्निबन्धनः तत्राप्यस्य पादस्य प्राथम्यं किन्निबन्धनमित्यपेक्षायामाह-चतुर्विधस्येति चतुर्विधस्य तस्यादौ यौक्तस्
nyāyasudhā: atrokte 'rthe 'virodho virodhābhāvo 'tra vyācikhyāsitatayā buddhisannihite dvitīye('dhyāye) sādhyate anenāsyādhyāsyātītādhyāyena kāryakāraṇabhāvalakṣaṇa(ṇā)saṅgatiḥ sūcitā bhavati sakalaśāstrasya samanvayena jagajjanmādikāraṇatve samastagurapūrṇatve 'śeṣadoṣavidhuratve ca parasya brahmaṇo 'bhihita eva(hi) tatra virodhaḥ sphurati nānyathā nirāśrayatvāt virodhasphūrtāveva tadabhāvasādhanasyāvasaro netarathā aprāptapratiṣedhāyogāt ato 'tītādhyāyārthasya kāraṇatvametadadhyāyārthasya kāryatvaṃ niścīyate athavā śrutisamanvayenopapādito 'pyartho na tāvacchrotṝṇāṃ dṛḍhanirūḍho bhavati, yāvadatra pratīte virodhābhāvo na sādhyate virodhena śrutīnāmevāprāmāṇyaśaṅkanāt tathā cānupapāditakalpa evāpadyate virodhābhāvasādhane tu bhavatyeva dṛḍhanirūḍhaḥ yathoktam "vimṛśya pakṣapratipakṣābhyāmarthāvadhāraṇaṃ nirṇayaḥ'; iti ato viparītakāryakāraṇabhāvalakṣaṇā anayossaṅgatiḥ nanūktārthe virodhastatra tatraiva parihṛtaḥ kimatra pari(tatkimaparamava)śiṣyate yadarthamadhyāyāntarārambhaḥ satyam prativakṣyatyatrācāryaḥ 5,16 nanvevamadhyāyasyāvirodhalakṣaṇaikārthatvenaikavākyatve sati pādabhedaḥ kinnibandhanaḥ tatrāpyasya pādasya prāthamyaṃ kinnibandhanamityapekṣāyāmāha-caturvidhasyeti caturvidhasya tasyādau yauktas
2.1.1d
न्यायसुधा: तस्याविरोधस्य निर्धारणे षष्ठी आदौ प्रथमपादे अविरोधः साध्यत इत्यनुवर्तते चतुर्विधस्य तस्येत्यनुवादात्स चतुर्विध इति लभ्यते 5,17 तदयमर्थः यद्यप्युक्ते ऽर्थे विरोधाभाव इत्येको ऽर्थः तथापि युक्तिसमयश्रुतिन्यायोपेतश्रुतिविरोधाभावरूपावान्तरभेदेन स चतुर्विधो भवति तत्प्रतिपादनेन चतुर्णां पादानां भेदो युज्यते तस्य चतुर्विधस्यापि विरोधाभावस्य मध्ये युक्तिविरोधाभावः प्रथमपादे साध्यते सर्वेषामपि विरोधानां युक्त्युपजीवितवेन तद्विरोधस्य प्रबलतया तदभावसाधनस्य प्राथम्योपपत्तेः युक्तिपुरस्कारेण युक्त्युपजीवित्वेन तद्विरोधस्य प्रबलतया तदभावसाधनस्य प्राथम्योपपत्तेः युक्तिपुरस्कारेण प्रवर्तना(मानत्वा)च्च विचारशास्त्रस्येति ननु कथमभावस्य चातुर्विध्यम् उच्यते चतुर्विधा हि विरोधिनो(न्यो)युक्त्यादयः तदुपधानाद्विरोधो ऽपि चतुर्विधो ऽभिधीयते ततस्तत्प्रतियोगिको ऽभावो ऽपि तथोच्यते अत एव यौक्त इत्युपपन्नम् अभावस्यापि परम्परया युक्तिसम्बन्धित्वात् अथवाविरोधपदसन्निधापितो विरोधस्तस्येति परामृशते तथाच विरोधस्य युक्त्याद्युपधानेन चतुर्विधत्वात्तदभावसाधनेन पादभेदो युज्यते चतुर्विधस्य तस्य विरोधस्य मध्ये यौक्तो विरोध आदावुक्तप्रकारेण प्रबलो यतस्तस्मात्तदभावो ऽत्रादौ साध्यत इति योजनीयम् यद्वा तस्येति विरोधिपरामर्शो ऽयम् तस्याप्यविरोधपदेन बुद्धिसन्निहितत्वात् अविरोधो हि विरोध(निरूपण)धीननिरूपणः विरोधश्च विरोधिना विना नोपपद्यते ततश्च विरोधिनो युक्त्यादिभेदेन चतुर्विधत्वा(त्त)द्विरोधाभावसाधनेन पादभेदोपपत्तिः चतुर्विधस्यापि तस्य विरोधिनो मध्ये युक्तेः प्रबलत्वादादौ यौक्तो युक्तिसम्बन्धी विरोधाभावः साध्यत इति योज्यम् 5,20 प्रथमाधिकरणे विशेषमाह- तत्रापीति ... तत्रापि च स्मृतेः
nyāyasudhā: tasyāvirodhasya nirdhāraṇe ṣaṣṭhī ādau prathamapāde avirodhaḥ sādhyata ityanuvartate caturvidhasya tasyetyanuvādātsa caturvidha iti labhyate 5,17 tadayamarthaḥ yadyapyukte 'rthe virodhābhāva ityeko 'rthaḥ tathāpi yuktisamayaśrutinyāyopetaśrutivirodhābhāvarūpāvāntarabhedena sa caturvidho bhavati tatpratipādanena caturṇāṃ pādānāṃ bhedo yujyate tasya caturvidhasyāpi virodhābhāvasya madhye yuktivirodhābhāvaḥ prathamapāde sādhyate sarveṣāmapi virodhānāṃ yuktyupajīvitavena tadvirodhasya prabalatayā tadabhāvasādhanasya prāthamyopapatteḥ yuktipuraskāreṇa yuktyupajīvitvena tadvirodhasya prabalatayā tadabhāvasādhanasya prāthamyopapatteḥ yuktipuraskāreṇa pravartanā(mānatvā)cca vicāraśāstrasyeti nanu kathamabhāvasya cāturvidhyam ucyate caturvidhā hi virodhino(nyo)yuktyādayaḥ tadupadhānādvirodho 'pi caturvidho 'bhidhīyate tatastatpratiyogiko 'bhāvo 'pi tathocyate ata eva yaukta ityupapannam abhāvasyāpi paramparayā yuktisambandhitvāt athavāvirodhapadasannidhāpito virodhastasyeti parāmṛśate tathāca virodhasya yuktyādyupadhānena caturvidhatvāttadabhāvasādhanena pādabhedo yujyate caturvidhasya tasya virodhasya madhye yaukto virodha ādāvuktaprakāreṇa prabalo yatastasmāttadabhāvo 'trādau sādhyata iti yojanīyam yadvā tasyeti virodhiparāmarśo 'yam tasyāpyavirodhapadena buddhisannihitatvāt avirodho hi virodha(nirūpaṇa)dhīnanirūpaṇaḥ virodhaśca virodhinā vinā nopapadyate tataśca virodhino yuktyādibhedena caturvidhatvā(tta)dvirodhābhāvasādhanena pādabhedopapattiḥ caturvidhasyāpi tasya virodhino madhye yukteḥ prabalatvādādau yaukto yuktisambandhī virodhābhāvaḥ sādhyata iti yojyam 5,20 prathamādhikaraṇe viśeṣamāha- tatrāpīti ... tatrāpi ca smṛteḥ
2.1.2a
5,20f. न्यायसुधा: अपिपदमादावित्यस्यानुकषर्णार्थम् तत्र युक्तिविरोधाभावप्रतिपादके ऽपि पाद इत्यनौचित्यशङ्कासूचनार्थं वा चशब्देनाविरोधः साध्यत इत्येतदनुकृष्टते स्मृतेः पाशुपतादिकायाः यद्यपि स्मृतेरित्यस्य न नञर्थेन सम्बन्धो घटते विरोधश्च समासे गुणभूतः तथापि बुद्धया विविक्तेन तेन सम्बन्धः सम्भवति 5,22 युक्तिविरोधपरिहारलक्षणे ऽत्र पादे स्मृतिविरोधपरिहारो न कर्तव्यो ऽसङ्गतत्वात् कर्तव्यतायां वा प्राथम्यं कुत इत्यत आह- तस्या इति तस्याश्चतुःस्वरूपत्वात्
5,20f. nyāyasudhā: apipadamādāvityasyānukaṣarṇārtham tatra yuktivirodhābhāvapratipādake 'pi pāda ityanaucityaśaṅkāsūcanārthaṃ vā caśabdenāvirodhaḥ sādhyata ityetadanukṛṣṭate smṛteḥ pāśupatādikāyāḥ yadyapi smṛterityasya na nañarthena sambandho ghaṭate virodhaśca samāse guṇabhūtaḥ tathāpi buddhayā viviktena tena sambandhaḥ sambhavati 5,22 yuktivirodhaparihāralakṣaṇe 'tra pāde smṛtivirodhaparihāro na kartavyo 'saṅgatatvāt kartavyatāyāṃ vā prāthamyaṃ kuta ityata āha- tasyā iti tasyāścatuḥsvarūpatvāt
2.1.2bc
न्यायसुधा: तस्याः पाशुपतादिस्मृतेर्युक्तिसमयादिविरोधिचतुस्स्वरूपत्वात् एतदुक्तं भवति पाशुपतादिस्मृतयो हि स्वयमाप्ताभिमतवाक्यतया समयरूपा अपि स्वाभिमतार्थे युक्तीः श्रुतीश्च संवादयन्त्यो युक्तिसमयादिविरोधिचतुष्ययरूपाः ततश्चोक्ते ऽर्थे तद्विरोधपरिहारो ऽध्याये ऽन्तर्भवत्येव किन्तु पादचतुष्ययार्थसङ्गतो ऽ(प्य)यं न निष्कृष्टैकत्रैव पादे ऽन्तर्भवति ततो ऽध्यायादौ तदन्ते वा वक्तव्यः प्रथमातिक्रमे च कारणं न किञ्चिदस्तीत्याद्याधिकरणे निरूप्यत इति एवञ्च तत्रापि च स्मृतेरित्ययमुक्तस्यापवादो भवन्नपि न सर्वथेत्युक्तं भवति समयादिविरोधस्यापि परिहारेण निष्कृष्टपादार्थाभावाद्युक्तिविरोधपरिहारस्यापि भावेनान्तर्भावसम्भवाच्च 5,23 एकस्यैवाधिकरणस्य पादचतुष्ययार्थसम्बन्धेन चतुस्स्वरूपत्वकथन(नेन)प्रसङ्गच्छिष्याणां शास्त्रे बहुमानोत्पादनायान्यदपि चातुर्विध्यं वक्ति- प्रत्येकमिति ... प्रत्येकं चतुरात्मकाः पादाः सर्वे तदंशाश्च
nyāyasudhā: tasyāḥ pāśupatādismṛteryuktisamayādivirodhicatussvarūpatvāt etaduktaṃ bhavati pāśupatādismṛtayo hi svayamāptābhimatavākyatayā samayarūpā api svābhimatārthe yuktīḥ śrutīśca saṃvādayantyo yuktisamayādivirodhicatuṣyayarūpāḥ tataścokte 'rthe tadvirodhaparihāro 'dhyāye 'ntarbhavatyeva kintu pādacatuṣyayārthasaṅgato '(pya)yaṃ na niṣkṛṣṭaikatraiva pāde 'ntarbhavati tato 'dhyāyādau tadante vā vaktavyaḥ prathamātikrame ca kāraṇaṃ na kiñcidastītyādyādhikaraṇe nirūpyata iti evañca tatrāpi ca smṛterityayamuktasyāpavādo bhavannapi na sarvathetyuktaṃ bhavati samayādivirodhasyāpi parihāreṇa niṣkṛṣṭapādārthābhāvādyuktivirodhaparihārasyāpi bhāvenāntarbhāvasambhavācca 5,23 ekasyaivādhikaraṇasya pādacatuṣyayārthasambandhena catussvarūpatvakathana(nena)prasaṅgacchiṣyāṇāṃ śāstre bahumānotpādanāyānyadapi cāturvidhyaṃ vakti- pratyekamiti ... pratyekaṃ caturātmakāḥ pādāḥ sarve tadaṃśāśca
2.1.2d
न्यायसुधा: चत्वारो ऽपि पादाः प्रत्येकं चतुरात्मकाः पादचतुष्ययार्थवन्तो द्रष्टव्याः तद्यथा युक्तिविरोधपरिहारलक्षणो ऽप्ययं पादः समयादित्रयविरोधपरिहारात्मको ऽपि भवति तथा समयविरोधपरिहारलक्षणो ऽपि द्वितीयो युक्त्यादित्रयविरोधपरिहारात्मको ऽपि भवतीत्यादि पादा इत्येवोक्ते सन्निहितत्वादेतदध्यायगता एवेति ज्ञायते तदर्थं सर्वे इत्युक्तम् सर्वाध्यायसम्बन्धिनो ऽपीत्यर्थः यो यदध्यायगतः पादः स तदध्याय(गत)पादचतुष्ययार्थवानवधे(से)यः न केवलमेवं पादाः, किन्तु तदंशाश्च ते पादा अंशा येषां ते तदंशा अध्याया इत्यर्थः प्रथमाध्यायः समन्वयस्येवाविरोधादित्रयस्यापि प्रतिपादको भवतीत्यादि पादानां चतुरात्मकत्वे ऽधिकरणानां तथात्वं सिद्धमेव न चैवमध्यायादिभेदानुपपत्तिः पौनरुक्त्यदोषश्चेति वाच्यम् विवक्षाभेदेन सामञ्जस्यात् यदा प्रथमः समन्वयस्यार्थो विवक्ष्यते न तदा तदर्थतेतरेषामित्यादि 5,24 अन्यदादि चातुर्विध्यं शास्त्रस्य दर्शयति- मूर्तीनामिति व्यास-(8) ... मूर्तीनां वर्णमाऽगमात्
nyāyasudhā: catvāro 'pi pādāḥ pratyekaṃ caturātmakāḥ pādacatuṣyayārthavanto draṣṭavyāḥ tadyathā yuktivirodhaparihāralakṣaṇo 'pyayaṃ pādaḥ samayāditrayavirodhaparihārātmako 'pi bhavati tathā samayavirodhaparihāralakṣaṇo 'pi dvitīyo yuktyāditrayavirodhaparihārātmako 'pi bhavatītyādi pādā ityevokte sannihitatvādetadadhyāyagatā eveti jñāyate tadarthaṃ sarve ityuktam sarvādhyāyasambandhino 'pītyarthaḥ yo yadadhyāyagataḥ pādaḥ sa tadadhyāya(gata)pādacatuṣyayārthavānavadhe(se)yaḥ na kevalamevaṃ pādāḥ, kintu tadaṃśāśca te pādā aṃśā yeṣāṃ te tadaṃśā adhyāyā ityarthaḥ prathamādhyāyaḥ samanvayasyevāvirodhāditrayasyāpi pratipādako bhavatītyādi pādānāṃ caturātmakatve 'dhikaraṇānāṃ tathātvaṃ siddhameva na caivamadhyāyādibhedānupapattiḥ paunaruktyadoṣaśceti vācyam vivakṣābhedena sāmañjasyāt yadā prathamaḥ samanvayasyārtho vivakṣyate na tadā tadarthatetareṣāmityādi 5,24 anyadādi cāturvidhyaṃ śāstrasya darśayati- mūrtīnāmiti vyāsa-(8) ... mūrtīnāṃ varṇamā'gamāt
2.1.3
न्यायसुधा: चतसृणां वासुदेवादिमूर्तीनां प्रतिपादकत्वेनापि चतुरात्मकत्वं ज्ञातव्यमिति योजना नन्वेतदुक्तमेव, पुनः कस्मादुच्यत इत्यत आह- वर्णमिति अत्रागमादित्याङ्गद्वयस्योपश्लेषो द्रष्टव्यः तत्राद्यस्यारभ्येत्यर्थः द्वितीयो ऽभिविधौ आगम इति चतुरध्यायिशास्त्रमुच्यते ततश्चायमर्थः न केवलं प्रत्यक्षरं प्रतिपदं प्रतिसूत्रं प्रत्यधिकरणं किन्त्वेतच्छास्त्रगतमेकं वर्णमारभ्य आ सर्वशास्त्रात्, प्रत्यधिकरणं प्रतिपादं प्रत्याध्यायं समस्तेन शास्त्रेण च चतस्रो मूर्तयः प्रतिपाद्यन्त इत्यर्थः कुत एतदवगन्तव्यमित्यत आह- आगमादिति बृहत्तन्त्रादेरित्यर्थः 5,26f. एतत्पादाधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तीः सङ्क्षेपेणाह- आप्ततेत्यादिना आप्तता समतादृष्टिश्रुतिसाम्यबलाद्भवाः सर्वानुसारो लघुता विशेषादर्शनाफले
nyāyasudhā: catasṛṇāṃ vāsudevādimūrtīnāṃ pratipādakatvenāpi caturātmakatvaṃ jñātavyamiti yojanā nanvetaduktameva, punaḥ kasmāducyata ityata āha- varṇamiti atrāgamādityāṅgadvayasyopaśleṣo draṣṭavyaḥ tatrādyasyārabhyetyarthaḥ dvitīyo 'bhividhau āgama iti caturadhyāyiśāstramucyate tataścāyamarthaḥ na kevalaṃ pratyakṣaraṃ pratipadaṃ pratisūtraṃ pratyadhikaraṇaṃ kintvetacchāstragatamekaṃ varṇamārabhya ā sarvaśāstrāt, pratyadhikaraṇaṃ pratipādaṃ pratyādhyāyaṃ samastena śāstreṇa ca catasro mūrtayaḥ pratipādyanta ityarthaḥ kuta etadavagantavyamityata āha- āgamāditi bṛhattantrāderityarthaḥ 5,26f. etatpādādhikaraṇapūrvapakṣasiddhāntayuktīḥ saṅkṣepeṇāha- āptatetyādinā āptatā samatādṛṣṭiśrutisāmyabalādbhavāḥ sarvānusāro laghutā viśeṣādarśanāphale
2.1.4
इष्यसिद्धिश्च नियमः पूर्वपक्षेषु युक्तयः एता एव त्वतिबला सिद्धान्तस्य नियामकाः
iṣyasiddhiśca niyamaḥ pūrvapakṣeṣu yuktayaḥ etā eva tvatibalā siddhāntasya niyāmakāḥ
2.1.5
न्यायसुधा: उक्तार्थं स्मृतिविरोधेनाक्षिप्य समादधत्सूत्रम् ओं स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् ओं इति अस्यार्थः यदुक्तं परस्य ब्रह्मणो विष्णोः सकलजगज्जन्मादिकारणत्वं सार्वज्ञ्यादिसकलगुणपूर्णत्वं समस्तदोषदूरत्वं च तदयुक्तम् पाशुपतसाङ्खयबौद्धार्हतादिस्मृतिविरुद्धत्वात् ता हि शिवप्रभृतीनामेव जगज्जन्मादिकारणत्वादिकं प्रतिपादयन्ति नच तासामन्यो ऽवकाशो ऽस्ति येन प्रतीते ऽप्यर्थे तात्पर्याभावं प्रतीमः अन्यथा तासां स्मृतीनामनवकाशेनाप्रामाण्यलक्षणदोषप्रसङ्ग इति तन्न पुरुषोत्तमस्यैव पञ्चरात्रादिस्मृतिभिरखिलजगत्कारणत्वादेरुक्तत्वात् अपर(न्य)था तासां पाशुपतादि(स्मृति)भ्यो ऽन्यासां पञ्चरात्रादिस्मृतीनामवकाशान्तराभावेनाप्रामाण्यदोषप्रसङ्गादिति तत्राक्षेपस्तावदयमयुक्तः श्रुतिसमन्वयेनास्यार्थस्य साधितत्वात् श्रुतिविरुद्धानां(च) स्मृतीनामप्रामाण्यस्येष्टत्वात् श्रुतिसमन्वयन्यायेन पाशुपतादिस्मृतीनामपि परब्रह्मणि समन्वयेन शिवार्चनादिपरत्वेन वा सावकाशत्वाच्च समाधानमपीदमयुक्तम् सकलशास्त्रप्रमाणकत्वमुक्तार्थस्याभिधायेदानीं स्मृतिमात्रोपादाने कारणाभावात् पराभिधित्सितं दोषमवबुद्धय श्रुतिपरित्यागस्त्वयुक्तः किन्तु स परिहर्तव्यः अन्यथा प्रागपि श्रुतिरनादेया स्यात् किञ्च पञ्चरात्रादिस्मृतीनामप्रामाण्यं परस्येष्यमेव वासुदेवार्चनादिपरतया सावकाशतापि तेन सम्भाव्येत साम्यापादनमात्रे ऽपि परस्यैव जयो निश्चयप्रतिबन्धकत्वादित्यतो निर्दलं पूर्वपक्ष तावदुज्जीवयति- आप्तैरिति 5,27 स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन् नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् ब्ब्स्_2,1.1 आप्तैः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा प्रोक्तमर्थं कथं श्रतिः पिपीलिकालिपिनिभा वारयेत सर्वगा हि ते
nyāyasudhā: uktārthaṃ smṛtivirodhenākṣipya samādadhatsūtram oṃ smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅga iti cennānyasmṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgāt oṃ iti asyārthaḥ yaduktaṃ parasya brahmaṇo viṣṇoḥ sakalajagajjanmādikāraṇatvaṃ sārvajñyādisakalaguṇapūrṇatvaṃ samastadoṣadūratvaṃ ca tadayuktam pāśupatasāṅkhayabauddhārhatādismṛtiviruddhatvāt tā hi śivaprabhṛtīnāmeva jagajjanmādikāraṇatvādikaṃ pratipādayanti naca tāsāmanyo 'vakāśo 'sti yena pratīte 'pyarthe tātparyābhāvaṃ pratīmaḥ anyathā tāsāṃ smṛtīnāmanavakāśenāprāmāṇyalakṣaṇadoṣaprasaṅga iti tanna puruṣottamasyaiva pañcarātrādismṛtibhirakhilajagatkāraṇatvāderuktatvāt apara(nya)thā tāsāṃ pāśupatādi(smṛti)bhyo 'nyāsāṃ pañcarātrādismṛtīnāmavakāśāntarābhāvenāprāmāṇyadoṣaprasaṅgāditi tatrākṣepastāvadayamayuktaḥ śrutisamanvayenāsyārthasya sādhitatvāt śrutiviruddhānāṃ(ca) smṛtīnāmaprāmāṇyasyeṣṭatvāt śrutisamanvayanyāyena pāśupatādismṛtīnāmapi parabrahmaṇi samanvayena śivārcanādiparatvena vā sāvakāśatvācca samādhānamapīdamayuktam sakalaśāstrapramāṇakatvamuktārthasyābhidhāyedānīṃ smṛtimātropādāne kāraṇābhāvāt parābhidhitsitaṃ doṣamavabuddhaya śrutiparityāgastvayuktaḥ kintu sa parihartavyaḥ anyathā prāgapi śrutiranādeyā syāt kiñca pañcarātrādismṛtīnāmaprāmāṇyaṃ parasyeṣyameva vāsudevārcanādiparatayā sāvakāśatāpi tena sambhāvyeta sāmyāpādanamātre 'pi parasyaiva jayo niścayapratibandhakatvādityato nirdalaṃ pūrvapakṣa tāvadujjīvayati- āptairiti 5,27 smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅga iti cen nānyasmṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgāt bbs_2,1.1 āptaiḥ pratyakṣato dṛṣṭvā proktamarthaṃ kathaṃ śratiḥ pipīlikālipinibhā vārayeta sarvagā hi te
2.1.6a
न्यायसुधा: अयमिहाभिसन्धिः पूर्वपक्षिणः श्रुतिविरोधेन स्मृतीनामप्रामाण्यमभिलषता प्रबलदुर्बलत्वे सर्वथा समर्थनीये अन्यथातिप्रसङ्गात् न तावत्प्रामाण्यकारणभावाभावाभ्यां प्राबल्यदौर्बल्ये प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वेनाङ्गीकृतत्वात् वैपरीत्याच्च वाक्यप्रामाण्ये हि कारणं वक्तुराप्तत्वम् वक्तारश्च स्मृतीनामाप्ताः न श्रुतेः अपौरुषेयत्वेनाङ्गीकृतत्वात् अत एव समूलत्वनिर्मूलत्वाभ्याम् स्मृतीनामाप्तिमूलत्वात् श्रुतेस्तदभावात् नापि कृत्तिमत्वाकृत्रिमत्वाभ्याम् स्वरूपतो ऽप्रयोजकत्वात् उक्तरीत्या वैपरीत्याच्च तदिदमुक्तमाप्तै रुद्रकपिलकमलासनादिभिः उक्तमर्थं शिवादीनां जगत्कारणत्वादिकं, पिपीलिकालिपिनिभा बुद्धिपूर्वप्रणयहीना, श्रुतिः, कथं वारयेत् न कथमपीति 5,30f. नन्वौदुम्बरीं स्पृष्ट्वोद्गायेदित्यादिश्रुतिविरुद्धानामौदुम्बरी सर्वा वेष्ययितव्येत्यादिस्मृतीनामप्रामाण्यमुपलब्धं तथात्र स्यात् न स्यात् वैषम्यात् श्रुतिमूलतयाभिमता हि ताः स्मृतयो ऽतस्तासां मूलश्रुत्यनुमापकत्वेन प्रामाण्यमिष्यम् नच श्रुतिविरुद्धायाः स्मृतेर्मूलश्रुत्यनुमापकत्वं सम्भवतीत्यप्रामाण्यमेव युक्तम् यथाऽह जैमिनिः"विरोधे त्वनपेक्षं स्यादसति ह्यनुमानमऽ; इति नचैवं प्रकृते पाशुपतादिस्मृतीनां शिवादिप्रत्यक्षमूलत्वेन श्रुतिमूलत्वाभावात् तदिदमाह- प्रत्यक्षतो दृष्ट्वेति ननु तर्हि स्मृतीनामुक्तरीत्या सावकाशत्वान्निरवकाशश्रुतिविरोधेनाप्रामाण्यमस्तु मैवम् वैपरीत्यात् स्मृतयो हि विस्पष्टवादिन्यो न विवक्षितार्थात्प्रच्यावनमर्हन्ति श्रुतयस्त्वस्फुट(स्पष्ट)विक्षिप्तवादिन्यो ऽव्यवस्थितालौकिकशाब्दलक्षणविषया अशक्याध्ययनानन्तापरिपूर्णवाक्यरूपा नार्थविशेषनिष्ठा लक्ष्यन्ते अत एव भवतां मीमांसायासः एतदप्युक्तं प्रकर्षेणोक्तमिति विस्पष्टमुक्तमित्यर्थः पिपीलिकालिपिनिभेति च अस्फुटे(स्पष्टे)त्यर्थः 5,33 किञ्च श्रुतयस्तावदविस्पष्टार्थाः प्रणेतृव्याख्यानसम्प्रदायविकला न स्वतन्त्राः कमप्यर्थं प्रतिपादयितुमीशते किन्तु सहजसिद्धेन योगर्धिलब्धेन वा प्रत्यक्षेणाशेषार्थदर्शिनामाप्तानां वचनमनुसृत्य नेतव्याः यथोक्तम् इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेदिति इतिहासपुराणग्रहणमुपलक्षणम् तथाच कथं पाशुपतादिस्मृत्युक्तार्थनिवारणाय समर्थास्स्युः तदिदमुक्तं पिपीलिकालिपिनिभा संवादेन विना कमप्यर्थं प्रतिपादयितुमसमर्था श्रुतिर्यद्वचनसंवादापेक्षिणी तैरेवाप्तैः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा प्रोक्तमर्थं कथं वारयेत् स्वतन्त्र(स्वातन्त्र्य)दशायामप्रतिपादकत्वात् पारतन्त्र्ये तु विरोधाभावादेव किन्तु तदनुसारेणैव नेतव्येति 5,34 भवेदेतद्यदि पाशुपतादिस्मृतिप्रणेतॄणामाप्तत्वं स्यात् तदेव कुत इत्यत आह- सर्वगा हीति सर्वं गच्छन्त्यवगच्छन्तीति सर्वगाः आप्तत्वोपलक्षणमेतत् ते रुद्रादयः हीति तत्र प्रमाणप्रसिद्धिं द्योतयति अथवा सर्वज्ञत्वमेवात्र प्रमाणप्रसिद्धया साध्यते 5,35 तत एवान्यस्य सिद्धेः तथाहि हरिहरहिरण्यगर्भास्तावत्सर्वज्ञतया श्रुतीतिहासपुराणेषु प्रसिद्धाः तत्र हरेरेवावतारा बुद्धर्षभकपिलाः सौगतादिस्मृतिप्रणेतारः तथाच तेषां मोहाभावेन रागद्वेषयोरप्यभावात् विप्रलिप्सा च निवर्तते किञ्च ज्ञानेच्छाप्रयत्नस्थानकरणपाटवानि तावदुपदेशमात्रेण तेषां निश्चीयन्ते किञ्च ज्ञानेच्छाप्रयत्नस्थानकरणपाटवानि तावदुपदेशमात्रेण तेषां निश्चीयन्ते ज्ञानं तु यथार्थमयथार्थं वा स्यात् इच्छापि प्रतिपिपादयिषा वा विप्रलिप्सा वेति सन्देहो ऽवशिष्यते तत्राभ्यासदशापन्नो ऽयमर्थो ऽस्येति सामान्यतो निश्चये भवत्येव तस्य ज्ञानस्य यथार्थत्वनिश्चयः यथाभ्यासदशापन्नमिदमरण्यममीषां म्लेञ्छानामतो ऽस्मिन्नेते मार्गाभिज्ञा इति पान्थानामेव निश्चयः विप्रलिप्सा च हेतुदर्शनेन व्याप्ता हेतौ सति स्यात् स च द्विरूपः स्वोपकारः परापकारो वा न तावत्पान्थेषु विमार्गेण प्रतिष्ठमानेषु म्लेञ्छानां कश्चित्स्वोपकारः स्वस्य गृहीतत्वात् शरीरस्य च करणीयान्तरभावात् भावे वा परित्यागायोगात् नापि द्वितीयः न ह्यनुन्मत्ता अनपकारिणमपकुर्वते नापि परापकारमात्रं पुरुषार्थः तथा सति सर्वः सर्वमपकुर्यादिति एवं विप्रलिप्सापि निवार्यते अनभ्यासदशापन्ने तु विषये प्रमाणान्तरसंवादात्प्रवृत्तिसामर्थ्याद्वा मोहविप्रलिप्सयोर्निवृत्तिरित्यतो म्लेञ्छा अप्याप्ता भवन्ति किमुत महानुभावा रुद्रादय इति 5,38 एवं पूर्वपक्षसूत्राभिप्रायमभिधाय सिद्धान्तसूत्रतात्पर्यमाह- इति चेदिति इति चेद् यद्यशेषज्ञा रुद्राद्या हरिपूर्वकाः किं नाशेषविदो
nyāyasudhā: ayamihābhisandhiḥ pūrvapakṣiṇaḥ śrutivirodhena smṛtīnāmaprāmāṇyamabhilaṣatā prabaladurbalatve sarvathā samarthanīye anyathātiprasaṅgāt na tāvatprāmāṇyakāraṇabhāvābhāvābhyāṃ prābalyadaurbalye prāmāṇyasya svatastvenāṅgīkṛtatvāt vaiparītyācca vākyaprāmāṇye hi kāraṇaṃ vakturāptatvam vaktāraśca smṛtīnāmāptāḥ na śruteḥ apauruṣeyatvenāṅgīkṛtatvāt ata eva samūlatvanirmūlatvābhyām smṛtīnāmāptimūlatvāt śrutestadabhāvāt nāpi kṛttimatvākṛtrimatvābhyām svarūpato 'prayojakatvāt uktarītyā vaiparītyācca tadidamuktamāptai rudrakapilakamalāsanādibhiḥ uktamarthaṃ śivādīnāṃ jagatkāraṇatvādikaṃ, pipīlikālipinibhā buddhipūrvapraṇayahīnā, śrutiḥ, kathaṃ vārayet na kathamapīti 5,30f. nanvaudumbarīṃ spṛṣṭvodgāyedityādiśrutiviruddhānāmaudumbarī sarvā veṣyayitavyetyādismṛtīnāmaprāmāṇyamupalabdhaṃ tathātra syāt na syāt vaiṣamyāt śrutimūlatayābhimatā hi tāḥ smṛtayo 'tastāsāṃ mūlaśrutyanumāpakatvena prāmāṇyamiṣyam naca śrutiviruddhāyāḥ smṛtermūlaśrutyanumāpakatvaṃ sambhavatītyaprāmāṇyameva yuktam yathā'ha jaiminiḥ"virodhe tvanapekṣaṃ syādasati hyanumānam'; iti nacaivaṃ prakṛte pāśupatādismṛtīnāṃ śivādipratyakṣamūlatvena śrutimūlatvābhāvāt tadidamāha- pratyakṣato dṛṣṭveti nanu tarhi smṛtīnāmuktarītyā sāvakāśatvānniravakāśaśrutivirodhenāprāmāṇyamastu maivam vaiparītyāt smṛtayo hi vispaṣṭavādinyo na vivakṣitārthātpracyāvanamarhanti śrutayastvasphuṭa(spaṣṭa)vikṣiptavādinyo 'vyavasthitālaukikaśābdalakṣaṇaviṣayā aśakyādhyayanānantāparipūrṇavākyarūpā nārthaviśeṣaniṣṭhā lakṣyante ata eva bhavatāṃ mīmāṃsāyāsaḥ etadapyuktaṃ prakarṣeṇoktamiti vispaṣṭamuktamityarthaḥ pipīlikālipinibheti ca asphuṭe(spaṣṭe)tyarthaḥ 5,33 kiñca śrutayastāvadavispaṣṭārthāḥ praṇetṛvyākhyānasampradāyavikalā na svatantrāḥ kamapyarthaṃ pratipādayitumīśate kintu sahajasiddhena yogardhilabdhena vā pratyakṣeṇāśeṣārthadarśināmāptānāṃ vacanamanusṛtya netavyāḥ yathoktam itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayediti itihāsapurāṇagrahaṇamupalakṣaṇam tathāca kathaṃ pāśupatādismṛtyuktārthanivāraṇāya samarthāssyuḥ tadidamuktaṃ pipīlikālipinibhā saṃvādena vinā kamapyarthaṃ pratipādayitumasamarthā śrutiryadvacanasaṃvādāpekṣiṇī tairevāptaiḥ pratyakṣato dṛṣṭvā proktamarthaṃ kathaṃ vārayet svatantra(svātantrya)daśāyāmapratipādakatvāt pāratantrye tu virodhābhāvādeva kintu tadanusāreṇaiva netavyeti 5,34 bhavedetadyadi pāśupatādismṛtipraṇetṝṇāmāptatvaṃ syāt tadeva kuta ityata āha- sarvagā hīti sarvaṃ gacchantyavagacchantīti sarvagāḥ āptatvopalakṣaṇametat te rudrādayaḥ hīti tatra pramāṇaprasiddhiṃ dyotayati athavā sarvajñatvamevātra pramāṇaprasiddhayā sādhyate 5,35 tata evānyasya siddheḥ tathāhi hariharahiraṇyagarbhāstāvatsarvajñatayā śrutītihāsapurāṇeṣu prasiddhāḥ tatra harerevāvatārā buddharṣabhakapilāḥ saugatādismṛtipraṇetāraḥ tathāca teṣāṃ mohābhāvena rāgadveṣayorapyabhāvāt vipralipsā ca nivartate kiñca jñānecchāprayatnasthānakaraṇapāṭavāni tāvadupadeśamātreṇa teṣāṃ niścīyante kiñca jñānecchāprayatnasthānakaraṇapāṭavāni tāvadupadeśamātreṇa teṣāṃ niścīyante jñānaṃ tu yathārthamayathārthaṃ vā syāt icchāpi pratipipādayiṣā vā vipralipsā veti sandeho 'vaśiṣyate tatrābhyāsadaśāpanno 'yamartho 'syeti sāmānyato niścaye bhavatyeva tasya jñānasya yathārthatvaniścayaḥ yathābhyāsadaśāpannamidamaraṇyamamīṣāṃ mleñchānāmato 'sminnete mārgābhijñā iti pānthānāmeva niścayaḥ vipralipsā ca hetudarśanena vyāptā hetau sati syāt sa ca dvirūpaḥ svopakāraḥ parāpakāro vā na tāvatpāntheṣu vimārgeṇa pratiṣṭhamāneṣu mleñchānāṃ kaścitsvopakāraḥ svasya gṛhītatvāt śarīrasya ca karaṇīyāntarabhāvāt bhāve vā parityāgāyogāt nāpi dvitīyaḥ na hyanunmattā anapakāriṇamapakurvate nāpi parāpakāramātraṃ puruṣārthaḥ tathā sati sarvaḥ sarvamapakuryāditi evaṃ vipralipsāpi nivāryate anabhyāsadaśāpanne tu viṣaye pramāṇāntarasaṃvādātpravṛttisāmarthyādvā mohavipralipsayornivṛttirityato mleñchā apyāptā bhavanti kimuta mahānubhāvā rudrādaya iti 5,38 evaṃ pūrvapakṣasūtrābhiprāyamabhidhāya siddhāntasūtratātparyamāha- iti cediti iti ced yadyaśeṣajñā rudrādyā haripūrvakāḥ kiṃ nāśeṣavido
2.1.6cd
-च् न्यायसुधा: तन्नेति शेषः कुतः निश्चिते हि पाशुपतादिस्मृतिप्रामाण्ये तद्विरुद्धं विष्णोस्सर्वजगत्कारणत्वादिकमसत्स्यात् न चैवम् सत्प्रतिपक्षत्वात् आस्तां तावच्छतिः पञ्चरात्रादिस्मृतयो हि विष्णोरेव सकलजगत्कारणत्वादिकमभिदधाना दृश्यन्ते 5,38f. ननु विरुद्धयोः प्रमाणयोः साम्ये सति सत्प्रतिपक्षता स्यात् न चैवं प्रकृते पाशुपतादिस्मृतीनामाप्तप्रणीतत्वात् विस्पष्टवादित्वेन निरवकाशत्वाच्च पञ्चरात्रादिस्मृतीनां तदभावादित्यत आह- यदीति अशेषज्ञा अशेषविद इत्याप्तत्वोपलक्षणम् हरिपूर्वका हरिमनुप्रभृतयः पञ्चरात्रादीनामपि तदुपेयम् नच विशेषहेतुरस्तीति भावः उपलक्षणं चैतत् विस्पष्टवादित्वेन निर(रान)वकाशत्वं च द्रष्टव्यम् 5,40 किमतो यद्येवमित्यत आह- मानमिति ... मानं ह्य् उभयत्र समं भवेत्
-c nyāyasudhā: tanneti śeṣaḥ kutaḥ niścite hi pāśupatādismṛtiprāmāṇye tadviruddhaṃ viṣṇossarvajagatkāraṇatvādikamasatsyāt na caivam satpratipakṣatvāt āstāṃ tāvacchatiḥ pañcarātrādismṛtayo hi viṣṇoreva sakalajagatkāraṇatvādikamabhidadhānā dṛśyante 5,38f. nanu viruddhayoḥ pramāṇayoḥ sāmye sati satpratipakṣatā syāt na caivaṃ prakṛte pāśupatādismṛtīnāmāptapraṇītatvāt vispaṣṭavāditvena niravakāśatvācca pañcarātrādismṛtīnāṃ tadabhāvādityata āha- yadīti aśeṣajñā aśeṣavida ityāptatvopalakṣaṇam haripūrvakā harimanuprabhṛtayaḥ pañcarātrādīnāmapi tadupeyam naca viśeṣaheturastīti bhāvaḥ upalakṣaṇaṃ caitat vispaṣṭavāditvena nira(rāna)vakāśatvaṃ ca draṣṭavyam 5,40 kimato yadyevamityata āha- mānamiti ... mānaṃ hy ubhayatra samaṃ bhavet
2.1.7ab
न्यायसुधा: हिशब्दो हेतौ यस्मादेवं तस्मादुभयत्र पूर्वपक्षसिद्धान्तयोर्मानं स्मृतिद्वयं समं भवेत् तथा च पाशुपतादिस्मृतीनां सत्प्रतिपक्षत्वं स्थितमिति शेषः ननु ये विरुद्धे प्रमाणे न तयोः साम्यम् शुक्तिरजतज्ञानयोस्तदभावदर्शनात् ये च समे न तयोर्विरोधः पटशुक्लो दीर्घश्चेत्यत्र तदभावात् तत्कथं पाशुपतादिस्मृतेः सत्प्रतिपक्षत्वसम्भवः सम्भवे ऽपि जितं परेण सिद्धान्तनिर्णयस्यायोगादित्यत आह- मानमिति उभयत्र द्वयोस्स्मरणयोर्मध्ये यत्समं सह मया मूलप्रमाणेन वर्तते, तदेव मानमन्यदप्रमाणम् एतदुक्तं भवति विशेषानिर्धारणायामेव सत्प्रतिपक्षत्वम् वस्तुतस्तु समूलं मानमन्यदमानमिति ननु समूलत्वेन प्रामाण्यावधारणे प्रामाण्यस्य परतस्त्वापत्तिः मैवम् परस्परविरोधेनाप्रामाण्यशङ्काप्राप्तौ समूलत्वेन तदपनयनात् तथोभयत्र स्मरणे यत्पञ्चरात्रादिस्मरणं समं समूलप्रमाणं संवादिपमाणान्तरोपेतं च, तदेव मानं भवेन्न तु पाशुपतादिकम्, मूलाद्यभावात् अतो नोक्तदोष इति योज्यम् वक्ष्येते हि श्रुतिमूलत्वतत्संवादित्वे च पञ्चरात्रादीनाम् 5,42 ननु कथं पाशुपतादिस्मृतीनां निर्मूलत्वात् यावता पशुपतिप्रभृतीनामाप्तिस्तत्र मूलमुदितेत्यत आह- न चेति नचाप्तिनिश्चयस्तत्र शक्यते व्यभिचारतः
nyāyasudhā: hiśabdo hetau yasmādevaṃ tasmādubhayatra pūrvapakṣasiddhāntayormānaṃ smṛtidvayaṃ samaṃ bhavet tathā ca pāśupatādismṛtīnāṃ satpratipakṣatvaṃ sthitamiti śeṣaḥ nanu ye viruddhe pramāṇe na tayoḥ sāmyam śuktirajatajñānayostadabhāvadarśanāt ye ca same na tayorvirodhaḥ paṭaśuklo dīrghaścetyatra tadabhāvāt tatkathaṃ pāśupatādismṛteḥ satpratipakṣatvasambhavaḥ sambhave 'pi jitaṃ pareṇa siddhāntanirṇayasyāyogādityata āha- mānamiti ubhayatra dvayossmaraṇayormadhye yatsamaṃ saha mayā mūlapramāṇena vartate, tadeva mānamanyadapramāṇam etaduktaṃ bhavati viśeṣānirdhāraṇāyāmeva satpratipakṣatvam vastutastu samūlaṃ mānamanyadamānamiti nanu samūlatvena prāmāṇyāvadhāraṇe prāmāṇyasya paratastvāpattiḥ maivam parasparavirodhenāprāmāṇyaśaṅkāprāptau samūlatvena tadapanayanāt tathobhayatra smaraṇe yatpañcarātrādismaraṇaṃ samaṃ samūlapramāṇaṃ saṃvādipamāṇāntaropetaṃ ca, tadeva mānaṃ bhavenna tu pāśupatādikam, mūlādyabhāvāt ato noktadoṣa iti yojyam vakṣyete hi śrutimūlatvatatsaṃvāditve ca pañcarātrādīnām 5,42 nanu kathaṃ pāśupatādismṛtīnāṃ nirmūlatvāt yāvatā paśupatiprabhṛtīnāmāptistatra mūlamuditetyata āha- na ceti nacāptiniścayastatra śakyate vyabhicārataḥ
Adhyāya 2 (cont. 2)
2.1.7cd
न्यायसुधा: तत्र शिवादिषु निश्चयोपायाभावादिति शेषः ननूक्तमत्र"सर्वगा हि तेऽ; इति मैवम् "नित्यं वृद्धिक्षयोपेतमऽ; इत्यादिना परमपुरुषादितरेषां सार्वज्ञ्याभावस्योक्तत्वात् श्रुत्यादीनां चोपचरितत्वात् नन्वस्ति तावद्विष्णोरनुपचरितसार्वज्ञ्यम् शिवादीनामप्युपायोपेयविषयम् किं गङ्गावालुकाकीटसङ्खयापरिज्ञानेन सत्यम् न तावत्तत्त्वज्ञानमेवाप्तिः विप्रलम्भके ऽतिव्याप्तिरित्याह- व्यभिचरत इति 5,43f. अथोच्येत सर्वज्ञानां मोहाभावात्तन्मूलयो रागद्वेषयोरभावे विप्रलिप्सापि निवर्तत इत्याप्तिनिश्चय इति किं तत्र सर्वे ऽपि तीर्थकरा आप्ता इत्यङ्गीकृत्यैवमनुमीयते उत स्वस्वाभिमतमेकमेव आद्यं दूषयति- व्यभिचारत इति पञ्चरात्रादिस्मृतिप्रणेतरि नारायणे अस्याङ्गीकारस्य भग्नत्वादित्यर्थः अभङ्गे वा सिद्धं नः समीहितम् यद्वा व्यभिचारो ऽन्योन्यविरोधः नहि परस्परविरुद्धवादिनः सर्वे ऽप्याप्ता इत्यङ्गीकर्तुमुचितम् वस्तुविकल्पप्रसङ्गात् द्वितीयं पराचष्टे- व्यभिचारत इति यस्य तीर्थकरस्याप्तत्वं नाङ्गीक्रियते तत्रैव सार्वज्ञ्यस्य व्यभिचारादित्यर्थः नच तत्र सावर्ज्ञ्यं नाङ्गीक्रियत इति युक्तम् समानन्यायत्वात् अथ हेतुं विशिंष्यात्तदा सन्दिग्धासिद्धयादिकम् 5,45f. यदप्युक्तं ज्ञानेच्छाप्रयत्नस्थानकरणपाटवानि तावदुपदेशमात्रेण निश्चीयन्त इति तन्न अपटुकरणानामप्युपदेशदर्शनेन व्यभिचारादित्याह- व्यभिचरत इति उपदेशविशेषणे चोक्तो दोषः निश्चीयतां ज्ञानम्, तस्य याथार्थ्यं तु कुतः अभ्यासदशापन्नो ऽयम् अर्थो ऽस्येति सामान्यनिश्चये सति तत्सिद्धिरिति नेत्याह- व्यभिचारत इति व्यभिचारः विप्रकर्षः तेषामेव सन्निधानं दुर्लभमस्मदादीनां, दूरे तदीयाभ्यासावधारणमिति भावः विनेयवचनपरम्परया तदवधारणमिति चेत्(न) तीर्थकरान्तरे व्यभिचारादित्याह- व्यभिचारत इति तासु तासु स्मृतिष्वभिनिविष्याः सर्वे ऽपि हि तं तमाचार्यं तत्र तत्रार्थे ऽभ्यासवन्तमेवाचक्षते नच तदीयं ज्ञानं यथार्थमेवाङ्गीकर्तुं शक्यं, त्वत्सिद्धान्तविरोधित्वात् अन्यथा त्वदीयसिद्धान्तस्यावास्तवत्वापातादित्याह- व्यभिचारत इति व्यभिचारः विरोधः इच्छापि विप्रलिप्सा कुतो नेति वाच्यम् स्वोपकारपरापकाररूपहेतुदर्शनाभावादिति चेत् तत्किं स्मृतिप्रणेतारस्सर्वे ऽपि न विप्रलम्भकाः अद्धेति चेत् अस्य नियमस्य बुद्धादिषु भग्नत्वादित्याह- व्यभिचरत इति नियमे च स्वव्याघातः यस्य कस्यापि विप्रलम्भकत्वे, हेतुदर्शनाभावस्य तत्रैव व्यभिचारः नहि तत्तत्पुरुषविशेषानुसंहितास्ते ते प्रयोजनविशेषाः पिशितनयनैरस्मदादिभिरवधारयितुं शक्यन्त इत्याशयेनाह- व्यभिचारत इति केनापि प्रमाणेन हेतूपलम्भाभावो ऽविप्रलम्भहेतुरिति चेन्न सन्दिग्धत्वात् प्रयोजनाभावो ऽविप्रलम्भहेतुः प्रयोजनाभावश्च परवञ्चनस्यापुरुषार्थत्वादतत्साधनत्वाच्च निश्चीयत इति चेन्न सम्प्रतिपन्नविप्रलम्भकेषु व्यभिचारादित्याह- व्यभिचारत इति अपुरुषार्थमपि पुरुषार्थतया विभ्रम्य वञ्चयत्यसाविति चेत् किं तावता प्रकृतस्तु विवेकितया नैवमिति चेन्न तीर्थकरान्तरे अविद्यमानस्य विवेकस्यास्मिन्नवधारणानुपपत्तेः अथ विश्वहितोपदेशार्थं प्रवृत्त्या विप्रलम्भाभावो ऽनुमीयत इति चेन्न बुद्धादिषु तत्साम्येन व्यभिचारादित्याह- व्यभिचारत इति अथ ते न तथा, किन्त्वयोग्यजनव्यामोहनार्थमिति चेत् प्रकृतो ऽपि न तथेति कुतो निश्चितम् निश्चयोपायस्येतरत्रापि तुल्यत्वात् 5,49f. यदप्युक्तं प्रमाणान्तरसंवादान्मोहविप्रलिप्सयोर्निवृत्तिरिति तदसत् प्रमाणान्तरं हि न तावत्प्रत्यक्षम् अतीन्द्रियत्वाद्विप्रतिपन्नार्थस्य अनुमानं चेद्वयभिचारो बुद्धादिषु आभासमेव तत् मदीयं त्वनुमानमेवेति चेन्न यतो निवारयिष्यामस्तव(वचन)चमत्कारं मा त्वरिष्ठा इत्याशयेनाह- व्यभिचारत इति अथागमः स किं वेदादिरुत तद्विरुद्धं स्मृत्यन्तरमथवा स्वयूथ्यरचितं ग्रन्थान्तरम् न प्रथमद्वितीयौ विरोधित्वेन संवादासम्भवादित्याह- व्यभिचारत इति नापि तृतीयः बुद्धादिप्रणीतस्मृतीनामपि स्वयूथ्यपुरुषान्तरवचनसंवादित्वेन व्यभिचारादित्याह- व्यभिचारत इति ते ऽपि सन्दिग्धाप्तभावा इति चेन्न प्रकृतेष्वपि तन्निश्चयोपायाभावात् 5,52 यच्चोक्तं प्रवृत्तिसामर्थ्याद्वयामोहविप्रलिप्सयोर्निरास इति तदयुक्तम् प्रवृत्तिसामर्थ्यं हि ततो ऽर्थमवबुद्धय प्रवृत्तस्य फलोपलम्भः नच विप्रतिपन्नस्मृतिफलं स्वर्गापवर्गलक्षणं प्रत्यक्षेणेक्ष्यते इन्द्रियाणां तादृगार्थाविषयत्वादित्याह- व्यभिचारत इति आभिमुख्येन चारो ऽभिचारस्तदभावो व्यभिचारः नाप्यनुमानेन स्मृतित्वादेर्व्यभिचारित्वात् अन्यस्य चाभावादित्याह- व्यभिचारत इति अथागमेन सो ऽपि न तावत्सम्प्रतिपन्नो ऽस्ति नच विप्रतिपन्नेन तस्य बौद्धादिविषये ऽपि विद्यमानत्वेन व्यभिचारादित्याह- व्यभिचारत इति 5,53 स्यादेतत् द्विविधा खलु शिवादिप्रणीता स्मृतिः एका तावददृष्टं फलमुद्दिश्य प्रवृत्ता परा तु सम्पदादिकं दृष्टम् तत्र दृष्टार्थायाः प्रवृत्तिसामर्थ्यं प्रत्यक्षेणोपलभ्यते ततस्तत्प्रणेतुराप्तत्वमिति तन्न तथापि विप्रतिपन्नस्मृतेराप्तिमूलत्वे प्रमाणाभावात् तत एवास्या अपि तत्सिद्धिरिति चेन्न व्यभिचारात् न ह्येकत्राप्तेन सर्वत्रापि तथा भाव्यमिति नियमो ऽस्ति तथा च सति सर्वासामपि स्मृतीनामाप्तिमूलतापातात् तत्रापि दृष्टार्थानां प्रवृत्तिसामर्थ्योपलम्भादित्याह- व्यभिचारत इति अङ्गीकृत्य चेदमुदितम् दृष्टार्थानामपि तासां बहुलं (फल)व्यभिचारो दृश्यते तथाच कथं तद्दृष्टान्तेनेतरासामाप्तिमूलतानुमानमित्याह- व्यभिचारत इति किञ्च फलव्यभिचारतस्तदंशस्यानाप्तिमूलत्वस्थितौ पशुपतिप्रणीतत्वादेस्तत्र व्यभिचारतः कथमनुमानं स्यादित्याह- व्यभिचारत इति तदेवं पाशुपतादिस्मृतीनामाप्तिमूलत्वानिश्चयेन निर्मूलानां पञ्चरात्रादिस्मृतिविरोधेनाप्रामाण्यमेव युक्तम् 5,54 तदनेन"इतरेषां चानुपलब्धेः, एतेन योगः प्रत्युक्तःऽ; इति सूत्रद्वयं व्याख्यातं भवति यच्चेतरेषां महदहङ्कारादितत्त्वानामनुपलब्धेश्च साङ्खयस्मृतेरप्रामाण्यमिति व्याख्यानम् तत्प्रत्यक्षानुपलब्धेर्वेदान्तेष्वपि व्यभिचारतः सर्वथानुपलब्धेरसिद्धेरुक्तत्वादयुक्तमिति 5,55 ननु पञ्चरात्रादिस्मृतयो ऽपि फलं व्यभिचरन्ति क्वचित्तदुक्तानुष्ठाने ऽपि दृष्टफलानुपलम्भात् अतस्तासामप्रामाण्यान्न तद्विरोधेन पाशुपतादिस्मृतीनामप्रामाण्यम् अन्यथा फलव्यभिचारस्यानैकान्तिकत्वमित्यत आह- न चेति नचास्या व्यभिचारे ऽपि हीयते मानता क्वचित्
nyāyasudhā: tatra śivādiṣu niścayopāyābhāvāditi śeṣaḥ nanūktamatra"sarvagā hi te'; iti maivam "nityaṃ vṛddhikṣayopetam'; ityādinā paramapuruṣāditareṣāṃ sārvajñyābhāvasyoktatvāt śrutyādīnāṃ copacaritatvāt nanvasti tāvadviṣṇoranupacaritasārvajñyam śivādīnāmapyupāyopeyaviṣayam kiṃ gaṅgāvālukākīṭasaṅkhayāparijñānena satyam na tāvattattvajñānamevāptiḥ vipralambhake 'tivyāptirityāha- vyabhicarata iti 5,43f. athocyeta sarvajñānāṃ mohābhāvāttanmūlayo rāgadveṣayorabhāve vipralipsāpi nivartata ityāptiniścaya iti kiṃ tatra sarve 'pi tīrthakarā āptā ityaṅgīkṛtyaivamanumīyate uta svasvābhimatamekameva ādyaṃ dūṣayati- vyabhicārata iti pañcarātrādismṛtipraṇetari nārāyaṇe asyāṅgīkārasya bhagnatvādityarthaḥ abhaṅge vā siddhaṃ naḥ samīhitam yadvā vyabhicāro 'nyonyavirodhaḥ nahi parasparaviruddhavādinaḥ sarve 'pyāptā ityaṅgīkartumucitam vastuvikalpaprasaṅgāt dvitīyaṃ parācaṣṭe- vyabhicārata iti yasya tīrthakarasyāptatvaṃ nāṅgīkriyate tatraiva sārvajñyasya vyabhicārādityarthaḥ naca tatra sāvarjñyaṃ nāṅgīkriyata iti yuktam samānanyāyatvāt atha hetuṃ viśiṃṣyāttadā sandigdhāsiddhayādikam 5,45f. yadapyuktaṃ jñānecchāprayatnasthānakaraṇapāṭavāni tāvadupadeśamātreṇa niścīyanta iti tanna apaṭukaraṇānāmapyupadeśadarśanena vyabhicārādityāha- vyabhicarata iti upadeśaviśeṣaṇe cokto doṣaḥ niścīyatāṃ jñānam, tasya yāthārthyaṃ tu kutaḥ abhyāsadaśāpanno 'yam artho 'syeti sāmānyaniścaye sati tatsiddhiriti netyāha- vyabhicārata iti vyabhicāraḥ viprakarṣaḥ teṣāmeva sannidhānaṃ durlabhamasmadādīnāṃ, dūre tadīyābhyāsāvadhāraṇamiti bhāvaḥ vineyavacanaparamparayā tadavadhāraṇamiti cet(na) tīrthakarāntare vyabhicārādityāha- vyabhicārata iti tāsu tāsu smṛtiṣvabhiniviṣyāḥ sarve 'pi hi taṃ tamācāryaṃ tatra tatrārthe 'bhyāsavantamevācakṣate naca tadīyaṃ jñānaṃ yathārthamevāṅgīkartuṃ śakyaṃ, tvatsiddhāntavirodhitvāt anyathā tvadīyasiddhāntasyāvāstavatvāpātādityāha- vyabhicārata iti vyabhicāraḥ virodhaḥ icchāpi vipralipsā kuto neti vācyam svopakāraparāpakārarūpahetudarśanābhāvāditi cet tatkiṃ smṛtipraṇetārassarve 'pi na vipralambhakāḥ addheti cet asya niyamasya buddhādiṣu bhagnatvādityāha- vyabhicarata iti niyame ca svavyāghātaḥ yasya kasyāpi vipralambhakatve, hetudarśanābhāvasya tatraiva vyabhicāraḥ nahi tattatpuruṣaviśeṣānusaṃhitāste te prayojanaviśeṣāḥ piśitanayanairasmadādibhiravadhārayituṃ śakyanta ityāśayenāha- vyabhicārata iti kenāpi pramāṇena hetūpalambhābhāvo 'vipralambhaheturiti cenna sandigdhatvāt prayojanābhāvo 'vipralambhahetuḥ prayojanābhāvaśca paravañcanasyāpuruṣārthatvādatatsādhanatvācca niścīyata iti cenna sampratipannavipralambhakeṣu vyabhicārādityāha- vyabhicārata iti apuruṣārthamapi puruṣārthatayā vibhramya vañcayatyasāviti cet kiṃ tāvatā prakṛtastu vivekitayā naivamiti cenna tīrthakarāntare avidyamānasya vivekasyāsminnavadhāraṇānupapatteḥ atha viśvahitopadeśārthaṃ pravṛttyā vipralambhābhāvo 'numīyata iti cenna buddhādiṣu tatsāmyena vyabhicārādityāha- vyabhicārata iti atha te na tathā, kintvayogyajanavyāmohanārthamiti cet prakṛto 'pi na tatheti kuto niścitam niścayopāyasyetaratrāpi tulyatvāt 5,49f. yadapyuktaṃ pramāṇāntarasaṃvādānmohavipralipsayornivṛttiriti tadasat pramāṇāntaraṃ hi na tāvatpratyakṣam atīndriyatvādvipratipannārthasya anumānaṃ cedvayabhicāro buddhādiṣu ābhāsameva tat madīyaṃ tvanumānameveti cenna yato nivārayiṣyāmastava(vacana)camatkāraṃ mā tvariṣṭhā ityāśayenāha- vyabhicārata iti athāgamaḥ sa kiṃ vedādiruta tadviruddhaṃ smṛtyantaramathavā svayūthyaracitaṃ granthāntaram na prathamadvitīyau virodhitvena saṃvādāsambhavādityāha- vyabhicārata iti nāpi tṛtīyaḥ buddhādipraṇītasmṛtīnāmapi svayūthyapuruṣāntaravacanasaṃvāditvena vyabhicārādityāha- vyabhicārata iti te 'pi sandigdhāptabhāvā iti cenna prakṛteṣvapi tanniścayopāyābhāvāt 5,52 yaccoktaṃ pravṛttisāmarthyādvayāmohavipralipsayornirāsa iti tadayuktam pravṛttisāmarthyaṃ hi tato 'rthamavabuddhaya pravṛttasya phalopalambhaḥ naca vipratipannasmṛtiphalaṃ svargāpavargalakṣaṇaṃ pratyakṣeṇekṣyate indriyāṇāṃ tādṛgārthāviṣayatvādityāha- vyabhicārata iti ābhimukhyena cāro 'bhicārastadabhāvo vyabhicāraḥ nāpyanumānena smṛtitvādervyabhicāritvāt anyasya cābhāvādityāha- vyabhicārata iti athāgamena so 'pi na tāvatsampratipanno 'sti naca vipratipannena tasya bauddhādiviṣaye 'pi vidyamānatvena vyabhicārādityāha- vyabhicārata iti 5,53 syādetat dvividhā khalu śivādipraṇītā smṛtiḥ ekā tāvadadṛṣṭaṃ phalamuddiśya pravṛttā parā tu sampadādikaṃ dṛṣṭam tatra dṛṣṭārthāyāḥ pravṛttisāmarthyaṃ pratyakṣeṇopalabhyate tatastatpraṇeturāptatvamiti tanna tathāpi vipratipannasmṛterāptimūlatve pramāṇābhāvāt tata evāsyā api tatsiddhiriti cenna vyabhicārāt na hyekatrāptena sarvatrāpi tathā bhāvyamiti niyamo 'sti tathā ca sati sarvāsāmapi smṛtīnāmāptimūlatāpātāt tatrāpi dṛṣṭārthānāṃ pravṛttisāmarthyopalambhādityāha- vyabhicārata iti aṅgīkṛtya cedamuditam dṛṣṭārthānāmapi tāsāṃ bahulaṃ (phala)vyabhicāro dṛśyate tathāca kathaṃ taddṛṣṭāntenetarāsāmāptimūlatānumānamityāha- vyabhicārata iti kiñca phalavyabhicāratastadaṃśasyānāptimūlatvasthitau paśupatipraṇītatvādestatra vyabhicārataḥ kathamanumānaṃ syādityāha- vyabhicārata iti tadevaṃ pāśupatādismṛtīnāmāptimūlatvāniścayena nirmūlānāṃ pañcarātrādismṛtivirodhenāprāmāṇyameva yuktam 5,54 tadanena"itareṣāṃ cānupalabdheḥ, etena yogaḥ pratyuktaḥ'; iti sūtradvayaṃ vyākhyātaṃ bhavati yaccetareṣāṃ mahadahaṅkārāditattvānāmanupalabdheśca sāṅkhayasmṛteraprāmāṇyamiti vyākhyānam tatpratyakṣānupalabdhervedānteṣvapi vyabhicārataḥ sarvathānupalabdherasiddheruktatvādayuktamiti 5,55 nanu pañcarātrādismṛtayo 'pi phalaṃ vyabhicaranti kvacittaduktānuṣṭhāne 'pi dṛṣṭaphalānupalambhāt atastāsāmaprāmāṇyānna tadvirodhena pāśupatādismṛtīnāmaprāmāṇyam anyathā phalavyabhicārasyānaikāntikatvamityata āha- na ceti nacāsyā vyabhicāre 'pi hīyate mānatā kvacit
2.1.7
न्यायसुधा: अस्याः पञ्चरात्रादिस्मृतेः क्वचिद्वयभिचारे ऽपीति सम्बन्धः कुतो न हीयत इति चेत् किमदृष्टार्थायाः प्रामाण्याभावो ऽभिधीयते, उत दृष्टार्थाया एव नाद्यः यतः फलव्यभिचारे हेतौ क्वचिद् दृष्टार्थायां वर्तमाने अस्या अदृष्टार्थायां फलव्यभिचारे, तत एवाप्रामाण्ये सत्यप्यस्या अदृष्टार्थायास्ताववन्मानता न हीयते कारणाभावात् तद्विरोधादेव च पाशुपतादीनामप्रामाण्यमुक्तम् दृष्टार्थाया अप्रामाण्यवचनं तु प्रकृतानुपयुक्तमित्यभिसन्धिः 5,57 अथ दृष्टार्थायाः फलव्यभिचारेणाप्रामाण्ये सति तत एवादृष्टार्था अप्यप्रमाणं भविष्यतीति चेन्न तत इति किं तेन हेतुनोत तेन दृष्टान्तेन नाद्यः क्वचिद्वयभिचारे(णा)ऽप्रामाण्ये ऽप्यस्या मानता हीयत इति न युक्तम्, व्याप्त्यभावात् न द्वितीयः क्वचिद्वयभिचारे ऽप्रामाण्ये(ऽपि) अस्या मानता हीयत इत्येतन्न युक्तम् हेत्वभावात् नारायणवाक्यत्वादेर्व्यभिचारात् मा हि भूत्सकलमपि नारायणवाक्यमप्रमाणम् दृष्टार्थायां फलव्यभिचारे अप्रामाण्ये च सत्यस्या अपि मानता शङ्कास्पदत्वेन हीयत इति च न वाच्यम् अत्र हेतुमाह- निर्दोषेति निर्दोषवाक्यमूलत्वान् न च तद्युक्तिमूलता
nyāyasudhā: asyāḥ pañcarātrādismṛteḥ kvacidvayabhicāre 'pīti sambandhaḥ kuto na hīyata iti cet kimadṛṣṭārthāyāḥ prāmāṇyābhāvo 'bhidhīyate, uta dṛṣṭārthāyā eva nādyaḥ yataḥ phalavyabhicāre hetau kvacid dṛṣṭārthāyāṃ vartamāne asyā adṛṣṭārthāyāṃ phalavyabhicāre, tata evāprāmāṇye satyapyasyā adṛṣṭārthāyāstāvavanmānatā na hīyate kāraṇābhāvāt tadvirodhādeva ca pāśupatādīnāmaprāmāṇyamuktam dṛṣṭārthāyā aprāmāṇyavacanaṃ tu prakṛtānupayuktamityabhisandhiḥ 5,57 atha dṛṣṭārthāyāḥ phalavyabhicāreṇāprāmāṇye sati tata evādṛṣṭārthā apyapramāṇaṃ bhaviṣyatīti cenna tata iti kiṃ tena hetunota tena dṛṣṭāntena nādyaḥ kvacidvayabhicāre(ṇā)'prāmāṇye 'pyasyā mānatā hīyata iti na yuktam, vyāptyabhāvāt na dvitīyaḥ kvacidvayabhicāre 'prāmāṇye('pi) asyā mānatā hīyata ityetanna yuktam hetvabhāvāt nārāyaṇavākyatvādervyabhicārāt mā hi bhūtsakalamapi nārāyaṇavākyamapramāṇam dṛṣṭārthāyāṃ phalavyabhicāre aprāmāṇye ca satyasyā api mānatā śaṅkāspadatvena hīyata iti ca na vācyam atra hetumāha- nirdoṣeti nirdoṣavākyamūlatvān na ca tadyuktimūlatā
2.1.8
5,58 न्यायसुधा: निर्दोषवाक्यं वेदः तद्युक्तिः समर्थप्रवृत्तिजनकत्वं प्रामाण्यावधारणस्य यत इति शेषः अयमभिसन्धिः किमिदं दृष्टार्थायाः पञ्चरात्रादिस्मृतेः फलव्यभिचारेणाप्रामाण्यानुमानम् तत एवेतरस्या अप्यप्रामाण्यशङ्कनं च स्वातन्त्र्येण क्रियते किंवा प्रतिबन्दीग्रहणम् आद्यं तूत्तराधिकरणे निराकरिष्यामः न द्वितीयः प्रतिबन्दीग्रहणं हि प्रमेयसाध्ये भवति न चैवं प्रकृते परेण खलु फलसंवादादिना पाशुपतादिस्मृतेराप्तिमूलत्वप्रामाण्ययोरनुमितयोरस्माभिस्तन्न्यायेन फलविसंवादं प्रदर्श्य दोषो ऽभिहितः यदि नाम पञ्चरात्रादिस्मृतिप्रामाण्यावधारणं फलसंवादयुक्त्याऽशास्येत स्यादिदं तदा प्रतिबन्दीग्रहणम् न चास्माभिः पञ्चरात्रादिप्रामाण्यावधारणस्य तद्युक्तिमूलतोपेयते न चैवं तत्प्रामाण्यावधारणं निर्मूलं स्यादिति वाच्यम् बोधकत्वेन स्वतःसिद्धत्वात् अप्रामाण्यशङ्कानिवृत्तिः कुत इति चेदाप्तिमूलत्वेनेत्युक्तम् तदवधारणं निर्मूलमिति चेन्न श्रुतिसंवादनिबन्धनत्वादिति ननु श्रुतेरेव वक्तृगुणहीनाया न प्रामाण्यमित्यतो निर्दोषवाक्येत्युक्तम् बोधकत्वेनैव हि प्रामाण्यं व्यवस्थापितं तच्च वाक्यत्वाच्छतेरुभयसम्मतम् दोषस्तु तदपवादकः न चापौरुषेये स सम्भवतीति निष्कम्पमेव श्रुतिप्रामाण्यमिति वक्ष्याम इत्यर्थः अस्यां दशायां श्रुतिविरोधेनापि पाशुपतादिस्मृतीनामप्रामाण्यं शक्यसाधनम् यदप्युक्तम्"इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेतऽ; इति तत्तथा किन्त्वविरुद्धानामेवोपायत्वं न तु विरुद्धानाम् नचैवमितरेतराश्रयत्वम् श्रुत्यर्थनिश्चयस्य स्मृतिसंवादैकनिबन्धनत्वाभावादिति 5,62 ननु च पञ्चरात्रादिस्मृतीनां प्रामाण्यमङ्गीकुर्वाणैः सर्वथा प्रवृत्तिसामर्थ्यमङ्गीकरणीयम् व्यभिचारस्य च कर्तृकरणादिवैगुण्यनिबन्धनत्वमभ्युपेयम् अन्यथा फलव्यभिचारि च प्रमाणं चेति व्याघातापातात् तथाच फलसंवादेनापि प्रामाण्यादिसाधनं सुशकमेवेति किमुच्यते, नच तद्युक्तिमूलतेति सुहृद्भावेन पृच्छन्तं प्रत्याह- वेदोक्तस्येति वेदोक्तस्याधिकारस्य दुर्निरूपत्वतः सदा नियमो व्यभिचारो वा नैव ज्ञातुं हि शक्यते
5,58 nyāyasudhā: nirdoṣavākyaṃ vedaḥ tadyuktiḥ samarthapravṛttijanakatvaṃ prāmāṇyāvadhāraṇasya yata iti śeṣaḥ ayamabhisandhiḥ kimidaṃ dṛṣṭārthāyāḥ pañcarātrādismṛteḥ phalavyabhicāreṇāprāmāṇyānumānam tata evetarasyā apyaprāmāṇyaśaṅkanaṃ ca svātantryeṇa kriyate kiṃvā pratibandīgrahaṇam ādyaṃ tūttarādhikaraṇe nirākariṣyāmaḥ na dvitīyaḥ pratibandīgrahaṇaṃ hi prameyasādhye bhavati na caivaṃ prakṛte pareṇa khalu phalasaṃvādādinā pāśupatādismṛterāptimūlatvaprāmāṇyayoranumitayorasmābhistannyāyena phalavisaṃvādaṃ pradarśya doṣo 'bhihitaḥ yadi nāma pañcarātrādismṛtiprāmāṇyāvadhāraṇaṃ phalasaṃvādayuktyā'śāsyeta syādidaṃ tadā pratibandīgrahaṇam na cāsmābhiḥ pañcarātrādiprāmāṇyāvadhāraṇasya tadyuktimūlatopeyate na caivaṃ tatprāmāṇyāvadhāraṇaṃ nirmūlaṃ syāditi vācyam bodhakatvena svataḥsiddhatvāt aprāmāṇyaśaṅkānivṛttiḥ kuta iti cedāptimūlatvenetyuktam tadavadhāraṇaṃ nirmūlamiti cenna śrutisaṃvādanibandhanatvāditi nanu śrutereva vaktṛguṇahīnāyā na prāmāṇyamityato nirdoṣavākyetyuktam bodhakatvenaiva hi prāmāṇyaṃ vyavasthāpitaṃ tacca vākyatvācchaterubhayasammatam doṣastu tadapavādakaḥ na cāpauruṣeye sa sambhavatīti niṣkampameva śrutiprāmāṇyamiti vakṣyāma ityarthaḥ asyāṃ daśāyāṃ śrutivirodhenāpi pāśupatādismṛtīnāmaprāmāṇyaṃ śakyasādhanam yadapyuktam"itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet'; iti tattathā kintvaviruddhānāmevopāyatvaṃ na tu viruddhānām nacaivamitaretarāśrayatvam śrutyarthaniścayasya smṛtisaṃvādaikanibandhanatvābhāvāditi 5,62 nanu ca pañcarātrādismṛtīnāṃ prāmāṇyamaṅgīkurvāṇaiḥ sarvathā pravṛttisāmarthyamaṅgīkaraṇīyam vyabhicārasya ca kartṛkaraṇādivaiguṇyanibandhanatvamabhyupeyam anyathā phalavyabhicāri ca pramāṇaṃ ceti vyāghātāpātāt tathāca phalasaṃvādenāpi prāmāṇyādisādhanaṃ suśakameveti kimucyate, naca tadyuktimūlateti suhṛdbhāvena pṛcchantaṃ pratyāha- vedoktasyeti vedoktasyādhikārasya durnirūpatvataḥ sadā niyamo vyabhicāro vā naiva jñātuṃ hi śakyate
2.1.9
न्यायसुधा: वैदिकग्रन्थोपदिष्यानुष्ठाने वेदोक्ता निषेकादिसंस्कारा एवाधिकारतामापद्यन्त इति वेदोक्तस्येत्युक्तम् यद्वा वेदशब्देन पञ्चरात्रादयो ऽपि गृह्यन्ते अधिकारस्येत्युपलक्षणम् साधनानुष्ठानस्येत्यपि द्रष्टव्यम् दुर्निरूपत्वमस्मदाद्यप्रत्यक्षत्वम् सदेति स्वभावत एव न तु देशादिव्यवधानेनेत्यर्थः नियमो व्यभिचारो वा फलस्येति शेषः हिशब्दो यस्मादित्यर्थे तस्मात्फलसंवादेन प्रामाण्यादि नानुमीयत इति शेषः एतदुक्तं भवति प्रमितं खलु लिङ्गमनुमितेः करणम् न सत्तामात्रेण अतिप्रसङ्गात् अत्र (च) एवं प्रयोक्तव्यम् पञ्चरात्रादिकं प्रमाणम् समर्थप्रवृत्तिजनकत्वात्सम्प्रतिपन्नवदिति तस्य चायमर्थः एतद्विहितसाधनानुष्ठानवद्भिस्तत्फलस्य नियमेन प्राप्तेरिति नचैतल्लिङ्गं शक्यावधारणम् व्यभिचारस्य बहुलमुपलम्भेन नियमस्य प्रत्येतुमशक्यत्वात् तदवधारणे च काकतालीयतायाः शङ्कनात् तत्रैतावद्वक्तव्यम् कार्यं कारणसामग्रीसम्पाद्यं नतु तदेकदेशेन तथात्वे ऽतिप्रसक्तेः प्रकृते चोभयकुलशुद्धिवैदिकनिषेकादिसंस्काराद्यधिकारपूर्वकं विशुद्धाभिसन्ध्यादिमता सम्यगनुष्ठित कर्म असति प्रतिबन्धके, सति चेश्वरेच्छादौ हि सहकारिणि, सम्पदादिफलजननायालम् तथा च यत्र फलं नोपलब्धं तत्राधिकारादिवैगुण्यमितरत्र तु तत्साद्गुण्यमित्यतो नियमनिश्चय इति न चैतद्युक्तम् परगतयोरधिकारादिभावाभावयोरस्मदादिभिरवगन्तुमशक्यत्वात् नहि खलु परकीयपितृपितामहादीनां मानसादिविशुद्धिर्धा, निषेकादिसमीचीनता वा, मन्त्राणामयातयामत्वादिकं वा द्रव्यादीनां शुचित्वादिकं वा, अर्वाचीनैरवगन्तुं शक्यते तथाचास्य फलनियम एव व्यभिचारस्तु वैगुण्यनिमित्त इति वास्तु व्यभिचार एवास्य क्वचित्फलोपलम्भस्तु काकतालीयो ऽन्यनिमित्त एवेति वा भवत्विति सन्देहो न निवर्तते नच सन्दिग्धेन प्रामाण्यानुमानं युज्यते प्रामाण्यसिद्धयुत्तरकालं तु व्यभिचारस्य वैगुण्यनिमित्तताकल्पनायामितरेतराश्रयत्वं स्यात् वेदसंवादेन तु प्रामाण्ये ऽवधारिते शक्यते फलव्यभिचारस्यान्या गतिः कल्पयितुम् अतो वेदसंवादेनैव प्रामाण्यं पञ्चरात्रादीनामवधार्यते न प्रवृत्तिसामर्थ्येनेति 5,67 एवं न्यायसाम्याभावेन प्रतिबन्दी मोचिता यदपि प्रतिबन्दीमाददानस्य विवक्षितम् यथा च पञ्चरात्रादिप्रामाण्यमभिलषता फलव्यभिचारस्याधिकारादिवैकल्यनिबन्धनता कल्प्या तथाहमपि पाशुपतादिस्मृतिषु कल्पयिष्यामीति, तदयुक्तं वैषम्यादित्याह- अधिकारो हीति अधिकारो हि सुलभः कथितो ऽन्यागमेष्वलम् वेदोक्तो ह्य् अधिकारस्तु दुर्लभः सर्वमानुषैः
nyāyasudhā: vaidikagranthopadiṣyānuṣṭhāne vedoktā niṣekādisaṃskārā evādhikāratāmāpadyanta iti vedoktasyetyuktam yadvā vedaśabdena pañcarātrādayo 'pi gṛhyante adhikārasyetyupalakṣaṇam sādhanānuṣṭhānasyetyapi draṣṭavyam durnirūpatvamasmadādyapratyakṣatvam sadeti svabhāvata eva na tu deśādivyavadhānenetyarthaḥ niyamo vyabhicāro vā phalasyeti śeṣaḥ hiśabdo yasmādityarthe tasmātphalasaṃvādena prāmāṇyādi nānumīyata iti śeṣaḥ etaduktaṃ bhavati pramitaṃ khalu liṅgamanumiteḥ karaṇam na sattāmātreṇa atiprasaṅgāt atra (ca) evaṃ prayoktavyam pañcarātrādikaṃ pramāṇam samarthapravṛttijanakatvātsampratipannavaditi tasya cāyamarthaḥ etadvihitasādhanānuṣṭhānavadbhistatphalasya niyamena prāpteriti nacaitalliṅgaṃ śakyāvadhāraṇam vyabhicārasya bahulamupalambhena niyamasya pratyetumaśakyatvāt tadavadhāraṇe ca kākatālīyatāyāḥ śaṅkanāt tatraitāvadvaktavyam kāryaṃ kāraṇasāmagrīsampādyaṃ natu tadekadeśena tathātve 'tiprasakteḥ prakṛte cobhayakulaśuddhivaidikaniṣekādisaṃskārādyadhikārapūrvakaṃ viśuddhābhisandhyādimatā samyaganuṣṭhita karma asati pratibandhake, sati ceśvarecchādau hi sahakāriṇi, sampadādiphalajananāyālam tathā ca yatra phalaṃ nopalabdhaṃ tatrādhikārādivaiguṇyamitaratra tu tatsādguṇyamityato niyamaniścaya iti na caitadyuktam paragatayoradhikārādibhāvābhāvayorasmadādibhiravagantumaśakyatvāt nahi khalu parakīyapitṛpitāmahādīnāṃ mānasādiviśuddhirdhā, niṣekādisamīcīnatā vā, mantrāṇāmayātayāmatvādikaṃ vā dravyādīnāṃ śucitvādikaṃ vā, arvācīnairavagantuṃ śakyate tathācāsya phalaniyama eva vyabhicārastu vaiguṇyanimitta iti vāstu vyabhicāra evāsya kvacitphalopalambhastu kākatālīyo 'nyanimitta eveti vā bhavatviti sandeho na nivartate naca sandigdhena prāmāṇyānumānaṃ yujyate prāmāṇyasiddhayuttarakālaṃ tu vyabhicārasya vaiguṇyanimittatākalpanāyāmitaretarāśrayatvaṃ syāt vedasaṃvādena tu prāmāṇye 'vadhārite śakyate phalavyabhicārasyānyā gatiḥ kalpayitum ato vedasaṃvādenaiva prāmāṇyaṃ pañcarātrādīnāmavadhāryate na pravṛttisāmarthyeneti 5,67 evaṃ nyāyasāmyābhāvena pratibandī mocitā yadapi pratibandīmādadānasya vivakṣitam yathā ca pañcarātrādiprāmāṇyamabhilaṣatā phalavyabhicārasyādhikārādivaikalyanibandhanatā kalpyā tathāhamapi pāśupatādismṛtiṣu kalpayiṣyāmīti, tadayuktaṃ vaiṣamyādityāha- adhikāro hīti adhikāro hi sulabhaḥ kathito 'nyāgameṣvalam vedokto hy adhikārastu durlabhaḥ sarvamānuṣaiḥ
2.1.10
न्यायसुधा: अधिकारग्रहणं साधनस्याप्युपलक्षणम् अन्यागमेषु पाशुपतादिषु कथितो ऽधिकारो ऽलं सुलभो ऽनायाससाध्यः कुतः यस्मादन्यागमेषु तथा कथितः तथाच तद्वैकल्यकल्पनमसम्भावनाप्रतिहतम् वेदोक्तस्त्वधिकारो विशुद्धसन्तानजत्वादिः सर्वमानुषैर्दुर्लभ इति प्रसिद्धमेव अतस्तद्वैकल्यकल्पनं सम्भावितमेवेति 5,68 ननु कथमन्यागमेष्वधिकारः साधनं च सुलभमुक्तमित्यतो लेशेन दशर्यति- अन्यागमेष्विति अन्यागमेषु विप्रत्वमपि चण्डालजन्मनाम् मण्डलान्तःप्रवेशेन क्रमशः प्रतिपाद्यते
nyāyasudhā: adhikāragrahaṇaṃ sādhanasyāpyupalakṣaṇam anyāgameṣu pāśupatādiṣu kathito 'dhikāro 'laṃ sulabho 'nāyāsasādhyaḥ kutaḥ yasmādanyāgameṣu tathā kathitaḥ tathāca tadvaikalyakalpanamasambhāvanāpratihatam vedoktastvadhikāro viśuddhasantānajatvādiḥ sarvamānuṣairdurlabha iti prasiddhameva atastadvaikalyakalpanaṃ sambhāvitameveti 5,68 nanu kathamanyāgameṣvadhikāraḥ sādhanaṃ ca sulabhamuktamityato leśena daśaryati- anyāgameṣviti anyāgameṣu vipratvamapi caṇḍālajanmanām maṇḍalāntaḥpraveśena kramaśaḥ pratipādyate
2.1.11
न्यायसुधा: यद्भावाः तरेण महता तपसा विना वा(न)ऽलभ्यं तदपीत्यर्थः यतित्वादिकमपीति वा चण्डालजन्मनामपि किमु क्षत्रियादीनामिति वा विप्रा एव ये कमर्णा चण्डालास्तेषां कथञ्चित्प्रत्यापत्तिर्वैदिकैरप्यङ्गीक्रियत इत्यतश्चण्डालजन्मनामित्युक्तम् चण्डालेषु जन्म येषामिति वा चण्डालसम्बन्धित्वाच्चण्डालं जन्म येषामिति वा तथोक्ताः क्रमशो मण्डलान्तःप्रवेशेनेत्यनेनेदमुच्यते यो यावज्जातिव्यवहितस्तस्य तावन्ति मण्डलानि पूज्यानि (कल्प्यानि) तत्र यद्यन्मण्डलं प्रविशति तत्तज्जातीयो भवति चरममण्डलप्रवेशे तु विप्रः सम्पद्यत इत्यन्यागमेषु प्रतिपाद्यत इति सम्बन्धः तथा चोक्तम् "दीक्षाप्रवेशमात्रेण ब्राह्मणो भवति क्षणात् कापालं व्रतमास्थाय यतिर्भवति मानवःऽ; इति एतदधिकारसौलभ्यमुदाहरणम् एवं साधनसौलभ्यमपि द्रष्टव्यम् यथाऽहुः कापालिकाः "मुद्रिकाषट्कतत्त्वज्ञः परमुद्राविशारदः भगासनस्थमात्मानं ध्यात्वा निर्वाणमृच्छति कर्णिका रुचकं चैव कुण्डलं च शिखामणिः भस्म यज्ञोपवीतं च मुद्राषट्कं प्रचक्षते आभिर्मुद्रितदेहस्तु न भूय इह जायते (कायभाक्)ऽ; इत्यादि तथा कालामुखा अपि रुद्राक्षकङ्कणं हस्ते जटा चैका च मस्तके कपालं भस्मना स्नानं लकुटं (च कला) कलशार्चनमऽ; इत्यादि 5,69 ननु यथाधिकारसाधनयोः सौलभ्यमुक्तमेवं तद्दौर्लभ्यमपि तत्रैवोक्तमिति चेत्तर्हि न केवलं फलसंवादेन पाशुपतादीनामप्रामाण्यम् किन्नाम परस्परविसंवादेनापीत्याह- अधिकारमिति 5,70 अधिकारं दुरापाद्यमुक्तवातिसुलभं पुनः अशक्यं साधनं चोक्तवा सुशकं तत्फलाप्तये उच्यते ऽतस्तदुक्तं हि व्यभिचारि फले ऽपि तु
nyāyasudhā: yadbhāvāḥ tareṇa mahatā tapasā vinā vā(na)'labhyaṃ tadapītyarthaḥ yatitvādikamapīti vā caṇḍālajanmanāmapi kimu kṣatriyādīnāmiti vā viprā eva ye kamarṇā caṇḍālāsteṣāṃ kathañcitpratyāpattirvaidikairapyaṅgīkriyata ityataścaṇḍālajanmanāmityuktam caṇḍāleṣu janma yeṣāmiti vā caṇḍālasambandhitvāccaṇḍālaṃ janma yeṣāmiti vā tathoktāḥ kramaśo maṇḍalāntaḥpraveśenetyanenedamucyate yo yāvajjātivyavahitastasya tāvanti maṇḍalāni pūjyāni (kalpyāni) tatra yadyanmaṇḍalaṃ praviśati tattajjātīyo bhavati caramamaṇḍalapraveśe tu vipraḥ sampadyata ityanyāgameṣu pratipādyata iti sambandhaḥ tathā coktam "dīkṣāpraveśamātreṇa brāhmaṇo bhavati kṣaṇāt kāpālaṃ vratamāsthāya yatirbhavati mānavaḥ'; iti etadadhikārasaulabhyamudāharaṇam evaṃ sādhanasaulabhyamapi draṣṭavyam yathā'huḥ kāpālikāḥ "mudrikāṣaṭkatattvajñaḥ paramudrāviśāradaḥ bhagāsanasthamātmānaṃ dhyātvā nirvāṇamṛcchati karṇikā rucakaṃ caiva kuṇḍalaṃ ca śikhāmaṇiḥ bhasma yajñopavītaṃ ca mudrāṣaṭkaṃ pracakṣate ābhirmudritadehastu na bhūya iha jāyate (kāyabhāk)'; ityādi tathā kālāmukhā api rudrākṣakaṅkaṇaṃ haste jaṭā caikā ca mastake kapālaṃ bhasmanā snānaṃ lakuṭaṃ (ca kalā) kalaśārcanam'; ityādi 5,69 nanu yathādhikārasādhanayoḥ saulabhyamuktamevaṃ taddaurlabhyamapi tatraivoktamiti cettarhi na kevalaṃ phalasaṃvādena pāśupatādīnāmaprāmāṇyam kinnāma parasparavisaṃvādenāpītyāha- adhikāramiti 5,70 adhikāraṃ durāpādyamuktavātisulabhaṃ punaḥ aśakyaṃ sādhanaṃ coktavā suśakaṃ tatphalāptaye ucyate 'tastaduktaṃ hi vyabhicāri phale 'pi tu
2.1.12a
कथं प्रमाणतां गच्छेन्
kathaṃ pramāṇatāṃ gacchen
2.1.12c
न्यायसुधा: यस्मात्क्वचिदधिकारं दुरापाद्यमुक्त्वा पुनरपि सुलभं ब्रवीति, यस्माच्च तत्फलाप्तये सम्पदादिफलाप्तये, साधनमशक्यमुक्त्वा सुशकं चोच्यते यस्माच्च तदुक्तं साधनं फले ऽपि विषये व्यभिचारि अतस्तदुक्तं सा पाशुपताद्युक्तिः कथं प्रमाणतां गच्छेन्न कथमपीत्यर्थः दुर्लभत्वोक्त्यनुरोधेन सौलभ्यवचनं प्ररोचनार्थं व्याख्यायताम् तथाच फलविसंवादो ऽप्यधिकारादिवैगुण्यनिमित्तो भविष्यति यथा पञ्चरात्रादाविति चेन्न वैषम्यात् युक्तं हि पञ्चरात्रादिषु तथा कल्पनम् श्रुतिमूलत्वेन प्रामाण्यस्य निश्चिततया कल्पकस्य विद्यमानत्वात् पाशुपतादौ तु तदभावेन विसंवादस्याप्रामाण्यनिबन्धनतोपपत्तौ कल्पकाभावात् क्वचित्संवादस्तु काकतालीयो वा गुडजिह्विकानिमित्तो वा भविष्यति तदिदमुक्तं तुशब्देन तदुक्तं त्विति सम्बन्धः तदेवं पाशुपतादीनामपस्मृतित्वान्न तद्विरोधेनोक्तार्थासम्भवः शङ्कनीय इति स्थितम् इति श्रीमन्न्यायसुधायां स्मृत्यधिकरणम् [======= ज्न्य्स्_2,1.इइ: नविलक्षणत्वाधिकरणम् =======] 5,71 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां नविलक्षणत्वाधिकरणम् ओं न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ओं परिहृतः स्मृतिविरोधः सम्प्रति युक्तिविरोधः परिह्रियते तथाहि श्रुत्यादिसमन्वयेन खलु जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणो निरूपितम् तत्र श्रुतेरेव प्रामाण्यं तावद्दुर्लभम् यद्धि फलव्यभिचारि तदप्रमाणं दृष्टम् यथा विप्रलम्भकवाक्यम् फलव्यभिचारिणी च श्रुतिः पुत्रकामेष्ययाद्यनुष्ठाने ऽपि कदाचित्पुत्रजन्माद्यनुपलब्धेः अन्यथा फलानुपलब्ध्योक्तं पाशुपताद्यप्रामाण्यमपि न स्यात् एकदेशे चाप्रामाण्ये तन्न्यायेनैकदेशान्तरस्याप्यप्रामाण्यानुमानं सुलभमेव किञ्च यदबुद्धिपूर्वकं तदप्रमाणं यथा पिपीलिकालिपिः अबुद्धिपूर्वकश्च वेदो ऽपौरुषेयत्वाङ्गीकारात् पौरुषेयत्वे च मूलप्रमाणशून्यत्वादप्रमाणमेव, विप्रलम्भकवाक्यवत् अपि चाप्ताप्रणीतवाक्यत्वादुन्मत्तवाक्यवदप्रामाण्यं वेदस्यानुमेयम् यदा वेदस्य ई(एता)दृशी दशा तदा का वातस्मृतीतिहासपुराणानां फलव्यभिचारादि(दोष)खर्खराणां प्रामाण्यस्य तथाच वेदादिसमन्वयेन न जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणः सिद्धयतीत्येवं प्राप्ते तत्प्रतिविधानाथर्स्य न विलक्षणत्वादिति सूत्रस्य तात्पर्यमाह- नित्यत्वादिति न विलक्षणत्वाद् अस्य तथात्वं च शब्दात् ब्ब्स्_2,1.4 ... नित्यत्वात् पुरुषोद्भवैः उज्खितं सर्वदोषैश्च कथं नो मानतां व्रजेत्
nyāyasudhā: yasmātkvacidadhikāraṃ durāpādyamuktvā punarapi sulabhaṃ bravīti, yasmācca tatphalāptaye sampadādiphalāptaye, sādhanamaśakyamuktvā suśakaṃ cocyate yasmācca taduktaṃ sādhanaṃ phale 'pi viṣaye vyabhicāri atastaduktaṃ sā pāśupatādyuktiḥ kathaṃ pramāṇatāṃ gacchenna kathamapītyarthaḥ durlabhatvoktyanurodhena saulabhyavacanaṃ prarocanārthaṃ vyākhyāyatām tathāca phalavisaṃvādo 'pyadhikārādivaiguṇyanimitto bhaviṣyati yathā pañcarātrādāviti cenna vaiṣamyāt yuktaṃ hi pañcarātrādiṣu tathā kalpanam śrutimūlatvena prāmāṇyasya niścitatayā kalpakasya vidyamānatvāt pāśupatādau tu tadabhāvena visaṃvādasyāprāmāṇyanibandhanatopapattau kalpakābhāvāt kvacitsaṃvādastu kākatālīyo vā guḍajihvikānimitto vā bhaviṣyati tadidamuktaṃ tuśabdena taduktaṃ tviti sambandhaḥ tadevaṃ pāśupatādīnāmapasmṛtitvānna tadvirodhenoktārthāsambhavaḥ śaṅkanīya iti sthitam iti śrīmannyāyasudhāyāṃ smṛtyadhikaraṇam [======= jnys_2,1.ii: navilakṣaṇatvādhikaraṇam =======] 5,71 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ navilakṣaṇatvādhikaraṇam oṃ na vilakṣaṇatvādasya tathātvaṃ ca śabdāt oṃ parihṛtaḥ smṛtivirodhaḥ samprati yuktivirodhaḥ parihriyate tathāhi śrutyādisamanvayena khalu jagajjanmādikāraṇatvaṃ brahmaṇo nirūpitam tatra śrutereva prāmāṇyaṃ tāvaddurlabham yaddhi phalavyabhicāri tadapramāṇaṃ dṛṣṭam yathā vipralambhakavākyam phalavyabhicāriṇī ca śrutiḥ putrakāmeṣyayādyanuṣṭhāne 'pi kadācitputrajanmādyanupalabdheḥ anyathā phalānupalabdhyoktaṃ pāśupatādyaprāmāṇyamapi na syāt ekadeśe cāprāmāṇye tannyāyenaikadeśāntarasyāpyaprāmāṇyānumānaṃ sulabhameva kiñca yadabuddhipūrvakaṃ tadapramāṇaṃ yathā pipīlikālipiḥ abuddhipūrvakaśca vedo 'pauruṣeyatvāṅgīkārāt pauruṣeyatve ca mūlapramāṇaśūnyatvādapramāṇameva, vipralambhakavākyavat api cāptāpraṇītavākyatvādunmattavākyavadaprāmāṇyaṃ vedasyānumeyam yadā vedasya ī(etā)dṛśī daśā tadā kā vātasmṛtītihāsapurāṇānāṃ phalavyabhicārādi(doṣa)kharkharāṇāṃ prāmāṇyasya tathāca vedādisamanvayena na jagajjanmādikāraṇatvaṃ brahmaṇaḥ siddhayatītyevaṃ prāpte tatpratividhānātharsya na vilakṣaṇatvāditi sūtrasya tātparyamāha- nityatvāditi na vilakṣaṇatvād asya tathātvaṃ ca śabdāt bbs_2,1.4 ... nityatvāt puruṣodbhavaiḥ ujkhitaṃ sarvadoṣaiśca kathaṃ no mānatāṃ vrajet
2.1.13a
-द् न्यायसुधा: वेदवाक्यमिति शेषः अयमर्थः बोधकत्वेन खलु करणानां प्रामाण्यं दोषात्तु, कदाचिदपनीयते वेदवाक्यं च बोधकत्वेन वादिप्रतिवादिसम्मतम् अन्यथा फलव्यभिचारो ऽपि तत्र(स्य) न स्यात् वाक्ये च प्रामाण्यस्यापवादका दोषा अबोधकत्वविपरीतबोधकत्वादयःसर्वे ऽपि वक्तृदोषनिबन्धना एव अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तदवगमात् वेदवाक्यं च नित्यत्वादपौरुषेयत्वात्पुरुषदोषनिबन्धनैः सर्वदोषैर्वर्जितं स्वत एव प्रामाण्यमाप्नोति प्रामाण्ये च निश्चिते सति फलव्यभिचारस्य सामग्रीवैकल्यं वा प्रतिबन्धकसद्भावो वा कारणं कल्पयिष्यते अन्यथा सिद्धानन्यथासिद्धयोरनन्यथासिद्धस्य बलवत्त्वादिति अत्रैते प्रयोगा भवन्ति वेदः प्रमाणं बोधकत्वे सति विपरीतबोधकत्वात्सम्प्रतिपन्नवत् विमतो विपरीतबोधको न भवति अनाप्ताप्रणीतवाक्यत्वात्सम्प्रतिपन्नवाक्यवत् विमतो अनाप्तप्रणीतो न भवति अपौरुषेयत्वाद्वयोमवत् विमतः फलव्यभिचारो वैकल्यादिनिबन्धनो भव(वितुमर्ह)ति प्रमाणसिद्धफलव्यभिचारत्वात् चरकाद्युक्तफलव्यभिचारवदिति 5,77 स्यादेतत् नित्यत्वमेव वेदस्य कुतः प्रागुक्तसामान्यसिद्धिपरिशेषाभ्यामिति ब्रूमः ये तु स्वयूथ्या वेदप्रामाण्यमङ्गीकृत्यापि तन्नित्यतां नानुमन्यन्ते तान्प्रति सूत्रसूचिताभिः श्रुतिभिस्तामुपपादयति- विरूपेति विरूप नित्यया वाचा
-d nyāyasudhā: vedavākyamiti śeṣaḥ ayamarthaḥ bodhakatvena khalu karaṇānāṃ prāmāṇyaṃ doṣāttu, kadācidapanīyate vedavākyaṃ ca bodhakatvena vādiprativādisammatam anyathā phalavyabhicāro 'pi tatra(sya) na syāt vākye ca prāmāṇyasyāpavādakā doṣā abodhakatvaviparītabodhakatvādayaḥsarve 'pi vaktṛdoṣanibandhanā eva anvayavyatirekābhyāṃ tadavagamāt vedavākyaṃ ca nityatvādapauruṣeyatvātpuruṣadoṣanibandhanaiḥ sarvadoṣairvarjitaṃ svata eva prāmāṇyamāpnoti prāmāṇye ca niścite sati phalavyabhicārasya sāmagrīvaikalyaṃ vā pratibandhakasadbhāvo vā kāraṇaṃ kalpayiṣyate anyathā siddhānanyathāsiddhayorananyathāsiddhasya balavattvāditi atraite prayogā bhavanti vedaḥ pramāṇaṃ bodhakatve sati viparītabodhakatvātsampratipannavat vimato viparītabodhako na bhavati anāptāpraṇītavākyatvātsampratipannavākyavat vimato anāptapraṇīto na bhavati apauruṣeyatvādvayomavat vimataḥ phalavyabhicāro vaikalyādinibandhano bhava(vitumarha)ti pramāṇasiddhaphalavyabhicāratvāt carakādyuktaphalavyabhicāravaditi 5,77 syādetat nityatvameva vedasya kutaḥ prāguktasāmānyasiddhipariśeṣābhyāmiti brūmaḥ ye tu svayūthyā vedaprāmāṇyamaṅgīkṛtyāpi tannityatāṃ nānumanyante tānprati sūtrasūcitābhiḥ śrutibhistāmupapādayati- virūpeti virūpa nityayā vācā
2.1.13b
न्यायसुधा: अनेन"तस्मै नूनमभिद्यवे वाचा विरूप नित्यया वृष्णे चोदस्व सुष्युतिमऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते अत्र वाचो नित्यत्वमुच्यते न वेदस्य तदपि बहुकालीनत्वं भविष्यतीत्यतो"नित्ययानित्यया स्तौमि ब्रह्म तत्परमं पदमऽ; इति"श्रुतिर्वाव नित्यानित्या वाव स्मृतयो याश्चन्या वाचःऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते- नित्ययेति ... नित्ययानित्यया सदा इत्यादिश्रुतिभिर्वेदो नित्य इत्यवगम्यते
nyāyasudhā: anena"tasmai nūnamabhidyave vācā virūpa nityayā vṛṣṇe codasva suṣyutim'; iti śrutimupādatte atra vāco nityatvamucyate na vedasya tadapi bahukālīnatvaṃ bhaviṣyatītyato"nityayānityayā staumi brahma tatparamaṃ padam'; iti"śrutirvāva nityānityā vāva smṛtayo yāścanyā vācaḥ'; iti śrutimupādatte- nityayeti ... nityayānityayā sadā ityādiśrutibhirvedo nitya ityavagamyate
2.1.14ab
-द् न्यायसुधा: व्यास-(9) 5,78 व्याख्यानान्तरनिरासाय नित्ययेत्येतत्सदा विद्यमानयेति व्याख्यातम् वाक्यशेषे हि बहुकालीना अपि स्मृतीरनित्यपक्षे निक्षिप्य श्रुतिमेव नित्यामाह पौरुषेयतामपि श्रुतयो ऽभिदधतीति चेन्न आप्तोक्तत्वस्य दुरवधारणतायाः प्रागुक्तत्वेन पौरुषेयत्वे प्रामाण्यावधारणानुपपत्तिप्रसङ्गेन दुर्बलत्वात् प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वेनापौरुषेयत्वे ऽपि कारणाभावात्प्रामाण्यं न स्यादिति प्रसङ्गस्याभासत्वात् प्रबलश्रुत्यनुसारेण तत्तत्पुरुषप्रवर्तितत्वमेव तासामर्थो ऽवगन्तव्यः तथाच"ऋचः सामानि जज्ञिरेऽ"ऋग्वेद एवाग्नेरजयतऽ; इत्याद्युपपन्नं भवति न ह्येकं वाक्यमनेककर्तृकमपि सम्भवति सम्भवति त्वनेकप्रवर्तितमिति 5,81 यदपि पिपीलिकालिपिवदबुद्धिपूर्वकत्वादप्रामाण्यं श्रुतेरिति, तन्निराकरोति- पिपीलिकेति पिपीलिकालिपिश्चापि प्रमाणमविरोधतः
-d nyāyasudhā: vyāsa-(9) 5,78 vyākhyānāntaranirāsāya nityayetyetatsadā vidyamānayeti vyākhyātam vākyaśeṣe hi bahukālīnā api smṛtīranityapakṣe nikṣipya śrutimeva nityāmāha pauruṣeyatāmapi śrutayo 'bhidadhatīti cenna āptoktatvasya duravadhāraṇatāyāḥ prāguktatvena pauruṣeyatve prāmāṇyāvadhāraṇānupapattiprasaṅgena durbalatvāt prāmāṇyasya svatastvenāpauruṣeyatve 'pi kāraṇābhāvātprāmāṇyaṃ na syāditi prasaṅgasyābhāsatvāt prabalaśrutyanusāreṇa tattatpuruṣapravartitatvameva tāsāmartho 'vagantavyaḥ tathāca"ṛcaḥ sāmāni jajñire'"ṛgveda evāgnerajayata'; ityādyupapannaṃ bhavati na hyekaṃ vākyamanekakartṛkamapi sambhavati sambhavati tvanekapravartitamiti 5,81 yadapi pipīlikālipivadabuddhipūrvakatvādaprāmāṇyaṃ śruteriti, tannirākaroti- pipīliketi pipīlikālipiścāpi pramāṇamavirodhataḥ
2.1.14cd
न्यायसुधा: चो यस्मादित्यर्थे बोधकत्वसमुच्चये वा तस्मात् दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वादसदनुमानमिति शेषः न केवलं श्रुतिः किन्तु पिपीलिकालिपिरपीत्यपेरर्थः अप्रामाण्यं खलु पिपीलिकालिपेरबोधकत्वेन वा स्याद्विपरीतबोधकत्वेन वा नाद्यः अनुभवविरुद्धत्वात् अन्यथा पुरुषलिपेरप्यबोधकत्वं स्यात् तथाच तद्वैयर्थ्यमापद्येत अपि चैवं सत्याकाशादिकमेवोदाह्रियेत तत्किं पिपीलिकालिपिगवेषणया न द्वितीयः तद्धि बलवत्प्रमाणविरोधतः कल्पनीयमन्यथातिप्रसङ्गात् नच पिपीलिकालिपिबोधिते ऽर्थे प्रमाणविरोधो ऽस्ति अतः कथमसावप्रमाणं स्यात् स्यादेतत् लिपिस्तावन्न प्रमाणं पृथक् अनुप्रमाणत्रित्वाभ्युपगमात् नच प्रत्यक्षागमयोरन्तर्भवति अतल्लक्षणत्वात् अतो ऽनुमानमेवेति वाच्यम् तच्च लेखकबुद्धिस्थशब्दविषयं वा तदवबुद्धार्थविषयं वा स्यात् न चैतत्पिपीलिकालिपौ सम्भवति प्रमाणबाधितत्वात्तत्कथमसौ प्रमाणमिति मैवम् तथा सत्येडमूकलिपेरप्यप्रामाण्यप्रसङ्गात् भवतु साप्रमाणमितरा त्वनुमानमिति चेन्न एडमूकलिपेरपि सांव्यावहारिकत्वदर्शनात् किञ्चेतरत्राप्यनुमाने किमेडमूकव्यावृत्त्यर्थं किमपि विशेषणमुपादेयमुत नेति वाच्यम् नाद्यः सन्दिग्धासिद्धिप्रसङ्गात् निर्णीतलेखकैव लिपिरनुमानमिति चेन्न अनिर्णीतलेखकाया अपि सांव्यावहारिकत्वात् न द्वितीयः एडमूकलिपावनैकान्त्यात् अथ मूललेखकबुद्धिस्थशब्दार्थानुमाने न को ऽपि दोष इति मतम् तदपि न पिपीलिकालिपावनैकान्त्यात् तद्वयावर्तने च सन्दिग्धासिद्धेः नहि पिपीलिकालिपेः पुरुषलिपेरस्ति कश्चिद्विशेषो येन नेयं पिपीलिकालिपिरिति निश्चिनुयात् तस्मात्पुरुषलिपिरपि पदमिव पदार्थस्य वर्णानां स्मरणहेतुरेष्यव्या तत्समं पिपीलिकालिपावपि स्मृतेश्च प्रमितत्वं वक्ष्यामः 5,85 ननु प्रमात्वे ऽपि स्मृतेर्न तद्धेतुमात्रस्य प्रामाण्यम् प्रमात्रादीनामपि तत्प्रसङ्गात् किन्तु साधकतमस्यैव तच्च मन एवेति सिद्धान्तः लिपिदर्शनादिकं तु संस्कारो द्वेधाभिधसहकारिसम्पादनेनैव चरितार्थमिति कथं तस्य प्रामाण्यम् मैवम् अर्थसन्निकर्षलक्षणावान्तरव्यापारसहितं हीन्द्रियं प्रत्यक्षं नेन्द्रियमात्रम् मनसश्च स्मरणोदये संस्कारोद्बोध एवार्थसन्निकर्षः तथाच चक्षुष इवार्थोपसर्पणतत्संयोगसहितस्य प्रामाण्यमेवं लिपिदर्शनतदुद्बुद्धसंस्कारसहितस्यैव मनस इति कथं न लिपेः प्रामाण्यम् केवलायास्तु नास्तीति चेत् श्रुतेरपि तन्नाङ्गीक्रियत एवेति नन्वत्र प्रमाणशब्दो भावसाधनो वा स्यात्कारणसाधनो वा आद्ये पिपीलिकालिपिः प्रमाणमिति सामानाधिकरण्यं न स्यात् द्वितीये तु प्रमाणीति भवितव्यम् कथं वेदाः प्रमाणं स्मृतिः प्रमाणमिति प्रमाणमिति सामान्येनोद्दिश्य वेदादित्वविधानात् अन्यथा तत्रापि दौर्घट्यमेवेति मैवम् भावसाधनत्वाभ्युपगमात् सामानाधिकरण्यं तु भाक्तमिति 5,89 ननु च श्रुतेः सम्यगनुभवसाधनत्वेन प्रामाण्यमिष्यं नतु स्मारकत्वेन तथाच न श्रुतिः सम्यगनुभवसाधनबुद्धिपूर्वकत्वात्पिपीलिकालिपिवदित्यनुमास्यत इत्यत आह- यथेति यथा द्रौणेरुलूकेन कृतमप्यास बोधकम्
nyāyasudhā: co yasmādityarthe bodhakatvasamuccaye vā tasmāt dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvādasadanumānamiti śeṣaḥ na kevalaṃ śrutiḥ kintu pipīlikālipirapītyaperarthaḥ aprāmāṇyaṃ khalu pipīlikāliperabodhakatvena vā syādviparītabodhakatvena vā nādyaḥ anubhavaviruddhatvāt anyathā puruṣaliperapyabodhakatvaṃ syāt tathāca tadvaiyarthyamāpadyeta api caivaṃ satyākāśādikamevodāhriyeta tatkiṃ pipīlikālipigaveṣaṇayā na dvitīyaḥ taddhi balavatpramāṇavirodhataḥ kalpanīyamanyathātiprasaṅgāt naca pipīlikālipibodhite 'rthe pramāṇavirodho 'sti ataḥ kathamasāvapramāṇaṃ syāt syādetat lipistāvanna pramāṇaṃ pṛthak anupramāṇatritvābhyupagamāt naca pratyakṣāgamayorantarbhavati atallakṣaṇatvāt ato 'numānameveti vācyam tacca lekhakabuddhisthaśabdaviṣayaṃ vā tadavabuddhārthaviṣayaṃ vā syāt na caitatpipīlikālipau sambhavati pramāṇabādhitatvāttatkathamasau pramāṇamiti maivam tathā satyeḍamūkaliperapyaprāmāṇyaprasaṅgāt bhavatu sāpramāṇamitarā tvanumānamiti cenna eḍamūkaliperapi sāṃvyāvahārikatvadarśanāt kiñcetaratrāpyanumāne kimeḍamūkavyāvṛttyarthaṃ kimapi viśeṣaṇamupādeyamuta neti vācyam nādyaḥ sandigdhāsiddhiprasaṅgāt nirṇītalekhakaiva lipiranumānamiti cenna anirṇītalekhakāyā api sāṃvyāvahārikatvāt na dvitīyaḥ eḍamūkalipāvanaikāntyāt atha mūlalekhakabuddhisthaśabdārthānumāne na ko 'pi doṣa iti matam tadapi na pipīlikālipāvanaikāntyāt tadvayāvartane ca sandigdhāsiddheḥ nahi pipīlikālipeḥ puruṣaliperasti kaścidviśeṣo yena neyaṃ pipīlikālipiriti niścinuyāt tasmātpuruṣalipirapi padamiva padārthasya varṇānāṃ smaraṇahetureṣyavyā tatsamaṃ pipīlikālipāvapi smṛteśca pramitatvaṃ vakṣyāmaḥ 5,85 nanu pramātve 'pi smṛterna taddhetumātrasya prāmāṇyam pramātrādīnāmapi tatprasaṅgāt kintu sādhakatamasyaiva tacca mana eveti siddhāntaḥ lipidarśanādikaṃ tu saṃskāro dvedhābhidhasahakārisampādanenaiva caritārthamiti kathaṃ tasya prāmāṇyam maivam arthasannikarṣalakṣaṇāvāntaravyāpārasahitaṃ hīndriyaṃ pratyakṣaṃ nendriyamātram manasaśca smaraṇodaye saṃskārodbodha evārthasannikarṣaḥ tathāca cakṣuṣa ivārthopasarpaṇatatsaṃyogasahitasya prāmāṇyamevaṃ lipidarśanatadudbuddhasaṃskārasahitasyaiva manasa iti kathaṃ na lipeḥ prāmāṇyam kevalāyāstu nāstīti cet śruterapi tannāṅgīkriyata eveti nanvatra pramāṇaśabdo bhāvasādhano vā syātkāraṇasādhano vā ādye pipīlikālipiḥ pramāṇamiti sāmānādhikaraṇyaṃ na syāt dvitīye tu pramāṇīti bhavitavyam kathaṃ vedāḥ pramāṇaṃ smṛtiḥ pramāṇamiti pramāṇamiti sāmānyenoddiśya vedāditvavidhānāt anyathā tatrāpi daurghaṭyameveti maivam bhāvasādhanatvābhyupagamāt sāmānādhikaraṇyaṃ tu bhāktamiti 5,89 nanu ca śruteḥ samyaganubhavasādhanatvena prāmāṇyamiṣyaṃ natu smārakatvena tathāca na śrutiḥ samyaganubhavasādhanabuddhipūrvakatvātpipīlikālipivadityanumāsyata ityata āha- yatheti yathā drauṇerulūkena kṛtamapyāsa bodhakam
2.1.15a
अविरुद्धं
aviruddhaṃ
Adhyāya 2 (cont. 3)
2.1.15ab
न्यायसुधा: यथाबुद्धिपूर्वकमप्येकेनोलूकेन कृतमनेककाकनाशनमश्वत्थाम्नो ऽहमेक एवानेकान्वधिष्यामीत्यस्यार्थस्य बोधकं सम्यगनुभवं प्रति साधनं जातम् तथा श्रुतिरबुद्धिपूर्वापि सम्यगनुभवसाधनम् एतदुक्तं भवति अबुद्धिपूर्वकत्वं किमनादित्वं विवक्षितम्, सादित्वे ऽपि बुद्धिजन्यत्वाभावो वा प्रतिपाद्याथर्बुद्धिपूर्वकत्वाभावो वानेनैतदेवं प्रतिपादयिष्यामीत्यभिसन्धिपूर्वकतावैधुर्यं वा नाद्यः पिपीलिकालिपावभावात् गगनमेव दृष्टान्तो भविष्यतीति चेत् तथापि श्रुतेरनादित्वस्य परेणानङ्गीकृतत्वेनासिद्धेः न द्वितीयः उत्पद्यमानं बुद्धिजन्यमेवेति मयाङ्गीकृतत्वात् न तृतीयचतुर्थौ उलूककृतव्यापारे व्यभिचारादिति यद्यपि प्रत्यक्षे व्यभिचारो ऽत्र वक्तुं शक्यते तथापि ज्ञातकारणसजतीयत्वेन शक्यपरिहारो ऽसाविति नोदितः अनुमानमात्रे सुवचो ऽपि चेतनव्यापारविषयस्य तथाभूत एव शाकुने प्रदर्शयितुमुचित इति न प्रदर्शितः ननु शाकुनमर्थविसंवाद्यपि दृश्यते सत्यम् यत्तु प्रमाणाविरुद्धं तद्वयभिचारस्थलं भविष्यतीति भावेनोक्तम्- अविरुद्धमिति शाकुनमात्रे व्यभिचारस्य दर्शयितुं शक्यत्वे ऽप्यागमिकत्वेन विसंवादानर्हतयेदमुदाहृतम् नन्वासेति कथम् अस्तेर्भूरित्यस्य नित्यत्वात् विभक्तिप्रतिरूपकं चाव्ययं भवतीति वचनादव्ययमेतदिति न दोषः विभक्तिप्रतिरूपकमित्युच्यते नचैवं विभक्तिरस्ति न नास्ति आमन्तानुप्रयोगस्य विद्यमानत्वात् 5,96 नन्वेवं तर्हि प्रयुज्यते श्रुतिर्न सम्यगनुभवसाधनं शब्दत्वे सत्यबुद्धिपूर्वकत्वादिति यद्वा श्रुतिर्नागमो ऽबुद्धिपूर्वकत्वादिति अबुद्धिपूर्वकत्वं च विवक्षितार्थतत्त्वज्ञानपूर्वकत्वाभावः आद्य(स्यापि)स्य पिपीलिकालिपावप्रवेशे ऽप्युन्मत्तवाक्यं दृष्टान्तो भविष्यति न चोन्मत्तवाक्यमपि प्रमाणं प्रमाणविरुद्धत्वादित्यत आह- विरुद्धं त्विति ... विरुद्धं तु विरोधादेव बाधितम्
nyāyasudhā: yathābuddhipūrvakamapyekenolūkena kṛtamanekakākanāśanamaśvatthāmno 'hameka evānekānvadhiṣyāmītyasyārthasya bodhakaṃ samyaganubhavaṃ prati sādhanaṃ jātam tathā śrutirabuddhipūrvāpi samyaganubhavasādhanam etaduktaṃ bhavati abuddhipūrvakatvaṃ kimanāditvaṃ vivakṣitam, sāditve 'pi buddhijanyatvābhāvo vā pratipādyātharbuddhipūrvakatvābhāvo vānenaitadevaṃ pratipādayiṣyāmītyabhisandhipūrvakatāvaidhuryaṃ vā nādyaḥ pipīlikālipāvabhāvāt gaganameva dṛṣṭānto bhaviṣyatīti cet tathāpi śruteranāditvasya pareṇānaṅgīkṛtatvenāsiddheḥ na dvitīyaḥ utpadyamānaṃ buddhijanyameveti mayāṅgīkṛtatvāt na tṛtīyacaturthau ulūkakṛtavyāpāre vyabhicārāditi yadyapi pratyakṣe vyabhicāro 'tra vaktuṃ śakyate tathāpi jñātakāraṇasajatīyatvena śakyaparihāro 'sāviti noditaḥ anumānamātre suvaco 'pi cetanavyāpāraviṣayasya tathābhūta eva śākune pradarśayitumucita iti na pradarśitaḥ nanu śākunamarthavisaṃvādyapi dṛśyate satyam yattu pramāṇāviruddhaṃ tadvayabhicārasthalaṃ bhaviṣyatīti bhāvenoktam- aviruddhamiti śākunamātre vyabhicārasya darśayituṃ śakyatve 'pyāgamikatvena visaṃvādānarhatayedamudāhṛtam nanvāseti katham asterbhūrityasya nityatvāt vibhaktipratirūpakaṃ cāvyayaṃ bhavatīti vacanādavyayametaditi na doṣaḥ vibhaktipratirūpakamityucyate nacaivaṃ vibhaktirasti na nāsti āmantānuprayogasya vidyamānatvāt 5,96 nanvevaṃ tarhi prayujyate śrutirna samyaganubhavasādhanaṃ śabdatve satyabuddhipūrvakatvāditi yadvā śrutirnāgamo 'buddhipūrvakatvāditi abuddhipūrvakatvaṃ ca vivakṣitārthatattvajñānapūrvakatvābhāvaḥ ādya(syāpi)sya pipīlikālipāvapraveśe 'pyunmattavākyaṃ dṛṣṭānto bhaviṣyati na conmattavākyamapi pramāṇaṃ pramāṇaviruddhatvādityata āha- viruddhaṃ tviti ... viruddhaṃ tu virodhādeva bādhitam
2.1.15c
न्यायसुधा: प्रमाणविरुद्धं यदुन्मत्तवाक्यं तत् प्रमाणविरोधादेव बाधितमयथार्थमिति यावत् न तूक्तहेतुभ्यामिति सोपाधिकतामनेनाचष्टे अत एवाप्ताप्रणीतवाक्यत्वहेतुरप्यपास्तः अयमभिसन्धिः न तावत्सम्यगनुभवसाधनत्वाभावो ज्ञानसाधनत्वाभावेन ज्ञानसाधनत्वस्योभयसिद्धत्वात् नापि स्मृतिसाधनत्वेन अननुभूतविषयत्वसम्मतेः ततो विपरीतबोधकत्वेनैवेति वाच्यम् एवं द्वितीयप्रयोगे ऽपि न तावदनागमत्वमशब्दत्वेन शब्दत्वस्योभयसम्मतत्वात् तस्मादयथाथर्त्वेनेति वक्तव्यम् एवं तृतीयप्रयोगे ऽपि साध्यनिष्कषरः कर्तव्यः तथाच तत्र प्रमाणबाधितत्वमुपाधिः यद्वानुभवसाधनत्वावच्छिन्ने प्रथमसाध्ये, वाक्यत्वावच्छिन्ने द्वितीयसाध्ये बोधकत्वावच्छिन्ने तृतीये चायमुपाधिरिति नन्वस्योपाधेर्यदयथार्थं तत्प्रमाणविरुद्धमिति साध्यव्यापकत्वे ऽपि साधनाव्यापकत्वं कथमित्यत आह- विरोधेति विरोधादर्शनात्
nyāyasudhā: pramāṇaviruddhaṃ yadunmattavākyaṃ tat pramāṇavirodhādeva bādhitamayathārthamiti yāvat na tūktahetubhyāmiti sopādhikatāmanenācaṣṭe ata evāptāpraṇītavākyatvaheturapyapāstaḥ ayamabhisandhiḥ na tāvatsamyaganubhavasādhanatvābhāvo jñānasādhanatvābhāvena jñānasādhanatvasyobhayasiddhatvāt nāpi smṛtisādhanatvena ananubhūtaviṣayatvasammateḥ tato viparītabodhakatvenaiveti vācyam evaṃ dvitīyaprayoge 'pi na tāvadanāgamatvamaśabdatvena śabdatvasyobhayasammatatvāt tasmādayathāthartveneti vaktavyam evaṃ tṛtīyaprayoge 'pi sādhyaniṣkaṣarḥ kartavyaḥ tathāca tatra pramāṇabādhitatvamupādhiḥ yadvānubhavasādhanatvāvacchinne prathamasādhye, vākyatvāvacchinne dvitīyasādhye bodhakatvāvacchinne tṛtīye cāyamupādhiriti nanvasyopādheryadayathārthaṃ tatpramāṇaviruddhamiti sādhyavyāpakatve 'pi sādhanāvyāpakatvaṃ kathamityata āha- virodheti virodhādarśanāt
2.1.15cd
न्यायसुधा: पक्षीकृतायां श्रुतावुक्तसाधनसद्भावे ऽपि प्रमाणविरोधस्यादशर्नात् साधनाव्यापकत्वमिति शेषः अत्र विरोधाभावादिति वक्तव्ये ऽदर्शनादित्युक्तं विरोधाभावसाधनार्थमिति द्रष्टव्यम् 5,100 किमतो यद्येवं प्रमाणविरुद्धत्वमुपाधिरिति चेत् उपाधेः प्रतिपक्षोन्नायकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वेनानुमानानां सत्प्रतिपक्षत्वमित्याशयेनाह- तस्मादिति ... तस्माद् वेदप्रामाण्यमिष्यते
nyāyasudhā: pakṣīkṛtāyāṃ śrutāvuktasādhanasadbhāve 'pi pramāṇavirodhasyādaśarnāt sādhanāvyāpakatvamiti śeṣaḥ atra virodhābhāvāditi vaktavye 'darśanādityuktaṃ virodhābhāvasādhanārthamiti draṣṭavyam 5,100 kimato yadyevaṃ pramāṇaviruddhatvamupādhiriti cet upādheḥ pratipakṣonnāyakatvasya vakṣyamāṇatvenānumānānāṃ satpratipakṣatvamityāśayenāha- tasmāditi ... tasmād vedaprāmāṇyamiṣyate
2.1.16a
न्यायसुधा: यस्मात्प्रमाणविरुद्धत्वमयथार्थत्वस्य व्यापकं व्यावृतं च पक्षीकृताद्वेदात् व्यापकनिवृत्तौ व्याप्यनिवृत्तिरवश्यम्भाविनी तस्माद्वेदप्रामाण्यमेष्यव्यम् अयमत्र प्रयोगः वेदो नायथार्थः प्रमाणाविरुद्धत्वात्प्रत्यक्षवत् यद्वा वेदो यथार्थो बोधकत्वे सति प्रमाणाविरुद्धत्वात्प्रत्यक्षवत् एवं वेदः सम्यगनुभवसाधनमनुभवसाधनत्वे सति प्रमाणविरुद्धत्वात्प्रत्यक्षवत् वेद आगमो वाक्यत्वे सति प्रमाणाविरुद्धत्वात्सम्प्रतिपन्नवदिति एवं वाक्यत्वावच्छिन्ने साध्ये ऽनाप्तप्रणीतत्वमुपाधिस्तद्विपर्ययेण च प्रतिपक्षो ऽभिधेय इति 5,103 अस्त्वेवं वेदप्रामाण्यम् पञ्चरात्रादिस्मृतीनां तु कथम् नहि ता अप्यपौरुषेयाः येन प्रामाण्यमवधार्य फलव्यभिचारमन्यथा नेष्याम इत्यत आह- तन्मूलत्वादिति तन्मूलत्वात् स्मृतीनां च
nyāyasudhā: yasmātpramāṇaviruddhatvamayathārthatvasya vyāpakaṃ vyāvṛtaṃ ca pakṣīkṛtādvedāt vyāpakanivṛttau vyāpyanivṛttiravaśyambhāvinī tasmādvedaprāmāṇyameṣyavyam ayamatra prayogaḥ vedo nāyathārthaḥ pramāṇāviruddhatvātpratyakṣavat yadvā vedo yathārtho bodhakatve sati pramāṇāviruddhatvātpratyakṣavat evaṃ vedaḥ samyaganubhavasādhanamanubhavasādhanatve sati pramāṇaviruddhatvātpratyakṣavat veda āgamo vākyatve sati pramāṇāviruddhatvātsampratipannavaditi evaṃ vākyatvāvacchinne sādhye 'nāptapraṇītatvamupādhistadviparyayeṇa ca pratipakṣo 'bhidheya iti 5,103 astvevaṃ vedaprāmāṇyam pañcarātrādismṛtīnāṃ tu katham nahi tā apyapauruṣeyāḥ yena prāmāṇyamavadhārya phalavyabhicāramanyathā neṣyāma ityata āha- tanmūlatvāditi tanmūlatvāt smṛtīnāṃ ca
2.1.16b
न्यायसुधा: प्रामाण्यमिष्यत इति सम्बन्धः यद्यपि भगवद्रचितानां वेदा(दर्)थमुपलभ्य रचितत्वं वेदमूलत्वं नास्ति तस्य स्वतः सर्वज्ञत्वम् तथापि तमनुसृत्य रचितत्वं तन्मूलत्वमिह विवक्षितमिति नोक्तदोषः अयमत्र प्रयोगः पञ्चरात्रादिस्मृतिः प्रमाणं प्रमाणमूलत्वात्प्रमाणसंवादित्वात्सम्प्रतिपन्नवदिति यद्वा विमतं प्रमाणं वेदसंवादित्वात्पराभ्युपगतार्हिंसादिवाक्यवत् आप्तवाक्यत्वमुपाधिरिति चेत् (न) प्रत्यक्षादौ साध्याव्यापनात् वाक्यत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वाददोष इति चेन्न तथापि वेदेतरवाक्यत्वावच्छिन्नसाधनेनोपाधेः पक्षे साधनसौलभ्यात् सति चैवं स्मृतीनां प्रामाण्ये तद्बलेन फलव्यभिचारो ऽप्यन्यथयितव्य इति ननु चोक्तार्थविरुद्धवादीन्यपि स्मृतीतिहासपुराणान्युपलभ्यन्ते तेषां प्रामाण्यसाधने च बहुविप्लवः स्यादित्यत आह- विरोध इति ... विरोधो यत्र न क्वचित्
nyāyasudhā: prāmāṇyamiṣyata iti sambandhaḥ yadyapi bhagavadracitānāṃ vedā(dar)thamupalabhya racitatvaṃ vedamūlatvaṃ nāsti tasya svataḥ sarvajñatvam tathāpi tamanusṛtya racitatvaṃ tanmūlatvamiha vivakṣitamiti noktadoṣaḥ ayamatra prayogaḥ pañcarātrādismṛtiḥ pramāṇaṃ pramāṇamūlatvātpramāṇasaṃvāditvātsampratipannavaditi yadvā vimataṃ pramāṇaṃ vedasaṃvāditvātparābhyupagatārhiṃsādivākyavat āptavākyatvamupādhiriti cet (na) pratyakṣādau sādhyāvyāpanāt vākyatvāvacchinnasādhyavyāpakatvādadoṣa iti cenna tathāpi vedetaravākyatvāvacchinnasādhanenopādheḥ pakṣe sādhanasaulabhyāt sati caivaṃ smṛtīnāṃ prāmāṇye tadbalena phalavyabhicāro 'pyanyathayitavya iti nanu coktārthaviruddhavādīnyapi smṛtītihāsapurāṇānyupalabhyante teṣāṃ prāmāṇyasādhane ca bahuviplavaḥ syādityata āha- virodha iti ... virodho yatra na kvacit
2.1.16cd
न्यायसुधा: पूर्वेणैवान्वयः यासां स्मृतीनां सर्वथा प्रमाणविरोधो नास्ति तासामेव पक्षीकरणान्न कश्चिद्दोष इत्याशयः नन्वेवं सति वेदमूलत्वोपन्यासो व्यर्थः ज्ञानजनकानामवश्याङ्गीकरणीयेन विरोधाभावेनैव प्रामाण्यसिद्धेरिति चेन्न फलव्यभिचारलक्षणविरोधदर्शनेनासिद्धिप्रसङ्गात् प्रामाण्येन तदपनयने चेतरेतराश्रयत्वापातात् वेदमूलत्वेन तु प्रामाण्ये सिद्धे न को ऽपि दोष इति 5,107 अप्रामाण्यप्रयोजकस्य प्रमाणविरोधस्याभावान्न श्रुतिस्मृत्योरप्रामाण्यमित्युक्तम् तदयुक्तम् श्रुत्याद्युक्त(स्य) ईश्वरसार्वज्ञादेरीश्वरो न सर्वज्ञः पुरुषत्वात् यज्ञदत्तवत् इत्याद्यनुमानविरुद्धत्वादित्यत आह- विरोधो ऽपीति विरोधो ऽपि स एवोक्तः प्रत्यक्षेणागमेन वा
nyāyasudhā: pūrveṇaivānvayaḥ yāsāṃ smṛtīnāṃ sarvathā pramāṇavirodho nāsti tāsāmeva pakṣīkaraṇānna kaściddoṣa ityāśayaḥ nanvevaṃ sati vedamūlatvopanyāso vyarthaḥ jñānajanakānāmavaśyāṅgīkaraṇīyena virodhābhāvenaiva prāmāṇyasiddheriti cenna phalavyabhicāralakṣaṇavirodhadarśanenāsiddhiprasaṅgāt prāmāṇyena tadapanayane cetaretarāśrayatvāpātāt vedamūlatvena tu prāmāṇye siddhe na ko 'pi doṣa iti 5,107 aprāmāṇyaprayojakasya pramāṇavirodhasyābhāvānna śrutismṛtyoraprāmāṇyamityuktam tadayuktam śrutyādyukta(sya) īśvarasārvajñāderīśvaro na sarvajñaḥ puruṣatvāt yajñadattavat ityādyanumānaviruddhatvādityata āha- virodho 'pīti virodho 'pi sa evoktaḥ pratyakṣeṇāgamena vā
2.1.17ab
5,108f. न्यायसुधा: प्रकृतसम्बन्धार्थो ऽपिशब्दः यच्छब्दो ऽध्याहार्यः विरोधादेव बाधितमित्यप्रामाण्यप्रयोजकतयोक्तो विरोधो ऽपि स एव यः प्रत्यक्षेणागमेन वा स्यात् न पुनरनुमानेन अयमभिसन्धिः अप्रामाण्यप्रयोजकतया यदस्माभिरभिहितं तत्पक्षे ऽप्युपपादयितुं खलु परस्यायं प्रयत्नः अस्माभिश्च प्रत्यक्षागमविरोध एव तथाभिप्रेतो नानुमानविरोधः तथाच पक्षे तद्व्युत्पादनं प्रकृतासङ्गतमेव स्वतन्त्रानुमानविरोधं तूत्तरत्र निराकरिष्यति सूत्रकृदिति ननु प्रमाणविरोध एवाप्रामाण्ये प्रयोजको ऽस्तु किं प्रत्यक्षेणागमेन वेति विशेषणेन तथा चोक्तनुमानविरीधाद्वेदादेरप्रामाण्यमिति मैवम् वक्ष्यामो ह्यत्र ब्रह्मादिवस्तुषु प्रमाणं वेद एवैक इति वैदिके ऽर्थे ऽनुमानस्यानवकाशम् यत्र च यस्याप्रवेशो न तस्य तद्बाधकम् नहि नयनं स्पर्शापबाधनस्येष्ये तथाच कथमनुमानं वेदा(द्यर्)थबाधकेन तदप्रामाण्ये प्रयोजकं स्यात् प्रकृतं च वेदादिकमेवेति 5,109 नन्वेवं (सति) तर्हि वेदार्थमीमांसा नारम्भणीया स्यात् मीमांसाया युक्त्यनुसन्धानात्मकतवादित्यत आह- आगमेनेति आगमेनागमस्यैव विरोधे युक्तिरिष्यते
5,108f. nyāyasudhā: prakṛtasambandhārtho 'piśabdaḥ yacchabdo 'dhyāhāryaḥ virodhādeva bādhitamityaprāmāṇyaprayojakatayokto virodho 'pi sa eva yaḥ pratyakṣeṇāgamena vā syāt na punaranumānena ayamabhisandhiḥ aprāmāṇyaprayojakatayā yadasmābhirabhihitaṃ tatpakṣe 'pyupapādayituṃ khalu parasyāyaṃ prayatnaḥ asmābhiśca pratyakṣāgamavirodha eva tathābhipreto nānumānavirodhaḥ tathāca pakṣe tadvyutpādanaṃ prakṛtāsaṅgatameva svatantrānumānavirodhaṃ tūttaratra nirākariṣyati sūtrakṛditi nanu pramāṇavirodha evāprāmāṇye prayojako 'stu kiṃ pratyakṣeṇāgamena veti viśeṣaṇena tathā coktanumānavirīdhādvedāderaprāmāṇyamiti maivam vakṣyāmo hyatra brahmādivastuṣu pramāṇaṃ veda evaika iti vaidike 'rthe 'numānasyānavakāśam yatra ca yasyāpraveśo na tasya tadbādhakam nahi nayanaṃ sparśāpabādhanasyeṣye tathāca kathamanumānaṃ vedā(dyar)thabādhakena tadaprāmāṇye prayojakaṃ syāt prakṛtaṃ ca vedādikameveti 5,109 nanvevaṃ (sati) tarhi vedārthamīmāṃsā nārambhaṇīyā syāt mīmāṃsāyā yuktyanusandhānātmakatavādityata āha- āgameneti āgamenāgamasyaiva virodhe yuktiriṣyate
2.1.17cd
न्यायसुधा: एवशब्दो विरोध इत्यतः परो द्रष्टव्यः निर्णयार्थमिति शेषः एतदुक्तं भवति अनुमानं हि धर्म्यादिप्रमितिमपेक्षते नच धर्म्यादिरूपं ब्रह्मादिकं वेदादृते सिद्धयतीति तदनपेक्षायामाश्रयासिद्धयादिकम्, अपेक्षायां तु विरोधिनो धर्म्यादिग्राहकविरोध इत्येवं वैदिके ऽर्थे ऽनुमानस्यानवकाशो ऽभिधिस्तितः मीमांसायां तु क्वचिदागमस्यागमान्तरेण विरोध एवार्थनिर्णयार्थं युक्तिरुपादीयते सा खल्वन्यतरागम(प्रामाण्य)मुपोद्बलयन्त्य(न्त्या)न्यतरागमबाधया ऽर्थनिर्णयाय प्रभवति अन्यतरागमसिद्धधर्म्याद्याश्रयणेना(येण)श्रयासिद्धयाद्यनवकाशात् अन्यतरागमस्य धर्म्यादिग्राहकत्वाभावेनाप्रबलस्य, आगमसूचितयोपपत्तेस्ततो दुर्बलस्य, अकिञ्चित्करत्वात् तदेवमेवंविधोपपत्तेरागमिके ऽप्यर्थे सावकाशत्वादुपपन्ना मीमांसेति 5,110 अपि च प्रत्यक्षागमविरोधो ऽपि न स्वरूपेणाप्रामाण्यं प्रयोजयति किन्तु तयोरुपजीव्यत्वादिना प्राबल्ये सत्येव दुर्बलयोः स्वयं बाधितत्वेन समबलयोः प्रतिबन्धमात्रहेतुत्वेनाप्रामाण्यनिश्चयानुपपत्तेः उपजीव्यादिविरोधेन चाप्रामाण्यं भवद्वेदस्य न सर्वथायथार्थत्वलक्षणम् किन्नाम प्रतीतार्थप्रच्यावनमात्रम् अपौरुषेयतया निर्दोषस्य सर्वथाप्रामाण्यानुपपत्तेः तथाचान्यार्थकल्पनावश्यं कार्येत्याशयवानाह- उपजीव्येति उपजीव्यविरोधे तु वेदस्यान्यार्थकल्पना
nyāyasudhā: evaśabdo virodha ityataḥ paro draṣṭavyaḥ nirṇayārthamiti śeṣaḥ etaduktaṃ bhavati anumānaṃ hi dharmyādipramitimapekṣate naca dharmyādirūpaṃ brahmādikaṃ vedādṛte siddhayatīti tadanapekṣāyāmāśrayāsiddhayādikam, apekṣāyāṃ tu virodhino dharmyādigrāhakavirodha ityevaṃ vaidike 'rthe 'numānasyānavakāśo 'bhidhistitaḥ mīmāṃsāyāṃ tu kvacidāgamasyāgamāntareṇa virodha evārthanirṇayārthaṃ yuktirupādīyate sā khalvanyatarāgama(prāmāṇya)mupodbalayantya(ntyā)nyatarāgamabādhayā 'rthanirṇayāya prabhavati anyatarāgamasiddhadharmyādyāśrayaṇenā(yeṇa)śrayāsiddhayādyanavakāśāt anyatarāgamasya dharmyādigrāhakatvābhāvenāprabalasya, āgamasūcitayopapattestato durbalasya, akiñcitkaratvāt tadevamevaṃvidhopapatterāgamike 'pyarthe sāvakāśatvādupapannā mīmāṃseti 5,110 api ca pratyakṣāgamavirodho 'pi na svarūpeṇāprāmāṇyaṃ prayojayati kintu tayorupajīvyatvādinā prābalye satyeva durbalayoḥ svayaṃ bādhitatvena samabalayoḥ pratibandhamātrahetutvenāprāmāṇyaniścayānupapatteḥ upajīvyādivirodhena cāprāmāṇyaṃ bhavadvedasya na sarvathāyathārthatvalakṣaṇam kinnāma pratītārthapracyāvanamātram apauruṣeyatayā nirdoṣasya sarvathāprāmāṇyānupapatteḥ tathācānyārthakalpanāvaśyaṃ kāryetyāśayavānāha- upajīvyeti upajīvyavirodhe tu vedasyānyārthakalpanā
2.1.18
न्यायसुधा: उपलक्षणमेतत् निरवकाशत्वादिकमपि ग्राह्यम् भवत्वेवं ततः किम् वेदोपजीव्यत्वादिकं च प्रत्यक्षागमयोरेव प्रायेण सम्भवति युक्तेस्तु क्वचिदेव पुरुषत्वादियुक्तेस्तु नास्त्येव अतश्च न तद्विरोधेन वेदस्याप्रामाण्यं मन्तव्यमित्याशयेनाह- प्रत्यक्षमिति 5,111 प्रत्यक्षमुपजीव्यं स्यात् प्रायो युक्तिरपि क्वचित् आगमैकप्रमाणेषु तस्यैव ह्युपजीव्यता
nyāyasudhā: upalakṣaṇametat niravakāśatvādikamapi grāhyam bhavatvevaṃ tataḥ kim vedopajīvyatvādikaṃ ca pratyakṣāgamayoreva prāyeṇa sambhavati yuktestu kvacideva puruṣatvādiyuktestu nāstyeva ataśca na tadvirodhena vedasyāprāmāṇyaṃ mantavyamityāśayenāha- pratyakṣamiti 5,111 pratyakṣamupajīvyaṃ syāt prāyo yuktirapi kvacit āgamaikapramāṇeṣu tasyaiva hyupajīvyatā
2.1.19a
न्यायसुधा: वेदस्येत्यनुवर्तते स्यादित्यतः परमितिशब्दो ऽध्याहार्यः तत्त्वमसीत्यादिवेदस्य प्रत्यक्षमुपजीव्यम् युक्तिरपि क्वचिद्वेदस्योपजीव्येति सम्बन्धः यथा"प्राणा वा अणवःऽ; इत्यादेः आगमैकप्रमाणकेषु विष्ण्वादिविषयेषु प्रवर्तमानं"जनितो ऽत विष्णोःऽ; इत्यादिवेदं प्रति निरनिष्यो निरवद्य इत्यादेस्तस्य वेदो(दस्यो)पजीव्यतेत्यर्थः एवं निरवकाशत्वादिकमपि प्रत्यक्षागमयोरेव प्रायेण सम्भवति युक्तेस्तु क्वचिदेव तच्च न प्रकृतयुक्तेरित्यपि द्रष्टव्यम् 5,115 आगमयोः परस्परविरोधे सत्यन्यतरागमाश्रयेण युक्तेरनुप्रवेशोपपत्तेर्युक्ता मीमांसेत्युक्तम् तदनुपपन्नम् असार्वत्रिकत्वात् नहि सर्वत्रागमयोः परस्परविरोध एव मीमांसावतार्यत इत्यत आह- युक्त इति युक्तो ऽयुक्तश्च यद्यर्थ आगमस्य प्रतीयते स्यात् तत्र युक्त एवार्थो
nyāyasudhā: vedasyetyanuvartate syādityataḥ paramitiśabdo 'dhyāhāryaḥ tattvamasītyādivedasya pratyakṣamupajīvyam yuktirapi kvacidvedasyopajīvyeti sambandhaḥ yathā"prāṇā vā aṇavaḥ'; ityādeḥ āgamaikapramāṇakeṣu viṣṇvādiviṣayeṣu pravartamānaṃ"janito 'ta viṣṇoḥ'; ityādivedaṃ prati niraniṣyo niravadya ityādestasya vedo(dasyo)pajīvyatetyarthaḥ evaṃ niravakāśatvādikamapi pratyakṣāgamayoreva prāyeṇa sambhavati yuktestu kvacideva tacca na prakṛtayukterityapi draṣṭavyam 5,115 āgamayoḥ parasparavirodhe satyanyatarāgamāśrayeṇa yukteranupraveśopapatteryuktā mīmāṃsetyuktam tadanupapannam asārvatrikatvāt nahi sarvatrāgamayoḥ parasparavirodha eva mīmāṃsāvatāryata ityata āha- yukta iti yukto 'yuktaśca yadyartha āgamasya pratīyate syāt tatra yukta evārtho
2.1.19d
-च् न्यायसुधा: तत्र तर्ह्ययमभिसन्धिः सत्यमेतत्क्वचिदेवायं न्याय इति तथापि यत्र नैवं तत्रैकस्यैवागमस्यानेकार्थप्रतीतौ युक्त्यनुसारिणमर्थमुपादाय तदनुगुणतद्विरुद्धार्थपरित्यागः क्रियत इति नोक्तनियमभङ्गः केवलयुक्तेर्वैदिके ऽर्थे ऽनुप्रवेशस्यानङ्गीकृतत्वात् नापि मीमांसानुपपत्तिः अन्यतरवैदिकार्थानुसारिण्या युक्तेरङ्गीकृतत्वादिति 5,116 प्राक् पुरुषत्वादियुक्तिविरोधेनागमस्याप्रामाण्यं न वाच्यमित्युक्तम् इदानीं तु युक्तिरेवासौ प्रत्यक्षागमविरोधेनाप्रमाणम् तस्यास्तदुजीवित्वेन ततो दुर्बलत्वादित्याशयवानाह- युक्तिश्चेति ... युक्तिश्च त्रिविधा मता
-c nyāyasudhā: tatra tarhyayamabhisandhiḥ satyametatkvacidevāyaṃ nyāya iti tathāpi yatra naivaṃ tatraikasyaivāgamasyānekārthapratītau yuktyanusāriṇamarthamupādāya tadanuguṇatadviruddhārthaparityāgaḥ kriyata iti noktaniyamabhaṅgaḥ kevalayuktervaidike 'rthe 'nupraveśasyānaṅgīkṛtatvāt nāpi mīmāṃsānupapattiḥ anyataravaidikārthānusāriṇyā yukteraṅgīkṛtatvāditi 5,116 prāk puruṣatvādiyuktivirodhenāgamasyāprāmāṇyaṃ na vācyamityuktam idānīṃ tu yuktirevāsau pratyakṣāgamavirodhenāpramāṇam tasyāstadujīvitvena tato durbalatvādityāśayavānāha- yuktiśceti ... yuktiśca trividhā matā
2.1.20ab
न्यायसुधा: यद्वा यत्सिद्धवत्कृत्य तत्र मीमांसारम्भानुपपत्तिः परिहृता तदिदानीं दर्शयितुमाह- युक्तिश्चेति चशब्दः प्रकृतानुसन्धानार्थः कथं त्रैविध्यमित्यत आह- व्याप्तिरिति व्याप्तिः प्रत्यक्षता यस्या युक्तिगाऽगमगा तथा
nyāyasudhā: yadvā yatsiddhavatkṛtya tatra mīmāṃsārambhānupapattiḥ parihṛtā tadidānīṃ darśayitumāha- yuktiśceti caśabdaḥ prakṛtānusandhānārthaḥ kathaṃ traividhyamityata āha- vyāptiriti vyāptiḥ pratyakṣatā yasyā yuktigā'gamagā tathā
2.1.20cd
न्यायसुधा: यस्या युक्तेः साध्येन व्याप्तिः प्रत्यक्षगा प्रत्यक्षावगता सैका युक्तिगा युक्त्यवगता यस्या व्याप्तिः सा द्वितीया तथाऽगमगा आगमावगता यस्या व्याप्तिः सा तृतीयेति एवं त्रिविधेति योज्यम् उपलक्षणं चैतत् धर्(मार्)म्यादिग्राहकभेदेनापि त्रैविध्यं द्रष्टव्यम् एतच्च स्पष्टयिष्यामः 5,117 एवं तर्हि या युक्तिमूला युक्तिः सा नागमाद्युपजीविनीति तस्य बाधिका तदबाध्या च भवत्वित्यत आह- प्रत्यक्षेति 5,118 प्रत्यक्षागममूला तु युक्तिस्तत्र बलीयसी
nyāyasudhā: yasyā yukteḥ sādhyena vyāptiḥ pratyakṣagā pratyakṣāvagatā saikā yuktigā yuktyavagatā yasyā vyāptiḥ sā dvitīyā tathā'gamagā āgamāvagatā yasyā vyāptiḥ sā tṛtīyeti evaṃ trividheti yojyam upalakṣaṇaṃ caitat dhar(mār)myādigrāhakabhedenāpi traividhyaṃ draṣṭavyam etacca spaṣṭayiṣyāmaḥ 5,117 evaṃ tarhi yā yuktimūlā yuktiḥ sā nāgamādyupajīvinīti tasya bādhikā tadabādhyā ca bhavatvityata āha- pratyakṣeti 5,118 pratyakṣāgamamūlā tu yuktistatra balīyasī
2.1.21a
न्यायसुधा: तत्र तासु त्रिविधासु युक्तिषु प्रत्यक्षागमूलेति प्रत्यक्षमूलाऽगममूला चेत्यर्थः युक्तिमूलापि हि युक्तिरन्ततः प्रत्यक्षागममूलैव(द्र)एष्यव्या अन्यथा तन्मूलयुक्तेनिर्र्मूलत्वमनवस्था वाऽपद्येत तथाच प्रत्यक्षाद्यपेक्षत्वेन साम्ये ऽपि बहुसंविधानानपेक्षयोः प्रत्यक्षागममूलयोर्युक्त्योः प्रबलत्वं तदपेक्षायास्तु युक्तिमूलाया दुर्बलत्वं युक्तमेव तथाच प्रबलयोर्(युक्त्योर्)यदेदृशी दशा तदा का (वार्ता) दुर्बलाया युक्तेरागमबाधनादाविति 5,119 तदेवमप्रामाण्ये प्रमाणविरोधस्यैव प्रयोजकत्वाच्छत्यादेश्च प्रत्यक्षागमविरोधाभावात् अनुमानविरोधस्याप्रयोजकत्वान्नाप्रामाण्यम् किन्नाम बोधकत्वेन स्वत एव प्रामाण्यमित्युपपादितम् तदेतत्प्रमाणाप्रमाणविवेकमविदुषां दुरवधारणमित्युद्देशलक्षणविभागपरीक्षाभिस्तन्निरूपणार्थमुत्तरो ग्रन्थसन्दर्भः नच सांव्यावहारिकत्वात्प्रमाणादेः किं तन्निरूपणेनेति वाच्यम् तथापि स्वरूपसङ्खयाविषयफलगोचराणां वादिविवादानां विद्यमानत्वेन निरूपणार्हत्वात् यद्यप्येषो ऽर्थस्तर्कशास्त्रस्य विषयो न मीमांसाशास्त्रस्य तथापि शिष्यहितैषिणा भाष्यकृता प्रसङ्गागतो निरूप्यते यथा पूवर्मीमांसाभाष्यकारेणेत्यदोषः अत एव प्रमाणलक्षणादौ निरूपितस्यार्थस्य पुनरत्र निरूपणं न दोषाय एकीकृत्य निरूपणस्यापि शिष्यहितार्थत्वात् 5,121 तत्र निर्धारित(निर्ज्ञात)स्वरूपस्यैव सङ्खयादिजिज्ञासा लक्षणं च तन्निर्धारणोपायः नच सामान्यलक्षणेन विना विशेषलक्षणा(स्या)वसर इत्यतः प्रमाणसामान्यलक्षणं प्रथमं तावदाह- याथार्थ्यमेवेति याथार्थ्यमेव मानत्वं
nyāyasudhā: tatra tāsu trividhāsu yuktiṣu pratyakṣāgamūleti pratyakṣamūlā'gamamūlā cetyarthaḥ yuktimūlāpi hi yuktirantataḥ pratyakṣāgamamūlaiva(dra)eṣyavyā anyathā tanmūlayuktenirrmūlatvamanavasthā vā'padyeta tathāca pratyakṣādyapekṣatvena sāmye 'pi bahusaṃvidhānānapekṣayoḥ pratyakṣāgamamūlayoryuktyoḥ prabalatvaṃ tadapekṣāyāstu yuktimūlāyā durbalatvaṃ yuktameva tathāca prabalayor(yuktyor)yadedṛśī daśā tadā kā (vārtā) durbalāyā yukterāgamabādhanādāviti 5,119 tadevamaprāmāṇye pramāṇavirodhasyaiva prayojakatvācchatyādeśca pratyakṣāgamavirodhābhāvāt anumānavirodhasyāprayojakatvānnāprāmāṇyam kinnāma bodhakatvena svata eva prāmāṇyamityupapāditam tadetatpramāṇāpramāṇavivekamaviduṣāṃ duravadhāraṇamityuddeśalakṣaṇavibhāgaparīkṣābhistannirūpaṇārthamuttaro granthasandarbhaḥ naca sāṃvyāvahārikatvātpramāṇādeḥ kiṃ tannirūpaṇeneti vācyam tathāpi svarūpasaṅkhayāviṣayaphalagocarāṇāṃ vādivivādānāṃ vidyamānatvena nirūpaṇārhatvāt yadyapyeṣo 'rthastarkaśāstrasya viṣayo na mīmāṃsāśāstrasya tathāpi śiṣyahitaiṣiṇā bhāṣyakṛtā prasaṅgāgato nirūpyate yathā pūvarmīmāṃsābhāṣyakāreṇetyadoṣaḥ ata eva pramāṇalakṣaṇādau nirūpitasyārthasya punaratra nirūpaṇaṃ na doṣāya ekīkṛtya nirūpaṇasyāpi śiṣyahitārthatvāt 5,121 tatra nirdhārita(nirjñāta)svarūpasyaiva saṅkhayādijijñāsā lakṣaṇaṃ ca tannirdhāraṇopāyaḥ naca sāmānyalakṣaṇena vinā viśeṣalakṣaṇā(syā)vasara ityataḥ pramāṇasāmānyalakṣaṇaṃ prathamaṃ tāvadāha- yāthārthyameveti yāthārthyameva mānatvaṃ
Adhyāya 2 (cont. 4)
2.1.21b
5,122 न्यायसुधा: अत्र कश्चिदाह किमर्थं लक्षणमुच्यते किं सजातीयविजातीयव्यवच्छिन्नलक्ष्यप्रतीत्यर्थम् उत प्रमाणत्वादिप्रतीतये तच्चिह्नोपदर्शनमिदम् उत प्रमाणादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तावधारणार्थम् अन्यस्मै कस्मैचित्प्रयोजनाय वा 5,124 नाद्यः तस्या एव दुरवधारणत्वात् तथा हि किं सजातीयेति प्रमाणत्वेन (सजातीयत्वं) विवक्षितं रूपान्तरेण वा नाद्यः स्वव्यवच्छेदावधेः सजातीयादव्यावृत्तत्वेन व्यवच्छेदकत्वानुपपत्त्या व्यावृत्तिस्वीकारेणा(च)व्यापकत्वात् नापि द्वितीयः विजातीयपदोपदानवैयर्थ्यात् अस्ति हि प्रमेय(त्वादिना)सर्वसाजात्यम् अथ ज्ञानत्वेन विशेषेण साजात्यं विवक्षित्वेदमुच्यते तर्हि लक्ष्यस्यापि ज्ञानत्वादिना साजात्याद्वयवच्छेद्यकोटिप्रविष्यतया सङ्ग्राह्याभावप्रसङ्गः लक्ष्यस्य यज्ज्ञानत्वादिभिः सजातीयं तद्वयवच्छेद्यम् नच लक्ष्यस्य लक्ष्यं सजातीयम् षष्ठयर्थस्य सम्बन्धस्य भेदे व्यवस्थितत्वादिति चेत् एवं तर्हि लक्ष्यापेक्षया भिन्नाद्वयवच्छेद इत्येवोच्यतां कृतं ज्ञानत्वादिना साजात्येन प्रकृतानुपयोगिना वर्णितेन यदा च लक्ष्यादन्यत्व परेषामवगतं तदा परेभ्यो ऽन्यत्वमपि लक्ष्यस्यार्थादवगम्यत इति सिद्धमग्रतो लक्षणप्रयोजनमिति वैयर्थ्यमेव स्याल्लक्षणाख्यानस्य 5,125 अपि च न तावदनेन लक्षणेनानवगतेनैव व्यवच्छिन्नप्रतीतिसम्भवः अतिप्रसङ्गात् नापि ज्ञातेन दुरवधारणत्वात् न तावल्लक्षणं प्रत्यक्षम् निर्दोषाक्षोद्भवत्वादेरप्रत्यक्षविशेषणत्वम् नापि कार्येण लिङ्गेन तदनुपपत्त्या वा तदवगमः ताभ्यां सामान्यतः कारणमात्राक्षेपेण कारणगतानुगतरूपासिद्धावेकरूपलक्षणासिद्धेः कार्यस्यैकजात्यादेकजातीयकारणसिद्धिरिति चेत् तर्हि कार्यगतैकजात्यस्य पूर्वमवश्यं प्रत्येतव्यत्वाङ्गीकारे(ण) तत एव सजातीयविजातीयव्यवच्छेदप्रति(दोष)पत्तिरस्तु कृतमनया पारम्पर्यकुसृष्टया नन्वेतावतापि न प्रकृतलक्षणखण्डनं (सं)भवति अव्याप्तेरतिव्याप्तेर्वानुद्भावनादिति चेत् मैवम् प्रथमभावितयावश्याभ्युपेयतया लघोरुपायात्साध्यसिद्धौ सम्भवत्यां चरमभावितया अवश्यानुष्ठेयत्वाभावेन गुरावुपाये प्रवर्तमानस्य तवैवेदं (दूषरो)दोषोद्भावनम् प्रदीपे प्रदीपं प्रज्वाल्य तमोनिरासाय यतमानस्यैव पुंसः नहि तत्र कश्चिद्दीपदोषः किन्तु तथाकारी पुरुष एव पर्यनुयोज्यः सर्वसाधनसाधारणो वायं दोषः यत्सम्भवदेवंविधलघूपायत्वं नाम स्वरूपासिद्धिरिव सर्वप्रमाणानाम् तस्मान्मा नाम भूदतिव्याप्त्यादिदोषः सामान्यदोषादेव दुष्यं लक्षणमिति 5,132 एतेन द्वितीयो ऽपि निरस्तः प्रमाणत्वाद्यवगममन्तरेण तदवगमानुपपत्तेस्तदवगमायास्य प्रतीतावन्योन्याश्रयप्रसङ्गः अस्तु वान्यदपि लक्षणे किञ्चिल्लिङ्गम् तथापि तदेव लक्ष्याविनाभूततया लक्षणमुपन्यस्यतां सन्निहितप्रतिपत्तिकत्वात् न तदवश्यं व्यापकं वक्तव्यम् लिङ्गत्वस्य व्याप्यत्वेनैवोपपत्तेरिति चेन्न, यत्र लिङ्गमव्यापकत्वान्नास्ति तत्र लक्षणस्य प्रमाणाभावात्प्रत्येतुमशक्यत्वेन कथं ततः प्रामाण्याद्यवगमः यदा च क्वचिल्लक्ष्यजातीय एव प्रमाणाभावाल्लक्षणम(स्या)नवधारणीयतया लक्ष्यव्यापकतानवगमे ऽपि लक्षणम् तदा किमपराद्धं लिङ्गान्तरेणाव्यापकेन अथ यत्र तल्लक्षणे लिङ्गं नास्ति तत्र लिङ्गान्तरात्प्रत्येतव्यम् तथापि (तावेवा)ते एवास्तां लक्ष्ये लिङ्गम् किं लक्षणानुमानपूर्वकं तदनुमानकल्पनया अथ तथा(विधं)लिङ्गद्वयं यत्तत्प्रत्येकमव्यापकतया न लक्षणम् तदनुमितं तु तथात्वाल्लक्षणमिति चेन्न लक्ष्यानुमानस्य लक्षणप्रयोजनस्योभाभ्यामेव सिद्धेः कृतं व्यापकेन तेन 5,135 नापि तृतीयः स ह्येवंरूपः यद्यथार्थं तत्प्रमाणमिति व्यवहर्तव्यमिति अयमनुपपन्नः सर्वत्र लक्षणस्य ज्ञातुमशक्यत्वात् प्रमाणत्वादिना तदवगमे तदेवास्तु व्यवहारनियमनिदानम् अव्यवहितप्रतिपत्तिकत्वादित्यावेदितम् 5,136 अत एव न चतुर्थः कल्पनागौरवदोषश्चाधिकः 5,137 (नापि) न पञ्चमः तादृशस्य दर्शयितुमशक्यत्वादिति अत्रोच्यते अस्तु तावत्सजातीयविजातीयव्यवच्छिन्नलक्ष्यप्रतीत्यर्थं लक्षणमिति पक्षः सास्नादिमान्गौरिति विदितलक्षणसम्बन्धो हि यं पिण्डं सास्नादिमन्तं पश्यति तं नायमश्वादिर्नापि घटादिरिति प्रतिपाद्यते ननु व्यवच्छेदो ऽन्योन्याभावो भेद इत्यनर्थान्तरम् भेदश्च वस्तुस्वरूपमेव तथाच लक्ष्यस्वरूपप्रतिपत्तिरेव तत्प्रतिपत्तिरिति कृतं लक्षणेन अथ लक्ष्यप्रतीतिनिरपेक्षमेव लक्षणेन व्यवच्छेदो बोध्यत इति मतम् तन्न निराश्रयस्य तस्य बोध(दर्श)यितुमशक्यत्वादिति सत्यं स्वरूप(वस्तु)प्रतीतिरेव भेदप्रतीतिरिति तथापि प्रतियोगिविशेषघटिततदवगमाय लक्षणस्योपयोगः असङ्कीर्णतया गोपिण्डं पश्यन्नपि हि न तावदयं नाश्वो न घट इति प्रत्येति यावल्लक्षणं नावगच्छति सास्नादिमत्वं तदा प्रतीतमिति चेन्न सास्नादिमान् गौरित्येवमवगमस्य विवक्षितत्वात् अत एव सजातीयेत्यादिविशेषणोपादानम् 5,139 यदत्रोक्तं किं सजातीयेत्यादि तदसत् पौरुषेयवचसां पुरुषविवक्षाधीनत्वेन नियन्तुमशक्यत्वात् लक्ष्यातिरिक्तं हि सजातीयविजातीयतया द्वैराश्येन विवक्ष्यते यथा यथार्थज्ञानतत्साधनस्य प्रमाणस्य ज्ञानं तत्साधनं च सजातीयम् यन्न ज्ञानं नापि तत्साधनं तद्विजातीयम् यथा च प्रत्यक्षस्यानुमानादिकं सजातीयं, विजातीयं तु घटादिकम् एवमन्यत्रापि विवेक्तव्यमिति एवं तर्हि लक्ष्यापेक्षया भिन्नाद्वयवच्छेद इत्युक्तं स्यादिति चेत् को नेत्याह नहि को ऽपि स्वस्थात्मा स्वस्मादेव व्यवच्छेदं लक्षणप्रयोजनमाचक्षति(ष्ये) 5,140 यदत्रोक्तं यदा चेत्यादि तसदङ्गतम् वस्तुतो यल्लक्ष्याद्भिन्नं ततो व्यवच्छेदावगमार्थत्वाल्लक्षणस्य प्रतिपादकस्य यद्यपि लक्ष्यान्यत्वज्ञानमलक्ष्ये(वश्या)पेक्षितम् तथापि प्रतिपाद्यस्यातद(तदन)पेक्षितम् तथापि प्रतिपाद्यस्तद(तदन)पेक्षत्वान्न दोषः तस्यापि पदार्थज्ञानपूर्वकत्वाद्वाक्यार्थज्ञानस्य सजातीयविजातीयपदोपात्तलक्ष्यान्य(त्व)ज्ञानं विना लक्ष्यस्य अलक्ष्यान्यत्वज्ञानं लक्षणप्रयोजनं न सिद्धयतीति कश्चित् तदनुपपन्नम् नहि लक्ष्यान्यव्यावृत्तिर्लक्षणवाक्यप्रतिपाद्या किन्नाम तज्ज्ञानं लक्षणप्रयोजनत्वेनोच्यते लक्षणवाक्यार्थ एव प्रतिपाद्येन बोद्धव्यः 5,141 यदप्यपि चेत्यादिना पृष्टम् तत्रावगतमेव लक्षणं व्यावृत्तलक्ष्यज्ञानमुपजनयतीति वदामः नच तस्य दुरवधारणता यथायथं प्रत्यक्षादिना तदवधारणात् यत्र लिङ्गात्तदवगमस्तत्र तत एव लक्षणप्रयोजनसिद्धेर्व्यर्था परस्पराकुसृष्टिरिति चेन्न प्रयोजनसद्भावे गौरवस्याप्यनादरण(प्यादरण)सम्भवात् यथेन्द्रियव्यापारान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेनाक्षोद्भवत्वमनुमाय तेन प्रत्यक्षं लक्ष्यते तत्रान्वर्थसंज्ञाज्ञापनं प्रयोजनम् एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् गौरवमनुरुद्धय प्रयोजनमवधीर्यतामिति चेन्न पुरुषाभिप्रायाणां नियन्तुमशक्यत्वात् गरीयांश्च प्रतिपत्तौ गौरवात्प्रमेयाधिक्यलाभः प्रयोजनाभावे तु परम्पराकुसृष्टिरिति चेन्न प्रयोजनसद्भावे गौरवस्याप्यनादरण(प्यादरण)सम्भवात् यथेन्द्रियव्यापारान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेनाक्षोद्भवत्वमनुमायतेन प्रत्यक्षं लक्ष्यते तत्रान्वर्थसंज्ञाज्ञापनं प्रयोजनम् एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् गौरवमनुरुद्धय प्रयोजनमवधीर्यतामिति चेन्न पुरुषाभिप्रायाणां नियन्तुमशक्यत्वात् गरीयांश्च प्रतिपत्तौ गौरवात्प्रमेयाधिक्यलाभः प्रयोजनाभावे तु परम्पराकुसृष्टिरनादरणीयैवेति तदीयदोषताव्युत्पादनं नास्माकमनिष्यम् एतेन द्वितीयतृतीयचतुर्था अपि समाहिता वेदितव्याः लक्षणावधारणोपायस्योक्तत्वात् गौरवस्य च समाहितत्वात् 5,144 ननु तथापि किं तत्त्वम् यथायथं चतुष्ययमपि तथाहि क्वचिल्लक्ष्यातिरिक्तं लक्षणं भवति यथा गन्धवती पृथिवीति क्वचिल्लक्ष्यानतिरिक्तम् यथा पृथिवीत्ववती पृथिवी, यथार्थं प्रमाणमित्यादि तत्राद्यं लक्ष्यस्वरूपप्रतिपत्तिकारणं भवत् तस्यान्वयो व्यवच्छेदतच्छब्दव्यवहर्तव्यते च प्रतिपादयति द्वितीयन्तु प्रवृत्तिनिमित्तं भवद्वयवहारमात्रकारणं भवति तत्र सिद्धांशेन पक्षीकरणमसिद्धांशेन साध्यत्वं स्वयमूहनीयम् 5,147 ननु लक्षणं व्यावृत्तं व्यावर्तयत्युताव्यावृत्तम् आद्ये स्वव्यावृत्तिर्लक्षणान्तराधीना न वा न प्रथमः तत्रापि लक्षणापेक्षायामनवस्थापातात् न द्वितीयः लक्ष्येऽपि तत्प्रसङ्गात् निनिर्मित्तकार्याभ्युपगमे कादाचित्कतानुपपत्तेश्च नान्त्यः अतिप्रसङ्गादेवेति उच्यते लक्षणमपि व्यावृत्तमेव व्यावर्तयति तदपि लक्षणेनैव न चैवमनवस्था प्राङ्निर्ज्ञातेष्वर्थ्र्षु व्यवस्थानात् यस्तु काष्ठलोष्ठयितः कञ्चित्पदार्थं वा कस्यचित्किञ्चिच्छब्दवाच्यत्वं वा न वेत्ति नासौ लक्षणशास्त्रेऽधिक्रियते किन्नामोपदेशादिना विदितपदतदर्थसङ्गत्यादिः स्वतन्त्रव्यवहाराद्यर्थं लक्षणमपेक्षत इति 5,149 अथापि स्यात् किमवगतं लक्षणं फलहेतुः, किंवानवगतम् न तावच्चरमः तदभिधानवैयर्थ्यप्रसङ्गात् अभिधानस्य ज्ञानोत्पादनो(पयोगि)पायत्वात् तस्य चानवगतस्यैव फलसाधनत्वाभ्युपगमात् आद्ये किमन्यस्मात्तदवगम उत त्वदीयाल्लक्षणवाक्यात् यद्यन्यस्मात् कृतममुना लक्षणाभिधानप्रयासेन अभिधानस्य ज्ञानोत्पादातिरिक्तप्रयोजनाभावात् तस्यान्यत एव सिद्धेः अन्त्ये किमिदं त्वदभिधानमाप्तोपदेशतया लक्षणं बोधयत्युत लिङ्गादिभावेन न तावच्चरमः त्वद्वचनलक्षणाविनाभावादेर्दर्शयितुमशक्यत्वात् नापि प्रथमः परं प्रति भवत्याप्तत्वसिद्धेः सिद्धौ हि प्रतिज्ञामात्रादेव साध्यसिद्धेर्हेत्व(त्वाद्य)भिधानमनर्थकं स्यात् ननु प्रतिवादिनं प्रति लक्षणाभिधानं नार्थवत् तेन वाद्याप्तभावानङ्गीकारात् किन्तु शिष्यार्थं लक्षणमुच्यते शास्त्रे स हि सर्वस्य शास्त्रस्य कर्तारमाप्तमेव मन्यते तस्माच्छिष्यं प्रत्याप्तवचनतयैव लक्षणवाक्यमर्तं प्रतिपादयिष्यतीति मैवम् यदि न प्रतिवादिनं प्रति शास्त्रं किन्तु शिष्यं प्रति तदा प्रतिज्ञामात्रादेवाप्तवचनाच्छिष्यस्यार्थनिश्चयोपपत्तेर्हेत्वाद्यभिधानमनर्थकतामापन्नं शास्त्रे अथ भवतु प्रतिवादिनमपि प्रति (तच्छा)शास्त्रवाक्यं यत्र हेत्वाद्युपात्तम्, लक्षणवाक्यं तु शिष्यमेव प्रति प्रयोजकं प्रतिपन्नशास्त्रकाराप्तभावमिति मन्यसे तदप्यनुपपन्नम् शास्त्रान्तरसाध्यत्वादस्यार्थस्य अस्ति हि समयग्राहकं शास्त्रं मुनिभिः प्रणीतं नामलिङ्गानुशासनव्याकरणादीति 5,149f. अत्र ब्रूमः उक्तं ह्येतदवगतमेव लक्षणं फलहेतुरिति तदवगमश्च यथायथं प्रत्यक्षादिप्रमाणादित्यपि नच यथार्थं प्रमाणमिति सास्नादिमान्गौरिति वाक्यस्य लक्षणं प्रतिपाद्यमभ्युपगच्छामः येनान्यतः सिद्धत्वात्तस्येदमनर्थकं स्यात् किन्तु यो लक्षणमन्यतो जानाति, न जानाति च व्यवहारनिदानत्वादिना, तं प्रति तदवबोधायेदं वाक्यम् तथाहि अयं गौरित्याद्युपदेशादिनैकस्यां व्यक्तौ गोशब्दार्थतयावगतायां किमियमेव व्यक्तिः (एवम्) उतान्यापीति जिज्ञासमानं प्रत्यन्यत्रापि गोशब्दार्थतां विजिज्ञापयिपुरुषदेशादेरानन्त्यादिना कर्तुमशक्यतवादिदं व्याप्तिविषयं वाक्यमाह"यः सास्नादिमान्स गोशब्दार्थःऽ; इति इदं च नाप्तोपदेशतयैव व्याप्तिबोधकम् अपि तु प्रयोगान्तरवत्प्रतीताया व्याप्तेः स्मारकत्वेन अप्रतीतायास्तु तदेव जिज्ञासाजननद्वारेण प्रमोत्पादकत्वेनोपयुज्यते स्मृतव्याप्तिश्च यां यां व्यक्तिं सास्नादिमतीमवलोकयति तां तां गोशब्दार्थतयानुमिनोतीति को दोषः 5,150 यद्वा यः पृथिवीति पदं वा व्यक्तिविशेषस्य तदथर्तां वावगच्छंस्तत्प्रवृत्तिनिमित्तं जिज्ञासते तं प्रति पृथिवीत्ववती प्रथिवीति पृथिवीत्वं पृथिवीशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमुच्यते तत्र यस्य वक्तर्याप्तताबुद्धिः स तावता सन्तुष्यति अपरं प्रति त्वव्याप्त्यादिशून्यत्वादिति वाक्यशेषः प्रवर्तते अथवास्ति गौर्नामार्थ इति विदितवतो यत्र तत्र गवि घटादावश्वादौ च गोबुद्धौ प्रसक्तायां गोः स्वरूपावधारणमुखेनेतरव्यवच्छेदं कुर्वत्सास्नादिमानेव गौर्न तु तद्विरही घटादिरश्वादिर्वेति वाक्यं प्रयुज्यते इदमपि पूवर्वदाप्तत्वावधारणानवधारणाभ्यां द्वयां गतिमवलम्बत इति किमत्रानुपपन्नम् व्यास-(10) 5,155 नन्वत्र तावदेवं प्रयोक्तव्यम् अयं गोत्वेन व्यवहर्तव्यः सास्नादिमत्त्वादिति तत्र किं गौर्व्यवहारस्य विशेषणं गोशब्दो वा आद्ये यद्यसौ गोविशिष्टं व्यवहारं नाज्ञासीत् तदा कथं पुरोवर्तिव्यक्तौ तस्य कर्तव्यतामनुमानादपि जानीयात् न ह्यविदिताग्निरनुमानादग्निसम्बन्धं बोधयितुं शक्यः अथाज्ञासीत्तदा ज्ञातज्ञापकत्वेन व्यर्थमनुमानम् न द्वितीयः तदा ह्ययं गोशब्दाभिधेयः सास्नादिमत्त्वदित्यनुमानं स्यात् तत्र चातिप्रसङ्गः तत्र एव जबगडदशादिशब्दाभिधेयत्वमपि साध्यं स्यात् ते सामान्यतो ऽप्यर्थवत्तया न प्रसिद्धाः नैवं गोशब्द इत्यस्ति विशेष इति चेत् तथापि शशविषाणादिशब्दाभिधेयत्वं साध्यताम् ते ऽप्यसद्विषयतयैव प्रसिद्धाः गौरस्तीत्यादिप्रयोगाद्गोशब्दो नैवमिति चेत् एवमपि स्वस्तिमतीत्यादिशब्दवाच्यतानुमानं गोमात्रे स्यात् अथ सत्यपि गोत्वे तदन्यत्र तदप्रयोगान्नेति चेत् एवं तर्हि यत्र सास्नादिमत्त्वं नास्ति तत्र गोशब्दप्रयोगो ऽपि नास्ति, यत्र सास्नादिमत्त्वमस्ति तत्र सर्वत्रास्तीति यो जानीते तं प्रति लक्षणाभिधानमिति स्यात् स च व्यवहारान्तरवदन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव वाच्यवाचकभावमवधारितवानिति व्यर्थमनुमानमिति 5,155f. मैवम् उभयत्रापि दोषाभावात् केवलव्यतिरेकित्वे हि कथञ्चिदेतदभिधातुं युक्तम् उपदेशादिना विशेषणेन गवा विशेषितं व्यवहारमवगतवो हि तदन्यत्र तत्कर्तव्यतानुमानसाध्येत्यङ्गीकारे को विरोधः स्यात् शब्दविशेषितव्यवहारकर्तव्यतासाधने ऽतिप्रसङ्गः किं बोध्यस्य बोधकस्य वेति वाच्यम् नाद्यः तेन तद्वयाप्तेरनवगतत्वात् अवगतत्वाच्च गोशब्दवाच्यताव्याप्तेः न द्वितीयः तेनापि पूर्वं वृद्धवचनादिना तथैव व्याप्तेरवगतत्वात् प्रयोगभावाभावाभ्यां बाधस्य निर्णीतत्वाच्च नहि बोध्यो बाधपरिचयशून्य इत्येतावता परिचितबाधेनापि बोधकेन विपरीतं बोधनीयम् विप्रलम्भकत्वापातात् तत्त्वनिर्णयार्थत्वाच्च वादकथानुसारिणः शास्त्रस्येति एवं पक्षान्तरे ऽप्यनुमानप्रयोगप्रकारो बोद्धव्यः 5,161f. यदप्युक्तं शास्त्रान्तरसाध्यत्वादयमर्थो न वक्तव्य इति तदयुक्तम् न ह्येवमस्माभिः प्रतिज्ञातं यत्सर्वथा शास्त्रान्तरसाध्यं तन्नोच्यत इति न चैवं शास्त्रसाङ्कर्यमाशङ्कनीयम् विषयप्रयोजनभेदात् यदि च शास्त्रान्तरसाध्यो ऽप्यर्थो भवदीयशास्त्रस्य विषयः तर्हि व्याकरणादिसाध्यमन्यदपि कस्मान्नोच्यत इति चेन्न सन्दिग्धत्वसप्रयोजनत्वसदसद्भावाभ्यां वैषम्यात् सन्दिग्धतादिसद्भावे ऽपि यदवचनं तदुक्तदिशा शिष्यैरेव शक्यज्ञानत्वादिति यत्किञ्चिदेतत् अन्यथा परस्यापि कुलीरस्येव स्वापत्ययुक्तिहतत्वं स्यात् तेनापि हि स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभासो ऽध्यास इत्यादीनि लक्षणानि स्वशास्त्रे निबद्धानि सूत्रकृता च जन्माद्यस्य यत इति तत्रैते दोषास्तानि लक्षणानि किं समास्कन्दन्त्युत नेति वक्तव्यम् न तावद्द्वितीयः सामान्यसमानन्यायत्वात् नाद्यः दुष्योपादानस्य पराजयहेतुत्वात् दोषास्कन्दितान्यपि तानि व्यवहारं निर्वहन्तीति चेन्न आपाततो ऽपि दुष्यानां तथात्वे कथमुन्मत्तभाषितानामपि तद्भावो न स्यात् नहि तेषामनिर्वाहकत्वे ऽनुपपत्तेरन्यत्कारणमस्ति 5,168 किञ्चैवं वदता प्राग्ब्रह्मसाक्षात्काराद्बाध्यमव्यावहारिकं ब्रह्मसाक्षात्कारबाध्यं व्यावहारिकमिति मतमपि परित्यक्तं स्यात् नह्ययं ब्रह्मसाक्षात्कारो नापि बाधः 5,170 किञ्चैवमस्मदीयमपि लक्षणं कुतो न व्यवहारं निर्वहेत् नच व्यवहारनिर्वाहातिरिक्तं किमपि तत्साध्यमभिलषामः भवदभिलषिता पारमार्थिकता बाध्यत इति चेत् किं लक्षणस्योत लक्ष्यस्य नाद्यः तथाहि विमतमपारमार्थिकमप्रयोजनाभिधानत्वादित्याद्युक्तं स्यात् न चास्यास्मान्प्रति व्याप्तिः शक्याभिधाना किञ्चास्मिन्पक्षे ऽध्यासलक्षणानुपपत्तिश्च भवता न परिहरणीया तस्या व्यवहारनिर्वाहाविरोधात् पारमार्थिकतानिषेधौपयिकत्वेनेष्यसाधनत्वाच्च एतेनातिव्याप्त्यादिदोषो ऽपि नापरमार्थ(पारमार्थिक)ता साधकः अलक्षणतासाधकस्तु स्यात् न द्वितीयः अनुपपद्यमानलक्षणत्वेन लक्ष्यमिथ्यात्वसाधने ब्रह्मणि व्यभिचारात् उक्ताया लक्षणानुपपत्तेस्तल्लक्षणे ऽपि साम्यात् 5,171 किञ्चाध्यासलक्षणमुपपन्नं न वा आद्ये सपक्षाप्रवेशः साधनस्य द्वितीये तदनुपपत्तिनिरासायासो व्यर्थः स्यादित्यास्तां विस्तरः 5,172 अर्थं नातिवर्तत इति यथार्थं, तस्य भावो याथार्थ्यं, तदेव मानत्वं मानशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं मालक्षणमिति यावत् यद्यपि सास्नादिमान्गौरितिवद्यथार्थं प्रमाणमित्युक्ते ऽपि भवत्येव लक्ष्यलक्षणभावप्रतीतिः तथापि तद्वदेव लक्ष्यं लक्षणातिरिक्तं शङ्कयेत ततश्च पृथङ्निरूप्यमपि स्यात्तन्मा शङ्कीति याथार्थ्यमेव मानत्वं न तु सास्नादिमत्त्वाद्गोत्वमिव ततो ऽतिरिक्तमित्युक्तम् 5,174 ननु किमिदं लक्षणं नाम लक्ष्यस्यासाधारणो धर्मः यावस्त्वेकः शब्दो निवेशयितुमिष्यः, यावन्ति चेतरस्माद्वयावर्तनीयानि तान्युच्यन्ते लक्ष्याणीति 5,175 नन्वसाधार(णो)णधर्मश्चेल्लक्षणमव्यापकस्यापि तदा लक्षणतापत्तिः अतिव्याप्त्यसम्भवाविव अव्याप्तिरपि हि लक्षणदोषः उच्यते लिङ्गतया हि लक्षणमुपयुज्यते नच व्यापकता लिङ्गत्वोपयोगिनी व्याप्यत्वेनैव तदुपपत्तेः इतरथा धूमादीनामलिङ्गतापातात् किन्नाम पक्षीकृतदृष्टान्तीकृतव्यापकतात्वपेक्षितैव उपायत्वेनोपन्यस्तस्याभावे तदुपेयप्राप्तेरसम्भवात् उभयधर्मभूताया व्याप्तेरन्यतराभावे दर्शयितुमशक्यत्वात् तथाच तदानीं लिलक्षयिषितमात्रव्याप्तित्वं लक्षणस्यापेक्षितम् तच्च लक्ष्यस्य धर्म इत्युक्तमेव अव्यापकत्व(धर्म)स्य लक्षणदोषतावादस्तु सर्वस्यापि लिलक्षयिषितत्वे द्रष्टव्यः 5,178 यद्वान्यत्र लक्षणान्तराभावनिश्चयनिमित्ता तदुक्तिः वस्तुतस्त्वेकमिवानेकमपि स्वस्वाश्रये व्यावृत्त्यादिकं कुर्वद्भवत्येव लक्षणम् अत एव कणादः क्रियावद्गुणवत्समवायिकारणमिति क्रियावत्त्वमपि द्रव्यलक्षणत्वेनाह क्रियावद्ग्रहणमन्यार्थमिति चेत् तत्किमव्यापकस्य लक्षणतानुपपत्तेरन्यथाव्याख्यानमुत निमित्तान्तरात् नान्त्यः तददर्शनात् न प्रथमः अनुपपत्तेरपाकृतत्वात् 5,181 ननु (च) अत्र पृथिव्यादीनि नवापि पक्षीकृत्यैतानि द्रव्याणि क्रियावत्त्वादिति प्रयोक्तव्यम्, क्रियावन्त्येव वा मूर्तानि नाद्यः भागासिद्धेः न द्वितीयः अनध्यवसितत्वात् तत्कथं नानुपपत्तिः मैवम् कैश्चिदनध्यवसितस्य दोषतानङ्गीकारात् येषां च स दोषस्तेषामप्युपदेशादिना घटादेर्द्रव्यत्वनिश्चये सति तदितरमूर्तपक्षीकारेण द्रव्यत्वसाधने कीदृशो दोषः स्यादित्यलम् 5,182 केचिद्वादिनो विज्ञानस्य प्रामाण्यमास्थिषत अपरे तु तत्कारणस्य तत् किमत्र तत्त्वम् द्वयमपीति ब्रूमः प्रमितिः प्रमाणम्, प्रमीयते ऽनेनेति प्रमाणमिति भावकरणयोः प्रमाणशब्दस्य सामर्थ्यात् यद्यपि ल्युट् भावकारणयोरिवाधिकरणे ऽपि स्मर्यते तथापि प्रमाणशब्दस्याभिधानाभावान्न तत्र वृत्तिः कृत्तद्धितसमासानामभिधानाधीनत्वात् नन्वस्ति विप्राः प्रमाणमित्यधिकरणे ऽपि प्रयोगः मैवम् विप्राणां प्रमायां (प्रमां प्रति) स्वातन्त्र्येण कर्तॄणामधिकरणत्वाभावात् नहि क्रियाधारो ऽधिकरणम् किन्नाम कर्तृकर्मणोः क्रियाश्रययोर्धारणक्रियां प्रति य आधारस्तत्कारकम् तस्मात्तदीयविज्ञानस्य वाक्यस्य वा प्रामाण्याद्विप्राः प्रमाणमित्युपचर्यते यदि तर्हि विज्ञानं तत्कारणं च प्रमाणं द्वयमपि तत्रोभयत्र याथार्थ्यापरपर्यायं प्रामाण्यं किमेकप्रकारं वर्तते, उतानेकप्रकारम् आद्ये विज्ञानं केवलप्रमाणं प्रत्यक्षानुमानागमलक्षणं तत्कारणमनुप्रमाणमिति सिद्धान्तविरोधापातः द्वितीये लक्षणस्यानुपपत्तिः प्रकारद्वयस्यान्योन्यस्मिन्नवर्तनेनाव्याप्तत्वादित्यत आह- तदिति ... तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोः
5,122 nyāyasudhā: atra kaścidāha kimarthaṃ lakṣaṇamucyate kiṃ sajātīyavijātīyavyavacchinnalakṣyapratītyartham uta pramāṇatvādipratītaye taccihnopadarśanamidam uta pramāṇādiśabdapravṛttinimittāvadhāraṇārtham anyasmai kasmaicitprayojanāya vā 5,124 nādyaḥ tasyā eva duravadhāraṇatvāt tathā hi kiṃ sajātīyeti pramāṇatvena (sajātīyatvaṃ) vivakṣitaṃ rūpāntareṇa vā nādyaḥ svavyavacchedāvadheḥ sajātīyādavyāvṛttatvena vyavacchedakatvānupapattyā vyāvṛttisvīkāreṇā(ca)vyāpakatvāt nāpi dvitīyaḥ vijātīyapadopadānavaiyarthyāt asti hi prameya(tvādinā)sarvasājātyam atha jñānatvena viśeṣeṇa sājātyaṃ vivakṣitvedamucyate tarhi lakṣyasyāpi jñānatvādinā sājātyādvayavacchedyakoṭipraviṣyatayā saṅgrāhyābhāvaprasaṅgaḥ lakṣyasya yajjñānatvādibhiḥ sajātīyaṃ tadvayavacchedyam naca lakṣyasya lakṣyaṃ sajātīyam ṣaṣṭhayarthasya sambandhasya bhede vyavasthitatvāditi cet evaṃ tarhi lakṣyāpekṣayā bhinnādvayavaccheda ityevocyatāṃ kṛtaṃ jñānatvādinā sājātyena prakṛtānupayoginā varṇitena yadā ca lakṣyādanyatva pareṣāmavagataṃ tadā parebhyo 'nyatvamapi lakṣyasyārthādavagamyata iti siddhamagrato lakṣaṇaprayojanamiti vaiyarthyameva syāllakṣaṇākhyānasya 5,125 api ca na tāvadanena lakṣaṇenānavagatenaiva vyavacchinnapratītisambhavaḥ atiprasaṅgāt nāpi jñātena duravadhāraṇatvāt na tāvallakṣaṇaṃ pratyakṣam nirdoṣākṣodbhavatvāderapratyakṣaviśeṣaṇatvam nāpi kāryeṇa liṅgena tadanupapattyā vā tadavagamaḥ tābhyāṃ sāmānyataḥ kāraṇamātrākṣepeṇa kāraṇagatānugatarūpāsiddhāvekarūpalakṣaṇāsiddheḥ kāryasyaikajātyādekajātīyakāraṇasiddhiriti cet tarhi kāryagataikajātyasya pūrvamavaśyaṃ pratyetavyatvāṅgīkāre(ṇa) tata eva sajātīyavijātīyavyavacchedaprati(doṣa)pattirastu kṛtamanayā pāramparyakusṛṣṭayā nanvetāvatāpi na prakṛtalakṣaṇakhaṇḍanaṃ (saṃ)bhavati avyāpterativyāptervānudbhāvanāditi cet maivam prathamabhāvitayāvaśyābhyupeyatayā laghorupāyātsādhyasiddhau sambhavatyāṃ caramabhāvitayā avaśyānuṣṭheyatvābhāvena gurāvupāye pravartamānasya tavaivedaṃ (dūṣaro)doṣodbhāvanam pradīpe pradīpaṃ prajvālya tamonirāsāya yatamānasyaiva puṃsaḥ nahi tatra kaściddīpadoṣaḥ kintu tathākārī puruṣa eva paryanuyojyaḥ sarvasādhanasādhāraṇo vāyaṃ doṣaḥ yatsambhavadevaṃvidhalaghūpāyatvaṃ nāma svarūpāsiddhiriva sarvapramāṇānām tasmānmā nāma bhūdativyāptyādidoṣaḥ sāmānyadoṣādeva duṣyaṃ lakṣaṇamiti 5,132 etena dvitīyo 'pi nirastaḥ pramāṇatvādyavagamamantareṇa tadavagamānupapattestadavagamāyāsya pratītāvanyonyāśrayaprasaṅgaḥ astu vānyadapi lakṣaṇe kiñcilliṅgam tathāpi tadeva lakṣyāvinābhūtatayā lakṣaṇamupanyasyatāṃ sannihitapratipattikatvāt na tadavaśyaṃ vyāpakaṃ vaktavyam liṅgatvasya vyāpyatvenaivopapatteriti cenna, yatra liṅgamavyāpakatvānnāsti tatra lakṣaṇasya pramāṇābhāvātpratyetumaśakyatvena kathaṃ tataḥ prāmāṇyādyavagamaḥ yadā ca kvacillakṣyajātīya eva pramāṇābhāvāllakṣaṇama(syā)navadhāraṇīyatayā lakṣyavyāpakatānavagame 'pi lakṣaṇam tadā kimaparāddhaṃ liṅgāntareṇāvyāpakena atha yatra tallakṣaṇe liṅgaṃ nāsti tatra liṅgāntarātpratyetavyam tathāpi (tāvevā)te evāstāṃ lakṣye liṅgam kiṃ lakṣaṇānumānapūrvakaṃ tadanumānakalpanayā atha tathā(vidhaṃ)liṅgadvayaṃ yattatpratyekamavyāpakatayā na lakṣaṇam tadanumitaṃ tu tathātvāllakṣaṇamiti cenna lakṣyānumānasya lakṣaṇaprayojanasyobhābhyāmeva siddheḥ kṛtaṃ vyāpakena tena 5,135 nāpi tṛtīyaḥ sa hyevaṃrūpaḥ yadyathārthaṃ tatpramāṇamiti vyavahartavyamiti ayamanupapannaḥ sarvatra lakṣaṇasya jñātumaśakyatvāt pramāṇatvādinā tadavagame tadevāstu vyavahāraniyamanidānam avyavahitapratipattikatvādityāveditam 5,136 ata eva na caturthaḥ kalpanāgauravadoṣaścādhikaḥ 5,137 (nāpi) na pañcamaḥ tādṛśasya darśayitumaśakyatvāditi atrocyate astu tāvatsajātīyavijātīyavyavacchinnalakṣyapratītyarthaṃ lakṣaṇamiti pakṣaḥ sāsnādimāngauriti viditalakṣaṇasambandho hi yaṃ piṇḍaṃ sāsnādimantaṃ paśyati taṃ nāyamaśvādirnāpi ghaṭādiriti pratipādyate nanu vyavacchedo 'nyonyābhāvo bheda ityanarthāntaram bhedaśca vastusvarūpameva tathāca lakṣyasvarūpapratipattireva tatpratipattiriti kṛtaṃ lakṣaṇena atha lakṣyapratītinirapekṣameva lakṣaṇena vyavacchedo bodhyata iti matam tanna nirāśrayasya tasya bodha(darśa)yitumaśakyatvāditi satyaṃ svarūpa(vastu)pratītireva bhedapratītiriti tathāpi pratiyogiviśeṣaghaṭitatadavagamāya lakṣaṇasyopayogaḥ asaṅkīrṇatayā gopiṇḍaṃ paśyannapi hi na tāvadayaṃ nāśvo na ghaṭa iti pratyeti yāvallakṣaṇaṃ nāvagacchati sāsnādimatvaṃ tadā pratītamiti cenna sāsnādimān gaurityevamavagamasya vivakṣitatvāt ata eva sajātīyetyādiviśeṣaṇopādānam 5,139 yadatroktaṃ kiṃ sajātīyetyādi tadasat pauruṣeyavacasāṃ puruṣavivakṣādhīnatvena niyantumaśakyatvāt lakṣyātiriktaṃ hi sajātīyavijātīyatayā dvairāśyena vivakṣyate yathā yathārthajñānatatsādhanasya pramāṇasya jñānaṃ tatsādhanaṃ ca sajātīyam yanna jñānaṃ nāpi tatsādhanaṃ tadvijātīyam yathā ca pratyakṣasyānumānādikaṃ sajātīyaṃ, vijātīyaṃ tu ghaṭādikam evamanyatrāpi vivektavyamiti evaṃ tarhi lakṣyāpekṣayā bhinnādvayavaccheda ityuktaṃ syāditi cet ko netyāha nahi ko 'pi svasthātmā svasmādeva vyavacchedaṃ lakṣaṇaprayojanamācakṣati(ṣye) 5,140 yadatroktaṃ yadā cetyādi tasadaṅgatam vastuto yallakṣyādbhinnaṃ tato vyavacchedāvagamārthatvāllakṣaṇasya pratipādakasya yadyapi lakṣyānyatvajñānamalakṣye(vaśyā)pekṣitam tathāpi pratipādyasyātada(tadana)pekṣitam tathāpi pratipādyastada(tadana)pekṣatvānna doṣaḥ tasyāpi padārthajñānapūrvakatvādvākyārthajñānasya sajātīyavijātīyapadopāttalakṣyānya(tva)jñānaṃ vinā lakṣyasya alakṣyānyatvajñānaṃ lakṣaṇaprayojanaṃ na siddhayatīti kaścit tadanupapannam nahi lakṣyānyavyāvṛttirlakṣaṇavākyapratipādyā kinnāma tajjñānaṃ lakṣaṇaprayojanatvenocyate lakṣaṇavākyārtha eva pratipādyena boddhavyaḥ 5,141 yadapyapi cetyādinā pṛṣṭam tatrāvagatameva lakṣaṇaṃ vyāvṛttalakṣyajñānamupajanayatīti vadāmaḥ naca tasya duravadhāraṇatā yathāyathaṃ pratyakṣādinā tadavadhāraṇāt yatra liṅgāttadavagamastatra tata eva lakṣaṇaprayojanasiddhervyarthā parasparākusṛṣṭiriti cenna prayojanasadbhāve gauravasyāpyanādaraṇa(pyādaraṇa)sambhavāt yathendriyavyāpārānvayavyatirekānuvidhāyitvenākṣodbhavatvamanumāya tena pratyakṣaṃ lakṣyate tatrānvarthasaṃjñājñāpanaṃ prayojanam evamanyatrāpi draṣṭavyam gauravamanuruddhaya prayojanamavadhīryatāmiti cenna puruṣābhiprāyāṇāṃ niyantumaśakyatvāt garīyāṃśca pratipattau gauravātprameyādhikyalābhaḥ prayojanābhāve tu paramparākusṛṣṭiriti cenna prayojanasadbhāve gauravasyāpyanādaraṇa(pyādaraṇa)sambhavāt yathendriyavyāpārānvayavyatirekānuvidhāyitvenākṣodbhavatvamanumāyatena pratyakṣaṃ lakṣyate tatrānvarthasaṃjñājñāpanaṃ prayojanam evamanyatrāpi draṣṭavyam gauravamanuruddhaya prayojanamavadhīryatāmiti cenna puruṣābhiprāyāṇāṃ niyantumaśakyatvāt garīyāṃśca pratipattau gauravātprameyādhikyalābhaḥ prayojanābhāve tu paramparākusṛṣṭiranādaraṇīyaiveti tadīyadoṣatāvyutpādanaṃ nāsmākamaniṣyam etena dvitīyatṛtīyacaturthā api samāhitā veditavyāḥ lakṣaṇāvadhāraṇopāyasyoktatvāt gauravasya ca samāhitatvāt 5,144 nanu tathāpi kiṃ tattvam yathāyathaṃ catuṣyayamapi tathāhi kvacillakṣyātiriktaṃ lakṣaṇaṃ bhavati yathā gandhavatī pṛthivīti kvacillakṣyānatiriktam yathā pṛthivītvavatī pṛthivī, yathārthaṃ pramāṇamityādi tatrādyaṃ lakṣyasvarūpapratipattikāraṇaṃ bhavat tasyānvayo vyavacchedatacchabdavyavahartavyate ca pratipādayati dvitīyantu pravṛttinimittaṃ bhavadvayavahāramātrakāraṇaṃ bhavati tatra siddhāṃśena pakṣīkaraṇamasiddhāṃśena sādhyatvaṃ svayamūhanīyam 5,147 nanu lakṣaṇaṃ vyāvṛttaṃ vyāvartayatyutāvyāvṛttam ādye svavyāvṛttirlakṣaṇāntarādhīnā na vā na prathamaḥ tatrāpi lakṣaṇāpekṣāyāmanavasthāpātāt na dvitīyaḥ lakṣye'pi tatprasaṅgāt ninirmittakāryābhyupagame kādācitkatānupapatteśca nāntyaḥ atiprasaṅgādeveti ucyate lakṣaṇamapi vyāvṛttameva vyāvartayati tadapi lakṣaṇenaiva na caivamanavasthā prāṅnirjñāteṣvarthrṣu vyavasthānāt yastu kāṣṭhaloṣṭhayitaḥ kañcitpadārthaṃ vā kasyacitkiñcicchabdavācyatvaṃ vā na vetti nāsau lakṣaṇaśāstre'dhikriyate kinnāmopadeśādinā viditapadatadarthasaṅgatyādiḥ svatantravyavahārādyarthaṃ lakṣaṇamapekṣata iti 5,149 athāpi syāt kimavagataṃ lakṣaṇaṃ phalahetuḥ, kiṃvānavagatam na tāvaccaramaḥ tadabhidhānavaiyarthyaprasaṅgāt abhidhānasya jñānotpādano(payogi)pāyatvāt tasya cānavagatasyaiva phalasādhanatvābhyupagamāt ādye kimanyasmāttadavagama uta tvadīyāllakṣaṇavākyāt yadyanyasmāt kṛtamamunā lakṣaṇābhidhānaprayāsena abhidhānasya jñānotpādātiriktaprayojanābhāvāt tasyānyata eva siddheḥ antye kimidaṃ tvadabhidhānamāptopadeśatayā lakṣaṇaṃ bodhayatyuta liṅgādibhāvena na tāvaccaramaḥ tvadvacanalakṣaṇāvinābhāvāderdarśayitumaśakyatvāt nāpi prathamaḥ paraṃ prati bhavatyāptatvasiddheḥ siddhau hi pratijñāmātrādeva sādhyasiddherhetva(tvādya)bhidhānamanarthakaṃ syāt nanu prativādinaṃ prati lakṣaṇābhidhānaṃ nārthavat tena vādyāptabhāvānaṅgīkārāt kintu śiṣyārthaṃ lakṣaṇamucyate śāstre sa hi sarvasya śāstrasya kartāramāptameva manyate tasmācchiṣyaṃ pratyāptavacanatayaiva lakṣaṇavākyamartaṃ pratipādayiṣyatīti maivam yadi na prativādinaṃ prati śāstraṃ kintu śiṣyaṃ prati tadā pratijñāmātrādevāptavacanācchiṣyasyārthaniścayopapatterhetvādyabhidhānamanarthakatāmāpannaṃ śāstre atha bhavatu prativādinamapi prati (tacchā)śāstravākyaṃ yatra hetvādyupāttam, lakṣaṇavākyaṃ tu śiṣyameva prati prayojakaṃ pratipannaśāstrakārāptabhāvamiti manyase tadapyanupapannam śāstrāntarasādhyatvādasyārthasya asti hi samayagrāhakaṃ śāstraṃ munibhiḥ praṇītaṃ nāmaliṅgānuśāsanavyākaraṇādīti 5,149f. atra brūmaḥ uktaṃ hyetadavagatameva lakṣaṇaṃ phalaheturiti tadavagamaśca yathāyathaṃ pratyakṣādipramāṇādityapi naca yathārthaṃ pramāṇamiti sāsnādimāngauriti vākyasya lakṣaṇaṃ pratipādyamabhyupagacchāmaḥ yenānyataḥ siddhatvāttasyedamanarthakaṃ syāt kintu yo lakṣaṇamanyato jānāti, na jānāti ca vyavahāranidānatvādinā, taṃ prati tadavabodhāyedaṃ vākyam tathāhi ayaṃ gaurityādyupadeśādinaikasyāṃ vyaktau gośabdārthatayāvagatāyāṃ kimiyameva vyaktiḥ (evam) utānyāpīti jijñāsamānaṃ pratyanyatrāpi gośabdārthatāṃ vijijñāpayipuruṣadeśāderānantyādinā kartumaśakyatavādidaṃ vyāptiviṣayaṃ vākyamāha"yaḥ sāsnādimānsa gośabdārthaḥ'; iti idaṃ ca nāptopadeśatayaiva vyāptibodhakam api tu prayogāntaravatpratītāyā vyāpteḥ smārakatvena apratītāyāstu tadeva jijñāsājananadvāreṇa pramotpādakatvenopayujyate smṛtavyāptiśca yāṃ yāṃ vyaktiṃ sāsnādimatīmavalokayati tāṃ tāṃ gośabdārthatayānuminotīti ko doṣaḥ 5,150 yadvā yaḥ pṛthivīti padaṃ vā vyaktiviśeṣasya tadathartāṃ vāvagacchaṃstatpravṛttinimittaṃ jijñāsate taṃ prati pṛthivītvavatī prathivīti pṛthivītvaṃ pṛthivīśabdapravṛttinimittamucyate tatra yasya vaktaryāptatābuddhiḥ sa tāvatā santuṣyati aparaṃ prati tvavyāptyādiśūnyatvāditi vākyaśeṣaḥ pravartate athavāsti gaurnāmārtha iti viditavato yatra tatra gavi ghaṭādāvaśvādau ca gobuddhau prasaktāyāṃ goḥ svarūpāvadhāraṇamukhenetaravyavacchedaṃ kurvatsāsnādimāneva gaurna tu tadvirahī ghaṭādiraśvādirveti vākyaṃ prayujyate idamapi pūvarvadāptatvāvadhāraṇānavadhāraṇābhyāṃ dvayāṃ gatimavalambata iti kimatrānupapannam vyāsa-(10) 5,155 nanvatra tāvadevaṃ prayoktavyam ayaṃ gotvena vyavahartavyaḥ sāsnādimattvāditi tatra kiṃ gaurvyavahārasya viśeṣaṇaṃ gośabdo vā ādye yadyasau goviśiṣṭaṃ vyavahāraṃ nājñāsīt tadā kathaṃ purovartivyaktau tasya kartavyatāmanumānādapi jānīyāt na hyaviditāgniranumānādagnisambandhaṃ bodhayituṃ śakyaḥ athājñāsīttadā jñātajñāpakatvena vyarthamanumānam na dvitīyaḥ tadā hyayaṃ gośabdābhidheyaḥ sāsnādimattvadityanumānaṃ syāt tatra cātiprasaṅgaḥ tatra eva jabagaḍadaśādiśabdābhidheyatvamapi sādhyaṃ syāt te sāmānyato 'pyarthavattayā na prasiddhāḥ naivaṃ gośabda ityasti viśeṣa iti cet tathāpi śaśaviṣāṇādiśabdābhidheyatvaṃ sādhyatām te 'pyasadviṣayatayaiva prasiddhāḥ gaurastītyādiprayogādgośabdo naivamiti cet evamapi svastimatītyādiśabdavācyatānumānaṃ gomātre syāt atha satyapi gotve tadanyatra tadaprayogānneti cet evaṃ tarhi yatra sāsnādimattvaṃ nāsti tatra gośabdaprayogo 'pi nāsti, yatra sāsnādimattvamasti tatra sarvatrāstīti yo jānīte taṃ prati lakṣaṇābhidhānamiti syāt sa ca vyavahārāntaravadanvayavyatirekābhyāmeva vācyavācakabhāvamavadhāritavāniti vyarthamanumānamiti 5,155f. maivam ubhayatrāpi doṣābhāvāt kevalavyatirekitve hi kathañcidetadabhidhātuṃ yuktam upadeśādinā viśeṣaṇena gavā viśeṣitaṃ vyavahāramavagatavo hi tadanyatra tatkartavyatānumānasādhyetyaṅgīkāre ko virodhaḥ syāt śabdaviśeṣitavyavahārakartavyatāsādhane 'tiprasaṅgaḥ kiṃ bodhyasya bodhakasya veti vācyam nādyaḥ tena tadvayāpteranavagatatvāt avagatatvācca gośabdavācyatāvyāpteḥ na dvitīyaḥ tenāpi pūrvaṃ vṛddhavacanādinā tathaiva vyāpteravagatatvāt prayogabhāvābhāvābhyāṃ bādhasya nirṇītatvācca nahi bodhyo bādhaparicayaśūnya ityetāvatā paricitabādhenāpi bodhakena viparītaṃ bodhanīyam vipralambhakatvāpātāt tattvanirṇayārthatvācca vādakathānusāriṇaḥ śāstrasyeti evaṃ pakṣāntare 'pyanumānaprayogaprakāro boddhavyaḥ 5,161f. yadapyuktaṃ śāstrāntarasādhyatvādayamartho na vaktavya iti tadayuktam na hyevamasmābhiḥ pratijñātaṃ yatsarvathā śāstrāntarasādhyaṃ tannocyata iti na caivaṃ śāstrasāṅkaryamāśaṅkanīyam viṣayaprayojanabhedāt yadi ca śāstrāntarasādhyo 'pyartho bhavadīyaśāstrasya viṣayaḥ tarhi vyākaraṇādisādhyamanyadapi kasmānnocyata iti cenna sandigdhatvasaprayojanatvasadasadbhāvābhyāṃ vaiṣamyāt sandigdhatādisadbhāve 'pi yadavacanaṃ taduktadiśā śiṣyaireva śakyajñānatvāditi yatkiñcidetat anyathā parasyāpi kulīrasyeva svāpatyayuktihatatvaṃ syāt tenāpi hi smṛtirūpaḥ paratra pūrvadṛṣṭāvabhāso 'dhyāsa ityādīni lakṣaṇāni svaśāstre nibaddhāni sūtrakṛtā ca janmādyasya yata iti tatraite doṣāstāni lakṣaṇāni kiṃ samāskandantyuta neti vaktavyam na tāvaddvitīyaḥ sāmānyasamānanyāyatvāt nādyaḥ duṣyopādānasya parājayahetutvāt doṣāskanditānyapi tāni vyavahāraṃ nirvahantīti cenna āpātato 'pi duṣyānāṃ tathātve kathamunmattabhāṣitānāmapi tadbhāvo na syāt nahi teṣāmanirvāhakatve 'nupapatteranyatkāraṇamasti 5,168 kiñcaivaṃ vadatā prāgbrahmasākṣātkārādbādhyamavyāvahārikaṃ brahmasākṣātkārabādhyaṃ vyāvahārikamiti matamapi parityaktaṃ syāt nahyayaṃ brahmasākṣātkāro nāpi bādhaḥ 5,170 kiñcaivamasmadīyamapi lakṣaṇaṃ kuto na vyavahāraṃ nirvahet naca vyavahāranirvāhātiriktaṃ kimapi tatsādhyamabhilaṣāmaḥ bhavadabhilaṣitā pāramārthikatā bādhyata iti cet kiṃ lakṣaṇasyota lakṣyasya nādyaḥ tathāhi vimatamapāramārthikamaprayojanābhidhānatvādityādyuktaṃ syāt na cāsyāsmānprati vyāptiḥ śakyābhidhānā kiñcāsminpakṣe 'dhyāsalakṣaṇānupapattiśca bhavatā na pariharaṇīyā tasyā vyavahāranirvāhāvirodhāt pāramārthikatāniṣedhaupayikatveneṣyasādhanatvācca etenātivyāptyādidoṣo 'pi nāparamārtha(pāramārthika)tā sādhakaḥ alakṣaṇatāsādhakastu syāt na dvitīyaḥ anupapadyamānalakṣaṇatvena lakṣyamithyātvasādhane brahmaṇi vyabhicārāt uktāyā lakṣaṇānupapattestallakṣaṇe 'pi sāmyāt 5,171 kiñcādhyāsalakṣaṇamupapannaṃ na vā ādye sapakṣāpraveśaḥ sādhanasya dvitīye tadanupapattinirāsāyāso vyarthaḥ syādityāstāṃ vistaraḥ 5,172 arthaṃ nātivartata iti yathārthaṃ, tasya bhāvo yāthārthyaṃ, tadeva mānatvaṃ mānaśabdapravṛttinimittaṃ mālakṣaṇamiti yāvat yadyapi sāsnādimāngauritivadyathārthaṃ pramāṇamityukte 'pi bhavatyeva lakṣyalakṣaṇabhāvapratītiḥ tathāpi tadvadeva lakṣyaṃ lakṣaṇātiriktaṃ śaṅkayeta tataśca pṛthaṅnirūpyamapi syāttanmā śaṅkīti yāthārthyameva mānatvaṃ na tu sāsnādimattvādgotvamiva tato 'tiriktamityuktam 5,174 nanu kimidaṃ lakṣaṇaṃ nāma lakṣyasyāsādhāraṇo dharmaḥ yāvastvekaḥ śabdo niveśayitumiṣyaḥ, yāvanti cetarasmādvayāvartanīyāni tānyucyante lakṣyāṇīti 5,175 nanvasādhāra(ṇo)ṇadharmaścellakṣaṇamavyāpakasyāpi tadā lakṣaṇatāpattiḥ ativyāptyasambhavāviva avyāptirapi hi lakṣaṇadoṣaḥ ucyate liṅgatayā hi lakṣaṇamupayujyate naca vyāpakatā liṅgatvopayoginī vyāpyatvenaiva tadupapatteḥ itarathā dhūmādīnāmaliṅgatāpātāt kinnāma pakṣīkṛtadṛṣṭāntīkṛtavyāpakatātvapekṣitaiva upāyatvenopanyastasyābhāve tadupeyaprāpterasambhavāt ubhayadharmabhūtāyā vyāpteranyatarābhāve darśayitumaśakyatvāt tathāca tadānīṃ lilakṣayiṣitamātravyāptitvaṃ lakṣaṇasyāpekṣitam tacca lakṣyasya dharma ityuktameva avyāpakatva(dharma)sya lakṣaṇadoṣatāvādastu sarvasyāpi lilakṣayiṣitatve draṣṭavyaḥ 5,178 yadvānyatra lakṣaṇāntarābhāvaniścayanimittā taduktiḥ vastutastvekamivānekamapi svasvāśraye vyāvṛttyādikaṃ kurvadbhavatyeva lakṣaṇam ata eva kaṇādaḥ kriyāvadguṇavatsamavāyikāraṇamiti kriyāvattvamapi dravyalakṣaṇatvenāha kriyāvadgrahaṇamanyārthamiti cet tatkimavyāpakasya lakṣaṇatānupapatteranyathāvyākhyānamuta nimittāntarāt nāntyaḥ tadadarśanāt na prathamaḥ anupapatterapākṛtatvāt 5,181 nanu (ca) atra pṛthivyādīni navāpi pakṣīkṛtyaitāni dravyāṇi kriyāvattvāditi prayoktavyam, kriyāvantyeva vā mūrtāni nādyaḥ bhāgāsiddheḥ na dvitīyaḥ anadhyavasitatvāt tatkathaṃ nānupapattiḥ maivam kaiścidanadhyavasitasya doṣatānaṅgīkārāt yeṣāṃ ca sa doṣasteṣāmapyupadeśādinā ghaṭāderdravyatvaniścaye sati taditaramūrtapakṣīkāreṇa dravyatvasādhane kīdṛśo doṣaḥ syādityalam 5,182 kecidvādino vijñānasya prāmāṇyamāsthiṣata apare tu tatkāraṇasya tat kimatra tattvam dvayamapīti brūmaḥ pramitiḥ pramāṇam, pramīyate 'neneti pramāṇamiti bhāvakaraṇayoḥ pramāṇaśabdasya sāmarthyāt yadyapi lyuṭ bhāvakāraṇayorivādhikaraṇe 'pi smaryate tathāpi pramāṇaśabdasyābhidhānābhāvānna tatra vṛttiḥ kṛttaddhitasamāsānāmabhidhānādhīnatvāt nanvasti viprāḥ pramāṇamityadhikaraṇe 'pi prayogaḥ maivam viprāṇāṃ pramāyāṃ (pramāṃ prati) svātantryeṇa kartṝṇāmadhikaraṇatvābhāvāt nahi kriyādhāro 'dhikaraṇam kinnāma kartṛkarmaṇoḥ kriyāśrayayordhāraṇakriyāṃ prati ya ādhārastatkārakam tasmāttadīyavijñānasya vākyasya vā prāmāṇyādviprāḥ pramāṇamityupacaryate yadi tarhi vijñānaṃ tatkāraṇaṃ ca pramāṇaṃ dvayamapi tatrobhayatra yāthārthyāparaparyāyaṃ prāmāṇyaṃ kimekaprakāraṃ vartate, utānekaprakāram ādye vijñānaṃ kevalapramāṇaṃ pratyakṣānumānāgamalakṣaṇaṃ tatkāraṇamanupramāṇamiti siddhāntavirodhāpātaḥ dvitīye lakṣaṇasyānupapattiḥ prakāradvayasyānyonyasminnavartanenāvyāptatvādityata āha- taditi ... tanmukhyaṃ jñānaśabdayoḥ
2.1.21c
न्यायसुधा: करणभूतयोः प्रत्यक्षानुमानयोस्त्वमुख्यमिति शेषः एतच्च (स्पष्टी)स्फुटीकरिष्यते 5,185 स्यादेतत् यदि याथार्थ्यं प्रमाणलक्षणं स्यात् नच तत्सम्भवत्यतिव्याप्तेः तथाहि योग्यता, वीप्सा, पदार्थानतिवृत्तिः, सादृश्यं चेति यताशब्दार्थाः अर्थशब्दश्चाभिधेयधनवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु वर्तते तत्र सादृश्यार्थस्य यथाशब्दस्य तावदत्र न परिग्रहः "यथासादृश्येऽ; इत्यव्ययीभावविधाने विशेषणात् समासान्तरस्य च असामर्थ्यादिप्रतिहतत्वात् अत एव यथार्थानुभवः प्रमेत्यत्र किं याथार्थ्यमर्थसादृश्यमित्यादिः कस्यचित्प्रश्चो ऽनुपपन्नः नापि योग्यतावीप्सार्थस्य वाक्यशेषा(दोषा)भावेनार्थयोग्यताया (अर्थानां) अर्थवीप्साया वा प्रामाण्यापत्तेः तस्मात्पदार्थाननिवृत्त्यर्थस्येदं ग्रहणम् अर्थशब्दस्याभिधेयवाचिनो ग्रहणे अव्याप्तिप्रसङ्गात् विषयापरपर्यायवस्वचनस्यैव ग्रहणम् तथा चार्थं विषयं नातिवर्तते न व्यभिचरति यत्तत्प्रमाणमित्युक्तं स्यात् एतच्च सकर्मकक्रियामात्रे ऽस्ति नहि गमनं गम्यमतिवर्तते, नापि छिदा छेद्यम् यदेव(हि) गत्यादिना प्राप्यं तदेव गम्यादि ततो नेदं लक्षणमित्यत आह- अर्थत्वमिति अर्थत्वमर्यतैव स्यान्
nyāyasudhā: karaṇabhūtayoḥ pratyakṣānumānayostvamukhyamiti śeṣaḥ etacca (spaṣṭī)sphuṭīkariṣyate 5,185 syādetat yadi yāthārthyaṃ pramāṇalakṣaṇaṃ syāt naca tatsambhavatyativyāpteḥ tathāhi yogyatā, vīpsā, padārthānativṛttiḥ, sādṛśyaṃ ceti yatāśabdārthāḥ arthaśabdaścābhidheyadhanavastuprayojananivṛttiṣu vartate tatra sādṛśyārthasya yathāśabdasya tāvadatra na parigrahaḥ "yathāsādṛśye'; ityavyayībhāvavidhāne viśeṣaṇāt samāsāntarasya ca asāmarthyādipratihatatvāt ata eva yathārthānubhavaḥ prametyatra kiṃ yāthārthyamarthasādṛśyamityādiḥ kasyacitpraśco 'nupapannaḥ nāpi yogyatāvīpsārthasya vākyaśeṣā(doṣā)bhāvenārthayogyatāyā (arthānāṃ) arthavīpsāyā vā prāmāṇyāpatteḥ tasmātpadārthānanivṛttyarthasyedaṃ grahaṇam arthaśabdasyābhidheyavācino grahaṇe avyāptiprasaṅgāt viṣayāparaparyāyavasvacanasyaiva grahaṇam tathā cārthaṃ viṣayaṃ nātivartate na vyabhicarati yattatpramāṇamityuktaṃ syāt etacca sakarmakakriyāmātre 'sti nahi gamanaṃ gamyamativartate, nāpi chidā chedyam yadeva(hi) gatyādinā prāpyaṃ tadeva gamyādi tato nedaṃ lakṣaṇamityata āha- arthatvamiti arthatvamaryataiva syān
2.1.21d
5,186 न्यायसुधा: अर्थतैव ज्ञेयतैवार्थत्वमर्थशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमस्माकं विवक्षि(ता)तं स्यात् नतु विषयत्वमित्यर्थः एतदुक्तं भवति यथाशब्दस्य पदार्थानतिवृत्तिवाचित्वमङ्गीकृतमेव अर्थशब्दस्तु न विषयपर्यायो गृह्यते किन्तु ज्ञेयवाची यद्यपि न तत्र तस्य रूढिस्तथाप्यर्यत(इत्यर्थ)इति व्युत्पत्या तद्वाचितास्त्येव अर्तेरौणादिकस्य थन्प्रत्ययस्य प्रसिद्धत्वात् गत्यर्थानां च ज्ञानार्थत्वादिति नन्वर्थतेति कथम् "अर्यः स्वामिवैश्ययोःऽ; इति विशेषणात् मैवम् स्वामित्वोपचारात् अर्थो हि ज्ञानाद्यपेक्षया प्रधानं विवक्ष्यते 5,195 किमतो यद्येवं ज्ञेयतैवार्थत्वमित्यत आह- नेति ... न क्रियार्थेषु सा मता
5,186 nyāyasudhā: arthataiva jñeyataivārthatvamarthaśabdapravṛttinimittamasmākaṃ vivakṣi(tā)taṃ syāt natu viṣayatvamityarthaḥ etaduktaṃ bhavati yathāśabdasya padārthānativṛttivācitvamaṅgīkṛtameva arthaśabdastu na viṣayaparyāyo gṛhyate kintu jñeyavācī yadyapi na tatra tasya rūḍhistathāpyaryata(ityartha)iti vyutpatyā tadvācitāstyeva arterauṇādikasya thanpratyayasya prasiddhatvāt gatyarthānāṃ ca jñānārthatvāditi nanvarthateti katham "aryaḥ svāmivaiśyayoḥ'; iti viśeṣaṇāt maivam svāmitvopacārāt artho hi jñānādyapekṣayā pradhānaṃ vivakṣyate 5,195 kimato yadyevaṃ jñeyataivārthatvamityata āha- neti ... na kriyārtheṣu sā matā
Adhyāya 2 (cont. 5)
2.1.22ab
न्यायसुधा: क्रियार्थेषु क्रियाविषयेषु सा अर्यता तदभावाच्च न यथार्थता क्रियास्विति नातिव्यापकं प्रमारलक्षणमिति शेषः नन्वेतावतापि नातिव्याप्तिपरिहारः गमनादीनामपि ज्ञेयानतिवृत्तित्वात् नहि तद्विषयो ग्रामादिः सर्वथा न ज्ञेय इति शक्यते वक्तुम् तदत्यन्ताभावप्रसङ्गादिति मैवम् यथा हि पितरि साधुर्मातरि साधुरितिवाक्यं यत्किञ्चित्पित्रादौ साधुत्वेन न पर्यवस्यति, किन्तु स्वीये पित्रादौ तत्कस्य हेतोः पित्रादिशब्दानां सम्बन्धिशब्दत्वात् सम्बन्धिशब्दानां ह्येष महिमा अन्यथा पितुर्धनमुपादद्यादित्यादौ बहुविप्लवः स्यात् सति चैवं शब्दमहिमानमनादृत्य प्रत्यवतिष्ठमानः छलवादितया जीयेत तथा प्रकृते ऽपि ज्ञेयशब्दस्य सम्बन्धिशब्दत्वात्स्वज्ञेयं नातिवर्तते यत् तत्प्रमाणमित्युक्तं स्यात् नच गम(ने)नोपाधिना गमनेन वा निमित्तेन ग्रामो ज्ञेयः येन तमनतिक्रम्य वर्तमानं गमनं यथार्थं स्यात् किन्तु गम्य एव तत्कथमतिव्याप्तिः भवति च घटादिर्ज्ञानतत्कारणाभ्यामुपाधिनिमित्ताभ्यां ज्ञेय इति तदिदमुक्तं क्रियार्थेषु सा न मता शब्दार्थतत्त्वविदुषामिति ननु तथाप्यन्योन्याश्रयत्वमात्माश्रयत्वं वा, स्वशब्देन प्रमाणस्याभिधानादिति चेन्न ज्ञानतत्कारणमात्रोपादनेन लक्षणस्य व्याख्यातत्वात् स्वगुण(ग्राहक)ग्रहणमिन्द्रियं श्रोत्रमित्यत्र यथेति 5,198 ननु किमिदं प्रमाणस्य ज्ञेयाव्यभिचारित्वं नाम किं प्रमेयव्याप्यत्वं किं वा यावत्प्रमेयगोचरत्वम् आद्ये ऽपि व्याप्तिः किं देशतः किंवा कालतः न प्रथमः प्रमाणासमानदेशार्थविषयप्रमाणेष्वव्याप्तेः न द्वितीयः अतीतादिविषयप्रमाणाव्याप्तेः नान्त्यः असर्वज्ञज्ञानानां तत्कारणानां वाप्रामाण्यप्रसङ्गादिति मैवम् अद्वैतागमादेस्तत्त्वावेदकत्वलक्षणं प्रामाण्यमभ्युपगच्छता परेणा(पि) तस्या)प्यस्यार्थस्य निर्वक्तव्यत्वात् परेणाङ्गीकृतमुपादायास्माभिर्व्यवह्रियते न तु किमपि लक्षणं व्यवस्थाप्यत इति चेन्न स्वप्रतिपत्ताववश्याश्रयणीयत्वाद्वयवस्थायाः नहि स्वप्रकाशं तत्त्वमित्येतावता विना वेदान्ताधिगमं तदधिगमः शक्यो ऽङ्गीकर्तुम् अथावेदितस्य सत्त्वं तत्त्वावेदकत्वमिति निर्ब्रूयात्तदा विभ्रमे ऽतिव्याप्तिः स्यात् तत्राप्यावेदितस्येदमाकारस्य सत्त्वात् अथ यावदावेदितस्य सत्त्वं तत्त्वावेदकत्वं सदेकगोचरत्वमिति यावदिति वदेत्, तदेवास्माकमपि याथार्थ्यमिति वदामः 5,202 नन्वेवमपि भ्रमे ऽतिव्याप्तिः न हीदमंशो वा रजतत्वादिजातिर्वा तत्सम्बन्धः समवायो वा तत्तादात्म्यं वा न सत् अन्यत्र सत्त्वे ऽप्यत्रासदिति चेत् नहि देवदत्तो गृहे ऽसन्नित्यसन्नेव नचायमस्त्यस्माकं प्रसङ्गः अधिष्ठानेतरस्य सर्वस्यानिर्वचनीयतयाङ्गीकारादिति मैवम् अस्माभिरपि तस्यात्यन्तासत्त्वस्वीकारात् 5,205 अथ मतं किं विषयसत्त्वं तदानीमभिमतमुत पूर्वमथ पश्चाद्यद्वा सर्वदाथवा यदाकदाचिद्यदि वा यद्यद्देशकालयोर्यथाप्रतीतं तस्य तद्देशकालयोस्तथात्वेन नाद्यः अतीतानागतविषयप्रमाणाव्यापनात् न द्वितीयः वर्तमानानागतविषयाव्याप्तेः पाकरक्ते ऽपि घटे नीलप्रतीतौ विभागोत्तरकालं संयुक्तप्रत्यये वातिव्याप्तेश्च न तृतीयः अतीतादिविषयाव्याप्तेः भाविपाकजरागे कुम्भे श्यामे ऽपि रक्तपित्तिना रक्तताप्रतिभासे ऽतिव्याप्तेश्च न चतुर्थः अनित्यविषयाव्याप्तेः न पञ्चमः पूर्वोक्तविभ्रमे ऽतिव्याप्तेः नापि षष्ठः देशकालप्रमाणाव्याप्तेः नहि देशकालयोर्देशकालान्तरमस्तीति मैवम् देशकालयोरपि स्वसम्बन्धेन निरूपणस्य वक्ष्यमाणत्वात् यद्वा यद्यथाभूतं प्रतीतं तस्य तथाभूतस्य सत्त्वमित्युक्त एव नातिप्रसङ्गः देशकालयोरपि विशेषणान्तरवत् यथाभूतमित्यनेनैव गृहीतत्वात् विशेषानुक्तेरुक्तदोषा(प्राप्ते)प्रसक्तेश्च 5,208 तथात्रप निश्चायकाभावेनासम्भवीदं लक्षणम् तथाहि ज्ञानयाथार्थ्यं किमदुष्यकरणजन्यत्वेनावधारणीयम्, उत दुष्यकरणाजन्यत्वेन, अथ प्रवृत्तिसामर्थ्येन, यद्वा ज्ञानान्तरसंवादेन, किंवा विसंवादाभावेन नाद्यः तस्यापि दुरवधारणत्वात् ज्ञानयाथार्थ्येन तदनुमाने चेतरेतराश्रयत्वापत्तेः नित्यज्ञानेषु तदभावाच्च न द्वितीयः अशक्यावधारणत्वात् न तृतीयः सर्वत्र तदभावात् न चतुर्थः सुखादिज्ञाने तदभावात् ज्ञानमात्रसंवादाङ्गीकारे च धारावाहिकविभ्रमे(ऽपि) तद्ग्रहापत्तिः यथार्थज्ञानसंवादाभ्युपगमे तु तत्तद्याथार्थ्यावधारणेनानवस्था न पञ्चमः असञ्जातबाधभ्रमेष्वपि तदापातात् पुरुषदेशकालविकल्पानुपपत्तेश्चेति मैवम् तथा सति वेदान्तजनितविज्ञानस्यापि याथार्थ्यानवधारणप्रसङ्गात् विषयसत्यत्वात्तदवधारणमिति चेत्तदेव कथम् ज्ञानसामर्थ्यादिति चेत् किं ज्ञानमात्रस्य सामर्थ्यमुत यथार्थतया निश्चितस्य आद्ये शुक्तिरजतादेरपि सत्यतापत्तिः द्वितीये(ऽपि) किमेतस्यैव ज्ञानस्योत ज्ञानान्तरस्य न प्रथमः परस्पराश्रयप्रसङ्गात् न द्वितीयः अनवस्थाद्यापातात् 5,212 अथ मन्येत स्वत एव विज्ञानानां प्रामाण्यग्रहः बाधेन क्वचिदपोद्यते नच ब्रह्मज्ञानस्य बाधः सम्भवति यथाशक्ति परीक्षायामपि तददर्शनात् निर्मूलशङ्कायाश्च अनुदयात् निरवधिकस्य निस्साक्षिकस्य बाधस्यादर्शनात् अवध्यादिस्वीकारे च तस्यैव ब्रह्मत्वेन बाधितुमशक्यत्वादिति तदेतत्समानमस्मन्मते ऽपि विवृतश्चायमर्थस्तत्र तत्रेत्युपपन्नं याथार्थ्यस्य प्रमाणलक्षणत्वमिति तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोरिति न युक्तम् तथा सति ज्ञानवच्छब्दस्यापि केवलत्वापत्तेः इत्याशङ्कां सोपपत्तिकं परिहरति- ज्ञानार्थ इति ज्ञानार्थे ज्ञेयता मुख्या शब्दार्थे तदनन्तरम्
nyāyasudhā: kriyārtheṣu kriyāviṣayeṣu sā aryatā tadabhāvācca na yathārthatā kriyāsviti nātivyāpakaṃ pramāralakṣaṇamiti śeṣaḥ nanvetāvatāpi nātivyāptiparihāraḥ gamanādīnāmapi jñeyānativṛttitvāt nahi tadviṣayo grāmādiḥ sarvathā na jñeya iti śakyate vaktum tadatyantābhāvaprasaṅgāditi maivam yathā hi pitari sādhurmātari sādhuritivākyaṃ yatkiñcitpitrādau sādhutvena na paryavasyati, kintu svīye pitrādau tatkasya hetoḥ pitrādiśabdānāṃ sambandhiśabdatvāt sambandhiśabdānāṃ hyeṣa mahimā anyathā piturdhanamupādadyādityādau bahuviplavaḥ syāt sati caivaṃ śabdamahimānamanādṛtya pratyavatiṣṭhamānaḥ chalavāditayā jīyeta tathā prakṛte 'pi jñeyaśabdasya sambandhiśabdatvātsvajñeyaṃ nātivartate yat tatpramāṇamityuktaṃ syāt naca gama(ne)nopādhinā gamanena vā nimittena grāmo jñeyaḥ yena tamanatikramya vartamānaṃ gamanaṃ yathārthaṃ syāt kintu gamya eva tatkathamativyāptiḥ bhavati ca ghaṭādirjñānatatkāraṇābhyāmupādhinimittābhyāṃ jñeya iti tadidamuktaṃ kriyārtheṣu sā na matā śabdārthatattvaviduṣāmiti nanu tathāpyanyonyāśrayatvamātmāśrayatvaṃ vā, svaśabdena pramāṇasyābhidhānāditi cenna jñānatatkāraṇamātropādanena lakṣaṇasya vyākhyātatvāt svaguṇa(grāhaka)grahaṇamindriyaṃ śrotramityatra yatheti 5,198 nanu kimidaṃ pramāṇasya jñeyāvyabhicāritvaṃ nāma kiṃ prameyavyāpyatvaṃ kiṃ vā yāvatprameyagocaratvam ādye 'pi vyāptiḥ kiṃ deśataḥ kiṃvā kālataḥ na prathamaḥ pramāṇāsamānadeśārthaviṣayapramāṇeṣvavyāpteḥ na dvitīyaḥ atītādiviṣayapramāṇāvyāpteḥ nāntyaḥ asarvajñajñānānāṃ tatkāraṇānāṃ vāprāmāṇyaprasaṅgāditi maivam advaitāgamādestattvāvedakatvalakṣaṇaṃ prāmāṇyamabhyupagacchatā pareṇā(pi) tasyā)pyasyārthasya nirvaktavyatvāt pareṇāṅgīkṛtamupādāyāsmābhirvyavahriyate na tu kimapi lakṣaṇaṃ vyavasthāpyata iti cenna svapratipattāvavaśyāśrayaṇīyatvādvayavasthāyāḥ nahi svaprakāśaṃ tattvamityetāvatā vinā vedāntādhigamaṃ tadadhigamaḥ śakyo 'ṅgīkartum athāveditasya sattvaṃ tattvāvedakatvamiti nirbrūyāttadā vibhrame 'tivyāptiḥ syāt tatrāpyāveditasyedamākārasya sattvāt atha yāvadāveditasya sattvaṃ tattvāvedakatvaṃ sadekagocaratvamiti yāvaditi vadet, tadevāsmākamapi yāthārthyamiti vadāmaḥ 5,202 nanvevamapi bhrame 'tivyāptiḥ na hīdamaṃśo vā rajatatvādijātirvā tatsambandhaḥ samavāyo vā tattādātmyaṃ vā na sat anyatra sattve 'pyatrāsaditi cet nahi devadatto gṛhe 'sannityasanneva nacāyamastyasmākaṃ prasaṅgaḥ adhiṣṭhānetarasya sarvasyānirvacanīyatayāṅgīkārāditi maivam asmābhirapi tasyātyantāsattvasvīkārāt 5,205 atha mataṃ kiṃ viṣayasattvaṃ tadānīmabhimatamuta pūrvamatha paścādyadvā sarvadāthavā yadākadācidyadi vā yadyaddeśakālayoryathāpratītaṃ tasya taddeśakālayostathātvena nādyaḥ atītānāgataviṣayapramāṇāvyāpanāt na dvitīyaḥ vartamānānāgataviṣayāvyāpteḥ pākarakte 'pi ghaṭe nīlapratītau vibhāgottarakālaṃ saṃyuktapratyaye vātivyāpteśca na tṛtīyaḥ atītādiviṣayāvyāpteḥ bhāvipākajarāge kumbhe śyāme 'pi raktapittinā raktatāpratibhāse 'tivyāpteśca na caturthaḥ anityaviṣayāvyāpteḥ na pañcamaḥ pūrvoktavibhrame 'tivyāpteḥ nāpi ṣaṣṭhaḥ deśakālapramāṇāvyāpteḥ nahi deśakālayordeśakālāntaramastīti maivam deśakālayorapi svasambandhena nirūpaṇasya vakṣyamāṇatvāt yadvā yadyathābhūtaṃ pratītaṃ tasya tathābhūtasya sattvamityukta eva nātiprasaṅgaḥ deśakālayorapi viśeṣaṇāntaravat yathābhūtamityanenaiva gṛhītatvāt viśeṣānukteruktadoṣā(prāpte)prasakteśca 5,208 tathātrapa niścāyakābhāvenāsambhavīdaṃ lakṣaṇam tathāhi jñānayāthārthyaṃ kimaduṣyakaraṇajanyatvenāvadhāraṇīyam, uta duṣyakaraṇājanyatvena, atha pravṛttisāmarthyena, yadvā jñānāntarasaṃvādena, kiṃvā visaṃvādābhāvena nādyaḥ tasyāpi duravadhāraṇatvāt jñānayāthārthyena tadanumāne cetaretarāśrayatvāpatteḥ nityajñāneṣu tadabhāvācca na dvitīyaḥ aśakyāvadhāraṇatvāt na tṛtīyaḥ sarvatra tadabhāvāt na caturthaḥ sukhādijñāne tadabhāvāt jñānamātrasaṃvādāṅgīkāre ca dhārāvāhikavibhrame('pi) tadgrahāpattiḥ yathārthajñānasaṃvādābhyupagame tu tattadyāthārthyāvadhāraṇenānavasthā na pañcamaḥ asañjātabādhabhrameṣvapi tadāpātāt puruṣadeśakālavikalpānupapatteśceti maivam tathā sati vedāntajanitavijñānasyāpi yāthārthyānavadhāraṇaprasaṅgāt viṣayasatyatvāttadavadhāraṇamiti cettadeva katham jñānasāmarthyāditi cet kiṃ jñānamātrasya sāmarthyamuta yathārthatayā niścitasya ādye śuktirajatāderapi satyatāpattiḥ dvitīye('pi) kimetasyaiva jñānasyota jñānāntarasya na prathamaḥ parasparāśrayaprasaṅgāt na dvitīyaḥ anavasthādyāpātāt 5,212 atha manyeta svata eva vijñānānāṃ prāmāṇyagrahaḥ bādhena kvacidapodyate naca brahmajñānasya bādhaḥ sambhavati yathāśakti parīkṣāyāmapi tadadarśanāt nirmūlaśaṅkāyāśca anudayāt niravadhikasya nissākṣikasya bādhasyādarśanāt avadhyādisvīkāre ca tasyaiva brahmatvena bādhitumaśakyatvāditi tadetatsamānamasmanmate 'pi vivṛtaścāyamarthastatra tatretyupapannaṃ yāthārthyasya pramāṇalakṣaṇatvamiti tanmukhyaṃ jñānaśabdayoriti na yuktam tathā sati jñānavacchabdasyāpi kevalatvāpatteḥ ityāśaṅkāṃ sopapattikaṃ pariharati- jñānārtha iti jñānārthe jñeyatā mukhyā śabdārthe tadanantaram
2.1.22cd
न्यायसुधा: यस्माज्ज्ञानार्थे ज्ञानविषये ज्ञेयता मुख्या शब्दार्थे शब्दविषये तदनन्तरं ज्ञेयतामुख्येति यावत् तस्माज्ज्ञान एव याथार्थ्यलक्षणं प्रामाण्यं मुख्यं, शब्दे त्वमुख्यम् तथाच न तस्य केवलत्वापत्तिरित्यर्थः ज्ञानार्थेष्वर्यता मुख्येति प्रकृतत्वाद्वक्तव्ये ऽर्यतापि गतिकर्मसु विद्यत इति गतावतिव्याप्तिस्तदवस्थेत्याशङ्कानिरासाय ज्ञेयतेत्यर्यताव्याख्यानं कृतम् इदमुक्तं भवति न ज्ञानसमकक्षतया शब्दे याथार्थ्यं मुख्यम् किन्तु करण(मात्रा)त्रयापेक्षया ज्ञान एव मुख्यं याथार्थ्यं करणेष्वपि निर्धारणायां शब्दे मुख्यम् तदेते परममुख्यमुख्ये एकीकृत्य तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोरित्युक्तमिति 5,215 यद्वा तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोरित्यत्रैवायमर्थो व्याख्यातव्यः तथाहि तद्याथार्थ्ये ज्ञाने मुख्यं करणेषु त्वमुख्यम् करणेष्वपि किमेकप्रकारमनेकप्रकारं वेति जिज्ञासायां शब्दे मुख्यं प्रत्यक्षानुमानयोरमुख्यमित्युक्तम् अत्र च शब्दशब्दने वेदमेवाधिकुरुते भगवान्मुनिः तन्मुख्यताकथनस्यैव मीमांसोपयोगित्वात् अन्यथा व्यर्थाया जिज्ञासायास्तत्परिहारस्य चासङ्गतिप्रसङ्गात् यद्यपि ज्ञान(शब्द)शब्दौ द्वन्द्वनिर्दिष्यौ तथापि करणेष्वमुख्यमित्यत आह- ज्ञानार्थ इति शब्द इत्युपलक्षणम् प्रत्यक्षानुमानयोरपीति द्रष्टव्यम् व्याख्यानं तु पूर्ववत् शब्दस्य स्वशब्देनोपादानं (तु) पूर्वत्र ज्ञानसमकक्षतया प्रतीतिं वारयितुमिति 5,216 ज्ञाने मुख्यं याथार्थ्यं करणेष्वमुख्यम् तत्रापि शब्दे मुख्यमित्युक्तम् तत्र ज्ञानकरणयोर्याथार्थ्यस्य मुख्यत्वामुख्यत्वोपपादनाय तद्विषययोर्ज्ञेयताया(यां) मुख्यामुख्यत्वे हेतुतयोक्ते तदुपपादनार्थमाह- यथार्थेति 5,217 यथार्थज्ञानजनका यथार्था युक्तयः स्मृताः
nyāyasudhā: yasmājjñānārthe jñānaviṣaye jñeyatā mukhyā śabdārthe śabdaviṣaye tadanantaraṃ jñeyatāmukhyeti yāvat tasmājjñāna eva yāthārthyalakṣaṇaṃ prāmāṇyaṃ mukhyaṃ, śabde tvamukhyam tathāca na tasya kevalatvāpattirityarthaḥ jñānārtheṣvaryatā mukhyeti prakṛtatvādvaktavye 'ryatāpi gatikarmasu vidyata iti gatāvativyāptistadavasthetyāśaṅkānirāsāya jñeyatetyaryatāvyākhyānaṃ kṛtam idamuktaṃ bhavati na jñānasamakakṣatayā śabde yāthārthyaṃ mukhyam kintu karaṇa(mātrā)trayāpekṣayā jñāna eva mukhyaṃ yāthārthyaṃ karaṇeṣvapi nirdhāraṇāyāṃ śabde mukhyam tadete paramamukhyamukhye ekīkṛtya tanmukhyaṃ jñānaśabdayorityuktamiti 5,215 yadvā tanmukhyaṃ jñānaśabdayorityatraivāyamartho vyākhyātavyaḥ tathāhi tadyāthārthye jñāne mukhyaṃ karaṇeṣu tvamukhyam karaṇeṣvapi kimekaprakāramanekaprakāraṃ veti jijñāsāyāṃ śabde mukhyaṃ pratyakṣānumānayoramukhyamityuktam atra ca śabdaśabdane vedamevādhikurute bhagavānmuniḥ tanmukhyatākathanasyaiva mīmāṃsopayogitvāt anyathā vyarthāyā jijñāsāyāstatparihārasya cāsaṅgatiprasaṅgāt yadyapi jñāna(śabda)śabdau dvandvanirdiṣyau tathāpi karaṇeṣvamukhyamityata āha- jñānārtha iti śabda ityupalakṣaṇam pratyakṣānumānayorapīti draṣṭavyam vyākhyānaṃ tu pūrvavat śabdasya svaśabdenopādānaṃ (tu) pūrvatra jñānasamakakṣatayā pratītiṃ vārayitumiti 5,216 jñāne mukhyaṃ yāthārthyaṃ karaṇeṣvamukhyam tatrāpi śabde mukhyamityuktam tatra jñānakaraṇayoryāthārthyasya mukhyatvāmukhyatvopapādanāya tadviṣayayorjñeyatāyā(yāṃ) mukhyāmukhyatve hetutayokte tadupapādanārthamāha- yathārtheti 5,217 yathārthajñānajanakā yathārthā yuktayaḥ smṛtāḥ
2.1.23ab
न्यायसुधा: सोपस्कराणि वाक्यानि भवन्ति तेन ज्ञानं साक्षाद्यथार्थमित्यादौ पठितव्यम् बहुवचनमाद्यर्थे युक्त्यादय इत्यर्थः तेन जनका इत्युपपन्नम् अव्ययीभावस्य क्लीबाव्ययत्वं छन्दस्तुल्यत्वेनानाश्रित्य यथार्था इत्युक्तम्, कथञ्चिद्बहुव्रीहितामाश्रित्य वा, यद्वा भावप्रधानाद्यथाथर्शब्दान्मत्वर्थे ऽर्श आदित्वादच याथार्थ्योपेता इत्यर्थः तदयमर्थः ज्ञानमेव हि विषयस्य ज्ञेयस्य ज्ञेयतायां साक्षादुपाधिर्भवति ज्ञातताया निराकरिष्यमाणत्वात् अतस्तद्विषयस्य (एव)ज्ञेयत्वं मुख्यमिति ज्ञानस्यैव मुख्यतो याथार्थ्यम् युक्त्यादिकरणानि तु विषयस्य ज्ञेयतायामुपाधिभूतं ज्ञानं जनयन्तीति तद्विषयस्य ज्ञेयत्वममुख्यम् तत एव तेषां याथार्थ्यमप्यमुख्यमिति 5,224 अत्र"यथार्थज्ञानजनका यथार्थाःऽ; इत्युक्तिस्तु परमसाध्यमपि सूचयितुम् युक्तेरमुख्यतायामादित्वेन ग्रहणं त्रिष्वप्यपकर्षसूचनार्थम् आगमयुक्त्योरुत्कर्षापकर्षौ तत्रतत्र समर्थिताविति नेहोक्तम् 5,225 किमतो यद्येवं ज्ञानस्य याथार्थ्यं मुख्यं प्रत्यक्षादिकरणानां चामुख्यमित्यत आह- अनुप्रमाणमिति अनुप्रमाणमेतानि ह्यक्षयुक्तिवचांस्यतः
nyāyasudhā: sopaskarāṇi vākyāni bhavanti tena jñānaṃ sākṣādyathārthamityādau paṭhitavyam bahuvacanamādyarthe yuktyādaya ityarthaḥ tena janakā ityupapannam avyayībhāvasya klībāvyayatvaṃ chandastulyatvenānāśritya yathārthā ityuktam, kathañcidbahuvrīhitāmāśritya vā, yadvā bhāvapradhānādyathātharśabdānmatvarthe 'rśa āditvādaca yāthārthyopetā ityarthaḥ tadayamarthaḥ jñānameva hi viṣayasya jñeyasya jñeyatāyāṃ sākṣādupādhirbhavati jñātatāyā nirākariṣyamāṇatvāt atastadviṣayasya (eva)jñeyatvaṃ mukhyamiti jñānasyaiva mukhyato yāthārthyam yuktyādikaraṇāni tu viṣayasya jñeyatāyāmupādhibhūtaṃ jñānaṃ janayantīti tadviṣayasya jñeyatvamamukhyam tata eva teṣāṃ yāthārthyamapyamukhyamiti 5,224 atra"yathārthajñānajanakā yathārthāḥ'; ityuktistu paramasādhyamapi sūcayitum yukteramukhyatāyāmāditvena grahaṇaṃ triṣvapyapakarṣasūcanārtham āgamayuktyorutkarṣāpakarṣau tatratatra samarthitāviti nehoktam 5,225 kimato yadyevaṃ jñānasya yāthārthyaṃ mukhyaṃ pratyakṣādikaraṇānāṃ cāmukhyamityata āha- anupramāṇamiti anupramāṇametāni hyakṣayuktivacāṃsyataḥ
2.1.23cd
5,225f. न्यायसुधा: अत्रापि ज्ञानं केवलप्रमाणमिति प्रथमं पठितव्यम् हि यस्मादेवमत इति सम्बन्धः अनुप्रमाणमित्येकवचनं बहुवचनार्थे सुपां सुलुगिति स्मरणात् अथवाक्षयुक्तवचांसीति द्वन्द्वनिर्दिष्यानामपि बुद्धया विवेकेन प्रत्येकमनुप्रमाणमिति सम्बन्धः यद्वानुप्रमाणानुवादेन अक्षादित्वकथनमत्रेति न दोषः अवान्तरव्यापारमविवक्षित्वा करणधर्मिण एव विवक्षया(क्षेत्यु)क्षमित्युक्तम् अन्यथा प्रत्यक्षमिति वक्तव्यम् वच इत्यागमोपलक्षणम् 5,227 नचैवमप्यव्याप्तिर्लक्षणस्येति वाच्यम् ज्ञानमेव यथार्थं करणानि तु तज्जनकतया तथोपचर्यन्त इत्यङ्गीकारे हि सा स्यात् न चैवम् यथावस्थितार्थविषयित्वस्योभयत्रापि साम्यात् ज्ञानविषय एव हि करणानां विषयः नहि कमप्यविषयीकुर्वन्त्येव तानि ज्ञानं जनयन्ति नाप्यन्यविषयाणि अतिप्रसङ्गात् केवलं विषयस्य ज्ञेयतां ज्ञानमुपाधितया करणानि तु तज्जनकतया सम्पादयन्तीत्येतावन्तं विशेषमाश्रित्य केवलानुप्रमाणभेदः समथिर्तः यदि चैतावताप्यव्याप्तिदोषस्तदा सर्वत्रापि यत्किञ्चिद्वैलक्षण्यस्य वक्तुं शक्यत्वादतिप्रसङ्गः स्यादिति 5,229 अयमत्र समुदायार्थः यथार्थं प्रमाणम् तद् द्विविधम् केवलमनुप्रमाणं च तत्र यथार्थज्ञानं केवलम् तत्साधनमनुप्रमाणम् केवलमपि द्विविधम् चैतन्यं वृत्तिरूपं चेति चैतन्यमपि त्रिविधम् उत्तममध्यमाधमभेदात् तत्रोत्तमं यथार्थमेव मध्यमं मिश्रम् अधममयथार्थमेवे द्वितीयमपि केवलं प्रत्यक्षानुमानागमजभेदात्त्रिविधमेवेति अनुप्रमाणमपि प्रत्यक्षानुमानागमभेदात्त्रिविधमेवेति 5,230f. ननु तथापि काकतालीये ऽतिव्याप्तिरपरिहार्या तथाहि पाणौ पञ्च वराटकान्पिधाय कश्चित्कञ्चित्पृच्छति मम करे कति वराटका इति सच पृष्टो ऽजाकृपाणीयन्यायेनाह- पञ्चेति तदेतत्प्रष्टुर्वक्तुश्च ज्ञानं यथार्थमिति प्रमाणं प्रसज्यते नच निस्साधनं तदुत्पन्नमिति तत्साधनस्यापि प्रमाणत्वापातः यादृच्छिकसंवादिलिङ्गविभ्रमादिष्वप्येवं प्रसङ्गो दुर्वार इति मैवम् वक्तुर्ज्ञानस्य संशयत्वेनाप्रसङ्गात् तत्र(च)पाक्षिकव्यवहारस्तु वैयात्यनिबन्धनः न स्वज्ञाननिबन्धनः अन्यथा विप्रलम्भकस्यापि तादृशनिश्चयापत्तौ विपर्यस्ताविशेषप्रसङ्गात् एतेनाहार्यनिश्चयकल्पनमप्यपास्तम् प्रष्टुस्तु प्रागूर्ध्वं च ज्ञानं (यथार्थ)प्रमाणमेव तन्मूलं च प्रत्यक्षम् वाक्यजनितमपि पार्श्वस्थादेर्विज्ञानमेवमेव वाक्यं तु यादृच्छिकसंवादि यादृच्छिकसंवादिलिङ्गविभ्रमवाक्याभासजन्यस्य केवलप्रमाणत्वे ऽपि न तयोः प्रामाण्यम् तथाहि न तावत्तत्र बाष्पस्य बाष्पतया (वि)ज्ञातस्य वा यथार्थज्ञानसाधनत्वं वक्तुं शक्यम् नापि धूमस्य असतः साधनत्वायोगात् सत्त्वे ऽप्यपरामृष्टत्वात् ततो धूमत्वेन ज्ञातस्य बाष्पस्य बाष्पविषयस्य धूमविभ्रमस्य वेति वक्तव्यं, नच तत्सम्भवति तज्जातीयस्य सर्वत्र कार्यो(करणिकाक्रियो)(कारणकार्यो)त्पत्तिरापन्नेति चेन्न लिङ्गविभ्रमस्य लौकिककार(कर)णत्वे ऽपि पारिभाषिकसाधनत्वाभावस्योक्तत्वात् वाक्याभासस्यापि प्रामाण्यप्रसङ्गो ऽनेन निरस्तः तस्य प्रामाण्यप्रसङ्गे ऽपि न काचिदस्माकं क्षतिः नहि तार्किकाणामिवास्माकमाप्तोक्ततया प्रामाण्यानुमानादिकमस्ति 5,238 यद्वा निर्दोषतया साधनं विशिष्टते निर्दोषता च लिङ्गज्ञानादेर्यथार्थत्वादिलक्षणा व्याख्येया तथात्वे निर्दोषं ज्ञानसाधनमनुप्रमाणमित्येवास्तु कृतं यथार्थेति ज्ञानविशेषणेनेति चेत्(न) तत्फलितार्थस्यैव निर्दोषग्रहणेन वर्णितत्वात् निर्दोषकरणजं ज्ञानं याथार्थ्यं न व्यभिचरतीति स्वरूपकथनं वा तदिति 5,240 ननु दर्शनान्तरोक्ते लक्षणे सति किमपूर्वनिर्माणेनेत्यत आह- प्रामाण्यमिति प्रामाण्यं नानुवादस्य स्मृतेरपि विहीयते
5,225f. nyāyasudhā: atrāpi jñānaṃ kevalapramāṇamiti prathamaṃ paṭhitavyam hi yasmādevamata iti sambandhaḥ anupramāṇamityekavacanaṃ bahuvacanārthe supāṃ sulugiti smaraṇāt athavākṣayuktavacāṃsīti dvandvanirdiṣyānāmapi buddhayā vivekena pratyekamanupramāṇamiti sambandhaḥ yadvānupramāṇānuvādena akṣāditvakathanamatreti na doṣaḥ avāntaravyāpāramavivakṣitvā karaṇadharmiṇa eva vivakṣayā(kṣetyu)kṣamityuktam anyathā pratyakṣamiti vaktavyam vaca ityāgamopalakṣaṇam 5,227 nacaivamapyavyāptirlakṣaṇasyeti vācyam jñānameva yathārthaṃ karaṇāni tu tajjanakatayā tathopacaryanta ityaṅgīkāre hi sā syāt na caivam yathāvasthitārthaviṣayitvasyobhayatrāpi sāmyāt jñānaviṣaya eva hi karaṇānāṃ viṣayaḥ nahi kamapyaviṣayīkurvantyeva tāni jñānaṃ janayanti nāpyanyaviṣayāṇi atiprasaṅgāt kevalaṃ viṣayasya jñeyatāṃ jñānamupādhitayā karaṇāni tu tajjanakatayā sampādayantītyetāvantaṃ viśeṣamāśritya kevalānupramāṇabhedaḥ samathirtaḥ yadi caitāvatāpyavyāptidoṣastadā sarvatrāpi yatkiñcidvailakṣaṇyasya vaktuṃ śakyatvādatiprasaṅgaḥ syāditi 5,229 ayamatra samudāyārthaḥ yathārthaṃ pramāṇam tad dvividham kevalamanupramāṇaṃ ca tatra yathārthajñānaṃ kevalam tatsādhanamanupramāṇam kevalamapi dvividham caitanyaṃ vṛttirūpaṃ ceti caitanyamapi trividham uttamamadhyamādhamabhedāt tatrottamaṃ yathārthameva madhyamaṃ miśram adhamamayathārthameve dvitīyamapi kevalaṃ pratyakṣānumānāgamajabhedāttrividhameveti anupramāṇamapi pratyakṣānumānāgamabhedāttrividhameveti 5,230f. nanu tathāpi kākatālīye 'tivyāptiraparihāryā tathāhi pāṇau pañca varāṭakānpidhāya kaścitkañcitpṛcchati mama kare kati varāṭakā iti saca pṛṣṭo 'jākṛpāṇīyanyāyenāha- pañceti tadetatpraṣṭurvaktuśca jñānaṃ yathārthamiti pramāṇaṃ prasajyate naca nissādhanaṃ tadutpannamiti tatsādhanasyāpi pramāṇatvāpātaḥ yādṛcchikasaṃvādiliṅgavibhramādiṣvapyevaṃ prasaṅgo durvāra iti maivam vakturjñānasya saṃśayatvenāprasaṅgāt tatra(ca)pākṣikavyavahārastu vaiyātyanibandhanaḥ na svajñānanibandhanaḥ anyathā vipralambhakasyāpi tādṛśaniścayāpattau viparyastāviśeṣaprasaṅgāt etenāhāryaniścayakalpanamapyapāstam praṣṭustu prāgūrdhvaṃ ca jñānaṃ (yathārtha)pramāṇameva tanmūlaṃ ca pratyakṣam vākyajanitamapi pārśvasthādervijñānamevameva vākyaṃ tu yādṛcchikasaṃvādi yādṛcchikasaṃvādiliṅgavibhramavākyābhāsajanyasya kevalapramāṇatve 'pi na tayoḥ prāmāṇyam tathāhi na tāvattatra bāṣpasya bāṣpatayā (vi)jñātasya vā yathārthajñānasādhanatvaṃ vaktuṃ śakyam nāpi dhūmasya asataḥ sādhanatvāyogāt sattve 'pyaparāmṛṣṭatvāt tato dhūmatvena jñātasya bāṣpasya bāṣpaviṣayasya dhūmavibhramasya veti vaktavyaṃ, naca tatsambhavati tajjātīyasya sarvatra kāryo(karaṇikākriyo)(kāraṇakāryo)tpattirāpanneti cenna liṅgavibhramasya laukikakāra(kara)ṇatve 'pi pāribhāṣikasādhanatvābhāvasyoktatvāt vākyābhāsasyāpi prāmāṇyaprasaṅgo 'nena nirastaḥ tasya prāmāṇyaprasaṅge 'pi na kācidasmākaṃ kṣatiḥ nahi tārkikāṇāmivāsmākamāptoktatayā prāmāṇyānumānādikamasti 5,238 yadvā nirdoṣatayā sādhanaṃ viśiṣṭate nirdoṣatā ca liṅgajñānāderyathārthatvādilakṣaṇā vyākhyeyā tathātve nirdoṣaṃ jñānasādhanamanupramāṇamityevāstu kṛtaṃ yathārtheti jñānaviśeṣaṇeneti cet(na) tatphalitārthasyaiva nirdoṣagrahaṇena varṇitatvāt nirdoṣakaraṇajaṃ jñānaṃ yāthārthyaṃ na vyabhicaratīti svarūpakathanaṃ vā taditi 5,240 nanu darśanāntarokte lakṣaṇe sati kimapūrvanirmāṇenetyata āha- prāmāṇyamiti prāmāṇyaṃ nānuvādasya smṛterapi vihīyate
2.1.24ab
याथार्थ्यमेव प्रामाण्यशब्दार्थो यद् विवक्षितः
yāthārthyameva prāmāṇyaśabdārtho yad vivakṣitaḥ
2.1.24cd
न्यायसुधा: यद्यदा याथार्थ्यमेव प्रामाण्यशब्दार्थो विवक्षितो भवति तदैव यथार्थयोः स्मृत्यनुवादयोः प्रामाण्यं न हीयते दर्शनान्तरोक्तलक्षणकक्षीकारे तु तैः स्वलक्षणस्य व्यापकतया अङ्गीकृतत्वात् स्मृत्यादौ तदभावात्प्रामाण्याभाव एव प्रसज्यत इति युक्तं तदनादरेण लक्षणान्तरनिर्माणमिति 5,240f. तथाहि अनधिगतार्थगन्तृ प्रमाणमिति मीमांसकोक्तस्य लक्षणस्य स्मृत्यादावभावः स्फुटः तस्याधिगतगोचरत्वात् अनुभूतिः प्रमाणमिति प्राभाकरो(भास्करो)क्तं लक्षणमपि न तत्रास्ति स्मृतिव्यतिरिक्तं ज्ञानमनुभूतिरिति निर्वचनात् तथा प्रमाव्याप्तं प्रमाणं प्रमाकरणं प्रमाणमिति नैयायिकोक्तमपि तैरपि यथार्थानुभवः प्रमेति व्याख्यातत्वात् अत एव प्रमासामग्री प्रमारमिति निरस्तम् अविसंवादिविज्ञानं प्रमाणमिति सौगतोक्तमपि तदभिप्रेतस्यार्थजत्वादेरविसंवादस्याभावात्स्मृत्यादेरव्यापकम् स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानं प्रमाणमिति जैनोक्तमपि न स्मृत्यादौ वर्तते तस्यापूर्वार्थविषयत्वाभावात् ननु स्मृतिरपूर्वार्थविषया तदित्युल्लेखात् तस्य चानुभवेनाविषयीकरणादिति चेत्(न तथा सत्यपूर्वग्रहणस्य व्यवच्छेद्याभावप्रसङ्गात् धारावाहिकं तद्वयवच्छेद्यमिति चेन्न अनेकान्त(ता)वादे पदार्थानां क्षणिकत्वस्याङ्गीकृतत्वेन धारावाहिके(कविभ्रमे)ऽप्येवमपूर्वार्थताभ्युपगमसौलभ्यात् मा भूद्वात्र स्मृतिप्रामाण्यहानिर्दोषः धारावाहिके तु तद्धानिरवर्जनीया तदपि स्मृत्यनुवादपदाभ्यामुपलक्ष्यत इति 5,245 ननु भवत्पक्षे ऽपि स्मृतेः प्रामाण्यं हीयत एव तस्या याथार्थ्याभावात् नहि यादृशो ऽर्थः स्मर्यते यदा, तादृश एवासौ तदा पूर्वावस्थाया वर्तमाने निवृत्तत्वात् अनिवृत्तौ हि पूर्वतैव न स्यात् नच निवृत्तपूर्वावस्थतयैव तमर्थं स्मृतिरालम्बते पूर्वावस्थानिवृत्तावनुभवाप्रवृत्तेः ननु समानविषयत्वे ऽपि स्मृत्यनुभवयेरनुभवो यथार्थो न तु स्मृतिरिति कुत एतत्नुभवकाले तस्यार्थस्य तादवस्थ्यात् स्मृतिकाले त्वतादवस्थ्यात् ननु पूर्वं तावत्तदवस्थ एवासावसीदेतावतैव ज्ञानमस्तु यथार्थम् न पाकरक्ते ऽपि श्यामताप्रत्ययस्य यथार्थत्वप्रसङ्गात् नन्वतीतश्यामताप्रत्ययस्तत्र यथार्थ एव सत्यम् तद्विषयस्य तदानीमेव तदवस्थात्वम् नतु स्मर्यमाणावस्थस्तदानीं तदवस्थः तस्मात्स्मृतिरयथार्थैव मैवम् अपसिद्धान्तापातात् तथाहि उपलब्धिहेतुः प्रमाणमित्यत्र संशयादावतिव्याप्तिमाशङ्कय प्रकृतयाथार्थ्येनोपलब्धिर्विशेषिता तस्यापि स्मृतिहेतावतिव्याप्तिमाशङ्कयोपलब्धिशब्दो ऽनुभववचनो न ज्ञानसामान्यवचन इत्युक्तं वाचस्पतिना तेन ज्ञायते तेनाभ्युपगतं स्मृतेर्याथार्थ्यमिति अन्यथा याथार्थ्येन स्मृतौ व्यावृत्तायां पुनर्न शङ्केत शङ्कमानो वा तमेव परिहारमनतिदिशन्नुपलब्धिपदमनुभूतिपरतया न व्याकुर्यात् यथार्थानुभवः प्रमा सम्यगनुभवसाधनं प्रमाणमित्यादीनि न्यायविदां वचनान्यपीममेवार्थमवगमयन्ति अन्यथा द्वयङ्गविकलत्वात्स्मृतेरनुभवपदव्यावर्त्यता न स्यात् काणादैरपि प्रत्यक्षलैङ्गिकस्मृत्यार्षभेदेन विद्याचातुर्विध्यमङ्गीकुर्वाणैर्यथार्थत्वं स्मृतेरङ्गीकृतम् 5,246 यदपि"नहि (यदा)यो यादृशःऽ; इत्यादि, तदनेन किमुक्तं भवति स्मरणकाले ऽर्थस्य तदवस्थात्वाभावादयाथार्थ्यं स्मृतेरिति वा, पूर्वावस्थानिवृत्तेरविषयीकरणादिति वा, अनिवृत्तपूर्वावस्थत्वेन विषयीकरणादिति वा आद्ये ऽतीतानागतविषयानुमानागमप्रामाण्यप्रच्युतिः अतीतादिविषयस्य तदानीमसत्त्वात् द्वितीये सर्वप्रमाणाप्रामाण्यप्रसङ्गः कस्यापि सर्वात्मना विषयीकरणाभावात् तृतीये त्वसिद्धिः न ह्यनिवृत्ततदवस्थो ऽसाविति स्मृतिरालम्बते किन्तु तदासौ तादृश इति तदवस्थानिवृत्त्यनिवृत्त्योस्तूदासीनैव नन्वनुभवेन"तदा(ऽसौ) तादृशःऽ; इत्यविषयीकृतं तथा विषयीकुर्वाणाः कथं याथार्थ्यं लभन्त इति चेत् न स्यादिदम् यद्यनुभवानुसारित्वं याथार्थ्यमिति वदामः अर्थानुसारित्वं तु तथेत्युक्तम् अनुभवे ऽन्याकारे कुतस्त्यो ऽयं स्मृतेरन्याकार इति चेत् किमयं नास्तीत्यभिमानः, उत निर्हेतुक इति वा, यद्वा प्रश्नमात्रम् नाद्यः साक्षिसिद्धत्वात् न द्वितीयः व्याघातात् तृतीये ऽनुभवस्यापि कुतस्त्यः स्वहेतुसमासादित इति चेत्तुल्यम् यदि च संस्कारमात्रजन्यता स्मृतेः स्यात् (स्यात्त)तदा कथञ्चिद्वैसादृश्यानुपपत्तिः मानसं तद्धि विज्ञानमिति वक्ष्यते तस्माद्वैयात्यमात्रनिमित्तं स्मृतियाथाथ्यर्निराकरणम् तथाच स्मृत्यनुवादप्रामाण्यसङ्ग्रहाय लक्षणान्तररचनमिति सूक्तम् 5,255 ननु च सङ्ग्राह्यस्य सङ्ग्रहो गुणो, न त्वसङ्ग्रह्यस्यापि किन्नामातिव्याप्त्या दोष एव नच स्मृत्यादि लक्षणसङ्ग्राह्यम् प्रामाण्याभावादिति चेत् तत्किं स्मृत्यादिप्रामाण्यं साधकप्रमाणाभावान्नाङ्गीकार्यम्, उत बाधकसद्भावात् 5,256 नाद्यः लोकव्यवहारस्य सत्त्वात् यथार्थज्ञानतत्साधने हि प्रमाणतया लोको व्यवहरति नह्यस्ति प्रत्यक्षादिप्रामाण्यसाधकमन्यल्लोकव्यवहारात् ननु प्रमाणाभियुक्तानां कणभुग(भक्षा)क्षपादादीनां तत्र (प्रामाण्य)प्रमाणव्यवहारो नास्तीति चेन्न "स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमऽ; इत्यादिश्रुति(स्मृति)सिद्धार्थमनङ्गीकुर्वतामाप्तत्वस्यासिद्धेः स्मृतिः पौरुषेयो ग्रन्थ इति चेत् किमत्रायमखण्डवृत्तिः शब्दः किंवा यौगिकः नाद्यः कृदन्ततायाः स्पष्टावभासत्वात् न द्वितीयः अव्याप्त्यतिव्याप्तिभ्यां योगानुपपत्तेः तस्मान्मन्वादिस्मरणमूलत्वात्स्मृतिरित्युपचारो ग्राह्यः ते हि श्रुत्यादिनानुभूतमर्थं स्मृत्वा तत्प्रतिपादकं ग्रन्थमारचयन्ति व्यासादिप्रणीतेषु तत्सादृश्यात्प्रयोगः नच मुख्ये बाधकमन्तरेणोपचारो लभ्यते सन्तु वाक्षचरणादयो(ऽप्या)ह्याप्ताः तथापि तत्तद्वयवहाराभावमात्रेण स्मृत्यादिप्रामाण्यानभ्युपगमो ऽयुक्तः नहि तैः प्रतिव्यक्ति पदार्था निरूपिताः तथाप्युक्तलक्षणैः सङ्गृहीता इति चेत् तुल्यं स्मृत्यादेरपि प्रत्यक्षाद्यन्तर्भावस्य सुवचत्वात् अपि च स्मृत्यादिकं प्रमाणपदवाच्यम् यथार्थत्वात् प्रत्यक्षवत् न चानुभवत्वमुपाधिः समव्याप्तिपक्षे संशयादौ व्याप्तिभङ्गात् विषमव्याप्तित्वे(पक्षे)ऽपि करणरूपे प्रत्यक्षे साध्याव्यापकत्वात् किञ्चेदमनुभवत्वं स्मृतिव्यतिरिक्तज्ञानत्वमिति चेत् किमर्थमिदं विशेषणम् पक्षव्यावृत्त्यर्थमिति चेत् तर्हि पक्षेतरत्वेनानुपाधित्वम् अन्यथेश्वरानुमाने ऽप्युपाधिरशक्यनिरासः स्यात् एतेनानुभवतत्करणयोरन्यतरत्वमपि प्रत्युक्तम् व्यास-(11) 5,261 अस्तु तर्हि बाधकसद्भावादिति द्वितीय इत्यत आह- अङ्गीकृतं चेदिति अङ्गीकृतं चेत् प्रामाण्यं स्मृत्यादेः का विरोधता
nyāyasudhā: yadyadā yāthārthyameva prāmāṇyaśabdārtho vivakṣito bhavati tadaiva yathārthayoḥ smṛtyanuvādayoḥ prāmāṇyaṃ na hīyate darśanāntaroktalakṣaṇakakṣīkāre tu taiḥ svalakṣaṇasya vyāpakatayā aṅgīkṛtatvāt smṛtyādau tadabhāvātprāmāṇyābhāva eva prasajyata iti yuktaṃ tadanādareṇa lakṣaṇāntaranirmāṇamiti 5,240f. tathāhi anadhigatārthagantṛ pramāṇamiti mīmāṃsakoktasya lakṣaṇasya smṛtyādāvabhāvaḥ sphuṭaḥ tasyādhigatagocaratvāt anubhūtiḥ pramāṇamiti prābhākaro(bhāskaro)ktaṃ lakṣaṇamapi na tatrāsti smṛtivyatiriktaṃ jñānamanubhūtiriti nirvacanāt tathā pramāvyāptaṃ pramāṇaṃ pramākaraṇaṃ pramāṇamiti naiyāyikoktamapi tairapi yathārthānubhavaḥ prameti vyākhyātatvāt ata eva pramāsāmagrī pramāramiti nirastam avisaṃvādivijñānaṃ pramāṇamiti saugatoktamapi tadabhipretasyārthajatvāderavisaṃvādasyābhāvātsmṛtyāderavyāpakam svāpūrvārthavyavasāyātmakaṃ jñānaṃ pramāṇamiti jainoktamapi na smṛtyādau vartate tasyāpūrvārthaviṣayatvābhāvāt nanu smṛtirapūrvārthaviṣayā tadityullekhāt tasya cānubhavenāviṣayīkaraṇāditi cet(na tathā satyapūrvagrahaṇasya vyavacchedyābhāvaprasaṅgāt dhārāvāhikaṃ tadvayavacchedyamiti cenna anekānta(tā)vāde padārthānāṃ kṣaṇikatvasyāṅgīkṛtatvena dhārāvāhike(kavibhrame)'pyevamapūrvārthatābhyupagamasaulabhyāt mā bhūdvātra smṛtiprāmāṇyahānirdoṣaḥ dhārāvāhike tu taddhāniravarjanīyā tadapi smṛtyanuvādapadābhyāmupalakṣyata iti 5,245 nanu bhavatpakṣe 'pi smṛteḥ prāmāṇyaṃ hīyata eva tasyā yāthārthyābhāvāt nahi yādṛśo 'rthaḥ smaryate yadā, tādṛśa evāsau tadā pūrvāvasthāyā vartamāne nivṛttatvāt anivṛttau hi pūrvataiva na syāt naca nivṛttapūrvāvasthatayaiva tamarthaṃ smṛtirālambate pūrvāvasthānivṛttāvanubhavāpravṛtteḥ nanu samānaviṣayatve 'pi smṛtyanubhavayeranubhavo yathārtho na tu smṛtiriti kuta etatnubhavakāle tasyārthasya tādavasthyāt smṛtikāle tvatādavasthyāt nanu pūrvaṃ tāvattadavastha evāsāvasīdetāvataiva jñānamastu yathārtham na pākarakte 'pi śyāmatāpratyayasya yathārthatvaprasaṅgāt nanvatītaśyāmatāpratyayastatra yathārtha eva satyam tadviṣayasya tadānīmeva tadavasthātvam natu smaryamāṇāvasthastadānīṃ tadavasthaḥ tasmātsmṛtirayathārthaiva maivam apasiddhāntāpātāt tathāhi upalabdhihetuḥ pramāṇamityatra saṃśayādāvativyāptimāśaṅkaya prakṛtayāthārthyenopalabdhirviśeṣitā tasyāpi smṛtihetāvativyāptimāśaṅkayopalabdhiśabdo 'nubhavavacano na jñānasāmānyavacana ityuktaṃ vācaspatinā tena jñāyate tenābhyupagataṃ smṛteryāthārthyamiti anyathā yāthārthyena smṛtau vyāvṛttāyāṃ punarna śaṅketa śaṅkamāno vā tameva parihāramanatidiśannupalabdhipadamanubhūtiparatayā na vyākuryāt yathārthānubhavaḥ pramā samyaganubhavasādhanaṃ pramāṇamityādīni nyāyavidāṃ vacanānyapīmamevārthamavagamayanti anyathā dvayaṅgavikalatvātsmṛteranubhavapadavyāvartyatā na syāt kāṇādairapi pratyakṣalaiṅgikasmṛtyārṣabhedena vidyācāturvidhyamaṅgīkurvāṇairyathārthatvaṃ smṛteraṅgīkṛtam 5,246 yadapi"nahi (yadā)yo yādṛśaḥ'; ityādi, tadanena kimuktaṃ bhavati smaraṇakāle 'rthasya tadavasthātvābhāvādayāthārthyaṃ smṛteriti vā, pūrvāvasthānivṛtteraviṣayīkaraṇāditi vā, anivṛttapūrvāvasthatvena viṣayīkaraṇāditi vā ādye 'tītānāgataviṣayānumānāgamaprāmāṇyapracyutiḥ atītādiviṣayasya tadānīmasattvāt dvitīye sarvapramāṇāprāmāṇyaprasaṅgaḥ kasyāpi sarvātmanā viṣayīkaraṇābhāvāt tṛtīye tvasiddhiḥ na hyanivṛttatadavastho 'sāviti smṛtirālambate kintu tadāsau tādṛśa iti tadavasthānivṛttyanivṛttyostūdāsīnaiva nanvanubhavena"tadā('sau) tādṛśaḥ'; ityaviṣayīkṛtaṃ tathā viṣayīkurvāṇāḥ kathaṃ yāthārthyaṃ labhanta iti cet na syādidam yadyanubhavānusāritvaṃ yāthārthyamiti vadāmaḥ arthānusāritvaṃ tu tathetyuktam anubhave 'nyākāre kutastyo 'yaṃ smṛteranyākāra iti cet kimayaṃ nāstītyabhimānaḥ, uta nirhetuka iti vā, yadvā praśnamātram nādyaḥ sākṣisiddhatvāt na dvitīyaḥ vyāghātāt tṛtīye 'nubhavasyāpi kutastyaḥ svahetusamāsādita iti cettulyam yadi ca saṃskāramātrajanyatā smṛteḥ syāt (syātta)tadā kathañcidvaisādṛśyānupapattiḥ mānasaṃ taddhi vijñānamiti vakṣyate tasmādvaiyātyamātranimittaṃ smṛtiyāthāthyarnirākaraṇam tathāca smṛtyanuvādaprāmāṇyasaṅgrahāya lakṣaṇāntararacanamiti sūktam 5,255 nanu ca saṅgrāhyasya saṅgraho guṇo, na tvasaṅgrahyasyāpi kinnāmātivyāptyā doṣa eva naca smṛtyādi lakṣaṇasaṅgrāhyam prāmāṇyābhāvāditi cet tatkiṃ smṛtyādiprāmāṇyaṃ sādhakapramāṇābhāvānnāṅgīkāryam, uta bādhakasadbhāvāt 5,256 nādyaḥ lokavyavahārasya sattvāt yathārthajñānatatsādhane hi pramāṇatayā loko vyavaharati nahyasti pratyakṣādiprāmāṇyasādhakamanyallokavyavahārāt nanu pramāṇābhiyuktānāṃ kaṇabhuga(bhakṣā)kṣapādādīnāṃ tatra (prāmāṇya)pramāṇavyavahāro nāstīti cenna "smṛtiḥ pratyakṣamaitihyam'; ityādiśruti(smṛti)siddhārthamanaṅgīkurvatāmāptatvasyāsiddheḥ smṛtiḥ pauruṣeyo grantha iti cet kimatrāyamakhaṇḍavṛttiḥ śabdaḥ kiṃvā yaugikaḥ nādyaḥ kṛdantatāyāḥ spaṣṭāvabhāsatvāt na dvitīyaḥ avyāptyativyāptibhyāṃ yogānupapatteḥ tasmānmanvādismaraṇamūlatvātsmṛtirityupacāro grāhyaḥ te hi śrutyādinānubhūtamarthaṃ smṛtvā tatpratipādakaṃ granthamāracayanti vyāsādipraṇīteṣu tatsādṛśyātprayogaḥ naca mukhye bādhakamantareṇopacāro labhyate santu vākṣacaraṇādayo('pyā)hyāptāḥ tathāpi tattadvayavahārābhāvamātreṇa smṛtyādiprāmāṇyānabhyupagamo 'yuktaḥ nahi taiḥ prativyakti padārthā nirūpitāḥ tathāpyuktalakṣaṇaiḥ saṅgṛhītā iti cet tulyaṃ smṛtyāderapi pratyakṣādyantarbhāvasya suvacatvāt api ca smṛtyādikaṃ pramāṇapadavācyam yathārthatvāt pratyakṣavat na cānubhavatvamupādhiḥ samavyāptipakṣe saṃśayādau vyāptibhaṅgāt viṣamavyāptitve(pakṣe)'pi karaṇarūpe pratyakṣe sādhyāvyāpakatvāt kiñcedamanubhavatvaṃ smṛtivyatiriktajñānatvamiti cet kimarthamidaṃ viśeṣaṇam pakṣavyāvṛttyarthamiti cet tarhi pakṣetaratvenānupādhitvam anyatheśvarānumāne 'pyupādhiraśakyanirāsaḥ syāt etenānubhavatatkaraṇayoranyataratvamapi pratyuktam vyāsa-(11) 5,261 astu tarhi bādhakasadbhāvāditi dvitīya ityata āha- aṅgīkṛtaṃ cediti aṅgīkṛtaṃ cet prāmāṇyaṃ smṛtyādeḥ kā virodhatā
2.1.25ab
न्यायसुधा: स्मृत्यादेः प्रामाण्यमिति सम्बन्धः किमाक्षेपे तर्हीति शेषः समृतिरनुवादश्चाप्रमाणम् निष्फलत्वात् यद्यत्प्रमाणं तत्तत्सफलं दृष्टं यथा प्रत्यक्षादीति बाधकसद्भावात्कथमेतदिति चेत् किमत्र सर्वा स्मृतिः सर्वो ऽप्यनुवादश्च (सवर्श्चानुवादः) पक्षीक्रियते, किंवा तदेकदेशः आद्ये भागासिद्धिरित्याह- न चेति नचाफलत्वं वक्तव्यं सर्वस्मृत्यनुवादयोः
nyāyasudhā: smṛtyādeḥ prāmāṇyamiti sambandhaḥ kimākṣepe tarhīti śeṣaḥ samṛtiranuvādaścāpramāṇam niṣphalatvāt yadyatpramāṇaṃ tattatsaphalaṃ dṛṣṭaṃ yathā pratyakṣādīti bādhakasadbhāvātkathametaditi cet kimatra sarvā smṛtiḥ sarvo 'pyanuvādaśca (savarścānuvādaḥ) pakṣīkriyate, kiṃvā tadekadeśaḥ ādye bhāgāsiddhirityāha- na ceti nacāphalatvaṃ vaktavyaṃ sarvasmṛtyanuvādayoḥ
2.1.25cd
न्यायसुधा: कासाञ्चित्स्मृतीनां केषाञ्चिदनुवादानां च सफलत्वोपलम्भादिति चार्थः उपपादयिष्यते चैतत् अप्रयोजकश्चायं हेतुरित्याह- फलवत्त्वमिति फलवत्त्वं नचास्माभिः प्रामाण्यं हि विवक्षितम्
nyāyasudhā: kāsāñcitsmṛtīnāṃ keṣāñcidanuvādānāṃ ca saphalatvopalambhāditi cārthaḥ upapādayiṣyate caitat aprayojakaścāyaṃ heturityāha- phalavattvamiti phalavattvaṃ nacāsmābhiḥ prāmāṇyaṃ hi vivakṣitam
2.1.26ab
न्यायसुधा: यदि हि फलवत्त्वं प्रामाण्यं प्रामाण्यस्य व्यापकमस्माभिः परीक्षकैर्विवक्षितं स्यात् स्यान्नाम तदा व्यापकस्य तस्य निवृत्त्या स्मृत्यादेः प्रामाण्यनिवृत्तिः न चैवमित्यर्थः अयमभिसन्धिः अप्रमाण(प्रामाण्य)व्यवहारे याथार्थ्याभाव एव प्रयोजकः, अप्रामाण्ये तु करणदोषबाधकप्रत्ययौ न निष्फलत्वमिति एतेनाफलांशस्यैव पक्षीकरणमिति द्वितीयो ऽपि निरस्तः 5,363 करणदोषबाधकप्रत्ययाविव विफलत्वमप्यप्रामाण्यप्रयोजकं किन्न स्यादित्यत आह- तृणादीति तृणादिदर्शने किं च फलवत्त्वं निगद्यते
nyāyasudhā: yadi hi phalavattvaṃ prāmāṇyaṃ prāmāṇyasya vyāpakamasmābhiḥ parīkṣakairvivakṣitaṃ syāt syānnāma tadā vyāpakasya tasya nivṛttyā smṛtyādeḥ prāmāṇyanivṛttiḥ na caivamityarthaḥ ayamabhisandhiḥ apramāṇa(prāmāṇya)vyavahāre yāthārthyābhāva eva prayojakaḥ, aprāmāṇye tu karaṇadoṣabādhakapratyayau na niṣphalatvamiti etenāphalāṃśasyaiva pakṣīkaraṇamiti dvitīyo 'pi nirastaḥ 5,363 karaṇadoṣabādhakapratyayāviva viphalatvamapyaprāmāṇyaprayojakaṃ kinna syādityata āha- tṛṇādīti tṛṇādidarśane kiṃ ca phalavattvaṃ nigadyate
2.1.26cd
न्यायसुधा: धर्मस्य धर्म्यधिकरणमिति सप्तमी ग्रामं गच्छतः पथि परिततृणादिदर्शनस्य उपलक्षणं चैतत् स्व(क)कारणसामर्थ्यायातानुमितेश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् किमाक्षेपे विफलत्वस्याप्रामाण्यप्रयोजकत्वे तृणादिदर्शनादेस्तथात्वेनाप्रामाण्यं स्यात् न चैवम् लोकव्यवहारविराधादित्याशयः यद्वानैकान्तिकश्चायं हेतुरिति अनेनाचष्टे प्रमाणतया सम्मते विपक्षभूते तृणादिदशर्ने किं फलवत्त्वं निगद्यते न किञ्चिद(किम)पीत्यफलत्वं तत्र गतमिति 5,263f. ननु कार्यजातं प्राणिनां धर्माधर्माभ्यामुपजायत इति तावदविवादम् ततश्च धर्माधर्माभ्यामुजनिततृणादिदर्शनं स्वयमसुखदुःखात्मकं यदि सुखं दुःखं वा तत्साधनं वा न जनयेत् तदा धर्माधर्मयोर्वैयर्थ्यं श्रुत्यादेरप्रामाण्यं वा(चा)पद्येत ततश्च तृणादिदर्शनेनापि सुखदुःखादिकं किञ्चिदुपजनयितव्यमेव अतः कथं तस्य विफलत्वमित्यत आह- सुखेति सुखदुःखादिकं किञ्चित् स्मृतावपि हि दृश्यते
nyāyasudhā: dharmasya dharmyadhikaraṇamiti saptamī grāmaṃ gacchataḥ pathi paritatṛṇādidarśanasya upalakṣaṇaṃ caitat sva(ka)kāraṇasāmarthyāyātānumiteścetyapi draṣṭavyam kimākṣepe viphalatvasyāprāmāṇyaprayojakatve tṛṇādidarśanādestathātvenāprāmāṇyaṃ syāt na caivam lokavyavahāravirādhādityāśayaḥ yadvānaikāntikaścāyaṃ heturiti anenācaṣṭe pramāṇatayā sammate vipakṣabhūte tṛṇādidaśarne kiṃ phalavattvaṃ nigadyate na kiñcida(kima)pītyaphalatvaṃ tatra gatamiti 5,263f. nanu kāryajātaṃ prāṇināṃ dharmādharmābhyāmupajāyata iti tāvadavivādam tataśca dharmādharmābhyāmujanitatṛṇādidarśanaṃ svayamasukhaduḥkhātmakaṃ yadi sukhaṃ duḥkhaṃ vā tatsādhanaṃ vā na janayet tadā dharmādharmayorvaiyarthyaṃ śrutyāderaprāmāṇyaṃ vā(cā)padyeta tataśca tṛṇādidarśanenāpi sukhaduḥkhādikaṃ kiñcidupajanayitavyameva ataḥ kathaṃ tasya viphalatvamityata āha- sukheti sukhaduḥkhādikaṃ kiñcit smṛtāvapi hi dṛśyate
2.1.27ab
न्यायसुधा: अनेन न्यायेन सर्वस्या स्मृतेः सर्वस्य चानुवादस्य सफलत्वात्स्वरूपासिद्ध एव हेतुः स्यात् भागासिद्धता तु स्पष्टफलोपलम्भा(भावा)भिप्रायेणोक्तेति भावः इयांस्तु विशेषः तृणादिदर्शनस्य फलं सर्वथा(प्य)व्यक्तम् नैवं स्मृत्यादेरित्युक्तं दृश्यते ऽपि हीति अत्रानुवादो ऽपि ग्राह्यः तथाहि इष्यार्थस्मृतौ सुखं, तज्जातीये रागः, संस्कारपाटवं च अनिष्यार्थस्मृतौ दुःखं, तज्जातीये द्वेषः, संस्कारपाटवं च प्रशस्तार्थस्मरणे धर्मः, अप्रशस्तार्थस्मरणे त्वधर्मः एवमनुवादे ऽपि द्रष्टव्यम् अन्यथा प्रणिधानादिवैयथ्यर्प्रसङ्गात् "शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तम् अन्यत्रानुवादातऽ; इति वदताक्षपादेनाप्यनुवादस्य साफल्यमङ्गीकृतम् निगमनस्य च प्रयोजनानि न्यायविद्भिरुपपादितानीति 5,268 अथापि स्यात् प्राकट्यापरपर्यायामर्थगतां ज्ञाततामुपजनयदेव प्रमाणम् यथा प्रत्यक्षादि नच स्मृत्यादिना ऽर्थे ज्ञाततोपजनिः सम्भवति अनुभवेनैव तस्या जातत्वात् नहि छिन्ने छिदा पुनरुत्पद्यते तत्कथं तस्य प्रामाण्यं स्यादिति तत्राह- नेति न परिच्छेदकार्येव प्रमाणमिति च प्रमा
nyāyasudhā: anena nyāyena sarvasyā smṛteḥ sarvasya cānuvādasya saphalatvātsvarūpāsiddha eva hetuḥ syāt bhāgāsiddhatā tu spaṣṭaphalopalambhā(bhāvā)bhiprāyeṇokteti bhāvaḥ iyāṃstu viśeṣaḥ tṛṇādidarśanasya phalaṃ sarvathā(pya)vyaktam naivaṃ smṛtyāderityuktaṃ dṛśyate 'pi hīti atrānuvādo 'pi grāhyaḥ tathāhi iṣyārthasmṛtau sukhaṃ, tajjātīye rāgaḥ, saṃskārapāṭavaṃ ca aniṣyārthasmṛtau duḥkhaṃ, tajjātīye dveṣaḥ, saṃskārapāṭavaṃ ca praśastārthasmaraṇe dharmaḥ, apraśastārthasmaraṇe tvadharmaḥ evamanuvāde 'pi draṣṭavyam anyathā praṇidhānādivaiyathyarprasaṅgāt "śabdārthayoḥ punarvacanaṃ punaruktam anyatrānuvādāt'; iti vadatākṣapādenāpyanuvādasya sāphalyamaṅgīkṛtam nigamanasya ca prayojanāni nyāyavidbhirupapāditānīti 5,268 athāpi syāt prākaṭyāparaparyāyāmarthagatāṃ jñātatāmupajanayadeva pramāṇam yathā pratyakṣādi naca smṛtyādinā 'rthe jñātatopajaniḥ sambhavati anubhavenaiva tasyā jātatvāt nahi chinne chidā punarutpadyate tatkathaṃ tasya prāmāṇyaṃ syāditi tatrāha- neti na paricchedakāryeva pramāṇamiti ca pramā
Adhyāya 2 (cont. 6)
2.1.27cd
न्यायसुधा: परिच्छेदो ज्ञातता एवेति प्रतिवाद्युक्तानुवादः परिच्छेदकार्येव प्रमाणम् तदभावात्स्मृत्यादिकमप्रमाणमिति नेत्यर्थः कुतो नेत्यत आह- इति चेति इतिशब्देनार्थगतां ज्ञाततां परामृशति नेत्यस्यानुकर्षणार्थश्चकारः ज्ञाततायां प्रमा प्रमाणं नास्तीत्यर्थः तथा च ज्ञातताजनकत्वं सपक्षे विभ्रमादाविव विपक्षे प्रत्यक्षादावपि वर्तत इति साधारणानैकान्तिकमिति भावः किञ्च धारावाहिकविज्ञानानि स्मृत्यादिकमिव न ज्ञाततामुपजनयन्तीति कुतो नानैकान्त्यम् अपि च संशयविपर्ययावपि ज्ञाततामुपजनयत इति त्वयाङ्गीकरणीयम् समानन्यायत्वात् ततश्च विपक्षा(त्प्रत्यक्षा)दिव सपक्षादपि व्यावृत्तेस्तवासाधारणो हेतुः स्यात् यद्वा ज्ञाततालक्षणस्य परिच्छेदस्यैवाप्रामाणिकत्वात्परिच्छेदकार्येव प्रमाणमित्यस्यां व्याप्तौ न प्रमाणमस्तीत्येकग्रन्थतया योज्यम् तथाच व्यापकानुपलब्धिलिङ्गकमनुमानं दूरापास्तमिति भावः 5,270 ननु चाज्ञातज्ञापकमेव प्रमाणम्, अज्ञातज्ञानमेव वा न चैतत्स्मृत्यादावस्तीति तदप्रमाणमित्यतो वाऽह- नेति परिच्छेदो ऽज्ञातज्ञानं, तत्कर्तुं शीलमस्यास्तीति परिच्छेदकारि(री) यद्वा परिच्छेद एव कार अकारः परिच्छेदकारः सो ऽस्यास्तीति परिच्छेदकारि किं परिच्छेदकारित्वं प्रामाण्यस्य व्याप्यव्यापकभूतं लक्षणमिति तदभावात्स्मृत्यादेरप्रामाण्यमुच्यते, किंवा व्यापकमेवेति 5,270f. आद्ये परिच्छेदकार्येव प्रमाणमिति लक्षणं न प्रमा नोपपन्नमिति योजना अव्याप्तेरतिव्याप्तेश्चेति तथाहि धर्मिणमादायानधिगतार्थगन्तृत्वमुच्यते प्रकारं वा आद्ये नित्यविषयाणामप्रामाण्यापातः व्याप्यवत्तयावगतं धर्मिणं व्यापकवत्तया विषयीकुर्वतो ऽनुमानस्य पृथगवगतानर्थान्त्संसृष्टतया गोचरयतः शब्दस्य चाप्रामाण्यप्रसङ्गः द्वितीये तु धारावाहिकविज्ञानानामप्रामाण्यं स्यात् नहि वैनाशिकानामिव मीमांसकानामन्य एव घटः नापि साङ्खयानामिव परिणामी नापि प्रकारमप्युपजनापायवन्तमीक्षामहे 5,271 ननु यद्यपि स्वरूपस्य प्रकारस्य वा तादवस्थ्यम् तथापि घटो ऽयं घटो ऽयमिति प्रत्यक्षज्ञानधारायां वर्तमान एवार्थः (परि)स्फुरति नच क्रमभाविनां ज्ञानानामेक एव वर्तमानकाले विषयो नानाप्रतिपत्तृवत् ज्ञानयौगपद्यप्रसङ्गात् (तत्प्र)प्रत्यभिज्ञानानुपपत्तेश्च ज्ञानानेकत्वे ऽप्येककालावस्थानाकलनात् तस्मात्पूवर्वूर्वविज्ञानैरनाकलित एव वर्तमानो ऽर्थ उत्तरोत्तरैरवसीयत इत्यनधिगतार्थत्वमेवेति एवं तर्हि स्मृत्यादेरप्यनधिगतार्थत्वमेव स्मृतिरपि वर्तमानतत्कालतयानुभूतमथर्मतीततत्कालतयावगाहते अन्यथा स इति न स्यात् अनुवादो ऽपि यदि वादविषयस्तदा स्फुटमनधिगतार्थत्वम् यदि च पूर्वविज्ञानविशिष्टार्थगोचरस्तथापि धारावाहिकसमानो न्यायः अधिकविधानेनैकवाक्यतायामपि तथेति संशयविपर्यासयोरप्यनधिगतविषयत्वात् प्रामाण्यं स्यात् अनधिगततथाभूतार्थ(गन्तृ)त्वं विवक्षितमिति चेन्न अनधिगतविशेषणवैयर्थ्यात् स्मृत्यादिव्यावृत्त्यर्थं तदिति चेत्(न) स्मृत्यादिकमेव कुतो व्यावर्तनीयम् लक्षणाभावादिति चेत् तदिदमितरेतराश्रयत्वमिति 5,286 अस्तु तर्हि व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यनिवृत्तिरिति द्वितीयः पक्षः स्यादप्येवम् यदि परिच्छेदकार्येव प्रमाणमिति प्रमा प्रमाणं स्यान्न च तदस्ति तथाहि प्रामाण्यस्यानधिगतार्थत्वेन व्याप्तिः किं साहचर्यदर्शनमात्रात्सिद्धयति, उत व्यभिचारदर्शनसहकृतात्, उत विपक्षे बाधकोपेतात् नाद्यः अतिप्रसङ्गात् न द्वितीयः धारावाहिनि व्यभिचारदर्शनात्, अतिप्रसङ्गापरिहाराच्च न तृतीयः तदभावात् अधिगतमेवार्थमधिगमयता प्रमाणेन पिष्यं पिष्यं स्यादिति चेत् किमिदं पिष्यपेषणं नाम किमधिगते ऽर्थे ऽधिगत्यन्तस्यानुदयः, किंवा विफलत्वम्, उताविशिष्टफलत्वम्, अथ अनपेक्षितफलत्वम् नाद्यः स्यादप्येवं यदि ज्ञानाभवो ऽपि ज्ञानसामग्षेकदेशः स्यात् ज्ञानं वा तत्प्रतिबन्धकं भवेत् नचैवम् तथात्वे स्मृतेरेवानुदयप्रसङ्गात् न द्वितीयः उक्तोत्तरत्वात् न तृतीयः आद्ये ऽप्यापत्तेः न चतुर्थः तृणादिदर्शने, हेयदशर्ने च प्रसङ्गात् ननु च करणविशेषः प्रमाणम् कारणं च साधकतमम् नच साध्यसिद्धौ तज्जातीयस्यापि साधकतमत्वमस्ति, छिन्ने परशोरिवेति चेत् मैवम् नहि करणस्य साधकतमत्वं साधकतमान्तरापेक्षया किन्तु प्रधानक्रियाकारकान्तरापेक्षया अन्यथा यत्र करणानां समुच्चयस्तत्र परस्परापेक्षयानतिशयितत्वादकरणत्वं स्यात् छिन्ने कुठारस्याकरणत्वं तु फलानुदयात् नच प्रकृते तथास्तीत्युक्तमिति 5,291 नन्वनपेक्षत्वं प्रामाण्यस्य व्यापकम्, अन्योन्यनिरपेक्षा(स्तु) धारावाहिका बुद्धयः अतः प्रामाण्यमश्नुवते न चैवं स्मृत्यादीत्यप्रमाणमेवेति चेन्न अस्या अपि व्याप्तेरप्रामाणिकत्वादित्याह- नेति परिच्छेदो ऽनपेक्षं ज्ञानम् किञ्चानपेक्षत्वं सर्वथा चेदनित्यप्रमाणेषु नास्ति ज्ञानान्तरानपेक्षत्वं चेदनुमित्यादौ तदभावः उत्पत्तावेवानुमित्यादिकं लिङ्गाद्यपेक्षं नार्थपरिच्छेद इति चेत्(न) ज्ञानव्यतिरिक्तस्यार्थपरिच्छेदस्यैवाभावात् स्मृत्यादावप्येवमेव सुवचत्वाच्च समानविषय(क)ज्ञानानपेक्षत्वं चेद्धर्मिणमादायानुमित्यादावपि तदभावः प्रकारतो ऽपि स्मृत्यादावस्तीत्यसिद्धिरिति अननुभवत्वात्स्मृतिरप्रमाणम् अनुभवतत्साधनयोरेव प्रामाण्यादित्येतदप्यसत् पूर्ववद्वयाप्तेरसिद्धेरित्याह- नेति परिच्छेदो ऽनुभवः 5,294 एवं प्रमाणसामान्यलक्षणमभिधाय तद्विशेषान् लिलक्षयिषुरादौ प्रत्यक्षस्योद्दिष्टत्वात्तल्लक्षणमाह- निर्दोषेति निर्दोषाक्षोद्भवं ह्य् अत्र प्रत्यक्षमिति गीयते
nyāyasudhā: paricchedo jñātatā eveti prativādyuktānuvādaḥ paricchedakāryeva pramāṇam tadabhāvātsmṛtyādikamapramāṇamiti netyarthaḥ kuto netyata āha- iti ceti itiśabdenārthagatāṃ jñātatāṃ parāmṛśati netyasyānukarṣaṇārthaścakāraḥ jñātatāyāṃ pramā pramāṇaṃ nāstītyarthaḥ tathā ca jñātatājanakatvaṃ sapakṣe vibhramādāviva vipakṣe pratyakṣādāvapi vartata iti sādhāraṇānaikāntikamiti bhāvaḥ kiñca dhārāvāhikavijñānāni smṛtyādikamiva na jñātatāmupajanayantīti kuto nānaikāntyam api ca saṃśayaviparyayāvapi jñātatāmupajanayata iti tvayāṅgīkaraṇīyam samānanyāyatvāt tataśca vipakṣā(tpratyakṣā)diva sapakṣādapi vyāvṛttestavāsādhāraṇo hetuḥ syāt yadvā jñātatālakṣaṇasya paricchedasyaivāprāmāṇikatvātparicchedakāryeva pramāṇamityasyāṃ vyāptau na pramāṇamastītyekagranthatayā yojyam tathāca vyāpakānupalabdhiliṅgakamanumānaṃ dūrāpāstamiti bhāvaḥ 5,270 nanu cājñātajñāpakameva pramāṇam, ajñātajñānameva vā na caitatsmṛtyādāvastīti tadapramāṇamityato vā'ha- neti paricchedo 'jñātajñānaṃ, tatkartuṃ śīlamasyāstīti paricchedakāri(rī) yadvā pariccheda eva kāra akāraḥ paricchedakāraḥ so 'syāstīti paricchedakāri kiṃ paricchedakāritvaṃ prāmāṇyasya vyāpyavyāpakabhūtaṃ lakṣaṇamiti tadabhāvātsmṛtyāderaprāmāṇyamucyate, kiṃvā vyāpakameveti 5,270f. ādye paricchedakāryeva pramāṇamiti lakṣaṇaṃ na pramā nopapannamiti yojanā avyāpterativyāpteśceti tathāhi dharmiṇamādāyānadhigatārthagantṛtvamucyate prakāraṃ vā ādye nityaviṣayāṇāmaprāmāṇyāpātaḥ vyāpyavattayāvagataṃ dharmiṇaṃ vyāpakavattayā viṣayīkurvato 'numānasya pṛthagavagatānarthāntsaṃsṛṣṭatayā gocarayataḥ śabdasya cāprāmāṇyaprasaṅgaḥ dvitīye tu dhārāvāhikavijñānānāmaprāmāṇyaṃ syāt nahi vaināśikānāmiva mīmāṃsakānāmanya eva ghaṭaḥ nāpi sāṅkhayānāmiva pariṇāmī nāpi prakāramapyupajanāpāyavantamīkṣāmahe 5,271 nanu yadyapi svarūpasya prakārasya vā tādavasthyam tathāpi ghaṭo 'yaṃ ghaṭo 'yamiti pratyakṣajñānadhārāyāṃ vartamāna evārthaḥ (pari)sphurati naca kramabhāvināṃ jñānānāmeka eva vartamānakāle viṣayo nānāpratipattṛvat jñānayaugapadyaprasaṅgāt (tatpra)pratyabhijñānānupapatteśca jñānānekatve 'pyekakālāvasthānākalanāt tasmātpūvarvūrvavijñānairanākalita eva vartamāno 'rtha uttarottarairavasīyata ityanadhigatārthatvameveti evaṃ tarhi smṛtyāderapyanadhigatārthatvameva smṛtirapi vartamānatatkālatayānubhūtamatharmatītatatkālatayāvagāhate anyathā sa iti na syāt anuvādo 'pi yadi vādaviṣayastadā sphuṭamanadhigatārthatvam yadi ca pūrvavijñānaviśiṣṭārthagocarastathāpi dhārāvāhikasamāno nyāyaḥ adhikavidhānenaikavākyatāyāmapi tatheti saṃśayaviparyāsayorapyanadhigataviṣayatvāt prāmāṇyaṃ syāt anadhigatatathābhūtārtha(gantṛ)tvaṃ vivakṣitamiti cenna anadhigataviśeṣaṇavaiyarthyāt smṛtyādivyāvṛttyarthaṃ taditi cet(na) smṛtyādikameva kuto vyāvartanīyam lakṣaṇābhāvāditi cet tadidamitaretarāśrayatvamiti 5,286 astu tarhi vyāpakanivṛttyā vyāpyanivṛttiriti dvitīyaḥ pakṣaḥ syādapyevam yadi paricchedakāryeva pramāṇamiti pramā pramāṇaṃ syānna ca tadasti tathāhi prāmāṇyasyānadhigatārthatvena vyāptiḥ kiṃ sāhacaryadarśanamātrātsiddhayati, uta vyabhicāradarśanasahakṛtāt, uta vipakṣe bādhakopetāt nādyaḥ atiprasaṅgāt na dvitīyaḥ dhārāvāhini vyabhicāradarśanāt, atiprasaṅgāparihārācca na tṛtīyaḥ tadabhāvāt adhigatamevārthamadhigamayatā pramāṇena piṣyaṃ piṣyaṃ syāditi cet kimidaṃ piṣyapeṣaṇaṃ nāma kimadhigate 'rthe 'dhigatyantasyānudayaḥ, kiṃvā viphalatvam, utāviśiṣṭaphalatvam, atha anapekṣitaphalatvam nādyaḥ syādapyevaṃ yadi jñānābhavo 'pi jñānasāmagṣekadeśaḥ syāt jñānaṃ vā tatpratibandhakaṃ bhavet nacaivam tathātve smṛterevānudayaprasaṅgāt na dvitīyaḥ uktottaratvāt na tṛtīyaḥ ādye 'pyāpatteḥ na caturthaḥ tṛṇādidarśane, heyadaśarne ca prasaṅgāt nanu ca karaṇaviśeṣaḥ pramāṇam kāraṇaṃ ca sādhakatamam naca sādhyasiddhau tajjātīyasyāpi sādhakatamatvamasti, chinne paraśoriveti cet maivam nahi karaṇasya sādhakatamatvaṃ sādhakatamāntarāpekṣayā kintu pradhānakriyākārakāntarāpekṣayā anyathā yatra karaṇānāṃ samuccayastatra parasparāpekṣayānatiśayitatvādakaraṇatvaṃ syāt chinne kuṭhārasyākaraṇatvaṃ tu phalānudayāt naca prakṛte tathāstītyuktamiti 5,291 nanvanapekṣatvaṃ prāmāṇyasya vyāpakam, anyonyanirapekṣā(stu) dhārāvāhikā buddhayaḥ ataḥ prāmāṇyamaśnuvate na caivaṃ smṛtyādītyapramāṇameveti cenna asyā api vyāpteraprāmāṇikatvādityāha- neti paricchedo 'napekṣaṃ jñānam kiñcānapekṣatvaṃ sarvathā cedanityapramāṇeṣu nāsti jñānāntarānapekṣatvaṃ cedanumityādau tadabhāvaḥ utpattāvevānumityādikaṃ liṅgādyapekṣaṃ nārthapariccheda iti cet(na) jñānavyatiriktasyārthaparicchedasyaivābhāvāt smṛtyādāvapyevameva suvacatvācca samānaviṣaya(ka)jñānānapekṣatvaṃ ceddharmiṇamādāyānumityādāvapi tadabhāvaḥ prakārato 'pi smṛtyādāvastītyasiddhiriti ananubhavatvātsmṛtirapramāṇam anubhavatatsādhanayoreva prāmāṇyādityetadapyasat pūrvavadvayāpterasiddherityāha- neti paricchedo 'nubhavaḥ 5,294 evaṃ pramāṇasāmānyalakṣaṇamabhidhāya tadviśeṣān lilakṣayiṣurādau pratyakṣasyoddiṣṭatvāttallakṣaṇamāha- nirdoṣeti nirdoṣākṣodbhavaṃ hy atra pratyakṣamiti gīyate
2.1.28ab
न्यायसुधा: अत्र प्रमाणेषु लोकवेदयोरिति वा ननु कथमिदं विज्ञायते किं निर्दोषैरक्षैरुद्भवो यस्येति, किंवा निर्दोषं च तदक्षोद्भवं चेति नाद्यः अव्याप्तेरतिव्याप्तेश्च तथाहि ईश्वरादिप्रत्यक्षं नाक्षोद्भवं नित्यत्वात् अक्षकार्यं क्रियादिकमपि प्रत्यक्षं स्यात् न द्वितीयः द्वयोरपि विशेषणत्वेन समासानुपपत्तेः उक्ताव्याप्त्यनिस्ताराच्चेति उच्यते अस्तु तावदाद्यः अज्ञानविपरीतज्ञानहेतुभिः काचकामलादिदोषै रहितानि यान्यक्षाणीन्द्रियाणि तैरुद्भवो यस्येति न चाव्याप्तिः उद्भवशब्दस्योत्पत्त्यभिव्यक्त्यन्यतराथर्त्वात् यथोक्तम्"सर्वमक्षात्मकं मतमऽ; इति नाप्यतिव्याप्तिः ज्ञानस्य प्रकरणप्राप्तत्वात् तथाप्यक्षलिङ्गके ऽनुमाने ऽतिव्याप्तिरिति चेन्न तस्याक्षज्ञानोद्भवत्वेनाक्षमात्रोद्भवत्वाभावात् निर्दोषाक्षोद्भवमप्यर्थदोषादयथार्थमुत्पद्यते ज्ञानम् यथोक्तम् "अतिदूरादतिसामीप्यादिन्द्रियदोषान्मनो ऽनवस्थानात् सौक्ष्म्याद्यवधानादभिभवात्समानाभिघाताच्चऽ; इति तथापि निर्दोषार्थसन्निकृष्टेति विशेषणाददोषः 5,298 अत्र ज्ञानग्रहणं सुखादिव्यावृत्त्यर्थमिति केचित् तदसत् विषयसाक्षात्कारस्यैव सुखादिहेतुत्वात् इन्द्रियार्थसन्निकर्षः(तु) तदर्थमभ्यर्थ्यते नन्वेवं सति सर्वार्थसाक्षात्कारवतः परमेश्वरस्य सुखाद्युत्पादप्रसङ्ग इति चेत् लीलाविग्रहग्रहणे तस्येन्द्रियार्थसन्निकर्षवतः कुतो न तत्प्रसङ्गः अथ न तावन्मात्रं सुखादिकारणम् किन्नाम धर्मादिकमपि अतस्तदभावान्न तस्य सुखाद्युत्पाद इति चेत् तुल्यम् अत एव न योगिष्वपि प्रसङ्गः तथाचाहुः "देहे शीतोष्णादिसम्बन्धाद्धि शीतोष्याद्यनुभव आत्मनः ततश्च सुखदुःखेऽ; इति अत्र देहशब्देन तदाश्रितानीन्द्रियाण्युपलक्ष्यन्ते तदयं लक्षणाथरः निर्दोषार्थसन्निकृष्टनिर्दोषेन्द्रियोद्भवं ज्ञानं प्रत्यक्षमिति 5,300 यद्वा निर्दोषार्थेन्द्रियसन्निकर्षजं ज्ञानं प्रत्यक्षमित्येवार्थः जन्यप्रत्यक्षविषयमेव (वा त)एतद्वयाख्यातम्(नम्) इति नोक्तदोषः अनुगतलक्षणसिद्धयर्थं तु द्वितीयं पक्षं परिगृह्णीमः निर्दोषं यथार्थमक्षोद्भवमिति अक्षोद्भवशब्देन (च)साक्षात्कारो लक्ष्यत इति न कश्चिद्दोषः साक्षात्कारत्वं च ज्ञानगत एव विशेषो न करणोपाधिकः तदनेन केवलं प्रत्यक्षं लक्षितम् 5,301f. अत्रैव यतस्तदिति पदद्वयाध्याहारेण यथार्थापरोक्षज्ञानसाधनमित्यनुप्रमाणप्रत्यक्षलक्षणमपि व्याख्येयम् तच्च विवक्षाभेदेन निर्दोषार्थेन्द्रियसन्निकर्षो वा निर्दोषार्थसन्निकृष्टमदुष्यमिन्द्रियं वेति ननु"अदुष्यमिन्द्रियं त्वक्षमऽ; इति वचनादक्षशब्द एवादुष्यतामाचष्टे तत्किमर्थं निर्दोषेत्यक्षविशेषणम् मैवम् इन्द्रियं त्वक्षं तच्चादुष्यमिह विवक्षितमिति तद्वयख्यानात् 5,303 नन्वेतल्लक्षणं प्रतिगतमक्षं प्रत्यक्षमित्येवं शब्दनिर्वचनादेव प्रतीयमानं लक्ष्यात्प्रत्यक्षान्न भिद्यते नचैकस्यैव लक्ष्यलक्षणभावः सम्भवति ज्ञाता(त्व)ज्ञातत्वासम्भवादिति चेन्न अत्र प्रत्यक्षपदवाच्यतायाः साध्यत्वेन विवक्षितत्वादित्याशयेनोक्तम्- इति गीयत इति 5,303f. ननु निर्दोषतेन्द्रियाणां कुतो ऽवगन्तव्या ज्ञानयाथार्थ्यादिति चेत् तदपि किं करण(गतया)निर्दोषतया ज्ञातव्यं, किंवा विरुद्धप्रमाणाभावात् नाद्यः परस्पराश्रयतापत्तेः न द्वितीयः असञ्जातविरोधिविभ्रमे ऽप्यापत्तेः मैवम् ज्ञानयाथार्थ्यस्य साक्षिसिद्धत्वाङ्गीकारात् परीक्षापेक्षायां तु प्रबलविरोध(धा)भावः साचिव्यमाचरति यथोक्तम्"बलवत्प्रमाणतश्चैव ज्ञेया दोषा न चान्यथाऽ; इति असञ्जातविरोधी तु विभ्रम एवेति कुतः देशकालपुरुषान्तरसम्बन्धिविपरीतप्रमावशादिति चेत् कथं तर्ह्यसञ्जातविरोधित्वम् एवं तर्हि सर्वथा विपरीतप्रमाभावो ऽङ्गीकृतः स्यात् अद्धा सो ऽपि तैस्तैः परीक्षाविशेषैर्निश्चीयते निर्मूलं तु न शङ्कयते अन्यथा सर्वत्रानाश्वासेनाभिमतमपि न सिद्धयेदिति 5,307 नन्विन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य प्रत्यक्षत्वे गगननयनसन्निकर्षादपि ज्ञानमुत्पद्यताम् मैवम् अर्थशब्देन तत्तदिन्द्रियग्रहणयोग्यस्यैव विवक्षितत्वात् गगनादौ च तद्योग्यताभावस्य कार्याभावादेव सिद्धेः एतेन चक्षुरादिना गन्धादिग्रहणप्रसङ्गो ऽप्यपास्तः 5,307f. अथ मतम् यद्याश्रिता योग्यता, किमन्तर्गडुना सन्निकर्षेण तत्तदिन्द्रियविषयस्तेन तेनेन्द्रियेण गृह्यते कथमन्यथा काचाभ्रपटलाद्यन्तरितोपलब्धिः स्यात् सान्तरग्रहणं च प्राप्तिपक्षे न सम्भवति प्राप्यकारिषु तवगादिषु तदभावात् किञ्च नयनं चेत्प्राप्यकारि तदा स्वसंयुक्तमात्रं गृह्णीयात् कुठारादिषु तथा दर्शनात् पृथुतरं च गृह्णाति दिग्विशेषसन्देहश्चैव सति न स्यात् प्राप्त्या तन्निश्चयप्राप्तेः सन्निकृष्टविप्रकृष्टयोः शाखाचन्द्रमसोर्युगपद्ग्रहणाच्च नहि प्राप्यकारिण्येवं भवितुमर्हति अपि च चक्षुः अप्राप्यार्थप्रकाशकम् अत्यासन्नाप्रकाशकत्वात् व्यतिरेकेण श्रोत्रादिवत् चक्षुर्गत्वा नार्थेन सम्बध्यते इन्द्रियत्वात् स्पर्शनादिवत् नचार्थस्य आगमनं प्रत्यक्षविरोधात् तथा चाप्राप्यप्रकाशकत्वसिद्धिरिति 5,310 अत्रोच्यते विषयकरणयोर्योग्यतामात्रमुपादाय सन्निकर्षापाकरणं किं सर्वत्रोत नयन एवेति वक्तव्यम् न प्रथमः अप्राप्तैरेव कुठारादिभिः काष्ठादौ छिदाद्युदयप्रसङ्गात् घ्राणरसनस्पर्शनैरप्राप्तैरेव गन्धाद्यवबोधोदयापत्तेश्च तथाच योग्यतावदन्वयव्यतिरेकसिद्धा प्राप्तिरपि क्रियोत्पादोपयोगिनी न द्वितीयः विशेषकारणाभावात् योग्यताया अन्वयव्यतिरेकदशर्नात्प्राप्तेश्चानुपलम्भादिति चेन्न चक्षुषो ऽपि करणत्वेन्द्रियत्वाभ्यां प्राप्त्युपलम्भात् 5,311 नन्वत्र किं गोलकं पक्षीक्रियते उत तदतिरिक्तं चक्षुः आद्ये प्रमाणबाधः द्वितीये त्वाश्रयासिद्धिरिति चेन्न तवापि गोलकपक्षीकारे सिद्धसाधनम् अन्यत्राश्रयासिद्धिरिति वक्तुं शक्यत्वात् अथ विशेषं विहाय रूपदर्शनानुमितं करणमात्रं पक्षीक्रियत इति ब्रूषे समं ममापि अत एव गोलकातिरिक्तमपि तत्सेत्स्यति सन्निकर्षश्च प्रत्यासत्तिमात्रं विवक्षितम्, न संयोगादिरिति न शब्दादिभिर्व्यभिचारः 5,313 का चेयं योग्यता यन्मात्रादसन्निकृष्टमपि चक्षुः प्रकाशयेत् यदि रूपविशेषादिरूपा तदातीतानागतयोरपि तद्भावाच्चाक्षुषतापत्तिः सन्निकर्षार्थं खलु वर्तमानताभ्यर्थनम् सन्निकर्षस्यान्यथासिद्धौ प्रत्यभिज्ञायां तत्तांशस्य चक्षुषावभासनात् स चेदनपेक्षितः, किं तदा वतर्मानतया अथ वर्तमानतापि रूपदिवद्योग्यतान्तर्गता, तदा प्रत्यभिज्ञा न सिद्धयेत् कुड्यादिव्यवहितप्रतीतिप्रसङ्गश्च प्राप्तिप्रतिबन्धकं हि कुड्यादिव्यवधानमिति प्राप्त्यर्थं तदभावो ऽन्वेषणीयः स्यात् सा यदि नेष्यते तदा कुड्यादिकं कस्यापकुर्यात् आवरणाभावो ऽपि योग्यतेति चेत् न कुड्य(ड्या)परभागावस्थितेनाप्यग्रहणप्रसङ्गात् अथ नयनविषययोर्मध्ये निबिड(डावयव)द्रव्याभावो विवक्षित इति चेत् स्फटिकाद्यन्तरितानुपलब्ध्रिप्रसङ्गात् अस्वच्छद्रव्याभावो विवक्षित इति चेत् तथाप्यव्यवहितदूरदर्शनापत्तिरेव अथ क्षणभङ्गपरिणामावाश्रित्य तथाभूतस्योत्पादानुत्पादौ एव योग्यतायोग्यते मन्यसे, तदा सो ऽर्थः कदाचित्सर्वैरुपलभ्येत कदाचिन्न केनापि द्रष्टृनिबन्धनो ऽपि तद्भेदो ऽस्तीति चेन्न प्रमितसन्निकर्षपरित्यागेनाप्रमितानेककल्पनस्यानुचितत्वात् 5,317 किञ्चासन्निकृष्टप्रतीतौ च आसन्नसन्निकृष्टविप्रकृष्टयोर्वैशद्यावैशद्ये न स्याताम् अस्माकं तु नयनरश्मयः सम्यगासन्नेन सन्निकृष्टन्ते विप्रकृष्टेन त्वसम्यक् प्रदीपरश्मय इवेति युक्ते प्रतीतेर्वैशद्यावैशद्ये काचाद्यन्तरितोपलब्ध्या किमप्राप्यप्रकाशकत्वं कल्पयामः किंवा काचादीनां प्रप्तिप्रतिबन्धकत्वाभावात् आद्यः प्रमाणविरुद्धो ऽनेकातिप्रसङ्गपराहत इति द्वितीय एवाश्रयणीयः तथात्वे काचादेर्व्यूहान्तरतापत्ति(त्ते)रिति चेत् (न) जलानलव्यतिभेदे ऽपि घटादेस्तदभावात् तत्रापि सूक्ष्मतरतदभ्युपगमे ऽत्रापि सास्तु सान्तरग्रहणमप्यसन्निकृष्टस्य ग्रहणं चेदसिद्धम् सान्तर इति ग्रहणं चेत्प्रदीपे ऽनैकान्तिकम् यथा खलु दीपो रश्मिभिरर्थसन्निकृष्टो ऽपि स्वरूपापेक्षया सान्तर इति प्रतीयते तथा चक्षुरप्यधिष्ठानापेक्षयेति किमनुपपन्नम् पृथुतरग्रहणमपि नयनरश्मीनामुन्मत्तककुसुमवत्पृथ्वग्रतयोपपत्स्यते अप्राप्तौ त्वल्पस्यापि ग्रहणं न स्यात् प्राप्तौ दिग्विशेषसन्देहो न स्यादिति चेत्(न) अप्राप्तौ सर्वत्र कल्पयिष्यति युगपद्ग्रहणाभिमानस्तु तेजसः शीघ्रगामितानिबन्धनो भ्रम एव प्राप्तेः प्रमाणसिद्धत्वात् 5,323 अपर आह नयनरश्मयः शाखाचन्द्रसंयुक्तैः सौररश्मिभिरेकीभूता युगपच्छाखाचन्द्रमसौ ग्राहयन्तीति तदसत् सर्वार्थग्रहणप्रसङ्गात् अदृष्टात्तद्वयवस्थेति चेत् (न) बाह्यसाधनसाकल्ये ऽदृष्टवैकल्येन कार्यानुदयस्य क्वाप्यदर्शनात् अदृष्टवैकल्ये हि बाह्यसामग्री विकला स्यात् अन्यथा समनस्केन्द्रियसन्निकृष्टः स्फीतालोकमध्यमध्यासीनो ऽपि घटः कदाचिन्नोपलभ्येत अप्राप्यार्थप्रकाशकमिति चाप्रसिद्धविशेषणता अत्यासन्नाप्रकाशकत्वं प्राप्यप्रकाशकेषु घ्राणादिष्वपि विद्यते स्वगतगन्धादेरग्रहणात् परस्यैव अत्यासन्नकाचाद्यग्रहणमयुक्तम् योग्यताया अनपायात् 5,325 गत्वा नार्थेन सन्निकृष्टत इत्यत्र किं गतिप्रतिषेधः साध्यः, किंवा सन्निकषर्प्रतिषेधः, उतोभयप्रतिषेधः नाद्यः कालातीतत्वादनैकान्त्याच्च न द्वितीयः अनैकान्तिकत्वादेव अत एव न तृतीयो ऽपि विशिष्टनिषेधो ऽयमिति चेन्न सो ऽपि विशेषणाभावेन वेत्यादिविकल्पदूषणानिस्तारात् सन्निकर्षार्थं गतिमन्न भवतीति साध्यमिति चेन्न स्पर्शनादावनैकान्त्यात् शीलजलसन्निकर्षार्थं त्वगिन्द्रियगतये हि शरीरपरिस्पन्दो भवति अथायमभिप्रायो ऽधिष्ठानाद्बहिर्न गच्छतीति तदेन्द्रियत्वे समाने ऽपि घ्राणादीनामतैजसानामनेवम्भावः चक्षुषस्तु तैज(से)सस्येत्थम्भूत(त्वा)तेत्यङ्गीकारे बाधकाभावादप्रयोजकत्वम् चाक्षुषरश्मीनामुपलब्धिप्रसङ्ग इति चेन्न अतीन्द्रियत्वोपपत्तेः महत्तेजोजातीयमैन्द्रियकमुपलब्धमिति चेत् चाक्षुषमप्युपलब्धमिति वारिस्थं तथा स्यात् अदृष्टवशादनुद्भूतरूपं तदिति चेत् इदमप्यनुद्भूतरूपस्पर्शं कुतो न कल्प्यते कल्पिकायां प्राप्यकारितायां प्रमाणस्योक्तत्वात् यदि च नयनं निर्गत्यार्थं गृहीयात्तदा उन्मील्यनिमीलने ऽपि अर्थप्रतिपत्तिः स्यात् यदि (चाक्षुष)वाक्षमधिष्ठानातिरिक्तं स्यादधिष्ठानोपघातचिकित्से व्यर्थे स्यातामिति तु प्रदीपेन समानयोगक्षेमम् अपि च छायायामुपविष्यस्या(प्यातपालोकने)तपावलोकनेन नयनस्याशिशिरत्वमातपोपविष्यस्यापि शिशिरद्रव्यावलोकनेन शिशिरत्वं चैतमेवार्थं गमयतः न ह्यप्राप्तावेतदुपपद्यते तदेतदखिलमपि प्रमाणप्रसिद्धमिति किमत्र वक्तव्यमिति हिशब्देनाचष्टे इति प्रत्यक्षसामान्यलक्षणनिरूपणम् 5,330 यदक्षविशेषणं निर्दोषत्वमुक्तं तद्वयवच्छेद्यं दर्शयितुमक्षभेदं तावदाह- प्राकृमिति प्राकृतं शुद्धचैतन्यमक्षं तु द्विविधं मतम्
nyāyasudhā: atra pramāṇeṣu lokavedayoriti vā nanu kathamidaṃ vijñāyate kiṃ nirdoṣairakṣairudbhavo yasyeti, kiṃvā nirdoṣaṃ ca tadakṣodbhavaṃ ceti nādyaḥ avyāpterativyāpteśca tathāhi īśvarādipratyakṣaṃ nākṣodbhavaṃ nityatvāt akṣakāryaṃ kriyādikamapi pratyakṣaṃ syāt na dvitīyaḥ dvayorapi viśeṣaṇatvena samāsānupapatteḥ uktāvyāptyanistārācceti ucyate astu tāvadādyaḥ ajñānaviparītajñānahetubhiḥ kācakāmalādidoṣai rahitāni yānyakṣāṇīndriyāṇi tairudbhavo yasyeti na cāvyāptiḥ udbhavaśabdasyotpattyabhivyaktyanyatarāthartvāt yathoktam"sarvamakṣātmakaṃ matam'; iti nāpyativyāptiḥ jñānasya prakaraṇaprāptatvāt tathāpyakṣaliṅgake 'numāne 'tivyāptiriti cenna tasyākṣajñānodbhavatvenākṣamātrodbhavatvābhāvāt nirdoṣākṣodbhavamapyarthadoṣādayathārthamutpadyate jñānam yathoktam "atidūrādatisāmīpyādindriyadoṣānmano 'navasthānāt saukṣmyādyavadhānādabhibhavātsamānābhighātācca'; iti tathāpi nirdoṣārthasannikṛṣṭeti viśeṣaṇādadoṣaḥ 5,298 atra jñānagrahaṇaṃ sukhādivyāvṛttyarthamiti kecit tadasat viṣayasākṣātkārasyaiva sukhādihetutvāt indriyārthasannikarṣaḥ(tu) tadarthamabhyarthyate nanvevaṃ sati sarvārthasākṣātkāravataḥ parameśvarasya sukhādyutpādaprasaṅga iti cet līlāvigrahagrahaṇe tasyendriyārthasannikarṣavataḥ kuto na tatprasaṅgaḥ atha na tāvanmātraṃ sukhādikāraṇam kinnāma dharmādikamapi atastadabhāvānna tasya sukhādyutpāda iti cet tulyam ata eva na yogiṣvapi prasaṅgaḥ tathācāhuḥ "dehe śītoṣṇādisambandhāddhi śītoṣyādyanubhava ātmanaḥ tataśca sukhaduḥkhe'; iti atra dehaśabdena tadāśritānīndriyāṇyupalakṣyante tadayaṃ lakṣaṇātharḥ nirdoṣārthasannikṛṣṭanirdoṣendriyodbhavaṃ jñānaṃ pratyakṣamiti 5,300 yadvā nirdoṣārthendriyasannikarṣajaṃ jñānaṃ pratyakṣamityevārthaḥ janyapratyakṣaviṣayameva (vā ta)etadvayākhyātam(nam) iti noktadoṣaḥ anugatalakṣaṇasiddhayarthaṃ tu dvitīyaṃ pakṣaṃ parigṛhṇīmaḥ nirdoṣaṃ yathārthamakṣodbhavamiti akṣodbhavaśabdena (ca)sākṣātkāro lakṣyata iti na kaściddoṣaḥ sākṣātkāratvaṃ ca jñānagata eva viśeṣo na karaṇopādhikaḥ tadanena kevalaṃ pratyakṣaṃ lakṣitam 5,301f. atraiva yatastaditi padadvayādhyāhāreṇa yathārthāparokṣajñānasādhanamityanupramāṇapratyakṣalakṣaṇamapi vyākhyeyam tacca vivakṣābhedena nirdoṣārthendriyasannikarṣo vā nirdoṣārthasannikṛṣṭamaduṣyamindriyaṃ veti nanu"aduṣyamindriyaṃ tvakṣam'; iti vacanādakṣaśabda evāduṣyatāmācaṣṭe tatkimarthaṃ nirdoṣetyakṣaviśeṣaṇam maivam indriyaṃ tvakṣaṃ taccāduṣyamiha vivakṣitamiti tadvayakhyānāt 5,303 nanvetallakṣaṇaṃ pratigatamakṣaṃ pratyakṣamityevaṃ śabdanirvacanādeva pratīyamānaṃ lakṣyātpratyakṣānna bhidyate nacaikasyaiva lakṣyalakṣaṇabhāvaḥ sambhavati jñātā(tva)jñātatvāsambhavāditi cenna atra pratyakṣapadavācyatāyāḥ sādhyatvena vivakṣitatvādityāśayenoktam- iti gīyata iti 5,303f. nanu nirdoṣatendriyāṇāṃ kuto 'vagantavyā jñānayāthārthyāditi cet tadapi kiṃ karaṇa(gatayā)nirdoṣatayā jñātavyaṃ, kiṃvā viruddhapramāṇābhāvāt nādyaḥ parasparāśrayatāpatteḥ na dvitīyaḥ asañjātavirodhivibhrame 'pyāpatteḥ maivam jñānayāthārthyasya sākṣisiddhatvāṅgīkārāt parīkṣāpekṣāyāṃ tu prabalavirodha(dhā)bhāvaḥ sācivyamācarati yathoktam"balavatpramāṇataścaiva jñeyā doṣā na cānyathā'; iti asañjātavirodhī tu vibhrama eveti kutaḥ deśakālapuruṣāntarasambandhiviparītapramāvaśāditi cet kathaṃ tarhyasañjātavirodhitvam evaṃ tarhi sarvathā viparītapramābhāvo 'ṅgīkṛtaḥ syāt addhā so 'pi taistaiḥ parīkṣāviśeṣairniścīyate nirmūlaṃ tu na śaṅkayate anyathā sarvatrānāśvāsenābhimatamapi na siddhayediti 5,307 nanvindriyārthasannikarṣasya pratyakṣatve gagananayanasannikarṣādapi jñānamutpadyatām maivam arthaśabdena tattadindriyagrahaṇayogyasyaiva vivakṣitatvāt gaganādau ca tadyogyatābhāvasya kāryābhāvādeva siddheḥ etena cakṣurādinā gandhādigrahaṇaprasaṅgo 'pyapāstaḥ 5,307f. atha matam yadyāśritā yogyatā, kimantargaḍunā sannikarṣeṇa tattadindriyaviṣayastena tenendriyeṇa gṛhyate kathamanyathā kācābhrapaṭalādyantaritopalabdhiḥ syāt sāntaragrahaṇaṃ ca prāptipakṣe na sambhavati prāpyakāriṣu tavagādiṣu tadabhāvāt kiñca nayanaṃ cetprāpyakāri tadā svasaṃyuktamātraṃ gṛhṇīyāt kuṭhārādiṣu tathā darśanāt pṛthutaraṃ ca gṛhṇāti digviśeṣasandehaścaiva sati na syāt prāptyā tanniścayaprāpteḥ sannikṛṣṭaviprakṛṣṭayoḥ śākhācandramasoryugapadgrahaṇācca nahi prāpyakāriṇyevaṃ bhavitumarhati api ca cakṣuḥ aprāpyārthaprakāśakam atyāsannāprakāśakatvāt vyatirekeṇa śrotrādivat cakṣurgatvā nārthena sambadhyate indriyatvāt sparśanādivat nacārthasya āgamanaṃ pratyakṣavirodhāt tathā cāprāpyaprakāśakatvasiddhiriti 5,310 atrocyate viṣayakaraṇayoryogyatāmātramupādāya sannikarṣāpākaraṇaṃ kiṃ sarvatrota nayana eveti vaktavyam na prathamaḥ aprāptaireva kuṭhārādibhiḥ kāṣṭhādau chidādyudayaprasaṅgāt ghrāṇarasanasparśanairaprāptaireva gandhādyavabodhodayāpatteśca tathāca yogyatāvadanvayavyatirekasiddhā prāptirapi kriyotpādopayoginī na dvitīyaḥ viśeṣakāraṇābhāvāt yogyatāyā anvayavyatirekadaśarnātprāpteścānupalambhāditi cenna cakṣuṣo 'pi karaṇatvendriyatvābhyāṃ prāptyupalambhāt 5,311 nanvatra kiṃ golakaṃ pakṣīkriyate uta tadatiriktaṃ cakṣuḥ ādye pramāṇabādhaḥ dvitīye tvāśrayāsiddhiriti cenna tavāpi golakapakṣīkāre siddhasādhanam anyatrāśrayāsiddhiriti vaktuṃ śakyatvāt atha viśeṣaṃ vihāya rūpadarśanānumitaṃ karaṇamātraṃ pakṣīkriyata iti brūṣe samaṃ mamāpi ata eva golakātiriktamapi tatsetsyati sannikarṣaśca pratyāsattimātraṃ vivakṣitam, na saṃyogādiriti na śabdādibhirvyabhicāraḥ 5,313 kā ceyaṃ yogyatā yanmātrādasannikṛṣṭamapi cakṣuḥ prakāśayet yadi rūpaviśeṣādirūpā tadātītānāgatayorapi tadbhāvāccākṣuṣatāpattiḥ sannikarṣārthaṃ khalu vartamānatābhyarthanam sannikarṣasyānyathāsiddhau pratyabhijñāyāṃ tattāṃśasya cakṣuṣāvabhāsanāt sa cedanapekṣitaḥ, kiṃ tadā vatarmānatayā atha vartamānatāpi rūpadivadyogyatāntargatā, tadā pratyabhijñā na siddhayet kuḍyādivyavahitapratītiprasaṅgaśca prāptipratibandhakaṃ hi kuḍyādivyavadhānamiti prāptyarthaṃ tadabhāvo 'nveṣaṇīyaḥ syāt sā yadi neṣyate tadā kuḍyādikaṃ kasyāpakuryāt āvaraṇābhāvo 'pi yogyateti cet na kuḍya(ḍyā)parabhāgāvasthitenāpyagrahaṇaprasaṅgāt atha nayanaviṣayayormadhye nibiḍa(ḍāvayava)dravyābhāvo vivakṣita iti cet sphaṭikādyantaritānupalabdhriprasaṅgāt asvacchadravyābhāvo vivakṣita iti cet tathāpyavyavahitadūradarśanāpattireva atha kṣaṇabhaṅgapariṇāmāvāśritya tathābhūtasyotpādānutpādau eva yogyatāyogyate manyase, tadā so 'rthaḥ kadācitsarvairupalabhyeta kadācinna kenāpi draṣṭṛnibandhano 'pi tadbhedo 'stīti cenna pramitasannikarṣaparityāgenāpramitānekakalpanasyānucitatvāt 5,317 kiñcāsannikṛṣṭapratītau ca āsannasannikṛṣṭaviprakṛṣṭayorvaiśadyāvaiśadye na syātām asmākaṃ tu nayanaraśmayaḥ samyagāsannena sannikṛṣṭante viprakṛṣṭena tvasamyak pradīparaśmaya iveti yukte pratītervaiśadyāvaiśadye kācādyantaritopalabdhyā kimaprāpyaprakāśakatvaṃ kalpayāmaḥ kiṃvā kācādīnāṃ praptipratibandhakatvābhāvāt ādyaḥ pramāṇaviruddho 'nekātiprasaṅgaparāhata iti dvitīya evāśrayaṇīyaḥ tathātve kācādervyūhāntaratāpatti(tte)riti cet (na) jalānalavyatibhede 'pi ghaṭādestadabhāvāt tatrāpi sūkṣmataratadabhyupagame 'trāpi sāstu sāntaragrahaṇamapyasannikṛṣṭasya grahaṇaṃ cedasiddham sāntara iti grahaṇaṃ cetpradīpe 'naikāntikam yathā khalu dīpo raśmibhirarthasannikṛṣṭo 'pi svarūpāpekṣayā sāntara iti pratīyate tathā cakṣurapyadhiṣṭhānāpekṣayeti kimanupapannam pṛthutaragrahaṇamapi nayanaraśmīnāmunmattakakusumavatpṛthvagratayopapatsyate aprāptau tvalpasyāpi grahaṇaṃ na syāt prāptau digviśeṣasandeho na syāditi cet(na) aprāptau sarvatra kalpayiṣyati yugapadgrahaṇābhimānastu tejasaḥ śīghragāmitānibandhano bhrama eva prāpteḥ pramāṇasiddhatvāt 5,323 apara āha nayanaraśmayaḥ śākhācandrasaṃyuktaiḥ sauraraśmibhirekībhūtā yugapacchākhācandramasau grāhayantīti tadasat sarvārthagrahaṇaprasaṅgāt adṛṣṭāttadvayavastheti cet (na) bāhyasādhanasākalye 'dṛṣṭavaikalyena kāryānudayasya kvāpyadarśanāt adṛṣṭavaikalye hi bāhyasāmagrī vikalā syāt anyathā samanaskendriyasannikṛṣṭaḥ sphītālokamadhyamadhyāsīno 'pi ghaṭaḥ kadācinnopalabhyeta aprāpyārthaprakāśakamiti cāprasiddhaviśeṣaṇatā atyāsannāprakāśakatvaṃ prāpyaprakāśakeṣu ghrāṇādiṣvapi vidyate svagatagandhāderagrahaṇāt parasyaiva atyāsannakācādyagrahaṇamayuktam yogyatāyā anapāyāt 5,325 gatvā nārthena sannikṛṣṭata ityatra kiṃ gatipratiṣedhaḥ sādhyaḥ, kiṃvā sannikaṣarpratiṣedhaḥ, utobhayapratiṣedhaḥ nādyaḥ kālātītatvādanaikāntyācca na dvitīyaḥ anaikāntikatvādeva ata eva na tṛtīyo 'pi viśiṣṭaniṣedho 'yamiti cenna so 'pi viśeṣaṇābhāvena vetyādivikalpadūṣaṇānistārāt sannikarṣārthaṃ gatimanna bhavatīti sādhyamiti cenna sparśanādāvanaikāntyāt śīlajalasannikarṣārthaṃ tvagindriyagataye hi śarīraparispando bhavati athāyamabhiprāyo 'dhiṣṭhānādbahirna gacchatīti tadendriyatve samāne 'pi ghrāṇādīnāmataijasānāmanevambhāvaḥ cakṣuṣastu taija(se)sasyetthambhūta(tvā)tetyaṅgīkāre bādhakābhāvādaprayojakatvam cākṣuṣaraśmīnāmupalabdhiprasaṅga iti cenna atīndriyatvopapatteḥ mahattejojātīyamaindriyakamupalabdhamiti cet cākṣuṣamapyupalabdhamiti vāristhaṃ tathā syāt adṛṣṭavaśādanudbhūtarūpaṃ taditi cet idamapyanudbhūtarūpasparśaṃ kuto na kalpyate kalpikāyāṃ prāpyakāritāyāṃ pramāṇasyoktatvāt yadi ca nayanaṃ nirgatyārthaṃ gṛhīyāttadā unmīlyanimīlane 'pi arthapratipattiḥ syāt yadi (cākṣuṣa)vākṣamadhiṣṭhānātiriktaṃ syādadhiṣṭhānopaghātacikitse vyarthe syātāmiti tu pradīpena samānayogakṣemam api ca chāyāyāmupaviṣyasyā(pyātapālokane)tapāvalokanena nayanasyāśiśiratvamātapopaviṣyasyāpi śiśiradravyāvalokanena śiśiratvaṃ caitamevārthaṃ gamayataḥ na hyaprāptāvetadupapadyate tadetadakhilamapi pramāṇaprasiddhamiti kimatra vaktavyamiti hiśabdenācaṣṭe iti pratyakṣasāmānyalakṣaṇanirūpaṇam 5,330 yadakṣaviśeṣaṇaṃ nirdoṣatvamuktaṃ tadvayavacchedyaṃ darśayitumakṣabhedaṃ tāvadāha- prākṛmiti prākṛtaṃ śuddhacaitanyamakṣaṃ tu dvividhaṃ matam
2.1.28cd
न्यायसुधा: प्रकृतिशब्देनाहङ्कारः पञ्चभूतानि चोच्यन्ते सूक्ष्मरूपेण नित्यमप्यहङ्कारभूतांशैरुपचितत्वात्प्राकृतम् शुद्धमित्यस्यैव विवरणं चैतन्यमिति चेतिशब्दावध्याहार्यौ तुशब्देनाचैतन्यमेवेन्द्रियं तच्चाहङ्कारिकमेवेति वदतां साङ्खयादीनां, भौतिकमेवेति भाषमाणानां वैशेषिकादीनां, द्रव्येन्द्रियभा(व्ये)वेन्द्रियभेदाद्द्विविधमिति जल्पतां जैनानां च मतं व्यवच्छिनत्ति मतमिति स्वोक्तार्थस्य प्रमितत्वमाह 5,333 तत्र जडचैतन्यभेदमनुपदमेवोपपादयिष्यति जडस्य च नित्याहङ्कारिकभौतिकत्वम्"सूक्ष्मेन्द्रियाणि सन्त्येव स्युः स्थूलान्यप्यहङ्कृतेः तेषां भूतैरुपचयः सृष्टिकाले विधीयतेऽ; इत्यादिस्मृतिसिद्धम् नच केवलाहङ्कारिकत्वे भौतिकत्वे वा प्रमाणमस्ति कपिलादीनामाप्तत्वासिद्धेः घ्राणं पार्थिवं रसाव्यञ्जकत्वे सति गन्धव्यञ्जकत्वात् कुङ्कुमगन्धाभिव्यञ्जकघृतवत् रसनमाप्यं रूपाव्यञ्जकत्वे सति रसव्यञ्जकत्वात् लालावत् चक्षुस्तैजसं स्पर्शाव्यञ्जकत्वे सति रूपव्यञ्जकत्वात् प्रदीपवत् स्पर्शनं वायवीयं शब्दाव्यञ्जकत्वे सति स्पशर्व्यञ्जकत्वात् व्यजनवातवदिति 5,335 अत्र पार्थि(वादित्व)वत्वादिमात्रसाधने सिद्धसाधनत्वम् तन्मात्रत्वसाधने दृष्टान्तानां साध्यवैकल्यम् सर्वत्र पाञ्चभौतिकत्वाभ्युपगमात् सर्वत्र चादृष्टेन व्यभिचारा(रः)त् 5,336 तत् सर्वव्यञ्जकमिति चेत् किं व्यक्तिपुरस्कारेणोच्यते उतोपाध्यवच्छेदपुरस्कारेण नाद्यः यददृष्टमेकैकव्यञ्जकं तत्र व्यभिचारानिस्तारात् तन्न निश्चितमिति चेत् तथापि सन्दिग्धव्यभिचारिता न द्वितीयः इन्द्रियत्वावच्छेदेनासिद्धेः 5,337 किञ्च पार्थिवादिपदैः पृथिवीत्वाद्यभिधाने तत्तत्सन्निकर्षैरनैकान्त्यम् इन्द्रियत्वेन हेतुविशेषणे दृष्टान्तानां साधनवैकल्यम् पृथिव्यादिकार्यतासाधने प्रागुक्तसिद्धसाधनतापरिहाराय मात्रपदप्रयोगे पृथिव्यादिरूपादिव्यञ्जकसन्निकर्षेषु व्यभिचारतादवस्थ्यम् 5,343 अपि च चर्मादिगन्धव्यञ्जकत्वं जलादेः, रसव्यञ्जकत्वम् लवणादेः, रूपव्यञ्जकत्वमञ्जनादेः, स्पर्शव्यञ्जकत्वं कर्पूरादेरप्यस्तीति व्यभिचार एव (इति) 5,346 इन्द्रियद्वैविध्यस्य प्रमितत्वमुक्तम् तत्कथमित्यत आह- शुद्धमिति शुद्धमीशरमामुक्तेष्वन्यत्र प्राकृतैर्युतम्
nyāyasudhā: prakṛtiśabdenāhaṅkāraḥ pañcabhūtāni cocyante sūkṣmarūpeṇa nityamapyahaṅkārabhūtāṃśairupacitatvātprākṛtam śuddhamityasyaiva vivaraṇaṃ caitanyamiti cetiśabdāvadhyāhāryau tuśabdenācaitanyamevendriyaṃ taccāhaṅkārikameveti vadatāṃ sāṅkhayādīnāṃ, bhautikameveti bhāṣamāṇānāṃ vaiśeṣikādīnāṃ, dravyendriyabhā(vye)vendriyabhedāddvividhamiti jalpatāṃ jainānāṃ ca mataṃ vyavacchinatti matamiti svoktārthasya pramitatvamāha 5,333 tatra jaḍacaitanyabhedamanupadamevopapādayiṣyati jaḍasya ca nityāhaṅkārikabhautikatvam"sūkṣmendriyāṇi santyeva syuḥ sthūlānyapyahaṅkṛteḥ teṣāṃ bhūtairupacayaḥ sṛṣṭikāle vidhīyate'; ityādismṛtisiddham naca kevalāhaṅkārikatve bhautikatve vā pramāṇamasti kapilādīnāmāptatvāsiddheḥ ghrāṇaṃ pārthivaṃ rasāvyañjakatve sati gandhavyañjakatvāt kuṅkumagandhābhivyañjakaghṛtavat rasanamāpyaṃ rūpāvyañjakatve sati rasavyañjakatvāt lālāvat cakṣustaijasaṃ sparśāvyañjakatve sati rūpavyañjakatvāt pradīpavat sparśanaṃ vāyavīyaṃ śabdāvyañjakatve sati spaśarvyañjakatvāt vyajanavātavaditi 5,335 atra pārthi(vāditva)vatvādimātrasādhane siddhasādhanatvam tanmātratvasādhane dṛṣṭāntānāṃ sādhyavaikalyam sarvatra pāñcabhautikatvābhyupagamāt sarvatra cādṛṣṭena vyabhicārā(raḥ)t 5,336 tat sarvavyañjakamiti cet kiṃ vyaktipuraskāreṇocyate utopādhyavacchedapuraskāreṇa nādyaḥ yadadṛṣṭamekaikavyañjakaṃ tatra vyabhicārānistārāt tanna niścitamiti cet tathāpi sandigdhavyabhicāritā na dvitīyaḥ indriyatvāvacchedenāsiddheḥ 5,337 kiñca pārthivādipadaiḥ pṛthivītvādyabhidhāne tattatsannikarṣairanaikāntyam indriyatvena hetuviśeṣaṇe dṛṣṭāntānāṃ sādhanavaikalyam pṛthivyādikāryatāsādhane prāguktasiddhasādhanatāparihārāya mātrapadaprayoge pṛthivyādirūpādivyañjakasannikarṣeṣu vyabhicāratādavasthyam 5,343 api ca carmādigandhavyañjakatvaṃ jalādeḥ, rasavyañjakatvam lavaṇādeḥ, rūpavyañjakatvamañjanādeḥ, sparśavyañjakatvaṃ karpūrāderapyastīti vyabhicāra eva (iti) 5,346 indriyadvaividhyasya pramitatvamuktam tatkathamityata āha- śuddhamiti śuddhamīśaramāmukteṣvanyatra prākṛtairyutam
2.1.29ab
न्यायसुधा: प्राक् प्रसिद्धितारतम्यमपेक्ष्योद्देशे ऽपि प्राधान्यतारतम्यापेक्षयोपपादनमिति द्रष्टव्यम् अन्यत्र संसारिषु प्राकृतैरक्षैर्युतं शुद्धमस्तीत्यर्थः अयमभिसन्धिः उपपादयिष्यते हीशरमामुक्तानामक्षवत्ता नच तदक्षं प्राकृतमिति युक्तम् निर्गुणत्वादिश्रुतिस्मृतिविरोधात् ततस्तच्छुद्धचैतन्यमेव भवितुमर्हति संसारिषु चाक्षवत्ता सुप्रसिद्धा नच तन्मुक्तावक्षप्रतिपादकप्रमाणबलायातं शुद्धमेवास्त्विति युक्तम् संसारे ऽपि सम्यग्ज्ञाननियमाद्यापत्तेः अतस्तत्र प्राकृतं शुद्धं चेति द्विविधमप्यस्तीति स्वीकार्यम् ततः सिद्धमुक्तरूपाक्षद्वैविध्यमिति परैरीशलक्ष्म्योर्लीलाविग्रहग्रहण(णा)मङ्गीकारिभिस्तदक्षस्य प्राकृतत्वमङ्गीक्रियते तान्प्रति किं वादान्तरेणेति मुक्तग्रहणम् स्वमते मुक्तानां लीलाविग्रहस्वीकारात् किमन्यदापीन्द्रियोपपादनायासेनेतीशरमेति 5,349 किमतो यद्येवमक्षद्वैविध्यमित्यत आह- निर्दोषमेवेति निर्दोषमेव चैतन्यमन्यत्रोभयमिष्यते
nyāyasudhā: prāk prasiddhitāratamyamapekṣyoddeśe 'pi prādhānyatāratamyāpekṣayopapādanamiti draṣṭavyam anyatra saṃsāriṣu prākṛtairakṣairyutaṃ śuddhamastītyarthaḥ ayamabhisandhiḥ upapādayiṣyate hīśaramāmuktānāmakṣavattā naca tadakṣaṃ prākṛtamiti yuktam nirguṇatvādiśrutismṛtivirodhāt tatastacchuddhacaitanyameva bhavitumarhati saṃsāriṣu cākṣavattā suprasiddhā naca tanmuktāvakṣapratipādakapramāṇabalāyātaṃ śuddhamevāstviti yuktam saṃsāre 'pi samyagjñānaniyamādyāpatteḥ atastatra prākṛtaṃ śuddhaṃ ceti dvividhamapyastīti svīkāryam tataḥ siddhamuktarūpākṣadvaividhyamiti parairīśalakṣmyorlīlāvigrahagrahaṇa(ṇā)maṅgīkāribhistadakṣasya prākṛtatvamaṅgīkriyate tānprati kiṃ vādāntareṇeti muktagrahaṇam svamate muktānāṃ līlāvigrahasvīkārāt kimanyadāpīndriyopapādanāyāsenetīśarameti 5,349 kimato yadyevamakṣadvaividhyamityata āha- nirdoṣameveti nirdoṣameva caitanyamanyatrobhayamiṣyate
2.1.29cd
न्यायसुधा: तत्रोत्तमजीवसम्बन्धिचैतन्यमक्षं निर्दोषमेवेत्यर्थः अन्यत्रापि निर्दोषतासद्भावादेवेत्युक्तम् अन्यत्र मध्यमजीवसम्बन्धिचैतन्ये सर्वत्र प्राकृते चाक्षे निर्दोषत्वं सदोषत्वं चोभयं कालादिभेदेनेष्यते अधमसम्बन्धिचैतन्ये तु सदोषत्वमेवेति शेषः इष्यते प्रामाणिकैरिति अनेनागमं कार्यलिङ्गकमनुमानं चात्रार्थे दर्शयति यावदत्र सदोषमुक्तं तन्निर्दोषग्रहणव्यवच्छेद्यमिति भावः 5,354 ननु च संसारिषु प्रवृत्तिसिद्धयर्थमिन्द्रियमवश्यमङ्गीकरणीयम् नच तच्छुद्धम् उक्तानुपपत्तेः त(अ)तः प्राकृतेनैव सवर्स्योपपत्तेः संसारिषु शुद्धेन्द्रियाभ्युपगमो निर्बीज एव नच मुक्तौ शुद्धसद्भावात्प्रागपि तदङ्गीकरणीयम् मुक्तिवच्छुद्धेन्द्रियस्यापि पश्चात्प्राप्त्युपपत्तेरित्यत आह- सुखेति सुखदुःखादिविषयं शुद्धं संसारगेष्वपि
nyāyasudhā: tatrottamajīvasambandhicaitanyamakṣaṃ nirdoṣamevetyarthaḥ anyatrāpi nirdoṣatāsadbhāvādevetyuktam anyatra madhyamajīvasambandhicaitanye sarvatra prākṛte cākṣe nirdoṣatvaṃ sadoṣatvaṃ cobhayaṃ kālādibhedeneṣyate adhamasambandhicaitanye tu sadoṣatvameveti śeṣaḥ iṣyate prāmāṇikairiti anenāgamaṃ kāryaliṅgakamanumānaṃ cātrārthe darśayati yāvadatra sadoṣamuktaṃ tannirdoṣagrahaṇavyavacchedyamiti bhāvaḥ 5,354 nanu ca saṃsāriṣu pravṛttisiddhayarthamindriyamavaśyamaṅgīkaraṇīyam naca tacchuddham uktānupapatteḥ ta(a)taḥ prākṛtenaiva savarsyopapatteḥ saṃsāriṣu śuddhendriyābhyupagamo nirbīja eva naca muktau śuddhasadbhāvātprāgapi tadaṅgīkaraṇīyam muktivacchuddhendriyasyāpi paścātprāptyupapatterityata āha- sukheti sukhaduḥkhādiviṣayaṃ śuddhaṃ saṃsārageṣvapi
2.1.30ab
न्यायसुधा: न केवलमीशरमामुक्तेषु (किन्तु) संसारगेष्वपि शुद्धमिन्द्रियमङ्गीकरणीयम् कुतः सुखदुःखादिविषयम् अयमर्थः अस्ति तावत्संसारिणां सुखदुःखेच्छादिविषये(यो)ऽपरोक्षावभासः लिङ्गाद्यननुसन्धानेनैवाहं सुखीत्यादिस्पष्टावभासदर्शनात् नचेन्द्रियविषयतामन्तरेणापरोक्षावभासित्वं सुखादीनां युक्तम् धर्मादेरपि तत्प्रसङ्गात् तस्मात्सुखदुःखादिविषयमिन्द्रियमङ्गीकर्तव्यम् तदेव शुद्धमिति अस्तु सुखदुःखादिविषयमिन्द्रियं संसारिषु तच्छुद्धमिति कुतः प्राकृतेनापि तदपरोक्षावभासोपपत्तेरित्यत आह- निर्दोषत्वेति निर्दोषत्वातिनियमात् तद् बलिष्ठतमं मतम्
nyāyasudhā: na kevalamīśaramāmukteṣu (kintu) saṃsārageṣvapi śuddhamindriyamaṅgīkaraṇīyam kutaḥ sukhaduḥkhādiviṣayam ayamarthaḥ asti tāvatsaṃsāriṇāṃ sukhaduḥkhecchādiviṣaye(yo)'parokṣāvabhāsaḥ liṅgādyananusandhānenaivāhaṃ sukhītyādispaṣṭāvabhāsadarśanāt nacendriyaviṣayatāmantareṇāparokṣāvabhāsitvaṃ sukhādīnāṃ yuktam dharmāderapi tatprasaṅgāt tasmātsukhaduḥkhādiviṣayamindriyamaṅgīkartavyam tadeva śuddhamiti astu sukhaduḥkhādiviṣayamindriyaṃ saṃsāriṣu tacchuddhamiti kutaḥ prākṛtenāpi tadaparokṣāvabhāsopapatterityata āha- nirdoṣatveti nirdoṣatvātiniyamāt tad baliṣṭhatamaṃ matam
2.1.30cd
5,355 न्यायसुधा: तत्सुखादिविषयमिन्द्रियं तावद्बलिष्ठतमं सर्वथा(प्य)ऽबाध्यं मतं सर्वेषां सम्मतम् न हि कदाचिदप्यसति सुखे अहं सुखीति प्रत्ययो ऽस्ति नापि सति नास्ति सुखीति तथा हि सतीन्द्रियस्य बाध्यता स्यात् बलिष्ठतमता चेन्द्रियस्य निर्दोषत्वादिनियमादेवोपपद्यते नान्यथा सदोषाणां बाधदर्शना(नियमा)त् निर्दोषत्वातिनियमश्च शुद्धस्यैव धर्मो न प्राकृतस्येति सुखादिविषयस्येन्द्रियस्य शुद्धतासिद्धिरिति एतदुक्तं भवति सुखादिकमिन्द्रियविषयः अपरोक्षावभासित्वात् घटवत् सुखादिविषयमिन्द्रियं शुद्धम् निर्दोषतानियमवत्त्वात् ईश्वरादीन्द्रियवत् विमतं निर्दोषतानिय(तिम)मवत् सर्वथाप्यबाध्यत्वात् तद्वदेवेति यद्यपि मुक्तानां शुद्धेन्द्रियवत्त्वेन संसारिणां तद्वत्ता शक्यसाधना तस्य तत्स्वरूपतावगमात् स्वरूपस्य चानागन्तुकत्वात् तथापि साक्षिणो यत्प्रत्यक्षत्वमुक्तं तद्विभावयितुमयं प्रमाणान्तरोपन्यासः सुखादिविषयं स्वरूपभूतं चैतन्येन्द्रियं हि साक्षीत्युच्यते तदभिव्यक्तं ज्ञानं चेति 5,356 ननु प्राकृतशुद्धभेदात् द्विविधमिन्द्रियमित्यसत् "श्रोत्रं चक्षुःस्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च अधिष्ठाय मनश्चायमऽ; इति पञ्चेन्द्रियमनोभेदेनेन्द्रियषाड्विध्यस्मरणविरोधादित्यत आह- पञ्चेति पञ्चेन्द्रियमनोभेदात् प्राकृतं षड्विधं स्मृतम्
5,355 nyāyasudhā: tatsukhādiviṣayamindriyaṃ tāvadbaliṣṭhatamaṃ sarvathā(pya)'bādhyaṃ mataṃ sarveṣāṃ sammatam na hi kadācidapyasati sukhe ahaṃ sukhīti pratyayo 'sti nāpi sati nāsti sukhīti tathā hi satīndriyasya bādhyatā syāt baliṣṭhatamatā cendriyasya nirdoṣatvādiniyamādevopapadyate nānyathā sadoṣāṇāṃ bādhadarśanā(niyamā)t nirdoṣatvātiniyamaśca śuddhasyaiva dharmo na prākṛtasyeti sukhādiviṣayasyendriyasya śuddhatāsiddhiriti etaduktaṃ bhavati sukhādikamindriyaviṣayaḥ aparokṣāvabhāsitvāt ghaṭavat sukhādiviṣayamindriyaṃ śuddham nirdoṣatāniyamavattvāt īśvarādīndriyavat vimataṃ nirdoṣatāniya(tima)mavat sarvathāpyabādhyatvāt tadvadeveti yadyapi muktānāṃ śuddhendriyavattvena saṃsāriṇāṃ tadvattā śakyasādhanā tasya tatsvarūpatāvagamāt svarūpasya cānāgantukatvāt tathāpi sākṣiṇo yatpratyakṣatvamuktaṃ tadvibhāvayitumayaṃ pramāṇāntaropanyāsaḥ sukhādiviṣayaṃ svarūpabhūtaṃ caitanyendriyaṃ hi sākṣītyucyate tadabhivyaktaṃ jñānaṃ ceti 5,356 nanu prākṛtaśuddhabhedāt dvividhamindriyamityasat "śrotraṃ cakṣuḥsparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca adhiṣṭhāya manaścāyam'; iti pañcendriyamanobhedenendriyaṣāḍvidhyasmaraṇavirodhādityata āha- pañceti pañcendriyamanobhedāt prākṛtaṃ ṣaḍvidhaṃ smṛtam
Adhyāya 2 (cont. 7)
2.1.31a
न्यायसुधा: यत्पञ्चेन्द्रियमनोभेदादिन्द्रियं षड्विधमिति स्मृतं तत्प्राकृतं न तु सर्वमित्यतो न विरोधः ज्ञानेन्द्रियाणामेवात्र(विवक्षित)उक्तत्वान्नैकादशत्वो(शो)क्तिविरोधः बुद्धेरपि मनस्यन्तर्भावान्न सप्तत्वविरोधः नन्वाकाशात्मकस्य श्रोत्रस्य कथं प्राकृतत्वात् मैवम् भूताकाशपरिणामत्वाभ्युपगमात् अव्याकृताकाशात्मकत्वे सार्वत्रिकशब्दोपलब्धिप्रसङ्गः कर्णशष्कुल्यवच्छेदाङ्गीकारे ऽपि बधिराभावप्रसक्तिः अदृष्टोपग्रहान्नेति चेन्न तथा सत्याकाशस्यैव तत्तदवच्छिन्नस्यादृष्टोपगृहीतस्य घ्राणादिभावोपपत्तौ पार्थिवत्वाद्यभ्युपगमवैयर्थ्यात् गन्धादिमत्त्वात्तत्सिद्धिरिति चेन्न, असिद्धेः यदिन्द्रियं यं विशेषगुणं गृह्णाति तत् तद्वदिति व्याप्तेः सुखादिग्राहिणि मनसि, सांसिद्धिकद्रवत्वस्नेहग्राहिणि चक्षुषि, शीतोष्णस्पर्शग्राहिणि स्पर्शने च भग्नत्वात् आगमात्पृथिव्यादिप्राकृतिकतावगम्यत इति चेत् तर्ह्यहङ्कारिकाकाशकार्यता श्रोत्रस्यापि तत एवाङ्गीकरणीया 5,360 ननु मनोनादिनित्यं कथं प्राकृतम् मैवम् प्रमाणाभावात् स्पर्शरहितद्रव्यत्वादेः सत्त्वान्नेति चेत्(न) तमस्मस्माकमनैकान्त्यात् नित्यत्वादिमात्रसाधने सिद्धसाधनत्वात् कूटस्थतासाधने त्वागमविरोधादिति इति प्रत्यक्षनिरूपणम् व्यास-(12) 5,362 क्रमप्राप्तं केवलमनुप्रमाणं च अनुमानं लक्षयति- अनुमेति अनुमा युक्तिरेवोक्ता
nyāyasudhā: yatpañcendriyamanobhedādindriyaṃ ṣaḍvidhamiti smṛtaṃ tatprākṛtaṃ na tu sarvamityato na virodhaḥ jñānendriyāṇāmevātra(vivakṣita)uktatvānnaikādaśatvo(śo)ktivirodhaḥ buddherapi manasyantarbhāvānna saptatvavirodhaḥ nanvākāśātmakasya śrotrasya kathaṃ prākṛtatvāt maivam bhūtākāśapariṇāmatvābhyupagamāt avyākṛtākāśātmakatve sārvatrikaśabdopalabdhiprasaṅgaḥ karṇaśaṣkulyavacchedāṅgīkāre 'pi badhirābhāvaprasaktiḥ adṛṣṭopagrahānneti cenna tathā satyākāśasyaiva tattadavacchinnasyādṛṣṭopagṛhītasya ghrāṇādibhāvopapattau pārthivatvādyabhyupagamavaiyarthyāt gandhādimattvāttatsiddhiriti cenna, asiddheḥ yadindriyaṃ yaṃ viśeṣaguṇaṃ gṛhṇāti tat tadvaditi vyāpteḥ sukhādigrāhiṇi manasi, sāṃsiddhikadravatvasnehagrāhiṇi cakṣuṣi, śītoṣṇasparśagrāhiṇi sparśane ca bhagnatvāt āgamātpṛthivyādiprākṛtikatāvagamyata iti cet tarhyahaṅkārikākāśakāryatā śrotrasyāpi tata evāṅgīkaraṇīyā 5,360 nanu manonādinityaṃ kathaṃ prākṛtam maivam pramāṇābhāvāt sparśarahitadravyatvādeḥ sattvānneti cet(na) tamasmasmākamanaikāntyāt nityatvādimātrasādhane siddhasādhanatvāt kūṭasthatāsādhane tvāgamavirodhāditi iti pratyakṣanirūpaṇam vyāsa-(12) 5,362 kramaprāptaṃ kevalamanupramāṇaṃ ca anumānaṃ lakṣayati- anumeti anumā yuktirevoktā
2.1.31b
न्यायसुधा: अत्रानुमेति लक्ष्यम् युक्तिरिति लक्षणम् यदि च युक्तेरेव बहुशः प्रकृतत्वात्तत्स्वरूपजिज्ञासायामिदं प्रवृत्तम् तदा विपरीतो लक्ष्यलक्षणभावः नन्वनुमा युक्तिरिति पर्यायावेतौ तथाहि फलप्रामाण्यपक्षे ऽनुमितिरनुमेति भावसाधनो ऽनुमाशब्दो लिङ्गदर्शनसमुत्थं लैङ्गिकविषयमनुमितिनामकं यथार्थज्ञानमाह तदेव योजनं युक्तिरित युक्तिशब्दो ऽपि साधनप्रामाण्यपक्षे ऽप्यपक्षे ऽअप्यनुमीयते ऽनयेति करणसाधनो ऽनुमाशब्दो यमर्थमाचष्टे तमेव युज्यते ऽनयेति युक्तिशब्दो ऽपि तत्कथं लक्ष्यलक्षणभाव इत्यत उक्तम्- उक्तैवेति अत्रापि व्यवहार एव साध्यो न त्वनुमात्वं, युक्तित्वं वा येनोक्तदोषः स्यादिति भावः 5,363 ननु युक्त्युपपत्तिशब्दावेकार्थौ तथा चान्यत्र निर्दोषोपपत्तिरनुमेत्यादौ यदि निर्दोषग्रहणस्य व्यावर्त्यमस्ति तदात्रापि तत्कर्तव्यं स्यात् अन्यथातिव्याप्तिप्रसङ्गात् न (नास्ति) चेन्न (तत्क)कर्तव्यमिति उच्यते अस्ति खलु शब्दानां मुख्यामुख्यभेदेन द्वयी वृत्तिः एवञ्चोपपत्तिशब्दादुपपत्ताविव तदाभासे ऽपि प्रतिपत्तावुत्पन्नायां तद्वयवच्छेदेन मुख्यार्थोपदर्शनार्थं तत्र निर्दोषग्रहणं कृतम् अत्र पुनरन्तर्गतनिर्दोषत्वं मुख्यमेवार्थमुपादाय युक्तिरित्येवोक्तम् समीचीनो हेतुरनैकान्तिको हेतुरिति यथेति तदिदमप्युक्तं युक्तिरेवेति नतु निर्दोषत्वविशेषिता युक्तिशब्दमुख्यार्थविवक्षायां तदनपेक्षणादिति शेषः 5,364 अथवा नेदं पर्यायलक्षणम् किन्नाम युज्यते सम्बद्धयते इति युक्तिरनुमोक्तेति योज्यम् नन्वेवं सति विरुद्धानध्यवसितव्यवच्छेदे ऽप्यनैकान्तिकस्यानुमानत्वं स्यादित्यतो युक्तिरेवेत्युक्तम् युज्यत एव न तु (वि)युज्यते ऽपीत्यर्थः प्रमेयत्वादिकं ह्यनित्यत्वादिना युज्यते, न युज्यते च नतु युज्यत एव तदनेन साहित्यनियमवत् व्याप्यं, लिङ्गम्, अनुमानमिति चोच्यत इत्युक्तं भवति 5,366 सौगतास्तु मन्यन्ते तादात्म्यतदुत्पत्ती एवानुमानाङ्गभूतौ सम्बन्धाविति वैशेषिकास्त्वस्येदं कार्यं कारणं सम्बन्ध्येकार्थसमवायि विरोधि चेति लैङ्गिकनिमित्तसम्बन्धान्परिसञ्चक्षते एवं "मात्रानिमित्तसंयोगिविरोधिसहचारिभिः स्वस्वामिवध्यघाताद्यैः साङ्खयानां सप्तधानुमाऽ; इति साङ्खयाः परिसङ्खयातवन्तः तत्सर्वमपाकर्तुं वा युक्तिरेवेत्यवधारणम् नियतसम्बन्धवदेवानुमानं न सम्बन्धविशेषवदित्यर्थः एतच्चोपपादयिष्यामः 5,370 केचिदाहुः पक्षधर्मताप्यनुमानाङ्गमिति तदप्यपाकुर्वन्नुक्तमेव विवृणोति- व्याप्तिरेवेति ... व्याप्तिरेव तु सा स्मृता
nyāyasudhā: atrānumeti lakṣyam yuktiriti lakṣaṇam yadi ca yuktereva bahuśaḥ prakṛtatvāttatsvarūpajijñāsāyāmidaṃ pravṛttam tadā viparīto lakṣyalakṣaṇabhāvaḥ nanvanumā yuktiriti paryāyāvetau tathāhi phalaprāmāṇyapakṣe 'numitiranumeti bhāvasādhano 'numāśabdo liṅgadarśanasamutthaṃ laiṅgikaviṣayamanumitināmakaṃ yathārthajñānamāha tadeva yojanaṃ yuktirita yuktiśabdo 'pi sādhanaprāmāṇyapakṣe 'pyapakṣe 'apyanumīyate 'nayeti karaṇasādhano 'numāśabdo yamarthamācaṣṭe tameva yujyate 'nayeti yuktiśabdo 'pi tatkathaṃ lakṣyalakṣaṇabhāva ityata uktam- uktaiveti atrāpi vyavahāra eva sādhyo na tvanumātvaṃ, yuktitvaṃ vā yenoktadoṣaḥ syāditi bhāvaḥ 5,363 nanu yuktyupapattiśabdāvekārthau tathā cānyatra nirdoṣopapattiranumetyādau yadi nirdoṣagrahaṇasya vyāvartyamasti tadātrāpi tatkartavyaṃ syāt anyathātivyāptiprasaṅgāt na (nāsti) cenna (tatka)kartavyamiti ucyate asti khalu śabdānāṃ mukhyāmukhyabhedena dvayī vṛttiḥ evañcopapattiśabdādupapattāviva tadābhāse 'pi pratipattāvutpannāyāṃ tadvayavacchedena mukhyārthopadarśanārthaṃ tatra nirdoṣagrahaṇaṃ kṛtam atra punarantargatanirdoṣatvaṃ mukhyamevārthamupādāya yuktirityevoktam samīcīno heturanaikāntiko heturiti yatheti tadidamapyuktaṃ yuktireveti natu nirdoṣatvaviśeṣitā yuktiśabdamukhyārthavivakṣāyāṃ tadanapekṣaṇāditi śeṣaḥ 5,364 athavā nedaṃ paryāyalakṣaṇam kinnāma yujyate sambaddhayate iti yuktiranumokteti yojyam nanvevaṃ sati viruddhānadhyavasitavyavacchede 'pyanaikāntikasyānumānatvaṃ syādityato yuktirevetyuktam yujyata eva na tu (vi)yujyate 'pītyarthaḥ prameyatvādikaṃ hyanityatvādinā yujyate, na yujyate ca natu yujyata eva tadanena sāhityaniyamavat vyāpyaṃ, liṅgam, anumānamiti cocyata ityuktaṃ bhavati 5,366 saugatāstu manyante tādātmyatadutpattī evānumānāṅgabhūtau sambandhāviti vaiśeṣikāstvasyedaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ sambandhyekārthasamavāyi virodhi ceti laiṅgikanimittasambandhānparisañcakṣate evaṃ "mātrānimittasaṃyogivirodhisahacāribhiḥ svasvāmivadhyaghātādyaiḥ sāṅkhayānāṃ saptadhānumā'; iti sāṅkhayāḥ parisaṅkhayātavantaḥ tatsarvamapākartuṃ vā yuktirevetyavadhāraṇam niyatasambandhavadevānumānaṃ na sambandhaviśeṣavadityarthaḥ etaccopapādayiṣyāmaḥ 5,370 kecidāhuḥ pakṣadharmatāpyanumānāṅgamiti tadapyapākurvannuktameva vivṛṇoti- vyāptireveti ... vyāptireva tu sā smṛtā
2.1.31cd
न्यायसुधा: विशेषेणाप्यत इति व्याप्तिः यदव्यभिचरितसाहित्योपेतमेव लिङ्गं सानुमा न पक्षधर्मतावश्यम्भा(ववतीत्य)विनीत्यर्थः यद्वा व्याप्तिरिति भावसाधनः तथात्वे व्याप्तिरेव सानुमेति गौणो निर्देशः व्याप्तिरेवानुमानाङ्गं न पक्षधर्मतेत्यर्थः उपपादयिष्यते चैतद्वयधिकरणस्यापि साधकतामुपपादयताचार्येणैव एतेन"ज्ञातसम्बन्धनियमस्यैकदेशस्य दर्शनात् एकदेशान्तरे ज्ञानमनुमानमबाधितमऽ; इत्यपि निरस्तम् एकदेशतानियमस्याप्रयोजकत्वात् 5,372 यदुक्तं पक्षधर्मत्वं सपक्षे सत्त्वं विपक्षाद्वयावृत्तिरबाधितविषयत्वमसत्प्रतिपक्षत्वमिति पञ्चरूपोपपन्नमनुमानमिति यथा(ऽऽह) "अनुमेयेन सम्बद्धं प्रसिद्धं च चशब्दसङ्गृहीतमिति तदसत् केवलान्वयिनो विपक्षाद्वयावृत्त्यभावेन केवलव्यतिरेकिणश्च सपक्षे सत्ताभावेनाव्यापकत्वात् क्वचिच्चतूरूपोपपन्नत्वं क्वचित्पञ्चरूपोपपन्नत्वमिति चेत्(न) एकप्रयोजकालाभात् व्याप्तिपक्षधमर्तौपयिकत्वेनैषां ग्रहणम् वस्तुतस्तु ते एवानुमानाङ्गमिति चेन्न पक्षधर्मताया अप्यप्रयोजकत्वात् तथाच व्याप्तिरेव प्रयोजिकेति वक्तव्यम् किमनेन जल्पितेनेत्याह- व्याप्तिरेवेति अविनाभावो व्याप्तिः 5,376 सा द्विविधा अन्वयव्यतिरेकभेदात् साध्येन साधनस्य व्याप्तिरन्वयः साधनाभावेन साध्याभावस्य व्याप्तिर्व्यतिरेक इति केचिदाचक्षते तद्द्वैविध्यं तुशब्देन व्यवच्छिनत्ति तथाहि यो ऽग्निमान्न भवति स धूमवान्न भवतीति व्यतिरेकव्याप्तिः किं धूमेनाग्निसाधने उपयुज्यते किंवाग्न्यभावेन धूमाभावसाधने नाद्यः यो धूमवानसावग्निमानित्यन्वयव्याप्त्यैव तत्सिद्धेः अन्यथा केवलान्वयवतो ऽसाधकत्वप्रसङ्गात् किञ्चात्राभावयोर्व्याप्यव्यापकभावो, भावेन भावसाधनमिति सुभाषितम् अन्यगतया व्याप्त्यान्यस्य साधकत्वे ऽतिप्रसङ्गात् यदभावयोर्व्याप्यव्यापकभावस्तयोरेव साध्यसाधनभाव इत्यभ्युपगमे नातिप्रसङ्ग इति चेन्न तथापि व्याप्यं लिङ्गमित्यस्याव्याप्तिप्रसक्तेः यदभावयोर्व्याप्यव्यापकभावस्तयोरेव साध्यसाधनभाव इत्यभ्युपगमे नातिप्रसङ्ग इति चेन्न तथापि व्याप्यं लिङ्गमित्यस्याव्यप्तिप्रसक्तेः यदभावो यदभावस्य व्यापकः स तस्य व्याप्य इति नियमाददोष इति चेत्(न) तर्हि न व्यतिरेकव्याप्तिः प्रकृतसाध्यसिद्धयुपयोगिनी, किन्नाम प्रकृतसाधनव्याप्तिसाधनोपयोगिनी तत्र चान्वयिरूपतैव तस्याः द्वितीयस्त्विष्यत एव किन्नाम साप्यन्वयरूपैवेति न सर्वथा व्याप्तिद्वैविध्यं सम्भवतीति 5,377 एतेनानुमानस्य केवलान्वयिकेवलव्यतिरेक्यन्वयव्यतिरेकिभेदेन त्रैविध्यमपि परास्तम् व्यतिरेकव्याप्तेरनुमानानङ्गत्वात् सद्भावमात्रेण व्युत्पादनस्यातिप्रसङ्गित्वात् कथं तर्हि केवलव्यतिरेकिणो गमकत्वमिति चेत् को ऽयं केवलव्यतिरेकी नाम केवलो व्यतिरेक एव यस्यासाविति चेत् तर्हि कथमत्यन्तासतोः साध्यसाधनता स्यात् दृश्यते तावदिति चेन्न यतस्तस्यान्यैव गतिः प्राणादिमत्त्वस्य सात्मकत्वेन व्याप्तिर्जीवच्छरीर एव गृहीता अतस्तत्रैव विप्रतिपत्तौ न सोपदर्शयितुं शक्याभूत् व्याप्तिमात्रमेवानुमानाङ्गं न पुनः सपक्षे तदुपदर्शनमपीत्यतो व्यतिरेकयोर्व्याप्त्या तदुपपादनं क्रियते अयमत्र प्रयोगक्रमः जीवच्छरीरं सात्मकं प्राणादिमत्त्वात् यत्प्राणादिमत्तत्सात्मकं प्राणादिमच्चेदं तस्मात्सात्मकमिति प्रयुक्ते धूमस्याग्निनेवास्य न व्याप्तिर्दृश्यते तत्कथमित्याकाङ्क्षायां प्रयोगान्तरं प्रवर्तते प्राणादिमत्त्वं सात्मकत्वेन व्याप्तम् तदभावव्यापकाभावत्वात् यो यदभावव्यापकाभावः स तद्वयाप्तो यथा धूमो ऽग्निनेति तदेतावति वक्तव्ये यदन्यथा प्रयुज्यते तद्विवेकिनां स्फुटप्रतीतिकतया सङ्ग्रहरुचितया वेति 5,379f. स्यादेतत् व्याप्यं चेदनुमानं तदा धूमः शब्दानित्यत्वे ऽप्यनुमानं स्यात् व्याप्तो हि सो ऽप्यग्निनेति मैवम् व्याप्यमित्यस्य सम्बन्धिशब्दत्वात् तथाच यो येन व्याप्यः स तस्मिन्ननुमानमित्युक्तं स्यात् न चैवमतिप्रसङ्गो ऽस्ति द्विविधा हि धर्मा भवन्ति केचित्परस्परपरिहारेणैव वतर्मानाः यथा कृतकत्वनित्यत्वे, स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्ये चेत्येवमादयः केचित्समाविष्याः ते ऽपि त्रिविधाः केचित्सङ्कीर्णाः परस्परपरिहारेणैव वर्तमानयोरेकत्र समावेशः सङ्करः यथा भूतत्वमूर्तत्वे, पुरुषत्वपाचकत्वे चेत्येवमादयः केचित्परापरभावावस्थिताः यथा सत्त्वद्रव्यत्वे, धूमवत्त्वाग्निमत्त्वे चेत्येवमादयः केचित्तुल्यवृत्तयः यथा कृतकत्वानित्यत्वे, गुरुत्वरसवत्त्वे चेत्या(त्येवमा)दयः तत्राद्यानां परस्परसम्बन्ध एव नास्तीति नानुमानानुमेयभावः विरुद्धसमाख्यया ते ऽभिधीयन्ते द्वितीयानामपि सत्यपि सम्बन्धे परस्परव्यभिचारेण व्याप्यव्यापकभावाभावान्नानुमानानुमेयता किन्तु परस्परमनैकान्तिकतयाभिधीयते तृतीयेष्वपरेषां व्याप्यतयापरेषां व्यापकतयास्त्यनुमानानुमेयत्वम् परे त्वव्याप्यतया नापरेष्वनुमानतामश्नुते किन्नामानैकान्तिका एव चतुर्थास्तु परस्परं व्याप्यव्यापकभावादन्योन्यमनुमानतामर्हन्तः प्रसिद्धयप्रसिद्धिभ्यां विशिष्टन्त इति सङ्क्षेपः 5,382 नन्वेवमपि धूमेनाग्निज्ञानं सर्वेषां स्यादित्यत उक्तं स्मृतेति प्रमितत्वस्योपलक्षणमेतत् स्मृता व्याप्तिरेव प्रमितमेव व्याप्यमनुमा न त्विन्द्रियवत्सत्तामात्रेण प्रमाकरणमित्यर्थः ननु तथापि नारिकेलद्वीपवासिनो धूमदर्शनादग्न्यनुमितिप्रसक्तिः मैवम् व्याप्यस्वरूपप्रमितिवद्वयाप्तिप्रमितेरप्यपेक्षितत्वात् तथापि गृही(तविस्मृ)तास्मृतव्याप्तेस्तदवस्थः प्रसङ्ग इत्यत उक्तं स्मृतेति स्मृता व्याप्तिरेव सानुमोपयोगिनीत्यर्थः तथाच व्याप्तिस्मरणसव्यपेक्षं व्याप्यज्ञानमनुमानमित्युक्तं भवति 5,383 लिङ्गपरामर्शो ऽनुमानं परामर्शश्चानुसन्धानात्मकं तृतीयं ज्ञानमिति कश्चित् तथाहि महानसादौ धूमस्याग्निना व्याप्तिग्रहणसमये यज्ज्ञानं तत्प्रथमम् गृहीतव्याप्तिकस्य पर्वतादौ यद्धूमज्ञानं तद्द्वितीयम् ततः सम्बन्धिदशर्नसमुद्बुद्धसंस्कारकारण(क)स्य यो धूमवानसावग्निमानिति व्याप्तिस्मरणस्यानन्तरमयं चाग्निव्याप्तधूमवानिति प्रतिसन्धानात्मकं यद्धूमज्ञानं तत्तृतीयमनुमानमिति ततेतदन्यो न मन्यते व्याप्तिस्मरणं पक्षधर्मताज्ञानमित्येतावदेव ह्यनुमानसामर्थ्यम् तत्राननुभूताया व्याप्तेः स्मर्तुमशक्यत्वात्प्रथमं ज्ञानमिष्यते द्वितीय(ज्ञान)मपि पक्षधर्मताविषयत्वादङ्गीक्रियते ततो व्याप्तिस्मृतौ सत्यां किमपरमवशिष्यते यदर्थं तृतीयं ज्ञानमेष्यव्यमिति स स्थूलदृश्वेत्याद्यः न खलु सहकारितानुपपत्तेः किन्तु सङ्कलिते नच तत्सङ्कलितत्वं विना तृतीयज्ञानादिति कथं तन्नैष्यव्यम् आत्मा सङ्कलयतीति चेत् सत्यम् वृत्त्या ह्यसौ सङ्कलयेन्न तु स्वरूपेणैव नचैवं तदेवास्त्विति वाच्यम् पूर्वेण विना तदनुपपत्तेरिति वयं तु ब्रूमः यत्र लिङ्गदर्शनादेव व्याप्तिस्मृतिः अस्तु तत्रोक्तप्रकारः यदा तु गृहीतव्याप्तेर्विनापि लिङ्गदर्शनाद्वचनादिनैव व्याप्तिस्मृतिराविरस्ति यदा द्वितीयमेव लिङ्गदर्शनं प्रतिसन्धानात्मकमुदेष्यतीति नावश्यम्भाविनीयं प्रक्रिया यथा खलु संस्कारसाहित्ये सतीन्द्रियसन्निकर्षादेव सो ऽयमिति प्रत्यभिज्ञा जायते तथे(थात्रापी)त्यङ्गीकारे न कश्चिद्विरोध इति 5,386 ननु व्याप्तिरेव केन प्रमाणेन ग्राह्या यथायथं प्रत्यक्षानुमानागमैरित्युक्तम् यथा चैतत्तथा वक्ष्यामः 5,387 द्विविधमनुमानं स्वार्थं परार्थं चेति तत्र यत्परोपदेशानुपे(क्ष्य)क्षं व्याप्तिस्मृतिमद्वयाप्यदर्शनं तत्स्वार्थम् परोपदेशापेक्षं तु परार्थम् ससामर्थ्यलिङ्गप्रतीतिजनकं वाक्यं परोपदेशः तच्च प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनैः पञ्चभिरवयवैरुपेतमित्येके तमिमं नियममरोचयमान आह- उक्तेति उक्ता व्याप्तिरेव सानुमा व्याप्त्युक्तिरेव परोपदेश इति यावत् एवशब्दो नियमनिराकरणपरो न पुनः पक्षान्तरनिवृत्त्यर्थः पक्षान्तरस्य स्वयमेव वक्ष्यमाणत्वात् ननु यो धूमवान्सो ऽग्निमानिति व्याप्त्युक्तिः कथं प्रत्यायनाङ्गम् वादिप्रतिवादिनोरन्योन्यस्मिन्ननाश्वासादित्यत उक्तं स्मृतेति तुशब्दश्चशब्दार्थो जिज्ञासितेति समुच्चिनोति गृहीतव्याप्तेस्तदुक्तिः स्मरणहेतुरगृहीतव्याप्तेस्तु जिज्ञासाजनिकेत्युच्यते न त्वागमतयोपयुज्यत इत्याशयः 5,389 ननु च व्याप्त्युक्तिरेव परोपदेश इत्ययुक्तम् प्रथमत एव व्याप्त्युक्तेरसङ्गतत्वादित्याशङ्कां परिहरन्"उक्ता व्याप्तिरेव साऽ; इति प्रतिज्ञातमुपपादयति- प्रतिज्ञातेति प्रतिज्ञातार्थसिद्धयर्थं व्याप्तिरेव यदोदिता
nyāyasudhā: viśeṣeṇāpyata iti vyāptiḥ yadavyabhicaritasāhityopetameva liṅgaṃ sānumā na pakṣadharmatāvaśyambhā(vavatītya)vinītyarthaḥ yadvā vyāptiriti bhāvasādhanaḥ tathātve vyāptireva sānumeti gauṇo nirdeśaḥ vyāptirevānumānāṅgaṃ na pakṣadharmatetyarthaḥ upapādayiṣyate caitadvayadhikaraṇasyāpi sādhakatāmupapādayatācāryeṇaiva etena"jñātasambandhaniyamasyaikadeśasya darśanāt ekadeśāntare jñānamanumānamabādhitam'; ityapi nirastam ekadeśatāniyamasyāprayojakatvāt 5,372 yaduktaṃ pakṣadharmatvaṃ sapakṣe sattvaṃ vipakṣādvayāvṛttirabādhitaviṣayatvamasatpratipakṣatvamiti pañcarūpopapannamanumānamiti yathā(''ha) "anumeyena sambaddhaṃ prasiddhaṃ ca caśabdasaṅgṛhītamiti tadasat kevalānvayino vipakṣādvayāvṛttyabhāvena kevalavyatirekiṇaśca sapakṣe sattābhāvenāvyāpakatvāt kvaciccatūrūpopapannatvaṃ kvacitpañcarūpopapannatvamiti cet(na) ekaprayojakālābhāt vyāptipakṣadhamartaupayikatvenaiṣāṃ grahaṇam vastutastu te evānumānāṅgamiti cenna pakṣadharmatāyā apyaprayojakatvāt tathāca vyāptireva prayojiketi vaktavyam kimanena jalpitenetyāha- vyāptireveti avinābhāvo vyāptiḥ 5,376 sā dvividhā anvayavyatirekabhedāt sādhyena sādhanasya vyāptiranvayaḥ sādhanābhāvena sādhyābhāvasya vyāptirvyatireka iti kecidācakṣate taddvaividhyaṃ tuśabdena vyavacchinatti tathāhi yo 'gnimānna bhavati sa dhūmavānna bhavatīti vyatirekavyāptiḥ kiṃ dhūmenāgnisādhane upayujyate kiṃvāgnyabhāvena dhūmābhāvasādhane nādyaḥ yo dhūmavānasāvagnimānityanvayavyāptyaiva tatsiddheḥ anyathā kevalānvayavato 'sādhakatvaprasaṅgāt kiñcātrābhāvayorvyāpyavyāpakabhāvo, bhāvena bhāvasādhanamiti subhāṣitam anyagatayā vyāptyānyasya sādhakatve 'tiprasaṅgāt yadabhāvayorvyāpyavyāpakabhāvastayoreva sādhyasādhanabhāva ityabhyupagame nātiprasaṅga iti cenna tathāpi vyāpyaṃ liṅgamityasyāvyāptiprasakteḥ yadabhāvayorvyāpyavyāpakabhāvastayoreva sādhyasādhanabhāva ityabhyupagame nātiprasaṅga iti cenna tathāpi vyāpyaṃ liṅgamityasyāvyaptiprasakteḥ yadabhāvo yadabhāvasya vyāpakaḥ sa tasya vyāpya iti niyamādadoṣa iti cet(na) tarhi na vyatirekavyāptiḥ prakṛtasādhyasiddhayupayoginī, kinnāma prakṛtasādhanavyāptisādhanopayoginī tatra cānvayirūpataiva tasyāḥ dvitīyastviṣyata eva kinnāma sāpyanvayarūpaiveti na sarvathā vyāptidvaividhyaṃ sambhavatīti 5,377 etenānumānasya kevalānvayikevalavyatirekyanvayavyatirekibhedena traividhyamapi parāstam vyatirekavyāpteranumānānaṅgatvāt sadbhāvamātreṇa vyutpādanasyātiprasaṅgitvāt kathaṃ tarhi kevalavyatirekiṇo gamakatvamiti cet ko 'yaṃ kevalavyatirekī nāma kevalo vyatireka eva yasyāsāviti cet tarhi kathamatyantāsatoḥ sādhyasādhanatā syāt dṛśyate tāvaditi cenna yatastasyānyaiva gatiḥ prāṇādimattvasya sātmakatvena vyāptirjīvaccharīra eva gṛhītā atastatraiva vipratipattau na sopadarśayituṃ śakyābhūt vyāptimātramevānumānāṅgaṃ na punaḥ sapakṣe tadupadarśanamapītyato vyatirekayorvyāptyā tadupapādanaṃ kriyate ayamatra prayogakramaḥ jīvaccharīraṃ sātmakaṃ prāṇādimattvāt yatprāṇādimattatsātmakaṃ prāṇādimaccedaṃ tasmātsātmakamiti prayukte dhūmasyāgninevāsya na vyāptirdṛśyate tatkathamityākāṅkṣāyāṃ prayogāntaraṃ pravartate prāṇādimattvaṃ sātmakatvena vyāptam tadabhāvavyāpakābhāvatvāt yo yadabhāvavyāpakābhāvaḥ sa tadvayāpto yathā dhūmo 'gnineti tadetāvati vaktavye yadanyathā prayujyate tadvivekināṃ sphuṭapratītikatayā saṅgraharucitayā veti 5,379f. syādetat vyāpyaṃ cedanumānaṃ tadā dhūmaḥ śabdānityatve 'pyanumānaṃ syāt vyāpto hi so 'pyagnineti maivam vyāpyamityasya sambandhiśabdatvāt tathāca yo yena vyāpyaḥ sa tasminnanumānamityuktaṃ syāt na caivamatiprasaṅgo 'sti dvividhā hi dharmā bhavanti kecitparasparaparihāreṇaiva vatarmānāḥ yathā kṛtakatvanityatve, svātantryapāratantrye cetyevamādayaḥ kecitsamāviṣyāḥ te 'pi trividhāḥ kecitsaṅkīrṇāḥ parasparaparihāreṇaiva vartamānayorekatra samāveśaḥ saṅkaraḥ yathā bhūtatvamūrtatve, puruṣatvapācakatve cetyevamādayaḥ kecitparāparabhāvāvasthitāḥ yathā sattvadravyatve, dhūmavattvāgnimattve cetyevamādayaḥ kecittulyavṛttayaḥ yathā kṛtakatvānityatve, gurutvarasavattve cetyā(tyevamā)dayaḥ tatrādyānāṃ parasparasambandha eva nāstīti nānumānānumeyabhāvaḥ viruddhasamākhyayā te 'bhidhīyante dvitīyānāmapi satyapi sambandhe parasparavyabhicāreṇa vyāpyavyāpakabhāvābhāvānnānumānānumeyatā kintu parasparamanaikāntikatayābhidhīyate tṛtīyeṣvapareṣāṃ vyāpyatayāpareṣāṃ vyāpakatayāstyanumānānumeyatvam pare tvavyāpyatayā nāpareṣvanumānatāmaśnute kinnāmānaikāntikā eva caturthāstu parasparaṃ vyāpyavyāpakabhāvādanyonyamanumānatāmarhantaḥ prasiddhayaprasiddhibhyāṃ viśiṣṭanta iti saṅkṣepaḥ 5,382 nanvevamapi dhūmenāgnijñānaṃ sarveṣāṃ syādityata uktaṃ smṛteti pramitatvasyopalakṣaṇametat smṛtā vyāptireva pramitameva vyāpyamanumā na tvindriyavatsattāmātreṇa pramākaraṇamityarthaḥ nanu tathāpi nārikeladvīpavāsino dhūmadarśanādagnyanumitiprasaktiḥ maivam vyāpyasvarūpapramitivadvayāptipramiterapyapekṣitatvāt tathāpi gṛhī(tavismṛ)tāsmṛtavyāptestadavasthaḥ prasaṅga ityata uktaṃ smṛteti smṛtā vyāptireva sānumopayoginītyarthaḥ tathāca vyāptismaraṇasavyapekṣaṃ vyāpyajñānamanumānamityuktaṃ bhavati 5,383 liṅgaparāmarśo 'numānaṃ parāmarśaścānusandhānātmakaṃ tṛtīyaṃ jñānamiti kaścit tathāhi mahānasādau dhūmasyāgninā vyāptigrahaṇasamaye yajjñānaṃ tatprathamam gṛhītavyāptikasya parvatādau yaddhūmajñānaṃ taddvitīyam tataḥ sambandhidaśarnasamudbuddhasaṃskārakāraṇa(ka)sya yo dhūmavānasāvagnimāniti vyāptismaraṇasyānantaramayaṃ cāgnivyāptadhūmavāniti pratisandhānātmakaṃ yaddhūmajñānaṃ tattṛtīyamanumānamiti tatetadanyo na manyate vyāptismaraṇaṃ pakṣadharmatājñānamityetāvadeva hyanumānasāmarthyam tatrānanubhūtāyā vyāpteḥ smartumaśakyatvātprathamaṃ jñānamiṣyate dvitīya(jñāna)mapi pakṣadharmatāviṣayatvādaṅgīkriyate tato vyāptismṛtau satyāṃ kimaparamavaśiṣyate yadarthaṃ tṛtīyaṃ jñānameṣyavyamiti sa sthūladṛśvetyādyaḥ na khalu sahakāritānupapatteḥ kintu saṅkalite naca tatsaṅkalitatvaṃ vinā tṛtīyajñānāditi kathaṃ tannaiṣyavyam ātmā saṅkalayatīti cet satyam vṛttyā hyasau saṅkalayenna tu svarūpeṇaiva nacaivaṃ tadevāstviti vācyam pūrveṇa vinā tadanupapatteriti vayaṃ tu brūmaḥ yatra liṅgadarśanādeva vyāptismṛtiḥ astu tatroktaprakāraḥ yadā tu gṛhītavyāptervināpi liṅgadarśanādvacanādinaiva vyāptismṛtirāvirasti yadā dvitīyameva liṅgadarśanaṃ pratisandhānātmakamudeṣyatīti nāvaśyambhāvinīyaṃ prakriyā yathā khalu saṃskārasāhitye satīndriyasannikarṣādeva so 'yamiti pratyabhijñā jāyate tathe(thātrāpī)tyaṅgīkāre na kaścidvirodha iti 5,386 nanu vyāptireva kena pramāṇena grāhyā yathāyathaṃ pratyakṣānumānāgamairityuktam yathā caitattathā vakṣyāmaḥ 5,387 dvividhamanumānaṃ svārthaṃ parārthaṃ ceti tatra yatparopadeśānupe(kṣya)kṣaṃ vyāptismṛtimadvayāpyadarśanaṃ tatsvārtham paropadeśāpekṣaṃ tu parārtham sasāmarthyaliṅgapratītijanakaṃ vākyaṃ paropadeśaḥ tacca pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanaiḥ pañcabhiravayavairupetamityeke tamimaṃ niyamamarocayamāna āha- ukteti uktā vyāptireva sānumā vyāptyuktireva paropadeśa iti yāvat evaśabdo niyamanirākaraṇaparo na punaḥ pakṣāntaranivṛttyarthaḥ pakṣāntarasya svayameva vakṣyamāṇatvāt nanu yo dhūmavānso 'gnimāniti vyāptyuktiḥ kathaṃ pratyāyanāṅgam vādiprativādinoranyonyasminnanāśvāsādityata uktaṃ smṛteti tuśabdaścaśabdārtho jijñāsiteti samuccinoti gṛhītavyāptestaduktiḥ smaraṇaheturagṛhītavyāptestu jijñāsājaniketyucyate na tvāgamatayopayujyata ityāśayaḥ 5,389 nanu ca vyāptyuktireva paropadeśa ityayuktam prathamata eva vyāptyukterasaṅgatatvādityāśaṅkāṃ pariharan"uktā vyāptireva sā'; iti pratijñātamupapādayati- pratijñāteti pratijñātārthasiddhayarthaṃ vyāptireva yadoditā
2.1.32a
अवशिष्यं किमत्रास्ति
avaśiṣyaṃ kimatrāsti
2.1.32b
न्यायसुधा: प्रतिज्ञातार्थसिद्धयर्थमित्यसङ्गतेः परिहारः तदेत्यध्यहायर्म् किमाक्षेपे अत्र वक्तव्ये एतदुक्तं भवति यो हि पर्वतमग्निमन्तं प्रतिपद्यमानः परेण निरग्निकं मन्यमानेन किं पर्वतस्याग्निमत्वे मानमित्यनुयुज्यते, स यदि यो धूमवानसावग्निमानिति व्याप्तिमात्रं (परं प्रति) स्वप्रतिपन्नार्थसिद्धयर्थं ब्रूयात्तदा का नामासङ्गतिः परपृष्टप्रमाणस्योपन्यस्यमानत्वात् किंवा (किञ्चा)परं वक्तव्यमवशिष्यं यदर्थं शब्दान्त(रमवशिष्यं)रं वक्तव्यं स्यात् अतो व्याप्तिवचनमेव परोपदेश इति 5,389f. स्यादेतत् व्याप्तिपक्षधर्मतोपेततया लिङ्गानुसन्धानं खल्वनुमानम् पक्षधर्मतामनङ्गं मन्यमानैरपि लिङ्गस्य सत्ता तावद(वश्यम)ङ्गीकरणीया अन्यथा व्याप्त्यङ्गीकारव्याघातात् सा च नाविवक्षितस्थाना तथा सति यस्यकस्यचिद्धूमवत्त्वादिना सर्व(पर्वत)स्याप्यग्निमत्त्वादिप्रसङ्गात् अतो व्याप्त्यनुसारेण नियतदेशधर्मताप्यङ्गीकरणीयैव व्यधिकरणो ऽपि हि कृत्तिकागत एवोदयो रोहिण्युदयासत्तिं गमयति नतु यत्रतत्रत्यः ततस्तावदनेन वक्तव्यं यावता व्याप्तिविवक्षितस्थलधर्मतोपेततया लिङ्गस्यानुसन्धानं स्यात् तदप्याकाङ्क्षाक्रमेणाभिधातव्यमिति स्थिते, निराश्रयस्य प्रमाणस्याभिधातुमशक्यत्वात् प्रमाणजिज्ञासोत्थापनाय विषयोपक्षेपरूपं पर्वतो ऽग्निमानिति प्रतिज्ञावाक्यं वक्तव्यम् ततः कस्मादिदं प्रमाणात्प्रतिपत्तव्यमित्याकाङ्क्षायां पराङ्गतापन्नलिङ्गस्वरूपमात्रप्रतिपादकं धूमवत्त्वादिति हेतुवचनम् ततो ऽस्य सामर्थ्यजिज्ञासायां व्याप्तिप्रतिपादनाया यो धूमवानसावग्निमानित्युदाहरणवाक्यम् पक्षादिविवक्षितस्थलधर्मताप्रतिपादनार्थं धूमवांश्चायमित्युपनयः ततः सर्वस्य बुद्धयारोहायैकवाक्यतामापादयितुं तस्मादग्निमानेवेति निगमनम् अत एव प्रतिज्ञाहेतुभ्यामुपनयनिगमनयोर्गतार्थतां मन्यमाना निरस्ता भवन्ति तदेवमेतावति वक्तव्ये कथं व्याप्तिमात्रमुक्त्वा कृती स्यादिति 5,390 उच्यते यत्तावत्प्रतिज्ञावश्यम्भावे कारणमुक्तं तदसत् विवादेनैव विषयोपक्षेपस्य सिद्धतयाकाङ्क्षोदयस्य समर्थितत्वात् तथाप्याकाङ्क्षितत्वाल्लिङ्गस्वरूपस्य तत्पक्षधर्मतायाश्च प्रतिपादनाय हेतूपनयौ वक्तव्याविति चेन्न विकल्पानुपपत्तेः तथाहि किं येन धूमवत्त्वं पर्वतवृत्तितयावगतं तं प्रति हेतूपनयौ वक्तव्यौ, उत विपरीतं प्रति आद्यं दूषयति- लिङ्गमिति ... लिङ्गं तत्र विजानतः
nyāyasudhā: pratijñātārthasiddhayarthamityasaṅgateḥ parihāraḥ tadetyadhyahāyarm kimākṣepe atra vaktavye etaduktaṃ bhavati yo hi parvatamagnimantaṃ pratipadyamānaḥ pareṇa niragnikaṃ manyamānena kiṃ parvatasyāgnimatve mānamityanuyujyate, sa yadi yo dhūmavānasāvagnimāniti vyāptimātraṃ (paraṃ prati) svapratipannārthasiddhayarthaṃ brūyāttadā kā nāmāsaṅgatiḥ parapṛṣṭapramāṇasyopanyasyamānatvāt kiṃvā (kiñcā)paraṃ vaktavyamavaśiṣyaṃ yadarthaṃ śabdānta(ramavaśiṣyaṃ)raṃ vaktavyaṃ syāt ato vyāptivacanameva paropadeśa iti 5,389f. syādetat vyāptipakṣadharmatopetatayā liṅgānusandhānaṃ khalvanumānam pakṣadharmatāmanaṅgaṃ manyamānairapi liṅgasya sattā tāvada(vaśyama)ṅgīkaraṇīyā anyathā vyāptyaṅgīkāravyāghātāt sā ca nāvivakṣitasthānā tathā sati yasyakasyaciddhūmavattvādinā sarva(parvata)syāpyagnimattvādiprasaṅgāt ato vyāptyanusāreṇa niyatadeśadharmatāpyaṅgīkaraṇīyaiva vyadhikaraṇo 'pi hi kṛttikāgata evodayo rohiṇyudayāsattiṃ gamayati natu yatratatratyaḥ tatastāvadanena vaktavyaṃ yāvatā vyāptivivakṣitasthaladharmatopetatayā liṅgasyānusandhānaṃ syāt tadapyākāṅkṣākrameṇābhidhātavyamiti sthite, nirāśrayasya pramāṇasyābhidhātumaśakyatvāt pramāṇajijñāsotthāpanāya viṣayopakṣeparūpaṃ parvato 'gnimāniti pratijñāvākyaṃ vaktavyam tataḥ kasmādidaṃ pramāṇātpratipattavyamityākāṅkṣāyāṃ parāṅgatāpannaliṅgasvarūpamātrapratipādakaṃ dhūmavattvāditi hetuvacanam tato 'sya sāmarthyajijñāsāyāṃ vyāptipratipādanāyā yo dhūmavānasāvagnimānityudāharaṇavākyam pakṣādivivakṣitasthaladharmatāpratipādanārthaṃ dhūmavāṃścāyamityupanayaḥ tataḥ sarvasya buddhayārohāyaikavākyatāmāpādayituṃ tasmādagnimāneveti nigamanam ata eva pratijñāhetubhyāmupanayanigamanayorgatārthatāṃ manyamānā nirastā bhavanti tadevametāvati vaktavye kathaṃ vyāptimātramuktvā kṛtī syāditi 5,390 ucyate yattāvatpratijñāvaśyambhāve kāraṇamuktaṃ tadasat vivādenaiva viṣayopakṣepasya siddhatayākāṅkṣodayasya samarthitatvāt tathāpyākāṅkṣitatvālliṅgasvarūpasya tatpakṣadharmatāyāśca pratipādanāya hetūpanayau vaktavyāviti cenna vikalpānupapatteḥ tathāhi kiṃ yena dhūmavattvaṃ parvatavṛttitayāvagataṃ taṃ prati hetūpanayau vaktavyau, uta viparītaṃ prati ādyaṃ dūṣayati- liṅgamiti ... liṅgaṃ tatra vijānataḥ
2.1.32cd
न्यायसुधा: तत्र विवक्षिते स्थले अवशिष्यं किमस्तीति पूर्वेणान्वयः लिङ्गस्वरूपतदीयपक्षधर्ज्ञताविज्ञापनाय हि हेतूपयनोपयोगः तच्चेद्विज्ञानं परस्य स्वतस्सिद्धं तदा किं हेतूपनयाभ्यामिति भावः द्वितीयमनूद्य दूषयति- यदीति यदि लिङ्गमसिद्धं स्यात् कुत एवास्य मानता
nyāyasudhā: tatra vivakṣite sthale avaśiṣyaṃ kimastīti pūrveṇānvayaḥ liṅgasvarūpatadīyapakṣadharjñatāvijñāpanāya hi hetūpayanopayogaḥ taccedvijñānaṃ parasya svatassiddhaṃ tadā kiṃ hetūpanayābhyāmiti bhāvaḥ dvitīyamanūdya dūṣayati- yadīti yadi liṅgamasiddhaṃ syāt kuta evāsya mānatā
2.1.33ab
न्यायसुधा: तत्रेत्यनुवर्तते असिद्धं परेणाप्रसिद्धम् तदास्य लिङ्गस्य स्वरूपासिद्धस्य मानतैव कुतः नास्तीति यावत् दूरे वक्तव्यतेति एवशब्दार्थः 5,392 नन्वेवं सति व्याप्तिरपि न वक्तव्या सापि यदि विदितव्याप्तिकं प्रत्युच्यते तदाभिधानवैयर्थ्यम् विपरतीतस्य तु व्याप्यत्वासिद्धया तत्प्रमाणमेव न भवति (इति)कुतो व्याप्त्यभिधानमिति तत्रापि वक्तुं शक्यत्वात् तथाच वादिप्रतिवादिनोर्मौनमेवापतितमिति मैवम् उभयथाप्यदोषात् व्याप्तिर्हि न स्वरूपेणोपयोगिनी नापि ज्ञाततामात्रेण अपि तर्हि स्मर्यमाणा तथाच गृहीतव्याप्तिकं प्रति तस्मारकत्वेन, (तया) अगृहीतव्याप्तिकं प्रति तु (तदैव) तज्जिज्ञासाजनकतया व्याप्तिवचनमुपयुज्यत इत्युक्तमेव एवं तर्हि हेतूपनयावपि नानुपयुक्तौ नहि पक्षधर्मोपेतं लिङ्गं स्वरूपेणोपयुक्तम् नापि विदितत्वमात्रेण किन्तु ज्ञातचरम् स्मर्यमाणतया ज्ञायमानमपि न वृक्षादिसाधारण्येन किन्तर्हि लिङ्गतया तथाच विदितलिङ्गस्वरूपपक्षधर्मत्वं प्रति तत्स्मारकत्वेन लिङ्गतयानुसन्धायकत्वेनेतरं प्रति तज्जिज्ञासाजनकत्वेन हेतूपनययोः सार्थक्यमेवेत्याशङ्कयाह- यदीति यदि स्मारकमात्रं स्यात् स्मर्तुर्नात्र प्रयोजनम्
nyāyasudhā: tatretyanuvartate asiddhaṃ pareṇāprasiddham tadāsya liṅgasya svarūpāsiddhasya mānataiva kutaḥ nāstīti yāvat dūre vaktavyateti evaśabdārthaḥ 5,392 nanvevaṃ sati vyāptirapi na vaktavyā sāpi yadi viditavyāptikaṃ pratyucyate tadābhidhānavaiyarthyam viparatītasya tu vyāpyatvāsiddhayā tatpramāṇameva na bhavati (iti)kuto vyāptyabhidhānamiti tatrāpi vaktuṃ śakyatvāt tathāca vādiprativādinormaunamevāpatitamiti maivam ubhayathāpyadoṣāt vyāptirhi na svarūpeṇopayoginī nāpi jñātatāmātreṇa api tarhi smaryamāṇā tathāca gṛhītavyāptikaṃ prati tasmārakatvena, (tayā) agṛhītavyāptikaṃ prati tu (tadaiva) tajjijñāsājanakatayā vyāptivacanamupayujyata ityuktameva evaṃ tarhi hetūpanayāvapi nānupayuktau nahi pakṣadharmopetaṃ liṅgaṃ svarūpeṇopayuktam nāpi viditatvamātreṇa kintu jñātacaram smaryamāṇatayā jñāyamānamapi na vṛkṣādisādhāraṇyena kintarhi liṅgatayā tathāca viditaliṅgasvarūpapakṣadharmatvaṃ prati tatsmārakatvena liṅgatayānusandhāyakatvenetaraṃ prati tajjijñāsājanakatvena hetūpanayayoḥ sārthakyamevetyāśaṅkayāha- yadīti yadi smārakamātraṃ syāt smarturnātra prayojanam
2.1.33cd
न्यायसुधा: स्मारकत्वमुक्तस्य सर्वस्योपलक्षणम् मात्रग्रहणेन प्रत्यायकत्वं व्यावर्तयति हेत्वादिकमिति शेषः पक्षधर्मतोर्(मो)पेतस्य लिङ्गस्येति च स्यादित्यतःपरं तन्न यत इत्यध्याहार्यम् स्मर्तुरित्युपलक्षणम् अत्र व्याप्तिवचने निमित्तसप्तमीयम् हेत्वादाविति च 5,395 ततश्च व्याप्तिवचनवद्धेत्वादिकमपि पक्षधर्मतोर्(मो)पेतस्य लिङ्गस्य स्मरणानुसन्धानजिज्ञासाजनकं स्यादिति यद्युच्यते तन्न यतो व्याप्तिवचनेनैव तत्स्मरणादिमतस्तस्य हेत्वादिना प्रयोजनं नास्तीति योजना एतदुक्तं भवति यदि हि हेत्वादिकं वाक्यतया प्रत्यायकं स्यात्तदा समार्थ्यचिन्तोपयुज्यते यदा तु तत्स्मारकत्वादिनैवोपयुक्तं तदा संस्कारोद्बोधोपयुक्तं सादृश्यसम्बन्धादिकं किमप्यन्वे(प्ये)ष्यव्यम् तद्वयाप्तिवचने ऽपि समानम् यो धूमवानसावग्निमानित्यभिहिते खल्वनुमानमुद्रावित् अत्र धूमवत्त्वं व्याप्यमित्यवबुध्यत एव ततस्तदीयपक्षधर्मतादिस्मृत्यादिमानपि कथं न भवेदिति 5,397 यद्वा परोपदेशस्य पञ्चावयवतानियतिं वदन्प्रष्टव्यः किमेतत्पञ्चावयवं वाक्यमागमतया व्याप्तिपक्षधर्मतोर्(मो)पेतस्य लिङ्गस्य प्रत्यायकम् उत स्मारकादिमात्रम् आद्ये तु स्यादे(वेदं)वं परव्युत्पादितरीत्या (वाक्यपरिमाणं) वाक्यं प्रमाणं कथञ्चित् नचासौ युज्यते वादिप्रतवादिनोरितरेतरस्मिन्ननाश्वासात् आश्वासे वा प्रतिज्ञामात्रेणार्थसिद्धौ हेत्वाद्यभिधानवैयर्थ्यात् द्वितीये त्वाह- यदीति 5,398 परेपदेशं वाक्यं यदि स्मरणादिमात्रकारणमङ्गीक्रियते तदात्र व्याप्तिवचने सत्येव स्मर्तुर्व्याप्तिवचनादेव स्मरणाद्युत्पत्तेरिति यावत् अत्र व्याप्तिवचनातिरिक्ते शब्दे प्रयोजनं नास्तीति नासाववश्यं वक्तव्यः दृश्यते खलु लोके पदैकदेशादितो ऽपि पदार्थस्मरणादिकम् शास्त्रे ऽपि च वाक्यैकदेशप्रयोगः तत्र वक्तुराप्तत्वावधारणादनुसरणं प्रतिवादिनि तु तन्नास्तीति चेन्मा भूत् न ह्येतदागमतया प्रत्यायकमित्यक्तम् अन्यथा सांव्यावहारिकः केवलव्यतिरेकिप्रयोगो ऽपि नानुसरणीयः वास्तवप्रयोगपरिमाणान्यथात्वस्योपपादितत्वात् प्रतिवादिन्यप्यनुसरणे निग्रहस्थानोद्भावनं न स्यादिति चेत् लौकिकशास्त्रीयसंव्यवहारातिक्रमे तदवकाशात् अन्यथा प्रकरणाद्यापन्नस्यासङ्कीर्तनमपि निग्रहहेतुः स्यात् किं प्रकरणाद्यापन्नतयायं न वदत्युताप्रतिपन्नत्वादिनेति सन्देहस्य प्रकृते ऽपि तुल्यत्वादिति 5,402 अपर आह प्रमेयावधारणार्थं हि प्रमाणोपन्यासः प्रमेयावधारणं च निर्विवादा तत्प्रतीतिः नच सा प्रमाणस्वरूपमात्रोपदर्शने(न) भवति किन्नाम तदाभासोद्धारेणापि अन्यथा तत्प्रामाण्यस्यैवानवस्थानात् तथाच प्रतिज्ञावाक्येन विषयमुपक्षिप्य तत्र हेतुना प्रमाणस्वरूपमुपदर्श्य तस्योदाहरणवाक्येन विरुद्धानध्यवसितानैकान्तिकत्वनिरासः क्रियते उपनयेनासिद्धिरपास्यते निगमनेनापि हेत्वनुवादेन तस्मादेव नान्यस्मादिति सिद्धसाधनतापक्षिप्यते साध्यानुवादेन (तु)अग्निमानेव न तु निरग्निक इति बाधप्रतिपक्षप्रतिक्षेपः क्रियते तदेवं विधूतविवादसाध्यप्रतिपत्तये पञ्चावयववाक्यमावश्यकमिति तदयुक्तम् एवं वदता हि (ऽपि) यावता विवादावसानं तावान्परोपदेश इत्युक्तं स्यात् तथाच पञ्चावयवं वाक्यं परोपदेश इत्ययुक्तम् पञ्चावयवोक्तावपि विवादावसितेरभावात् किन्त्वाकथापरिसमाप्तेः परोपदेश इति वक्तव्यमित्याशयवानाह- नेति न पञ्चावयोक्तौ च विवादावसितिर्भवेत्
nyāyasudhā: smārakatvamuktasya sarvasyopalakṣaṇam mātragrahaṇena pratyāyakatvaṃ vyāvartayati hetvādikamiti śeṣaḥ pakṣadharmator(mo)petasya liṅgasyeti ca syādityataḥparaṃ tanna yata ityadhyāhāryam smarturityupalakṣaṇam atra vyāptivacane nimittasaptamīyam hetvādāviti ca 5,395 tataśca vyāptivacanavaddhetvādikamapi pakṣadharmator(mo)petasya liṅgasya smaraṇānusandhānajijñāsājanakaṃ syāditi yadyucyate tanna yato vyāptivacanenaiva tatsmaraṇādimatastasya hetvādinā prayojanaṃ nāstīti yojanā etaduktaṃ bhavati yadi hi hetvādikaṃ vākyatayā pratyāyakaṃ syāttadā samārthyacintopayujyate yadā tu tatsmārakatvādinaivopayuktaṃ tadā saṃskārodbodhopayuktaṃ sādṛśyasambandhādikaṃ kimapyanve(pye)ṣyavyam tadvayāptivacane 'pi samānam yo dhūmavānasāvagnimānityabhihite khalvanumānamudrāvit atra dhūmavattvaṃ vyāpyamityavabudhyata eva tatastadīyapakṣadharmatādismṛtyādimānapi kathaṃ na bhavediti 5,397 yadvā paropadeśasya pañcāvayavatāniyatiṃ vadanpraṣṭavyaḥ kimetatpañcāvayavaṃ vākyamāgamatayā vyāptipakṣadharmator(mo)petasya liṅgasya pratyāyakam uta smārakādimātram ādye tu syāde(vedaṃ)vaṃ paravyutpāditarītyā (vākyaparimāṇaṃ) vākyaṃ pramāṇaṃ kathañcit nacāsau yujyate vādipratavādinoritaretarasminnanāśvāsāt āśvāse vā pratijñāmātreṇārthasiddhau hetvādyabhidhānavaiyarthyāt dvitīye tvāha- yadīti 5,398 parepadeśaṃ vākyaṃ yadi smaraṇādimātrakāraṇamaṅgīkriyate tadātra vyāptivacane satyeva smarturvyāptivacanādeva smaraṇādyutpatteriti yāvat atra vyāptivacanātirikte śabde prayojanaṃ nāstīti nāsāvavaśyaṃ vaktavyaḥ dṛśyate khalu loke padaikadeśādito 'pi padārthasmaraṇādikam śāstre 'pi ca vākyaikadeśaprayogaḥ tatra vakturāptatvāvadhāraṇādanusaraṇaṃ prativādini tu tannāstīti cenmā bhūt na hyetadāgamatayā pratyāyakamityaktam anyathā sāṃvyāvahārikaḥ kevalavyatirekiprayogo 'pi nānusaraṇīyaḥ vāstavaprayogaparimāṇānyathātvasyopapāditatvāt prativādinyapyanusaraṇe nigrahasthānodbhāvanaṃ na syāditi cet laukikaśāstrīyasaṃvyavahārātikrame tadavakāśāt anyathā prakaraṇādyāpannasyāsaṅkīrtanamapi nigrahahetuḥ syāt kiṃ prakaraṇādyāpannatayāyaṃ na vadatyutāpratipannatvādineti sandehasya prakṛte 'pi tulyatvāditi 5,402 apara āha prameyāvadhāraṇārthaṃ hi pramāṇopanyāsaḥ prameyāvadhāraṇaṃ ca nirvivādā tatpratītiḥ naca sā pramāṇasvarūpamātropadarśane(na) bhavati kinnāma tadābhāsoddhāreṇāpi anyathā tatprāmāṇyasyaivānavasthānāt tathāca pratijñāvākyena viṣayamupakṣipya tatra hetunā pramāṇasvarūpamupadarśya tasyodāharaṇavākyena viruddhānadhyavasitānaikāntikatvanirāsaḥ kriyate upanayenāsiddhirapāsyate nigamanenāpi hetvanuvādena tasmādeva nānyasmāditi siddhasādhanatāpakṣipyate sādhyānuvādena (tu)agnimāneva na tu niragnika iti bādhapratipakṣapratikṣepaḥ kriyate tadevaṃ vidhūtavivādasādhyapratipattaye pañcāvayavavākyamāvaśyakamiti tadayuktam evaṃ vadatā hi ('pi) yāvatā vivādāvasānaṃ tāvānparopadeśa ityuktaṃ syāt tathāca pañcāvayavaṃ vākyaṃ paropadeśa ityayuktam pañcāvayavoktāvapi vivādāvasiterabhāvāt kintvākathāparisamāpteḥ paropadeśa iti vaktavyamityāśayavānāha- neti na pañcāvayoktau ca vivādāvasitirbhavet
2.1.34ab
न्यायसुधा: विवादाध्यवसितिः विवादावसानोपेता साध्यप्रतीतिः 5,403 नन्वेतदयुक्तम् उदाहरणाद्यवयवत्रयेणाभासोद्धारस्य कृतत्वात् निरस्तसमस्ताभासप्रमाणोपन्यासे ऽपि विवादानवसाने सर्व(दा)थापि तत्प्रसङ्गादित्यत आह- दृष्टान्तेति 5,404 दृष्टान्तादिषु चैवं स्यात् साधनं पुनरेव हि
nyāyasudhā: vivādādhyavasitiḥ vivādāvasānopetā sādhyapratītiḥ 5,403 nanvetadayuktam udāharaṇādyavayavatrayeṇābhāsoddhārasya kṛtatvāt nirastasamastābhāsapramāṇopanyāse 'pi vivādānavasāne sarva(dā)thāpi tatprasaṅgādityata āha- dṛṣṭānteti 5,404 dṛṣṭāntādiṣu caivaṃ syāt sādhanaṃ punareva hi
2.1.34cd
न्यायसुधा: दृष्टान्तपदेनोदाहरणार्थमुपलक्षयति आदिपदेनोपनयनिगमनार्थग्रहणम् विषयसप्तमीयम् एवं यथा प्र(तिज्ञा)तीतार्थे साधनं वक्तव्यमिति शेषः स्यादेवेति सम्बन्धः तुशब्दो यस्मादित्यर्थे अयमर्थः सत्यमुद्धृताभासात्प्रमाणात्प्रमेयावधारणं भवतीति किन्तु पञ्चभिरप्यवयवैस्तादृशप्रमाणप्रतीतिरेव न भवतीति ब्रूमः आभासोद्धारपरोदाहरणाद्यर्थविप्रतिपत्तौ तत्साधनस्यापि वक्तव्यत्वात् नच तत्र विप्रतिपत्तिर्न कर्तव्या नापि वाङ्मात्रेण तन्निवृत्तिः प्रतिज्ञार्थसमानयोगक्षेमत्वात् नचोदाहरणादिष्वेव सर्वशङ्कोद्धारकारणमस्ति अनुपलम्भात् पञ्चावयवप्रयोग एव कथापुद्रणापातात् अतः प्रमेयनिणर्यावधित्वे ऽनुमानप्रयोगस्य न पञ्चावयवत्वनियमो युज्यते अपि तु कथपरिसमाप्त्यवधिकत्वमेवाङ्गीकार्यमिति 5,405 सत्यं निःशेषतो विवादनिवृत्तिर्न पञ्चावयवप्रयोगे ऽपि भवतीति तथाप्यवान्तराकाङ्क्षानिवर्तकत्वेन पञ्चावयवमेवावान्तरवाक्यं परिसमाप्यत इत्यत आह- लिङ्गेति लिङ्गोक्तावपि चैवं स्यादनुमावसितिर्ध्रुवा
nyāyasudhā: dṛṣṭāntapadenodāharaṇārthamupalakṣayati ādipadenopanayanigamanārthagrahaṇam viṣayasaptamīyam evaṃ yathā pra(tijñā)tītārthe sādhanaṃ vaktavyamiti śeṣaḥ syādeveti sambandhaḥ tuśabdo yasmādityarthe ayamarthaḥ satyamuddhṛtābhāsātpramāṇātprameyāvadhāraṇaṃ bhavatīti kintu pañcabhirapyavayavaistādṛśapramāṇapratītireva na bhavatīti brūmaḥ ābhāsoddhāraparodāharaṇādyarthavipratipattau tatsādhanasyāpi vaktavyatvāt naca tatra vipratipattirna kartavyā nāpi vāṅmātreṇa tannivṛttiḥ pratijñārthasamānayogakṣematvāt nacodāharaṇādiṣveva sarvaśaṅkoddhārakāraṇamasti anupalambhāt pañcāvayavaprayoga eva kathāpudraṇāpātāt ataḥ prameyaniṇaryāvadhitve 'numānaprayogasya na pañcāvayavatvaniyamo yujyate api tu kathaparisamāptyavadhikatvamevāṅgīkāryamiti 5,405 satyaṃ niḥśeṣato vivādanivṛttirna pañcāvayavaprayoge 'pi bhavatīti tathāpyavāntarākāṅkṣānivartakatvena pañcāvayavamevāvāntaravākyaṃ parisamāpyata ityata āha- liṅgeti liṅgoktāvapi caivaṃ syādanumāvasitirdhruvā
2.1.35ab
न्यायसुधा: चो हेत्वर्थे अनुमेति तत्सम्बन्धिवाक्यमुपलक्ष्यते एवं सति किमत्र प्रमाणमित्यवान्तराकाङ्क्षानिवृत्तिहेतौ धूमत्वमिति लिङ्गोक्तौ कृतायामपि अवान्तरवाक्यपर्यवसानमवश्यं भवतीति तन्मात्रमेव वाक्यमङ्गीकरणीयम् नतु पञ्चावयवत्वनियतिरिति 5,406 यदुक्तं स्मरणादिमात्रहेतुत्वेन वाक्यस्योपयोगस्तच्च व्याप्तिवचनमात्रेण भवतीति व्याप्तिरेव वक्तव्येति तदयुक्तम् तथा सति लिङ्गमात्रवचनस्यापि प्रयोक्तव्यत्वापातात् सम्भवति हि तस्यापि व्याप्तिपक्षधर्मतास्मरणादिहेतुत्वमि(ते)त्युक्ताभिप्रायमजानानस्य चोद्यं वा परिहरति- लिङ्गेति यथा व्याप्त्युक्तावेवं लिङ्गोक्तावप्यनुमावसितिर्ध्रुवा स्यात् इष्यापादनमेतदित्यर्थः चशब्दः प्रतिज्ञाहेतुगर्भैवेत्याद्युक्तपक्षान्तरसमुच्चये नचैवं सति व्याप्तिरेवेत्यवधारणानुपपत्तिः येन येन प्रकारेण व्याप्त्यादिस्मरणादिकं भवति यश्च सांव्यावहारिकस्तं तमुपादाय नियमनिराकरणस्य तत्रेष्टत्वादित्यभिसन्धिः एतेन प्रतिज्ञाहेतुभ्यामुपनयनिगमनयोर्गतार्थतापि समर्थिता वेदितव्येति इत्यनुमानलक्षणनिरूपणम् 5,407 निर्दोषतामन्तर्भाव्य युक्तिरनुमेत्यक्तम् दोषपरिज्ञान एव तद्वियुक्ता युक्तिः सुज्ञानेत्यतो युक्तिदोषो निरूपणीयः धूमादेरग्न्यादिप्रमितिजनकत्वे ऽपि,यन्निमित्तं कश्चिदर्थो ऽर्थान्तरज्ञानं न जनयति, संशयविपर्ययौ वा करोति, स युक्तिदोषः स द्विविधः साक्षाद्वाचनिकश्च तत्राद्यं विभागेनोद्दिशति- विरोध इति विरोधो ऽसङ्गतिश्चैव साक्षाद् युक्तेस्तु दूषणम्
nyāyasudhā: co hetvarthe anumeti tatsambandhivākyamupalakṣyate evaṃ sati kimatra pramāṇamityavāntarākāṅkṣānivṛttihetau dhūmatvamiti liṅgoktau kṛtāyāmapi avāntaravākyaparyavasānamavaśyaṃ bhavatīti tanmātrameva vākyamaṅgīkaraṇīyam natu pañcāvayavatvaniyatiriti 5,406 yaduktaṃ smaraṇādimātrahetutvena vākyasyopayogastacca vyāptivacanamātreṇa bhavatīti vyāptireva vaktavyeti tadayuktam tathā sati liṅgamātravacanasyāpi prayoktavyatvāpātāt sambhavati hi tasyāpi vyāptipakṣadharmatāsmaraṇādihetutvami(te)tyuktābhiprāyamajānānasya codyaṃ vā pariharati- liṅgeti yathā vyāptyuktāvevaṃ liṅgoktāvapyanumāvasitirdhruvā syāt iṣyāpādanametadityarthaḥ caśabdaḥ pratijñāhetugarbhaivetyādyuktapakṣāntarasamuccaye nacaivaṃ sati vyāptirevetyavadhāraṇānupapattiḥ yena yena prakāreṇa vyāptyādismaraṇādikaṃ bhavati yaśca sāṃvyāvahārikastaṃ tamupādāya niyamanirākaraṇasya tatreṣṭatvādityabhisandhiḥ etena pratijñāhetubhyāmupanayanigamanayorgatārthatāpi samarthitā veditavyeti ityanumānalakṣaṇanirūpaṇam 5,407 nirdoṣatāmantarbhāvya yuktiranumetyaktam doṣaparijñāna eva tadviyuktā yuktiḥ sujñānetyato yuktidoṣo nirūpaṇīyaḥ dhūmāderagnyādipramitijanakatve 'pi,yannimittaṃ kaścidartho 'rthāntarajñānaṃ na janayati, saṃśayaviparyayau vā karoti, sa yuktidoṣaḥ sa dvividhaḥ sākṣādvācanikaśca tatrādyaṃ vibhāgenoddiśati- virodha iti virodho 'saṅgatiścaiva sākṣād yuktestu dūṣaṇam
Adhyāya 2 (cont. 8)
2.1.35cd
5,409 न्यायसुधा: प्रायेणानुमानदोषो विरोध एवान्तर्भव(न्ती)तीति प्राधान्यात्प्रथमं तदुद्देशः एवेति परपरिसङ्खयातमाधिक्यं निराकरोति दोषाणां सतामत्रैवान्तर्भावात् अनन्तर्भूतानां च दोषत्वनिरासात् साक्षादिति वचनोपधानेन विना अर्थनिष्ठम् (उक्तं) उक्तयुक्तेः सामर्थ्यम् दूषणं त्विति तुशब्दसम्बन्धः, साक्षात्विति वा युक्तेर्युक्तित्वाभिमतस्यार्थस्य 5,411 साधनाभिमतस्यार्थस्य साध्याभिमतेनार्थेन सम्भावितप्रतीतिकस्यापि साध्यसाधनभावस्य बाधलक्षणमयोग्यत्वं विरोध इति शिष्यैरेवोह्यतामित्याशयवानसङ्गतिं निरूपयति- प्रतिज्ञायामिति प्रतिज्ञायामसम्बन्धो युक्तेरुक्ता ह्यसङ्गतिः
5,409 nyāyasudhā: prāyeṇānumānadoṣo virodha evāntarbhava(ntī)tīti prādhānyātprathamaṃ taduddeśaḥ eveti paraparisaṅkhayātamādhikyaṃ nirākaroti doṣāṇāṃ satāmatraivāntarbhāvāt anantarbhūtānāṃ ca doṣatvanirāsāt sākṣāditi vacanopadhānena vinā arthaniṣṭham (uktaṃ) uktayukteḥ sāmarthyam dūṣaṇaṃ tviti tuśabdasambandhaḥ, sākṣātviti vā yukteryuktitvābhimatasyārthasya 5,411 sādhanābhimatasyārthasya sādhyābhimatenārthena sambhāvitapratītikasyāpi sādhyasādhanabhāvasya bādhalakṣaṇamayogyatvaṃ virodha iti śiṣyairevohyatāmityāśayavānasaṅgatiṃ nirūpayati- pratijñāyāmiti pratijñāyāmasambandho yukteruktā hyasaṅgatiḥ
2.1.36a
न्यायसुधा: प्रतिज्ञापदेन तदर्थो लक्ष्यते विषयसप्तमीयम् असम्बन्धो ऽत्राकाङ्क्षालक्षणसम्बन्धविरहः अत्रापि युक्तेरिति गौणो निर्देशः असम्बन्धो ऽसङ्गतिरिति पर्यायावित्यतो व्यवहारसाध्यतासूचनायोक्तेत्युक्तम् विरोधासङ्गतिस्वरूपस्य स्फुटत्वादन्यैरुपदर्शितत्वाच्च किमत्रोदाहरणोपदर्शनेनेति हिशब्देनाह 5,413 ननु कथं द्वे एवानुमानदूषणे परपरिगणितानामसिद्धत्वादीनां बहूनां सत्त्वादित्यतस्तेषामत्रान्तर्भावं विभावयितु विरोधविभागमाह- विरोधो ऽपीति विरोधो ऽपि त्रिधैव स्यात्
nyāyasudhā: pratijñāpadena tadartho lakṣyate viṣayasaptamīyam asambandho 'trākāṅkṣālakṣaṇasambandhavirahaḥ atrāpi yukteriti gauṇo nirdeśaḥ asambandho 'saṅgatiriti paryāyāvityato vyavahārasādhyatāsūcanāyoktetyuktam virodhāsaṅgatisvarūpasya sphuṭatvādanyairupadarśitatvācca kimatrodāharaṇopadarśaneneti hiśabdenāha 5,413 nanu kathaṃ dve evānumānadūṣaṇe paraparigaṇitānāmasiddhatvādīnāṃ bahūnāṃ sattvādityatasteṣāmatrāntarbhāvaṃ vibhāvayitu virodhavibhāgamāha- virodho 'pīti virodho 'pi tridhaiva syāt
2.1.36bc
न्यायसुधा: सामान्यविभागेन सह विशेषविभागस्य समुच्चये अपिशब्दः असङ्गतिरप्यनेकविधेति वा त्रिधैव न त्वेकविधैव येनासिद्धयादीनामन्तर्भावो दुर्घटः स्यात् यद्वा यावन्तो ऽनुमानाभासाः परपरिगणितास्तावद्भेदतां नि(राकर्तु)वतर्यितुमेवशब्दः सर्वेषामत्रैवान्तर्भावात् त्रैविध्यं दर्शयति- प्रतिज्ञार्थेति 5,414 ... प्रतिज्ञार्थविरुद्धता लिङ्गराहित्यमव्याप्तिर्
nyāyasudhā: sāmānyavibhāgena saha viśeṣavibhāgasya samuccaye apiśabdaḥ asaṅgatirapyanekavidheti vā tridhaiva na tvekavidhaiva yenāsiddhayādīnāmantarbhāvo durghaṭaḥ syāt yadvā yāvanto 'numānābhāsāḥ paraparigaṇitāstāvadbhedatāṃ ni(rākartu)vataryitumevaśabdaḥ sarveṣāmatraivāntarbhāvāt traividhyaṃ darśayati- pratijñārtheti 5,414 ... pratijñārthaviruddhatā liṅgarāhityamavyāptir
2.1.36d
न्यायसुधा: साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी प्रतिज्ञार्थः तस्य प्रतिस्पर्धिसद्भावो विरुद्धता यत्रार्थे लिङ्गप्रमितिः साध्यसिद्धयुपयोगिनी तत्र तदभावो लिङ्गराहित्यम् व्याप्तेरभावो ऽव्याप्तिः इतिशब्दो ऽध्याहार्यः 5,415 साध्यसाधनभावसम्बन्धयोग्यताविरहो हि साध्यसाधनाभिमतयोस्तद्भावासम्भवे भवति नच साधनस्य तद्भावे ऽपि विरुद्धस्य साध्यता सम्भवति निशितत्वे ऽपि परशोराकाशस्य छेद्यताभावात् नापि साध्यस्य तथात्वसम्भवे ऽप्यसमर्थस्य साधनतोपपद्यते छेद्यत्वे ऽपि काष्ठस्य कुण्ठकुठारस्य छेदन(क)त्वाभावात् अतः प्रतिज्ञार्थविरुद्धतादीनां युक्तं विरोधित्वम् 5,416f. अस्तु लिङ्गराहित्याव्याप्त्योर्युक्तिदोषत्वम् प्रतिज्ञार्थविरुद्धता तु कथं तद्दोषः साध्यसम्बन्धित्वादिति चेन्न साध्याभिमतस्य तद्भावासम्भवे साधनाभिमतस्याविषयवृत्तित्वात् नन्वेवं सति सिद्धसाधनतापि विरोध एव स्यात् नहि सिद्धस्य साध्यता सम्भवति नचास्त्विति वाच्यम् उक्तप्रकारत्रयानन्तर्भावात् सिद्धसाधको ऽसङ्गत इति स्ववचनविरोधाच्चेति मैवम् सति साकाङ्क्षत्वे ऽन्वयायोग्यत्वं विरोधः नच सिद्धसाधनस्य साकाङ्क्षता अस्तीति नासौ विरोधे ऽन्तर्भवति 5,418f. ननु चान्यत्र त्रिविधो विरोध इत्यादिना लिङ्गराहित्याव्याप्त्योरेकतामुपादाय साध्यस्य साधनस्य वानुगमो दृष्टान्तविरोधस्तृतीयतया परिगृहीतः अत्रापि साध्यसाधनवैकल्यं दृष्टान्तस्येति वक्ष्यति तत्कथमेतत् नचात्रापि तदध्याहारेण तथैव व्याख्यानं युक्तम् दृष्टान्तदोषस्यानुमानदोषतानुपपत्तेः नहि दृष्टान्तो ऽनुमानम् तथाप्यनुमानाङ्गव्याप्तिदूषकतयानुमानदोषत्वमस्तु दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्ये साधनस्य साध्यपरित्यागात् साधनवैकल्ये तु व्याप्तेरनुपदर्शनादिति चेन्न तथा सत्यव्याप्त्यैव सङ्गृहीतत्वेन तृतीयत्वानुपपत्तेरिति उच्यते स्वार्थानुमाने हि दृष्टव्याप्तिकस्य लिङ्गस्य विवक्षितस्थले सिद्धिमात्रेण साध्यप्रमितिरुत्पद्यत इति तत्परिपन्थिनां दोषत्वमभिप्रेत्य प्रतिज्ञार्थविरुद्धतालिङ्गराहित्याव्याप्तीनामत्र ग्रहणम् परार्थानुमाने(ऽप्य)त्वव्याप्त्यौपयिकस्यापि दृष्टान्तदोषस्य तदाश्रयतया प्रतीतत्वेन तथैवोद्भवनीयताज्ञापनाय तेन सह त्रिविधत्वमन्यत्रोक्तमिति न विरोधः 5,420 यद्वा साध्यसाधनोभयाश्रयहीनसाध्यसाधनोभयव्यावृत्ताश्रयहीनानष्टौ दृष्टान्तदोषानेके भाषन्ते तन्निरासाय दृष्टान्तदोषस्य पृथगुपादानम् तथाहि उभयविकलस्तावन्न परिसङ्खयेयः अन्यतरवैकल्येनैव (दृष्टान्त)दुष्यतासिद्धावाधिक्यप्रसङ्गात् अन्यथैकैकविकलपरिसङ्खयानानुपपत्तेः कथं तर्ह्यन्वयव्यतिरेकीति चेत् न कथञ्चिदित्युक्तमेव साध्याद्यव्याप्तिस्तु दृष्टान्तस्य गुण एव न दोषः सतो हि सता व्याप्तिं प्रदर्शयितुं दृष्टान्तो ऽन्वेष्यव्यः वैधर्म्यदृष्टान्तस्यायं दोष इति चेत्स एव किमर्थः व्यतिरेकव्याप्तिबोधयेति चेन्न तस्याः साक्षादनुपयोगात् पारम्पर्येणोपयोगो तु साधर्म्यदृष्टान्त एवासाविति किं पृथगुपादानेन उभयाव्यावृत्तश्चाधिक्यान्नि(क्यनि)रस्तः आश्रयहीनस्त्वाश्रयासिद्धिसमानयोगक्षेम इति द्वावेव दृष्टान्तदोषौ असार्वत्रिकश्च दृष्टान्तदोषः नहि सर्वत्र दृष्टान्त एव व्याप्तिरुपदर्शनीयेत्यस्ति नियमः आनुमानिकागमिकव्याप्तेस्तदनपेक्षणात् 5,423 स्यादेतत् प्रतिज्ञार्थविरुद्धतया हि कालातीतप्रकरणसमौ सङ्गृहीतौ लिङ्गराहित्यमित्यसिद्धिः अव्याप्तिश्च त्रिविधा भवति साधनस्य साध्येन सम्बन्धाभावः सत्यपि सम्बन्धे तदभावेनापि सम्बन्धः, साध्याभावव्या(प्त)प्यता चेति तदेतत्त्रयं क्रमेणानध्यवसिता नैकान्तिकविरुद्धसंज्ञां लभते तथाच परनिरूपितप्रस्तारस्य समसनमेवानेन कृतं स्यात् नचानेन किमपि प्रयोजनम् अन्यथा पुरुषमतिवैश्वरूप्येण प्रक्रियान्तरस्यापि सावकाशत्वात् नच ब्रह्मतर्कादितर्कशास्त्रमनुसृत्येत्थं व्युत्पादनमिति वाच्यम् प्रयोजनाभावे ऽन्धपरम्परापत्तेरिति 5,423f. उच्यते अस्ति प्रक्रियान्तरकरणस्य प्रयोजनम् तथाहि प्रतिज्ञार्थविरुद्धतया हि स्ववाक्यविरोधस्यापि सङ्ग्रहं वक्ष्यति नच कालातीतत्वादिना स लभ्यते अपि च व्यवहारो ऽपि प्रतिज्ञार्थविरुद्धतयोपपद्यते, न कालातीतत्वादिना, वैयर्थ्यप्रसङ्गात् असाधकमिदं कालातीतत्वात् सत्प्रतिपक्षत्वादित्यस्य प्रबलसमबलप्रमाणविरुद्धत्वादित्यर्थः नचात्र विशेषणस्य किमपि प्रयोजनमस्ति हीनबलस्य प्रमाणपदेनैव निरस्तत्वात् प्रमाणतदाभासाविवेक एव हि प्रमाणशब्दप्रयोगो न त्वप्रामाण्यनिश्चये अहीनबलतया वा विशेषणे सम्भवति तदवान्तरभेदोपादानं निरथर्कमेव तथाचैकमेवेदं दूषणं स्यात् लिङ्गराहित्यग्रहणेन चादूषणानामपि दूषणतया परपरिगणितानामाश्रयव्यधिकरणसाध्यान्यथासिद्धीनां निरासो लभ्यते अन्यथासिद्धेर्दूषणत्वे ऽपि प्रकारान्तस्य वक्ष्यमाणत्वात् व्यास-(13) 5,427 अनध्यवसितत्वादिभेदो ऽपि किं व्याप्त्यभावे सम्भवतीत्येतावता परिसङ्खयेयो व्यवहारोपयोगित्वाद्वा नाद्यः व्यर्थव्युत्पादनस्यातिप्रसङ्गित्वात् न द्वितीयः वैयर्थ्यप्रसक्तेः नेदं साधकमनैकान्तिकत्वादित्यस्य हि सपक्षवृत्तित्वे सति विपक्षवृत्तित्वादित्यर्थः नचात्र विशेषणव्यवच्छेद्यं किञ्चिदस्ति एवं विरुद्धत्वादित्यस्य सपक्षावृत्तित्वे सति विपक्षवृत्तित्वादित्यर्थः तथाच वैयर्थ्यमेव साध्यविपर्ययव्याप्यत्वादित्यत्रापि सम्बन्धमात्रेण कृतार्थत्वे व्याप्तिग्रहणं व्यर्थमेव एवमवान्तरभेदव्युत्पादनमपि निरस्तम् शिष्यमतिवैशद्याय व्युत्पादनं त्वनुमतमेवेति न स्वीयव्यवहारविरोध इति विरोधवदसङ्गतेरपि प्रभेदाः स्वयमेवोहनीयाः 5,429 एवं साक्षाद्युक्तिदोषमभिधाय वाचनिकदोषमाह- न्यूनेति ... न्यूनाधिक्ये तु वाचिके
nyāyasudhā: sādhyadharmaviśiṣṭo dharmī pratijñārthaḥ tasya pratispardhisadbhāvo viruddhatā yatrārthe liṅgapramitiḥ sādhyasiddhayupayoginī tatra tadabhāvo liṅgarāhityam vyāpterabhāvo 'vyāptiḥ itiśabdo 'dhyāhāryaḥ 5,415 sādhyasādhanabhāvasambandhayogyatāviraho hi sādhyasādhanābhimatayostadbhāvāsambhave bhavati naca sādhanasya tadbhāve 'pi viruddhasya sādhyatā sambhavati niśitatve 'pi paraśorākāśasya chedyatābhāvāt nāpi sādhyasya tathātvasambhave 'pyasamarthasya sādhanatopapadyate chedyatve 'pi kāṣṭhasya kuṇṭhakuṭhārasya chedana(ka)tvābhāvāt ataḥ pratijñārthaviruddhatādīnāṃ yuktaṃ virodhitvam 5,416f. astu liṅgarāhityāvyāptyoryuktidoṣatvam pratijñārthaviruddhatā tu kathaṃ taddoṣaḥ sādhyasambandhitvāditi cenna sādhyābhimatasya tadbhāvāsambhave sādhanābhimatasyāviṣayavṛttitvāt nanvevaṃ sati siddhasādhanatāpi virodha eva syāt nahi siddhasya sādhyatā sambhavati nacāstviti vācyam uktaprakāratrayānantarbhāvāt siddhasādhako 'saṅgata iti svavacanavirodhācceti maivam sati sākāṅkṣatve 'nvayāyogyatvaṃ virodhaḥ naca siddhasādhanasya sākāṅkṣatā astīti nāsau virodhe 'ntarbhavati 5,418f. nanu cānyatra trividho virodha ityādinā liṅgarāhityāvyāptyorekatāmupādāya sādhyasya sādhanasya vānugamo dṛṣṭāntavirodhastṛtīyatayā parigṛhītaḥ atrāpi sādhyasādhanavaikalyaṃ dṛṣṭāntasyeti vakṣyati tatkathametat nacātrāpi tadadhyāhāreṇa tathaiva vyākhyānaṃ yuktam dṛṣṭāntadoṣasyānumānadoṣatānupapatteḥ nahi dṛṣṭānto 'numānam tathāpyanumānāṅgavyāptidūṣakatayānumānadoṣatvamastu dṛṣṭāntasya sādhyavaikalye sādhanasya sādhyaparityāgāt sādhanavaikalye tu vyāpteranupadarśanāditi cenna tathā satyavyāptyaiva saṅgṛhītatvena tṛtīyatvānupapatteriti ucyate svārthānumāne hi dṛṣṭavyāptikasya liṅgasya vivakṣitasthale siddhimātreṇa sādhyapramitirutpadyata iti tatparipanthināṃ doṣatvamabhipretya pratijñārthaviruddhatāliṅgarāhityāvyāptīnāmatra grahaṇam parārthānumāne('pya)tvavyāptyaupayikasyāpi dṛṣṭāntadoṣasya tadāśrayatayā pratītatvena tathaivodbhavanīyatājñāpanāya tena saha trividhatvamanyatroktamiti na virodhaḥ 5,420 yadvā sādhyasādhanobhayāśrayahīnasādhyasādhanobhayavyāvṛttāśrayahīnānaṣṭau dṛṣṭāntadoṣāneke bhāṣante tannirāsāya dṛṣṭāntadoṣasya pṛthagupādānam tathāhi ubhayavikalastāvanna parisaṅkhayeyaḥ anyataravaikalyenaiva (dṛṣṭānta)duṣyatāsiddhāvādhikyaprasaṅgāt anyathaikaikavikalaparisaṅkhayānānupapatteḥ kathaṃ tarhyanvayavyatirekīti cet na kathañcidityuktameva sādhyādyavyāptistu dṛṣṭāntasya guṇa eva na doṣaḥ sato hi satā vyāptiṃ pradarśayituṃ dṛṣṭānto 'nveṣyavyaḥ vaidharmyadṛṣṭāntasyāyaṃ doṣa iti cetsa eva kimarthaḥ vyatirekavyāptibodhayeti cenna tasyāḥ sākṣādanupayogāt pāramparyeṇopayogo tu sādharmyadṛṣṭānta evāsāviti kiṃ pṛthagupādānena ubhayāvyāvṛttaścādhikyānni(kyani)rastaḥ āśrayahīnastvāśrayāsiddhisamānayogakṣema iti dvāveva dṛṣṭāntadoṣau asārvatrikaśca dṛṣṭāntadoṣaḥ nahi sarvatra dṛṣṭānta eva vyāptirupadarśanīyetyasti niyamaḥ ānumānikāgamikavyāptestadanapekṣaṇāt 5,423 syādetat pratijñārthaviruddhatayā hi kālātītaprakaraṇasamau saṅgṛhītau liṅgarāhityamityasiddhiḥ avyāptiśca trividhā bhavati sādhanasya sādhyena sambandhābhāvaḥ satyapi sambandhe tadabhāvenāpi sambandhaḥ, sādhyābhāvavyā(pta)pyatā ceti tadetattrayaṃ krameṇānadhyavasitā naikāntikaviruddhasaṃjñāṃ labhate tathāca paranirūpitaprastārasya samasanamevānena kṛtaṃ syāt nacānena kimapi prayojanam anyathā puruṣamativaiśvarūpyeṇa prakriyāntarasyāpi sāvakāśatvāt naca brahmatarkāditarkaśāstramanusṛtyetthaṃ vyutpādanamiti vācyam prayojanābhāve 'ndhaparamparāpatteriti 5,423f. ucyate asti prakriyāntarakaraṇasya prayojanam tathāhi pratijñārthaviruddhatayā hi svavākyavirodhasyāpi saṅgrahaṃ vakṣyati naca kālātītatvādinā sa labhyate api ca vyavahāro 'pi pratijñārthaviruddhatayopapadyate, na kālātītatvādinā, vaiyarthyaprasaṅgāt asādhakamidaṃ kālātītatvāt satpratipakṣatvādityasya prabalasamabalapramāṇaviruddhatvādityarthaḥ nacātra viśeṣaṇasya kimapi prayojanamasti hīnabalasya pramāṇapadenaiva nirastatvāt pramāṇatadābhāsāviveka eva hi pramāṇaśabdaprayogo na tvaprāmāṇyaniścaye ahīnabalatayā vā viśeṣaṇe sambhavati tadavāntarabhedopādānaṃ niratharkameva tathācaikamevedaṃ dūṣaṇaṃ syāt liṅgarāhityagrahaṇena cādūṣaṇānāmapi dūṣaṇatayā paraparigaṇitānāmāśrayavyadhikaraṇasādhyānyathāsiddhīnāṃ nirāso labhyate anyathāsiddherdūṣaṇatve 'pi prakārāntasya vakṣyamāṇatvāt vyāsa-(13) 5,427 anadhyavasitatvādibhedo 'pi kiṃ vyāptyabhāve sambhavatītyetāvatā parisaṅkhayeyo vyavahāropayogitvādvā nādyaḥ vyarthavyutpādanasyātiprasaṅgitvāt na dvitīyaḥ vaiyarthyaprasakteḥ nedaṃ sādhakamanaikāntikatvādityasya hi sapakṣavṛttitve sati vipakṣavṛttitvādityarthaḥ nacātra viśeṣaṇavyavacchedyaṃ kiñcidasti evaṃ viruddhatvādityasya sapakṣāvṛttitve sati vipakṣavṛttitvādityarthaḥ tathāca vaiyarthyameva sādhyaviparyayavyāpyatvādityatrāpi sambandhamātreṇa kṛtārthatve vyāptigrahaṇaṃ vyarthameva evamavāntarabhedavyutpādanamapi nirastam śiṣyamativaiśadyāya vyutpādanaṃ tvanumatameveti na svīyavyavahāravirodha iti virodhavadasaṅgaterapi prabhedāḥ svayamevohanīyāḥ 5,429 evaṃ sākṣādyuktidoṣamabhidhāya vācanikadoṣamāha- nyūneti ... nyūnādhikye tu vācike
2.1.37ab
न्यायसुधा: न्यूनशब्दो भावप्रधानः युक्तेर्दूषणमिति प्रकृतमनुवर्तते अवश्यवक्तव्यापरिपूर्तिर्न्यूनत्वम् कृतकार्यत्वमाधिक्यम् वचनदोषात्तत्प्रतिपादिता युक्तिरपि दुष्या स्यादित्येतयोर्वाचनिकत्वम् नन्वयुक्तो ऽयं विभागः विरोधासङ्गत्योरपि वाचि(चनि)कत्वात् नहि कृतकत्वं स्वयमेव दुष्यम् अनित्यत्वसाधने ऽपि तथात्वापत्तेः कृशानुशैत्यादौ तथेति चेत् तत्किं कृतकत्वं कृशानुशैत्यं वा शब्दनित्यत्वं वा साधयितुं स्वयमेव प्रवृत्तम् येन तत्र दुष्यं स्यात् किन्नाम तत्साधनतया शब्देन प्रतिपादि(दर्शि)तम् एवमसङ्गतावपि सिद्धसाधनतादिलक्षणायां वाच्यमित्याशङ्कानिरासार्थं तुशब्दः न्यूनाधिक्ये एव वाचनिके, न विरोधासङ्गती स्वार्थानुमाने ऽपि दर्शनादिति भावः सन्तु तर्हि प्रतिपत्तृप्रतिपादकयोरेवैते दोषाः यथा निशातम् कृशानुशैत्यादौ व्यापारयन्पुरुष एवापराधी स्यात् नतु कृतकत्वादिकमिति मैवम् कृतकत्वादेरदुष्टत्वे तद्वयापारयतो ऽप्यपराधानुपपत्तेः अन्यथा शब्दनित्यत्वसाधने प्रयुञ्जानो ऽप्यपराध्येत ततः कृशानुशैत्यादेः साध्यतानर्हत्वं नित्यत्वादिसाधने कृतकत्वादेरसमर्थत्वमित्यादिरर्थशब्दगत एव दोषो ऽङ्गीकरणीयः न ह्युपाधिमन्तर्भाव्य भवन् दोषो न दोषो भवति तथा सति बहुविप्लवापत्तेरिति 5,433 ननु कथमेत एवानुमानदोषाः सोपाधिकत्वस्याप्यतिरिक्तस्य सत्त्वादित्यतस्तत्स्वरूपानुवादेनोक्तान्तर्भावमाह- साध्येति साध्यव्यापकवैलोम्यमव्याप्तिः साधनस्य च
nyāyasudhā: nyūnaśabdo bhāvapradhānaḥ yukterdūṣaṇamiti prakṛtamanuvartate avaśyavaktavyāparipūrtirnyūnatvam kṛtakāryatvamādhikyam vacanadoṣāttatpratipāditā yuktirapi duṣyā syādityetayorvācanikatvam nanvayukto 'yaṃ vibhāgaḥ virodhāsaṅgatyorapi vāci(cani)katvāt nahi kṛtakatvaṃ svayameva duṣyam anityatvasādhane 'pi tathātvāpatteḥ kṛśānuśaityādau tatheti cet tatkiṃ kṛtakatvaṃ kṛśānuśaityaṃ vā śabdanityatvaṃ vā sādhayituṃ svayameva pravṛttam yena tatra duṣyaṃ syāt kinnāma tatsādhanatayā śabdena pratipādi(darśi)tam evamasaṅgatāvapi siddhasādhanatādilakṣaṇāyāṃ vācyamityāśaṅkānirāsārthaṃ tuśabdaḥ nyūnādhikye eva vācanike, na virodhāsaṅgatī svārthānumāne 'pi darśanāditi bhāvaḥ santu tarhi pratipattṛpratipādakayorevaite doṣāḥ yathā niśātam kṛśānuśaityādau vyāpārayanpuruṣa evāparādhī syāt natu kṛtakatvādikamiti maivam kṛtakatvāderaduṣṭatve tadvayāpārayato 'pyaparādhānupapatteḥ anyathā śabdanityatvasādhane prayuñjāno 'pyaparādhyeta tataḥ kṛśānuśaityādeḥ sādhyatānarhatvaṃ nityatvādisādhane kṛtakatvāderasamarthatvamityādirarthaśabdagata eva doṣo 'ṅgīkaraṇīyaḥ na hyupādhimantarbhāvya bhavan doṣo na doṣo bhavati tathā sati bahuviplavāpatteriti 5,433 nanu kathameta evānumānadoṣāḥ sopādhikatvasyāpyatiriktasya sattvādityatastatsvarūpānuvādenoktāntarbhāvamāha- sādhyeti sādhyavyāpakavailomyamavyāptiḥ sādhanasya ca
2.1.37cd
न्यायसुधा: साधनस्य यत्साध्यव्यापकवैलोम्यं साव्याप्तिः चशब्दात्सत्प्रतिपक्षता च साध्यस्याधर्मसाधनत्वादेर्व्यापको यो निषिद्धत्वादिधर्मः यत्राधर्मसाधनत्वं तत्र निषिद्धत्वमिति नियमात् तेन साधनस्य हिंसात्वादेर्वैलोम्यं साध्यापेक्षया वैपरीत्यमव्याप्तत्वमिति यावत् यत्र हिंसात्वं तत्र निषिद्धत्वमिति नियमाभावात् वैधहिंसायां सत्यपि हिंसात्वे निषिद्धत्वाभावात् तदनेन सोपाधिकत्वस्य स्वरूपमुक्तम् साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापको हि धर्म उपाधिः, तद्वत्त्वं च साधनस्य साध्यव्यापकाव्याप्यत्वमेव एतत्प्रागनुमानाद्वयाप्तिग्रहणवेलायामव्याप्तिरेव साध्यव्यापकं परित्यजतः साध्यपरित्यागावश्यम्भावात् नहि साध्यमपरित्यजन् तद्वयापकं परित्यजतीति युज्यते साध्यपरित्यागश्चाव्याप्तिरेव 5,434 अपरे तु निरुपाधिकः सम्बन्धो व्याप्तिः सोपाधिकत्वे तु लक्षणाभावाद्वयाप्त्यभाव इत्याचक्षते तदसत् व्याप्तिज्ञानाधीनमुपाधिज्ञानं तदधीनं च निरुपाधिकत्वज्ञानं तदायत्तं व्याप्तिज्ञानमिति चक्रकप्रसङ्गेन तस्य व्याप्तिलक्षणत्वानुपपत्तेः तत्किं सापाधिकस्याप्यस्ति व्याप्तिः मैवम् व्याप्तत्वानुपाधिकत्वयोः समनियमे ऽपि व्याप्तिबोधानङ्गतयोपाध्यभावस्य लक्षणत्वानुपपत्तेरुक्तत्वात् 5,435 नन्वेवं चेत्कथं साध्यसाधनव्यवहारः आगामिसम्भावनापेक्षयेति ब्रूमः वस्तुतस्तु यो धर्मो यद्वयापकाव्याप्तस्तस्य तेनाव्याप्तिरित्येव वक्तव्यम् अनुमानप्रवृत्त्युत्तरकालं तु सत्प्रतिपक्षतैव साधनस्य साध्यव्यापकपरित्यागो हि पक्षादन्यत्र वा स्यात्पक्षे वा न तावदाद्यः तथा सति स्फुटव्यभिचारपरित्यागेनोपाध्युद्भावनस्यानवसरत्वात् द्वितीये तु साध्यव्यापकस्य पक्षाद्वयावृत्तिः साध्यमपि व्यावर्तयतीति सत्प्रतिपक्षतैव एतेनोपाध्यभावस्य प्रतिपक्षत्वे नोपाधेर्दूषणत्वम् नहि यदभावो यत्र दूषणं सो ऽपि तत्र दूषणमिति युक्त विरोधादिति परास्तम् पक्षव्यावृत्तिप्राधान्येनैवोपाधित्वात् एतदर्थं च साध्यव्यापकस्य वैलोम्यं पक्षाद्वयावृत्तिः साधनस्य सत्प्रतिपक्षतेति योजनीयम् भावप्रधानस्यादोषत्वं त्विष्यमेव 5,436f. ननु च प्रागनुमानादपि सत्प्रतिपक्षतानुमानोत्तरमव्याप्तिर्वा किन्न स्यात् मैवम् पक्षे हि साध्यस्योपसंहारे प्रतिपक्षावसरः नच व्याप्तिग्रहणसमये पक्षादिप्रविभागो ऽस्तीति कथं तदा प्रतिपक्षत्वं स्यात् अनुमानोत्तरमव्याप्तिः कथमिति वक्तव्यम् साध्यव्यापक उपाधिः पक्षाद्वयावर्तमानः साध्यमपि व्यावर्तयति तथाच साध्यरहिते तत्र वर्तमानं साधनं साध्यं व्यभिचरतीति चेन्न तथा सति बाधितसत्प्रतिपक्षयोरपि व्यभिचारितापातात् ओमिति चेन्न निरसिष्यमाणत्वात् बाधप्रतिपक्षाभ्यामेवानुमानदूषणसम्भवे किं तदुपजीविना व्यभिचारेणेति चेत्, तर्हि व्यापकव्यावृत्त्या प्रतिपक्षेणैवानुमाने दूषिते किं तदुपजीविना व्यभिचारेणेति तुल्यम् 5,437 किञ्च पक्षे व्यभिचारः किं निश्चित उत सन्दिग्धः नाद्यः विकल्पानुपपत्तेः तथाहि पक्षे साध्याभावो निश्चितो न वा आद्ये किं प्रमाणान्तरेणोत साध्यव्यापकोपाधिव्यावृत्त्या प्रथमे तत एवानुमानं दुष्यमिति किमुपाधिना न द्वितीयः परस्पराश्रयत्वप्रसङ्गात् उपाधेः साध्यव्यापकत्वनिश्चये तद्वयावृत्त्या साध्यव्यावृत्तिनिश्चयः सति च तस्मिन्नसाविति नेति पक्षे साध्यव्यापकत्वानिश्चयात् उपाधेः, कथं तद्वयावृत्त्या पक्षे साधनस्य निश्चितो व्यभिचारः स्यात् पक्षे सन्दिग्धो व्यभिचारस्तु स्वत एव सिद्धो सोपाधिमुखनिरीक्षणापेक्षः सर्वानुमानोच्छेदहेतुश्च तस्मादनुमानोत्तरकालं सत्प्रतिपक्षतैवेत्युचितम् एतदेवाभिप्रेत्य"स एवोपाधिदोषो ऽपिऽ; इत्यादिवचनात् 5,439 अनुकूलतर्कादिना साध्यव्यापकत्वनिश्चये सति पक्षे निश्चितव्यभिचारितासिद्धिरिति चेन्न निश्चिसाध्यव्यापकव्यावृत्तेर्बाधकत्वेन तत एवानुमाने दूषिते व्यभिचारवैयर्थ्यात् तथापि सोपाधिकत्वं सत्प्रतिपक्षत्वमिति गतः पक्ष इति चेन्न प्रतिपक्षस्य यावज्जीवं तद्भावानङ्गीकारात् सामर्थ्यानिर्धारणायामेव सत्प्रतिपक्षः, निर्धारिते तु सामर्थ्ये बाधको वा स्यात्, बाध्यो वेति को नाम नाभ्युपैति 5,440f. अत्र सोपाधिकत्वमिति वक्तव्ये साध्यव्यापकवैलोम्यमिति वचनमुपाधिलक्षणस्यापि प्रदर्शनार्थम् तदपि साध्यसमव्यापकत्वपक्षनिरासाय नन्वेष पक्षष्टीकाकृताङ्गीकृतः मैवम् परमतानुवादत्वात् अन्यथैकसाध्याविनाभाव इत्युदयनवचनोदाहरणवैयर्थ्यात् दूषणं तु स्फुटत्वान्नोक्तम् तथा हि समपदं किं विषमव्याप्तिकव्यवच्छेदार्थमुत प्रयोजनान्तरार्थम् नाद्यः पार्थिवपरमाणुरूपादयो नित्याः परमाणुविशेषगुणत्वात् आप्यपरमाणुरूपादिवदित्यादौ पृथिवीविशेषगुणत्वाभावादेर्विषमव्याप्तिकस्याप्युपाधित्वेन तद्वयवच्छेदस्यायुक्तत्वात् प्रतिपक्षोन्नायकत्वसम्भवेन दूषणत्वाच्च विषमव्याप्तिकस्योपाधित्वे पक्षेतरत्वस्यापि तत्प्रसङ्ग इति चेत् तत्किमुक्तविशेषणद्वयोपेतं न वा नेति पक्षे तत एवानुपाधित्वम् आद्ये तु तस्याप्युपाधित्वे को दोषः पर्वतेतरत्वादेः सर्वत्र सम्भवेन नैवमिति चेन्न अनुमानव्याप्त्यादिग्राहकप्रमाणप्राबल्ये सति साध्यव्यापकत्वभङ्गात् तदभावे चानुमानभङ्गस्येष्टत्वात् अन्यथा शब्दो ऽभिधेयः प्रमेयत्वाद्घटवदित्यादावशब्दत्वादेः समव्याप्तिकपक्षेतरस्यानिरासप्रसङ्गात् तदिदमिष्यमपि त्यजति अनिष्यमपि गृह्णातीति न विशेषणम् 5,445f. यदप्ययुक्तम् "स्वसम्बन्धेन यःस्वीयं धर्ममन्यत्र योजयेत् स उपाधिर्यथा लोके जपादिः स्फटिकादिषु इहाप्यव्याप्यहेत्वर्थव्याप्यत्वभ्रमहेतुता उपाधेः स्यात्तदा तस्य समव्याप्तिर्यदा भवेतऽ; इति तत्र वक्तव्यम् किमनेनोक्तं भवति किं विषमव्याप्तिकस्य व्याप्यत्वाभावात्तत्सम्बन्धेन साधनाभिमते व्याप्यताभ्रमानुपपत्तेरदोषत्वेन तद्वयवच्छेदाय समपदमिति, किंवान्वर्थोपाधिशब्दसम्पादनार्थमिति नाद्यः प्रतिपक्षोन्नायकत्वेन दूषणत्वसम्भवे स्वगतव्याप्त्यवभासकताभावस्यादोषत्वात् साध्यसाहचर्यदर्शनेनैव व्याप्यताभ्रमसम्भवाच्च न द्वितीयः उपाधिशब्दसम्बन्धस्य स्वकपोलकल्पितत्वात् अत एव भगवानाचायर्वर्यः सोपाधिकत्वमित्यनभिधाय साध्यव्यापकवैलोम्यमित्याह व्यवहारास्तु परकृतसङ्केतेनापि निर्वहणीयः यद्वा क्वचित्साध्यव्याप्यतासद्भावेनोपाधित्वे ऽन्यत्रापि गौण्या वृत्त्या उपाधिव्यवहारोपपत्तिः अत एव न द्वितीयो ऽपि 5,449f. ननु च विषमव्याप्तिकस्य प्रतिपक्षोन्नायकत्वं न सम्भवति क्वचित्पक्षेतरविपर्ययस्यासाधारणत्वादिति मैवम् असाधारणत्वस्य दूषणत्वासम्मतेः सम्मतौ वा तत्रोपाधित्वाभावस्य व्युत्पादनात् यत्रोपाधिः पक्षैकदेशाद्वयावर्तते तत्र कथं प्रतिपक्षः भागासिद्धिप्रसङ्गात् नचासौ नोपाधिः पक्षैकदेशाद्वयावृत्त्यापि साधनाव्यापकत्वसम्भवात् नचायं समव्याप्तिपक्षे ऽस्ति दोषः उपाधिमत्येकदेशे साध्यसद्भावनियमेन तं विहायैकदेशान्तरस्यैव पक्षीकरणौचित्यादिति उच्यते अस्माभिरप्युपाधिव्यावृत्तिमा(नेवैक)नेकदेशः पक्षीक्रियते एकदेशान्तरे ऽपि यदि साध्यसम्मतिस्तदा तस्यापक्षीकरणमेव असम्मतौ तु तत्र दोषान्तरमेव भविष्यतीति किमनुपपन्नम् ननु शङ्कितोपाधौ कथं प्रतिपक्षः सन्दिग्धासिद्धिप्रसङ्गेनासमबलत्वादिति चेन्न पाक्षिकसिद्धयादिना सत्प्रतिपक्षताफलस्य संशयस्यानिवारणात् संशयानङ्गत्वमेवासमबलत्वमभिप्रेतम् 5,453 स्यादेतत् साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वं किमुपाधिसामान्यलक्षणं किंवा विशेषलक्षणम् नाद्यः समवायः समवेतः सम्बन्धत्वात्संयोगवदित्यत्र साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापककृतकत्वोपाध्यव्यापनात् वायुः स्पार्शनो ऽनुद्भूतरूपानधिकरणत्वे सत्युपलभ्यमानस्पर्शाधिकरणत्वाद्घटवदित्यत्र द्रव्यत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकचाक्षुषत्वोपाध्यव्याप्तेश्च नच साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकस्य यत्किञ्चिदवच्छिन्नसाध्यव्यापकस्य च नोपाधित्वमिति वाच्यम् तत्र तत्राचार्यैरङ्गीकृतत्वात् व्यतिरेकोपाध्यव्यापकत्वाच्च न द्वितीयः सामान्यलक्षणान्तरस्य वक्तव्यतापातात् न चान्वयव्यतिरेकिधर्मत्वं तदिति वाच्यम् तस्यात्रायमुपाधिरिति व्यवहारकारणत्वाभावात् तथात्वे च लक्षणवैयर्थ्यादिति 5,458 अत्र ब्रूमः इदमेव सामान्यलक्षणम् साध्यपदेनावच्छिन्नानवच्छिन्नसाध्यस्याभिधानात् नच तत्र प्रतिपक्षासम्भवः यदवच्छिन्नसाध्ये य उपाधिस्तद्वयावृत्तेस्तद्विशिष्टाभावे हेतुत्वोपपत्तेः यथा समवायः सम्बन्धत्वे सति समवेतत्वेन हीनो ऽकार्यत्वादाकाशवत् वायुर्द्रव्यत्वे सति स्पार्शनत्वेन हीनो ऽचाक्षुषत्वादाकाशवदिति 5,460 नचात्र साध्यविशेषणवैयर्थ्यम् शब्दो न स्पर्शवद्विशेषगुणः प्रत्यक्षत्वे सत्यकारणगुणपूर्वकत्वादित्यादाविव व्यभिचारपरिहारार्थत्वात् क्वचित्साध्यावच्छेदकावच्छिन्नस्योपाध्यभावस्य हेतुत्वात् यथा वायुः स्पार्शनो न भवति द्रव्यत्वे सत्यचाक्षुषत्वादिति व्यतिरेकव्याप्तौ तूक्तमेवोत्तरम् साध्यसाधनपदाभ्यां च प्रकृतयोरेव विवक्षितत्वान्न कश्चित्क्षुद्रोपद्रवः यो यत्साध्यव्यापको यत्साधनाव्यापक इति वास्यार्थ इति सर्वं सुस्थम् 5,467 ननु च सोपाधिकत्वस्य सत्प्रतिपक्षत्वे ऽपि तेनैवानुमानदोषाधिक्यमिति मैवम् प्रतिज्ञार्थविरुद्धतेत्यनेनैव प्रबलप्रमाणविरुद्धतालक्षणकालातीत(ता)वत्समबलप्रमाणविरुद्धतायाः सत्प्रतिपक्षताया अपि सङ्गृहीतत्वात् प्रतिस्पर्धिसद्भावमात्रं हि प्रतिज्ञार्थविरुद्धतेत्युक्तम् एवं तर्हि दुर्बलेन विरोधो ऽपि प्रतिज्ञार्थविरुद्धता स्यात्, उक्तलक्षणोपेतत्वादित्यत आह- दुर्बलेनेति दुर्बलेन विरोधे ऽपि न प्रमाणमसाधकम्
nyāyasudhā: sādhanasya yatsādhyavyāpakavailomyaṃ sāvyāptiḥ caśabdātsatpratipakṣatā ca sādhyasyādharmasādhanatvādervyāpako yo niṣiddhatvādidharmaḥ yatrādharmasādhanatvaṃ tatra niṣiddhatvamiti niyamāt tena sādhanasya hiṃsātvādervailomyaṃ sādhyāpekṣayā vaiparītyamavyāptatvamiti yāvat yatra hiṃsātvaṃ tatra niṣiddhatvamiti niyamābhāvāt vaidhahiṃsāyāṃ satyapi hiṃsātve niṣiddhatvābhāvāt tadanena sopādhikatvasya svarūpamuktam sādhyavyāpakatve sati sādhanāvyāpako hi dharma upādhiḥ, tadvattvaṃ ca sādhanasya sādhyavyāpakāvyāpyatvameva etatprāganumānādvayāptigrahaṇavelāyāmavyāptireva sādhyavyāpakaṃ parityajataḥ sādhyaparityāgāvaśyambhāvāt nahi sādhyamaparityajan tadvayāpakaṃ parityajatīti yujyate sādhyaparityāgaścāvyāptireva 5,434 apare tu nirupādhikaḥ sambandho vyāptiḥ sopādhikatve tu lakṣaṇābhāvādvayāptyabhāva ityācakṣate tadasat vyāptijñānādhīnamupādhijñānaṃ tadadhīnaṃ ca nirupādhikatvajñānaṃ tadāyattaṃ vyāptijñānamiti cakrakaprasaṅgena tasya vyāptilakṣaṇatvānupapatteḥ tatkiṃ sāpādhikasyāpyasti vyāptiḥ maivam vyāptatvānupādhikatvayoḥ samaniyame 'pi vyāptibodhānaṅgatayopādhyabhāvasya lakṣaṇatvānupapatteruktatvāt 5,435 nanvevaṃ cetkathaṃ sādhyasādhanavyavahāraḥ āgāmisambhāvanāpekṣayeti brūmaḥ vastutastu yo dharmo yadvayāpakāvyāptastasya tenāvyāptirityeva vaktavyam anumānapravṛttyuttarakālaṃ tu satpratipakṣataiva sādhanasya sādhyavyāpakaparityāgo hi pakṣādanyatra vā syātpakṣe vā na tāvadādyaḥ tathā sati sphuṭavyabhicāraparityāgenopādhyudbhāvanasyānavasaratvāt dvitīye tu sādhyavyāpakasya pakṣādvayāvṛttiḥ sādhyamapi vyāvartayatīti satpratipakṣataiva etenopādhyabhāvasya pratipakṣatve nopādherdūṣaṇatvam nahi yadabhāvo yatra dūṣaṇaṃ so 'pi tatra dūṣaṇamiti yukta virodhāditi parāstam pakṣavyāvṛttiprādhānyenaivopādhitvāt etadarthaṃ ca sādhyavyāpakasya vailomyaṃ pakṣādvayāvṛttiḥ sādhanasya satpratipakṣateti yojanīyam bhāvapradhānasyādoṣatvaṃ tviṣyameva 5,436f. nanu ca prāganumānādapi satpratipakṣatānumānottaramavyāptirvā kinna syāt maivam pakṣe hi sādhyasyopasaṃhāre pratipakṣāvasaraḥ naca vyāptigrahaṇasamaye pakṣādipravibhāgo 'stīti kathaṃ tadā pratipakṣatvaṃ syāt anumānottaramavyāptiḥ kathamiti vaktavyam sādhyavyāpaka upādhiḥ pakṣādvayāvartamānaḥ sādhyamapi vyāvartayati tathāca sādhyarahite tatra vartamānaṃ sādhanaṃ sādhyaṃ vyabhicaratīti cenna tathā sati bādhitasatpratipakṣayorapi vyabhicāritāpātāt omiti cenna nirasiṣyamāṇatvāt bādhapratipakṣābhyāmevānumānadūṣaṇasambhave kiṃ tadupajīvinā vyabhicāreṇeti cet, tarhi vyāpakavyāvṛttyā pratipakṣeṇaivānumāne dūṣite kiṃ tadupajīvinā vyabhicāreṇeti tulyam 5,437 kiñca pakṣe vyabhicāraḥ kiṃ niścita uta sandigdhaḥ nādyaḥ vikalpānupapatteḥ tathāhi pakṣe sādhyābhāvo niścito na vā ādye kiṃ pramāṇāntareṇota sādhyavyāpakopādhivyāvṛttyā prathame tata evānumānaṃ duṣyamiti kimupādhinā na dvitīyaḥ parasparāśrayatvaprasaṅgāt upādheḥ sādhyavyāpakatvaniścaye tadvayāvṛttyā sādhyavyāvṛttiniścayaḥ sati ca tasminnasāviti neti pakṣe sādhyavyāpakatvāniścayāt upādheḥ, kathaṃ tadvayāvṛttyā pakṣe sādhanasya niścito vyabhicāraḥ syāt pakṣe sandigdho vyabhicārastu svata eva siddho sopādhimukhanirīkṣaṇāpekṣaḥ sarvānumānocchedahetuśca tasmādanumānottarakālaṃ satpratipakṣataivetyucitam etadevābhipretya"sa evopādhidoṣo 'pi'; ityādivacanāt 5,439 anukūlatarkādinā sādhyavyāpakatvaniścaye sati pakṣe niścitavyabhicāritāsiddhiriti cenna niścisādhyavyāpakavyāvṛtterbādhakatvena tata evānumāne dūṣite vyabhicāravaiyarthyāt tathāpi sopādhikatvaṃ satpratipakṣatvamiti gataḥ pakṣa iti cenna pratipakṣasya yāvajjīvaṃ tadbhāvānaṅgīkārāt sāmarthyānirdhāraṇāyāmeva satpratipakṣaḥ, nirdhārite tu sāmarthye bādhako vā syāt, bādhyo veti ko nāma nābhyupaiti 5,440f. atra sopādhikatvamiti vaktavye sādhyavyāpakavailomyamiti vacanamupādhilakṣaṇasyāpi pradarśanārtham tadapi sādhyasamavyāpakatvapakṣanirāsāya nanveṣa pakṣaṣṭīkākṛtāṅgīkṛtaḥ maivam paramatānuvādatvāt anyathaikasādhyāvinābhāva ityudayanavacanodāharaṇavaiyarthyāt dūṣaṇaṃ tu sphuṭatvānnoktam tathā hi samapadaṃ kiṃ viṣamavyāptikavyavacchedārthamuta prayojanāntarārtham nādyaḥ pārthivaparamāṇurūpādayo nityāḥ paramāṇuviśeṣaguṇatvāt āpyaparamāṇurūpādivadityādau pṛthivīviśeṣaguṇatvābhāvāderviṣamavyāptikasyāpyupādhitvena tadvayavacchedasyāyuktatvāt pratipakṣonnāyakatvasambhavena dūṣaṇatvācca viṣamavyāptikasyopādhitve pakṣetaratvasyāpi tatprasaṅga iti cet tatkimuktaviśeṣaṇadvayopetaṃ na vā neti pakṣe tata evānupādhitvam ādye tu tasyāpyupādhitve ko doṣaḥ parvatetaratvādeḥ sarvatra sambhavena naivamiti cenna anumānavyāptyādigrāhakapramāṇaprābalye sati sādhyavyāpakatvabhaṅgāt tadabhāve cānumānabhaṅgasyeṣṭatvāt anyathā śabdo 'bhidheyaḥ prameyatvādghaṭavadityādāvaśabdatvādeḥ samavyāptikapakṣetarasyānirāsaprasaṅgāt tadidamiṣyamapi tyajati aniṣyamapi gṛhṇātīti na viśeṣaṇam 5,445f. yadapyayuktam "svasambandhena yaḥsvīyaṃ dharmamanyatra yojayet sa upādhiryathā loke japādiḥ sphaṭikādiṣu ihāpyavyāpyahetvarthavyāpyatvabhramahetutā upādheḥ syāttadā tasya samavyāptiryadā bhavet'; iti tatra vaktavyam kimanenoktaṃ bhavati kiṃ viṣamavyāptikasya vyāpyatvābhāvāttatsambandhena sādhanābhimate vyāpyatābhramānupapatteradoṣatvena tadvayavacchedāya samapadamiti, kiṃvānvarthopādhiśabdasampādanārthamiti nādyaḥ pratipakṣonnāyakatvena dūṣaṇatvasambhave svagatavyāptyavabhāsakatābhāvasyādoṣatvāt sādhyasāhacaryadarśanenaiva vyāpyatābhramasambhavācca na dvitīyaḥ upādhiśabdasambandhasya svakapolakalpitatvāt ata eva bhagavānācāyarvaryaḥ sopādhikatvamityanabhidhāya sādhyavyāpakavailomyamityāha vyavahārāstu parakṛtasaṅketenāpi nirvahaṇīyaḥ yadvā kvacitsādhyavyāpyatāsadbhāvenopādhitve 'nyatrāpi gauṇyā vṛttyā upādhivyavahāropapattiḥ ata eva na dvitīyo 'pi 5,449f. nanu ca viṣamavyāptikasya pratipakṣonnāyakatvaṃ na sambhavati kvacitpakṣetaraviparyayasyāsādhāraṇatvāditi maivam asādhāraṇatvasya dūṣaṇatvāsammateḥ sammatau vā tatropādhitvābhāvasya vyutpādanāt yatropādhiḥ pakṣaikadeśādvayāvartate tatra kathaṃ pratipakṣaḥ bhāgāsiddhiprasaṅgāt nacāsau nopādhiḥ pakṣaikadeśādvayāvṛttyāpi sādhanāvyāpakatvasambhavāt nacāyaṃ samavyāptipakṣe 'sti doṣaḥ upādhimatyekadeśe sādhyasadbhāvaniyamena taṃ vihāyaikadeśāntarasyaiva pakṣīkaraṇaucityāditi ucyate asmābhirapyupādhivyāvṛttimā(nevaika)nekadeśaḥ pakṣīkriyate ekadeśāntare 'pi yadi sādhyasammatistadā tasyāpakṣīkaraṇameva asammatau tu tatra doṣāntarameva bhaviṣyatīti kimanupapannam nanu śaṅkitopādhau kathaṃ pratipakṣaḥ sandigdhāsiddhiprasaṅgenāsamabalatvāditi cenna pākṣikasiddhayādinā satpratipakṣatāphalasya saṃśayasyānivāraṇāt saṃśayānaṅgatvamevāsamabalatvamabhipretam 5,453 syādetat sādhyavyāpakatve sati sādhanāvyāpakatvaṃ kimupādhisāmānyalakṣaṇaṃ kiṃvā viśeṣalakṣaṇam nādyaḥ samavāyaḥ samavetaḥ sambandhatvātsaṃyogavadityatra sādhanāvacchinnasādhyavyāpakakṛtakatvopādhyavyāpanāt vāyuḥ spārśano 'nudbhūtarūpānadhikaraṇatve satyupalabhyamānasparśādhikaraṇatvādghaṭavadityatra dravyatvāvacchinnasādhyavyāpakacākṣuṣatvopādhyavyāpteśca naca sādhanāvacchinnasādhyavyāpakasya yatkiñcidavacchinnasādhyavyāpakasya ca nopādhitvamiti vācyam tatra tatrācāryairaṅgīkṛtatvāt vyatirekopādhyavyāpakatvācca na dvitīyaḥ sāmānyalakṣaṇāntarasya vaktavyatāpātāt na cānvayavyatirekidharmatvaṃ taditi vācyam tasyātrāyamupādhiriti vyavahārakāraṇatvābhāvāt tathātve ca lakṣaṇavaiyarthyāditi 5,458 atra brūmaḥ idameva sāmānyalakṣaṇam sādhyapadenāvacchinnānavacchinnasādhyasyābhidhānāt naca tatra pratipakṣāsambhavaḥ yadavacchinnasādhye ya upādhistadvayāvṛttestadviśiṣṭābhāve hetutvopapatteḥ yathā samavāyaḥ sambandhatve sati samavetatvena hīno 'kāryatvādākāśavat vāyurdravyatve sati spārśanatvena hīno 'cākṣuṣatvādākāśavaditi 5,460 nacātra sādhyaviśeṣaṇavaiyarthyam śabdo na sparśavadviśeṣaguṇaḥ pratyakṣatve satyakāraṇaguṇapūrvakatvādityādāviva vyabhicāraparihārārthatvāt kvacitsādhyāvacchedakāvacchinnasyopādhyabhāvasya hetutvāt yathā vāyuḥ spārśano na bhavati dravyatve satyacākṣuṣatvāditi vyatirekavyāptau tūktamevottaram sādhyasādhanapadābhyāṃ ca prakṛtayoreva vivakṣitatvānna kaścitkṣudropadravaḥ yo yatsādhyavyāpako yatsādhanāvyāpaka iti vāsyārtha iti sarvaṃ sustham 5,467 nanu ca sopādhikatvasya satpratipakṣatve 'pi tenaivānumānadoṣādhikyamiti maivam pratijñārthaviruddhatetyanenaiva prabalapramāṇaviruddhatālakṣaṇakālātīta(tā)vatsamabalapramāṇaviruddhatāyāḥ satpratipakṣatāyā api saṅgṛhītatvāt pratispardhisadbhāvamātraṃ hi pratijñārthaviruddhatetyuktam evaṃ tarhi durbalena virodho 'pi pratijñārthaviruddhatā syāt, uktalakṣaṇopetatvādityata āha- durbaleneti durbalena virodhe 'pi na pramāṇamasādhakam
2.1.38ab
न्यायसुधा: अयमर्थः प्रकरणादिवशाद्धि सामान्यशब्दा अपि विशेषे वतर्न्त इति प्रसिद्धम् यथा विशिष्टसमये पुरुषमानयेत्युक्ते पुरुषविशेष एवानीयते न तु यः को ऽपि पुरुषः प्रकृते चानुमानस्यासाधकत्वनिमित्तपरिसङ्खयानम् नच दुर्बलेन विरोधे ऽप्यनुमानमसाधकं भवति प्रबलविरोधादिना तस्यैवाभासत्वात् यथा विमतश्चक्षुष्मान्रूपापरोक्षज्ञानित्वादित्यत्र विमतो ऽन्धः पुरुषत्वादिति अतः सामान्यशब्दप्रसक्तो ऽपि दुर्बलेन विरोधो (नानुमानसाध्यकतावच्छिन्नप्र) न प्रथिज्ञार्थविरुद्धता किन्तु प्रबलसमबलप्रमाणविरुद्धतैव (इति) 5,469 नन्वेवमाधिक्यनिरासे ऽपि नानुमानविरोधत्रैविध्यं सम्भवति प्रतिज्ञाविरोधस्याव्याप्त्यैव गतत्वात् विरोधेनैव साध्यविरहिणि पक्षे वर्तमानस्य हेतोरर्व्याप्तिभर्वति नहि विरेधस्याव्याप्त्यसङ्कीर्णमुदाहरणमस्ति यत्र तु विरोधसम्भवस्तत्राव्याप्तेरेवान्यत्रावधृतसामर्थ्याया दूषणत्वात् विरोधस्याव्याप्त्युत्थापनेन चरितार्थत्वादित्याशङ्कां भिक्षु(क)पादप्र(सारणन्यायेन)सारणेन परिहरति- स्ववाक्येनेति स्ववाक्येन विरोधे ऽपि नैव साधकतां व्रजेत्
nyāyasudhā: ayamarthaḥ prakaraṇādivaśāddhi sāmānyaśabdā api viśeṣe vatarnta iti prasiddham yathā viśiṣṭasamaye puruṣamānayetyukte puruṣaviśeṣa evānīyate na tu yaḥ ko 'pi puruṣaḥ prakṛte cānumānasyāsādhakatvanimittaparisaṅkhayānam naca durbalena virodhe 'pyanumānamasādhakaṃ bhavati prabalavirodhādinā tasyaivābhāsatvāt yathā vimataścakṣuṣmānrūpāparokṣajñānitvādityatra vimato 'ndhaḥ puruṣatvāditi ataḥ sāmānyaśabdaprasakto 'pi durbalena virodho (nānumānasādhyakatāvacchinnapra) na prathijñārthaviruddhatā kintu prabalasamabalapramāṇaviruddhataiva (iti) 5,469 nanvevamādhikyanirāse 'pi nānumānavirodhatraividhyaṃ sambhavati pratijñāvirodhasyāvyāptyaiva gatatvāt virodhenaiva sādhyavirahiṇi pakṣe vartamānasya hetorarvyāptibharvati nahi viredhasyāvyāptyasaṅkīrṇamudāharaṇamasti yatra tu virodhasambhavastatrāvyāpterevānyatrāvadhṛtasāmarthyāyā dūṣaṇatvāt virodhasyāvyāptyutthāpanena caritārthatvādityāśaṅkāṃ bhikṣu(ka)pādapra(sāraṇanyāyena)sāraṇena pariharati- svavākyeneti svavākyena virodhe 'pi naiva sādhakatāṃ vrajet
2.1.38cd
न्यायसुधा: प्रमाणमित्यनुवर्तते न केवलं प्रमाणविरोधे, किन्तु स्ववाक्येन विरोधे ऽपि प्रमाणं नैव साधकतां व्रजेत् एवशब्देन परेषामपि सिद्धो ऽयमर्थ इति दर्शयति यथोक्तम् अविरोधिग्रहणात्प्रत्यक्षानुमानगमस्वशास्त्रस्ववचनविरोधिनो निरस्ता इति (भवन्ति इति) 5,472 एतदुक्तं भवति प्रतिज्ञार्थविरोधो द्वेधा भवति प्रमाणविरोधः स्ववाक्यविरोधश्चेति तत्राद्यः प्रबलसमबलप्रमाणविरोधात्मा द्विविधो भवति द्वितीयो ऽप्यपसिद्धान्तजातिभेदेन द्वेधा जातिश्च स्ववचनविरोधस्वन्यायविरोधस्वक्रियाविरोधभेदेन त्रेधा तत्रास्तां तावत्प्रमाणविरोधः स्ववाक्यविरोधग्रहणं तावत्पृथक्करणीयम् तस्याप्यव्याप्त्युत्थापने व्यापारायोगात् स्ववाक्यविरोधे हि किं साधनस्योभयाभिमत्या (पक्षे) व्यभिचारो भवेत्, किंवान्यराभिमत्या नाद्यः स्ववाक्यप्रामाण्यस्योभयासम्मतेः न द्वितीयः तस्य स्वतःसिद्धत्वेन स्ववाक्यविरोधानपेक्षत्वात् अदोषत्वाच्च तस्मादविषयवृवि(ताहेतु)त्वेन प्रतिज्ञार्थविरुद्धता पृथगेव पतिसङ्खयातव्येति किञ्चायं न केवलं व्याप्त्यपेक्षप्रवृत्तेरनुमानस्यैव दोषः किन्नाम तदनपेक्षस्य प्रत्यक्षादेरपि तथा चान्यत्रोपलब्धसामर्थ्यस्यानुमाने ऽपि स्वातन्त्र्यसिद्धिरित्याशयवता प्रस्तावादनुमानमिति वक्तव्ये प्रमाणमित्येवाधिकृतम् 5,475 एतेनैतदपि (परा)निरस्तम् अस्तु स्ववाक्यविरोधस्य पृथग्दोषत्वमव्याप्त्युत्थापकत्वायोगात् बाधप्रतिरोधरूपः प्रमाणविरोधस्तु न स्वतन्त्रदोषः प्रमाणविरोधे हि हेतुरपक्षधर्मो वा स्यात् अनैकान्तिको वा (स्यात्) जिज्ञासितधर्मणो धर्मिणः पक्षत्वात् प्रमाणावगतसाध्यविरुद्धधर्मवतश्चापक्षत्वेन तद्धर्मस्यापक्षधर्मत्वनियमात् साध्यधर्(म)र्मिण्येव प्रमाणोपस्थापितसाध्यधर्मविरुद्धधर्मवति दर्शनेन व्यभिचारात् नच सपक्षविपक्षावेवान्वयव्यतिरेकगम्याविनाभावदर्शनविषयौ न पक्ष इति साम्प्रतम् यदि हि पक्षं विहाय बहिरेवाविनाभावो ऽवगम्यते तदा बहिर्व्याप्तिबलेन पक्षधर्मो ऽपि हेतुर्न पक्षे साध्यं साधयेत् असिद्धा हि तत्र तस्य साध्येन व्याप्तिः तस्मादन्तर्बहिर्वा सर्वोपसंहारेणाविनाभावो ऽवगन्तव्यः एवञ्च सिद्धः पक्षे व्यभिचारः साधनधर्मस्य 5,477 ननु प्रतिरोधे कथम् तत्रापि व्याप्तिग्राहकस्य प्रमाणस्य प्राबल्यम् उभयत्रापि प्रमाणसद्भावे व्याप्यत्वासिद्धावन्तर्भावादिति प्रमाणविरोधस्य प्रमाणान्तरे ऽप्यविषयवृत्तिताहेतुत्वेनावगतस्वतन्त्रदूषणभावस्यानुमाने ऽपि तथैवाङ्गीकर्तुमुचितत्वात् अपि च किं व्याप्तिग्रहणसमये ऽव्याप्तेरुपस्थापकः प्रमाणविरोधः स्यात्, उतानुमानप्रवृत्त्युत्तरमपि आद्यस्त्विष्यत एव "मानबाधे न तद्भवेतऽ; इति वक्ष्यमाणत्वात् न द्वितीयः उपजीव्यपरित्यागेनोपजीवकस्वीकारस्यायुक्तत्वात् प्रमाणविरुद्धस्यापक्षधर्मत्वे सिद्धसाधनस्यापि तथात्वं स्यात् समानन्यायत्वात् ओमिति चेन्न स्वार्थानुमाने ऽपि सिद्धसाधनस्य दोषत्वापत्तेः नहि पक्षधर्मतासिद्धिः परार्थ एवानुमाने दोषः तस्मात् परानाकाङ्क्षितत्वादसङ्गत एव सिद्धसाधन इति इत्यनुमानदोषनिरूपणम् 5,479 एवमनुमानदोषान्निरूप्य प्रसङ्गात्परनिरूपिताशेषनिग्रहस्थानानामपि विरोधादिष्वेवान्तर्भाव इत्याह- संवादेति संवादानुक्तिसंयुक्ता एत एव च निग्रहाः
nyāyasudhā: pramāṇamityanuvartate na kevalaṃ pramāṇavirodhe, kintu svavākyena virodhe 'pi pramāṇaṃ naiva sādhakatāṃ vrajet evaśabdena pareṣāmapi siddho 'yamartha iti darśayati yathoktam avirodhigrahaṇātpratyakṣānumānagamasvaśāstrasvavacanavirodhino nirastā iti (bhavanti iti) 5,472 etaduktaṃ bhavati pratijñārthavirodho dvedhā bhavati pramāṇavirodhaḥ svavākyavirodhaśceti tatrādyaḥ prabalasamabalapramāṇavirodhātmā dvividho bhavati dvitīyo 'pyapasiddhāntajātibhedena dvedhā jātiśca svavacanavirodhasvanyāyavirodhasvakriyāvirodhabhedena tredhā tatrāstāṃ tāvatpramāṇavirodhaḥ svavākyavirodhagrahaṇaṃ tāvatpṛthakkaraṇīyam tasyāpyavyāptyutthāpane vyāpārāyogāt svavākyavirodhe hi kiṃ sādhanasyobhayābhimatyā (pakṣe) vyabhicāro bhavet, kiṃvānyarābhimatyā nādyaḥ svavākyaprāmāṇyasyobhayāsammateḥ na dvitīyaḥ tasya svataḥsiddhatvena svavākyavirodhānapekṣatvāt adoṣatvācca tasmādaviṣayavṛvi(tāhetu)tvena pratijñārthaviruddhatā pṛthageva patisaṅkhayātavyeti kiñcāyaṃ na kevalaṃ vyāptyapekṣapravṛtteranumānasyaiva doṣaḥ kinnāma tadanapekṣasya pratyakṣāderapi tathā cānyatropalabdhasāmarthyasyānumāne 'pi svātantryasiddhirityāśayavatā prastāvādanumānamiti vaktavye pramāṇamityevādhikṛtam 5,475 etenaitadapi (parā)nirastam astu svavākyavirodhasya pṛthagdoṣatvamavyāptyutthāpakatvāyogāt bādhapratirodharūpaḥ pramāṇavirodhastu na svatantradoṣaḥ pramāṇavirodhe hi heturapakṣadharmo vā syāt anaikāntiko vā (syāt) jijñāsitadharmaṇo dharmiṇaḥ pakṣatvāt pramāṇāvagatasādhyaviruddhadharmavataścāpakṣatvena taddharmasyāpakṣadharmatvaniyamāt sādhyadhar(ma)rmiṇyeva pramāṇopasthāpitasādhyadharmaviruddhadharmavati darśanena vyabhicārāt naca sapakṣavipakṣāvevānvayavyatirekagamyāvinābhāvadarśanaviṣayau na pakṣa iti sāmpratam yadi hi pakṣaṃ vihāya bahirevāvinābhāvo 'vagamyate tadā bahirvyāptibalena pakṣadharmo 'pi heturna pakṣe sādhyaṃ sādhayet asiddhā hi tatra tasya sādhyena vyāptiḥ tasmādantarbahirvā sarvopasaṃhāreṇāvinābhāvo 'vagantavyaḥ evañca siddhaḥ pakṣe vyabhicāraḥ sādhanadharmasya 5,477 nanu pratirodhe katham tatrāpi vyāptigrāhakasya pramāṇasya prābalyam ubhayatrāpi pramāṇasadbhāve vyāpyatvāsiddhāvantarbhāvāditi pramāṇavirodhasya pramāṇāntare 'pyaviṣayavṛttitāhetutvenāvagatasvatantradūṣaṇabhāvasyānumāne 'pi tathaivāṅgīkartumucitatvāt api ca kiṃ vyāptigrahaṇasamaye 'vyāpterupasthāpakaḥ pramāṇavirodhaḥ syāt, utānumānapravṛttyuttaramapi ādyastviṣyata eva "mānabādhe na tadbhavet'; iti vakṣyamāṇatvāt na dvitīyaḥ upajīvyaparityāgenopajīvakasvīkārasyāyuktatvāt pramāṇaviruddhasyāpakṣadharmatve siddhasādhanasyāpi tathātvaṃ syāt samānanyāyatvāt omiti cenna svārthānumāne 'pi siddhasādhanasya doṣatvāpatteḥ nahi pakṣadharmatāsiddhiḥ parārtha evānumāne doṣaḥ tasmāt parānākāṅkṣitatvādasaṅgata eva siddhasādhana iti ityanumānadoṣanirūpaṇam 5,479 evamanumānadoṣānnirūpya prasaṅgātparanirūpitāśeṣanigrahasthānānāmapi virodhādiṣvevāntarbhāva ityāha- saṃvādeti saṃvādānuktisaṃyuktā eta eva ca nigrahāḥ
Adhyāya 2 (cont. 9)
2.1.39ab
5,479f. न्यायसुधा: निगृह्यते पराजीयते एभिरिति निग्रहाः निग्रहस्थानानि ननु च प्रतिज्ञाहान्यादीनां वक्तृदोषाणां कथमर्थवचनदोषेषु विरोधासङ्गतिन्यूनाधिक्येष्वनुप्रवेश इत्यत उक्तम्- संवादानुक्तिसंयुक्तां इति तथाप्यनुपपत्तिरेव विरोधादिचतुष्ययस्यानुमानदोषत्वेनोक्तत्वात् निग्रहस्थानानां च नियमेनानुमानाश्रयत्वाभावात् नहि पुनरुक्तिरनुमान एव सम्भाविनी प्रश्नादावप्युपपत्तेरित्यतो ऽस्त्यत्र विशेष इति तुशब्देनाह द्विविधं हि विरोधादिचतुष्ययम् समयबन्धादिकथासर्वरूपसाधारणमसाधारणं च तत्रानुमानस्यैव यदसाधारणं विरोधादि तत्रानुमानदोषाणां सर्वेषां प्रवेशो ऽभिहितः साधारणे तु सर्वनिग्रहस्थानानामिति न कश्चिद्विरोधः यद्वा कथाबाह्यादीनामेषां निग्रहस्थानताव्यवच्छेदार्थस्तुशब्दः 5,482 ननु केयं कथा नामेत्यपेक्षायां तत्स्वरूपं निरूपयन्सामान्यलक्षणं विभागमुद्देशं चाह- वाद इति वादो जल्पो वितण्डेति कथास्तिस्रो विजानताम्
5,479f. nyāyasudhā: nigṛhyate parājīyate ebhiriti nigrahāḥ nigrahasthānāni nanu ca pratijñāhānyādīnāṃ vaktṛdoṣāṇāṃ kathamarthavacanadoṣeṣu virodhāsaṅgatinyūnādhikyeṣvanupraveśa ityata uktam- saṃvādānuktisaṃyuktāṃ iti tathāpyanupapattireva virodhādicatuṣyayasyānumānadoṣatvenoktatvāt nigrahasthānānāṃ ca niyamenānumānāśrayatvābhāvāt nahi punaruktiranumāna eva sambhāvinī praśnādāvapyupapatterityato 'styatra viśeṣa iti tuśabdenāha dvividhaṃ hi virodhādicatuṣyayam samayabandhādikathāsarvarūpasādhāraṇamasādhāraṇaṃ ca tatrānumānasyaiva yadasādhāraṇaṃ virodhādi tatrānumānadoṣāṇāṃ sarveṣāṃ praveśo 'bhihitaḥ sādhāraṇe tu sarvanigrahasthānānāmiti na kaścidvirodhaḥ yadvā kathābāhyādīnāmeṣāṃ nigrahasthānatāvyavacchedārthastuśabdaḥ 5,482 nanu keyaṃ kathā nāmetyapekṣāyāṃ tatsvarūpaṃ nirūpayansāmānyalakṣaṇaṃ vibhāgamuddeśaṃ cāha- vāda iti vādo jalpo vitaṇḍeti kathāstisro vijānatām
2.1.39cd
न्यायसुधा: अत्र कथेति लक्ष्यपदमावर्तनीयम् विचारगोचरेत्युपस्कर्तव्यम् विजानतामिति जातौ बहुवचनम् तथा चानेकविद्व(त्कर्तृ)द्वक्तृकविचारगोचरा कथा वाक्यसन्दृद्धिः(न्दर्भः) कथेति सामान्यलक्षणसिद्धिः ताश्च कथा वादादिभेदेन तिस्रः त्रिविधा इत्यर्थः विजानतां मतेन तिस्र इति वा तेन न्यूनाधिकसङ्खयोक्तिस्तद्विरोधादयुक्तेत्युक्तं भवति 5,488 वादलक्षणमाह- स्वार्थमिति स्वार्थं परार्थमपि वा तत्त्वनिर्णयसाधनी
nyāyasudhā: atra katheti lakṣyapadamāvartanīyam vicāragocaretyupaskartavyam vijānatāmiti jātau bahuvacanam tathā cānekavidva(tkartṛ)dvaktṛkavicāragocarā kathā vākyasandṛddhiḥ(ndarbhaḥ) katheti sāmānyalakṣaṇasiddhiḥ tāśca kathā vādādibhedena tisraḥ trividhā ityarthaḥ vijānatāṃ matena tisra iti vā tena nyūnādhikasaṅkhayoktistadvirodhādayuktetyuktaṃ bhavati 5,488 vādalakṣaṇamāha- svārthamiti svārthaṃ parārthamapi vā tattvanirṇayasādhanī
2.1.40a
केवलं तु कथा वादो
kevalaṃ tu kathā vādo
2.1.40bc
न्यायसुधा: तत्त्वनिर्णयसाधनीत्यर्थाद्यर्थजल्पवितण्डाव्यवच्छेदः तथापि वितण्डाविशेषे ऽतिव्याप्तिस्तदर्थं केवलमित्युक्तम् साक्षादित्यर्थः तुशब्देन तत्त्वनिर्णयसाधनादपि जल्पविशेषात् तदुद्देशेन प्रवृत्तत्ववैलक्षण्यं दर्शयित यदा तु विदिततत्त्वौ वीतरागावविदिततत्त्वैः परैरभ्यर्थितौ कथां कुरुतस्तदा तत्राव्याप्तेमेतल्लक्षणम् नचासौ न वादः अन्यत्रानन्तर्भावेन तिस्र इत्यस्य व्याघातादित्यत उक्तम्- स्वार्थं परार्थमपि वेति अपिशब्द उभयार्थतासमुच्चयार्थः 5,491 जल्पलक्षणमाह- जल्प इति ... जल्पो ऽर्थादिव्यपेक्षया सतामेव कथा ज्ञेया
nyāyasudhā: tattvanirṇayasādhanītyarthādyarthajalpavitaṇḍāvyavacchedaḥ tathāpi vitaṇḍāviśeṣe 'tivyāptistadarthaṃ kevalamityuktam sākṣādityarthaḥ tuśabdena tattvanirṇayasādhanādapi jalpaviśeṣāt taduddeśena pravṛttatvavailakṣaṇyaṃ darśayita yadā tu viditatattvau vītarāgāvaviditatattvaiḥ parairabhyarthitau kathāṃ kurutastadā tatrāvyāptemetallakṣaṇam nacāsau na vādaḥ anyatrānantarbhāvena tisra ityasya vyāghātādityata uktam- svārthaṃ parārthamapi veti apiśabda ubhayārthatāsamuccayārthaḥ 5,491 jalpalakṣaṇamāha- jalpa iti ... jalpo 'rthādivyapekṣayā satāmeva kathā jñeyā
2.1.40d
न्यायसुधा: आदिपदेन ख्यात्यादेर्ग्रहणम् अर्थादिव्यपेक्षयेति वादव्यावृत्त्यर्थम् आनुषङ्गिकार्थादिसाधनत्वं वादस्यापि सम्भवतीति व्यपेक्षाग्रहणम् वितण्डाव्यावृत्त्यर्थं सतामेवेति सतामित्येवोक्ते न वितण्डाव्यावृत्तिसिद्धिः वितण्डायामप्येकस्य सत्त्वात् बहुवचनस्य जात्यर्थत्वात् तेन एवेत्युक्तम् 5,491 वितण्डां लक्षयति- वितण्डेति ... वितण्डा त्वसतां सताम्
nyāyasudhā: ādipadena khyātyādergrahaṇam arthādivyapekṣayeti vādavyāvṛttyartham ānuṣaṅgikārthādisādhanatvaṃ vādasyāpi sambhavatīti vyapekṣāgrahaṇam vitaṇḍāvyāvṛttyarthaṃ satāmeveti satāmityevokte na vitaṇḍāvyāvṛttisiddhiḥ vitaṇḍāyāmapyekasya sattvāt bahuvacanasya jātyarthatvāt tena evetyuktam 5,491 vitaṇḍāṃ lakṣayati- vitaṇḍeti ... vitaṇḍā tvasatāṃ satām
2.1.41ab
अप्रकाश्य स्वसिद्धान्तमसतां पक्षदूषणम्
aprakāśya svasiddhāntamasatāṃ pakṣadūṣaṇam
2.1.41cd
न्यायसुधा: तुशब्दो वादजल्पव्यवच्छेदार्थः कथेत्यनुवर्तते कर्तृभेदेन कथाभेदे ऽतिप्रसङ्ग इत्यतो लक्षणान्तरमाह- अप्रकाश्येति सद्भिः स्वसिद्धान्तमप्रकाश्यासाधयित्वासतां पक्षस्य दूषणमेव क्रियते यत्सा वितण्डेत्यर्थः प्रतिवादिनः स्वपक्षसाधनेन विना परपक्षप्रतिक्षेपमात्रेण पर्यवस्यन्ती कथा वितण्डेत्युक्तं भवति नन्वेतदेव किन्निमित्तम् प्राश्निकाद्यधीनमिति ब्रूमः ते ऽपि कुत एतादृशनियमं कुर्युरिति चेत्(न) तत्त्वज्ञानायोग्यानसतः प्रति सद्भिः स्वसिद्धान्तसाधने तेषां तत्त्वज्ञानोत्पादप्रसङ्गात् तस्य च निषिद्धत्वादित्याशयेनासतामित्युक्तम् एतेन प्रथमलक्षणस्यापि समर्थनं वेदितव्यम् 5,494 नन्वसम्भवीदं लक्षणम् परपक्षदूषणं हि तत्प्रतिपादकप्रमाणदूषणेनैव भवेत् नच स्वपक्षसाधनहीनायां वितण्डायां तत्सम्भवतीत्यत आह- उक्त इति उक्ते तैः प्रथमं माने वक्तव्यं तस्य दूषणम्
nyāyasudhā: tuśabdo vādajalpavyavacchedārthaḥ kathetyanuvartate kartṛbhedena kathābhede 'tiprasaṅga ityato lakṣaṇāntaramāha- aprakāśyeti sadbhiḥ svasiddhāntamaprakāśyāsādhayitvāsatāṃ pakṣasya dūṣaṇameva kriyate yatsā vitaṇḍetyarthaḥ prativādinaḥ svapakṣasādhanena vinā parapakṣapratikṣepamātreṇa paryavasyantī kathā vitaṇḍetyuktaṃ bhavati nanvetadeva kinnimittam prāśnikādyadhīnamiti brūmaḥ te 'pi kuta etādṛśaniyamaṃ kuryuriti cet(na) tattvajñānāyogyānasataḥ prati sadbhiḥ svasiddhāntasādhane teṣāṃ tattvajñānotpādaprasaṅgāt tasya ca niṣiddhatvādityāśayenāsatāmityuktam etena prathamalakṣaṇasyāpi samarthanaṃ veditavyam 5,494 nanvasambhavīdaṃ lakṣaṇam parapakṣadūṣaṇaṃ hi tatpratipādakapramāṇadūṣaṇenaiva bhavet naca svapakṣasādhanahīnāyāṃ vitaṇḍāyāṃ tatsambhavatītyata āha- ukta iti ukte taiḥ prathamaṃ māne vaktavyaṃ tasya dūṣaṇam
2.1.42ab
न्यायसुधा: तैरसद्भिः प्रथमं स्वपक्षसाधनाय माने उक्ते सति सद्भिस्तस्य मानस्य दूषणं वक्तव्यम् असतो वादिभूतस्य स्वपक्षसाधनं परपक्षनिराकरणं च करणीयम् सतस्तु प्रतिवादिनः तत्प्रमाणदूषणेनैव चरितार्थत्वमित्युक्तं भवति क्वचित्सतामेवेत्यादिसार्धश्लोको वादजल्पयोरित्यतःपरं पठितः तत एतामेव सङ्गतिमाश्रित्य टीकाकृता तत्रैव व्याख्यातः 5,496f. किञ्च गुरुशिष्यादयो ऽसमानविद्या अपि वादे ऽधिक्रियन्ते तत्त्वनिर्णयार्थित्वात् जल्पवितण्डयोस्तु सम्भावितसमानविद्ययोरेवाधिकारः "ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं श्रुतम् तयोर्विवाहो वादश्च नोत्तमाधमयोः क्वचितऽ; इति स्मरणात् वादो जल्पवितण्डालक्षणो विवादः अन्यथात्यन्तापकृष्टो ऽप्युत्कृष्टतमेन वैयात्यात् घटमानो यदि वा दैवायत्तमभिभावयेत् तदा वृथाख्यातिं लभेत तथाच प्राश्निकादीनामसुज्ञात्वं प्रत्यवायश्च स्यात् अपूज्यः पूज्यते यत्रेति वचनात् एवं च वादाज्जल्पवितण्डयोर्भेदः नन्वेतदयुक्तम् परबुद्धेरप्रत्यक्षत्वेन विद्यासाम्यवैषम्ययोर्ज्ञातुमशक्यत्वादिति चेन्न जल्पवितण्डार्थिनोर्विद्यासाम्यादेः परीक्षया निश्चयोपपत्तेः तदेतदाह- विद्येति विद्यापरीक्षापूर्वैव वितण्डा जल्प एव च
nyāyasudhā: tairasadbhiḥ prathamaṃ svapakṣasādhanāya māne ukte sati sadbhistasya mānasya dūṣaṇaṃ vaktavyam asato vādibhūtasya svapakṣasādhanaṃ parapakṣanirākaraṇaṃ ca karaṇīyam satastu prativādinaḥ tatpramāṇadūṣaṇenaiva caritārthatvamityuktaṃ bhavati kvacitsatāmevetyādisārdhaśloko vādajalpayorityataḥparaṃ paṭhitaḥ tata etāmeva saṅgatimāśritya ṭīkākṛtā tatraiva vyākhyātaḥ 5,496f. kiñca guruśiṣyādayo 'samānavidyā api vāde 'dhikriyante tattvanirṇayārthitvāt jalpavitaṇḍayostu sambhāvitasamānavidyayorevādhikāraḥ "yayoreva samaṃ vittaṃ yayoreva samaṃ śrutam tayorvivāho vādaśca nottamādhamayoḥ kvacit'; iti smaraṇāt vādo jalpavitaṇḍālakṣaṇo vivādaḥ anyathātyantāpakṛṣṭo 'pyutkṛṣṭatamena vaiyātyāt ghaṭamāno yadi vā daivāyattamabhibhāvayet tadā vṛthākhyātiṃ labheta tathāca prāśnikādīnāmasujñātvaṃ pratyavāyaśca syāt apūjyaḥ pūjyate yatreti vacanāt evaṃ ca vādājjalpavitaṇḍayorbhedaḥ nanvetadayuktam parabuddherapratyakṣatvena vidyāsāmyavaiṣamyayorjñātumaśakyatvāditi cenna jalpavitaṇḍārthinorvidyāsāmyādeḥ parīkṣayā niścayopapatteḥ tadetadāha- vidyeti vidyāparīkṣāpūrvaiva vitaṇḍā jalpa eva ca
2.1.42cd
न्यायसुधा: विद्यापरीक्षा पूर्वा कारणभूता यस्याः सा तथोक्ता विद्यापरीक्षया निश्चितसाम्ययोरेव वितण्डा दातव्या, न विषमविद्ययोः जल्पश्चैवम् विद्यापरीक्षापूर्वं एवेति व्याख्येयम् द्वितीयैवशब्दो वादव्यावृत्त्यर्थः समानविद्ययोरेवेत्ययं नियमो न वादे ऽस्तीति 5,498 ननु जल्पवितण्डार्थिनोविर्द्यासाम्यादिनिश्चयाय कर्तव्या परीक्षा किं कथया, उतान्यथा नान्यथा अन्योन्यसङ्घर्षणेन विना तदसिद्धेः आद्ये ऽपि किं वादेन जल्पवितण्डाभ्यां वा न प्रथमः ख्यात्यादिकामयोः स्पर्धावतोर्वादानुपपत्तेः न द्वितीयः अनवस्थापातादिति चेन्न वादेन तावद्विद्यापरीक्षणस्येष्टत्वादित्याशयवान्वादस्य विद्यापरीक्षायां कार(तत्कार)णत्वमन्वयव्यतिरेकाभ्यां साधयितुमुपोद्घातं तावदाह- उच्चेति उच्चनीचत्वनिर्णीतिर्यतो जयपराजयौ
nyāyasudhā: vidyāparīkṣā pūrvā kāraṇabhūtā yasyāḥ sā tathoktā vidyāparīkṣayā niścitasāmyayoreva vitaṇḍā dātavyā, na viṣamavidyayoḥ jalpaścaivam vidyāparīkṣāpūrvaṃ eveti vyākhyeyam dvitīyaivaśabdo vādavyāvṛttyarthaḥ samānavidyayorevetyayaṃ niyamo na vāde 'stīti 5,498 nanu jalpavitaṇḍārthinovirdyāsāmyādiniścayāya kartavyā parīkṣā kiṃ kathayā, utānyathā nānyathā anyonyasaṅgharṣaṇena vinā tadasiddheḥ ādye 'pi kiṃ vādena jalpavitaṇḍābhyāṃ vā na prathamaḥ khyātyādikāmayoḥ spardhāvatorvādānupapatteḥ na dvitīyaḥ anavasthāpātāditi cenna vādena tāvadvidyāparīkṣaṇasyeṣṭatvādityāśayavānvādasya vidyāparīkṣāyāṃ kāra(tatkāra)ṇatvamanvayavyatirekābhyāṃ sādhayitumupodghātaṃ tāvadāha- ucceti uccanīcatvanirṇītiryato jayaparājayau
2.1.43
न्यायसुधा: यतो विद्ययोच्चत्वेन निर्णीतत्वमेव जयो नीचत्वेन निर्णीतत्वं च पराजय इत्यर्थः इति विद्यापरीक्षणं वादेनेति वक्ष्यमाणेनान्वयः एवमुपयुक्तमभिधाय व्यतिरेकमाह- विनैवेति 5,498f. विनैव तत्त्वनिर्णीतिं नहि जल्पादिना क्वचित् उच्चनीचत्वविज्ञानमिति विद्यापरीक्षणम्
nyāyasudhā: yato vidyayoccatvena nirṇītatvameva jayo nīcatvena nirṇītatvaṃ ca parājaya ityarthaḥ iti vidyāparīkṣaṇaṃ vādeneti vakṣyamāṇenānvayaḥ evamupayuktamabhidhāya vyatirekamāha- vinaiveti 5,498f. vinaiva tattvanirṇītiṃ nahi jalpādinā kvacit uccanīcatvavijñānamiti vidyāparīkṣaṇam
2.1.44ab
न्यायसुधा: निर्णीयते ऽनयेति निर्णीतिस्तत्त्वस्य निर्णीतिस्तत्त्वनिर्णीतिर्वाद इति यावत् तत्त्वनिर्णीतिं विनोच्चनीचत्वविज्ञानं न हीत्येवोक्ते विना वादेनेति वक्ष्यमाणविरोधः स्यात् अतो जल्पादिनेत्युक्तम् इतिशब्दस्तस्मादित्यर्थे विद्यापरीक्षणं वादेनेति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते यद्यपि सत्साधनोपलम्भे जल्पे ऽपि भवति वादिनोरुच्चनीचत्वविज्ञानम् तथापि तदुद्देशेनाप्रवृत्तेस्तादर्थ्वस्य प्रथममनिश्चयान्न तदर्थं जल्पो दातुं शक्यते 5,500 व्यतिरेकस्यान्यदीयाकारणत्वमात्रनिश्चयहेतुत्वाद्वादस्य कारणतामवधारयितुमन्वयं चाह- वादेनेति वादेन चोच्चनीचत्वविज्ञानं भवति स्फुटम्
nyāyasudhā: nirṇīyate 'nayeti nirṇītistattvasya nirṇītistattvanirṇītirvāda iti yāvat tattvanirṇītiṃ vinoccanīcatvavijñānaṃ na hītyevokte vinā vādeneti vakṣyamāṇavirodhaḥ syāt ato jalpādinetyuktam itiśabdastasmādityarthe vidyāparīkṣaṇaṃ vādeneti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate yadyapi satsādhanopalambhe jalpe 'pi bhavati vādinoruccanīcatvavijñānam tathāpi taduddeśenāpravṛttestādarthvasya prathamamaniścayānna tadarthaṃ jalpo dātuṃ śakyate 5,500 vyatirekasyānyadīyākāraṇatvamātraniścayahetutvādvādasya kāraṇatāmavadhārayitumanvayaṃ cāha- vādeneti vādena coccanīcatvavijñānaṃ bhavati sphuṭam
2.1.44c
न्यायसुधा: चशब्दो ऽन्वयस्य व्यतिरेकेण समुच्चयार्थः अन्वयव्यतिरेकाभ्यां समर्थितमर्थमुपसंहरति- इतीति 5,501 इति वादस्य पूर्वत्वं
nyāyasudhā: caśabdo 'nvayasya vyatirekeṇa samuccayārthaḥ anvayavyatirekābhyāṃ samarthitamarthamupasaṃharati- itīti 5,501 iti vādasya pūrvatvaṃ
2.1.44d
न्यायसुधा: इति तस्माद्वादस्य पूर्वत्वम् जल्पवितण्डार्थिनोर्विद्यासाम्यादिनिश्चयहेतुपरीक्षार्थं प्रथमानुष्ठेयत्वं सिद्धमित्यर्थः एतदुक्तं भवति समानविद्ययोरेव जल्पवितण्डे समानविद्यता च परीक्षानिश्चेया परीक्षा च वादकथया विधेया न जल्पवितण्डाभ्याम् जयेन हि विद्याधिक्यं निर्णेतव्यम् पराजयेन च तन्न्यूनता जयपराजयौ च प्रमाणतर्काभ्यां प्रकृतप्रमेयसाधनसामर्थ्यासामर्थ्यलक्षणौ उच्चनीचत्वनिर्णयविषयताशब्दवाच्यावेव प्रकृतोपयोगिनौ तौ च वाद एव सम्भवतो न जल्पवितण्डयोः तत्र यत्किञ्चिन्निग्रहोद्भवनमात्रेण जयपराजयव्यवस्थापनात् अतो जल्पवितण्डार्थं जल्पवितण्डाभ्यर्थनाभावान्नानवस्थेति जल्पवितण्डार्थिनोर्विद्यापरीक्षायां वादेन कृतायां किं कार्यम् समविद्यत्वसम्भावनायां जल्पवितण्डे कर्तव्ये इत्युक्तमेव विषमविद्यतावधारणायां किं विधेयमित्यपेक्षायामाह- तत्सिद्धाविति ... तत्सिद्धौ व्यर्थतान्ययोः
nyāyasudhā: iti tasmādvādasya pūrvatvam jalpavitaṇḍārthinorvidyāsāmyādiniścayahetuparīkṣārthaṃ prathamānuṣṭheyatvaṃ siddhamityarthaḥ etaduktaṃ bhavati samānavidyayoreva jalpavitaṇḍe samānavidyatā ca parīkṣāniśceyā parīkṣā ca vādakathayā vidheyā na jalpavitaṇḍābhyām jayena hi vidyādhikyaṃ nirṇetavyam parājayena ca tannyūnatā jayaparājayau ca pramāṇatarkābhyāṃ prakṛtaprameyasādhanasāmarthyāsāmarthyalakṣaṇau uccanīcatvanirṇayaviṣayatāśabdavācyāveva prakṛtopayoginau tau ca vāda eva sambhavato na jalpavitaṇḍayoḥ tatra yatkiñcinnigrahodbhavanamātreṇa jayaparājayavyavasthāpanāt ato jalpavitaṇḍārthaṃ jalpavitaṇḍābhyarthanābhāvānnānavastheti jalpavitaṇḍārthinorvidyāparīkṣāyāṃ vādena kṛtāyāṃ kiṃ kāryam samavidyatvasambhāvanāyāṃ jalpavitaṇḍe kartavye ityuktameva viṣamavidyatāvadhāraṇāyāṃ kiṃ vidheyamityapekṣāyāmāha- tatsiddhāviti ... tatsiddhau vyarthatānyayoḥ
2.1.45ab
न्यायसुधा: तेन वादेनैव तस्य नीचोच्चभावस्य सिद्धौ सत्यामन्ययोर्जल्पवितण्डयोर्व्यर्थता ततश्च अकर्तव्यतेत्यर्थः परीक्षार्थेन वादेनैवोपरम इति बहुविद्यत्वसिद्धौ तु नैव वादो ऽपि
nyāyasudhā: tena vādenaiva tasya nīcoccabhāvasya siddhau satyāmanyayorjalpavitaṇḍayorvyarthatā tataśca akartavyatetyarthaḥ parīkṣārthena vādenaivoparama iti bahuvidyatvasiddhau tu naiva vādo 'pi
2.1.45b
न्यायसुधा: जल्पवितण्डार्थिनोर्विद्यापरीक्षार्थं वादकथा प्रथमं दातव्येत्युक्तस्यापवादमाह- बहुविद्यत्वेति प्राक् परीक्षातो लोकसंवादादिनान्यतरस्य प्रतियोग्यपेक्षया बहुविद्यत्वसिद्धौ तु वादो ऽपि नैव दातव्यः किमु जल्पवितण्डे इति कुत इत्यत आह- कारणमिति ... कारणम्
nyāyasudhā: jalpavitaṇḍārthinorvidyāparīkṣārthaṃ vādakathā prathamaṃ dātavyetyuktasyāpavādamāha- bahuvidyatveti prāk parīkṣāto lokasaṃvādādinānyatarasya pratiyogyapekṣayā bahuvidyatvasiddhau tu vādo 'pi naiva dātavyaḥ kimu jalpavitaṇḍe iti kuta ityata āha- kāraṇamiti ... kāraṇam
2.1.45cd
न्यायसुधा: विद्यापरीक्षाया इति शेषः वाद इत्यनुवर्तते वादो हि विद्यापरीक्षाकारणमित्येष्यव्यो न तु व्यसनितया तत्फलं त्वन्यत एव जातमिति किं परीक्षया किं तदङ्गेन वादेनेति 5,503 यदुक्तं स्पर्धावतोः ख्यात्यादिकामयोर्वादो न सम्भवति, तत्रासत्साधनोत्तरप्रयोगस्यावश्यमवर्जनीयत्वात्, ततश्च विद्यासाम्यवैषम्यनिणर्यानुपपत्तेरिति तत्राह- सभेति सभासभापप्राश्नीकपूर्वस्तु स्पर्धिनामपि
nyāyasudhā: vidyāparīkṣāyā iti śeṣaḥ vāda ityanuvartate vādo hi vidyāparīkṣākāraṇamityeṣyavyo na tu vyasanitayā tatphalaṃ tvanyata eva jātamiti kiṃ parīkṣayā kiṃ tadaṅgena vādeneti 5,503 yaduktaṃ spardhāvatoḥ khyātyādikāmayorvādo na sambhavati, tatrāsatsādhanottaraprayogasyāvaśyamavarjanīyatvāt, tataśca vidyāsāmyavaiṣamyaniṇaryānupapatteriti tatrāha- sabheti sabhāsabhāpaprāśnīkapūrvastu spardhināmapi
2.1.46a
वाद एव
vāda eva
2.1.46ab
न्यायसुधा: प्रश्नशब्दात्करोतीत्यर्थे ईकक्प्रत्ययो वक्तव्यः स्पर्धिनामिति जातौ बहुवचनम् एवेत्यस्य युज्यत इत्यध्याहृतेनान्वयः यतः सभादिपूर्वस्ततः स्पर्धिनामपि वादो युज्यत एवेति तुशब्दो हेत्वर्थः सभासभापतिप्राश्निकैर्नियतयोरसत्साधनादिप्रयोगवर्जनसम्भवादिति भावः 5,505 यदुक्तं"तत्सिद्धौ व्यर्थतान्ययोःऽ; इति तदयुक्तम् वादेन तत्त्वनिर्णयसिद्धावपि अर्थाद्यसिद्धेः तथाचाभिलषितं न सिद्धम्, सिद्धं चानभिलषितमिति तत्राह- उभयेति ... उभयार्थः स्यान्निर्णीतिजयकारकः
nyāyasudhā: praśnaśabdātkarotītyarthe īkakpratyayo vaktavyaḥ spardhināmiti jātau bahuvacanam evetyasya yujyata ityadhyāhṛtenānvayaḥ yataḥ sabhādipūrvastataḥ spardhināmapi vādo yujyata eveti tuśabdo hetvarthaḥ sabhāsabhāpatiprāśnikairniyatayorasatsādhanādiprayogavarjanasambhavāditi bhāvaḥ 5,505 yaduktaṃ"tatsiddhau vyarthatānyayoḥ'; iti tadayuktam vādena tattvanirṇayasiddhāvapi arthādyasiddheḥ tathācābhilaṣitaṃ na siddham, siddhaṃ cānabhilaṣitamiti tatrāha- ubhayeti ... ubhayārthaḥ syānnirṇītijayakārakaḥ
2.1.46cd
न्यायसुधा: वाद इत्यनुवर्तते अस्यैव विवरणं निर्णीतीति न केवलं निर्णीतिकारकः किन्तु जयकारकश्च जयशब्देन तत्साध्यमर्थ्यादिकमुपलक्ष्यते विद्यापरीक्षार्थे वादे जयिनो ऽर्थादिकमपि सभापतिना सम्पादनीयमिति भावः एवं तर्हि न कदापि जल्पवितण्डाप्रवृत्तिः"व्यर्थरतान्ययोःऽ; इति युक्तेः सम(मान)त्वात् यथा हि विद्यावैषम्यनिर्णये जितवतो ऽर्थादिलाभः, तथा तत्साम्ये द्वयोरपि अर्थादिलाभः सम्भवत्येव नच फलान्तरमस्ति येन पुनर्जल्पवितण्डारम्भः स्यादित्यत आह- तत्त्वाप्रकाश एवेति 5,506 तत्त्वाप्रकाश एवैको वितण्डाजल्पयोः फलम्
nyāyasudhā: vāda ityanuvartate asyaiva vivaraṇaṃ nirṇītīti na kevalaṃ nirṇītikārakaḥ kintu jayakārakaśca jayaśabdena tatsādhyamarthyādikamupalakṣyate vidyāparīkṣārthe vāde jayino 'rthādikamapi sabhāpatinā sampādanīyamiti bhāvaḥ evaṃ tarhi na kadāpi jalpavitaṇḍāpravṛttiḥ"vyartharatānyayoḥ'; iti yukteḥ sama(māna)tvāt yathā hi vidyāvaiṣamyanirṇaye jitavato 'rthādilābhaḥ, tathā tatsāmye dvayorapi arthādilābhaḥ sambhavatyeva naca phalāntaramasti yena punarjalpavitaṇḍārambhaḥ syādityata āha- tattvāprakāśa eveti 5,506 tattvāprakāśa evaiko vitaṇḍājalpayoḥ phalam
2.1.47a
न्यायसुधा: तत्त्वाप्रकाश इति परवञ्चनसामर्थ्यमुच्यते तेन तत्साध्यो ऽर्थादिलाभो लक्ष्यते इदमुक्तं भवति यद्यपि विद्यासाम्यवैषम्ययोर्निर्णीतिजयौ स्यातां तथापि तात्त्विककथाफलरूपावेव पराच्छादनचातुर्यप्रयुक्तार्थादिलाभार्थं समानविद्ययोः पुनर्जल्पवितण्डाप्रवृत्तिरिति नचैवं विषमविद्ययोरपि तत्प्रवृत्तिः, उपप्लवप्रसङ्गस्योक्तत्वादिति यद्वा तत्त्वनिर्णयफलो वादः अर्थादिफले जल्पवितण्डे, इति फलभेदेन कथाभेद उक्तः सो ऽनुपपन्नः तथा सत्यर्थादीनां भेदेन कथाऽनन्त्यप्रसङ्गादित्यत आह- तत्त्वेति यद्यपि अर्थादयो ऽवान्तरभेदभिन्नास्तथापि तत्त्वाप्रकाश एक एव वितण्डाजल्पयोः फलम् तत्त्वनिर्णयेतरत्वरूपेणार्थादीनामेकत्वान्नोक्तदोषः तदवान्तरभेदविवक्षा तु व्यर्थैवेति भावः 5,507 एवं कथया विद्यापरीक्षणमिति पक्षः समर्थितः इदानीमन्यथेति पक्षमपि समर्थयमान आह- विनेति विना वादेन विद्याया यदि शक्यं परीक्षणम् स्याज्जल्पादिरपि क्वापि
nyāyasudhā: tattvāprakāśa iti paravañcanasāmarthyamucyate tena tatsādhyo 'rthādilābho lakṣyate idamuktaṃ bhavati yadyapi vidyāsāmyavaiṣamyayornirṇītijayau syātāṃ tathāpi tāttvikakathāphalarūpāveva parācchādanacāturyaprayuktārthādilābhārthaṃ samānavidyayoḥ punarjalpavitaṇḍāpravṛttiriti nacaivaṃ viṣamavidyayorapi tatpravṛttiḥ, upaplavaprasaṅgasyoktatvāditi yadvā tattvanirṇayaphalo vādaḥ arthādiphale jalpavitaṇḍe, iti phalabhedena kathābheda uktaḥ so 'nupapannaḥ tathā satyarthādīnāṃ bhedena kathā'nantyaprasaṅgādityata āha- tattveti yadyapi arthādayo 'vāntarabhedabhinnāstathāpi tattvāprakāśa eka eva vitaṇḍājalpayoḥ phalam tattvanirṇayetaratvarūpeṇārthādīnāmekatvānnoktadoṣaḥ tadavāntarabhedavivakṣā tu vyarthaiveti bhāvaḥ 5,507 evaṃ kathayā vidyāparīkṣaṇamiti pakṣaḥ samarthitaḥ idānīmanyatheti pakṣamapi samarthayamāna āha- vineti vinā vādena vidyāyā yadi śakyaṃ parīkṣaṇam syājjalpādirapi kvāpi
2.1.47d
-च् न्यायसुधा: अविगीतविद्वत्प्रसिद्धयादिनेति शेषः क्वापीत्यस्य पूर्वार्धेनान्वयः तदा समविद्ययोः प्रथममपि जल्पादिः कथाविशेषः कार्यः स्यादित्यर्थः तर्हि विद्यापरीक्षणं वादेनैवेत्युक्तिविरोध इत्यत आह- वा एवेति ... वाद एवान्यथा भवेत्
-c nyāyasudhā: avigītavidvatprasiddhayādineti śeṣaḥ kvāpītyasya pūrvārdhenānvayaḥ tadā samavidyayoḥ prathamamapi jalpādiḥ kathāviśeṣaḥ kāryaḥ syādityarthaḥ tarhi vidyāparīkṣaṇaṃ vādenaivetyuktivirodha ityata āha- vā eveti ... vāda evānyathā bhavet
2.1.48ab
न्यायसुधा: वाद एव प्रथमं कर्तव्यो भवेदिति यदुक्तं तदन्यथा वादेन विना विद्यापरीक्षणस्य कर्तुमशक्यत्व एवातो न विरोध इति अस्त्वेवमुपायान्तरविरहे कथयैव विद्यापरीक्षणम् सा तु वाद इति कुतः तत्त्वनिर्णयार्थिनोरधिकारित्वात्तत्फलत्वाच्चेति चेत्(न एवं) तर्हि विजिगीषावतोरधिकारित्वादर्थादिफलत्वात्सभाद्यङ्गोपेतत्वाज्जल्पो ऽपि स्यादिति 5,508 किमत्र जल्पशब्दवाच्यतामात्रमापद्यते, किंवा वादशब्दवाच्यताभावः, अथवा समाहाररूपं कथान्तरं यद्वा निमित्तद्वयसमावेशे वादशब्दस्यैव व्यवहारानुपपत्तिः सर्वत्राप्युत्तरमाह- जल्प इति जल्प इत्यपि नाम स्याद् वादस्यैतादृशस्य तु
nyāyasudhā: vāda eva prathamaṃ kartavyo bhavediti yaduktaṃ tadanyathā vādena vinā vidyāparīkṣaṇasya kartumaśakyatva evāto na virodha iti astvevamupāyāntaravirahe kathayaiva vidyāparīkṣaṇam sā tu vāda iti kutaḥ tattvanirṇayārthinoradhikāritvāttatphalatvācceti cet(na evaṃ) tarhi vijigīṣāvatoradhikāritvādarthādiphalatvātsabhādyaṅgopetatvājjalpo 'pi syāditi 5,508 kimatra jalpaśabdavācyatāmātramāpadyate, kiṃvā vādaśabdavācyatābhāvaḥ, athavā samāhārarūpaṃ kathāntaraṃ yadvā nimittadvayasamāveśe vādaśabdasyaiva vyavahārānupapattiḥ sarvatrāpyuttaramāha- jalpa iti jalpa ityapi nāma syād vādasyaitādṛśasya tu
2.1.48cd
5,508f. न्यायसुधा: एतादृशस्य निमित्तद्वयोपेतस्यात्र जल्प इति नाम स्यादित्यभ्युपगमेनाद्यो निरस्तः अपिशब्देन वादशब्दवाच्यतां प्रतिज्ञायै तादृशस्येत्यनेन हेतुरुक्तः तेन द्वितीयो ऽपि निराकृतः नहि निमित्तसद्भावे वाचकाप्रवृत्तिरिति युक्तम् जल्पशब्दे ऽपि साम्यात् अतस्तुलायां प्रमाणादितो विधान्तरवती स्यात् वादस्य जल्प इत्यपि नाम स्यादिति वादसंज्ञा तु मुख्या जल्पसंज्ञा त्वमुख्येति सूचितम् तेन चतुर्थो ऽपि निरस्तः तत्र हेतुविशेषसद्भावं तुशब्देन द्योतयति तथाहि यद्यपि कथकावादितो विजिगीषू तथापि सभ्यादिभिविर्जिगीषां परिभाव्योत्पादिता तत्त्वनिर्णयार्थितैव कथोपयोगिनी अर्थादिलाभश्चान्तरा प्राप्तो न त्वादित एवोद्दिष्य इत्यमुख्य एव अत एव पूर्व उभयार्थः स्यादित्युक्ते साम्यप्रतीतिप्रसक्तौ निर्णीतिजयकारक इति तत्त्वनिर्णीतेः प्राधान्यप्रदर्शनार्थं विवरणं कृतम् अन्यथा कथाफलद्वयस्यैवोभयशब्देन प्रतीतेर्विवरणं व्यर्थं स्यात् अल्पाच्तरमिति लक्षणस्य व्यभिचारं कुर्वाणेनाप्येतदेव सूचितम् अन्यथा जयनिर्णीतिकारक इत्यवक्ष्यत् सभ्यादिसंवरणं च विजिगीषुतापरिभवार्थमिति वादताप्राधान्यमेवोपोद्बलयतीति 5,513 अपि चाधिकारिभेदादिकं बहिरङ्गतयैव कथाभेदकम् अन्तरङ्गं तु प्रवृत्तिप्रकार एव स च वादसम्बन्ध्येवास्यां कथायामस्तीत्यतो वादत्वमेव मुख्यमित्याशयवानाह- प्रतिज्ञेति व्यास-(14) प्रतिज्ञामात्रसाध्यत्वमपि स्याद् याज्ञवल्क्यवत्
5,508f. nyāyasudhā: etādṛśasya nimittadvayopetasyātra jalpa iti nāma syādityabhyupagamenādyo nirastaḥ apiśabdena vādaśabdavācyatāṃ pratijñāyai tādṛśasyetyanena heturuktaḥ tena dvitīyo 'pi nirākṛtaḥ nahi nimittasadbhāve vācakāpravṛttiriti yuktam jalpaśabde 'pi sāmyāt atastulāyāṃ pramāṇādito vidhāntaravatī syāt vādasya jalpa ityapi nāma syāditi vādasaṃjñā tu mukhyā jalpasaṃjñā tvamukhyeti sūcitam tena caturtho 'pi nirastaḥ tatra hetuviśeṣasadbhāvaṃ tuśabdena dyotayati tathāhi yadyapi kathakāvādito vijigīṣū tathāpi sabhyādibhivirjigīṣāṃ paribhāvyotpāditā tattvanirṇayārthitaiva kathopayoginī arthādilābhaścāntarā prāpto na tvādita evoddiṣya ityamukhya eva ata eva pūrva ubhayārthaḥ syādityukte sāmyapratītiprasaktau nirṇītijayakāraka iti tattvanirṇīteḥ prādhānyapradarśanārthaṃ vivaraṇaṃ kṛtam anyathā kathāphaladvayasyaivobhayaśabdena pratītervivaraṇaṃ vyarthaṃ syāt alpāctaramiti lakṣaṇasya vyabhicāraṃ kurvāṇenāpyetadeva sūcitam anyathā jayanirṇītikāraka ityavakṣyat sabhyādisaṃvaraṇaṃ ca vijigīṣutāparibhavārthamiti vādatāprādhānyamevopodbalayatīti 5,513 api cādhikāribhedādikaṃ bahiraṅgatayaiva kathābhedakam antaraṅgaṃ tu pravṛttiprakāra eva sa ca vādasambandhyevāsyāṃ kathāyāmastītyato vādatvameva mukhyamityāśayavānāha- pratijñeti vyāsa-(14) pratijñāmātrasādhyatvamapi syād yājñavalkyavat
2.1.48
न्यायसुधा: विद्यापरीक्षार्थायां कथायां क्वापि प्रमेये प्रतिज्ञामात्रेण प्रमाणोपन्यासरहितेन वचनेन साध्यत्वं प्रज्ञापनीयं स्यात् कुत एतत् कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति शाकल्येन पृष्टे, (याज्ञवल्क्येन) त्रयस्त्रिंशदिति वचनमात्रेण प्रज्ञापनस्य कृतत्वात् सा च विद्यापरीक्षार्था कथेत्युपक्रमपर्यालोचनया सिद्धम् याज्ञवल्क्यशब्देन तत्कथोपलक्ष्यते सप्तम्यर्थे वतिः ततः किमित्यत आह- संवाद इति संवादे वादिनोः क्वापि
nyāyasudhā: vidyāparīkṣārthāyāṃ kathāyāṃ kvāpi prameye pratijñāmātreṇa pramāṇopanyāsarahitena vacanena sādhyatvaṃ prajñāpanīyaṃ syāt kuta etat katyeva devā yājñavalkyeti śākalyena pṛṣṭe, (yājñavalkyena) trayastriṃśaditi vacanamātreṇa prajñāpanasya kṛtatvāt sā ca vidyāparīkṣārthā kathetyupakramaparyālocanayā siddham yājñavalkyaśabdena tatkathopalakṣyate saptamyarthe vatiḥ tataḥ kimityata āha- saṃvāda iti saṃvāde vādinoḥ kvāpi
2.1.48
अ न्यायसुधा: एवम्भावो हि वादिप्रतिवादिनोः संवादे ऽन्योन्याप्तताऽश्वासे सत्येव स्यात् तदाश्वासो हि वाद एव सम्भवति न जल्पे विजिगीषुणापसिद्धान्तादिपरिहारेण सर्वथा प्रमाणप्रश्नस्य कर्तव्यत्वात् तेनायं वाद एवेति (प्रति)ज्ञायत इति नन्वेवं तर्हि न विद्यापरीक्षा सम्भवति प्रमाणोपन्यासे हि तत्समर्थनोपालम्भाभ्यां सा स्यात् नतु प्रश्नप्रतिज्ञाभ्युपगममात्रेणेत्यत आह- विवाद इति ... विवादे हेतुर् इष्यते
a nyāyasudhā: evambhāvo hi vādiprativādinoḥ saṃvāde 'nyonyāptatā'śvāse satyeva syāt tadāśvāso hi vāda eva sambhavati na jalpe vijigīṣuṇāpasiddhāntādiparihāreṇa sarvathā pramāṇapraśnasya kartavyatvāt tenāyaṃ vāda eveti (prati)jñāyata iti nanvevaṃ tarhi na vidyāparīkṣā sambhavati pramāṇopanyāse hi tatsamarthanopālambhābhyāṃ sā syāt natu praśnapratijñābhyupagamamātreṇetyata āha- vivāda iti ... vivāde hetur iṣyate
2.1.49a
ब् न्यायसुधा: हेतुरिति प्रमाणमात्रोपलक्षणम् प्रमाहेतुरिति वा न ह्येकत्राप्तः सर्वत्राप्त एवेति नियमो ऽस्तीति भावः याज्ञवल्क्येनापि तत्र तत्र प्रमाणोपन्यासः कृत एवेति सकलमनाकुलम् 5,517 प्रकृतानां सभ्यसभापतिप्राश्निकानां स्वरूपजिज्ञासायामाह- सभेति सभा सभापतिश्चैव प्राश्निकाश्चैव वैष्णवाः रागद्वेषविहीनाश्च
b nyāyasudhā: heturiti pramāṇamātropalakṣaṇam pramāheturiti vā na hyekatrāptaḥ sarvatrāpta eveti niyamo 'stīti bhāvaḥ yājñavalkyenāpi tatra tatra pramāṇopanyāsaḥ kṛta eveti sakalamanākulam 5,517 prakṛtānāṃ sabhyasabhāpatiprāśnikānāṃ svarūpajijñāsāyāmāha- sabheti sabhā sabhāpatiścaiva prāśnikāścaiva vaiṣṇavāḥ rāgadveṣavihīnāśca
2.1.49d
-च् न्यायसुधा: (द्वौ) चशब्दौ सभा(भ्या)दीनामन्योन्यसमुच्चये तृतीयो विशेषणसमुच्चये एवशब्दौ तु वैष्णवा एव रागद्वेषविहीना एवेति सम्बद्धयेते अन्यथा कथानुपपत्तिसूचनं तत्प्रयोजनम् स्युरिति वक्ष्यमाणमिहापि(मत्रापि) सम्बद्धयते सभ्यानां प्राश्निकानां च विशेषणान्तरमाह- स्युरिति ... स्युः सभ्याः सर्ववेदिनः
-c nyāyasudhā: (dvau) caśabdau sabhā(bhyā)dīnāmanyonyasamuccaye tṛtīyo viśeṣaṇasamuccaye evaśabdau tu vaiṣṇavā eva rāgadveṣavihīnā eveti sambaddhayete anyathā kathānupapattisūcanaṃ tatprayojanam syuriti vakṣyamāṇamihāpi(matrāpi) sambaddhayate sabhyānāṃ prāśnikānāṃ ca viśeṣaṇāntaramāha- syuriti ... syuḥ sabhyāḥ sarvavedinaḥ
2.1.50a
प्राश्निकाश्
prāśnikāś
2.1.50ab
5,518 न्यायसुधा: सर्वशब्देन वादिप्रतिवादिदर्शनस्य कथोपयुक्तस्य व्याकरणादेश्च सङ्ग्रहः पुनः सभ्यप्राश्निकग्रहणं सभापतिव्यवच्छेदार्थम् तत्सार्वज्ञस्य कथोपयोगाभावात् सभ्याः प्राश्निकाश्च सर्ववेदिनः स्युरित्यन्वयः ननु प्राश्निकानां क्वोपयोगः विवदमानयोर्गुणदोषावधारणादाविति ब्रूमः एवं तर्हि तैरेवालं किं सभ्यैरित्यत आह- एतदिति ... चैतदज्ञाने सभ्याश्च
5,518 nyāyasudhā: sarvaśabdena vādiprativādidarśanasya kathopayuktasya vyākaraṇādeśca saṅgrahaḥ punaḥ sabhyaprāśnikagrahaṇaṃ sabhāpativyavacchedārtham tatsārvajñasya kathopayogābhāvāt sabhyāḥ prāśnikāśca sarvavedinaḥ syurityanvayaḥ nanu prāśnikānāṃ kvopayogaḥ vivadamānayorguṇadoṣāvadhāraṇādāviti brūmaḥ evaṃ tarhi tairevālaṃ kiṃ sabhyairityata āha- etaditi ... caitadajñāne sabhyāśca
2.1.50bc
न्यायसुधा: अनन्तरोक्तान्प्राश्निकान् एतच्छब्देन परामृशति क्वचित्सूक्ष्मे प्रमेये एतेषां प्राश्निकानां कारणान्तरद्वाज्ञाने सति वादिनोर्गुणदोषनिर्णयाय सभ्याश्च प्रमाणं स्युरिति वक्ष्यमाणेनान्वयः प्रमाणाश्रयेषु प्रमाणत्वोपचारः यद्येवं प्राश्निकेष्वज्ञानशङ्कया सभ्यानां वरणम्, तदा तेष्वप्यज्ञानशङ्कयान्ये ऽपि वरणीयाः अन्यथा निर्णयाभावेन कथावैयर्थ्यापत्तेः तेष्वप्येवमित्यत आह- एषां चेति ... एषां च दूरगाः प्रमाणं निर्णयाय स्युः
nyāyasudhā: anantaroktānprāśnikān etacchabdena parāmṛśati kvacitsūkṣme prameye eteṣāṃ prāśnikānāṃ kāraṇāntaradvājñāne sati vādinorguṇadoṣanirṇayāya sabhyāśca pramāṇaṃ syuriti vakṣyamāṇenānvayaḥ pramāṇāśrayeṣu pramāṇatvopacāraḥ yadyevaṃ prāśnikeṣvajñānaśaṅkayā sabhyānāṃ varaṇam, tadā teṣvapyajñānaśaṅkayānye 'pi varaṇīyāḥ anyathā nirṇayābhāvena kathāvaiyarthyāpatteḥ teṣvapyevamityata āha- eṣāṃ ceti ... eṣāṃ ca dūragāḥ pramāṇaṃ nirṇayāya syuḥ
2.1.50d
न्यायसुधा: एषां सभ्यानां चाज्ञाने सति दूरगा देशान्तरस्थाः नचैवं सभ्यसंवरणमप्यनर्थकम् ततःपरं प्रायेणाज्ञानशङ्कानुदयात् लौकिकश्चायमर्थ इति दूरगान्निर्णायकत्वसम्भवाय विशिनष्टि- पक्षेति ... पक्षपातविवर्जिताः
nyāyasudhā: eṣāṃ sabhyānāṃ cājñāne sati dūragā deśāntarasthāḥ nacaivaṃ sabhyasaṃvaraṇamapyanarthakam tataḥparaṃ prāyeṇājñānaśaṅkānudayāt laukikaścāyamartha iti dūragānnirṇāyakatvasambhavāya viśinaṣṭi- pakṣeti ... pakṣapātavivarjitāḥ
2.1.51ab
न्यायसुधा: एकदेशोत्कीर्तनेन यथोक्तं सभ्यादिलक्षणमतिदिशति 5,520 अप्रकाश्य स्वसिद्धान्तमिति वितण्डालक्षणमुक्तम् तत्कथं वादजल्पाभ्यां व्यावर्तकमित्यत आह- उभाभ्यामिति 5,521 उभाभ्यां साधनं चैव दूषणं वादजल्पयोः
nyāyasudhā: ekadeśotkīrtanena yathoktaṃ sabhyādilakṣaṇamatidiśati 5,520 aprakāśya svasiddhāntamiti vitaṇḍālakṣaṇamuktam tatkathaṃ vādajalpābhyāṃ vyāvartakamityata āha- ubhābhyāmiti 5,521 ubhābhyāṃ sādhanaṃ caiva dūṣaṇaṃ vādajalpayoḥ
2.1.51cd
न्यायसुधा: वादजल्पयोरुभाभ्यामेव स्वपक्षसाधनं परपक्षदूषणं कर्तव्यं, नतु प्रतिवादिनः परपक्षदूषणमात्रेण कृतार्थतेति सतामेवेति सार्धश्लोकस्यात्र सन्निवेशे तु, लक्षितौ वादजल्पौ इदानीं तु वितण्डाया लक्षणद्वयं विवक्षुस्तावदुपयुक्तमाह- उभाभ्यामिति कथा वादजल्पलक्षणा एतेन जल्पो ऽर्थादिव्यपेक्षयेत्युक्तस्य वितण्डायामतिव्याप्तिरपि परिहृता उभयसाधनवत्त्वेन सदेकाधिकारिकत्वेन वा ऽर्थादिव्यपेक्षकथाया विशेषितत्वात् यदर्थं सतामेवेत्युक्तं तद्वितण्डालक्षणमाह- वितण्डा त्विति कथेत्यनुवर्तते उभाभ्यामिति यदर्थमुक्तं तल्लक्षणान्तरमाह- अप्रकाश्येति उक्ते तैरिति पूर्ववदिति उभाभ्यां साधनमित्याद्युक्तम् तत्र साधनाय किं प्रमाणं प्रयोक्तव्यम् यत्र यदस्ति तत्र तदेव (किं) वक्तव्यम् सत्यम् प्रमाणसम्प्लवे तु कथम् किं सर्वमेवोतैकमेव तत्रापि किमित्यपेक्षायामाह- सद्भिरिति सद्भिरागम एवैकः प्रयोज्यो ऽभीष्यसाधकः
nyāyasudhā: vādajalpayorubhābhyāmeva svapakṣasādhanaṃ parapakṣadūṣaṇaṃ kartavyaṃ, natu prativādinaḥ parapakṣadūṣaṇamātreṇa kṛtārthateti satāmeveti sārdhaślokasyātra sanniveśe tu, lakṣitau vādajalpau idānīṃ tu vitaṇḍāyā lakṣaṇadvayaṃ vivakṣustāvadupayuktamāha- ubhābhyāmiti kathā vādajalpalakṣaṇā etena jalpo 'rthādivyapekṣayetyuktasya vitaṇḍāyāmativyāptirapi parihṛtā ubhayasādhanavattvena sadekādhikārikatvena vā 'rthādivyapekṣakathāyā viśeṣitatvāt yadarthaṃ satāmevetyuktaṃ tadvitaṇḍālakṣaṇamāha- vitaṇḍā tviti kathetyanuvartate ubhābhyāmiti yadarthamuktaṃ tallakṣaṇāntaramāha- aprakāśyeti ukte tairiti pūrvavaditi ubhābhyāṃ sādhanamityādyuktam tatra sādhanāya kiṃ pramāṇaṃ prayoktavyam yatra yadasti tatra tadeva (kiṃ) vaktavyam satyam pramāṇasamplave tu katham kiṃ sarvamevotaikameva tatrāpi kimityapekṣāyāmāha- sadbhiriti sadbhirāgama evaikaḥ prayojyo 'bhīṣyasādhakaḥ
2.1.52ab
5,522 न्यायसुधा: एक एव, नतु सम्भवत्सर्वमाधिक्यप्रसङ्गात् स चागम एवेति योज्यम् यद्वैकशब्दो मुख्यार्थः ईश्वरादिप्रमेये मुख्यो वेदादिरागम एव वक्तव्यः (तस्य स्वातन्त्र्येण साध्यसिद्धयङ्गत्वात्) नानुमानमिति नन्ववैदिकस्य वेदाद्यागमोपादाने ऽपसिद्धान्तः स्यादित्यत उक्तम्- सद्भिरिति कुतो वेदादिप्रयोगनियम इत्यत आह- अभीष्येति यत इति शेषः अनुमानं खलु न स्वातन्त्र्येणेश्वरादिसाधनस्येष्ये सर्वत्रोपाधिप्रतिपक्षयोः सम्भवात् तदर्थमन्ततो ऽप्यागमो ऽनुसरणीयः ततो वरं प्रथममेव (आगमो) वक्तव्यः तस्य स्वातन्त्र्येण साध्यसिद्धयङ्गत्वात् नन्ववैदिकं प्रति कथम् आगमं प्रयुज्य तत्प्रामाण्यं साधनीयमिति 5,524 नन्वसद्भिः किं वक्तव्यम् न तावत्प्रत्यक्षम् अतीन्द्रिये तदयोगात् न चागमः स्वपरागमयोरन्योन्यं प्रामाण्यासम्मतेः नाप्यनुमानम् प्रयोगपरिमाणासम्मतेः तथाहि सौगतो यदि द्वयवयवप्रयोगं कुर्यात्तदा नैयायिकेन न्यूनेन निगृह्येत अनिग्रहे वा प्रतिवादी पर्यनुयोज्यमुपेक्षेत पञ्चावयवप्रयोगे त्वधिकेन निगृह्येत तथा स्वीकारे चापसिद्धान्तेन तथाच नियतावयवादिव्यतिरेकेण वितण्डैव न स्यादित्यत आह- स्वसिद्धान्तेति स्वसिद्धान्तानुसारेण ह्यसद्भिरनुमोच्यते
5,522 nyāyasudhā: eka eva, natu sambhavatsarvamādhikyaprasaṅgāt sa cāgama eveti yojyam yadvaikaśabdo mukhyārthaḥ īśvarādiprameye mukhyo vedādirāgama eva vaktavyaḥ (tasya svātantryeṇa sādhyasiddhayaṅgatvāt) nānumānamiti nanvavaidikasya vedādyāgamopādāne 'pasiddhāntaḥ syādityata uktam- sadbhiriti kuto vedādiprayoganiyama ityata āha- abhīṣyeti yata iti śeṣaḥ anumānaṃ khalu na svātantryeṇeśvarādisādhanasyeṣye sarvatropādhipratipakṣayoḥ sambhavāt tadarthamantato 'pyāgamo 'nusaraṇīyaḥ tato varaṃ prathamameva (āgamo) vaktavyaḥ tasya svātantryeṇa sādhyasiddhayaṅgatvāt nanvavaidikaṃ prati katham āgamaṃ prayujya tatprāmāṇyaṃ sādhanīyamiti 5,524 nanvasadbhiḥ kiṃ vaktavyam na tāvatpratyakṣam atīndriye tadayogāt na cāgamaḥ svaparāgamayoranyonyaṃ prāmāṇyāsammateḥ nāpyanumānam prayogaparimāṇāsammateḥ tathāhi saugato yadi dvayavayavaprayogaṃ kuryāttadā naiyāyikena nyūnena nigṛhyeta anigrahe vā prativādī paryanuyojyamupekṣeta pañcāvayavaprayoge tvadhikena nigṛhyeta tathā svīkāre cāpasiddhāntena tathāca niyatāvayavādivyatirekeṇa vitaṇḍaiva na syādityata āha- svasiddhānteti svasiddhāntānusāreṇa hyasadbhiranumocyate
2.1.52cd
न्यायसुधा: यथासिद्धान्तं वक्तव्यमिति प्राङ्नियमात्स्वसिद्धान्तनिर्णीतप्रयोगावयवपरिमाणापेक्षयैव न्यूनाद्यवतारादन्यथा(कथा)ऽनुपपत्तेरिति हिशब्दाथरः सद्भिरागमो वक्तव्य इति न (इत्य)युक्तम् वैदिकस्य प्रतिवादिनस्तद्दूषणे ऽपसिद्धान्तात् अदूषणे तु परपक्षादूषणेन कथाभावप्रसङ्गादित्यत आह- प्रत्यक्षेति प्रत्यक्षागमवैरूप्यमाश्रित्यान्यार्थतैव तु
nyāyasudhā: yathāsiddhāntaṃ vaktavyamiti prāṅniyamātsvasiddhāntanirṇītaprayogāvayavaparimāṇāpekṣayaiva nyūnādyavatārādanyathā(kathā)'nupapatteriti hiśabdātharḥ sadbhirāgamo vaktavya iti na (itya)yuktam vaidikasya prativādinastaddūṣaṇe 'pasiddhāntāt adūṣaṇe tu parapakṣādūṣaṇena kathābhāvaprasaṅgādityata āha- pratyakṣeti pratyakṣāgamavairūpyamāśrityānyārthataiva tu
2.1.53ab
आगमे दशर्नीयात्र दोषो लिङ्गविलोमता
āgame daśarnīyātra doṣo liṅgavilomatā
2.1.53cd
न्यायसुधा: आगमे तु वादिना प्रयुक्ते प्रतिवादिना वैदिकेन तस्यान्यार्थतैव दशर्नीया नानुमानस्येवाप्रामाण्यम् येनापसिद्धान्तः स्यात् तत एव कृतपरपक्षदूषणो ऽपि भवेत् अन्यार्थतां दर्शितवताऽगमस्य पराभिमतार्थात्प्रच्यावितत्वात् न ह्यपेक्षितार्थासाधकतवादन्यत्प्रमाणदूषणमस्तीति नन्वेवं सति कथं कथापर्यवसानम् स्वस्वाभिमतार्थाग्रहपरित्याजनोपायाभावादित्यत उक्तम्- प्रत्यक्षेत्यादि अत्र पराभिमते ऽर्थे प्रत्यक्षागमविरोधमाश्रित्य न केवलमेतावत् अत्रोपक्रमादिलिङ्गविलोमतादोषो ऽपि दर्शनीयः अत्रान्यतम(र)मात्रे तात्पर्यम् अन्यथाऽधिक्यप्रसङ्गात् 5,527 नन्वेतावतापि न कथासमाप्तिः पराभिमतार्थानुपपत्तिमात्रेण स्वाभिमतार्थासिद्धेरित्यतः सत्यमित्याह- लिङ्गेति लिङ्गानुकूल्यं स्वार्थस्य श्रुत्यादीनामनुग्रहः
nyāyasudhā: āgame tu vādinā prayukte prativādinā vaidikena tasyānyārthataiva daśarnīyā nānumānasyevāprāmāṇyam yenāpasiddhāntaḥ syāt tata eva kṛtaparapakṣadūṣaṇo 'pi bhavet anyārthatāṃ darśitavatā'gamasya parābhimatārthātpracyāvitatvāt na hyapekṣitārthāsādhakatavādanyatpramāṇadūṣaṇamastīti nanvevaṃ sati kathaṃ kathāparyavasānam svasvābhimatārthāgrahaparityājanopāyābhāvādityata uktam- pratyakṣetyādi atra parābhimate 'rthe pratyakṣāgamavirodhamāśritya na kevalametāvat atropakramādiliṅgavilomatādoṣo 'pi darśanīyaḥ atrānyatama(ra)mātre tātparyam anyathā'dhikyaprasaṅgāt 5,527 nanvetāvatāpi na kathāsamāptiḥ parābhimatārthānupapattimātreṇa svābhimatārthāsiddherityataḥ satyamityāha- liṅgeti liṅgānukūlyaṃ svārthasya śrutyādīnāmanugrahaḥ
2.1.54
न्यायसुधा: दर्शनीयपदमनुवर्तते श्रुत्यादीनां वेदादीनां श्रुतिर्लिङ्गं समाख्या चेत्युक्तानां लिङ्गग्रहणेनैव गृहीतत्वात् उपलक्षणं चैतत् परार्थे प्रमाणानुकूल्यस्य स्वार्थे तत्प्रातिकूल्यस्य च निरासो दर्शनीय इत्यपि द्रष्टव्यम् स्वसिद्धान्तप्रयोगपरिमाणानतिक्रमेण परार्थानुमानवाक्यप्रयोगः कर्तव्यः तथात्वे च न न्यूनाद्यवतारः तदतिक्रम एव तदवकाश इत्युक्तम् 5,528 अपर आह यथावस्तु प्रयोक्तव्यम् नच वस्तुतत्त्व एव वादिनां विप्रतिपत्तेरवश्यं न्यूनाद्यवतारसम्भवेनाप्रयोगप्राप्तिरिति वाच्यम् (त)यस्य यत्र तात्त्विकत्वाभिमानस्तेन तत्प्रयोगानन्तरं परेण न्यूनादावुद्भाविते तथारूपतायाः साध(नीयत्वात्)नात् नचैवमर्थान्तरापातः हेतोरन्यतरासिद्धयुद्भावने तत्सिद्धिव्युत्पादनवत्प्रकृतोपयोगसद्भावादिति तदयुक्तम् द्वित्रिपञ्चावयवादिपक्षाणां सर्वेषामपि तात्त्विकतायाः समर्थितत्वात् स्वस्वनियमस्यैव तात्विकत्वमुपेत्य तदनतिक्रमेणैव प्रयोगाङ्गीकारे तु सर्वथा कथोच्छेदापत्तेः तत्तात्त्विकतायां प्रतिवादिना विप्रतिपद्यमानेनावश्यं न्यूनादेरुद्भावनात् ननूक्तमत्र स्वस्वावयवकल्पना परं प्रति समर्थनीयेति दुरुक्तं तत् तत्समर्थनस्याशक्यत्वादित्याह- त्रिपञ्चेति 5,529 त्रिपञ्चावयवामेव युग्मावयविनीमपि नियमाद् यो ऽनुमां ब्रूयाद् तं ब्रूयाद् यदि तादृशी नानुमेति तदा केन साध्यावयवकल्पना
nyāyasudhā: darśanīyapadamanuvartate śrutyādīnāṃ vedādīnāṃ śrutirliṅgaṃ samākhyā cetyuktānāṃ liṅgagrahaṇenaiva gṛhītatvāt upalakṣaṇaṃ caitat parārthe pramāṇānukūlyasya svārthe tatprātikūlyasya ca nirāso darśanīya ityapi draṣṭavyam svasiddhāntaprayogaparimāṇānatikrameṇa parārthānumānavākyaprayogaḥ kartavyaḥ tathātve ca na nyūnādyavatāraḥ tadatikrama eva tadavakāśa ityuktam 5,528 apara āha yathāvastu prayoktavyam naca vastutattva eva vādināṃ vipratipatteravaśyaṃ nyūnādyavatārasambhavenāprayogaprāptiriti vācyam (ta)yasya yatra tāttvikatvābhimānastena tatprayogānantaraṃ pareṇa nyūnādāvudbhāvite tathārūpatāyāḥ sādha(nīyatvāt)nāt nacaivamarthāntarāpātaḥ hetoranyatarāsiddhayudbhāvane tatsiddhivyutpādanavatprakṛtopayogasadbhāvāditi tadayuktam dvitripañcāvayavādipakṣāṇāṃ sarveṣāmapi tāttvikatāyāḥ samarthitatvāt svasvaniyamasyaiva tātvikatvamupetya tadanatikrameṇaiva prayogāṅgīkāre tu sarvathā kathocchedāpatteḥ tattāttvikatāyāṃ prativādinā vipratipadyamānenāvaśyaṃ nyūnāderudbhāvanāt nanūktamatra svasvāvayavakalpanā paraṃ prati samarthanīyeti duruktaṃ tat tatsamarthanasyāśakyatvādityāha- tripañceti 5,529 tripañcāvayavāmeva yugmāvayavinīmapi niyamād yo 'numāṃ brūyād taṃ brūyād yadi tādṛśī nānumeti tadā kena sādhyāvayavakalpanā
Adhyāya 2 (cont. 10)
2.1.57a
न्यायसुधा: त्रयः प्रतिज्ञाहेतूदाहरणानि, उदाहरणोपनयनिगमनानि वा, पञ्च प्रतिज्ञाहेतूदाहणोपनयनिगमनानि वावयवा यस्याः सा त्रिपञ्चावयवा एवशब्देन पक्षद्वयनियममाह युग्मौ द्वावुदाहरणोपनयावयवौ यस्याः सा युग्मावयविनी नियमादिति सन्निहितेनैव सम्बद्धयते अनुमेति तादर्थ्यात्प्रयोग उच्यते वैशेषिकादीनां तत्रैव व्यवहारात् तं ब्रूयाद्यदि परो ऽनियतवादीति शेषः यद्वा यो मीमांसकस्तार्किकादिश्च त्रिपञ्चावयवामेवानुमां ब्रूयात् तं प्रति यः सौगतो नियमाद्युग्मावयविनीं ब्रूयात् स यदि तादृशी त्र्यवयवा पञ्चावयवा च नानुमेति ब्रूयादिति योज्यम् एवं (वि)परिवर्तेनापि तादृशी नानुमेत्यस्य प्रमाणाभावादिति शेषः एतदुक्तं भवति नैयायिकेन सौगतं प्रति पञ्चावयवप्रयोगे विहिते सौगतो ऽधिकमिति निगृह्णीयात् ततो नैयायिकेन पञ्चावयवप्रयोगस्यैव तात्त्विकत्वान्नैवमिति वक्तव्यम् ततः सौगतो नेदं तत्त्वमप्रमाणिकत्वादिति वदेदेव अथ नैयायिकेनाप्रामाणिकत्वमसिद्धमिति वदता कथमिति सौगते पृष्टवति (सति) केन प्रमाणेन स्वीया पञ्चावयवकल्पना साध्या तदगोचरत्वात् नहि कार्यकारणभावः क्वापि प्रत्यक्षस्य विषयः न चागमेन तदभावात् "पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवितऽ; इति भारतादिवाक्यमस्तीति चेन्न"सौक्ष्म्यं सङ्खयाक्रमश्चैव निर्णयश्च प्रयोजनमऽ; इत्यादिना तत्रैवान्यथा व्याख्यातत्वात् नाप्युपमानाभावाभ्याम् नियतविषयत्वात् नचार्थापत्त्या तदभावात् अनुपानानतिरेकाच्चेति 5,531 मा भूत्प्रत्यक्षादिनावयवकल्पनासिद्धिः अनुमानेन तु भविष्यति व्याप्तिपक्षधर्मतोपेतलिङ्गप्रतीतेः पञ्चावयववाक्यश्रवणान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वादिति चेत् न तावदिदमनुमानं त्वच्चेतसि परिवर्तमानं परं प्रत्यायनाङ्गम् किन्नाम प्रयुज्यमानम् तत्र किं पञ्चावयवप्रयोगो ऽस्य विधास्यते, अथ द्वयवयवः नोभावपीत्याह- नियतेति [नोते: जुम्प् इन् वेर्से नुम्बेरिन्ग्, नो लचुन इन् तेxत्!] नियतावयवासिद्धौ
nyāyasudhā: trayaḥ pratijñāhetūdāharaṇāni, udāharaṇopanayanigamanāni vā, pañca pratijñāhetūdāhaṇopanayanigamanāni vāvayavā yasyāḥ sā tripañcāvayavā evaśabdena pakṣadvayaniyamamāha yugmau dvāvudāharaṇopanayāvayavau yasyāḥ sā yugmāvayavinī niyamāditi sannihitenaiva sambaddhayate anumeti tādarthyātprayoga ucyate vaiśeṣikādīnāṃ tatraiva vyavahārāt taṃ brūyādyadi paro 'niyatavādīti śeṣaḥ yadvā yo mīmāṃsakastārkikādiśca tripañcāvayavāmevānumāṃ brūyāt taṃ prati yaḥ saugato niyamādyugmāvayavinīṃ brūyāt sa yadi tādṛśī tryavayavā pañcāvayavā ca nānumeti brūyāditi yojyam evaṃ (vi)parivartenāpi tādṛśī nānumetyasya pramāṇābhāvāditi śeṣaḥ etaduktaṃ bhavati naiyāyikena saugataṃ prati pañcāvayavaprayoge vihite saugato 'dhikamiti nigṛhṇīyāt tato naiyāyikena pañcāvayavaprayogasyaiva tāttvikatvānnaivamiti vaktavyam tataḥ saugato nedaṃ tattvamapramāṇikatvāditi vadedeva atha naiyāyikenāprāmāṇikatvamasiddhamiti vadatā kathamiti saugate pṛṣṭavati (sati) kena pramāṇena svīyā pañcāvayavakalpanā sādhyā tadagocaratvāt nahi kāryakāraṇabhāvaḥ kvāpi pratyakṣasya viṣayaḥ na cāgamena tadabhāvāt "pañcāvayavayuktasya vākyasya guṇadoṣavit'; iti bhāratādivākyamastīti cenna"saukṣmyaṃ saṅkhayākramaścaiva nirṇayaśca prayojanam'; ityādinā tatraivānyathā vyākhyātatvāt nāpyupamānābhāvābhyām niyataviṣayatvāt nacārthāpattyā tadabhāvāt anupānānatirekācceti 5,531 mā bhūtpratyakṣādināvayavakalpanāsiddhiḥ anumānena tu bhaviṣyati vyāptipakṣadharmatopetaliṅgapratīteḥ pañcāvayavavākyaśravaṇānvayavyatirekānuvidhāyitvāditi cet na tāvadidamanumānaṃ tvaccetasi parivartamānaṃ paraṃ pratyāyanāṅgam kinnāma prayujyamānam tatra kiṃ pañcāvayavaprayogo 'sya vidhāsyate, atha dvayavayavaḥ nobhāvapītyāha- niyateti [note: jump in verse numbering, no lacuna in text!] niyatāvayavāsiddhau
2.1.57bc
न्यायसुधा: नियतावयवस्य पञ्चावयवस्य द्वयवयवस्य च यथासङ्खयं सौगतनैयायिकयोर्बोधौपयिकत्वासिद्धौ, नानुमानेनाप्यवयवकल्पनासिद्धिरिति शेषः यद्वोत्तरवाक्ये नियतावयवासिद्धावित्यनुवादो ऽयम् ततो नियतावयवासिद्धेरिति सिद्धयति पञ्चावयवप्रयोगे परेणाधिक्योद्भावनात् द्वयवयवप्रयोगे ऽन्यतरन्यूनत्वापसिद्धान्तयोरुद्भावनादित्यर्थः ततः किमित्यत आह- व्याप्तीति 5,532 ... व्याप्तिमात्रेण साधनम् कर्तव्यमेव तेन स्यात्
nyāyasudhā: niyatāvayavasya pañcāvayavasya dvayavayavasya ca yathāsaṅkhayaṃ saugatanaiyāyikayorbodhaupayikatvāsiddhau, nānumānenāpyavayavakalpanāsiddhiriti śeṣaḥ yadvottaravākye niyatāvayavāsiddhāvityanuvādo 'yam tato niyatāvayavāsiddheriti siddhayati pañcāvayavaprayoge pareṇādhikyodbhāvanāt dvayavayavaprayoge 'nyataranyūnatvāpasiddhāntayorudbhāvanādityarthaḥ tataḥ kimityata āha- vyāptīti 5,532 ... vyāptimātreṇa sādhanam kartavyameva tena syāt
2.1.57d
न्यायसुधा: यत एवं नोपायान्तरं तेन कारणेन तेन नैयायिकेन व्याप्तिमात्रेण यद्यस्यान्यवव्यतिरेकानुविधत्ते तत्तत्कार्यमित्यादिव्याप्तिवचनमात्रेणैव उपलक्षणमेतत् "लिङ्गोक्तौऽ; इत्यादिप्राग्व्युत्पादितप्रकारेष्वन्यतमेनेत्यपि द्रष्टव्यम् साधनं पञ्चावयवनियमस्य, कर्तव्यं स्यात् सौगतेनापि तदनुसरणीयम् इतरथा तस्यापि प्रयोगानुपपत्तिप्रसङ्गादिति 5,534 ततो ऽपि किमित्यत आह- तस्मादिति ... तस्मात् सैवानुमा मता
nyāyasudhā: yata evaṃ nopāyāntaraṃ tena kāraṇena tena naiyāyikena vyāptimātreṇa yadyasyānyavavyatirekānuvidhatte tattatkāryamityādivyāptivacanamātreṇaiva upalakṣaṇametat "liṅgoktau'; ityādiprāgvyutpāditaprakāreṣvanyatamenetyapi draṣṭavyam sādhanaṃ pañcāvayavaniyamasya, kartavyaṃ syāt saugatenāpi tadanusaraṇīyam itarathā tasyāpi prayogānupapattiprasaṅgāditi 5,534 tato 'pi kimityata āha- tasmāditi ... tasmāt saivānumā matā
2.1.58ab
न्यायसुधा: यस्मात्प्रयोगेयत्तासाधनं वादिप्रतिवादिभ्यामन्यतरेण वा स्वमतपरित्यागेनान्यमताभ्युपगमे कृत एवोपपद्यते नान्यथा तस्मात्सैवानुमा मता व्याप्तिवचनादिकमेव परार्थप्रयोगत्वेन सर्वत्र मन्तव्यम् इदमुक्तं भवति यदा नैयायिको द्वयवयवेन पञ्चावयवनियमं साधयति तदा द्वयवयवस्य तात्त्विकत्वं स्वयं मन्यते न वा नेति पक्षे प्रतारकः स्यात् आद्ये ऽन्यत्रापि कथं तत्तत्वं न स्यात् एवं कथाभावप्रसङ्गभीरुः सौगतो ऽपि पञ्चावयवेन द्वयवयवस्यावश्यकतां प्रतिपद्यमानस्तत्त्वं मन्यते न वा द्वितीये कथं ततः प्रतिपद्येत आद्ये ऽन्यत्रापि कुतस्तन्न तत्त्वम् अतो ऽत्र सर्वसिद्धान्तप्रकाराणां तात्त्विकत्वाद्युक्तं स्वसिद्धान्तानुसारेणेति अस्मादेव सङ्कटाद्बिभ्यदुदयनो यथावस्तु वक्तव्यमित्युक्त्वा यथासिद्धान्तं वा वक्तव्यमिति समयं बद्ध्वा प्रवृत्तायां कथायां न न्यूनाद्यवतार इति पक्षान्तरमवादीदिति अवसितमनुमानम् 5,535 निर्दोषं वाक्यमागमः स द्विविधः पौरुषेयो ऽपौरुषेयश्च तत्रापौरुषेयो वेदः अन्यस्तु पौरुषेय इति सुप्रसिद्धत्वान्नोक्तम् 5,537 केचिद्वाक्यं वाक्यार्थे ऽनुमानमिति ब्रुवते तदनुपपन्नम् वाक्यवाक्यार्थयोर्देशतः कालतो वान्वयव्यतिरेकाभावात् अथेदं वाक्यं वाक्याथर्वत् वाक्यत्वादिति साध्यते तत्र किं वाक्यार्थमात्रं साध्यते तद्विशेषो वा नाद्यः विशेषप्रमितेर्निर्निबन्धनत्वापत्तेः द्वितीये स विशेषः प्रतीतो न वा आद्ये वाक्यवैयर्थ्यम् द्वितीये ऽप्रसिद्धविशेषणता विशेषस्यान्यत्राभावादनैकान्त्यं च मतुबार्थश्च किं प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः, सम्बन्धान्तरं वा आद्ये साक्षाल्लिङ्गतया वा न प्रथमः अनुमानवैयर्थ्यात् अपसिद्धान्ताच्च द्वितीये तु नेदं वाक्यार्थानुमानं किन्तु सिद्धे ऽर्थे वाक्यस्य लिङ्गतानुमानमेव तत्र च दृष्टान्तो ऽन्यतरसाध्यविकलः न द्वितीयः तदभावेन बाधात् 5,539 अथैवं प्रयुज्यते, विवादाध्यसितानि पदानि स्वस्मारितार्थान्वयप्रमितिपूर्वकाणि आकाङ्क्षादिमत्पद(कदम्बक)त्वादिति तदयुक्तम् विनाप्यन्वयप्रमितिं दैवात्प्रयुक्तेष्वाकाङ्क्षादिमत्सु पदेष्वनैकान्त्यात् आप्तप्रयुक्तत्वेन हेतुविशेषणे साध्यार्थस्य हेत्वर्थे प्रवेशापत्तेः पुरुषविशेषप्रयुक्तत्वस्याध्यापकप्रयुक्तेषु व्यभिचारात् मूलप्रमानुमाने ऽपि वेदेषु अनुपपत्तेः तदपौरुषेयत्वस्य साधितत्वात् 5,542 अपरे त्वपौरुषेयस्यागमत्वमुपगम्य पौरुषेयस्यानुमानत्वमभ्युपगच्छन्ति तेषां तु स्फुटो वेदे व्यभिचारः किञ्च पदानामन्विताभिधाने शक्तिः पदान्येव च वाक्यम् नच वैदिकपदेभ्यो ऽन्यान्येव लौकिकानि पदानि वक्ता तु पदज्ञान एवोपयुज्यते तत्कथं लोकवेदयोः प्रकारभेदः स्यात् अपि च वेदानुसारेण पठ्यमानेषु लौकिकवाक्येषु कथम् अन्वयप्रतीतिरुत्पद्यत एव किन्नाम पुनः पौरुषेयत्वज्ञानादपनीयत इति एवं तर्हि वाक्यादेव वाक्याथर्ज्ञानम् तत्प्रामाण्यनिश्चयाय तु वक्त्राद्यनुसरणमित्यायातमित्यास्ताम् 5,544 तदेवं सामान्यतो विशेषतश्च प्रमाणानि लक्षितानि तत्र स्वीयसामान्यलक्षणसमर्थनेनार्थाद्वाद्यन्तरोक्तसामान्यलक्षणानि निरस्तान्येव तथापि स्मृतिविषये वक्तव्य(वि)शेषस्य विद्यमानत्वात्प्राभाकरलक्षणं विशेषतो निराकरोति- अनुभूतिरिति अनुभूतिः प्रमाणं चेत् केन स्मृतिरपोद्यते
nyāyasudhā: yasmātprayogeyattāsādhanaṃ vādiprativādibhyāmanyatareṇa vā svamataparityāgenānyamatābhyupagame kṛta evopapadyate nānyathā tasmātsaivānumā matā vyāptivacanādikameva parārthaprayogatvena sarvatra mantavyam idamuktaṃ bhavati yadā naiyāyiko dvayavayavena pañcāvayavaniyamaṃ sādhayati tadā dvayavayavasya tāttvikatvaṃ svayaṃ manyate na vā neti pakṣe pratārakaḥ syāt ādye 'nyatrāpi kathaṃ tattatvaṃ na syāt evaṃ kathābhāvaprasaṅgabhīruḥ saugato 'pi pañcāvayavena dvayavayavasyāvaśyakatāṃ pratipadyamānastattvaṃ manyate na vā dvitīye kathaṃ tataḥ pratipadyeta ādye 'nyatrāpi kutastanna tattvam ato 'tra sarvasiddhāntaprakārāṇāṃ tāttvikatvādyuktaṃ svasiddhāntānusāreṇeti asmādeva saṅkaṭādbibhyadudayano yathāvastu vaktavyamityuktvā yathāsiddhāntaṃ vā vaktavyamiti samayaṃ baddhvā pravṛttāyāṃ kathāyāṃ na nyūnādyavatāra iti pakṣāntaramavādīditi avasitamanumānam 5,535 nirdoṣaṃ vākyamāgamaḥ sa dvividhaḥ pauruṣeyo 'pauruṣeyaśca tatrāpauruṣeyo vedaḥ anyastu pauruṣeya iti suprasiddhatvānnoktam 5,537 kecidvākyaṃ vākyārthe 'numānamiti bruvate tadanupapannam vākyavākyārthayordeśataḥ kālato vānvayavyatirekābhāvāt athedaṃ vākyaṃ vākyātharvat vākyatvāditi sādhyate tatra kiṃ vākyārthamātraṃ sādhyate tadviśeṣo vā nādyaḥ viśeṣapramiternirnibandhanatvāpatteḥ dvitīye sa viśeṣaḥ pratīto na vā ādye vākyavaiyarthyam dvitīye 'prasiddhaviśeṣaṇatā viśeṣasyānyatrābhāvādanaikāntyaṃ ca matubārthaśca kiṃ pratipādyapratipādakabhāvaḥ, sambandhāntaraṃ vā ādye sākṣālliṅgatayā vā na prathamaḥ anumānavaiyarthyāt apasiddhāntācca dvitīye tu nedaṃ vākyārthānumānaṃ kintu siddhe 'rthe vākyasya liṅgatānumānameva tatra ca dṛṣṭānto 'nyatarasādhyavikalaḥ na dvitīyaḥ tadabhāvena bādhāt 5,539 athaivaṃ prayujyate, vivādādhyasitāni padāni svasmāritārthānvayapramitipūrvakāṇi ākāṅkṣādimatpada(kadambaka)tvāditi tadayuktam vināpyanvayapramitiṃ daivātprayukteṣvākāṅkṣādimatsu padeṣvanaikāntyāt āptaprayuktatvena hetuviśeṣaṇe sādhyārthasya hetvarthe praveśāpatteḥ puruṣaviśeṣaprayuktatvasyādhyāpakaprayukteṣu vyabhicārāt mūlapramānumāne 'pi vedeṣu anupapatteḥ tadapauruṣeyatvasya sādhitatvāt 5,542 apare tvapauruṣeyasyāgamatvamupagamya pauruṣeyasyānumānatvamabhyupagacchanti teṣāṃ tu sphuṭo vede vyabhicāraḥ kiñca padānāmanvitābhidhāne śaktiḥ padānyeva ca vākyam naca vaidikapadebhyo 'nyānyeva laukikāni padāni vaktā tu padajñāna evopayujyate tatkathaṃ lokavedayoḥ prakārabhedaḥ syāt api ca vedānusāreṇa paṭhyamāneṣu laukikavākyeṣu katham anvayapratītirutpadyata eva kinnāma punaḥ pauruṣeyatvajñānādapanīyata iti evaṃ tarhi vākyādeva vākyātharjñānam tatprāmāṇyaniścayāya tu vaktrādyanusaraṇamityāyātamityāstām 5,544 tadevaṃ sāmānyato viśeṣataśca pramāṇāni lakṣitāni tatra svīyasāmānyalakṣaṇasamarthanenārthādvādyantaroktasāmānyalakṣaṇāni nirastānyeva tathāpi smṛtiviṣaye vaktavya(vi)śeṣasya vidyamānatvātprābhākaralakṣaṇaṃ viśeṣato nirākaroti- anubhūtiriti anubhūtiḥ pramāṇaṃ cet kena smṛtirapodyate
2.1.58cd
न्यायसुधा: "तदा वक्तव्यं स्मृतिः प्रमा न वा आद्ये ऽपसिद्धान्तःऽ; इति शेषः द्वितीये त्वाह- केनेति यदि स्मृतिर्न प्रमा तदा स्मृतिः लक्षणेन व्यावर्तनीया अन्यथातिव्याप्तेः (तत्केन) तत्कुतः स्मृतिरपोद्यते व्यावर्त्यते स्मृतिर्व्यावर्तकं न किमपि लक्षणे ऽस्तीति यावत् 5,544f. नन्वनुभूतिरित्युक्त एव स्मृतावप्रसङ्गः स्मृतिव्यतिरिक्तं ज्ञानमनुभूतिरित्यभिधानात् नहि स्मृतिः स्मृतिव्यतिरिक्ता भवतीति मैवम् स्मृतेरपि स्मृत्यन्तरव्यतिरिक्तत्वसम्भवेनाव्यवच्छेदकत्वात् स्मृतित्वानधिकरणं ज्ञानमनुभूतिरिति चेत् किमिदं स्मृतित्वम् न तावज्जातिः गुणेषु जातेरनङ्गीकृतत्वात् संस्कारमात्रजन्यज्ञानत्वं तु न सम्भवति अदृष्टादिजन्यत्वात् असाधारणकारणविवक्षायामपि तथा स्मृतेर्मानसत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् एतेन नियमेन प्रत्युत्पन्नासाधारणकारणकप्रत्यग्रत्वमनुभूतित्वमित्यप्यवच्छेदकं द्रष्टव्यम् स्मृतेरपि मानसप्रत्यक्षजन्यायास्तथात्वात् संस्कारस्य कारणत्वे ऽपि नासौ सत्तामात्रेण स्मृतिं जनयति किन्नामोद्बुद्ध एव तथाच कथं न प्रत्युत्पन्नासाधारणकारणजन्यत्वम् अन्यथेन्द्रियादिमा(यमा)त्रमुपादायानुभूतेरपि तन्निराकुर्यात् किञ्च स्मृतिरपि काचित्प्रत्युत्पन्नसंस्कारजन्या सम्भवत्येव नचावच्छेदकेन विना नियमो ज्ञातुं शक्यत इति 5,549 यद्वा अनुभूतिः प्रमाणं चेत्तदा स्मृतावव्याप्तिरिति शेषः ननु स्मृतिः प्रमाणमेव न भवति तत्कथं तत्राव्याप्तिदोष इत्यत आह- केनेति स्मृतिः केन निमित्तेनापोद्यते प्रमाणाद्बहिः क्रियते न केनापीत्यर्थः तथाहि किमयथार्थत्वात् याथार्थ्ये ऽप्यननुभूतित्वाद्वाप्रामाण्ये बाधकाभावाद्वा प्रामाण्ये साधकाभावाद्बाधकसद्भावाद्वा आद्यं दूषयति- केनेति स्मृतिः केन प्रबलेन प्रमाणेनापोद्यते बाध्यते येन यथार्था न स्यात् बाधकाभावान्नायथार्थत्वं वाच्यमिति द्वितीयं निराकरोति- केनेति किमनुभूतित्वं प्रमाणलक्षणमिति कृत्वाननुभूतित्वात्स्मृतिरप्रमाणमित्युच्यते किं वा घटादिदृष्टान्तावष्टम्भेन आद्ये ऽन्योन्याश्रयत्वम् तथाच केन स्मृतिरपोद्यते द्वितीये ऽपि स्मृतिरेव केनापोद्यते अस्मृतित्वेनानुभूतिः कुतो नापोद्यते विशेषाभावादिति तृतीयमपाकरोति- पूर्वेति पूर्वानुभूते किं मानमित्युक्ते स्यात् किमुत्तरम्
nyāyasudhā: "tadā vaktavyaṃ smṛtiḥ pramā na vā ādye 'pasiddhāntaḥ'; iti śeṣaḥ dvitīye tvāha- keneti yadi smṛtirna pramā tadā smṛtiḥ lakṣaṇena vyāvartanīyā anyathātivyāpteḥ (tatkena) tatkutaḥ smṛtirapodyate vyāvartyate smṛtirvyāvartakaṃ na kimapi lakṣaṇe 'stīti yāvat 5,544f. nanvanubhūtirityukta eva smṛtāvaprasaṅgaḥ smṛtivyatiriktaṃ jñānamanubhūtirityabhidhānāt nahi smṛtiḥ smṛtivyatiriktā bhavatīti maivam smṛterapi smṛtyantaravyatiriktatvasambhavenāvyavacchedakatvāt smṛtitvānadhikaraṇaṃ jñānamanubhūtiriti cet kimidaṃ smṛtitvam na tāvajjātiḥ guṇeṣu jāteranaṅgīkṛtatvāt saṃskāramātrajanyajñānatvaṃ tu na sambhavati adṛṣṭādijanyatvāt asādhāraṇakāraṇavivakṣāyāmapi tathā smṛtermānasatvasya vakṣyamāṇatvāt etena niyamena pratyutpannāsādhāraṇakāraṇakapratyagratvamanubhūtitvamityapyavacchedakaṃ draṣṭavyam smṛterapi mānasapratyakṣajanyāyāstathātvāt saṃskārasya kāraṇatve 'pi nāsau sattāmātreṇa smṛtiṃ janayati kinnāmodbuddha eva tathāca kathaṃ na pratyutpannāsādhāraṇakāraṇajanyatvam anyathendriyādimā(yamā)tramupādāyānubhūterapi tannirākuryāt kiñca smṛtirapi kācitpratyutpannasaṃskārajanyā sambhavatyeva nacāvacchedakena vinā niyamo jñātuṃ śakyata iti 5,549 yadvā anubhūtiḥ pramāṇaṃ cettadā smṛtāvavyāptiriti śeṣaḥ nanu smṛtiḥ pramāṇameva na bhavati tatkathaṃ tatrāvyāptidoṣa ityata āha- keneti smṛtiḥ kena nimittenāpodyate pramāṇādbahiḥ kriyate na kenāpītyarthaḥ tathāhi kimayathārthatvāt yāthārthye 'pyananubhūtitvādvāprāmāṇye bādhakābhāvādvā prāmāṇye sādhakābhāvādbādhakasadbhāvādvā ādyaṃ dūṣayati- keneti smṛtiḥ kena prabalena pramāṇenāpodyate bādhyate yena yathārthā na syāt bādhakābhāvānnāyathārthatvaṃ vācyamiti dvitīyaṃ nirākaroti- keneti kimanubhūtitvaṃ pramāṇalakṣaṇamiti kṛtvānanubhūtitvātsmṛtirapramāṇamityucyate kiṃ vā ghaṭādidṛṣṭāntāvaṣṭambhena ādye 'nyonyāśrayatvam tathāca kena smṛtirapodyate dvitīye 'pi smṛtireva kenāpodyate asmṛtitvenānubhūtiḥ kuto nāpodyate viśeṣābhāvāditi tṛtīyamapākaroti- pūrveti pūrvānubhūte kiṃ mānamityukte syāt kimuttaram
2.1.59a
न्यायसुधा: यदि स्मृतिरप्रमाणं स्यात्तदा पूर्वानुभूते किं मानमिति प्रश्नो निरुत्तरः स्यात् स्मृतिव्यतिरिक्तस्य तत्प्रमाणस्याभावात् तथाच साक्ष्यादिलोकव्यवहारो लुप्येत स्मृतिरेव प्रमाणं किन्तु लिङ्गतयेति चेन्न तथानुभवाभावात् अन्यथा साक्षात्कारेण कार्येण कर्मकारकतया घटा(द्य)नुमानमित्यपि स्यात् चतुर्थं प्रत्याह- पूर्वेति स्मृतिरित्येव हि वक्तव्यम् वचनाच्चानुभवो ऽनुमीयत इति लोकव्यवहार एवात्र प्रमाणमित्यर्थः 5,552 ननु यदि स्मृतिः प्रमा स्यात्तदा तत्कारणस्य संस्कारस्यानुप्रमाणत्वं प्रसज्येत तथाचानुप्रमाणत्रित्वं भज्येत नहि संस्कारः प्रत्यक्षादिष्वन्तर्भवति अनिन्द्रियसन्निकर्षत्वादज्ञातकरणत्वाच्चेति पञ्चममपाकरोति- मानसमिति मानसं तद्धि विज्ञानं
nyāyasudhā: yadi smṛtirapramāṇaṃ syāttadā pūrvānubhūte kiṃ mānamiti praśno niruttaraḥ syāt smṛtivyatiriktasya tatpramāṇasyābhāvāt tathāca sākṣyādilokavyavahāro lupyeta smṛtireva pramāṇaṃ kintu liṅgatayeti cenna tathānubhavābhāvāt anyathā sākṣātkāreṇa kāryeṇa karmakārakatayā ghaṭā(dya)numānamityapi syāt caturthaṃ pratyāha- pūrveti smṛtirityeva hi vaktavyam vacanāccānubhavo 'numīyata iti lokavyavahāra evātra pramāṇamityarthaḥ 5,552 nanu yadi smṛtiḥ pramā syāttadā tatkāraṇasya saṃskārasyānupramāṇatvaṃ prasajyeta tathācānupramāṇatritvaṃ bhajyeta nahi saṃskāraḥ pratyakṣādiṣvantarbhavati anindriyasannikarṣatvādajñātakaraṇatvācceti pañcamamapākaroti- mānasamiti mānasaṃ taddhi vijñānaṃ
2.1.59b
न्यायसुधा: हि यस्मात्तत्स्मरणं मानसं मनःप्रत्यक्षजं न संस्कारकरणकं ततो नोक्तदोष इति शेषः असाक्षात्काररूपत्वान्न प्रत्यक्षफलत्वमित्यत उक्तम्- विज्ञानमिति साक्षात्कार इत्यर्थः स्मरणस्य मानसत्वं साक्षात्कारत्वं च कुत इत्यत आह- तच्चेति ... तच्च साक्षिप्रमाणकम्
nyāyasudhā: hi yasmāttatsmaraṇaṃ mānasaṃ manaḥpratyakṣajaṃ na saṃskārakaraṇakaṃ tato noktadoṣa iti śeṣaḥ asākṣātkārarūpatvānna pratyakṣaphalatvamityata uktam- vijñānamiti sākṣātkāra ityarthaḥ smaraṇasya mānasatvaṃ sākṣātkāratvaṃ ca kuta ityata āha- tacceti ... tacca sākṣipramāṇakam
2.1.59c
न्यायसुधा: तदिति मानसत्वम् चशब्दात्साक्षात्कारत्वं च यद्वा द्वयमपि तच्छब्देन परामृश्यते प्रकृतानुसन्धानार्थश्चशब्दः 5,553 नन्विन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वनियमादतीतेन च मनसः प्राप्तेरयोगात्कथं स्मृतेर्मानसप्रत्यक्षजत्वमित्यत आह- अतीतेति अतीतानागतं यद्वद् योगिभिर्दृश्यते ऽञ्जसा एवं पूर्वानुभूतं च मनसैवावगम्यते
nyāyasudhā: taditi mānasatvam caśabdātsākṣātkāratvaṃ ca yadvā dvayamapi tacchabdena parāmṛśyate prakṛtānusandhānārthaścaśabdaḥ 5,553 nanvindriyāṇāṃ prāpyakāritvaniyamādatītena ca manasaḥ prāpterayogātkathaṃ smṛtermānasapratyakṣajatvamityata āha- atīteti atītānāgataṃ yadvad yogibhirdṛśyate 'ñjasā evaṃ pūrvānubhūtaṃ ca manasaivāvagamyate
2.1.60a
-f न्यायसुधा: सन्ति तावद्योगिनो ऽणिमादिसिद्धिसम्पन्ना अतीतानागतदर्शिनः श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणप्रसिद्धाः श्रुत्यादेः सिद्धार्थे प्रामाण्यस्य साधितत्वात् कर्मविधिसमानयोगक्षेमत्वाच्च योगविधीनाम् नच तज्ज्ञानमसाक्षात्कारः श्रुत्यादिना साक्षात्कारत्वप्रतीतेः तथाहि श्रुतिः"अपश्यमप्यये मायया विश्वकर्मण्यदो जगन्निहितं शुभ्रचक्षुःऽ; इति पुराणं च"नारायणप्रसादेनऽ; इत्यादि इतिहासो ऽपि"दिव्यं ददामि ते चक्षुःऽ; इत्यादि तदिदमुक्तम्- अञ्जसेति साक्षादित्यर्थः एवञ्च यथा योगिनामिन्द्रियेणैवातीतानागताथर्साक्षात्कारस्तथातीतमपि मनसा स्मर्यत इति को दोषः नन्विन्द्रियस्यार्थप्राप्तिर्नाम न संयोगः समवायो वेति नियमः किन्तु प्रत्यासत्तिमात्रम् अस्ति च तद्योगीन्द्रियाणाम् तत्तदुपदर्शकयोगजधर्मसहकृतत्वलक्षणमिति चेत् एवं तर्हि मनसो ऽपि पूर्वानुभवजनितसंस्कारसाचिव्यलक्षणास्त्यतीतार्थेन प्रत्यासत्तिरित्याशयवतोक्तम्- पूर्वानुभूतं चेति 5,554 एतदुक्तं भवति यदि प्राप्तिः संयोगादिलक्षणा विवक्षिता तदा तदभावो ऽनैकान्तिकः प्रत्यासत्तिमात्रविवक्षायां त्वसिद्धिरिति दृष्टान्तकथनं तु प्रत्यासत्तिमात्रस्य साक्षात्कारहेतुतां सम्भावयितुम् कार्यदर्शनवशाच्चेयं कल्पनासौ नातिप्रसङ्ग इति दर्शयितुं च एतेन मानसं चेत्स्मरणं स्यान्न संस्कारजं तदाननुभूते ऽप्यु(व्यु)त्पद्येतेति परास्तम् संस्कारस्य सन्निकर्षस्थानीयतयाङ्गीकृतत्वात् 5,557 यत्स्मृतेर्मानसत्वं साक्षिसिद्धमित्युक्तं तदभिनयेन दर्शयति- विज्ञातमिति विज्ञातं मनसा पूर्वं मयैतत् कृतमित्यपि साक्षादनुभवात् सिद्धं
-f nyāyasudhā: santi tāvadyogino 'ṇimādisiddhisampannā atītānāgatadarśinaḥ śrutismṛtītihāsapurāṇaprasiddhāḥ śrutyādeḥ siddhārthe prāmāṇyasya sādhitatvāt karmavidhisamānayogakṣematvācca yogavidhīnām naca tajjñānamasākṣātkāraḥ śrutyādinā sākṣātkāratvapratīteḥ tathāhi śrutiḥ"apaśyamapyaye māyayā viśvakarmaṇyado jagannihitaṃ śubhracakṣuḥ'; iti purāṇaṃ ca"nārāyaṇaprasādena'; ityādi itihāso 'pi"divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ'; ityādi tadidamuktam- añjaseti sākṣādityarthaḥ evañca yathā yogināmindriyeṇaivātītānāgatātharsākṣātkārastathātītamapi manasā smaryata iti ko doṣaḥ nanvindriyasyārthaprāptirnāma na saṃyogaḥ samavāyo veti niyamaḥ kintu pratyāsattimātram asti ca tadyogīndriyāṇām tattadupadarśakayogajadharmasahakṛtatvalakṣaṇamiti cet evaṃ tarhi manaso 'pi pūrvānubhavajanitasaṃskārasācivyalakṣaṇāstyatītārthena pratyāsattirityāśayavatoktam- pūrvānubhūtaṃ ceti 5,554 etaduktaṃ bhavati yadi prāptiḥ saṃyogādilakṣaṇā vivakṣitā tadā tadabhāvo 'naikāntikaḥ pratyāsattimātravivakṣāyāṃ tvasiddhiriti dṛṣṭāntakathanaṃ tu pratyāsattimātrasya sākṣātkārahetutāṃ sambhāvayitum kāryadarśanavaśācceyaṃ kalpanāsau nātiprasaṅga iti darśayituṃ ca etena mānasaṃ cetsmaraṇaṃ syānna saṃskārajaṃ tadānanubhūte 'pyu(vyu)tpadyeteti parāstam saṃskārasya sannikarṣasthānīyatayāṅgīkṛtatvāt 5,557 yatsmṛtermānasatvaṃ sākṣisiddhamityuktaṃ tadabhinayena darśayati- vijñātamiti vijñātaṃ manasā pūrvaṃ mayaitat kṛtamityapi sākṣādanubhavāt siddhaṃ
2.1.60cd
-च् न्यायसुधा: एतन्मया पूर्वं कृतमित्येतन्मया मनसा विज्ञातं स्मृतमपीति स्मरणस्य मानसत्वं साक्षादनुभवात्साक्ष्यनुभवेन सिद्धमिति यदुक्तं परैः पूर्वानुभवावच्छिन्नार्थगोचरा स्मृतिस्तद्याथार्थ्यादिकमनुविदधाना न स्वयं यथार्थेति, तदसत्, अनुभववच्छुद्धार्थविषयत्वस्यापि साक्षिसिद्धत्वादिति दर्शयितुं मयैतत्कृतमित्यपीत्युक्तम् ननु मनसो ऽप्रत्यक्षत्वात्कथं स्मरणस्य मानसता साक्षिप्रत्यक्षगम्येति चेन्न तस्य साक्षिवेद्यताया वक्ष्यमाणत्वात् तथापि कार्यकारणभावो न प्रत्यक्ष इति चेदन्वयव्यतिरेकसचिवस्य साक्षिणस्तत्र प्रामाण्याभ्युपगमात् ज्ञानं नित्यानुमेयमिति चेन्न ज्ञातताया निराकरिष्यमाणत्वात् स्वप्रकाशमिति चेन्न अनात्वत्वात्, घटवत् मानसवेद्यता तु निरसिष्यत इत्याशयवानाह- कथमेवेति ... कथमेव ह्यपोद्यते
-c nyāyasudhā: etanmayā pūrvaṃ kṛtamityetanmayā manasā vijñātaṃ smṛtamapīti smaraṇasya mānasatvaṃ sākṣādanubhavātsākṣyanubhavena siddhamiti yaduktaṃ paraiḥ pūrvānubhavāvacchinnārthagocarā smṛtistadyāthārthyādikamanuvidadhānā na svayaṃ yathārtheti, tadasat, anubhavavacchuddhārthaviṣayatvasyāpi sākṣisiddhatvāditi darśayituṃ mayaitatkṛtamityapītyuktam nanu manaso 'pratyakṣatvātkathaṃ smaraṇasya mānasatā sākṣipratyakṣagamyeti cenna tasya sākṣivedyatāyā vakṣyamāṇatvāt tathāpi kāryakāraṇabhāvo na pratyakṣa iti cedanvayavyatirekasacivasya sākṣiṇastatra prāmāṇyābhyupagamāt jñānaṃ nityānumeyamiti cenna jñātatāyā nirākariṣyamāṇatvāt svaprakāśamiti cenna anātvatvāt, ghaṭavat mānasavedyatā tu nirasiṣyata ityāśayavānāha- kathameveti ... kathameva hyapodyate
2.1.61
5,561 न्यायसुधा: याथार्थ्यमेवेत्यादिनोक्तस्य प्रकृतोपयोगमाह- एवमिति एवं लक्षणके मानत्रये ब्रह्मादिवस्तुषु प्रमाणं वेद एवैकस्
5,561 nyāyasudhā: yāthārthyamevetyādinoktasya prakṛtopayogamāha- evamiti evaṃ lakṣaṇake mānatraye brahmādivastuṣu pramāṇaṃ veda evaikas
2.1.61d
न्यायसुधा: यस्मान्मानत्रयमेवंलक्षणकं तस्माद्ब्रह्मादिवस्तुषु वेद एव प्रमाणं न युक्त्यादेस्तत्रावकाशः इन्द्रियं हि रूपादिमत्येव द्रव्ये प्रवतर्ते नच ब्रह्मादिकं तथा अनुमानं च व्याप्तिसापेक्षम् नच वेदनिरपेक्षस्य तस्य ब्रह्मादौ सञ्चारो ऽस्ति उपाधिप्रतिपक्षयोस्तु सर्वत्र सम्भवेन व्याप्त्यनिश्चयात् वेदानुसरणे तु साध्याव्यापकत्वबाधितविषयत्वयोरावश्यकत्वात् पौरुषेयागमस्तु परतन्त्र एवेति ततः किमित्यत आह- तत्प्रामाण्यं चेति ... तत्प्रामाण्यं च साधितम्
nyāyasudhā: yasmānmānatrayamevaṃlakṣaṇakaṃ tasmādbrahmādivastuṣu veda eva pramāṇaṃ na yuktyādestatrāvakāśaḥ indriyaṃ hi rūpādimatyeva dravye pravatarte naca brahmādikaṃ tathā anumānaṃ ca vyāptisāpekṣam naca vedanirapekṣasya tasya brahmādau sañcāro 'sti upādhipratipakṣayostu sarvatra sambhavena vyāptyaniścayāt vedānusaraṇe tu sādhyāvyāpakatvabādhitaviṣayatvayorāvaśyakatvāt pauruṣeyāgamastu paratantra eveti tataḥ kimityata āha- tatprāmāṇyaṃ ceti ... tatprāmāṇyaṃ ca sādhitam
2.1.62
न्यायसुधा: य(त)स्माद्वेदविषये न युक्तेरवकाशस्ततो विरोधो ऽपि स एवोक्त इत्युपपन्नम् तथाच वेदस्य प्रमाणविरोधाभावात्तत्प्रामाण्यं च साधितम् यदुक्तं प्राक्"तस्माद्वेदप्रामाण्यमिष्यतेऽ; इति तत्सिद्धमित्यर्थः इति श्रीमन्न्यायसुधायां न विलक्षणत्वाधिकरणम् व्यास-(15) [======= ज्न्य्स्_2,1.इइइ: अभिमान्यधिकरणम् =======] 6,1 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थो भागः (अभिमान्यधिकरणम्) ओं अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ओं युक्त्यन्तरविरोधं वेदस्य परिहर्तुमिदमारभ्यते स्यादेतत् युक्तिविरोधाः किं प्रत्येकं परिहरणीयाःऽ; उतोपलक्षणया नाद्यः निरसनीययुक्त्याभासानन्त्येन शास्त्रापर्यवसानप्रसङ्गात् सूत्रत्वव्याघाताच्च द्वितीये त्वनारम्भ एवास्याधिकरणस्य निरन्तरातीताधिकरणेनैवोपलक्षणया सकलयुक्तिविरोधानां परिहृतत्वादिति मैवम् अभ्यधिकशङ्कासद्भावेन तदुपपत्तेरित्याशयवान्पूर्वपक्षं तावदाह- तथापीति अभिमानिव्यपदेशस् तु विशेषानुगतिभ्याम् ब्ब्स्_2,1.5 तथापि मृज्जलादीनां बुद्धिवागादिवाचकः दृष्टव्याप्तिविरुद्धत्वात् तत्र मानं कथं भवेत्
nyāyasudhā: ya(ta)smādvedaviṣaye na yukteravakāśastato virodho 'pi sa evokta ityupapannam tathāca vedasya pramāṇavirodhābhāvāttatprāmāṇyaṃ ca sādhitam yaduktaṃ prāk"tasmādvedaprāmāṇyamiṣyate'; iti tatsiddhamityarthaḥ iti śrīmannyāyasudhāyāṃ na vilakṣaṇatvādhikaraṇam vyāsa-(15) [======= jnys_2,1.iii: abhimānyadhikaraṇam =======] 6,1 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ caturtho bhāgaḥ (abhimānyadhikaraṇam) oṃ abhimānivyapadeśastu viśeṣānugatibhyām oṃ yuktyantaravirodhaṃ vedasya parihartumidamārabhyate syādetat yuktivirodhāḥ kiṃ pratyekaṃ pariharaṇīyāḥ'; utopalakṣaṇayā nādyaḥ nirasanīyayuktyābhāsānantyena śāstrāparyavasānaprasaṅgāt sūtratvavyāghātācca dvitīye tvanārambha evāsyādhikaraṇasya nirantarātītādhikaraṇenaivopalakṣaṇayā sakalayuktivirodhānāṃ parihṛtatvāditi maivam abhyadhikaśaṅkāsadbhāvena tadupapatterityāśayavānpūrvapakṣaṃ tāvadāha- tathāpīti abhimānivyapadeśas tu viśeṣānugatibhyām bbs_2,1.5 tathāpi mṛjjalādīnāṃ buddhivāgādivācakaḥ dṛṣṭavyāptiviruddhatvāt tatra mānaṃ kathaṃ bhavet
2.1.63
यद्यपि फलव्यभिचारादिविरोधो वेदस्य परिहृतस्तथापीत्यर्थः मृज्जलादीनामित्यादिपदेन तेजःप्रभृतीनां ग्रहणम् बुद्धिर्ज्ञानं, वाग्वक्तृत्वज्ञ् आदिग्रहणेन श्रोतृत्वादिकम् वेद इत्यनुवर्तते दृष्टा प्रमिता व्याप्तिर्यस्या युक्तेः सा तथोक्ता व्याप्तिग्रहणं पक्षधर्मताया अप्युपलक्षणम् क्वचित्तन्नियमानभ्युपगमात्स्वशब्देनासङ्कीर्तनम् तया विरुद्धत्वात् तत्र मृज्जलादीनां बुद्धिवागादौ कथमित्याक्षेपे प्रतिपाद्यान्तरं तु नास्त्यप्रतीतेरिति शेषः 6,3f. एतदुक्तं भवति "मृदब्रवीत्, आपो ऽब्रुवन्, तत्तेज ऐक्षत, ता आप ऐक्षन्त, ऋणोत ग्रावाणो, विदुषो ऽनुप्राणाः, अहं श्रेयसि व्यूदिरे, आपो वा अकामयन्तऽ; इत्यादिवेदस्तावन्न प्रमाणम्, युक्तिविरुद्धार्थाभिधायित्वात्, नीलं नभ इतिवत् मृज्जलादीनां बुद्धिवागादिमत्त्वं खल्वस्यार्थः स च, विमता मृन्न वक्त्री मृत्त्वात्सम्प्रतिपन्नमृद्वदित्यादियुक्तिविरुद्धः तथाच वेदवाक्यान्तरे ऽप्यप्रामाण्यमनुमास्यते 6,4 ननु"न विलक्षणत्वातऽ; इत्यनेनैव न्यायेनायमपि विरोधः परिहरणीयः मैवम् (तन्न्या)न्यायसञ्चाराविषयत्वात् तत्र हि यथोक्तानुष्ठाने ऽपि फलव्यभिचारश्चेद्धेतुः तदाऽपाततस्तावत्सन्दिग्धविशेषणासिद्धिः कर्त्रादिवैगुण्यस्यापि सम्भवात् नित्यत्वेन वेदप्रामाण्यस्य स्थितौ तु विशेषणासिद्धिनिश्चय एव फलव्यभिचारमात्रस्य हेतुत्वे तु अनैकान्तिकत्वमित्येवं व्याप्तिपक्षधर्मताविरहव्युत्पादनेन युक्तिविरोधः परिहृतः न चास्या युक्तेर्व्याप्त्याद्यङ्गवैकल्यं सम्बद्धम् प्रसिद्धमृदादौ तथोपलम्भात् नच तत्रापि बुद्धयादिसद्भावः, कदापि तत्कार्यस्यादशर्नात् नापि सम्बद्धमपि व्यभिचीर्णम् व्यभिचारानुपलम्भात् नचानुपलम्भमानव्यभिचारमपि सोपाधिकम्, उपाधेरनिरूपणात् बुद्धयादिमत्त्वे च मृदादीनां शरीरेन्द्रियवत्तापि स्यात् अकरणकक्रियादर्शनात् नच तद्युक्तमिन्द्रियादीनामपि वक्तृत्वादिवददर्शनात् ततो ऽनुकूलतर्कसनाथेनोपाधिव्यभिचारानुपलम्भसहकृतेन सहभागग्राहकेण प्रमाणेन सिद्धा मृत्त्वादीनामवक्तृत्वादिना व्याप्तिः नच मृदादिषु मृदादित्वं(मृत्त्वादिकं) नास्तीति युक्तम् व्याघातात् मृदब्रवीदित्यादिप्रयोगाच्च ततः पक्षधर्मतापि सिद्धैवेति 6,8 ननु च नित्यतया वेदस्य प्रामाण्ये व्यवस्थिते तद्विरुद्धाया युक्तेरेवाप्रामाण्यमुचितमिति मैवम् व्याप्तिपक्षधर्मतोपेताया युक्तेरपि निरवकाशत्वात् ततश्च सत्प्रतिपक्षतया निश्चायकत्वाभावेनाप्रामाण्यं वेदस्य ननु प्रसिद्धमृदादिपक्षीकारे सिद्धसाधनता पक्षसपक्षभेदाभावश्च सपक्षान्तरस्वीकारे तत्र मृत्त्वाद्यभावः जडत्वस्य हेतूकरणे त्वसिद्धिः स्यात् तस्मादादिकालीनं मृदादिकं पक्षयितव्यम् नच तत् प्रत्यक्षादिसिद्धमिति वेद एवोपजीव्यः तथाच धर्मिग्राहकप्रमाणविरोधादप्रामाण्यं युक्तेरिति चेन्न व्याप्त्यादिमत्यास्तदसम्भवात् आदिकालीनमृदादिस्वरूपपरवाक्यान्तरेणपरिदृश्यमानकार्यलिङ्गेन धर्मिग्रहोपपत्तेः एतेन वैदिके ऽर्थे युक्तेरवकाशाभावान्न तद्विरोधकत्वमित्यपास्तम् तदेवं मृदब्रवीदित्यादिवेदवाक्यानां युक्तिविरुद्धत्वेनाप्रामाण्ये वेदत्वात्"यतो वा इमानि (भूतानि)ऽ; इत्यादिवाक्यानामप्यप्रामाण्यान्न वेदसमन्वयेन ब्रह्मणो जगत्कारणत्वसिद्धिरिति 6,13 सिद्धान्तमाह- तत इति ततस्तन्नामकः कश्चित् पुमानन्यो भवेदिति युक्तयागमाविरोधेन प्राप्तमत्राभिधीयते
yadyapi phalavyabhicārādivirodho vedasya parihṛtastathāpītyarthaḥ mṛjjalādīnāmityādipadena tejaḥprabhṛtīnāṃ grahaṇam buddhirjñānaṃ, vāgvaktṛtvajñ ādigrahaṇena śrotṛtvādikam veda ityanuvartate dṛṣṭā pramitā vyāptiryasyā yukteḥ sā tathoktā vyāptigrahaṇaṃ pakṣadharmatāyā apyupalakṣaṇam kvacittanniyamānabhyupagamātsvaśabdenāsaṅkīrtanam tayā viruddhatvāt tatra mṛjjalādīnāṃ buddhivāgādau kathamityākṣepe pratipādyāntaraṃ tu nāstyapratīteriti śeṣaḥ 6,3f. etaduktaṃ bhavati "mṛdabravīt, āpo 'bruvan, tatteja aikṣata, tā āpa aikṣanta, ṛṇota grāvāṇo, viduṣo 'nuprāṇāḥ, ahaṃ śreyasi vyūdire, āpo vā akāmayanta'; ityādivedastāvanna pramāṇam, yuktiviruddhārthābhidhāyitvāt, nīlaṃ nabha itivat mṛjjalādīnāṃ buddhivāgādimattvaṃ khalvasyārthaḥ sa ca, vimatā mṛnna vaktrī mṛttvātsampratipannamṛdvadityādiyuktiviruddhaḥ tathāca vedavākyāntare 'pyaprāmāṇyamanumāsyate 6,4 nanu"na vilakṣaṇatvāt'; ityanenaiva nyāyenāyamapi virodhaḥ pariharaṇīyaḥ maivam (tannyā)nyāyasañcārāviṣayatvāt tatra hi yathoktānuṣṭhāne 'pi phalavyabhicāraśceddhetuḥ tadā'pātatastāvatsandigdhaviśeṣaṇāsiddhiḥ kartrādivaiguṇyasyāpi sambhavāt nityatvena vedaprāmāṇyasya sthitau tu viśeṣaṇāsiddhiniścaya eva phalavyabhicāramātrasya hetutve tu anaikāntikatvamityevaṃ vyāptipakṣadharmatāvirahavyutpādanena yuktivirodhaḥ parihṛtaḥ na cāsyā yuktervyāptyādyaṅgavaikalyaṃ sambaddham prasiddhamṛdādau tathopalambhāt naca tatrāpi buddhayādisadbhāvaḥ, kadāpi tatkāryasyādaśarnāt nāpi sambaddhamapi vyabhicīrṇam vyabhicārānupalambhāt nacānupalambhamānavyabhicāramapi sopādhikam, upādheranirūpaṇāt buddhayādimattve ca mṛdādīnāṃ śarīrendriyavattāpi syāt akaraṇakakriyādarśanāt naca tadyuktamindriyādīnāmapi vaktṛtvādivadadarśanāt tato 'nukūlatarkasanāthenopādhivyabhicārānupalambhasahakṛtena sahabhāgagrāhakeṇa pramāṇena siddhā mṛttvādīnāmavaktṛtvādinā vyāptiḥ naca mṛdādiṣu mṛdāditvaṃ(mṛttvādikaṃ) nāstīti yuktam vyāghātāt mṛdabravīdityādiprayogācca tataḥ pakṣadharmatāpi siddhaiveti 6,8 nanu ca nityatayā vedasya prāmāṇye vyavasthite tadviruddhāyā yukterevāprāmāṇyamucitamiti maivam vyāptipakṣadharmatopetāyā yukterapi niravakāśatvāt tataśca satpratipakṣatayā niścāyakatvābhāvenāprāmāṇyaṃ vedasya nanu prasiddhamṛdādipakṣīkāre siddhasādhanatā pakṣasapakṣabhedābhāvaśca sapakṣāntarasvīkāre tatra mṛttvādyabhāvaḥ jaḍatvasya hetūkaraṇe tvasiddhiḥ syāt tasmādādikālīnaṃ mṛdādikaṃ pakṣayitavyam naca tat pratyakṣādisiddhamiti veda evopajīvyaḥ tathāca dharmigrāhakapramāṇavirodhādaprāmāṇyaṃ yukteriti cenna vyāptyādimatyāstadasambhavāt ādikālīnamṛdādisvarūpaparavākyāntareṇaparidṛśyamānakāryaliṅgena dharmigrahopapatteḥ etena vaidike 'rthe yukteravakāśābhāvānna tadvirodhakatvamityapāstam tadevaṃ mṛdabravīdityādivedavākyānāṃ yuktiviruddhatvenāprāmāṇye vedatvāt"yato vā imāni (bhūtāni)'; ityādivākyānāmapyaprāmāṇyānna vedasamanvayena brahmaṇo jagatkāraṇatvasiddhiriti 6,13 siddhāntamāha- tata iti tatastannāmakaḥ kaścit pumānanyo bhavediti yuktayāgamāvirodhena prāptamatrābhidhīyate
2.1.64
वेदस्य युक्तेश्च निरवकाशत्वं तत इति परामृशति तन्नामको मृदादिनामकः कश्चिदिति अस्मदाद्यतीन्द्रियत्वमभिप्रैति पुमांश्चेतनो ऽन्यो ऽस्मदादिविलक्षणो ऽन्तर्धानादिशक्तिमान्भवेत् अस्यां श्रुतौ वक्तृत्वादिना प्रतिपाद्यत इति शेषः इतिशब्दस्य प्राप्तमित्यनेनान्वयः प्राप्तं प्रमितम् युक्त्यागमविरोधेनेत्यर्थापत्तिं सूचयति ततश्चायमर्थः न मृदब्रवीदित्यादिवाक्यानां युक्तिविरोधेनाप्रामाण्यं वक्तव्यम् अत्र मृदादिशब्दस्य चेतनविषयत्वात् तथाच तत्पक्षीकारे हेतोरसिद्धेः शब्दमात्रेण हेतुत्वे अतिप्रसङ्गात् अचेतनमृदादिपक्षीकारे च प्रकृताविरोधात् ननु कथं चेतनेषु मृदादिशब्द(प्र)वृत्तिः अभिधानशक्त्येति ब्रूमः मृदाद्यभिमानित्वात् पृथिव्यादिषु तदभिमतत्वेन मृदादिशब्दप्रवृत्तिः नन्वेते ऽभिमानिनः किमभिमतार्थव्यापिनस्तदेकदेशवृत्तयो वा आद्ये(ऽपि) सदेहा विदेहा वा आद्ये तदुपलम्भप्रसङ्गः द्वितीये तेषामिन्द्रियाभावेन वक्तृत्वाद्यनुपपत्तौ पुनर्युक्तिविरोधतादवस्थ्यम् तृतीये तद्वैयर्थ्यम् तदनधिष्ठितप्रदेशवत् प्रदेशान्तरप्रवृत्तिसम्भवादिति मैवम् व्यापकानां सदेहानामपि पिशाचादिवदन्तर्धानशक्तियोगाददृश्यत्वोपपत्तेः 6,16 नन्वेवं सति कल्पनागौरवमापद्येत केषाञ्चिच्चेतनानां मृदाद्यभिमानित्वं ततस्तच्छब्दानां तेषु वृविर्व्यापकत्वं सदेहत्वमन्तर्धानशक्तिस्तत्परता च श्रुतेरित्यनेकस्य कल्प्यमानत्वात् मैवम् अर्थापत्तितः सर्वस्यास्य सिद्धत्वात् श्रुतिर्हि मृदादीनां वक्तृत्वादिकं प्रतिपादयति, युक्तिश्च तदभावम् न(च)वास्तवो विरोधः सम्भवति वस्तुविकल्पापत्तेः नचायं विरोधो विनैतत्कल्पनया शाम्यति जडस्वीकारे युक्तिविरोधात् अनभिमानिस्वीकारे च पृथक् शब्दशक्तौ प्रमाणाभावात् अव्यापकत्वाद्यङ्गीकारे चोक्तानुपपत्तेः नच श्रुतियुक्त्योरन्यतराप्रामाण्येनाप्युपपद्यत एतदिति वाच्यम् उक्तरीत्या द्वयोरपि निरवकाशत्वात् नहि परेणापि विद्वेषेणैवागमाप्रामाण्यमभिधातुं युक्तम् किन्नामोपपत्तिमाश्रित्यैव तथाच कथं वेदप्रामाण्ये ऽपि न दीयते दृष्टिः तदेवं युक्त्यागमविरोधेनास्यार्थस्य प्राप्तत्वान्न किञ्चित्कल्पनागौरवमिति नन्वेतदुत्सूत्रितं कथमुच्यत इत्यत आह- अत्रेति 6,16f. इत्युक्तमेतत्सर्वम् अत्र"अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्यामितिऽ; सूत्रे ऽभिधीयत इत्यर्थः यद्वात्राभिधीयत इति सिद्धान्तोपक्रमवाक्यम् तस्यैवं प्राप्ते सूत्रकृता समाधानमभिधीयत इत्यर्थः एवं सूत्रमवतार्य तत इत्यादिना व्याख्यातमिति 6,18 यदुक्तं तन्नामक इति मृदादिशब्दवाच्यत्वं देवतायास्तदनुपपन्नम् अयोगादनुयोगाच्च मृदादिशब्दाः खल्वचेतनेष्वेव रूढाः न देवतायाम् लक्षणाश्रयणेनापि श्रुतियुक्तिविरोधशान्तिर्भविष्यति नापि वचनवृत्तिं सूत्रकृदाहेत्यत आह- बालरूढिमिति बालरूढिं विनैवापि विद्वद्रूढिसमाश्रयात् तत्तन्नामान एवैते तत्तद्वस्त्वभिमानिनः
vedasya yukteśca niravakāśatvaṃ tata iti parāmṛśati tannāmako mṛdādināmakaḥ kaściditi asmadādyatīndriyatvamabhipraiti pumāṃścetano 'nyo 'smadādivilakṣaṇo 'ntardhānādiśaktimānbhavet asyāṃ śrutau vaktṛtvādinā pratipādyata iti śeṣaḥ itiśabdasya prāptamityanenānvayaḥ prāptaṃ pramitam yuktyāgamavirodhenetyarthāpattiṃ sūcayati tataścāyamarthaḥ na mṛdabravīdityādivākyānāṃ yuktivirodhenāprāmāṇyaṃ vaktavyam atra mṛdādiśabdasya cetanaviṣayatvāt tathāca tatpakṣīkāre hetorasiddheḥ śabdamātreṇa hetutve atiprasaṅgāt acetanamṛdādipakṣīkāre ca prakṛtāvirodhāt nanu kathaṃ cetaneṣu mṛdādiśabda(pra)vṛttiḥ abhidhānaśaktyeti brūmaḥ mṛdādyabhimānitvāt pṛthivyādiṣu tadabhimatatvena mṛdādiśabdapravṛttiḥ nanvete 'bhimāninaḥ kimabhimatārthavyāpinastadekadeśavṛttayo vā ādye('pi) sadehā videhā vā ādye tadupalambhaprasaṅgaḥ dvitīye teṣāmindriyābhāvena vaktṛtvādyanupapattau punaryuktivirodhatādavasthyam tṛtīye tadvaiyarthyam tadanadhiṣṭhitapradeśavat pradeśāntarapravṛttisambhavāditi maivam vyāpakānāṃ sadehānāmapi piśācādivadantardhānaśaktiyogādadṛśyatvopapatteḥ 6,16 nanvevaṃ sati kalpanāgauravamāpadyeta keṣāñciccetanānāṃ mṛdādyabhimānitvaṃ tatastacchabdānāṃ teṣu vṛvirvyāpakatvaṃ sadehatvamantardhānaśaktistatparatā ca śruterityanekasya kalpyamānatvāt maivam arthāpattitaḥ sarvasyāsya siddhatvāt śrutirhi mṛdādīnāṃ vaktṛtvādikaṃ pratipādayati, yuktiśca tadabhāvam na(ca)vāstavo virodhaḥ sambhavati vastuvikalpāpatteḥ nacāyaṃ virodho vinaitatkalpanayā śāmyati jaḍasvīkāre yuktivirodhāt anabhimānisvīkāre ca pṛthak śabdaśaktau pramāṇābhāvāt avyāpakatvādyaṅgīkāre coktānupapatteḥ naca śrutiyuktyoranyatarāprāmāṇyenāpyupapadyata etaditi vācyam uktarītyā dvayorapi niravakāśatvāt nahi pareṇāpi vidveṣeṇaivāgamāprāmāṇyamabhidhātuṃ yuktam kinnāmopapattimāśrityaiva tathāca kathaṃ vedaprāmāṇye 'pi na dīyate dṛṣṭiḥ tadevaṃ yuktyāgamavirodhenāsyārthasya prāptatvānna kiñcitkalpanāgauravamiti nanvetadutsūtritaṃ kathamucyata ityata āha- atreti 6,16f. ityuktametatsarvam atra"abhimānivyapadeśastu viśeṣānugatibhyāmiti'; sūtre 'bhidhīyata ityarthaḥ yadvātrābhidhīyata iti siddhāntopakramavākyam tasyaivaṃ prāpte sūtrakṛtā samādhānamabhidhīyata ityarthaḥ evaṃ sūtramavatārya tata ityādinā vyākhyātamiti 6,18 yaduktaṃ tannāmaka iti mṛdādiśabdavācyatvaṃ devatāyāstadanupapannam ayogādanuyogācca mṛdādiśabdāḥ khalvacetaneṣveva rūḍhāḥ na devatāyām lakṣaṇāśrayaṇenāpi śrutiyuktivirodhaśāntirbhaviṣyati nāpi vacanavṛttiṃ sūtrakṛdāhetyata āha- bālarūḍhimiti bālarūḍhiṃ vinaivāpi vidvadrūḍhisamāśrayāt tattannāmāna evaite tattadvastvabhimāninaḥ
2.1.65a
सन्ति
santi
2.1.65ab
6,19 एते पृथिवीवरुणादयस्तत्तन्नामान एव सन्ति तानि तानि मृदादीनि नामानि वाचकानि येषां ते तथोक्ताः नतु तानि लक्षकाणीत्येवशब्दार्थः सन्ति भवन्ति अयोगपरिहाराय उक्तम्- बालेति अविद्वद्रूढ्यभावे ऽपि विद्वद्रूढिसद्भावात् मृदादिशब्दास्तावद्देवताविषया इत्यर्थापत्तिसिद्धम् मुख्यासम्भव एव च जघन्यवृत्तिराश्रयणीया नचात्र बाधकमस्तीति वैदिकप्रयोगादेव बाधकाभावसहिताद्विद्वद्रूढिरवगम्यते यच्चोक्तं वचनवृत्त्यङ्गीकारः प्रकृतानुपयोगीति तत्परिहारायोक्तं तत्तन्मृदादिवस्त्वभिमानिन इति अयमर्थः मृदादिशब्दानां चेतनविषयतामात्रेण प्रकृतविरोधशान्तावपि वस्तुस्थितिं विजिज्ञापयिषता सूत्रकारेण व्यपदेशस्त्विति तुशब्देन मुख्यवृत्तिः सूचिता तत्रोपपत्तिज्ञापनायाभिमानीति चोक्तम् अन्यथा चेननव्यपदेश इत्यवक्ष्यत् अभिमानी खल्वभिमतस्य सत्तादेः प्रयोजकः ततश्च तदधीनत्वादिति न्यायेन स एव (तन्मु)मुख्यार्थ इति तदेतत् अस्माभिः सूत्रं व्याकुर्वद्भिरभिहितमिति नन्वत्र तन्नामक इत्येकवचनं प्रक्रम्य तत्तन्नामान इति बहुवचनप्रयोगे किन्निमित्तम् तथा भाष्ये ऽपि"अभिमानिदेवता तत्र व्यपदिश्यते तासां चऽ; इत्यादि उच्यते अ(त्रा)भिमानिव्यपदेश इत्यभिमानिशब्दो ह्येकवचनान्तः समस्तः व्यपदेशशब्दस्यैकवचनान्तत्वात् नहि बहूनामेको व्यपदेश इति सम्भवति उत्तरसूत्रे चैकवचनमेव अतो यथासूत्रं प्रथमं व्याख्यातम् अथेदानीं प्रा(प्रमा)णसंवादिघटनाय जाताविदमेकवचनमित्याशयवता बहुवचनं प्रयुक्तमिति 6,23 अभिमानिनां प्रादेशिकत्वविदेहत्वयोर्वैयर्थ्यवक्तृत्वाद्यनुपपत्ती व्याप्तानां सदेहत्वे ऽनुपलम्भबाध इत्येतत्परिहाराय विशेषानुगतिभ्यामिति सूत्रखण्डं कश्चिदन्य इति तात्पर्यतो व्याख्यातम् तत्प्रपञ्चयति- तेषामिति ... तेषां विशेषेण शक्तिरन्येभ्य उच्यते
6,19 ete pṛthivīvaruṇādayastattannāmāna eva santi tāni tāni mṛdādīni nāmāni vācakāni yeṣāṃ te tathoktāḥ natu tāni lakṣakāṇītyevaśabdārthaḥ santi bhavanti ayogaparihārāya uktam- bāleti avidvadrūḍhyabhāve 'pi vidvadrūḍhisadbhāvāt mṛdādiśabdāstāvaddevatāviṣayā ityarthāpattisiddham mukhyāsambhava eva ca jaghanyavṛttirāśrayaṇīyā nacātra bādhakamastīti vaidikaprayogādeva bādhakābhāvasahitādvidvadrūḍhiravagamyate yaccoktaṃ vacanavṛttyaṅgīkāraḥ prakṛtānupayogīti tatparihārāyoktaṃ tattanmṛdādivastvabhimānina iti ayamarthaḥ mṛdādiśabdānāṃ cetanaviṣayatāmātreṇa prakṛtavirodhaśāntāvapi vastusthitiṃ vijijñāpayiṣatā sūtrakāreṇa vyapadeśastviti tuśabdena mukhyavṛttiḥ sūcitā tatropapattijñāpanāyābhimānīti coktam anyathā cenanavyapadeśa ityavakṣyat abhimānī khalvabhimatasya sattādeḥ prayojakaḥ tataśca tadadhīnatvāditi nyāyena sa eva (tanmu)mukhyārtha iti tadetat asmābhiḥ sūtraṃ vyākurvadbhirabhihitamiti nanvatra tannāmaka ityekavacanaṃ prakramya tattannāmāna iti bahuvacanaprayoge kinnimittam tathā bhāṣye 'pi"abhimānidevatā tatra vyapadiśyate tāsāṃ ca'; ityādi ucyate a(trā)bhimānivyapadeśa ityabhimāniśabdo hyekavacanāntaḥ samastaḥ vyapadeśaśabdasyaikavacanāntatvāt nahi bahūnāmeko vyapadeśa iti sambhavati uttarasūtre caikavacanameva ato yathāsūtraṃ prathamaṃ vyākhyātam athedānīṃ prā(pramā)ṇasaṃvādighaṭanāya jātāvidamekavacanamityāśayavatā bahuvacanaṃ prayuktamiti 6,23 abhimānināṃ prādeśikatvavidehatvayorvaiyarthyavaktṛtvādyanupapattī vyāptānāṃ sadehatve 'nupalambhabādha ityetatparihārāya viśeṣānugatibhyāmiti sūtrakhaṇḍaṃ kaścidanya iti tātparyato vyākhyātam tatprapañcayati- teṣāmiti ... teṣāṃ viśeṣeṇa śaktiranyebhya ucyate
Adhyāya 2 (cont. 11)
2.1.65c
विशेषेणातिशयेन अन्येभ्यो ऽस्मदादिभ्यः व्याप्तिश्चोच्यत इति सम्बन्धः देहवत्त्वस्याप्युपलक्षणमेतत् यद्यप्येतत्सर्वमर्थापत्त्यैव लब्धम् अन्यथा विरोधशान्तेरेवापयर्वसानात् तथाप्युच्यत इति पृथिव्याद्यभिमानिन्य इत्यागममप्यत्र संवा(दयति)दिनं दर्शयति यद्यप्यत्राकाङ्क्षानुसारेण व्याप्तिमादावुक्त्वा शक्तिविशेषो ऽनन्तरमभिधातव्यः तथाप्यल्पाच्तरस्य पूर्वनिपातमनुसृत्य प्रवृत्तं सूत्रमनुगच्छता क्रमो भग्नः 6,24 ननु च पृथिव्याद्यभिमानिन्य इति वाक्यं कथमुपादेयम् ऽआत्मनि चैवं विचित्राश्च हिऽ, उत्क्रान्तिगत्यागतीनामित्याद्यागामिसूत्रेणाचिन्त्यशक्तेः सर्वगतत्वस्य च विरुद्धत्वादित्यत आह उक्तानुसारेणेति व्याप्तिश्चोक्तानुसारेण
viśeṣeṇātiśayena anyebhyo 'smadādibhyaḥ vyāptiścocyata iti sambandhaḥ dehavattvasyāpyupalakṣaṇametat yadyapyetatsarvamarthāpattyaiva labdham anyathā virodhaśānterevāpayarvasānāt tathāpyucyata iti pṛthivyādyabhimāninya ityāgamamapyatra saṃvā(dayati)dinaṃ darśayati yadyapyatrākāṅkṣānusāreṇa vyāptimādāvuktvā śaktiviśeṣo 'nantaramabhidhātavyaḥ tathāpyalpāctarasya pūrvanipātamanusṛtya pravṛttaṃ sūtramanugacchatā kramo bhagnaḥ 6,24 nanu ca pṛthivyādyabhimāninya iti vākyaṃ kathamupādeyam 'ātmani caivaṃ vicitrāśca hi', utkrāntigatyāgatīnāmityādyāgāmisūtreṇācintyaśakteḥ sarvagatatvasya ca viruddhatvādityata āha uktānusāreṇeti vyāptiścoktānusāreṇa
2.1.65d
आत्मनि चैवमित्याद्युक्तानुसारेण शक्तिर्व्याप्तिश्चोच्यत इत्यन्वयः स्यादयं विरोधो यदि शक्तिर्व्याप्तिश्च निरवधिकात्रोच्यते न चैवम् प्रमाणान्तरानुसारेणान्तर्धानादिशक्तेरभिमतार्थव्याप्तेश्च प्रतिपाद्यताङ्गीकारादिति 6,25 एवमस्मदाद्यपेक्षयाभिमानिनामनुपलम्भमङ्गीकृत्य तद्बाधः परिहृतः इदानीमसिद्धश्चासावित्याह- दृश्यन्ते चेति ... दृश्यन्ते चाधिकारिभिः
ātmani caivamityādyuktānusāreṇa śaktirvyāptiścocyata ityanvayaḥ syādayaṃ virodho yadi śaktirvyāptiśca niravadhikātrocyate na caivam pramāṇāntarānusāreṇāntardhānādiśakterabhimatārthavyāpteśca pratipādyatāṅgīkārāditi 6,25 evamasmadādyapekṣayābhimānināmanupalambhamaṅgīkṛtya tadbādhaḥ parihṛtaḥ idānīmasiddhaścāsāvityāha- dṛśyante ceti ... dṛśyante cādhikāribhiḥ
2.1.66ab
अधिकारिभिरन्तर्हितार्थदर्शनसमर्थैर्योगिभिः एतच्च (भाष्योदा) उदाहृतस्मृतिसिद्धम् एतेन"दृश्यते चऽ; इति सूत्रं व्याख्यातं भवति 6,26 ये तु मीमांसकंमन्या विग्रहवती देवतां न सहन्ते ते ऽप्यनेनैव निरस्ता भवन्ति अर्थापत्त्या प्रत्यक्षेण च तत्सिद्धेः समर्थितं चागमानां सिद्धार्थे प्रामाण्यम् अनुपलम्भः अनेकत्र युगपत्सन्निधानं च शक्तिविशेषादुपपद्यते पिशाचादिवत् नच पिशाचादयो ऽपि न सन्ति मन्त्रौषधादिनास्मदादिभिरप्युपलभ्यमानत्वात् अर्थक्रियया संवादेन च प्रामाण्योपपत्तेः वक्ष्यति च सूत्रकारो"देवादिवतऽ; इत्युक्त्वा तत्रापि विप्रतिपन्नं प्रति"अपि लोकःऽ; इति किञ्चेन्द्राग्निवरुणादिपदं कस्यचिद्वाचकं पदत्वात् गोपदवत् नचाचेतनमात्रे तत्प्रयोगो ऽस्ति नच चेतनो मुक्तः प्रलीनो वा तद्वाच्यः जगद्वयापारसम्बन्धिन्यपि प्रयोगात् नचासौ विग्रहविधुरः सम्भवतीत्यलम् 6,29 ननु तथापि मृदब्रवीदित्यादिवेदस्याबोधकत्वलक्षणमप्रामाण्यं दुर्निवारम् तथाहि यद्यपि वाक्यतापन्नानि पदानि वाक्यार्थं पदार्थानामन्योन्यसंसर्गविशेषरूपमपूर्वमेवावगमयन्ति, तथापि पदार्थैर्वाच्यवाचकभावरूपसम्बन्धप्रतिपत्तिलक्षणां व्युत्पत्तिमपेक्षन्ते अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तथावधारणात् नच मृदादिशब्दानां पृथिव्यादिषु देवतासु व्युत्पत्तिस्सम्भवति सम्बन्ध(ज्ञान)स्य सम्बन्धिज्ञानसापेक्षत्वात् प्रतिसम्बन्धिरूपायाश्च देवतायाः प्रत्यक्षेण दुरधिगमत्वात् लिङ्गाभावेनानुमानायोगात् नच शब्दतस्तदवगमः सत्यां व्युत्पत्तौ शब्दतो देवतागमः, सति च तस्मिन्व्युत्पत्तिरिति परस्पराश्रयत्वात् नच शब्दविशेषस्यागृहीतसङ्गतिकस्यैव बोधकत्वम् अदृष्टकल्पनाप्रसङ्गात् यद्यपि दृश्यते चेत्युक्तम् तथाप्यस्मदादीनां व्युत्पत्यनुपपत्तिरेव देवतादर्शनं तु (च)योगिनां वेदार्थज्ञानोत्तरभावनाजन्यमङ्गीक्रियत इति न व्युत्पत्तिहेतुः लक्षणापि वाच्यार्थदर्शनं विनानुपपन्नैवेत्यत आह- शास्त्रोक्तेति शास्त्रोक्तवस्तुनश्चैव व्युत्पत्तिः शास्त्रलिङ्गतः
adhikāribhirantarhitārthadarśanasamarthairyogibhiḥ etacca (bhāṣyodā) udāhṛtasmṛtisiddham etena"dṛśyate ca'; iti sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati 6,26 ye tu mīmāṃsakaṃmanyā vigrahavatī devatāṃ na sahante te 'pyanenaiva nirastā bhavanti arthāpattyā pratyakṣeṇa ca tatsiddheḥ samarthitaṃ cāgamānāṃ siddhārthe prāmāṇyam anupalambhaḥ anekatra yugapatsannidhānaṃ ca śaktiviśeṣādupapadyate piśācādivat naca piśācādayo 'pi na santi mantrauṣadhādināsmadādibhirapyupalabhyamānatvāt arthakriyayā saṃvādena ca prāmāṇyopapatteḥ vakṣyati ca sūtrakāro"devādivat'; ityuktvā tatrāpi vipratipannaṃ prati"api lokaḥ'; iti kiñcendrāgnivaruṇādipadaṃ kasyacidvācakaṃ padatvāt gopadavat nacācetanamātre tatprayogo 'sti naca cetano muktaḥ pralīno vā tadvācyaḥ jagadvayāpārasambandhinyapi prayogāt nacāsau vigrahavidhuraḥ sambhavatītyalam 6,29 nanu tathāpi mṛdabravīdityādivedasyābodhakatvalakṣaṇamaprāmāṇyaṃ durnivāram tathāhi yadyapi vākyatāpannāni padāni vākyārthaṃ padārthānāmanyonyasaṃsargaviśeṣarūpamapūrvamevāvagamayanti, tathāpi padārthairvācyavācakabhāvarūpasambandhapratipattilakṣaṇāṃ vyutpattimapekṣante anvayavyatirekābhyāṃ tathāvadhāraṇāt naca mṛdādiśabdānāṃ pṛthivyādiṣu devatāsu vyutpattissambhavati sambandha(jñāna)sya sambandhijñānasāpekṣatvāt pratisambandhirūpāyāśca devatāyāḥ pratyakṣeṇa duradhigamatvāt liṅgābhāvenānumānāyogāt naca śabdatastadavagamaḥ satyāṃ vyutpattau śabdato devatāgamaḥ, sati ca tasminvyutpattiriti parasparāśrayatvāt naca śabdaviśeṣasyāgṛhītasaṅgatikasyaiva bodhakatvam adṛṣṭakalpanāprasaṅgāt yadyapi dṛśyate cetyuktam tathāpyasmadādīnāṃ vyutpatyanupapattireva devatādarśanaṃ tu (ca)yogināṃ vedārthajñānottarabhāvanājanyamaṅgīkriyata iti na vyutpattihetuḥ lakṣaṇāpi vācyārthadarśanaṃ vinānupapannaivetyata āha- śāstrokteti śāstroktavastunaścaiva vyutpattiḥ śāstraliṅgataḥ
2.1.66cd
चशब्दो ऽप्यर्थः एवशब्दः सामर्थ्याच्छास्त्रशब्देन सम्बन्धनीयः शास्त्रैकसमधिगम्यवस्तुन इति प्रत्यक्षाद्यगम्याया अपि देवताया इति यावत् वस्तुनो व्युत्पत्तिरति मृदादिशब्दस्य तत्सम्बन्धिवाचकत्वप्रतिपत्तिरित्यर्थः युज्यत इति शेषः अनेन च एवशब्दस्य सम्बन्धः शास्त्रलिङ्गतस्तज्ज्ञानसम्भवादिति शेषः 6,33f. यद्वा शास्त्रोक्तवस्तुनो ऽपि शास्त्रलिङ्गतो ऽधिगतिसम्भवात्तत्र शब्दस्य व्युत्पत्तिर्युज्यत इति योजना देवताया इति वक्तव्ये शास्त्रोक्तवस्तुनश्चेति वचनं शङ्कानुवादरूपम् शास्त्रमेव लिङ्गं शास्त्रलिङ्गम् मृदब्रवीदित्यादिशास्त्रादेवोपपत्तिविरोधसहितान्मृदादिशब्दवाच्यतयैव देवतास्वरूपमवगम्यत इति 6,34 यद्वा शास्त्रं तैस्तैः प्रणीतं तत्सद्भावे लिङ्गम् नहि वेदादन्यद्वाक्यं वक्तारमन्तरेणोपपद्यते ततश्च वचनलिङ्गानुमिते वक्तरि वृद्धैरन्यान्प्रति मृदादिशब्दाः शक्यव्युत्पादनाः यद्वा शास्त्रं शासनम् वर्षणाद्युपलक्षणमेतत् नहि वर्षणादिक्रिया विकर्तृका सम्भवति तथाच तयानुमिते कतर्रि शक्य(त)न्त एव वृद्धैः श(ब्दो)ब्दा व्युत्पादयितुम् अथवा शास्त्रोक्तं लिङ्गमव्यभिचरितो धर्मः शास्त्रलिङ्गम् पाशहस्तत्वसहस्राक्षत्वादिशास्त्रोक्ततत्तद्देवतालक्षणान्युपादाय व्युत्पादनं शक्यमेव यथा खलु लोके यथा मुद्गस्तथा मुद्गपर्णी, यथा माषस्तथा माषपर्णी, दीर्घग्रीवादिमान्पशुरुष्ष इति लक्षणान्युपादाय मुद्गपर्णीत्यार्(ण्या)दिशब्दा व्युत्पाद्यन्ते, तथा यः पाशहस्तत्वादिमान्सो ऽबादिशब्दार्थ इति व्युत्पादनं सुवचन(कर)मेव पाशादिशब्दास्तु लोकत एव गृहीतसङ्गतयः समासस्य वाक्यत्वेन व्युत्पत्त्यनपेक्षत्वमिति न कश्चिद्विरोधः न केवलं मृदादिशब्दानामयं व्युत्पत्तिप्रकारः किन्नामातीन्द्रिये धर्मादावपि ततश्चैवं वेदप्रामाण्यमाक्षिपतो ऽतीन्द्रियाथर्व्यवहारमात्रविलयप्रसङ्ग इति सूचयितुं शास्त्रोक्तवस्तुनश्चेति सामान्येनोक्तम् 6,36 एवं तर्हि कुटिलिकेयं व्युत्पत्तिर्दुबर्ला साक्षात्कृते तु मृदादावेव प्रबला ततश्च देवतानां मुख्यप्रतिपाद्यत्वमित्ययुक्तम् किन्तु मृदादीनामेव व्युत्पत्त्यनुसारित्वात्प्रतिपादनस्येत्यत आह- व्युत्पत्तिरिति व्युत्पत्तिः सा बलवती मूर्खव्युत्पत्तिता हि यत्
caśabdo 'pyarthaḥ evaśabdaḥ sāmarthyācchāstraśabdena sambandhanīyaḥ śāstraikasamadhigamyavastuna iti pratyakṣādyagamyāyā api devatāyā iti yāvat vastuno vyutpattirati mṛdādiśabdasya tatsambandhivācakatvapratipattirityarthaḥ yujyata iti śeṣaḥ anena ca evaśabdasya sambandhaḥ śāstraliṅgatastajjñānasambhavāditi śeṣaḥ 6,33f. yadvā śāstroktavastuno 'pi śāstraliṅgato 'dhigatisambhavāttatra śabdasya vyutpattiryujyata iti yojanā devatāyā iti vaktavye śāstroktavastunaśceti vacanaṃ śaṅkānuvādarūpam śāstrameva liṅgaṃ śāstraliṅgam mṛdabravīdityādiśāstrādevopapattivirodhasahitānmṛdādiśabdavācyatayaiva devatāsvarūpamavagamyata iti 6,34 yadvā śāstraṃ taistaiḥ praṇītaṃ tatsadbhāve liṅgam nahi vedādanyadvākyaṃ vaktāramantareṇopapadyate tataśca vacanaliṅgānumite vaktari vṛddhairanyānprati mṛdādiśabdāḥ śakyavyutpādanāḥ yadvā śāstraṃ śāsanam varṣaṇādyupalakṣaṇametat nahi varṣaṇādikriyā vikartṛkā sambhavati tathāca tayānumite katarri śakya(ta)nta eva vṛddhaiḥ śa(bdo)bdā vyutpādayitum athavā śāstroktaṃ liṅgamavyabhicarito dharmaḥ śāstraliṅgam pāśahastatvasahasrākṣatvādiśāstroktatattaddevatālakṣaṇānyupādāya vyutpādanaṃ śakyameva yathā khalu loke yathā mudgastathā mudgaparṇī, yathā māṣastathā māṣaparṇī, dīrghagrīvādimānpaśuruṣṣa iti lakṣaṇānyupādāya mudgaparṇītyār(ṇyā)diśabdā vyutpādyante, tathā yaḥ pāśahastatvādimānso 'bādiśabdārtha iti vyutpādanaṃ suvacana(kara)meva pāśādiśabdāstu lokata eva gṛhītasaṅgatayaḥ samāsasya vākyatvena vyutpattyanapekṣatvamiti na kaścidvirodhaḥ na kevalaṃ mṛdādiśabdānāmayaṃ vyutpattiprakāraḥ kinnāmātīndriye dharmādāvapi tataścaivaṃ vedaprāmāṇyamākṣipato 'tīndriyātharvyavahāramātravilayaprasaṅga iti sūcayituṃ śāstroktavastunaśceti sāmānyenoktam 6,36 evaṃ tarhi kuṭilikeyaṃ vyutpattirdubarlā sākṣātkṛte tu mṛdādāveva prabalā tataśca devatānāṃ mukhyapratipādyatvamityayuktam kintu mṛdādīnāmeva vyutpattyanusāritvātpratipādanasyetyata āha- vyutpattiriti vyutpattiḥ sā balavatī mūrkhavyutpattitā hi yat
2.1.67ab
6,36f. सेति या विदितशब्दशक्तिभिर्वृद्धैः शास्त्रलिङ्गतः सम्पादिता मूर्खैरविदितशक्तिभिर्व्युत्पादिता व्युत्पत्तिर्मूर्खव्युत्पत्तिः हिशब्दो हेतुसूचकः नहि व्युत्पत्तिविषयस्य परोक्षत्वमपरोक्षत्वं च व्युत्पत्तेर्दैर्बल्ये प्राबल्ये च कारणम् अपि तर्हि व्युत्पादकस्य (शब्द)शक्तितत्त्वज्ञत्त्वम् तदनुसारेण व्युत्पादनं प्राबल्ये, अन्यत्तु दौर्बल्ये अन्यथैखण्डे साक्षात्कृते चन्दनशब्दस्य व्युत्पत्तिः प्रबला लिङ्गतो ऽपि ज्ञापिते चन्दने दुबर्लेति स्यात् अस्ति चेदं कारणं प्रकृते इतीयमेव प्रबला नेतरेति यत् यस्मादे(वं)वैतत् तस्मात्तत्तन्नामान एवैत इति पूर्वेण सम्बन्धः 6,38 नन्वेतदयुक्तम् यद्युक्तिविरोधेन वेदस्य स्वार्थात्प्रच्यावनम् तस्य सकलप्रमाणापेक्षया च प्राबल्यम् यत्क्वचित्स्वार्थात्प्रच्यावनं तदुपजीव्यविरोध एव नचात्र तथेत्यत आह- दृढेति दृढयुक्तिविरोधे तु सर्वत्र न्याय ईदृशः
6,36f. seti yā viditaśabdaśaktibhirvṛddhaiḥ śāstraliṅgataḥ sampāditā mūrkhairaviditaśaktibhirvyutpāditā vyutpattirmūrkhavyutpattiḥ hiśabdo hetusūcakaḥ nahi vyutpattiviṣayasya parokṣatvamaparokṣatvaṃ ca vyutpatterdairbalye prābalye ca kāraṇam api tarhi vyutpādakasya (śabda)śaktitattvajñattvam tadanusāreṇa vyutpādanaṃ prābalye, anyattu daurbalye anyathaikhaṇḍe sākṣātkṛte candanaśabdasya vyutpattiḥ prabalā liṅgato 'pi jñāpite candane dubarleti syāt asti cedaṃ kāraṇaṃ prakṛte itīyameva prabalā netareti yat yasmāde(vaṃ)vaitat tasmāttattannāmāna evaita iti pūrveṇa sambandhaḥ 6,38 nanvetadayuktam yadyuktivirodhena vedasya svārthātpracyāvanam tasya sakalapramāṇāpekṣayā ca prābalyam yatkvacitsvārthātpracyāvanaṃ tadupajīvyavirodha eva nacātra tathetyata āha- dṛḍheti dṛḍhayuktivirodhe tu sarvatra nyāya īdṛśaḥ
2.1.67cd
विरोधे वेदस्येति शेषः अयं भावः श्रुतेरर्थप्रच्यावनस्यायुक्ततां वदतः को ऽभिसन्धिः किं विरुद्धयोरेवाप्रामाण्यमुतागमविरुद्धाया युक्तेरप्रामाण्यम् नाद्यः वस्तुविकल्पप्रसङ्गात् न द्वितीयः व्याप्तिपक्षधर्मतोपेतायास्तदयोगात् कथं तर्ह्युपजीव्यविरोधे त्वित्याद्युक्तमिति चेत् उपलक्षणत्वेनेति ब्रूमः उपजीव्यं खलु नोपजीव्यमित्येव बाधकम् किन्तु प्रबलत्वेन तद्यदि युक्त्यन्तरस्यापि स्यात्तदा कुतो न बाधकतेति यद्वाधिकरणोपाधिमनेनाह न केवलमत्रोदाहरणे किन्तु सर्वत्रापि वेदवाक्ये प्रमितव्याप्तिपक्षधर्मतावद्यक्तिविरोधे सतीदृश एवान्यथार्थस्वीकारेण विरोधपरिहारो न्यायः प्रकारो द्रष्टव्य इति [======= ज्न्य्स्_2,1.इव्: असदधिकरणम् =======] 6,40 ओं असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ओं ननु च(चा)नारम्भणीयमेवेदमधिकरणम्"न विलक्षणत्वातऽ; इत्यनेनैव वेदस्य सकलयुक्तिविरोधानां परिहृततत्वात्, दृढयुक्तिविरोधपरिहारस्य चाभिमान्यधिकरणन्यायसिद्धत्वात्, इत्यतो गतार्थतां परिहरन्नधिकरणस्योपाधिमा(प्या)ह- अल्पवाक्येति असद् इति चेन् न प्रतिषेधमात्रत्वात् ब्ब्स्_2,1.7 अल्पवाक्ययुता युक्तिर्बहुलैव विरोधिनी
virodhe vedasyeti śeṣaḥ ayaṃ bhāvaḥ śruterarthapracyāvanasyāyuktatāṃ vadataḥ ko 'bhisandhiḥ kiṃ viruddhayorevāprāmāṇyamutāgamaviruddhāyā yukteraprāmāṇyam nādyaḥ vastuvikalpaprasaṅgāt na dvitīyaḥ vyāptipakṣadharmatopetāyāstadayogāt kathaṃ tarhyupajīvyavirodhe tvityādyuktamiti cet upalakṣaṇatveneti brūmaḥ upajīvyaṃ khalu nopajīvyamityeva bādhakam kintu prabalatvena tadyadi yuktyantarasyāpi syāttadā kuto na bādhakateti yadvādhikaraṇopādhimanenāha na kevalamatrodāharaṇe kintu sarvatrāpi vedavākye pramitavyāptipakṣadharmatāvadyaktivirodhe satīdṛśa evānyathārthasvīkāreṇa virodhaparihāro nyāyaḥ prakāro draṣṭavya iti [======= jnys_2,1.iv: asadadhikaraṇam =======] 6,40 oṃ asaditi cenna pratiṣedhamātratvāt oṃ nanu ca(cā)nārambhaṇīyamevedamadhikaraṇam"na vilakṣaṇatvāt'; ityanenaiva vedasya sakalayuktivirodhānāṃ parihṛtatatvāt, dṛḍhayuktivirodhaparihārasya cābhimānyadhikaraṇanyāyasiddhatvāt, ityato gatārthatāṃ pariharannadhikaraṇasyopādhimā(pyā)ha- alpavākyeti asad iti cen na pratiṣedhamātratvāt bbs_2,1.7 alpavākyayutā yuktirbahulaiva virodhinī
2.1.68
यत्र तत्र कथं वस्तुनिर्णयः स्यादितीरिते विरोधियुक्तिबाहुल्यादिति न्यायो विनिश्चितः
yatra tatra kathaṃ vastunirṇayaḥ syāditīrite virodhiyuktibāhulyāditi nyāyo viniścitaḥ
2.1.69a
6,41 यत्र यदा वेदस्य वाक्ययुता युक्तिर्विरोधिनी स्यात्, तत्र तदा, वस्तुनिर्णयः कथं स्यात् इति पूर्वपक्षिणेरिते सति तद्विरोधियुक्तीनां बाहुल्यात् प्राबल्यात् वस्तुनिर्णयो भवेदिति सिद्धान्तः इत्येषो ऽत्राधिकरणे न्यायो विनिश्चितः एतदुक्तं भवति पूर्वाधिकरणे प्रत्यक्षादिगृहीतव्याप्त्यादिमत्त्वेन दृढया युक्त्या विरुद्धत्वाद्वेदैकदेशस्याप्रामाण्ये सति तद्दृष्टान्तेन ब्रह्मणो जगत्कारणत्वाभिधायकस्यापि वेदस्य वेदत्वादप्रामाण्ये तदसिद्धिरिति पूर्वः पक्षः सिद्धान्तस्तु युक्तिवद्वेदस्याप्यपौरुषेयत्वेन दृढत्वात् वास्तवविरोधस्यानुपपत्तेः अविरुद्धाथर्कल्पनोपपत्तेः नाप्रामाण्यमिति 6,42 इह पुनर्वेदवाक्यान्तरसंवादेन सुदृढया युक्त्या विरुद्धत्वाद्ब्रह्मणो जगत्कारणत्वाभिधात्रीणां श्रुतीनामेव तत्र प्रामाण्यानुपपत्तौ प्रथमाध्यायोक्तवस्तुनिर्णयो न भवेदिति पूर्वः पक्षः सिद्धान्तस्तु पूर्वपक्षिणोत्प्रेक्षिताभ्यः श्रुतिसहितयुक्तिभ्यो ऽपि प्रबलानां तद्विरोधियुक्तीनां सद्भावात्तद्विरुद्धानां पूर्वपक्षश्रुतियुक्तीनामप्रामाण्यादुपपन्नतरः प्रागुक्तो ऽर्थ इति अतः पूर्वोत्तरपक्षन्याययोरगतत्वेन युक्तो ऽधिकरणारम्भ इति एतच्चानुपदमेवोदाहरणेन प्रपञ्चयिष्यामः 6,43 नन्वेवं सति श्रुतीनां श्रुतियुक्तिविरोधपरिहारो ऽस्याधिकरणस्यार्थ इत्युक्तं भवति सो ऽयं चतुर्थपादार्थ एवेति तत्रैवास्याधिकरणस्योपनिबन्धनमुचितम् नात्रेत्यतो ऽस्य ततो ऽपि वैलक्षण्यं दर्शयितुमुक्तमल्पेति, बहुलेति च अत्राल्पत्वमुपसजर्नत्वम्, बहुलत्वं (च) प्रधानत्वमिति ज्ञातव्यम् एवशब्दस्तु"न गुणप्रधानभावव्यत्यासश्चतुर्थपाद इवऽ; इत्यर्थे 6,44 ननु श्रुतियुक्तिभ्यां पूर्वपक्षिते कथं प्रबलयुक्तिमात्राश्रयेण सिद्धान्तः कथञ्चित्प्रतिपक्षतामात्रसम्भवादित्यत उक्तं विवृण्वन्नाह- युक्तेस्त्विति युक्तेस्तु युक्तिबाहुल्यमागमादागमस्य च कथं न निर्णयं कुर्याद्
6,41 yatra yadā vedasya vākyayutā yuktirvirodhinī syāt, tatra tadā, vastunirṇayaḥ kathaṃ syāt iti pūrvapakṣiṇerite sati tadvirodhiyuktīnāṃ bāhulyāt prābalyāt vastunirṇayo bhavediti siddhāntaḥ ityeṣo 'trādhikaraṇe nyāyo viniścitaḥ etaduktaṃ bhavati pūrvādhikaraṇe pratyakṣādigṛhītavyāptyādimattvena dṛḍhayā yuktyā viruddhatvādvedaikadeśasyāprāmāṇye sati taddṛṣṭāntena brahmaṇo jagatkāraṇatvābhidhāyakasyāpi vedasya vedatvādaprāmāṇye tadasiddhiriti pūrvaḥ pakṣaḥ siddhāntastu yuktivadvedasyāpyapauruṣeyatvena dṛḍhatvāt vāstavavirodhasyānupapatteḥ aviruddhātharkalpanopapatteḥ nāprāmāṇyamiti 6,42 iha punarvedavākyāntarasaṃvādena sudṛḍhayā yuktyā viruddhatvādbrahmaṇo jagatkāraṇatvābhidhātrīṇāṃ śrutīnāmeva tatra prāmāṇyānupapattau prathamādhyāyoktavastunirṇayo na bhavediti pūrvaḥ pakṣaḥ siddhāntastu pūrvapakṣiṇotprekṣitābhyaḥ śrutisahitayuktibhyo 'pi prabalānāṃ tadvirodhiyuktīnāṃ sadbhāvāttadviruddhānāṃ pūrvapakṣaśrutiyuktīnāmaprāmāṇyādupapannataraḥ prāgukto 'rtha iti ataḥ pūrvottarapakṣanyāyayoragatatvena yukto 'dhikaraṇārambha iti etaccānupadamevodāharaṇena prapañcayiṣyāmaḥ 6,43 nanvevaṃ sati śrutīnāṃ śrutiyuktivirodhaparihāro 'syādhikaraṇasyārtha ityuktaṃ bhavati so 'yaṃ caturthapādārtha eveti tatraivāsyādhikaraṇasyopanibandhanamucitam nātretyato 'sya tato 'pi vailakṣaṇyaṃ darśayitumuktamalpeti, bahuleti ca atrālpatvamupasajarnatvam, bahulatvaṃ (ca) pradhānatvamiti jñātavyam evaśabdastu"na guṇapradhānabhāvavyatyāsaścaturthapāda iva'; ityarthe 6,44 nanu śrutiyuktibhyāṃ pūrvapakṣite kathaṃ prabalayuktimātrāśrayeṇa siddhāntaḥ kathañcitpratipakṣatāmātrasambhavādityata uktaṃ vivṛṇvannāha- yuktestviti yuktestu yuktibāhulyamāgamādāgamasya ca kathaṃ na nirṇayaṃ kuryād
2.1.69d
-च् पूर्वपक्षयुक्त्यपेक्षया विरोधियुक्तेर्बाहुल्यम् तथा पूर्वपक्षागमापेक्षया विरोध्यागमस्य च बाहुल्यं कथं निर्णयं न कुर्यात् पूर्वपक्ष्युत्प्रेक्षितयुक्त्यागमाभ्यां प्रबलौ विरोधियुक्त्यागमौ तद्बाधया वस्तुव्यवस्थां कुरुत इत्यर्थः कुर्यादिति प्रत्येकं सम्बन्धः न केवलं सिद्धान्ते प्रबलयुक्तिमात्रं, किन्नाम प्रबलागमो ऽप्यस्तीति भावः इति अतः, अधिकरणारम्भः सम्भवतीति शेषः अधिकरणोपाधिव्युत्पादनसमाप्तिद्योतको वा इतिशब्दः 6,47 तदिदमुदाहरणनिष्ठं व्युत्पादयितुं पूर्वपक्षमनुवदति सूत्रकारः- असदिति चेदिति अयमस्यार्थः न ब्रह्मणो जगत्कर्तृत्वं युक्तम् प्रमाणाभावात् "सदेव सोम्येदमग्र आसीत्तत्तेजो ऽसृजतऽ; इत्यादिश्रुतिरस्तीति चेन्न तस्या युक्तिविरुद्धत्वेन भवदभिमतार्थे प्रामाण्याभावात् तथाहि महाप्रलये तावदुत्पत्स्यमानकार्यप्रागभावो ऽवश्यमङ्गीकरणीयः अन्यथा सर्गादौ कार्योत्पादायोगात् नचास्यान्यत्र चरितार्थतोपलभ्यते ततश्च स एव सकलकार्यकारणं भविष्यति अयमत्र प्रयोगः महाप्रलयवर्ती कार्यप्रागभावो महदादिकायर्कारणं भवितुमर्हति, अन्यत्रानुपक्षीणत्वे सति नियमेन तत्पूर्वभावित्वात्, यो ऽन्यत्रानुपक्षीणत्वे सति नियमेन य(तः)त्पूर्वभावी, स तस्य कारणम्, यथा कुविन्दः पटस्येति महदादिकं वा प्रागभावकार्यम् अनन्यथासिद्धनियतपश्चाद्भावित्वात्, यत् यदनन्यथासिद्धनियतपश्चाद्भावि तत् तत्कायर्म् यथा पटः कुविन्दस्येति नन्वत्र जगत्प्रागभावस्य जगत्कारणत्वमात्रं वा साध्यम्, अन्ययोगव्यवच्छेदेन वा आद्ये ऽर्थान्तरता, प्रागभावस्य कारणत्वे ऽपि ब्रह्मकारणतासम्भवात् द्वितीये व्याप्त्यभावः न हि"यो यदपेक्षया पूर्वभावी, स एव तत्कारणं, नान्यःऽ; इति नियमो ऽस्ति ततः प्रागभावस्य जगत्कारणत्वे ऽपि तत्समानन्यायानामीश्वरादीनामपि तत्कारणत्वमङ्गीकार्यमिति मैवम् स्यादेतदेवम् यदीश्वरादीनां प्रलये सत्त्वमेव स्यात् नचैतदस्ति सिद्धान्तिना कारणत्वेनाशास्यमानमीश्वरादिकं प्रलये ऽसद्भवितुमर्हति भावत्वान्महदादिकार्यवदिति युक्तिवि(रुद्धत्वतात्)रोधः एवञ्च(ञ्चेदी) ईश्वरादीनां प्रलये ऽसत्त्वसिद्धौ प्रागभावस्य कारणत्वमात्रसाधने ऽपि तस्यैव कारणत्वमिति सिद्धयति ननु च यत्कार्यं तत्सकर्तृकमिति नियमान्महदादिकर्तृत्वेनेश्वरो ऽवश्यमङ्गीकरणीयः न प्रलये तत्सत्ता(त्त्वा)ऽभावस्य प्रमितत्वेन प्रागभावस्यैव जगत्कर्तृत्वोपपत्तेः न चैतदनुमानजातमुदाहृतश्रुतिविरुद्धत्वेनाप्रामाण्यमिति साम्प्रतम् "असदेवेदमग्र आसीत् तदसदेव सन्मनो ऽकुरुत असतः सदजायतऽ; इत्यादिश्रुतिसंवादित्वेन श्रुतिमात्रतः प्राबल्यात् प्रबलयुक्तिविरुद्धायाश्च श्रुतेः स्वार्थपरित्यागस्यातीताधिकरणे स्थितत्वात् प्रागभावस्यापि स्वरूपसत्त्वादिना सदेवेत्यादिप्रयोगविषयतद्वोपपत्तेः 6,47f. ननु"एतेन सर्वेऽ; इत्यसदादिशब्दानां ब्रह्मार्थत्वमुक्तम् तत्किं शब्दानामन्यत्र शक्तिरेव नास्ति, किं वा श्रुतेस्तत्र तात्पर्याभावः नाद्यः समाकर्षाङ्गीकारात् न द्वितीयः युक्त्युपतायास्तत्र तात्पर्योपपत्तेः तथापि प्रागभावस्यैव कारणत्वं कर्तृत्वं च न क्वाप्युपलब्धमिति चेन्न अलौकिकार्थस्य यथागमं ग्राह्यत्वात् सन्ततोत्पत्तिप्रसङ्गस्तु ब्रह्मवादिनो ऽपि समानः इच्छादिकारणानां कादाचित्कत्वेन तत्समाधानं ममापि समानम् अत एव श्रुतिराह"तन्मनो ऽकुरुतऽ; इति तत् तस्मात्, तत्तत्प्रागभावस्यैव तत्तत्कर्तृत्वादुक्तमयुक्तमिति तदिदमुक्तम्- असदिति अभावः श्रुत्या जगत्कर्तृत्वेनोच्यते अनुमीयते च तथा तस्मात्स एव जगत्कर्तेति अत्रासच्छब्दो भावसाधनः श्रुत्यनुगमार्थमभावे प्रयुक्तः 6,54 अपरापि वृत्तिः भावत्वहेतुना कार्यवदीश्वरादिकमपि प्रलये ऽसदनुमीयत इति अत्रासच्छब्दः कर्तृसाधनः इह प्रथमां वृत्तिमभिप्रेत्य नेति सिद्धान्तांशं व्याचष्टे(व्याख्याति)- असदिति ... इत्यसत् कारणं न हि
-c pūrvapakṣayuktyapekṣayā virodhiyukterbāhulyam tathā pūrvapakṣāgamāpekṣayā virodhyāgamasya ca bāhulyaṃ kathaṃ nirṇayaṃ na kuryāt pūrvapakṣyutprekṣitayuktyāgamābhyāṃ prabalau virodhiyuktyāgamau tadbādhayā vastuvyavasthāṃ kuruta ityarthaḥ kuryāditi pratyekaṃ sambandhaḥ na kevalaṃ siddhānte prabalayuktimātraṃ, kinnāma prabalāgamo 'pyastīti bhāvaḥ iti ataḥ, adhikaraṇārambhaḥ sambhavatīti śeṣaḥ adhikaraṇopādhivyutpādanasamāptidyotako vā itiśabdaḥ 6,47 tadidamudāharaṇaniṣṭhaṃ vyutpādayituṃ pūrvapakṣamanuvadati sūtrakāraḥ- asaditi cediti ayamasyārthaḥ na brahmaṇo jagatkartṛtvaṃ yuktam pramāṇābhāvāt "sadeva somyedamagra āsīttattejo 'sṛjata'; ityādiśrutirastīti cenna tasyā yuktiviruddhatvena bhavadabhimatārthe prāmāṇyābhāvāt tathāhi mahāpralaye tāvadutpatsyamānakāryaprāgabhāvo 'vaśyamaṅgīkaraṇīyaḥ anyathā sargādau kāryotpādāyogāt nacāsyānyatra caritārthatopalabhyate tataśca sa eva sakalakāryakāraṇaṃ bhaviṣyati ayamatra prayogaḥ mahāpralayavartī kāryaprāgabhāvo mahadādikāyarkāraṇaṃ bhavitumarhati, anyatrānupakṣīṇatve sati niyamena tatpūrvabhāvitvāt, yo 'nyatrānupakṣīṇatve sati niyamena ya(taḥ)tpūrvabhāvī, sa tasya kāraṇam, yathā kuvindaḥ paṭasyeti mahadādikaṃ vā prāgabhāvakāryam ananyathāsiddhaniyatapaścādbhāvitvāt, yat yadananyathāsiddhaniyatapaścādbhāvi tat tatkāyarm yathā paṭaḥ kuvindasyeti nanvatra jagatprāgabhāvasya jagatkāraṇatvamātraṃ vā sādhyam, anyayogavyavacchedena vā ādye 'rthāntaratā, prāgabhāvasya kāraṇatve 'pi brahmakāraṇatāsambhavāt dvitīye vyāptyabhāvaḥ na hi"yo yadapekṣayā pūrvabhāvī, sa eva tatkāraṇaṃ, nānyaḥ'; iti niyamo 'sti tataḥ prāgabhāvasya jagatkāraṇatve 'pi tatsamānanyāyānāmīśvarādīnāmapi tatkāraṇatvamaṅgīkāryamiti maivam syādetadevam yadīśvarādīnāṃ pralaye sattvameva syāt nacaitadasti siddhāntinā kāraṇatvenāśāsyamānamīśvarādikaṃ pralaye 'sadbhavitumarhati bhāvatvānmahadādikāryavaditi yuktivi(ruddhatvatāt)rodhaḥ evañca(ñcedī) īśvarādīnāṃ pralaye 'sattvasiddhau prāgabhāvasya kāraṇatvamātrasādhane 'pi tasyaiva kāraṇatvamiti siddhayati nanu ca yatkāryaṃ tatsakartṛkamiti niyamānmahadādikartṛtveneśvaro 'vaśyamaṅgīkaraṇīyaḥ na pralaye tatsattā(ttvā)'bhāvasya pramitatvena prāgabhāvasyaiva jagatkartṛtvopapatteḥ na caitadanumānajātamudāhṛtaśrutiviruddhatvenāprāmāṇyamiti sāmpratam "asadevedamagra āsīt tadasadeva sanmano 'kuruta asataḥ sadajāyata'; ityādiśrutisaṃvāditvena śrutimātrataḥ prābalyāt prabalayuktiviruddhāyāśca śruteḥ svārthaparityāgasyātītādhikaraṇe sthitatvāt prāgabhāvasyāpi svarūpasattvādinā sadevetyādiprayogaviṣayatadvopapatteḥ 6,47f. nanu"etena sarve'; ityasadādiśabdānāṃ brahmārthatvamuktam tatkiṃ śabdānāmanyatra śaktireva nāsti, kiṃ vā śrutestatra tātparyābhāvaḥ nādyaḥ samākarṣāṅgīkārāt na dvitīyaḥ yuktyupatāyāstatra tātparyopapatteḥ tathāpi prāgabhāvasyaiva kāraṇatvaṃ kartṛtvaṃ ca na kvāpyupalabdhamiti cenna alaukikārthasya yathāgamaṃ grāhyatvāt santatotpattiprasaṅgastu brahmavādino 'pi samānaḥ icchādikāraṇānāṃ kādācitkatvena tatsamādhānaṃ mamāpi samānam ata eva śrutirāha"tanmano 'kuruta'; iti tat tasmāt, tattatprāgabhāvasyaiva tattatkartṛtvāduktamayuktamiti tadidamuktam- asaditi abhāvaḥ śrutyā jagatkartṛtvenocyate anumīyate ca tathā tasmātsa eva jagatkarteti atrāsacchabdo bhāvasādhanaḥ śrutyanugamārthamabhāve prayuktaḥ 6,54 aparāpi vṛttiḥ bhāvatvahetunā kāryavadīśvarādikamapi pralaye 'sadanumīyata iti atrāsacchabdaḥ kartṛsādhanaḥ iha prathamāṃ vṛttimabhipretya neti siddhāntāṃśaṃ vyācaṣṭe(vyākhyāti)- asaditi ... ityasat kāraṇaṃ na hi
2.1.70a
श्रुत्यर्थो भवति
śrutyartho bhavati
2.1.70a
अभाव इत्यर्थः कारणमिति तद्विशेषः कर्तोच्यते हीत्यनेनेदमाह उपपत्तिविरुद्धस्तावन्न वेदाथरः सम्भवति, तदविरुद्धे ऽर्थे सम्भवतीत्युक्तम् प्रकृतश्चोपपत्तिविरुद्धः तथाच वक्ष्याम इति श्रुत्यर्थो न भवतीत्युपलक्षणम् अनुमानप्रमेयमपीदं न भवत्युपपत्तिविरुद्धत्वादित्यपि द्रष्टव्यम् किञ्च सम्भावित एव श्रुत्यर्थो वक्तव्यो ऽनुमातव्यश्च नचैवं प्रकृतः क्वाप्यभावस्य कर्तृत्वानुपलम्भादित्याह- क्वापीति ... क्वापि
abhāva ityarthaḥ kāraṇamiti tadviśeṣaḥ kartocyate hītyanenedamāha upapattiviruddhastāvanna vedātharḥ sambhavati, tadaviruddhe 'rthe sambhavatītyuktam prakṛtaścopapattiviruddhaḥ tathāca vakṣyāma iti śrutyartho na bhavatītyupalakṣaṇam anumānaprameyamapīdaṃ na bhavatyupapattiviruddhatvādityapi draṣṭavyam kiñca sambhāvita eva śrutyartho vaktavyo 'numātavyaśca nacaivaṃ prakṛtaḥ kvāpyabhāvasya kartṛtvānupalambhādityāha- kvāpīti ... kvāpi
2.1.70b
असत्कारणं न ह्यनुपलब्धमित्यनुवर्तते 6,60 चतुर्थपादस्याधिकरणस्य वैलक्षण्यं दर्शयितुमल्पेत्याद्युक्तम् तदविशदम् वैलक्षण्यज्ञानस्योभयस्वरूपज्ञानाधीनत्वात् अतश्चतुर्थपादार्थं दर्शयति- श्रुतीति ... श्रुतिप्रायोपपत्तिभिः
asatkāraṇaṃ na hyanupalabdhamityanuvartate 6,60 caturthapādasyādhikaraṇasya vailakṣaṇyaṃ darśayitumalpetyādyuktam tadaviśadam vailakṣaṇyajñānasyobhayasvarūpajñānādhīnatvāt ataścaturthapādārthaṃ darśayati- śrutīti ... śrutiprāyopapattibhiḥ
2.1.71
श्रुतीनां प्रायो बाहुल्यम् तत्सहिताभिरुपपत्तिभिः श्रुतिप्रधानकोपपत्तिभिरिति यावत् अविरोधो विरोधाभावः श्रुतीनामिति शेषः यद्वा श्रुतिप्रायशब्देन श्रुतिकल्पत्वमुच्यते श्रुतिगृहीताभिरुपपत्तिभिरित्यर्थः अत्र तु स्वतन्त्राभिरिति स्फुटमेव अथवात्रोक्तार्थस्यैव तत्र प्रपञ्चनान्न दोषः यथा प्रथमपादार्थप्रपञ्चनात् द्वितीयपादस्य इत्याशयेनोक्तं सम्यगिति यद्वा क्वापीति अत्र सम्बद्धयते तेन क्वाप्यध्यात्मलक्षणे विषये, अत्र त्वन्यत्रेति भेदः सूचितो भवति यद्यप्येतत्प्रागेव वक्तव्यम् तथाप्यसत्कार्यमित्यादेर्वक्ष्यमाणस्य, सूत्रस्य व्याख्यानान्तरत्वद्योतनाय व्यवधानेनोक्तम् अन्यथा पूर्वमेव व्याख्यानम्, इदं तु तदुपपादनायोपयोगीति विज्ञायेत 6,63 अथ द्वितीयां वृत्तिमभिप्रेत्य"असदिति चेन्नऽ; इत्येतावत्सूत्रं व्याचष्टे- असदिति असत् कार्यं यथा दृष्टं वस्तुत्वात् कारणं तथा इति चेन्न
śrutīnāṃ prāyo bāhulyam tatsahitābhirupapattibhiḥ śrutipradhānakopapattibhiriti yāvat avirodho virodhābhāvaḥ śrutīnāmiti śeṣaḥ yadvā śrutiprāyaśabdena śrutikalpatvamucyate śrutigṛhītābhirupapattibhirityarthaḥ atra tu svatantrābhiriti sphuṭameva athavātroktārthasyaiva tatra prapañcanānna doṣaḥ yathā prathamapādārthaprapañcanāt dvitīyapādasya ityāśayenoktaṃ samyagiti yadvā kvāpīti atra sambaddhayate tena kvāpyadhyātmalakṣaṇe viṣaye, atra tvanyatreti bhedaḥ sūcito bhavati yadyapyetatprāgeva vaktavyam tathāpyasatkāryamityādervakṣyamāṇasya, sūtrasya vyākhyānāntaratvadyotanāya vyavadhānenoktam anyathā pūrvameva vyākhyānam, idaṃ tu tadupapādanāyopayogīti vijñāyeta 6,63 atha dvitīyāṃ vṛttimabhipretya"asaditi cenna'; ityetāvatsūtraṃ vyācaṣṭe- asaditi asat kāryaṃ yathā dṛṣṭaṃ vastutvāt kāraṇaṃ tathā iti cenna
2.1.71cd
कार्यं महदादिकम् यथा प्रलये ऽसत् प्रमितं तथा वस्तुत्वाद्भावत्वात्कारणं कारणत्वेन सिद्धान्तिनाङ्गीकृतमीश्वरादिकमपि(मिति)प्रलये ऽसद्भवितुमर्हतीत्यर्थः कुतो नेति चेत् न तावदस्मादेवानुमानादभावस्य विश्वकर्तृत्वसिद्धिः किन्त्वनेन प्रलयावस्थायामीश्वराद्यभावसिद्धौ कार्यस्य सकर्तृकत्वनियमे स्थिते प्रागभावस्य नियतपूर्वभावित्वेन विश्वकारणत्वं सिद्धयन् कर्तृतयैव सेत्स्यतीति वक्तव्यम् तदिदं प्रत्यनुमानपराहतमित्याशयवान् प्रतिषेधमात्रत्वदिति सौत्रं हेतुं व्याकुवर्न् साध्यमध्याहरति- निषेधेति ... निषेधैकस्वरूपस्य न कर्तृता
kāryaṃ mahadādikam yathā pralaye 'sat pramitaṃ tathā vastutvādbhāvatvātkāraṇaṃ kāraṇatvena siddhāntināṅgīkṛtamīśvarādikamapi(miti)pralaye 'sadbhavitumarhatītyarthaḥ kuto neti cet na tāvadasmādevānumānādabhāvasya viśvakartṛtvasiddhiḥ kintvanena pralayāvasthāyāmīśvarādyabhāvasiddhau kāryasya sakartṛkatvaniyame sthite prāgabhāvasya niyatapūrvabhāvitvena viśvakāraṇatvaṃ siddhayan kartṛtayaiva setsyatīti vaktavyam tadidaṃ pratyanumānaparāhatamityāśayavān pratiṣedhamātratvaditi sautraṃ hetuṃ vyākuvarn sādhyamadhyāharati- niṣedheti ... niṣedhaikasvarūpasya na kartṛtā
2.1.72ab
निषेधैकस्वरूपस्येति हेतुगर्भविशेषणम् अयमत्र प्रयोगः विप्रतिपन्नो ऽभावो न कर्ता प्रतिषेधमात्रत्वात् निषेधैकस्वरूपत्वात् सम्प्रतिपन्नघटाभाववदिति कर्तृत्वमात्रस्याभावे विश्वकर्तृत्वं दूरोत्सारितम् नच दृष्टान्तः साध्यविकलः अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कुलालादेः कर्तृत्वनिश्चये तु अभावस्य तत्कल्पकाभावात् 6,65 नन्वस्तु निषेधैकस्वरूपत्वं, कर्तृत्वं च को विरोधः तथाच घटाद्यभावस्याकर्तृत्वे ऽपि प्रलयकालीनो ऽभावः कर्ता भविष्यतीत्यतः कर्तृत्वनिषेधैकस्वरूपत्वयोविर्रेधं स्फोरयितुं कर्तृत्वस्वरूपमाह- बुद्धीति बुद्धिपूर्वप्रवृत्तिर्हि कर्तृत्वमिह निश्चितम्
niṣedhaikasvarūpasyeti hetugarbhaviśeṣaṇam ayamatra prayogaḥ vipratipanno 'bhāvo na kartā pratiṣedhamātratvāt niṣedhaikasvarūpatvāt sampratipannaghaṭābhāvavaditi kartṛtvamātrasyābhāve viśvakartṛtvaṃ dūrotsāritam naca dṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ anvayavyatirekābhyāṃ kulālādeḥ kartṛtvaniścaye tu abhāvasya tatkalpakābhāvāt 6,65 nanvastu niṣedhaikasvarūpatvaṃ, kartṛtvaṃ ca ko virodhaḥ tathāca ghaṭādyabhāvasyākartṛtve 'pi pralayakālīno 'bhāvaḥ kartā bhaviṣyatītyataḥ kartṛtvaniṣedhaikasvarūpatvayovirredhaṃ sphorayituṃ kartṛtvasvarūpamāha- buddhīti buddhipūrvapravṛttirhi kartṛtvamiha niścitam
2.1.72cd
प्रवृत्तिः इच्छाप्रयत्नादिका निश्चितं सर्वैरपि परीक्षकैः वृक्षेण स्थीयत इत्यादौ कर्तृत्वं पारिभाषिकं न तु स्वाभाविकमिति हि सर्वे ऽपि प्रतिपन्नाः अत्र बुद्धिपूर्वप्रवृत्तिरित्येतद्बुद्धया विविच्य व्याख्येयम् तथाहि स्यात्कर्तृनिषेधैकस्वरूपत्वयोरविरोधः, यदि तृतीयादिविषयत्वमेव कर्तृत्वं स्यात् न चैतदस्ति अपि तर्हि इच्छाप्रयत्नादिरूपा प्रवृत्तिरेव सर्वैरपि परीक्षकैस्तस्या एव कर्तृत्वेन निश्चितत्वात् प्रकरणाच्चैतदेव निश्चितम् अत्रैव हि विप्रतिपत्तिर्नान्यत्र सा चेयं प्रवृत्तिर्बुद्धिपूर्वा बुद्धिव्याप्ता कार्यायाः प्रवृत्तेर्बुद्धिकारणकत्वात् अकार्यायाश्च बुद्धिव्यभिचाराद्यदशर्नात् नच कर्तृत्वापरपर्यायायाः प्रवृत्तेर्व्यापिका बुद्धिरभावे सम्भवति ततो व्याप्यं कर्तृत्वमपि न सम्भवत्येवेति कथं कर्तृत्वनिषेधैकस्वरूपत्वयोर्न विरोध इति अत्र कर्तृत्वानुवादेन बुद्धिपूर्वप्रवृत्तिरिति व्याख्यानान्निश्चितमिति नपुंसकोपपत्तिः भावे वा क्तप्रत्यय इति 6,68 ननु मा भूदप्रयोजकत्वं हेतोः तथापि वैयर्थ्यमपरिहायर्म् अभावपर्यायो हि प्रतिषेधशब्दः, कर्तृत्वं च कार्योत्पत्त्यनुकूलेच्छादियोग इत्युक्तम् नच प्रतिषेधत्वं कर्तरि वर्तते, येनाकर्तृकं व्यभिचरेत् तन्निरासार्थं च विशेषणं सार्थकं स्यात् अतः प्रतिषेधत्वादित्येतावताकर्तृत्वव्यभिचाराभावात्सूत्रे मात्रग्रहणं व्याख्याने ऽप्येकग्रहणं व्यर्थमित्यत आह- प्रतिषेधेति प्रतिषेधात्मकत्वं तु भावस्य-
pravṛttiḥ icchāprayatnādikā niścitaṃ sarvairapi parīkṣakaiḥ vṛkṣeṇa sthīyata ityādau kartṛtvaṃ pāribhāṣikaṃ na tu svābhāvikamiti hi sarve 'pi pratipannāḥ atra buddhipūrvapravṛttirityetadbuddhayā vivicya vyākhyeyam tathāhi syātkartṛniṣedhaikasvarūpatvayoravirodhaḥ, yadi tṛtīyādiviṣayatvameva kartṛtvaṃ syāt na caitadasti api tarhi icchāprayatnādirūpā pravṛttireva sarvairapi parīkṣakaistasyā eva kartṛtvena niścitatvāt prakaraṇāccaitadeva niścitam atraiva hi vipratipattirnānyatra sā ceyaṃ pravṛttirbuddhipūrvā buddhivyāptā kāryāyāḥ pravṛtterbuddhikāraṇakatvāt akāryāyāśca buddhivyabhicārādyadaśarnāt naca kartṛtvāparaparyāyāyāḥ pravṛttervyāpikā buddhirabhāve sambhavati tato vyāpyaṃ kartṛtvamapi na sambhavatyeveti kathaṃ kartṛtvaniṣedhaikasvarūpatvayorna virodha iti atra kartṛtvānuvādena buddhipūrvapravṛttiriti vyākhyānānniścitamiti napuṃsakopapattiḥ bhāve vā ktapratyaya iti 6,68 nanu mā bhūdaprayojakatvaṃ hetoḥ tathāpi vaiyarthyamaparihāyarm abhāvaparyāyo hi pratiṣedhaśabdaḥ, kartṛtvaṃ ca kāryotpattyanukūlecchādiyoga ityuktam naca pratiṣedhatvaṃ kartari vartate, yenākartṛkaṃ vyabhicaret tannirāsārthaṃ ca viśeṣaṇaṃ sārthakaṃ syāt ataḥ pratiṣedhatvādityetāvatākartṛtvavyabhicārābhāvātsūtre mātragrahaṇaṃ vyākhyāne 'pyekagrahaṇaṃ vyarthamityata āha- pratiṣedheti pratiṣedhātmakatvaṃ tu bhāvasya-
2.1.72d
भावस्यापि कुलालादेः कर्तुः प्रतिषेधात्मकत्वं विद्यते अतः प्रतिषेधत्वादित्यु(त्येवो)क्ते कुलालादौ, अकर्तृत्वेन हेतोः, व्यभिचारः स्यात् तत्परिहारार्थं मात्रग्रहणम् तद्वयाख्याने (च) एकग्रहणं च सार्थकमिति 6,70 ननु कुलालादेर्भावस्य कथं प्रतिषेधात्मकत्वमित्यत आह- अभावेति ... -अभावधर्मतः
bhāvasyāpi kulālādeḥ kartuḥ pratiṣedhātmakatvaṃ vidyate ataḥ pratiṣedhatvādityu(tyevo)kte kulālādau, akartṛtvena hetoḥ, vyabhicāraḥ syāt tatparihārārthaṃ mātragrahaṇam tadvayākhyāne (ca) ekagrahaṇaṃ ca sārthakamiti 6,70 nanu kulālāderbhāvasya kathaṃ pratiṣedhātmakatvamityata āha- abhāveti ... -abhāvadharmataḥ
2.1.72e
अभावो ऽत्रान्योन्याभावो विवक्षितः स धर्मो ऽस्येत्यभावधर्मा तस्य भावस्तत्त्वम् तत इति भावप्रधानो निर्देशः अस्ति खलु कुलालादेर्भावस्य भेदापरपर्याय(ः)प्रतिषेधात्मकः अन्योन्याभावो धर्म इति व्यास-(16) नन्विदमसङ्गतम् यः कर्ता धर्मी कुलालादिः न तस्य प्रतिषेधात्मकत्वम्, यश्च प्रतिषेधात्मको ऽन्योन्याभावो न तस्य कर्तृत्वमित्तय आह- धर्मेति धर्मधर्मैक्यतश्चैव
abhāvo 'trānyonyābhāvo vivakṣitaḥ sa dharmo 'syetyabhāvadharmā tasya bhāvastattvam tata iti bhāvapradhāno nirdeśaḥ asti khalu kulālāderbhāvasya bhedāparaparyāya(ḥ)pratiṣedhātmakaḥ anyonyābhāvo dharma iti vyāsa-(16) nanvidamasaṅgatam yaḥ kartā dharmī kulālādiḥ na tasya pratiṣedhātmakatvam, yaśca pratiṣedhātmako 'nyonyābhāvo na tasya kartṛtvamittaya āha- dharmeti dharmadharmaikyataścaiva
2.1.72f
धर्मधर्मिणोः कुलालान्योन्याभावोरेकत्वतः चशब्दो हेतुसमुच्चये अभावधर्मतो धर्मधर्म्यैक्यतश्च प्रतिषेधात्मकत्वं भावस्यास्तीत्यन्वयः एवशब्दो भेदव्युदासार्थः अन्योन्याभावो हि धर्मिणात्यन्ताभिन्नो ऽभ्युपेयते न त्वयावद्द्रव्यभावी धर्म इव भिन्नाभिन्नः 6,71 अस्त्वेवं प्रतिषेधत्वस्य कुलालादौ व्यभिचारस्तथापि कथं मात्रग्रहणस्य सार्थक्यम् न ह्यविशिष्टव्यभिचार एव विशेषणं प्रयोजयति तथात्वे विशेषणनियमानुपपत्तेः किन्नाम विशेषणस्य व्यभिचारनिरासौपयिकत्वे सति तदत्र कथमित्यत आह- न त्विति ... नतु तन्मात्रता भवेत्
dharmadharmiṇoḥ kulālānyonyābhāvorekatvataḥ caśabdo hetusamuccaye abhāvadharmato dharmadharmyaikyataśca pratiṣedhātmakatvaṃ bhāvasyāstītyanvayaḥ evaśabdo bhedavyudāsārthaḥ anyonyābhāvo hi dharmiṇātyantābhinno 'bhyupeyate na tvayāvaddravyabhāvī dharma iva bhinnābhinnaḥ 6,71 astvevaṃ pratiṣedhatvasya kulālādau vyabhicārastathāpi kathaṃ mātragrahaṇasya sārthakyam na hyaviśiṣṭavyabhicāra eva viśeṣaṇaṃ prayojayati tathātve viśeṣaṇaniyamānupapatteḥ kinnāma viśeṣaṇasya vyabhicāranirāsaupayikatve sati tadatra kathamityata āha- na tviti ... natu tanmātratā bhavet
2.1.73ab
6,72 कुलालादेः कर्तुर्भावस्य प्रतिषेधत्वे ऽपि(धात्मकत्वे ऽपि)तन्मात्रता प्रतिषेधमात्रता न भवेत् अतो ऽस्ति मात्रग्रहणस्य व्यभिचारपरिहारौपयिकत्वम् तुशब्दो ऽवधारणे सन्दिग्धव्यभिचारपरिहारार्थः 6,72f. नन्वेवमेकं सन्धित्सतो ऽ(न्यत्)परं प्रच्यवते यतो व्यर्थविशेषणतापरिहारे स्वरूपासिद्धिरापन्ना तथाहि पक्षीकृते अभावे प्रमेयत्वादिधर्माः सन्ति न वा नेति पक्षे ऽप्रमिताश्रयत्वादिकं हेतोः आद्ये न तावत्ते ऽप्यभावाः विधिप्रत्ययविषयत्वात्, प्रतियोग्यनिरूप्यत्वाच्च षट्पदार्थातिरिक्तत्वमभावत्वमिति चेन्न स्वेच्छापरिकल्पनाया अनुपादेयत्वात् अन्यथा पञ्चैव भावास्तदतिरिक्तो ऽभाव इति कल्पनायां समवायादेरपि भावत्वं न स्यात् ते च नाभावाद्धर्मिणो भिन्नाः अन्योन्याभावसमानन्यायत्वात् तथाच यथा कुलालादेर्विपक्षस्य विधिनिषेधात्मकत्वेन प्रतिषेधमात्रत्वाभावस्तथा पक्षीकृथाभावस्यापि (धर्मद्वारा विधिरूपस्य) प्रतिषेधमात्रत्वाभावात्स्वरूपासिद्धो हेतुः स्यात् दृष्टान्तश्च साधनविकलः घटाभावस्यापि धर्मद्वारा विधिरूपस्य प्रतिषेधमात्रत्वाभावादित्यत आह- अभावस्य चेति अभावस्य च भावो ऽपि धर्मो ऽथापि
6,72 kulālādeḥ karturbhāvasya pratiṣedhatve 'pi(dhātmakatve 'pi)tanmātratā pratiṣedhamātratā na bhavet ato 'sti mātragrahaṇasya vyabhicāraparihāraupayikatvam tuśabdo 'vadhāraṇe sandigdhavyabhicāraparihārārthaḥ 6,72f. nanvevamekaṃ sandhitsato '(nyat)paraṃ pracyavate yato vyarthaviśeṣaṇatāparihāre svarūpāsiddhirāpannā tathāhi pakṣīkṛte abhāve prameyatvādidharmāḥ santi na vā neti pakṣe 'pramitāśrayatvādikaṃ hetoḥ ādye na tāvatte 'pyabhāvāḥ vidhipratyayaviṣayatvāt, pratiyogyanirūpyatvācca ṣaṭpadārthātiriktatvamabhāvatvamiti cenna svecchāparikalpanāyā anupādeyatvāt anyathā pañcaiva bhāvāstadatirikto 'bhāva iti kalpanāyāṃ samavāyāderapi bhāvatvaṃ na syāt te ca nābhāvāddharmiṇo bhinnāḥ anyonyābhāvasamānanyāyatvāt tathāca yathā kulālādervipakṣasya vidhiniṣedhātmakatvena pratiṣedhamātratvābhāvastathā pakṣīkṛthābhāvasyāpi (dharmadvārā vidhirūpasya) pratiṣedhamātratvābhāvātsvarūpāsiddho hetuḥ syāt dṛṣṭāntaśca sādhanavikalaḥ ghaṭābhāvasyāpi dharmadvārā vidhirūpasya pratiṣedhamātratvābhāvādityata āha- abhāvasya ceti abhāvasya ca bhāvo 'pi dharmo 'thāpi
2.1.73b
प्रथमापिशब्दात्पूर्वं यदीत्यध्याहार्यम् यद्यप्यभावस्य पक्षीकृतस्य दृष्टान्तीकृतस्य च भावः प्रमेयत्वादिधर्मो ऽस्ति चशब्दाद्धर्मिणा अभिन्नश्च भावस्याभावधर्म इवेति वा अथापि न स्वरूपासिद्धयादिदोष इति शेषः 6,74 कथमित्यत आह- हि धर्मिण इति ... हि धर्मिणः तादृक्तवं मात्रतेहोक्ता
prathamāpiśabdātpūrvaṃ yadītyadhyāhāryam yadyapyabhāvasya pakṣīkṛtasya dṛṣṭāntīkṛtasya ca bhāvaḥ prameyatvādidharmo 'sti caśabdāddharmiṇā abhinnaśca bhāvasyābhāvadharma iveti vā athāpi na svarūpāsiddhayādidoṣa iti śeṣaḥ 6,74 kathamityata āha- hi dharmiṇa iti ... hi dharmiṇaḥ tādṛktavaṃ mātratehoktā
2.1.73d
-च् 6,75 हिशब्दो हेतौ तादृक्त्वं प्रतिषेधात्मकत्वम् मात्रता प्रतिषेधमात्रता इह सूत्रे एतदुक्तं भवति स्यादयं स्वरूपासिद्धयादिदोषो यद्यत्र प्रतिषेधमात्रशब्देन केवलप्रतिषेधत्वं विवक्षितं स्यात् नचैवम् किन्तु धर्मद्वारमन्तरेण धमिर्ण एव प्रतिषेधत्वम् तच्च पक्षदृष्टान्तयेरस्त्येव तयोधर्र्मद्वारेण विधित्वे ऽपि धर्मिणोः प्रतिषेधत्वस्योभयसिद्धत्वात् व्यावृत्तं च विपक्षात्कुलालादेः तस्य धर्मतो निषेधत्वे ऽपि धर्मि(णो) विधित्वा)णो ऽनिषेधत्वादिति ननु कथमेतल्लभ्यते उच्यते मात्रशब्दो हि साकल्ये वर्तते नच तत् क्वापि सम्भवति प्रतिषेधे ऽपि विधिसद्भावस्य परेणैवोक्तत्वात् ततः प्रतिषेधमात्रशब्दो विधेरप्राधान्यं लक्षयति, अन्नमात्रं भुक्तमिति यथा धर्मधर्मिणोश्च, अप्राधान्यं धर्मस्य, प्राधान्यं धर्मिणः तेन धर्मिणः प्रतिषेधत्वं प्रतिषेधमात्रत्वमिति सिद्धयति इच्छाप्रयत्नादिरूपायाः प्रवृत्तेः कर्तृतापरनामिकायाः व्यापिका बुद्धिः अभावाद्वयावृत्ता तामपि व्यावर्तयतीत्युक्तम् तत्राभावाद्बुद्धिव्यावृत्तिरेव कुत इत्यत आह- बुद्धीति ... बुद्धिराहित्यमेव तत्
-c 6,75 hiśabdo hetau tādṛktvaṃ pratiṣedhātmakatvam mātratā pratiṣedhamātratā iha sūtre etaduktaṃ bhavati syādayaṃ svarūpāsiddhayādidoṣo yadyatra pratiṣedhamātraśabdena kevalapratiṣedhatvaṃ vivakṣitaṃ syāt nacaivam kintu dharmadvāramantareṇa dhamirṇa eva pratiṣedhatvam tacca pakṣadṛṣṭāntayerastyeva tayodharrmadvāreṇa vidhitve 'pi dharmiṇoḥ pratiṣedhatvasyobhayasiddhatvāt vyāvṛttaṃ ca vipakṣātkulālādeḥ tasya dharmato niṣedhatve 'pi dharmi(ṇo) vidhitvā)ṇo 'niṣedhatvāditi nanu kathametallabhyate ucyate mātraśabdo hi sākalye vartate naca tat kvāpi sambhavati pratiṣedhe 'pi vidhisadbhāvasya pareṇaivoktatvāt tataḥ pratiṣedhamātraśabdo vidheraprādhānyaṃ lakṣayati, annamātraṃ bhuktamiti yathā dharmadharmiṇośca, aprādhānyaṃ dharmasya, prādhānyaṃ dharmiṇaḥ tena dharmiṇaḥ pratiṣedhatvaṃ pratiṣedhamātratvamiti siddhayati icchāprayatnādirūpāyāḥ pravṛtteḥ kartṛtāparanāmikāyāḥ vyāpikā buddhiḥ abhāvādvayāvṛttā tāmapi vyāvartayatītyuktam tatrābhāvādbuddhivyāvṛttireva kuta ityata āha- buddhīti ... buddhirāhityameva tat
Adhyāya 2 (cont. 12)
2.1.74a
तत्तस्मात्प्रतिषेधमात्रत्वादेव बुद्धिराहित्यमभावस्य घटाभाववत्सिद्धयतीत्यर्थः द्विविधं हि प्रमेयम् स्वतन्त्रं परतन्त्रं च परतन्त्रमपि द्विविधम् भावो ऽभावश्च भावो ऽपि द्वेधा चेतनो ऽचेतनश्च एवञ्च यदा भावस्यापि कस्यचिन्न चैतन्यं, का वार्ता तदाभावे चैतन्यस्य कश्चिदभावो बुद्धिमान् किन्न स्यादिति चेन्न निरुपाधिकसम्बन्धमनादृत्य निर्निमित्तायाः शङ्काया अतिप्रसङ्गित्वात् "तन्मनो ऽकुरुतऽ; इति श्रुतेरिति चेन्न अन्यथासिद्धत्वात् अथ प्रतिषेधमात्रत्वमपि पक्षे नाभ्युपेयात् तदासदिति ब्रह्मेति च संज्ञाभेदमात्रम् अनेकत्वादेः परेणापि त्याज्यत्वात् अनेकस्वातन्त्र्ये कार्योदयायोगात् नन्विदं तत्रैव वक्तव्यम् सत्यम् प्रतिषेध(त्व)मात्रत्वे विदिते ततो बुद्धिराहित्यप्रतीतेः सौलभ्यादिहोक्तम् टीकाकारस्तु प्रमेयत्वादिभावधर्माङ्गीकारे बुद्धिरपि तथा किन्न स्यादिति शङ्कावकाशादिहोक्तमित्याहुः 6,80 भावस्याभावो धर्मः, अभावस्य च भावो ऽपि धर्म इत्यनुपपन्नम् (भावस्याभावधर्मता, अभावस्य च भावधर्मतेत्यनुपपन्नम्) भावाभावयोरभावभावधर्मित्वे प्रमाणाभावात् सम्बन्धाभावाच्च सम्बद्धयोरेव हि शौक्लयपटयोर्धर्मधर्मिभावो दृष्टो नासम्बद्धयोर्मरुमन्दरयोः नच भावाभावयोः सम्बन्धो ऽस्ति संयोगसमवाययोर्भावनियतत्वात् विरुद्धस्वभावत्वाच्च यावविरुद्धस्वभावौ गुणगुणिनौ तावेव हि धर्मधर्मिणावुपलब्धौ न विरुद्धस्वभावावश्वमहिषौ विरुद्धस्वभावौ च भावाभावौ विधिनिषेधरूपत्वात् अभेदाच्च नहि घटः स्वयं स्वस्यैव धर्मो भवति उक्तं च धर्मधर्म्यैक्यमित्यत आह- विशेष्यतैवेति विशेष्यतैव धर्मित्वं
tattasmātpratiṣedhamātratvādeva buddhirāhityamabhāvasya ghaṭābhāvavatsiddhayatītyarthaḥ dvividhaṃ hi prameyam svatantraṃ paratantraṃ ca paratantramapi dvividham bhāvo 'bhāvaśca bhāvo 'pi dvedhā cetano 'cetanaśca evañca yadā bhāvasyāpi kasyacinna caitanyaṃ, kā vārtā tadābhāve caitanyasya kaścidabhāvo buddhimān kinna syāditi cenna nirupādhikasambandhamanādṛtya nirnimittāyāḥ śaṅkāyā atiprasaṅgitvāt "tanmano 'kuruta'; iti śruteriti cenna anyathāsiddhatvāt atha pratiṣedhamātratvamapi pakṣe nābhyupeyāt tadāsaditi brahmeti ca saṃjñābhedamātram anekatvādeḥ pareṇāpi tyājyatvāt anekasvātantrye kāryodayāyogāt nanvidaṃ tatraiva vaktavyam satyam pratiṣedha(tva)mātratve vidite tato buddhirāhityapratīteḥ saulabhyādihoktam ṭīkākārastu prameyatvādibhāvadharmāṅgīkāre buddhirapi tathā kinna syāditi śaṅkāvakāśādihoktamityāhuḥ 6,80 bhāvasyābhāvo dharmaḥ, abhāvasya ca bhāvo 'pi dharma ityanupapannam (bhāvasyābhāvadharmatā, abhāvasya ca bhāvadharmatetyanupapannam) bhāvābhāvayorabhāvabhāvadharmitve pramāṇābhāvāt sambandhābhāvācca sambaddhayoreva hi śauklayapaṭayordharmadharmibhāvo dṛṣṭo nāsambaddhayormarumandarayoḥ naca bhāvābhāvayoḥ sambandho 'sti saṃyogasamavāyayorbhāvaniyatatvāt viruddhasvabhāvatvācca yāvaviruddhasvabhāvau guṇaguṇinau tāveva hi dharmadharmiṇāvupalabdhau na viruddhasvabhāvāvaśvamahiṣau viruddhasvabhāvau ca bhāvābhāvau vidhiniṣedharūpatvāt abhedācca nahi ghaṭaḥ svayaṃ svasyaiva dharmo bhavati uktaṃ ca dharmadharmyaikyamityata āha- viśeṣyataiveti viśeṣyataiva dharmitvaṃ
2.1.74b
विशेषणतैव च धर्मत्वमित्यपि द्रष्टव्यम् यो हि विशिष्टते व्यवच्छिद्यते स तस्य धर्मी धर्मश्चापरः प्रकारान्तरस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात् प्रतीयते च विशेष्यविशेषणभावो भावाभावयोः अन्यथा घटः पटो न भवतीत्यभावः प्रमेय इति च व्यवहारानुपपत्तेः तत्कथं भावाभावयोर्न धर्मधर्मिभावः पटशोक्लययोश्च न सम्बन्धप्रयुक्तो धर्मिधर्मभावः नापि मेरुमन्दरयोस्तदभावः सम्बन्धाभावप्रयुक्तः किन्तु स्वभावादेव विशेष्यविशेषणत्वातदभावरूपः सम्बद्धयोरपि घटपटयोस्तदभाववत्, भूतलघटाभावयोस्तद्भावाच्च 6,82 एवमेव विरोधिस्वभावाभेदावपि परा(निर)स्तौ सगुणनिर्गुणत्वेन नित्यानित्यत्वेन वा विरुद्धस्वभावयोरपि गुणगुणिनोर्धर्म्यादित्वस्य दर्शनात् अदर्शनाच्च पटत्वशौक्लययोः दृश्यते चाभेदे ऽपि तद्भावः अस्तित्वाभिधेयत्वादीनां धर्माणां परैर्धर्म्यभेदस्याङ्गीकृतत्वात् भिन्नानामपि तद्भावो नोपलभ्यते तदेवमसम्बद्धयोरपि विलक्षणस्वभावयोरपि भावाभावयोरभेदे ऽपि विशेषशक्त्या विशेष्यविशेषणतालक्षणो धर्मिधर्मभावो युक्त एवेति 6,84 यद्येवं भावाभावयोरभावभावधर्मित्वं धर्मधर्मिणोश्चाभेदः स्यात्, तदा भावस्याप्यभावत्वेनाभावस्य च भावत्वेन, घटादीनां भावत्वमेव प्राक्प्रध्वंसात्यन्ताभावानामभावत्वमेवेति नियमो निर्निबन्धनः स्यात् नचैवमस्त्विति वाच्यम् सकललोकसिद्धस्य तथाभावानर्हत्वात् इत्यत आह- प्रथमेति ... प्रथमप्रतिपत्तिषु निषेधविधिरूपत्वं भावाभावत्वमत्र हि
viśeṣaṇataiva ca dharmatvamityapi draṣṭavyam yo hi viśiṣṭate vyavacchidyate sa tasya dharmī dharmaścāparaḥ prakārāntarasya nirvaktumaśakyatvāt pratīyate ca viśeṣyaviśeṣaṇabhāvo bhāvābhāvayoḥ anyathā ghaṭaḥ paṭo na bhavatītyabhāvaḥ prameya iti ca vyavahārānupapatteḥ tatkathaṃ bhāvābhāvayorna dharmadharmibhāvaḥ paṭaśoklayayośca na sambandhaprayukto dharmidharmabhāvaḥ nāpi merumandarayostadabhāvaḥ sambandhābhāvaprayuktaḥ kintu svabhāvādeva viśeṣyaviśeṣaṇatvātadabhāvarūpaḥ sambaddhayorapi ghaṭapaṭayostadabhāvavat, bhūtalaghaṭābhāvayostadbhāvācca 6,82 evameva virodhisvabhāvābhedāvapi parā(nira)stau saguṇanirguṇatvena nityānityatvena vā viruddhasvabhāvayorapi guṇaguṇinordharmyāditvasya darśanāt adarśanācca paṭatvaśauklayayoḥ dṛśyate cābhede 'pi tadbhāvaḥ astitvābhidheyatvādīnāṃ dharmāṇāṃ parairdharmyabhedasyāṅgīkṛtatvāt bhinnānāmapi tadbhāvo nopalabhyate tadevamasambaddhayorapi vilakṣaṇasvabhāvayorapi bhāvābhāvayorabhede 'pi viśeṣaśaktyā viśeṣyaviśeṣaṇatālakṣaṇo dharmidharmabhāvo yukta eveti 6,84 yadyevaṃ bhāvābhāvayorabhāvabhāvadharmitvaṃ dharmadharmiṇoścābhedaḥ syāt, tadā bhāvasyāpyabhāvatvenābhāvasya ca bhāvatvena, ghaṭādīnāṃ bhāvatvameva prākpradhvaṃsātyantābhāvānāmabhāvatvameveti niyamo nirnibandhanaḥ syāt nacaivamastviti vācyam sakalalokasiddhasya tathābhāvānarhatvāt ityata āha- prathameti ... prathamapratipattiṣu niṣedhavidhirūpatvaṃ bhāvābhāvatvamatra hi
2.1.75
-द् रूपशब्दो धर्मिवचनः भावाभावत्वमिति यथायोगं सम्बन्धः अत्रैवं सत्यपि हिशब्दः प्रसिद्धौ अयमर्थः किं भावाभावनिबन्धनं प्रमेयरूपमन्विष्यते प्रमाणं वा आद्यस्योत्तरार्धमुत्तरम् यद्यपि भावाभावात्मका घटादयः प्रागभावादयश्च तथाप्यत्र पदार्थसार्थे यः पिण्डो विधिधर्मिको घटादिः स भावो, यस्तु निषेधधर्मिकः प्रागभावादिः सो ऽभाव इति व्यवस्थोपपद्यते अभेदे ऽपि धमर्धर्मिभावो विशेषशक्त्या सङ्गच्छत इत्युक्तमेव द्वितीयस्य उत्तरं प्रथमप्रतिपत्तिष्विति यः प्रथमं विधितया परप्रतिक्षेपरूपतां विना प्रतीयते स घटादिर्भावः यस्तु निषेधतया परप्रतिक्षेपेण प्रतीयते प्रागभावादिः सो ऽभाव इत्युत्तरार्धेनैकवाक्यतया योज्यम् 6,87 घटो हि प्रथमं विधित्वेन धर्मिरूपेण प्रतीतो ऽनन्तरं पटो न भवतीति पटनिषेधात्मतया प्रतीयते प्रागभावादिरपि प्रथमं निषेधत्वेन धर्मिस्वरूपेणावगतो ऽनन्तरं प्रमेय इति विधितया प्रतीयत इति सकलप्रतिपत्तृसिद्धमिति बहुवचनहिशब्दाभ्यां द्योतयति विषयिविषययोराधाराधेयभावमभिप्रेत्य सप्तमीप्रयोगः कारकेषु गौणमुख्यत्वविवक्षाभावस्य स्थितत्वादिति 6,91 एवं पूर्वपक्ष्युत्प्रेक्षितप्रमाणसमुदायलब्धस्यार्थस्य प्रमाणविरोधो दर्शितः इदानीमसत्कार्यं यथा दृष्टमित्यनुमानं विशेषतो निराचिकीर्षुस्तत्प्रस्तावनाय असूत्रयत्सूत्रकारः ओं अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसमिति असमञ्जसमेतद्विश्वस्याभावकर्तृकत्वमतम् कुतः अभावस्य (एव) जगत्कर्तृत्वाङ्गीकारे ऽपीतौ प्रलये तद्वत्प्रसङ्गात् अभाववत्त्वप्रसङ्गात् ईश्वरादेः सर्वस्या(प्य)भावाभ्युपगमप्रसङ्गादिति यावत् न हीश्वरादौ सति तत्परित्यागेनाभावस्य जगत्कर्तृत्वमवधारयितुं शक्यमिति ननु नेदमनिष्यमीश्वरादिकं प्रलये ऽसद्भवितुमर्हति भावत्वात् घटवदित्यनुमानेनेश्वरादेः सर्वस्य प्रलये ऽभावाभ्युपगमादित्यत्रोक्तं सूत्रकृता"न तु दृष्टान्तभावातऽ; इति नैव प्रलये सर्वस्यासत्त्वमङ्गीकर्तुमुचितम् कस्मात् दृष्टान्तभावात् दृष्टान्त इति तत्रावधारितव्याप्तिमूलमनुमानमुच्यते दृष्टान्तमात्रस्य साधनबाधनानङ्गत्वात् तथाच प्रलये परमेश्वरादिसद्भाव(स्य) साधकानुमानसम्भवादित्यर्थः 6,93 किं तदनुमानमित्यत आह भाष्यकारः- सर्वनाशेष्वपीति 6,94 अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गाद् असमञ्जसम् ब्ब्स्_2,1.8 सर्वनाशेष्वपि सदा शिष्टत्वाद् यस्य कस्य नुः नाशो ऽयं विमतो ऽपि स्यान्नाशत्वात् कर्तृशेषवान्
-d rūpaśabdo dharmivacanaḥ bhāvābhāvatvamiti yathāyogaṃ sambandhaḥ atraivaṃ satyapi hiśabdaḥ prasiddhau ayamarthaḥ kiṃ bhāvābhāvanibandhanaṃ prameyarūpamanviṣyate pramāṇaṃ vā ādyasyottarārdhamuttaram yadyapi bhāvābhāvātmakā ghaṭādayaḥ prāgabhāvādayaśca tathāpyatra padārthasārthe yaḥ piṇḍo vidhidharmiko ghaṭādiḥ sa bhāvo, yastu niṣedhadharmikaḥ prāgabhāvādiḥ so 'bhāva iti vyavasthopapadyate abhede 'pi dhamardharmibhāvo viśeṣaśaktyā saṅgacchata ityuktameva dvitīyasya uttaraṃ prathamapratipattiṣviti yaḥ prathamaṃ vidhitayā parapratikṣeparūpatāṃ vinā pratīyate sa ghaṭādirbhāvaḥ yastu niṣedhatayā parapratikṣepeṇa pratīyate prāgabhāvādiḥ so 'bhāva ityuttarārdhenaikavākyatayā yojyam 6,87 ghaṭo hi prathamaṃ vidhitvena dharmirūpeṇa pratīto 'nantaraṃ paṭo na bhavatīti paṭaniṣedhātmatayā pratīyate prāgabhāvādirapi prathamaṃ niṣedhatvena dharmisvarūpeṇāvagato 'nantaraṃ prameya iti vidhitayā pratīyata iti sakalapratipattṛsiddhamiti bahuvacanahiśabdābhyāṃ dyotayati viṣayiviṣayayorādhārādheyabhāvamabhipretya saptamīprayogaḥ kārakeṣu gauṇamukhyatvavivakṣābhāvasya sthitatvāditi 6,91 evaṃ pūrvapakṣyutprekṣitapramāṇasamudāyalabdhasyārthasya pramāṇavirodho darśitaḥ idānīmasatkāryaṃ yathā dṛṣṭamityanumānaṃ viśeṣato nirācikīrṣustatprastāvanāya asūtrayatsūtrakāraḥ oṃ apītau tadvatprasaṅgādasamañjasamiti asamañjasametadviśvasyābhāvakartṛkatvamatam kutaḥ abhāvasya (eva) jagatkartṛtvāṅgīkāre 'pītau pralaye tadvatprasaṅgāt abhāvavattvaprasaṅgāt īśvarādeḥ sarvasyā(pya)bhāvābhyupagamaprasaṅgāditi yāvat na hīśvarādau sati tatparityāgenābhāvasya jagatkartṛtvamavadhārayituṃ śakyamiti nanu nedamaniṣyamīśvarādikaṃ pralaye 'sadbhavitumarhati bhāvatvāt ghaṭavadityanumāneneśvarādeḥ sarvasya pralaye 'bhāvābhyupagamādityatroktaṃ sūtrakṛtā"na tu dṛṣṭāntabhāvāt'; iti naiva pralaye sarvasyāsattvamaṅgīkartumucitam kasmāt dṛṣṭāntabhāvāt dṛṣṭānta iti tatrāvadhāritavyāptimūlamanumānamucyate dṛṣṭāntamātrasya sādhanabādhanānaṅgatvāt tathāca pralaye parameśvarādisadbhāva(sya) sādhakānumānasambhavādityarthaḥ 6,93 kiṃ tadanumānamityata āha bhāṣyakāraḥ- sarvanāśeṣvapīti 6,94 apītau tadvatprasaṅgād asamañjasam bbs_2,1.8 sarvanāśeṣvapi sadā śiṣṭatvād yasya kasya nuḥ nāśo 'yaṃ vimato 'pi syānnāśatvāt kartṛśeṣavān
2.1.76ab
अपिरभिव्याप्तौ सर्वशब्दो वर्तमानमात्रविवक्षयापि स्यादित्यतः सदेत्युक्तम् तदिदं व्यभिचारपरिहारायाभिहितम् नः पुरुषस्य अयमित्यस्यैव विवरणं विमत इति अत्र पूर्वार्धेन व्याप्तिरुक्ता उत्तरार्धेन प्रतिज्ञाहेतू एतदुक्तं भवति महाप्रलयलक्षणो नाशः पुरुषशेषवान्भवितुमर्हति नाशत्वात् सम्प्रतिपन्न(सम्मत)नाशवदिति अत्र पुरुषावशेषमात्रं साध्यम् नतु नाशकर्तुः पुरुषस्यावशिष्यता अत एवोक्तं यस्य कस्येति नाशस्य कर्तुरकर्तुर्वेत्यर्थः तथापि कर्तृशेषवानिति वदतेदमभिप्रेतम् प्रलये पुरुषसद्भावमात्रसाधने सति भग्नं तावत्परस्यानुमानम् यदपि परस्याभावकर्तृकत्वं जगतो ऽभिमतम् तदप्यत एवापास्तम् अवशिष्यस्य पुरुष(विशेष)स्यैव विश्वकर्तृत्वसम्भवे ऽभावस्य तत्कल्पनानवकाशात् दृष्टानुसारिणी हि कल्पना नहि लोके प्रागुत्पत्तेः कुलालाभावयोः सतोरभावो घटस्य कर्ता दृष्टः किन्नाम कुलाल एवेति 6,96 अभिप्रायमजानानः कर्तृशेषवानित्युक्त्वा विभ्रान्तश्चोदयति"यत्र सुन्दोपसुन्दन्यायेनाशेषा अपि पुरुषा नष्टास्तत्र नाशत्वहेतोरनैकान्तिकताऽ; इति, तत्राह- नचेति नचाशेषनृनाशस्तु दृष्टो दृश्यो ऽस्ति वा क्वचित्
apirabhivyāptau sarvaśabdo vartamānamātravivakṣayāpi syādityataḥ sadetyuktam tadidaṃ vyabhicāraparihārāyābhihitam naḥ puruṣasya ayamityasyaiva vivaraṇaṃ vimata iti atra pūrvārdhena vyāptiruktā uttarārdhena pratijñāhetū etaduktaṃ bhavati mahāpralayalakṣaṇo nāśaḥ puruṣaśeṣavānbhavitumarhati nāśatvāt sampratipanna(sammata)nāśavaditi atra puruṣāvaśeṣamātraṃ sādhyam natu nāśakartuḥ puruṣasyāvaśiṣyatā ata evoktaṃ yasya kasyeti nāśasya karturakarturvetyarthaḥ tathāpi kartṛśeṣavāniti vadatedamabhipretam pralaye puruṣasadbhāvamātrasādhane sati bhagnaṃ tāvatparasyānumānam yadapi parasyābhāvakartṛkatvaṃ jagato 'bhimatam tadapyata evāpāstam avaśiṣyasya puruṣa(viśeṣa)syaiva viśvakartṛtvasambhave 'bhāvasya tatkalpanānavakāśāt dṛṣṭānusāriṇī hi kalpanā nahi loke prāgutpatteḥ kulālābhāvayoḥ satorabhāvo ghaṭasya kartā dṛṣṭaḥ kinnāma kulāla eveti 6,96 abhiprāyamajānānaḥ kartṛśeṣavānityuktvā vibhrāntaścodayati"yatra sundopasundanyāyenāśeṣā api puruṣā naṣṭāstatra nāśatvahetoranaikāntikatā'; iti, tatrāha- naceti nacāśeṣanṛnāśastu dṛṣṭo dṛśyo 'sti vā kvacit
2.1.76cd
चशब्दो ऽवधारणे अशेषनृनाशस्तु नैव क्वचिद्दृष्ट इत्यतीतनिषेधो, दृश्यो वा नैवेत्यनागतस्य, नैवास्ति वा दृश्यमान इति वर्तमानस्य इदमुक्तं भवति अनैकान्तिकत्वं हि प्रमिते विपक्षे हेतुवृत्तौ सत्यां(हेतुवृत्त्या) वक्तव्यम् नाप्रमिते तथा सत्यनमिनमात्रोच्छेदप्रसङ्गात् नचाशेषपुरुषनाशः कालत्रये ऽपि प्रमितः, येन नाशत्वस्य तत्र व्यभिचारः स्यात् प्रमितत्वाङ्गीकारे च प्रमातुरेवोर्वरितत्वेन व्याघातश्च स्यात् नच नाशकर्तुः पुरुषस्यावशिष्यता साध्यत्वेनेष्या येन सुन्दोपसुन्दादिनाशः प्रत्युदाह्रियेत किन्तु पुरुष(वि)शेषवत्त्वमात्रमिति 6,97 अनेन प्रलयकालः पुरुषवान्कालत्वादिदानीन्तनकालवदित्यप्यनुमानं सूचितम् नच तदा कालाभावादाश्रयासिद्धिः तथा सति तदेत्येव वक्तुमशक्यत्वात् परकीयानुमाने च प्रलयविशेषणानुपपत्तेः 6,99 यद्यप्यत्र"कालो ऽङ्गीक्रियते न वा आद्ये तत्रैव भावत्वहेतोर्व्यभिचारः द्वितीये प्रलयविशेषणानुपपत्तिः सकलकार्यविनाशविशिष्टकालस्य प्रलयत्वात् अथ कार्यविनाश एव प्रलयस्तथापीश्वराभावस्य तेन सम्बन्धाभावादीश्वरादिकं प्रलये ऽसदिति प्रतिज्ञार्थानुपपत्तिः देशादिद्वारा सम्बन्धाभ्युपगमे तत्रैव भावत्वस्य व्यभिचारः प्रलयविशेषणपरित्यागे तच्छिष्यैरेवोह्यतामिति न सूत्रभाष्यकाराभ्यामभिहितम् सूचितं चापीताविति सूत्रकृता "लये मानं च किं भवेतऽ; इति भाष्यकृतापि 6,100 तदिदं जीवेश्वरसाधारणमनुमानमुक्तम् इदानीं प्रलये जीवसद्भावसाधकमनुमानमाह- धर्मेति धर्माधर्माश्रयत्वेन स्वीकार्यो ऽपि नरो लये
caśabdo 'vadhāraṇe aśeṣanṛnāśastu naiva kvaciddṛṣṭa ityatītaniṣedho, dṛśyo vā naivetyanāgatasya, naivāsti vā dṛśyamāna iti vartamānasya idamuktaṃ bhavati anaikāntikatvaṃ hi pramite vipakṣe hetuvṛttau satyāṃ(hetuvṛttyā) vaktavyam nāpramite tathā satyanaminamātrocchedaprasaṅgāt nacāśeṣapuruṣanāśaḥ kālatraye 'pi pramitaḥ, yena nāśatvasya tatra vyabhicāraḥ syāt pramitatvāṅgīkāre ca pramāturevorvaritatvena vyāghātaśca syāt naca nāśakartuḥ puruṣasyāvaśiṣyatā sādhyatveneṣyā yena sundopasundādināśaḥ pratyudāhriyeta kintu puruṣa(vi)śeṣavattvamātramiti 6,97 anena pralayakālaḥ puruṣavānkālatvādidānīntanakālavadityapyanumānaṃ sūcitam naca tadā kālābhāvādāśrayāsiddhiḥ tathā sati tadetyeva vaktumaśakyatvāt parakīyānumāne ca pralayaviśeṣaṇānupapatteḥ 6,99 yadyapyatra"kālo 'ṅgīkriyate na vā ādye tatraiva bhāvatvahetorvyabhicāraḥ dvitīye pralayaviśeṣaṇānupapattiḥ sakalakāryavināśaviśiṣṭakālasya pralayatvāt atha kāryavināśa eva pralayastathāpīśvarābhāvasya tena sambandhābhāvādīśvarādikaṃ pralaye 'saditi pratijñārthānupapattiḥ deśādidvārā sambandhābhyupagame tatraiva bhāvatvasya vyabhicāraḥ pralayaviśeṣaṇaparityāge tacchiṣyairevohyatāmiti na sūtrabhāṣyakārābhyāmabhihitam sūcitaṃ cāpītāviti sūtrakṛtā "laye mānaṃ ca kiṃ bhavet'; iti bhāṣyakṛtāpi 6,100 tadidaṃ jīveśvarasādhāraṇamanumānamuktam idānīṃ pralaye jīvasadbhāvasādhakamanumānamāha- dharmeti dharmādharmāśrayatvena svīkāryo 'pi naro laye
2.1.77ab
6,100f. न केवलमुक्तानुमानेन किन्नाम धर्माधर्मश्रयत्वेनापीति सम्बन्धः नरो जीवात्मा अयमत्र प्रयोगः प्रलयकालवर्ती धर्मः साश्रयः धर्मत्वादिदानीन्तधर्मवत् एवमधर्ममपि पक्षीकृत्य प्रयोक्तव्यम् नच धर्माधर्माश्रयो जीवात्मनो ऽन्यः सम्भवति एवञ्च प्रलये जीवात्मसद्भावाद्भावमात्रासत्त्वसाधनमनुपपन्नमिति यत्रेश्वरसद्भावसाधनमिदम् आश्रयशब्दस्याधिष्ठातृपरत्वात् तत्रैवं प्रयोगः प्रलयकालवर्तिनौ धर्माधर्मौ केनचिदधिष्ठितौ कारणत्वे सत्यचेतनत्वात् वाश्यादिवदिति नचातीन्द्रिययोर्धर्माधर्मयोरधिष्ठातृत्वमीश्वरादन्यस्योपपद्यते अतो धर्माधर्माधिष्ठातृत्वेनापि नरः परमपुरुषो लये स्वीकार्य इति 6,103 ननु प्रलये भावमात्रस्यासत्त्वमभ्युपगच्छतो मम तदा धर्माधर्मावपि न स्त एवेत्याश्रयासिद्धिरिति इदमिह वक्तव्यम् किं धर्माधर्मसंज्ञितमदृष्टमस्ति कार्यमात्रस्य कारणं च भवतीत्यभ्युपगम्य प्रलये तदभावो ऽभीधीयते, उत सदपि तदकारणमित्यभ्युपेत्य, अथ तदेव नास्तीत्यङ्गीकृत्य आद्यं दूषयति- अनादित्वमिति अनादित्वं विनादृष्टं कथं स्यात् कारणं क्वचित्
6,100f. na kevalamuktānumānena kinnāma dharmādharmaśrayatvenāpīti sambandhaḥ naro jīvātmā ayamatra prayogaḥ pralayakālavartī dharmaḥ sāśrayaḥ dharmatvādidānīntadharmavat evamadharmamapi pakṣīkṛtya prayoktavyam naca dharmādharmāśrayo jīvātmano 'nyaḥ sambhavati evañca pralaye jīvātmasadbhāvādbhāvamātrāsattvasādhanamanupapannamiti yatreśvarasadbhāvasādhanamidam āśrayaśabdasyādhiṣṭhātṛparatvāt tatraivaṃ prayogaḥ pralayakālavartinau dharmādharmau kenacidadhiṣṭhitau kāraṇatve satyacetanatvāt vāśyādivaditi nacātīndriyayordharmādharmayoradhiṣṭhātṛtvamīśvarādanyasyopapadyate ato dharmādharmādhiṣṭhātṛtvenāpi naraḥ paramapuruṣo laye svīkārya iti 6,103 nanu pralaye bhāvamātrasyāsattvamabhyupagacchato mama tadā dharmādharmāvapi na sta evetyāśrayāsiddhiriti idamiha vaktavyam kiṃ dharmādharmasaṃjñitamadṛṣṭamasti kāryamātrasya kāraṇaṃ ca bhavatītyabhyupagamya pralaye tadabhāvo 'bhīdhīyate, uta sadapi tadakāraṇamityabhyupetya, atha tadeva nāstītyaṅgīkṛtya ādyaṃ dūṣayati- anāditvamiti anāditvaṃ vinādṛṣṭaṃ kathaṃ syāt kāraṇaṃ kvacit
2.1.77cd
अनादित्वमिवानादित्वं प्रलये सत्त्वमित्यर्थः क्वचिदिति सृष्टिकाले यद्यदृष्टं प्रलये न स्यात्तदाऽदिकालीनस्य कार्यस्य कारणं न स्यात् असतः कारणत्वायोगात् तथाच सर्वोत्पत्तिमतां निमित्तमित्यभ्युपगमो भग्न इत्यथरः स्यादेतत् अधुनातनकार्यमदृष्टकारणकं न त्वादिकालीनमिति ममाभ्युपगमः तत्किमदृष्टस्य प्रलये सद्भावेनेत्यत आह- अनादित्वमिति अनादित्वं विना तत एवादिकालीनकायर्कारणत्वं च विनादृष्टं क्वचिदधुनातने ऽपि कार्ये कारणं कथं स्यात् न कथञ्चित् अधुनातनं कार्यम् अदृष्टकारणकं न, कार्यत्वादादिकालीनकार्यवदित्यनुमानसम्भवात् न चेदिदमिव तदप्यदृष्टकार्यमेवाङ्गीकार्यमिति यद्वा मा भूदादिकालीनस्य कार्यस्यादृष्टं कारणम् तथापि प्रलये तद्भावो ऽङ्गीकरणीयः कुतः अनादित्वं प्रलये सत्त्वं, विनादृष्टं क्वचिदिदानीन्तने ऽपि कार्ये कारणं कथं स्यात् अन्तराल एवादृष्टोत्पत्त्ययोगादिति योज्यम् 6,105 नन्वदृष्टस्य सर्वोत्पत्तिमन्निमित्तत्वे ऽपि न प्रलये सद्भावो ऽभ्युपगन्तव्यः आदिकाल एवोत्पन्नस्यापि महदादिकारणत्वोपपत्तेरिति इदमत्र वक्तव्यम् तदादिकाले जनिमददृष्टं ततः पूर्वादृष्टादुत्पद्यते न वेति आद्यमुपादत्ते- पूर्वेति पूर्वादृष्टात् परादृष्टं यदि नैवोत्तरं कुतः
anāditvamivānāditvaṃ pralaye sattvamityarthaḥ kvaciditi sṛṣṭikāle yadyadṛṣṭaṃ pralaye na syāttadā'dikālīnasya kāryasya kāraṇaṃ na syāt asataḥ kāraṇatvāyogāt tathāca sarvotpattimatāṃ nimittamityabhyupagamo bhagna ityatharḥ syādetat adhunātanakāryamadṛṣṭakāraṇakaṃ na tvādikālīnamiti mamābhyupagamaḥ tatkimadṛṣṭasya pralaye sadbhāvenetyata āha- anāditvamiti anāditvaṃ vinā tata evādikālīnakāyarkāraṇatvaṃ ca vinādṛṣṭaṃ kvacidadhunātane 'pi kārye kāraṇaṃ kathaṃ syāt na kathañcit adhunātanaṃ kāryam adṛṣṭakāraṇakaṃ na, kāryatvādādikālīnakāryavadityanumānasambhavāt na cedidamiva tadapyadṛṣṭakāryamevāṅgīkāryamiti yadvā mā bhūdādikālīnasya kāryasyādṛṣṭaṃ kāraṇam tathāpi pralaye tadbhāvo 'ṅgīkaraṇīyaḥ kutaḥ anāditvaṃ pralaye sattvaṃ, vinādṛṣṭaṃ kvacididānīntane 'pi kārye kāraṇaṃ kathaṃ syāt antarāla evādṛṣṭotpattyayogāditi yojyam 6,105 nanvadṛṣṭasya sarvotpattimannimittatve 'pi na pralaye sadbhāvo 'bhyupagantavyaḥ ādikāla evotpannasyāpi mahadādikāraṇatvopapatteriti idamatra vaktavyam tadādikāle janimadadṛṣṭaṃ tataḥ pūrvādṛṣṭādutpadyate na veti ādyamupādatte- pūrveti pūrvādṛṣṭāt parādṛṣṭaṃ yadi naivottaraṃ kutaḥ
2.1.78ab
जायत इति शेषः परिहरति- नैवेति एवं तर्हि तदुत्तरमादिकाले जनिमददृष्टं नैवास्माभिः पक्षीक्रियते किन्तु तत्कारणं प्रलयकालीनं पूर्वादृष्टमेवेति कुत आश्रयासिद्धिरिति द्वितीयमुपादत्ते- पूर्वेति नैवोत्पद्यत इति शेषः दूषयति- उत्तरमिति तर्हि तदुत्तरमादिकालीनमदृष्टं कुतो जायते न कुतश्चित् सर्वोत्पत्तिमन्निमित्तस्यादृष्टस्याभावादादिकालीनादृष्टोत्पत्तिरेव न स्यादित्यर्थः 6,105f. न ब्रूमो वयं सर्वं कार्यमदृष्टजन्यमिति किं तर्ह्यादिकाले जनिमतो महदादिकारणाददृष्टादन्यदेवातो नोक्तदोष इत्याशङ्कामुत्थाप्य दूषयति- पूर्वेति यदि परादृष्टं सृष्टयुपक्रमे जनिमत्पूर्वादृष्टान्नैवोत्पद्यते अपि त्वदृष्टनिरपेक्षमेव तर्ह्युत्तरमहदादिकायर्मपि कुतो ऽदृष्टादुत्पद्यत इत्यङ्गीकरणीयम् अदृष्टवत्तस्याप्यदृष्टिनिरपेक्षत्वसम्भवात् अन्यथा कार्यत्वाददृष्टस्याप्यदृष्टापेक्षाङ्गीकार्येति 6,107 अस्तु तर्ह्यदृष्टं कारणमेव न भवतीति द्वितीयः पक्षः, अदृष्टमेव नास्तीति तृतीयो वा, उभयस्याप्यनुपलम्भात् तथाचाश्रयासिद्धिरपरिहार्येत्याशङ्कयाह- अदृष्टमिति अदृष्टं कारणं नो चेल्लये मानं च किं भवेत्
jāyata iti śeṣaḥ pariharati- naiveti evaṃ tarhi taduttaramādikāle janimadadṛṣṭaṃ naivāsmābhiḥ pakṣīkriyate kintu tatkāraṇaṃ pralayakālīnaṃ pūrvādṛṣṭameveti kuta āśrayāsiddhiriti dvitīyamupādatte- pūrveti naivotpadyata iti śeṣaḥ dūṣayati- uttaramiti tarhi taduttaramādikālīnamadṛṣṭaṃ kuto jāyate na kutaścit sarvotpattimannimittasyādṛṣṭasyābhāvādādikālīnādṛṣṭotpattireva na syādityarthaḥ 6,105f. na brūmo vayaṃ sarvaṃ kāryamadṛṣṭajanyamiti kiṃ tarhyādikāle janimato mahadādikāraṇādadṛṣṭādanyadevāto noktadoṣa ityāśaṅkāmutthāpya dūṣayati- pūrveti yadi parādṛṣṭaṃ sṛṣṭayupakrame janimatpūrvādṛṣṭānnaivotpadyate api tvadṛṣṭanirapekṣameva tarhyuttaramahadādikāyarmapi kuto 'dṛṣṭādutpadyata ityaṅgīkaraṇīyam adṛṣṭavattasyāpyadṛṣṭinirapekṣatvasambhavāt anyathā kāryatvādadṛṣṭasyāpyadṛṣṭāpekṣāṅgīkāryeti 6,107 astu tarhyadṛṣṭaṃ kāraṇameva na bhavatīti dvitīyaḥ pakṣaḥ, adṛṣṭameva nāstīti tṛtīyo vā, ubhayasyāpyanupalambhāt tathācāśrayāsiddhiraparihāryetyāśaṅkayāha- adṛṣṭamiti adṛṣṭaṃ kāraṇaṃ no cellaye mānaṃ ca kiṃ bhavet
2.1.78cd
यदि प्रत्यक्षेणानुपलम्भाददृष्टं न स्यात् सदपि वा कारणं न स्यात् तदा लये च किं मानं भवेत् प्रलयो ऽप्यप्रामाणिकत्वान्न स्यात् न ह्यसावपि प्रत्यक्षेणोपलभ्यते तथाचेश्वरादिकं प्रलये ऽसद्भवितुमर्हतीत्यप्रसिद्धविशेषणः पक्षः परस्यापि स्यात् 6,108 अथ मतम् कालविप्रकर्षादनुपलभ(भ्य)मानो ऽपि प्रलयो ऽनुमानसिद्धत्वादङ्गीकरणीयः तथाहि विश्वसन्तानो ऽयं दृश्यसन्तानशून्यैः समवायि(न्तानि)भिरारब्धः सन्तानत्वात् आरणेयसन्तानवत् वर्तमानब्रह्माण्डपरमाणवः पूर्वमुत्पादितसजातीयसन्तानान्तराः नित्यत्वे सति तदारम्भकत्वात् प्रदीपपरमाणुवत् सर्वे सन्तानाः कदाचित्सहोच्छिद्यन्ते सन्तानत्वात् प्रदीपसन्तानवत् सर्व एव परमाणवः कदाचित्समग्रोपादेयप्रबन्धशून्याः आरम्भकत्वात् नष्टपवनारम्भकपरमाणुवत् भूगोलकसन्तानः कदाचित्साकल्येनोच्छिद्यते सन्तानत्वात् दीपसन्तानवत् इयं क्रिया स्वान्यावययिकालीनत्वानधिकरणकिञ्चित्कालीनक्रियान्या क्रियात्वादन्यक्रियावदिति एवं तर्हि धर्माधर्मावपि स्वरूपतो विप्रकृष्टत्वादनुपलभ्यमानावपि देवदत्तशरीरादिकं देवदत्तविशेषगुणजन्यं कार्यत्वे सति देवदत्तभोगहेतुत्वात् देवदत्तप्रयत्नजन्यस्रगादिवदित्याद्यनुमानेन विचित्रकार्यान्यथानुपपत्त्या,"ज्योतिष्योमेन स्वर्गकामो यजेतऽ,"यो ब्राह्मणायावगुरेत्तं शतेन यातया(ये)तऽ; इत्यादिश्रुतसाध्यसाधनभावान्यथानुपपत्त्या वा सिद्धत्वादभ्युपगन्तव्याविति समं समाधानम् 6,117 अथ मन्यसे नानुमानादिना धर्मादिसिद्धिः तस्याभासत्वात् तथाहि देवदत्तशरीरादेर्देवदत्तविशेषगुणजन्यत्वं किं साक्षात्साध्यमुत परम्परया नाद्यः धर्माधर्मयोरप्यारम्भकप्रेरणादिरूपेणैवोपयोगाङ्गीकारात् देवदत्तशरीरं न साक्षाद्देवदत्तविशेषगुणजन्यं शरीरत्वाद्यज्ञदत्तशरीरवदिति सत्प्रतिपक्षत्वाच्च द्वितीये तु जन्मान्तरीयप्रयत्नाराधितदेवताद्वारेणोपपत्तेरर्थान्तरता देवदत्तविशेषगुणजन्यतया विनापि आकाशादेरिवेश्वरेच्छया देवदत्तस्य भोगहेतुता सम्भवतीत्यप्रयोजकता च कार्यवैचित्र्यं च दृष्टकारणवैचित्र्यादेवोपपद्यते आदिकालीनं च तत्तत्प्रागभाव एव वैचित्र्याङ्गीकारेण स्वगर्यागादेः साध्यसाधनभावश्रवणं त्वसिद्धमेव योग्यताविरहात् अन्यथाख्यातिमाश्रित्याभ्युपगमे ऽपन्यथासिद्धम् यागाद्याराधितावज्ञातदेवताद्वारेण स्वर्गाद्युपपत्तेरिति 6,118 एवं तर्हि प्रलयसाधकानुमानानाम(प्य)भासत्वान्न तैस्तत्सिद्धिरिति तुल्यमुत्तरम् तथा हि विमतः कालो ऽवयवियुक्तः कालत्वादिदानीन्तनकालवत् विमतो ब्राह्मणो ब्राह्मणपूर्वको ब्राह्मणत्वात्सम्मतवदित्यादिना सत्प्रतिपक्षं तावदुक्तानुमानजातम् ननु प्रलयकालपक्षीकृतावाश्रयासिद्धिः अन्यथा सिद्धसाधनम् एवमाद्यब्राह्मणपक्षीकारे ऽन्यथा च दोष इति चेन्न पर्वतो ऽग्निमानित्यादावप्यग्निमदनग्निमत्पक्षदूषणसम्भवेन सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गात् नन्वग्निमत्त्वदिव्यरिरेकेणाप्यस्ति पर्वतादेः स्वरूपं, शक्यं च विशेषान्तरेणावधारयितुम् तत्कथं दोषावकाश इति चेत् तत्किमवयविसम्बन्धासम्बन्धौ विहाय कालविशेषस्य स्वरूपमेव नास्ति, ब्राह्मणव्यक्तेर्वाऽद्यत्वानाद्यत्वे विहाय अवधारणं च कालादेर्हिरण्यगर्भापवर्गोत्तरर्(गानन्तर)भावित्वादिना भविष्यति 6,126 किञ्च प्रथमप्रयोगे विश्वशब्देन किं ब्रह्माण्डमभिप्रेयते सकलकार्याणि वा नाद्यः अश्रयासिद्धेः प्रलयमनभ्युपगच्छता ब्रह्माण्डस्यानङ्गीकृतत्वात् ब्रह्माण्डाभावे ऽपि कार्यान्तरावस्थितिसम्भवेन प्रलयासिद्धेश्च कपिकपोलान्तर्गतौदुम्बरोदरवर्तिमशकशरीरादिवत्कार्यान्तरावस्थानमसम्भावितमिति चेन्न कुण्डबदरवदुपपत्तेः कालाग्निरुद्रादिप्रक्रियाया असिद्धत्वात् द्वितीये ऽपि न प्रलयसिद्धिः यथा हीदानीन्तनानां दहनपवनसन्तानानां क्रमेणास्तमये ऽपि न प्रलयस्तथा तरुगिरिशरीरादिसन्तानानामपि क्रमारम्भसिद्धावप्यवयविशून्यसमया सिद्धेः अथैकदैवेति विशेषणमुपादीयेत तदा क्रमारब्धदहनपवनादिसन्तानैर्व्यभिचारः स्यात् एकदरम्भकहेतुसाकल्ये सतीति हेतुविशेषणे विशेषणासिद्धिः द्वयणुकादिक्रमेणारम्भस्वीकारेण बाधादिप्रसङ्गश्च एतेन द्वितीयानुमानमपि निरस्तम् ब्रह्माण्डानभ्युपगमात् अभ्युपगमे ऽप्यवयवानामावापोद्धाराभ्यामेवोत्पादविनाशयोरुपपत्तेः कार्यान्तरावस्थानोपपत्तेश्च तृतीये ऽप्यपसिद्धान्तः क्रमेणोच्छेदस्याभ्युपगमा(तत्वा)त् चतुर्थे ऽपि पटादिभ्यः पूर्वविनष्टैस्तन्त्वादिभिव्यर्भिचारः परमाणुत्वेन हेतुविशेषणे ऽपि द्वयणुकाद्यवस्थानसम्भवेन दृष्टान्तस्य सन्दिग्धसाध्यता पञ्चमे ऽपि किं भूगोलका एव सन्तानशब्देनोच्यन्ते तदतिरिक्तो वा कश्चित् आद्ये सिद्धसाधनम् अवयवानामावापोद्धाराभ्यां सन्ततोत्पत्तिविनाशसिद्धेः द्वितीये त्वाश्रयासिद्धिः षष्ठं त्वाभाससमानयोगक्षेमत्वादुपेक्षणीयमिति 6,133f. अथ मा भूदनुमानैः प्रलयसिद्धिः, तथाप्यागमैर्भविष्यति, तेषां सिद्धार्थे ऽपि प्रामाण्यस्य साधितत्वात्, ततो नाप्रसिद्धविशेषणतेति ब्रूषे, तर्ह्यस्माकमपि धर्मादिसिद्धिरागमाद्भविष्यतीति कथमाश्रयासिद्धिरिति एवं प्रलये जीवेश्वरसद्भावं साधयता धर्मादिसत्त्वमपि साधितमिति न प्रलये भावमात्रासत्त्वसाधनं युक्तम् एवम् आदिकार्यं पक्षीकृत्य सोपादानत्वसाधने प्रकृत्यादिसिद्धिरपि द्रष्टव्येति 6,135 प्रथमसूत्रे ऽभावस्य कर्तृत्वनिरासायानुमानमुक्तम् इदानीमितो ऽपि नाभावकर्तृकं जगत्, चेतनकर्तृकत्वे"दृष्टान्तभावातऽ; इति सूत्रस्य वृत्त्यन्तरमभिप्रेत्य चेतनकर्तृकत्वे अनुमानमाह- उत्पत्तीति उत्पत्तिनाशकारी हि बुद्धिमान् दृश्यते क्वचित्
yadi pratyakṣeṇānupalambhādadṛṣṭaṃ na syāt sadapi vā kāraṇaṃ na syāt tadā laye ca kiṃ mānaṃ bhavet pralayo 'pyaprāmāṇikatvānna syāt na hyasāvapi pratyakṣeṇopalabhyate tathāceśvarādikaṃ pralaye 'sadbhavitumarhatītyaprasiddhaviśeṣaṇaḥ pakṣaḥ parasyāpi syāt 6,108 atha matam kālaviprakarṣādanupalabha(bhya)māno 'pi pralayo 'numānasiddhatvādaṅgīkaraṇīyaḥ tathāhi viśvasantāno 'yaṃ dṛśyasantānaśūnyaiḥ samavāyi(ntāni)bhirārabdhaḥ santānatvāt āraṇeyasantānavat vartamānabrahmāṇḍaparamāṇavaḥ pūrvamutpāditasajātīyasantānāntarāḥ nityatve sati tadārambhakatvāt pradīpaparamāṇuvat sarve santānāḥ kadācitsahocchidyante santānatvāt pradīpasantānavat sarva eva paramāṇavaḥ kadācitsamagropādeyaprabandhaśūnyāḥ ārambhakatvāt naṣṭapavanārambhakaparamāṇuvat bhūgolakasantānaḥ kadācitsākalyenocchidyate santānatvāt dīpasantānavat iyaṃ kriyā svānyāvayayikālīnatvānadhikaraṇakiñcitkālīnakriyānyā kriyātvādanyakriyāvaditi evaṃ tarhi dharmādharmāvapi svarūpato viprakṛṣṭatvādanupalabhyamānāvapi devadattaśarīrādikaṃ devadattaviśeṣaguṇajanyaṃ kāryatve sati devadattabhogahetutvāt devadattaprayatnajanyasragādivadityādyanumānena vicitrakāryānyathānupapattyā,"jyotiṣyomena svargakāmo yajeta',"yo brāhmaṇāyāvagurettaṃ śatena yātayā(ye)t'; ityādiśrutasādhyasādhanabhāvānyathānupapattyā vā siddhatvādabhyupagantavyāviti samaṃ samādhānam 6,117 atha manyase nānumānādinā dharmādisiddhiḥ tasyābhāsatvāt tathāhi devadattaśarīrāderdevadattaviśeṣaguṇajanyatvaṃ kiṃ sākṣātsādhyamuta paramparayā nādyaḥ dharmādharmayorapyārambhakapreraṇādirūpeṇaivopayogāṅgīkārāt devadattaśarīraṃ na sākṣāddevadattaviśeṣaguṇajanyaṃ śarīratvādyajñadattaśarīravaditi satpratipakṣatvācca dvitīye tu janmāntarīyaprayatnārādhitadevatādvāreṇopapatterarthāntaratā devadattaviśeṣaguṇajanyatayā vināpi ākāśāderiveśvarecchayā devadattasya bhogahetutā sambhavatītyaprayojakatā ca kāryavaicitryaṃ ca dṛṣṭakāraṇavaicitryādevopapadyate ādikālīnaṃ ca tattatprāgabhāva eva vaicitryāṅgīkāreṇa svagaryāgādeḥ sādhyasādhanabhāvaśravaṇaṃ tvasiddhameva yogyatāvirahāt anyathākhyātimāśrityābhyupagame 'panyathāsiddham yāgādyārādhitāvajñātadevatādvāreṇa svargādyupapatteriti 6,118 evaṃ tarhi pralayasādhakānumānānāma(pya)bhāsatvānna taistatsiddhiriti tulyamuttaram tathā hi vimataḥ kālo 'vayaviyuktaḥ kālatvādidānīntanakālavat vimato brāhmaṇo brāhmaṇapūrvako brāhmaṇatvātsammatavadityādinā satpratipakṣaṃ tāvaduktānumānajātam nanu pralayakālapakṣīkṛtāvāśrayāsiddhiḥ anyathā siddhasādhanam evamādyabrāhmaṇapakṣīkāre 'nyathā ca doṣa iti cenna parvato 'gnimānityādāvapyagnimadanagnimatpakṣadūṣaṇasambhavena sarvānumānocchedaprasaṅgāt nanvagnimattvadivyarirekeṇāpyasti parvatādeḥ svarūpaṃ, śakyaṃ ca viśeṣāntareṇāvadhārayitum tatkathaṃ doṣāvakāśa iti cet tatkimavayavisambandhāsambandhau vihāya kālaviśeṣasya svarūpameva nāsti, brāhmaṇavyaktervā'dyatvānādyatve vihāya avadhāraṇaṃ ca kālāderhiraṇyagarbhāpavargottarar(gānantara)bhāvitvādinā bhaviṣyati 6,126 kiñca prathamaprayoge viśvaśabdena kiṃ brahmāṇḍamabhipreyate sakalakāryāṇi vā nādyaḥ aśrayāsiddheḥ pralayamanabhyupagacchatā brahmāṇḍasyānaṅgīkṛtatvāt brahmāṇḍābhāve 'pi kāryāntarāvasthitisambhavena pralayāsiddheśca kapikapolāntargataudumbarodaravartimaśakaśarīrādivatkāryāntarāvasthānamasambhāvitamiti cenna kuṇḍabadaravadupapatteḥ kālāgnirudrādiprakriyāyā asiddhatvāt dvitīye 'pi na pralayasiddhiḥ yathā hīdānīntanānāṃ dahanapavanasantānānāṃ krameṇāstamaye 'pi na pralayastathā tarugiriśarīrādisantānānāmapi kramārambhasiddhāvapyavayaviśūnyasamayā siddheḥ athaikadaiveti viśeṣaṇamupādīyeta tadā kramārabdhadahanapavanādisantānairvyabhicāraḥ syāt ekadarambhakahetusākalye satīti hetuviśeṣaṇe viśeṣaṇāsiddhiḥ dvayaṇukādikrameṇārambhasvīkāreṇa bādhādiprasaṅgaśca etena dvitīyānumānamapi nirastam brahmāṇḍānabhyupagamāt abhyupagame 'pyavayavānāmāvāpoddhārābhyāmevotpādavināśayorupapatteḥ kāryāntarāvasthānopapatteśca tṛtīye 'pyapasiddhāntaḥ krameṇocchedasyābhyupagamā(tatvā)t caturthe 'pi paṭādibhyaḥ pūrvavinaṣṭaistantvādibhivyarbhicāraḥ paramāṇutvena hetuviśeṣaṇe 'pi dvayaṇukādyavasthānasambhavena dṛṣṭāntasya sandigdhasādhyatā pañcame 'pi kiṃ bhūgolakā eva santānaśabdenocyante tadatirikto vā kaścit ādye siddhasādhanam avayavānāmāvāpoddhārābhyāṃ santatotpattivināśasiddheḥ dvitīye tvāśrayāsiddhiḥ ṣaṣṭhaṃ tvābhāsasamānayogakṣematvādupekṣaṇīyamiti 6,133f. atha mā bhūdanumānaiḥ pralayasiddhiḥ, tathāpyāgamairbhaviṣyati, teṣāṃ siddhārthe 'pi prāmāṇyasya sādhitatvāt, tato nāprasiddhaviśeṣaṇateti brūṣe, tarhyasmākamapi dharmādisiddhirāgamādbhaviṣyatīti kathamāśrayāsiddhiriti evaṃ pralaye jīveśvarasadbhāvaṃ sādhayatā dharmādisattvamapi sādhitamiti na pralaye bhāvamātrāsattvasādhanaṃ yuktam evam ādikāryaṃ pakṣīkṛtya sopādānatvasādhane prakṛtyādisiddhirapi draṣṭavyeti 6,135 prathamasūtre 'bhāvasya kartṛtvanirāsāyānumānamuktam idānīmito 'pi nābhāvakartṛkaṃ jagat, cetanakartṛkatve"dṛṣṭāntabhāvāt'; iti sūtrasya vṛttyantaramabhipretya cetanakartṛkatve anumānamāha- utpattīti utpattināśakārī hi buddhimān dṛśyate kvacit
2.1.79ab
तद्दृष्टान्तेन सर्वत्र कर्ता किं नानुमीयते
taddṛṣṭāntena sarvatra kartā kiṃ nānumīyate
2.1.79cd
बुद्धिमानुत्पत्तिनाशकारीति बुद्धिपूर्वं तत्कर्तेत्यर्थः क्वचित्पटादौ सर्वत्र विप्रतिपन्ने कार्ये महदादिकार्य इत्येवोक्ते ऽङ्कुरादौ व्यभिचारः शङ्कयेत, तदर्थं तस्यापि पक्षनिक्षेपार्थं सर्वत्रेत्युक्तम् कर्ता बुद्धिमानिति शेषः अन्यथाभावकर्तृत्ववादिनं प्रति सिद्धसाधनताप्रसङ्गात् किमाक्षेपे अननुमाने न किमपि कारणम् दृष्टान्ताभावेन प्रतिपक्षासम्भवादित्यर्थः एतेन"स्वपक्षदोषाच्चऽ; इति सूत्रमपि व्याख्यातं भवति अयमत्र प्रयोगक्रमः विमतं कार्यं चेतनोत्पाद्यं कार्यत्वाद्घटवत् चेतनविनाश्यं च तत एव तद्वदेव विमतोत्पत्तिश्चेतनकर्तृका उत्पत्तित्वात्पटोत्पत्तिवत् विमतो विनाशश्चेतनकर्तृको विनाशत्वात्सम्मतवदिति अत्र विनाशस्य चेतनकर्तृकत्वसाधनं प्रासङ्गिकम् यद्वा केचित्कारणस्य बीजादेः प्रध्वंसेनाङ्कुरादेः जन्मदर्शनात्तन्त्वादिनाशेन पटादिनाशदशर्नाच्च प्रध्वंसाभावस्यैव जगज्जन्मविनाशकर्तृत्वमास्थिताः यथोक्तम् नानुपमृद्य प्रादुर्भावादिति तन्मतं वात्रासदित्यादिसूत्रैर्निराकृतमिति ज्ञापनार्थम् दृष्टान्ताभावस्तु स्वयमूहनीयः 6,138 नन्विदमनुमानेनेश्वरस्य जगत्कर्तृत्वसाधनं सूत्रकारस्य उक्तविरुद्धम् शास्त्रयोनित्वादितीश्वरे ऽनुमानप्रामाण्यस्य स्वयमेव निराकृतत्वादित्यत आह- आगमेति आगमानुगृहीता तु मानम्
buddhimānutpattināśakārīti buddhipūrvaṃ tatkartetyarthaḥ kvacitpaṭādau sarvatra vipratipanne kārye mahadādikārya ityevokte 'ṅkurādau vyabhicāraḥ śaṅkayeta, tadarthaṃ tasyāpi pakṣanikṣepārthaṃ sarvatretyuktam kartā buddhimāniti śeṣaḥ anyathābhāvakartṛtvavādinaṃ prati siddhasādhanatāprasaṅgāt kimākṣepe ananumāne na kimapi kāraṇam dṛṣṭāntābhāvena pratipakṣāsambhavādityarthaḥ etena"svapakṣadoṣācca'; iti sūtramapi vyākhyātaṃ bhavati ayamatra prayogakramaḥ vimataṃ kāryaṃ cetanotpādyaṃ kāryatvādghaṭavat cetanavināśyaṃ ca tata eva tadvadeva vimatotpattiścetanakartṛkā utpattitvātpaṭotpattivat vimato vināśaścetanakartṛko vināśatvātsammatavaditi atra vināśasya cetanakartṛkatvasādhanaṃ prāsaṅgikam yadvā kecitkāraṇasya bījādeḥ pradhvaṃsenāṅkurādeḥ janmadarśanāttantvādināśena paṭādināśadaśarnācca pradhvaṃsābhāvasyaiva jagajjanmavināśakartṛtvamāsthitāḥ yathoktam nānupamṛdya prādurbhāvāditi tanmataṃ vātrāsadityādisūtrairnirākṛtamiti jñāpanārtham dṛṣṭāntābhāvastu svayamūhanīyaḥ 6,138 nanvidamanumāneneśvarasya jagatkartṛtvasādhanaṃ sūtrakārasya uktaviruddham śāstrayonitvāditīśvare 'numānaprāmāṇyasya svayameva nirākṛtatvādityata āha- āgameti āgamānugṛhītā tu mānam
2.1.79d
अनुमेति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते न सर्वथापीश्वरे ऽनुमानस्य प्रामाण्यं सूत्रकृता निराकृतम् किन्नामागमाननुगृहीतस्य आगमानुगृहीता त्वनुमा ईश्वरे मानमेवाभिमता अन्यथा वेदवाक्यार्थे युक्त्यनुसन्धानरूपजिज्ञासा नारभेतेति किमतो यद्येवमित्यत आह- एषेति ... एषानुमापितु
anumeti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate na sarvathāpīśvare 'numānasya prāmāṇyaṃ sūtrakṛtā nirākṛtam kinnāmāgamānanugṛhītasya āgamānugṛhītā tvanumā īśvare mānamevābhimatā anyathā vedavākyārthe yuktyanusandhānarūpajijñāsā nārabheteti kimato yadyevamityata āha- eṣeti ... eṣānumāpitu
2.1.80ab
आगमानुगृहीतेत्यनुवर्तते मानमिति च एषा सम्प्रत्युपन्यस्ताप्यनुमा"यतो वा इमानि भूतानिऽ; इत्यागमानुगृहीता ततो भवतीश्वरे मानमिति न कश्चिद्विरोध इति 6,140 एवमनुमानेनाभावकर्तृकत्वं विश्वस्याशङ्कयानुमानेनैवेश्वरकर्तृकत्वं समर्थितम् तदेतन्मतान्तरेणाक्षिप्य समादधत्सूत्रम् ओं तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यनिर्मोक्षप्रसङ्गः ओं इति तत्राक्षेपस्यायमर्थः नायमनुमानावष्टम्भेन पूवर्पक्षः प्रमाणेन च सिद्धान्तो भवति न चानुमानं नाम प्रमाणमस्ति (कुतः) अन्यथाप्यनुमेयम् असत्प्रतिपक्षत्वं ह्यनुमानप्रामाण्यवादिभिरनुमानाङ्गमङ्गीकरणीयम् प्रतिरुद्धस्य करणस्य क्वापि क्रियानिष्पादकत्वादर्शनात् अनुमानप्रतिपन्नं चान्यथाप्यनुमेयम् अनुमातुं शक्यम् कस्मात् तर्काप्रतिष्ठानाम् "एवमेवानुमातव्यम्, न पुनरन्यथाऽ; इति तर्कस्य व्यवस्थाभावात् तथा चोक्तम् "उपाधिप्रतिपक्षौ तु क्व नामातीव दुर्वचौऽ; इति नन्विदं व्यधिकरणं, तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वादन्यथानुमेयमिति मैवम् एतदनेन ज्ञापयति सूत्रकारः,"न तर्को ऽनुमानाद्भिद्यतेऽ; इति अथवा तर्कस्यानुमानस्याप्रतिष्ठानादप्रमाणत्वान्नानुमानेन पूर्वोत्तरपक्षौ युक्तौ कथमप्रमाणत्वात् यतो ऽन्यथानुमेयमिति योजना तत्र समाधानसूत्रं सङ्गमयितुमुत्सूत्रमेव भाष्यकारस्तावदुत्तरमाह- आगमेति तर्काप्रतिष्ठानाद् अप्य् अन्यथानुमेयम् इति चेद् एवम् अप्य् अनिर्मोक्षप्रसङ्गः ब्ब्स्_2,1.11 आगमानुग्रहाभावे न तर्कः स्यात् प्रतिष्ठितः
āgamānugṛhītetyanuvartate mānamiti ca eṣā sampratyupanyastāpyanumā"yato vā imāni bhūtāni'; ityāgamānugṛhītā tato bhavatīśvare mānamiti na kaścidvirodha iti 6,140 evamanumānenābhāvakartṛkatvaṃ viśvasyāśaṅkayānumānenaiveśvarakartṛkatvaṃ samarthitam tadetanmatāntareṇākṣipya samādadhatsūtram oṃ tarkāpratiṣṭhānādapyanyathānumeyamiti cedevamapyanirmokṣaprasaṅgaḥ oṃ iti tatrākṣepasyāyamarthaḥ nāyamanumānāvaṣṭambhena pūvarpakṣaḥ pramāṇena ca siddhānto bhavati na cānumānaṃ nāma pramāṇamasti (kutaḥ) anyathāpyanumeyam asatpratipakṣatvaṃ hyanumānaprāmāṇyavādibhiranumānāṅgamaṅgīkaraṇīyam pratiruddhasya karaṇasya kvāpi kriyāniṣpādakatvādarśanāt anumānapratipannaṃ cānyathāpyanumeyam anumātuṃ śakyam kasmāt tarkāpratiṣṭhānām "evamevānumātavyam, na punaranyathā'; iti tarkasya vyavasthābhāvāt tathā coktam "upādhipratipakṣau tu kva nāmātīva durvacau'; iti nanvidaṃ vyadhikaraṇaṃ, tarkasyāpratiṣṭhitatvādanyathānumeyamiti maivam etadanena jñāpayati sūtrakāraḥ,"na tarko 'numānādbhidyate'; iti athavā tarkasyānumānasyāpratiṣṭhānādapramāṇatvānnānumānena pūrvottarapakṣau yuktau kathamapramāṇatvāt yato 'nyathānumeyamiti yojanā tatra samādhānasūtraṃ saṅgamayitumutsūtrameva bhāṣyakārastāvaduttaramāha- āgameti tarkāpratiṣṭhānād apy anyathānumeyam iti ced evam apy anirmokṣaprasaṅgaḥ bbs_2,1.11 āgamānugrahābhāve na tarkaḥ syāt pratiṣṭhitaḥ
2.1.80cd
आगमग्रहणं प्रमाणमात्रोपलक्षणम् अत एवोत्तरार्धे ऽक्षजमपि सङ्गृहीतम् प्रमाणानुग्रहप्रमाणमूलत्वशब्दाभ्यां प्रतिष्ठितप्रामाण्यप्रमाणान्तरावधृतपक्षलिङ्गव्याप्तिमत्त्वं तत्संवादित्वं चोच्यते 6,142 तत्राद्ययोजनायामस्यायमर्थः यदुक्तमनुमानस्याव्यवस्थितत्वेन सर्वत्र प्रत्यनुमानसम्भव इति तदनुपपन्नम् यतः प्रमाणानुग्रहाभावे तर्को न प्रतिष्ठितः स्यात् किन्तु प्रमाणमूलस्यैवास्य प्रतिष्ठितिः स्यात् एतदुक्तं भवति प्रत्यनुमानं भवत्किं प्रमाणानुग्रहरहितं स्यात्, उत तन्मूलम् आद्यं तु कथं स्वयमदृढभूमिकं परं प्रतिरुन्ध्यात् नहि भवति तरक्षोः प्रतिपक्षो हरिणशावः किन्त्वाद्येनैव प्रमाणमूलेन बाध्यते द्वितीयं तु स्यादेव प्रमाणम् आद्यं चापबाधेत उभयथापि न सर्वानुमानाप्रामाण्यम् यद तूभयोः अपि प्रमाणमूलत्वसन्देहः तदास्तु प्रतिरोधः किन्तु नैवं सर्वत्र अवधारणायां तु पूर्वैव गतिरिति 6,144 द्वितीययोजनायां तु प्रष्टव्यम् किं प्रमाणानुग्रहरहितमनुमानं प्रत्यनुमानपराहतत्वादप्रमाणम्, उत तन्मूलम् आद्ये सम्प्रतिपत्तिमुत्तरमाह- आगमेति (तथापि) नैवं सर्वत्रेति भावः प्रतिष्ठितः प्रमाणभूतः द्वितीये त्वाह- अक्षजेति अक्षजागममूलस्य स्यादेवास्य प्रतिष्ठितिः
āgamagrahaṇaṃ pramāṇamātropalakṣaṇam ata evottarārdhe 'kṣajamapi saṅgṛhītam pramāṇānugrahapramāṇamūlatvaśabdābhyāṃ pratiṣṭhitaprāmāṇyapramāṇāntarāvadhṛtapakṣaliṅgavyāptimattvaṃ tatsaṃvāditvaṃ cocyate 6,142 tatrādyayojanāyāmasyāyamarthaḥ yaduktamanumānasyāvyavasthitatvena sarvatra pratyanumānasambhava iti tadanupapannam yataḥ pramāṇānugrahābhāve tarko na pratiṣṭhitaḥ syāt kintu pramāṇamūlasyaivāsya pratiṣṭhitiḥ syāt etaduktaṃ bhavati pratyanumānaṃ bhavatkiṃ pramāṇānugraharahitaṃ syāt, uta tanmūlam ādyaṃ tu kathaṃ svayamadṛḍhabhūmikaṃ paraṃ pratirundhyāt nahi bhavati tarakṣoḥ pratipakṣo hariṇaśāvaḥ kintvādyenaiva pramāṇamūlena bādhyate dvitīyaṃ tu syādeva pramāṇam ādyaṃ cāpabādheta ubhayathāpi na sarvānumānāprāmāṇyam yada tūbhayoḥ api pramāṇamūlatvasandehaḥ tadāstu pratirodhaḥ kintu naivaṃ sarvatra avadhāraṇāyāṃ tu pūrvaiva gatiriti 6,144 dvitīyayojanāyāṃ tu praṣṭavyam kiṃ pramāṇānugraharahitamanumānaṃ pratyanumānaparāhatatvādapramāṇam, uta tanmūlam ādye sampratipattimuttaramāha- āgameti (tathāpi) naivaṃ sarvatreti bhāvaḥ pratiṣṭhitaḥ pramāṇabhūtaḥ dvitīye tvāha- akṣajeti akṣajāgamamūlasya syādevāsya pratiṣṭhitiḥ
2.1.80ef
प्रतिष्ठितः प्रामाण्यम् तेनैव प्रतिप्रयोगस्य बाधितत्वात् उभयोर्वास्तवप्रमाणमूलत्वासम्भवादिति भावः यस्त्वेतां व्यवस्थामनभ्युपगम्य सर्वत्रापि प्रतिपक्षस्यास्त्यवकाश इति सर्वमनुमानमप्रमाणमिति च मन्यते तस्य सूत्रारूढमुत्तरमाह- अन्यथेति अन्यथास्याप्रतिष्ठा च स्ववाचा व्याहतैव हि
pratiṣṭhitaḥ prāmāṇyam tenaiva pratiprayogasya bādhitatvāt ubhayorvāstavapramāṇamūlatvāsambhavāditi bhāvaḥ yastvetāṃ vyavasthāmanabhyupagamya sarvatrāpi pratipakṣasyāstyavakāśa iti sarvamanumānamapramāṇamiti ca manyate tasya sūtrārūḍhamuttaramāha- anyatheti anyathāsyāpratiṣṭhā ca svavācā vyāhataiva hi
Adhyāya 2 (cont. 13)
2.1.81ab
एतेनैवमुपपादिते ऽपि यो नैवं मन्यते तस्य स्ववचनव्याघातादनिर्मोक्षप्रसङ्ग इति सूत्रयोजना सूचिता तथाहि सर्वमनुमानप्रमाणं प्रतिपक्षप्रतिहतत्वादिति त्वदीयमनुमानं प्रतिपक्षपराहतं चाप्रमाणं च भवति न वा आद्ये नानेन सर्वस्याप्रामाण्यसिद्धिः द्वितीये त्वत्रैव बाधादिति अन्यथा उक्तव्यवस्थां विहाय, अस्य सर्वस्याप्यनुमानस्य अप्रतिष्ठा अप्रमाणता, स्ववाचैव व्याहता हीति 6,145 अपरे तु"न विलक्षणत्वातऽ; इत्यादीनि सूत्राणि ब्रह्मणो जगदुपादानत्वाक्षेपसमाधानार्थतया व्याचक्षते तत्प्रकृत्यधिकरण एव निराकृतम् 6,149 यच्चात्र सूत्रे तर्काप्रतिष्ठानादिति वाक्यं भित्त्वा सिद्धान्ततयैव वर्णयन्ति, तद्वा अनेन सार्धेन श्लोकेन निराचष्टे तथाहि तर्कस्याप्रतिष्ठां वदन्वक्तव्यः किं प्रमाणानुग्रहरहितस्योत तन्मूलस्य आद्ये गूढाभिसन्धिरुत्तरमाह- आगमेति अयमाशयः सत्यमेतत् तथापि न साङ्खयः स्वतर्कस्यागमाद्यनुग्रहाभावं मन्यते स्वमतेनेदमुच्यते चेत्पौनरुक्त्यम् शास्त्रयोनित्वात्, ईक्षतेर्नाशब्दम्, आनुमानिकमित्यदिनास्यार्थस्योक्तत्वादिति 6,149f. द्वितीयं दूषयति- अक्षजेति नहि ज्ञानकरणस्य प्रमाणगृहीतव्याप्त्यादिमत्त्वेनाप्रामाण्यकारणव्यभिचारादिशङ्काकलङ्कविकलस्य प्रामाण्यं नास्तीति युक्तमिति भावः विपक्षे बाधकं चाह- अन्यथेति अन्यथोक्तानभ्युपगमेनास्य प्रमाणमूलस्याप्यनुमानस्याप्रतिष्ठा स्ववाचा व्याहतैव सूत्रकृतः स्यात् स्वयमेव हि युक्त्यनुसन्धानरूपां ब्रह्ममीमांसामारभ्य प्रमाणमूलस्यापि तर्कस्याप्रामाण्यमभिदधानः सूत्रकारो न व्याहतभाषी कथं स्यात् यदपि वृत्तिकारैरुक्तम्"एकेन तार्किकेणोत्प्रेक्षितं तर्कमपरो दूषयति, तेनोत्प्रेक्षितमप्यपरः, इत्यतः पुरुषमतिवैश्वरूप्यजन्मा तर्कः स्यादप्रतिष्ठितःऽ; इति तच्चायुक्तम् यतो ऽस्यापि तर्कस्य प्रामाण्ये ऽप्रामाण्ये वा अस्याप्रतिष्ठा च स्व(वाचा)व्याहतैवेति नायं वाक्यभेदो युक्त इत्युक्त एव सूत्रार्थः व्यास-(17) 6,152 अत्र सूत्रम् ओं एतेन शिष्या अपरिग्रहा अपि व्याख्याता इति तत्केचिद्वयाचक्षते एतेन"नविलक्षणत्वातऽ; इत्यादिना प्रकृतेन शिष्यैः केनचिदंशेन परिगृहीतस्य प्रधानकारणवादस्य निराकरणेन शिष्यैर्मनुव्यासप्रभृतिभिः केनचिदप्यंशेनापरिगृहीता ये ऽण्वादिकारणवादास्ते ऽपि व्याख्याता द्रष्टव्या इति तदिदं दूषयति- नचेति एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ब्ब्स्_2,1.12 न च शिष्यागृहीतत्वं निरीशादीशवादिनः
etenaivamupapādite 'pi yo naivaṃ manyate tasya svavacanavyāghātādanirmokṣaprasaṅga iti sūtrayojanā sūcitā tathāhi sarvamanumānapramāṇaṃ pratipakṣapratihatatvāditi tvadīyamanumānaṃ pratipakṣaparāhataṃ cāpramāṇaṃ ca bhavati na vā ādye nānena sarvasyāprāmāṇyasiddhiḥ dvitīye tvatraiva bādhāditi anyathā uktavyavasthāṃ vihāya, asya sarvasyāpyanumānasya apratiṣṭhā apramāṇatā, svavācaiva vyāhatā hīti 6,145 apare tu"na vilakṣaṇatvāt'; ityādīni sūtrāṇi brahmaṇo jagadupādānatvākṣepasamādhānārthatayā vyācakṣate tatprakṛtyadhikaraṇa eva nirākṛtam 6,149 yaccātra sūtre tarkāpratiṣṭhānāditi vākyaṃ bhittvā siddhāntatayaiva varṇayanti, tadvā anena sārdhena ślokena nirācaṣṭe tathāhi tarkasyāpratiṣṭhāṃ vadanvaktavyaḥ kiṃ pramāṇānugraharahitasyota tanmūlasya ādye gūḍhābhisandhiruttaramāha- āgameti ayamāśayaḥ satyametat tathāpi na sāṅkhayaḥ svatarkasyāgamādyanugrahābhāvaṃ manyate svamatenedamucyate cetpaunaruktyam śāstrayonitvāt, īkṣaternāśabdam, ānumānikamityadināsyārthasyoktatvāditi 6,149f. dvitīyaṃ dūṣayati- akṣajeti nahi jñānakaraṇasya pramāṇagṛhītavyāptyādimattvenāprāmāṇyakāraṇavyabhicārādiśaṅkākalaṅkavikalasya prāmāṇyaṃ nāstīti yuktamiti bhāvaḥ vipakṣe bādhakaṃ cāha- anyatheti anyathoktānabhyupagamenāsya pramāṇamūlasyāpyanumānasyāpratiṣṭhā svavācā vyāhataiva sūtrakṛtaḥ syāt svayameva hi yuktyanusandhānarūpāṃ brahmamīmāṃsāmārabhya pramāṇamūlasyāpi tarkasyāprāmāṇyamabhidadhānaḥ sūtrakāro na vyāhatabhāṣī kathaṃ syāt yadapi vṛttikārairuktam"ekena tārkikeṇotprekṣitaṃ tarkamaparo dūṣayati, tenotprekṣitamapyaparaḥ, ityataḥ puruṣamativaiśvarūpyajanmā tarkaḥ syādapratiṣṭhitaḥ'; iti taccāyuktam yato 'syāpi tarkasya prāmāṇye 'prāmāṇye vā asyāpratiṣṭhā ca sva(vācā)vyāhataiveti nāyaṃ vākyabhedo yukta ityukta eva sūtrārthaḥ vyāsa-(17) 6,152 atra sūtram oṃ etena śiṣyā aparigrahā api vyākhyātā iti tatkecidvayācakṣate etena"navilakṣaṇatvāt'; ityādinā prakṛtena śiṣyaiḥ kenacidaṃśena parigṛhītasya pradhānakāraṇavādasya nirākaraṇena śiṣyairmanuvyāsaprabhṛtibhiḥ kenacidapyaṃśenāparigṛhītā ye 'ṇvādikāraṇavādāste 'pi vyākhyātā draṣṭavyā iti tadidaṃ dūṣayati- naceti etena śiṣṭāparigrahā api vyākhyātāḥ bbs_2,1.12 na ca śiṣyāgṛhītatvaṃ nirīśādīśavādinaḥ
2.1.81cd
6,152f. आस्तां तावदभ्यधिकाशङ्काप्रकारः, परिहारातिदेशप्रकारश्च यत्तावदुक्तम्"साङ्खयादपि वैशेषिकादेरतिशयेन शिष्यागृहीतत्वमऽ; तदति(तीव)विरुद्धम् साङ्खयस्य निरीश्वरत्वात् वैशेषिकादेस्तु सेश्वरत्वात् वैपरीत्यस्यैवोचितत्वात् इह हि ब्रह्मणो जगत्कारणत्वे विप्रतिपत्तयो निरस्यन्ते तत्र साङ्खयो ब्रह्मैव नाभ्युपैति कुतस्तदीयं जगत्कारणत्वमित्यतिशयेन वेदान्तवादविरोधित्वाच्छिष्यापरिगृहीतः वैशेषिकादिस्तु, ब्रह्म तस्य जगन्निमित्तत्वं चाङ्गीकृत्योपादानतामात्रं नाङ्गीकुरुत इतीषद्विरोधित्वात् ईषच्छिष्यापरिगृहीत इति युक्तम् सत्कार्यवादित्वादिकं तु प्रकृतासङ्गतमेव अन्यथा यागीयहिंसानिषेधादिना विपरिवर्तः स्यात् अथ वेदसंवादबाहुल्याबाहुल्यप्रयुक्तमिदम् मैवम् (तन्न तत्त्वानां) प्रतिपाद्यानामपरिसङ्खयातत्वादिति 6,153 किं तर्ह्यस्य सूत्रस्याभिधेयमित्यत आह- अत इति अर्थावशिष्टजीवादिकर्तृतात्र निषिध्यते
6,152f. āstāṃ tāvadabhyadhikāśaṅkāprakāraḥ, parihārātideśaprakāraśca yattāvaduktam"sāṅkhayādapi vaiśeṣikāderatiśayena śiṣyāgṛhītatvam'; tadati(tīva)viruddham sāṅkhayasya nirīśvaratvāt vaiśeṣikādestu seśvaratvāt vaiparītyasyaivocitatvāt iha hi brahmaṇo jagatkāraṇatve vipratipattayo nirasyante tatra sāṅkhayo brahmaiva nābhyupaiti kutastadīyaṃ jagatkāraṇatvamityatiśayena vedāntavādavirodhitvācchiṣyāparigṛhītaḥ vaiśeṣikādistu, brahma tasya jagannimittatvaṃ cāṅgīkṛtyopādānatāmātraṃ nāṅgīkuruta itīṣadvirodhitvāt īṣacchiṣyāparigṛhīta iti yuktam satkāryavāditvādikaṃ tu prakṛtāsaṅgatameva anyathā yāgīyahiṃsāniṣedhādinā viparivartaḥ syāt atha vedasaṃvādabāhulyābāhulyaprayuktamidam maivam (tanna tattvānāṃ) pratipādyānāmaparisaṅkhayātatvāditi 6,153 kiṃ tarhyasya sūtrasyābhidheyamityata āha- ata iti arthāvaśiṣṭajīvādikartṛtātra niṣidhyate
2.1.82
अर्थान्तरस्य निराकृतत्वादित्यर्थः अपव्याख्याननिराकरणस्य स्वव्याख्यानदार्ढ्याथर्त्वान्नासङ्गतमिति सूचयितुमत इत्युक्तम् अवशिष्या निराकृताया अभावकर्तृतायाः, जीवादिकर्तृता, जगत इति शेषः अनेन निराकृतादवशिष्या वेदापरिगृहीता जीवप्रधानासत्कालस्वभावादिवादा निराकृता इति व्याख्यातं भवति तत्र शिष्या इत्येवोक्ते ब्रह्मकारणवादो ऽपि प्राप्नोति तदर्थमपरिग्रहा इत्युक्तम् तन्मात्रे तूक्ते अभावकर्तृत्ववादो ऽपि गृह्येत तथाच पुनरुक्तिरतिदेशानुपपत्तिश्च स्यात् अतः शिष्या इत्युक्तम् अभ्यधिकाशङ्कासद्भावसूचनेन सूत्रारम्भोपपादनार्थं च शिष्याः शिष्यतया प्रतीताः, नतु तत एव निराकृततयेति 6,158 ननु जीवादीत्यासिदग्रहणेनासत्कर्तृकत्वं गृहीतम् तस्य"असदिति चेतऽ; इत्यादिना निरस्तत्वेन पौनरुक्त्यादिप्रसङ्गादित्यत आह- तन्मन इति तन्मनो ऽकुरुतेत्यादेरसतो मनसो जनिः निवारिता तु पूर्वत्र ह्यकस्मादिति तद्विना
arthāntarasya nirākṛtatvādityarthaḥ apavyākhyānanirākaraṇasya svavyākhyānadārḍhyāthartvānnāsaṅgatamiti sūcayitumata ityuktam avaśiṣyā nirākṛtāyā abhāvakartṛtāyāḥ, jīvādikartṛtā, jagata iti śeṣaḥ anena nirākṛtādavaśiṣyā vedāparigṛhītā jīvapradhānāsatkālasvabhāvādivādā nirākṛtā iti vyākhyātaṃ bhavati tatra śiṣyā ityevokte brahmakāraṇavādo 'pi prāpnoti tadarthamaparigrahā ityuktam tanmātre tūkte abhāvakartṛtvavādo 'pi gṛhyeta tathāca punaruktiratideśānupapattiśca syāt ataḥ śiṣyā ityuktam abhyadhikāśaṅkāsadbhāvasūcanena sūtrārambhopapādanārthaṃ ca śiṣyāḥ śiṣyatayā pratītāḥ, natu tata eva nirākṛtatayeti 6,158 nanu jīvādītyāsidagrahaṇenāsatkartṛkatvaṃ gṛhītam tasya"asaditi cet'; ityādinā nirastatvena paunaruktyādiprasaṅgādityata āha- tanmana iti tanmano 'kurutetyāderasato manaso janiḥ nivāritā tu pūrvatra hyakasmāditi tadvinā
2.1.83ab
असतो विश्वजननमाशङ्कयात्र निषिद्धयते
asato viśvajananamāśaṅkayātra niṣiddhayate
2.1.83c
6,159 इत्यादेः प्रमाणात् आशङ्कितेति शेषः आदिपदेनोक्तयुक्तिर्गृह्यते असतः अभावस्य मनस इति ज्ञानेच्छाप्रयत्नेभ्यः जनिः जगत इति शेषः पूर्वत्र त्विति सम्बन्धः तच्च प्रतिषेधमात्रत्वादित्यादिना स्फुटमवगम्यत इति हिशब्दः अकस्माद्धीदमाविरासीदित्यादिश्रुत्या तत् मनो, विना असतः शून्यात् एतदुक्तं भवति पूवर्मभावस्य जगत्कारणत्वं निराकृतमिदानीं तु शून्यस्य किञ्च पूर्वं कर्तृत्वेनाधुना कर्तृतां विनैवेति न पौनरुक्त्यादीति यद्वा भाष्यदिशा निष्कारणैवात्र जगज्जनिराशङ्कितेति न पौनरुक्त्यादिकम् अत्र शङ्काप्रापकप्रमाणोपन्यासस्तु अस्यैव प्रमेयभेदस्योपपादनार्थम् एतेनाभ्यधिका शङ्कापि सूचिता तथाहि मा भूदभावकर्तृकं जगत्, तथापि जीवादिभ्यो जनिमद्भविष्यति "जीवाद्भवन्ति भूतानिऽ,"प्रधानादिदमुत्पन्नमऽ,"अकस्माद्धीदमाविरासीदऽ; इत्यादिश्रुत्यनुगृहीतेभ्यो घटदधिकण्टतैक्ष्णादिदृष्टान्तेभ्यः नहि जीवादीनां प्रतिषेधमात्रत्वमस्ति, येनोक्तयुक्तिविरोधः स्यात् असत्त्वाचेतनत्वादेरुपलक्षणमेतदिति चेत् किमत्रासदादेः कारणत्वमात्रं नेत्युच्यते, किंवा कर्तृत्वम् नाद्यः उक्तदृष्टान्तेषु व्यभिचारात् न द्वितीयः कर्तृत्वस्यास्माभिरनङ्गीकृतत्वादिति अत एवात्र सर्वत्र कर्तृशब्दः कारणत्वमात्रपरो द्रष्टव्यः 6,165 नन्वत्र जीवादेर्विश्वकारणत्वमात्रं शङ्कयते, तस्यैव वा आद्ये न सिद्धान्तविरोधः जीवस्य ह्यदृष्टाधारतया निमित्तत्वं प्रधानस्य चोपादानत्वमङ्गीकृतमेव न द्वितीयः प्रापकाभावात् कार्यस्य सकर्तृकत्वनियमदर्शनाच्चेत्यत आह- प्रापकमिति प्रापकं वाक्यमात्रं तु
6,159 ityādeḥ pramāṇāt āśaṅkiteti śeṣaḥ ādipadenoktayuktirgṛhyate asataḥ abhāvasya manasa iti jñānecchāprayatnebhyaḥ janiḥ jagata iti śeṣaḥ pūrvatra tviti sambandhaḥ tacca pratiṣedhamātratvādityādinā sphuṭamavagamyata iti hiśabdaḥ akasmāddhīdamāvirāsīdityādiśrutyā tat mano, vinā asataḥ śūnyāt etaduktaṃ bhavati pūvarmabhāvasya jagatkāraṇatvaṃ nirākṛtamidānīṃ tu śūnyasya kiñca pūrvaṃ kartṛtvenādhunā kartṛtāṃ vinaiveti na paunaruktyādīti yadvā bhāṣyadiśā niṣkāraṇaivātra jagajjanirāśaṅkiteti na paunaruktyādikam atra śaṅkāprāpakapramāṇopanyāsastu asyaiva prameyabhedasyopapādanārtham etenābhyadhikā śaṅkāpi sūcitā tathāhi mā bhūdabhāvakartṛkaṃ jagat, tathāpi jīvādibhyo janimadbhaviṣyati "jīvādbhavanti bhūtāni',"pradhānādidamutpannam',"akasmāddhīdamāvirāsīd'; ityādiśrutyanugṛhītebhyo ghaṭadadhikaṇṭataikṣṇādidṛṣṭāntebhyaḥ nahi jīvādīnāṃ pratiṣedhamātratvamasti, yenoktayuktivirodhaḥ syāt asattvācetanatvāderupalakṣaṇametaditi cet kimatrāsadādeḥ kāraṇatvamātraṃ netyucyate, kiṃvā kartṛtvam nādyaḥ uktadṛṣṭānteṣu vyabhicārāt na dvitīyaḥ kartṛtvasyāsmābhiranaṅgīkṛtatvāditi ata evātra sarvatra kartṛśabdaḥ kāraṇatvamātraparo draṣṭavyaḥ 6,165 nanvatra jīvāderviśvakāraṇatvamātraṃ śaṅkayate, tasyaiva vā ādye na siddhāntavirodhaḥ jīvasya hyadṛṣṭādhāratayā nimittatvaṃ pradhānasya copādānatvamaṅgīkṛtameva na dvitīyaḥ prāpakābhāvāt kāryasya sakartṛkatvaniyamadarśanāccetyata āha- prāpakamiti prāpakaṃ vākyamātraṃ tu
2.1.83d
द्वितीय एवाशङ्कयते तस्य च प्रापकं"न जीवात्कारणं परमऽ,"न ह्यन्यत्कारणं मतमऽ; इत्यादिवाक्यम् नच लोकविरोधः वाक्यमात्रसिद्धे ऽर्थे तत्प्रतिपन्नमेव गृह्यते नतु लोको ऽनुगम्यत इति पूर्वपक्षी मन्यत इति ननु च प्रधानकारणत्वादिमतानि द्वितीयपादे निराकरिष्यते तेषामत्रापि निराकरणे पुनरुक्तिदोषः स्यादित्यतो वाऽह- प्रापकमिति अत्र शङ्काप्रापकं वाक्यमात्रं नतु समय इत्यर्थः इदमुक्तं भवति अत्र श्रुत्यनुगृहीताभिर्युक्तिभिः प्राप्तं प्रधानादिकारणत्वं निराक्रियते उत्तरं(रत्र) तु तु साङ्खयादिसमयप्राप्तम् अतो ऽपि नोक्तदोष इति नन्वेवं तर्ह्येतेनेत्यतिदेशः कथम् उक्तपरिहारस्य पूर्वपक्षिणा परिहृतत्वादित्यत आह- परिहार इति ... परिहारो विशेषितः
dvitīya evāśaṅkayate tasya ca prāpakaṃ"na jīvātkāraṇaṃ param',"na hyanyatkāraṇaṃ matam'; ityādivākyam naca lokavirodhaḥ vākyamātrasiddhe 'rthe tatpratipannameva gṛhyate natu loko 'nugamyata iti pūrvapakṣī manyata iti nanu ca pradhānakāraṇatvādimatāni dvitīyapāde nirākariṣyate teṣāmatrāpi nirākaraṇe punaruktidoṣaḥ syādityato vā'ha- prāpakamiti atra śaṅkāprāpakaṃ vākyamātraṃ natu samaya ityarthaḥ idamuktaṃ bhavati atra śrutyanugṛhītābhiryuktibhiḥ prāptaṃ pradhānādikāraṇatvaṃ nirākriyate uttaraṃ(ratra) tu tu sāṅkhayādisamayaprāptam ato 'pi noktadoṣa iti nanvevaṃ tarhyetenetyatideśaḥ katham uktaparihārasya pūrvapakṣiṇā parihṛtatvādityata āha- parihāra iti ... parihāro viśeṣitaḥ
2.1.84
यद्यपि प्रतिषेधमात्रत्वं प्रधानादिष्वसिद्धम् अचेतनत्वादिकं च कारणत्वमात्रवादे अनैकान्तिकम् तथापि पूर्वपक्षाणां युक्तिविरुद्धत्वं यत्प्रतिषेधमात्रत्वात् दृष्टान्तभावादिति सामान्यतः सूचितम्, यच्च स्वपक्षदोषाच्चेत्यप्रामाणिकत्वं, स परिहारो ऽत्राप्यविशेषितः समानः, इत्यतिदेशो युज्यत इत्यर्थः 6,167 ननु कथं जगतो जीवकर्तृत्वादिवादस्य युक्तिविरुद्धत्वमित्यत आह- क्वचिदिति क्वचिज्जीवाकृतं दृष्ट्वा चेतनादेव चाकृतम् तद्वदेवानुमान्यत्र वस्तुत्वात् क्रियते श्रुतेः
yadyapi pratiṣedhamātratvaṃ pradhānādiṣvasiddham acetanatvādikaṃ ca kāraṇatvamātravāde anaikāntikam tathāpi pūrvapakṣāṇāṃ yuktiviruddhatvaṃ yatpratiṣedhamātratvāt dṛṣṭāntabhāvāditi sāmānyataḥ sūcitam, yacca svapakṣadoṣāccetyaprāmāṇikatvaṃ, sa parihāro 'trāpyaviśeṣitaḥ samānaḥ, ityatideśo yujyata ityarthaḥ 6,167 nanu kathaṃ jagato jīvakartṛtvādivādasya yuktiviruddhatvamityata āha- kvaciditi kvacijjīvākṛtaṃ dṛṣṭvā cetanādeva cākṛtam tadvadevānumānyatra vastutvāt kriyate śruteḥ
2.1.85
क्वचित् देशादौ यद्वा क्वचित् जीवादौ अकृतमिति च भावप्रधानो निर्देशः कारणत्वमात्रमत्र पूर्वपक्षो न कर्तृत्वमित्यतो ऽचेतनादिति पञ्चमीप्रयोगः अचेतनादकृतं च दृष्ट्वा एवशब्देन दृष्टान्तानामसन्दिग्धसाध्यतामाह अनुमा अनुमितिः अन्यथा वस्तुत्वस्यैवानुमानत्वात्पञ्चमी न स्यात् जीवाकृतत्वादेरिति शेषः अन्यत्र महदादौ अत्रैते प्रयोगाः महदादिकार्यं न जीवकृतं वस्तुत्वाज्जीववत्, विमतं न प्रधानकार्यं वस्तुत्वात्प्रधानवत्, विमतं नासत्कार्यं वस्तुत्वाद्घटवदिति यद्यपि जीवस्य निमित्तत्वेन प्रधानस्योपादानत्वेन जगत्कारणत्वमङ्गीकृतमेव तथापि स्वातन्त्र्याभावाभिप्रायेणेदं वचनमिति न विरोधः 6,168 नन्वेवं सत्यतिप्रसङ्गः स्यात् विमतमश्वरकृतं न भवति वस्तुत्वादीश्वरवत् इत्यपि प्रयोक्तुं शक्यत्वादित्यत आह- श्रुतेरिति "स इदं सर्वमसृजतऽ; इत्यादिश्रुतेर्महदादेरीश्वरकृतत्वावधारणादतिप्रसङ्गानुमानस्य बाधितत्वेनाप्रामाण्यमिति समं तर्हीदं भवदनुमानेषु जीवाद्भवन्ति भूतानीत्यादिश्रुतेरित्यत आह- श्रुतेरिति भावप्रधानो निर्देशः जीवादिशब्दानां ब्रह्मश्रुतित्वाद्ब्रह्मनामत्वान्न श्रुतिविरोध इत्यर्थः तत्कुत इत्यत आह- श्रुतेरिति "नामानि सर्वाणि यमाविशन्तिऽ; इत्यादिश्रुतेः शेषं भाष्ये ननु जीवादिकारण(क)त्वे ऽपि घटादिदृष्टान्तावष्टम्भेनानुमानसम्भवात्कथमप्रामाणिकत्वमित्यत आह- श्रुतेरिति "नान्यो ऽतो ऽस्ति कर्ताऽ; इत्यादिश्रुतेर्बाधितविषयत्वात् दृष्टान्तानां साध्यवैकल्याच्च नानुमानानां प्रामाण्यम् एतेनास्मदनुमाने ऽकार्यत्वमुपाधिरित्यपि निरस्तः(म्) (स्वातन्त्र्येण) जीवाद्यकृते ऽपि घटादावकार्यत्वाभावात् प्रतिपक्षे बाधादिदोषानुषङ्गाच्चेति सर्वं सुस्थम् इति श्रीमन्न्यायसुधायां असदधिकरणम् [======= ज्न्य्स्_2,1.व्: भोक्त्रधिकरणम् =======] 6,170 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां भोक्त्रधिकरणम् ओं भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत् ओं अतीताधिकरणे ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वे श्रुतिसंवादित्वेन प्रबलया युक्त्या विरोधः परिहृतः इदानीं तु श्रुतिसिद्ध(लिङ्ग)त्वेन प्रबलया युक्त्या विरोधः परिह्रियते तथाहि न ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं वास्तवं सम्भवति असर्वकारणेन मुक्ते(क्तजीवे)नात्यन्ताभिन्नत्वात् नहि यो येनात्यन्ताभिन्नः स तद्विरुद्धस्वभावो वस्तुत इति क्वचिदुपलब्धम् नच मुक्तस्यासर्वकारणत्वमसिद्धम्, (सर्वकारणत्वस्य) संसारे ऽनुपलम्भात् संसारे प्रतीयमानस्य कस्यचिदाकारस्यैवापगमो हि मोक्षो नतु अपूर्वाकारोत्पादः, अनित्यत्वप्रसङ्गात् नचानन्दादेरिव विद्यमानस्यैवाविद्यया तिरोहितत्वात्सर्वकारणत्वस्यानुपलम्भ इति वाच्यम् प्रमाणाभावात् आनन्दादेः परमप्रेमास्पदत्वादिना ईषदुपलब्धेश्च नच ब्रह्मणो जगत्कारणत्वश्रवणात्सवर्थानुपलभ्यमानमपि जगत्कारणत्वं संसारे कल्प्यमिति युक्तम् श्रुतेः काल्पनिकजगत्कारणत्वानुवादित्वेनापि सावकाशत्वात् नच तथाभूतमेव लक्षणमस्त्विति वाच्यम् अनङ्गीकारात् काल्पनिकस्य जगत्कारणत्वस्य प्रधानादिष्वपि सम्भवेनातिप्रसङ्गाच्च स्यादेतत् मुक्तस्य ब्रह्मणैक्यमेवासिद्धमिति मैवम् "कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परे ऽव्यये सर्व एकीभवन्तिऽ; इत्यादिश्रुतिसिद्धत्वादिति तदिदमुक्तं सूत्रकृता भोक्तुर्जीवस्य मोक्षे ब्रह्मत्वापत्तिश्रवणात्तयोरविभागो भेदाभावः ततश्च न ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं वास्तवं युक्तमिति 6,171 एवं प्राप्ते सिद्धान्तितम् भवेदेतदखिलं यदि मुक्तस्य ब्रह्मणाभेद एव प्रामाणिकः स्यात् नचैतदस्ति श्रौतस्त्वेकीभावप्रयोगः स्याल्लोकवत् यथा लोके उदके उदकस्यैकीभावव्यवहारः स्थानैक्यनिबन्धनः यथा वा प्राग्विभिन्ना ब्राह्मणाः साम्प्रतमेकीभूता इति मत्यैक्यनिबन्धनः तथा प्राग्विभिन्नस्थाना भिन्नमतयश्च जीवा मुक्तौ ब्रह्मणा एकीभवन्ति एकस्थाना एकमतयश्च भवन्तीत्युपपद्यते तस्मादसिद्धेनासिद्धसाधनमेतदिति तदेतदयुक्तम् मुख्यार्थे बाधकाभावात् विना बाधकेन जघन्यवृत्त्याश्रयणे चातिप्रसङ्गात् इत्यतो मुख्यार्थे बाधकयुक्तिव्युत्पादनपरत्वेनापि स्याल्लोकवदिति सूत्रखण्डं व्याचष्टे- नान्यदिति भोक्त्रापत्तेर् अविभागश् चेत् स्याल् लोकवत् ब्ब्स्_2,1.13 नान्यदन्यत्वमापन्नं क्वचिद् दृष्टं कथञ्चन अतो जीवस्य न ब्रह्मभावः स्याद्धि कदाचन
kvacit deśādau yadvā kvacit jīvādau akṛtamiti ca bhāvapradhāno nirdeśaḥ kāraṇatvamātramatra pūrvapakṣo na kartṛtvamityato 'cetanāditi pañcamīprayogaḥ acetanādakṛtaṃ ca dṛṣṭvā evaśabdena dṛṣṭāntānāmasandigdhasādhyatāmāha anumā anumitiḥ anyathā vastutvasyaivānumānatvātpañcamī na syāt jīvākṛtatvāderiti śeṣaḥ anyatra mahadādau atraite prayogāḥ mahadādikāryaṃ na jīvakṛtaṃ vastutvājjīvavat, vimataṃ na pradhānakāryaṃ vastutvātpradhānavat, vimataṃ nāsatkāryaṃ vastutvādghaṭavaditi yadyapi jīvasya nimittatvena pradhānasyopādānatvena jagatkāraṇatvamaṅgīkṛtameva tathāpi svātantryābhāvābhiprāyeṇedaṃ vacanamiti na virodhaḥ 6,168 nanvevaṃ satyatiprasaṅgaḥ syāt vimatamaśvarakṛtaṃ na bhavati vastutvādīśvaravat ityapi prayoktuṃ śakyatvādityata āha- śruteriti "sa idaṃ sarvamasṛjata'; ityādiśrutermahadāderīśvarakṛtatvāvadhāraṇādatiprasaṅgānumānasya bādhitatvenāprāmāṇyamiti samaṃ tarhīdaṃ bhavadanumāneṣu jīvādbhavanti bhūtānītyādiśruterityata āha- śruteriti bhāvapradhāno nirdeśaḥ jīvādiśabdānāṃ brahmaśrutitvādbrahmanāmatvānna śrutivirodha ityarthaḥ tatkuta ityata āha- śruteriti "nāmāni sarvāṇi yamāviśanti'; ityādiśruteḥ śeṣaṃ bhāṣye nanu jīvādikāraṇa(ka)tve 'pi ghaṭādidṛṣṭāntāvaṣṭambhenānumānasambhavātkathamaprāmāṇikatvamityata āha- śruteriti "nānyo 'to 'sti kartā'; ityādiśruterbādhitaviṣayatvāt dṛṣṭāntānāṃ sādhyavaikalyācca nānumānānāṃ prāmāṇyam etenāsmadanumāne 'kāryatvamupādhirityapi nirastaḥ(m) (svātantryeṇa) jīvādyakṛte 'pi ghaṭādāvakāryatvābhāvāt pratipakṣe bādhādidoṣānuṣaṅgācceti sarvaṃ sustham iti śrīmannyāyasudhāyāṃ asadadhikaraṇam [======= jnys_2,1.v: bhoktradhikaraṇam =======] 6,170 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ bhoktradhikaraṇam oṃ bhoktrāpatteravibhāgaścetsyāllokavat oṃ atītādhikaraṇe brahmaṇo jagajjanmādikāraṇatve śrutisaṃvāditvena prabalayā yuktyā virodhaḥ parihṛtaḥ idānīṃ tu śrutisiddha(liṅga)tvena prabalayā yuktyā virodhaḥ parihriyate tathāhi na brahmaṇo jagatkāraṇatvaṃ vāstavaṃ sambhavati asarvakāraṇena mukte(ktajīve)nātyantābhinnatvāt nahi yo yenātyantābhinnaḥ sa tadviruddhasvabhāvo vastuta iti kvacidupalabdham naca muktasyāsarvakāraṇatvamasiddham, (sarvakāraṇatvasya) saṃsāre 'nupalambhāt saṃsāre pratīyamānasya kasyacidākārasyaivāpagamo hi mokṣo natu apūrvākārotpādaḥ, anityatvaprasaṅgāt nacānandāderiva vidyamānasyaivāvidyayā tirohitatvātsarvakāraṇatvasyānupalambha iti vācyam pramāṇābhāvāt ānandādeḥ paramapremāspadatvādinā īṣadupalabdheśca naca brahmaṇo jagatkāraṇatvaśravaṇātsavarthānupalabhyamānamapi jagatkāraṇatvaṃ saṃsāre kalpyamiti yuktam śruteḥ kālpanikajagatkāraṇatvānuvāditvenāpi sāvakāśatvāt naca tathābhūtameva lakṣaṇamastviti vācyam anaṅgīkārāt kālpanikasya jagatkāraṇatvasya pradhānādiṣvapi sambhavenātiprasaṅgācca syādetat muktasya brahmaṇaikyamevāsiddhamiti maivam "karmāṇi vijñānamayaśca ātmā pare 'vyaye sarva ekībhavanti'; ityādiśrutisiddhatvāditi tadidamuktaṃ sūtrakṛtā bhokturjīvasya mokṣe brahmatvāpattiśravaṇāttayoravibhāgo bhedābhāvaḥ tataśca na brahmaṇo jagatkāraṇatvaṃ vāstavaṃ yuktamiti 6,171 evaṃ prāpte siddhāntitam bhavedetadakhilaṃ yadi muktasya brahmaṇābheda eva prāmāṇikaḥ syāt nacaitadasti śrautastvekībhāvaprayogaḥ syāllokavat yathā loke udake udakasyaikībhāvavyavahāraḥ sthānaikyanibandhanaḥ yathā vā prāgvibhinnā brāhmaṇāḥ sāmpratamekībhūtā iti matyaikyanibandhanaḥ tathā prāgvibhinnasthānā bhinnamatayaśca jīvā muktau brahmaṇā ekībhavanti ekasthānā ekamatayaśca bhavantītyupapadyate tasmādasiddhenāsiddhasādhanametaditi tadetadayuktam mukhyārthe bādhakābhāvāt vinā bādhakena jaghanyavṛttyāśrayaṇe cātiprasaṅgāt ityato mukhyārthe bādhakayuktivyutpādanaparatvenāpi syāllokavaditi sūtrakhaṇḍaṃ vyācaṣṭe- nānyaditi bhoktrāpatter avibhāgaś cet syāl lokavat bbs_2,1.13 nānyadanyatvamāpannaṃ kvacid dṛṣṭaṃ kathañcana ato jīvasya na brahmabhāvaḥ syāddhi kadācana
2.1.86
6,176 अत्र मुख्यमेवार्थमङ्गीकुर्वाणः प्रष्टव्यः किं प्रागभिन्नस्यैव जीवस्य मुक्तौ ब्रह्मणैक्यमनेनोच्यते, उत भिन्नस्य, अथ(वा) भिन्नाभिन्नस्य नाद्यः, अभूततद्भावार्थस्यैकीभवन्तीति च्विप्रत्ययस्यैव अनुपपत्तेः अत एव न तृतीयः ऐक्यस्य प्राक् सिद्धत्वात् भेदनिवृत्त्यर्थत्वे तु गौणार्थत्वापत्तेः द्वितीयनिराकरणेन निरस्तत्वात् (च) द्वितीये त्विदमुपतिष्ठते, नान्यदिति हिशब्दो हेतौ यतो लोके अन्यत् वस्तु, अन्यत्वं वस्त्वन्तरेणाभेदमापन्नम्, क्वचित्काले, कथञ्चनोपायेन, न दृष्टम् अतस्तद्दृष्टान्तेन जीवस्यापि कदाचन मुक्तावपि ब्रह्मभावो ब्रह्मत्वं न स्यात् अयमत्र प्रयोगः जीवो न कालान्तरे ऽपि ब्रह्मणैक्यमापत्स्यते प्राक् ततो ऽत्यन्तभिन्नत्वात् यः कदाचिद्यतो ऽत्यन्तं भिद्यते नासौ कदाचित्तदैक्यमापद्यते यथा घटः पटेनेति अथवा जीवब्रह्मणोः भेदः, सतोर्भेदिनोर्न निवृत्तिमान्, भेदत्वात्स्तम्भकुम्भादिभेदवदिति आगमबाधितमेतदिति चेन्न आगमानां मुख्यार्थतासम्भवे ऽनुमानबाधकत्वं, बाधिते चानुमाने तेषां मुख्यार्थतेति परस्पराश्रयत्वप्रसङ्गात् सत्प्रतिपक्षत्वाच्च तथाहि श्रुतिः यथोदकमित्यादिका प्रल्हादो ऽपि"परमात्मात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते(ताम्) मिथ्यैतदन्यद्द्रव्यं हि नैति तद्द्रव्यतां यतःऽ; इति 6,182 अथ मतम् नायमस्ति युक्तिविरोधः प्रागप्यभिन्न एव ब्रह्मणा जीव इत्यङ्गीकारात् नच च्विप्रत्ययानुपपत्तिः प्रतीत्यपेक्षया तदुपपत्तेः प्राग्विभिन्नतया दृष्टो ऽयं जीवो ब्रह्मणः अथेदानीं मुक्तावभिन्नतया दृश्यते, इत्यत एकीभवन्तीत्युच्यत इति अत्रेदं वक्तव्यम् किं प्राक्तनी जीवब्रह्मणोर्भेददृष्टिर्भ्रान्तिरुत प्रमेति नाद्यः बाधकाभावात् श्रुतयस्त्वद्याप्यव्यवस्थितार्था न बाधकतामश्नुवते द्वितीये त्वाह- क्वचिदिति क्वचिद् भिन्नतया दृष्टं तदभिन्नतया कथम् दृश्येन्नो दृष्टपूर्वं हि तादृशं न च दृश्यते
6,176 atra mukhyamevārthamaṅgīkurvāṇaḥ praṣṭavyaḥ kiṃ prāgabhinnasyaiva jīvasya muktau brahmaṇaikyamanenocyate, uta bhinnasya, atha(vā) bhinnābhinnasya nādyaḥ, abhūtatadbhāvārthasyaikībhavantīti cvipratyayasyaiva anupapatteḥ ata eva na tṛtīyaḥ aikyasya prāk siddhatvāt bhedanivṛttyarthatve tu gauṇārthatvāpatteḥ dvitīyanirākaraṇena nirastatvāt (ca) dvitīye tvidamupatiṣṭhate, nānyaditi hiśabdo hetau yato loke anyat vastu, anyatvaṃ vastvantareṇābhedamāpannam, kvacitkāle, kathañcanopāyena, na dṛṣṭam atastaddṛṣṭāntena jīvasyāpi kadācana muktāvapi brahmabhāvo brahmatvaṃ na syāt ayamatra prayogaḥ jīvo na kālāntare 'pi brahmaṇaikyamāpatsyate prāk tato 'tyantabhinnatvāt yaḥ kadācidyato 'tyantaṃ bhidyate nāsau kadācittadaikyamāpadyate yathā ghaṭaḥ paṭeneti athavā jīvabrahmaṇoḥ bhedaḥ, satorbhedinorna nivṛttimān, bhedatvātstambhakumbhādibhedavaditi āgamabādhitametaditi cenna āgamānāṃ mukhyārthatāsambhave 'numānabādhakatvaṃ, bādhite cānumāne teṣāṃ mukhyārthateti parasparāśrayatvaprasaṅgāt satpratipakṣatvācca tathāhi śrutiḥ yathodakamityādikā pralhādo 'pi"paramātmātmanoryogaḥ paramārtha itīṣyate(tām) mithyaitadanyaddravyaṃ hi naiti taddravyatāṃ yataḥ'; iti 6,182 atha matam nāyamasti yuktivirodhaḥ prāgapyabhinna eva brahmaṇā jīva ityaṅgīkārāt naca cvipratyayānupapattiḥ pratītyapekṣayā tadupapatteḥ prāgvibhinnatayā dṛṣṭo 'yaṃ jīvo brahmaṇaḥ athedānīṃ muktāvabhinnatayā dṛśyate, ityata ekībhavantītyucyata iti atredaṃ vaktavyam kiṃ prāktanī jīvabrahmaṇorbhedadṛṣṭirbhrāntiruta prameti nādyaḥ bādhakābhāvāt śrutayastvadyāpyavyavasthitārthā na bādhakatāmaśnuvate dvitīye tvāha- kvaciditi kvacid bhinnatayā dṛṣṭaṃ tadabhinnatayā katham dṛśyenno dṛṣṭapūrvaṃ hi tādṛśaṃ na ca dṛśyate
2.1.87a
क्वचित्काले यद्वस्तु यतो भिन्नतया प्रमितं तत् कालान्तरे ऽपि कथं तदभिन्नतया प्रती(मी)येत, न कथञ्चिदित्यर्थः कुत इत्यत आह- नो दृष्टपूर्वं हीति तादृशं प्राग्भिन्नतया प्रमितं कालान्तरे ऽभिन्नतया प्रमीयमाणम् अयमिह प्रयोगः जीवो न कदाचिद्ब्रह्माभिन्नतया प्रमाविषयः ततो ऽत्यन्तभिन्नतया प्रमितत्वात् यदेवं तदेवं यथा घटः पटाद्भिन्नतयेति यस्तु क्वचिदपि भेदप्रमां न मन्यते, तं प्रत्यारोपितभेदमेकं वस्तु व्यतिरेकोदाहरणं वाच्यम् एवञ्च प्रतीतिमुपादायापि न च्विप्रत्ययोपपत्तिः एतदर्थत्वेनापि स्याल्लोकवदिति योज्यम् तदेवं ग्रावप्लवनादिश्रुतिवत् उपपत्तिविरुद्धत्वेन श्रुतेर्मुख्यार्थासम्भवादमुख्यार्थ एव स्वीकरणीये परकीयहेतोरसिद्धत्वान्न ब्रह्मणो जगत्कारणत्वे युक्तिविरोध इति सिद्धम् 6,184 केचिदिदं सूत्रमन्यथा व्याचक्षते पूर्वं किल चेतनाचेतनात्मकस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्मोपादनत्वेन ब्रह्मानन्यत्वमुक्तम् तदाक्षिप्य समाधातुमिदं सूत्रम् तथाहि यदि चेतनाचेतनात्मकस्य जगतो ब्रह्मानन्यत्वं स्यात्तदा चेतनो भोक्ता भोग्यश्चाचेतना विषया इत्ययं विभागो न स्यात् कुतः भोग्यस्यापि भोक्तृत्वापत्तेः भोक्तुरपि भोग्यत्वापत्तेः भवितव्यं चानेन विभागेन प्रत्यक्षादिसिद्धत्वादिति चेत् स्याल्लोकवत् यथा लोके समुद्रात्मनामपि फेनतरङ्गादीनां नेतरेतरभावापत्त्या विभागभङ्गः, यथा वा महाकाशात्मनामपि घटमठाद्याकाशानां, तथा प्रकृते ऽपि स्यादिति तदिदं दूषयति- भोक्तृत्वेति भोक्तृत्वापत्तित इति यन्मतं तत् कुतो हरिः भोक्त्रापत्तेरिति प्राह
kvacitkāle yadvastu yato bhinnatayā pramitaṃ tat kālāntare 'pi kathaṃ tadabhinnatayā pratī(mī)yeta, na kathañcidityarthaḥ kuta ityata āha- no dṛṣṭapūrvaṃ hīti tādṛśaṃ prāgbhinnatayā pramitaṃ kālāntare 'bhinnatayā pramīyamāṇam ayamiha prayogaḥ jīvo na kadācidbrahmābhinnatayā pramāviṣayaḥ tato 'tyantabhinnatayā pramitatvāt yadevaṃ tadevaṃ yathā ghaṭaḥ paṭādbhinnatayeti yastu kvacidapi bhedapramāṃ na manyate, taṃ pratyāropitabhedamekaṃ vastu vyatirekodāharaṇaṃ vācyam evañca pratītimupādāyāpi na cvipratyayopapattiḥ etadarthatvenāpi syāllokavaditi yojyam tadevaṃ grāvaplavanādiśrutivat upapattiviruddhatvena śrutermukhyārthāsambhavādamukhyārtha eva svīkaraṇīye parakīyahetorasiddhatvānna brahmaṇo jagatkāraṇatve yuktivirodha iti siddham 6,184 kecididaṃ sūtramanyathā vyācakṣate pūrvaṃ kila cetanācetanātmakasya prapañcasya brahmopādanatvena brahmānanyatvamuktam tadākṣipya samādhātumidaṃ sūtram tathāhi yadi cetanācetanātmakasya jagato brahmānanyatvaṃ syāttadā cetano bhoktā bhogyaścācetanā viṣayā ityayaṃ vibhāgo na syāt kutaḥ bhogyasyāpi bhoktṛtvāpatteḥ bhokturapi bhogyatvāpatteḥ bhavitavyaṃ cānena vibhāgena pratyakṣādisiddhatvāditi cet syāllokavat yathā loke samudrātmanāmapi phenataraṅgādīnāṃ netaretarabhāvāpattyā vibhāgabhaṅgaḥ, yathā vā mahākāśātmanāmapi ghaṭamaṭhādyākāśānāṃ, tathā prakṛte 'pi syāditi tadidaṃ dūṣayati- bhoktṛtveti bhoktṛtvāpattita iti yanmataṃ tat kuto hariḥ bhoktrāpatteriti prāha
2.1.87
-च् यत् यदि भोक्त्रापत्तेरित्यत्र भोक्त्रत्वापत्तेरिति व्याख्यानं सूत्रकारस्यापि(भि)मतं स्यात् तत् तर्हि कुतो हरिः सूत्रकृत् भोक्त्रापत्तेरिति (प्र)आह भोक्तृत्वापत्तेरित्येव ब्रूयात् नचैवमब्रवीत् ततो नायमभिप्रायः सूत्रकारस्येति यद्यप्यत्र परेषामस्माकं चाध्याहारसाम्यम् तथापि भावप्रत्ययाभावः परस्याधिकः 6,186 ये तु व्याचक्षते"चिदचिद्वस्तुशरीरत्वे ब्रह्मणो जीववत्सुखदुःखादिभोक्तृत्वापत्तेर्जीवब्रह्मस्वभावविभागो न स्यादिति चेन्न यथा कान्तारे निपतितस्य(स्यापि) नृपस्य न दंशमशकाद्युपद्रवस्तथात्रापि स्यातऽ; इति तेषामप्ययं शब्ददोषः समानः ननु भावप्रधाना निर्देशास्तत्र तत्र बहुलमुपलभ्यन्ते तत्कथमयं दोषो ऽभिधीयते अयमभिसन्धिर्भाष्यकारस्य प्रतिपाद्ये व्यवस्थिते तद्बलाच्छाब्दी गौणता कथञ्चिदनुसर्तव्या नचास्य सूत्रस्येदं प्रतिपाद्यं व्यवस्थितम् जगदुपादानत्वस्य प्रागनुक्तत्वेनानुक्तोपालम्भप्रसङ्गात् जगच्छरीरत्वस्यान्तर्याम्यधिकरणे प्रसक्ते ऽपि सम्भोगप्राप्तिरित्यनेनैव परिहृतत्वात् तत्र जीवशरीरगतत्वेन (प्रस(क्तं)कतभोक्तृत्वमपास्तम् अत्र तु जगच्छरीरत्वेनेति चेन्न पूर्वोत्तरपक्षयोर्न्यायाविशेषे सूत्रारम्भानुपपत्तेः अतो निर्निमित्तः शाब्ददोषो ऽपि नानुसरणार्ह इति यद्वैतदर्थप्रतिपादनाय कथं चेत्याद्युत्तरवाक्यमत्रापि संयोज्य व्याख्येयमित्युक्त एव सूत्रार्थ इति इति श्रीमन्न्यायसुधायां भोक्त्रधिकरणम् [======= ज्न्य्स्_2,1.वि: आरम्भणाधिकरणम् =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां आरम्भणाधिकरणम् 6,188 ओं तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ओं प्राक् प्रमाणमूलत्वतत्संवादित्वाभ्यां प्रबलया युक्त्या उक्ते(क्तार्)थे विरोधो निरा(स्तः)कृतः बाहुल्यलक्षणबलवद्युक्तिविरोधपरिहाराय इदमधिकरणमारभ्यते तदिदं ब्रह्मपरिणामवादी व्याचष्टे"अनन्तराधिकरणे भोग्यवर्गस्य परिणामतःसिद्धप्रातिस्विकरूपभेदानपह्नवेन लोकसिद्ध(द्धं)कारणाभेदमङ्गीकृत्य साङ्खयसिद्धान्तेन शास्त्रतो भोक्तृवर्गस्य स्वाभाविकरूपब्रह्माविभागे भोग्यस्यापि ब्रह्मैक्यवद्भोक्तृत्वापत्तिमाशङ्कय अनैकान्तिकत्वेन निरासो(वि)ऽभिहितः सम्प्रति वैशेषिकादिमतेन स्वरूपकार्यव्यपदेशादिभेदेन कार्यस्य कारणात्म(क)त्वासिद्धया प्रपञ्चस्य ब्रह्माद्वैतम् आक्षिप्य समाधीयते तथाहि तदनन्यत्वं तेन ब्रह्मणा अनन्यत्वं, कार्यस्य कुतः? आरम्भणशब्दादिभ्यः"यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन विज्ञातेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात् वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमऽ; इत्यदिशब्दात् "आदिऽग्रहणात्"ऐतदात्म्यमिदं सर्वमऽ,"यदयमात्माऽ,"सर्वं खल्विदं ब्रह्मऽ; इत्यादितादात्म्यावेदकश्रुतिपरिग्रहःऽ; इति विवर्तवादी तु व्याख्याति"अभ्युपगम्य चेमं व्यावहारिकं भोक्तृभोग्यलक्षणं विभागम्,"स्याल्लोकवतऽ; इति परिहारो ऽभिहितः न त्वयं विभागः पारमार्थिको ऽस्ति यस्मात् तदनन्यत्वं कारणाद्ब्रह्मणः कार्यस्याकाशादेः परमार्थतो ऽनन्यत्वं व्यतिरेकेणाभावः, अवगम्यते कुतः? आरम्भणशब्दादिभ्यःऽ; इति 6,193 तत्राद्यं व्याख्यानं तावन्निराकरोति- कथं चेति तदनन्यत्वम् आरम्भणशब्दादिभ्यः ब्ब्स्_2,1.14 ... कथं च तदनन्यता
-c yat yadi bhoktrāpatterityatra bhoktratvāpatteriti vyākhyānaṃ sūtrakārasyāpi(bhi)mataṃ syāt tat tarhi kuto hariḥ sūtrakṛt bhoktrāpatteriti (pra)āha bhoktṛtvāpatterityeva brūyāt nacaivamabravīt tato nāyamabhiprāyaḥ sūtrakārasyeti yadyapyatra pareṣāmasmākaṃ cādhyāhārasāmyam tathāpi bhāvapratyayābhāvaḥ parasyādhikaḥ 6,186 ye tu vyācakṣate"cidacidvastuśarīratve brahmaṇo jīvavatsukhaduḥkhādibhoktṛtvāpatterjīvabrahmasvabhāvavibhāgo na syāditi cenna yathā kāntāre nipatitasya(syāpi) nṛpasya na daṃśamaśakādyupadravastathātrāpi syāt'; iti teṣāmapyayaṃ śabdadoṣaḥ samānaḥ nanu bhāvapradhānā nirdeśāstatra tatra bahulamupalabhyante tatkathamayaṃ doṣo 'bhidhīyate ayamabhisandhirbhāṣyakārasya pratipādye vyavasthite tadbalācchābdī gauṇatā kathañcidanusartavyā nacāsya sūtrasyedaṃ pratipādyaṃ vyavasthitam jagadupādānatvasya prāganuktatvenānuktopālambhaprasaṅgāt jagaccharīratvasyāntaryāmyadhikaraṇe prasakte 'pi sambhogaprāptirityanenaiva parihṛtatvāt tatra jīvaśarīragatatvena (prasa(ktaṃ)katabhoktṛtvamapāstam atra tu jagaccharīratveneti cenna pūrvottarapakṣayornyāyāviśeṣe sūtrārambhānupapatteḥ ato nirnimittaḥ śābdadoṣo 'pi nānusaraṇārha iti yadvaitadarthapratipādanāya kathaṃ cetyādyuttaravākyamatrāpi saṃyojya vyākhyeyamityukta eva sūtrārtha iti iti śrīmannyāyasudhāyāṃ bhoktradhikaraṇam [======= jnys_2,1.vi: ārambhaṇādhikaraṇam =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ ārambhaṇādhikaraṇam 6,188 oṃ tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ oṃ prāk pramāṇamūlatvatatsaṃvāditvābhyāṃ prabalayā yuktyā ukte(ktār)the virodho nirā(staḥ)kṛtaḥ bāhulyalakṣaṇabalavadyuktivirodhaparihārāya idamadhikaraṇamārabhyate tadidaṃ brahmapariṇāmavādī vyācaṣṭe"anantarādhikaraṇe bhogyavargasya pariṇāmataḥsiddhaprātisvikarūpabhedānapahnavena lokasiddha(ddhaṃ)kāraṇābhedamaṅgīkṛtya sāṅkhayasiddhāntena śāstrato bhoktṛvargasya svābhāvikarūpabrahmāvibhāge bhogyasyāpi brahmaikyavadbhoktṛtvāpattimāśaṅkaya anaikāntikatvena nirāso(vi)'bhihitaḥ samprati vaiśeṣikādimatena svarūpakāryavyapadeśādibhedena kāryasya kāraṇātma(ka)tvāsiddhayā prapañcasya brahmādvaitam ākṣipya samādhīyate tathāhi tadananyatvaṃ tena brahmaṇā ananyatvaṃ, kāryasya kutaḥ? ārambhaṇaśabdādibhyaḥ"yathā somyaikena mṛtpiṇḍena vijñātena sarvaṃ mṛṇmayaṃ vijñātaṃ syāt vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam'; ityadiśabdāt "ādi'grahaṇāt"aitadātmyamidaṃ sarvam',"yadayamātmā',"sarvaṃ khalvidaṃ brahma'; ityāditādātmyāvedakaśrutiparigrahaḥ'; iti vivartavādī tu vyākhyāti"abhyupagamya cemaṃ vyāvahārikaṃ bhoktṛbhogyalakṣaṇaṃ vibhāgam,"syāllokavat'; iti parihāro 'bhihitaḥ na tvayaṃ vibhāgaḥ pāramārthiko 'sti yasmāt tadananyatvaṃ kāraṇādbrahmaṇaḥ kāryasyākāśādeḥ paramārthato 'nanyatvaṃ vyatirekeṇābhāvaḥ, avagamyate kutaḥ? ārambhaṇaśabdādibhyaḥ'; iti 6,193 tatrādyaṃ vyākhyānaṃ tāvannirākaroti- kathaṃ ceti tadananyatvam ārambhaṇaśabdādibhyaḥ bbs_2,1.14 ... kathaṃ ca tadananyatā
2.1.88ab
कथमित्याक्षेपे चशब्दः पूर्वसूत्रापव्याख्यानाक्षेपेणास्य समुच्चयार्थः जगत इति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते "अत्र प्रतिपाद्या स्यातऽ; इति शेषः 6,194 अयमाशयः यो हि ब्रह्मोपादानतां जगतो ऽभ्युपगम्यापि तदन्यतां मन्यते सो ऽत्र पूर्वपक्षीकरणीयः नच वैशेषिकादिस्तथेति प्राप्त्यभावान्न तदनन्यत्वोक्तेरवसरो ऽस्ति ब्रह्मोपादानतामनङ्गीकुर्वाणं प्रति तु सैव समर्थनीया नतु तदनन्यता तदधीनसिद्धित्वादस्याः अथ ब्रह्मोपादानताप्यत्र समर्थ्यत इति चेत् न तथा सति प्रकृत्यधिकरणवैयर्थ्यापत्तेः प्रकृत्यधिकरणन्यायेनो(यो)पपादि(तं)तमभ्युपेत्यापि तदन्यतां मन्यमानो ऽत्र पूर्वपक्षीति चेत् न किमिदं ब्रह्मोपादानत्वं ब्रह्मसमवायित्वं वा, ब्रह्मपरिणामत्वं वा, यत्परेणाङ्गीकारितम् नाद्यः (कल्पः) तस्यानन्यत्वविरोधात् समवायस्य निराकरिष्यमाणत्वाच्च द्वितीये प्रयत्नवैयर्थ्यमेव नहि को ऽपि परिणामवादमङ्गीकृत्य कायर्कारणयोरत्यन्तभेदमङ्गीकुरुते, यं प्रतीदमारभ्येत इति 6,195f. यद्वा कथं च तदनन्यता जगतो वक्तुं शक्यते अनन्यत्वं हि भेदाभावः अत्यन्ताभेद इति यावत् भेदाभेदौ च परेणाङ्गीकृतौ अतस्तादात्म्यमिति वक्तव्यं स्यात् नैष दोषः, यावता कार्यस्य कारणेनाभेद एव, कारणस्य तु कार्याद्भेद एव, इत्येवं भेदाभेदावङ्गीकृताविति चेन्न यदि ब्रह्म जगतो ऽन्यदेव तदा कथं च तदनन्यत्वं(ता) जगतः स्यात् नहि यद्यतो ऽत्यन्तभिन्नं तत्तेनात्यन्ताभिन्नमिति सम्भवति, अतिप्रसङ्गादिति 6,196 अथवा कथं च तदनन्यता प्रतिज्ञातुं युक्ता प्रमाणाभावादिति शेषः ननु चारम्भणशब्दादिभ्य इत्युक्तत्वात्कथं प्रमाणाभाव इति चेत् अत्र वक्तव्यम् आरम्भणशब्दस्तावत्किं साक्षाज्जगतो ब्रह्मानन्यत्वमाचक्षीत, उत विकारस्य विकार्यनन्यत्वम् आद्ये कथं च तदनन्यता जगतोस्यार्थः स्यात् यथा सोम्येति मृत्पिण्डादेः प्रकृतत्वादित्युत्तरम् द्वितीये भवतु नाम विकारस्य विकार्यनन्यत्वम्, जगतस्तु कथं तदनन्यतेति 6,197 (ननु) विकारस्य विकार्यनन्यत्वे तेनोक्ते ऽपि जगतो ब्रह्मानन्यत्वं सिद्धयत्येव तस्यापि तद्विकारत्वादित्यत आह- जगतस्त्विति जगतस्त्वविकारत्व उक्तन्यायेन साधिते
kathamityākṣepe caśabdaḥ pūrvasūtrāpavyākhyānākṣepeṇāsya samuccayārthaḥ jagata iti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate "atra pratipādyā syāt'; iti śeṣaḥ 6,194 ayamāśayaḥ yo hi brahmopādānatāṃ jagato 'bhyupagamyāpi tadanyatāṃ manyate so 'tra pūrvapakṣīkaraṇīyaḥ naca vaiśeṣikādistatheti prāptyabhāvānna tadananyatvokteravasaro 'sti brahmopādānatāmanaṅgīkurvāṇaṃ prati tu saiva samarthanīyā natu tadananyatā tadadhīnasiddhitvādasyāḥ atha brahmopādānatāpyatra samarthyata iti cet na tathā sati prakṛtyadhikaraṇavaiyarthyāpatteḥ prakṛtyadhikaraṇanyāyeno(yo)papādi(taṃ)tamabhyupetyāpi tadanyatāṃ manyamāno 'tra pūrvapakṣīti cet na kimidaṃ brahmopādānatvaṃ brahmasamavāyitvaṃ vā, brahmapariṇāmatvaṃ vā, yatpareṇāṅgīkāritam nādyaḥ (kalpaḥ) tasyānanyatvavirodhāt samavāyasya nirākariṣyamāṇatvācca dvitīye prayatnavaiyarthyameva nahi ko 'pi pariṇāmavādamaṅgīkṛtya kāyarkāraṇayoratyantabhedamaṅgīkurute, yaṃ pratīdamārabhyeta iti 6,195f. yadvā kathaṃ ca tadananyatā jagato vaktuṃ śakyate ananyatvaṃ hi bhedābhāvaḥ atyantābheda iti yāvat bhedābhedau ca pareṇāṅgīkṛtau atastādātmyamiti vaktavyaṃ syāt naiṣa doṣaḥ, yāvatā kāryasya kāraṇenābheda eva, kāraṇasya tu kāryādbheda eva, ityevaṃ bhedābhedāvaṅgīkṛtāviti cenna yadi brahma jagato 'nyadeva tadā kathaṃ ca tadananyatvaṃ(tā) jagataḥ syāt nahi yadyato 'tyantabhinnaṃ tattenātyantābhinnamiti sambhavati, atiprasaṅgāditi 6,196 athavā kathaṃ ca tadananyatā pratijñātuṃ yuktā pramāṇābhāvāditi śeṣaḥ nanu cārambhaṇaśabdādibhya ityuktatvātkathaṃ pramāṇābhāva iti cet atra vaktavyam ārambhaṇaśabdastāvatkiṃ sākṣājjagato brahmānanyatvamācakṣīta, uta vikārasya vikāryananyatvam ādye kathaṃ ca tadananyatā jagatosyārthaḥ syāt yathā somyeti mṛtpiṇḍādeḥ prakṛtatvādityuttaram dvitīye bhavatu nāma vikārasya vikāryananyatvam, jagatastu kathaṃ tadananyateti 6,197 (nanu) vikārasya vikāryananyatve tenokte 'pi jagato brahmānanyatvaṃ siddhayatyeva tasyāpi tadvikāratvādityata āha- jagatastviti jagatastvavikāratva uktanyāyena sādhite
Adhyāya 2 (cont. 14)
2.1.88cd
अविकारत्वे ब्रह्मविकारत्वाभावे उक्तन्यायेन"नच प्रकृतिःऽ; इत्यादिनेति शेषः साधिते सति कथं च तदनन्यतेत्यन्वयः यद्वा जगत इति पूर्वेणैव सम्बद्धयते अविकारत्वे ब्रह्मण इति शेषः न विद्यते विकारो यस्येत्यविकारम् तस्य भावस्तत्त्वं, तस्मिन् 6,198 नन्वत्रारम्भणश(ब्दश)ब्देन"उत तमादेशमप्राक्ष्य(क्षः)ऽ; इत्याद्या श्रुतिरुपलक्ष्यते, तत्तात्पर्यपर्यालोचनायां च जगतो ब्रह्मविकारत्वं तदनन्त्यवं चावगम्यते इति चेन्न महावाक्यावान्तरवाक्योपक्रमत्वप्रधानवाचित्वाद्यभावेनास्य श्रुत्युपलक्षणयोपादाने निमित्ताभावात् अभ्युपेत्याप्युपलक्षणत्वमाह- अविकारत्व इति विकरात्वादन्यस्मिन्सादृश्यादौ श्रुत्यर्थतयोक्तन्यायेन साधिते सति श्रुतितात्पर्यपर्यालोचनया च कथं तदनन्यता सिद्धयेदिति 6,201 यदप्युक्तमादिपदगृहीतादैतदात्म्यमिदं सर्वमित्यादिवाक्यात्तदनन्यत्वसिद्धिरिति तदप्यसत् आदिपदेन वाक्यान्तरग्रहणस्यानुपपत्तेः तथा सत्येतेषामपि शब्दत्वेनारम्भणादिशब्देभ्य इति प्रयोगप्रसङ्गात् अस्तु वा कथञ्चिदादिपदोपात्तता(त्वं)तेषां वाक्यानाम् तथापि नैतेभ्यस्तदनन्यता सिद्धयति उपपत्तिविरुद्धत्वादित्याशयेन पृच्छति- कथं चेति या सूत्रकृता प्रतिज्ञाता श्रुतिभिश्च प्रतिपादिता सा जगतस्तदनन्यता कथं किंप्रकारा "किं पिकः कोकिलःऽ; इतिवदेकत्वलक्षणा किंवा मृद्घट इतिवद्विकार(रि)विकारि(र)त्वलक्षणेति प्रश्नार्थः आद्यमाक्षिपति- कथं चेति एकत्वलक्षणा जगतस्तदनन्यता तु कथं सूत्रकृता प्रतिज्ञायेत कथं च श्रुतिभिः प्रतिपाद्येत न कथञ्चिदित्यर्थः अत्र हेतुमाह- अविकारत्व इति ब्रह्मणो ऽविकारत्व उक्तन्यायेन साधिते सति जगतस्तु विकारात्मकत्वे प्रत्यक्षादिप्रमिते सति विरुद्धधर्माधिकरणत्वादिति भावः द्वितीयमाक्षिपति- कथं चेति विकारिविकारत्वरूप इति शेषः आक्षेपे युक्तिमाह- जगतस्त्विति व्याख्यानं पूर्ववत् 6,203 नन्वेवमुपपत्तिविरुद्धापि जगतो ब्रह्मानन्यताङ्गीकरणीया अन्यथैतदात्म्यमिदं सर्वमित्यादिश्रुतीनामप्रामाण्यप्रसङ्गादित्यत आह- कथं चेति अविकारित्वे ऽपि विकारत्वादन्यस्मिंस्तदधीनत्वादौ श्रुत्यर्थे"स्वातन्त्र्ये च विशिष्टत्वेऽ; इत्युक्तन्यायेन साधिते सति कथं तदनन्यताङ्गीकर्तुमुचिता सावकाशश्रुतिप्रतीतो ऽप्यर्थो निरवकाशोपपत्तिविरोधात्त्याज्य एव यथोक्तमभिमान्यधिकरण इति भावः 6,203f. अपरमपि व्याख्यानं दूषयति- कथं चेति (इति) प्राहेत्यनुवर्तते यद्यत्र कार्यमात्रप्रपञ्चस्यानृतत्वं सूत्रकृतो ऽभिमतं स्यात् तदानृतत्वमित्येव ब्रूयात् तदनन्यत्वमिति कथं प्राह नहि ब्रह्मानन्यत्वशब्दो ऽनृतत्वावाची तथा सति ब्रह्मणो ऽप्यनृतत्वप्रसङ्गात् 6,204 ननु च तदनन्यत्वं तद्वयतिरेकेणाभाव इति व्याख्यातम् सत्यम् न तथाप्यनृतत्वलाभः तद्वयतिरेकेण नास्तीत्युक्ते तदात्मनास्तीति लभ्यते न पुनः सर्वथाप्यनृतत्वम् अन्यथा ब्रह्मातिरेकेणासतो जीवचैतन्यस्यापि सर्वथानृतत्वं स्यात् प्रसिद्धं चैतत् यद्विशिष्ट(विषयः)प्रतिषेधो विशेषणमुपसङ्क्रामतीति सत्यम् तथापि ब्रह्मविवर्तताज्ञापनायैवमुक्तमिति चेत्(न) तथा सति तत्रारोपित(त्व)मिति वक्तव्यत्वात् नहि शुक्तिकाशकले कलधौतमारोपितमिति वक्तव्ये ततोनन्यदिति प्रयुञ्ज(ज्य)ते अथ ब्रह्मसत्तयैवेदं सत्, नापरा सत्तास्यास्तीति ज्ञापनमेतस्य प्रयोजनमिति चेत् तर्हि परमार्थसदेवेदमित्यायातमिति कथमनृतत्वम् अथ येयं प्रपञ्चे सत्तावगम्यते साधिष्ठानब्रह्मगतैवारोपितेत्यनेन ज्ञाप्यत इति चेत् तत्मिन्यथाख्यातिवादिवदनिर्वचनीयख्यातिवादिनो ऽप्यारोपिताकारस्यान्यत्र पारमार्थ्यमावश्यकम् तथात्वे चाकाशत्वादिकमपि ब्रह्मणि पारमार्थिकमङ्गीकार्यं(रणीयं) स्यात् रजतत्वादिकं च शुक्तिकायामिति 6,206 यद्वा स्याल्लोकवदिति भोक्तृभोग्यप्रपञ्चस्य सत्यतामभिधायेदानीं कथं च तदनन्यतेति तद्विरुद्धमनृतत्वं प्राहेति योजना ननु सूत्रकारः परमार्थाभिप्रायेण तदनन्यत्वमित्याह व्यवहाराभिप्रायेण तु स्याल्लोकवदिति तत्कुतो विरोध सति चेन्न प्रतारकत्वप्रसङ्गात् अन्यथा प्रत्याचक्षीत अप्रत्याख्यायैव कार्यप्रपञ्चं, परिणामप्रक्रियामाश्रयति, सगुणेषूपासनेषूपयोक्ष्यत इ(ती)ति चेत् किं सगुणोपासनविषयप्रयोजने प्रकृतविषयप्रयोजनानुकूले, उत तद्विरुद्धे, अथोदासीने नाद्यः भेदविषयत्वात्, सांसारिकफलत्वाच्च भेदवासना हि सुदृढा तामेवोपोद्बलयेत् अत एव न तृतीयो ऽपि न द्वितीयः अनाप्तत्वापरिहारादिति 6,208 अथवाऽस्तां तावदियं ग्रन्थार्जवचिन्ता कथं च तदनन्यतानृतत्वलक्षणा जगतो युक्ता स्यात् न कथञ्चिदिति योज्यम् अत्र हेतुमाह- जगत इति अविकारित्व ब्रह्मविवर्तत्वाभावे यच्चाविकृतमित्याद्युक्तन्यायेन एवं प्रमाणाभावपरत्वेनापि पूर्ववद्वयाख्येयमिति 6,209 एवं तर्हि को ऽस्यार्थ इत्यत आह- स्वतन्त्रेति स्वतन्त्रकारणान्यत्वं तेन ह्यत्र निषिद्धयते
avikāratve brahmavikāratvābhāve uktanyāyena"naca prakṛtiḥ'; ityādineti śeṣaḥ sādhite sati kathaṃ ca tadananyatetyanvayaḥ yadvā jagata iti pūrveṇaiva sambaddhayate avikāratve brahmaṇa iti śeṣaḥ na vidyate vikāro yasyetyavikāram tasya bhāvastattvaṃ, tasmin 6,198 nanvatrārambhaṇaśa(bdaśa)bdena"uta tamādeśamaprākṣya(kṣaḥ)'; ityādyā śrutirupalakṣyate, tattātparyaparyālocanāyāṃ ca jagato brahmavikāratvaṃ tadanantyavaṃ cāvagamyate iti cenna mahāvākyāvāntaravākyopakramatvapradhānavācitvādyabhāvenāsya śrutyupalakṣaṇayopādāne nimittābhāvāt abhyupetyāpyupalakṣaṇatvamāha- avikāratva iti vikarātvādanyasminsādṛśyādau śrutyarthatayoktanyāyena sādhite sati śrutitātparyaparyālocanayā ca kathaṃ tadananyatā siddhayediti 6,201 yadapyuktamādipadagṛhītādaitadātmyamidaṃ sarvamityādivākyāttadananyatvasiddhiriti tadapyasat ādipadena vākyāntaragrahaṇasyānupapatteḥ tathā satyeteṣāmapi śabdatvenārambhaṇādiśabdebhya iti prayogaprasaṅgāt astu vā kathañcidādipadopāttatā(tvaṃ)teṣāṃ vākyānām tathāpi naitebhyastadananyatā siddhayati upapattiviruddhatvādityāśayena pṛcchati- kathaṃ ceti yā sūtrakṛtā pratijñātā śrutibhiśca pratipāditā sā jagatastadananyatā kathaṃ kiṃprakārā "kiṃ pikaḥ kokilaḥ'; itivadekatvalakṣaṇā kiṃvā mṛdghaṭa itivadvikāra(ri)vikāri(ra)tvalakṣaṇeti praśnārthaḥ ādyamākṣipati- kathaṃ ceti ekatvalakṣaṇā jagatastadananyatā tu kathaṃ sūtrakṛtā pratijñāyeta kathaṃ ca śrutibhiḥ pratipādyeta na kathañcidityarthaḥ atra hetumāha- avikāratva iti brahmaṇo 'vikāratva uktanyāyena sādhite sati jagatastu vikārātmakatve pratyakṣādipramite sati viruddhadharmādhikaraṇatvāditi bhāvaḥ dvitīyamākṣipati- kathaṃ ceti vikārivikāratvarūpa iti śeṣaḥ ākṣepe yuktimāha- jagatastviti vyākhyānaṃ pūrvavat 6,203 nanvevamupapattiviruddhāpi jagato brahmānanyatāṅgīkaraṇīyā anyathaitadātmyamidaṃ sarvamityādiśrutīnāmaprāmāṇyaprasaṅgādityata āha- kathaṃ ceti avikāritve 'pi vikāratvādanyasmiṃstadadhīnatvādau śrutyarthe"svātantrye ca viśiṣṭatve'; ityuktanyāyena sādhite sati kathaṃ tadananyatāṅgīkartumucitā sāvakāśaśrutipratīto 'pyartho niravakāśopapattivirodhāttyājya eva yathoktamabhimānyadhikaraṇa iti bhāvaḥ 6,203f. aparamapi vyākhyānaṃ dūṣayati- kathaṃ ceti (iti) prāhetyanuvartate yadyatra kāryamātraprapañcasyānṛtatvaṃ sūtrakṛto 'bhimataṃ syāt tadānṛtatvamityeva brūyāt tadananyatvamiti kathaṃ prāha nahi brahmānanyatvaśabdo 'nṛtatvāvācī tathā sati brahmaṇo 'pyanṛtatvaprasaṅgāt 6,204 nanu ca tadananyatvaṃ tadvayatirekeṇābhāva iti vyākhyātam satyam na tathāpyanṛtatvalābhaḥ tadvayatirekeṇa nāstītyukte tadātmanāstīti labhyate na punaḥ sarvathāpyanṛtatvam anyathā brahmātirekeṇāsato jīvacaitanyasyāpi sarvathānṛtatvaṃ syāt prasiddhaṃ caitat yadviśiṣṭa(viṣayaḥ)pratiṣedho viśeṣaṇamupasaṅkrāmatīti satyam tathāpi brahmavivartatājñāpanāyaivamuktamiti cet(na) tathā sati tatrāropita(tva)miti vaktavyatvāt nahi śuktikāśakale kaladhautamāropitamiti vaktavye tatonanyaditi prayuñja(jya)te atha brahmasattayaivedaṃ sat, nāparā sattāsyāstīti jñāpanametasya prayojanamiti cet tarhi paramārthasadevedamityāyātamiti kathamanṛtatvam atha yeyaṃ prapañce sattāvagamyate sādhiṣṭhānabrahmagataivāropitetyanena jñāpyata iti cet tatminyathākhyātivādivadanirvacanīyakhyātivādino 'pyāropitākārasyānyatra pāramārthyamāvaśyakam tathātve cākāśatvādikamapi brahmaṇi pāramārthikamaṅgīkāryaṃ(raṇīyaṃ) syāt rajatatvādikaṃ ca śuktikāyāmiti 6,206 yadvā syāllokavaditi bhoktṛbhogyaprapañcasya satyatāmabhidhāyedānīṃ kathaṃ ca tadananyateti tadviruddhamanṛtatvaṃ prāheti yojanā nanu sūtrakāraḥ paramārthābhiprāyeṇa tadananyatvamityāha vyavahārābhiprāyeṇa tu syāllokavaditi tatkuto virodha sati cenna pratārakatvaprasaṅgāt anyathā pratyācakṣīta apratyākhyāyaiva kāryaprapañcaṃ, pariṇāmaprakriyāmāśrayati, saguṇeṣūpāsaneṣūpayokṣyata i(tī)ti cet kiṃ saguṇopāsanaviṣayaprayojane prakṛtaviṣayaprayojanānukūle, uta tadviruddhe, athodāsīne nādyaḥ bhedaviṣayatvāt, sāṃsārikaphalatvācca bhedavāsanā hi sudṛḍhā tāmevopodbalayet ata eva na tṛtīyo 'pi na dvitīyaḥ anāptatvāparihārāditi 6,208 athavā'stāṃ tāvadiyaṃ granthārjavacintā kathaṃ ca tadananyatānṛtatvalakṣaṇā jagato yuktā syāt na kathañciditi yojyam atra hetumāha- jagata iti avikāritva brahmavivartatvābhāve yaccāvikṛtamityādyuktanyāyena evaṃ pramāṇābhāvaparatvenāpi pūrvavadvayākhyeyamiti 6,209 evaṃ tarhi ko 'syārtha ityata āha- svatantreti svatantrakāraṇānyatvaṃ tena hyatra niṣiddhayate
2.1.89a
6,209f. यत एवं जगतो ब्रह्मानन्यत्वमनेकविधमपि नात्र प्रतिपाद्यं, तेनेत्यर्थः अनेनापव्याख्याननिराकरणं स्वव्याख्यानदृढीकरणार्थत्वान्नासङ्गतमिति स्मारयति कर्त्रनधीनसत्ताशक्त्यादिमत्कारणान्तरतव्यपेक्षा खलु घटादिसृष्टिर्दृष्टा ततो, महदादिसृष्टिरपि कर्तृव्यतिरिक्तस्वतन्त्रकारणसव्यपेक्षा सृष्टित्वाद्घटसृष्टिवत्, महदादिकं वा कर्तृव्यतिरिक्तस्वतन्त्रकारणायत्तो सापेक्षोत्पत्तिकं कायर्त्वाद्घटवत्, प्रकृत्यादिकं वा स्वतन्त्रं कारणत्वान्मृदादिवत्, ईश्वरो वा स्वतन्त्रकारणसव्य(णान्तरसा)पेक्षः कर्तृत्वात्कुलाल(लादि)वदिति युक्तिविरुद्धत्वाज्जन्मादिसूत्रे ऽभिप्रेतं यत्परस्यैव ब्रह्मणः स्वातन्त्र्यं तन्नोपपद्यते नच श्रुतिविरोधः श्रुतीनां ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमात्रपरत्वात् स्वतन्त्रकारणान्तरनिरासे श्रुतेरभावात् भावे ऽप्यपौरुषेयतया श्रुतिप्राबल्यवद्बाहुल्येन युक्तिप्राबल्यस्यापि सम्भवात्, सत्प्रतिपक्षतया श्रु(त्य)त्याभिप्रेतावधारणानुपपत्तेरित्येवं प्राप्तम् स्वतन्त्रकारणान्यत्वं ब्रह्मणो ऽन्यस्य स्वतन्त्रकारणत्वमिति यावत् अत्र अधिकरणे तदनन्यत्वमित्यनेन निषिद्धयते महदादिसृष्टौ यत्स्वतन्त्रकारणं तस्य तदनन्यत्वमिति 6,210 यद्यत्र स्वतन्त्रकारणाभाव इत्येव ब्रूयात्, तदा ब्रह्मणो ऽपि स्वातन्त्र्यं प्रतिषिद्धं स्यात् तदनन्यत्वं स्वतन्त्रकारणस्येत्युक्ते हि स्वतन्त्रकारणं तदेव नान्यदिति लभ्यते तदुपपादनाय यत्"आरम्भणशब्दादिभ्यःऽ; इति स्वपक्षे प्रमाणमुक्तम्, यश्च"भावे चोपलब्धेःऽ; इति विपक्षे प्रमाणाभावस्तदुभयं हिशब्देन सूचयति 6,212f. नन्वारम्भणाद्याक्षेपशब्दादिभ्य इति वक्तव्यम् सत्यम् लक्षितलक्षणयैष एवार्थः प्रतिपाद्यत इत्यदोषः तथापि"किंस्विदासीदधिष्ठानमऽ; इति (ऋसं.10-81-2) श्रौतनिर्देशानुसारेणाधिष्ठानस्योपादानमुचितमिति चेन्न शाब्दादप्यर्थप्राधान्यस्य बलवत्त्वात् साधकतमं करणमिति वचना(स्मरणा)त् ननु च स्वतन्त्रकारणस्य ब्रह्मानन्यत्वं प्रतिज्ञाय कारणान्तराभावे प्रमाणोपन्यासो ऽसङ्गतः मैवम् अस्त्यत्राभिप्रायः वक्ष्यते (हि) च ब्रह्मातिरिक्तप्रकृत्यादिकारणसद्भावः आरम्भणशब्दादिभ्यस्तदभावो ऽवगम्यते ततोर्थात्स्वतन्त्रकारणान्तरभावे च प्रमाणैरुपलब्धेः प्रसङ्ग इति वदन्प्रमाणाभावमाह एवं मन्यते शुष्काभ्यो बहुयुक्तिभ्यो ऽपि श्रुत्यनुगृहीतानां बह्वीनां युक्तीनां प्राबल्यात्तद्विरुद्धानां पूर्वपक्षयुक्तीनामप्रामाण्यमिति 6,215 स्यादेतत् अद्भयः सम्भूत इत्यादिवचनात्कथं ब्रह्मातिरिक्तस्य स्वतन्त्रकारणस्यानुपलब्धिः नचात्र न स्वातन्त्र्यं श्रूयत इति वाच्यम् पारतन्त्र्यानुक्तौ स्वातन्त्र्यस्य लोकानुरोधादेव सिद्धेरिति एतत्परिहाराय सूत्रम् ओं सत्त्वाच्चावरस्येति ओं तस्या(यमर्)थः स्यादयं दोषो यदि वयं ब्रह्मातिरिक्तं कारणमेव नास्तीति वदामः न चैवम् अवरस्य तदधीनस्य प्रकृत्यादेः कारणस्य सत्त्वादिति तदिदं परिहाराय न पर्याप्तम् यावता पूर्वपक्षिणा पारतन्त्र्यानुक्तौ स्वातन्त्र्यमेव सेत्यस्यतीत्युक्तम् अन्यथा पूर्वपक्षस्य निर्दलत्वापत्तेः, इत्यतः प्रकृत्यादेः कारणजातस्येश्वराधीनसत्ताकत्व प्रमाणं दर्शयन्सूत्रं व्याचष्टे- द्रव्यमिति सत्त्वाच् चापरस्य ब्ब्स्_2,1.16 असद्व्यपदेशान् नेति चेन् न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् ब्ब्स्_2,1.17 द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावश्चेतना धृतिः यत्प्रसादादिमे सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया इति श्रुतेस्तद्वशस्य भावो
6,209f. yata evaṃ jagato brahmānanyatvamanekavidhamapi nātra pratipādyaṃ, tenetyarthaḥ anenāpavyākhyānanirākaraṇaṃ svavyākhyānadṛḍhīkaraṇārthatvānnāsaṅgatamiti smārayati kartranadhīnasattāśaktyādimatkāraṇāntaratavyapekṣā khalu ghaṭādisṛṣṭirdṛṣṭā tato, mahadādisṛṣṭirapi kartṛvyatiriktasvatantrakāraṇasavyapekṣā sṛṣṭitvādghaṭasṛṣṭivat, mahadādikaṃ vā kartṛvyatiriktasvatantrakāraṇāyatto sāpekṣotpattikaṃ kāyartvādghaṭavat, prakṛtyādikaṃ vā svatantraṃ kāraṇatvānmṛdādivat, īśvaro vā svatantrakāraṇasavya(ṇāntarasā)pekṣaḥ kartṛtvātkulāla(lādi)vaditi yuktiviruddhatvājjanmādisūtre 'bhipretaṃ yatparasyaiva brahmaṇaḥ svātantryaṃ tannopapadyate naca śrutivirodhaḥ śrutīnāṃ brahmaṇo jagatkāraṇatvamātraparatvāt svatantrakāraṇāntaranirāse śruterabhāvāt bhāve 'pyapauruṣeyatayā śrutiprābalyavadbāhulyena yuktiprābalyasyāpi sambhavāt, satpratipakṣatayā śru(tya)tyābhipretāvadhāraṇānupapatterityevaṃ prāptam svatantrakāraṇānyatvaṃ brahmaṇo 'nyasya svatantrakāraṇatvamiti yāvat atra adhikaraṇe tadananyatvamityanena niṣiddhayate mahadādisṛṣṭau yatsvatantrakāraṇaṃ tasya tadananyatvamiti 6,210 yadyatra svatantrakāraṇābhāva ityeva brūyāt, tadā brahmaṇo 'pi svātantryaṃ pratiṣiddhaṃ syāt tadananyatvaṃ svatantrakāraṇasyetyukte hi svatantrakāraṇaṃ tadeva nānyaditi labhyate tadupapādanāya yat"ārambhaṇaśabdādibhyaḥ'; iti svapakṣe pramāṇamuktam, yaśca"bhāve copalabdheḥ'; iti vipakṣe pramāṇābhāvastadubhayaṃ hiśabdena sūcayati 6,212f. nanvārambhaṇādyākṣepaśabdādibhya iti vaktavyam satyam lakṣitalakṣaṇayaiṣa evārthaḥ pratipādyata ityadoṣaḥ tathāpi"kiṃsvidāsīdadhiṣṭhānam'; iti (ṛsaṃ.10-81-2) śrautanirdeśānusāreṇādhiṣṭhānasyopādānamucitamiti cenna śābdādapyarthaprādhānyasya balavattvāt sādhakatamaṃ karaṇamiti vacanā(smaraṇā)t nanu ca svatantrakāraṇasya brahmānanyatvaṃ pratijñāya kāraṇāntarābhāve pramāṇopanyāso 'saṅgataḥ maivam astyatrābhiprāyaḥ vakṣyate (hi) ca brahmātiriktaprakṛtyādikāraṇasadbhāvaḥ ārambhaṇaśabdādibhyastadabhāvo 'vagamyate tatorthātsvatantrakāraṇāntarabhāve ca pramāṇairupalabdheḥ prasaṅga iti vadanpramāṇābhāvamāha evaṃ manyate śuṣkābhyo bahuyuktibhyo 'pi śrutyanugṛhītānāṃ bahvīnāṃ yuktīnāṃ prābalyāttadviruddhānāṃ pūrvapakṣayuktīnāmaprāmāṇyamiti 6,215 syādetat adbhayaḥ sambhūta ityādivacanātkathaṃ brahmātiriktasya svatantrakāraṇasyānupalabdhiḥ nacātra na svātantryaṃ śrūyata iti vācyam pāratantryānuktau svātantryasya lokānurodhādeva siddheriti etatparihārāya sūtram oṃ sattvāccāvarasyeti oṃ tasyā(yamar)thaḥ syādayaṃ doṣo yadi vayaṃ brahmātiriktaṃ kāraṇameva nāstīti vadāmaḥ na caivam avarasya tadadhīnasya prakṛtyādeḥ kāraṇasya sattvāditi tadidaṃ parihārāya na paryāptam yāvatā pūrvapakṣiṇā pāratantryānuktau svātantryameva setyasyatītyuktam anyathā pūrvapakṣasya nirdalatvāpatteḥ, ityataḥ prakṛtyādeḥ kāraṇajātasyeśvarādhīnasattākatva pramāṇaṃ darśayansūtraṃ vyācaṣṭe- dravyamiti sattvāc cāparasya bbs_2,1.16 asadvyapadeśān neti cen na dharmāntareṇa vākyaśeṣāt bbs_2,1.17 dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvaścetanā dhṛtiḥ yatprasādādime santi na santi yadupekṣayā iti śrutestadvaśasya bhāvo
2.1.89f
-f चेतनाः जीवाः धृतिः चित्प्रकृतिः,"धारकत्वातऽ; इति श्रुतेः प्रकृत्यादेस्तद्वशस्य भावः अङ्गीक्रियते अतो ऽद्भयः सम्भूत इत्यत्रापि स्वातन्त्र्यासिद्धेर्नानुपलब्धिर्युक्तेत्यर्थः यद्यपि आरम्भणशब्दादेरद्भयः सम्भूत इति श्रुतेश्च परस्परविरेधादर्थापत्त्यैवैषो ऽर्थो लभ्यते तथापि मन्दापेक्षया स्पष्टश्रुत्युदाहरणम् 6,217 यद्वा स्वतन्त्रकारणान्यत्वं निषिद्धयत इत्यनेन परतन्त्रकाणान्तरसद्भावः सूचितः अन्यथा कारणान्यत्वमित्येव स्या(ब्रूया)त् (स) परतन्त्रकारणसद्भावः कृत इत्यत आह- द्रव्यमिति भावो गम्यत इति शेषः अत्र तद्वशत्वं विधेयम् काररसद्भावस्य परेणाप्यङ्गीकृतत्वात् ओं असद्वयपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् ओं इति सूत्रम् तत्र आक्षेपस्यायमर्थः "नासदासीन्नोसदासीत्तदानीमऽ; इति महाप्रलये मूर्तामूर्तादेरशेषस्यासत्त्वव्यपदेशात्कारणोपलब्धिपरिचोदना, तस्येश्वरवशस्याङ्गीकारेण समाधानं च नोपपद्यते नचायं पक्षः"असदिति चेतऽ; इत्यादिनैव निराकृतः तत्रेश्वरस्याप्यनङ्गीकारात् इह पुनरीश्वरमङ्गीकृत्य कारणान्तरनिराकरणात् नच"अद्भयः सम्भूतःऽ; इत्यादिविरोधः अत्र महाप्रलये कारणान्तरसद्भावस्याश्रवणात् ईश्वरातिरिक्तकर्तृकासु सृष्टिष्वबादिकारणसद्भावपरत्वाच्च एवञ्चारम्भणशब्दादयो ऽपि समञ्जसा भवन्तीति (अत्र) नेति सिद्धान्तांशं व्याचष्टे- द्रव्यमिति न महाप्रलये कारणान्तरस्याभावो वाच्यः किन्तु तद्वशस्य भाव एव तस्य तद्वशत्वं कुत इति चेत् द्रव्यमिति श्रुतेरिति व्यास-(18) 6,219 ननु"नासदासीतऽ; इति सर्वस्यासत्त्वव्यपदेशात्कथं नेत्यत उक्तं"धर्मान्तरेणऽ; इति तद्वयाचष्टे- तद्वशस्येति सावधारणं चेदम् तद्वशस्यैव भावः प्रलये, न स्वतन्त्रस्य ततः स्वातन्त्र्यलक्षणधर्मविशेषाभिप्रायेणासत्त्वव्यपदेशो युज्यते उपलक्षणमेतत् यथोक्तं भाष्ये यत्खलु परतन्त्रमव्यक्तं कार्यानभिमुखं तदसदिति व्यपदिश्यते 6,221 कुतः श्रुतेः मुख्यार्थपरित्यागेनामुख्यार्थो ऽङ्गीक्रियते "तम आसीतऽ; इत्यादिवाक्यशेषात् नच तमो ब्रह्म,"आनीदवातमऽ; इति तस्य पृथगवस्थानोक्तेः नचानन्तप्रकाशस्य तमस्त्वमुपपद्यते किन्तु प्रकृतेरेव, आच्छादकत्वादेरिति 6,222f. ननु च प्रलये ऽवस्थितं चेत्प्रकृत्यादि तस्य स्वातन्त्र्यादिधर्माभावः कुतः, येनैवं व्याख्यायत इति चेत् वाक्योपक्रमतच्छेषयोर्विरोधादर्थापत्त्यैवेति ब्रूमः श्रूयते च स्पष्टमित्याशयवान्वाक्यशेषादित्येतत्प्रकारान्तरेण व्याचष्टे- न पर इति 6,223 ... न पर इत्यतः
-f cetanāḥ jīvāḥ dhṛtiḥ citprakṛtiḥ,"dhārakatvāt'; iti śruteḥ prakṛtyādestadvaśasya bhāvaḥ aṅgīkriyate ato 'dbhayaḥ sambhūta ityatrāpi svātantryāsiddhernānupalabdhiryuktetyarthaḥ yadyapi ārambhaṇaśabdāderadbhayaḥ sambhūta iti śruteśca parasparaviredhādarthāpattyaivaiṣo 'rtho labhyate tathāpi mandāpekṣayā spaṣṭaśrutyudāharaṇam 6,217 yadvā svatantrakāraṇānyatvaṃ niṣiddhayata ityanena paratantrakāṇāntarasadbhāvaḥ sūcitaḥ anyathā kāraṇānyatvamityeva syā(brūyā)t (sa) paratantrakāraṇasadbhāvaḥ kṛta ityata āha- dravyamiti bhāvo gamyata iti śeṣaḥ atra tadvaśatvaṃ vidheyam kārarasadbhāvasya pareṇāpyaṅgīkṛtatvāt oṃ asadvayapadeśānneti cenna dharmāntareṇa vākyaśeṣāt oṃ iti sūtram tatra ākṣepasyāyamarthaḥ "nāsadāsīnnosadāsīttadānīm'; iti mahāpralaye mūrtāmūrtāderaśeṣasyāsattvavyapadeśātkāraṇopalabdhiparicodanā, tasyeśvaravaśasyāṅgīkāreṇa samādhānaṃ ca nopapadyate nacāyaṃ pakṣaḥ"asaditi cet'; ityādinaiva nirākṛtaḥ tatreśvarasyāpyanaṅgīkārāt iha punarīśvaramaṅgīkṛtya kāraṇāntaranirākaraṇāt naca"adbhayaḥ sambhūtaḥ'; ityādivirodhaḥ atra mahāpralaye kāraṇāntarasadbhāvasyāśravaṇāt īśvarātiriktakartṛkāsu sṛṣṭiṣvabādikāraṇasadbhāvaparatvācca evañcārambhaṇaśabdādayo 'pi samañjasā bhavantīti (atra) neti siddhāntāṃśaṃ vyācaṣṭe- dravyamiti na mahāpralaye kāraṇāntarasyābhāvo vācyaḥ kintu tadvaśasya bhāva eva tasya tadvaśatvaṃ kuta iti cet dravyamiti śruteriti vyāsa-(18) 6,219 nanu"nāsadāsīt'; iti sarvasyāsattvavyapadeśātkathaṃ netyata uktaṃ"dharmāntareṇa'; iti tadvayācaṣṭe- tadvaśasyeti sāvadhāraṇaṃ cedam tadvaśasyaiva bhāvaḥ pralaye, na svatantrasya tataḥ svātantryalakṣaṇadharmaviśeṣābhiprāyeṇāsattvavyapadeśo yujyate upalakṣaṇametat yathoktaṃ bhāṣye yatkhalu paratantramavyaktaṃ kāryānabhimukhaṃ tadasaditi vyapadiśyate 6,221 kutaḥ śruteḥ mukhyārthaparityāgenāmukhyārtho 'ṅgīkriyate "tama āsīt'; ityādivākyaśeṣāt naca tamo brahma,"ānīdavātam'; iti tasya pṛthagavasthānokteḥ nacānantaprakāśasya tamastvamupapadyate kintu prakṛtereva, ācchādakatvāderiti 6,222f. nanu ca pralaye 'vasthitaṃ cetprakṛtyādi tasya svātantryādidharmābhāvaḥ kutaḥ, yenaivaṃ vyākhyāyata iti cet vākyopakramataccheṣayorvirodhādarthāpattyaiveti brūmaḥ śrūyate ca spaṣṭamityāśayavānvākyaśeṣādityetatprakārāntareṇa vyācaṣṭe- na para iti 6,223 ... na para ityataḥ
2.1.90
"तस्माद्धान्यत्र परः किञ्च नासऽ; इत्यतो वाक्यशेषात्प्रकृत्यादीनां प्रलये स्वातन्त्र्याद्यभावो ऽवगम्यत इत्यर्थः इह हि तस्माद्ब्रह्मणो ऽन्यत्प्रकृत्यादिकं परः परं स्वातन्त्र्यादिधर्मोपेतं नासेति तत्सद्भावाभ्युपगमेन परत्वं निषिद्धयते अन्यथा परशब्दवैयर्थ्यादिति 6,224 स्यादेतत् कारणान्तरसद्भावमभ्युपगम्य तस्येश्वराधीनतां वदता सिद्धान्तिनेदं वक्तव्यम् किमीश्वरः प्रकृत्यादिभिर्विनापि कदाचित्सृष्टयादिकं करोत्युत तैरेवेति नियमः आद्ये तेषां कथं कारणत्वमनियतत्वात् अन्यथा रासभस्यापि घ(प)टकारणतापत्तेः द्वितीये तु कथं तत्परित्यागेन कदाप्यकुर्वाणस्येश्वरस्य स्वातन्त्र्यम् कथं च नियमेनापेक्षणीयानां तेषां पारतन्त्र्यम् एवं पृकृत्यैव महान्तं महतैवाहङ्कारमित्यादिनियमं कदाचिदपहाय सृजति उतानेन नियमेनैव आद्ये त्वनियतत्वेनाकारणत्वप्रसङ्गः द्वितीये पुनरीश्वरादेः स्वातन्त्र्याद्यनुपपत्तिः तथा प्रकृत्यादिकमुपादानीकृत्य कालादिकं निमित्तीकृत्य सृजतीति नियमे व्यत्यासे चोक्तदोषानुषङ्गः 6,225 अतो युक्तिबाधितत्वादस्यार्थस्य कारणान्तरनिरपेक्ष एव भगवन्त्सृष्टयादिकं करातीत्येव ज्यायः एवञ्च निरर्गलमैश्वर्यमस्य समर्थितं स्यात् नच प्रमाणबाधः अद्भयः सम्भूतः पृथिव्यै रसाच्चेत्यादेरनीश्वरकर्तृकावान्तरसृष्टिविषयत्वस्योक्तत्वात् तम आसीदित्यादौ तमःप्रभृतीनां प्रलये सत्त्वश्रवणे ऽपीश्वरकर्तृकायां सृष्टौ कारणत्वाश्रवणादित्याशङ्कापनोदनार्थं सूत्रम्- ओं युक्तेः शब्दान्तराच्च ओं इति अस्यायमर्थः नोक्तयुक्तिविरोधेन भगवतः कारणान्तरविधुरत्वमुररीकर्तव्यम् कारणान्तरसद्भावाभ्युपगमे ऽपि प्रकृत्यादेः कारणत्वस्येश्वरादिस्वातन्त्र्यादिकस्य च युक्तेः नचैवं तर्हि विनिगमने कारणाभाव इति वाच्यम् अद्भयः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यादिशब्दान्तरात् पूर्वोदाहृतशब्दविलक्षणशब्दः शब्दान्तरम् तेनेदमुक्तं भवति यद्यपि प्रागुदाहृताः शब्दाः कथञ्चिदन्यथा नेतु शक्यन्ते तथाप्ययं न तथा अत्रेश्वरकर्तृकायामेव सृष्टौ कारणान्तरसद्भावश्रवणात् नहि हिरण्यगर्भसृष्टिरनीश्वरकर्तृका तस्यैव प्रथमजत्वादिति 6,227 अत्र युक्तेरिति या स्वपक्षे कारणत्वादेर्घटनोक्ता सा कथमित्यपेक्षायामाह शक्तो ऽपीति युक्तेः शब्दान्तराच् च ब्ब्स्_2,1.18 शक्तो ऽपि ह्यन्यथाकर्तुं स्वेच्छानियमतो हरिः कारणैर्नियतैरेव करोतीदं जगत् सदा
"tasmāddhānyatra paraḥ kiñca nāsa'; ityato vākyaśeṣātprakṛtyādīnāṃ pralaye svātantryādyabhāvo 'vagamyata ityarthaḥ iha hi tasmādbrahmaṇo 'nyatprakṛtyādikaṃ paraḥ paraṃ svātantryādidharmopetaṃ nāseti tatsadbhāvābhyupagamena paratvaṃ niṣiddhayate anyathā paraśabdavaiyarthyāditi 6,224 syādetat kāraṇāntarasadbhāvamabhyupagamya tasyeśvarādhīnatāṃ vadatā siddhāntinedaṃ vaktavyam kimīśvaraḥ prakṛtyādibhirvināpi kadācitsṛṣṭayādikaṃ karotyuta taireveti niyamaḥ ādye teṣāṃ kathaṃ kāraṇatvamaniyatatvāt anyathā rāsabhasyāpi gha(pa)ṭakāraṇatāpatteḥ dvitīye tu kathaṃ tatparityāgena kadāpyakurvāṇasyeśvarasya svātantryam kathaṃ ca niyamenāpekṣaṇīyānāṃ teṣāṃ pāratantryam evaṃ pṛkṛtyaiva mahāntaṃ mahataivāhaṅkāramityādiniyamaṃ kadācidapahāya sṛjati utānena niyamenaiva ādye tvaniyatatvenākāraṇatvaprasaṅgaḥ dvitīye punarīśvarādeḥ svātantryādyanupapattiḥ tathā prakṛtyādikamupādānīkṛtya kālādikaṃ nimittīkṛtya sṛjatīti niyame vyatyāse coktadoṣānuṣaṅgaḥ 6,225 ato yuktibādhitatvādasyārthasya kāraṇāntaranirapekṣa eva bhagavantsṛṣṭayādikaṃ karātītyeva jyāyaḥ evañca nirargalamaiśvaryamasya samarthitaṃ syāt naca pramāṇabādhaḥ adbhayaḥ sambhūtaḥ pṛthivyai rasāccetyāderanīśvarakartṛkāvāntarasṛṣṭiviṣayatvasyoktatvāt tama āsīdityādau tamaḥprabhṛtīnāṃ pralaye sattvaśravaṇe 'pīśvarakartṛkāyāṃ sṛṣṭau kāraṇatvāśravaṇādityāśaṅkāpanodanārthaṃ sūtram- oṃ yukteḥ śabdāntarācca oṃ iti asyāyamarthaḥ noktayuktivirodhena bhagavataḥ kāraṇāntaravidhuratvamurarīkartavyam kāraṇāntarasadbhāvābhyupagame 'pi prakṛtyādeḥ kāraṇatvasyeśvarādisvātantryādikasya ca yukteḥ nacaivaṃ tarhi vinigamane kāraṇābhāva iti vācyam adbhayaḥ sambhūto hiraṇyagarbha ityādiśabdāntarāt pūrvodāhṛtaśabdavilakṣaṇaśabdaḥ śabdāntaram tenedamuktaṃ bhavati yadyapi prāgudāhṛtāḥ śabdāḥ kathañcidanyathā netu śakyante tathāpyayaṃ na tathā atreśvarakartṛkāyāmeva sṛṣṭau kāraṇāntarasadbhāvaśravaṇāt nahi hiraṇyagarbhasṛṣṭiranīśvarakartṛkā tasyaiva prathamajatvāditi 6,227 atra yukteriti yā svapakṣe kāraṇatvāderghaṭanoktā sā kathamityapekṣāyāmāha śakto 'pīti yukteḥ śabdāntarāc ca bbs_2,1.18 śakto 'pi hyanyathākartuṃ svecchāniyamato hariḥ kāraṇairniyataireva karotīdaṃ jagat sadā
2.1.91a
अन्यथा, कारणैर्विना, कर्तुं शक्तो ऽपि हरिः कारणान्तराण्युपादायैव करिष्यामीति स्वेच्छानियमतः कारणैरेवेदं जगत्सदा सृजति एवमन्यथा, प्रकृत्याहङ्कारमहङ्कारेण महान्तमिति एवम् तथा प्रकृतिं निमित्तीकृत्य कालादिकं चोपादानीकृत्य कर्तुं शक्तो ऽप्येतेनैवेदमेतदुपादानीकृत्यैवेदं स्रक्ष्यामीति स्वेच्छानियमतो नियतैः कॢप्तैरेव, तथा नियतैः स्वनियतसत्ताशक्त्यादिमद्भिरेव कारणैरिदं जगत्सदा करोतीति योजना 6,228 इदमुक्तं भवति यदुक्तमीश्वरस्य कारणोपादानादिनियमो ऽस्ति न वेति तत्रास्तीति ब्रूमः तथाच प्रकृत्यादीनां कारणत्वं युक्तम् सच नियमो न कुलालादेरिव तान्यपहाय व्यत्यस्य वा अकरणे शक्त्यभावनिबन्धनः येन तस्य स्वातन्त्र्यम् तेषां च पारतन्त्र्यं न स्यात् किन्नाम स्वेच्छायत्त एव ततः स्वातन्त्र्यादिकमपि युक्तम् नच तानि स्वाधीनसत्ताशक्त्यादिमन्ति, येनैश्वर्यं निरर्गलं न स्यात् किन्तु भगवत्येव तदीयं सत्तादिकमायतते ततस्तत्साचिव्यमतिशयेनैश्वर्यस्य द्योतकमेव यथोक्तम्"साधनानां साधनत्वं यदाऽत्माधीनमिष्यते तदा साधनसम्पत्तिरैश्वर्यद्योतिका भवेतऽ; इति ननु शक्तस्यापीश्वरस्य तन्नियमानुसरणेच्छा कुत इति चेत् किं कारणं पृच्छस्युत ज्ञापकम् आद्ये स्वभावो ऽयमिति ब्रूमः (वदामः) द्वितीये तु श्रुतिप्रसिद्धेरिति तदिदमुक्तं हिशब्देन श्रुतिं चोदाहरिष्यति अनेन शब्दान्तराच्चेति सूत्रं प्रकारान्तरेण व्याख्यातं ज्ञातव्यम् शब्दान्तरं च शब्दविशेषो, विवक्षितार्थप्रतिपादकः शब्द इति यावत् "पटवच्चऽ,"यथा प्राणादिःऽ; इति सूत्रे, भाष्य एव व्यक्ते 6,229 अन्ये पुनरन्यथैतानि सूत्राणि वर्णयन्ति तथाहि भावे चोपलब्धेः मृदादेः कारणस्य भाव एव घटादेः कार्यस्योपलब्धेश्चानन्यत्वं कारणात्कायर्स्य नहि यद्यतो भिन्नं तत्तद्भाव एवोपलभ्यते न ह्यश्वो गोतो ऽन्यो गोर्भाव एवोपलभ्यते किञ्च, भावे तिलादौ कारणे, तैलाद्युपलभ्यते कार्ये च भावे कुण्डलादौ सुवर्णादिकम् अतश्च तदभेदसिद्धिः सत्वाच्चावरस्य अवरकालीनस्य कायर्स्य प्रागुत्पत्तेः"सदेव सोम्येदमग्र आसीतऽ; इति सत्त्वावधारराच्चानन्यत्वं कारणात्कार्यस्य 6,230 असद्वयपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् "असदेवेदमग्र आसीतऽ,"असद्वा इदमग्र आसीतऽ; इति प्रागुत्पत्तेः कार्यस्यासत्त्वव्यपदेशान्नेति चेन्न भवेदेतद्यदि कार्यस्वरूपाभिप्रायेणायं व्यपदेशः स्यात्किन्तु व्यक्तत्वलक्षणधर्मान्तराभिप्रायेण कुतः वाक्यशेषात् असदेवेदमग्र आसीत् इत्यसच्छब्देनोपक्रमे निर्दिष्यं पुनस्तत्सदासीदिति वाक्यशेषे निर्दिशति असद्वेत्यत्रापि"तदात्मानं स्वयमकुरुतऽ; इति तेन ज्ञायते नासत्कार्यं धर्मान्तरेणैवासत्त्वव्यपदेश इति युक्तेः शब्दान्तराच्च युक्तेश्च कायर्स्य प्रागुत्पत्तेः सत्त्वं कारणादनन्यत्वं च गम्यते शब्दान्तराच्च युक्तिस्तावदसदकारणादित्यादिका साङ्खयोक्ता वृत्तिविकल्पानुपपत्त्यादिका च सौगतोक्ता शब्दान्तरं चासद्वयपदेशादन्यः"सदेव सोम्येदमग्र आसीतऽ; इत्यादिसद्वयपदेशः पटवच्च संवेष्यितप्रसारितपटन्यायेनेदं कारणात्कार्यस्यानन्यत्वं प्रागुत्पत्तेः सत्त्वं च प्रतिपत्तव्यम् 6,238 अत्र सूत्राक्षराणामार्जवानार्जवादिचिन्ता शिष्यैरेव क्रियतामित्याशयवान् यदुक्तं कारणात्कार्यस्यानन्यत्वं तत्तावन्निराकरिष्यन् किमनेन प्रबन्धेन निमित्तकारणानन्यत्वं कार्यस्योपपादितम्, उतोपादानकारणानन्यत्वमिति विकल्पं चेतसि निधायाद्यं निराकरोति- नित्यभेद इति नित्यभेदो निमित्तेन ह्य्
anyathā, kāraṇairvinā, kartuṃ śakto 'pi hariḥ kāraṇāntarāṇyupādāyaiva kariṣyāmīti svecchāniyamataḥ kāraṇairevedaṃ jagatsadā sṛjati evamanyathā, prakṛtyāhaṅkāramahaṅkāreṇa mahāntamiti evam tathā prakṛtiṃ nimittīkṛtya kālādikaṃ copādānīkṛtya kartuṃ śakto 'pyetenaivedametadupādānīkṛtyaivedaṃ srakṣyāmīti svecchāniyamato niyataiḥ kḷptaireva, tathā niyataiḥ svaniyatasattāśaktyādimadbhireva kāraṇairidaṃ jagatsadā karotīti yojanā 6,228 idamuktaṃ bhavati yaduktamīśvarasya kāraṇopādānādiniyamo 'sti na veti tatrāstīti brūmaḥ tathāca prakṛtyādīnāṃ kāraṇatvaṃ yuktam saca niyamo na kulālāderiva tānyapahāya vyatyasya vā akaraṇe śaktyabhāvanibandhanaḥ yena tasya svātantryam teṣāṃ ca pāratantryaṃ na syāt kinnāma svecchāyatta eva tataḥ svātantryādikamapi yuktam naca tāni svādhīnasattāśaktyādimanti, yenaiśvaryaṃ nirargalaṃ na syāt kintu bhagavatyeva tadīyaṃ sattādikamāyatate tatastatsācivyamatiśayenaiśvaryasya dyotakameva yathoktam"sādhanānāṃ sādhanatvaṃ yadā'tmādhīnamiṣyate tadā sādhanasampattiraiśvaryadyotikā bhavet'; iti nanu śaktasyāpīśvarasya tanniyamānusaraṇecchā kuta iti cet kiṃ kāraṇaṃ pṛcchasyuta jñāpakam ādye svabhāvo 'yamiti brūmaḥ (vadāmaḥ) dvitīye tu śrutiprasiddheriti tadidamuktaṃ hiśabdena śrutiṃ codāhariṣyati anena śabdāntarācceti sūtraṃ prakārāntareṇa vyākhyātaṃ jñātavyam śabdāntaraṃ ca śabdaviśeṣo, vivakṣitārthapratipādakaḥ śabda iti yāvat "paṭavacca',"yathā prāṇādiḥ'; iti sūtre, bhāṣya eva vyakte 6,229 anye punaranyathaitāni sūtrāṇi varṇayanti tathāhi bhāve copalabdheḥ mṛdādeḥ kāraṇasya bhāva eva ghaṭādeḥ kāryasyopalabdheścānanyatvaṃ kāraṇātkāyarsya nahi yadyato bhinnaṃ tattadbhāva evopalabhyate na hyaśvo goto 'nyo gorbhāva evopalabhyate kiñca, bhāve tilādau kāraṇe, tailādyupalabhyate kārye ca bhāve kuṇḍalādau suvarṇādikam ataśca tadabhedasiddhiḥ satvāccāvarasya avarakālīnasya kāyarsya prāgutpatteḥ"sadeva somyedamagra āsīt'; iti sattvāvadhārarāccānanyatvaṃ kāraṇātkāryasya 6,230 asadvayapadeśānneti cenna dharmāntareṇa vākyaśeṣāt "asadevedamagra āsīt',"asadvā idamagra āsīt'; iti prāgutpatteḥ kāryasyāsattvavyapadeśānneti cenna bhavedetadyadi kāryasvarūpābhiprāyeṇāyaṃ vyapadeśaḥ syātkintu vyaktatvalakṣaṇadharmāntarābhiprāyeṇa kutaḥ vākyaśeṣāt asadevedamagra āsīt ityasacchabdenopakrame nirdiṣyaṃ punastatsadāsīditi vākyaśeṣe nirdiśati asadvetyatrāpi"tadātmānaṃ svayamakuruta'; iti tena jñāyate nāsatkāryaṃ dharmāntareṇaivāsattvavyapadeśa iti yukteḥ śabdāntarācca yukteśca kāyarsya prāgutpatteḥ sattvaṃ kāraṇādananyatvaṃ ca gamyate śabdāntarācca yuktistāvadasadakāraṇādityādikā sāṅkhayoktā vṛttivikalpānupapattyādikā ca saugatoktā śabdāntaraṃ cāsadvayapadeśādanyaḥ"sadeva somyedamagra āsīt'; ityādisadvayapadeśaḥ paṭavacca saṃveṣyitaprasāritapaṭanyāyenedaṃ kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ prāgutpatteḥ sattvaṃ ca pratipattavyam 6,238 atra sūtrākṣarāṇāmārjavānārjavādicintā śiṣyaireva kriyatāmityāśayavān yaduktaṃ kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ tattāvannirākariṣyan kimanena prabandhena nimittakāraṇānanyatvaṃ kāryasyopapāditam, utopādānakāraṇānanyatvamiti vikalpaṃ cetasi nidhāyādyaṃ nirākaroti- nityabheda iti nityabhedo nimittena hy
2.1.91b
नित्यशब्दो नियमार्थः भेद एवेति कार्यस्येति शेषः हीति सर्वप्रमाणप्रसिद्धिं सूचयति तथाच सर्वमिदं बाधितविषयमिति न द्वितीयः प्रकृतानुपयोगात् 6,240 वियदादिप्रपञ्चस्य ब्रह्मानन्यत्वमुपपादयितुं खल्वस्योपन्यासः तद्यदि नाम उपादानानन्यत्वं कार्यस्य तदा किमायातं प्रकृते नहि ब्रह्म प्रपञ्चोपादानमित्येतदुक्तप्रायमिति मन्वानो दूषणान्तरमाह- उपादानेनेति ... उपादानेन तु द्वयम्
nityaśabdo niyamārthaḥ bheda eveti kāryasyeti śeṣaḥ hīti sarvapramāṇaprasiddhiṃ sūcayati tathāca sarvamidaṃ bādhitaviṣayamiti na dvitīyaḥ prakṛtānupayogāt 6,240 viyadādiprapañcasya brahmānanyatvamupapādayituṃ khalvasyopanyāsaḥ tadyadi nāma upādānānanyatvaṃ kāryasya tadā kimāyātaṃ prakṛte nahi brahma prapañcopādānamityetaduktaprāyamiti manvāno dūṣaṇāntaramāha- upādāneneti ... upādānena tu dvayam
2.1.91cd
हीत्यनुवर्त्यते उपादानेन कार्यस्य द्वयं भेदाभेदौ प्रमितौ ततो ऽस्मिन्नपि पक्षे बाधितविषयत्वमिति 6,241 कथं कार्यं कारणेन भिन्नाभिन्नं प्रमितमित्यत आह- असदिति असद् यत् कार्यरूपेण कारणात्मतयास्ति हि
hītyanuvartyate upādānena kāryasya dvayaṃ bhedābhedau pramitau tato 'sminnapi pakṣe bādhitaviṣayatvamiti 6,241 kathaṃ kāryaṃ kāraṇena bhinnābhinnaṃ pramitamityata āha- asaditi asad yat kāryarūpeṇa kāraṇātmatayāsti hi
2.1.92ab
यत् घटादिकं मृदादिकारणात्मतया प्रागुत्पत्तेरस्तीति प्रमितं परेणाङ्गीकृतं च तदेव पृथुबुध्नोदराकारादिना कार्यरूपेर प्रागुत्पत्तेरसत् हि यस्मात्तस्मादुपादानेन भिन्नाभिन्नमिति निश्चीयते एतदुक्तं भवति परो हि घटादेः कार्यस्य प्रागुत्पत्तेः सत्त्वमभ्युपगच्छति तत्किं पृथगेवोत मृदादिकारणात्मतयेति वक्तव्यम् नाद्यः अनभ्युपगमात् अनुपलब्धेश्च द्वितीये तु कार्यस्योपादानाभेदस्तावदङ्गीकृतः न चात्यन्ताभेदः घटादेः कार्याकारेण प्रागुत्पत्तेरसत्त्वात् यदा हि घटादिकं मृदादिनात्यन्ताभिन्नं स्यात् तदा प्रागुत्पत्तेर्घटादिरूपेण सत्स्यात् मृदादेस्तदा सत्त्वात् न चैवम् तेन जानीमो घटादिकं मृदादिना भिन्नाभिन्नमिति अत्यन्तासत्कार्यवादिनं प्रति भेदाभेदसमर्थनं विरोधपरिहारश्चोत्तरत्र विधास्यत इति 6,243 यच्च कार्यस्य प्रागुत्पत्तेः सत्त्वमुक्तं तदपि नोपपन्नमित्याह- असदिति यत् घटादिकं प्रागुत्पत्तेरस्तीत्यावयोः सम्मतम् तदेव तदासच्च यस्मात्तस्मात्सदेवेति सत्कार्यवादो ऽनुपपन्न एव तस्यैव तदैव तत्रैव सत्त्वमसत्त्वं च विरुद्धमिति चेन्न रूपभेदेन अविरोधात् इत्याशयेनोक्तं कारणात्मतया कार्यरूपेणेति नन्वेवं सति किञ्चित्सदेव किञ्चित् असदेव सदसत्तु न किमपि स्यात् न स्यात् तयोरपि रूपयोरत्यन्तभेदाभावादिति 6,244 स्यादेतदुक्तं यद्यसत्त्वं प्रागुत्पत्तेः कार्यस्य स्यात्तदेव कुतः तथा चात्यन्ताभिन्नं कार्यमुपादानेनेत्यतो विपक्षे बाधकप्रदर्शनेन कार्यस्य प्रागुत्पत्तेरसत्त्वमुपादानाद्भेदं चोपपादयति- अनवस्थेति अनवस्थान्यथा हि स्यात् सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोः
yat ghaṭādikaṃ mṛdādikāraṇātmatayā prāgutpatterastīti pramitaṃ pareṇāṅgīkṛtaṃ ca tadeva pṛthubudhnodarākārādinā kāryarūpera prāgutpatterasat hi yasmāttasmādupādānena bhinnābhinnamiti niścīyate etaduktaṃ bhavati paro hi ghaṭādeḥ kāryasya prāgutpatteḥ sattvamabhyupagacchati tatkiṃ pṛthagevota mṛdādikāraṇātmatayeti vaktavyam nādyaḥ anabhyupagamāt anupalabdheśca dvitīye tu kāryasyopādānābhedastāvadaṅgīkṛtaḥ na cātyantābhedaḥ ghaṭādeḥ kāryākāreṇa prāgutpatterasattvāt yadā hi ghaṭādikaṃ mṛdādinātyantābhinnaṃ syāt tadā prāgutpatterghaṭādirūpeṇa satsyāt mṛdādestadā sattvāt na caivam tena jānīmo ghaṭādikaṃ mṛdādinā bhinnābhinnamiti atyantāsatkāryavādinaṃ prati bhedābhedasamarthanaṃ virodhaparihāraścottaratra vidhāsyata iti 6,243 yacca kāryasya prāgutpatteḥ sattvamuktaṃ tadapi nopapannamityāha- asaditi yat ghaṭādikaṃ prāgutpatterastītyāvayoḥ sammatam tadeva tadāsacca yasmāttasmātsadeveti satkāryavādo 'nupapanna eva tasyaiva tadaiva tatraiva sattvamasattvaṃ ca viruddhamiti cenna rūpabhedena avirodhāt ityāśayenoktaṃ kāraṇātmatayā kāryarūpeṇeti nanvevaṃ sati kiñcitsadeva kiñcit asadeva sadasattu na kimapi syāt na syāt tayorapi rūpayoratyantabhedābhāvāditi 6,244 syādetaduktaṃ yadyasattvaṃ prāgutpatteḥ kāryasya syāttadeva kutaḥ tathā cātyantābhinnaṃ kāryamupādānenetyato vipakṣe bādhakapradarśanena kāryasya prāgutpatterasattvamupādānādbhedaṃ copapādayati- anavastheti anavasthānyathā hi syāt sarvatrotpattināśayoḥ
Adhyāya 2 (cont. 15)
2.1.92cd
अन्यथा कार्यस्य प्रागुत्पत्तेरात्यन्तिके सत्त्वे कारणेनात्यन्ताभेदे चाङ्गीकृते सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोरनवस्था अव्यवस्था स्यात् यथा हि पटस्तन्त्वात्मकः प्रागपि सन्नेव तथा तन्तवो ऽपि स्वकारणात्मकाः सन्त एवेत्यनेन क्रमेण सर्वस्य मूलकारणात्मकत्वेनात्यन्तिकं सत्त्वं स्यात् नच मूलकारणमुत्पद्यते विनश्यति चेति पटादीनामप्युत्पत्तिविनाशौ न स्याताम् तथाच पटादय उत्पत्तिविनाशवन्त आत्मादयस्तद्रहिता इति लोकवेदप्रसिद्धोत्पविनाशव्यवस्था न स्यादिति उपलक्षणं चैतत् पटादीनामुत्पत्तिविनाशाभावे तत्कारकव्यापारवैकल्यं स्यादित्यपि द्रष्टव्यम् 6,246 यद्वोत्पत्तिनाशशब्दाभ्यां सत्त्वमसत्त्वं चोपलक्ष्यते ततश्चायमर्थः यदि पटस्तन्त्वात्मकः प्रागुत्पत्तेरपि सन्नेव तदा(तदा)ऽप्युपलभ्येत तन्तुवत् यदि चानुपलभ्यमानो ऽपि सन्नभ्युपेयते, तदा सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोस्सदसत्त्वयोरनवस्था स्यात् उपलभ्यमानं घटादिकमस्त्यनुपलभ्यमानं खरविषाणादिकं नास्तीति सर्वजनसम्मता व्यवस्था न स्यात् 6,247 अथवोत्पत्तिविनाशशब्दाभ्यां तदुपपादनस्योपलक्षणम् तथा चैवं योजना आस्तां तावदन्यत् सत्कार्यवादे सर्वत्र शिष्यं प्रतिवादिनं वा प्रति उत्पत्तिनाशयोर्नासदुत्पद्यते न सद्विनश्यतीत्येवंरूपोपपादनस्याप्यनवस्थावस्थानाभावः स्यात् तथाहि इदमुपपादनं किमर्थमिति वाच्यम् शिष्यादेर्विद्योत्पत्तये ऽविद्यानाशाय वाद जल्पादौ तु ख्यात्याद्युत्पादायेति चेत् तद्विद्यादिकं सच्चेन्नोत्पाद्यम्, सत्त्वादात्मवत् असच्चेन्नोत्पादयितुं शक्यम्, अन्यथा सत्कार्यवादभङ्गप्रसङ्गात् एवमविद्या सती चेन्न विनाश्या अन्यथापसिद्धान्तापत्तेः असती चेत्(नितरां) न तारम् नित्यनिवृत्तत्वात् ततः सर्वथा प्रतिपादनासम्भव एवेति 6,248 यदि वोत्पत्तिविनाशयोरिति विरुद्धधर्मोपलक्षणम् तथाहि यदि कार्यमुपादानात्मकमेव सदेव च प्रागुत्पत्तेः स्यात् तदोत्पत्तिविनाशादिधर्माणामनवस्था स्यात् तन्तवः प्रागेव सन्तो नेदानीमुत्पद्यन्ते पटस्तूत्पद्यते तन्तुष्वविनष्टेष्वेव पटो विनश्यति तन्तवो बहवः पटस्त्वेकः एवमाकाराभिधानबुद्धिकार्यभेदो ऽपि द्रष्टव्यः सैषा व्यवस्था न स्यादिति 6,249 नन्वेतत्सकलमपि पटवच्च, यथा प्राणादिरिति व्यक्त्यव्यक्त्यवष्टम्भेन परिहृतम् तथाहि व्यक्त्यपेक्षयोत्पत्तिः पटादीनामव्यक्त्यपेक्षया च विनाशो युज्यते व्यक्त्यव्यक्त्यर्थमेव च कारकाण्युपयुज्यन्ते व्यक्त्यव्यक्तिभ्यामेवोपलब्ध्यनुपलब्धी भवतः अत एव प्रतिपादनं सङ्गच्छते व्यक्ताव्यक्तरूपेणैव विरुद्धधर्मा व्यवतिष्ठन्ते यथा हि संवेष्यितः पटो न स्फुटं पट इति प्रतीयते न प्राव्रियते न शीतमपनुदति न बहुदेशव्यापी भवति प्रसारितस्तु स्फुटप्रतीत्यादिमान् न चैतावता भेदः नापि प्रसारितः प्रागसत् यथा च प्राणायामेन निरुद्धः शारीरो वायुर्जीवनमात्रं करोति नोत्क्षेपणादि निरोधापगमे त्वासादितव्यक्तिस्तदपि करोति न तावन्मात्रेण भिद्यते प्रागसन्वा तथैवैतदपि व्यक्त्यव्यक्तिभ्यां समञ्जसमिति अत्र ब्रूमः केयं पटस्य प्रागुत्पत्तेरूर्ध्वं च विनाशादव्यक्तिर्मध्ये च व्यक्तिः अनुपलब्धिरव्यक्तिरुपलब्धिर्व्यक्तिरिति चेत्तत्राह- अनवस्थेति यद्युपलब्ध्यनुपलब्धी एवोत्पत्तिविनाशौ तदा सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोरनवस्था स्यात् यद्यदोपलब्धं तत्तदैवोत्पन्नम् अनुपलब्धं च विनष्टमिति स्यादिति यावत् किञ्च प्रागुत्पत्तेस्सत्त्वे पटस्य कस्मान्नोपलब्धिः कथं चोर्ध्वमुपलब्धिरिति प्रश्नस्य उपलब्ध्यनुपलब्धि(अनुपलब्ध्युपलब्धि)भ्यामेवेति परिहारं वदन्देवानांप्रियः श्लाघनीयप्रज्ञः स्यात् अपि च प्रागूर्ध्वं च तन्तूपलब्धौ कथं तन्मात्रस्य सतः पटस्यानुपलब्धिः अन्यथा तन्तूनामपि सा स्यात् 6,251 अथ पटधर्मावेव व्यक्त्यव्यक्ती तदा तावपि तन्तूनां विद्येते न वा न चेन्न कार्यकारणयेरत्यन्ताभेदः विद्येते चेत्तत्राह- अनवस्थेति उत्पत्तिनाशव्यवहारहेतूव्यक्त्यव्यक्ती यदि तन्तुष्वपि विद्येते तदा सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोरनवस्था स्यात् तन्तवो नोत्पन्ना न नष्टाः किन्तु पट एवेत्युत्पत्तिविनाशव्यवस्था न स्यादिति 6,252 किञ्चेयमभिव्यक्तिरुत्पत्त्यादिव्यवहारकारणतयोपादीयते सा किं चक्रचीवरादिभिः प्रागसत्येवोत्पद्यते मुद्गराभिघातादिना च नश्यति, उत प्रागपि सत्येवाविनाशिनी च एवमव्यक्तिरपि किं प्रागसती मुद्गराभिघातादिनोत्पद्यते किंवा प्रागपि सती उभयत्राद्यौ दूषयति- अनवस्थेति व्यक्त्यव्यक्त्योरुत्पत्तिनाशवत्त्वे सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोरनवस्था व्यवस्थाभावः स्यात् न किञ्चिदसदुत्पद्यते न किञ्चित्सद्विनश्यतीति सिद्धान्तविरोधः(हानिः) स्यादित्यर्थः द्वितीयौ दूषयति- अनवस्थेति व्यक्त्यव्यक्त्योः सदा सत्त्वे सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोरनवस्थाव्यवस्थितिः स्यात् तथाहि एतावन्तं कालमनुत्पन्नो घट इदानीमुत्पन्न इति तावन्न स्यात् उत्पत्तिव्यवहारहेतोरभिव्यक्तेः प्रागपि सत्त्वात् तथा मुद्गराभिघाताद्युत्तरकालमपि घटसत्त्वव्यवहारः स्यात् तद्धेतोरभिव्यक्तेरविनष्टत्वात् तथेदानीमेव नष्टो घट इत्यपि न स्यात् विनाशव्यवहारकारणानभिव्यक्तेः प्रागपि सत्त्वादिति कारकव्यापारवैफल्यतादवस्थ्यं स्फुटमेव 6,253 अथैतद्दोषपरिहाराय व्यक्त्यव्यक्त्योरपि व्यक्त्यव्यक्ती स्वीक्रियेते, तदा तयोरप्युक्तविकल्पदोषानुषङ्गः स्यात् अथ तत्रापि व्यक्त्यव्यक्त्यन्तराङ्गीकारस्तदानवस्था स्यादित्याह- अनवस्थेति उत्पत्तिनाशयोरिति विषयसप्तमी सन्त्वनन्ता व्यक्तयो ऽव्यक्तयश्च मूलक्षयाभावान्नानवस्था दोष इत्यत आह- अनवस्थेति अन्यथानवच्छिन्नव्यक्त्यव्यक्तिपरम्पराङ्गीकारे सवर्त्र घटादावुत्पत्तिनाशयोरनवस्थानवकॢप्तिः स्यात् उत्तरोत्तरव्यक्त्यव्यक्तिसिद्धौ हि पूर्वपूर्वव्यक्त्यव्यक्तीनामुत्पत्तिनाशव्यवहारनिदानत्वम् ततः प्रयोजनपरिक्षयहेतुत्वादनवस्था दूषणमेव 6,255 नन्विदं भवतामपि समानम् प्रागसतः सत्तासमवायो हि जनिरिष्यते सत्तासमवायाह च सदा सन्ताविति प्राग्विनाशोत्तरमपि जनिः स्यात् विनाशश्च न स्यादित्यत आह- अनवस्थेति इयं सर्वत्रोत्पत्तिविनाशयोरनवस्थाव्यवस्थितिः अन्यथा समवायस्य जनित्वाङ्गीकृतावेव हि स्यात् नास्मन्मते प्रकारान्तरेण जनेर्वक्ष्यमाणत्वादिति ननु जनिः किं प्राक् सती उत कारकव्यापारजन्या आद्ये प्रागुक्त एव दोषः द्वितीये जनेर्जनिरपि तथेत्यनवस्था एवं विनाशोपीत्यत आह- अनवस्थेति सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोरियमुक्तानवस्था अन्यथा घटजनेरन्या जनेर्जनिरित्यङ्गीकार एव स्यात् न त्वेवमङ्गीक्रियते अपि तर्हि घटजन्मैव जन्मनो जन्मेति यथाऽहुः"यथा जनेर्जनिर्नान्या तस्या वस्तुजनिर्जनिःऽ; इति घटो जायते घटजन्म जायत इत्यनयोरेकार्थतैव हि लौकिकपरीक्षकसम्मता नच व्यक्त्यव्यक्त्योरप्येवमङ्गीकर्तुमुचितम् जन्मविनाशावुपलब्ध्यनुपलब्धी वा विहाय व्यक्त्यव्यक्त्योरेवाप्रामाणिकत्वादिति 6,257 ननु यद्यसदुत्पद्येत सच्च विनश्येत तदा सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोरनवस्थैव स्यात् एवं सति हि (खर)शशविषाणमप्युत्पद्येत आत्मा च नश्येदित्यत आह- अनवस्थेति अन्यथा कारणशक्त्यनादरणे हीमुत्पत्तिविनाशयोरनवस्था स्यात् नचैवं किन्तु यस्योत्पत्तिकारणमस्ति तदसदप्युत्पद्यते यस्य च विनाशकारणं विद्यते तत्सदपि निरुद्धयते नच खरविषाणजन्मन्यात्मविनाशे वा कारणमस्तीति तयोर्जननविनाशाभावः कारणस्वभावाननुगमे तु सत्कार्यवादिनो ऽप्यतिप्रसङ्ग एवेति अथवा स्यादियमनवस्था यद्यत्यन्तासदेवोत्पद्यते सन्मात्रं विनश्यतीति ब्रूमः सदसदेवोत्पद्यत इति चोक्तं विनाशकारणवदेव च विनश्यतीति 6,258 यच्चोक्तं भावे चोपलब्धेरिति सूत्रार्थत्वेन, तद्वयाप्यव्यापकभावेनैवोपपन्नं नात्यन्ताभेदसाधकम् अथ कारणोपरक्तबुद्धिः सामानाधिकरण्यबुद्धिर्वात्राभिमतेति मतम् सापि अभेदमात्रेण चरितार्था नात्यन्ताभेदसाधनायालम् किञ्चैतद्युक्तेश्चेत्यनेनैव शक्यसङ्ग्रहं न पुनरभिधातव्यम् अथानेन प्रत्यक्षमुपन्यस्यते तदपि नात्यन्ताभेदसाधकम् अत एव भावाच्चोपलब्धेरिति सूत्रविपरिणामो ऽपि निरस्तः सत्त्वाच्चावस्येति युक्तिश्चेद्युक्तेश्चेत्येतेनैव गतार्थता श्रुतिश्चेच्छब्दान्तराच्चेत्यनेन असद्वयपदेशादिति तु परिचोदनैवासङ्गता परमार्थतो ब्रह्मकारणतापरत्वेनापाततस्तु शून्यस्याभावस्य वा कारणभावप्रतिपादकताप्रतिभासेन कार्यासत्त्वस्य श्रुतावप्रतीतेः युक्तेरित्युक्तयुक्तिं तूत्तरत्रापाकरिष्यामः शब्दान्तरं त्वाचार्येणैवान्यत्रान्यथैव व्याख्यातम् पटे प्राणादौ च नात्यन्तानुपसञ्जातविशेषत्वमित्यनुदाहरणमेवेत्यलं प्रपञ्चेन 6,264 यदुक्तं शक्तो ऽपि हीति यच्च नित्यभेद इत्रत तदुभयं श्रुत्यापि साधयति- शक्तो ऽपीति शक्तो ऽपि भगवान् विष्णुरकर्तुं कर्तुमन्यथा
anyathā kāryasya prāgutpatterātyantike sattve kāraṇenātyantābhede cāṅgīkṛte sarvatrotpattināśayoranavasthā avyavasthā syāt yathā hi paṭastantvātmakaḥ prāgapi sanneva tathā tantavo 'pi svakāraṇātmakāḥ santa evetyanena krameṇa sarvasya mūlakāraṇātmakatvenātyantikaṃ sattvaṃ syāt naca mūlakāraṇamutpadyate vinaśyati ceti paṭādīnāmapyutpattivināśau na syātām tathāca paṭādaya utpattivināśavanta ātmādayastadrahitā iti lokavedaprasiddhotpavināśavyavasthā na syāditi upalakṣaṇaṃ caitat paṭādīnāmutpattivināśābhāve tatkārakavyāpāravaikalyaṃ syādityapi draṣṭavyam 6,246 yadvotpattināśaśabdābhyāṃ sattvamasattvaṃ copalakṣyate tataścāyamarthaḥ yadi paṭastantvātmakaḥ prāgutpatterapi sanneva tadā(tadā)'pyupalabhyeta tantuvat yadi cānupalabhyamāno 'pi sannabhyupeyate, tadā sarvatrotpattināśayossadasattvayoranavasthā syāt upalabhyamānaṃ ghaṭādikamastyanupalabhyamānaṃ kharaviṣāṇādikaṃ nāstīti sarvajanasammatā vyavasthā na syāt 6,247 athavotpattivināśaśabdābhyāṃ tadupapādanasyopalakṣaṇam tathā caivaṃ yojanā āstāṃ tāvadanyat satkāryavāde sarvatra śiṣyaṃ prativādinaṃ vā prati utpattināśayornāsadutpadyate na sadvinaśyatītyevaṃrūpopapādanasyāpyanavasthāvasthānābhāvaḥ syāt tathāhi idamupapādanaṃ kimarthamiti vācyam śiṣyādervidyotpattaye 'vidyānāśāya vāda jalpādau tu khyātyādyutpādāyeti cet tadvidyādikaṃ saccennotpādyam, sattvādātmavat asaccennotpādayituṃ śakyam, anyathā satkāryavādabhaṅgaprasaṅgāt evamavidyā satī cenna vināśyā anyathāpasiddhāntāpatteḥ asatī cet(nitarāṃ) na tāram nityanivṛttatvāt tataḥ sarvathā pratipādanāsambhava eveti 6,248 yadi votpattivināśayoriti viruddhadharmopalakṣaṇam tathāhi yadi kāryamupādānātmakameva sadeva ca prāgutpatteḥ syāt tadotpattivināśādidharmāṇāmanavasthā syāt tantavaḥ prāgeva santo nedānīmutpadyante paṭastūtpadyate tantuṣvavinaṣṭeṣveva paṭo vinaśyati tantavo bahavaḥ paṭastvekaḥ evamākārābhidhānabuddhikāryabhedo 'pi draṣṭavyaḥ saiṣā vyavasthā na syāditi 6,249 nanvetatsakalamapi paṭavacca, yathā prāṇādiriti vyaktyavyaktyavaṣṭambhena parihṛtam tathāhi vyaktyapekṣayotpattiḥ paṭādīnāmavyaktyapekṣayā ca vināśo yujyate vyaktyavyaktyarthameva ca kārakāṇyupayujyante vyaktyavyaktibhyāmevopalabdhyanupalabdhī bhavataḥ ata eva pratipādanaṃ saṅgacchate vyaktāvyaktarūpeṇaiva viruddhadharmā vyavatiṣṭhante yathā hi saṃveṣyitaḥ paṭo na sphuṭaṃ paṭa iti pratīyate na prāvriyate na śītamapanudati na bahudeśavyāpī bhavati prasāritastu sphuṭapratītyādimān na caitāvatā bhedaḥ nāpi prasāritaḥ prāgasat yathā ca prāṇāyāmena niruddhaḥ śārīro vāyurjīvanamātraṃ karoti notkṣepaṇādi nirodhāpagame tvāsāditavyaktistadapi karoti na tāvanmātreṇa bhidyate prāgasanvā tathaivaitadapi vyaktyavyaktibhyāṃ samañjasamiti atra brūmaḥ keyaṃ paṭasya prāgutpatterūrdhvaṃ ca vināśādavyaktirmadhye ca vyaktiḥ anupalabdhiravyaktirupalabdhirvyaktiriti cettatrāha- anavastheti yadyupalabdhyanupalabdhī evotpattivināśau tadā sarvatrotpattināśayoranavasthā syāt yadyadopalabdhaṃ tattadaivotpannam anupalabdhaṃ ca vinaṣṭamiti syāditi yāvat kiñca prāgutpattessattve paṭasya kasmānnopalabdhiḥ kathaṃ cordhvamupalabdhiriti praśnasya upalabdhyanupalabdhi(anupalabdhyupalabdhi)bhyāmeveti parihāraṃ vadandevānāṃpriyaḥ ślāghanīyaprajñaḥ syāt api ca prāgūrdhvaṃ ca tantūpalabdhau kathaṃ tanmātrasya sataḥ paṭasyānupalabdhiḥ anyathā tantūnāmapi sā syāt 6,251 atha paṭadharmāveva vyaktyavyaktī tadā tāvapi tantūnāṃ vidyete na vā na cenna kāryakāraṇayeratyantābhedaḥ vidyete cettatrāha- anavastheti utpattināśavyavahārahetūvyaktyavyaktī yadi tantuṣvapi vidyete tadā sarvatrotpattināśayoranavasthā syāt tantavo notpannā na naṣṭāḥ kintu paṭa evetyutpattivināśavyavasthā na syāditi 6,252 kiñceyamabhivyaktirutpattyādivyavahārakāraṇatayopādīyate sā kiṃ cakracīvarādibhiḥ prāgasatyevotpadyate mudgarābhighātādinā ca naśyati, uta prāgapi satyevāvināśinī ca evamavyaktirapi kiṃ prāgasatī mudgarābhighātādinotpadyate kiṃvā prāgapi satī ubhayatrādyau dūṣayati- anavastheti vyaktyavyaktyorutpattināśavattve sarvatrotpattināśayoranavasthā vyavasthābhāvaḥ syāt na kiñcidasadutpadyate na kiñcitsadvinaśyatīti siddhāntavirodhaḥ(hāniḥ) syādityarthaḥ dvitīyau dūṣayati- anavastheti vyaktyavyaktyoḥ sadā sattve sarvatrotpattināśayoranavasthāvyavasthitiḥ syāt tathāhi etāvantaṃ kālamanutpanno ghaṭa idānīmutpanna iti tāvanna syāt utpattivyavahārahetorabhivyakteḥ prāgapi sattvāt tathā mudgarābhighātādyuttarakālamapi ghaṭasattvavyavahāraḥ syāt taddhetorabhivyakteravinaṣṭatvāt tathedānīmeva naṣṭo ghaṭa ityapi na syāt vināśavyavahārakāraṇānabhivyakteḥ prāgapi sattvāditi kārakavyāpāravaiphalyatādavasthyaṃ sphuṭameva 6,253 athaitaddoṣaparihārāya vyaktyavyaktyorapi vyaktyavyaktī svīkriyete, tadā tayorapyuktavikalpadoṣānuṣaṅgaḥ syāt atha tatrāpi vyaktyavyaktyantarāṅgīkārastadānavasthā syādityāha- anavastheti utpattināśayoriti viṣayasaptamī santvanantā vyaktayo 'vyaktayaśca mūlakṣayābhāvānnānavasthā doṣa ityata āha- anavastheti anyathānavacchinnavyaktyavyaktiparamparāṅgīkāre savartra ghaṭādāvutpattināśayoranavasthānavakḷptiḥ syāt uttarottaravyaktyavyaktisiddhau hi pūrvapūrvavyaktyavyaktīnāmutpattināśavyavahāranidānatvam tataḥ prayojanaparikṣayahetutvādanavasthā dūṣaṇameva 6,255 nanvidaṃ bhavatāmapi samānam prāgasataḥ sattāsamavāyo hi janiriṣyate sattāsamavāyāha ca sadā santāviti prāgvināśottaramapi janiḥ syāt vināśaśca na syādityata āha- anavastheti iyaṃ sarvatrotpattivināśayoranavasthāvyavasthitiḥ anyathā samavāyasya janitvāṅgīkṛtāveva hi syāt nāsmanmate prakārāntareṇa janervakṣyamāṇatvāditi nanu janiḥ kiṃ prāk satī uta kārakavyāpārajanyā ādye prāgukta eva doṣaḥ dvitīye janerjanirapi tathetyanavasthā evaṃ vināśopītyata āha- anavastheti sarvatrotpattināśayoriyamuktānavasthā anyathā ghaṭajaneranyā janerjanirityaṅgīkāra eva syāt na tvevamaṅgīkriyate api tarhi ghaṭajanmaiva janmano janmeti yathā'huḥ"yathā janerjanirnānyā tasyā vastujanirjaniḥ'; iti ghaṭo jāyate ghaṭajanma jāyata ityanayorekārthataiva hi laukikaparīkṣakasammatā naca vyaktyavyaktyorapyevamaṅgīkartumucitam janmavināśāvupalabdhyanupalabdhī vā vihāya vyaktyavyaktyorevāprāmāṇikatvāditi 6,257 nanu yadyasadutpadyeta sacca vinaśyeta tadā sarvatrotpattināśayoranavasthaiva syāt evaṃ sati hi (khara)śaśaviṣāṇamapyutpadyeta ātmā ca naśyedityata āha- anavastheti anyathā kāraṇaśaktyanādaraṇe hīmutpattivināśayoranavasthā syāt nacaivaṃ kintu yasyotpattikāraṇamasti tadasadapyutpadyate yasya ca vināśakāraṇaṃ vidyate tatsadapi niruddhayate naca kharaviṣāṇajanmanyātmavināśe vā kāraṇamastīti tayorjananavināśābhāvaḥ kāraṇasvabhāvānanugame tu satkāryavādino 'pyatiprasaṅga eveti athavā syādiyamanavasthā yadyatyantāsadevotpadyate sanmātraṃ vinaśyatīti brūmaḥ sadasadevotpadyata iti coktaṃ vināśakāraṇavadeva ca vinaśyatīti 6,258 yaccoktaṃ bhāve copalabdheriti sūtrārthatvena, tadvayāpyavyāpakabhāvenaivopapannaṃ nātyantābhedasādhakam atha kāraṇoparaktabuddhiḥ sāmānādhikaraṇyabuddhirvātrābhimateti matam sāpi abhedamātreṇa caritārthā nātyantābhedasādhanāyālam kiñcaitadyukteścetyanenaiva śakyasaṅgrahaṃ na punarabhidhātavyam athānena pratyakṣamupanyasyate tadapi nātyantābhedasādhakam ata eva bhāvāccopalabdheriti sūtravipariṇāmo 'pi nirastaḥ sattvāccāvasyeti yuktiścedyukteścetyetenaiva gatārthatā śrutiścecchabdāntarāccetyanena asadvayapadeśāditi tu paricodanaivāsaṅgatā paramārthato brahmakāraṇatāparatvenāpātatastu śūnyasyābhāvasya vā kāraṇabhāvapratipādakatāpratibhāsena kāryāsattvasya śrutāvapratīteḥ yukterityuktayuktiṃ tūttaratrāpākariṣyāmaḥ śabdāntaraṃ tvācāryeṇaivānyatrānyathaiva vyākhyātam paṭe prāṇādau ca nātyantānupasañjātaviśeṣatvamityanudāharaṇamevetyalaṃ prapañcena 6,264 yaduktaṃ śakto 'pi hīti yacca nityabheda itrata tadubhayaṃ śrutyāpi sādhayati- śakto 'pīti śakto 'pi bhagavān viṣṇurakartuṃ kartumanyathā
2.1.93
स्वभिन्नं कारणाभिन्नभिन्नं विश्वं करोत्यजः इति श्रुतेरवसित उक्तार्थो ऽयमशेषतः
svabhinnaṃ kāraṇābhinnabhinnaṃ viśvaṃ karotyajaḥ iti śruteravasita uktārtho 'yamaśeṣataḥ
2.1.94
अकर्तुं शक्तो ऽपि करोति अन्यथा विना कारणैस्तद्वयत्यासेन च कर्तुं शक्तो ऽपि नियतैः कारणैः करोतीच्छयेति योज्यम् स्वस्मान्निमित्तकारणाद्भिन्नम् उपादानकारणेनाभिन्नं भिन्नं च संसारिणो हि विष्यिगृहीता इवेश्वरप्रेरिता अनिष्यमपि धारकप्रयत्नेनाकृत्वा न स्थातुमीशते नच भगवांस्तथेत्यकर्तुं शक्तो ऽपीत्युक्तम् अशेषतः प्रागिदानीं चोक्तो न तु सन्निहित एवेत्यर्थः इति श्रीमन्न्यायसुधायां आरम्भणाधिकरणम् [======= ज्न्य्स्_2,1.विइ: इतरव्यपदेशाधिकरणम् =======] 6,265 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां इतरव्यपदेशाधिकरणम् ओं इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः ओं अस्मिन्नधिकरणे जीवकर्तृत्वपक्षः श्रुतिप्राप्तो विस्तरान्निराक्रियत इति भाष्यम् अत्र वक्तव्यम् किमत्र जीवस्य सर्वथा कर्तृत्वं निराक्रियते उतेश्वराधीनं तदङ्गीकृत्य स्वातन्त्र्यमात्रम् नाद्यः तथा सति कर्ता शास्त्राथर्वत्त्वादित्यादिवक्ष्यमाणविरोधापत्तेः स्वतःकर्तृत्वानुपपत्तिरित्यादिविशेषणवैयर्थ्यप्रसङ्गाच्च न द्वितीयः हितकरणादिदोषप्रसक्तिरित्यादिसूत्राणां स्वातन्त्र्यनिराकरणपरत्वेन शक्ययोजनत्वे ऽपि कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोषो वेत्यस्य सूत्रस्याशक्यव्याख्यानत्वात् इदं हि सूत्रं सर्वथा कर्तृत्वं निराकुर्वदुपलभ्यते तथाहि कर्तृत्वं कृत्स्नैकदेशाभ्यां व्याप्तम् तत्र कृत्स्नप्रसक्तावनुभवविरोधः एकदेशाङ्गीकारे च"अथ यः स जीवः स नित्यो निरवयवःऽ; इत्यनंशत्वश्रुतिव्याकोपः स्यात् नहि सामर्थ्यापरपर्यायं प्रयत्नादिरूपं कर्तृत्वमस्माकं जीवाद्भिन्नम् येन तस्य विचित्रत्वे ऽपि जीवस्य निरंशत्वं न व्याहन्येत ततो व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यं कर्तृत्वमपि विचित्रत्वे ऽपि जीवस्य निरंशत्वं न व्याहन्येत ततो व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यं कर्तृत्वमपि निवर्तत इति खल्वस्य(त्र) तात्पर्यं प्रतीयते प्रसङ्गस्य विपर्यये पर्यवसानावश्यम्भावात् अथ जीवकर्तृत्वस्येश्वराधीनतानङ्गीकार एवैतो प्रसङ्गावुक्तौ न कर्तृत्वमात्रे तथा चेश्वराधीनत्वमेव विपर्ययवर्यवसानलभ्यं भविष्यतीति चेन्न स्यादप्येवं यदि जीवकर्तृत्वस्येश्वराधीनत्वाङ्गीकारेणेमौ प्रसङ्गौ शक्यसमाधानौ स्याताम् नचैवं पराधीनेनापि खल्वनेन कृत्स्नेन वा कर्तव्यमेकदेशेन वा तृतीयप्रकाराभावात् भावे वा तेनैवापराधीनत्वे ऽपि कर्तृत्वोपपत्तेः 6,265f. अतो विपर्ययापर्यवसानान्नैवं व्याख्यानं युक्तमिति कर्तृत्वाभाव एव तात्पर्यम् तथाच वक्ष्यमाणविरोधः अथ वस्तुतो नास्त्येव जीवस्य कर्तृत्वम्, आभिमानिकं तु तदित्यविरोधः मैवम् विहारोपदेशादित्यादिना वास्तवस्यैव तस्य साधयिष्यमाणत्वात् 6,266 अतो दुर्घटमेतदधिकरणमित्यतो द्वितीयपक्षमङ्गीकृत्य प्रसङ्गौ जीवकर्तृत्वस्येश्वराधीनतानङ्गीकारविषयौ व्याकरिष्यन्नादौ तावदीश्वराधीनताङ्गीकारे प्रसङ्गनिवृत्तिप्रकारमागमवाक्योदाहरणेन दर्शयति- अनंशस्यापीति इतरव्यपदेशाद् धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः ब्ब्स्_2,1.21 अनंशस्यापि जीवस्य किञ्चित् सामर्थ्ययोजनाम् कार्येषु यः करोत्यद्धा नमस्तस्मै स्वयम्भुवे
akartuṃ śakto 'pi karoti anyathā vinā kāraṇaistadvayatyāsena ca kartuṃ śakto 'pi niyataiḥ kāraṇaiḥ karotīcchayeti yojyam svasmānnimittakāraṇādbhinnam upādānakāraṇenābhinnaṃ bhinnaṃ ca saṃsāriṇo hi viṣyigṛhītā iveśvarapreritā aniṣyamapi dhārakaprayatnenākṛtvā na sthātumīśate naca bhagavāṃstathetyakartuṃ śakto 'pītyuktam aśeṣataḥ prāgidānīṃ cokto na tu sannihita evetyarthaḥ iti śrīmannyāyasudhāyāṃ ārambhaṇādhikaraṇam [======= jnys_2,1.vii: itaravyapadeśādhikaraṇam =======] 6,265 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ itaravyapadeśādhikaraṇam oṃ itaravyapadeśāddhitākaraṇādidoṣaprasaktiḥ oṃ asminnadhikaraṇe jīvakartṛtvapakṣaḥ śrutiprāpto vistarānnirākriyata iti bhāṣyam atra vaktavyam kimatra jīvasya sarvathā kartṛtvaṃ nirākriyate uteśvarādhīnaṃ tadaṅgīkṛtya svātantryamātram nādyaḥ tathā sati kartā śāstrātharvattvādityādivakṣyamāṇavirodhāpatteḥ svataḥkartṛtvānupapattirityādiviśeṣaṇavaiyarthyaprasaṅgācca na dvitīyaḥ hitakaraṇādidoṣaprasaktirityādisūtrāṇāṃ svātantryanirākaraṇaparatvena śakyayojanatve 'pi kṛtsnaprasaktirniravayavatvaśabdakoṣo vetyasya sūtrasyāśakyavyākhyānatvāt idaṃ hi sūtraṃ sarvathā kartṛtvaṃ nirākurvadupalabhyate tathāhi kartṛtvaṃ kṛtsnaikadeśābhyāṃ vyāptam tatra kṛtsnaprasaktāvanubhavavirodhaḥ ekadeśāṅgīkāre ca"atha yaḥ sa jīvaḥ sa nityo niravayavaḥ'; ityanaṃśatvaśrutivyākopaḥ syāt nahi sāmarthyāparaparyāyaṃ prayatnādirūpaṃ kartṛtvamasmākaṃ jīvādbhinnam yena tasya vicitratve 'pi jīvasya niraṃśatvaṃ na vyāhanyeta tato vyāpakanivṛttyā vyāpyaṃ kartṛtvamapi vicitratve 'pi jīvasya niraṃśatvaṃ na vyāhanyeta tato vyāpakanivṛttyā vyāpyaṃ kartṛtvamapi nivartata iti khalvasya(tra) tātparyaṃ pratīyate prasaṅgasya viparyaye paryavasānāvaśyambhāvāt atha jīvakartṛtvasyeśvarādhīnatānaṅgīkāra evaito prasaṅgāvuktau na kartṛtvamātre tathā ceśvarādhīnatvameva viparyayavaryavasānalabhyaṃ bhaviṣyatīti cenna syādapyevaṃ yadi jīvakartṛtvasyeśvarādhīnatvāṅgīkāreṇemau prasaṅgau śakyasamādhānau syātām nacaivaṃ parādhīnenāpi khalvanena kṛtsnena vā kartavyamekadeśena vā tṛtīyaprakārābhāvāt bhāve vā tenaivāparādhīnatve 'pi kartṛtvopapatteḥ 6,265f. ato viparyayāparyavasānānnaivaṃ vyākhyānaṃ yuktamiti kartṛtvābhāva eva tātparyam tathāca vakṣyamāṇavirodhaḥ atha vastuto nāstyeva jīvasya kartṛtvam, ābhimānikaṃ tu tadityavirodhaḥ maivam vihāropadeśādityādinā vāstavasyaiva tasya sādhayiṣyamāṇatvāt 6,266 ato durghaṭametadadhikaraṇamityato dvitīyapakṣamaṅgīkṛtya prasaṅgau jīvakartṛtvasyeśvarādhīnatānaṅgīkāraviṣayau vyākariṣyannādau tāvadīśvarādhīnatāṅgīkāre prasaṅganivṛttiprakāramāgamavākyodāharaṇena darśayati- anaṃśasyāpīti itaravyapadeśād dhitākaraṇādidoṣaprasaktiḥ bbs_2,1.21 anaṃśasyāpi jīvasya kiñcit sāmarthyayojanām kāryeṣu yaḥ karotyaddhā namastasmai svayambhuve
2.1.95
किञ्चित्सामर्थ्ययोजनां कार्यानुरूपसामर्थ्यप्रयोगात् स्वयम्भुवे स्वतन्त्राय इति वचनादवसितो ऽयमभिप्रेतः अर्थ इत्यनुवर्तते ततश्चैतदुक्तं भवति यदि जीवः परमेश्वराधीनतया कर्ताङ्गीक्रियते तदोपपद्यते एव तस्य कर्तृत्वम् प्रसङ्गयोः समाधातुं शक्यत्वात् अनंशत्वस्याभ्युपगमेन हि न निरवयवत्वशब्दकोषः अनंशस्यापि परमेश्वराचिन्त्यशक्तिवशेन कार्यानुरूपसामर्थ्यप्रयोगसम्भवान्न कृत्स्नप्रसक्तिरिति एतचचानुपदं स्फुटीभविष्यति 6,271 एवमुपोद्घातप्रक्रियया विपर्ययपर्यवसानोपपत्तिमुक्त्वेदानीं विवक्षितार्थे सूत्रं योजयति- यदीति यदि भागेन कार्येषु जीवशक्तिं न योजयेत् हरिस्तदा हि सर्वत्र कृत्स्नयत्नोंऽशितापि वा
kiñcitsāmarthyayojanāṃ kāryānurūpasāmarthyaprayogāt svayambhuve svatantrāya iti vacanādavasito 'yamabhipretaḥ artha ityanuvartate tataścaitaduktaṃ bhavati yadi jīvaḥ parameśvarādhīnatayā kartāṅgīkriyate tadopapadyate eva tasya kartṛtvam prasaṅgayoḥ samādhātuṃ śakyatvāt anaṃśatvasyābhyupagamena hi na niravayavatvaśabdakoṣaḥ anaṃśasyāpi parameśvarācintyaśaktivaśena kāryānurūpasāmarthyaprayogasambhavānna kṛtsnaprasaktiriti etacacānupadaṃ sphuṭībhaviṣyati 6,271 evamupodghātaprakriyayā viparyayaparyavasānopapattimuktvedānīṃ vivakṣitārthe sūtraṃ yojayati- yadīti yadi bhāgena kāryeṣu jīvaśaktiṃ na yojayet haristadā hi sarvatra kṛtsnayatnoṃ'śitāpi vā
2.1.96
भागेन कार्यानुगुणांशेन अत्र यदीश्वराधीनतया कर्ता न स्यादिति वक्तव्ये यदि भागेनेत्यादिवचनं प्रसङ्गस्फुटीकरणार्थम् ईश्वराधीनत्वप्रकारप्रपञ्चनार्थं च सर्वत्र तृणादानादावपि कृत्स्नयत्नोंऽशितापि वा प्रसज्येत तथा चानुभवश्रुतिविरोधः तस्मात्परमेश्वराधीन एव जीवः कर्तेति शेषः न चोपाधिकृतांशकल्पनया कर्तृत्वस्याविद्यकत्वेन (वो)चोपपत्तिः अनंशस्यापीत्यादिप्रमाणसिद्धोपपन्नोपपादकपरित्यागेनाप्रामाणिकानुपपन्नस्वीकारस्यायुक्तत्वात् 6,272f. ननु जीवशक्त्यैवेदं घटताम् मैवम् तस्याघटितघटकाचिन्त्यशक्त्यभावात् भावे वा हिताकरणादिदोषप्रसक्तिः न ह्यत्राधिकरणे पूर्वपक्षिणा महदादिसकलकार्यकर्तृत्वं जीवस्याशङ्कितम् किन्तु घटादिकर्तृत्वम् तत्तावदनुभवसिद्धत्वात्कुलालादीनां न त्यक्तुं शक्यम् तत्रेश्वरस्यापि कर्तृत्वाङ्गीकारे कल्पागौरवं स्यादित्यतो नेश्वरस्य सर्वकर्तृत्वमिति तथाच कथमचिन्त्यशक्तिप्रसक्तिः 6,276f. ननु च व्यतिरेको गन्धवदिति जीवानामनेकरूपतां सूत्रकार एव वक्ष्यति उत्क्रान्तिगत्यागतीनामित्यणुत्वं च न चाणोर्युगपदनेकरूपत्वं विना सांशतयोपपद्यत इति सांशतापि तत एव सिद्धा तत्कथमत्र निरवयवत्वशब्दकोपो वेत्यवादीदिति गूढाभिसन्धेराशङ्कामविदिताभिप्रायैव परिहरति- अंशिनो हीत्यादिना सार्धेन श्लोकद्वयेन 6,277 अंशिनो हि पटाद्या ये भिन्नैरेव परस्परम् अंशैरंशिन उच्यन्ते नैवमेव हि चेतनाः
bhāgena kāryānuguṇāṃśena atra yadīśvarādhīnatayā kartā na syāditi vaktavye yadi bhāgenetyādivacanaṃ prasaṅgasphuṭīkaraṇārtham īśvarādhīnatvaprakāraprapañcanārthaṃ ca sarvatra tṛṇādānādāvapi kṛtsnayatnoṃ'śitāpi vā prasajyeta tathā cānubhavaśrutivirodhaḥ tasmātparameśvarādhīna eva jīvaḥ karteti śeṣaḥ na copādhikṛtāṃśakalpanayā kartṛtvasyāvidyakatvena (vo)copapattiḥ anaṃśasyāpītyādipramāṇasiddhopapannopapādakaparityāgenāprāmāṇikānupapannasvīkārasyāyuktatvāt 6,272f. nanu jīvaśaktyaivedaṃ ghaṭatām maivam tasyāghaṭitaghaṭakācintyaśaktyabhāvāt bhāve vā hitākaraṇādidoṣaprasaktiḥ na hyatrādhikaraṇe pūrvapakṣiṇā mahadādisakalakāryakartṛtvaṃ jīvasyāśaṅkitam kintu ghaṭādikartṛtvam tattāvadanubhavasiddhatvātkulālādīnāṃ na tyaktuṃ śakyam tatreśvarasyāpi kartṛtvāṅgīkāre kalpāgauravaṃ syādityato neśvarasya sarvakartṛtvamiti tathāca kathamacintyaśaktiprasaktiḥ 6,276f. nanu ca vyatireko gandhavaditi jīvānāmanekarūpatāṃ sūtrakāra eva vakṣyati utkrāntigatyāgatīnāmityaṇutvaṃ ca na cāṇoryugapadanekarūpatvaṃ vinā sāṃśatayopapadyata iti sāṃśatāpi tata eva siddhā tatkathamatra niravayavatvaśabdakopo vetyavādīditi gūḍhābhisandherāśaṅkāmaviditābhiprāyaiva pariharati- aṃśino hītyādinā sārdhena ślokadvayena 6,277 aṃśino hi paṭādyā ye bhinnaireva parasparam aṃśairaṃśina ucyante naivameva hi cetanāḥ
2.1.97
अतो ऽनंशिन इत्येव श्रुतिरेतेषु वर्तते अप्यनेकस्वरूपेषु विशेषादेव केवलम्
ato 'naṃśina ityeva śrutireteṣu vartate apyanekasvarūpeṣu viśeṣādeva kevalam
2.1.98ab
बहुस्वरूपताख्या तु तेष्वस्त्येव हि सांशता
bahusvarūpatākhyā tu teṣvastyeva hi sāṃśatā
2.1.98cd
तत्र बहुस्वरूपताख्येत्यनेन वक्ष्यमाणमभ्युपैति बह्वित्यनेकत्वोपलक्षणम् बहुस्वरूपतया ख्यायत इति बहुस्वरूपताख्या तुशब्दः श्रुतिनिषेध्याया वैशिष्ययद्योतकः तेषु चेतनेषु हिशब्दः प्रमाणप्रसिद्धिं द्योतयति अत एवास्त्येवेत्यवधारणम् ततश्चायमर्थः अस्त्येव वक्ष्यमाणानेकस्वरूपताणुत्वं च तदन्यथानुपपत्तिसिद्धा सांशता च प्रामाणिकस्य त्यक्तुमशक्यत्वादिति तर्हि कथमत्र तद्विरुद्धमुक्तमित्यत उक्तम्- अंशिन इत्यादि आद्यो हिशब्दः प्रमाणप्रसिद्धौ द्वितीयो यस्मादित्यर्थे ये पटाद्या अंशिनः प्रसिद्धास्ते परस्परं भिन्नैरेवांशैरंशिना च वक्ष्यमाणप्रकारेण भिन्नाभिन्नैरेव न त्वत्यन्ताभिन्नैः तन्त्वादिभिरंशैरंशिन उच्यन्ते चेतनास्त्वेवमेव पटादिवदुक्तरूपैरंशैरंशिनो न भवन्ति किन्तु परस्परमंशिना चात्यन्ताभिन्नैः यस्मादेवमतः प्रसिद्धांशिवैधर्म्यादेवानेकस्वरूपेषु तत एव सांशेष्वप्येतेषु चेतनेष्वनंशिन इति श्रुतिर्वर्तते नतु सर्वथांशराहित्याभिप्रायेण अतो न विरोध इति ननु यदि भेदो नास्ति कथं तर्ह्यनेकत्वं तस्याभेदव्याप्तत्वात् कथं चांशित्वम् मत्वर्थस्य भेदेन विनानुपपत्तेरित्यत उक्तं विशेषादेवेति भेदाभावे ऽपि केवलं तत्प्रतिनिधेर्विशेषादेवानेकस्वरूपेष्विति योजना यद्वा"अप्यनेकस्वरूपेषुऽ; इत्यनेनैव वक्ष्यमाणमङ्गीकृत्यांशिन इत्यादिना विरोधः परिहृतः तत्र भेदाभावे कथमनेकत्वमंशित्वं चेत्याशङ्कां विशेषादेवेत्यादिपादत्रयेण परिहरति केवलमेव भेदेन विनैव तेषु बहुस्वरूपता तया ख्यायमाना सांशता चास्ति कथम् विशेषादेवेति कुत एतत्कल्प्यते श्रुतिद्वयविरोधादेवेति हिशब्देनाह अत्र जीवस्येति प्रकृते ऽपि यच्चेतना इति सामान्येनोक्तम् तेन चेतनमात्रे ऽप्ययं न्याय इति सूचयति अथवा यद्यंशिनो जीवास्तर्हि पटादिवदेव स्युरित्यस्याचेतनत्वमुपाधिमनेन द्योतयति 6,281 नन्वेवं तर्हि किं जीवकर्तृत्वस्येश्वराधीनत्वकल्पनया तदभावे ऽपि स्वतो बहुरूपत्वसद्भावेनैकदेशतः क्रियोपपत्तौ कृत्स्नप्रसक्तेरभावात् विभिन्नांशाभावेन निरवयवत्वशब्दकोपस्यापि परिहारात् एतदतिरिक्तस्य चेश्वरकृत्यस्यादर्शनादिति पूर्वपक्षिणा स्वाभिसन्धावुद्घाटिते सत्याह- बहुत्वेनेति बहुत्वेनाविनाभावाद् भिन्नता नियमाद् भवेत्
tatra bahusvarūpatākhyetyanena vakṣyamāṇamabhyupaiti bahvityanekatvopalakṣaṇam bahusvarūpatayā khyāyata iti bahusvarūpatākhyā tuśabdaḥ śrutiniṣedhyāyā vaiśiṣyayadyotakaḥ teṣu cetaneṣu hiśabdaḥ pramāṇaprasiddhiṃ dyotayati ata evāstyevetyavadhāraṇam tataścāyamarthaḥ astyeva vakṣyamāṇānekasvarūpatāṇutvaṃ ca tadanyathānupapattisiddhā sāṃśatā ca prāmāṇikasya tyaktumaśakyatvāditi tarhi kathamatra tadviruddhamuktamityata uktam- aṃśina ityādi ādyo hiśabdaḥ pramāṇaprasiddhau dvitīyo yasmādityarthe ye paṭādyā aṃśinaḥ prasiddhāste parasparaṃ bhinnairevāṃśairaṃśinā ca vakṣyamāṇaprakāreṇa bhinnābhinnaireva na tvatyantābhinnaiḥ tantvādibhiraṃśairaṃśina ucyante cetanāstvevameva paṭādivaduktarūpairaṃśairaṃśino na bhavanti kintu parasparamaṃśinā cātyantābhinnaiḥ yasmādevamataḥ prasiddhāṃśivaidharmyādevānekasvarūpeṣu tata eva sāṃśeṣvapyeteṣu cetaneṣvanaṃśina iti śrutirvartate natu sarvathāṃśarāhityābhiprāyeṇa ato na virodha iti nanu yadi bhedo nāsti kathaṃ tarhyanekatvaṃ tasyābhedavyāptatvāt kathaṃ cāṃśitvam matvarthasya bhedena vinānupapatterityata uktaṃ viśeṣādeveti bhedābhāve 'pi kevalaṃ tatpratinidherviśeṣādevānekasvarūpeṣviti yojanā yadvā"apyanekasvarūpeṣu'; ityanenaiva vakṣyamāṇamaṅgīkṛtyāṃśina ityādinā virodhaḥ parihṛtaḥ tatra bhedābhāve kathamanekatvamaṃśitvaṃ cetyāśaṅkāṃ viśeṣādevetyādipādatrayeṇa pariharati kevalameva bhedena vinaiva teṣu bahusvarūpatā tayā khyāyamānā sāṃśatā cāsti katham viśeṣādeveti kuta etatkalpyate śrutidvayavirodhādeveti hiśabdenāha atra jīvasyeti prakṛte 'pi yaccetanā iti sāmānyenoktam tena cetanamātre 'pyayaṃ nyāya iti sūcayati athavā yadyaṃśino jīvāstarhi paṭādivadeva syurityasyācetanatvamupādhimanena dyotayati 6,281 nanvevaṃ tarhi kiṃ jīvakartṛtvasyeśvarādhīnatvakalpanayā tadabhāve 'pi svato bahurūpatvasadbhāvenaikadeśataḥ kriyopapattau kṛtsnaprasakterabhāvāt vibhinnāṃśābhāvena niravayavatvaśabdakopasyāpi parihārāt etadatiriktasya ceśvarakṛtyasyādarśanāditi pūrvapakṣiṇā svābhisandhāvudghāṭite satyāha- bahutveneti bahutvenāvinābhāvād bhinnatā niyamād bhavet
2.1.99ab
यदि नैवं नियमकृद् भगवान् पुरुषोत्तमः
yadi naivaṃ niyamakṛd bhagavān puruṣottamaḥ
2.1.99cd
यदि भगवान्पुरुषोत्तम एवं न नियमकृद्बहुत्वे ऽपि भेदो जीवेषु मा भूदिति व्यवस्थायाः कर्ता न स्यात् तदा बहुत्वेन हेतुना जीवेष्वपि भिन्नता भवेत् बहुत्वसङ्खयाया भिन्नत्वेनाविनाभावलक्षणान्नियमात् यथोक्तम्- तदनुविधानात्पृथक्त्वमऽ; इति एतदुक्तं भवति परमेश्वरानपेक्षस्य जीवस्य कर्तृत्वाङ्गीकारे न सर्वथोक्तप्रसङ्गद्वयपरिहारः तथाहि कृत्स्नप्रसक्तिस्तावत्कथं परिहरणीया बहुत्वसद्भावेनेति चेत् तर्हि बहुत्वस्य लोके भेदाविनाभूतत्वेन जीवस्य बहुत्वे भिन्नत्वमप्यापद्येत तथाच दुरात्मा निरवयवत्वशब्दकोपो दुष्परिहारः अथ तत्परिहारार्थं भेदो नेष्यते तदा व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यनिवृत्तेरावश्यकत्वाद्बहुत्वसङ्खयापि त्याज्या स्यात् तथा च पुनः सैव कृत्या कृत्स्नप्रसक्तिरास्कन्देत अथ जडेष्वेव यत्र बहुत्वं तत्र भेद इति नियमो न चेतनेष्विति चेत् कुत एतत् तथ दर्शनादिति चेन्न यतः कारकप्रश्नो ऽयं न प्रमाणप्रश्नः स्वभावो ऽयं पदार्थानामिति चेन्न अनीश्वरवादपादप्रसारिकापातात् किञ्च विरुद्धश्च स्वभावश्चेति कथम् नहि स्वयमेव स्वेन सद्वितीय इति युक्तम् प्रमितत्वान्न विरोध इति तु प्रत्युक्तम् चैतन्यसामर्थ्यादिदं घटत इति चेत् धूमवानपि कश्चिन्निरग्निको घटताम् अथ विशेषशक्त्येदमुपपद्यत इति चेत् घटे ऽप्युपपद्यताम् नहि तत्र विशेषो नास्ति विशेषवैचित्र्यान्नेति चेत् तदेव कुतः तस्माद्भगवानेव स्वरूपस्वभावविशेषाणां नियामकश्चैतन्यमवच्छेदकं विधाय विशेषं निमित्तीकृत्य विरुद्धे अप्यभेदबहुत्वे समावेश्याभेदेन निरवयवत्वशब्दकोपमपास्य बहुत्वेन कृत्स्नप्रसक्तिं न्यक्कृत्य कार्यानुरूपं सामर्थ्याविशेषं (नि)योजयञ्जीवेन कारयतीत्यङ्गीकर्तव्यमिति नन्वेतत्सर्वं जीवसामर्थ्यादिनाशक्यसम्पादनं कथं भगवानपि सम्पादयेदित्यत आह- तस्य त्विति 6,282 तस्य त्वशेषशक्तित्वाद् युज्यते सवर्मेव च
yadi bhagavānpuruṣottama evaṃ na niyamakṛdbahutve 'pi bhedo jīveṣu mā bhūditi vyavasthāyāḥ kartā na syāt tadā bahutvena hetunā jīveṣvapi bhinnatā bhavet bahutvasaṅkhayāyā bhinnatvenāvinābhāvalakṣaṇānniyamāt yathoktam- tadanuvidhānātpṛthaktvam'; iti etaduktaṃ bhavati parameśvarānapekṣasya jīvasya kartṛtvāṅgīkāre na sarvathoktaprasaṅgadvayaparihāraḥ tathāhi kṛtsnaprasaktistāvatkathaṃ pariharaṇīyā bahutvasadbhāveneti cet tarhi bahutvasya loke bhedāvinābhūtatvena jīvasya bahutve bhinnatvamapyāpadyeta tathāca durātmā niravayavatvaśabdakopo duṣparihāraḥ atha tatparihārārthaṃ bhedo neṣyate tadā vyāpakanivṛttyā vyāpyanivṛtterāvaśyakatvādbahutvasaṅkhayāpi tyājyā syāt tathā ca punaḥ saiva kṛtyā kṛtsnaprasaktirāskandeta atha jaḍeṣveva yatra bahutvaṃ tatra bheda iti niyamo na cetaneṣviti cet kuta etat tatha darśanāditi cenna yataḥ kārakapraśno 'yaṃ na pramāṇapraśnaḥ svabhāvo 'yaṃ padārthānāmiti cenna anīśvaravādapādaprasārikāpātāt kiñca viruddhaśca svabhāvaśceti katham nahi svayameva svena sadvitīya iti yuktam pramitatvānna virodha iti tu pratyuktam caitanyasāmarthyādidaṃ ghaṭata iti cet dhūmavānapi kaścinniragniko ghaṭatām atha viśeṣaśaktyedamupapadyata iti cet ghaṭe 'pyupapadyatām nahi tatra viśeṣo nāsti viśeṣavaicitryānneti cet tadeva kutaḥ tasmādbhagavāneva svarūpasvabhāvaviśeṣāṇāṃ niyāmakaścaitanyamavacchedakaṃ vidhāya viśeṣaṃ nimittīkṛtya viruddhe apyabhedabahutve samāveśyābhedena niravayavatvaśabdakopamapāsya bahutvena kṛtsnaprasaktiṃ nyakkṛtya kāryānurūpaṃ sāmarthyāviśeṣaṃ (ni)yojayañjīvena kārayatītyaṅgīkartavyamiti nanvetatsarvaṃ jīvasāmarthyādināśakyasampādanaṃ kathaṃ bhagavānapi sampādayedityata āha- tasya tviti 6,282 tasya tvaśeṣaśaktitvād yujyate savarmeva ca
2.1.99cd
तदेवमस्य सूत्रस्यैवं तात्पर्यव्याख्याने न कश्चिद्विरोध इति स्थितम् इति श्रीमन्न्यायसुधायां इतरव्यपदेशाधिकरणम् व्यास-(19) [======= ज्न्य्स्_2,1.विइइ: शब्दमूलत्वाधिकरणम् =======] 6,287 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां शब्दमूलत्वाधिकरणम् ओं श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ओं नन्वीश्वरस्यापि कर्तृत्वं न युज्यते जीववत्कृत्स्नप्रसक्तेः नहि ब्रह्माण्डपिपीलिका(ण्ड)निर्माणे समं सामर्थ्यं प्रयुञ्जानः प्रेक्षावान्भवति गत्यन्तराभावान्न दोष इति चेन्न ईश्वरत्वव्याघातात् अथैतत्परिहाराथर्मेकदेशेन प्रवृत्तिरङ्गीक्रियते तदा"नेह नानाऽ; इत्यादिनिरवयवत्वशब्दकाषः स्यात् शरीरेन्द्रियादिविकलत्वाच्च न कर्तृत्वम् नहि कश्चिच्छरीरादिविकलः कर्तोपलब्धः भूम्याद्याधारविधुरत्वाच्च एवं दौर्घट्ये ऽपि यदि कर्तृत्वमीश्वरस्य स्यात्तदा जीवस्यापि किन्न स्यात् विशेषादर्शनात् एवञ्च सर्वकर्तृत्वं दूरनिरस्तमित्ययं पूर्वपक्षो ऽत्राधिकरणे निरस्यते तस्य तात्पर्यमाह- तस्य त्विति श्रुतेस् तु शब्दमूलत्वात् ब्ब्स्_2,1.27 तस्य त्वशेषशक्तित्वाद् युज्यते सवर्मेव च
tadevamasya sūtrasyaivaṃ tātparyavyākhyāne na kaścidvirodha iti sthitam iti śrīmannyāyasudhāyāṃ itaravyapadeśādhikaraṇam vyāsa-(19) [======= jnys_2,1.viii: śabdamūlatvādhikaraṇam =======] 6,287 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ śabdamūlatvādhikaraṇam oṃ śrutestu śabdamūlatvāt oṃ nanvīśvarasyāpi kartṛtvaṃ na yujyate jīvavatkṛtsnaprasakteḥ nahi brahmāṇḍapipīlikā(ṇḍa)nirmāṇe samaṃ sāmarthyaṃ prayuñjānaḥ prekṣāvānbhavati gatyantarābhāvānna doṣa iti cenna īśvaratvavyāghātāt athaitatparihārātharmekadeśena pravṛttiraṅgīkriyate tadā"neha nānā'; ityādiniravayavatvaśabdakāṣaḥ syāt śarīrendriyādivikalatvācca na kartṛtvam nahi kaściccharīrādivikalaḥ kartopalabdhaḥ bhūmyādyādhāravidhuratvācca evaṃ daurghaṭye 'pi yadi kartṛtvamīśvarasya syāttadā jīvasyāpi kinna syāt viśeṣādarśanāt evañca sarvakartṛtvaṃ dūranirastamityayaṃ pūrvapakṣo 'trādhikaraṇe nirasyate tasya tātparyamāha- tasya tviti śrutes tu śabdamūlatvāt bbs_2,1.27 tasya tvaśeṣaśaktitvād yujyate savarmeva ca
2.1.100a
6,288f. तुशब्दो जीवाद्विशेषं द्योतयति चशब्दो हेतुसमुच्चये ईश्वरस्यलौकिकत्वश्रुतेरागमैकागम्यत्वेन युक्तिविरोधानवकाशात् विचित्रशक्तिः पुरुषःऽ,"सर्वैर्युक्ता शक्तिभिर्देवता साऽ; इत्यादिश्रुतिभिर्विचित्राशेषशक्तित्वावगमाच्च सर्वं भिन्नांशरहितस्यापि कार्येषु कृत्स्नप्रसक्त्यभावः, स्वरूपांशबाहुल्ये ऽपि भेदाभावः, अंशतः कार्यकरणे ऽपि निरवयवत्वशब्दकोपाभावः, देहादिरहितस्यापि कर्तृत्वनिर्वाह इत्यादि युज्यत इति ननु दुर्घटमपि जीवकर्तृत्वमीश्वरशक्त्या घटत इत्यतीताधिकरणे ऽभिहितम् तथाच कथमत्र पूर्वपक्षावकाशः यो हि परत्र प्रमितं घटयितुमीष्ये सः स्वस्मिन्न ईष्ये इत्यसम्भावितम् उच्यते नैषोर्थः सूत्रकृतातीताधिकरणे ऽभिहितः किन्त्वागामिनमर्थं मनसि निधाय जीवकर्तृत्ववादनिरास एव विहितः भाष्यकारेण तु शिष्यहितैषिणा वक्ष्यमाणमप्यर्थमाकृष्ट पूर्वोत्तरविरोधः परिहृत इति 6,290 परिणामवादिनो विवर्तवादिनश्च ब्रह्मणो जगदुपादानत्वं कृत्स्नप्रसक्तिरित्यनेनाक्षिप्य श्रुतेस्त्वित्यादिना समाधीयत इति व्याचक्षते तथाहि न ब्रह्म जगदुपादानम् यतस्तथात्वे कृत्स्नस्यापि ब्रह्मणः कार्याकारताप्रसक्तिः स्यात् स्थितौ च ब्रह्माभावे तद्दर्शनोपदेशानर्थक्यादि स्यात् अथैतद्दोषपरिजिहीर्षया ब्रह्म एकदेशेन परिणमते एकदेशेन चावतिष्ठत इत्युच्यते तदा"निष्कलं शान्तमऽ; इत्यादिनिरवयवत्वशब्दकोपः स्यादिति अत्रोच्यते नायं दोषः "तदात्मानं स्वयमकुरुतऽ; इत्यादिश्रुतेर्ब्रह्मणो जगदुपादानत्वस्य कृत्स्नपरिणामाभावस्य चावगमात् शब्दमूलत्वेन युक्तिविरोधानवकाशाच्च अपि च सर्वशक्त्युपेता च परदेवता श्रूयते "सर्वकर्मा सर्वकामःऽ; इत्यादि ततो निरवयवस्यापि ब्रह्मणः कृत्स्नप्रसक्त्यभावेनैव जगदुपादानत्वमुपपन्नमित्यादि तदेतद्वयाख्यानमनुपपन्नम् एवं सति एषां सूत्राणामेतदध्यायान्तर्भावलक्षणसङ्गत्यभावप्रसङ्गात् तत्कथमित्यत आह- विरोध इति 6,291 विरोधः सर्ववैशिष्टये यो द्वितीये निरस्यते नारायणस्य त्वध्याये
6,288f. tuśabdo jīvādviśeṣaṃ dyotayati caśabdo hetusamuccaye īśvarasyalaukikatvaśruterāgamaikāgamyatvena yuktivirodhānavakāśāt vicitraśaktiḥ puruṣaḥ',"sarvairyuktā śaktibhirdevatā sā'; ityādiśrutibhirvicitrāśeṣaśaktitvāvagamācca sarvaṃ bhinnāṃśarahitasyāpi kāryeṣu kṛtsnaprasaktyabhāvaḥ, svarūpāṃśabāhulye 'pi bhedābhāvaḥ, aṃśataḥ kāryakaraṇe 'pi niravayavatvaśabdakopābhāvaḥ, dehādirahitasyāpi kartṛtvanirvāha ityādi yujyata iti nanu durghaṭamapi jīvakartṛtvamīśvaraśaktyā ghaṭata ityatītādhikaraṇe 'bhihitam tathāca kathamatra pūrvapakṣāvakāśaḥ yo hi paratra pramitaṃ ghaṭayitumīṣye saḥ svasminna īṣye ityasambhāvitam ucyate naiṣorthaḥ sūtrakṛtātītādhikaraṇe 'bhihitaḥ kintvāgāminamarthaṃ manasi nidhāya jīvakartṛtvavādanirāsa eva vihitaḥ bhāṣyakāreṇa tu śiṣyahitaiṣiṇā vakṣyamāṇamapyarthamākṛṣṭa pūrvottaravirodhaḥ parihṛta iti 6,290 pariṇāmavādino vivartavādinaśca brahmaṇo jagadupādānatvaṃ kṛtsnaprasaktirityanenākṣipya śrutestvityādinā samādhīyata iti vyācakṣate tathāhi na brahma jagadupādānam yatastathātve kṛtsnasyāpi brahmaṇaḥ kāryākāratāprasaktiḥ syāt sthitau ca brahmābhāve taddarśanopadeśānarthakyādi syāt athaitaddoṣaparijihīrṣayā brahma ekadeśena pariṇamate ekadeśena cāvatiṣṭhata ityucyate tadā"niṣkalaṃ śāntam'; ityādiniravayavatvaśabdakopaḥ syāditi atrocyate nāyaṃ doṣaḥ "tadātmānaṃ svayamakuruta'; ityādiśruterbrahmaṇo jagadupādānatvasya kṛtsnapariṇāmābhāvasya cāvagamāt śabdamūlatvena yuktivirodhānavakāśācca api ca sarvaśaktyupetā ca paradevatā śrūyate "sarvakarmā sarvakāmaḥ'; ityādi tato niravayavasyāpi brahmaṇaḥ kṛtsnaprasaktyabhāvenaiva jagadupādānatvamupapannamityādi tadetadvayākhyānamanupapannam evaṃ sati eṣāṃ sūtrāṇāmetadadhyāyāntarbhāvalakṣaṇasaṅgatyabhāvaprasaṅgāt tatkathamityata āha- virodha iti 6,291 virodhaḥ sarvavaiśiṣṭaye yo dvitīye nirasyate nārāyaṇasya tvadhyāye
Adhyāya 2 (cont. 16)
2.1.100c
-च् तुशब्दो ऽवधारणे परब्रह्मणा नारायणस्य सर्वस्माच्चेतनादचेतनाच्च वैशिष्यये वैलक्षण्ये परमोत्कृष्टत्वे ऽत्यन्तव्यावृत्तत्वे च यो युक्त्यादिविरोधः स एवात्र द्वितीये ऽध्याये निरस्यते सकलजगदुपादनत्वेन सर्वात्मकत्वं तु न सर्ववैशिष्ययम् नापि तदुपयुक्तम् प्रत्युत विरुद्धमेव तत्कथं तत्र विरोधपरिहारो ऽत्रान्तर्भावमासादयेत् ननु जगदुपादानत्वादेव सर्ववैशिष्ययं ब्रह्मणः नहि जगज्जगदुपादानमिति चेत् तत्किमुपादानोपादेययोर्भेदं मन्यसे तथाच तदनन्यत्वमित्युक्तविरोधः जगत् ब्रह्मणो न भिद्यते ब्रह्म तु जगतो भिद्यत इति चेत् न उक्तोत्तरत्वात् 6,293 प्राग्ब्रह्मोपादानत्वस्यानुक्तत्वात्कृत्स्नप्रसक्त्यादिपरिचोदनैवानवकाशा परिणामप्रतिपादकश्रुतेरभावेन गगनादिप्रपञ्चात्मकस्य तदसम्भविशब्दमूलत्वसर्वशक्तित्वाद्यसम्भवेन च समाधानमप्ययुक्तम् विवर्तवादे तु सर्वथापि नैषा शङ्कावकाशमश्नुते शुक्त्यादिकमिव रजताद्यारोपस्य ब्रह्माविद्यकप्रपञ्चारोपस्याधिष्ठानमिति स्पष्टमारम्भणाधिकरणे ऽभिहितम् तत्र कथं कृत्स्नैकदेशविचारः उक्तानवछानाच्छङ्गेति चेत् तर्ह्युक्तं स्मरेति वक्तव्यम् स्पष्टं चारोपितत्वं प्रपञ्चस्य ब्रह्मण्युपपादनीयम् श्रुतेस्त्वित्यादेस्तु का सङ्गतिः 6,295 कश्चित्परिहारादर्शनसम्भ्रान्तचित्त आह अविद्यासंवलितं खलु ब्रह्म जगदुपादानम् तत्राविद्योपादानत्वस्यायमाक्षेपः परिहारश्चेति तदतीव मन्दम् न ह्यविद्याया उपादानत्वमपि वास्तवम् तस्याविचारितरमणीयतयैव शङ्काविषयत्वात् किञ्च कृत्स्नप्रसक्तिः सावयवत्वं चाविद्यायां किं करिष्यति समाधानं तु सर्वथाप्यसङ्गतमेव एतेन विकरणत्वादित्याक्षेपपरिहारावप्यसङ्गतौ वेदितव्यौ नहि भ्रमाधिष्ठानता शरीरादिकमपेक्षते ईश्वरविषयं तदिति चेन्न तस्य किरणत्वाभावेनाक्षेपानुदयादित्यादिकं स्वयमेव शिष्यैरवगन्तव्यमित्यसङ्गतिरेवाचार्येणोक्ता 6,296 स्यादेवमसङ्गतिर्यदि ब्रह्मणः सर्ववैशिष्यये विरोधपरिहारो ऽध्याहायरः स्यात्तदेव कुत इत्यत आह- तदन्य इति ... तदन्ये तत्रतत्रगाः
-c tuśabdo 'vadhāraṇe parabrahmaṇā nārāyaṇasya sarvasmāccetanādacetanācca vaiśiṣyaye vailakṣaṇye paramotkṛṣṭatve 'tyantavyāvṛttatve ca yo yuktyādivirodhaḥ sa evātra dvitīye 'dhyāye nirasyate sakalajagadupādanatvena sarvātmakatvaṃ tu na sarvavaiśiṣyayam nāpi tadupayuktam pratyuta viruddhameva tatkathaṃ tatra virodhaparihāro 'trāntarbhāvamāsādayet nanu jagadupādānatvādeva sarvavaiśiṣyayaṃ brahmaṇaḥ nahi jagajjagadupādānamiti cet tatkimupādānopādeyayorbhedaṃ manyase tathāca tadananyatvamityuktavirodhaḥ jagat brahmaṇo na bhidyate brahma tu jagato bhidyata iti cet na uktottaratvāt 6,293 prāgbrahmopādānatvasyānuktatvātkṛtsnaprasaktyādiparicodanaivānavakāśā pariṇāmapratipādakaśruterabhāvena gaganādiprapañcātmakasya tadasambhaviśabdamūlatvasarvaśaktitvādyasambhavena ca samādhānamapyayuktam vivartavāde tu sarvathāpi naiṣā śaṅkāvakāśamaśnute śuktyādikamiva rajatādyāropasya brahmāvidyakaprapañcāropasyādhiṣṭhānamiti spaṣṭamārambhaṇādhikaraṇe 'bhihitam tatra kathaṃ kṛtsnaikadeśavicāraḥ uktānavachānācchaṅgeti cet tarhyuktaṃ smareti vaktavyam spaṣṭaṃ cāropitatvaṃ prapañcasya brahmaṇyupapādanīyam śrutestvityādestu kā saṅgatiḥ 6,295 kaścitparihārādarśanasambhrāntacitta āha avidyāsaṃvalitaṃ khalu brahma jagadupādānam tatrāvidyopādānatvasyāyamākṣepaḥ parihāraśceti tadatīva mandam na hyavidyāyā upādānatvamapi vāstavam tasyāvicāritaramaṇīyatayaiva śaṅkāviṣayatvāt kiñca kṛtsnaprasaktiḥ sāvayavatvaṃ cāvidyāyāṃ kiṃ kariṣyati samādhānaṃ tu sarvathāpyasaṅgatameva etena vikaraṇatvādityākṣepaparihārāvapyasaṅgatau veditavyau nahi bhramādhiṣṭhānatā śarīrādikamapekṣate īśvaraviṣayaṃ taditi cenna tasya kiraṇatvābhāvenākṣepānudayādityādikaṃ svayameva śiṣyairavagantavyamityasaṅgatirevācāryeṇoktā 6,296 syādevamasaṅgatiryadi brahmaṇaḥ sarvavaiśiṣyaye virodhaparihāro 'dhyāhāyarḥ syāttadeva kuta ityata āha- tadanya iti ... tadanye tatratatragāḥ
2.1.101
6,296f. तस्मात्सर्ववैशिष्ययविषयादन्ये विरोधास्तत्र तत्रैवाधिकरणेषु गताः परिहृताः एतदुक्तं भवति अविरोधलक्षणो द्वितीयो ऽध्याय इति तावत्सम्मतम् न चानुक्ते ऽर्थे विरोधपरिहारः सङ्गत इति प्रथमाध्यायार्थे ऽविरोधो द्वितीयस्यार्थः प्रथमे चादिसूत्रेण शास्त्रीयविषयप्रयोजनप्रदर्शनमुखेन ब्रह्मजिज्ञासायाः कतर्व्यत्वमुक्तम् तच्चतुरध्यायीपरिसमाप्यं नैकत्र पर्यवस्यति ततः किं तद्ब्रह्म किं जीवो ऽथ जडमिति स्वरूपजिज्ञासायां शृङ्गग्राहिकया प्रदर्शयितुमशक्यत्वात् द्वितीयसूत्रे सर्वतो वैलक्षण्यप्रदर्शनेन सर्वोत्कृष्टं सर्वस्माद्वयावृत्तं चेति प्रतिपादितम् सजातीयविजातीयासम्भावितधर्मस्य लक्षणत्वात् सकलेतरव्यावृत्तेश्च तत्प्रयोजनत्वात् तृतीयसूत्रे शास्त्रं तत्र प्रमाणमभिधाय तस्योत्तरप्रबन्धेन सामान्यतो विशेषतश्च सकलजीवजडव्यावृत्तवस्तुविषयता समर्थिता एवंच द्वये विरोधः परिहरणीया भवन्ति द्वितीयसूत्रसिद्धसर्ववैशिष्ययविषयाः शास्त्रसमन्वयविषयाश्च तत्र द्वितीया विकारशब्दादित्यादिना तत्र तत्रैवाधिकरणे परिहृता इति परिशेषात्सर्ववैशिष्ययविषयविरोधपरिहार एव द्वितीयार्थ इति ज्ञायत इति 6,299 ननु च श्रुतीनां परस्परविरोधो ऽपि द्वितीये ऽध्याये न वियदश्रुतेरित्यादिना परिहृतः तत्कथमुच्यते ब्रह्मणः सर्ववैशिष्यये विरोधो द्वितीये निरस्यत इति तत्राह- सृष्टीति सृष्टिसंहारवाक्यानां जीवरूपाभिधायिनाम् अप्यन्योन्याविरोधस्तु द्वितीयाध्यायगोचरः
6,296f. tasmātsarvavaiśiṣyayaviṣayādanye virodhāstatra tatraivādhikaraṇeṣu gatāḥ parihṛtāḥ etaduktaṃ bhavati avirodhalakṣaṇo dvitīyo 'dhyāya iti tāvatsammatam na cānukte 'rthe virodhaparihāraḥ saṅgata iti prathamādhyāyārthe 'virodho dvitīyasyārthaḥ prathame cādisūtreṇa śāstrīyaviṣayaprayojanapradarśanamukhena brahmajijñāsāyāḥ katarvyatvamuktam taccaturadhyāyīparisamāpyaṃ naikatra paryavasyati tataḥ kiṃ tadbrahma kiṃ jīvo 'tha jaḍamiti svarūpajijñāsāyāṃ śṛṅgagrāhikayā pradarśayitumaśakyatvāt dvitīyasūtre sarvato vailakṣaṇyapradarśanena sarvotkṛṣṭaṃ sarvasmādvayāvṛttaṃ ceti pratipāditam sajātīyavijātīyāsambhāvitadharmasya lakṣaṇatvāt sakaletaravyāvṛtteśca tatprayojanatvāt tṛtīyasūtre śāstraṃ tatra pramāṇamabhidhāya tasyottaraprabandhena sāmānyato viśeṣataśca sakalajīvajaḍavyāvṛttavastuviṣayatā samarthitā evaṃca dvaye virodhaḥ pariharaṇīyā bhavanti dvitīyasūtrasiddhasarvavaiśiṣyayaviṣayāḥ śāstrasamanvayaviṣayāśca tatra dvitīyā vikāraśabdādityādinā tatra tatraivādhikaraṇe parihṛtā iti pariśeṣātsarvavaiśiṣyayaviṣayavirodhaparihāra eva dvitīyārtha iti jñāyata iti 6,299 nanu ca śrutīnāṃ parasparavirodho 'pi dvitīye 'dhyāye na viyadaśruterityādinā parihṛtaḥ tatkathamucyate brahmaṇaḥ sarvavaiśiṣyaye virodho dvitīye nirasyata iti tatrāha- sṛṣṭīti sṛṣṭisaṃhāravākyānāṃ jīvarūpābhidhāyinām apyanyonyāvirodhastu dvitīyādhyāyagocaraḥ
2.1.102ab
जीवरूपाभिधायिनां वाक्यानाम् उपलक्षणमेतत् प्राणादिविषयाणां चेत्यपि द्रष्टव्यम् सृष्टयादिविशेषणमुपपत्तिसूचनार्थम् तुशब्दो विशेषार्थः यो द्वितीयाध्यायगोचरो वाक्यानामन्योन्यविरोधः सो ऽपि पारमेश्वरसर्ववैशिष्ययविरोधपरिहार एव किन्तु प्रथमद्वितीयपादयोः साक्षत्तृतीयचतुर्थयोस्तु व्यवधानेनेति विशेषः तथाहि श्रुतीनां परस्परविरोधपरिहारः किं तत्प्रामाण्यनिर्णयमात्रफलः किं वा प्रमेयनिर्णयफलः नाद्यः मीमांसाया न्यायशास्त्रत्वापत्तेः किञ्चैवं सति वियदादिसृष्टयादिविषयवाक्यविरोधपरिहार एव कस्मात्क्रियते उदितहोमादिवाक्यानामपि न्यायदर्शन इवोपादानोपपत्तेः आकाशवाय्वादिक्रमश्चात्र नात्यन्तमुपयुज्यते द्वितीये ऽपि किं सृष्टयादिकमेव प्रमेयमुत तदङ्गिभूतमन्यत् नाद्यः तस्य स्वरूपतो ऽप्रयोजनत्वात् प्रथमाप्रतिपाद्यत्वम् अन्यथा पुनरुदितहोमादिवाक्यविरोधपरिहारो ऽपि कार्यः स्यात् 6,300 सृष्टयादिविषयनिष्कर्षो ऽपि निर्हेतुकः अतो द्वितीय एव परिशिष्यते नचान्यदस्ति सृष्टयादिप्रमेयस्याङ्गि प्रथमोक्तं द्वितीयसूत्राभिहिताद्ब्रह्मणः सर्ववैशिष्ययात् अतो युक्तमुक्तम् तदेवं परोक्तसूत्रार्थस्य द्वितीयाध्यायान्तर्भावलक्षणसङ्गत्यभावाद्विरोधाच्चोक्त एव सूत्रार्थ इति सिद्धम् 6,302 अत्रेश्वरस्य शरीरेन्द्रियादिकरणरहितत्वात्कर्तृत्वं नोपपद्यते इत्याक्षेपसमाधानार्थं सूत्रम् ओं विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ओं इति एतदनारम्भणीयम् पुनरुक्तत्वात् श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्, तात्मनि चैवं विचित्राश्च हि, सर्वोपेता च तद्दर्शनादिति सूत्रैरेवालौकिकत्वशब्दैकसमधिगम्यत्वविचित्रानन्तशक्तित्वादियुक्तिभिः सर्वस्यापि दौर्घट्यस्य परिहृतत्वात् यो हि साक्षात्कारकाधिष्ठानस्य नेष्ये स शरीरव्यवधानमपेक्षते यस्य चागन्तुकं ज्ञानं स तदर्थमिन्द्रियाणि यश्च गुरुशरीरो नावस्थातुं शक्नोति स क्षित्यादिकमाधारम् भगवांस्तु सर्वशक्तिः सर्वज्ञः किमर्थपपेक्षतेति नच काचिदभ्यधिका शङ्कास्ति येन पुनरारम्भः स्यादित्यत आह- मानेति विकरणत्वान् नेति चेत् तद् उक्तम् ब्ब्स्_2,1.31 मानमेयविशेषेण पुनरुक्तिर्न जायते
jīvarūpābhidhāyināṃ vākyānām upalakṣaṇametat prāṇādiviṣayāṇāṃ cetyapi draṣṭavyam sṛṣṭayādiviśeṣaṇamupapattisūcanārtham tuśabdo viśeṣārthaḥ yo dvitīyādhyāyagocaro vākyānāmanyonyavirodhaḥ so 'pi pārameśvarasarvavaiśiṣyayavirodhaparihāra eva kintu prathamadvitīyapādayoḥ sākṣattṛtīyacaturthayostu vyavadhāneneti viśeṣaḥ tathāhi śrutīnāṃ parasparavirodhaparihāraḥ kiṃ tatprāmāṇyanirṇayamātraphalaḥ kiṃ vā prameyanirṇayaphalaḥ nādyaḥ mīmāṃsāyā nyāyaśāstratvāpatteḥ kiñcaivaṃ sati viyadādisṛṣṭayādiviṣayavākyavirodhaparihāra eva kasmātkriyate uditahomādivākyānāmapi nyāyadarśana ivopādānopapatteḥ ākāśavāyvādikramaścātra nātyantamupayujyate dvitīye 'pi kiṃ sṛṣṭayādikameva prameyamuta tadaṅgibhūtamanyat nādyaḥ tasya svarūpato 'prayojanatvāt prathamāpratipādyatvam anyathā punaruditahomādivākyavirodhaparihāro 'pi kāryaḥ syāt 6,300 sṛṣṭayādiviṣayaniṣkarṣo 'pi nirhetukaḥ ato dvitīya eva pariśiṣyate nacānyadasti sṛṣṭayādiprameyasyāṅgi prathamoktaṃ dvitīyasūtrābhihitādbrahmaṇaḥ sarvavaiśiṣyayāt ato yuktamuktam tadevaṃ paroktasūtrārthasya dvitīyādhyāyāntarbhāvalakṣaṇasaṅgatyabhāvādvirodhāccokta eva sūtrārtha iti siddham 6,302 atreśvarasya śarīrendriyādikaraṇarahitatvātkartṛtvaṃ nopapadyate ityākṣepasamādhānārthaṃ sūtram oṃ vikaraṇatvānneti cettaduktam oṃ iti etadanārambhaṇīyam punaruktatvāt śrutestu śabdamūlatvāt, tātmani caivaṃ vicitrāśca hi, sarvopetā ca taddarśanāditi sūtrairevālaukikatvaśabdaikasamadhigamyatvavicitrānantaśaktitvādiyuktibhiḥ sarvasyāpi daurghaṭyasya parihṛtatvāt yo hi sākṣātkārakādhiṣṭhānasya neṣye sa śarīravyavadhānamapekṣate yasya cāgantukaṃ jñānaṃ sa tadarthamindriyāṇi yaśca guruśarīro nāvasthātuṃ śaknoti sa kṣityādikamādhāram bhagavāṃstu sarvaśaktiḥ sarvajñaḥ kimarthapapekṣateti naca kācidabhyadhikā śaṅkāsti yena punarārambhaḥ syādityata āha- māneti vikaraṇatvān neti cet tad uktam bbs_2,1.31 mānameyaviśeṣeṇa punaruktirna jāyate
2.1.102cd
यथा अत एव प्राण इत्यादौ मानैक्ये ऽपि मेयविशेषण न पुनरुक्तिदोषस्तथात्र मेयैक्ये ऽपि मानविशेषण न पुनरुक्तिदोषः एतदुक्तं भवति किमुक्तार्थोक्तिमात्रं दोषः किं वोक्तानतिरिक्तोक्तिः नाद्यः उक्तपरिहारातिदेशोक्तेरपि दोषत्वानुषङ्गात् द्वितीयस्तु प्रकृते न सिद्धः प्रमेयैक्ये ऽपि प्रमाणभेदस्य सत्त्वात् इह हि चिदानन्दाद्यात्मकदिव्यमङ्गलविग्रहवतो महापुरुषस्य प्राकृतशरीराद्यभावे ऽपि सकलकार्यकर्तृत्वमपाणिपाद इत्यादिश्रुतिमाश्रित्योक्तमिति यद्वा मानमेययोर्विशेषेणेति योज्यम् तथा चायमथरः पूर्वसूत्रैः सामान्यविषयप्रमाणान्याश्रित्य सामान्यत एव सर्वानुपपत्तिपरिहारो विहितः इह तु विशेषविषयेणैव प्रमाणेन विशेषानुपपत्तिपरिहारः क्रियत इति कथं पुनरुक्तिदोषावकाश इति तथाप्याक्षेपो नोपपद्यत इति चेन्न विशेषजिज्ञासयोपपत्तेरिति इति श्रीमन्न्यायसुधायां शब्दमूलत्वाधिकरणम् [======= ज्न्य्स्_2,1.इx: नप्रयोजनाधिकरणम् =======] 6,304 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां नप्रयोजनाधिकरणम् 6,304f. ओं न प्रयोजनवत्त्वात् ओं ओं लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ओं यत्प्रयोजनार्थं सृष्टयादिस्तदूनत्वादपूर्णतेत्याक्षेपपरिहारायेदमधिकरणमारभ्यते तदेतदनुपपन्नमित्याभाति तथाहि यद्यत्र कर्तृत्वेन प्रयोजनवत्त्वं प्रसाध्यापूर्णत्वसाधनं पूर्वपक्षिणो विवक्षितं स्यात्तदा प्रथमसूत्रमयुक्तं स्यात् अपूर्णतासाधकं प्रति प्रयोजनवत्त्वहेतोरसिद्धत्वात् अथ कर्ता चेत्प्रयोजनवान्स्यात् तथा चापूर्णः स्यादित्यापादनं विवक्षितम् तदा व्यर्थमेवेदं सूत्रम् न चापूर्णस्ततो न प्रयोजनवानिति परेणैवाङ्गीकृतत्वात् अन्यथा विपर्ययापर्यवसानात् लोकवत्तु लीलाकैवल्यमिति द्वितीयसूत्रं तु पक्षद्वये ऽप्ययुक्तम् साधनापादनदूषणस्यानुद्भावनादिति मैवम् ईश्वरस्य सृष्टयादिना प्रयोजनमस्ति न वा आद्ये ऽपूर्णत्वं प्रसज्येत द्वितीये तु कर्तृत्वानुपपत्तिः तस्य प्रयोजनव्याप्तत्वादित्युभयथापीश्वरस्य जगत्सृष्टयादिकर्तृत्वानुपपत्तिरित्यत्र पूर्वपक्षिणो विवक्षितम् तत्र प्रथमसूत्रेण प्रयोजनाभावपक्षं सयुक्तिकमुपादत्ते तत्रोक्तदोषपरिहारार्थं द्वितीयं सूत्रम् यद्वा कर्तृत्वेन प्रयोजनस्य तेन चापूर्णत्वस्य इदं स धनं विवक्षितमुतापादनमिति सिद्धान्ती विकल्प्याद्यमाद्येन निराचष्टे न कर्तृत्वेन प्रयोजनवत्त्वं साध्यम् कृतकृत्यत्वेन प्रयोजनाभावस्यैव निश्चितत्वात् नचासिद्धो हेतुः अथैष एव परम आनन्दो निरनिष्यो निरवद्य इति श्रुतेः प्रयोजनवत्त्वेनापूर्णतानुमानं तु गर्भस्रावेणैव ग(लि)तमिति आद्यस्य दूषणान्तरं वदन्द्वितीयं द्वितीयेन निराकरोतीति 6,308 ननूक्तमत्र लोकवदिति सूत्रेण साधनस्यापादनस्य वा न किञ्चिद्दूषणमुद्भाव्यत इति मैवम् बाधादेरुद्भावनादित्याशयवान्द्वितीयसूत्रस्य तात्पर्यमाह- सदेति न प्रयोजनवत्त्वात् ब्ब्स्_2,1.32 लोकवत् तु लीलाकैवल्यम् ब्ब्स्_2,1.33 सदा प्रवृत्तिरीशस्य स्वभावादेव केवलम्
yathā ata eva prāṇa ityādau mānaikye 'pi meyaviśeṣaṇa na punaruktidoṣastathātra meyaikye 'pi mānaviśeṣaṇa na punaruktidoṣaḥ etaduktaṃ bhavati kimuktārthoktimātraṃ doṣaḥ kiṃ voktānatiriktoktiḥ nādyaḥ uktaparihārātideśokterapi doṣatvānuṣaṅgāt dvitīyastu prakṛte na siddhaḥ prameyaikye 'pi pramāṇabhedasya sattvāt iha hi cidānandādyātmakadivyamaṅgalavigrahavato mahāpuruṣasya prākṛtaśarīrādyabhāve 'pi sakalakāryakartṛtvamapāṇipāda ityādiśrutimāśrityoktamiti yadvā mānameyayorviśeṣeṇeti yojyam tathā cāyamatharḥ pūrvasūtraiḥ sāmānyaviṣayapramāṇānyāśritya sāmānyata eva sarvānupapattiparihāro vihitaḥ iha tu viśeṣaviṣayeṇaiva pramāṇena viśeṣānupapattiparihāraḥ kriyata iti kathaṃ punaruktidoṣāvakāśa iti tathāpyākṣepo nopapadyata iti cenna viśeṣajijñāsayopapatteriti iti śrīmannyāyasudhāyāṃ śabdamūlatvādhikaraṇam [======= jnys_2,1.ix: naprayojanādhikaraṇam =======] 6,304 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ naprayojanādhikaraṇam 6,304f. oṃ na prayojanavattvāt oṃ oṃ lokavattu līlākaivalyam oṃ yatprayojanārthaṃ sṛṣṭayādistadūnatvādapūrṇatetyākṣepaparihārāyedamadhikaraṇamārabhyate tadetadanupapannamityābhāti tathāhi yadyatra kartṛtvena prayojanavattvaṃ prasādhyāpūrṇatvasādhanaṃ pūrvapakṣiṇo vivakṣitaṃ syāttadā prathamasūtramayuktaṃ syāt apūrṇatāsādhakaṃ prati prayojanavattvahetorasiddhatvāt atha kartā cetprayojanavānsyāt tathā cāpūrṇaḥ syādityāpādanaṃ vivakṣitam tadā vyarthamevedaṃ sūtram na cāpūrṇastato na prayojanavāniti pareṇaivāṅgīkṛtatvāt anyathā viparyayāparyavasānāt lokavattu līlākaivalyamiti dvitīyasūtraṃ tu pakṣadvaye 'pyayuktam sādhanāpādanadūṣaṇasyānudbhāvanāditi maivam īśvarasya sṛṣṭayādinā prayojanamasti na vā ādye 'pūrṇatvaṃ prasajyeta dvitīye tu kartṛtvānupapattiḥ tasya prayojanavyāptatvādityubhayathāpīśvarasya jagatsṛṣṭayādikartṛtvānupapattirityatra pūrvapakṣiṇo vivakṣitam tatra prathamasūtreṇa prayojanābhāvapakṣaṃ sayuktikamupādatte tatroktadoṣaparihārārthaṃ dvitīyaṃ sūtram yadvā kartṛtvena prayojanasya tena cāpūrṇatvasya idaṃ sa dhanaṃ vivakṣitamutāpādanamiti siddhāntī vikalpyādyamādyena nirācaṣṭe na kartṛtvena prayojanavattvaṃ sādhyam kṛtakṛtyatvena prayojanābhāvasyaiva niścitatvāt nacāsiddho hetuḥ athaiṣa eva parama ānando niraniṣyo niravadya iti śruteḥ prayojanavattvenāpūrṇatānumānaṃ tu garbhasrāveṇaiva ga(li)tamiti ādyasya dūṣaṇāntaraṃ vadandvitīyaṃ dvitīyena nirākarotīti 6,308 nanūktamatra lokavaditi sūtreṇa sādhanasyāpādanasya vā na kiñciddūṣaṇamudbhāvyata iti maivam bādhāderudbhāvanādityāśayavāndvitīyasūtrasya tātparyamāha- sadeti na prayojanavattvāt bbs_2,1.32 lokavat tu līlākaivalyam bbs_2,1.33 sadā pravṛttirīśasya svabhāvādeva kevalam
2.1.103ab
6,309 यथा लोके ज्वलनपवनादीनां तथेशस्यापि सदा सृष्टयादौ केवलं प्रयोजनेन विना स्वभावादेव प्रवृत्तिः प्रमितेति शेषः तदनेनेश्वरस्य प्रवृत्त्या प्रयोजनसाधनमनैकान्तिकं बाधितविषयं च प्रसङ्गस्तु व्यप्तिविकलो विपर्ययापर्यवसायी चेत्युक्तं भवति अथ मन्येत चेतनप्रवृत्तिः न प्रयोजनेन विना दृष्टा अतो नानैकान्त्यादीति तदपि नास्ति मत्तस्य सुखोद्रेकादेव नृत्तगानादिप्रवृत्तिदर्शनात् 6,310 ननु च प्रेक्षावत्प्रवृत्तिर्न प्रयोजनोद्देशेन विनोपलब्धा इयं च प्रेक्षावत्प्रवृत्तिः अतः प्रयोजनोद्देशवती स्यादिति साध्यमापाद्यं चेत्यत आह- अङ्गेति अङ्गचेष्या यथा पुंसः काश्चिदुद्देशवर्जिताः
6,309 yathā loke jvalanapavanādīnāṃ tatheśasyāpi sadā sṛṣṭayādau kevalaṃ prayojanena vinā svabhāvādeva pravṛttiḥ pramiteti śeṣaḥ tadaneneśvarasya pravṛttyā prayojanasādhanamanaikāntikaṃ bādhitaviṣayaṃ ca prasaṅgastu vyaptivikalo viparyayāparyavasāyī cetyuktaṃ bhavati atha manyeta cetanapravṛttiḥ na prayojanena vinā dṛṣṭā ato nānaikāntyādīti tadapi nāsti mattasya sukhodrekādeva nṛttagānādipravṛttidarśanāt 6,310 nanu ca prekṣāvatpravṛttirna prayojanoddeśena vinopalabdhā iyaṃ ca prekṣāvatpravṛttiḥ ataḥ prayojanoddeśavatī syāditi sādhyamāpādyaṃ cetyata āha- aṅgeti aṅgaceṣyā yathā puṃsaḥ kāściduddeśavarjitāḥ
2.1.103cd
काश्चिद्वयाख्यानादावङ्गुलिचालनादिकाः उद्देशवर्जिताः प्रयोजनोद्देशवर्जिताः तथा ईशस्यापि प्रवृत्तिरिति पूर्वेणान्वयः तथाप्यनैकान्त्याद्यनिस्तार इति भावः 6,311 यदुक्तमीश्वरस्य प्रवृत्तिः प्रयोजनेन विना स्वभावादेव प्रमितेति तत्प्रमाणमिदानीमाह- देवस्येति देवस्यैष स्वभावो ऽयमित्याह श्रुतिरञ्जसा
kāścidvayākhyānādāvaṅgulicālanādikāḥ uddeśavarjitāḥ prayojanoddeśavarjitāḥ tathā īśasyāpi pravṛttiriti pūrveṇānvayaḥ tathāpyanaikāntyādyanistāra iti bhāvaḥ 6,311 yaduktamīśvarasya pravṛttiḥ prayojanena vinā svabhāvādeva pramiteti tatpramāṇamidānīmāha- devasyeti devasyaiṣa svabhāvo 'yamityāha śrutirañjasā
2.1.104ab
"देवस्यैष स्वभावो ऽयमाप्तकामस्य का स्पृहाऽ; इति श्रुतिरञ्जसा स्फुटमुक्तमर्थमाह देवस्यायं सृष्टयादिविषय एषः इच्छा तत्पूर्विका प्रवृत्तिरिति यावत् स्वभाव एव न प्रयोजनाय कुतः आप्तकामस्य प्रयोजनस्पृहासम्भवादित्यर्थः 6,312 केचिदिदं सूत्रमन्यथा व्याचक्षते यथा लोके सप्तद्वीपां मेदिनीमधितिष्ठतः सम्पूणर्शौर्यवीर्यपराक्रमस्यापि महाराजस्य केवललीलैकप्रयोजनाः कन्दुकाद्यारम्भा दृश्यन्ते तथैव परस्यापि ब्रह्मणः स्वसङ्कल्पमात्रावकॢप्तजगज्जन्मस्थितिध्वंसादेर्लीलैव प्रयोजनमिति तदेतन्निराकरोति- क्रीडामिति क्रीडां प्रयोजनं कृत्वा सृष्टिः श्रुतिविरोधिनी
"devasyaiṣa svabhāvo 'yamāptakāmasya kā spṛhā'; iti śrutirañjasā sphuṭamuktamarthamāha devasyāyaṃ sṛṣṭayādiviṣaya eṣaḥ icchā tatpūrvikā pravṛttiriti yāvat svabhāva eva na prayojanāya kutaḥ āptakāmasya prayojanaspṛhāsambhavādityarthaḥ 6,312 kecididaṃ sūtramanyathā vyācakṣate yathā loke saptadvīpāṃ medinīmadhitiṣṭhataḥ sampūṇarśauryavīryaparākramasyāpi mahārājasya kevalalīlaikaprayojanāḥ kandukādyārambhā dṛśyante tathaiva parasyāpi brahmaṇaḥ svasaṅkalpamātrāvakḷptajagajjanmasthitidhvaṃsāderlīlaiva prayojanamiti tadetannirākaroti- krīḍāmiti krīḍāṃ prayojanaṃ kṛtvā sṛṣṭiḥ śrutivirodhinī
2.1.104cd
"भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडाथर्मिति चापरेऽ; इति क्रीडाप्रयोजनां भगवतः सृष्टयादिप्रवृत्तिं वदतः पूर्वपक्षीकृत्य देवस्यैव स्वभावो ऽयमिति सयुक्तिकं प्रयोजनलेशाभावः श्रुत्या सिद्धान्तितः अतः श्रुतिविरुद्धत्वादपव्याख्यानमेवैतत् सूत्राक्षराननुगुणं चैतद्वयाख्यानमित्याह- इतीति इति केवललीलैव निर्णीता प्रभुणा स्वयम्
"bhogārthaṃ sṛṣṭirityanye krīḍātharmiti cāpare'; iti krīḍāprayojanāṃ bhagavataḥ sṛṣṭayādipravṛttiṃ vadataḥ pūrvapakṣīkṛtya devasyaiva svabhāvo 'yamiti sayuktikaṃ prayojanaleśābhāvaḥ śrutyā siddhāntitaḥ ataḥ śrutiviruddhatvādapavyākhyānamevaitat sūtrākṣarānanuguṇaṃ caitadvayākhyānamityāha- itīti iti kevalalīlaiva nirṇītā prabhuṇā svayam
2.1.105ab
6,312f. यत एवं"क्रीडां प्रयोजनं कृत्वा सृष्टिः श्रुतिविरोधिनीऽ; इति तस्मात् श्रुत्यनुसारिणा प्रभुणा स्वयं साक्षात्सृष्टं केवललीलैव सृष्टयादिप्रवृत्तिर्निर्णीता लीलाकैवल्यमिति नतु लीलार्थेति ततो ऽप्ययुक्तमिदं व्याख्यानमिति यद्वा पूर्ववाक्योक्तो हेतुः, अयं साध्यनिर्देशः यस्माल्लीलां प्रयोजनं कृत्वा सृष्टिः श्रुतिविरोधिनी तस्मादेतत्सूत्रे केवललीलैव सूत्रकृता निर्णीता व्याख्याता न पुनर्लीलार्थेति 6,313 किञ्च कर्तृत्वेन प्रयोजनवत्तां साधयन्नापादयन्वा प्रष्टव्यः किं प्रयोजनं स्वसम्बन्धि विवक्षितम्, उत परसम्बन्धि, अथ साधारणम् आद्ये साधने ऽनैकान्त्यम् आपादने व्याप्त्यभावः विपर्ययपर्यवसाने व्यभिचार एव दृश्यन्ते हि कृपालवः स्वप्रयोजनमनुद्दिश्य परप्रयोजनार्थमेव प्रवर्तमानाः नचादृष्टार्थमिति वाच्यम् पशूनां पशुप्रायाणां चापत्यपालनादौ प्रवृत्तिदर्शनात् नच प्रयोजनोद्देशिता कृपालुता चेति सम्भवति द्वितीये ऽप्यनैकान्त्यादिकमेव स्वप्रयोजनार्थं प्रवृत्तेर्बहुलमुपलम्भात् भगवतो ऽपि स्वप्रयोजनाभावे ऽपि परप्रयोजनोद्देशिताङ्गीकारेण क्रमेण सिद्धसाधनेष्यापादनासिद्धत्वप्रसङ्ग(ङ्गा)श्च अत एव न तृतीयो ऽपि अत एव (येन) केनचित्कर्तृत्व(त्वे)विशेषणं, प्रवृत्तिस्वभावत्वे सदा प्रवर्तेतेत्यतिप्रसञ्जनं च प्रत्युक्तम् 6,314 स्यादेतदेवम् यदीश्वरप्रवृत्तौ परप्रयोजनोद्देशः स्यान्न चासावङ्गीकर्तुमुचितः का स्पृहा न कापीति श्रुत्या नेति सूत्रकारेण च सर्वथा प्रयोजनोद्देशस्य निवारितत्वादित्यत आह- आत्मेति आत्मप्रयोजनार्थाय स्पृहां श्रुतिरवारयत्
6,312f. yata evaṃ"krīḍāṃ prayojanaṃ kṛtvā sṛṣṭiḥ śrutivirodhinī'; iti tasmāt śrutyanusāriṇā prabhuṇā svayaṃ sākṣātsṛṣṭaṃ kevalalīlaiva sṛṣṭayādipravṛttirnirṇītā līlākaivalyamiti natu līlārtheti tato 'pyayuktamidaṃ vyākhyānamiti yadvā pūrvavākyokto hetuḥ, ayaṃ sādhyanirdeśaḥ yasmāllīlāṃ prayojanaṃ kṛtvā sṛṣṭiḥ śrutivirodhinī tasmādetatsūtre kevalalīlaiva sūtrakṛtā nirṇītā vyākhyātā na punarlīlārtheti 6,313 kiñca kartṛtvena prayojanavattāṃ sādhayannāpādayanvā praṣṭavyaḥ kiṃ prayojanaṃ svasambandhi vivakṣitam, uta parasambandhi, atha sādhāraṇam ādye sādhane 'naikāntyam āpādane vyāptyabhāvaḥ viparyayaparyavasāne vyabhicāra eva dṛśyante hi kṛpālavaḥ svaprayojanamanuddiśya paraprayojanārthameva pravartamānāḥ nacādṛṣṭārthamiti vācyam paśūnāṃ paśuprāyāṇāṃ cāpatyapālanādau pravṛttidarśanāt naca prayojanoddeśitā kṛpālutā ceti sambhavati dvitīye 'pyanaikāntyādikameva svaprayojanārthaṃ pravṛtterbahulamupalambhāt bhagavato 'pi svaprayojanābhāve 'pi paraprayojanoddeśitāṅgīkāreṇa krameṇa siddhasādhaneṣyāpādanāsiddhatvaprasaṅga(ṅgā)śca ata eva na tṛtīyo 'pi ata eva (yena) kenacitkartṛtva(tve)viśeṣaṇaṃ, pravṛttisvabhāvatve sadā pravartetetyatiprasañjanaṃ ca pratyuktam 6,314 syādetadevam yadīśvarapravṛttau paraprayojanoddeśaḥ syānna cāsāvaṅgīkartumucitaḥ kā spṛhā na kāpīti śrutyā neti sūtrakāreṇa ca sarvathā prayojanoddeśasya nivāritatvādityata āha- ātmeti ātmaprayojanārthāya spṛhāṃ śrutiravārayat
2.1.105cd
श्रुतिरिति सूत्रकृतो ऽप्युपलक्षणम् परप्रयोजनार्थतां त्वङ्गीकुरुत एवेति शेषः 6,324 कुत एतदवगम्यत इत्यत आह- नेति 6,325 न प्रयोजनवत्त्वेनेत्यत आह जगद्गुरुः
śrutiriti sūtrakṛto 'pyupalakṣaṇam paraprayojanārthatāṃ tvaṅgīkuruta eveti śeṣaḥ 6,324 kuta etadavagamyata ityata āha- neti 6,325 na prayojanavattvenetyata āha jagadguruḥ
2.1.106a
यतः परप्रयोजनमङ्गीकृत्यात्मप्रयोजनार्थतामेव नेति न्यवारयत् अत एव हि प्रयोजनवत्त्वादिति तत्र हेतुमाह- अन्यथा नैतं ब्रूयात् एतदुक्तं भवति यदि नेति सौत्रीप्रतिज्ञा स्वपरप्रयोजनविषया स्यात् तदा प्रयोजनवत्त्वादिति हेतुरनैकान्तिकः स्यात् स्वयं व्यापारसाध्यप्रयोजनवतो ऽपि परप्रयोजनोद्देशेन व्यापारदर्शनात् स्वप्रयोजनमात्रविषयत्वे तु नायं दोषः यो ऽवाप्तयत्प्रयोजनः स स्वार्थं न तदुद्दिशतीति व्याप्तेरनवद्यत्वात् अतः प्रयोजनवत्त्वादिति हेतुं ब्रह्मणः सूत्रकृदात्मप्रयोजनोद्देशमेव नेति निवारितवान् न परप्रयोजनोद्देशमपि तथात्वे तद्वयाप्तमेव कमपि हेतुं ब्रूयात् स्वप्रयोजननिषेधं कुर्वाणो विशेषनिषेधस्य शेषाभ्यनुज्ञाज्ञापकत्वात्परप्रयोजनस्पृहामभ्युपैतीति (मनुजानातीत्यपि) ज्ञायत इति उपलक्षणमेतत् श्रुतिरप्याप्तकामस्येति हेतुगर्भविशेषणं प्रयुञ्जानाऽत्मप्रयोजनस्पृहामेवाक्षिपति परप्रयोजनस्पृहामभ्युपैतीति ज्ञायत इत्यपि द्रष्टव्यम् 6,326 इह हि बुद्धिरेवेश्वरस्याव्याहता क्रियाशक्तिः, तथैव सर्वस्योपपत्तौ किमिच्छाप्रयत्नकल्पनया यद्वा प्रयत्नः कर्तत्वम् तस्यैवाख्यातार्थतया निर्णीतत्वात् स च द्वेधा बुद्धिमपेक्षते उत्पत्त्यर्थं विषयनियमार्थं च तत्रेश्वरप्रयत्नो यद्यपि नित्यत्वान्नोत्पत्तावपेक्षते बुद्धिम् तथापि विषयनियमार्थं तामपेक्षत एव न हि निर्विषय एवासौ व्यर्थत्वप्रसङ्गात् नच स्वभावत एवार्थप्रवणः बुद्धित्वप्रसङ्गात् बुद्धिरेव हि स्वभावतो ऽर्थप्रवणा अतो ज्ञानप्रयत्नाभ्यामेव सर्वनिर्वाहान्नेश्वरस्येच्छास्ति न चेच्छया प्रयत्नस्य विषयनियमः तस्या अपि स्वतो विषयप्रवणताभावात् तदर्थं बुद्धयङ्गीकारे तयैव प्रयत्नस्य विषयनियमोपपत्तेः किमन्तर्गडुनेच्छयेति मन्वा(न्यमा)नाः केचित्,"का स्पृहाऽ; इत्रत श्रुतिर्नेश्वरस्य प्रयोजनेच्छामात्रनिषेधपरा, किन्त्विच्छालक्षणं गुणमेव निषेधतीति व्याचक्षते तन्निराकरोति- इच्छामात्रमिति 6,327 इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः इति प्रशंसया
yataḥ paraprayojanamaṅgīkṛtyātmaprayojanārthatāmeva neti nyavārayat ata eva hi prayojanavattvāditi tatra hetumāha- anyathā naitaṃ brūyāt etaduktaṃ bhavati yadi neti sautrīpratijñā svaparaprayojanaviṣayā syāt tadā prayojanavattvāditi heturanaikāntikaḥ syāt svayaṃ vyāpārasādhyaprayojanavato 'pi paraprayojanoddeśena vyāpāradarśanāt svaprayojanamātraviṣayatve tu nāyaṃ doṣaḥ yo 'vāptayatprayojanaḥ sa svārthaṃ na taduddiśatīti vyāpteranavadyatvāt ataḥ prayojanavattvāditi hetuṃ brahmaṇaḥ sūtrakṛdātmaprayojanoddeśameva neti nivāritavān na paraprayojanoddeśamapi tathātve tadvayāptameva kamapi hetuṃ brūyāt svaprayojananiṣedhaṃ kurvāṇo viśeṣaniṣedhasya śeṣābhyanujñājñāpakatvātparaprayojanaspṛhāmabhyupaitīti (manujānātītyapi) jñāyata iti upalakṣaṇametat śrutirapyāptakāmasyeti hetugarbhaviśeṣaṇaṃ prayuñjānā'tmaprayojanaspṛhāmevākṣipati paraprayojanaspṛhāmabhyupaitīti jñāyata ityapi draṣṭavyam 6,326 iha hi buddhireveśvarasyāvyāhatā kriyāśaktiḥ, tathaiva sarvasyopapattau kimicchāprayatnakalpanayā yadvā prayatnaḥ kartatvam tasyaivākhyātārthatayā nirṇītatvāt sa ca dvedhā buddhimapekṣate utpattyarthaṃ viṣayaniyamārthaṃ ca tatreśvaraprayatno yadyapi nityatvānnotpattāvapekṣate buddhim tathāpi viṣayaniyamārthaṃ tāmapekṣata eva na hi nirviṣaya evāsau vyarthatvaprasaṅgāt naca svabhāvata evārthapravaṇaḥ buddhitvaprasaṅgāt buddhireva hi svabhāvato 'rthapravaṇā ato jñānaprayatnābhyāmeva sarvanirvāhānneśvarasyecchāsti na cecchayā prayatnasya viṣayaniyamaḥ tasyā api svato viṣayapravaṇatābhāvāt tadarthaṃ buddhayaṅgīkāre tayaiva prayatnasya viṣayaniyamopapatteḥ kimantargaḍunecchayeti manvā(nyamā)nāḥ kecit,"kā spṛhā'; itrata śrutirneśvarasya prayojanecchāmātraniṣedhaparā, kintvicchālakṣaṇaṃ guṇameva niṣedhatīti vyācakṣate tannirākaroti- icchāmātramiti 6,327 icchāmātraṃ prabhoḥ sṛṣṭiriti sṛṣṭau viniścitāḥ iti praśaṃsayā
2.1.106cd
-च् का स्पृहेति श्रुत्या नेश्वरस्येच्छामात्रं निषि(षे)ध्यते कुतः इच्छावत्त्वस्य प्रमाणतः सिद्धत्वात् तथाहि "विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता कालात्प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाःऽ; इति परिणामवादं विवर्तवादं कालादिनिमित्तवादं चान्यमतत्वेनोक्त्वेच्छामात्रमिति श्रुत्या स्वमतमुच्यते ये सृष्टिविषये विशिष्टनिश्चयवन्तस्ते, प्रभोरिच्छामात्राधीना सृष्टिर्न ब्रह्मपरिणामो नच तद्विवर्तो नापि कालादिनिमित्तेति मन्यन्त इति अनया प्रभोरिच्छामात्रायत्ततां सृष्टेर्मन्यमानानां विनिश्चिता इति प्रशंसया तस्येच्छावत्त्वमवगम्यते यदीश्वरस्येच्छा न स्यात् तदा तदायत्ततां सृष्टेर्मन्यमाना विपयर्स्ताः स्युः विशिष्टनिश्चयवन्त इत्येषा प्रशंसानुपपन्ना स्यात् नच प्रशंसात्वादेवार्थासिद्धिः पूर्वोत्तरपक्षावधारणप्रसङ्गे प्रशंसानुपपन्ना स्यात् नच प्रशंसात्वादेवार्थासिद्धिः पूर्वोत्तरपक्षावधारणप्रसङ्गे प्रशंसाया अपि याथार्थ्यावश्यम्भावात् अन्यथा परिणामादिवादा अपि प्रशंस्येरन् 6,330 ... कामश्रुतिभ्यश्चैव
-c kā spṛheti śrutyā neśvarasyecchāmātraṃ niṣi(ṣe)dhyate kutaḥ icchāvattvasya pramāṇataḥ siddhatvāt tathāhi "vibhūtiṃ prasavaṃ tvanye manyante sṛṣṭicintakāḥ svapnamāyāsarūpeti sṛṣṭiranyairvikalpitā kālātprasūtiṃ bhūtānāṃ manyante kālacintakāḥ'; iti pariṇāmavādaṃ vivartavādaṃ kālādinimittavādaṃ cānyamatatvenoktvecchāmātramiti śrutyā svamatamucyate ye sṛṣṭiviṣaye viśiṣṭaniścayavantaste, prabhoricchāmātrādhīnā sṛṣṭirna brahmapariṇāmo naca tadvivarto nāpi kālādinimitteti manyanta iti anayā prabhoricchāmātrāyattatāṃ sṛṣṭermanyamānānāṃ viniścitā iti praśaṃsayā tasyecchāvattvamavagamyate yadīśvarasyecchā na syāt tadā tadāyattatāṃ sṛṣṭermanyamānā vipayarstāḥ syuḥ viśiṣṭaniścayavanta ityeṣā praśaṃsānupapannā syāt naca praśaṃsātvādevārthāsiddhiḥ pūrvottarapakṣāvadhāraṇaprasaṅge praśaṃsānupapannā syāt naca praśaṃsātvādevārthāsiddhiḥ pūrvottarapakṣāvadhāraṇaprasaṅge praśaṃsāyā api yāthārthyāvaśyambhāvāt anyathā pariṇāmādivādā api praśaṃsyeran 6,330 ... kāmaśrutibhyaścaiva
2.1.106d
न केवलं श्रुतार्थानुपपत्त्या अपि तर्हि"कामस्तदग्रे समर्वताधिऽ,"सो ऽकामयतऽ; इत्यादिभ्यो भगवतः कामप्रतिपादकश्रुतिभ्यश्चेच्छावगम्यते एवशब्दः श्रुतीनामर्थापत्तितः प्राबल्यसूचकः इच्छाकामशब्दयोर्ज्ञानप्रयत्नोपलक्षणत्वस्य सम्भवान्नार्थापत्तिश्रुतिभ्यामिच्छासिद्धिरिति चेन्न मुख्ये बाधकाभावात् 6,331 ... युक्तितः
na kevalaṃ śrutārthānupapattyā api tarhi"kāmastadagre samarvatādhi',"so 'kāmayata'; ityādibhyo bhagavataḥ kāmapratipādakaśrutibhyaścecchāvagamyate evaśabdaḥ śrutīnāmarthāpattitaḥ prābalyasūcakaḥ icchākāmaśabdayorjñānaprayatnopalakṣaṇatvasya sambhavānnārthāpattiśrutibhyāmicchāsiddhiriti cenna mukhye bādhakābhāvāt 6,331 ... yuktitaḥ
2.1.106c
मा वा सैत्सीदिच्छा ऽर्थापत्तिश्रुतिभ्यां युक्तितस्तावत्सेत्स्यति तथाहि ईश्वर इच्छावान् आत्मत्वात् यज्ञदत्तवत् नच मुक्तादौ व्यभिचारः तत्रापि तस्याः साधयिष्यमाणत्वात् ज्ञानवत्त्वात्, प्रयत्नवत्त्वात्, कर्तृत्वाद्वा ईश्वरज्ञानं वेच्छासमानाश्रयं ज्ञानत्वादस्मदादिज्ञानवत् एवं तत्प्रयत्नमपि पक्षीकृत्य प्रयोक्तव्यम् यद्वा क्षित्यादिकमिच्छावज्जन्यं कार्यत्वाद्घटवत् नन्वेवं दुःखादिकमपि साधयितुं शक्यमिति चेत्तत्किमतिप्रसङ्गभीरुणा क्षित्यादेर्बुद्धिमत्कारणकत्वानुमानमपि त्यक्ष्यते दुःखादिसाधने बाधो ऽस्ति न बुद्धिसाधन इति चेत् समं प्रकृते ऽपि 6,333 महातात्पर्ययुक्तेश्च
mā vā saitsīdicchā 'rthāpattiśrutibhyāṃ yuktitastāvatsetsyati tathāhi īśvara icchāvān ātmatvāt yajñadattavat naca muktādau vyabhicāraḥ tatrāpi tasyāḥ sādhayiṣyamāṇatvāt jñānavattvāt, prayatnavattvāt, kartṛtvādvā īśvarajñānaṃ vecchāsamānāśrayaṃ jñānatvādasmadādijñānavat evaṃ tatprayatnamapi pakṣīkṛtya prayoktavyam yadvā kṣityādikamicchāvajjanyaṃ kāryatvādghaṭavat nanvevaṃ duḥkhādikamapi sādhayituṃ śakyamiti cettatkimatiprasaṅgabhīruṇā kṣityāderbuddhimatkāraṇakatvānumānamapi tyakṣyate duḥkhādisādhane bādho 'sti na buddhisādhana iti cet samaṃ prakṛte 'pi 6,333 mahātātparyayukteśca
2.1.106d
नन्वीश्वरस्य इच्छाभावे बाधकाभावादप्रयोजकत्वमनुमानानामिति मैवम् महातात्पर्ययुक्तेश्च यदीश्वरस्य इच्छा न स्यात् तदा तस्मिन्सर्ववेदानां (वेदान्तानां) महातात्पर्यं न स्यादिति बाधकसद्भावात् इच्छा निष्प्रयोजनेति चेत् स्यादेवं यदि प्रयोजनमनुरुध्य कल्प्यते अन्यतः सिद्धे ऽर्थे किं प्रयोजनगवेषणया ... नेच्छामात्रं निषिद्धयते
nanvīśvarasya icchābhāve bādhakābhāvādaprayojakatvamanumānānāmiti maivam mahātātparyayukteśca yadīśvarasya icchā na syāt tadā tasminsarvavedānāṃ (vedāntānāṃ) mahātātparyaṃ na syāditi bādhakasadbhāvāt icchā niṣprayojaneti cet syādevaṃ yadi prayojanamanurudhya kalpyate anyataḥ siddhe 'rthe kiṃ prayojanagaveṣaṇayā ... necchāmātraṃ niṣiddhayate
2.1.107
6,333f. किञ्चैवं सति बुद्धिरपि नाङ्गीकरणीया स्वरूपसामर्थ्येनैवेश्वरस्य कर्तृत्वोपपत्तेः लोकवैरूप्यमिति चेत् तत्किमुदासीनस्य बोद्धुः कर्तृत्वमुपलब्धं लोके, येनानिच्छतो ऽपि तदीश्वरस्याङ्गीक्रियते प्रयत्नवत एव वा कर्तृत्वं भविष्यति तस्य विषयनियमार्थं बुद्धिरेष्यव्येति चेन्न बुद्धिवत्स्वतो विषयप्रवणतोपपत्तेः तथात्वे बुद्धितो भेदो न स्यादिति चेन्न बुद्धित्वादिनैव तदुपपत्तेः अन्यथा परोपाधिकविषयप्रवणत्वयोरिच्छाप्रयत्नयोरपि भेदा न स्यात् विषयनियमार्थमिति च को ऽर्थः किं विषयविशेषसम्बद्धतयोत्पादा(नार्)थम्, उतोत्पन्नस्य स्थितस्यैव वा तत्सम्बन्धार्थम्, अथ तज्ज्ञानार्थम् नाद्यः अनादित्वात् सादित्वे ऽपि क(का)रणसापेक्ष(त)या बुद्धेरपि परतो विषयप्रवणतापत्तेः न द्वितीयः पौर्वापर्योभावात् नहि प्रयत्नः उत्पाद्य स्थित्वा वा पश्चाद्विषयेण सम्बद्धयते न तृतीयः स्वरूपग्राहकप्रमाणेनैकतद्ग्रहणात् बुद्धेरपि परापेक्षाप्रसङ्गाच्चेति 6,348f. महातात्पर्ययुक्तेश्चेति यदुक्तं तदसत् यदीश्वरो नेच्छावान्स्यात्तदा श्रुतिमहातात्पर्यविषयो न स्यादित्यत्र व्याप्त्यभावात् इच्छारहितस्यापि धर्मादेस्तत्तच्छास्त्रमहातात्पर्यविषयत्वदर्शनात् आपाद्यस्यानिष्टत्वाभावाच्चेत्यत उक्तं विवृणोति- मोक्षार्था इति 6,349 मोक्षार्थाः श्रुतयो यस्मात् स च तस्य प्रसादतः उन्निनीषतिवाक्याच्च लोकदृष्टानुसारतः
6,333f. kiñcaivaṃ sati buddhirapi nāṅgīkaraṇīyā svarūpasāmarthyenaiveśvarasya kartṛtvopapatteḥ lokavairūpyamiti cet tatkimudāsīnasya boddhuḥ kartṛtvamupalabdhaṃ loke, yenānicchato 'pi tadīśvarasyāṅgīkriyate prayatnavata eva vā kartṛtvaṃ bhaviṣyati tasya viṣayaniyamārthaṃ buddhireṣyavyeti cenna buddhivatsvato viṣayapravaṇatopapatteḥ tathātve buddhito bhedo na syāditi cenna buddhitvādinaiva tadupapatteḥ anyathā paropādhikaviṣayapravaṇatvayoricchāprayatnayorapi bhedā na syāt viṣayaniyamārthamiti ca ko 'rthaḥ kiṃ viṣayaviśeṣasambaddhatayotpādā(nār)tham, utotpannasya sthitasyaiva vā tatsambandhārtham, atha tajjñānārtham nādyaḥ anāditvāt sāditve 'pi ka(kā)raṇasāpekṣa(ta)yā buddherapi parato viṣayapravaṇatāpatteḥ na dvitīyaḥ paurvāparyobhāvāt nahi prayatnaḥ utpādya sthitvā vā paścādviṣayeṇa sambaddhayate na tṛtīyaḥ svarūpagrāhakapramāṇenaikatadgrahaṇāt buddherapi parāpekṣāprasaṅgācceti 6,348f. mahātātparyayukteśceti yaduktaṃ tadasat yadīśvaro necchāvānsyāttadā śrutimahātātparyaviṣayo na syādityatra vyāptyabhāvāt icchārahitasyāpi dharmādestattacchāstramahātātparyaviṣayatvadarśanāt āpādyasyāniṣṭatvābhāvāccetyata uktaṃ vivṛṇoti- mokṣārthā iti 6,349 mokṣārthāḥ śrutayo yasmāt sa ca tasya prasādataḥ unninīṣativākyācca lokadṛṣṭānusārataḥ
2.1.108
इच्छांनिमित्तको यस्मात् तदभावे कुतः श्रुतिः महातात्पर्यरहिता प्रमाणत्वं गमिष्यति
icchāṃnimittako yasmāt tadabhāve kutaḥ śrutiḥ mahātātparyarahitā pramāṇatvaṃ gamiṣyati
2.1.109a
यस्मात्कारणात्सर्वा अपि श्रुतयो मोक्षार्थाः मोक्षप्रयोजनास्तस्मात्तदभावे परमेश्वरस्येच्छाभावे तत एव मोक्षार्थताभावे श्रुतिस्तत्र महातात्पर्यरहिता स्यात् तथाच कथं प्रमाणत्वं गमिष्यतीति योजना मोक्षार्थत्वे किमीश्वरस्येच्छयेत्यत उक्तम्- स चेति स च मोक्षस्तस्य ईश्वरस्य प्रसादतो यस्मात्तस्मात्तदभाव इति सम्बन्धः तथापीश्वरस्य प्रसादेन भाव्यं किमिच्छयेत्यत प्रसादत इत्येतद्वयाख्यातम्- इच्छानिमित्तक इति ईश्वरज्ञानादेव मोक्षसिद्धेः किं तत्प्रसादेनेत्यत उक्तम्- लोकेति विमतो बन्धमोक्षः प्रभुप्रसादसाध्यो मोक्षत्वात् शृङ्खलामोक्षवत् इत्यादिलोकदृष्टव्याप्त्युपेतानुमानानुसारतः इत्यथरः न केवलमनुमानात्किन्त्वागमादपीत्युक्तं- उन्निनीषतीति "एष ह्येष साधुकर्म कारयति तं, यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषतेऽ; इति वाक्याच्च अत्र कर्मेत्युपलक्षणम् उन्निनीषते ऊर्ध्वं नेतुमिच्छति यद्वा प्रसादशब्देनेच्छोच्यते इत्यत इदं वाक्यं (वाक्यमेतत्) ज्ञापकम् लोकदृष्टा(दृष्ट)नुसारत इत्येतदप्यस्यैव अर्थस्य ज्ञापकमुक्तम् श्रुतय इत्युपक्रम्य श्रुतिरित्येकवचनं कैमुत्यार्थम् एकमपि वाक्यं न तत्र महातात्पर्यवत्स्यात् किमुत सर्वाः श्रुतय इति 6,351 एतदुक्तं भवति शास्त्रं हि साध्यसाधनभाववद्विषयप्रयोजनवत्तया व्याप्तम् तत्र श्रुतीनां मोक्ष एव प्रयोजनम् "तेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा प्रवर्ततेऽ; इति वचनात् मोक्षादन्यत्रात्यन्तिकदुःखप्रहाणायोगात् स्वर्गादिप्रयोजनं भवदप्यवान्तरमेव न प्रधानम् विषयस्तु परमेश्वर एव "सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तिऽ; इत्यादिवचनात् धर्मादिकं त्ववान्तरप्रतिपाद्यम् अभिप्रेतप्रयोजनसाधनं च विषयतामश्नुते नच धर्मादिकं मोक्षसाधनम् "पुण्यचितो लोकः क्षीयतेऽ; इति श्रुतेः अतो भगवत्येव मोक्षसाधनत्वात्सवर्श्रुतीनां महातात्पर्यम् नचाव्यापृतात्साधनात्फलसिद्धिः व्यापारश्च प्रसाद एव नतु श्रुतिजनितं तज्ज्ञान साक्षात्कारो वा "यस्य प्रसादातऽ; इत्यादिवाक्यादुक्तानुमानाच्च ज्ञानं तु प्रसादसाधनमिति न सम्बन्धानुपपत्तिः प्रसादो नामेच्छाविशेषः तथा सति"उन्निनीषतेऽ"तदिच्छया यतो ह्यस्य बन्धमोक्षौ प्रतिष्ठितौऽ; इत्यादिश्रुतिभिः"यस्य प्रसादातऽ; इति श्रुतेरैकार्थ्यलाभात् प्रसन्नो ऽस्मीति प्रतीतौ परोपचिकीर्षाया एव स्फुरणात् तथाच यदीश्वरो नेच्छावांस्तदा न प्रसिदेद्घटवत् सामान्याभावे विशेषाभावनियमात् प्रसादरहितश्च न मोक्षसाधनं स्यात् यद्यत्र विवक्षितावान्तरव्यापाररहितं न तत्तत्र साधनमिति व्याप्तेः मोक्षं प्रत्यसाधनं च न मोक्षशास्त्रमहातात्पर्यविषयः स्यात् तथाच मोक्षप्रयोजनता श्रुतीनां हीयेत नच विषयान्तरं प्रयोजनान्तरं चास्तीति विषयप्रयोजनशून्यत्वादप्रामाण्यमेवापद्येत नच तदपौरुषेयतायानाशङ्कितदोषस्य वाक्यस्योपपद्यते अतो ऽवश्यमुक्तेन क्रमेणेच्छावत्त्वं भगवतो ऽङ्गीकरणीयमिति 6,355f. ननु विषयाभावे स्यादप्रामाण्यम् फलाभावे तु कथमप्रामाण्यापादनम् नहि फलवत्त्वं प्रामाण्यम् किन्तु याथार्थ्यमेवेत्युक्तम् नापि प्रामाण्यस्य व्यापकम् तृणादिदर्शनस्य प्रयोजनाभावे ऽपि प्रामाण्याभ्युपगमादित्यत आह- याथार्थ्यमेवेति 6,356 याथार्थ्यमेव मानत्वमपि वाक्यं प्रयोजकम् मानत्वमेति
yasmātkāraṇātsarvā api śrutayo mokṣārthāḥ mokṣaprayojanāstasmāttadabhāve parameśvarasyecchābhāve tata eva mokṣārthatābhāve śrutistatra mahātātparyarahitā syāt tathāca kathaṃ pramāṇatvaṃ gamiṣyatīti yojanā mokṣārthatve kimīśvarasyecchayetyata uktam- sa ceti sa ca mokṣastasya īśvarasya prasādato yasmāttasmāttadabhāva iti sambandhaḥ tathāpīśvarasya prasādena bhāvyaṃ kimicchayetyata prasādata ityetadvayākhyātam- icchānimittaka iti īśvarajñānādeva mokṣasiddheḥ kiṃ tatprasādenetyata uktam- loketi vimato bandhamokṣaḥ prabhuprasādasādhyo mokṣatvāt śṛṅkhalāmokṣavat ityādilokadṛṣṭavyāptyupetānumānānusārataḥ ityatharḥ na kevalamanumānātkintvāgamādapītyuktaṃ- unninīṣatīti "eṣa hyeṣa sādhukarma kārayati taṃ, yamebhyo lokebhya unninīṣate'; iti vākyācca atra karmetyupalakṣaṇam unninīṣate ūrdhvaṃ netumicchati yadvā prasādaśabdenecchocyate ityata idaṃ vākyaṃ (vākyametat) jñāpakam lokadṛṣṭā(dṛṣṭa)nusārata ityetadapyasyaiva arthasya jñāpakamuktam śrutaya ityupakramya śrutirityekavacanaṃ kaimutyārtham ekamapi vākyaṃ na tatra mahātātparyavatsyāt kimuta sarvāḥ śrutaya iti 6,351 etaduktaṃ bhavati śāstraṃ hi sādhyasādhanabhāvavadviṣayaprayojanavattayā vyāptam tatra śrutīnāṃ mokṣa eva prayojanam "teṣāṃ duḥkhaprahāṇāya śrutireṣā pravartate'; iti vacanāt mokṣādanyatrātyantikaduḥkhaprahāṇāyogāt svargādiprayojanaṃ bhavadapyavāntarameva na pradhānam viṣayastu parameśvara eva "sarve vedā yatpadamāmananti'; ityādivacanāt dharmādikaṃ tvavāntarapratipādyam abhipretaprayojanasādhanaṃ ca viṣayatāmaśnute naca dharmādikaṃ mokṣasādhanam "puṇyacito lokaḥ kṣīyate'; iti śruteḥ ato bhagavatyeva mokṣasādhanatvātsavarśrutīnāṃ mahātātparyam nacāvyāpṛtātsādhanātphalasiddhiḥ vyāpāraśca prasāda eva natu śrutijanitaṃ tajjñāna sākṣātkāro vā "yasya prasādāt'; ityādivākyāduktānumānācca jñānaṃ tu prasādasādhanamiti na sambandhānupapattiḥ prasādo nāmecchāviśeṣaḥ tathā sati"unninīṣate'"tadicchayā yato hyasya bandhamokṣau pratiṣṭhitau'; ityādiśrutibhiḥ"yasya prasādāt'; iti śruteraikārthyalābhāt prasanno 'smīti pratītau paropacikīrṣāyā eva sphuraṇāt tathāca yadīśvaro necchāvāṃstadā na prasidedghaṭavat sāmānyābhāve viśeṣābhāvaniyamāt prasādarahitaśca na mokṣasādhanaṃ syāt yadyatra vivakṣitāvāntaravyāpārarahitaṃ na tattatra sādhanamiti vyāpteḥ mokṣaṃ pratyasādhanaṃ ca na mokṣaśāstramahātātparyaviṣayaḥ syāt tathāca mokṣaprayojanatā śrutīnāṃ hīyeta naca viṣayāntaraṃ prayojanāntaraṃ cāstīti viṣayaprayojanaśūnyatvādaprāmāṇyamevāpadyeta naca tadapauruṣeyatāyānāśaṅkitadoṣasya vākyasyopapadyate ato 'vaśyamuktena krameṇecchāvattvaṃ bhagavato 'ṅgīkaraṇīyamiti 6,355f. nanu viṣayābhāve syādaprāmāṇyam phalābhāve tu kathamaprāmāṇyāpādanam nahi phalavattvaṃ prāmāṇyam kintu yāthārthyamevetyuktam nāpi prāmāṇyasya vyāpakam tṛṇādidarśanasya prayojanābhāve 'pi prāmāṇyābhyupagamādityata āha- yāthārthyameveti 6,356 yāthārthyameva mānatvamapi vākyaṃ prayojakam mānatvameti
2.1.109cd
-च् यद्यपि याथार्थ्यमेव मानत्वं न फलवत्त्वम् नापि तेन व्याप्तम् तथापि वाक्यं प्रयोजकमेव मानत्वमेतीति युक्तमापादनम् एतदुक्तं भवति प्रामाण्यमात्रस्य प्रयोजनवत्त्वेन व्याप्त्यभावे ऽपि तद्विशेषस्य वाक्यप्रामाण्यस्यास्त्येव पदानामिष्यसाधन एव गृहीतसङ्गतिकत्वात् पदसङ्गतिग्रहणसव्यपेक्षस्यैव वाक्यस्य बोधकत्वात् फलस्य विषयविशेषे वाक्यप्रामाण्यनिर्णयहेतुत्वाच्च अतो व्यापकाभावे व्याप्यवाक्यप्रामाण्याभावापादनमुपपन्नमेवेति 6,357 ननु च महातात्पर्यगोचरस्य विषयस्य परमप्रयोजनस्य चाभावे ऽप्यवान्तरविषयेण धर्मादिनाप्रधानप्रयोजनेन च स्वर्गादिना विषयप्रयोजनवती श्रुतिः प्रमाणं भविष्यति इत्यत आह- तत्रापीति ... तत्रापि यत् सम्पूर्णप्रयोजनम्
-c yadyapi yāthārthyameva mānatvaṃ na phalavattvam nāpi tena vyāptam tathāpi vākyaṃ prayojakameva mānatvametīti yuktamāpādanam etaduktaṃ bhavati prāmāṇyamātrasya prayojanavattvena vyāptyabhāve 'pi tadviśeṣasya vākyaprāmāṇyasyāstyeva padānāmiṣyasādhana eva gṛhītasaṅgatikatvāt padasaṅgatigrahaṇasavyapekṣasyaiva vākyasya bodhakatvāt phalasya viṣayaviśeṣe vākyaprāmāṇyanirṇayahetutvācca ato vyāpakābhāve vyāpyavākyaprāmāṇyābhāvāpādanamupapannameveti 6,357 nanu ca mahātātparyagocarasya viṣayasya paramaprayojanasya cābhāve 'pyavāntaraviṣayeṇa dharmādināpradhānaprayojanena ca svargādinā viṣayaprayojanavatī śrutiḥ pramāṇaṃ bhaviṣyati ityata āha- tatrāpīti ... tatrāpi yat sampūrṇaprayojanam
Adhyāya 2 (cont. 17)
2.1.110
वाक्ये ऽपि निर्धारणे सप्तमी प्रयोजनवत्त्वे ऽपीति वा यत् वाक्यं सम्पूर्णप्रयोजनं महाप्रयोजनम् उपलक्षणं चैतत् प्रधानविषयं चेत्यपि द्रष्टव्यम् यदिति श्रवणात्तदिति लभ्यते सम्पूर्णप्रयोजनमिति चावर्तनीयम् मानत्वमेतीत्यनुवर्तनीयम् तथा चायमर्थः नावान्तरविषयप्रयोजनाभ्यां वाक्यस्य प्रामाण्यं सम्भवति किन्नाम यद्वाक्यं यन्म(हा)हत्प्रयोजनमुद्दिश्य यं प्रधानं विषयं प्रतिपादयितुं प्रवृत्तं तत्ताभ्यां(एव) प्रयोजनविषटाभ्यामुपेतं प्रामाण्यमश्नुते तदभावे ऽवान्तरप्रयोजनादेरप्यसिद्धेः सिद्धौ वा वा तस्यैव प्राधान्यप्राप्तेः वेदवाक्यं च मोक्षोद्देशेन महातत्पर्योपेतमित्युक्तम् तत्तयोरेव विषयप्रयोजनयोरुपपत्तौ प्रमाणं स्यान्नान्यथेति इति श्रीमन्न्यायसुधायां न प्रयोजनाधिकरणम् व्यास-(20) [======= ज्न्य्स्_2,1.x: वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम् =======] 6,359 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम् ओं वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति ओं प्राणिनां विविधान्देहेन्द्रिय(यादि)विषयांस्तत्फलं च सुखदुःखलक्षणमुत्पादयन्नीश्वरः किं तदीयं धर्माधर्मरूपं कर्मापेक्षते न वा आद्ये तस्य स्वातन्त्र्यप्रच्युतिः द्वितीये निर्निमित्तं कांश्चित्सुखयन्विषमः स्यात् कांश्चिद्दुःखयन्निर्घृणः स्यात् इत्युभयथा न तस्य सर्वकर्तृत्वमित्येष(व) पूर्वपक्षो ऽत्राधिकरणे निराक्रियते तत्र तावदाद्येन सूत्रेण कर्मादिसापेक्षस्य कर्तृत्वमभ्युपेत्य वैषम्यनैर्घण्ये परिहृते अपेक्षणीयं कर्मादि ईश्वरायत्तं न वा नेति पक्षे सर्वकारणत्वहानिः आद्ये निर्निमित्तं विषमाणां कर्मणां कारयितुर्वैषम्यनैर्घृण्ये स्यातामित्याक्षिप्य कर्मादीनामनादिता(त्वा)भ्युपगमेन समाधानमुक्तं"न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वातऽ; इति सूत्रेण एवं तर्हि कर्मादिसापेक्षस्य स्वातन्त्र्यं न स्यादित्याशङ्कयोक्तमुपपद्यते चेति कर्माद्यपेक्षस्यापि तस्य स्वातन्त्र्यमुपपद्यते कर्मादिसत्तादेरपि तदधीनत्वस्यारम्भणाधिकरणे समर्थितत्वात् नहि स्वाधीनसत्तादिकमपेक्षमाणस्य स्वातन्त्र्यप्रच्युतिर्युक्तेति एवं(च) तर्हि तदपेक्षा नामानपेक्षैव तथाच पुनर्वैषम्याद्यापत्तिरित्याशङ्कयोक्तम्- उपलभ्यते चेति उपलभ्यते ही(चे)श्वरस्येदृशं वैषम्यं निर्घृणत्वं च प्रमाणैः अतो नेदमनिष्यमिति तदिदमयुक्तम् वैषम्यनैर्घृण्ये हि वस्तुतो दूषणे न वा आद्ये कथमन्ततो ऽप्यङ्गीक्रियेते द्वितीये प्रथममेवाङ्गीकार्ये किं सापेक्षतापक्षं कक्षीकृत्य तत्र दूषणपरिहारक्लेशेन तथाच बकबन्ध(क)रीतिरित्यतो ऽभिप्रायमाह- वैषम्यमिति 6,360 वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात् तथा हि दर्शयति ब्ब्स्_2,1.34 वैषम्यं चैव नैर्घृण्यं वेदाप्रामाण्यकारणम् नाङ्गीकार्यमतो ऽन्यत्तु न वैषम्यादिनामकम्
vākye 'pi nirdhāraṇe saptamī prayojanavattve 'pīti vā yat vākyaṃ sampūrṇaprayojanaṃ mahāprayojanam upalakṣaṇaṃ caitat pradhānaviṣayaṃ cetyapi draṣṭavyam yaditi śravaṇāttaditi labhyate sampūrṇaprayojanamiti cāvartanīyam mānatvametītyanuvartanīyam tathā cāyamarthaḥ nāvāntaraviṣayaprayojanābhyāṃ vākyasya prāmāṇyaṃ sambhavati kinnāma yadvākyaṃ yanma(hā)hatprayojanamuddiśya yaṃ pradhānaṃ viṣayaṃ pratipādayituṃ pravṛttaṃ tattābhyāṃ(eva) prayojanaviṣaṭābhyāmupetaṃ prāmāṇyamaśnute tadabhāve 'vāntaraprayojanāderapyasiddheḥ siddhau vā vā tasyaiva prādhānyaprāpteḥ vedavākyaṃ ca mokṣoddeśena mahātatparyopetamityuktam tattayoreva viṣayaprayojanayorupapattau pramāṇaṃ syānnānyatheti iti śrīmannyāyasudhāyāṃ na prayojanādhikaraṇam vyāsa-(20) [======= jnys_2,1.x: vaiṣamyanairghṛṇyādhikaraṇam =======] 6,359 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ vaiṣamyanairghṛṇyādhikaraṇam oṃ vaiṣamyanairghṛṇye na sāpekṣatvāttathā hi darśayati oṃ prāṇināṃ vividhāndehendriya(yādi)viṣayāṃstatphalaṃ ca sukhaduḥkhalakṣaṇamutpādayannīśvaraḥ kiṃ tadīyaṃ dharmādharmarūpaṃ karmāpekṣate na vā ādye tasya svātantryapracyutiḥ dvitīye nirnimittaṃ kāṃścitsukhayanviṣamaḥ syāt kāṃścidduḥkhayannirghṛṇaḥ syāt ityubhayathā na tasya sarvakartṛtvamityeṣa(va) pūrvapakṣo 'trādhikaraṇe nirākriyate tatra tāvadādyena sūtreṇa karmādisāpekṣasya kartṛtvamabhyupetya vaiṣamyanairghaṇye parihṛte apekṣaṇīyaṃ karmādi īśvarāyattaṃ na vā neti pakṣe sarvakāraṇatvahāniḥ ādye nirnimittaṃ viṣamāṇāṃ karmaṇāṃ kārayiturvaiṣamyanairghṛṇye syātāmityākṣipya karmādīnāmanāditā(tvā)bhyupagamena samādhānamuktaṃ"na karmāvibhāgāditi cennānāditvāt'; iti sūtreṇa evaṃ tarhi karmādisāpekṣasya svātantryaṃ na syādityāśaṅkayoktamupapadyate ceti karmādyapekṣasyāpi tasya svātantryamupapadyate karmādisattāderapi tadadhīnatvasyārambhaṇādhikaraṇe samarthitatvāt nahi svādhīnasattādikamapekṣamāṇasya svātantryapracyutiryukteti evaṃ(ca) tarhi tadapekṣā nāmānapekṣaiva tathāca punarvaiṣamyādyāpattirityāśaṅkayoktam- upalabhyate ceti upalabhyate hī(ce)śvarasyedṛśaṃ vaiṣamyaṃ nirghṛṇatvaṃ ca pramāṇaiḥ ato nedamaniṣyamiti tadidamayuktam vaiṣamyanairghṛṇye hi vastuto dūṣaṇe na vā ādye kathamantato 'pyaṅgīkriyete dvitīye prathamamevāṅgīkārye kiṃ sāpekṣatāpakṣaṃ kakṣīkṛtya tatra dūṣaṇaparihārakleśena tathāca bakabandha(ka)rītirityato 'bhiprāyamāha- vaiṣamyamiti 6,360 vaiṣamyanairghṛṇye na sāpekṣatvāt tathā hi darśayati bbs_2,1.34 vaiṣamyaṃ caiva nairghṛṇyaṃ vedāprāmāṇyakāraṇam nāṅgīkāryamato 'nyattu na vaiṣamyādināmakam
2.1.111
द्विविधं खल्विदं वैषम्यं निर्घृणत्वं च एकं (ध)कर्माद्यनपेक्षताप्रयुक्तम् अपरं तु सापेक्षत्वे ऽपि कर्मादिसत्तादेरपीश्वराधीनत्वप्रयुक्तम् तत्राद्यं वेदाप्रामाण्यकारणत्वेन दूषणत्वात् नेश्वरस्याङ्गीकर्तुमुचितम् वेदो हि धर्मं सुखसाधनमधर्मं च दुःखसाधनमाह तत्र यदीश्वरो धर्माधर्मानपेक्ष्य विषमो निर्घृणश्च स्यात् तदा वेदोदितं धर्माधर्मयोः सुखदुःखसाधनत्वमसत्स्यात् तथाच तस्य कथं प्रामाण्यं स्यात् अतः सूत्रकारेण कर्मादिसापेक्षतापक्षमुररीकृत्य तत्परिहृतम् अतो ऽन्यत्तु द्वितीयं वैषम्यं नैर्घृण्यं च न वैषम्यादिनामकं दूषणरूपं न भवतीति यावत् तथाहि वैषम्यादिकं तावन्न स्वरूपेण दोषः किन्तु दोषहेतुतया न चेदं वेदाप्रामाण्यकारणम् कर्मादिसापेक्षत्वाङ्गीकारात् नापि जीवानामिवेश्वरस्य प्रत्यवायहेतुः तदभावात् अतो ऽदूषणत्वादङ्गीकृतं सूत्रकृतेति न कश्चिद्दोषः तथाच भाग्यम् "नच पुनर्वैषम्याद्यापातेन दोषःऽ; इति इति श्रीमन्न्यायसुधायां वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम् [======= ज्न्य्स्_2,1.xइ: सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम् =======] 6,366 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम् ओं सर्वधर्मोपपत्तेश्च ओं सर्वे चेतना अपूर्णगुणा दोषिणश्च दृष्टास्तद्दृष्टान्तेन चेतनत्वादीश्वरस्यापि समासव्यासाभ्यामपरिपूणर्गुणत्वं दोषित्वं च स्यादिति पूर्वपक्षो ऽत्राधिकरणे निरस्यते तदिदमस्पष्टं भाष्ये चशब्दसमुच्चितायाः श्रुतेरेवोदाहृतत्वात् युक्तेरव्युत्पादनात् ततः स्पष्टं यदधीना इति सर्वधर्मोपपत्तेश् च ब्ब्स्_2,1.37 यदधीना गुणाश्चैव दोषा अपि हि सर्वशः गुणास्तस्य कथं न स्युः स्युर्देषाश्च कथं पुनः
dvividhaṃ khalvidaṃ vaiṣamyaṃ nirghṛṇatvaṃ ca ekaṃ (dha)karmādyanapekṣatāprayuktam aparaṃ tu sāpekṣatve 'pi karmādisattāderapīśvarādhīnatvaprayuktam tatrādyaṃ vedāprāmāṇyakāraṇatvena dūṣaṇatvāt neśvarasyāṅgīkartumucitam vedo hi dharmaṃ sukhasādhanamadharmaṃ ca duḥkhasādhanamāha tatra yadīśvaro dharmādharmānapekṣya viṣamo nirghṛṇaśca syāt tadā vedoditaṃ dharmādharmayoḥ sukhaduḥkhasādhanatvamasatsyāt tathāca tasya kathaṃ prāmāṇyaṃ syāt ataḥ sūtrakāreṇa karmādisāpekṣatāpakṣamurarīkṛtya tatparihṛtam ato 'nyattu dvitīyaṃ vaiṣamyaṃ nairghṛṇyaṃ ca na vaiṣamyādināmakaṃ dūṣaṇarūpaṃ na bhavatīti yāvat tathāhi vaiṣamyādikaṃ tāvanna svarūpeṇa doṣaḥ kintu doṣahetutayā na cedaṃ vedāprāmāṇyakāraṇam karmādisāpekṣatvāṅgīkārāt nāpi jīvānāmiveśvarasya pratyavāyahetuḥ tadabhāvāt ato 'dūṣaṇatvādaṅgīkṛtaṃ sūtrakṛteti na kaściddoṣaḥ tathāca bhāgyam "naca punarvaiṣamyādyāpātena doṣaḥ'; iti iti śrīmannyāyasudhāyāṃ vaiṣamyanairghṛṇyādhikaraṇam [======= jnys_2,1.xi: sarvadharmopapattyadhikaraṇam =======] 6,366 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ sarvadharmopapattyadhikaraṇam oṃ sarvadharmopapatteśca oṃ sarve cetanā apūrṇaguṇā doṣiṇaśca dṛṣṭāstaddṛṣṭāntena cetanatvādīśvarasyāpi samāsavyāsābhyāmaparipūṇarguṇatvaṃ doṣitvaṃ ca syāditi pūrvapakṣo 'trādhikaraṇe nirasyate tadidamaspaṣṭaṃ bhāṣye caśabdasamuccitāyāḥ śruterevodāhṛtatvāt yukteravyutpādanāt tataḥ spaṣṭaṃ yadadhīnā iti sarvadharmopapatteś ca bbs_2,1.37 yadadhīnā guṇāścaiva doṣā api hi sarvaśaḥ guṇāstasya kathaṃ na syuḥ syurdeṣāśca kathaṃ punaḥ
2.1.112
चापिशब्दावन्योन्यसमुच्चये एवशब्दस्य यदधीना एवेत्यन्वयः हिशब्दः सर्वस्य भगवदधीनतायां श्रुत्यादिप्रसिद्धिं द्योतयति कथमित्याक्षेपे द्वेधा हि वस्तु न प्राप्यते तत्र स्वातन्त्र्याभावाद्वा प्रेप्साभावाद्वा द्वेधा च न हीयते स्वातन्त्र्याभावाद्वा जिहासाभावाद्वा अस्ति तावदीश्वरस्य सर्वत्र स्वातन्त्र्यम् अस्ति च मया सर्वदाऽनन्दादिगुणवता दुःखादिदोषवर्जितेन भाव्यमितीच्छा, प्रेक्षावत्त्वात् अतः कथं तस्यानन्दादिगुणपूर्णत्वं दुःखादिसर्वदोषदूरत्वं न भवति अत्रैते प्रयोगाः ईश्वरः सकलगुणपूर्णः सर्वदोषदूरश्च, स्वतन्त्रत्वात् व्यतिरेकेण यज्ञदत्तवत् ईश्वरो विप्रतिपन्नगुणवान्, तत्र प्रेप्सावत्त्वे सति स्वतन्त्रत्वात् यो यत्र प्रेप्सावत्वे सति स्वतन्त्रः स तद्वान् यथा सम्प्रतिपन्नः ईश्वरो न विमतदोषवान्, तज्जिहासुत्वे सति स्वतन्त्रत्वात् यो यत्र जिहासावत्त्वे सति स्वतन्त्रः स तदभाववान् यथा सम्मत इति 6,368 सर्वधर्मापपत्तेस्तद् वाक्यैरपि हि तादृशैः निर्दोषाशेषगुणको निर्णीतो भगवान् हरिः
cāpiśabdāvanyonyasamuccaye evaśabdasya yadadhīnā evetyanvayaḥ hiśabdaḥ sarvasya bhagavadadhīnatāyāṃ śrutyādiprasiddhiṃ dyotayati kathamityākṣepe dvedhā hi vastu na prāpyate tatra svātantryābhāvādvā prepsābhāvādvā dvedhā ca na hīyate svātantryābhāvādvā jihāsābhāvādvā asti tāvadīśvarasya sarvatra svātantryam asti ca mayā sarvadā'nandādiguṇavatā duḥkhādidoṣavarjitena bhāvyamitīcchā, prekṣāvattvāt ataḥ kathaṃ tasyānandādiguṇapūrṇatvaṃ duḥkhādisarvadoṣadūratvaṃ na bhavati atraite prayogāḥ īśvaraḥ sakalaguṇapūrṇaḥ sarvadoṣadūraśca, svatantratvāt vyatirekeṇa yajñadattavat īśvaro vipratipannaguṇavān, tatra prepsāvattve sati svatantratvāt yo yatra prepsāvatve sati svatantraḥ sa tadvān yathā sampratipannaḥ īśvaro na vimatadoṣavān, tajjihāsutve sati svatantratvāt yo yatra jihāsāvattve sati svatantraḥ sa tadabhāvavān yathā sammata iti 6,368 sarvadharmāpapattestad vākyairapi hi tādṛśaiḥ nirdoṣāśeṣaguṇako nirṇīto bhagavān hariḥ
2.2.1
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः तत् एवमुक्तप्रकारेण सर्वेषां धर्माणां गुणानां दोषाभावानां च सम्बन्धिन्यास्तत्प्रतिपादिकया उपपत्तेः तादृशैः सर्वगुणपूर्त्यादेरुपपादकैः हिशब्दस्तेषां"गुणाः श्रुताःऽ; इत्यादीनां प्रसिद्धानां सूचयति तदनेन स्वपक्षे प्रमाणमभिदधतैव परकीययुक्तीनां कालात्ययापदिष्टत्वं स्वातन्त्र्याभावोपाधिदुष्टत्वं चोक्तं भवतीति इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना कृतायां टीकायां विषमपदवाक्याथर्विवृतौ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमचरणः पर्यवसितः इति श्रीमन्न्यायसुधायां द्वितीयाध्यायस्य प्रथमचरणः समाप्तः अध्यय 2, पद 2 [======= ज्न्य्स्_2,2.इ: रचनानुपपत्त्यधिकरण =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां रचनानुपपत्त्यधिकरणम् 7,1 सकलजगज्जन्मादिकारणे सकलगुणपरिपूर्णे समस्तावद्यगन्धविधुरे परे ब्रह्मणि विष्णौ समस्तश्रुतिसमन्वयो यः प्रथमाध्याये ऽभिहितः, तस्य साङ्खयादिसमयविरोधेनान्यथात्वश(ङ्कायां तन्निराकरणार्थमयं)ङ्कां निवारयितुं द्वितीयपाद आरभ्यते 7,4 नन्वनारम्भणीय एवायं पादः तथाहि साङ्खयादिमतानि किं स्मृतित्वेनोक्तार्थमन्यथमन्तीति शङ्कयते, किंवा युक्त्युपेततया, अथवा श्रुत्युपेततया, यद्वा प्रत्यक्षोपेततया नाद्यः, प्रतिस्मृतिपराहतत्वेनाप्तिनिश्चायकाभावेन च तेषामपस्मृतित्वस्य प्रथमपादे समर्थितत्वात् अत एव न चतुर्थः न द्वितीयः उक्तार्थविरुद्धानां सकलयुक्तीनामाभासत्वस्य तत्रैव व्युत्पादितत्वात् प्रबलयुक्तिविरोधो ऽत्र निरस्यत इति चेन्न प्राबल्यं हि युक्तीनां श्रुत्यादिप्रमाणमूलत्वेन, तत्संवादित्वेन (वा), बहुत्वेन वा स्यात् सर्वथापि नाधिकाशङ्कावकाशः श्रुत्यादिसंवादिनीनां तन्मूलानां बह्वीनां च युक्तीनां तत्रैव निराकृतत्वात् काश्चिदेव तत्र निरस्ता न समस्ता इति चेन्न सूत्राणामुपलक्षणार्थत्वात् अन्यथा युक्त्याभासानामनन्तत्वेन अपर्यवसानं स्यात् पादभेदश्चैवं सति न स्यात् न तृतीयः, समस्तश्रुतीनां ब्रह्मणि समन्वयस्योक्तत्वात् अत्र कश्चिदाह स्वपक्षसादनपरपक्षप्रतिक्षेपाभ्यामेव निर्णयो भवति तत्र प्रथमाध्याये स्वपक्षे प्रमाणमुक्तम् तस्य युक्तिविरोधो द्वितीयस्य आद्यपादेन निरस्तः एवं स्वपक्षस्थापने जाते परपक्षप्रतिक्षेपाथर्मयं वाद आरभ्यत इति तदयुक्तम् परपक्षप्रतिक्षेपो हि तदीयसाधननिरासादन्यो नास्ति साधनानि च स्मृत्यादीन्येव निरस्तानि च समस्तानि तानि प्रथमपाद इति किमस्य कृत्यम् किञ्चैवं सति विरोधपरिहारो ऽध्यायार्थो न स्यादिति अपर आह उक्तार्थे स्मृतिन्यायविरोधो नास्तीति स्थापिते ऽप्यस्ति ब्रह्मणि समन्वयाभावशङ्का कथम् यद्यप्यनुमानं ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमपबाधितुं नालम्, तथापि कारणान्तरं जगतो ऽवगमयितुमलम् ततश्च वस्तुविकल्पानुपपत्तेरन्यतरपरिग्रहे हेत्वभावात् ब्रह्मैव जगत्कारणमिति न निश्चेतुं शक्यते, प्रत्युत सर्वज्ञप्रणेतृकत्वेनानुमानस्योपबृंहितत्वात् प्रधानाद्येव जगत्कारणं न ब्रह्मेति बुद्धिः स्यात् अतो न केवलं ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमपबाधितुमनुमानं नोत्सहते किन्तु कारणान्तरमप्यवगमयितुं नालमिति प्रदर्शनार्थं द्वितीयः पाद आरभ्यत इति एतदप्युक्तम् तथाहि किमनेनोक्तं स्यात् यदि, प्राक् स्वाभिमतार्थे युक्तिविरोधपरिहारेण स्वपक्षस्थपाना विहिता, इदानीं परपक्षप्रतिक्षेपो विधीयत इति तदोक्तमेवोत्तरम् अथ युक्तिविरोधपरिहार एव पादद्वयार्थः, किन्तु स्वपक्षविरोधियुक्तिनिराकरणं प्रथमे, द्वितीये तु परपक्षसाधकयुक्तिनिराकरणमिति, तन्न न्यायसाम्येन तासामपि शक्यनिराकरणत्वात् (सार्वज्ञं) सर्वज्ञत्वं च प्रणेतॄणां प्रागेव निरस्तम् 7,5 अतो नायं पाद आरम्भणीय इत्यत आह- स्मृतीति स्मृतियुक्तिश्रुतिगुणयुक्तयो बहुयुक्तयः एवं चतुर्विधा नैव विरुद्धयन्ते ऽन्वयं प्रति
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrībrahmasūtrānuvyākhyāne dvitīyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ tat evamuktaprakāreṇa sarveṣāṃ dharmāṇāṃ guṇānāṃ doṣābhāvānāṃ ca sambandhinyāstatpratipādikayā upapatteḥ tādṛśaiḥ sarvaguṇapūrtyāderupapādakaiḥ hiśabdasteṣāṃ"guṇāḥ śrutāḥ'; ityādīnāṃ prasiddhānāṃ sūcayati tadanena svapakṣe pramāṇamabhidadhataiva parakīyayuktīnāṃ kālātyayāpadiṣṭatvaṃ svātantryābhāvopādhiduṣṭatvaṃ coktaṃ bhavatīti iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyātharvivṛtau dvitīyādhyāyasya prathamacaraṇaḥ paryavasitaḥ iti śrīmannyāyasudhāyāṃ dvitīyādhyāyasya prathamacaraṇaḥ samāptaḥ adhyaya 2, pada 2 [======= jnys_2,2.i: racanānupapattyadhikaraṇa =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ racanānupapattyadhikaraṇam 7,1 sakalajagajjanmādikāraṇe sakalaguṇaparipūrṇe samastāvadyagandhavidhure pare brahmaṇi viṣṇau samastaśrutisamanvayo yaḥ prathamādhyāye 'bhihitaḥ, tasya sāṅkhayādisamayavirodhenānyathātvaśa(ṅkāyāṃ tannirākaraṇārthamayaṃ)ṅkāṃ nivārayituṃ dvitīyapāda ārabhyate 7,4 nanvanārambhaṇīya evāyaṃ pādaḥ tathāhi sāṅkhayādimatāni kiṃ smṛtitvenoktārthamanyathamantīti śaṅkayate, kiṃvā yuktyupetatayā, athavā śrutyupetatayā, yadvā pratyakṣopetatayā nādyaḥ, pratismṛtiparāhatatvenāptiniścāyakābhāvena ca teṣāmapasmṛtitvasya prathamapāde samarthitatvāt ata eva na caturthaḥ na dvitīyaḥ uktārthaviruddhānāṃ sakalayuktīnāmābhāsatvasya tatraiva vyutpāditatvāt prabalayuktivirodho 'tra nirasyata iti cenna prābalyaṃ hi yuktīnāṃ śrutyādipramāṇamūlatvena, tatsaṃvāditvena (vā), bahutvena vā syāt sarvathāpi nādhikāśaṅkāvakāśaḥ śrutyādisaṃvādinīnāṃ tanmūlānāṃ bahvīnāṃ ca yuktīnāṃ tatraiva nirākṛtatvāt kāścideva tatra nirastā na samastā iti cenna sūtrāṇāmupalakṣaṇārthatvāt anyathā yuktyābhāsānāmanantatvena aparyavasānaṃ syāt pādabhedaścaivaṃ sati na syāt na tṛtīyaḥ, samastaśrutīnāṃ brahmaṇi samanvayasyoktatvāt atra kaścidāha svapakṣasādanaparapakṣapratikṣepābhyāmeva nirṇayo bhavati tatra prathamādhyāye svapakṣe pramāṇamuktam tasya yuktivirodho dvitīyasya ādyapādena nirastaḥ evaṃ svapakṣasthāpane jāte parapakṣapratikṣepātharmayaṃ vāda ārabhyata iti tadayuktam parapakṣapratikṣepo hi tadīyasādhananirāsādanyo nāsti sādhanāni ca smṛtyādīnyeva nirastāni ca samastāni tāni prathamapāda iti kimasya kṛtyam kiñcaivaṃ sati virodhaparihāro 'dhyāyārtho na syāditi apara āha uktārthe smṛtinyāyavirodho nāstīti sthāpite 'pyasti brahmaṇi samanvayābhāvaśaṅkā katham yadyapyanumānaṃ brahmaṇo jagatkāraṇatvamapabādhituṃ nālam, tathāpi kāraṇāntaraṃ jagato 'vagamayitumalam tataśca vastuvikalpānupapatteranyataraparigrahe hetvabhāvāt brahmaiva jagatkāraṇamiti na niścetuṃ śakyate, pratyuta sarvajñapraṇetṛkatvenānumānasyopabṛṃhitatvāt pradhānādyeva jagatkāraṇaṃ na brahmeti buddhiḥ syāt ato na kevalaṃ brahmaṇo jagatkāraṇatvamapabādhitumanumānaṃ notsahate kintu kāraṇāntaramapyavagamayituṃ nālamiti pradarśanārthaṃ dvitīyaḥ pāda ārabhyata iti etadapyuktam tathāhi kimanenoktaṃ syāt yadi, prāk svābhimatārthe yuktivirodhaparihāreṇa svapakṣasthapānā vihitā, idānīṃ parapakṣapratikṣepo vidhīyata iti tadoktamevottaram atha yuktivirodhaparihāra eva pādadvayārthaḥ, kintu svapakṣavirodhiyuktinirākaraṇaṃ prathame, dvitīye tu parapakṣasādhakayuktinirākaraṇamiti, tanna nyāyasāmyena tāsāmapi śakyanirākaraṇatvāt (sārvajñaṃ) sarvajñatvaṃ ca praṇetṝṇāṃ prāgeva nirastam 7,5 ato nāyaṃ pāda ārambhaṇīya ityata āha- smṛtīti smṛtiyuktiśrutiguṇayuktayo bahuyuktayaḥ evaṃ caturvidhā naiva viruddhayante 'nvayaṃ prati
2.2.2
इति प्रथमपादेन निर्णीते ऽप्यभियोगतः दर्शनानां प्रवृत्तत्वान्मन्द आशङ्कते पुनः
iti prathamapādena nirṇīte 'pyabhiyogataḥ darśanānāṃ pravṛttatvānmanda āśaṅkate punaḥ
2.2.3
न्यायसुधा: श्रुतयो गुरा उपसर्जना(नि) यासां तास्तथोक्ताः चतुर्विधा विरोधिप्रतीतयः अन्वयं प्रति न विरुद्धयन्ते इति श्रुतिसमन्वयसिद्धमर्थं नान्यथयितुं शक्नुवन्तीत्यर्थः अभियोग आग्रहः दृश्यते प्रमेयमेभिरिति दर्शनानि साङ्खयादिशास्त्राणि एतदुक्तं भवति यद्यपि परमतसाधकानामस्मन्मतबाधकानां च स्मृत्यादीनामाभासत्वव्युत्पादनेन स्पपरपक्षसाधनोपालम्भौ कृतावेवेति परमार्थः तथाप्युक्ते ऽर्थे पुनः पुरुषस्य आशङ्का भवत्येव, किमेतदेवमन्यथा वेति कस्मात् अभियोगतो (दर्शनानां) मतानां प्रवृत्तत्वात् तदुपलम्भादिति 7,10 ननु च श्रुतयस्तावदपौरुषेयतयानाशङ्कितदोषाः बहुल(प्रबल)युक्तिभिश्चानुसंहितार्था निरस्तसमस्तप्रतिपक्षाश्च तत्कथं तत्समन्वयसिद्धे ऽर्थे ऽभियोगप्रवृत्तदर्शनोपलम्भमात्रेणान्यथात्वशङ्का स्यात् अतिप्रसङ्गात् नन्वत एवोक्तं मन्द इति मैवम् प्राप्तिमनालोच्य शङ्कमानस्याविचिकित्सितशङ्कस्य शास्त्रे ऽनधिकारादित्यतो ऽभियोगतो दर्शनानां प्रवृत्तत्वादित्युक्तशङ्काकारणं विवृणोति- अनादीति अनादिकालतो वृत्ताः समया हि प्रवाहतः नचोच्छेदो ऽस्ति कस्यापि समयस्येत्
nyāyasudhā: śrutayo gurā upasarjanā(ni) yāsāṃ tāstathoktāḥ caturvidhā virodhipratītayaḥ anvayaṃ prati na viruddhayante iti śrutisamanvayasiddhamarthaṃ nānyathayituṃ śaknuvantītyarthaḥ abhiyoga āgrahaḥ dṛśyate prameyamebhiriti darśanāni sāṅkhayādiśāstrāṇi etaduktaṃ bhavati yadyapi paramatasādhakānāmasmanmatabādhakānāṃ ca smṛtyādīnāmābhāsatvavyutpādanena spaparapakṣasādhanopālambhau kṛtāveveti paramārthaḥ tathāpyukte 'rthe punaḥ puruṣasya āśaṅkā bhavatyeva, kimetadevamanyathā veti kasmāt abhiyogato (darśanānāṃ) matānāṃ pravṛttatvāt tadupalambhāditi 7,10 nanu ca śrutayastāvadapauruṣeyatayānāśaṅkitadoṣāḥ bahula(prabala)yuktibhiścānusaṃhitārthā nirastasamastapratipakṣāśca tatkathaṃ tatsamanvayasiddhe 'rthe 'bhiyogapravṛttadarśanopalambhamātreṇānyathātvaśaṅkā syāt atiprasaṅgāt nanvata evoktaṃ manda iti maivam prāptimanālocya śaṅkamānasyāvicikitsitaśaṅkasya śāstre 'nadhikārādityato 'bhiyogato darśanānāṃ pravṛttatvādityuktaśaṅkākāraṇaṃ vivṛṇoti- anādīti anādikālato vṛttāḥ samayā hi pravāhataḥ nacocchedo 'sti kasyāpi samayasyet
2.2.3d
7,11 न्यायसुधा: कपिलकणादादीनां प्रणेतॄणां स्मरणात्कथमनादित्वमित्यत उक्तम्- प्रवाहत इति कपिलादयो हि पूर्वैः प्रणीतान्येव शास्त्राणि कालबलादुत्सन्नानि स्व(तपः)प्रभावादिनावगम्य प्रबन्धान्तररचनया प्रवर्तयन्ति एवं पूर्वे ऽपि पूर्वतरैरित्येवं प्रवाहतो ऽनादित्वाददोषः तथैव च स्मरणानीति इति हेतोराशङ्कित इति पूर्वेण सम्बन्धः इदमुक्तं भवति करणदोषबाधकप्रत्ययवशादेव ह्यप्रामाण्यं कल्पनीयम् अन्यथा अतिप्रसङ्गात् तत्र यता श्रुतीनामनादित्वात्करणदोषाभावः, तथा समयानामपि स्वरूपानादित्वं प्रवाहानादित्वमिति तु वैषम्यमात्रम् पुरुषदोषसञ्चाराभावस्योभयत्रापि साम्यात् यथा चानुच्छेदेनानुवृत्तेः श्रुतीनां बाधकाभावः, एवं समयानामपि यदि करणदोषबादकप्रत्ययोपेताः स्युः तदोन्मत्तवाक्यवदिदंप्रथमाः समुच्छेदवन्तश्च स्युः नचैवम् अतः कथमप्रामाण्यमश्नुवते यथा च श्रुतयो बलवद्युक्त्यनुसंहितार्था एवं समया अपि नच तासामाभासत्वमुक्तमिति वाच्यम् सर्वेषां तदनुवर्तिनामस्माभिरनवगतत्वेन तत्परिहारसम्भावनात् एवमेवाप्रतिपक्षत्वं श्रुतीनामिव समयानां सम्भावितम् कथमन्यथा सूत्रकृदेकधुरीणाः शौद्धोदनिप्रभृतयो ऽभियोगतस्तान्प्रवर्तयेयुः, कथं च प्रेक्षावन्तो ऽनेके ऽभियोगेनैवोपाददीरन् तदेवं श्रुतितुल्य(समान)योगक्षेमतां समयानां मन्यमानस्य स्यादेवोक्तार्थे सन्देह इति 7,17 नन्वेवं सति परस्परविरुद्धानामनेकेषां प्रामाण्यं तावन्न सम्भवति, वस्तुविकल्पापत्तेः तथाचावश्याश्रयणीये कस्यचिदेव प्रामाण्ये अनादिकालतो ऽनुवृत्तत्वादेः अन्येष्वन्यथासिद्धौ सर्वथा कल्पनीयायाम्"इतरेषां चानुपलब्धेःऽ; इत्युक्तदिशा साङ्खयादिसमयानाम् अप्रामाण्यं कल्पयितुं शक्यत एव, तत्कथं श्रुतिसमन्वयसिद्धे ऽर्थे पुनः शङ्केति उच्यते यो हि इतरेषां चानुपलब्धेःऽ; इति सङ्क्षेपेणोदितं न्यायं पर(परि)कल्पितेषु प्रमेयविशेषेषूत्प्रेक्षितुं क्षमते, तं प्रत्येवमेतत् यस्त्वेवं न क्षमः स यावदयं सङ्क्षेपो न प्रपञ्च्यते तावदन्यपरित्यागेनैकग्रहणस्यानीशानः शङ्केतैव नचैवं शास्त्रे नाधिक्रियेत सङ्ग्रहप्रपञ्चोच्छेदप्रसङ्गात् तदिदमुक्तं मन्द आशङ्कत इति किमतो यद्येवमित्यत आह- अत इति अतो विभुः
7,11 nyāyasudhā: kapilakaṇādādīnāṃ praṇetṝṇāṃ smaraṇātkathamanāditvamityata uktam- pravāhata iti kapilādayo hi pūrvaiḥ praṇītānyeva śāstrāṇi kālabalādutsannāni sva(tapaḥ)prabhāvādināvagamya prabandhāntararacanayā pravartayanti evaṃ pūrve 'pi pūrvatarairityevaṃ pravāhato 'nāditvādadoṣaḥ tathaiva ca smaraṇānīti iti hetorāśaṅkita iti pūrveṇa sambandhaḥ idamuktaṃ bhavati karaṇadoṣabādhakapratyayavaśādeva hyaprāmāṇyaṃ kalpanīyam anyathā atiprasaṅgāt tatra yatā śrutīnāmanāditvātkaraṇadoṣābhāvaḥ, tathā samayānāmapi svarūpānāditvaṃ pravāhānāditvamiti tu vaiṣamyamātram puruṣadoṣasañcārābhāvasyobhayatrāpi sāmyāt yathā cānucchedenānuvṛtteḥ śrutīnāṃ bādhakābhāvaḥ, evaṃ samayānāmapi yadi karaṇadoṣabādakapratyayopetāḥ syuḥ tadonmattavākyavadidaṃprathamāḥ samucchedavantaśca syuḥ nacaivam ataḥ kathamaprāmāṇyamaśnuvate yathā ca śrutayo balavadyuktyanusaṃhitārthā evaṃ samayā api naca tāsāmābhāsatvamuktamiti vācyam sarveṣāṃ tadanuvartināmasmābhiranavagatatvena tatparihārasambhāvanāt evamevāpratipakṣatvaṃ śrutīnāmiva samayānāṃ sambhāvitam kathamanyathā sūtrakṛdekadhurīṇāḥ śauddhodaniprabhṛtayo 'bhiyogatastānpravartayeyuḥ, kathaṃ ca prekṣāvanto 'neke 'bhiyogenaivopādadīran tadevaṃ śrutitulya(samāna)yogakṣematāṃ samayānāṃ manyamānasya syādevoktārthe sandeha iti 7,17 nanvevaṃ sati parasparaviruddhānāmanekeṣāṃ prāmāṇyaṃ tāvanna sambhavati, vastuvikalpāpatteḥ tathācāvaśyāśrayaṇīye kasyacideva prāmāṇye anādikālato 'nuvṛttatvādeḥ anyeṣvanyathāsiddhau sarvathā kalpanīyāyām"itareṣāṃ cānupalabdheḥ'; ityuktadiśā sāṅkhayādisamayānām aprāmāṇyaṃ kalpayituṃ śakyata eva, tatkathaṃ śrutisamanvayasiddhe 'rthe punaḥ śaṅketi ucyate yo hi itareṣāṃ cānupalabdheḥ'; iti saṅkṣepeṇoditaṃ nyāyaṃ para(pari)kalpiteṣu prameyaviśeṣeṣūtprekṣituṃ kṣamate, taṃ pratyevametat yastvevaṃ na kṣamaḥ sa yāvadayaṃ saṅkṣepo na prapañcyate tāvadanyaparityāgenaikagrahaṇasyānīśānaḥ śaṅketaiva nacaivaṃ śāstre nādhikriyeta saṅgrahaprapañcocchedaprasaṅgāt tadidamuktaṃ manda āśaṅkata iti kimato yadyevamityata āha- ata iti ato vibhuḥ
2.2.4ab
भ्रान्तिमूलत्वमेतेषां पृथग् दर्शयति स्फुटम्
bhrāntimūlatvameteṣāṃ pṛthag darśayati sphuṭam
2.2.4cd
न्यायसुधा: भ्रान्तिपदं विप्रलम्भस्याप्युपलक्षणम् पृथक् विस्तरेण स्फुटम् सुबोधम् तत्तत्समयोक्तार्थानामप्रामाणिकत्वं प्रमाणविरुद्धत्वं (च) प्राक् सङ्क्षेपेणास्फुटं चोक्तं, अत्र विस्तरेण स्फुटं दर्शयंस्तेषां भ्रान्त्यादिमूलत्वं ज्ञापयतीत्यर्थः एतेन पूर्वपादेनास्य पादस्य प्रपञ्च्यप्रपञ्चकभावलक्षणा सङ्गतिः, प्रपञ्चने प्रयोजनं चोक्तं भवति तदिदमुक्तमितरेषामित्यादि भाष्येण 7,19 नन्वेतदशक्यं तैः स्वप्रमेयाणां दृढतर्कागमसाधितत्वात् परकीयतर्कादेनिरस्तत्वादित्यत आह- तर्कैरिति तर्कैर्दृढतमैरेव वाक्यैश्चागमवादिनाम्
nyāyasudhā: bhrāntipadaṃ vipralambhasyāpyupalakṣaṇam pṛthak vistareṇa sphuṭam subodham tattatsamayoktārthānāmaprāmāṇikatvaṃ pramāṇaviruddhatvaṃ (ca) prāk saṅkṣepeṇāsphuṭaṃ coktaṃ, atra vistareṇa sphuṭaṃ darśayaṃsteṣāṃ bhrāntyādimūlatvaṃ jñāpayatītyarthaḥ etena pūrvapādenāsya pādasya prapañcyaprapañcakabhāvalakṣaṇā saṅgatiḥ, prapañcane prayojanaṃ coktaṃ bhavati tadidamuktamitareṣāmityādi bhāṣyeṇa 7,19 nanvetadaśakyaṃ taiḥ svaprameyāṇāṃ dṛḍhatarkāgamasādhitatvāt parakīyatarkādenirastatvādityata āha- tarkairiti tarkairdṛḍhatamaireva vākyaiścāgamavādinām
2.2.5a
7,19f. न्यायसुधा: तर्कशब्दः सोपस्क(स्का)रानुमानार्थः दृढतमैः परकीयतर्कबाधकैः तदबाध्यैः (च) वाक्यैश्च दृढतरै(मै)रिति सम्बद्धयते पूर्वेण सम्बन्धः (अन्वयः) वेदादिवाक्यानां प्रामाण्यमनभ्युपगच्छन्तं प्रति कथं तदुपन्यास इत्यत उक्तम्- आगमवादिनामिति आगमस्य वेदादेः प्रामाण्यमभ्युपगच्छतां पुंसां समयानामिति सम्बन्धः यद्वा स्वागमप्रामाण्यवादिनामित्यर्थः ततश्च स्वागमप्रामाण्याभ्युपगमन्यायेन वेदादेरपि प्रामाण्यं तैरङ्गीकार्यमिति(रयित्वेतिर् (येति) भावः अथवाऽगमस्य वेदादेः प्रामाण्यवादिनां शिष्याणां व्यपेक्षयेति शेषः तथाच बौद्धाधिकरणान्तेन न विरोधः यद्यप्येतदनुपदमेव प्रदर्शयिष्यते, तथापि श्रोतृमनःसमाधानार्थमुक्तमिति 7,21 ननु चानाद्यनन्तकाले ऽनुच्छेदेन प्रवर्तमानानां समयानां न भ्रान्त्यादिमूलत्वमुचितम् नहि तथाविधस्योन्मत्तवाक्यादेरनाद्यन्तकाले ऽनुवृत्तिरस्ति तदयं प्रयोगः साङ्खयादिसमयाः प्रमाणभूता, न भ्रान्त्यादि(न्ति)मूला वा, सर्वदानुवर्तमानत्वात्, महाजनपरिगृहीतत्वात्(वा), वेदवदिति तथाच वक्ष्यमाणस्य तर्कादेर्बाधितविषयत्वमिति मैवम् किमत्र सर्वेषामपि समयानां प्रामाण्यादिकं साध्यमुतैकस्य नाद्यः परस्परविरुद्धानां प्रामाण्यादिसाधने वस्तुविकल्पापत्त्या बाधितविषयत्वात् परस्परप्रतिक्षेपरूपत्वेन सत्प्रतिपक्षत्वाच्च न द्वितीयः पक्षीकृतादन्यस्य प्रामाण्याद्यभ्युपगमे प्रगुक्तदोषानुषङ्गात् अनभ्युपगमे तत्रैव व्यभिचारात् वेदप्रामाण्याद्यभ्युपगमे प्रतिज्ञातार्थानुपपत्तिः अनभ्युपगमे च दृष्टान्तदोषः भवेदेवम् भ्रान्त्यादिमूलत्वे समाने सत्युन्मत्तवाक्ये ऽविद्यमानां अनाद्यनन्तकालानुवृत्तिरेतेषामेव तर्हि किन्निमित्तेति सुहृद्भावेन पृच्छन्तं प्रत्याह- दौर्लभ्यादिति 7,22 दौर्लभ्याच्छुद्धबुद्धीनां बाहुल्यादल्पवेदिनाम् तामसत्वाच्च लोकस्य मिथ्याज्ञानप्रसक्तितः
7,19f. nyāyasudhā: tarkaśabdaḥ sopaska(skā)rānumānārthaḥ dṛḍhatamaiḥ parakīyatarkabādhakaiḥ tadabādhyaiḥ (ca) vākyaiśca dṛḍhatarai(mai)riti sambaddhayate pūrveṇa sambandhaḥ (anvayaḥ) vedādivākyānāṃ prāmāṇyamanabhyupagacchantaṃ prati kathaṃ tadupanyāsa ityata uktam- āgamavādināmiti āgamasya vedādeḥ prāmāṇyamabhyupagacchatāṃ puṃsāṃ samayānāmiti sambandhaḥ yadvā svāgamaprāmāṇyavādināmityarthaḥ tataśca svāgamaprāmāṇyābhyupagamanyāyena vedāderapi prāmāṇyaṃ tairaṅgīkāryamiti(rayitvetir (yeti) bhāvaḥ athavā'gamasya vedādeḥ prāmāṇyavādināṃ śiṣyāṇāṃ vyapekṣayeti śeṣaḥ tathāca bauddhādhikaraṇāntena na virodhaḥ yadyapyetadanupadameva pradarśayiṣyate, tathāpi śrotṛmanaḥsamādhānārthamuktamiti 7,21 nanu cānādyanantakāle 'nucchedena pravartamānānāṃ samayānāṃ na bhrāntyādimūlatvamucitam nahi tathāvidhasyonmattavākyāderanādyantakāle 'nuvṛttirasti tadayaṃ prayogaḥ sāṅkhayādisamayāḥ pramāṇabhūtā, na bhrāntyādi(nti)mūlā vā, sarvadānuvartamānatvāt, mahājanaparigṛhītatvāt(vā), vedavaditi tathāca vakṣyamāṇasya tarkāderbādhitaviṣayatvamiti maivam kimatra sarveṣāmapi samayānāṃ prāmāṇyādikaṃ sādhyamutaikasya nādyaḥ parasparaviruddhānāṃ prāmāṇyādisādhane vastuvikalpāpattyā bādhitaviṣayatvāt parasparapratikṣeparūpatvena satpratipakṣatvācca na dvitīyaḥ pakṣīkṛtādanyasya prāmāṇyādyabhyupagame praguktadoṣānuṣaṅgāt anabhyupagame tatraiva vyabhicārāt vedaprāmāṇyādyabhyupagame pratijñātārthānupapattiḥ anabhyupagame ca dṛṣṭāntadoṣaḥ bhavedevam bhrāntyādimūlatve samāne satyunmattavākye 'vidyamānāṃ anādyanantakālānuvṛttireteṣāmeva tarhi kinnimitteti suhṛdbhāvena pṛcchantaṃ pratyāha- daurlabhyāditi 7,22 daurlabhyācchuddhabuddhīnāṃ bāhulyādalpavedinām tāmasatvācca lokasya mithyājñānaprasaktitaḥ
2.2.5ef
-द् न्यायसुधा: समयप्रवर्तकानां पुंसां दुराग्रहगृहीतत्वाद्वर्तन्ते समयाः सदा नैक्यमुन्मत्तवाक्ये विद्यते नन्वाग्रहे ऽपि किं कारणमित्यत उक्तम्- विद्वेषादिति विद्वेषात् परमे तत्त्वे तत्त्ववेदिषु चानिशम्
-d nyāyasudhā: samayapravartakānāṃ puṃsāṃ durāgrahagṛhītatvādvartante samayāḥ sadā naikyamunmattavākye vidyate nanvāgrahe 'pi kiṃ kāraṇamityata uktam- vidveṣāditi vidveṣāt parame tattve tattvavediṣu cāniśam
2.2.6
न्यायसुधा: तर्हि द्वेषोत्पत्त्यनन्तरं प्रवर्तताम् कथं सदा इत्यत उक्तम्- अनिशमिति ननु पुरुषार्थकामाः कथं (वि)द्वेषनिमित्तादाग्रहादन्यायं प्रवर्तयन्तीत्यत उक्तम्- अनादीति अनादिवासनायोगादसुराणां बहुत्वतः दुराग्रहगृहीतत्वाद् वर्तन्ते समयाः सदा
nyāyasudhā: tarhi dveṣotpattyanantaraṃ pravartatām kathaṃ sadā ityata uktam- aniśamiti nanu puruṣārthakāmāḥ kathaṃ (vi)dveṣanimittādāgrahādanyāyaṃ pravartayantītyata uktam- anādīti anādivāsanāyogādasurāṇāṃ bahutvataḥ durāgrahagṛhītatvād vartante samayāḥ sadā
2.2.7
न्यायसुधा: वासनावशात्तेभ्यस्तदेव रोचयत इति भावः नन्वनादिवासनापि बलवत्प्रयत्नेन कुतो न निवर्तत इत्यत उक्तम्- असुराणामिति विपरीतप्रयत्नादिप्रेरकाणां बुद्धयाद्यभिमानिनामिति शेषः 7,24 ननु साधूनां विदुषां निवारणात्कुतो न निवर्तन्त इत्यत उक्तम्- दौर्लभ्यादिति अल्पवेदिनां भ्रमाधिष्ठानस्वरूपमात्रविदां समयप्रवर्तकानाम् तर्हि राजादिर्लोको निवारयिष्यति इत्यत उक्तम्- तामसत्वादिति तत एव कुपण्डितनिमित्तमिथ्याज्ञानप्रसक्तिश्च न चैतानि कारणानि स्वरूपतो ऽप्यनादौ वेदे सम्भवन्तीति यद्यप्येतत्पादान्ते वक्तव्यम्, तथाप्यत्र प्रसङ्गा(दा)गतं बुद्धिसमाधानायोक्तमिति 7,25 यद्येवं तर्ह्येतेषां सुदृढनिरूढानां समयानां सर्वथोत्सादनस्याशक्यत्वाद्वयर्थेयं निराकृतिरित्यत आह- तथापीति तथापि शुद्धबुद्धीनामीशानुग्रहयोगिनाम् युयुक्तयस्तमो हन्युरागमानुगताः सदा
nyāyasudhā: vāsanāvaśāttebhyastadeva rocayata iti bhāvaḥ nanvanādivāsanāpi balavatprayatnena kuto na nivartata ityata uktam- asurāṇāmiti viparītaprayatnādiprerakāṇāṃ buddhayādyabhimānināmiti śeṣaḥ 7,24 nanu sādhūnāṃ viduṣāṃ nivāraṇātkuto na nivartanta ityata uktam- daurlabhyāditi alpavedināṃ bhramādhiṣṭhānasvarūpamātravidāṃ samayapravartakānām tarhi rājādirloko nivārayiṣyati ityata uktam- tāmasatvāditi tata eva kupaṇḍitanimittamithyājñānaprasaktiśca na caitāni kāraṇāni svarūpato 'pyanādau vede sambhavantīti yadyapyetatpādānte vaktavyam, tathāpyatra prasaṅgā(dā)gataṃ buddhisamādhānāyoktamiti 7,25 yadyevaṃ tarhyeteṣāṃ sudṛḍhanirūḍhānāṃ samayānāṃ sarvathotsādanasyāśakyatvādvayartheyaṃ nirākṛtirityata āha- tathāpīti tathāpi śuddhabuddhīnāmīśānugrahayoginām yuyuktayastamo hanyurāgamānugatāḥ sadā
2.2.8a
इति विद्यापतिः सम्यक् समयानां निराकृतिम् चकार
iti vidyāpatiḥ samyak samayānāṃ nirākṛtim cakāra
2.2.8cd
-च् न्यायसुधा: यद्यपि कुसुमया न सर्वथा समुच्छेद्याः तथापि तमः अज्ञानम् सुयुक्तित्वस्य विवरणं सदाऽगमानुगता इति प्रमाणगृहीतव्याप्त्यादियुक्ताः तत्संवादयुक्ताश्च इति इत्येवमर्थम् एतदुक्तं भवति न साङ्खयादिसमयसमुच्छेदार्थो ऽयं प्रयत्नः, येनोक्तदोषः स्यात् किन्नाम केषाञ्चित्पुंसां तैस्तैः समयैराहिता(न)ज्ञानसंशयविपर्ययान् आगमसहिताभिर्युक्तिभिः तत्त्वज्ञानमुत्पाद्य अपनेतुमिति 7,25f. नन्वेतदप्ययुक्तम् अतिनिरूढनिबिडवासनानुबद्धमनाद्यज्ञानम् इदानीमेवोत्पन्नेन तत्त्वज्ञानेनापनीयत इति किन्तु तत्त्वज्ञानं परिभूय स्ववासनावशात्पुनरुद्भवति प्रवर्तयति च स्वोचितं कार्यमित्यत उक्तम्- शुद्धबुद्धीनामिति यथार्थज्ञानस्वभावानां मोक्षयोग्यानाम् अयं भावः वक्ष्यते हि केचन चेतना मोक्षयोग्याः केचन नेति तत्र नायोग्यानामज्ञानमपनेतुमय रम्भः, किन्तु योग्यानामेव तेच विशुद्धविज्ञानस्वभावाः तथाच प्रमाणैरिदानीमेवोत्पन्नमपीदं मनोवृत्तित्वं तत्त्वज्ञानमन्तरङ्गभूतेन विशुद्धस्वरूपज्ञानेनोपोद्बलितं सत् बहिरङ्गमनाद्यपि सवासनमज्ञानं समूलघातं हन्ति स्वभावस्य सर्वतो ऽपि बलवत्त्वात् नचैवं प्रमाणवैयर्थ्यम् स्वभावस्य बाह्यप्रयत्नसचिवस्यैव कार्यकारित्वात् यथोक्तम्"विना यत्नं न हठो नापि कर्मऽ; इति किञ्च सर्वतो ऽपि बलीयानीश्वरानुग्रह इति तावत्सुप्रसिद्धम् अस्ति चासौ मोक्षयोग्येषु (जीवेषु) अनादित इति वक्ष्यते तथाच तत्सचिवमिदं वृत्तिज्ञानमज्ञानमतिनिरूढनिबिडवासनानुबद्धमनाद्यपि समूलकाषं कषत्येव अतो न व्यर्थेयं समयानां निराक्रियेति भावेनोक्तम्- ईशानुग्रहयोगिनामिति नचैवं तत एवाविद्यानिवृत्तिर्भविष्यति किं तत्त्वज्ञानेनेति वाच्यम् ईश्वरानुग्रहस्य पुरुषप्रयत्नानुसारेणैव फलजननस्वाभाव्यात् तथाचोक्तम्"फलप्रदो वासुदेवः अखिलस्यऽ; इति अखिलस्य योग्यताकमर्प्रयत्नसाकल्यस्य न पुनरेकैकस्येत्यर्थः 7,30 यद्येवं साधूनां कुसुमयाहितमज्ञानमपनेतुं भगवान्समयानां निराकृतिं चकार, तदेयं ब्रह्मादिभिरनादर्तव्या स्यात् तेषु कुसुमयैरज्ञानस्यानाहितत्वेन प्रयोजनाभावात् तथाच"एवंविधानि सूत्राणि कृत्वाऽ; इत्यागमविरोध इत्यत आह- निजेति ... निजभक्तानां बुद्धिशाणत्वसिद्धये
-c nyāyasudhā: yadyapi kusumayā na sarvathā samucchedyāḥ tathāpi tamaḥ ajñānam suyuktitvasya vivaraṇaṃ sadā'gamānugatā iti pramāṇagṛhītavyāptyādiyuktāḥ tatsaṃvādayuktāśca iti ityevamartham etaduktaṃ bhavati na sāṅkhayādisamayasamucchedārtho 'yaṃ prayatnaḥ, yenoktadoṣaḥ syāt kinnāma keṣāñcitpuṃsāṃ taistaiḥ samayairāhitā(na)jñānasaṃśayaviparyayān āgamasahitābhiryuktibhiḥ tattvajñānamutpādya apanetumiti 7,25f. nanvetadapyayuktam atinirūḍhanibiḍavāsanānubaddhamanādyajñānam idānīmevotpannena tattvajñānenāpanīyata iti kintu tattvajñānaṃ paribhūya svavāsanāvaśātpunarudbhavati pravartayati ca svocitaṃ kāryamityata uktam- śuddhabuddhīnāmiti yathārthajñānasvabhāvānāṃ mokṣayogyānām ayaṃ bhāvaḥ vakṣyate hi kecana cetanā mokṣayogyāḥ kecana neti tatra nāyogyānāmajñānamapanetumaya rambhaḥ, kintu yogyānāmeva teca viśuddhavijñānasvabhāvāḥ tathāca pramāṇairidānīmevotpannamapīdaṃ manovṛttitvaṃ tattvajñānamantaraṅgabhūtena viśuddhasvarūpajñānenopodbalitaṃ sat bahiraṅgamanādyapi savāsanamajñānaṃ samūlaghātaṃ hanti svabhāvasya sarvato 'pi balavattvāt nacaivaṃ pramāṇavaiyarthyam svabhāvasya bāhyaprayatnasacivasyaiva kāryakāritvāt yathoktam"vinā yatnaṃ na haṭho nāpi karma'; iti kiñca sarvato 'pi balīyānīśvarānugraha iti tāvatsuprasiddham asti cāsau mokṣayogyeṣu (jīveṣu) anādita iti vakṣyate tathāca tatsacivamidaṃ vṛttijñānamajñānamatinirūḍhanibiḍavāsanānubaddhamanādyapi samūlakāṣaṃ kaṣatyeva ato na vyartheyaṃ samayānāṃ nirākriyeti bhāvenoktam- īśānugrahayogināmiti nacaivaṃ tata evāvidyānivṛttirbhaviṣyati kiṃ tattvajñāneneti vācyam īśvarānugrahasya puruṣaprayatnānusāreṇaiva phalajananasvābhāvyāt tathācoktam"phalaprado vāsudevaḥ akhilasya'; iti akhilasya yogyatākamarprayatnasākalyasya na punarekaikasyetyarthaḥ 7,30 yadyevaṃ sādhūnāṃ kusumayāhitamajñānamapanetuṃ bhagavānsamayānāṃ nirākṛtiṃ cakāra, tadeyaṃ brahmādibhiranādartavyā syāt teṣu kusumayairajñānasyānāhitatvena prayojanābhāvāt tathāca"evaṃvidhāni sūtrāṇi kṛtvā'; ityāgamavirodha ityata āha- nijeti ... nijabhaktānāṃ buddhiśāṇatvasiddhaye
2.2.9a
न्यायसुधा: कुसुमयैरनाहिताज्ञानानां ब्रह्मादीनां बुद्धिं युक्तीनां शाणत्वसिद्धये युक्तिशाणेन ज्ञानासेः अतिनैशित्यसिद्धयर्थमिति यावत् पूर्वेणैव सम्बन्धः कुसुमया(हिता)ज्ञाननिरसनप्रयोजनाभावे ऽपि ज्ञानवैशद्यप्रयोजनस्य विद्यमानत्वात्तैरिदमादरणीयमिति भावः ओं रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ओं तदेवं समर्थितः पादारम्भः तत्राद्याधिकरणे निरीश्वरसाङ्खयानां निराक्रियते नच तत्स्वरूपाज्ञाने दूषणं सुबोधं भवति इत्यतः तन्मतस्थितिं तावद्दर्शयति- चेतनेति रचनानुपपत्तेश् च नानुमानं ब्ब्स्_2,2.1 चेतनाचेतनं तत्त्वद्वयमेव निरीश्वराः आहुस्
nyāyasudhā: kusumayairanāhitājñānānāṃ brahmādīnāṃ buddhiṃ yuktīnāṃ śāṇatvasiddhaye yuktiśāṇena jñānāseḥ atinaiśityasiddhayarthamiti yāvat pūrveṇaiva sambandhaḥ kusumayā(hitā)jñānanirasanaprayojanābhāve 'pi jñānavaiśadyaprayojanasya vidyamānatvāttairidamādaraṇīyamiti bhāvaḥ oṃ racanānupapatteśca nānumānam oṃ tadevaṃ samarthitaḥ pādārambhaḥ tatrādyādhikaraṇe nirīśvarasāṅkhayānāṃ nirākriyate naca tatsvarūpājñāne dūṣaṇaṃ subodhaṃ bhavati ityataḥ tanmatasthitiṃ tāvaddarśayati- cetaneti racanānupapatteś ca nānumānaṃ bbs_2,2.1 cetanācetanaṃ tattvadvayameva nirīśvarāḥ āhus
2.2.9c
-च् 7,32 न्यायसुधा: चेतनमचेतनं चेति द्वन्द्वैकवद्भावः आहुः सङ्खया इति शेषः ननु च विधान्तरासम्भवात्प्रामाणिकैस्तत्त्वद्वयमेव वक्तव्यम्, तत्किं तेषां वैषम्यमुच्यत इत्यत उक्तम्- निरीश्वर इति ईश्वरमनभ्युपगम्य जीवजडात्मकं तत्त्वद्वयमेवाहुरित्यर्थः 7,32f. ननु साङ्खया मन्यन्ते सङ्क्षेपतस्तत्त्वस्य चतस्रो विधाः कश्चिदर्थः प्रकृतिरेव कश्चिदर्थो विकृतिरेव कश्चित्प्रकृतिविकृतिः कश्चितनुभयः तत्र सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रधानं प्रकृतिरेव सा हि विश्वस्य कार्यस्य मूलम् न त्वस्या मूलान्तरमस्ति महदहङ्कारतन्मात्राः सप्त प्रकृतिविकृतयः प्रकृतयो विकृतयश्चेति तथाहि महत्तत्त्वमहङ्कारस्य प्रकृतिः विकृतिश्च मूलप्रकृतेः एवमहङ्कारतत्त्वं तन्मात्राणामिन्द्रियाणां च प्रकृतिः विकृतिश्च महतः एवं पञ्च तन्मात्राणि (तत्त्वानि) भूतानामाकाशादीनां प्रकृतयो, विकृतयश्च अहङ्कारस्येति पञ्च भूतान्येकादशेन्द्रियाणीति षोडशको गणो विकृतिरेव यद्यपि पृथिव्यादीनामपि गोघटवृक्षादयो विकाराः, एवं तद्विकारभेदाः पयोबीजादयः, तेषां दध्यङ्कुरादयः तथापि गवादयो बीजादयो वा न पृथिव्यादिभ्यस्तत्त्वान्तरम् स्थूलतेन्द्रियग्राह्यतासाम्यात् तत्त्वोपादानत्वं च प्रकृतित्वमिह विवक्षितमिति पुरुषस्त्वनुभयो न प्रकृतिर्नापि विकृतिः तदेवं विस्तरतः पञ्चविंशति तत्त्वानि यथोक्तम् "मूलप्रकृतिविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त षोडशकस्तु विकारो न पृकृतिर्न विकृतिः पुरुषःऽ; इति तत्कथमुच्यते तत्त्वद्वयमेवाहुरिति, आह- तदिति ... तत् पञ्चपञ्चत्वविभागस्थमचेतनम् चेतनं
-c 7,32 nyāyasudhā: cetanamacetanaṃ ceti dvandvaikavadbhāvaḥ āhuḥ saṅkhayā iti śeṣaḥ nanu ca vidhāntarāsambhavātprāmāṇikaistattvadvayameva vaktavyam, tatkiṃ teṣāṃ vaiṣamyamucyata ityata uktam- nirīśvara iti īśvaramanabhyupagamya jīvajaḍātmakaṃ tattvadvayamevāhurityarthaḥ 7,32f. nanu sāṅkhayā manyante saṅkṣepatastattvasya catasro vidhāḥ kaścidarthaḥ prakṛtireva kaścidartho vikṛtireva kaścitprakṛtivikṛtiḥ kaścitanubhayaḥ tatra sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthā pradhānaṃ prakṛtireva sā hi viśvasya kāryasya mūlam na tvasyā mūlāntaramasti mahadahaṅkāratanmātrāḥ sapta prakṛtivikṛtayaḥ prakṛtayo vikṛtayaśceti tathāhi mahattattvamahaṅkārasya prakṛtiḥ vikṛtiśca mūlaprakṛteḥ evamahaṅkāratattvaṃ tanmātrāṇāmindriyāṇāṃ ca prakṛtiḥ vikṛtiśca mahataḥ evaṃ pañca tanmātrāṇi (tattvāni) bhūtānāmākāśādīnāṃ prakṛtayo, vikṛtayaśca ahaṅkārasyeti pañca bhūtānyekādaśendriyāṇīti ṣoḍaśako gaṇo vikṛtireva yadyapi pṛthivyādīnāmapi goghaṭavṛkṣādayo vikārāḥ, evaṃ tadvikārabhedāḥ payobījādayaḥ, teṣāṃ dadhyaṅkurādayaḥ tathāpi gavādayo bījādayo vā na pṛthivyādibhyastattvāntaram sthūlatendriyagrāhyatāsāmyāt tattvopādānatvaṃ ca prakṛtitvamiha vivakṣitamiti puruṣastvanubhayo na prakṛtirnāpi vikṛtiḥ tadevaṃ vistarataḥ pañcaviṃśati tattvāni yathoktam "mūlaprakṛtivikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta ṣoḍaśakastu vikāro na pṛkṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ'; iti tatkathamucyate tattvadvayamevāhuriti, āha- taditi ... tat pañcapañcatvavibhāgasthamacetanam cetanaṃ
2.2.9e
-ए न्यायसुधा: पञ्च च ते पञ्चतश्च (पञ्चपञ्चतः) तेषां भावः पञ्चपञ्चत्वम् स चासौ विभागश्च तेनोपलक्षितं तिष्ठतीति पञ्चपञ्चत्वविभागस्थम् तत् चेतनमचेतनं च तत्त्वद्वयमेव, सङ्क्षेपतः चतुर्विधम्, विस्तरतः पञ्चविंशतिप्रभेदमाहुरित्यतो न विरोधः ननु चेतनमचेतनं चासङ्खयातं प्रत्यक्षादिप्रमाणैरुपलभमानाः कथमेवमाहुरित्यत आह- तदिति ... तदसङ्खयातं
-e nyāyasudhā: pañca ca te pañcataśca (pañcapañcataḥ) teṣāṃ bhāvaḥ pañcapañcatvam sa cāsau vibhāgaśca tenopalakṣitaṃ tiṣṭhatīti pañcapañcatvavibhāgastham tat cetanamacetanaṃ ca tattvadvayameva, saṅkṣepataḥ caturvidham, vistarataḥ pañcaviṃśatiprabhedamāhurityato na virodhaḥ nanu cetanamacetanaṃ cāsaṅkhayātaṃ pratyakṣādipramāṇairupalabhamānāḥ kathamevamāhurityata āha- taditi ... tadasaṅkhayātaṃ
2.2.9f
न्यायसुधा: तदित्युभयपरामर्शः उपाधिक्रोडीकारेण पञ्चविंशतिप्रभेदं वदन्तो ऽप्यवान्तरभेदेन तत्त्वद्वयमसङ्खयातमाहुरित्यर्थः 7,37 चेतनानामचेतनानां च प्रत्येकमसङ्खयातत्वसाम्ये ऽपि नोभयोर्भिन्नत्वेन साम्यम् किं तर्हीत्यत आह- भिन्नमिति ... भिन्नमन्यद् लयं भवेत्
nyāyasudhā: tadityubhayaparāmarśaḥ upādhikroḍīkāreṇa pañcaviṃśatiprabhedaṃ vadanto 'pyavāntarabhedena tattvadvayamasaṅkhayātamāhurityarthaḥ 7,37 cetanānāmacetanānāṃ ca pratyekamasaṅkhayātatvasāmye 'pi nobhayorbhinnatvena sāmyam kiṃ tarhītyata āha- bhinnamiti ... bhinnamanyad layaṃ bhavet
2.2.10ab
7,38 न्यायसुधा: चेतनमिति शेषः चेतनं परस्परतो भिन्नमाहुः यथोक्तम् "जननमरणकारणानां प्रतिनियमादयुगपत्प्रवृत्तेश्च पुरुषबहुत्वं सिद्धं त्रैगुण्यविपर्ययाच्चऽ; इति अन्यत् चेतनात्, अचेतनं भिदोज्खितमाहुः 7,39 नन्वीश्वरानभ्युपगमे कस्यापि प्रवृत्त्यनुपपत्तेः, सर्गाद्यसम्भवादीश्वराख्यं तृतीयं तत्त्वमङ्गीकरणीयम् तत्कथं नाङ्गीकुर्वन्तीत्यत आह- अचेतनस्येति 7,40 अचेतनस्य कर्तृत्वं स्वातन्त्र्येण निगद्यते
7,38 nyāyasudhā: cetanamiti śeṣaḥ cetanaṃ parasparato bhinnamāhuḥ yathoktam "jananamaraṇakāraṇānāṃ pratiniyamādayugapatpravṛtteśca puruṣabahutvaṃ siddhaṃ traiguṇyaviparyayācca'; iti anyat cetanāt, acetanaṃ bhidojkhitamāhuḥ 7,39 nanvīśvarānabhyupagame kasyāpi pravṛttyanupapatteḥ, sargādyasambhavādīśvarākhyaṃ tṛtīyaṃ tattvamaṅgīkaraṇīyam tatkathaṃ nāṅgīkurvantītyata āha- acetanasyeti 7,40 acetanasya kartṛtvaṃ svātantryeṇa nigadyate
Adhyāya 2 (cont. 18)
2.2.10cd
न्यायसुधा: निगद्यते साङ्खयैरिति शेषः तथाहि चेतनः सङ्घातपरार्थत्वादिहेसिद्धः अचेतनं च व्यक्तं प्रत्यक्षादिसिद्धम् अव्यक्तं च कारणकार्यविभागादिहेतुसिद्धम् नचैवमनन्यथासिद्धमीश्वरे प्रमाणमस्ति अचेतनस्यैव प्रधानस्य कर्तृत्वेन सर्गाद्युपपत्तेरदृष्टेश्वरकल्पनानुपपत्तेरिति मन्यन्त इति नन्वचेतनं चेतनानधिष्ठितं क्वपि न प्रवृत्तिमदुपलब्धम् ततः प्रधानस्याधिष्ठात्रेश्वरेण भाव्यमित्यत उक्तम्- स्वातन्त्र्येणेति चेतनाधिष्ठानेन विनेत्यर्थः त(य)थोक्तम् "वत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य पुरुषस्य विमोक्षनिमित्तं यथा प्रवृत्तिः प्रधानस्यऽ; इति 7,44 अन्यद्भिदोज्खितमित्युक्तम् तदसत् अचेतनानामपि चेतनवत्परस्परतो भेदस्य प्रत्यक्षादिसिद्धत्वादित्यत आह- परस्परेति परस्परविभेदश्च कार्याणामालयं भवेत्
nyāyasudhā: nigadyate sāṅkhayairiti śeṣaḥ tathāhi cetanaḥ saṅghātaparārthatvādihesiddhaḥ acetanaṃ ca vyaktaṃ pratyakṣādisiddham avyaktaṃ ca kāraṇakāryavibhāgādihetusiddham nacaivamananyathāsiddhamīśvare pramāṇamasti acetanasyaiva pradhānasya kartṛtvena sargādyupapatteradṛṣṭeśvarakalpanānupapatteriti manyanta iti nanvacetanaṃ cetanānadhiṣṭhitaṃ kvapi na pravṛttimadupalabdham tataḥ pradhānasyādhiṣṭhātreśvareṇa bhāvyamityata uktam- svātantryeṇeti cetanādhiṣṭhānena vinetyarthaḥ ta(ya)thoktam "vatsavivṛddhinimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttirajñasya puruṣasya vimokṣanimittaṃ yathā pravṛttiḥ pradhānasya'; iti 7,44 anyadbhidojkhitamityuktam tadasat acetanānāmapi cetanavatparasparato bhedasya pratyakṣādisiddhatvādityata āha- paraspareti parasparavibhedaśca kāryāṇāmālayaṃ bhavet
2.2.11ab
न्यायसुधा: आलयं प्रलयपर्यन्तम् कार्याणां परस्परविभेदश्च भवेदिति निगद्यते तैः 7,45 एतदुक्तं भवति कार्यं तावत्कारणव्यापारात्प्रागपि सत् असदकरणात् असच्चेत् कारणव्यापारात्पूर्वं नास्य सत्त्वं कर्तुं शक्यम् नहि नीलं शिल्पिसहस्रेणापि पीतं शक्यं कर्तुम् किञ्च कार्येण सम्बद्धं कारणं कार्यस्य जनकम्, असम्बद्धं वा आद्ये त्वसता सम्बन्धानुपपत्तेः सत्त्वमङ्गीकार्यम् न द्वितीयः असम्बद्धत्वाविशेषेण सर्वस्मात्सर्वसम्भवापत्तेः असम्बद्धत्वे ऽपि कारणं तदेवं करोति यत्र शक्तमतो नातिप्रसङ्ग इति चेत् सा शक्तिः शक्यविषया वा स्यात्सवर्त्र वा सर्वत्र चेत्सैवाव्यवस्था आद्ये त्वसति शक्ये कथं तद्विषया स्यादिति सदेव कार्यम् नच कारणादन्यत्कार्यं सदुपलभ्यत इति कार्यकारणयोरभेदो ऽङ्गीकरणीयः किञ्च न पटस्तन्तुभ्यो भिद्यते तन्तुधर्मत्वात्, यद्यतो भिद्यते तत्तस्य धर्मो न भवति, यथा गौरश्वस्य उपादानोपादेयभावाच्च ययोरर्थान्तरत्वं न तयोरुपादानोपादेयभावो, यथा घटपटयोः संयोगाप्राप्त्यभावाच्च अर्थान्तरत्वे हि संयोगो दृष्टो यथा कुण्डबदरयोः अप्राप्तिर्वा यथा हिमवद्विन्ध्ययोः नचेह संयोगाप्राप्ती तस्मान्नार्थान्तत्वम् गुरुत्वान्तरकार्यस्यावनतिभेदस्याग्रहणाच्च एवञ्च कार्याणां परस्परं भेदे ऽपि स्वस्वकारणैरभेदात्क्रमेण महाप्रलये मूलकारणभावं गतानामभेद एव, इत्येनेनाभिप्रायेणान्यद्भिदोज्खितमित्युक्तमिति तच्चोक्तम्"असदकरणादुपादानग्रहणात्सर्वसम्भवाभावात् शक्तस्य शक्यकरणात्कारणाभावाच्च सत्कार्यमऽ; इति 7,48 तेष्वपि मतभेदमाह- भोक्तृतामिति भोक्तृणां चेतनस्याहुः केचित् तामपि नापरे
nyāyasudhā: ālayaṃ pralayaparyantam kāryāṇāṃ parasparavibhedaśca bhavediti nigadyate taiḥ 7,45 etaduktaṃ bhavati kāryaṃ tāvatkāraṇavyāpārātprāgapi sat asadakaraṇāt asaccet kāraṇavyāpārātpūrvaṃ nāsya sattvaṃ kartuṃ śakyam nahi nīlaṃ śilpisahasreṇāpi pītaṃ śakyaṃ kartum kiñca kāryeṇa sambaddhaṃ kāraṇaṃ kāryasya janakam, asambaddhaṃ vā ādye tvasatā sambandhānupapatteḥ sattvamaṅgīkāryam na dvitīyaḥ asambaddhatvāviśeṣeṇa sarvasmātsarvasambhavāpatteḥ asambaddhatve 'pi kāraṇaṃ tadevaṃ karoti yatra śaktamato nātiprasaṅga iti cet sā śaktiḥ śakyaviṣayā vā syātsavartra vā sarvatra cetsaivāvyavasthā ādye tvasati śakye kathaṃ tadviṣayā syāditi sadeva kāryam naca kāraṇādanyatkāryaṃ sadupalabhyata iti kāryakāraṇayorabhedo 'ṅgīkaraṇīyaḥ kiñca na paṭastantubhyo bhidyate tantudharmatvāt, yadyato bhidyate tattasya dharmo na bhavati, yathā gauraśvasya upādānopādeyabhāvācca yayorarthāntaratvaṃ na tayorupādānopādeyabhāvo, yathā ghaṭapaṭayoḥ saṃyogāprāptyabhāvācca arthāntaratve hi saṃyogo dṛṣṭo yathā kuṇḍabadarayoḥ aprāptirvā yathā himavadvindhyayoḥ naceha saṃyogāprāptī tasmānnārthāntatvam gurutvāntarakāryasyāvanatibhedasyāgrahaṇācca evañca kāryāṇāṃ parasparaṃ bhede 'pi svasvakāraṇairabhedātkrameṇa mahāpralaye mūlakāraṇabhāvaṃ gatānāmabheda eva, ityenenābhiprāyeṇānyadbhidojkhitamityuktamiti taccoktam"asadakaraṇādupādānagrahaṇātsarvasambhavābhāvāt śaktasya śakyakaraṇātkāraṇābhāvācca satkāryam'; iti 7,48 teṣvapi matabhedamāha- bhoktṛtāmiti bhoktṛṇāṃ cetanasyāhuḥ kecit tāmapi nāpare
2.2.11cd
न्यायसुधा: सर्वे ऽपि साङ्खयाः पुरुषस्य कर्तृत्वं नानुमन्यन्ते क्रियावेशो हि कर्तृत्वम् न चात्मनः परिस्पन्दलक्षणा क्रियोपपद्यते सर्वगतत्वात् नापि प्रयत्नलक्षणा तस्याः अन्तःकरणवृत्तित्वात् नच विक्रियालक्षणा निर्विकारत्वात् यथोक्तम् "तस्माच्च विपर्यासात्सिद्धं साक्षित्वमस्य पुरुषस्य कैवल्यं माध्यस्थ्यं द्रष्टृत्वमकर्तृभावश्चऽ; इति तत्र केचिच्चेतनस्य भोक्तृतामाहुः यथा भोक्तृभावादिति अपरे तामपि नाहुः यथा"तस्मान्न बध्यते न मुच्यते नापि संसरति कश्चित् बध्यते संसरति मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिःऽ; इति 7,51 ननु कर्तृताभावे भोक्तृत्वमपि कथम् तस्यापि क्रियावेशात्मकत्वादित्यत आह- स्वरूपेति स्वरूपचैतन्यबलात् स्वप्रकाशाच्च भोगिताम्
nyāyasudhā: sarve 'pi sāṅkhayāḥ puruṣasya kartṛtvaṃ nānumanyante kriyāveśo hi kartṛtvam na cātmanaḥ parispandalakṣaṇā kriyopapadyate sarvagatatvāt nāpi prayatnalakṣaṇā tasyāḥ antaḥkaraṇavṛttitvāt naca vikriyālakṣaṇā nirvikāratvāt yathoktam "tasmācca viparyāsātsiddhaṃ sākṣitvamasya puruṣasya kaivalyaṃ mādhyasthyaṃ draṣṭṛtvamakartṛbhāvaśca'; iti tatra keciccetanasya bhoktṛtāmāhuḥ yathā bhoktṛbhāvāditi apare tāmapi nāhuḥ yathā"tasmānna badhyate na mucyate nāpi saṃsarati kaścit badhyate saṃsarati mucyate ca nānāśrayā prakṛtiḥ'; iti 7,51 nanu kartṛtābhāve bhoktṛtvamapi katham tasyāpi kriyāveśātmakatvādityata āha- svarūpeti svarūpacaitanyabalāt svaprakāśācca bhogitām
2.2.12a
न्यायसुधा: सुखदुःखाद्यनुभवितृत्वं हि भोक्तृत्वमाहुरित्यत उक्तम्- स्वप्रकाशादिति सुखाद्यनुभवितृत्वस्य स्वप्रतीतिसिद्धत्वादित्यर्थः यथाऽह भोक्तृत्वयोग्यता च पुरुषस्य चैतन्यमिति नचैवं कर्तृत्वमप्यङ्गीकर्तुमुचितम् उपपत्तिबाधितत्वेन कर्तृत्वप्रतीतेरध्यासरूपत्वात् 7,52 नन्वेवं तर्हि प्रतीतिसिद्धं भोक्तृत्वमपरे कथं नाभ्युपयन्तीत्यत आह- प्रकृतेश्चेति प्रकृतेश्च स्वरूपस्य विवेकाग्रहमेव तु अभोगवादिनो भोगमाहुर्
nyāyasudhā: sukhaduḥkhādyanubhavitṛtvaṃ hi bhoktṛtvamāhurityata uktam- svaprakāśāditi sukhādyanubhavitṛtvasya svapratītisiddhatvādityarthaḥ yathā'ha bhoktṛtvayogyatā ca puruṣasya caitanyamiti nacaivaṃ kartṛtvamapyaṅgīkartumucitam upapattibādhitatvena kartṛtvapratīteradhyāsarūpatvāt 7,52 nanvevaṃ tarhi pratītisiddhaṃ bhoktṛtvamapare kathaṃ nābhyupayantītyata āha- prakṛteśceti prakṛteśca svarūpasya vivekāgrahameva tu abhogavādino bhogamāhur
2.2.12d
-च् न्यायसुधा: भोगं भोगव्यवहारकारणम् अयं तेषामाशयः भोक्तृत्वं हि न पुरुषस्य स्वभावः अपवर्गाभावप्रसङ्गात् आगन्तुकं तु नोपपद्यते अपरिणामित्वात् अतः कर्तृत्वमिव भोक्तृत्वमप्यात्मनो न शक्यमङ्गीकर्तुम् नच प्रतीतिविरोधः प्रतीतेरभावात् व्यवहार एव हि केवलं भोक्ताऽत्मेति स च कर्तृत्वव्यवहारवत्प्रकृतिपुरुषविवेकाग्रहमात्रनिबन्धन इति 7,53 स्यादेतत् येषां पुरुषो भोक्ता तेषां मोक्षाभावः स्यात् प्रकृतिसंयोगनिमित्तो हि पुरुषस्य भोगस्तैरङ्गीक्रियते "पुरुषस्य दर्शनार्थं कैवल्यार्थं तथा प्रधानस्य पङ्ग्वन्धवदुभयोरपि संयोगस्तत्कृतः सर्गःऽ; इति वचनात् नच प्रकृतिपुरुषसंयोगः कदाप्यपैति येन पुरुषस्य मोक्षः स्यादित्यत आह- भेदग्रहादिति ... भेदग्रहात् तयोः
-c nyāyasudhā: bhogaṃ bhogavyavahārakāraṇam ayaṃ teṣāmāśayaḥ bhoktṛtvaṃ hi na puruṣasya svabhāvaḥ apavargābhāvaprasaṅgāt āgantukaṃ tu nopapadyate apariṇāmitvāt ataḥ kartṛtvamiva bhoktṛtvamapyātmano na śakyamaṅgīkartum naca pratītivirodhaḥ pratīterabhāvāt vyavahāra eva hi kevalaṃ bhoktā'tmeti sa ca kartṛtvavyavahāravatprakṛtipuruṣavivekāgrahamātranibandhana iti 7,53 syādetat yeṣāṃ puruṣo bhoktā teṣāṃ mokṣābhāvaḥ syāt prakṛtisaṃyoganimitto hi puruṣasya bhogastairaṅgīkriyate "puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ tathā pradhānasya paṅgvandhavadubhayorapi saṃyogastatkṛtaḥ sargaḥ'; iti vacanāt naca prakṛtipuruṣasaṃyogaḥ kadāpyapaiti yena puruṣasya mokṣaḥ syādityata āha- bhedagrahāditi ... bhedagrahāt tayoḥ
2.2.13a
भोगिनां मुक्तिरुद्दिष्टा
bhogināṃ muktiruddiṣṭā
2.2.13b
न्यायसुधा: तयोः प्रकृतिपुरुषयोः भोगिनां पुरुषस्य भोगमभ्युपगच्छतां मते अयमभिसन्धिस्तेषाम् प्रकृतिसंयोगो हि पुरुषस्य न केवलं भोगार्थः किन्नामापवर्गार्थश्च तत्र विवेकाग्रहसचिवो भोगाय भवति विवेकग्रहे चापवर्गाय करोतु नाम पौनःपुन्येन शब्दाद्युपभोगं प्रकृतिः अनया विवेकख्यातिरकृतेति कृतविवेकख्यातिस्तु न शब्दाद्युपभोजयति अविवेकख्यातिनिबन्धनो हि तदुपभोगो, निबन्धनाभावे न भवितुमर्हति तच्चोक्तम्"दृष्टा मयेत्युपेक्षक एको, दृष्टाहमित्युपरमत्यन्ता सति संयोगो ऽपि तयोः प्रयोजनं नास्ति सर्गस्य इति तथा"रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्तात् पुरुषस्य तथाऽत्मानं प्रकाश्य विनिवर्तते प्रकृतिःऽ; इति नच निवृत्तापि पुनः प्रवत्स्यर्तीति शङ्कनीयम् प्रयोजनाभावात् उक्तं च"प्रकृतेः सुकुमारतरं न किञ्चिदस्तीति मे मतिर्भवति तस्यापि स्वेनैव निवृत्तेः 7,56 ननु च येषां मते पुरुषस्य भोग एव नास्ति तेषां कथं मोक्षः बन्धाभावात् तथाच योगानुशासनवैयर्थ्यमित्यत आह- स एवेति ... स एवाभोगवादिनाम्
nyāyasudhā: tayoḥ prakṛtipuruṣayoḥ bhogināṃ puruṣasya bhogamabhyupagacchatāṃ mate ayamabhisandhisteṣām prakṛtisaṃyogo hi puruṣasya na kevalaṃ bhogārthaḥ kinnāmāpavargārthaśca tatra vivekāgrahasacivo bhogāya bhavati vivekagrahe cāpavargāya karotu nāma paunaḥpunyena śabdādyupabhogaṃ prakṛtiḥ anayā vivekakhyātirakṛteti kṛtavivekakhyātistu na śabdādyupabhojayati avivekakhyātinibandhano hi tadupabhogo, nibandhanābhāve na bhavitumarhati taccoktam"dṛṣṭā mayetyupekṣaka eko, dṛṣṭāhamityuparamatyantā sati saṃyogo 'pi tayoḥ prayojanaṃ nāsti sargasya iti tathā"raṅgasya darśayitvā nivartate nartakī yathā nṛttāt puruṣasya tathā'tmānaṃ prakāśya vinivartate prakṛtiḥ'; iti naca nivṛttāpi punaḥ pravatsyartīti śaṅkanīyam prayojanābhāvāt uktaṃ ca"prakṛteḥ sukumārataraṃ na kiñcidastīti me matirbhavati tasyāpi svenaiva nivṛtteḥ 7,56 nanu ca yeṣāṃ mate puruṣasya bhoga eva nāsti teṣāṃ kathaṃ mokṣaḥ bandhābhāvāt tathāca yogānuśāsanavaiyarthyamityata āha- sa eveti ... sa evābhogavādinām
2.2.13cd
न्यायसुधा: स भेदग्रह एव मुक्तिरुद्धिष्या भेदाग्रहनिबन्धनो भ्रम एव हि बन्धः स च भेदग्रहे सति निवर्तते सैव मुक्तिः न त्वपरास्तीत्यतः स एवेत्युक्तम् न पुनर्भेदग्रह एव मुक्तिः तस्यापि निवर्तनीयत्वात् नापि विवेकख्यातिमित्युक्तत्वादिति 7,57 एवमुपन्यस्तं मतमधुना निरसनीयम् तत्र सूत्रकृता क्रमविवक्षित्वा"रचनानुपपत्तेश्च नानुमानमऽ; इति प्रथमं परपक्षोपालम्भं विधायानन्तरं"प्रवृत्तेश्चऽ; इति स्वपक्षसाधनं विहितम् भाष्यकारस्तु साधकप्रमाणस्य तत्त्वप्रतिपत्त्यन्तरङ्गत्वेन तदुपन्यासस्य प्राथम्यं परपक्षनिरासाय तस्थैयर्हेतोर्बहिरङ्गत्वेन तदुपन्यास्यानन्तर्यमिति क्रममपि ग्राहयिष्यन् व्यत्ययेन व्याचक्षाणः प्रवृत्तेश्चेति सूत्रस्य पातनिकार्थमाह- ईशस्येति ईशस्यासङ्ग्रहादेव न युक्तौ तावुभावपि
nyāyasudhā: sa bhedagraha eva muktiruddhiṣyā bhedāgrahanibandhano bhrama eva hi bandhaḥ sa ca bhedagrahe sati nivartate saiva muktiḥ na tvaparāstītyataḥ sa evetyuktam na punarbhedagraha eva muktiḥ tasyāpi nivartanīyatvāt nāpi vivekakhyātimityuktatvāditi 7,57 evamupanyastaṃ matamadhunā nirasanīyam tatra sūtrakṛtā kramavivakṣitvā"racanānupapatteśca nānumānam'; iti prathamaṃ parapakṣopālambhaṃ vidhāyānantaraṃ"pravṛtteśca'; iti svapakṣasādhanaṃ vihitam bhāṣyakārastu sādhakapramāṇasya tattvapratipattyantaraṅgatvena tadupanyāsasya prāthamyaṃ parapakṣanirāsāya tasthaiyarhetorbahiraṅgatvena tadupanyāsyānantaryamiti kramamapi grāhayiṣyan vyatyayena vyācakṣāṇaḥ pravṛtteśceti sūtrasya pātanikārthamāha- īśasyeti īśasyāsaṅgrahādeva na yuktau tāvubhāvapi
2.2.14
न्यायसुधा: असङ्ग्रहात् अनभ्युपगमात् एवेत्यस्य दोषस्योल्बणत्वं सूचयति तावुभापि पुरुषस्य भोक्तृत्वाभोक्तृत्वपक्षौ 7,58 नन्वप्रामाणिकस्येश्वरस्यानभ्युपगमे कथमयुक्तत्वमित्यतः प्रवृत्तेश्चेति सूत्रार्थतयेश्वरे प्रमाणमाह- चेतनेति चेतनेच्छानुसारेण यदा दृष्टः पटोद्भवः एतादृशत्वमन्यस्य वस्तुत्वात् केन वार्यते
nyāyasudhā: asaṅgrahāt anabhyupagamāt evetyasya doṣasyolbaṇatvaṃ sūcayati tāvubhāpi puruṣasya bhoktṛtvābhoktṛtvapakṣau 7,58 nanvaprāmāṇikasyeśvarasyānabhyupagame kathamayuktatvamityataḥ pravṛtteśceti sūtrārthatayeśvare pramāṇamāha- cetaneti cetanecchānusāreṇa yadā dṛṣṭaḥ paṭodbhavaḥ etādṛśatvamanyasya vastutvāt kena vāryate
2.2.15a
7,59 न्यायसुधा: यदा यस्मात् तस्मादिति लभ्यते एतादृशत्वं पटवच्चेतनेच्छानुसारेणोद्भूतत्वम् अन्यस्य महदादेः, वस्तुत्वात् कार्यत्वादनुमीयमानमिति शेषः केन इत्याक्षेपे अयमत्र प्रयोगः महदादिकं चेतनेच्छाधीनोत्पत्तिकं कार्यत्वात्पटवदिति यद्वा महदाद्युद्भवः चेतनेच्छाधीन उद्भवत्वात्पटोद्भववदिति प्रयोक्तव्यम् प्रयोगद्वयसूचनाय पटोद्भव दृष्टान्तमुक्त्वा वस्तुत्वादिति हेतुमाह एवमुक्तावुपलक्षणत्वं हि उभयत्र ज्ञायेत उपलक्षणं चैतत् महदाद्युपादानं चेतनमधिष्ठितं उपादानत्वात्तन्तुवदित्याद्यपि द्रष्टव्यम् नचान्यश्चेतनस्तथा भवितुमर्हतीति सर्वातिशयी पुरुष ईश्वर एव सिद्धयतीति व्यास-(21) 7,61 स्यादेतत् महदादिकं न तावत्प्रत्यक्षसिद्धम् अव्यक्तत्वात् अतः साङ्खयाचार्यवचनात् तत्प्रयुक्तानुमानाद्वा तदवगमो ऽभ्युपगन्तव्यः तैश्चानेवंविधमेव तदुक्तमनुमितं चेति बाधः अन्यथाऽश्रयासिद्धिरिति मैवम् वेदतस्तदवगमात् उक्तं हीदम्"अजामेकामऽ; इत्यादिश्रुतिः प्रधानमपि प्रतिपादयतीति ननु पुरुषश्चेतनो नान्तःकरणम् इच्छा चान्तःकरणधर्मो न चेतनस्याविकारस्य अतः अप्रसिद्धविशेषणता बाधो वा पटादेरप्येवम्भावाभावाद्दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यं चेति चेन्न आत्मन एवेच्छावत्त्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् 7,63 तथाप्युद्भवो नामोत्पत्तिरभिव्यक्तिर्वा नाद्यः प्रथमप्रयोगे ऽप्रसिद्धविशेषणत्वात् दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वाच्च द्वितीये चाश्रयासिद्धेः मया सत्कार्यवादस्य अभ्युपगतत्वात् द्वितीये ऽप्येत एव दोषाः त्वया व्यक्त्यनभ्युपगमादिति चेन्न असत्कार्यवादस्य साधितत्वात् सत्कार्यवादे प्रमाणाभावाच्च असदकरणादित्यादिभिश्च किं कार्यस्य प्राक्करणव्यापारात्सत्त्वमात्रं साध्यम् उतात्यन्तसत्त्वम् आद्ये सिद्धसाधनम् सदसत्त्वाभ्युपगमात् द्वितीये त्वसदकरणादितिवत्सदकरणादित्यपि समानम् नहि सन्नात्मा केनचित्क्रियते 7,66 नन्वसतः कथं कर्मत्वम् सतः कथं कार्यत्वमित्यपि समानम् अनेन घटो जायत इत्यपि प्रत्युक्तम् तर्हि घटं करोतीत्यादेः को ऽर्थः मृत्तिकां घटीकरोतीति मृत्तिका घटीभवतीति असदुत्पत्तौ खरविषाणमपि कुतो नोत्पद्यत इति चेत् तदात्मकस्योपादानस्याभावादिति ब्रूमः अन्यथा सत उत्पत्तावात्मापि कुतो नोत्पद्यत इति समानम् 7,69 य(द)द्यपि कार्येण कारणं सम्बद्धं तदुपजनयति उतासम्बद्धमेवेति पृष्टम् तत्र कारणशब्देनोपादानं वा विवक्षितं निमित्तं वा आद्ये जनयतीत्येव नेष्यते किन्तु निमित्तकारणानि तत् कार्यतां नयन्ति द्वितीये तु कार्याकारेणासम्बद्धं कारणाकारेण सम्बद्धमित्युत्तरम् अत एव नातिप्रसङ्गः शक्तिश्च कारणानां सदसद्विषया अन्यथा निर्विषयत्वापातात् नहि सत् कर्तुं शक्यं भवति 7,70 यच्च तन्तुपटयोरभेदानुमानं तत्राभेदमात्रसाधने सिद्धसाध(नम्)नत्वम् भेदाभेदाङ्गीकारात् अत्यन्ताभेदसाधने तन्तुधर्मत्वं तावदसिद्धम् नहि स्वयमेव स्वस्य धर्मो भवति नहि उपचारो ऽनुमानप्रवृत्तेरङ्गम् अतिप्रसङ्गात् कथं च तन्तुधर्मत्वं पटस्य तन्तुविशेषणत्वमिति चेन्न पुरुषादिविशेषणे दण्डादौ व्यभिचारात् तदाश्रितत्वमिति चेन्न अभेदेनासिद्धिप्रसङ्गात् कुण्डबदरादौ व्यभिचाराच्च तदात्मकत्वमिति चेन्न साध्यविशिष्टत्वापत्तेः अभेदेन भेदाभावः साध्यत इति चेन्न भेदाभावातिरिक्तस्याभेदस्य अनभ्युपगमात् अभ्युपगमो ऽपि बाधात् एवमुपादानोपादेयभावो ऽप्यसिद्ध एव नहि स्वयमेवोपादनमुपादेयं चेति युक्तम् करणत्वकर्मत्वयोर्भेदनियतत्वात् संयोगाप्राप्त्यभावश्चात्यन्तभेदाभावादुपपत्स्यते गुरुत्वान्तरकार्यादर्शनं चाभेदाङ्गीकारेण भविष्यति 7,73 एतेन कार्यत्वमभूत्वाभावित्वं चेदसिद्धमस्माकम् अभिव्यक्तिधर्मकत्वं चेद्युष्माकमिति च निरस्तम् तदिदमुक्तम्- केन वार्यत इति तदेवं पटाद्युत्पत्तौ चेतनस्य कुविन्दादेः प्रवृत्तेरुपलम्भात्तद्दृष्टान्तेन महदाद्युत्पत्तेरपि चेतनेच्छाधीनत्वमित्येवं स्वपक्षं प्रसाध्य परपक्षनिरासार्थं रचनानुपपत्तेश्च नानुमानमिति सूत्रं व्याख्यातुं पीठमारचयति- नचेति नच काचित् प्रमोक्तार्थे
7,59 nyāyasudhā: yadā yasmāt tasmāditi labhyate etādṛśatvaṃ paṭavaccetanecchānusāreṇodbhūtatvam anyasya mahadādeḥ, vastutvāt kāryatvādanumīyamānamiti śeṣaḥ kena ityākṣepe ayamatra prayogaḥ mahadādikaṃ cetanecchādhīnotpattikaṃ kāryatvātpaṭavaditi yadvā mahadādyudbhavaḥ cetanecchādhīna udbhavatvātpaṭodbhavavaditi prayoktavyam prayogadvayasūcanāya paṭodbhava dṛṣṭāntamuktvā vastutvāditi hetumāha evamuktāvupalakṣaṇatvaṃ hi ubhayatra jñāyeta upalakṣaṇaṃ caitat mahadādyupādānaṃ cetanamadhiṣṭhitaṃ upādānatvāttantuvadityādyapi draṣṭavyam nacānyaścetanastathā bhavitumarhatīti sarvātiśayī puruṣa īśvara eva siddhayatīti vyāsa-(21) 7,61 syādetat mahadādikaṃ na tāvatpratyakṣasiddham avyaktatvāt ataḥ sāṅkhayācāryavacanāt tatprayuktānumānādvā tadavagamo 'bhyupagantavyaḥ taiścānevaṃvidhameva taduktamanumitaṃ ceti bādhaḥ anyathā'śrayāsiddhiriti maivam vedatastadavagamāt uktaṃ hīdam"ajāmekām'; ityādiśrutiḥ pradhānamapi pratipādayatīti nanu puruṣaścetano nāntaḥkaraṇam icchā cāntaḥkaraṇadharmo na cetanasyāvikārasya ataḥ aprasiddhaviśeṣaṇatā bādho vā paṭāderapyevambhāvābhāvāddṛṣṭāntasya sādhyavaikalyaṃ ceti cenna ātmana evecchāvattvasya vakṣyamāṇatvāt 7,63 tathāpyudbhavo nāmotpattirabhivyaktirvā nādyaḥ prathamaprayoge 'prasiddhaviśeṣaṇatvāt dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvācca dvitīye cāśrayāsiddheḥ mayā satkāryavādasya abhyupagatatvāt dvitīye 'pyeta eva doṣāḥ tvayā vyaktyanabhyupagamāditi cenna asatkāryavādasya sādhitatvāt satkāryavāde pramāṇābhāvācca asadakaraṇādityādibhiśca kiṃ kāryasya prākkaraṇavyāpārātsattvamātraṃ sādhyam utātyantasattvam ādye siddhasādhanam sadasattvābhyupagamāt dvitīye tvasadakaraṇāditivatsadakaraṇādityapi samānam nahi sannātmā kenacitkriyate 7,66 nanvasataḥ kathaṃ karmatvam sataḥ kathaṃ kāryatvamityapi samānam anena ghaṭo jāyata ityapi pratyuktam tarhi ghaṭaṃ karotītyādeḥ ko 'rthaḥ mṛttikāṃ ghaṭīkarotīti mṛttikā ghaṭībhavatīti asadutpattau kharaviṣāṇamapi kuto notpadyata iti cet tadātmakasyopādānasyābhāvāditi brūmaḥ anyathā sata utpattāvātmāpi kuto notpadyata iti samānam 7,69 ya(da)dyapi kāryeṇa kāraṇaṃ sambaddhaṃ tadupajanayati utāsambaddhameveti pṛṣṭam tatra kāraṇaśabdenopādānaṃ vā vivakṣitaṃ nimittaṃ vā ādye janayatītyeva neṣyate kintu nimittakāraṇāni tat kāryatāṃ nayanti dvitīye tu kāryākāreṇāsambaddhaṃ kāraṇākāreṇa sambaddhamityuttaram ata eva nātiprasaṅgaḥ śaktiśca kāraṇānāṃ sadasadviṣayā anyathā nirviṣayatvāpātāt nahi sat kartuṃ śakyaṃ bhavati 7,70 yacca tantupaṭayorabhedānumānaṃ tatrābhedamātrasādhane siddhasādha(nam)natvam bhedābhedāṅgīkārāt atyantābhedasādhane tantudharmatvaṃ tāvadasiddham nahi svayameva svasya dharmo bhavati nahi upacāro 'numānapravṛtteraṅgam atiprasaṅgāt kathaṃ ca tantudharmatvaṃ paṭasya tantuviśeṣaṇatvamiti cenna puruṣādiviśeṣaṇe daṇḍādau vyabhicārāt tadāśritatvamiti cenna abhedenāsiddhiprasaṅgāt kuṇḍabadarādau vyabhicārācca tadātmakatvamiti cenna sādhyaviśiṣṭatvāpatteḥ abhedena bhedābhāvaḥ sādhyata iti cenna bhedābhāvātiriktasyābhedasya anabhyupagamāt abhyupagamo 'pi bādhāt evamupādānopādeyabhāvo 'pyasiddha eva nahi svayamevopādanamupādeyaṃ ceti yuktam karaṇatvakarmatvayorbhedaniyatatvāt saṃyogāprāptyabhāvaścātyantabhedābhāvādupapatsyate gurutvāntarakāryādarśanaṃ cābhedāṅgīkāreṇa bhaviṣyati 7,73 etena kāryatvamabhūtvābhāvitvaṃ cedasiddhamasmākam abhivyaktidharmakatvaṃ cedyuṣmākamiti ca nirastam tadidamuktam- kena vāryata iti tadevaṃ paṭādyutpattau cetanasya kuvindādeḥ pravṛtterupalambhāttaddṛṣṭāntena mahadādyutpatterapi cetanecchādhīnatvamityevaṃ svapakṣaṃ prasādhya parapakṣanirāsārthaṃ racanānupapatteśca nānumānamiti sūtraṃ vyākhyātuṃ pīṭhamāracayati- naceti naca kācit pramoktārthe
2.2.15b
7,74 न्यायसुधा: न केवलमस्मन्मते प्रमाणसद्भावः किन्तु साङ्खयोक्तार्थे प्रधानस्य स्वातन्त्र्येण जगत्कारणत्वे किमपि प्रमाणं नास्ति तथाहि किमत्र प्रत्यक्षं प्रमाणं स्यादुत आगमो ऽथवानुमानं वा नाद्यः तद्धयस्मदादीनां वा योगिनां वा न प्रथमः अस्यार्थस्यातीन्द्रियत्वात् न द्वितीयः असिद्धेः नहि एवं योगिनः पश्यन्तीत्यस्माकं प्रमाणमस्ति नाप्यागमः स ह्यपौरुषेयः पौरुषेयो वा स्यात् नाद्य इत्याह- श्रुतिरेवेति 7,75 ... श्रुतिरेव प्रमा हि नः
7,74 nyāyasudhā: na kevalamasmanmate pramāṇasadbhāvaḥ kintu sāṅkhayoktārthe pradhānasya svātantryeṇa jagatkāraṇatve kimapi pramāṇaṃ nāsti tathāhi kimatra pratyakṣaṃ pramāṇaṃ syāduta āgamo 'thavānumānaṃ vā nādyaḥ taddhayasmadādīnāṃ vā yogināṃ vā na prathamaḥ asyārthasyātīndriyatvāt na dvitīyaḥ asiddheḥ nahi evaṃ yoginaḥ paśyantītyasmākaṃ pramāṇamasti nāpyāgamaḥ sa hyapauruṣeyaḥ pauruṣeyo vā syāt nādya ityāha- śrutireveti 7,75 ... śrutireva pramā hi naḥ
2.2.15cd
न्यायसुधा: श्रुतिर्नो ऽस्माकमेव मते प्रमा हि सर्वाऽपि हि श्रुतिरीश्वरमेव स्वातन्त्र्येण सकलजगत्कारणं सर्वज्ञं सर्वशक्तिं प्रतिपादयति प्रधानं च तदायत्तसत्ताप्रतीतिप्रवृत्तिमत्तदधिष्ठितं जगदुपादानमात्रमिति तथाहि "यः सर्वज्ञः सर्ववितऽ; "यो योनिमधितिष्ठत्येकःऽ; इत्यादि तथाच श्रुतिः परस्य प्रतिपक्षभूतैव पौरुषेयो ऽपि किं स्मृतीतिहासपुराणलक्षणः उत साङ्खयाचार्यप्रणीतः नाद्यः तस्याप्यस्मन्मतानुसारित्वात् "प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्य पुरुषोत्तमः क्षोभयामास भगवान्सृष्टयर्थं जगतो विभुःऽ; इत्यादिवचनात् न द्वितीयः तत्प्राण्यस्यासम्मतेः आप्तोक्तत्वेन तत्प्रामाण्यसिद्धिरिति चेत्तत्राह- आप्तत्वमिति आप्तत्वमुक्तमार्गेण वक्तुर्नैवोपपद्यते
nyāyasudhā: śrutirno 'smākameva mate pramā hi sarvā'pi hi śrutirīśvarameva svātantryeṇa sakalajagatkāraṇaṃ sarvajñaṃ sarvaśaktiṃ pratipādayati pradhānaṃ ca tadāyattasattāpratītipravṛttimattadadhiṣṭhitaṃ jagadupādānamātramiti tathāhi "yaḥ sarvajñaḥ sarvavit'; "yo yonimadhitiṣṭhatyekaḥ'; ityādi tathāca śrutiḥ parasya pratipakṣabhūtaiva pauruṣeyo 'pi kiṃ smṛtītihāsapurāṇalakṣaṇaḥ uta sāṅkhayācāryapraṇītaḥ nādyaḥ tasyāpyasmanmatānusāritvāt "prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva praviśya puruṣottamaḥ kṣobhayāmāsa bhagavānsṛṣṭayarthaṃ jagato vibhuḥ'; ityādivacanāt na dvitīyaḥ tatprāṇyasyāsammateḥ āptoktatvena tatprāmāṇyasiddhiriti cettatrāha- āptatvamiti āptatvamuktamārgeṇa vakturnaivopapadyate
2.2.16ab
7,76 न्यायसुधा: उक्तमार्गेण श्रुतिरेव प्रमा हि न इत्युक्तरीत्या श्रुतिविरुद्धभाषित्वादित्यर्थः वक्तुः साङ्खयप्रणेतुः यद्वा इतरेषां चानुपलब्धेरित्युक्तमार्गेण साङ्खयशास्त्रे ऽपि ह्याख्यायिकासु योग्यानुपलब्धिबाधिता बहवो ऽर्थाः प्रतिपाद्यन्ते अथवा"अविप्रलम्भस्तज्ज्ञानमऽ; इत्याद्युक्तमार्गेणाप्तत्वनिश्चायकप्रमाणाभावादित्यर्थः "कपिलो वासुदेवाख्यस्तन्त्रं साङ्खयं जगाद ह ब्रह्मादिभ्यश्च देवेभ्यो भृग्वादिभ्यस्तथैव च तथैवासुरये सर्ववेदार्थपरिबृंहितम् सर्ववेदविरुद्धं च कपिलो ऽन्यो जगाद ह साङ्खयमासुरये ऽन्यस्मै कुतर्कपरिबृंहितमऽ; इति पुराणोक्तमार्गेणेति वा "ऋषिं प्रसूतं कपिलमऽ; इत्यादिश्रुत्युदाहरणमप्यनेनैव निरस्तम् एतेनैव"आगमाद्योगिप्रत्यक्षावगमेऽ; इत्यपाकृतम् 7,77 न केवलमुक्तमार्गेणाप्तत्वानुपपत्तिः किन्नामानुपपन्नभाषित्वादपीत्याह- अप्रामाण्येति अप्रामाण्यस्वतस्त्वस्य स्वीकारादपि
7,76 nyāyasudhā: uktamārgeṇa śrutireva pramā hi na ityuktarītyā śrutiviruddhabhāṣitvādityarthaḥ vaktuḥ sāṅkhayapraṇetuḥ yadvā itareṣāṃ cānupalabdherityuktamārgeṇa sāṅkhayaśāstre 'pi hyākhyāyikāsu yogyānupalabdhibādhitā bahavo 'rthāḥ pratipādyante athavā"avipralambhastajjñānam'; ityādyuktamārgeṇāptatvaniścāyakapramāṇābhāvādityarthaḥ "kapilo vāsudevākhyastantraṃ sāṅkhayaṃ jagāda ha brahmādibhyaśca devebhyo bhṛgvādibhyastathaiva ca tathaivāsuraye sarvavedārthaparibṛṃhitam sarvavedaviruddhaṃ ca kapilo 'nyo jagāda ha sāṅkhayamāsuraye 'nyasmai kutarkaparibṛṃhitam'; iti purāṇoktamārgeṇeti vā "ṛṣiṃ prasūtaṃ kapilam'; ityādiśrutyudāharaṇamapyanenaiva nirastam etenaiva"āgamādyogipratyakṣāvagame'; ityapākṛtam 7,77 na kevalamuktamārgeṇāptatvānupapattiḥ kinnāmānupapannabhāṣitvādapītyāha- aprāmāṇyeti aprāmāṇyasvatastvasya svīkārādapi
2.2.16bc
7,78 न्यायसुधा: अपिशब्देन प्रामाण्यस्वतस्त्वमपि समुच्चिनोति ज्ञानानां प्रामाण्यमप्रामाण्यं ज्ञानकारणमात्राधीनोत्पत्तिकमिति स्वीकरोति साङ्खयः तच्चानुपपन्नमित्यतो ऽप्यसौ नाप्तः कथं प्रामाण्याप्रामाण्ययोः स्वतस्त्वमनुपपन्नमित्यत आह- मायिवदिति ... मायिवत् स्वोक्ताखिलनिषेधी स्यान्
7,78 nyāyasudhā: apiśabdena prāmāṇyasvatastvamapi samuccinoti jñānānāṃ prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ jñānakāraṇamātrādhīnotpattikamiti svīkaroti sāṅkhayaḥ taccānupapannamityato 'pyasau nāptaḥ kathaṃ prāmāṇyāprāmāṇyayoḥ svatastvamanupapannamityata āha- māyivaditi ... māyivat svoktākhilaniṣedhī syān
2.2.16d
न्यायसुधा: प्रामाण्याप्रामाण्ययोर्ज्ञानकारणमात्रजन्यत्वे साङ्खयस्य वचनेनोत्पन्नं ज्ञानं प्रमाणमप्रमाणं चेत्युभयात्मकं वा स्यात् परस्परविराधेनोभयविकलं वा ज्ञानमात्रमुत्प(द्येत)द्यते निःस्वभावस्य ज्ञानस्यानुपपत्त्या नोत्प(द्यते)द्येत वा आद्ये सदसद्विलक्षणं विश्वं मन्यमानो मायावादी यथा स्वोक्तनिषेधी सद्विलक्षणमित्युक्त्या प्राप्तस्यासत्त्वस्य, स्वयमेव असद्विलक्षणमिति निषेधात् असद्विलक्षणमित्युक्त्या च प्राप्तस्य सत्त्वस्य स्वयमेव सद्विलक्षणमिति निषेधात् तथा साङ्खयो ऽपि स्वोक्ताखिलनिषेधी स्यात् तद्वाक्यजनितज्ञानस्य याथार्थ्ये हि प्रकृतिर्जगत्कारणमित्यादिको ऽर्थो यो लब्धः, स एवार्थस्तस्यायाथार्थ्ये निषिद्धः स्यात् अयाथाथ्यर्स्य विषयविपर्यासानतिरेकात् उभयस्वतस्त्वे वस्तुनो विरुद्धाकारद्वयालिङ्गितत्वं प्रसज्येतेति भावः मायाशब्दस्य व्रीह्यादित्वान्मायीति साधु 7,80 नन्वेवमपि याथार्थ्येन प्रकृतिर्जगत्कारणमित्यादिको ऽर्थस्तावत्सिद्धयतीत्यत आह- नचेति ... न च किञ्चित् प्रसिद्धयति
nyāyasudhā: prāmāṇyāprāmāṇyayorjñānakāraṇamātrajanyatve sāṅkhayasya vacanenotpannaṃ jñānaṃ pramāṇamapramāṇaṃ cetyubhayātmakaṃ vā syāt parasparavirādhenobhayavikalaṃ vā jñānamātramutpa(dyeta)dyate niḥsvabhāvasya jñānasyānupapattyā notpa(dyate)dyeta vā ādye sadasadvilakṣaṇaṃ viśvaṃ manyamāno māyāvādī yathā svoktaniṣedhī sadvilakṣaṇamityuktyā prāptasyāsattvasya, svayameva asadvilakṣaṇamiti niṣedhāt asadvilakṣaṇamityuktyā ca prāptasya sattvasya svayameva sadvilakṣaṇamiti niṣedhāt tathā sāṅkhayo 'pi svoktākhilaniṣedhī syāt tadvākyajanitajñānasya yāthārthye hi prakṛtirjagatkāraṇamityādiko 'rtho yo labdhaḥ, sa evārthastasyāyāthārthye niṣiddhaḥ syāt ayāthāthyarsya viṣayaviparyāsānatirekāt ubhayasvatastve vastuno viruddhākāradvayāliṅgitatvaṃ prasajyeteti bhāvaḥ māyāśabdasya vrīhyāditvānmāyīti sādhu 7,80 nanvevamapi yāthārthyena prakṛtirjagatkāraṇamityādiko 'rthastāvatsiddhayatītyata āha- naceti ... na ca kiñcit prasiddhayati
2.2.17
न्यायसुधा: नहि परस्परविरोधे किमपि सिद्धयतीति भावः तर्हि प्रामाण्यस्य का गतिरिति चेत् अप्रामाण्ये ऽपि दीयतां दृष्टिः द्वितीये दोषमाह- नचेति ज्ञानं हि यथावस्थितमयथावस्थितं वारऽथं विषयीकुर्यात् तृतीयप्रकारानिरूपणात् तथाच प्रामाण्याप्रामाण्यविकलं ज्ञानम् अयःशलाकावदविषयमेव स्यात् एवंच न साङ्खयवचनात्किञ्चित्प्रसिद्धयतीति तृतीये तु जगदान्ध्यमेव स्यादित्याह- नचेति स्यादेतत् यदा ज्ञानकारणं गुणोपेतं तदा तदीयायामप्रामाण्यजननशक्तौ गुणेन प्रतिबद्धायां प्रमाणज्ञानमेवोत्पद्यते यदा तु दोषोपेतं तदा दोषेण प्रामाण्यजननशक्तौ प्रतिबद्धायां अप्रमाणज्ञानमेवोत्पद्यते नहि किमपि करणं युगपदुभयोपेतमुभयविकलं वा सम्भवति येनोक्तदोषः स्यादिति उच्यते किमर्थमित्थं कल्प्यते ज्ञानस्योभयाकारत्वप्रसक्तेरिति चेत् तत्प्रसक्तिरपि कुतो नाभ्युपगन्तव्या विरोधभयादिति चेत् करणे ऽप्युभयशक्तिविरोधात्कुतो न बिभेषि 7,81 यदपि विरुद्धकार्यद्वयजनकं करणं तत्सहकारिसाहित्याहितशक्तिकमेव प्रकृते च तथाभ्युपगमे द्वयोरपि परतस्त्वापत्तिः किञ्च वचने कौ गुणदोषौ आप्तानाप्तत्वप्रणीतत्वे इति चेत् तर्ह्युभयाभावाद्वेदवाक्येनोभयात्मकमनुभयात्मकं वा ज्ञानमुत्पद्येत नोत्पद्येत वा अनाप्तप्रणीतत्वं गुण इति चेत् तर्ह्याप्ताप्रणीतत्वं दोषो ऽपि किन्न स्यादिति स एव प्रसङ्गः 7,82 एतेन साङ्खयाचार्यवचनं स्वत एव प्रमाणं किमाप्तिनिश्चयेनेत्यपि निरस्तम् अप्रामाण्यस्यापि स्वतस्त्वेनोक्तसकलदोषापत्तेः अथ महाजनपरिग्रहात्तत्प्रामाण्यनिश्चय इति चेन्न पूज्यार्थत्वे ऽसिद्धेः बह्वर्थत्वे सव्यभिचारत्वात्सन्दिग्धासिद्धेश्चेति 7,83 मा भूत्प्रकृतिकारणत्वे प्रपञ्चस्य प्रत्यक्षं प्रमाणम् मा च भूदागमः अनुमानं तु भविष्यति यथोक्तम् "भेदानां परिमाणात्समन्वयाच्छक्तितः प्रवृत्तेश्च कारणकार्याविभागादविभागाद्वैश्वरूपस्यऽ; इति 7,83f. अयमर्थः कारणकार्यविभागादविभागाद्वैश्वरूप्यस्य मूलकारणमस्त्यव्यक्तम् यथा कूर्मशरीरे सन्त्येवाङ्गानि ततो विभज्यन्ते तस्मिन्नेवाव्यक्तीभवन्ति एवं कारणान्मृत्पिण्डाद्धेमपिण्डाद्वा कार्याणि घटमुकुटादीनि विभज्यन्ते सन्त्येव च पृथिव्यादीनि कारणात्तन्मात्रात् सन्त्येव च तन्मात्राण्यहङ्कारात् सन्नेव चाहङ्कारो महतः सदेव च महत्परमाव्यक्तादिति सो ऽयं कारणात्परमाव्यक्तात्पारम्पर्येण विश्वस्य कार्यस्य विभागः प्रतिसर्गे मृत्पिण्डं हेमपिण्डं वा घटमुकुटादयो विशन्तो ऽव्यक्तीभवन्तीति तत्कारणरूपमेवानभिव्यक्तघटमुकुटादिकार्यमपेक्ष्याव्यक्तं भवति एवं पृथिव्यादयस्तन्मात्राणि विशन्तः स्वापेक्षया तन्मात्रमव्यक्तयन्ति एवं तन्मात्राण्यहङ्कारं विशन्त्यहङ्कारमव्यक्तयन्ति एवमहङ्कारो महान्तमाविशन्महान्तमव्यक्तयति महान्प्रकृतिं स्वकारणं विशति प्रकृतेस्तु न क्वचिन्निवेश इति सा सर्वकार्याणामव्यक्तमेव सो ऽयमविभागः प्रकृतौ वैश्वरूप्यस्य नानारूपस्य कार्यस्य तस्मात्कारणे कार्यस्य सत एव विभागाविभागाभ्यामव्यक्तं कारणमस्तीति 7,84 इतश्च, शक्तितः प्रवृत्तेः कारणशक्तितो हि कार्यं प्रवर्तते अशक्तात्कारणात्कार्यस्यानुत्पत्तेः शक्तिश्च कारणगता न कार्यस्याव्यक्तत्वादन्या अस्तु तर्हि महत एव परमाव्यक्तत्वमित्यत उक्तं भेदानां परिमाणादिति महदादीनामव्यापकत्वादव्यक्तकारणकत्वं घटादिवदित्यर्थः इतश्च, समन्वयात् सुखदुःखभोगसमन्वितानि हि कार्याणि यानि च यदूपमनुगतानि तानि तत्स्वभावाव्यक्तकानि यथा मृद्धेमरूपमनुगता घटमुकुटादयो मृद्धेमपिण्डाव्यक्तकाः तस्मादस्ति सुखदुःखमहोहात्मकानां सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्थाव्यक्तं भेदानामिति 7,89 यद्यप्येतान्यनुमानान्यव्यक्तस्वरूपं साधयन्ति तथापि महदादिकारणतयैव तदेतैः सिद्धयतीति अत्र वक्तव्यम् किमेतैरनुमानैर्जगदुपादानतामात्रेणाव्यक्तं सिद्धयति, उत स्वातन्त्र्येणा(पीति)पि आद्ये सिद्धसाधनम् अस्माभिरपि विश्वोपादानस्य प्रधानस्याभ्युपगतत्वात् "शरीररूपकःऽ; इति ह्युक्तम् द्वितीयं निराकर्तुं सूत्रम् रचनानुपपत्तेश्च नानुमानमिति तद्वयाचष्टे- इदमिति इदं नाचेतनवशं वस्तुत्वात् प्रतिपन्नवत् इत्येव प्रतिषिद्धस्य केन मूलानुमा भवेत्
nyāyasudhā: nahi parasparavirodhe kimapi siddhayatīti bhāvaḥ tarhi prāmāṇyasya kā gatiriti cet aprāmāṇye 'pi dīyatāṃ dṛṣṭiḥ dvitīye doṣamāha- naceti jñānaṃ hi yathāvasthitamayathāvasthitaṃ vār'thaṃ viṣayīkuryāt tṛtīyaprakārānirūpaṇāt tathāca prāmāṇyāprāmāṇyavikalaṃ jñānam ayaḥśalākāvadaviṣayameva syāt evaṃca na sāṅkhayavacanātkiñcitprasiddhayatīti tṛtīye tu jagadāndhyameva syādityāha- naceti syādetat yadā jñānakāraṇaṃ guṇopetaṃ tadā tadīyāyāmaprāmāṇyajananaśaktau guṇena pratibaddhāyāṃ pramāṇajñānamevotpadyate yadā tu doṣopetaṃ tadā doṣeṇa prāmāṇyajananaśaktau pratibaddhāyāṃ apramāṇajñānamevotpadyate nahi kimapi karaṇaṃ yugapadubhayopetamubhayavikalaṃ vā sambhavati yenoktadoṣaḥ syāditi ucyate kimarthamitthaṃ kalpyate jñānasyobhayākāratvaprasakteriti cet tatprasaktirapi kuto nābhyupagantavyā virodhabhayāditi cet karaṇe 'pyubhayaśaktivirodhātkuto na bibheṣi 7,81 yadapi viruddhakāryadvayajanakaṃ karaṇaṃ tatsahakārisāhityāhitaśaktikameva prakṛte ca tathābhyupagame dvayorapi paratastvāpattiḥ kiñca vacane kau guṇadoṣau āptānāptatvapraṇītatve iti cet tarhyubhayābhāvādvedavākyenobhayātmakamanubhayātmakaṃ vā jñānamutpadyeta notpadyeta vā anāptapraṇītatvaṃ guṇa iti cet tarhyāptāpraṇītatvaṃ doṣo 'pi kinna syāditi sa eva prasaṅgaḥ 7,82 etena sāṅkhayācāryavacanaṃ svata eva pramāṇaṃ kimāptiniścayenetyapi nirastam aprāmāṇyasyāpi svatastvenoktasakaladoṣāpatteḥ atha mahājanaparigrahāttatprāmāṇyaniścaya iti cenna pūjyārthatve 'siddheḥ bahvarthatve savyabhicāratvātsandigdhāsiddheśceti 7,83 mā bhūtprakṛtikāraṇatve prapañcasya pratyakṣaṃ pramāṇam mā ca bhūdāgamaḥ anumānaṃ tu bhaviṣyati yathoktam "bhedānāṃ parimāṇātsamanvayācchaktitaḥ pravṛtteśca kāraṇakāryāvibhāgādavibhāgādvaiśvarūpasya'; iti 7,83f. ayamarthaḥ kāraṇakāryavibhāgādavibhāgādvaiśvarūpyasya mūlakāraṇamastyavyaktam yathā kūrmaśarīre santyevāṅgāni tato vibhajyante tasminnevāvyaktībhavanti evaṃ kāraṇānmṛtpiṇḍāddhemapiṇḍādvā kāryāṇi ghaṭamukuṭādīni vibhajyante santyeva ca pṛthivyādīni kāraṇāttanmātrāt santyeva ca tanmātrāṇyahaṅkārāt sanneva cāhaṅkāro mahataḥ sadeva ca mahatparamāvyaktāditi so 'yaṃ kāraṇātparamāvyaktātpāramparyeṇa viśvasya kāryasya vibhāgaḥ pratisarge mṛtpiṇḍaṃ hemapiṇḍaṃ vā ghaṭamukuṭādayo viśanto 'vyaktībhavantīti tatkāraṇarūpamevānabhivyaktaghaṭamukuṭādikāryamapekṣyāvyaktaṃ bhavati evaṃ pṛthivyādayastanmātrāṇi viśantaḥ svāpekṣayā tanmātramavyaktayanti evaṃ tanmātrāṇyahaṅkāraṃ viśantyahaṅkāramavyaktayanti evamahaṅkāro mahāntamāviśanmahāntamavyaktayati mahānprakṛtiṃ svakāraṇaṃ viśati prakṛtestu na kvacinniveśa iti sā sarvakāryāṇāmavyaktameva so 'yamavibhāgaḥ prakṛtau vaiśvarūpyasya nānārūpasya kāryasya tasmātkāraṇe kāryasya sata eva vibhāgāvibhāgābhyāmavyaktaṃ kāraṇamastīti 7,84 itaśca, śaktitaḥ pravṛtteḥ kāraṇaśaktito hi kāryaṃ pravartate aśaktātkāraṇātkāryasyānutpatteḥ śaktiśca kāraṇagatā na kāryasyāvyaktatvādanyā astu tarhi mahata eva paramāvyaktatvamityata uktaṃ bhedānāṃ parimāṇāditi mahadādīnāmavyāpakatvādavyaktakāraṇakatvaṃ ghaṭādivadityarthaḥ itaśca, samanvayāt sukhaduḥkhabhogasamanvitāni hi kāryāṇi yāni ca yadūpamanugatāni tāni tatsvabhāvāvyaktakāni yathā mṛddhemarūpamanugatā ghaṭamukuṭādayo mṛddhemapiṇḍāvyaktakāḥ tasmādasti sukhaduḥkhamahohātmakānāṃ sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthāvyaktaṃ bhedānāmiti 7,89 yadyapyetānyanumānānyavyaktasvarūpaṃ sādhayanti tathāpi mahadādikāraṇatayaiva tadetaiḥ siddhayatīti atra vaktavyam kimetairanumānairjagadupādānatāmātreṇāvyaktaṃ siddhayati, uta svātantryeṇā(pīti)pi ādye siddhasādhanam asmābhirapi viśvopādānasya pradhānasyābhyupagatatvāt "śarīrarūpakaḥ'; iti hyuktam dvitīyaṃ nirākartuṃ sūtram racanānupapatteśca nānumānamiti tadvayācaṣṭe- idamiti idaṃ nācetanavaśaṃ vastutvāt pratipannavat ityeva pratiṣiddhasya kena mūlānumā bhavet
2.2.18ab
न्यायसुधा: महादादिकार्यमित्यर्थः अचेतनवशं स्वतन्त्राचेतनाधीनोत्पत्तिकम् प्रतिपन्नवत् प्रधानवत् आस्तां तावद्दूषणान्तरम् इति प्रत्यनुमानेनैव प्रतिषिद्धस्य प्रधानस्वातन्त्र्यस्य मूलानुमा साधिकानुमा केन सामर्थ्येन भवेत् प्रमाणमिति शेषः मूलानुमेति वाऽवर्तनीयम् किम् आक्षेपे अकार्यत्वमत्रोपाधिरिति चेन्न पटादौ साध्याव्याप्तेः पटादेः कुविन्दाद्यधिष्ठिततन्त्वादिकायर्त्वस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यामुपलम्भात् 7,91 एवं प्रधानस्य रचनायाः स्वतन्त्रप्रवृत्तेरनुमानविरोधेनानुपपत्तेर्नानुमानं तत्र प्रमाणमिति सूत्राक्षरयोजनां मनसि निधाय सूत्रतात्पर्यमुक्तम् इदानीं तामेव विवृण्वन्प्रतिपक्षान्तरमाह- स्वतन्त्रेति स्वतन्त्रवृत्ती रचना सा चैवाचेतने कुतः
nyāyasudhā: mahādādikāryamityarthaḥ acetanavaśaṃ svatantrācetanādhīnotpattikam pratipannavat pradhānavat āstāṃ tāvaddūṣaṇāntaram iti pratyanumānenaiva pratiṣiddhasya pradhānasvātantryasya mūlānumā sādhikānumā kena sāmarthyena bhavet pramāṇamiti śeṣaḥ mūlānumeti vā'vartanīyam kim ākṣepe akāryatvamatropādhiriti cenna paṭādau sādhyāvyāpteḥ paṭādeḥ kuvindādyadhiṣṭhitatantvādikāyartvasyānvayavyatirekābhyāmupalambhāt 7,91 evaṃ pradhānasya racanāyāḥ svatantrapravṛtteranumānavirodhenānupapatternānumānaṃ tatra pramāṇamiti sūtrākṣarayojanāṃ manasi nidhāya sūtratātparyamuktam idānīṃ tāmeva vivṛṇvanpratipakṣāntaramāha- svatantreti svatantravṛttī racanā sā caivācetane kutaḥ
2.2.18cd
न्यायसुधा: चशब्दो ऽनुमानान्तरसमुच्चये कुत एवेत्यन्वयः अयमत्र प्रयोगः प्रधानं स्वतन्त्रप्रवृत्तिरहितम् अचेतनत्वात् तन्त्वादिवदिति 7,92 नन्वचेतनत्वे ऽपि प्रधानस्य स्वातन्त्र्येण प्रवृत्तिरस्तु को विरोधः तथाच विपक्षे बाधकाभावादप्रयोजको ऽयं हेतुरित्यत आह- अचेतनत्वमिति अचेतनत्वं स्वातन्त्र्यमिति चात्मप्रमाहतम्
nyāyasudhā: caśabdo 'numānāntarasamuccaye kuta evetyanvayaḥ ayamatra prayogaḥ pradhānaṃ svatantrapravṛttirahitam acetanatvāt tantvādivaditi 7,92 nanvacetanatve 'pi pradhānasya svātantryeṇa pravṛttirastu ko virodhaḥ tathāca vipakṣe bādhakābhāvādaprayojako 'yaṃ heturityata āha- acetanatvamiti acetanatvaṃ svātantryamiti cātmapramāhatam
2.2.19ab
न्यायसुधा: तावदेव ह्यनेनाशङ्कनीयं यस्मिन्नाशङ्कयमाने स्ववचनस्वक्रियास्वन्यायप्रमाणान्तरविरोधो न प्रादुष्यात् नहि कश्चिदेवं शङ्कते मूको ऽपि वक्ता किन्न स्यात् शब्दो ऽप्रतिपादकः किन्न भवेत् अनुमानत्वात् अनुमानमात्रमप्रमाणं कुतो न स्यात् अग्निरनुष्णः कुतो न भवेदिति न ह्येषा शङ्कापिशाची कदाचिच्छान्तिमुपागच्छति तस्मादेवामाशङ्कमानो न लौकिको नापि परीक्षक इत्युन्मत्तवदुपेक्षणीयः प्रकृते चाचेतनत्वं स्वातन्त्र्यं चात्मप्रमाहतम् स्वव्याहतं प्रमाणविरुद्धं च तस्मादचेतनत्वे ऽपि स्वतन्त्रप्रवृत्तिरस्तु प्रधानस्येति शङ्कैव नोत्पत्तुमर्हतीति किमत्र बाधकोपन्यासेनेति 7,93 नन्वचेतनस्य स्वातन्त्र्यशङ्कायां कथं स्वव्याहतिः नहि स्वातन्त्र्यं नाम चैतन्यम् नाप्यचेतनत्वं नामास्वातन्त्र्यम् कथंच प्रमाणविरोधः, इत्यत स्वव्याघातं तावदुपपादयितुं स्वातन्त्र्यं व्याख्याति- स्वेच्छेति स्वेच्छानुसारितामेव स्वातन्त्र्यं हि विदो विदुः
nyāyasudhā: tāvadeva hyanenāśaṅkanīyaṃ yasminnāśaṅkayamāne svavacanasvakriyāsvanyāyapramāṇāntaravirodho na prāduṣyāt nahi kaścidevaṃ śaṅkate mūko 'pi vaktā kinna syāt śabdo 'pratipādakaḥ kinna bhavet anumānatvāt anumānamātramapramāṇaṃ kuto na syāt agniranuṣṇaḥ kuto na bhavediti na hyeṣā śaṅkāpiśācī kadācicchāntimupāgacchati tasmādevāmāśaṅkamāno na laukiko nāpi parīkṣaka ityunmattavadupekṣaṇīyaḥ prakṛte cācetanatvaṃ svātantryaṃ cātmapramāhatam svavyāhataṃ pramāṇaviruddhaṃ ca tasmādacetanatve 'pi svatantrapravṛttirastu pradhānasyeti śaṅkaiva notpattumarhatīti kimatra bādhakopanyāseneti 7,93 nanvacetanasya svātantryaśaṅkāyāṃ kathaṃ svavyāhatiḥ nahi svātantryaṃ nāma caitanyam nāpyacetanatvaṃ nāmāsvātantryam kathaṃca pramāṇavirodhaḥ, ityata svavyāghātaṃ tāvadupapādayituṃ svātantryaṃ vyākhyāti- sveccheti svecchānusāritāmeva svātantryaṃ hi vido viduḥ
2.2.19c
न्यायसुधा: प्रवृत्ताविति शेषः विदो विदुरित्यनेन सकलविद्वत्सम्मतमेतदित्याह अत एव हि स्वातन्त्र्याभावाद्वृक्षस्तिष्ठतीत्यादिकर्तृत्वव्यवहारो गौण इति सर्वे प्रतिपन्नाः 7,97 तथापि कथं स्वव्याहतिः नह्यचेतनत्वं नामेच्छाविरहः किन्नाम चैतन्यविरह इत्यत आह- कुत इति कुत इच्छाचेतनस्य
nyāyasudhā: pravṛttāviti śeṣaḥ vido vidurityanena sakalavidvatsammatametadityāha ata eva hi svātantryābhāvādvṛkṣastiṣṭhatītyādikartṛtvavyavahāro gauṇa iti sarve pratipannāḥ 7,97 tathāpi kathaṃ svavyāhatiḥ nahyacetanatvaṃ nāmecchāvirahaḥ kinnāma caitanyaviraha ityata āha- kuta iti kuta icchācetanasya
2.2.19cd
न्यायसुधा: अचेतनस्येच्छा कुतः कारणाज्जायते न कुतश्चित् ज्ञानमेव हीच्छाया जनकमित्यर्थः तथापि किमित्यत आह- सेच्छं चेदिति 7,98 ... सेच्छं चेत् किमचेतनम्
nyāyasudhā: acetanasyecchā kutaḥ kāraṇājjāyate na kutaścit jñānameva hīcchāyā janakamityarthaḥ tathāpi kimityata āha- secchaṃ cediti 7,98 ... secchaṃ cet kimacetanam
2.2.20
न्यायसुधा: सेच्छं चेदङ्गीकृतं तदा तदचेतनं किं चेतनमेवेत्यर्थः एतदुक्तं भवति अचेतनमपि प्रधानं स्वातन्त्र्येण प्रवृत्तिमदस्त्विति वदताचेतनमिच्छावदस्त्वित्युक्तं स्यात् स्वेच्छानुसारित्वस्य स्वातन्त्र्यशब्दार्थतया सर्वसम्मतत्वात् अचेतनस्येच्छावत्त्वमङ्गीकुर्वाणेन चेतनत्वमप्यङ्गीकर्तव्यं स्यात् अन्वयव्यतिरेकाभ्यामिच्छायाः स्वसमानाश्रयचैतन्यकार्यत्वावधारणात् कार्याङ्गीकारे कारणानङ्गीकारस्यानुचितत्वात् अचेतनं चेतनमिति च स्फुटा व्याहतिरिति एतेनैतदपि निरस्तम् अचेतनत्वं स्वातन्त्र्यं च यदि परस्परव्याहतं तर्ह्यचेतनत्वेन स्वतन्त्रप्रवृत्तिराहित्यसाधने साध्याविशिष्टतादोषः स्यादिति नह्यस्माभिरचेतनत्वस्वातन्त्र्ययोः वन्ध्या अपत्यवतीतिवत्साक्षाद्विरोधो ऽभिहितः किन्तु स्वातन्त्र्यबलेन चैतन्यं परेणाङ्गी(कार्य)कारयित्वा अनेनैव स्वातन्त्र्याङ्गीकारे ऽचेतनत्वानुपपत्तिरिति बाधकं चोक्तं भवति 7,103 एवमचेतनस्य स्वातन्त्र्याङ्गीकारे स्वव्याहतिमुपपाद्य प्रमाणविरोधमप्युपपादयति- इच्छामीति इच्छाम्यहमिति ह्येव निजानुभवरोधतः अचेतनेच्छापगता
nyāyasudhā: secchaṃ cedaṅgīkṛtaṃ tadā tadacetanaṃ kiṃ cetanamevetyarthaḥ etaduktaṃ bhavati acetanamapi pradhānaṃ svātantryeṇa pravṛttimadastviti vadatācetanamicchāvadastvityuktaṃ syāt svecchānusāritvasya svātantryaśabdārthatayā sarvasammatatvāt acetanasyecchāvattvamaṅgīkurvāṇena cetanatvamapyaṅgīkartavyaṃ syāt anvayavyatirekābhyāmicchāyāḥ svasamānāśrayacaitanyakāryatvāvadhāraṇāt kāryāṅgīkāre kāraṇānaṅgīkārasyānucitatvāt acetanaṃ cetanamiti ca sphuṭā vyāhatiriti etenaitadapi nirastam acetanatvaṃ svātantryaṃ ca yadi parasparavyāhataṃ tarhyacetanatvena svatantrapravṛttirāhityasādhane sādhyāviśiṣṭatādoṣaḥ syāditi nahyasmābhiracetanatvasvātantryayoḥ vandhyā apatyavatītivatsākṣādvirodho 'bhihitaḥ kintu svātantryabalena caitanyaṃ pareṇāṅgī(kārya)kārayitvā anenaiva svātantryāṅgīkāre 'cetanatvānupapattiriti bādhakaṃ coktaṃ bhavati 7,103 evamacetanasya svātantryāṅgīkāre svavyāhatimupapādya pramāṇavirodhamapyupapādayati- icchāmīti icchāmyahamiti hyeva nijānubhavarodhataḥ acetanecchāpagatā
Adhyāya 2 (cont. 19)
2.2.20d
न्यायसुधा: हिशब्देनास्यानुमानस्य विश्वजनप्रसिद्धत्वं सूचयति एवशब्दस्यापगतैवैत्यन्वयः निजानुभवः साक्ष्यनुभवः अहमिच्छामीति तावदिच्छा आत्मसम्बन्धिनी साक्षिणानुभूयते नच सा द्विकर्तृका सम्भवति क्वाप्येकस्य व्यापारस्य द्विकर्तृकत्वानुपलम्भात् ततश्चाचेतनस्येच्छाङ्गीकृता(वैतद)चे(त्त)दनुभवविरोधादचेतनस्येच्छापगता नास्तीति यावत् इच्छाभावे च स्वेच्छानुसारित्वलक्षणं स्वातन्त्र्यं दूरोत्सारितमिति भावः 7,104 ननु नवमस्त्यनुभवः किन्त्वहमिच्छा(मीच्छा)मीति व्यवहारमात्रम् तस्यापि निमित्तं भेदाग्रहः आत्मा हि नित्यो निर्विकारश्चैतन्यमात्रवपुर्न तस्येच्छादिकर्तृत्वमागन्तुकं सम्भवति किन्त्वन्तःकरणस्यैव प्रसवधर्मत्वात् तयोश्चात्मान्तःकरणयोर्भेदाग्रहादितरेतरधर्मव्यवहारः प्रवर्तते भेदाग्रहे च निमित्तं सन्निधानम् यथोक्तम् "तस्मात्तत्संयोगादचेतनं चेतनावदिव लिङ्गम् गुणकर्तृत्वे च तथा कर्तेव भवत्युदासीनःऽ; इति अतो ऽनुभवबलाच्चेतनस्यैवेच्छावत्त्वं नाचेतनस्येत्ययुक्तमित्यत आह- यदीति ... यदि भेदाग्रहो ऽत्र च
nyāyasudhā: hiśabdenāsyānumānasya viśvajanaprasiddhatvaṃ sūcayati evaśabdasyāpagataivaityanvayaḥ nijānubhavaḥ sākṣyanubhavaḥ ahamicchāmīti tāvadicchā ātmasambandhinī sākṣiṇānubhūyate naca sā dvikartṛkā sambhavati kvāpyekasya vyāpārasya dvikartṛkatvānupalambhāt tataścācetanasyecchāṅgīkṛtā(vaitada)ce(tta)danubhavavirodhādacetanasyecchāpagatā nāstīti yāvat icchābhāve ca svecchānusāritvalakṣaṇaṃ svātantryaṃ dūrotsāritamiti bhāvaḥ 7,104 nanu navamastyanubhavaḥ kintvahamicchā(mīcchā)mīti vyavahāramātram tasyāpi nimittaṃ bhedāgrahaḥ ātmā hi nityo nirvikāraścaitanyamātravapurna tasyecchādikartṛtvamāgantukaṃ sambhavati kintvantaḥkaraṇasyaiva prasavadharmatvāt tayoścātmāntaḥkaraṇayorbhedāgrahāditaretaradharmavyavahāraḥ pravartate bhedāgrahe ca nimittaṃ sannidhānam yathoktam "tasmāttatsaṃyogādacetanaṃ cetanāvadiva liṅgam guṇakartṛtve ca tathā karteva bhavatyudāsīnaḥ'; iti ato 'nubhavabalāccetanasyaivecchāvattvaṃ nācetanasyetyayuktamityata āha- yadīti ... yadi bhedāgraho 'tra ca
2.2.21a
कथं न स घटस्य स्यान्
kathaṃ na sa ghaṭasya syān
2.2.21bc
न्यायसुधा: यदि एवमनुभव एव नास्ति किन्तु व्यवहारमात्रम्, अत्र च व्यवहारे भेदाग्रह एव निमित्तमुच्यते, तदा स भेदाग्रहो घटस्य किं (कथं) न स्यात् व्यवहारहेतुरिति शेषः इदमुक्तं भवति स्वप्रकाशानुभवापलापदोषस्तावत् व्यवहारे च निमित्तं नास्ति नच भेदाग्रहः विशिष्टव्यवहारस्य तादृशज्ञानकार्यतानियमात् अन्यथा घटपटावपीतरेतरभेदं न गृह्णीत इतीतरेतरधर्मसंसर्गव्यवहारः स्यादिति 7,107 ननु गृह्यमाणयोर्भेदग्रहो व्यवहारहेतुर्न तु भेदाग्रहमात्रम् नच घटपटौ स्वरूपं गृह्णीतस्तत्कथमतिप्रसङ्ग इति चेत् किमयं विशिष्टो भेदाग्रहो ऽन्तःकरणस्य, उतात्मनः नाद्यः तस्याचेतनत्वेन स्वरूपग्रहानुपपत्तेः उपपत्तौ वा स कथं विशिष्टो भेदाग्रहो घटस्य न स्यात् तथाच व्यवहारो ऽपि स्यात् नन्वन्तःकरणे ऽस्ति चैतन्यारोपो न घटे, अतो नातिप्रसङ्ग इति चेत् किं तस्य निमित्तम् सन्निधानमिति चेत् तर्हि सर्वगतात्मसन्निधानं घटे ऽप्यस्तीति कथं स न घटस्य स्यात् ननु न संयोगमात्रं निमित्तम् किन्तूपकार्योपकारकभावे सति स चास्त्यात्मान्तःकरणयोः पुरुषस्य दर्शनार्थमित्युक्तत्वात् इति चेत् तर्हि घटो ऽपि पुरुषस्योपकारक इति कथं स न घटस्य स्यात् द्वितीये व्यवहारो ऽपि किमात्मन उतान्तःकरणस्य नाद्यः तस्य निर्विकारस्य व्यवहारक्रियानुपपत्तेः उपपत्तौ वा किमिच्छयापराद्धम् द्वितीये ऽन्यगतेन भेदाग्रहेणान्य(त्र)स्य व्यवहारश्चेत्कथं स न घटस्य स्यात् 7,109 किञ्च यदि भेदाग्रहादन्तःकरणधर्म एवेच्छाऽत्मनि व्यवह्रियत इत्यङ्गीक्रियते तदा घटस्याप्यात्मना भेदाग्रहात्पृथुबुध्नोदराकारो ऽहमिति व्यवहारः कथं न स्यादिति गूढाभिसन्धेरुत्तरम् यद्वात्र चात्मान्तःकरणयोश्च स्फुटं प्रतिभासमानभेदयोरपीति हृदयम् यदि भेदाग्रहः स्यात्तदा कथं स भेदाग्रहो घटस्यात्मनश्च न स्यादिति योजना अथवैवं वदन्प्रष्टव्यः भेदाग्रहः किं भेदग्रहस्य विरोधी न वेति नेति पक्षे कथं स घटस्यात्मना पटादिना वा न स्यादित्युत्तरम् 7,110 ननु भेदग्रहो भेदाग्रहविरोधी स चास्ति घट इति कुतस्तत्र भेदाग्रहस्तत्प्रयुक्तो व्यवहारो वेति गूढाभिसन्धिमजानतो द्वितीयपक्षमाशङ्कयाह- मन इति ... मनो म इति भेदतः मनसो ऽपि गृहीतत्वाद्
nyāyasudhā: yadi evamanubhava eva nāsti kintu vyavahāramātram, atra ca vyavahāre bhedāgraha eva nimittamucyate, tadā sa bhedāgraho ghaṭasya kiṃ (kathaṃ) na syāt vyavahāraheturiti śeṣaḥ idamuktaṃ bhavati svaprakāśānubhavāpalāpadoṣastāvat vyavahāre ca nimittaṃ nāsti naca bhedāgrahaḥ viśiṣṭavyavahārasya tādṛśajñānakāryatāniyamāt anyathā ghaṭapaṭāvapītaretarabhedaṃ na gṛhṇīta itītaretaradharmasaṃsargavyavahāraḥ syāditi 7,107 nanu gṛhyamāṇayorbhedagraho vyavahāraheturna tu bhedāgrahamātram naca ghaṭapaṭau svarūpaṃ gṛhṇītastatkathamatiprasaṅga iti cet kimayaṃ viśiṣṭo bhedāgraho 'ntaḥkaraṇasya, utātmanaḥ nādyaḥ tasyācetanatvena svarūpagrahānupapatteḥ upapattau vā sa kathaṃ viśiṣṭo bhedāgraho ghaṭasya na syāt tathāca vyavahāro 'pi syāt nanvantaḥkaraṇe 'sti caitanyāropo na ghaṭe, ato nātiprasaṅga iti cet kiṃ tasya nimittam sannidhānamiti cet tarhi sarvagatātmasannidhānaṃ ghaṭe 'pyastīti kathaṃ sa na ghaṭasya syāt nanu na saṃyogamātraṃ nimittam kintūpakāryopakārakabhāve sati sa cāstyātmāntaḥkaraṇayoḥ puruṣasya darśanārthamityuktatvāt iti cet tarhi ghaṭo 'pi puruṣasyopakāraka iti kathaṃ sa na ghaṭasya syāt dvitīye vyavahāro 'pi kimātmana utāntaḥkaraṇasya nādyaḥ tasya nirvikārasya vyavahārakriyānupapatteḥ upapattau vā kimicchayāparāddham dvitīye 'nyagatena bhedāgraheṇānya(tra)sya vyavahāraścetkathaṃ sa na ghaṭasya syāt 7,109 kiñca yadi bhedāgrahādantaḥkaraṇadharma evecchā'tmani vyavahriyata ityaṅgīkriyate tadā ghaṭasyāpyātmanā bhedāgrahātpṛthubudhnodarākāro 'hamiti vyavahāraḥ kathaṃ na syāditi gūḍhābhisandheruttaram yadvātra cātmāntaḥkaraṇayośca sphuṭaṃ pratibhāsamānabhedayorapīti hṛdayam yadi bhedāgrahaḥ syāttadā kathaṃ sa bhedāgraho ghaṭasyātmanaśca na syāditi yojanā athavaivaṃ vadanpraṣṭavyaḥ bhedāgrahaḥ kiṃ bhedagrahasya virodhī na veti neti pakṣe kathaṃ sa ghaṭasyātmanā paṭādinā vā na syādityuttaram 7,110 nanu bhedagraho bhedāgrahavirodhī sa cāsti ghaṭa iti kutastatra bhedāgrahastatprayukto vyavahāro veti gūḍhābhisandhimajānato dvitīyapakṣamāśaṅkayāha- mana iti ... mano ma iti bhedataḥ manaso 'pi gṛhītatvād
2.2.21d
7,110f. न्यायसुधा: भेदत इति तृतीयार्थो तसिः यदि भेदग्रहो भेदाग्रहविरोधीति भेदेन गृह्यमाणे घटे न भेदाग्रह इत्युच्यते, तदा मे मन इति मनसो ऽपि भेदेन गृहीतत्वान्नात्मना भेदाग्रहः स्यात् तथाच भेदाग्रहनिमित्तो ऽहमिच्छामीति व्यवहार इत्यसत् किन्त्वनुभवनिमित्त एव अत एव नान्तःकरणधर्मस्यात्मन्यारोप इत्यपि युक्तम् भेदग्रहसद्भावेन आरोपहेतोर्भेदाग्रहस्यायोगात् नह्यविदितभेदं सम्बन्धितया गृह्यते आत्मन्यपि प्रसङ्गात् केन पुनः प्रमाणेन मनो गृह्यते साक्षिणेति वदामः तथाहि नतावच्चक्षुरादिना तदवगमः अरूपिद्रव्यत्वात् चक्षुराद्यव्यापारे ऽप्युपलब्धेः नचानुमानेन लिङ्गाभावात् नन्वस्ति युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् तथाहि बाह्येन्द्रियेषु स्वैः स्वैर्विषयैर्युगपत्सन्निकृष्टेष्वात्मनाधिष्ठितेष्वपि न युगपज्ज्ञानानि जायन्ते तेन ज्ञायते ऽस्त्येतेभ्यो ऽन्यत्सहकारि यत्संयोगक्रमवशाज्ज्ञानक्रमः प्रक्रमत इति 7,115f. अत्र कश्चिदाह आत्मन एवैवंविधसामर्थ्यकल्पनोपपत्तावन्यथासिद्धमनुमानम् मनसः प्रतीन्द्रियसंयोगव्यवहारे क्रमवति कारणान्तरशून्ये ऽनैकान्तिकं च फलस्य च वृक्षशत्पततः क्रमवर्तिन्याकाशसंयोगे कुठारादिव्यापारे च इन्द्रियाणां प्रतिविषयसंयोगव्यापारे चेति तदयुक्तम् दृष्टानुसारिणी हि कल्पना कर्ता ह्यनेककरणाधिष्ठानेन युगपन्नानाकार्याणि कुर्वाणो दृष्टः तथाहि युगपन्माणवको गच्छति पठति पन्थानमीक्षते वहति च कमण्डलुम् तस्मान्नैव कर्तृधर्मो युक्तः कल्पयितुम् किन्तु दृष्टत्वाद् द्रव्यान्तरमेवाव्यापकम् अनैकान्त्यं तु नास्त्येव तत्रापि क्रियाक्रमादेर्निमित्तस्य विद्यमानत्वादिति 7,118f. अत्रोच्यते अस्ति तावदविवेकिनामपि मनःप्रतीतिः मम मनो ऽन्यत्र गतमित्यादिव्यवहारात् नच ते युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिं जानन्ति प्रत्युत युगपदेव ज्ञानोत्पत्तिं मन्यन्ते अन्यथा व्यासङ्गे क्रमदर्शनेनान्यत्रापि क्रमानुमानं परस्य व्यर्थं स्यात् तस्माल्लिङ्गदर्शनात्प्रागेव भवदिदं मनोज्ञानं न तन्निमित्तकमिति अस्तु तर्हि बुद्धयादीनामसमवायिकारणस्य संयोगस्याश्रयतया मनःसिद्धिः मैवम् प्रत्यक्षज्ञाने तावदिन्द्रियात्मसंयोगस्यैवासमवायिकारणत्वस्योपपत्तेः अनुमित्यादौ लिङ्गज्ञानादेः स्मृतौ भावनायाः, सुखादाविष्यार्थोपलब्धादेरिति नित्यविशेषगुणानां संयोगासमवायिकारणत्वनियमान्नैवमिति चेन्न विभाग(ज)शब्दजशब्दे व्यभिचारात् अश्रावणत्त्वेन हेतुविशेषणान्नेति चेत् यथा तर्हि विभागादिशब्दे कारणान्तरदर्शनात्तन्निरासार्थं व्याप्तिग्रहणवेलायां प्रयत्यते तथा सुखादिनिरासाय प्रयतनीयम् असमवायिकारणान्तरदर्शनस्य तुल्यत्वात् निमित्तं तदिति चेन्न असमवायिकारणलक्षणस्यातिव्याप्तिप्राप्तेरिति नच सुखाद्युपलब्धिकरणत्वेन मनस्सिद्धिः साक्षिसिद्धतयान्यथासिद्धेः 7,123 एवमनुमानान्तरमपि निरसनीयम् नचागमो मनसि प्रमाणम् जातिबधिराणामपि तत्प्रत्ययात् तस्मात्सिद्धं साक्षिग्राह्यत्वं मनसः तस्य च तेनैवात्मनो भिन्नतया ग्रहणाद्भेदाग्रहासम्भवेनेच्छाम्यहमीति न भेदाग्रहनिबन्धनो व्यवहार इति 7,125 ननु च "कामःसङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिर्भीर्हीरित्येतत्सर्वं मन एवऽ; इति श्रुतौ कामस्यान्तःकरणरूपत्वं तावत्प्रतीयते नच श्रौतेनार्थेनान्यथा भवितुं युक्तम् अतो बलवद्बाधकोपनिपातादिच्छाम्यहमिति भेदाग्रहनिमित्तं व्यवहारमात्रमेतङ्गीकरणीयम् न त्वात्मन इच्छासम्बन्धानुभवः नच मे मन इति भेदग्रहात्तदग्रहासम्भवः मे चैतन्यमितिवद्वयवहारमात्रत्वात् नचोक्तानुपपत्तिः सत्त्वरजस्तमसामादिकार्यं हि बुद्धिरित्युच्यते सा चांशत्रयवती पुरुषोपरागो विषयोपरागो व्यापारावेशश्चेत्यंशाः भवति ह्यहमिदं करोमीति तत्राहमिति चेतनोपरागो दर्पणस्यैव मुखोपरागो भेदाग्रहादतात्त्विकः इदमिति विषयोपराग इन्द्रियप्रनाडिकया परिणतिभेदो दर्परस्येव मलसम्बन्धः पारमार्थिकः, तथोभयायत्तो व्यापारावेशः एषैव दिगहमिच्छामीत्यत्रापीत्यत आह- उभयेति ... उभयात्मकता यतः
7,110f. nyāyasudhā: bhedata iti tṛtīyārtho tasiḥ yadi bhedagraho bhedāgrahavirodhīti bhedena gṛhyamāṇe ghaṭe na bhedāgraha ityucyate, tadā me mana iti manaso 'pi bhedena gṛhītatvānnātmanā bhedāgrahaḥ syāt tathāca bhedāgrahanimitto 'hamicchāmīti vyavahāra ityasat kintvanubhavanimitta eva ata eva nāntaḥkaraṇadharmasyātmanyāropa ityapi yuktam bhedagrahasadbhāvena āropahetorbhedāgrahasyāyogāt nahyaviditabhedaṃ sambandhitayā gṛhyate ātmanyapi prasaṅgāt kena punaḥ pramāṇena mano gṛhyate sākṣiṇeti vadāmaḥ tathāhi natāvaccakṣurādinā tadavagamaḥ arūpidravyatvāt cakṣurādyavyāpāre 'pyupalabdheḥ nacānumānena liṅgābhāvāt nanvasti yugapajjñānānutpattirmanaso liṅgam tathāhi bāhyendriyeṣu svaiḥ svairviṣayairyugapatsannikṛṣṭeṣvātmanādhiṣṭhiteṣvapi na yugapajjñānāni jāyante tena jñāyate 'styetebhyo 'nyatsahakāri yatsaṃyogakramavaśājjñānakramaḥ prakramata iti 7,115f. atra kaścidāha ātmana evaivaṃvidhasāmarthyakalpanopapattāvanyathāsiddhamanumānam manasaḥ pratīndriyasaṃyogavyavahāre kramavati kāraṇāntaraśūnye 'naikāntikaṃ ca phalasya ca vṛkṣaśatpatataḥ kramavartinyākāśasaṃyoge kuṭhārādivyāpāre ca indriyāṇāṃ prativiṣayasaṃyogavyāpāre ceti tadayuktam dṛṣṭānusāriṇī hi kalpanā kartā hyanekakaraṇādhiṣṭhānena yugapannānākāryāṇi kurvāṇo dṛṣṭaḥ tathāhi yugapanmāṇavako gacchati paṭhati panthānamīkṣate vahati ca kamaṇḍalum tasmānnaiva kartṛdharmo yuktaḥ kalpayitum kintu dṛṣṭatvād dravyāntaramevāvyāpakam anaikāntyaṃ tu nāstyeva tatrāpi kriyākramādernimittasya vidyamānatvāditi 7,118f. atrocyate asti tāvadavivekināmapi manaḥpratītiḥ mama mano 'nyatra gatamityādivyavahārāt naca te yugapajjñānānutpattiṃ jānanti pratyuta yugapadeva jñānotpattiṃ manyante anyathā vyāsaṅge kramadarśanenānyatrāpi kramānumānaṃ parasya vyarthaṃ syāt tasmālliṅgadarśanātprāgeva bhavadidaṃ manojñānaṃ na tannimittakamiti astu tarhi buddhayādīnāmasamavāyikāraṇasya saṃyogasyāśrayatayā manaḥsiddhiḥ maivam pratyakṣajñāne tāvadindriyātmasaṃyogasyaivāsamavāyikāraṇatvasyopapatteḥ anumityādau liṅgajñānādeḥ smṛtau bhāvanāyāḥ, sukhādāviṣyārthopalabdhāderiti nityaviśeṣaguṇānāṃ saṃyogāsamavāyikāraṇatvaniyamānnaivamiti cenna vibhāga(ja)śabdajaśabde vyabhicārāt aśrāvaṇattvena hetuviśeṣaṇānneti cet yathā tarhi vibhāgādiśabde kāraṇāntaradarśanāttannirāsārthaṃ vyāptigrahaṇavelāyāṃ prayatyate tathā sukhādinirāsāya prayatanīyam asamavāyikāraṇāntaradarśanasya tulyatvāt nimittaṃ taditi cenna asamavāyikāraṇalakṣaṇasyātivyāptiprāpteriti naca sukhādyupalabdhikaraṇatvena manassiddhiḥ sākṣisiddhatayānyathāsiddheḥ 7,123 evamanumānāntaramapi nirasanīyam nacāgamo manasi pramāṇam jātibadhirāṇāmapi tatpratyayāt tasmātsiddhaṃ sākṣigrāhyatvaṃ manasaḥ tasya ca tenaivātmano bhinnatayā grahaṇādbhedāgrahāsambhavenecchāmyahamīti na bhedāgrahanibandhano vyavahāra iti 7,125 nanu ca "kāmaḥsaṅkalpo vicikitsā śraddhāśraddhā dhṛtiradhṛtirbhīrhīrityetatsarvaṃ mana eva'; iti śrutau kāmasyāntaḥkaraṇarūpatvaṃ tāvatpratīyate naca śrautenārthenānyathā bhavituṃ yuktam ato balavadbādhakopanipātādicchāmyahamiti bhedāgrahanimittaṃ vyavahāramātrametaṅgīkaraṇīyam na tvātmana icchāsambandhānubhavaḥ naca me mana iti bhedagrahāttadagrahāsambhavaḥ me caitanyamitivadvayavahāramātratvāt nacoktānupapattiḥ sattvarajastamasāmādikāryaṃ hi buddhirityucyate sā cāṃśatrayavatī puruṣoparāgo viṣayoparāgo vyāpārāveśaścetyaṃśāḥ bhavati hyahamidaṃ karomīti tatrāhamiti cetanoparāgo darpaṇasyaiva mukhoparāgo bhedāgrahādatāttvikaḥ idamiti viṣayoparāga indriyapranāḍikayā pariṇatibhedo darparasyeva malasambandhaḥ pāramārthikaḥ, tathobhayāyatto vyāpārāveśaḥ eṣaiva digahamicchāmītyatrāpītyata āha- ubhayeti ... ubhayātmakatā yataḥ
2.2.22a
कामस्य तु मनः कामः
kāmasya tu manaḥ kāmaḥ
2.2.22bc
न्यायसुधा: तुशब्दो ऽवधारणे तत इत्युपस्कर्तव्यम् यतः कारणात्कामस्योभयात्मकतास्ति आत्मधर्मता मनोधर्मता च तत एव मनः काम इति श्रुतिरुपपद्यते इदमुक्तं भवति भवेदिदं भेदाग्रहकल्पनम् यद्यात्मनः कामवत्त्वं पारमार्थिकं न स्यात् नचैतदस्ति बाधकाभावात् द्विविधो हि कामो ऽस्ति एक आत्मधर्मो ऽपरो ऽन्तःकरणधर्मः तत्रान्तःकरणधर्मं काममभिप्रेत्य श्रुतिः प्रवृत्ता, नात्मनः कामवत्त्वं बाधते नहि देवदत्तो गोमानिति वाक्यं यज्ञदत्तस्य गोसम्बन्धं बाधितुं शक्नोतीति 7,133 स्यादेतदेवम् यदि कामद्वैविध्यं प्रमितं स्यात्, एतदेव कुत इति चेत् श्रुत्यनुभवबलात्तावत् प्रकारसहस्रानुसरणे ऽप्यघटनायां खल्वनुभवापलापसाहसमभ्युपेयम् प्रमाणान्तरं चाह- प्रियेति ... प्रियाप्रियविभेदतः द्वैविध्यं दृश्यते चास्य
nyāyasudhā: tuśabdo 'vadhāraṇe tata ityupaskartavyam yataḥ kāraṇātkāmasyobhayātmakatāsti ātmadharmatā manodharmatā ca tata eva manaḥ kāma iti śrutirupapadyate idamuktaṃ bhavati bhavedidaṃ bhedāgrahakalpanam yadyātmanaḥ kāmavattvaṃ pāramārthikaṃ na syāt nacaitadasti bādhakābhāvāt dvividho hi kāmo 'sti eka ātmadharmo 'paro 'ntaḥkaraṇadharmaḥ tatrāntaḥkaraṇadharmaṃ kāmamabhipretya śrutiḥ pravṛttā, nātmanaḥ kāmavattvaṃ bādhate nahi devadatto gomāniti vākyaṃ yajñadattasya gosambandhaṃ bādhituṃ śaknotīti 7,133 syādetadevam yadi kāmadvaividhyaṃ pramitaṃ syāt, etadeva kuta iti cet śrutyanubhavabalāttāvat prakārasahasrānusaraṇe 'pyaghaṭanāyāṃ khalvanubhavāpalāpasāhasamabhyupeyam pramāṇāntaraṃ cāha- priyeti ... priyāpriyavibhedataḥ dvaividhyaṃ dṛśyate cāsya
2.2.22d
7,133f. न्यायसुधा: प्रियमित्यात्यन्तिकेष्यमुच्यते ऽप्रियमिति च तात्कालिकेष्यम् विषयेण विषयिण उपलक्षणम् अस्य कामस्य अयमर्थः अस्ति तावदास्तिककामुकस्य पुरुषस्य स्रक्चन्दवनितादौ इदं मे स्यादित्येकतः कामः अन्यतस्त्यजेयमिति नचैक एवायम् विरुद्धरूपत्वात् नच द्वावपि मनोधर्मौ, यौगपद्यात् युगपत्सजातीयधर्मजननायोगात् नच यौगपद्यं नास्ति अनुभवसिद्धत्वात् बाधकाभावाच्च तत्र यो ऽप्रियविषयः सः अन्तःकरणधर्मः यस्तु प्रियविषयः स आत्मधर्म इति 7,134 यद्वा प्रियाप्रियशब्दाभ्यां मुक्तिसंसारावुच्येते तत्सम्बन्धिविभेदेन कामद्वैविध्यं दृश्यत इति अस्ति तावत्संसारे प्रचुरो ऽयमन्तःकरणवृत्तिरूपः कामः अस्ति चासौ मुक्तौ "स यदि पितृलोककामो भवतिऽ; इत्यादिश्रुतेः नचैक एवायम् मुक्तावन्तःकरणविलयात् तथाचासावात्मधर्मो ऽभ्युपेयः नचागन्तुकधर्मसम्बन्धो मुक्ताविति प्रागपि कामद्वैविध्यं सिद्धयतीति 7,136 श्रुतिबाधपरिहारस्य प्रयोजनमाह- तस्मादिति 7,137 ... तस्माद् भेदाग्रहः कुतः
7,133f. nyāyasudhā: priyamityātyantikeṣyamucyate 'priyamiti ca tātkālikeṣyam viṣayeṇa viṣayiṇa upalakṣaṇam asya kāmasya ayamarthaḥ asti tāvadāstikakāmukasya puruṣasya srakcandavanitādau idaṃ me syādityekataḥ kāmaḥ anyatastyajeyamiti nacaika evāyam viruddharūpatvāt naca dvāvapi manodharmau, yaugapadyāt yugapatsajātīyadharmajananāyogāt naca yaugapadyaṃ nāsti anubhavasiddhatvāt bādhakābhāvācca tatra yo 'priyaviṣayaḥ saḥ antaḥkaraṇadharmaḥ yastu priyaviṣayaḥ sa ātmadharma iti 7,134 yadvā priyāpriyaśabdābhyāṃ muktisaṃsārāvucyete tatsambandhivibhedena kāmadvaividhyaṃ dṛśyata iti asti tāvatsaṃsāre pracuro 'yamantaḥkaraṇavṛttirūpaḥ kāmaḥ asti cāsau muktau "sa yadi pitṛlokakāmo bhavati'; ityādiśruteḥ nacaika evāyam muktāvantaḥkaraṇavilayāt tathācāsāvātmadharmo 'bhyupeyaḥ nacāgantukadharmasambandho muktāviti prāgapi kāmadvaividhyaṃ siddhayatīti 7,136 śrutibādhaparihārasya prayojanamāha- tasmāditi 7,137 ... tasmād bhedāgrahaḥ kutaḥ
2.2.23a
न्यायसुधा: श्रुतिविरोधस्य परिहृतत्वाद्भेदाग्रहः कुतः प्रमाणात्कल्पनीयः कुतश्चानुभवापलापेन व्यवहारस्य तन्निमित्तत्वम् न कुतो ऽपीत्यर्थः अनेनाचेतनस्य प्रधानस्य स्वातन्त्र्येण जगत्कारणत्वं साधयतामनुमानमपि स्ववचनविरोधः प्रमाणविरोधश्चोक्तौ भवतः दृष्टान्तश्च साध्यविकलः अचेतनस्वातन्त्र्यस्य क्वाप्यसम्मतेरिति 7,138 सूत्रार्थमुपसंहरन्नानुमानमित्येतत्प्रकारान्तरेण व्याचष्टे- रचनेति रचनानुपपत्तेस्तन्न सर्वज्ञानुमागतम् अचेतनं जगत्कर्तृ
nyāyasudhā: śrutivirodhasya parihṛtatvādbhedāgrahaḥ kutaḥ pramāṇātkalpanīyaḥ kutaścānubhavāpalāpena vyavahārasya tannimittatvam na kuto 'pītyarthaḥ anenācetanasya pradhānasya svātantryeṇa jagatkāraṇatvaṃ sādhayatāmanumānamapi svavacanavirodhaḥ pramāṇavirodhaścoktau bhavataḥ dṛṣṭāntaśca sādhyavikalaḥ acetanasvātantryasya kvāpyasammateriti 7,138 sūtrārthamupasaṃharannānumānamityetatprakārāntareṇa vyācaṣṭe- racaneti racanānupapattestanna sarvajñānumāgatam acetanaṃ jagatkartṛ
2.2.23d
-च् न्यायसुधा: तत्तस्मात् सर्वज्ञानुमागतमनुमानं प्रकृत्यादिकं, कस्यचित्प्रत्यक्षं, प्रमेयत्वादिति सर्वमसाधकानुमयावगतम् एतदनुमानसिद्धसर्वज्ञवाक्यावगतमिति यावत् यद्वानुमानसिद्धप्रामाण्यकत्वेनानुमानप्रधानत्वेन च सर्वज्ञाभिमतस्य वाक्यमेव सर्वज्ञानुमोच्यते व्याख्यानान्तरस्य चेदं प्रयोजनम् यत्प्रागुक्तं न योगिप्रत्यक्षेण साङ्खयाचार्यवचनेन वायमर्थः सिद्धयतीति तदपि सूत्रसूचितमेवेति ज्ञापनम् यदा तु सर्वज्ञाभिमतोत्प्रेक्षितया भेदानां परिमाणादित्यादिकयानुमयावगतमानुमानमिति योजना तदा वैचि(त्र्य)त्रीप्रदर्शनं व्याख्यानान्तरप्रयोजनम् जगत्कर्तृ स्वातन्त्र्येण जगत्कारणम् 7,142f. स्यादेतत् परिमाणादिहेतुभिस्तावन्महदादिकार्याणां किमपि मूलकारणमस्तीत्यवगम्यते तस्यापि कारणान्तरकल्पने प्रमाणाभावादनवस्थानाच्च तस्य च स्वातन्त्र्यं कारकान्तराप्रयोज्यत्वमेव नतु स्वेच्छानुसारित्वम् येनोक्तदोषः स्यात् तच्च तत्प्रयोक्तुः कारकान्तरस्याप्रामाणिकत्वादेव सिद्धम् नचाचेतनस्य तदसम्भावितम् अचेतनेष्वपि पयो ऽम्बुप्रभृतिषु दर्शनात् अचेतनमेव हि पयो ऽन्यानधिष्ठितमपि वत्सविवृद्धयर्थं प्रवर्तते दधिभावं चापद्यते घनविनिर्मुक्तं चाम्बु जम्बीरनारिकेलादिष्वनेकविधं विकारं प्राप्नोति नादेयं चापसर्पति तृणं च गवा जग्धं क्षीरीभवति अयश्चायस्कान्तमभिसर्पति नच"इदं नाचेतनवशमऽ; इत्यादिप्रमाणविरोधः तस्योक्तस्थानेष्वेवानैकान्त्यम् नचेदं ब्रह्मवादिनां सम्मतम् येन सिद्धसाधनं स्यादित्याशङ्कापरिहारार्थं सूत्रम्- ओं पयो ऽम्बुवच्चेत्तत्रापि ओं इति तद्वयाचष्टे- पयो ऽम्ब्वादि चेति 7,143 पयो ऽम्बुवच् चेत् तत्रापि ब्ब्स्_2,2.3 ... पयो ऽम्ब्वादि च नोपमा
-c nyāyasudhā: tattasmāt sarvajñānumāgatamanumānaṃ prakṛtyādikaṃ, kasyacitpratyakṣaṃ, prameyatvāditi sarvamasādhakānumayāvagatam etadanumānasiddhasarvajñavākyāvagatamiti yāvat yadvānumānasiddhaprāmāṇyakatvenānumānapradhānatvena ca sarvajñābhimatasya vākyameva sarvajñānumocyate vyākhyānāntarasya cedaṃ prayojanam yatprāguktaṃ na yogipratyakṣeṇa sāṅkhayācāryavacanena vāyamarthaḥ siddhayatīti tadapi sūtrasūcitameveti jñāpanam yadā tu sarvajñābhimatotprekṣitayā bhedānāṃ parimāṇādityādikayānumayāvagatamānumānamiti yojanā tadā vaici(trya)trīpradarśanaṃ vyākhyānāntaraprayojanam jagatkartṛ svātantryeṇa jagatkāraṇam 7,142f. syādetat parimāṇādihetubhistāvanmahadādikāryāṇāṃ kimapi mūlakāraṇamastītyavagamyate tasyāpi kāraṇāntarakalpane pramāṇābhāvādanavasthānācca tasya ca svātantryaṃ kārakāntarāprayojyatvameva natu svecchānusāritvam yenoktadoṣaḥ syāt tacca tatprayoktuḥ kārakāntarasyāprāmāṇikatvādeva siddham nacācetanasya tadasambhāvitam acetaneṣvapi payo 'mbuprabhṛtiṣu darśanāt acetanameva hi payo 'nyānadhiṣṭhitamapi vatsavivṛddhayarthaṃ pravartate dadhibhāvaṃ cāpadyate ghanavinirmuktaṃ cāmbu jambīranārikelādiṣvanekavidhaṃ vikāraṃ prāpnoti nādeyaṃ cāpasarpati tṛṇaṃ ca gavā jagdhaṃ kṣīrībhavati ayaścāyaskāntamabhisarpati naca"idaṃ nācetanavaśam'; ityādipramāṇavirodhaḥ tasyoktasthāneṣvevānaikāntyam nacedaṃ brahmavādināṃ sammatam yena siddhasādhanaṃ syādityāśaṅkāparihārārthaṃ sūtram- oṃ payo 'mbuvaccettatrāpi oṃ iti tadvayācaṣṭe- payo 'mbvādi ceti 7,143 payo 'mbuvac cet tatrāpi bbs_2,2.3 ... payo 'mbvādi ca nopamā
2.2.24ab
एतत्प्रशास्तिवचनाच्चेतनाचेतनस्य च
etatpraśāstivacanāccetanācetanasya ca
2.2.24cd
न्यायसुधा: उपमा स्वार्थसम्भावनायामस्मदीयहेतुव्यभिचारे चेति शेषः यथात्र साध्यं व्यभिचरति तथा पक्षे ऽपि व्यभिचरतु हेतुरित्येवमर्थं हि व्यभिचारोद्भावनम् तदत्र न युज्यते चेतनाचेतनस्यैतत्प्रशास्तिवचनात् पारमेश्वरप्रेरणाप्रतिपादकश्रुतेः आद्यश्चशब्दो लौकिकानां स्वतन्त्रतया प्रतीयमानमपीत्यर्थे द्वितीयस्तु न केवलमचेतनस्य किन्तूभयस्यापीति एतदुक्तं भवति कारकान्तराप्रयोज्यत्वलक्षणमपि स्वातन्त्र्यं न प्रधानस्योपपद्यते असम्भावितत्वात् उक्तानुमानविरुद्धत्वाच्च 7,146 यदुक्तमत्र पयोम्ब्वादिवदिति तदसत् तत्रापीश्वरप्रेरणया"एतस्य वा अक्षरस्यऽ; इत्यदिश्रुतिसिद्धत्वात् अत एव प्रधानस्य परप्रयोज्यत्वे प्रमाणाभावो ऽपि परास्त इति सूत्रे पयो ऽम्बुवदित्युक्ते ऽपि नोदाहरणमादरणीयम् स्थलान्तरे सम्भावना व्यभिचारश्च भविष्यत इत्याशङ्कापरिहारार्थस्य"व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वातऽ; इति उत्तरसूत्रस्यापि व्याख्यानायादिपदप्रयोगः यद्वा पयो ऽम्बुग्रहणमुपलक्षणमित्यभिप्रेत्यादिपदं प्रत्युक्तम् उत्तरसूत्रं तु कैमुत्यार्थम् चेतनप्रवृत्तेरपीश्वरव्यतिरेकेणानवस्थितेरचेतनप्रवृत्तेस्तदधीनत्वं किमु वाच्यमिति तद्वयाख्यानाय चेतनाचेतनस्य चेत्युक्तम् व्यास-(22) 7,145 किञ्च परिमाणादिति हेतुस्तावदनैकान्तिकः सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था हि प्रकृतिरुच्यते सत्त्वादयश्च परिमिता एव यथोक्तम् अबग्नीरनभो ऽहङ्कृन्महत्तत्त्वगुणत्रयैः क्रमाद्दशोत्तरैःऽ; (आदि पुवेंमाहा.2-46) इति नच प्रकृतिरव्यक्तान्तरवतीति कथं नानैकान्त्यम् नच परिमितस्यापि मूलप्रकृतित्वे बाधकमस्ति सार्वत्रिककार्यानुत्पत्तिपरिमितानामेव कारणत्वम् तन्त्वादिषु दर्शनात् अपरिमितस्य कृत्स्नैकदेशविकल्पानुपपत्तेश्च अस्माकं त्वीश्वरशक्त्यैवोपपद्यते समन्वयादित्यप्यसत् यत्कार्यं यदनुगतिमत्तत्तादृक्कारणोपेतमित्यस्या व्याप्तेरव्यक्ताद्वयक्तजन्माङ्गीकारेणैव भग्नत्वात् शक्तितः प्रवृत्तेश्चेत्येतदपि न विवक्षितार्थसाधकम् अन्तर्भावितकार्यत्वमेव कारणस्य शक्तिरित्यस्य सिद्धौ हि तथा स्यात् तच्च सत्कार्यवादनिर्वाह्यमिति अत एव विभागाविभागावपि निरस्तौ विभागाविभागयोरेव सत्कार्यवादसिद्धयधीनयोरसत्त्वात् स्वप्रक्रियामात्रेणार्थसिद्धौ"स्थूलकायर्स्य लोष्ठादेःऽ; इत्यादिना तार्किकपरिकल्पिताभ्यां विभागाविभागाभ्यां परमाणुकारणत्वमपि स्यादित्यास्तां प्रपञ्चः 7,151f. नन्विदं घट्टकुट्टीप्रभातन्यायमनुसरति इच्छावत्त्वमात्मन एव न तु जडस्येत्यत्र हि प्रथममनुभवः प्रमाणीकृतः तत्र च श्रुतिविरोधे चोदिते ऽन्तःकरणधर्म आत्मधर्मश्चेति कामस्य द्वैविध्यान्न विरोध इत्युक्तम् एवञ्चात्मन एवेच्छावत्त्वं न त्वचेतनस्येति त्यक्तमेवेत्याशङ्कां सिंहावलोकनन्यायेन परिहरति- द्वैविध्ये ऽपीति 7,152 द्वैविध्ये ऽपितु कामादेः कुतः स्वामित्वमात्मनः
nyāyasudhā: upamā svārthasambhāvanāyāmasmadīyahetuvyabhicāre ceti śeṣaḥ yathātra sādhyaṃ vyabhicarati tathā pakṣe 'pi vyabhicaratu heturityevamarthaṃ hi vyabhicārodbhāvanam tadatra na yujyate cetanācetanasyaitatpraśāstivacanāt pārameśvarapreraṇāpratipādakaśruteḥ ādyaścaśabdo laukikānāṃ svatantratayā pratīyamānamapītyarthe dvitīyastu na kevalamacetanasya kintūbhayasyāpīti etaduktaṃ bhavati kārakāntarāprayojyatvalakṣaṇamapi svātantryaṃ na pradhānasyopapadyate asambhāvitatvāt uktānumānaviruddhatvācca 7,146 yaduktamatra payombvādivaditi tadasat tatrāpīśvarapreraṇayā"etasya vā akṣarasya'; ityadiśrutisiddhatvāt ata eva pradhānasya paraprayojyatve pramāṇābhāvo 'pi parāsta iti sūtre payo 'mbuvadityukte 'pi nodāharaṇamādaraṇīyam sthalāntare sambhāvanā vyabhicāraśca bhaviṣyata ityāśaṅkāparihārārthasya"vyatirekānavasthiteścānapekṣatvāt'; iti uttarasūtrasyāpi vyākhyānāyādipadaprayogaḥ yadvā payo 'mbugrahaṇamupalakṣaṇamityabhipretyādipadaṃ pratyuktam uttarasūtraṃ tu kaimutyārtham cetanapravṛtterapīśvaravyatirekeṇānavasthiteracetanapravṛttestadadhīnatvaṃ kimu vācyamiti tadvayākhyānāya cetanācetanasya cetyuktam vyāsa-(22) 7,145 kiñca parimāṇāditi hetustāvadanaikāntikaḥ sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthā hi prakṛtirucyate sattvādayaśca parimitā eva yathoktam abagnīranabho 'haṅkṛnmahattattvaguṇatrayaiḥ kramāddaśottaraiḥ'; (ādi puveṃmāhā.2-46) iti naca prakṛtiravyaktāntaravatīti kathaṃ nānaikāntyam naca parimitasyāpi mūlaprakṛtitve bādhakamasti sārvatrikakāryānutpattiparimitānāmeva kāraṇatvam tantvādiṣu darśanāt aparimitasya kṛtsnaikadeśavikalpānupapatteśca asmākaṃ tvīśvaraśaktyaivopapadyate samanvayādityapyasat yatkāryaṃ yadanugatimattattādṛkkāraṇopetamityasyā vyāpteravyaktādvayaktajanmāṅgīkāreṇaiva bhagnatvāt śaktitaḥ pravṛtteścetyetadapi na vivakṣitārthasādhakam antarbhāvitakāryatvameva kāraṇasya śaktirityasya siddhau hi tathā syāt tacca satkāryavādanirvāhyamiti ata eva vibhāgāvibhāgāvapi nirastau vibhāgāvibhāgayoreva satkāryavādasiddhayadhīnayorasattvāt svaprakriyāmātreṇārthasiddhau"sthūlakāyarsya loṣṭhādeḥ'; ityādinā tārkikaparikalpitābhyāṃ vibhāgāvibhāgābhyāṃ paramāṇukāraṇatvamapi syādityāstāṃ prapañcaḥ 7,151f. nanvidaṃ ghaṭṭakuṭṭīprabhātanyāyamanusarati icchāvattvamātmana eva na tu jaḍasyetyatra hi prathamamanubhavaḥ pramāṇīkṛtaḥ tatra ca śrutivirodhe codite 'ntaḥkaraṇadharma ātmadharmaśceti kāmasya dvaividhyānna virodha ityuktam evañcātmana evecchāvattvaṃ na tvacetanasyeti tyaktamevetyāśaṅkāṃ siṃhāvalokananyāyena pariharati- dvaividhye 'pīti 7,152 dvaividhye 'pitu kāmādeḥ kutaḥ svāmitvamātmanaḥ
2.2.25ab
साक्षादनुभवारूढं शक्यते ऽपोदितुं क्वचित्
sākṣādanubhavārūḍhaṃ śakyate 'podituṃ kvacit
2.2.25cd
न्यायसुधा: कामादेर्द्वैविध्ये ऽपि साक्षादनुभवारूढमात्मनः कामादेः स्वामित्वं तु कुतः प्रमाणादपोदितुं शक्यते न कुतो ऽपीति योजना श्रुत्यपेक्षयाऽदिपदग्रहणम् अपोदितुमिति सम्प्रसारणं छान्दसम् अयमत्रोत्तरक्रमः सत्यं कामो द्विविध आत्मधर्मो मनोवृत्तिश्चेति तत्र मनोवृत्तिमपि कामं प्रत्यात्मन एव स्वामित्वं न मनसः अहं कामय इति साक्ष्यनुभवसिद्धत्वात् मनसस्तु कामं प्रत्युपादानत्वमेव यथा हि क्षेत्रोपादानकानामपि सस्यानां कृषीवल एव स्वामी न क्षेत्रं तथैव नच वाच्यं मनस एव कामस्वामित्वमहं कामय इत्यनुभवस्तु भ्रान्तिर्व्यवहारमात्रं वेति बाधकप्रमाणाभावात् नच कौटस्थ्यं बाधकम् अन्तःकरणस्यैव कामोपादानत्वेनाङ्गीकृतत्वात् स्वामित्वमात्रेण च कौटस्थ्याविघातात् अन्यथा कृपणधनस्येवात्मनो वैयर्थ्यापत्तेरिति तदिदमुक्तं क्वचिदिति 7,155 नन्वस्तु कामस्वामित्वमात्मन एव मा भूच्च मनसः तथापि पूर्वोत्तरविरोधस्तदवस्थ एव इच्छास्वामित्वाभावे ऽपि यादृशतादृशस्येच्छावत्त्वस्य मनस्यङ्गीकृतत्त्वादित्यत आह- इच्छेति इच्छास्वामित्वमेवोक्तमिच्छावत्त्वं नचापरम्
nyāyasudhā: kāmāderdvaividhye 'pi sākṣādanubhavārūḍhamātmanaḥ kāmādeḥ svāmitvaṃ tu kutaḥ pramāṇādapodituṃ śakyate na kuto 'pīti yojanā śrutyapekṣayā'dipadagrahaṇam apoditumiti samprasāraṇaṃ chāndasam ayamatrottarakramaḥ satyaṃ kāmo dvividha ātmadharmo manovṛttiśceti tatra manovṛttimapi kāmaṃ pratyātmana eva svāmitvaṃ na manasaḥ ahaṃ kāmaya iti sākṣyanubhavasiddhatvāt manasastu kāmaṃ pratyupādānatvameva yathā hi kṣetropādānakānāmapi sasyānāṃ kṛṣīvala eva svāmī na kṣetraṃ tathaiva naca vācyaṃ manasa eva kāmasvāmitvamahaṃ kāmaya ityanubhavastu bhrāntirvyavahāramātraṃ veti bādhakapramāṇābhāvāt naca kauṭasthyaṃ bādhakam antaḥkaraṇasyaiva kāmopādānatvenāṅgīkṛtatvāt svāmitvamātreṇa ca kauṭasthyāvighātāt anyathā kṛpaṇadhanasyevātmano vaiyarthyāpatteriti tadidamuktaṃ kvaciditi 7,155 nanvastu kāmasvāmitvamātmana eva mā bhūcca manasaḥ tathāpi pūrvottaravirodhastadavastha eva icchāsvāmitvābhāve 'pi yādṛśatādṛśasyecchāvattvasya manasyaṅgīkṛtattvādityata āha- iccheti icchāsvāmitvamevoktamicchāvattvaṃ nacāparam
2.2.26ab
न्यायसुधा: अचेतनेच्छापगतेत्यादाविच्छास्वामित्वमेवेच्छावत्त्वमुक्तम् नचापरमिच्छोपादानत्वलक्षणम् एतदुक्तं भवति स्यादत्र पूर्वापरविरोधः यदि यदेवेच्छावत्त्वं प्राङ्मनसो निषिद्धं तदेवात्र पुनरङ्गीक्रियेत न चैतदस्ति पूर्वं हीच्छास्वामित्वलक्षणमिच्छावत्त्वमात्मन एव न त्वचेतनस्येत्युक्तम् तस्यैव कर्तृत्वोपयोगात् श्रुत्यर्थतया त्विच्छोपादानत्वलक्षणमिच्छावत्वमिदानीं मनसो ऽभ्युपगम्यत इति कुतो विरोध इति 7,156 यद्वा कामस्य द्वैविध्येन मनसो ऽपि कामवत्त्वात्कर्तृत्वमुपपत्स्यत इत्यत आह- द्वैविध्ये ऽपीति द्वयोः कामवत्त्वे ऽपि कामस्वामित्वमात्मन एव न तु मनसः निरपवादसाक्ष्यनुभवसिद्धत्वात् मनसस्तु कामोपादानत्वमेवेति ततः किमित्यत आह- इच्छेति इच्छास्वामित्वलक्षणमेवेच्छावत्त्वं प्राक् कर्तृत्वोपयुक्तमुक्तम् न पुनरिच्छोपादानत्वलक्षणम् यो हीच्छति स प्रयतते न तु यदिच्छा भवति तदिति तस्मादिच्छास्वामित्वाच्चेतनस्यैव कर्तृत्वं नाचेतनस्य तस्येच्छोपादानत्वे ऽपीच्छास्वामित्वाभावादिति 7,157 स्यादेतत् स्वं नाम तद्भवति, यद्यथेष्यविनियोगयोग्यम् यथा गवादि स्वामी च स उच्यते यो यथेष्यविनियोक्ता नचेच्छात्मनोरेतदस्ति यस्मादास्तिककामुकस्य निषिद्धेच्छां नियच्छतो ऽपि (इच्छा)साऽविर्भवति प्रयतमानस्यापि विहितेच्छा नोदेति तत्कथमिच्छास्वामित्वमात्मनः स्यादिति चेत् किमिच्छाऽत्मनः सर्वथापि वशा न भवति इत्युच्यते उत किञ्चिद्वशत्वमङ्गीक्रियते नाद्यः अनुभवविरोधात् इच्छति देवदत्त इत्यादिव्यवहारविरहप्रसङ्गाच्च द्वितीये तु सिद्धं स्वामित्वमित्याह- किञ्चिदिति किञ्चित् तद्वशगत्वे ऽपि स्वामित्वं लोकवद् भवेत्
nyāyasudhā: acetanecchāpagatetyādāvicchāsvāmitvamevecchāvattvamuktam nacāparamicchopādānatvalakṣaṇam etaduktaṃ bhavati syādatra pūrvāparavirodhaḥ yadi yadevecchāvattvaṃ prāṅmanaso niṣiddhaṃ tadevātra punaraṅgīkriyeta na caitadasti pūrvaṃ hīcchāsvāmitvalakṣaṇamicchāvattvamātmana eva na tvacetanasyetyuktam tasyaiva kartṛtvopayogāt śrutyarthatayā tvicchopādānatvalakṣaṇamicchāvatvamidānīṃ manaso 'bhyupagamyata iti kuto virodha iti 7,156 yadvā kāmasya dvaividhyena manaso 'pi kāmavattvātkartṛtvamupapatsyata ityata āha- dvaividhye 'pīti dvayoḥ kāmavattve 'pi kāmasvāmitvamātmana eva na tu manasaḥ nirapavādasākṣyanubhavasiddhatvāt manasastu kāmopādānatvameveti tataḥ kimityata āha- iccheti icchāsvāmitvalakṣaṇamevecchāvattvaṃ prāk kartṛtvopayuktamuktam na punaricchopādānatvalakṣaṇam yo hīcchati sa prayatate na tu yadicchā bhavati taditi tasmādicchāsvāmitvāccetanasyaiva kartṛtvaṃ nācetanasya tasyecchopādānatve 'pīcchāsvāmitvābhāvāditi 7,157 syādetat svaṃ nāma tadbhavati, yadyatheṣyaviniyogayogyam yathā gavādi svāmī ca sa ucyate yo yatheṣyaviniyoktā nacecchātmanoretadasti yasmādāstikakāmukasya niṣiddhecchāṃ niyacchato 'pi (icchā)sā'virbhavati prayatamānasyāpi vihitecchā nodeti tatkathamicchāsvāmitvamātmanaḥ syāditi cet kimicchā'tmanaḥ sarvathāpi vaśā na bhavati ityucyate uta kiñcidvaśatvamaṅgīkriyate nādyaḥ anubhavavirodhāt icchati devadatta ityādivyavahāravirahaprasaṅgācca dvitīye tu siddhaṃ svāmitvamityāha- kiñciditi kiñcit tadvaśagatve 'pi svāmitvaṃ lokavad bhavet
2.2.26cd
न्यायसुधा: प्रबलविरोधिवशादत्यन्तवशत्वाभावे ऽपीच्छायाः किञ्चिदात्मवशत्वमात्रेणापि तां प्रत्यात्मनः स्वामित्वं भवेदे(वत्ये)व कथम् यथात्यन्तमवशायामपि गवि किञ्चिद्वशत्वमात्रेण देवदत्तस्वामित्वं लोके दृष्टं तथैव अन्यथा तदपि न स्यादिति 7,158 नन्वेवं सत्येकं सन्धि(दि)त्सतो (परं प्रच्य)न्यच्च्यवत इत्यापन्नम् अचेतनस्य कर्तृत्वं निराकर्तुमात्मन एवेच्छास्वामित्वं नतु मनस इति समर्थितम् तर्हीश्वरस्यापि कुलालादिमनोवृत्तीच्छां प्रति स्वामित्वं नास्तीति घटादिकर्तृत्वं न स्यात् तथाचेतरव्यपदेशादित्यधिकरणविरोधैत्यत आह- सर्वात्मेति सर्वात्मतन्त्रकामादेः किमुतैव परेशितुः
nyāyasudhā: prabalavirodhivaśādatyantavaśatvābhāve 'pīcchāyāḥ kiñcidātmavaśatvamātreṇāpi tāṃ pratyātmanaḥ svāmitvaṃ bhavede(vatye)va katham yathātyantamavaśāyāmapi gavi kiñcidvaśatvamātreṇa devadattasvāmitvaṃ loke dṛṣṭaṃ tathaiva anyathā tadapi na syāditi 7,158 nanvevaṃ satyekaṃ sandhi(di)tsato (paraṃ pracya)nyaccyavata ityāpannam acetanasya kartṛtvaṃ nirākartumātmana evecchāsvāmitvaṃ natu manasa iti samarthitam tarhīśvarasyāpi kulālādimanovṛttīcchāṃ prati svāmitvaṃ nāstīti ghaṭādikartṛtvaṃ na syāt tathācetaravyapadeśādityadhikaraṇavirodhaityata āha- sarvātmeti sarvātmatantrakāmādeḥ kimutaiva pareśituḥ
2.2.27a
न्यायसुधा: यदा जीवस्यापि कामादिस्वाम्यं तदा सर्वात्मना तन्त्रमधीनं कामादि यस्यासौ तथोक्तः सर्वेषामात्मनां तन्त्रं साधनं यः कामस्तस्यादिः कारणं तस्य परेशितुः कामस्वामित्वं किमुतैव वक्तव्यम् एतदुक्तं भवति जीवेश्वरौ द्वावपि शरीरमधितिष्ठतः तत्रेश्वरो ऽन्तःकरणं स्पष्टं दृष्ट्वा तत्र ज्ञानेच्छाप्रयत्नरूपा वृत्तीः स्वेच्छाज्ञानप्रयत्नैरुत्पाद्य बाह्यकरणानि चाधिष्ठाय घटाद्युत्पादयति जीवस्तु तद्दत्तस्वाम्यो ऽवतिष्ठते यथोक्तं"बद्धिर्ज्ञानमऽ; इत्यादि तस्मादीश्वरस्यैव मुख्यं स्वाम्यं कर्तृत्वं च जीवस्य त्वमुख्यमेवेति तथा चोक्तम्"स्वस्वामिभावो ध्रुव एष यत्र तर्ह्यच्युते ऽसाविति कृत्ययोगेऽ; इति 7,161 यदुक्तं निरपवादानुभवबलादात्मन एवेच्छास्वामित्वमिति तदयुक्तम् कामः सङ्कल्प इति मनसः कामस्वामित्वाभिधात्र्यापौरुषेयत्वेन बलवत्या वेदवाचैवापोदितत्वादित्यत आह- नचेति न चानुभवगं कामस्वामित्वं वेदवागपि शक्तापवदितुं
nyāyasudhā: yadā jīvasyāpi kāmādisvāmyaṃ tadā sarvātmanā tantramadhīnaṃ kāmādi yasyāsau tathoktaḥ sarveṣāmātmanāṃ tantraṃ sādhanaṃ yaḥ kāmastasyādiḥ kāraṇaṃ tasya pareśituḥ kāmasvāmitvaṃ kimutaiva vaktavyam etaduktaṃ bhavati jīveśvarau dvāvapi śarīramadhitiṣṭhataḥ tatreśvaro 'ntaḥkaraṇaṃ spaṣṭaṃ dṛṣṭvā tatra jñānecchāprayatnarūpā vṛttīḥ svecchājñānaprayatnairutpādya bāhyakaraṇāni cādhiṣṭhāya ghaṭādyutpādayati jīvastu taddattasvāmyo 'vatiṣṭhate yathoktaṃ"baddhirjñānam'; ityādi tasmādīśvarasyaiva mukhyaṃ svāmyaṃ kartṛtvaṃ ca jīvasya tvamukhyameveti tathā coktam"svasvāmibhāvo dhruva eṣa yatra tarhyacyute 'sāviti kṛtyayoge'; iti 7,161 yaduktaṃ nirapavādānubhavabalādātmana evecchāsvāmitvamiti tadayuktam kāmaḥ saṅkalpa iti manasaḥ kāmasvāmitvābhidhātryāpauruṣeyatvena balavatyā vedavācaivāpoditatvādityata āha- naceti na cānubhavagaṃ kāmasvāmitvaṃ vedavāgapi śaktāpavadituṃ
2.2.27cd
-च् 7,161f. न्यायसुधा: कामस्वामित्वमात्मन इति शेषः कामाद्यनुवादेन खल्वियं वेदवाक् आत्मोपादानत्वं वैशेषिकादिमतप्राप्तं वारयितुं तेषां मनोरूपत्वमाचष्टे कामादिस्वरूपं च साक्ष्यनुभवेनैव सिद्धमिति तस्योपजीव्यत्वम् स च तानात्मस्वामिकानेव विषयीकरोति नचोपजीव्यकमुपजीव्यमपवदितुं शक्नोति वेदस्योत्सर्गतो बलवत्त्वे ऽप्युपजीव्यापेक्षया दौर्बल्यमेव यथा आहुः "प्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम् उपजीव्यविरोधे तु न प्रामाण्यममुष्य चऽ; इति अतो न श्रुतेरनुभवापवादकत्वं युक्तमिति तर्हि श्रुतेः का गतिरित्यत आह- तस्मादिति ... तस्मात् सा तदन्याभिधायिनी
-c 7,161f. nyāyasudhā: kāmasvāmitvamātmana iti śeṣaḥ kāmādyanuvādena khalviyaṃ vedavāk ātmopādānatvaṃ vaiśeṣikādimataprāptaṃ vārayituṃ teṣāṃ manorūpatvamācaṣṭe kāmādisvarūpaṃ ca sākṣyanubhavenaiva siddhamiti tasyopajīvyatvam sa ca tānātmasvāmikāneva viṣayīkaroti nacopajīvyakamupajīvyamapavadituṃ śaknoti vedasyotsargato balavattve 'pyupajīvyāpekṣayā daurbalyameva yathā āhuḥ "prābalyamāgamasyaiva jātyā teṣu triṣu smṛtam upajīvyavirodhe tu na prāmāṇyamamuṣya ca'; iti ato na śruteranubhavāpavādakatvaṃ yuktamiti tarhi śruteḥ kā gatirityata āha- tasmāditi ... tasmāt sā tadanyābhidhāyinī
2.2.28ab
न्यायसुधा: उपजीव्यत्वेन बलवतानुभवेन बाधितत्वादित्यर्थः तदन्याभिधायिनी स्वामित्वादन्यस्योपादानत्वस्याभिधायिनी 7,164 न केवलमुपजीव्यबाधात् किन्तूपपत्तिविरोधाच्चेत्याह- मोक्षकाम इति मोक्षकामो भवेदन्यो यदि मुक्ताद् भविष्यतः
nyāyasudhā: upajīvyatvena balavatānubhavena bādhitatvādityarthaḥ tadanyābhidhāyinī svāmitvādanyasyopādānatvasyābhidhāyinī 7,164 na kevalamupajīvyabādhāt kintūpapattivirodhāccetyāha- mokṣakāma iti mokṣakāmo bhavedanyo yadi muktād bhaviṣyataḥ
2.2.28c
न्यायसुधा: यदि कामो ऽन्तःकरणकर्तृकः स्यात्तदा मोक्षकामो ऽप्यन्तःकरणस्यैव स्यात् मोक्षस्तु आत्मन इति च प्रसिद्धम् तथाच यो मुक्तो भविष्यति तस्मादन्य एव मोक्षकाम इतयुक्तं स्यात् कामस्यान्यगतत्वे साधनानुष्ठाताप्यन्य एवेत्यङ्गीकर्तव्यम् फलकामनासाधनानुष्ठानयोरेकनिष्ठत्वदृष्टेः तथाचाकृताभ्यागमकृतविप्रणशप्रसङ्गः 7,166 ननु नायं दोषः पुरुषविमोक्षार्थं प्रकृतिप्रवृत्त्यभ्युपगमात् दृश्यते हि परप्रयोजनार्थं जनानां प्रवृत्तिरिति अत्रेदमुपतिष्ठते- मोक्षकामस्येति मोक्षकामस्य किं तेन
nyāyasudhā: yadi kāmo 'ntaḥkaraṇakartṛkaḥ syāttadā mokṣakāmo 'pyantaḥkaraṇasyaiva syāt mokṣastu ātmana iti ca prasiddham tathāca yo mukto bhaviṣyati tasmādanya eva mokṣakāma itayuktaṃ syāt kāmasyānyagatatve sādhanānuṣṭhātāpyanya evetyaṅgīkartavyam phalakāmanāsādhanānuṣṭhānayorekaniṣṭhatvadṛṣṭeḥ tathācākṛtābhyāgamakṛtavipraṇaśaprasaṅgaḥ 7,166 nanu nāyaṃ doṣaḥ puruṣavimokṣārthaṃ prakṛtipravṛttyabhyupagamāt dṛśyate hi paraprayojanārthaṃ janānāṃ pravṛttiriti atredamupatiṣṭhate- mokṣakāmasyeti mokṣakāmasya kiṃ tena
2.2.28d
न्यायसुधा: उपलक्षणमेतत् साधनानुष्ठातेत्यपि द्रष्टव्यम् परप्रयोजनार्तं प्रवतर्मानाः खलु लोके दृष्टमदृष्टं वा किमपि प्रयोजनमनुसन्दधानाः प्रायेणोपलब्धाः तथात्रापि प्रकृतेः प्रयोजनेन भाव्यम् नच तदस्तीत्यर्थः स्यादेतत् स्वप्रयोजनमननुसन्धायैव जीवमोक्षार्थं प्रकृतेः प्रवृत्तिः, यता कृपालुत्वेन भवतामीश्वरस्येत्यत आह- स्वनाशार्थं चेति ... स्वनाशार्थं च को यतेत्
nyāyasudhā: upalakṣaṇametat sādhanānuṣṭhātetyapi draṣṭavyam paraprayojanārtaṃ pravatarmānāḥ khalu loke dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā kimapi prayojanamanusandadhānāḥ prāyeṇopalabdhāḥ tathātrāpi prakṛteḥ prayojanena bhāvyam naca tadastītyarthaḥ syādetat svaprayojanamananusandhāyaiva jīvamokṣārthaṃ prakṛteḥ pravṛttiḥ, yatā kṛpālutvena bhavatāmīśvarasyetyata āha- svanāśārthaṃ ceti ... svanāśārthaṃ ca ko yatet
2.2.29ab
7,167 न्यायसुधा: न केवलं परप्रयोजनार्था प्रकृतेः प्रवृत्तिर्युज्यते प्रकृतिलयो हि मोक्षो नाम न हि को ऽपि कृपालुरात्मनाशार्थं यतमानो दृष्ट इति यद्यप्यत्रानाधेयातिशयस्य निष्क्रियस्योपकार्यत्वमपि क्वचिन्न दृष्टमित्येव वक्तव्यम् तथापि तच्छिष्यैरेवोह्यतामिति तदभ्युपगमेन दूषणान्तरमिदमुक्तम् 7,168 नन्विदमयुक्तम् चेतनो हि स्वप्रयोजनमनुसन्दध्यात् स्वनाशाच्च बिभ्यत् परावर्तेत प्रकृतिस्त्वचेतना कथमेवं पर्यनुयोगमर्हतीति एवं तर्हि कथमात्ममोक्षमप्यनुसन्धाय प्रवर्तेत स्वभावो ऽयं प्रधानस्येति चेत् तर्हि कदापि संसारो ऽस्य न स्यात् भोगार्था प्रवृत्तिः प्रकृतेः स्वभाव इति चेत् तर्हि मोक्षाभावः उभयस्वभावत्वे तूभयं न स्यात् विरोधात् अविरोधे वा युगपदुभयं स्यात् व्यवस्थापकाभावात् भोगेषूपभुक्तेषु मोक्षार्थेति चेन्न भोगानामानन्त्येनापरिसमाप्तेरिति अयं प्रसङ्गाथरः यद्यात्मा न कामकर्ता स्यात्तदा मुमुक्षुरपि न स्यात् ततश्च न तदर्थं प्रयतेत तथाच न मुच्येत परप्रवृत्तेः स्वप्रयोजनभावाभावयोरयुक्तत्वादिति बहुलमेतन्निदर्शनमिति स्मरणाद्यतेदिति परस्मैपदम् तथाचाह"चन्द्रादयस्तु मन्यन्ते सर्वस्मादुभयं पदमऽ; इति 7,171 एवमनीश्वरसाङ्खयमतं साधारणदूषणैरपाकृत्य ये कर्तृत्वं प्रकृतेरेव भोक्तृत्वं त्वात्मन इति मन्यन्ते तन्मतं दूषयति- कर्तृत्वमिति कर्तृत्वं यस्य तस्यैव भोक्तृत्वमुपलभ्यते
7,167 nyāyasudhā: na kevalaṃ paraprayojanārthā prakṛteḥ pravṛttiryujyate prakṛtilayo hi mokṣo nāma na hi ko 'pi kṛpālurātmanāśārthaṃ yatamāno dṛṣṭa iti yadyapyatrānādheyātiśayasya niṣkriyasyopakāryatvamapi kvacinna dṛṣṭamityeva vaktavyam tathāpi tacchiṣyairevohyatāmiti tadabhyupagamena dūṣaṇāntaramidamuktam 7,168 nanvidamayuktam cetano hi svaprayojanamanusandadhyāt svanāśācca bibhyat parāvarteta prakṛtistvacetanā kathamevaṃ paryanuyogamarhatīti evaṃ tarhi kathamātmamokṣamapyanusandhāya pravarteta svabhāvo 'yaṃ pradhānasyeti cet tarhi kadāpi saṃsāro 'sya na syāt bhogārthā pravṛttiḥ prakṛteḥ svabhāva iti cet tarhi mokṣābhāvaḥ ubhayasvabhāvatve tūbhayaṃ na syāt virodhāt avirodhe vā yugapadubhayaṃ syāt vyavasthāpakābhāvāt bhogeṣūpabhukteṣu mokṣārtheti cenna bhogānāmānantyenāparisamāpteriti ayaṃ prasaṅgātharḥ yadyātmā na kāmakartā syāttadā mumukṣurapi na syāt tataśca na tadarthaṃ prayateta tathāca na mucyeta parapravṛtteḥ svaprayojanabhāvābhāvayorayuktatvāditi bahulametannidarśanamiti smaraṇādyatediti parasmaipadam tathācāha"candrādayastu manyante sarvasmādubhayaṃ padam'; iti 7,171 evamanīśvarasāṅkhayamataṃ sādhāraṇadūṣaṇairapākṛtya ye kartṛtvaṃ prakṛtereva bhoktṛtvaṃ tvātmana iti manyante tanmataṃ dūṣayati- kartṛtvamiti kartṛtvaṃ yasya tasyaiva bhoktṛtvamupalabhyate
Adhyāya 2 (cont. 20)
2.2.29cd
न्यायसुधा: यद्वैवमात्मनः कर्तृत्वमुपपाद्य भोक्तृत्वमप्यनेनैवोपपादयति येन मयेदं कृतं स एवाहं तत्फलं भुञ्ज इति कर्तृत्वभोक्तृत्वयोः सामानाधिकरण्यानुभवात्तयद्वैयधिकरण्याङ्गीकारे ऽनुभवविरोध इत्यर्थः भ्रान्तो ऽयमनुभव इति चेन्न बाधकाभावादित्याह- विभागे चेति विभागे च तयोर्मानं नैव किञ्चित् क्वचिद् भवेत्
nyāyasudhā: yadvaivamātmanaḥ kartṛtvamupapādya bhoktṛtvamapyanenaivopapādayati yena mayedaṃ kṛtaṃ sa evāhaṃ tatphalaṃ bhuñja iti kartṛtvabhoktṛtvayoḥ sāmānādhikaraṇyānubhavāttayadvaiyadhikaraṇyāṅgīkāre 'nubhavavirodha ityarthaḥ bhrānto 'yamanubhava iti cenna bādhakābhāvādityāha- vibhāge ceti vibhāge ca tayormānaṃ naiva kiñcit kvacid bhavet
2.2.30
न्यायसुधा: तयोः कर्तृत्वभोक्तृत्वयोः विभागे व्यधिकरणत्वे अकृताभ्यागमकृत- विनाशौ चैवं सति स्यातामिति 7,172 यदुक्तमात्मनो मोक्षो न स्यादिति तदिष्यापादनम् प्रकृतेरेव मोक्षाभ्युपगमात् नच बन्धमोक्षयोर्वैयधिकरण्यानुपपत्तिः बन्धस्यापि प्रकृतिगतत्वादिति चेन्न सकलश्रुतिस्मृतीहासपुराणानुभवैर्बन्धमोक्षयेरात्मगतत्वावगमेन तद्विरोधादित्याशयवानुपसंहरति- सर्वेति सर्वमानविरोधैकदुर्दीक्षादीक्षितस्त्वयम् मायावाद्युपमां यायात्
nyāyasudhā: tayoḥ kartṛtvabhoktṛtvayoḥ vibhāge vyadhikaraṇatve akṛtābhyāgamakṛta- vināśau caivaṃ sati syātāmiti 7,172 yaduktamātmano mokṣo na syāditi tadiṣyāpādanam prakṛtereva mokṣābhyupagamāt naca bandhamokṣayorvaiyadhikaraṇyānupapattiḥ bandhasyāpi prakṛtigatatvāditi cenna sakalaśrutismṛtīhāsapurāṇānubhavairbandhamokṣayerātmagatatvāvagamena tadvirodhādityāśayavānupasaṃharati- sarveti sarvamānavirodhaikadurdīkṣādīkṣitastvayam māyāvādyupamāṃ yāyāt
2.2.30d
न्यायसुधा: सर्वमानविरोध एव या प्रधानदुर्दीक्षा दुष्यो ऽनुष्ठानसङ्कल्पः तया दीक्षितो ऽयं तु साङ्खयो मायावादिनामुपमात्वं प्राप्नुयात् ते ऽपि हि कर्तृत्वभोक्तृत्वादिसकलधर्मविकलमसत्कल्पं चैतन्यमात्रमङ्गीकृत्याविद्याया एवाचेतनायाः सर्वकारणत्वं बन्धमोक्षाधिकरणत्वं चाभ्युपगच्छन्ति तदेतेषां सर्वप्रमाणविरुद्धार्थाङ्गीकारित्वे साङ्खयो ऽयं दृष्टान्तभावमापद्यत इति 7,174 यत्पुरुषबहुत्वं साङ्खयेनाङ्गीकृतं तदपि मायावादिभिरभ्युपगतमेव जननादिप्रकृतिधर्मैरेव हि तद्बहुत्वम् नतु स्वरूपे कश्चिदस्ति परस्परतो विशेषः मायावादिनो ऽपि उपाधिनिबन्धनं भेदमङ्गीकुर्वन्त्येव नच प्रपञ्चसत्यत्वं विशेषः कारणमात्रत्वाभ्युपगमेन कायर्प्रपञ्चस्य साङ्खयेन निरस्तत्वादिति 7,177 यापि साङ्खयपरिकल्पिता सृष्टिप्रलयबन्धमोक्षतत्साधनप्रक्रिया सापि सर्वप्रमाणविरुद्धेत्युक्तं भवति 7,178 न केवलं साङ्खयस्य मायावादिसदृशत्वमस्माभिरेवोच्यते, किन्तु सूत्रकृतापि सूचितमित्याह- तदिति ... तच्चशब्दान्निराकृतः
nyāyasudhā: sarvamānavirodha eva yā pradhānadurdīkṣā duṣyo 'nuṣṭhānasaṅkalpaḥ tayā dīkṣito 'yaṃ tu sāṅkhayo māyāvādināmupamātvaṃ prāpnuyāt te 'pi hi kartṛtvabhoktṛtvādisakaladharmavikalamasatkalpaṃ caitanyamātramaṅgīkṛtyāvidyāyā evācetanāyāḥ sarvakāraṇatvaṃ bandhamokṣādhikaraṇatvaṃ cābhyupagacchanti tadeteṣāṃ sarvapramāṇaviruddhārthāṅgīkāritve sāṅkhayo 'yaṃ dṛṣṭāntabhāvamāpadyata iti 7,174 yatpuruṣabahutvaṃ sāṅkhayenāṅgīkṛtaṃ tadapi māyāvādibhirabhyupagatameva jananādiprakṛtidharmaireva hi tadbahutvam natu svarūpe kaścidasti parasparato viśeṣaḥ māyāvādino 'pi upādhinibandhanaṃ bhedamaṅgīkurvantyeva naca prapañcasatyatvaṃ viśeṣaḥ kāraṇamātratvābhyupagamena kāyarprapañcasya sāṅkhayena nirastatvāditi 7,177 yāpi sāṅkhayaparikalpitā sṛṣṭipralayabandhamokṣatatsādhanaprakriyā sāpi sarvapramāṇaviruddhetyuktaṃ bhavati 7,178 na kevalaṃ sāṅkhayasya māyāvādisadṛśatvamasmābhirevocyate, kintu sūtrakṛtāpi sūcitamityāha- taditi ... taccaśabdānnirākṛtaḥ
2.2.31
न्यायसुधा: तस्मान्मायावादिसदृशत्वादेव हि साङ्खयो भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवदिति प्राक् पराकृतेन मायावादिना रचनानुपपत्तेश्च नानुमानमिति चशब्देन समुच्चित्य निराकृतः यद्वा प्रमाणविरोधो ऽपि नोत्सूत्रित इत्यनेनाह तस्मात्सर्वमानविरोधित्वादेव चशब्दात्सर्वमानविरोधसमुच्चयार्थं चशब्दं प्रक्षिप्येत्यर्थः इति श्रीमन्न्यायसुधायां रचनानुपपत्त्यधिकरणम् 7,180 [======= ज्न्य्स्_2,2.इइ: अन्यत्राभावाधिकरण =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अन्यत्राभावाधिकरणम् अन्यत्राभावाच् च न तृणादिवत् ब्ब्स्_2,2.5 ओं अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत् ओं इदं सूत्रं केचिदित्थं व्याचक्षते यथा तृणपल्लवादिकं गवादिनोपभुक्तं स्वयमेव क्षीरीभवति एवं प्रधानं स्वयमेव महदादिरूपेण परिणमत इत्याशङ्का किलात्र निरस्यते न तृणादिवत्स्वयमेव प्रधानस्य परिणामो वक्तव्यः यतस्तृणादीनामपि स्वयमेव परिणामो नास्ति कुतः अन्यत्रानडुहोपभुक्ते तदभावादिति अत्राशङ्कैव तावदनुपपन्ना पयो ऽम्बुवच्चेत्तत्रापीत्यनेनैव परिहृतत्वात् प्रत्युदाहरणं च सूत्रप्रणयनायोगात् परिहारो ऽप्ययमनुपपन्नः गवाद्युपभुक्तस्यैव क्षीरत्वं नान्यत्रेति हि वदता प्रकृतेः सहकारिसद्भावमात्रमुपपादितं स्यात् न पुनरीश्वरापेक्षत्वम् अतो नायं सूत्रार्थः किन्तु पातञ्जलमतमत्राधिकरणे निराक्रियत इत्याशयवांस्तदुपन्यस्यति- साङ्खयानामिति साङ्खयस्तु सेश्वरो ब्रूते क्षेत्रानुग्रहशक्तिमान् अस्तीश्वरः स्वयम्भातः क्लेशकर्मादिवर्जितः
nyāyasudhā: tasmānmāyāvādisadṛśatvādeva hi sāṅkhayo bhoktrāpatteravibhāgaścetsyāllokavaditi prāk parākṛtena māyāvādinā racanānupapatteśca nānumānamiti caśabdena samuccitya nirākṛtaḥ yadvā pramāṇavirodho 'pi notsūtrita ityanenāha tasmātsarvamānavirodhitvādeva caśabdātsarvamānavirodhasamuccayārthaṃ caśabdaṃ prakṣipyetyarthaḥ iti śrīmannyāyasudhāyāṃ racanānupapattyadhikaraṇam 7,180 [======= jnys_2,2.ii: anyatrābhāvādhikaraṇa =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ anyatrābhāvādhikaraṇam anyatrābhāvāc ca na tṛṇādivat bbs_2,2.5 oṃ anyatrābhāvācca na tṛṇādivat oṃ idaṃ sūtraṃ keciditthaṃ vyācakṣate yathā tṛṇapallavādikaṃ gavādinopabhuktaṃ svayameva kṣīrībhavati evaṃ pradhānaṃ svayameva mahadādirūpeṇa pariṇamata ityāśaṅkā kilātra nirasyate na tṛṇādivatsvayameva pradhānasya pariṇāmo vaktavyaḥ yatastṛṇādīnāmapi svayameva pariṇāmo nāsti kutaḥ anyatrānaḍuhopabhukte tadabhāvāditi atrāśaṅkaiva tāvadanupapannā payo 'mbuvaccettatrāpītyanenaiva parihṛtatvāt pratyudāharaṇaṃ ca sūtrapraṇayanāyogāt parihāro 'pyayamanupapannaḥ gavādyupabhuktasyaiva kṣīratvaṃ nānyatreti hi vadatā prakṛteḥ sahakārisadbhāvamātramupapāditaṃ syāt na punarīśvarāpekṣatvam ato nāyaṃ sūtrārthaḥ kintu pātañjalamatamatrādhikaraṇe nirākriyata ityāśayavāṃstadupanyasyati- sāṅkhayānāmiti sāṅkhayastu seśvaro brūte kṣetrānugrahaśaktimān astīśvaraḥ svayambhātaḥ kleśakarmādivarjitaḥ
2.2.32ab
न्यायसुधा: साङ्खयमतस्य निरस्तत्वात्किं पुनरुपन्यासेनेत्यतो ऽस्य मतस्य ततो विशेषं तुशब्देन सूचयति तमेव विशेषं व्यनक्ति- सेश्वर इति सेश्वरश्चेन्न निराकार्यो विरोधाभावादित्यत उक्तम्- क्षेत्रेति तुशब्दो ऽवधारणार्थो ऽत्राप्यन्वीयते यद्यपि सेश्वर इत्यनेनैवेश्वरो ऽस्तीति ब्रूत इति सिद्धम् तथापि तदनुवादेन विशेषणविधानमेवैतत् य ईश्वरो ऽस्ति स क्षेत्रानुग्रहशक्तिमानेवेति ब्रूत इति क्षियन्त्यस्मिन्कार्याण्यव्यक्ततयेति क्षेत्रमुपादानं प्रकृतिः तदनुग्रहशक्तिरेवेश्वरस्य तेनाभ्युपगम्यते अतो निराकरणीय एवासाविति सर्वशक्तित्वाभावे किं तस्येश्वरत्वमित्यत उक्तम्- स्वयम्भात इति स्वयमिन्द्रियाद्यनपेक्षमेव भातः कर्तरि क्तः ततश्च सर्वज्ञ इति लभ्यते ईश्वरत्वोपपादकं विशेषणान्तरमाह- क्लेशेति क्लेशकर्मविपाकाशयवर्जित इत्यर्थः तथाचाह पतञ्जलिः "क्लेशकर्मविपाकशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरःऽ; इति तथा"निर्माणकायमधिष्ठाय सम्प्रदायप्रवर्तको ऽनुग्राहकश्चऽ; इति तत्राविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः अनात्मन्यात्मबुद्धिरविद्या इदं मदीयमित्यभिमानो ऽस्मिता विषयेष्वासक्ती रागः कोपो द्वेषः भयमभिनिवेशः एत एव पञ्च क्लेशास्तन्त्रान्तरे तमो मोहो महामोहाः तामिस्रो ऽन्धतामिस्र इति व्यवह्रियन्ते वार्षगण्यस्त्वेनानविद्येत्येवाह कर्मेति विधिनिषेधावुच्येते आशयशब्देन धर्माधर्मौ विपाक इति तत्फलं सुखदुःखे तदुपायश्चेति इतिशब्दस्य आगामिनः प्रतिवाक्यं सम्बन्धः 7,185 वेदवादविरोधं स्फुटीकर्तुमवधारणव्यावर्त्यमाह- क्षेत्रेति क्षेत्रशक्तिमती सैव प्रकृतिर्
nyāyasudhā: sāṅkhayamatasya nirastatvātkiṃ punarupanyāsenetyato 'sya matasya tato viśeṣaṃ tuśabdena sūcayati tameva viśeṣaṃ vyanakti- seśvara iti seśvaraścenna nirākāryo virodhābhāvādityata uktam- kṣetreti tuśabdo 'vadhāraṇārtho 'trāpyanvīyate yadyapi seśvara ityanenaiveśvaro 'stīti brūta iti siddham tathāpi tadanuvādena viśeṣaṇavidhānamevaitat ya īśvaro 'sti sa kṣetrānugrahaśaktimāneveti brūta iti kṣiyantyasminkāryāṇyavyaktatayeti kṣetramupādānaṃ prakṛtiḥ tadanugrahaśaktireveśvarasya tenābhyupagamyate ato nirākaraṇīya evāsāviti sarvaśaktitvābhāve kiṃ tasyeśvaratvamityata uktam- svayambhāta iti svayamindriyādyanapekṣameva bhātaḥ kartari ktaḥ tataśca sarvajña iti labhyate īśvaratvopapādakaṃ viśeṣaṇāntaramāha- kleśeti kleśakarmavipākāśayavarjita ityarthaḥ tathācāha patañjaliḥ "kleśakarmavipākaśayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa īśvaraḥ'; iti tathā"nirmāṇakāyamadhiṣṭhāya sampradāyapravartako 'nugrāhakaśca'; iti tatrāvidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ pañca kleśāḥ anātmanyātmabuddhiravidyā idaṃ madīyamityabhimāno 'smitā viṣayeṣvāsaktī rāgaḥ kopo dveṣaḥ bhayamabhiniveśaḥ eta eva pañca kleśāstantrāntare tamo moho mahāmohāḥ tāmisro 'ndhatāmisra iti vyavahriyante vārṣagaṇyastvenānavidyetyevāha karmeti vidhiniṣedhāvucyete āśayaśabdena dharmādharmau vipāka iti tatphalaṃ sukhaduḥkhe tadupāyaśceti itiśabdasya āgāminaḥ prativākyaṃ sambandhaḥ 7,185 vedavādavirodhaṃ sphuṭīkartumavadhāraṇavyāvartyamāha- kṣetreti kṣetraśaktimatī saiva prakṛtir
2.2.32bc
न्यायसुधा: या जगदुपादानं सा प्रकृतिरेवोपादानत्वशक्तिमती ब्रूते न पुनर्वेदवादिन इव तामपि शक्तिमीश्वरायत्ताम् व्यावर्त्यान्तरमाह- बीजेति ... बीजशक्तिमान् जीवः पर्जन्यवद्
nyāyasudhā: yā jagadupādānaṃ sā prakṛtirevopādānatvaśaktimatī brūte na punarvedavādina iva tāmapi śaktimīśvarāyattām vyāvartyāntaramāha- bījeti ... bījaśaktimān jīvaḥ parjanyavad
2.2.32cd
न्यायसुधा: अत्राप्येवेति सम्बद्धयते शरीरेन्द्रियादिसम्बन्धेनोत्पत्तौ या शक्तिः सा बीजशक्तिः जीव एव तद्वानिति ब्रूते नतु तदीयां बीजशक्तिं तत्त्व(वादिन)विद इव भगवदधीनाम् यद्युपादानत्वोत्पत्तिशक्तिमत्त्वं प्रकृतिपुरुषयोरेव तदा किमीश्वरेणानुग्राहकेणेत्यत आह- पर्जन्यवदिति यथा हि पृथिव्याः कलमादिबीजानां चोपादानत्वबीजत्वशक्ती यद्यपि स्वायत्ते तथाप्यङ्कुरोत्पत्तौ पर्जन्यस्यास्ति पृथिव्यनु(ग्रहकारक)ग्राहकत्वम् तथा प्रकृतिपुरुषयोः स्वायत्तशक्तित्वे ऽपीश्वरः प्रकृत्यनुग्रहशक्तिमानङ्गीकरणीयः तत्किं पर्जन्यवदन्वयव्यतिरेकाभ्यामीश्वरस्य प्रकृत्यनुग्राहकत्वमवसेयं नेत्याह- दैवेति ... दैवशक्तिमानीश्वरः स्मृतः
nyāyasudhā: atrāpyeveti sambaddhayate śarīrendriyādisambandhenotpattau yā śaktiḥ sā bījaśaktiḥ jīva eva tadvāniti brūte natu tadīyāṃ bījaśaktiṃ tattva(vādina)vida iva bhagavadadhīnām yadyupādānatvotpattiśaktimattvaṃ prakṛtipuruṣayoreva tadā kimīśvareṇānugrāhakeṇetyata āha- parjanyavaditi yathā hi pṛthivyāḥ kalamādibījānāṃ copādānatvabījatvaśaktī yadyapi svāyatte tathāpyaṅkurotpattau parjanyasyāsti pṛthivyanu(grahakāraka)grāhakatvam tathā prakṛtipuruṣayoḥ svāyattaśaktitve 'pīśvaraḥ prakṛtyanugrahaśaktimānaṅgīkaraṇīyaḥ tatkiṃ parjanyavadanvayavyatirekābhyāmīśvarasya prakṛtyanugrāhakatvamavaseyaṃ netyāha- daiveti ... daivaśaktimānīśvaraḥ smṛtaḥ
2.2.33a
न्यायसुधा: दैवशब्दो ऽदृष्टस्वरूपत्वमाह तेनान्वयव्यतिरेकाविषयत्वं लक्षयति तत्किं निष्प्रमाणक एवेश्वरः प्रकृत्यनुग्राहको ऽङ्गीकरणीय इत्यत उक्तम्- स्मृत इति "मायाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरमऽ; इत्यादाविति शेषः स्मृत इत्युपलक्षणम् श्रुत इत्यपि ग्राह्यम् प्रकृतिपुरुषयोः स्वायत्तशक्तित्वं कुत इत्यत आह- पृथिवीवदिति 7,186 पृथिवीवत् प्रधानं तज्
nyāyasudhā: daivaśabdo 'dṛṣṭasvarūpatvamāha tenānvayavyatirekāviṣayatvaṃ lakṣayati tatkiṃ niṣpramāṇaka eveśvaraḥ prakṛtyanugrāhako 'ṅgīkaraṇīya ityata uktam- smṛta iti "māyādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram'; ityādāviti śeṣaḥ smṛta ityupalakṣaṇam śruta ityapi grāhyam prakṛtipuruṣayoḥ svāyattaśaktitvaṃ kuta ityata āha- pṛthivīvaditi 7,186 pṛthivīvat pradhānaṃ taj
2.2.33bc
न्यायसुधा: यथा पृथिव्याः स्वायत्तोपादनत्वशक्तिः तथा तत् तस्मादुपादानत्वात्प्रधानमपि स्वायत्तोपादानत्वशक्तिमदनुमेयमित्यर्थः उपलक्षणं चैतत् कलमादिबीजवद्बीजत्वाज्जीवो ऽपि स्वायत्तबीजशक्तिमाननुमातव्य इत्यपि द्रष्टव्यम् 7,187 ननु यथा लोके कलमादिबीजानां कश्चिदावपनकर्तास्ति तथात्रापि तत्स्थानीयेन केनापि भाव्यम् नचासावन्यो ऽस्ति परमेश्वरात् तत्कथं क्षेत्रानुग्रहशक्तिमानेवेश्वर इत्यत आह- जीव इति ... जीवः सन्निधिमात्रतः बीजावपनकर्तेवेत्य्
nyāyasudhā: yathā pṛthivyāḥ svāyattopādanatvaśaktiḥ tathā tat tasmādupādānatvātpradhānamapi svāyattopādānatvaśaktimadanumeyamityarthaḥ upalakṣaṇaṃ caitat kalamādibījavadbījatvājjīvo 'pi svāyattabījaśaktimānanumātavya ityapi draṣṭavyam 7,187 nanu yathā loke kalamādibījānāṃ kaścidāvapanakartāsti tathātrāpi tatsthānīyena kenāpi bhāvyam nacāsāvanyo 'sti parameśvarāt tatkathaṃ kṣetrānugrahaśaktimāneveśvara ityata āha- jīva iti ... jīvaḥ sannidhimātrataḥ bījāvapanakartevety
2.2.33d
न्यायसुधा: दृश्यते खल्वपत्यजीवो बीजभूतः पितृजीवश्चावपनकर्तृस्थानीयः तस्मात्किमीश्वरस्य तच्छक्तिकल्पनया विषयोत्पत्तौ तु तदपेक्षैव नास्तीति भावः नन्वेवं पितृजीवस्यापत्योत्पादकत्वाङ्गीकारे ऽपसिद्धान्तः स्यात् साङ्खयैर्जीवस्य कर्तृत्वानभ्युपगमादित्यत उक्तम्- सन्निधिमात्रत इति शरीरादिरूपा प्रकृतिरेवापत्यो(त्पत्ति)त्पादकत्री तत्सन्निधिनिमित्ताद्विवेकाग्रहाज्जीवे तत्कर्तृत्वव्यवहार एवेति ब्रूत इति 7,188 एवमुप्यस्तमतनिरासार्थं सूत्रमवतारयति- अत्रेति ... अत्र प्राह प्रभुः स्वयम्
nyāyasudhā: dṛśyate khalvapatyajīvo bījabhūtaḥ pitṛjīvaścāvapanakartṛsthānīyaḥ tasmātkimīśvarasya tacchaktikalpanayā viṣayotpattau tu tadapekṣaiva nāstīti bhāvaḥ nanvevaṃ pitṛjīvasyāpatyotpādakatvāṅgīkāre 'pasiddhāntaḥ syāt sāṅkhayairjīvasya kartṛtvānabhyupagamādityata uktam- sannidhimātrata iti śarīrādirūpā prakṛtirevāpatyo(tpatti)tpādakatrī tatsannidhinimittādvivekāgrahājjīve tatkartṛtvavyavahāra eveti brūta iti 7,188 evamupyastamatanirāsārthaṃ sūtramavatārayati- atreti ... atra prāha prabhuḥ svayam
2.2.34ab
न्यायसुधा: अत्रैतन्मतविषये दूषणं प्राहेत्यथरः स्वयं साक्षान्नोपचारेण प्रभुरिति सूत्रकृतो दूषणसामर्थ्यमाचष्टे सूत्रं व्याचष्टे- अन्यत्रेति अन्यत्र कापि शक्तिर्न स्वातन्त्र्येण्[अ]
nyāyasudhā: atraitanmataviṣaye dūṣaṇaṃ prāhetyatharḥ svayaṃ sākṣānnopacāreṇa prabhuriti sūtrakṛto dūṣaṇasāmarthyamācaṣṭe sūtraṃ vyācaṣṭe- anyatreti anyatra kāpi śaktirna svātantryeṇ[a]
2.2.34bc
न्यायसुधा: अन्यत्र प्रकृतौ पुरुषे तथा पृथिव्यां कलमादिबीजे च कापीति क्षेत्रशक्तिर्बीजशक्तिर्बीजावपनशक्तिश्चेत्यर्थः कथं तर्ह्युपादानत्वादिकमित्यत उक्तम्- स्वातन्त्र्येणेति कुतो नास्तीत्यत आह- ईशेति ... [ई]श एव हि शक्तीस्ताः प्रेरयत्यञ्जस्
nyāyasudhā: anyatra prakṛtau puruṣe tathā pṛthivyāṃ kalamādibīje ca kāpīti kṣetraśaktirbījaśaktirbījāvapanaśaktiścetyarthaḥ kathaṃ tarhyupādānatvādikamityata uktam- svātantryeṇeti kuto nāstītyata āha- īśeti ... [ī]śa eva hi śaktīstāḥ prerayatyañjas
2.2.34d
न्यायसुधा: यस्मादीश एव ताः प्रधानादिशक्तीः प्रेरयतीति श्रुत्यादिप्रसिद्धम् तस्मादन्यत्र कापि शक्तिः स्वातन्त्र्येण नास्तीति नच प्रधानादिवदीश्वरस्यापि प्रेरणाशक्तिः परायत्तेत्युक्तम्- अञ्ज इति क्रियाविशेषणमेतत् 7,189 तदनेन परकीयानुमानस्य बाधितविषयत्वं दृष्टान्तस्य च साध्यविकलत्वमुक्तं भवति 7,190 न केवलं प्रकृतिपुरुषयोः स्वातन्त्र्येण शक्त्यभावः परमेश्वरायत्तशक्तित्वं च किं तर्हीत्यतश्चशब्दसमुच्चितमर्थमाह- तदधीनाश्चेति ... तदधीनाश्च सर्वदा
nyāyasudhā: yasmādīśa eva tāḥ pradhānādiśaktīḥ prerayatīti śrutyādiprasiddham tasmādanyatra kāpi śaktiḥ svātantryeṇa nāstīti naca pradhānādivadīśvarasyāpi preraṇāśaktiḥ parāyattetyuktam- añja iti kriyāviśeṣaṇametat 7,189 tadanena parakīyānumānasya bādhitaviṣayatvaṃ dṛṣṭāntasya ca sādhyavikalatvamuktaṃ bhavati 7,190 na kevalaṃ prakṛtipuruṣayoḥ svātantryeṇa śaktyabhāvaḥ parameśvarāyattaśaktitvaṃ ca kiṃ tarhītyataścaśabdasamuccitamarthamāha- tadadhīnāśceti ... tadadhīnāśca sarvadā
2.2.35a
सत्ताप्रधानपुरुषशक्तीनां च प्रतीतयः प्रवृत्तयश्च ताः सर्वा
sattāpradhānapuruṣaśaktīnāṃ ca pratītayaḥ pravṛttayaśca tāḥ sarvā
2.2.35d
-च् 7,191 न्यायसुधा: आद्यश्चशब्दः शक्तिप्रेरकत्वस्य सत्तादिप्रदत्वेन सह समुच्चयार्थः उत्तरावन्योन्यसमुच्चये प्रधानपुरुषयोस्तदीयानां शक्तीनां च, सत्ता स्वरूपं, प्रतीतयश्च प्रमाविषयत्वं चेति यावत्, तास्ताः सर्वाः प्रवृत्तयश्च सर्वदा तदधीना इति योजना केचिन्मन्यन्ते स्वरूपमेव वस्तुनः सत्त्वमिति, अपरे तु प्रमाणयोग्यत्वम्, अन्ये पुनरर्थक्रियावत्त्वम् तदिदं त्रयमपि प्रकृत्यादीनां भगवदधीनमेवेति 7,192 नन्वेतदयुक्तम् प्रधानादिसत्तादेनिर्त्यत्वात् नित्यस्य पराधीनतासम्भवादित्यत आह- नित्यमिति नित्यं नित्यात्मना यतः
-c 7,191 nyāyasudhā: ādyaścaśabdaḥ śaktiprerakatvasya sattādipradatvena saha samuccayārthaḥ uttarāvanyonyasamuccaye pradhānapuruṣayostadīyānāṃ śaktīnāṃ ca, sattā svarūpaṃ, pratītayaśca pramāviṣayatvaṃ ceti yāvat, tāstāḥ sarvāḥ pravṛttayaśca sarvadā tadadhīnā iti yojanā kecinmanyante svarūpameva vastunaḥ sattvamiti, apare tu pramāṇayogyatvam, anye punararthakriyāvattvam tadidaṃ trayamapi prakṛtyādīnāṃ bhagavadadhīnameveti 7,192 nanvetadayuktam pradhānādisattādenirtyatvāt nityasya parādhīnatāsambhavādityata āha- nityamiti nityaṃ nityātmanā yataḥ
2.2.36a
यथा नित्यतया नित्यं नित्यशक्तया स्वयेश्वरः नियामयति नित्यं च
yathā nityatayā nityaṃ nityaśaktayā svayeśvaraḥ niyāmayati nityaṃ ca
2.2.37
-च् न्यायसुधा: यथानित्यं घटादिकमनित्यतया नियम्यते, तथा नित्यमपि नित्यात्मना नित्यं च सर्वदैवेश्वरो नियामयति यत एवं तस्मादुक्तमुपपन्नमिति योजना 7,192f. एतदुक्तं भवति यथा हि घटादयो ऽनित्य(त्त्व)स्वभावा अपि नाकस्मादनित्या भवन्ति को दोषः न चानित्यता पराधीनेति कदाचिद्घटादेनिर्त्यता प्राप्ता विनाशकारणोपनिपातघ्रौव्यात् तथा नित्यस्य नित्यतायाः पराधीनत्वे ऽत्रप न जात्वनित्यताप्रसक्तिः तन्नियमननियमादिति तदिदमुक्तम्- नित्यं चेति न चैतदलौकिकम् नित्यकर्मभिर्दुरितप्रागभावानुवृत्तेः साध्यत्वेन वादिभिरभ्युपगतत्वात् अनुवृत्तेर्नित्यतापादनानतिरेकात् भवेदेतदे(वम)स्वरसनित्यस्य न स्वरसनित्यस्येति चेन्न ईश्वरातिरिक्तस्य तद्भावासम्मतेः इयांस्तु विशेषः किञ्चिदस्मदायत्तनित्यत्वम् किञ्चिच्चेश्वरायत्तनित्यत्वमिति तदप्यस्मासु कस्मान्नायतते तथाभूतं च कथमीश्वराधीनमित्यत उक्तम्- नित्यशक्त्येति प्रधानादिशक्तेः प्रकृतत्वात् तद्ग्रहणमिदमिति मन्दाशङ्कां वारयितुं स्वयेत्युक्तम् 7,195 यदुक्तं प्रधानादेरुपादानत्वादिशक्तिर्न स्वाधीना किन्त्वीश्वरप्रेरितैवेति तत्कुत इत्यत आह- नेति "न ऋते त्वत्क्रियते किञ्चनारेऽ; इति श्रुतेः प्रागुक्तं प्रतिपत्तव्यमिति शेषः शक्तिरेव हि क्रियोच्यते यत्प्रधानादिसत्तादेर्भगवदधीनत्वमुक्तं तस्य सम्भावनैवोक्ता प्रमाणं तु तत्र किमित्यत आह- स्वभावेति स्वभावजीवकर्माणि द्रव्यं कालः श्रुतिः क्रियाः यत्प्रसादादिमे सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया
-c nyāyasudhā: yathānityaṃ ghaṭādikamanityatayā niyamyate, tathā nityamapi nityātmanā nityaṃ ca sarvadaiveśvaro niyāmayati yata evaṃ tasmāduktamupapannamiti yojanā 7,192f. etaduktaṃ bhavati yathā hi ghaṭādayo 'nitya(ttva)svabhāvā api nākasmādanityā bhavanti ko doṣaḥ na cānityatā parādhīneti kadācidghaṭādenirtyatā prāptā vināśakāraṇopanipātaghrauvyāt tathā nityasya nityatāyāḥ parādhīnatve 'trapa na jātvanityatāprasaktiḥ tanniyamananiyamāditi tadidamuktam- nityaṃ ceti na caitadalaukikam nityakarmabhirduritaprāgabhāvānuvṛtteḥ sādhyatvena vādibhirabhyupagatatvāt anuvṛtternityatāpādanānatirekāt bhavedetade(vama)svarasanityasya na svarasanityasyeti cenna īśvarātiriktasya tadbhāvāsammateḥ iyāṃstu viśeṣaḥ kiñcidasmadāyattanityatvam kiñcicceśvarāyattanityatvamiti tadapyasmāsu kasmānnāyatate tathābhūtaṃ ca kathamīśvarādhīnamityata uktam- nityaśaktyeti pradhānādiśakteḥ prakṛtatvāt tadgrahaṇamidamiti mandāśaṅkāṃ vārayituṃ svayetyuktam 7,195 yaduktaṃ pradhānāderupādānatvādiśaktirna svādhīnā kintvīśvarapreritaiveti tatkuta ityata āha- neti "na ṛte tvatkriyate kiñcanāre'; iti śruteḥ prāguktaṃ pratipattavyamiti śeṣaḥ śaktireva hi kriyocyate yatpradhānādisattāderbhagavadadhīnatvamuktaṃ tasya sambhāvanaivoktā pramāṇaṃ tu tatra kimityata āha- svabhāveti svabhāvajīvakarmāṇi dravyaṃ kālaḥ śrutiḥ kriyāḥ yatprasādādime santi na santi yadupekṣayā
2.2.38ab
इति श्रुतेर्न सत्ताद्या अपि नारायणं विना
iti śruterna sattādyā api nārāyaṇaṃ vinā
2.2.38cd
न्यायसुधा: कर्मशब्देन धर्माधमर्व्यक्तयो गृह्यन्ते क्रियाः परिस्पन्दाः श्रुतिः वेदः सन्तीति त्रिविधमपि सत्त्वं विवक्षितम् सत्ताद्याः प्रधानादेः नारायणं विना तत्प्रेरणां विना 7,197 तस्मादन्यत्रोपादानत्वादिशक्तेरभावात्, तत्सत्तादेरपीश्वरायत्तत्वाच्च, न, तृणादीनामुत्पत्तौ पर्जन्यस्येव पृथिव्यनुग्राहकत्वं, ईश्वरस्य महदाद्युत्पत्तौ क्षेत्रानुग्राहकत्वमात्रम्, किन्तु सर्वस्वातन्त्र्यमेव, इति, यदन्यदभ्युपगतं पातञ्जलैर्वैदिकमतविरुद्धं, तत्सर्वं प्रथमाधिकरण एव निरस्तम् किं पुनः प्रयत्नेनेत्याशयवान्पूवर्मतेन सहैतस्य हेतामुपसंहरति- तदिति तत्पतञ्जलिविन्ध्यादिमतं न पुरुषार्थदम्
nyāyasudhā: karmaśabdena dharmādhamarvyaktayo gṛhyante kriyāḥ parispandāḥ śrutiḥ vedaḥ santīti trividhamapi sattvaṃ vivakṣitam sattādyāḥ pradhānādeḥ nārāyaṇaṃ vinā tatpreraṇāṃ vinā 7,197 tasmādanyatropādānatvādiśakterabhāvāt, tatsattāderapīśvarāyattatvācca, na, tṛṇādīnāmutpattau parjanyasyeva pṛthivyanugrāhakatvaṃ, īśvarasya mahadādyutpattau kṣetrānugrāhakatvamātram, kintu sarvasvātantryameva, iti, yadanyadabhyupagataṃ pātañjalairvaidikamataviruddhaṃ, tatsarvaṃ prathamādhikaraṇa eva nirastam kiṃ punaḥ prayatnenetyāśayavānpūvarmatena sahaitasya hetāmupasaṃharati- taditi tatpatañjalivindhyādimataṃ na puruṣārthadam
2.2.39ab
न्यायसुधा: विन्ध्यो ऽनीश्वरः साङ्खयः आदिपदेन तदेकदेशिनां पञ्चशिखेश्वरकृष्णादीनां ग्रहणम् तदवान्तरमतयोरपि निरस्तत्वात् यद्वा पतञ्जलिविन्ध्यावादी यस्य तत्तथोक्तम् पतञ्जलिनाङ्गीकृतो ऽपीश्वरो अनी(निरी)श्वरकल्प एव अतः पूर्वस्यास्य च साम्याभिप्रायेण वा सहोपसंहार इति इति श्रीमन्न्यायसुधायां अन्यत्राभावाधिकरणम् 7,199 [======= ज्न्य्स्_2,2.इइइ: अभुपगमाधिकरण =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अभ्युपगमाधिकरणम् अभ्युपगमे ऽप्य् अर्थाभावात् ब्ब्स्_2,2.6 ओं अभ्युपगमे ऽप्यर्थाभावात् ओं केचिदिदं सत्रमेवं व्याचक्षते प्राक् प्रधानस्य प्रवृत्तिर्नोपपद्यत इत्युक्तम् अथेदानीं प्रवृत्तेरभ्युपगमे ऽपि तस्याः प्रयेजनाभावादिति तदयुक्तम् अभ्युपगमे ऽपीत्येतावतो वैयर्थ्यात् अर्थाभावाच्चेत्येतावतैव पूर्णत्वात् किञ्च अर्थाभावेन किं साध्यम् साङ्खयमतस्यासामञ्जस्यं वा प्रकृतेः प्रवृत्त्यनुपपत्तिर्वा नाद्यः व्यधिकरणत्वात् कथञ्चिदेकाधिकरणतापादने ऽपि स्वमतेनानैकान्त्यात् न द्वितीयः अभ्युपगम(वाद)विरोधात् न ह्यभ्युपगमवादे ऽपि यदेवाभ्युपगम्यते तदेव निराक्रियते अनास्थां खलु तात्कालिकीमभ्युपगमेन द्योतयन्ति यथास्तु शब्दो नित्यो ऽनित्यो वा, अनुशासनं तावत्कर्तव्यमिति तस्मान्नायं सूत्रार्थः 7,203 किन्नाम मा भूदचेतनस्य कर्तृत्वं, शरीरस्यैव चेतनावत्त्वेन कर्तृत्वोपपत्तेः किमीश्वरादिनेत्यधिकाशङ्कया प्रत्यवतिष्ठमानस्य चार्वाकस्य मतमत्राधिकरणे निरस्यत इति भावेन तन्मतमुपन्यस्यति- चार्वाकैरिति चार्वाकैरुच्यते मानमक्षजं नापरं क्वचित्
nyāyasudhā: vindhyo 'nīśvaraḥ sāṅkhayaḥ ādipadena tadekadeśināṃ pañcaśikheśvarakṛṣṇādīnāṃ grahaṇam tadavāntaramatayorapi nirastatvāt yadvā patañjalivindhyāvādī yasya tattathoktam patañjalināṅgīkṛto 'pīśvaro anī(nirī)śvarakalpa eva ataḥ pūrvasyāsya ca sāmyābhiprāyeṇa vā sahopasaṃhāra iti iti śrīmannyāyasudhāyāṃ anyatrābhāvādhikaraṇam 7,199 [======= jnys_2,2.iii: abhupagamādhikaraṇa =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ abhyupagamādhikaraṇam abhyupagame 'py arthābhāvāt bbs_2,2.6 oṃ abhyupagame 'pyarthābhāvāt oṃ kecididaṃ satramevaṃ vyācakṣate prāk pradhānasya pravṛttirnopapadyata ityuktam athedānīṃ pravṛtterabhyupagame 'pi tasyāḥ prayejanābhāvāditi tadayuktam abhyupagame 'pītyetāvato vaiyarthyāt arthābhāvāccetyetāvataiva pūrṇatvāt kiñca arthābhāvena kiṃ sādhyam sāṅkhayamatasyāsāmañjasyaṃ vā prakṛteḥ pravṛttyanupapattirvā nādyaḥ vyadhikaraṇatvāt kathañcidekādhikaraṇatāpādane 'pi svamatenānaikāntyāt na dvitīyaḥ abhyupagama(vāda)virodhāt na hyabhyupagamavāde 'pi yadevābhyupagamyate tadeva nirākriyate anāsthāṃ khalu tātkālikīmabhyupagamena dyotayanti yathāstu śabdo nityo 'nityo vā, anuśāsanaṃ tāvatkartavyamiti tasmānnāyaṃ sūtrārthaḥ 7,203 kinnāma mā bhūdacetanasya kartṛtvaṃ, śarīrasyaiva cetanāvattvena kartṛtvopapatteḥ kimīśvarādinetyadhikāśaṅkayā pratyavatiṣṭhamānasya cārvākasya matamatrādhikaraṇe nirasyata iti bhāvena tanmatamupanyasyati- cārvākairiti cārvākairucyate mānamakṣajaṃ nāparaṃ kvacit
2.2.39cd
न्यायसुधा: चार्वी बुद्धिस्तत्सम्बन्धादाचार्यो ऽपि चार्वी तस्येमे छात्राश्चार्वाकाः तैरक्षजं मानमुच्यते नन्वेतदस्माकमपि सम्मतमित्यतः सावधारणमिदमुक्तमित्याशयेनोक्तं विवृणोति- नापरमिति अनुमानमागमश्च मानं नोच्यत इत्यर्थः एतदप्यस्माकमनुमतमेव प्रमेयविशेषे प्रत्यक्षस्यैव मानताभ्युपगमादित्यत आह- क्वचिदिति एतदुक्तं भवति प्रमाणाधीना हि प्रमेयसिद्धिः प्रमाणं च प्रत्यक्षमेव नातो ऽन्यदस्ति नच प्रत्यक्षेणेश्वरं प्रतीमः तस्मात्प्रमाणाभावान्नास्तीश्वर इति ननु यदि प्रत्यक्षातिरिक्तं न प्रमाणं तदा धर्ममोक्षयोस्तत्साधनानां च प्रत्यक्षाविषयाणामसिद्धिः स्यादित्यत आह- देह इति देह आत्मा पुमर्थश्च कामार्थाभ्यां विना नहि
nyāyasudhā: cārvī buddhistatsambandhādācāryo 'pi cārvī tasyeme chātrāścārvākāḥ tairakṣajaṃ mānamucyate nanvetadasmākamapi sammatamityataḥ sāvadhāraṇamidamuktamityāśayenoktaṃ vivṛṇoti- nāparamiti anumānamāgamaśca mānaṃ nocyata ityarthaḥ etadapyasmākamanumatameva prameyaviśeṣe pratyakṣasyaiva mānatābhyupagamādityata āha- kvaciditi etaduktaṃ bhavati pramāṇādhīnā hi prameyasiddhiḥ pramāṇaṃ ca pratyakṣameva nāto 'nyadasti naca pratyakṣeṇeśvaraṃ pratīmaḥ tasmātpramāṇābhāvānnāstīśvara iti nanu yadi pratyakṣātiriktaṃ na pramāṇaṃ tadā dharmamokṣayostatsādhanānāṃ ca pratyakṣāviṣayāṇāmasiddhiḥ syādityata āha- deha iti deha ātmā pumarthaśca kāmārthābhyāṃ vinā nahi
2.2.40a
न्यायसुधा: ज्ञानवान्खल्वात्मना ज्ञानं च देहधर्मः यथोक्तम्-"पृथिव्यापस्तेजोवायुरिति तत्त्वानि तत्समुदाये शरीरेन्द्रियविषयसंज्ञा तेभ्यश्चैतन्यं मदशक्तिवद्विज्ञानमऽ; इति तस्माद्देह एवात्मा स च विनाशीत्यतः कालान्तरभाविनः पुंस एवाभावाद्धर्ममोक्षाख्यपुरुषार्थाभावो नानिष्यः पुरुषार्थौ तु कामार्थावेव पुरुषान्वयसम्भवादिति तत्रापि काम एव मुख्यो ऽर्थस्तु तत्साधनतयैव पुमर्थ इति ज्ञापयितुं कामस्यादौ सङ्कीर्तनम् इति चोच्यत इति सम्बन्धः 7,208 एतन्मतनिरासार्थं सूत्रं व्याख्यातुमुपोद्घातं तावदाह- यदेवमिति यदेवं
nyāyasudhā: jñānavānkhalvātmanā jñānaṃ ca dehadharmaḥ yathoktam-"pṛthivyāpastejovāyuriti tattvāni tatsamudāye śarīrendriyaviṣayasaṃjñā tebhyaścaitanyaṃ madaśaktivadvijñānam'; iti tasmāddeha evātmā sa ca vināśītyataḥ kālāntarabhāvinaḥ puṃsa evābhāvāddharmamokṣākhyapuruṣārthābhāvo nāniṣyaḥ puruṣārthau tu kāmārthāveva puruṣānvayasambhavāditi tatrāpi kāma eva mukhyo 'rthastu tatsādhanatayaiva pumartha iti jñāpayituṃ kāmasyādau saṅkīrtanam iti cocyata iti sambandhaḥ 7,208 etanmatanirāsārthaṃ sūtraṃ vyākhyātumupodghātaṃ tāvadāha- yadevamiti yadevaṃ
2.2.40a
न्यायसुधा: यद्येवमतीन्द्रियं वस्तु न स्यात् तदा तदीयं शास्त्रं विषयप्रयोजनशून्यमापद्येतेति शेषः तत्कथमिति चेत् किमनेन शास्त्रेण तत्प्रणेता विषयं प्रतिपद्यते प्रयोजनं च लभते उत विनेया नराः आद्यं दूषयति- दर्शनेनेति ... दर्शनेनास्य को ऽर्थः प्रत्यक्षगोचरः लब्धस्तेनैव हि
nyāyasudhā: yadyevamatīndriyaṃ vastu na syāt tadā tadīyaṃ śāstraṃ viṣayaprayojanaśūnyamāpadyeteti śeṣaḥ tatkathamiti cet kimanena śāstreṇa tatpraṇetā viṣayaṃ pratipadyate prayojanaṃ ca labhate uta vineyā narāḥ ādyaṃ dūṣayati- darśaneneti ... darśanenāsya ko 'rthaḥ pratyakṣagocaraḥ labdhastenaiva hi
2.2.40cd
-च् न्यायसुधा: किमाक्षेपे अर्थो विषयः प्रयोजनं च लब्ध उपलब्धः प्राप्तश्च प्रत्यक्षगोचरो हीति तत्र हेतुः ततश्चायमर्थः न तावदनेन शास्त्रेण शास्त्रप्रणेत्रास्तीन्द्रियो ऽर्थः उपलभ्यते तदभावात् नाप्यैन्द्रियकः तस्य प्रत्यक्षगोचरत्वेन विषयत्वानुपपत्तेः "अप्राप्ते हि शास्त्रमर्थवतऽ; किञ्च प्रत्यक्षेण तमर्थमुपलभ्य खल्वसौ शास्त्रे प्रवीणवान् अन्यथा (तत्प्र)प्रणयनानुपपत्तेः तथाच तं प्रति तमेवार्थमुपदर्शयत्कथं सविषयं स्यात् एवं प्रयोजनमपि न तावदतीन्द्रियम् तदभावात् नाप्यैन्द्रियकम् तस्य योग्यानुपल(ब्धि)म्भबाधितत्वात् ननु हितोपदेष्यरि जनो ऽनुरज्यते "जनानुरागप्रभवाश्च सम्पदःऽ; इति चेत् कृतघ्नतानिमित्तप्रत्यवायानुसन्धाने सत्येवमेतत् तत्तु परेण त्याजितमिति द्वितीयं दूषयति- नरैरिति ... नरैः शास्त्रात् किं मोहनं विना
-c nyāyasudhā: kimākṣepe artho viṣayaḥ prayojanaṃ ca labdha upalabdhaḥ prāptaśca pratyakṣagocaro hīti tatra hetuḥ tataścāyamarthaḥ na tāvadanena śāstreṇa śāstrapraṇetrāstīndriyo 'rthaḥ upalabhyate tadabhāvāt nāpyaindriyakaḥ tasya pratyakṣagocaratvena viṣayatvānupapatteḥ "aprāpte hi śāstramarthavat'; kiñca pratyakṣeṇa tamarthamupalabhya khalvasau śāstre pravīṇavān anyathā (tatpra)praṇayanānupapatteḥ tathāca taṃ prati tamevārthamupadarśayatkathaṃ saviṣayaṃ syāt evaṃ prayojanamapi na tāvadatīndriyam tadabhāvāt nāpyaindriyakam tasya yogyānupala(bdhi)mbhabādhitatvāt nanu hitopadeṣyari jano 'nurajyate "janānurāgaprabhavāśca sampadaḥ'; iti cet kṛtaghnatānimittapratyavāyānusandhāne satyevametat tattu pareṇa tyājitamiti dvitīyaṃ dūṣayati- narairiti ... naraiḥ śāstrāt kiṃ mohanaṃ vinā
2.2.41a
न्यायसुधा: लब्धमित्यनुवर्तते अत्रापि पूर्ववदुत्तरम् स्यादेतत् धर्माद्यतीन्द्रियाभिमतार्थाभावः शास्त्रस्य विषयः तस्य प्रत्यक्षत्वे ऽपि वैदिकवासनानिमित्तशङ्काकलङ्कितत्वेन विषयत्वमुपपद्यते प्रयोजनं च धर्माधर्मशङ्कोपरुद्धार्थकामोपभोगः तत्कथं नरैः शास्त्रात्किं लब्धमित्युच्यते मैवम् विषयप्रतिपत्तौ हि प्रयोजनावाप्तिः विषयं च किं शास्त्रमाप्तवाक्यतया प्रतिपादयेत् उतोपपत्तिव्युत्पादनेन नाद्यः आगमप्रामाण्याभ्युपगमप्रसङ्गात् नास्ति अतीन्द्रियं किमपीत्येतावतैव पूर्णत्वे(नैव)न वाक्यविस्तरवैयर्थ्याच्च न द्वितीयः उपपत्तिप्रामाण्याभ्युपगमप्रसङ्गात् शास्त्रं शङ्कामेव निवारयति विषयप्रतिपत्तिस्तु प्रत्यक्षेणैवेति चेन्न स्वयं वोपपत्तिव्युत्पादनेन वा कमप्यर्थमनुपदर्शयतः शङ्कानिवारणासामर्थ्यात् शङ्का हि संशयो वा स्याद्विपर्ययो वा द्वावपि विपरीतार्थगोचरबलवत्प्रत्ययनिरसनीयौ नाज्ञामात्रेण तर्कव्युत्पादनं शास्त्रेण क्रियत इति चेत्(न) तस्यापि प्रमाणत्वात् तदिदं"दर्शनेनऽ; इति प्रकृतानुवृत्तौ सत्यां"शास्त्रात्किमऽ; इत्रत वदता सूचितम् अन्यथा नरैश्चेत्यवक्ष्यत् मोहनं विनेत्युभयवाक्यशेषः परिहासः शास्त्रप्रणेत्रा सुरगुरुणायोग्यजनव्यामोहनं प्रयोजनं लब्धम् अन्यैश्च मिथ्याज्ञानम् नातो ऽधिकमिति 7,211 किमतो यद्येवमित्यत आह- स्वेति स्वपरार्थविहीनत्वात्
nyāyasudhā: labdhamityanuvartate atrāpi pūrvavaduttaram syādetat dharmādyatīndriyābhimatārthābhāvaḥ śāstrasya viṣayaḥ tasya pratyakṣatve 'pi vaidikavāsanānimittaśaṅkākalaṅkitatvena viṣayatvamupapadyate prayojanaṃ ca dharmādharmaśaṅkoparuddhārthakāmopabhogaḥ tatkathaṃ naraiḥ śāstrātkiṃ labdhamityucyate maivam viṣayapratipattau hi prayojanāvāptiḥ viṣayaṃ ca kiṃ śāstramāptavākyatayā pratipādayet utopapattivyutpādanena nādyaḥ āgamaprāmāṇyābhyupagamaprasaṅgāt nāsti atīndriyaṃ kimapītyetāvataiva pūrṇatve(naiva)na vākyavistaravaiyarthyācca na dvitīyaḥ upapattiprāmāṇyābhyupagamaprasaṅgāt śāstraṃ śaṅkāmeva nivārayati viṣayapratipattistu pratyakṣeṇaiveti cenna svayaṃ vopapattivyutpādanena vā kamapyarthamanupadarśayataḥ śaṅkānivāraṇāsāmarthyāt śaṅkā hi saṃśayo vā syādviparyayo vā dvāvapi viparītārthagocarabalavatpratyayanirasanīyau nājñāmātreṇa tarkavyutpādanaṃ śāstreṇa kriyata iti cet(na) tasyāpi pramāṇatvāt tadidaṃ"darśanena'; iti prakṛtānuvṛttau satyāṃ"śāstrātkim'; itrata vadatā sūcitam anyathā naraiścetyavakṣyat mohanaṃ vinetyubhayavākyaśeṣaḥ parihāsaḥ śāstrapraṇetrā suraguruṇāyogyajanavyāmohanaṃ prayojanaṃ labdham anyaiśca mithyājñānam nāto 'dhikamiti 7,211 kimato yadyevamityata āha- sveti svaparārthavihīnatvāt
2.2.41b
न्यायसुधा: निष्फलं शास्त्रमिति वक्ष्यमाणं सिंहावलो(कनन्याये)कितेनानुवर्तते तच्चोपलक्षणम् निर्विषयं चेत्यपि द्रष्टव्यम् विषयप्रयोजनवत्त्वं हि स्वपरविषयप्रयोजनवत्तया व्याप्तम् तृतीयप्रकाराभावात् सर्वप्रकारपरित्यागेन सामान्यानवस्थानात् ततश्च व्यापिकायाः स्वपरविषयप्रयोजनवत्ताया अभावात्तद्वयाप्तं विषयप्रयोजनवत्त्वमपि नास्तीत्यर्थः अस्त्वेवं विषयप्रयोजनशून्यमस्मदीयं शास्त्रम् ततः किमित्यतः सूत्रं व्याख्याति- स्वमतेनैवेति ... स्वमतेनैव निष्फलम् किमित्युन्मत्तवच्छास्त्रं वृथा प्रलपति स्वयम्
nyāyasudhā: niṣphalaṃ śāstramiti vakṣyamāṇaṃ siṃhāvalo(kananyāye)kitenānuvartate taccopalakṣaṇam nirviṣayaṃ cetyapi draṣṭavyam viṣayaprayojanavattvaṃ hi svaparaviṣayaprayojanavattayā vyāptam tṛtīyaprakārābhāvāt sarvaprakāraparityāgena sāmānyānavasthānāt tataśca vyāpikāyāḥ svaparaviṣayaprayojanavattāyā abhāvāttadvayāptaṃ viṣayaprayojanavattvamapi nāstītyarthaḥ astvevaṃ viṣayaprayojanaśūnyamasmadīyaṃ śāstram tataḥ kimityataḥ sūtraṃ vyākhyāti- svamatenaiveti ... svamatenaiva niṣphalam kimityunmattavacchāstraṃ vṛthā pralapati svayam
2.2.42
-द् 7,211f. न्यायसुधा: यत एवं स्वमतेनैव निष्फलं निर्विषयं च न केवलं परोपपादनमेव तस्माद् वृथा विषयप्रयोजनशून्यम् यस्माद्वादिना चार्वाकेण प्रतिवादिभिश्च तदितरैः सर्वैर्विषयप्रयोजनशून्यतयाभ्युपगतम् तस्माद्विषयप्रयोजनशून्य(मेवे)त्यर्थः यस्माद्वृथा तस्मात्तच्छास्त्रं किमिति स्वयं प्रेक्षावान्प्रलपति प्रेक्षावता नारम्भणीयमिति यावत् विषयप्रयोजनशून्यं चारभमाणो न लौकिको नापि परीक्षक इत्युन्मत्तवदुपेक्षणीयः स्यादिति यद्वा निष्फलमिति प्रयोजनाभावाभिधानम् वृथेति विषयाभाववचनम् तथाचैवं सूत्रयोजना न केवलं परोपपादनेन किन्तु स्वाभ्युपगमे ऽप्यर्थाभावादनारम्भणीयं शास्त्रमिति शेष इति अर्थाभावहेतोरसिद्धिपरिहारायाभ्युपगमे ऽपीत्युक्तम् व्यास-(23) 7,213 ननु च प्रमाणानुरोधि प्रयोजनम् न पुनः प्रयोजनमनुरुध्याप्रामाणिको ऽयर्थो ऽङ्गीकर्तुमुचितः अतिप्रसङ्गात् प्रमाणं च प्रत्यक्षमेव नान्यत् नचैवं लोकव्यवहारोच्छेदः सम्भावनयैव तदुपपत्तेः संवादेन च प्रामाण्याभिमानात् प्रत्यक्षेण च देह एवात्मोपलभ्यते गौरो ऽहं जानामीति तथाच कालान्तरभाविप्रयोजनान्वयिनः पुरुषस्य अभावात्कथं धर्ममोक्षाख्यं प्रयोजनमतीन्द्रियश्च विषयो ऽङ्गीकर्तुं शक्यत इत्यत आह- देहादिति देहादन्यो ऽनुभवत आत्मा भाति शरीरिणाम् मम देह इति व्यक्तं ममार्थ इतिवत् सदा
-d 7,211f. nyāyasudhā: yata evaṃ svamatenaiva niṣphalaṃ nirviṣayaṃ ca na kevalaṃ paropapādanameva tasmād vṛthā viṣayaprayojanaśūnyam yasmādvādinā cārvākeṇa prativādibhiśca taditaraiḥ sarvairviṣayaprayojanaśūnyatayābhyupagatam tasmādviṣayaprayojanaśūnya(meve)tyarthaḥ yasmādvṛthā tasmāttacchāstraṃ kimiti svayaṃ prekṣāvānpralapati prekṣāvatā nārambhaṇīyamiti yāvat viṣayaprayojanaśūnyaṃ cārabhamāṇo na laukiko nāpi parīkṣaka ityunmattavadupekṣaṇīyaḥ syāditi yadvā niṣphalamiti prayojanābhāvābhidhānam vṛtheti viṣayābhāvavacanam tathācaivaṃ sūtrayojanā na kevalaṃ paropapādanena kintu svābhyupagame 'pyarthābhāvādanārambhaṇīyaṃ śāstramiti śeṣa iti arthābhāvahetorasiddhiparihārāyābhyupagame 'pītyuktam vyāsa-(23) 7,213 nanu ca pramāṇānurodhi prayojanam na punaḥ prayojanamanurudhyāprāmāṇiko 'yartho 'ṅgīkartumucitaḥ atiprasaṅgāt pramāṇaṃ ca pratyakṣameva nānyat nacaivaṃ lokavyavahārocchedaḥ sambhāvanayaiva tadupapatteḥ saṃvādena ca prāmāṇyābhimānāt pratyakṣeṇa ca deha evātmopalabhyate gauro 'haṃ jānāmīti tathāca kālāntarabhāviprayojanānvayinaḥ puruṣasya abhāvātkathaṃ dharmamokṣākhyaṃ prayojanamatīndriyaśca viṣayo 'ṅgīkartuṃ śakyata ityata āha- dehāditi dehādanyo 'nubhavata ātmā bhāti śarīriṇām mama deha iti vyaktaṃ mamārtha itivat sadā
2.2.43ab
न्यायसुधा: अनुभवतः पराभ्युपगतप्रामाण्येन प्रत्यक्षेणैव मम देह इति ह्यहङ्कारास्पदात्मसम्बन्धी देहः प्रतीयते नचान्यताप्रतीतौ सम्बन्धप्रतीतिरुपपद्यते यथा ममार्थ इति प्रतीतौ भेदप्रतीतिपूर्वक एव सम्बन्धाभास इति नन्वेवं प्रतिभास एव नास्ति अपि तर्हि घटस्य स्वरूपमितिवद्वयवहारमात्रमिति चेन्न कल्पकाभावात् विपरीतप्रती(मि)तौ खल्वेवं कल्प्यते नचैवं प्रकृते कस्यचित्कदाचिदपि देहो ऽहमिति प्रमाभावात् तदिदमुक्तम्- शरीरिणां सदेति अत एव प्रतिभासो ऽपि भ्रमो ऽस्त्विति निरस्तम् अस्ति गौरो ऽहमिति प्रमेति चेन्न प्रतिपक्षतया बाधकत्वानुपपत्तेः 7,215 किञ्च नायं देहात्मतावभासः किन्तु देहधर्मस्यात्मधर्मतावभासः नच व्यधिकरणयोर्विरोधो ऽस्ति तदभावे कथमसाविति चेत् किमेतदनुमानमर्थापत्तिर्वा प्रश्नमात्रं वा न प्रथमद्वितीयौ अपसिद्धान्तात् स्फटिकजपाकुसुमयोरभेदाप्रतिभासे ऽपि तद्धर्मस्य तत्र प्रतीतिदर्शनाच्च तृतीये तु वक्ष्यते अस्तु प्रतीतिः प्रत्यक्षमिति तु कुतः अबाधप्रतिभासस्य प्रत्यक्षादन्यस्य परेणानभ्युपगमात् अभ्युपगमे वा प्रामाण्यापरिहारात् अपरोक्षतयानुभवाच्च तदिदमुक्तम्- व्यक्तमिति नच तदेवासिद्धम् लिङ्गाद्यनुसन्धानाभावे ऽपि भावात् अन्यथा देहप्रतिभासस्यापि तन्न स्यात् एतदप्युक्तम्- सदेति केचिदाहुः देहात्मभेदज्ञानं समाधिपरिपाकवतामेवेति तदसत् आविपालगोपालं मम देह इत्रत प्रतिभासस्यानपलपनीयत्वात् अत एवाह- शरीरिणां अ(शरीरा)भिमानिनामिति 7,218 नन्वस्त्वात्मा देहातिरिक्तस्तथाप्यर्थकामातिरिक्ते पुरुषार्थे तत्साधनादौ च किं मानम् वेदादिरागमो ऽनुमानं चेति वदामः तस्य प्रामाण्यमेव कुत इति चेत् तत्राह- प्रत्यक्षस्यैवेति प्रत्यक्षस्यैव मानत्वमिति केनावसीयते
nyāyasudhā: anubhavataḥ parābhyupagataprāmāṇyena pratyakṣeṇaiva mama deha iti hyahaṅkārāspadātmasambandhī dehaḥ pratīyate nacānyatāpratītau sambandhapratītirupapadyate yathā mamārtha iti pratītau bhedapratītipūrvaka eva sambandhābhāsa iti nanvevaṃ pratibhāsa eva nāsti api tarhi ghaṭasya svarūpamitivadvayavahāramātramiti cenna kalpakābhāvāt viparītapratī(mi)tau khalvevaṃ kalpyate nacaivaṃ prakṛte kasyacitkadācidapi deho 'hamiti pramābhāvāt tadidamuktam- śarīriṇāṃ sadeti ata eva pratibhāso 'pi bhramo 'stviti nirastam asti gauro 'hamiti prameti cenna pratipakṣatayā bādhakatvānupapatteḥ 7,215 kiñca nāyaṃ dehātmatāvabhāsaḥ kintu dehadharmasyātmadharmatāvabhāsaḥ naca vyadhikaraṇayorvirodho 'sti tadabhāve kathamasāviti cet kimetadanumānamarthāpattirvā praśnamātraṃ vā na prathamadvitīyau apasiddhāntāt sphaṭikajapākusumayorabhedāpratibhāse 'pi taddharmasya tatra pratītidarśanācca tṛtīye tu vakṣyate astu pratītiḥ pratyakṣamiti tu kutaḥ abādhapratibhāsasya pratyakṣādanyasya pareṇānabhyupagamāt abhyupagame vā prāmāṇyāparihārāt aparokṣatayānubhavācca tadidamuktam- vyaktamiti naca tadevāsiddham liṅgādyanusandhānābhāve 'pi bhāvāt anyathā dehapratibhāsasyāpi tanna syāt etadapyuktam- sadeti kecidāhuḥ dehātmabhedajñānaṃ samādhiparipākavatāmeveti tadasat āvipālagopālaṃ mama deha itrata pratibhāsasyānapalapanīyatvāt ata evāha- śarīriṇāṃ a(śarīrā)bhimānināmiti 7,218 nanvastvātmā dehātiriktastathāpyarthakāmātirikte puruṣārthe tatsādhanādau ca kiṃ mānam vedādirāgamo 'numānaṃ ceti vadāmaḥ tasya prāmāṇyameva kuta iti cet tatrāha- pratyakṣasyaiveti pratyakṣasyaiva mānatvamiti kenāvasīyate
2.2.43cd
न्यायसुधा: यत्परेणाभ्युपगतमर्थादि तत्कुतः सिद्धमिति वक्तव्यम् प्रत्यक्षेणेति चेत् प्रत्यक्षस्य मानत्वमित्येव केनावसीयते तथाच पुरुषार्थतत्साधनमात्रासिद्धौ जगदनीहमापद्येतेति प्रत्यक्षज्ञानं तावत्प्रतीयते प्रामाण्यं च ज्ञानग्राहकमात्रग्राह्यम् अतः कथमुक्तो दोषः प्रामाण्यपरतस्त्वावादे ऽपि बाधकाभावादिना प्रत्यक्षप्रामाण्यसिद्धिरित्यत आह- यदीति यदि तत्साधकं वेदप्रामाण्ये न कथं भवेत्
nyāyasudhā: yatpareṇābhyupagatamarthādi tatkutaḥ siddhamiti vaktavyam pratyakṣeṇeti cet pratyakṣasya mānatvamityeva kenāvasīyate tathāca puruṣārthatatsādhanamātrāsiddhau jagadanīhamāpadyeteti pratyakṣajñānaṃ tāvatpratīyate prāmāṇyaṃ ca jñānagrāhakamātragrāhyam ataḥ kathamukto doṣaḥ prāmāṇyaparatastvāvāde 'pi bādhakābhāvādinā pratyakṣaprāmāṇyasiddhirityata āha- yadīti yadi tatsādhakaṃ vedaprāmāṇye na kathaṃ bhavet
2.2.44ab
न्यायसुधा: यदि प्रत्यक्षज्ञानप्रामाण्यस्य ज्ञानग्राहकं वा बाधकाभावादिकं वा साधकमुच्यते तर्हि तदेव वेदप्रामाण्यविषये कथं साधकं न भवेत् नहि वेदवाक्याज्ज्ञानं नोत्पद्यते नच न प्रतीयते अत्र वेदग्रहणमुपलक्षणम् अत एवान्येति सामान्येन वक्ष्यति 7,220 ननु ज्ञानग्राहकस्य प्रामाण्यग्राहकत्वमित्युत्सर्गः अपवादे(न त्व)सत्यप्रामाण्यमपि गृह्यते तत्कथं वेदादिप्रामाण्यसिद्धिः परतस्त्वे ऽपि बाधकाभावः कुत इति चेत् सममेतत्प्रत्यक्षे ऽपि अनुपलम्भादपवादाद्यभावः प्रत्यक्षसिद्ध इति चेत् तुल्यमेतद्वेदादावित्याह- न चेति नचान्यामानता क्वापि प्रमाणेनावसीयते
nyāyasudhā: yadi pratyakṣajñānaprāmāṇyasya jñānagrāhakaṃ vā bādhakābhāvādikaṃ vā sādhakamucyate tarhi tadeva vedaprāmāṇyaviṣaye kathaṃ sādhakaṃ na bhavet nahi vedavākyājjñānaṃ notpadyate naca na pratīyate atra vedagrahaṇamupalakṣaṇam ata evānyeti sāmānyena vakṣyati 7,220 nanu jñānagrāhakasya prāmāṇyagrāhakatvamityutsargaḥ apavāde(na tva)satyaprāmāṇyamapi gṛhyate tatkathaṃ vedādiprāmāṇyasiddhiḥ paratastve 'pi bādhakābhāvaḥ kuta iti cet samametatpratyakṣe 'pi anupalambhādapavādādyabhāvaḥ pratyakṣasiddha iti cet tulyametadvedādāvityāha- na ceti nacānyāmānatā kvāpi pramāṇenāvasīyate
Adhyāya 2 (cont. 21)
2.2.44cd
न्यायसुधा: प्रत्यक्षादन्ययोरनुमानागमयोरमानता क्वापि विषये 7,221 यद्वा प्रत्यक्षप्रामाण्यमभ्युपगच्छन्प्रष्टव्यः किं त्वयानुभूयमानस्यैकस्यैव प्रत्यक्षस्य मानत्वम् उत सर्वस्यापि प्रत्यक्षस्य आद्ये दोषमाह- प्रत्यक्षस्यैवेति इतरेषामपि प्रत्यक्षाणां तत्तुल्यसामग्रीजन्यत्वे सत्येकस्यैव प्रत्यक्षस्य मानत्वमिति केनावसीयते द्वितीये दोषमाह- प्रत्यक्षस्यैवेति प्रत्यक्षस्य मानत्वमेव सर्वमपि प्रत्यक्षं प्रमाणमिति केनावसीयते अनुभूयमानप्रत्यक्षादन्यस्य प्रत्यक्षस्य, तत्प्रामाण्यस्य वा चावसायकं न किमपीत्यर्थः परकीयवचनेन चेष्यया वा प्रत्यक्षमवगम्य प्रत्यक्षत्वेन तस्य प्रामाण्यमवगम्यत इत्यत आह- यदीति प्रत्यक्षस्य तत्प्रामाण्यस्य च साधकं वचनमनुमानं च यदि प्रमाणमिष्यते तर्हि वेदादिप्रामाण्ये कथं न भवेत् अभ्युपगम इति शेषः एवमनुमानागमप्रामाण्यं प्रत्यपि विकल्पः आद्यस्तु पूर्ववन्निरस्तः अपसिद्धान्तश्च अधिकः द्वितीयं दूषयति- नचेति अन्ययोः परपुरुषादिवर्तिनोरनुमानागमयोरमानता पूर्ववदाश्रयाद्यसिद्धेः तत्साधकाङ्गीकारे च व्याघातादिति भावः 7,222f. नन्वर्थसन्निकृष्टकरणजन्यत्वात्प्रत्यक्षं प्रमाणम् अनुमानागमयोरतीतादिकमपि विषयीकुर्वतोस्तदभावात्कथं प्रामाण्यमिति किं याथार्थ्यमेव प्रामाण्यं तन्नियामकश्च सन्निकर्षः अन्यथातिप्रसङ्गादित्यभिप्रायः उत विषयसन्निकृष्टकरणजन्यत्वं प्रामाण्यमिति आद्ये ऽपि किं यथाकथञ्चित्सन्निकर्षो नियामकः उत संयोग एव आद्यं दूषयति- नचेति एवं तर्ह्यन्ययोरनुमानागमयोरमानता नास्ति अविनाभावादिसन्निकर्षस्य तत्रापि सत्त्वादिति भावः द्वितीये दोषमाह- क्वापीति क्वापि प्रमाणे चाक्षुषे श्रावणे च नावसीयते नाभ्युपगम्यते ऽर्थसंयुक्तकरणजन्यता परेण गोलका(द्य)तिरिक्तस्य चक्षुरादेरनभ्युपगमात् तदात्मकस्य चार्थसंयोगाभावात् ततः प्रत्यक्षस्यापि कस्यचित्प्रामाण्यं न स्यादिति द्वितीयं दूषयति- नचेति याथार्थ्यादन्या अर्थसन्निकृष्टकरणजन्यतालक्षणा मानता न वक्तव्या कुत इत्यत आह- क्वापीति पूर्ववच्चाक्षुषादावव्याप्तेरिति भावः उपलक्षणं चैतत् विपर्ययादावतिव्याप्तिश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् याथार्थ्ये सतीदं लक्षणमिति चेत् तर्हि तदेवास्तु किं विशेष्येण अनुमानादिव्यावृत्त्यर्थमिति चेन्न तदप्रामाण्यस्याद्याप्यसिद्धेरित्याह- नचेति ननु वेदाद्यर्थस्यानुपम्भबाधितत्वात्कथं तत्प्रामाण्यमिति चेन्न वेदादिनैवोपलब्धेः तदन्येन नोपलभ्यत इति चेत् तत्किं प्रमाणान्तरसंवादित्वं प्रामाण्यम् अद्धेति चेत्तत्राह- नचेति प्रमाणान्तरसंवादलक्षणा मानता नेत्यर्थः कुतो नेत्यत आह- क्वापीति अनवस्थाप्रसङ्गात् क्वापि प्रमाणे नावसीयते यतः यद्वा क्वापि स्वसुखादिज्ञाने प्रमा(ण)णे संवाद एव नावसीयते इति योज्यमित्यलम् 7,225 सूत्रार्थमुपसंहरति स्वमतेनेति स्वमतेनार्थरहित उपेक्ष्यः पक्ष ईदृशः
nyāyasudhā: pratyakṣādanyayoranumānāgamayoramānatā kvāpi viṣaye 7,221 yadvā pratyakṣaprāmāṇyamabhyupagacchanpraṣṭavyaḥ kiṃ tvayānubhūyamānasyaikasyaiva pratyakṣasya mānatvam uta sarvasyāpi pratyakṣasya ādye doṣamāha- pratyakṣasyaiveti itareṣāmapi pratyakṣāṇāṃ tattulyasāmagrījanyatve satyekasyaiva pratyakṣasya mānatvamiti kenāvasīyate dvitīye doṣamāha- pratyakṣasyaiveti pratyakṣasya mānatvameva sarvamapi pratyakṣaṃ pramāṇamiti kenāvasīyate anubhūyamānapratyakṣādanyasya pratyakṣasya, tatprāmāṇyasya vā cāvasāyakaṃ na kimapītyarthaḥ parakīyavacanena ceṣyayā vā pratyakṣamavagamya pratyakṣatvena tasya prāmāṇyamavagamyata ityata āha- yadīti pratyakṣasya tatprāmāṇyasya ca sādhakaṃ vacanamanumānaṃ ca yadi pramāṇamiṣyate tarhi vedādiprāmāṇye kathaṃ na bhavet abhyupagama iti śeṣaḥ evamanumānāgamaprāmāṇyaṃ pratyapi vikalpaḥ ādyastu pūrvavannirastaḥ apasiddhāntaśca adhikaḥ dvitīyaṃ dūṣayati- naceti anyayoḥ parapuruṣādivartinoranumānāgamayoramānatā pūrvavadāśrayādyasiddheḥ tatsādhakāṅgīkāre ca vyāghātāditi bhāvaḥ 7,222f. nanvarthasannikṛṣṭakaraṇajanyatvātpratyakṣaṃ pramāṇam anumānāgamayoratītādikamapi viṣayīkurvatostadabhāvātkathaṃ prāmāṇyamiti kiṃ yāthārthyameva prāmāṇyaṃ tanniyāmakaśca sannikarṣaḥ anyathātiprasaṅgādityabhiprāyaḥ uta viṣayasannikṛṣṭakaraṇajanyatvaṃ prāmāṇyamiti ādye 'pi kiṃ yathākathañcitsannikarṣo niyāmakaḥ uta saṃyoga eva ādyaṃ dūṣayati- naceti evaṃ tarhyanyayoranumānāgamayoramānatā nāsti avinābhāvādisannikarṣasya tatrāpi sattvāditi bhāvaḥ dvitīye doṣamāha- kvāpīti kvāpi pramāṇe cākṣuṣe śrāvaṇe ca nāvasīyate nābhyupagamyate 'rthasaṃyuktakaraṇajanyatā pareṇa golakā(dya)tiriktasya cakṣurāderanabhyupagamāt tadātmakasya cārthasaṃyogābhāvāt tataḥ pratyakṣasyāpi kasyacitprāmāṇyaṃ na syāditi dvitīyaṃ dūṣayati- naceti yāthārthyādanyā arthasannikṛṣṭakaraṇajanyatālakṣaṇā mānatā na vaktavyā kuta ityata āha- kvāpīti pūrvavaccākṣuṣādāvavyāpteriti bhāvaḥ upalakṣaṇaṃ caitat viparyayādāvativyāptiścetyapi draṣṭavyam yāthārthye satīdaṃ lakṣaṇamiti cet tarhi tadevāstu kiṃ viśeṣyeṇa anumānādivyāvṛttyarthamiti cenna tadaprāmāṇyasyādyāpyasiddherityāha- naceti nanu vedādyarthasyānupambhabādhitatvātkathaṃ tatprāmāṇyamiti cenna vedādinaivopalabdheḥ tadanyena nopalabhyata iti cet tatkiṃ pramāṇāntarasaṃvāditvaṃ prāmāṇyam addheti cettatrāha- naceti pramāṇāntarasaṃvādalakṣaṇā mānatā netyarthaḥ kuto netyata āha- kvāpīti anavasthāprasaṅgāt kvāpi pramāṇe nāvasīyate yataḥ yadvā kvāpi svasukhādijñāne pramā(ṇa)ṇe saṃvāda eva nāvasīyate iti yojyamityalam 7,225 sūtrārthamupasaṃharati svamateneti svamatenārtharahita upekṣyaḥ pakṣa īdṛśaḥ
2.2.45
न्यायसुधा: स्वसम्मत्यैव अर्थरहितो विषयप्रयोजनरहितः ईदृशः ईश्वराद्यतीन्द्रियानभ्युपगमलक्ष्णः इति श्रीमन्न्यायसुधायां अभ्युपगमाधिकरणम् 7,226 [======= ज्न्य्स्_2,2.इव्: पुरुषाश्माधिकरण =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां पुरुषाश्माधिकरणम् पुरुषाश्मवद् इति चेत् तथापि ब्ब्स्_2,2.7 ओं पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि ओं अ(त्रानीश्व)त्र निरीश्वरसाङ्खयैकदेशिनां पुरुषोपसर्जनप्रकृतिकर्तृकत्ववादिनां मतमपाक्रियते नन्वेवं तर्हि तदनन्तरमेवेदमारम्भणीयम् सत्यम् तथाप्यभ्यधिकाशङ्कानुसारेणेयमुक्तिः तथाहि परमचेतनस्य भगवत एव सर्वकर्तृत्वं प्रागुक्तम् तस्य केवलप्रकृतिकर्तृकत्ववादः साक्षाद्विरोधीति प्रथममपाकृतः तत्र मा भूत्केवलस्याचेतनस्य प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वम् ईश्वरानुगृहीतस्य तु भविष्यतीत्याशङ्का द्वितीयाधिकरणे (निरस्ता)निराकृता मा भूदचेतनस्य कर्तृत्वं किन्तु शरीरस्यैव चैतन्याश्रयस्य कर्तृत्वमस्त्वित्याशङ्कय शरीरस्य चैतन्याश्रयतायोगात् पुनस्तदवस्थः कर्तृत्वायोग इति तृतीये ऽभिहितम् इदानीं तु केवलस्याचेतनस्य कर्तृत्वायोगे ऽपि चेतनसन्निधानेन तदुपपत्तेः किमीश्वरे(णेत्या)णेत्येषा शङ्का निराक्रियते 7,227 तन्मतरीतिः सूत्र एवोक्तेति तदेव व्याचष्टे- सन्निधानादिति सन्निधानाच्चेतनस्य वर्तते यद्यचेतनम् तथाप्यबुद्धिपूर्वत्वादुक्तदोषः समो भवेत्
nyāyasudhā: svasammatyaiva artharahito viṣayaprayojanarahitaḥ īdṛśaḥ īśvarādyatīndriyānabhyupagamalakṣṇaḥ iti śrīmannyāyasudhāyāṃ abhyupagamādhikaraṇam 7,226 [======= jnys_2,2.iv: puruṣāśmādhikaraṇa =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ puruṣāśmādhikaraṇam puruṣāśmavad iti cet tathāpi bbs_2,2.7 oṃ puruṣāśmavaditi cettathāpi oṃ a(trānīśva)tra nirīśvarasāṅkhayaikadeśināṃ puruṣopasarjanaprakṛtikartṛkatvavādināṃ matamapākriyate nanvevaṃ tarhi tadanantaramevedamārambhaṇīyam satyam tathāpyabhyadhikāśaṅkānusāreṇeyamuktiḥ tathāhi paramacetanasya bhagavata eva sarvakartṛtvaṃ prāguktam tasya kevalaprakṛtikartṛkatvavādaḥ sākṣādvirodhīti prathamamapākṛtaḥ tatra mā bhūtkevalasyācetanasya pradhānasya jagatkartṛtvam īśvarānugṛhītasya tu bhaviṣyatītyāśaṅkā dvitīyādhikaraṇe (nirastā)nirākṛtā mā bhūdacetanasya kartṛtvaṃ kintu śarīrasyaiva caitanyāśrayasya kartṛtvamastvityāśaṅkaya śarīrasya caitanyāśrayatāyogāt punastadavasthaḥ kartṛtvāyoga iti tṛtīye 'bhihitam idānīṃ tu kevalasyācetanasya kartṛtvāyoge 'pi cetanasannidhānena tadupapatteḥ kimīśvare(ṇetyā)ṇetyeṣā śaṅkā nirākriyate 7,227 tanmatarītiḥ sūtra evokteti tadeva vyācaṣṭe- sannidhānāditi sannidhānāccetanasya vartate yadyacetanam tathāpyabuddhipūrvatvāduktadoṣaḥ samo bhavet
2.2.46a
7,227f. न्यायसुधा: यथा खल्वचेतनमेव शरीरं चेतनस्यात्मनः सन्निधानमात्रेण अश्मानयनादिकं करोति एवमचेतनापि प्रकृतिः पुरुषसन्निधानान्महदादिकार्यं करिष्यति तथाच प्रयोगः महदादिकं पुरुषोपसर्जनप्रकृतिकर्तृकम् कार्यत्वादश्मानयनादिवदिति एवंच किमीश्वरेणेति शङ्कार्थः यद्यप्येवमभ्यधिकमाशङ्कितं तथापि रचनानुपपत्तेरित्युक्तदोषः समो भवेत् न परिहृतो भवेत् कुतः अबुद्धिपूर्वत्वात् प्रकृतेरिति शेषः बुद्धिः पूर्वा यस्य तत् बुद्धिपूर्वम् ज्ञानेच्छाप्रयत्ना इत्यर्थः न विद्यते बुद्धिपूर्वं यस्य तत्तथोक्तं तस्य भावस्तत्त्वम् तस्मात् एतदुक्तं भवति ज्ञानेच्छाप्रयत्नवत्त्वं हि कर्तृत्वम् नच पुरुषसन्निधाने(ऽपि) न प्रकृतेर्बुद्धिमत्त्वं सम्भवति अचेतनत्वाङ्गीकारविरोधात् नच बुद्धयभावे तत्कार्ययोरिच्छाप्रयत्नयोरपि सम्भवः तथा चाचेतनस्य कर्तृत्वप्रतिज्ञा व्याहतैवेति नन्वात्मोपसजर्नस्य शरीरस्याश्मानयनादिकर्तृत्वं निदर्शितम् तत्कथ(मेतदि)मिति चेन्न शरीरस्याप्युक्तरीत्या कर्तृत्वासम्मतेः 7,229 दूषणान्तरं च दृष्टान्ते दर्शयितुं सूत्रम्- ओं अङ्गित्वानुपपत्तेः ओं इति तद्वयाचष्टे- अङ्गित्वादिति अङ्गित्वानुपपत्तेश् च ब्ब्स्_2,2.8 अङ्गित्वं पुरुषस्यैव सर्वैरप्यनुभूयते तदङ्गत्वोक्तितश्चैव स्यात् सर्वस्यापलापकः
7,227f. nyāyasudhā: yathā khalvacetanameva śarīraṃ cetanasyātmanaḥ sannidhānamātreṇa aśmānayanādikaṃ karoti evamacetanāpi prakṛtiḥ puruṣasannidhānānmahadādikāryaṃ kariṣyati tathāca prayogaḥ mahadādikaṃ puruṣopasarjanaprakṛtikartṛkam kāryatvādaśmānayanādivaditi evaṃca kimīśvareṇeti śaṅkārthaḥ yadyapyevamabhyadhikamāśaṅkitaṃ tathāpi racanānupapatterityuktadoṣaḥ samo bhavet na parihṛto bhavet kutaḥ abuddhipūrvatvāt prakṛteriti śeṣaḥ buddhiḥ pūrvā yasya tat buddhipūrvam jñānecchāprayatnā ityarthaḥ na vidyate buddhipūrvaṃ yasya tattathoktaṃ tasya bhāvastattvam tasmāt etaduktaṃ bhavati jñānecchāprayatnavattvaṃ hi kartṛtvam naca puruṣasannidhāne('pi) na prakṛterbuddhimattvaṃ sambhavati acetanatvāṅgīkāravirodhāt naca buddhayabhāve tatkāryayoricchāprayatnayorapi sambhavaḥ tathā cācetanasya kartṛtvapratijñā vyāhataiveti nanvātmopasajarnasya śarīrasyāśmānayanādikartṛtvaṃ nidarśitam tatkatha(metadi)miti cenna śarīrasyāpyuktarītyā kartṛtvāsammateḥ 7,229 dūṣaṇāntaraṃ ca dṛṣṭānte darśayituṃ sūtram- oṃ aṅgitvānupapatteḥ oṃ iti tadvayācaṣṭe- aṅgitvāditi aṅgitvānupapatteś ca bbs_2,2.8 aṅgitvaṃ puruṣasyaiva sarvairapyanubhūyate tadaṅgatvoktitaścaiva syāt sarvasyāpalāpakaḥ
2.2.46ef
-द् न्यायसुधा: चशब्दो दूषणान्तरसमुच्चयार्थः एवशब्दो वक्ष्यमाणकैमुत्यस्फुटीकरणार्थः अङ्गित्वं प्रधानत्वं शरीरं प्रतीति शेषः तदङ्गत्वोक्तितः तस्योपसर्जनत्वाङ्गीकारात् स्यात् साङ्खय इति शेषः नन्वेतत्प्रकृतविरुद्धम् परमेश्वरस्य हि सर्वकर्तृत्वमुपपादयितुमयमारम्भः तथाच अश्मानयनादिकार्ये जीवस्य प्राधान्योपपादनं कथं न प्रकरणविरुद्धमिति चेन्न जीवगतस्य अमुख्यस्य कर्तृत्वस्य निरास एव यदा प्रमाणविरोधः तदा किमु वक्तव्यं सर्वकर्तुरीश्वरस्यापलाप इत्येतत्प्रदर्शनायैव सूत्रकृता जीवस्याङ्गित्वोपपादनादित्याशयवानाह- किम्विति किमु सर्वेश्वरस्यास्य ह्यपलाषाद् यतो ऽखिलम्
-d nyāyasudhā: caśabdo dūṣaṇāntarasamuccayārthaḥ evaśabdo vakṣyamāṇakaimutyasphuṭīkaraṇārthaḥ aṅgitvaṃ pradhānatvaṃ śarīraṃ pratīti śeṣaḥ tadaṅgatvoktitaḥ tasyopasarjanatvāṅgīkārāt syāt sāṅkhaya iti śeṣaḥ nanvetatprakṛtaviruddham parameśvarasya hi sarvakartṛtvamupapādayitumayamārambhaḥ tathāca aśmānayanādikārye jīvasya prādhānyopapādanaṃ kathaṃ na prakaraṇaviruddhamiti cenna jīvagatasya amukhyasya kartṛtvasya nirāsa eva yadā pramāṇavirodhaḥ tadā kimu vaktavyaṃ sarvakarturīśvarasyāpalāpa ityetatpradarśanāyaiva sūtrakṛtā jīvasyāṅgitvopapādanādityāśayavānāha- kimviti kimu sarveśvarasyāsya hyapalāṣād yato 'khilam
2.2.47
न्यायसुधा: अस्य सर्वकर्तृत्वेन प्रतिपिपादयिषितस्य उत्तरसूत्रे चास्याङ्गीकारवादत्वं स्फुटीभविष्यतीति हिशब्देन सूचयति कथं जीवस्य प्राधान्यनिरासादप्यतिशयेनेश्वरनिरासः प्रमाणविरुद्ध इत्यत आह- यत इति यतः कारणादखिलं प्रमाणं योगिप्रत्यक्षानुमानागमात्मकं सर्वकर्तारमीश्वरं प्रतिपादयति तस्मादिति पूर्वेण सम्बन्धः इति श्रीमन्न्यायसुधायां पुरुषाश्माधिकरणम् 7,231 [======= ज्न्य्स्_2,2.व्: अन्यतानुमित्यधिकरण =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अन्यथानुमित्यधिकरणम् अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ब्ब्स्_2,2.9 ओं अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ओं प्रकृत्युपसर्जनपुरुषकर्तृत्ववादिनां निरीश्वरसाङ्खयैकदेशिनां मतमत्र निराक्रियते तथाहि अश्मानय(नप्र)नादिप्रवृत्तौ तावत्पुरुषस्य प्राधान्यं शरीरस्य चोपसर्जनत्वमनुभवसिद्धमित्युक्तम् तथाच तद्दृष्टान्तेन महदादिकार्यमपि प्रकृत्युपसर्जनपुरुषकर्तृकमनुमीयते पुरुषस्य च चेतनत्वेन न कर्तृत्वानुपपत्तिः सुषुप्त्यादौ च कर्तृत्वानुपलम्भात्प्रकृतिरुपसर्जनभूताङ्गीकरणीया एवंच किमीश्वरेणेति 7,232 अत्र वक्तव्यं किं पुरुषस्यैकाकिनः कुत्रापि स्वातन्त्र्यं नास्ति उत अस्तीति आद्यं दूषयितुं सूत्रं व्याचष्टे- अङ्गित्वमिति अङ्गित्वं यदि तस्यैव स्वातन्त्र्यं चेन्नचाखिलम् तत्प्रेरणे ऽप्यशक्तत्वात् स्वतन्त्रो ऽन्यो ह्यपेक्षितः
nyāyasudhā: asya sarvakartṛtvena pratipipādayiṣitasya uttarasūtre cāsyāṅgīkāravādatvaṃ sphuṭībhaviṣyatīti hiśabdena sūcayati kathaṃ jīvasya prādhānyanirāsādapyatiśayeneśvaranirāsaḥ pramāṇaviruddha ityata āha- yata iti yataḥ kāraṇādakhilaṃ pramāṇaṃ yogipratyakṣānumānāgamātmakaṃ sarvakartāramīśvaraṃ pratipādayati tasmāditi pūrveṇa sambandhaḥ iti śrīmannyāyasudhāyāṃ puruṣāśmādhikaraṇam 7,231 [======= jnys_2,2.v: anyatānumityadhikaraṇa =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ anyathānumityadhikaraṇam anyathānumitau ca jñaśaktiviyogāt bbs_2,2.9 oṃ anyathānumitau ca jñaśaktiviyogāt oṃ prakṛtyupasarjanapuruṣakartṛtvavādināṃ nirīśvarasāṅkhayaikadeśināṃ matamatra nirākriyate tathāhi aśmānaya(napra)nādipravṛttau tāvatpuruṣasya prādhānyaṃ śarīrasya copasarjanatvamanubhavasiddhamityuktam tathāca taddṛṣṭāntena mahadādikāryamapi prakṛtyupasarjanapuruṣakartṛkamanumīyate puruṣasya ca cetanatvena na kartṛtvānupapattiḥ suṣuptyādau ca kartṛtvānupalambhātprakṛtirupasarjanabhūtāṅgīkaraṇīyā evaṃca kimīśvareṇeti 7,232 atra vaktavyaṃ kiṃ puruṣasyaikākinaḥ kutrāpi svātantryaṃ nāsti uta astīti ādyaṃ dūṣayituṃ sūtraṃ vyācaṣṭe- aṅgitvamiti aṅgitvaṃ yadi tasyaiva svātantryaṃ cennacākhilam tatpreraṇe 'pyaśaktatvāt svatantro 'nyo hyapekṣitaḥ
2.2.48a
न्यायसुधा: यदि पुरुष(स्यैवाङ्गि)स्याङ्गित्वं प्राधान्यं कर्तृत्वमिति यावत् प्रकृतेस्तूपसर्जनत्वमेवेति पूर्वमतादन्यथानुमीयते तत्रापि च पुरुषस्याखिलं स्वातन्त्र्यं नास्तीति पक्षो यद्यङ्गीक्रियते तदा स्वतन्त्रो ऽन्यः परमेश्वरो ऽङ्गीकरणीय एव स्यात् कुतः प्रकृतिप्रेरणे पुरुषस्याशक्तत्वात् मा भूत्तावत्कार्यान्तरार्थमीश्वरापेक्षा तथापि प्रकृतिप्रेरणार्थमपेक्षणीय एवासावित्यपेरर्थः एतदुक्तं भवति न तावत्सत्तामात्रेण संयोगमात्रेण वा प्रधानस्य कर्तारं पुरुषं प्रत्युपसर्जनत्वम् सुप्तिप्रलयादावपि प्रसङ्गात् किन्तु करणत्वादिना नच कर्त्राप्रयुज्यमानस्य करणत्वादिकं दृष्टम् नच तदेव तत्प्रेरणे करणादि स्ववृत्तिविरोधात् तथाच प्रकृतिनिरपेक्षस्य पुरुषस्य क्वापि व्यापारासामर्थ्ये ऽवश्यमन्येन सहकारिणा भाव्यम् नचासावप्येवंविध एव तस्यापि सहकार्यन्तरापेक्षायामनवस्थाप्रसङ्गात् अतः स्वतन्त्र एवासावङ्गीकरणीयः स एव चेश्वर इति कथमसौ नाभ्युपगम्यत इति 7,234 द्वितीयं निषेधति- नचेति न च स्वातन्त्र्यमस्यैव
nyāyasudhā: yadi puruṣa(syaivāṅgi)syāṅgitvaṃ prādhānyaṃ kartṛtvamiti yāvat prakṛtestūpasarjanatvameveti pūrvamatādanyathānumīyate tatrāpi ca puruṣasyākhilaṃ svātantryaṃ nāstīti pakṣo yadyaṅgīkriyate tadā svatantro 'nyaḥ parameśvaro 'ṅgīkaraṇīya eva syāt kutaḥ prakṛtipreraṇe puruṣasyāśaktatvāt mā bhūttāvatkāryāntarārthamīśvarāpekṣā tathāpi prakṛtipreraṇārthamapekṣaṇīya evāsāvityaperarthaḥ etaduktaṃ bhavati na tāvatsattāmātreṇa saṃyogamātreṇa vā pradhānasya kartāraṃ puruṣaṃ pratyupasarjanatvam suptipralayādāvapi prasaṅgāt kintu karaṇatvādinā naca kartrāprayujyamānasya karaṇatvādikaṃ dṛṣṭam naca tadeva tatpreraṇe karaṇādi svavṛttivirodhāt tathāca prakṛtinirapekṣasya puruṣasya kvāpi vyāpārāsāmarthye 'vaśyamanyena sahakāriṇā bhāvyam nacāsāvapyevaṃvidha eva tasyāpi sahakāryantarāpekṣāyāmanavasthāprasaṅgāt ataḥ svatantra evāsāvaṅgīkaraṇīyaḥ sa eva ceśvara iti kathamasau nābhyupagamyata iti 7,234 dvitīyaṃ niṣedhati- naceti na ca svātantryamasyaiva
2.2.48b
न्यायसुधा: तथा सति प्रकृत्यनपेक्षत्वप्रसङ्गेन (अस्य) स्वसिद्धान्तविरोधापत्तेरिति भावः अनेन विप्रतिषेधाच्चेति सूत्रं व्याख्यातं भवति सूत्रस्यार्थान्तरमाह- प्रत्यक्षादीति ... प्रत्यक्षादिविरोधतः
nyāyasudhā: tathā sati prakṛtyanapekṣatvaprasaṅgena (asya) svasiddhāntavirodhāpatteriti bhāvaḥ anena vipratiṣedhācceti sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati sūtrasyārthāntaramāha- pratyakṣādīti ... pratyakṣādivirodhataḥ
2.2.48c
न्यायसुधा: प्रत्यक्षादिप्रमाणैर्हि पुरुषस्यास्वातन्त्र्यं सर्वदा उ(सर्वत्रो)पलभ्यते प्रकारान्तरेण व्याचष्टे- हितेति हिताकृत्यादिदोषाच्च
nyāyasudhā: pratyakṣādipramāṇairhi puruṣasyāsvātantryaṃ sarvadā u(sarvatro)palabhyate prakārāntareṇa vyācaṣṭe- hiteti hitākṛtyādidoṣācca
2.2.48d
न्यायसुधा: आदिपदेनाहितक्रियोपादीयते एवं पञ्चमतानि निराकृत्योपसंहरति- भद्रमिति ... भद्रं नानीश्वरं मतम्
nyāyasudhā: ādipadenāhitakriyopādīyate evaṃ pañcamatāni nirākṛtyopasaṃharati- bhadramiti ... bhadraṃ nānīśvaraṃ matam
2.2.49
न्यायसुधा: पातञ्जलाभिमतस्येश्वरस्येश्वरलक्षणाभावात्तदप्यनीश्वरमेव मतमिति नन्वन्यान्यपि भिन्नकसंसारमोचकादीन्यनीश्वराणि मतानि सन्ति तानि कुतो न निराक्रियन्ते उक्तदोषैरेव निरस्तत्वात् अभ्यधिकाशङ्काभावाच्चेत्याह- संसारिण इति 7,235 संसारिणो ऽन्यं सर्वेशं सर्वशक्तिमनौपमम् चेतनाचेतनस्यास्य सत्त्वादेस्तदधीनताम् नाङ्गीकुर्वन्ति ये तेषां सर्वेषां च समा इमे
nyāyasudhā: pātañjalābhimatasyeśvarasyeśvaralakṣaṇābhāvāttadapyanīśvarameva matamiti nanvanyānyapi bhinnakasaṃsāramocakādīnyanīśvarāṇi matāni santi tāni kuto na nirākriyante uktadoṣaireva nirastatvāt abhyadhikāśaṅkābhāvāccetyāha- saṃsāriṇa iti 7,235 saṃsāriṇo 'nyaṃ sarveśaṃ sarvaśaktimanaupamam cetanācetanasyāsya sattvādestadadhīnatām nāṅgīkurvanti ye teṣāṃ sarveṣāṃ ca samā ime
2.2.50
न्यायसुधा: संसारिपदमीश्वरातिरिक्तोपलक्षणम् सर्वेशमिति विशेष्यपदम् तेन न पौनरुक्तयम् उपमैवोपमम् स्वार्थिको ऽण् नास्त्यौपमं यस्यासावनौपमः यद्वोपमाया अयमौपमः सोपम इति यावत् ततो नञ्समासः अस्य प्रपञ्चस्य इमे कथिता दोषा इति शेषः न केवलं सर्वेशं स्वरूपेणानङ्गीर्कुर्वतामिमे दोषाः किन्तु तमङ्गीकृत्यापि जीवा(द्य)न्यत्वादिविशेषणानि तस्यानङ्गीकुर्वतामपि तथात्वे फलतस्तस्यानीश्वरत्वादिति 7,237 किमतो यद्येवमनीश्वरमतमसमञ्जसमित्यत आह- तस्मादिति तस्माच्छ्रुतिप्रमाणेन युक्तिभिश्च परो हरिः अङ्गीकायर्तमो नित्यः सर्वैरपि सुनिश्चितम्
nyāyasudhā: saṃsāripadamīśvarātiriktopalakṣaṇam sarveśamiti viśeṣyapadam tena na paunaruktayam upamaivopamam svārthiko 'ṇ nāstyaupamaṃ yasyāsāvanaupamaḥ yadvopamāyā ayamaupamaḥ sopama iti yāvat tato nañsamāsaḥ asya prapañcasya ime kathitā doṣā iti śeṣaḥ na kevalaṃ sarveśaṃ svarūpeṇānaṅgīrkurvatāmime doṣāḥ kintu tamaṅgīkṛtyāpi jīvā(dya)nyatvādiviśeṣaṇāni tasyānaṅgīkurvatāmapi tathātve phalatastasyānīśvaratvāditi 7,237 kimato yadyevamanīśvaramatamasamañjasamityata āha- tasmāditi tasmācchrutipramāṇena yuktibhiśca paro hariḥ aṅgīkāyartamo nityaḥ sarvairapi suniścitam
2.2.51a
न्यायसुधा: न परपक्षनिरासमात्रेण स्वपक्षसिद्धिरित्यतः श्रुतिप्रमाणेनेत्याद्युक्तम् पर उत्कृष्ट उक्तविशेषणोपपन्नः नित्य इति सामर्थ्यादङ्गीकारस्य विशेषणम् सर्वदेति यावत् निश्चयस्य स्वपरपक्षसाधनोपालम्भातिरिक्तानपेक्षत्वात्प्रामाणिकनिश्चयस्य चासमीचीनत्वायोगात्सुनिश्चितमित्युक्तम् प्रथमाध्यायव्युत्पादितेन परपक्षोपालम्भेन च यथालक्षितं ब्रह्म सिद्धमित्याशयः नन्वेवं तर्हि उत्तराधिकरणानामानरम्भ एव निराकरिष्यमाणै(रु)रप्युक्तविशेषणस्येश्वरस्यानभ्युपगतत्वादिति चेत् सत्यम् तथापि तन्मतानामत्यन्तहेयताप्रदर्शनाय दूषणान्तराणि व्युत्पादनयितुमुत्तरो ग्रन्थः इति श्रीमन्न्यायसुधायां अन्यथानुमित्यधिकरणम् 7,239 [======= ज्न्य्स्_2,2.वि: वैशेषिकाधिकरणम् =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां वैशेषिकाधिकरणम् महद्दीर्घवद् वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम् ब्ब्स्_2,2.11 ओं महद्दीर्घवद्वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम् ओं नित्यज्ञानप्रयत्नेच्छं सङ्खयद्यैरपि पञ्चभिः युक्तमीशं वदन्त्यन्ये
nyāyasudhā: na parapakṣanirāsamātreṇa svapakṣasiddhirityataḥ śrutipramāṇenetyādyuktam para utkṛṣṭa uktaviśeṣaṇopapannaḥ nitya iti sāmarthyādaṅgīkārasya viśeṣaṇam sarvadeti yāvat niścayasya svaparapakṣasādhanopālambhātiriktānapekṣatvātprāmāṇikaniścayasya cāsamīcīnatvāyogātsuniścitamityuktam prathamādhyāyavyutpāditena parapakṣopālambhena ca yathālakṣitaṃ brahma siddhamityāśayaḥ nanvevaṃ tarhi uttarādhikaraṇānāmānarambha eva nirākariṣyamāṇai(ru)rapyuktaviśeṣaṇasyeśvarasyānabhyupagatatvāditi cet satyam tathāpi tanmatānāmatyantaheyatāpradarśanāya dūṣaṇāntarāṇi vyutpādanayitumuttaro granthaḥ iti śrīmannyāyasudhāyāṃ anyathānumityadhikaraṇam 7,239 [======= jnys_2,2.vi: vaiśeṣikādhikaraṇam =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ vaiśeṣikādhikaraṇam mahaddīrghavad vā hrasvaparimaṇḍalābhyām bbs_2,2.11 oṃ mahaddīrghavadvā hrasvaparimaṇḍalābhyām oṃ nityajñānaprayatnecchaṃ saṅkhayadyairapi pañcabhiḥ yuktamīśaṃ vadantyanye
2.2.51d
-च् न्यायसुधा: अत्र परमाण्वारम्भवादिनां वैशेषिकादीनां मतमपाक्रियते ननु वैशेषिकादयः परमेश्वरमङ्गीकुर्वन्त्येव तत्कथं तन्निरासायाधिकरणारम्भ इत्याशङ्कय यद्यपीश्वरं स्वरूपेणाङ्गीकुवर्न्ति तथापि तद्धर्मेषु सुखादिषु विप्रतिपद्यन्त एव तथा सृष्टिप्रलयादिविधिं चान्यथा मन्यन्त इत्यतो युक्तस्तन्निरासायाधिकरणारम्भ इत्याशयवांस्तन्मतमुपन्यस्यति- नित्येति ईशं वदन्तो ऽन्ये इत्याहुरिति वक्ष्यमाणेनान्वयः नित्या ज्ञानप्रयत्नेच्छा यस्यासौ तथोक्तः सङ्खयाद्यैः सङ्खयापरिमाणपृथक्तवसंयोगविभागैः सावधारणं चैतत् एवमष्टगुणकमेव वदन्त इति नित्यद्रव्याश्रितान्येकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यान्येव द्वित्वद्विपृथक्तवादीनि संयोगविभागौ च सवर्त्रानित्या एवेति सिद्धत्वात्सङ्खयादौ विद्यमानो ऽपि नित्यानित्यविभागो नाभिहितः ज्ञानादीनां तु जीवाश्रितानामनित्यत्वादत्र नित्यत्वसङ्कीर्तनम् यद्यपि केचिदीश्वरं षड्गुणमाचक्षते तथापि न तत्परमं मतमित्यष्टगुणत्वमेवोपन्यस्तम् एवमात्रेयस्य ज्ञानानित्यत्वमपि नोपन्यस्तम् यद्वा नित्यत्वसङ्कीर्तनं गुणान्तराभावे युक्तित्वेन कृतम् तथाहि जीवात्मानो बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावनाभिर्नवभिर्विशेषगुणैर्युक्ताः तत्र नित्ययथार्थज्ञानस्य मोहाभावात्तत्प्रभवस्य द्वेषस्याभावः तदभावे तन्मूलयोर्धर्माद्ययोरभावः इच्छाया अपि मोहाभावेनारागरूपत्वान्न धर्मादिकारणत्वम् धर्माद्यभावे च तत्कार्ययोः सुखदुःखयोरभाव एव नित्यज्ञानत्वादेव स्मृत्यसम्भवेन कल्पकाभावाद्भावनाया अप्यभाव इति अथवा नित्यत्वेन ज्ञानादीनामखण्डत्वं सूचयति 7,242 एवमपीश्वरविषयां विप्रतिपत्तिमुपन्यस्य सृष्टिविषयामुपन्यस्यति- तदिच्छेति ... तदिच्छादृष्टचोदिताः परमाणवश्चतुर्वर्गाः संयुज्यन्ते द्विशो ऽखिलाः
-c nyāyasudhā: atra paramāṇvārambhavādināṃ vaiśeṣikādīnāṃ matamapākriyate nanu vaiśeṣikādayaḥ parameśvaramaṅgīkurvantyeva tatkathaṃ tannirāsāyādhikaraṇārambha ityāśaṅkaya yadyapīśvaraṃ svarūpeṇāṅgīkuvarnti tathāpi taddharmeṣu sukhādiṣu vipratipadyanta eva tathā sṛṣṭipralayādividhiṃ cānyathā manyanta ityato yuktastannirāsāyādhikaraṇārambha ityāśayavāṃstanmatamupanyasyati- nityeti īśaṃ vadanto 'nye ityāhuriti vakṣyamāṇenānvayaḥ nityā jñānaprayatnecchā yasyāsau tathoktaḥ saṅkhayādyaiḥ saṅkhayāparimāṇapṛthaktavasaṃyogavibhāgaiḥ sāvadhāraṇaṃ caitat evamaṣṭaguṇakameva vadanta iti nityadravyāśritānyekatvaikapṛthaktavaparimāṇāni nityānyeva dvitvadvipṛthaktavādīni saṃyogavibhāgau ca savartrānityā eveti siddhatvātsaṅkhayādau vidyamāno 'pi nityānityavibhāgo nābhihitaḥ jñānādīnāṃ tu jīvāśritānāmanityatvādatra nityatvasaṅkīrtanam yadyapi kecidīśvaraṃ ṣaḍguṇamācakṣate tathāpi na tatparamaṃ matamityaṣṭaguṇatvamevopanyastam evamātreyasya jñānānityatvamapi nopanyastam yadvā nityatvasaṅkīrtanaṃ guṇāntarābhāve yuktitvena kṛtam tathāhi jīvātmāno buddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnadharmādharmabhāvanābhirnavabhirviśeṣaguṇairyuktāḥ tatra nityayathārthajñānasya mohābhāvāttatprabhavasya dveṣasyābhāvaḥ tadabhāve tanmūlayordharmādyayorabhāvaḥ icchāyā api mohābhāvenārāgarūpatvānna dharmādikāraṇatvam dharmādyabhāve ca tatkāryayoḥ sukhaduḥkhayorabhāva eva nityajñānatvādeva smṛtyasambhavena kalpakābhāvādbhāvanāyā apyabhāva iti athavā nityatvena jñānādīnāmakhaṇḍatvaṃ sūcayati 7,242 evamapīśvaraviṣayāṃ vipratipattimupanyasya sṛṣṭiviṣayāmupanyasyati- tadiccheti ... tadicchādṛṣṭacoditāḥ paramāṇavaścaturvargāḥ saṃyujyante dviśo 'khilāḥ
2.2.52
-f न्यायसुधा: महाप्रलये हि वक्ष्यमाणो नित्यवर्गो ऽनित्याश्च धर्माधर्मसंस्कारादयो ऽवतिष्ठन्ते ततो ब्रह्मवर्षशतान्ते प्राणिनां भोगभूतये महेश्वरस्य सिसृक्षा सञ्जायते तया च सर्वात्मगता धर्माधर्मलक्षणादृष्टादयो लब्धवृत्तयो भवन्ति ततस्तदिच्छया सिसृक्षालक्षणेश्वरेच्छयादृष्टैरदृष्टवदात्मसंयोगैश्चेति यावत् चोदिताः प्रेरिताः क्रियावन्त इति यावत् प्राक् प्रविभक्ततयावस्थिताः परमाणवश्चतुर्गुणाः पाथिर्वाः पाथसीयास्तैजसा वायवीयाश्च द्विशः संयुज्यन्ते अत्र परमाणव इत्येवोक्ते मनसामपि ग्रहणं स्यात् तेषां संयोगसद्भावे ऽपि वक्ष्यमाणं द्रव्यारम्भकत्वं गगनवदस्पर्शवत्त्वादयुक्तम् अतस्तद्वयावृत्तये चतुर्वर्गा इत्युक्तम् यद्वा सजातीयसंयोग एव द्रव्यारम्भको न त्वन्य इति अनेन सूचयति अखिला इति द्विशः संयोगे नियमवचनात् ये परमाणवो द्रव्यारम्भाय संयुज्यन्ते ते ऽखिला द्विशो द्वौ द्वावेवेति 7,249 ततः किमित्यत आह- परमाण्विति परमाणुद्वयेनैव द्वयणुकं नाम जायते द्वयणुकत्रयेण त्र्यणुकं तैश्चतुर्भिस्तदात्मकम्
-f nyāyasudhā: mahāpralaye hi vakṣyamāṇo nityavargo 'nityāśca dharmādharmasaṃskārādayo 'vatiṣṭhante tato brahmavarṣaśatānte prāṇināṃ bhogabhūtaye maheśvarasya sisṛkṣā sañjāyate tayā ca sarvātmagatā dharmādharmalakṣaṇādṛṣṭādayo labdhavṛttayo bhavanti tatastadicchayā sisṛkṣālakṣaṇeśvarecchayādṛṣṭairadṛṣṭavadātmasaṃyogaiśceti yāvat coditāḥ preritāḥ kriyāvanta iti yāvat prāk pravibhaktatayāvasthitāḥ paramāṇavaścaturguṇāḥ pāthirvāḥ pāthasīyāstaijasā vāyavīyāśca dviśaḥ saṃyujyante atra paramāṇava ityevokte manasāmapi grahaṇaṃ syāt teṣāṃ saṃyogasadbhāve 'pi vakṣyamāṇaṃ dravyārambhakatvaṃ gaganavadasparśavattvādayuktam atastadvayāvṛttaye caturvargā ityuktam yadvā sajātīyasaṃyoga eva dravyārambhako na tvanya iti anena sūcayati akhilā iti dviśaḥ saṃyoge niyamavacanāt ye paramāṇavo dravyārambhāya saṃyujyante te 'khilā dviśo dvau dvāveveti 7,249 tataḥ kimityata āha- paramāṇviti paramāṇudvayenaiva dvayaṇukaṃ nāma jāyate dvayaṇukatrayeṇa tryaṇukaṃ taiścaturbhistadātmakam
2.2.53
ततस्त्वनियमेनैव खण्डावयविनां भवः ततश्चानियमेनैव सर्वावयविसम्भवः
tatastvaniyamenaiva khaṇḍāvayavināṃ bhavaḥ tataścāniyamenaiva sarvāvayavisambhavaḥ
2.2.54ab
न्यायसुधा: परमाणुपुञ्जवादं परिणामवादमनियमवादं चैवशब्देन व्यावर्तयति परमाणुद्वयेनैव, नतु निरन्तरतयोत्पन्नपरमाणुद्वयं, नापि परमाणुद्वयमेव संयुक्तमासादितपरिणामविशेषं, नच त्रयादिनेति जायते इत्यसत्कार्यवादं सूचयति जात्यपेक्षयैकवचनम् ततश्च संयुक्तसजातीयपरमाणुद्वयैस्ततो ऽत्यन्तभिन्नानि तत्समवेतानि प्रागसन्त्येव द्वयणुकनामकानि द्रव्याण्युत्पद्यन्त इत्यर्थः द्वयणुकत्रयेण त्र्यणुकं जायते इत्यनुर्वते एवेति च अत्रापि पूर्ववद्वयाख्यानम् अणुत्वपरिमाणस्य परमाणौ द्वयणुके च साम्याद्द्वयणुकसंज्ञावत्त्र्यणुकसंज्ञाप्युपपद्यत एव तैः सजातीयैः संयुक्तैश्चतुर्भिस्त्र्यणुकैः तदात्मकं द्रव्यं जायते त्र्यणुकेष्वणुसंज्ञोपचारात् केचित् द्वयणुकैरेव चतुरणुकारम्भमभ्युपयन्ति तन्मतानुसारेण तैद्वर्यणुकैरिति व्याख्येयम् द्वयणुकानि त्रीणि (द्रव्यं) यत्कायर्मारभन्ते तत्त्र्यणुकम् चतुर्भिरारब्धं चतुरणुकमिति अत्र च संज्ञा मुख्यैव ततः त्र्यणुकेभ्यश्चतुरणेकेभ्यो वा तुशब्दो विशेषार्थः तमेवाह अनियमेनैवैतावद्भिरेवेति सङ्खयानियमं विनेत्यर्थः द्रव्यसमवायिकारणानि कायर्द्रव्याणि खण्डावयविनः त्र्यणुकादेरन्त्यावयविनश्च मध्ये नैकमेव खण्डावयवि किन्तु अनियमेनानेकान्यपि भवन्तीति सूचयितुं बहुवचनम् ततः तैः खण्डावयविभिश्चानियमेनैव सङ्खयानियमं विनैव सर्वावयविनामन्त्यावयविनां शरीरेन्द्रियविषयाणां सम्भवः तदनेन द्रव्योत्पत्तिरभिहिता गुणानां कर्मणां च स्वाश्रयद्रव्येषूत्पादो द्रष्टव्यः 7,253 सर्वमपि कार्यं भावरूपं कारणत्रितयजन्यम् कारणानि च समवाय्यसमवायिनिमित्तानामानि तत्र य(त्सम)त्र समवेतं कायर्मुत्पद्यते तत्समवायिकारणम् तत्स्वरूपेण दर्शयति- कारणमिति कारणं समवाय्याख्यं परमाण्वादि तत्र हि
nyāyasudhā: paramāṇupuñjavādaṃ pariṇāmavādamaniyamavādaṃ caivaśabdena vyāvartayati paramāṇudvayenaiva, natu nirantaratayotpannaparamāṇudvayaṃ, nāpi paramāṇudvayameva saṃyuktamāsāditapariṇāmaviśeṣaṃ, naca trayādineti jāyate ityasatkāryavādaṃ sūcayati jātyapekṣayaikavacanam tataśca saṃyuktasajātīyaparamāṇudvayaistato 'tyantabhinnāni tatsamavetāni prāgasantyeva dvayaṇukanāmakāni dravyāṇyutpadyanta ityarthaḥ dvayaṇukatrayeṇa tryaṇukaṃ jāyate ityanurvate eveti ca atrāpi pūrvavadvayākhyānam aṇutvaparimāṇasya paramāṇau dvayaṇuke ca sāmyāddvayaṇukasaṃjñāvattryaṇukasaṃjñāpyupapadyata eva taiḥ sajātīyaiḥ saṃyuktaiścaturbhistryaṇukaiḥ tadātmakaṃ dravyaṃ jāyate tryaṇukeṣvaṇusaṃjñopacārāt kecit dvayaṇukaireva caturaṇukārambhamabhyupayanti tanmatānusāreṇa taidvaryaṇukairiti vyākhyeyam dvayaṇukāni trīṇi (dravyaṃ) yatkāyarmārabhante tattryaṇukam caturbhirārabdhaṃ caturaṇukamiti atra ca saṃjñā mukhyaiva tataḥ tryaṇukebhyaścaturaṇekebhyo vā tuśabdo viśeṣārthaḥ tamevāha aniyamenaivaitāvadbhireveti saṅkhayāniyamaṃ vinetyarthaḥ dravyasamavāyikāraṇāni kāyardravyāṇi khaṇḍāvayavinaḥ tryaṇukāderantyāvayavinaśca madhye naikameva khaṇḍāvayavi kintu aniyamenānekānyapi bhavantīti sūcayituṃ bahuvacanam tataḥ taiḥ khaṇḍāvayavibhiścāniyamenaiva saṅkhayāniyamaṃ vinaiva sarvāvayavināmantyāvayavināṃ śarīrendriyaviṣayāṇāṃ sambhavaḥ tadanena dravyotpattirabhihitā guṇānāṃ karmaṇāṃ ca svāśrayadravyeṣūtpādo draṣṭavyaḥ 7,253 sarvamapi kāryaṃ bhāvarūpaṃ kāraṇatritayajanyam kāraṇāni ca samavāyyasamavāyinimittānāmāni tatra ya(tsama)tra samavetaṃ kāyarmutpadyate tatsamavāyikāraṇam tatsvarūpeṇa darśayati- kāraṇamiti kāraṇaṃ samavāyyākhyaṃ paramāṇvādi tatra hi
2.2.54cd
न्यायसुधा: अत्र द्वयणुकादिकार्योत्पत्तौ परमाण्वादिद्रव्यपदार्थः समवायिकारणम् कुतः अत्र परमाण्वादौ द्रव्ये हि यस्मात्सर्वकार्यं समवेतमुत्पद्यते तस्मादिति शेषः 7,254 समवाय्यसमवायिव्यतिरिक्तं कारणं निमित्तम् तदुदाहरति- ईशेति ईशेच्छादृष्टकालास्तु निमित्तं कारणं मतम्
nyāyasudhā: atra dvayaṇukādikāryotpattau paramāṇvādidravyapadārthaḥ samavāyikāraṇam kutaḥ atra paramāṇvādau dravye hi yasmātsarvakāryaṃ samavetamutpadyate tasmāditi śeṣaḥ 7,254 samavāyyasamavāyivyatiriktaṃ kāraṇaṃ nimittam tadudāharati- īśeti īśecchādṛṣṭakālāstu nimittaṃ kāraṇaṃ matam
2.2.55
न्यायसुधा: निमित्तं त्वित्यन्वयः इदं च सर्वकार्यसाधारणं निमित्तं दर्शितम् एवमन्यदपि द्रष्टव्यम् यथा तुरीवेमादिकं पटस्येत्यादि 7,255f. समवायिकारणप्रत्यासन्नमवधृतसामर्थ्यमसमवायिकारणम् समवायिकारणतत्समवायिकारणयोरन्यतरसमवेतत्वं समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वम् सामर्थ्यावधारणं चानन्यथासिद्धनियतपूर्वभावित्वेन भवति तच्चासमवायिकारणं द्रव्यं समवायिकारणमितिवन्नैकोक्तया वक्तुं शक्यम् प्रतिकार्यं पृथक्तवात् अतस्तद्विवेकेन दर्शयितुं तज्ज्ञानस्य कायर्ज्ञानसापेक्षत्वात्कार्याकार्यविभागं तावदाह- सामान्येति 7,256 सामान्यान्त्यविशेषौ च समवायश्च तत्त्रयम् नित्यं क्रिया अनित्यास्तु गुणद्रव्ये द्विरूपके
nyāyasudhā: nimittaṃ tvityanvayaḥ idaṃ ca sarvakāryasādhāraṇaṃ nimittaṃ darśitam evamanyadapi draṣṭavyam yathā turīvemādikaṃ paṭasyetyādi 7,255f. samavāyikāraṇapratyāsannamavadhṛtasāmarthyamasamavāyikāraṇam samavāyikāraṇatatsamavāyikāraṇayoranyatarasamavetatvaṃ samavāyikāraṇapratyāsannatvam sāmarthyāvadhāraṇaṃ cānanyathāsiddhaniyatapūrvabhāvitvena bhavati taccāsamavāyikāraṇaṃ dravyaṃ samavāyikāraṇamitivannaikoktayā vaktuṃ śakyam pratikāryaṃ pṛthaktavāt atastadvivekena darśayituṃ tajjñānasya kāyarjñānasāpekṣatvātkāryākāryavibhāgaṃ tāvadāha- sāmānyeti 7,256 sāmānyāntyaviśeṣau ca samavāyaśca tattrayam nityaṃ kriyā anityāstu guṇadravye dvirūpake
2.2.56
न्यायसुधा: कार्यत्वानित्यत्वयोः समनियमान्नित्यानित्यविभागोक्तया कार्याकार्यविभाग एव सिद्धयति 7,257 षडिमे द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाः भावरूपाः पदार्थाः अभावः सप्तमः विधिरूपो भावः निषेधरूपो अभावः गुणाश्रयो द्रव्यम् समवायिकारणं वा सामान्यवानसमवायिकारणमस्पन्दात्मा गुणः चलनात्मकं कर्म नित्यमेकमने(कानुगतं)कसमवेतं सामान्यम् नित्येष्वेव द्रव्येष्वेव वर्तन्त एव ये ते (अन्त्य)विशेषाः अत्यन्तव्यावृत्तिहेतवो वा अयुतसिद्धयोः सम्बन्धः समवायः अवश्यमाश्रयाश्रयिभावेनावस्थितावयुतसिद्धौ नित्यः सम्बन्धो वा 7,266 तत्र सामान्यमन्त्यविशेषश्च समवायश्चेत्येतत्त्रयं नित्यमकार्यं च विशेष इत्येवोक्ते द्रव्यगुणकर्मसामान्यानामपि ग्रहणं स्यात् विशिष्टते ऽनेनेति हि विशेषः द्रव्यं च दण्डादिकमदण्ड्यादिभ्यो देवदत्तादिकं व्यावर्तयति गुणश्च निर्गुणाद्द्रव्यम् कर्मापि निष्क्रियान्मूर्तम् सामान्यं द्विविधं परमपरं च परं सत्ता प्रचुराश्रयत्वात् अपरं द्रव्यत्वादि अल्पाश्रयत्वात् तत्र परसामान्यस्यानुवृत्तिमात्रहेतुत्वेन सामान्यमात्रत्वे ऽप्यपरसामान्यं व्यावृत्तेरपि हेतुत्वाद्विशेषो ऽपि ये व्यावर्तका भवन्ति ते ऽन्त्याः अत्यन्तव्यावृत्तिहेतव इति यावत् नहि दण्डादिकं तथा दण्ड्यन्तरादिभ्यो ऽव्यावर्तकत्वात् 7,269 क्रिया उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसरणगमनरूपा अनित्याश्च चशब्दो ऽवधारणे न द्रव्यादिवदुभयरूपा इत्यर्थः गुणा द्रव्याणि च नित्यानित्यभेदेन द्विविधानीति तथाहि द्रव्याणि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालादिगात्ममनांसि तत्र परमाणुरूपाणि पृथिव्यादीनि चत्वारि, गगनादीनि पञ्च नित्यानि द्वयणुकादिरूपाणि पृथिव्यादीनि चत्वार्यनित्यानीति गुणाश्चानित्यद्रव्यगता अनित्या एव पार्थिवपरमाणावैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणगुरुत्वानि नित्यानि रूपरसगन्धस्पर्शानेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारा अनित्याः (आप्ये च) पाथसीये च रूपरसस्पर्शैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणगुरुत्वद्रव्यत्वस्नेहा नित्याः अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारा अनित्याः तैजसे च रूपस्पर्शैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि अनेकत्वानेकपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वद्रव्यत्वसंस्कारा अनित्याः वायवीये च स्पर्शैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारा अनित्याः आकाशे चैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि अकेत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागशब्दा अनित्याः काले दिशि चैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागा अनित्याः आत्मनि चैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागा बुद्धयादयश्च नव अनित्याः ईश्वरस्यापि विशेषो ऽभिहितः मनसि चैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारा अनित्याः इति विवेकः 7,271 एवं कार्याकार्यविभागमुक्तवा यस्य यदसमवायिकारणं तदाह- कार्य इति कार्ये गुणक्रियाणां तु समवाय्यन्यकारणम् कारणस्था गुणाद्यास्तु संयोगो द्रव्यकारणम्
nyāyasudhā: kāryatvānityatvayoḥ samaniyamānnityānityavibhāgoktayā kāryākāryavibhāga eva siddhayati 7,257 ṣaḍime dravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣasamavāyāḥ bhāvarūpāḥ padārthāḥ abhāvaḥ saptamaḥ vidhirūpo bhāvaḥ niṣedharūpo abhāvaḥ guṇāśrayo dravyam samavāyikāraṇaṃ vā sāmānyavānasamavāyikāraṇamaspandātmā guṇaḥ calanātmakaṃ karma nityamekamane(kānugataṃ)kasamavetaṃ sāmānyam nityeṣveva dravyeṣveva vartanta eva ye te (antya)viśeṣāḥ atyantavyāvṛttihetavo vā ayutasiddhayoḥ sambandhaḥ samavāyaḥ avaśyamāśrayāśrayibhāvenāvasthitāvayutasiddhau nityaḥ sambandho vā 7,266 tatra sāmānyamantyaviśeṣaśca samavāyaścetyetattrayaṃ nityamakāryaṃ ca viśeṣa ityevokte dravyaguṇakarmasāmānyānāmapi grahaṇaṃ syāt viśiṣṭate 'neneti hi viśeṣaḥ dravyaṃ ca daṇḍādikamadaṇḍyādibhyo devadattādikaṃ vyāvartayati guṇaśca nirguṇāddravyam karmāpi niṣkriyānmūrtam sāmānyaṃ dvividhaṃ paramaparaṃ ca paraṃ sattā pracurāśrayatvāt aparaṃ dravyatvādi alpāśrayatvāt tatra parasāmānyasyānuvṛttimātrahetutvena sāmānyamātratve 'pyaparasāmānyaṃ vyāvṛtterapi hetutvādviśeṣo 'pi ye vyāvartakā bhavanti te 'ntyāḥ atyantavyāvṛttihetava iti yāvat nahi daṇḍādikaṃ tathā daṇḍyantarādibhyo 'vyāvartakatvāt 7,269 kriyā utkṣepaṇāpakṣepaṇākuñcanaprasaraṇagamanarūpā anityāśca caśabdo 'vadhāraṇe na dravyādivadubhayarūpā ityarthaḥ guṇā dravyāṇi ca nityānityabhedena dvividhānīti tathāhi dravyāṇi pṛthivyaptejovāyvākāśakālādigātmamanāṃsi tatra paramāṇurūpāṇi pṛthivyādīni catvāri, gaganādīni pañca nityāni dvayaṇukādirūpāṇi pṛthivyādīni catvāryanityānīti guṇāścānityadravyagatā anityā eva pārthivaparamāṇāvaikatvaikapṛthaktavaparimāṇagurutvāni nityāni rūparasagandhasparśānekatvānekapṛthaktavasaṃyogavibhāgaparatvāparatvasaṃskārā anityāḥ (āpye ca) pāthasīye ca rūparasasparśaikatvaikapṛthaktavaparimāṇagurutvadravyatvasnehā nityāḥ anekatvānekapṛthaktavasaṃyogavibhāgaparatvāparatvasaṃskārā anityāḥ taijase ca rūpasparśaikatvaikapṛthaktavaparimāṇāni nityāni anekatvānekapṛthaktvasaṃyogavibhāgaparatvadravyatvasaṃskārā anityāḥ vāyavīye ca sparśaikatvaikapṛthaktavaparimāṇāni nityāni anekatvānekapṛthaktavasaṃyogavibhāgaparatvāparatvasaṃskārā anityāḥ ākāśe caikatvaikapṛthaktavaparimāṇāni nityāni aketvānekapṛthaktavasaṃyogavibhāgaśabdā anityāḥ kāle diśi caikatvaikapṛthaktavaparimāṇāni nityāni anekatvānekapṛthaktavasaṃyogavibhāgā anityāḥ ātmani caikatvaikapṛthaktavaparimāṇāni nityāni anekatvānekapṛthaktavasaṃyogavibhāgā buddhayādayaśca nava anityāḥ īśvarasyāpi viśeṣo 'bhihitaḥ manasi caikatvaikapṛthaktavaparimāṇāni nityāni anekatvānekapṛthaktavasaṃyogavibhāgaparatvāparatvasaṃskārā anityāḥ iti vivekaḥ 7,271 evaṃ kāryākāryavibhāgamuktavā yasya yadasamavāyikāraṇaṃ tadāha- kārya iti kārye guṇakriyāṇāṃ tu samavāyyanyakāraṇam kāraṇasthā guṇādyāstu saṃyogo dravyakāraṇam
2.2.57ab
न्यायसुधा: कार्यकारणग्रहणमुपलक्षणम् ततश्च कार्ये ऽकार्ये च द्रव्ये जायमानानां गुणानां समवायिकारणसमवायिकारणस्थाः समवायिकारणस्थाश्च गुणाः समवायिकारणस्थं कर्म च समवाय्यन्यकारणं असमवायिकारणम् कर्मणश्च असमवायिकारणस्था गुणा एवासमवायिकारणमिति योज्यम् आद्यस्तुशब्दो द्रव्याद्विशेषं द्योतयति द्वितीयस्य द्रव्यकारणं त्वित्यन्वयः यद्वा द्वावप्यनुक्तसमुच्चयार्थौ तच्चोक्तम् तथाहि कार्यगतानां रूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणैकत्वैकपृथक्तवोत्तरसंयोगविभागगुरुत्वद्रवत्वस्नेहवेगानां कारणगता रूपादयो ऽसमवायिकारणम् पार्थिवपरमाणुगतानां रूपरसगन्धस्पर्शानां पार्थिवतैजसपरमाणुगतद्रव्यस्य तद्गत एव तेजः संयोगः सर्वत्रानेकत्वानेकपृथक्तवयोराश्रयगतैकत्वैकपृथक्तवानि संयोगविभागवेगानामाश्रयगतं कर्म परत्वापरत्वयोराश्रयगतौ दिक्कालसंयोगौ आत्मविशेषगुणानामात्मगतो मनः संयोगः शब्दस्याकाशगताः संयोगविभागशब्दाः कर्मणश्चाश्रयगता गुरुत्वद्रवत्ववेगसंयोगा इति द्रव्यस्य तु समवायिकारणानामवयवानां संयोगो ऽसमवायिकारणमिति 7,275 उक्तस्य क्वचिदपवादमाह- एवमिति एवं स्थिते ऽपि सिद्धान्ते विशेषस्तत्र कल्पितः
nyāyasudhā: kāryakāraṇagrahaṇamupalakṣaṇam tataśca kārye 'kārye ca dravye jāyamānānāṃ guṇānāṃ samavāyikāraṇasamavāyikāraṇasthāḥ samavāyikāraṇasthāśca guṇāḥ samavāyikāraṇasthaṃ karma ca samavāyyanyakāraṇaṃ asamavāyikāraṇam karmaṇaśca asamavāyikāraṇasthā guṇā evāsamavāyikāraṇamiti yojyam ādyastuśabdo dravyādviśeṣaṃ dyotayati dvitīyasya dravyakāraṇaṃ tvityanvayaḥ yadvā dvāvapyanuktasamuccayārthau taccoktam tathāhi kāryagatānāṃ rūparasagandhasparśaparimāṇaikatvaikapṛthaktavottarasaṃyogavibhāgagurutvadravatvasnehavegānāṃ kāraṇagatā rūpādayo 'samavāyikāraṇam pārthivaparamāṇugatānāṃ rūparasagandhasparśānāṃ pārthivataijasaparamāṇugatadravyasya tadgata eva tejaḥ saṃyogaḥ sarvatrānekatvānekapṛthaktavayorāśrayagataikatvaikapṛthaktavāni saṃyogavibhāgavegānāmāśrayagataṃ karma paratvāparatvayorāśrayagatau dikkālasaṃyogau ātmaviśeṣaguṇānāmātmagato manaḥ saṃyogaḥ śabdasyākāśagatāḥ saṃyogavibhāgaśabdāḥ karmaṇaścāśrayagatā gurutvadravatvavegasaṃyogā iti dravyasya tu samavāyikāraṇānāmavayavānāṃ saṃyogo 'samavāyikāraṇamiti 7,275 uktasya kvacidapavādamāha- evamiti evaṃ sthite 'pi siddhānte viśeṣastatra kalpitaḥ
2.2.57cd
न्यायसुधा: कारणगतं परिमाणं कार्यगतस्य परिमाणस्यासमवायिकारणमित्येवं सामान्यतः सिद्धान्ते स्थिते ऽपि, तत्र परिमाणविशेषे विशेषो ऽन्यथाभावः कल्पितो वैशेषिकैः कथमित्यत आह- द्वयणुक इति द्वयणुके परमाणौ च ह्रस्वत्वं परिमण्डलम्
nyāyasudhā: kāraṇagataṃ parimāṇaṃ kāryagatasya parimāṇasyāsamavāyikāraṇamityevaṃ sāmānyataḥ siddhānte sthite 'pi, tatra parimāṇaviśeṣe viśeṣo 'nyathābhāvaḥ kalpito vaiśeṣikaiḥ kathamityata āha- dvayaṇuka iti dvayaṇuke paramāṇau ca hrasvatvaṃ parimaṇḍalam
2.2.58a
न कारणं कार्यगुणे
na kāraṇaṃ kāryaguṇe
Adhyāya 2 (cont. 22)
2.2.58bc
न्यायसुधा: चतुर्विधं परिमाणम् अणुत्वं महत्त्वं ह्रस्वत्वं दीर्घत्वं च तत्राणुत्वं द्विविधं, नित्यमनित्यं च नित्यं चतुर्विधपरमाणौ मनसि च पारिमाण्डल्यमिति चोच्यते अनित्यं द्वयणुक एव महत्त्वमपि द्विविधं नित्यानित्यभेदात् नित्यमाकाशकालदिगात्मसु परममहत्त्वम् अनित्यं त्र्यणुकादौ कायर्द्रव्ये ह्रस्वत्वं द्वयणुक एव दीर्घत्वं त्र्यणुकादिकार्यद्रव्य एव केचित्परमाणावपि ह्रस्वत्वं गगनादावपि दीर्घत्वमभ्युपयन्ति तत्र द्वयणुके वर्तमानं ह्रस्वत्वम् उपलक्षणमेतत् अणुत्वं च कार्यगुणे द्वयणुककार्यत्र्यणुकपरिमाणे विषयसप्तमीयम् त्र्यणुकमहद्दीर्घत्वयोरसमवायिकारणं न भवति तथा परमाणौ वर्तमानं परिमण्डलं पारिमाण्डल्यं परमाणुकार्यद्वयणुकगुणस्य ह्रस्वत्वस्याणुत्वस्य चासमवायिकारणं न भवति त्र्यणुकादिगतं तु महत्त्वं दीर्घत्वं च चतुरणुकादिपरिमाणं प्रत्यसमवायिकारणं भवत्येवेति 7,276 कस्मादेवं कल्पितमित्यत आह- वैरूप्यमिति ... वैरूप्यं तत्र कारणम् इत्याहुस्
nyāyasudhā: caturvidhaṃ parimāṇam aṇutvaṃ mahattvaṃ hrasvatvaṃ dīrghatvaṃ ca tatrāṇutvaṃ dvividhaṃ, nityamanityaṃ ca nityaṃ caturvidhaparamāṇau manasi ca pārimāṇḍalyamiti cocyate anityaṃ dvayaṇuka eva mahattvamapi dvividhaṃ nityānityabhedāt nityamākāśakāladigātmasu paramamahattvam anityaṃ tryaṇukādau kāyardravye hrasvatvaṃ dvayaṇuka eva dīrghatvaṃ tryaṇukādikāryadravya eva kecitparamāṇāvapi hrasvatvaṃ gaganādāvapi dīrghatvamabhyupayanti tatra dvayaṇuke vartamānaṃ hrasvatvam upalakṣaṇametat aṇutvaṃ ca kāryaguṇe dvayaṇukakāryatryaṇukaparimāṇe viṣayasaptamīyam tryaṇukamahaddīrghatvayorasamavāyikāraṇaṃ na bhavati tathā paramāṇau vartamānaṃ parimaṇḍalaṃ pārimāṇḍalyaṃ paramāṇukāryadvayaṇukaguṇasya hrasvatvasyāṇutvasya cāsamavāyikāraṇaṃ na bhavati tryaṇukādigataṃ tu mahattvaṃ dīrghatvaṃ ca caturaṇukādiparimāṇaṃ pratyasamavāyikāraṇaṃ bhavatyeveti 7,276 kasmādevaṃ kalpitamityata āha- vairūpyamiti ... vairūpyaṃ tatra kāraṇam ityāhus
2.2.58cd
7,276f. न्यायसुधा: तत्र द्वयणुकपरमाणुपरिमाणानां त्र्यणुकद्वयणुकपरिमाणानि प्रति कारणत्वाभावे वैरूप्यं विजातीयत्वं कारणम् सजातीययोरेव हि तन्तुपटपरिमाणयोः कार्यकारणभावो दृष्टः तथाच प्रयोगः द्वयणुकत्र्यणुकपरिमाणे न कार्यकारणभाववती विजातीयपरिमाणत्वात् व्यतिरेकेण तन्तुपटपरिमाणवत् एवं परमाणुद्वयणुकपरिमाणयोरपि द्रष्टव्यम् परमाणोरणुत्वं द्वयणुकाणुत्वस्य कारणमस्त्विति चेन्न तत्रापि नित्यपरिमाणत्वस्य परमाणुत्वस्य च वैरूप्यस्य सत्त्वात् एवञ्चेद्वयणुकत्र्यणुकपरिमाणानां किमसमवायिकारणमित्यत आह- वैरूप्यमिति अनेकत्वमित्यर्थः ईश्वरबुद्धिमपेक्ष्योत्पन्ना परमाण्वोर्द्वित्वसङ्खया द्वयणुके ऽणुत्वं ह्रस्वत्वं च करोति द्वयणुकेषु चोत्पन्ना त्रित्वसङ्खया त्र्यणुके महत्त्वं दीर्घत्वं च करोतीति 7,278 एवमुपन्यस्तं मतमपाकर्तुमधिकरण(सूत्र)मवतारयति- तानिति ... तानथोवाच विद्याधीशः स्वयं प्रभुः
7,276f. nyāyasudhā: tatra dvayaṇukaparamāṇuparimāṇānāṃ tryaṇukadvayaṇukaparimāṇāni prati kāraṇatvābhāve vairūpyaṃ vijātīyatvaṃ kāraṇam sajātīyayoreva hi tantupaṭaparimāṇayoḥ kāryakāraṇabhāvo dṛṣṭaḥ tathāca prayogaḥ dvayaṇukatryaṇukaparimāṇe na kāryakāraṇabhāvavatī vijātīyaparimāṇatvāt vyatirekeṇa tantupaṭaparimāṇavat evaṃ paramāṇudvayaṇukaparimāṇayorapi draṣṭavyam paramāṇoraṇutvaṃ dvayaṇukāṇutvasya kāraṇamastviti cenna tatrāpi nityaparimāṇatvasya paramāṇutvasya ca vairūpyasya sattvāt evañcedvayaṇukatryaṇukaparimāṇānāṃ kimasamavāyikāraṇamityata āha- vairūpyamiti anekatvamityarthaḥ īśvarabuddhimapekṣyotpannā paramāṇvordvitvasaṅkhayā dvayaṇuke 'ṇutvaṃ hrasvatvaṃ ca karoti dvayaṇukeṣu cotpannā tritvasaṅkhayā tryaṇuke mahattvaṃ dīrghatvaṃ ca karotīti 7,278 evamupanyastaṃ matamapākartumadhikaraṇa(sūtra)mavatārayati- tāniti ... tānathovāca vidyādhīśaḥ svayaṃ prabhuḥ
2.2.59
न्यायसुधा: उवाच महद्दीर्घवद्वेत्यादीति शेषः प्रबलतर्कोपबृंहितमतनिरासे सामर्थ्यं सूत्रकृतः कथमित्यत उक्तम्- स्वयं साक्षात्सर्वविद्यानामधीशस्तस्मात्प्रभुरिति 7,279 न वैशेषिकादिमतविरोधेनोक्तार्थस्यान्यथात्वं शङ्कनीयम् तस्योपपत्तिविरुद्धत्वात् तथाहि यत्तावदुक्तं द्वयणुकादिपरिमाणं न त्र्यणुकादिपरिमाणस्यासमवायिकारणमिति, तदुपपत्तिविरुद्धमिति दर्शयन्"महद्दीर्घवद्वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्यामऽ; इति सूत्रं व्याचष्टे- महत्त्वं चेति महत्त्वं चैव दीर्घत्वं त्र्यणुकाद्येषु कल्पितम् तस्माच्च सदृशं कार्यं तत्कार्येषूपजायते
nyāyasudhā: uvāca mahaddīrghavadvetyādīti śeṣaḥ prabalatarkopabṛṃhitamatanirāse sāmarthyaṃ sūtrakṛtaḥ kathamityata uktam- svayaṃ sākṣātsarvavidyānāmadhīśastasmātprabhuriti 7,279 na vaiśeṣikādimatavirodhenoktārthasyānyathātvaṃ śaṅkanīyam tasyopapattiviruddhatvāt tathāhi yattāvaduktaṃ dvayaṇukādiparimāṇaṃ na tryaṇukādiparimāṇasyāsamavāyikāraṇamiti, tadupapattiviruddhamiti darśayan"mahaddīrghavadvā hrasvaparimaṇḍalābhyām'; iti sūtraṃ vyācaṣṭe- mahattvaṃ ceti mahattvaṃ caiva dīrghatvaṃ tryaṇukādyeṣu kalpitam tasmācca sadṛśaṃ kāryaṃ tatkāryeṣūpajāyate
2.2.60
यथा तथैव ह्रस्वत्वात् पारिमाण्डल्यतो ऽपि हि जायेत सदृशं कार्ये परिमाणं समत्वतः
yathā tathaiva hrasvatvāt pārimāṇḍalyato 'pi hi jāyeta sadṛśaṃ kārye parimāṇaṃ samatvataḥ
2.2.61ab
न्यायसुधा: एवशब्दस्य त्र्यणुकाद्येष्वेवेति कल्पितमेवेति वा सम्बन्धः त्र्यणुकाद्येषु द्रव्येषु तस्मात् त्र्यणुकादौ कार्ये ऽन्त्यावयविव्यतिरिक्ते वर्तमानान्महत्त्वाद्दीर्घत्वात् चशब्दो वाक्यार्थसमुच्चये कार्यं परिमाणम् तत्कार्येषु त्र्यणुकादिकार्येषु चतुरणुकादिषु तथैवेत्येवशब्देन दृष्टान्तदार्ष्यान्तिकवैषम्यशङ्कामपाकरोति कार्ये त्र्यणुके द्वयणुके च समत्वतः कार्यपरिमाणत्वादिसाम्यादिति हेतुवचनम् हिशब्दो व्याप्तिद्योतकः 7,281 यद्यपि महदादिशब्दा द्रव्यवचनास्तथापि भावप्रधानत्वात्परिमाणवाचिनो(पि) भवन्तीत्यायेन महत्त्वमित्याद्युक्तम् सूत्रकृतस्य भावप्राधान्येनोक्तिः कणादसूत्रानुसारेण "कारणबहुत्वात्कारणमहत्त्वात्प्रचयविशेषाच्च महतऽ; इत्यादि हि तत् महद्दीर्घवदिति षष्ठयर्थे वतिः विभक्तिविपरिणामेन वा सकाशादित्यध्याहारेण वा तस्मादित्युक्तम् अत्रैतावदादौ वक्तव्यम् यथा तस्मात्कार्येषु कायर्मुपजायते तथैव ह्रस्वत्वात्पारिमाण्डल्यतो ऽपि कार्ये परिमाणं जायेत समत्वतो हीति 7,285 एतदुक्तं भवति त्र्यणुकाद्वयणुकपरिमाणं स्वाश्रयाश्रयसमवायिकारणपरिमाणजम् कार्यपरिमाणत्त्वाच्चतुरणुकादिपरिमाणवत्, द्वयणुकपरमाणुपरिमाणं परिमाणारम्भकं द्रव्यसमवायिकारणपरिमाणत्वात्, त्र्यणुकपरिमाणवत् त्र्यणुकद्वयणुके वा परिमाणारभ्यपरिमाणवती कार्यद्रव्यत्वाच्चतुरणुकादिवत्, द्वयणुकपरमाणू परिमाणासमवायिकारणपरिमाणवन्तौ द्रव्यसमवायिकारणत्वात् त्र्यणुकवदिति नच विवक्षितार्थासिद्धिः, अन्यथानुपपत्त्या तत्सिद्धेः नच यत्र केवलेन प्रचयेन परिमाणमारभ्यते तत्र व्यभिचार इति वाच्यम्, तस्यापि पक्षतुल्यत्वात् नचैवं सति बाधः, प्रचयकारणताया अनिवारणात् नचोभयकारणत्वकल्पने गौरवदोषः, द्वयोरपि कॢप्तशक्तित्वात् द्वयणुकपरिमाणं त्र्यणुकपरिमाणाजनकम्, परमाणुपरिमाणं च द्वयणुकपरिमाणाजनकम्, परिमाणत्वात् पटपरिमाणवत्, इत्यादिना सत्प्रतिपक्षतेति चेन्न, तत्समवायिकाणपरिमाणत्वाभावस्योपाधित्वात्, त्र्यणुकपरिमाणं चतुरणुकपरिमाणाजनकम् परिमाणत्वात्पटपरिमाणवत्, इत्याद्याभाससमानयोगक्षेमत्वाच्च परमाणुपरिमाणं परिमाणानारम्भकं नित्यपरिमाणत्वात् गगनपरिमाणवदित्यपि न, द्रव्यसमवायिकारणपरिमाणत्वाभावस्योपाधित्वात् अप्यपरमाणुरूपं रूपानारम्भकं नित्यत्वात् गगनपरिमाणवत्, परमाणवो द्रव्यानारम्भका नित्यत्वाद्गगनवत्, इत्याद्याभासतुल्यत्वाच्च 7,290 एतेन परमाणुद्वयणुकपरिमाणे परिमाणानारम्भके अणुत्वान्मनःपरिमाणवदित्यपि परास्तम् न चानणुत्वमुपाधिः वक्ष्यमाणन्यायेन परिमाणावान्तरजातेरपाकरणात् पक्षीकृताद्घ्रस्वत्वादव्यावृत्तेश्च 7,293 ननु च त्र्यणुकादिपरिमाणं चतुरणुकादिपरिमाणं च सजातीयमिति युक्तस्तत्र कार्यकरणभावः द्वयणुकत्र्यणुकपरिमाणयोस्तु विजातीयत्वात्कथं तथात्वमित्यतो दृष्टान्तदार्ष्यान्तिकयोः सदृशमित्युक्तम् यथा त्र्यणुकादिपरिमाणाच्चतुरणुकादौ सजातीयं परिमाणमुत्पद्यते तथा द्वयणुकपरमाणुपरिमाणादपि त्र्यणुकादौ सजातीयपरिमाणोत्पादस्यैव सिसाधयिषितत्वान्न दोष इत्यर्थः 7,294 ननु च त्र्यणुकादौ महत्त्वदीर्घत्वे द्वयणुकादौ त्वणुत्वह्रस्वत्वे प्रमाणसिद्धे तत्कथं साजात्यसाधने बाधो न भवेदित्यत उक्तम्- महत्त्वं चेति कल्पनैवैषा वैशेषिकाणां नतु परिमाणावान्तरजातिभेदे प्रमाणमस्ति किन्नाम परिमाणमेकजातीयमेवोत्कर्षापकषर्वदिति भावः अनेन वैरूप्यस्यासिद्धिरुक्ता वेदितव्या 7,294f. ननु च द्वयणुकादिपरिमाणस्य परमाण्वादिपरिमाणाजन्यत्वे बाधकाभावादप्रयोजकत्वमनुमानानाम् द्वयणुकादिपरिमाणस्य सङ्खयैव जन्मसम्भवादित्याशङ्कां परिहरन् वाशब्दं व्याख्याति- नचेदिति न चेन्महत्त्वतश्चैव दीघर्त्वादपि नो भवेत्
nyāyasudhā: evaśabdasya tryaṇukādyeṣveveti kalpitameveti vā sambandhaḥ tryaṇukādyeṣu dravyeṣu tasmāt tryaṇukādau kārye 'ntyāvayavivyatirikte vartamānānmahattvāddīrghatvāt caśabdo vākyārthasamuccaye kāryaṃ parimāṇam tatkāryeṣu tryaṇukādikāryeṣu caturaṇukādiṣu tathaivetyevaśabdena dṛṣṭāntadārṣyāntikavaiṣamyaśaṅkāmapākaroti kārye tryaṇuke dvayaṇuke ca samatvataḥ kāryaparimāṇatvādisāmyāditi hetuvacanam hiśabdo vyāptidyotakaḥ 7,281 yadyapi mahadādiśabdā dravyavacanāstathāpi bhāvapradhānatvātparimāṇavācino(pi) bhavantītyāyena mahattvamityādyuktam sūtrakṛtasya bhāvaprādhānyenoktiḥ kaṇādasūtrānusāreṇa "kāraṇabahutvātkāraṇamahattvātpracayaviśeṣācca mahat'; ityādi hi tat mahaddīrghavaditi ṣaṣṭhayarthe vatiḥ vibhaktivipariṇāmena vā sakāśādityadhyāhāreṇa vā tasmādityuktam atraitāvadādau vaktavyam yathā tasmātkāryeṣu kāyarmupajāyate tathaiva hrasvatvātpārimāṇḍalyato 'pi kārye parimāṇaṃ jāyeta samatvato hīti 7,285 etaduktaṃ bhavati tryaṇukādvayaṇukaparimāṇaṃ svāśrayāśrayasamavāyikāraṇaparimāṇajam kāryaparimāṇattvāccaturaṇukādiparimāṇavat, dvayaṇukaparamāṇuparimāṇaṃ parimāṇārambhakaṃ dravyasamavāyikāraṇaparimāṇatvāt, tryaṇukaparimāṇavat tryaṇukadvayaṇuke vā parimāṇārabhyaparimāṇavatī kāryadravyatvāccaturaṇukādivat, dvayaṇukaparamāṇū parimāṇāsamavāyikāraṇaparimāṇavantau dravyasamavāyikāraṇatvāt tryaṇukavaditi naca vivakṣitārthāsiddhiḥ, anyathānupapattyā tatsiddheḥ naca yatra kevalena pracayena parimāṇamārabhyate tatra vyabhicāra iti vācyam, tasyāpi pakṣatulyatvāt nacaivaṃ sati bādhaḥ, pracayakāraṇatāyā anivāraṇāt nacobhayakāraṇatvakalpane gauravadoṣaḥ, dvayorapi kḷptaśaktitvāt dvayaṇukaparimāṇaṃ tryaṇukaparimāṇājanakam, paramāṇuparimāṇaṃ ca dvayaṇukaparimāṇājanakam, parimāṇatvāt paṭaparimāṇavat, ityādinā satpratipakṣateti cenna, tatsamavāyikāṇaparimāṇatvābhāvasyopādhitvāt, tryaṇukaparimāṇaṃ caturaṇukaparimāṇājanakam parimāṇatvātpaṭaparimāṇavat, ityādyābhāsasamānayogakṣematvācca paramāṇuparimāṇaṃ parimāṇānārambhakaṃ nityaparimāṇatvāt gaganaparimāṇavadityapi na, dravyasamavāyikāraṇaparimāṇatvābhāvasyopādhitvāt apyaparamāṇurūpaṃ rūpānārambhakaṃ nityatvāt gaganaparimāṇavat, paramāṇavo dravyānārambhakā nityatvādgaganavat, ityādyābhāsatulyatvācca 7,290 etena paramāṇudvayaṇukaparimāṇe parimāṇānārambhake aṇutvānmanaḥparimāṇavadityapi parāstam na cānaṇutvamupādhiḥ vakṣyamāṇanyāyena parimāṇāvāntarajāterapākaraṇāt pakṣīkṛtādghrasvatvādavyāvṛtteśca 7,293 nanu ca tryaṇukādiparimāṇaṃ caturaṇukādiparimāṇaṃ ca sajātīyamiti yuktastatra kāryakaraṇabhāvaḥ dvayaṇukatryaṇukaparimāṇayostu vijātīyatvātkathaṃ tathātvamityato dṛṣṭāntadārṣyāntikayoḥ sadṛśamityuktam yathā tryaṇukādiparimāṇāccaturaṇukādau sajātīyaṃ parimāṇamutpadyate tathā dvayaṇukaparamāṇuparimāṇādapi tryaṇukādau sajātīyaparimāṇotpādasyaiva sisādhayiṣitatvānna doṣa ityarthaḥ 7,294 nanu ca tryaṇukādau mahattvadīrghatve dvayaṇukādau tvaṇutvahrasvatve pramāṇasiddhe tatkathaṃ sājātyasādhane bādho na bhavedityata uktam- mahattvaṃ ceti kalpanaivaiṣā vaiśeṣikāṇāṃ natu parimāṇāvāntarajātibhede pramāṇamasti kinnāma parimāṇamekajātīyamevotkarṣāpakaṣarvaditi bhāvaḥ anena vairūpyasyāsiddhiruktā veditavyā 7,294f. nanu ca dvayaṇukādiparimāṇasya paramāṇvādiparimāṇājanyatve bādhakābhāvādaprayojakatvamanumānānām dvayaṇukādiparimāṇasya saṅkhayaiva janmasambhavādityāśaṅkāṃ pariharan vāśabdaṃ vyākhyāti- nacediti na cenmahattvataścaiva dīghartvādapi no bhavet
2.2.61cd
न्यायसुधा: चापिशब्दावितरेतरयोगे एवशब्दो नो भवेदेवेति सम्बद्धयते 7,296f. इदमिह वक्तव्यम् द्वयणुकादिपरिमाणे ऽसमवायिकारणलक्षणमस्ति न वेति आद्ये ऽसमवायिकारणलक्षणसद्भावे ऽपि त्र्यणुकादिपरिमाणं द्वयणुकादिपरिमाणजं च चेद्भवेत्तदा त्र्यणुकादिगतान्महत्त्वतो दीर्घत्वाच्च नो भवेदेव, चतुरणुकादिपरिमाणमिति शेषः इदमुक्तं भवति यदि समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वादिसद्भावे ऽपि नासमवायिकारणत्वं तदेदमतिव्यापकत्वादलक्षणं स्यात् तथाच न तथाभूतस्यापि महत्त्वादेरसमवायिकारणत्वं स्यादिति द्वितीये किं समवायिकारणप्रत्यासत्तिर्नास्ति उत सामर्थ्यावधारणम् नाद्यः द्वयणुकादिपरिमाणस्य त्र्यणुकादिपरिमाणसमवायिकारणसमवायिकारणे द्वयणुकादौ समवेतत्वस्य प्रमितत्वात् समवायिकारणसमवेतत्वाभावान्न चेत् द्वयणुकादिपरिमाणात्त्र्यणुकादिपरिमाणस्योत्पादस्तदा त्र्यणुकादिगताभ्यां महत्त्वदीर्घत्वाभ्यां चतुरणुकादिपरिमाणमपि नो भवेत् तस्यापि समवायिकारणसमवेतत्वाभावात् न द्वितीयः अनन्यथासिद्धिनियतपूर्वभावित्वेन हि सामर्थ्यमवधारणीयम् तच्चास्ति द्वयणुकादिपरिमाणे एवमपि न चेत्ततस्त्र्यणुकादिपरिमाणादिजन्म, तदोक्तप्रसङ्ग एव 7,297f. सदृशपरिमाणस्यैव कारणत्वावधारणाद्विसदृशमेतदकारणमवर्जनीयसन्निधीति चेत् किमिदं विसदृशत्वम् किं जातिभेदः उत वैलक्षण्यमात्रम् नाद्यः परमाणुद्वयणुकादिपरिमाणानामनुमानेनैकजातीयत्वस्यापि साधितत्वात् द्वितीये वैलक्षण्यमात्रेण न चेत्कारणत्वं तदा महत्त्वादेरपि न स्यात् नहि त्र्यणुकचतुरणुकमहत्त्वे न विलक्षणे सोत्कर्षत्वस्यानुभवसिद्धत्वात् 7,298 अथ सङ्खयात एव जन्मसम्भवे परिमाणस्यापि कारणत्वं न कल्पनीयमिति चेत् तथाप्युक्त एवातिप्रसङ्गः चतुरणुकादिपरिमाणस्यापि सङ्खयात एव जननोपपत्तेः यत्र तु नियामकविशेषस्तत्र परिमाणमप्याद्रियतामिति यद्यपि परिणामवादिनां नायं पन्थाः किन्तूपादानानि स्वगुणयुक्तानि तथाविधकार्यतामापद्यन्त इति तथापि परमतमाश्रित्य प(रेषामेवेदं)रस्येदं दूषणाभिधानमिति न काचित्क्षतिः 7,299f. एवं परमाणुपरिमाणाद्द्वयणुकपरिमाणस्योत्पादः ततस्त्र्यणुकपरिमाणस्य जन्म तेषां चैकजातीयत्वमित्यनुमानेन साधितम् तदसत् प्रतितर्कपराहतत्वात् तथाहि किं परमाणुपरिमाणाद्वयणुके द्वयणुकपरिमाणाच्च त्र्यणुके सजातीयपरिमाणस्याणुत्वस्योत्पत्तिः साध्यते उत महत्त्वस्य अथ ह्रस्वत्वस्य यद्वा दीर्घत्वस्य सर्वेषामपि पक्षाणां दुष्टत्वं प्रतिजानीते- सदृशस्य हीति 7,300 सदृशस्य हि कार्यस्य नैव योगः कथञ्चन
nyāyasudhā: cāpiśabdāvitaretarayoge evaśabdo no bhavedeveti sambaddhayate 7,296f. idamiha vaktavyam dvayaṇukādiparimāṇe 'samavāyikāraṇalakṣaṇamasti na veti ādye 'samavāyikāraṇalakṣaṇasadbhāve 'pi tryaṇukādiparimāṇaṃ dvayaṇukādiparimāṇajaṃ ca cedbhavettadā tryaṇukādigatānmahattvato dīrghatvācca no bhavedeva, caturaṇukādiparimāṇamiti śeṣaḥ idamuktaṃ bhavati yadi samavāyikāraṇapratyāsannatvādisadbhāve 'pi nāsamavāyikāraṇatvaṃ tadedamativyāpakatvādalakṣaṇaṃ syāt tathāca na tathābhūtasyāpi mahattvāderasamavāyikāraṇatvaṃ syāditi dvitīye kiṃ samavāyikāraṇapratyāsattirnāsti uta sāmarthyāvadhāraṇam nādyaḥ dvayaṇukādiparimāṇasya tryaṇukādiparimāṇasamavāyikāraṇasamavāyikāraṇe dvayaṇukādau samavetatvasya pramitatvāt samavāyikāraṇasamavetatvābhāvānna cet dvayaṇukādiparimāṇāttryaṇukādiparimāṇasyotpādastadā tryaṇukādigatābhyāṃ mahattvadīrghatvābhyāṃ caturaṇukādiparimāṇamapi no bhavet tasyāpi samavāyikāraṇasamavetatvābhāvāt na dvitīyaḥ ananyathāsiddhiniyatapūrvabhāvitvena hi sāmarthyamavadhāraṇīyam taccāsti dvayaṇukādiparimāṇe evamapi na cettatastryaṇukādiparimāṇādijanma, tadoktaprasaṅga eva 7,297f. sadṛśaparimāṇasyaiva kāraṇatvāvadhāraṇādvisadṛśametadakāraṇamavarjanīyasannidhīti cet kimidaṃ visadṛśatvam kiṃ jātibhedaḥ uta vailakṣaṇyamātram nādyaḥ paramāṇudvayaṇukādiparimāṇānāmanumānenaikajātīyatvasyāpi sādhitatvāt dvitīye vailakṣaṇyamātreṇa na cetkāraṇatvaṃ tadā mahattvāderapi na syāt nahi tryaṇukacaturaṇukamahattve na vilakṣaṇe sotkarṣatvasyānubhavasiddhatvāt 7,298 atha saṅkhayāta eva janmasambhave parimāṇasyāpi kāraṇatvaṃ na kalpanīyamiti cet tathāpyukta evātiprasaṅgaḥ caturaṇukādiparimāṇasyāpi saṅkhayāta eva jananopapatteḥ yatra tu niyāmakaviśeṣastatra parimāṇamapyādriyatāmiti yadyapi pariṇāmavādināṃ nāyaṃ panthāḥ kintūpādānāni svaguṇayuktāni tathāvidhakāryatāmāpadyanta iti tathāpi paramatamāśritya pa(reṣāmevedaṃ)rasyedaṃ dūṣaṇābhidhānamiti na kācitkṣatiḥ 7,299f. evaṃ paramāṇuparimāṇāddvayaṇukaparimāṇasyotpādaḥ tatastryaṇukaparimāṇasya janma teṣāṃ caikajātīyatvamityanumānena sādhitam tadasat pratitarkaparāhatatvāt tathāhi kiṃ paramāṇuparimāṇādvayaṇuke dvayaṇukaparimāṇācca tryaṇuke sajātīyaparimāṇasyāṇutvasyotpattiḥ sādhyate uta mahattvasya atha hrasvatvasya yadvā dīrghatvasya sarveṣāmapi pakṣāṇāṃ duṣṭatvaṃ pratijānīte- sadṛśasya hīti 7,300 sadṛśasya hi kāryasya naiva yogaḥ kathañcana
2.2.62a
न्यायसुधा: योगो घटना कथञ्चन उक्तप्रकारेषु केनापि प्रकारेण कुत इत्यतः प्रथमपक्षे ऽनिष्यमाह- अप्रत्यक्षत्वमिति अप्रत्यक्षत्वमेवं स्याद् यतः कार्येष्वणुत्वतः इति चेन्
nyāyasudhā: yogo ghaṭanā kathañcana uktaprakāreṣu kenāpi prakāreṇa kuta ityataḥ prathamapakṣe 'niṣyamāha- apratyakṣatvamiti apratyakṣatvamevaṃ syād yataḥ kāryeṣvaṇutvataḥ iti cen
2.2.62cd
-च् न्यायसुधा: यदि परमाणुपरिमाणादणुत्वेन सजातीयं द्वयणुके, द्वयणुकपरिमाणाच्च त्र्यणुके परिमाणमुत्पद्यते तदा सर्वकार्येष्वणुत्वप्रसङ्गेनास्मदाद्यप्रत्यक्षत्वमेव स्याद्यतस्तस्मान्नेति द्व्यणुकस्याप्रत्यक्षत्वमिष्यमेवेत्यतो ऽवधारणम् सर्वेषामपि कार्याणामप्रत्यक्षत्वमेव स्यात् नतु (यस्य) कस्यचित्प्रत्यक्षत्वमिति द्रव्यस्य ह्यस्मदादिप्रत्यक्षत्वं महत्त्वे सत्युद्भूतरूपस्पर्शवत्त्वेन व्याप्तम् तथाच त्र्यणुकादीनामणुत्वे महत्त्वाभावादप्रत्यक्षत्वं स्यात् एतेन तृतीयो ऽपि परास्तः त्र्यणुकादेरपि ह्रस्वत्वे महत्वाभावेनाप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गस्य दुर्निवारत्वात् 7,306 द्वितीये तु परमाणुद्वयणुकयोरपि महत्त्वे प्रत्यक्षत्वापत्तिः न चोद्भूतरूपस्पर्शयोरन्यतराभावेन तदभावः त्र्यणुकादावपि तदा(दभावा)पत्तेः अत एव चतुर्थो ऽपि परास्तः दीर्घत्वे महत्वस्यावर्जनीयत्वादिति पक्षद्वयदूषणं स्पष्टत्वान्नोक्तम् यद्यपीदं परिमाणावान्तरजातीनामणुत्वादीनामप्रामाणिकत्वोक्तया परिहृतमेव तथापि तस्यैवार्थस्य स्फुटीकरणार्थं पुनराशङ्कितमित्यदोषः अत्र तावद्विकल्पितेषु महत्त्वपक्षं गृह्णाति- न महत्त्वं चेति ... न महत्त्वं च परमाणावणावपि
-c nyāyasudhā: yadi paramāṇuparimāṇādaṇutvena sajātīyaṃ dvayaṇuke, dvayaṇukaparimāṇācca tryaṇuke parimāṇamutpadyate tadā sarvakāryeṣvaṇutvaprasaṅgenāsmadādyapratyakṣatvameva syādyatastasmānneti dvyaṇukasyāpratyakṣatvamiṣyamevetyato 'vadhāraṇam sarveṣāmapi kāryāṇāmapratyakṣatvameva syāt natu (yasya) kasyacitpratyakṣatvamiti dravyasya hyasmadādipratyakṣatvaṃ mahattve satyudbhūtarūpasparśavattvena vyāptam tathāca tryaṇukādīnāmaṇutve mahattvābhāvādapratyakṣatvaṃ syāt etena tṛtīyo 'pi parāstaḥ tryaṇukāderapi hrasvatve mahatvābhāvenāpratyakṣatvaprasaṅgasya durnivāratvāt 7,306 dvitīye tu paramāṇudvayaṇukayorapi mahattve pratyakṣatvāpattiḥ na codbhūtarūpasparśayoranyatarābhāvena tadabhāvaḥ tryaṇukādāvapi tadā(dabhāvā)patteḥ ata eva caturtho 'pi parāstaḥ dīrghatve mahatvasyāvarjanīyatvāditi pakṣadvayadūṣaṇaṃ spaṣṭatvānnoktam yadyapīdaṃ parimāṇāvāntarajātīnāmaṇutvādīnāmaprāmāṇikatvoktayā parihṛtameva tathāpi tasyaivārthasya sphuṭīkaraṇārthaṃ punarāśaṅkitamityadoṣaḥ atra tāvadvikalpiteṣu mahattvapakṣaṃ gṛhṇāti- na mahattvaṃ ceti ... na mahattvaṃ ca paramāṇāvaṇāvapi
2.2.62ef
न्यायसुधा: चशब्दो दीर्घत्वसमुच्चयार्थः अणौ द्वयणुके कथं न कथ्यत इति वक्ष्यमाणमत्राप सम्बध्यते यदुक्तं किमणुत्वस्योत्पत्तिः साध्यत इत्यादि, तत्र परमाणुमहत्त्वाद्द्वयणुके महत्त्वम् द्वयणुकमहत्त्वात्त्र्यणुकमहत्त्वमुत्पद्यते इत्येष पक्षस्तावत्परिगृह्यत इत्यर्थः यद्यप्यत्र परिमाणावान्तरजात्यभावान्नैवं विकल्प एव युज्यत इति वक्तव्यम्, तथापि तदभावमेवोपपादयितुं गूढाभिसन्धिना पक्षपरिग्रहः कृत इति ज्ञातव्यम् 7,309 अत एव पक्षान्तरमपि गृह्णाति- कथमेवेति कथं तृयणुकपूर्वेषु नाणुत्वमपि कथ्यते
nyāyasudhā: caśabdo dīrghatvasamuccayārthaḥ aṇau dvayaṇuke kathaṃ na kathyata iti vakṣyamāṇamatrāpa sambadhyate yaduktaṃ kimaṇutvasyotpattiḥ sādhyata ityādi, tatra paramāṇumahattvāddvayaṇuke mahattvam dvayaṇukamahattvāttryaṇukamahattvamutpadyate ityeṣa pakṣastāvatparigṛhyata ityarthaḥ yadyapyatra parimāṇāvāntarajātyabhāvānnaivaṃ vikalpa eva yujyata iti vaktavyam, tathāpi tadabhāvamevopapādayituṃ gūḍhābhisandhinā pakṣaparigrahaḥ kṛta iti jñātavyam 7,309 ata eva pakṣāntaramapi gṛhṇāti- kathameveti kathaṃ tṛyaṇukapūrveṣu nāṇutvamapi kathyate
2.2.63ab
न्यायसुधा: परमाणोरणुत्वाद्द्वयणुके ऽणुत्वं द्वयणुकाणुत्वात्त्र्यणुके ऽणुत्वं ततश्च चतुरणुके ऽणुत्वमिति वा पक्षः परिगृह्यत इति भावः नन्वेवं सति पक्षद्वयोक्तदोषापत्तिर्व्याघातश्चाधिकः तथा हि परमाणुमारभ्यान्त्यावयविपर्यन्तस्योद्भूत(रूप)स्पर्शवतो महत्त्वे सर्वस्यापि प्रत्यक्षत्वं स्यात् अणुत्वे चाप्रत्यक्षत्वं स्यात् नच परमाण्वादेः प्रत्यक्षत्वं त्र्यणुकादेरप्रत्यक्षत्वं युक्तम् प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वे च परस्परव्याहते यत्प्रत्यक्षं घटादि न तदप्रत्यक्षम् यच्चाप्रत्यक्षं गगनादि न तत्प्रत्यक्षमिति तयोः परस्परपरिहारेणैव वृत्तेः किञ्च महत्त्वाणुत्वे परस्परविरुद्धे कथमेकैकत्राङ्गीकर्तुमुचिते (तदाह) यथा आह सूत्रकारः"दृष्टान्ताच्चऽ; इति नच कालभेदेन विरोधपरिहारः, परिमाणस्य यावद्द्रव्यभावित्वादित्याशङ्कय प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गयोस्तावदिष्यापादनत्वं वदन्व्याहतिं परिहरति- प्रत्यक्षत्वेति प्रत्यक्षत्वतदन्यत्वे पुरुषापेक्षयाखिले
nyāyasudhā: paramāṇoraṇutvāddvayaṇuke 'ṇutvaṃ dvayaṇukāṇutvāttryaṇuke 'ṇutvaṃ tataśca caturaṇuke 'ṇutvamiti vā pakṣaḥ parigṛhyata iti bhāvaḥ nanvevaṃ sati pakṣadvayoktadoṣāpattirvyāghātaścādhikaḥ tathā hi paramāṇumārabhyāntyāvayaviparyantasyodbhūta(rūpa)sparśavato mahattve sarvasyāpi pratyakṣatvaṃ syāt aṇutve cāpratyakṣatvaṃ syāt naca paramāṇvādeḥ pratyakṣatvaṃ tryaṇukāderapratyakṣatvaṃ yuktam pratyakṣatvāpratyakṣatve ca parasparavyāhate yatpratyakṣaṃ ghaṭādi na tadapratyakṣam yaccāpratyakṣaṃ gaganādi na tatpratyakṣamiti tayoḥ parasparaparihāreṇaiva vṛtteḥ kiñca mahattvāṇutve parasparaviruddhe kathamekaikatrāṅgīkartumucite (tadāha) yathā āha sūtrakāraḥ"dṛṣṭāntācca'; iti naca kālabhedena virodhaparihāraḥ, parimāṇasya yāvaddravyabhāvitvādityāśaṅkaya pratyakṣatvāpratyakṣatvaprasaṅgayostāvadiṣyāpādanatvaṃ vadanvyāhatiṃ pariharati- pratyakṣatveti pratyakṣatvatadanyatve puruṣāpekṣayākhile
2.2.63cd
न्यायसुधा: परमाण्वादावखिले ऽपि द्रव्ये प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वे स्त एवेति नैतौ प्रसङ्गौ युक्तौ नच व्याहतिः पुरुषभेदापेक्षया व्यवस्थोपपत्तेरिति एतच्चोत्तरत्र स्फुटीभविष्यति 7,312 इदानीमणुत्वमहत्त्वव्याघातं परिहरति- अणुत्वं चेति अणुत्वं च महत्त्वं च यतो वस्तुव्यपेक्षया
nyāyasudhā: paramāṇvādāvakhile 'pi dravye pratyakṣatvāpratyakṣatve sta eveti naitau prasaṅgau yuktau naca vyāhatiḥ puruṣabhedāpekṣayā vyavasthopapatteriti etaccottaratra sphuṭībhaviṣyati 7,312 idānīmaṇutvamahattvavyāghātaṃ pariharati- aṇutvaṃ ceti aṇutvaṃ ca mahattvaṃ ca yato vastuvyapekṣayā
2.2.64ab
न्यायसुधा: अखिलेत्यनुवर्तते अणुत्वं च महत्त्वं चाखिले वस्तुनि विद्येते नतु विरुद्धे कथम् यतो वस्तुव्यपेक्षयाणुत्वं च महत्त्वं च तदेवोच्यत इति योजना 7,312f. एतदुक्तं भवति स्यादयं परमाण्वादिष्वखिलद्रव्येष्वणुत्वमहत्त्वाङ्गीकारे विरोधो यदि रूपे नीलत्वपीतत्ववत्परिमाणे ऽणुत्वमहत्त्वादिजातियोगः स्यात् नचैवम् प्रमाणाभावात् किन्तु यथा त्र्यणुकादिषु महत्त्वमेकजातीयमेव, उत्कर्षापकर्षवत्परेणाङ्गीकृतम् यथाचाणुत्वं परमाणुद्वयणुकयोः एवं परिमाणमवान्तरजातिरहितमेव सर्वद्रव्येषूत्कर्षापकर्षवद्वर्तते तथा चैकत्र द्रव्ये वर्तमानं परिमाणं द्रव्यान्तरवर्त्युत्कृष्टपरिमाणापेक्षयाणुत्वमित्युच्यते तदेव द्रव्यान्तवर्तिनो ऽपकृष्टपरिमाणस्यापेक्षया महत्त्वमित्युच्यते एवञ्च कुतो विरोधः यथा खल्वेकमेव द्रव्यं द्रव्यभेदापेक्षया सन्निकृष्टं विप्रकृष्टं चोच्यमानं न विरोधास्पदम् अत एव प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वविरोधो ऽप्यपास्तः तयोर्महत्त्वादिमात्रनिमित्तत्वे हि स स्यात् न चैवम् किन्तु पुरुषाणामिन्द्रियपाटवनिमित्तत्वमेव अन्यथा मन्दविलोचनेनापि त्र्यणुकमुपलभ्येत तर्हि गगनादेरपि कदाचित्प्रत्यक्षत्वं स्यादिति चेन्न उद्भूतरूपाभावात् द्वयणुकानुपलम्भो गुणविशेषविपर्ययाधीनः आलोकेन्द्रियसन्निकृष्टचाक्षुषद्रव्यानुपलम्भत्वात् पवनानुपलम्भवदित्यादिकं त्वपकृष्टमहत्त्वादिनैवान्यथासिद्धम् तर्हि पर्वतादेरप्रत्यक्षता स्यात् इति चेन्न अपकर्षविशेषस्य विवक्षितत्वात् नासौ व्यवस्थितो ऽस्तीति चेत् सत्यम् अत एव पुरुषापेक्षयेत्युक्तमिति 7,318f. अस्त्वेवं परिमाणे ऽवान्तरजात्यभावस्तथापि न सर्वत्र महत्त्वाणुत्वभ्युपगमो युज्यते उत्कृष्टापकृष्टपरिमाणापेक्षया हि मध्यवर्ति परिमाणमणुत्वं महत्त्वं चोच्यत इत्युक्तम् तच्च द्वयणुकादिपरिमाणे सम्भवति नच परमाणुपरिमाणे नहि परमाणुपरिमाणादपकृष्टं परिमाणमस्ति यदपेक्षया तन्महत्त्वं स्यात् अतः परमाणोरणुत्वमेव तथाच न महत्त्वं चेत्यसदित्यत आह- तारतम्येति 7,319 तारतम्यस्थिता यस्मात् पदार्थाः सर्व एव च
nyāyasudhā: akhiletyanuvartate aṇutvaṃ ca mahattvaṃ cākhile vastuni vidyete natu viruddhe katham yato vastuvyapekṣayāṇutvaṃ ca mahattvaṃ ca tadevocyata iti yojanā 7,312f. etaduktaṃ bhavati syādayaṃ paramāṇvādiṣvakhiladravyeṣvaṇutvamahattvāṅgīkāre virodho yadi rūpe nīlatvapītatvavatparimāṇe 'ṇutvamahattvādijātiyogaḥ syāt nacaivam pramāṇābhāvāt kintu yathā tryaṇukādiṣu mahattvamekajātīyameva, utkarṣāpakarṣavatpareṇāṅgīkṛtam yathācāṇutvaṃ paramāṇudvayaṇukayoḥ evaṃ parimāṇamavāntarajātirahitameva sarvadravyeṣūtkarṣāpakarṣavadvartate tathā caikatra dravye vartamānaṃ parimāṇaṃ dravyāntaravartyutkṛṣṭaparimāṇāpekṣayāṇutvamityucyate tadeva dravyāntavartino 'pakṛṣṭaparimāṇasyāpekṣayā mahattvamityucyate evañca kuto virodhaḥ yathā khalvekameva dravyaṃ dravyabhedāpekṣayā sannikṛṣṭaṃ viprakṛṣṭaṃ cocyamānaṃ na virodhāspadam ata eva pratyakṣatvāpratyakṣatvavirodho 'pyapāstaḥ tayormahattvādimātranimittatve hi sa syāt na caivam kintu puruṣāṇāmindriyapāṭavanimittatvameva anyathā mandavilocanenāpi tryaṇukamupalabhyeta tarhi gaganāderapi kadācitpratyakṣatvaṃ syāditi cenna udbhūtarūpābhāvāt dvayaṇukānupalambho guṇaviśeṣaviparyayādhīnaḥ ālokendriyasannikṛṣṭacākṣuṣadravyānupalambhatvāt pavanānupalambhavadityādikaṃ tvapakṛṣṭamahattvādinaivānyathāsiddham tarhi parvatāderapratyakṣatā syāt iti cenna apakarṣaviśeṣasya vivakṣitatvāt nāsau vyavasthito 'stīti cet satyam ata eva puruṣāpekṣayetyuktamiti 7,318f. astvevaṃ parimāṇe 'vāntarajātyabhāvastathāpi na sarvatra mahattvāṇutvabhyupagamo yujyate utkṛṣṭāpakṛṣṭaparimāṇāpekṣayā hi madhyavarti parimāṇamaṇutvaṃ mahattvaṃ cocyata ityuktam tacca dvayaṇukādiparimāṇe sambhavati naca paramāṇuparimāṇe nahi paramāṇuparimāṇādapakṛṣṭaṃ parimāṇamasti yadapekṣayā tanmahattvaṃ syāt ataḥ paramāṇoraṇutvameva tathāca na mahattvaṃ cetyasadityata āha- tāratamyeti 7,319 tāratamyasthitā yasmāt padārthāḥ sarva eva ca
2.2.64cd
न्यायसुधा: यस्मात्सर्वे ऽपि पदार्थाः परिमाणतारतम्येनैव स्थिताः स्वपरिमाणापेक्षयोत्कृष्टापकृष्टपरिमाणवन्तः सर्वाण्यपि द्रव्याणि कुतश्चित्परिमाणादुत्कृष्टेन परिमाणेन उपेतानीति वा तस्मात्परमाणोरपि महत्त्वं युज्यते इति सम्बन्धः अयमत्र प्रयोगः परमाणुः कुतश्चिदुत्कृष्टेन परिमाणेन युक्तः, स्वपरिमाणापेक्षयापकृष्टपरिमाणवानिति वा, द्रव्यत्वात्तन्तुवदिति नच परमाणोरपकृष्टद्रव्याभावाद्बाधितविषयत्वम् तद्भागानां वक्ष्यमाणत्वात् नच तेष्वेव व्यभिचारः तेषामपि भागवत्त्वात् 7,321 तदेवं परमाणुद्वयणुकादिपरिमाणानां वैजात्यस्याभावाद्युक्तं सौत्रमनुमानमिति सिद्धम् यद्यपि वैजात्यमङ्गीकृत्यापि कार्यकारणभावः शक्योपपादनः अन्यथा सङ्खयाया अप्यकारणत्वापत्तेः परिमाणस्यैवमिति नियमस्य निर्मूलत्वात् तथापि वस्तुस्थितिरेव वक्तव्येति परिमाणत्वावान्तरजात्यपाकरणेन सजातीयतामुपपाद्यानुमानं समाहितमिति ज्ञातव्यम् 7,322 परमाणोरप्युत्कृष्टपरिमाणाश्रयत्वमुक्तं तदाक्षिपति- यथेति यथा महत्त्वविश्रान्तिस्तथाणुत्वस्य चेष्यते
nyāyasudhā: yasmātsarve 'pi padārthāḥ parimāṇatāratamyenaiva sthitāḥ svaparimāṇāpekṣayotkṛṣṭāpakṛṣṭaparimāṇavantaḥ sarvāṇyapi dravyāṇi kutaścitparimāṇādutkṛṣṭena parimāṇena upetānīti vā tasmātparamāṇorapi mahattvaṃ yujyate iti sambandhaḥ ayamatra prayogaḥ paramāṇuḥ kutaścidutkṛṣṭena parimāṇena yuktaḥ, svaparimāṇāpekṣayāpakṛṣṭaparimāṇavāniti vā, dravyatvāttantuvaditi naca paramāṇorapakṛṣṭadravyābhāvādbādhitaviṣayatvam tadbhāgānāṃ vakṣyamāṇatvāt naca teṣveva vyabhicāraḥ teṣāmapi bhāgavattvāt 7,321 tadevaṃ paramāṇudvayaṇukādiparimāṇānāṃ vaijātyasyābhāvādyuktaṃ sautramanumānamiti siddham yadyapi vaijātyamaṅgīkṛtyāpi kāryakāraṇabhāvaḥ śakyopapādanaḥ anyathā saṅkhayāyā apyakāraṇatvāpatteḥ parimāṇasyaivamiti niyamasya nirmūlatvāt tathāpi vastusthitireva vaktavyeti parimāṇatvāvāntarajātyapākaraṇena sajātīyatāmupapādyānumānaṃ samāhitamiti jñātavyam 7,322 paramāṇorapyutkṛṣṭaparimāṇāśrayatvamuktaṃ tadākṣipati- yatheti yathā mahattvaviśrāntistathāṇutvasya ceṣyate
2.2.65a
परिमाणत्वतश्चेन्
parimāṇatvataścen
2.2.65ab
न्यायसुधा: यथा महत्त्वस्य विश्रान्तिस्तथा परिमाणत्व(तो)हेतोरणुत्वस्य च विश्रान्तिरिष्यते चेदिति योजना अत्र महत्त्वाणुत्वशब्दाभ्यां परिमाणोत्कर्षापकर्षावुच्येते ताभ्यां च तत्तारतम्यमुपलक्ष्यते परिमाणत्वत इति परिमारतारतम्यत्वादित्यर्थः तताचाणौ सिद्धे ऽणुत्वसिद्धिस्तत्सिद्धौ च तत्(अणुत्व)सिद्धिरिति परस्पराश्रयदोषः परास्तः तदयमर्थः परिमाणापकर्षतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तं परिमाणतारतम्यत्वात् परिमाणोत्कर्षतारतम्यवदित्यनुमानेन परिमाणापकर्षतारतम्यस्य क्वचिद्विश्रान्तिसिद्धौ यत्रेदं विश्रान्तं यतः परमाणुर्नास्ति स परमाणुरिति परिमाणापकर्षकाष्ठाश्रयतया सिद्धस्य परमाणोः कथमुत्कृष्टपरिमाणाख्यमपि महत्त्वं साधयितुं शक्यम् धर्मिग्राहकप्रमाणेन स्ववचनेन (च) व्याघातादिति 7,323 अत्र वक्तव्यम् केयं क्वचिद्विश्रान्तिर्नाम किमियत्तापरिच्छेदः, त्र्यणुकपरिमाणात् षष्ठभाग एव परिमाणं, न ततो ऽपकृष्टमस्तीति, किंवा क्वचिद्द्रव्ये वृत्तिः, अपकर्षतारतम्यमियत्तावच्छेदरहितमेव किन्त्वनन्तांशोपेतमपि तत्सर्वं क्वचिदाश्रितमेवेति तत्राद्ये साध्ये दृष्टान्तः साध्यविकल इत्याह- नेति ... न महत्त्वस्यापि विश्रमः
nyāyasudhā: yathā mahattvasya viśrāntistathā parimāṇatva(to)hetoraṇutvasya ca viśrāntiriṣyate cediti yojanā atra mahattvāṇutvaśabdābhyāṃ parimāṇotkarṣāpakarṣāvucyete tābhyāṃ ca tattāratamyamupalakṣyate parimāṇatvata iti parimāratāratamyatvādityarthaḥ tatācāṇau siddhe 'ṇutvasiddhistatsiddhau ca tat(aṇutva)siddhiriti parasparāśrayadoṣaḥ parāstaḥ tadayamarthaḥ parimāṇāpakarṣatāratamyaṃ kvacidviśrāntaṃ parimāṇatāratamyatvāt parimāṇotkarṣatāratamyavadityanumānena parimāṇāpakarṣatāratamyasya kvacidviśrāntisiddhau yatredaṃ viśrāntaṃ yataḥ paramāṇurnāsti sa paramāṇuriti parimāṇāpakarṣakāṣṭhāśrayatayā siddhasya paramāṇoḥ kathamutkṛṣṭaparimāṇākhyamapi mahattvaṃ sādhayituṃ śakyam dharmigrāhakapramāṇena svavacanena (ca) vyāghātāditi 7,323 atra vaktavyam keyaṃ kvacidviśrāntirnāma kimiyattāparicchedaḥ, tryaṇukaparimāṇāt ṣaṣṭhabhāga eva parimāṇaṃ, na tato 'pakṛṣṭamastīti, kiṃvā kvaciddravye vṛttiḥ, apakarṣatāratamyamiyattāvacchedarahitameva kintvanantāṃśopetamapi tatsarvaṃ kvacidāśritameveti tatrādye sādhye dṛṣṭāntaḥ sādhyavikala ityāha- neti ... na mahattvasyāpi viśramaḥ
2.2.65c
7,324 न्यायसुधा: दृष्टान्तीकृतस्य महत्त्वस्य परिमाणोत्कर्षतारतम्यस्यापि विश्रमः उक्तरूपो नास्ति न केवलं पक्षस्येत्यपेरर्थः कुतो नास्तीत्यत आह- दृश्यत इति दृश्यते ऽनन्त इत्येव
7,324 nyāyasudhā: dṛṣṭāntīkṛtasya mahattvasya parimāṇotkarṣatāratamyasyāpi viśramaḥ uktarūpo nāsti na kevalaṃ pakṣasyetyaperarthaḥ kuto nāstītyata āha- dṛśyata iti dṛśyate 'nanta ityeva
2.2.65d
न्यायसुधा: परिमाणोत्कर्षतरतमभावो ऽनन्तो ऽनवधिक इत्येव दृश्यते न त्वियत्तापरिच्छेदवानिति बाधकप्रमाणसद्भावात्साधकाभावाच्चेत्यर्थः कालात्ययापदिष्यं चास्मिन्पक्षे ऽनुमानमित्याह- तथेति ... तथानन्त्यमणावपि
nyāyasudhā: parimāṇotkarṣataratamabhāvo 'nanto 'navadhika ityeva dṛśyate na tviyattāparicchedavāniti bādhakapramāṇasadbhāvātsādhakābhāvāccetyarthaḥ kālātyayāpadiṣyaṃ cāsminpakṣe 'numānamityāha- tatheti ... tathānantyamaṇāvapi
2.2.66a
न्यायसुधा: तथाशब्दो दूषणसमुच्चये न केवलं परिमाणोत्कर्षतरतमभावो ऽनन्त इति दृश्यते किन्त्वसावणौ परिमाणापकर्षतारतम्ये ऽप्यानन्त्यमनवधिकत्वं दृश्यत इत्यर्थः 7,326 दृश्यते ऽनन्त इत्येवऽ; इतीयत्तापरिच्छेदो न दृष्टान्ते दृश्यत इति एवशब्देन उक्तम् तद्विशदयति- नेति न महत्तत्वगुणत एतावानिति हीश्वरः परिच्छिन्नस्
nyāyasudhā: tathāśabdo dūṣaṇasamuccaye na kevalaṃ parimāṇotkarṣataratamabhāvo 'nanta iti dṛśyate kintvasāvaṇau parimāṇāpakarṣatāratamye 'pyānantyamanavadhikatvaṃ dṛśyata ityarthaḥ 7,326 dṛśyate 'nanta ityeva'; itīyattāparicchedo na dṛṣṭānte dṛśyata iti evaśabdena uktam tadviśadayati- neti na mahattatvaguṇata etāvāniti hīśvaraḥ paricchinnas
2.2.66cd
-च् न्यायसुधा: महत्त्वमिति द्रव्यविशेषस्येवं (स्यैव) संज्ञा तेन आन्महत इत्येष विधिर्न भवति "दृष्टानुगतिर्हि संज्ञाछन्दसोःऽ; इष्यते यथाऽह"बहुलं तणिऽ; इति गुणशब्दो ऽत्र तन्त्रेण द्विः उपात्तः तत्राद्यस्य परिमाणाख्यो गुणविशेषो ऽर्थः द्वितीयस्य गुणनम् ईश्वर इति परममहत्त्वाश्रयद्रव्योपलक्षणम् परिमाणोत्कर्षतारतम्यस्येयत्तापरिच्छेदो हि तथा सति दृष्टः स्यात् यदि महत्तत्त्वादिपरिमाणगणनयेश्वरादिः एतावान्पञ्चगुणपरिमाणवान् षड्गुणपरिमाणवान्वेति परिच्छिन्नः स्यात् नचैवम् तथा सति परममहत्त्वानुपपत्तेरिति हिशब्दार्थः 7,327 अत्र महत्तत्त्वग्रहणेनेदं सूचयति यदुक्तं वैशेषिकादिभिः पृथिव्यादीनि नवैव द्रव्याणि इति तदसत् महदहङ्कारादीनामपि सत्त्वात् नच तत्र प्रमाणाभावः श्रुत्यादेः प्रमाणस्य विद्यमानत्वात् नच त्र्यणुकादिकमेव तथोच्यते अव्यक्तत्वादिश्रवणात् नच बाधकं किञ्चित् विद्यते येनोपचारकल्पनेति ईश्वरग्रहणेन जीवात्मनामपि यत्परैषः परममहत्त्वमुक्तं तदसदिति सूचयति उपपादयिष्यते खल्वणुत्वं जीवस्येति 7,329 दृष्टान्ते विश्रमाभावोपपादनस्य प्रयोजनमाह- तथेति ... तथाणोश्च नैतावद्भागता क्वचित्
-c nyāyasudhā: mahattvamiti dravyaviśeṣasyevaṃ (syaiva) saṃjñā tena ānmahata ityeṣa vidhirna bhavati "dṛṣṭānugatirhi saṃjñāchandasoḥ'; iṣyate yathā'ha"bahulaṃ taṇi'; iti guṇaśabdo 'tra tantreṇa dviḥ upāttaḥ tatrādyasya parimāṇākhyo guṇaviśeṣo 'rthaḥ dvitīyasya guṇanam īśvara iti paramamahattvāśrayadravyopalakṣaṇam parimāṇotkarṣatāratamyasyeyattāparicchedo hi tathā sati dṛṣṭaḥ syāt yadi mahattattvādiparimāṇagaṇanayeśvarādiḥ etāvānpañcaguṇaparimāṇavān ṣaḍguṇaparimāṇavānveti paricchinnaḥ syāt nacaivam tathā sati paramamahattvānupapatteriti hiśabdārthaḥ 7,327 atra mahattattvagrahaṇenedaṃ sūcayati yaduktaṃ vaiśeṣikādibhiḥ pṛthivyādīni navaiva dravyāṇi iti tadasat mahadahaṅkārādīnāmapi sattvāt naca tatra pramāṇābhāvaḥ śrutyādeḥ pramāṇasya vidyamānatvāt naca tryaṇukādikameva tathocyate avyaktatvādiśravaṇāt naca bādhakaṃ kiñcit vidyate yenopacārakalpaneti īśvaragrahaṇena jīvātmanāmapi yatparaiṣaḥ paramamahattvamuktaṃ tadasaditi sūcayati upapādayiṣyate khalvaṇutvaṃ jīvasyeti 7,329 dṛṣṭānte viśramābhāvopapādanasya prayojanamāha- tatheti ... tathāṇośca naitāvadbhāgatā kvacit
2.2.67ab
न्यायसुधा: यतो दृष्टान्त एतावद्गुणमेव परिमाणमुत्कृष्टते नातो ऽधिकमिति वाक्यं नास्ति अतस्तथा तद्दृष्टान्तेन अणोः अणुत्वस्य परिमाणापकर्षस्य चैतावद्भागता त्र्यणुकपरिमाणात् षष्ठभाग एव परिमाणमपकृष्टते नातो ऽधिकमितीयत्ता क्वचिद्द्रव्ये न सिद्धयति नहि महाह्रदं सपक्षीकृत्य पर्वते ऽग्निमत्वं शक्यसाधनम् तदसिद्धौ च न विवक्षितार्थलाभः अस्मादेतावद्भागमेव परिमाणमपाकृष्टते नातो ऽधिकमित्यस्यार्थस्य हि सिद्धावपकर्षकाष्ठाश्रयभूतं कुतश्चिदप्यनुत्कृष्टमाणं द्रव्यं सिद्धयतीति यद्वानेन वाक्येन प्रतिपक्षमाह तथाहि समर्थितं तावत्परिमाणोत्कर्षतारतम्यं न क्वचिद्विश्रान्तमस्मादेतावद्गुणमेव परिमाणमुत्कृष्टत इतीयत्ताभावादिति तथा तद्दृष्टान्तेनाणोश्चैतावद्भागता क्वचिन्नास्तीति साध्यत इति अत्रायं प्रयोगः परिमाणापकर्षतारतम्यं क्वचिन्न विश्रान्तम् परिमाणतारतम्यत्वात् परिमाणोत्कर्षतारतम्यवदिति 7,330 द्वितीयं शङ्कते- विश्रान्त इति विश्रान्तो यद्यनन्तांशः कश्चिदस्तीति गम्यते
nyāyasudhā: yato dṛṣṭānta etāvadguṇameva parimāṇamutkṛṣṭate nāto 'dhikamiti vākyaṃ nāsti atastathā taddṛṣṭāntena aṇoḥ aṇutvasya parimāṇāpakarṣasya caitāvadbhāgatā tryaṇukaparimāṇāt ṣaṣṭhabhāga eva parimāṇamapakṛṣṭate nāto 'dhikamitīyattā kvaciddravye na siddhayati nahi mahāhradaṃ sapakṣīkṛtya parvate 'gnimatvaṃ śakyasādhanam tadasiddhau ca na vivakṣitārthalābhaḥ asmādetāvadbhāgameva parimāṇamapākṛṣṭate nāto 'dhikamityasyārthasya hi siddhāvapakarṣakāṣṭhāśrayabhūtaṃ kutaścidapyanutkṛṣṭamāṇaṃ dravyaṃ siddhayatīti yadvānena vākyena pratipakṣamāha tathāhi samarthitaṃ tāvatparimāṇotkarṣatāratamyaṃ na kvacidviśrāntamasmādetāvadguṇameva parimāṇamutkṛṣṭata itīyattābhāvāditi tathā taddṛṣṭāntenāṇoścaitāvadbhāgatā kvacinnāstīti sādhyata iti atrāyaṃ prayogaḥ parimāṇāpakarṣatāratamyaṃ kvacinna viśrāntam parimāṇatāratamyatvāt parimāṇotkarṣatāratamyavaditi 7,330 dvitīyaṃ śaṅkate- viśrānta iti viśrānto yadyanantāṃśaḥ kaścidastīti gamyate
2.2.67cd
न्यायसुधा: विश्रान्त इत्यस्य त्र्यणुकाद्यपेक्षया परिमाणतो ऽनन्तांशो द्रव्यविशेषः कश्चिदस्तीत्यर्थ इति द्वितीयपक्षो गम्यते ऽभ्युपगम्यते यदीत्यर्थः इदमु(एतदु)क्तं भवति परिमाणापकर्षतारतम्यमियत्तानवच्छिन्नमेव किन्त्वनन्तांशरूपमपि तत्क्वचिदाश्रितमिति निराकरोति- नेति 7,331 नावसाययितुं शक्यो विरोधादेव केवलम्
nyāyasudhā: viśrānta ityasya tryaṇukādyapekṣayā parimāṇato 'nantāṃśo dravyaviśeṣaḥ kaścidastītyartha iti dvitīyapakṣo gamyate 'bhyupagamyate yadītyarthaḥ idamu(etadu)ktaṃ bhavati parimāṇāpakarṣatāratamyamiyattānavacchinnameva kintvanantāṃśarūpamapi tatkvacidāśritamiti nirākaroti- neti 7,331 nāvasāyayituṃ śakyo virodhādeva kevalam
2.2.68ab
न्यायसुधा: तर्हीति शेषः कश्चिदिति वर्तते एवं साधने कश्चिदपि द्रव्यविशेषो नावसाययितुं शक्यः अयमेव सर्वतो ऽपकृष्टपरिमाणवान्नातो ऽपकृष्टपरिमाणो ऽस्तीति सर्वान्तिमतया न प्रतिपत्तुं कश्चिच्छक्यते कुतः केवलं साक्षाद्विरोधात् परिमाणापकर्षो ऽनन्तश्च पर्यवसितश्चेति हि विप्रतिषिद्धमेतत् भवितव्यं चावसानेन अन्यथा सर्वस्याप्युत्कृष्टापकृष्टपरिमाणसम्भवेन परमाणोर्महत्त्वनिराकरणासम्भवात् एवशब्देन विरोधस्यापरिहार्यत्वं सूचयति तदनेनापसिद्धान्तो ऽभिहितो भवति 7,332 यदि चानन्त्यमवधीर्य परिमाणापकर्षतारतम्यं क्वचिदाश्रितमित्येव प्रतिज्ञार्थः स्यात् तथापि न सिसा(षा)धयिषितमवसानं लभ्यत इत्यर्थान्तरता स्यात् यथाऽकाशादेरुत्कृष्टपरिमाणं द्रव्यं नास्ति तथा परमाणोरपकृष्टपरिमाणं द्रव्यं नास्तीति तात्पर्यार्थं इति चेत् सत्यम् नायमितो लभ्यत इति उच्यते परिमाणापकषर्तारतम्यं क्वचिन्निरतिशयम् परिमाणतारतम्यत्वात्परिमाणोत्कषर्तारतम्यवदिति विवक्षितमिति चेत् को ऽयमतिशयो नाम किमाधिक्यमुत न्यूनता अथ साधारणं किञ्चित् आद्ये बाधः द्वितीये दृष्टान्तस्य साध्यविकलता न तृतीयः तदभावात् शब्दसाम्यमात्रेणानुमानाप्रवृत्तेः यथाऽकाशादिपरिमाणमुभयावधिमन्न भवति तथा त्र्यणुकावयवावयवपरिमाणमपि साध्यमिति चेन्न हेत्वभावात् परिमाणत्वस्य घटादिपरिमाणे व्यभिचारात् नित्यपरिमाणत्वस्याश्रयानित्यताया वक्ष्यमाणत्वेनासिद्धेः परिमाणकाष्ठत्वस्य च साध्यत्वात् एवं तात्पर्यान्तराण्यपि निराकार्याणीति 7,337 परिमाणोत्कर्षतारतम्यस्यानन्तत्वं दृश्यत इत्युक्तम् तत्केन प्रमाणेनेत्याशङ्कय कालाकाशेश्वरादीनि हि द्रव्याणि परममहत्त्वयन्तीष्यन्ते तत्र कालाकाशयोस्तावत्परिमाणोत्कर्षस्यानन्त्यं साक्षिसिद्धमित्याह- केवलमिति केवलं साक्षिमानेन कालो देशो ऽपि नान्तवान्
nyāyasudhā: tarhīti śeṣaḥ kaściditi vartate evaṃ sādhane kaścidapi dravyaviśeṣo nāvasāyayituṃ śakyaḥ ayameva sarvato 'pakṛṣṭaparimāṇavānnāto 'pakṛṣṭaparimāṇo 'stīti sarvāntimatayā na pratipattuṃ kaścicchakyate kutaḥ kevalaṃ sākṣādvirodhāt parimāṇāpakarṣo 'nantaśca paryavasitaśceti hi vipratiṣiddhametat bhavitavyaṃ cāvasānena anyathā sarvasyāpyutkṛṣṭāpakṛṣṭaparimāṇasambhavena paramāṇormahattvanirākaraṇāsambhavāt evaśabdena virodhasyāparihāryatvaṃ sūcayati tadanenāpasiddhānto 'bhihito bhavati 7,332 yadi cānantyamavadhīrya parimāṇāpakarṣatāratamyaṃ kvacidāśritamityeva pratijñārthaḥ syāt tathāpi na sisā(ṣā)dhayiṣitamavasānaṃ labhyata ityarthāntaratā syāt yathā'kāśāderutkṛṣṭaparimāṇaṃ dravyaṃ nāsti tathā paramāṇorapakṛṣṭaparimāṇaṃ dravyaṃ nāstīti tātparyārthaṃ iti cet satyam nāyamito labhyata iti ucyate parimāṇāpakaṣartāratamyaṃ kvacinniratiśayam parimāṇatāratamyatvātparimāṇotkaṣartāratamyavaditi vivakṣitamiti cet ko 'yamatiśayo nāma kimādhikyamuta nyūnatā atha sādhāraṇaṃ kiñcit ādye bādhaḥ dvitīye dṛṣṭāntasya sādhyavikalatā na tṛtīyaḥ tadabhāvāt śabdasāmyamātreṇānumānāpravṛtteḥ yathā'kāśādiparimāṇamubhayāvadhimanna bhavati tathā tryaṇukāvayavāvayavaparimāṇamapi sādhyamiti cenna hetvabhāvāt parimāṇatvasya ghaṭādiparimāṇe vyabhicārāt nityaparimāṇatvasyāśrayānityatāyā vakṣyamāṇatvenāsiddheḥ parimāṇakāṣṭhatvasya ca sādhyatvāt evaṃ tātparyāntarāṇyapi nirākāryāṇīti 7,337 parimāṇotkarṣatāratamyasyānantatvaṃ dṛśyata ityuktam tatkena pramāṇenetyāśaṅkaya kālākāśeśvarādīni hi dravyāṇi paramamahattvayantīṣyante tatra kālākāśayostāvatparimāṇotkarṣasyānantyaṃ sākṣisiddhamityāha- kevalamiti kevalaṃ sākṣimānena kālo deśo 'pi nāntavān
2.2.68cd
न्यायसुधा: केवलशब्देन प्रमाणान्तराभावं प्रतिजानीते देश इत्याकाश उच्यते नान्तवानित्यनवधिकपरिमाणोत्कर्षवान् दृश्यत इति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते कालाकाशौ हि केवलं साक्षि(वेद्य)सिद्धावित्युपपादितं प्रथमाध्याये अतस्तत्परिमाणोत्कषर्स्यानवधिकत्वमपि तेनैव गम्यत इति 7,338 परिमाणापकर्षतारतम्यस्याप्यानन्त्यं दृश्यत इत्युक्तम् तत्केन प्रमाणेनेत्याशङ्कय कालाकाशयोस्तावत्साक्षिणैवेत्याह- अपर्यवसितश्चेति अपर्यवसितिश्चाणोर्दृश्यते सक्षिणा द्वयोः
nyāyasudhā: kevalaśabdena pramāṇāntarābhāvaṃ pratijānīte deśa ityākāśa ucyate nāntavānityanavadhikaparimāṇotkarṣavān dṛśyata iti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate kālākāśau hi kevalaṃ sākṣi(vedya)siddhāvityupapāditaṃ prathamādhyāye atastatparimāṇotkaṣarsyānavadhikatvamapi tenaiva gamyata iti 7,338 parimāṇāpakarṣatāratamyasyāpyānantyaṃ dṛśyata ityuktam tatkena pramāṇenetyāśaṅkaya kālākāśayostāvatsākṣiṇaivetyāha- aparyavasitaśceti aparyavasitiścāṇordṛśyate sakṣiṇā dvayoḥ
Adhyāya 2 (cont. 23)
2.2.69a
न्यायसुधा: द्वयोः काले गगने च अणोश्च परिमाणापकर्षतारतम्यस्य चेत्यर्थः अपर्यवसितिः आनन्त्यम् नन्वेतदनुपयुक्तम् परमाणुपरिमाणतो ऽपकृष्टपरिमाणसद्भावे प्रमाणोपन्यासस्य कार्यत्वे कालावकाशयोः परिमाणोत्कर्षानन्त्ये प्रमाणोपन्यासस्य प्रयोजनाभावादिति मैवम् नहि परेण साक्षादेवमुक्तम् किन्तु परिमाणोत्कर्षपरम्परावत्तदपकषर्परम्परापि पर्यवसानवतीति तथाच कालाकाशयोः परिमाणोत्कर्षापकर्षपरम्परायाः पर्यवसानाभावे साक्षिप्रमाणोपन्यासः कथमसङ्गतः नन्वस्तु कालाकाशयोः परिमाणप्रकर्षो ऽनवधिकः तदपकर्षानन्त्यं तु कथम् व्याहतत्वात् मैवम् साक्षिसिद्धत्वात् प्रमिते ऽर्थे विरोधानवकाशात् 7,340 कालादावनवधिकः परिमाणापकर्षः साक्षिसिद्ध इत्येव नेष्यत इति चेत् किं साक्षिणा नावगम्यते, उतावगतो ऽपि न सत्यः, अथवा साक्षी नाम प्रमाणं नास्ति आद्यं शङ्कते- यदीति यदि नो साक्षिगम्यं तन्
nyāyasudhā: dvayoḥ kāle gagane ca aṇośca parimāṇāpakarṣatāratamyasya cetyarthaḥ aparyavasitiḥ ānantyam nanvetadanupayuktam paramāṇuparimāṇato 'pakṛṣṭaparimāṇasadbhāve pramāṇopanyāsasya kāryatve kālāvakāśayoḥ parimāṇotkarṣānantye pramāṇopanyāsasya prayojanābhāvāditi maivam nahi pareṇa sākṣādevamuktam kintu parimāṇotkarṣaparamparāvattadapakaṣarparamparāpi paryavasānavatīti tathāca kālākāśayoḥ parimāṇotkarṣāpakarṣaparamparāyāḥ paryavasānābhāve sākṣipramāṇopanyāsaḥ kathamasaṅgataḥ nanvastu kālākāśayoḥ parimāṇaprakarṣo 'navadhikaḥ tadapakarṣānantyaṃ tu katham vyāhatatvāt maivam sākṣisiddhatvāt pramite 'rthe virodhānavakāśāt 7,340 kālādāvanavadhikaḥ parimāṇāpakarṣaḥ sākṣisiddha ityeva neṣyata iti cet kiṃ sākṣiṇā nāvagamyate, utāvagato 'pi na satyaḥ, athavā sākṣī nāma pramāṇaṃ nāsti ādyaṃ śaṅkate- yadīti yadi no sākṣigamyaṃ tan
2.2.69b
न्यायसुधा: तदिति कालादेः परिमाणापकर्षस्यानन्त्यं सामान्येन परामृशति दूषयति- महत्त्वमिति ... महत्त्वं केन गम्यते
nyāyasudhā: taditi kālādeḥ parimāṇāpakarṣasyānantyaṃ sāmānyena parāmṛśati dūṣayati- mahattvamiti ... mahattvaṃ kena gamyate
2.2.69cd
न्यायसुधा: कालाकाशयोरिति वर्तते महत्त्वम् अनवधिकः परिमाणोत्कषरः तर्हीति शेषः अयमभिसन्धिः कालादौ परिमाणोत्कषर्स्यानन्त्यमुपेत्य हि परेण तदपकर्षानन्त्यं नेष्यते तत्र वक्तव्यम् प्रकर्षानन्त्यं केन प्रमाणेनावगम्यत इति साक्षिणेति चेत् अपकर्षानन्त्यमपि तद्बलेन कुतो नाङ्गीकृतम् तत्तेन नावगम्यत इति साक्षिणेति चेत् अपकर्षानन्त्यमपि तद्बलेन कुतो नाङ्गीकार्यम् तत्तेन नावगम्यत इत्युक्तमिति चेत् इदमपि (तदपि)तेन नावगम्यत इति वदन्तं प्रति किमुत्तरम् अनुभवापलापो न युक्त इति चेत् समं प्रकृते ऽपि यथा हि कालादेरुत्कर्षानवधिकत्वमनुभवे चकास्ति तथापकर्षानन्त्यमपीति किमेकत्र पक्षपातेन अन्यथैकापलापे द्वितीयस्याप्यपलापो दुरुत्तरः स्यादिति 7,341 स्यादेतत् न कालादेः परिमाणोत्कर्षानन्त्यं साक्षिसिद्धमिति ब्रूमः किन्तु अनुमानगम्यम् तथाच न प्रतिबन्दीग्रह इत्यत आह- विश्रान्तिरिति विश्रान्तिस्तारतम्येन दृश्यते ह्यनुमानतः
nyāyasudhā: kālākāśayoriti vartate mahattvam anavadhikaḥ parimāṇotkaṣarḥ tarhīti śeṣaḥ ayamabhisandhiḥ kālādau parimāṇotkaṣarsyānantyamupetya hi pareṇa tadapakarṣānantyaṃ neṣyate tatra vaktavyam prakarṣānantyaṃ kena pramāṇenāvagamyata iti sākṣiṇeti cet apakarṣānantyamapi tadbalena kuto nāṅgīkṛtam tattena nāvagamyata iti sākṣiṇeti cet apakarṣānantyamapi tadbalena kuto nāṅgīkāryam tattena nāvagamyata ityuktamiti cet idamapi (tadapi)tena nāvagamyata iti vadantaṃ prati kimuttaram anubhavāpalāpo na yukta iti cet samaṃ prakṛte 'pi yathā hi kālāderutkarṣānavadhikatvamanubhave cakāsti tathāpakarṣānantyamapīti kimekatra pakṣapātena anyathaikāpalāpe dvitīyasyāpyapalāpo duruttaraḥ syāditi 7,341 syādetat na kālādeḥ parimāṇotkarṣānantyaṃ sākṣisiddhamiti brūmaḥ kintu anumānagamyam tathāca na pratibandīgraha ityata āha- viśrāntiriti viśrāntistāratamyena dṛśyate hyanumānataḥ
2.2.70
न्यायसुधा: परिमाणोत्कर्षपरम्परया इति शेषः अनुमानत इति तृतीयार्थे तसिः नानुमानेन कालादावनवधिकपरिमारोत्कषर्सिद्धिः हि यस्मात्तारतम्येनानुमानेन तद्विश्रान्तिर्दृश्यते परिमाणोत्कर्षतारतम्यं इयत्तावत्परिमाणतारतम्यत्वात्तदपकषर्तारतम्यवदिति प्रत्यनुमानप्रतिरुद्धत्वादिति यावत् नच दृष्टान्तो ऽस्माकं साध्यविकल इति वाच्यम् अपकर्षतारतम्यस्य अन्तवत्त्वमुपेत्योत्कर्षतारतम्यस्यानन्त्यमनुमिमानस्य परस्यैवं प्रतिपक्षोत्प्रेक्षा स्यादित्युच्यमानत्वात् तथाच साक्षिविरुद्धं प्रत्यनुमानमिति वक्तव्यम् कथं तर्हि स एव कालादावनवधिकप्रकृष्टपरिमाणं न साधयेदिति 7,343 अस्तु तर्ह्यागमात्कालादावनवधिकोत्कृष्टपरिमाणसिद्धिरितयाशङ्कयाह- यदीति यद्यागमादनन्तं तन्महत्त्वमवगम्यते अनन्तमेव चाणुत्वं कुतो नैवावसीयते
nyāyasudhā: parimāṇotkarṣaparamparayā iti śeṣaḥ anumānata iti tṛtīyārthe tasiḥ nānumānena kālādāvanavadhikaparimārotkaṣarsiddhiḥ hi yasmāttāratamyenānumānena tadviśrāntirdṛśyate parimāṇotkarṣatāratamyaṃ iyattāvatparimāṇatāratamyatvāttadapakaṣartāratamyavaditi pratyanumānapratiruddhatvāditi yāvat naca dṛṣṭānto 'smākaṃ sādhyavikala iti vācyam apakarṣatāratamyasya antavattvamupetyotkarṣatāratamyasyānantyamanumimānasya parasyaivaṃ pratipakṣotprekṣā syādityucyamānatvāt tathāca sākṣiviruddhaṃ pratyanumānamiti vaktavyam kathaṃ tarhi sa eva kālādāvanavadhikaprakṛṣṭaparimāṇaṃ na sādhayediti 7,343 astu tarhyāgamātkālādāvanavadhikotkṛṣṭaparimāṇasiddhiritayāśaṅkayāha- yadīti yadyāgamādanantaṃ tanmahattvamavagamyate anantameva cāṇutvaṃ kuto naivāvasīyate
2.2.71ab
न्यायसुधा: आगमात् स एषो ऽनन्त इत्यादेः तन्महत्वं कालादिपरिमाणोत्कर्षः अणुत्वं परिमाणापकर्षः एतदु(इदमु)क्तं भवति नागमः कालाद्यनन्तानां स्वयं प्रतिपादयति तत्प्रवृत्तेः प्रागेव साक्षिणा तत्प्रतिभासात् किन्त्वनुवाद एवायम् प्रतिपादकत्वे वा नास्मत्प्रयोजनपरिक्षयः यस्मादागमात्कालाद्युत्कर्षो ऽनवधिकः प्रतीयते तस्मादेवापर्षानन्त्यप्रतीतेः अनन्तशब्दो ह्यनवच्छेदमात्रमाचष्टे स च यथा परिमाणोत्कर्षविषयो व्याख्यायते तथा तदपकर्षविषयो ऽपि शक्यते व्याख्यातुमिति 7,345 परिमाणोत्कर्षवत्तदपकर्षस्यापि कालादावानन्त्यं साक्षिणाऽगमेन वा प्रतीयत एव तथापि न तत्सत्यम् नहि प्रतीतत्व(ति)मात्रेण सत्यतानिश्चयो ऽतिप्रसङ्गादिति द्वितीयं निराकरोति- महत्त्वेति महत्त्वाणुत्वयोर्नैव विश्रान्तिरुपलभ्यते
nyāyasudhā: āgamāt sa eṣo 'nanta ityādeḥ tanmahatvaṃ kālādiparimāṇotkarṣaḥ aṇutvaṃ parimāṇāpakarṣaḥ etadu(idamu)ktaṃ bhavati nāgamaḥ kālādyanantānāṃ svayaṃ pratipādayati tatpravṛtteḥ prāgeva sākṣiṇā tatpratibhāsāt kintvanuvāda evāyam pratipādakatve vā nāsmatprayojanaparikṣayaḥ yasmādāgamātkālādyutkarṣo 'navadhikaḥ pratīyate tasmādevāparṣānantyapratīteḥ anantaśabdo hyanavacchedamātramācaṣṭe sa ca yathā parimāṇotkarṣaviṣayo vyākhyāyate tathā tadapakarṣaviṣayo 'pi śakyate vyākhyātumiti 7,345 parimāṇotkarṣavattadapakarṣasyāpi kālādāvānantyaṃ sākṣiṇā'gamena vā pratīyata eva tathāpi na tatsatyam nahi pratītatva(ti)mātreṇa satyatāniścayo 'tiprasaṅgāditi dvitīyaṃ nirākaroti- mahattveti mahattvāṇutvayornaiva viśrāntirupalabhyate
2.2.71cd
न्यायसुधा: कालादौ परिमाणोत्कर्षापकर्षयोर्विश्रान्तिरियत्तावच्छेदो बलवत्प्रमाणेन नैवोपलभ्यते अत्र महत्त्वग्रहणं दृष्टान्ताथर्म् इदमुक्तं भवति यथा कालादौ परिमाणोत्कर्षस्यानन्त्यं साक्ष्याद्यवगतं विपरीतग्राहकप्रमाणाभावात्सत्यमेव तथा तदपकर्षस्यापि विना बाधकेन साक्ष्यादिसिद्धं परिमाणापकर्षानन्त्य कालादावसत्यं चेत्तदुत्कर्षानन्त्यमप्य(कालादाव)सत्यं स्यात् अविशेषात् ततश्चापरिच्छिन्नपरिमाणताङ्गीकारो (भज्येत) नङ्क्षयेत अतिप्रसङ्गस्तु बाधकाभावेनापास्त इति 7,347 नन्वस्त्येव परिमाणापकर्षस्यानन्त्याभ्युपगमे बाधकम् तथाहि अपकर्षो नामाल्पता आनन्त्यं चानल्पता नच विरुद्धयोर्विशेष्यभावः सम्भवति न हि भवति पीतो ऽपीत इति अतो बाधकसद्भावात्प्रतीतमप्यपकर्षानन्त्यं त्यज्यत इत्यत आह- अन्यदेवेति अन्यदेव ह्यनन्तत्वं महत्त्वाणुत्वयोः समम्
nyāyasudhā: kālādau parimāṇotkarṣāpakarṣayorviśrāntiriyattāvacchedo balavatpramāṇena naivopalabhyate atra mahattvagrahaṇaṃ dṛṣṭāntātharm idamuktaṃ bhavati yathā kālādau parimāṇotkarṣasyānantyaṃ sākṣyādyavagataṃ viparītagrāhakapramāṇābhāvātsatyameva tathā tadapakarṣasyāpi vinā bādhakena sākṣyādisiddhaṃ parimāṇāpakarṣānantya kālādāvasatyaṃ cettadutkarṣānantyamapya(kālādāva)satyaṃ syāt aviśeṣāt tataścāparicchinnaparimāṇatāṅgīkāro (bhajyeta) naṅkṣayeta atiprasaṅgastu bādhakābhāvenāpāsta iti 7,347 nanvastyeva parimāṇāpakarṣasyānantyābhyupagame bādhakam tathāhi apakarṣo nāmālpatā ānantyaṃ cānalpatā naca viruddhayorviśeṣyabhāvaḥ sambhavati na hi bhavati pīto 'pīta iti ato bādhakasadbhāvātpratītamapyapakarṣānantyaṃ tyajyata ityata āha- anyadeveti anyadeva hyanantatvaṃ mahattvāṇutvayoḥ samam
2.2.72a
न्यायसुधा: नानन्तत्वं नामानल्पत्वम् किन्त्वन्यदेव परिच्छेदाभावरूपम् तस्मात्परिमाणोत्कर्षापकर्षयोः समानो धर्म इति युज्यते अत्रापि महत्त्वग्रहणं दृष्टान्तमेव यथा महत्त्वस्य विशेषणं तथाणुत्वस्यापीति यद्यनन्तत्वं नामानल्पत्वं स्यात्तदोत्कर्षस्यापि विशेषणं न स्यात् नहि तदेव तस्य विशेषणं भवति पीतः पीत इत्यदर्शनात् अतस्तत्रानन्त्यं नाम परिच्छेदाभाव इति स्वीकृत्य विशेषणविशेष्यभावः समर्थनीयः तथा प्रकृते ऽपीति यथा हि परिमाणोत्कर्षो गगनादावनधिकस्तथा तदपकर्षो ऽप्यनवधिक एवेति विशेषणविशेष्यभावाभ्युपगमे न को ऽपि दोष इति 7,355 आनन्त्यं नामानल्पत्वादन्यदित्येतत्प्रत्यययितुं दृष्टान्तान्तरमाह- बहुत्वेति बहुत्वाल्पत्वयोर्यद्वत् साङ्खयायामुपलभ्यते आनन्त्यम्
nyāyasudhā: nānantatvaṃ nāmānalpatvam kintvanyadeva paricchedābhāvarūpam tasmātparimāṇotkarṣāpakarṣayoḥ samāno dharma iti yujyate atrāpi mahattvagrahaṇaṃ dṛṣṭāntameva yathā mahattvasya viśeṣaṇaṃ tathāṇutvasyāpīti yadyanantatvaṃ nāmānalpatvaṃ syāttadotkarṣasyāpi viśeṣaṇaṃ na syāt nahi tadeva tasya viśeṣaṇaṃ bhavati pītaḥ pīta ityadarśanāt atastatrānantyaṃ nāma paricchedābhāva iti svīkṛtya viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ samarthanīyaḥ tathā prakṛte 'pīti yathā hi parimāṇotkarṣo gaganādāvanadhikastathā tadapakarṣo 'pyanavadhika eveti viśeṣaṇaviśeṣyabhāvābhyupagame na ko 'pi doṣa iti 7,355 ānantyaṃ nāmānalpatvādanyadityetatpratyayayituṃ dṛṣṭāntāntaramāha- bahutveti bahutvālpatvayoryadvat sāṅkhayāyāmupalabhyate ānantyam
2.2.72cd
-च् न्यायसुधा: यद्वत् यथा सङ्खयायां बहुत्वाल्पत्वयोर्विशेषणतयाऽनन्त्यमुपलभ्यते बहुत्वमनन्तमल्पत्वं चानन्तमिति तथा प्रकृते ऽपीति यद्यनन्त्वं नामानल्पत्वं स्यात् तदा न बहुत्वस्य विशेषणं स्यात् तस्यैव तद्विशेषणत्वायोगात् नाप्यल्पत्वस्य, विरोधात् अतः अवच्छेदाभाव एवानन्तत्वमित्यङ्गीकृत्य बहुत्वमल्पत्व(चानन्त)चापर्यवसितमिति विशेषणविशेष्यभावो बोद्धव्यः तथा परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरपीति ननु च नास्त्येव सङ्खयायां बहुत्वाल्पत्वयोरानन्त्यम् बहुत्वस्य परार्ध एव पर्यवसितत्वात् अल्पत्वस्य चैक(आ)त्वावधित्वम् यथोक्तम् "सा चैकत्वादिपरार्धपर्यन्ताऽ; इति अतः कथमयं दृष्टान्त इत्यत आह- एकेति ... एकभागानां तावत्त्वं ह्येव गण्यते
-c nyāyasudhā: yadvat yathā saṅkhayāyāṃ bahutvālpatvayorviśeṣaṇatayā'nantyamupalabhyate bahutvamanantamalpatvaṃ cānantamiti tathā prakṛte 'pīti yadyanantvaṃ nāmānalpatvaṃ syāt tadā na bahutvasya viśeṣaṇaṃ syāt tasyaiva tadviśeṣaṇatvāyogāt nāpyalpatvasya, virodhāt ataḥ avacchedābhāva evānantatvamityaṅgīkṛtya bahutvamalpatva(cānanta)cāparyavasitamiti viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo boddhavyaḥ tathā parimāṇotkarṣāpakarṣayorapīti nanu ca nāstyeva saṅkhayāyāṃ bahutvālpatvayorānantyam bahutvasya parārdha eva paryavasitatvāt alpatvasya caika(ā)tvāvadhitvam yathoktam "sā caikatvādiparārdhaparyantā'; iti ataḥ kathamayaṃ dṛṣṭānta ityata āha- eketi ... ekabhāgānāṃ tāvattvaṃ hyeva gaṇyate
2.2.73ab
7,356 न्यायसुधा: सङ्खयामधिकृत्य हि गणितशास्त्रं प्रवृत्तम् तत्र च कलासवणर्नप्रभागभागानुबन्धभागापवाहभागभागादिप्रकरणेष्वेकभागानां तावत्त्वमनवधिकत्वं गम्यते हि यस्मात्तस्मादवगम्यते अस्त्येकत्वादप्यपकृष्टानवधिका सङ्खयेति परार्धात्परतो ऽपि सङ्खयासद्भावः स्फुट एवेति नोपपादितः सम्भवति हि परेषामपीश्वरापेक्षाबुद्धया परमाण्वादौ परार्धात्परतो ऽपि सङ्खयोत्पत्तिः ततः परं संज्ञाकरणं तु गणकानां प्रयोजनाभावात् एतामेव विप्रतिपत्तिमपनेतं सङ्खयादृष्टान्तोपादानं कृतमिति 7,357 एवं कालाकाशयोः परिमाणोत्कर्षापकर्षानन्त्यं साक्षिणा प्रसाध्येश्वरे तदागमेन साधयति- अणीयांश्चेति अणीयांश्च महीयांश्च भगवानागमोदितः
7,356 nyāyasudhā: saṅkhayāmadhikṛtya hi gaṇitaśāstraṃ pravṛttam tatra ca kalāsavaṇarnaprabhāgabhāgānubandhabhāgāpavāhabhāgabhāgādiprakaraṇeṣvekabhāgānāṃ tāvattvamanavadhikatvaṃ gamyate hi yasmāttasmādavagamyate astyekatvādapyapakṛṣṭānavadhikā saṅkhayeti parārdhātparato 'pi saṅkhayāsadbhāvaḥ sphuṭa eveti nopapāditaḥ sambhavati hi pareṣāmapīśvarāpekṣābuddhayā paramāṇvādau parārdhātparato 'pi saṅkhayotpattiḥ tataḥ paraṃ saṃjñākaraṇaṃ tu gaṇakānāṃ prayojanābhāvāt etāmeva vipratipattimapanetaṃ saṅkhayādṛṣṭāntopādānaṃ kṛtamiti 7,357 evaṃ kālākāśayoḥ parimāṇotkarṣāpakarṣānantyaṃ sākṣiṇā prasādhyeśvare tadāgamena sādhayati- aṇīyāṃśceti aṇīyāṃśca mahīyāṃśca bhagavānāgamoditaḥ
2.2.73cd
7,358 न्यायसुधा: "अणोरणीयान्महतो महीयानात्माऽ; इत्यागमेन भगवानीश्वरो ऽणोरप्यणीयान्महतो ऽपि महीयानुदितः नच तत्राणुमहच्छब्दाभ्यां किञ्चिद्वयवस्थितमुच्यते विशेषणाभावात् ततो यद्यपकृष्टपरिमाणं ततस्ततो ऽप्यपकृष्टपरिमाणो यद्यच्चोत्कृष्टपरिमाणं ततस्ततो ऽप्युत्कृष्टपरिमाण इत्युक्तं स्यात् तथा चेश्वरगतयो परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरनवधिकत्वमेव लभ्यते नन्वणीयान्महीयानित्युक्त एव भगवति परिमाणोत्कर्षापकर्षयोः पर्यवसानात्कथं तयोः अनवधिकत्वमित्यत आह- अणीयानिति अणीयान्महीयानित्युक्तयोरप्यणोर्महतश्चेति शब्दविषयत्वादिति 7,359 नन्वेवं सति स्वस्मादपि स्वयमपकृष्ट उत्कृष्टश्चेत्यागतम् को नेत्याह यथा चैतत्तथा वक्ष्यते श्रुत्यन्तरं चेश्वरे परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरानन्त्यं प्रतिपादयदस्तीत्याह- आनन्त्येति आनन्त्यवाचकः शब्दो द्विधानन्त्ये ऽपि मानताम्
7,358 nyāyasudhā: "aṇoraṇīyānmahato mahīyānātmā'; ityāgamena bhagavānīśvaro 'ṇorapyaṇīyānmahato 'pi mahīyānuditaḥ naca tatrāṇumahacchabdābhyāṃ kiñcidvayavasthitamucyate viśeṣaṇābhāvāt tato yadyapakṛṣṭaparimāṇaṃ tatastato 'pyapakṛṣṭaparimāṇo yadyaccotkṛṣṭaparimāṇaṃ tatastato 'pyutkṛṣṭaparimāṇa ityuktaṃ syāt tathā ceśvaragatayo parimāṇotkarṣāpakarṣayoranavadhikatvameva labhyate nanvaṇīyānmahīyānityukta eva bhagavati parimāṇotkarṣāpakarṣayoḥ paryavasānātkathaṃ tayoḥ anavadhikatvamityata āha- aṇīyāniti aṇīyānmahīyānityuktayorapyaṇormahataśceti śabdaviṣayatvāditi 7,359 nanvevaṃ sati svasmādapi svayamapakṛṣṭa utkṛṣṭaścetyāgatam ko netyāha yathā caitattathā vakṣyate śrutyantaraṃ ceśvare parimāṇotkarṣāpakarṣayorānantyaṃ pratipādayadastītyāha- ānantyeti ānantyavācakaḥ śabdo dvidhānantye 'pi mānatām
2.2.74a
याति
yāti
2.2.74ab
न्यायसुधा: "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मऽ; इति ब्रह्मण आनन्त्यस्य वाचको ऽनन्तशब्दस्तावद्देशतः कालतो वस्तुतश्चानन्त्यमाह तत्र देशानन्त्यं नामानवधिकपरिमाणवत्त्वम् कालानन्त्यं नामानवच्छिन्नसत्ताकत्वम् वस्त्वानन्त्यं नामापरिच्छिन्नसङ्खयागुणकर्मविग्रहवत्त्वम् तत्र यदा परिमाणानन्त्यस्य वाचकस्तदा द्विधानन्त्ये ऽपि उत्कर्षापकर्षाभ्यामनन्त्ये ऽपि मानतां याति न तूत्कर्षानन्त्यमात्रे विशेषाभावादिति नन्वनेकार्थत्वमन्यायः को ऽत्र न्यायविरोधः निरर्थकशब्दप्रयोगायोगात्तावदेको ऽर्थो ऽङ्गीकार्यः द्वितीयाङ्गीकारे तु न किञ्चिद्बीजमिति कल्पनागौरवम् उच्यते यत्र ह्येकस्मिन्नर्थे व्यवस्थिते सति वृथैवार्थान्तराङ्गीकारस्तत्रैवमेतत् नचैवं प्रकृते अनन्तशब्दो हि परिच्छेदाभावमाह परिच्छे(दश्च)दो हि देशतः कालतो वस्तुतश्च भवन्युपगपदेव प्राप्नोति नच तत्र कस्यचिन्प्राथम्यमस्ति नाप्यन्यतमपरित्यागे कारणम् एवं परिमाणान्त्ये ऽप्युत्कर्षपरिग्रहो द्रष्टव्य इति 7,362 नन्वेवं कालतो गुणतश्चानन्त्यवाचकस्यानन्तशब्दस्याल्पकालत्वमल्पगुणत्वं चार्थः स्यात् अन्यथाल्पपरिमाणवत्त्वमपि न स्यात् अविशेषादिति चेत् किमिदं कालतो गुणतश्चाल्पत्वमापाद्यं किमल्पा एव गुणाः सन्ति ब्रह्मणो न बहुतराः तथा अल्पकालीनैव सत्ता न प्रचुरकालीनेति किंवा सर्वकालगतस्याल्पकाले ऽप्यवस्थितिः स्यात् महागुणस्य चाल्पो ऽपि गुणः स्यादिति आद्यं दूषयति- नैवेति ... नैव गुणाल्पत्वं कालात्पत्वं च मानगम्
nyāyasudhā: "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma'; iti brahmaṇa ānantyasya vācako 'nantaśabdastāvaddeśataḥ kālato vastutaścānantyamāha tatra deśānantyaṃ nāmānavadhikaparimāṇavattvam kālānantyaṃ nāmānavacchinnasattākatvam vastvānantyaṃ nāmāparicchinnasaṅkhayāguṇakarmavigrahavattvam tatra yadā parimāṇānantyasya vācakastadā dvidhānantye 'pi utkarṣāpakarṣābhyāmanantye 'pi mānatāṃ yāti na tūtkarṣānantyamātre viśeṣābhāvāditi nanvanekārthatvamanyāyaḥ ko 'tra nyāyavirodhaḥ nirarthakaśabdaprayogāyogāttāvadeko 'rtho 'ṅgīkāryaḥ dvitīyāṅgīkāre tu na kiñcidbījamiti kalpanāgauravam ucyate yatra hyekasminnarthe vyavasthite sati vṛthaivārthāntarāṅgīkārastatraivametat nacaivaṃ prakṛte anantaśabdo hi paricchedābhāvamāha paricche(daśca)do hi deśataḥ kālato vastutaśca bhavanyupagapadeva prāpnoti naca tatra kasyacinprāthamyamasti nāpyanyatamaparityāge kāraṇam evaṃ parimāṇāntye 'pyutkarṣaparigraho draṣṭavya iti 7,362 nanvevaṃ kālato guṇataścānantyavācakasyānantaśabdasyālpakālatvamalpaguṇatvaṃ cārthaḥ syāt anyathālpaparimāṇavattvamapi na syāt aviśeṣāditi cet kimidaṃ kālato guṇataścālpatvamāpādyaṃ kimalpā eva guṇāḥ santi brahmaṇo na bahutarāḥ tathā alpakālīnaiva sattā na pracurakālīneti kiṃvā sarvakālagatasyālpakāle 'pyavasthitiḥ syāt mahāguṇasya cālpo 'pi guṇaḥ syāditi ādyaṃ dūṣayati- naiveti ... naiva guṇālpatvaṃ kālātpatvaṃ ca mānagam
2.2.74cd
न्यायसुधा: गुणाल्पत्वं कालाल्पत्वं च मानगम् अनन्तं ब्रह्मेति श्रुतिप्रतिपाद्यं नैव भवेदिति गूढाभिसन्धेः प्रतिज्ञा हेतुमुत्तरत्र वक्ष्यति द्वितीयमाशङ्कयाङ्गीकरोति- सर्वेति सर्वकालगतस्याल्पकाले ऽपि स्यादवस्थितिः
nyāyasudhā: guṇālpatvaṃ kālālpatvaṃ ca mānagam anantaṃ brahmeti śrutipratipādyaṃ naiva bhavediti gūḍhābhisandheḥ pratijñā hetumuttaratra vakṣyati dvitīyamāśaṅkayāṅgīkaroti- sarveti sarvakālagatasyālpakāle 'pi syādavasthitiḥ
2.2.75ab
महागुणस्य चाल्पो ऽपि गुणः स्यादिति चेद् भवेत्
mahāguṇasya cālpo 'pi guṇaḥ syāditi ced bhavet
2.2.75c
न्यायसुधा: इतिचेदापाद्यते तद्भवेदेत्यर्थः अत्र गुणग्रहणं क्रियादेरप्युपलक्षणम् गुणकालयोर्यथेष्यमुपादानं प्राथम्यनिरासाथर्म् तेनोक्तकल्पनागौरवपरिहारं सूचयति 7,364 ननु यदि कालाल्पत्वं गुणाल्पत्वं चाङ्गीक्रियते कथं तर्हि नैव गुणाल्पत्वमिति निराकरणमित्यतो ऽभिसन्धिमुद्घाटयति- तावत्त्वमेवेति तावत्त्वमेव नैव स्याद्
nyāyasudhā: iticedāpādyate tadbhavedetyarthaḥ atra guṇagrahaṇaṃ kriyāderapyupalakṣaṇam guṇakālayoryatheṣyamupādānaṃ prāthamyanirāsātharm tenoktakalpanāgauravaparihāraṃ sūcayati 7,364 nanu yadi kālālpatvaṃ guṇālpatvaṃ cāṅgīkriyate kathaṃ tarhi naiva guṇālpatvamiti nirākaraṇamityato 'bhisandhimudghāṭayati- tāvattvameveti tāvattvameva naiva syād
2.2.75c
न्यायसुधा: अल्पत्वमेवेत्यर्थः इत्युक्तं प्रागिति शेषः कुतो न स्यादिति चेत् आपादकाभावादित्याह- देशे ऽपीति ... देशे ऽप्येतन्न नो मतम्
nyāyasudhā: alpatvamevetyarthaḥ ityuktaṃ prāgiti śeṣaḥ kuto na syāditi cet āpādakābhāvādityāha- deśe 'pīti ... deśe 'pyetanna no matam
2.2.76ab
न्यायसुधा: परिमाणे ऽपीत्यर्थः एतत् तावत्त्वमेव नः अस्माकम् एतदुक्तं भवति परिमाणविषये ऽस्मदीयं श्रुतिव्याख्यानमुपलभ्य हि गुणकालयोरप्येतदापाद्यते आपादकान्तराभावात् नच परिमाणे ऽस्माभिरेवं व्याख्यायते अपकृष्टमेव परिमाणमनवधिकमस्ति नोत्कृष्टमिति द्विधानन्त्ये ऽपीत्युक्तत्वात् अतो निर्मूलमेतदापादनमिति 7,365 नन्वेतदीश्वरादेरनवधिकोत्कृष्टापकृष्टपरिमाणसमर्थनमयुक्तम् सूत्रकारेण क्वाप्यनुक्तत्वात् महद्दीर्घवद्वेति सूत्रस्य विजातीययोरपि कार्यकारणभावोपपादनेन व्यधिकरणयोरप्यपरिच्छिन्नपरिमाणोत्कर्षापकर्षयोरुपपादनेन वा समर्थयितुं शक्यत्वादित्यत आह- महत इति महतो ऽल्पत्वमपि हि व्योमवत् प्राह वेदवित्
nyāyasudhā: parimāṇe 'pītyarthaḥ etat tāvattvameva naḥ asmākam etaduktaṃ bhavati parimāṇaviṣaye 'smadīyaṃ śrutivyākhyānamupalabhya hi guṇakālayorapyetadāpādyate āpādakāntarābhāvāt naca parimāṇe 'smābhirevaṃ vyākhyāyate apakṛṣṭameva parimāṇamanavadhikamasti notkṛṣṭamiti dvidhānantye 'pītyuktatvāt ato nirmūlametadāpādanamiti 7,365 nanvetadīśvarāderanavadhikotkṛṣṭāpakṛṣṭaparimāṇasamarthanamayuktam sūtrakāreṇa kvāpyanuktatvāt mahaddīrghavadveti sūtrasya vijātīyayorapi kāryakāraṇabhāvopapādanena vyadhikaraṇayorapyaparicchinnaparimāṇotkarṣāpakarṣayorupapādanena vā samarthayituṃ śakyatvādityata āha- mahata iti mahato 'lpatvamapi hi vyomavat prāha vedavit
2.2.76cd
न्यायसुधा: निरवधिकपरिमाणोत्कर्षवतो(ऽपि) ब्रह्मणो ऽल्पपरिमारवत्त्वं च व्योमं दृष्टान्तीकृत्य व्योमवच्चेति सूत्रखण्डेन प्राह- सूत्रकारः अतो ब्रह्मणो गगनस्य वानवधिकपरिमाणरोत्कर्षापकर्षसद्भावस्तत्सिद्धान्तो भवत्येवेति 7,368 किञ्च यो ऽर्थो निरवकाशप्रमाणसिद्धो यद्विपर्यये चानिष्यं स सर्वो ऽपि सिद्धान्त एव तत्र कालाकाशयोरी(रपी)श्वरे चानवधिकपरिमाणोत्कर्षापकर्षसद्भावः साक्षिणाऽगमेन च सिद्ध इत्युक्तम् तद्विपर्यये बाधकमाह- यदीति यद्यल्पदेशसंस्थानं न सर्वत्रापि नो भवेत्
nyāyasudhā: niravadhikaparimāṇotkarṣavato('pi) brahmaṇo 'lpaparimāravattvaṃ ca vyomaṃ dṛṣṭāntīkṛtya vyomavacceti sūtrakhaṇḍena prāha- sūtrakāraḥ ato brahmaṇo gaganasya vānavadhikaparimāṇarotkarṣāpakarṣasadbhāvastatsiddhānto bhavatyeveti 7,368 kiñca yo 'rtho niravakāśapramāṇasiddho yadviparyaye cāniṣyaṃ sa sarvo 'pi siddhānta eva tatra kālākāśayorī(rapī)śvare cānavadhikaparimāṇotkarṣāpakarṣasadbhāvaḥ sākṣiṇā'gamena ca siddha ityuktam tadviparyaye bādhakamāha- yadīti yadyalpadeśasaṃsthānaṃ na sarvatrāpi no bhavet
2.2.77
न्यायसुधा: कालादेरिति वर्तते सर्वत्रापि संस्थानमिति च कालादीनां सर्वगतत्वं परेणाप्यङ्गीकृतम् सर्वगतत्वं च सर्व(त्र)देशे संस्थानम् तथाच यदि कालादेरल्पाल्पतरदेशेषु संस्थानं न स्यात् तदा सर्वत्रावस्थानमपि नो भवेत् कुत इत्यत आह- स्थितस्य हीति स्थितस्य ह्यल्पदेशेषु सर्वगत्वं भवेद् ध्रुवम् एकत्राप्यनवस्थस्य कुत एवाखिलस्थता
nyāyasudhā: kālāderiti vartate sarvatrāpi saṃsthānamiti ca kālādīnāṃ sarvagatatvaṃ pareṇāpyaṅgīkṛtam sarvagatatvaṃ ca sarva(tra)deśe saṃsthānam tathāca yadi kālāderalpālpataradeśeṣu saṃsthānaṃ na syāt tadā sarvatrāvasthānamapi no bhavet kuta ityata āha- sthitasya hīti sthitasya hyalpadeśeṣu sarvagatvaṃ bhaved dhruvam ekatrāpyanavasthasya kuta evākhilasthatā
2.2.78ab
न्यायसुधा: ध्रुवमित्यवधारणे अल्पदेशेषु स्थितस्यैवेति यथा खल्वेकैकं वर्णमुच्चारयत एव सवर्देवोच्चारणम् नत्वेकमपि वर्णमनुच्चारयतः, तथाल्पाल्पतरदेशेषु स्थितस्यैव हि सर्वदेशगतत्वं भवेत् एकैकत्रापि देशे ऽनवस्थितस्याखिलदेशस्थता कुत एव भवेत् अनेन यो यत्समुदायं व्याप्नोति स तदेकदेशानपि व्याप्नोति(त्येव), यश्चैकदेशान्न व्याप्नोति नासौ तत्समुदायमित्यन्वयव्यतिरेकौ दर्शितौ 7,370 न केवलमल्पाल्पतरदेशस्थत्वाभावे सर्वगत्वाभावप्रसङ्गः किन्तु शशविषाणादिवत्सत्तापि न स्यादित्याह- शून्यत्वमेवेति शून्यत्वमेव तस्य स्याद् यस्यैकत्रापि न स्थितिः
nyāyasudhā: dhruvamityavadhāraṇe alpadeśeṣu sthitasyaiveti yathā khalvekaikaṃ varṇamuccārayata eva savardevoccāraṇam natvekamapi varṇamanuccārayataḥ, tathālpālpataradeśeṣu sthitasyaiva hi sarvadeśagatatvaṃ bhavet ekaikatrāpi deśe 'navasthitasyākhiladeśasthatā kuta eva bhavet anena yo yatsamudāyaṃ vyāpnoti sa tadekadeśānapi vyāpnoti(tyeva), yaścaikadeśānna vyāpnoti nāsau tatsamudāyamityanvayavyatirekau darśitau 7,370 na kevalamalpālpataradeśasthatvābhāve sarvagatvābhāvaprasaṅgaḥ kintu śaśaviṣāṇādivatsattāpi na syādityāha- śūnyatvameveti śūnyatvameva tasya syād yasyaikatrāpi na sthitiḥ
2.2.78cd
न्यायसुधा: एवंच कालादीनामल्पाल्पतरदेशावस्थाने ऽल्पाल्पतरपरिमाणवत्त्वमप्यवर्जनीयमित्यनवधिकपरिमाणापकर्षसिद्धिः अनवधिकोत्कर्षस्तु परेणाप्यङ्गीकृत एवेति न तद्विपर्यये बाधकमुक्तम् सर्वत्रापि नो भवेदित्येव वा द्रष्टव्यम् नहि परममहत्त्वाभावे सर्वगतत्वं सम्भवति तथाचाह-"विभुत्वान्महानाकाशःऽ; इत्यादि अल्पाल्पतरदेशपर्यवसितस्याल्पाल्पतरपरिमाणत्वम् न चैवमाकाशादीति चेत् तत्किमाकाशादि समुदितरूपं येन पर्यवसानापर्यवसानविषयत्वमश्नुवीत किन्त्वेकमेव तच्च यद्यल्पाल्पतरदेशेषु तिष्ठेत्तदा तत्तत्परिमाणं भवत्येव (भवेदेव) यदि तव तत्र स्थितस्य तत्तत्परिमाणत्वं तदा घटादावपि तत्प्रसङ्ग इति चेन्न तस्य सांशत्वेनान्यथासिद्धत्वात् 7,372f. ननु च सर्वमूर्त(द्रव्य)संयोगित्वमेव सर्वगतत्वं, न सर्वत्र संस्थानम् आकाशादेरनाश्रितत्वात् संयोगश्च तत्तत्परिमाणाभावे(ऽपि भवेदेव नहि घटो गगनेन संयुज्यमानो भवति परममहान्नापि परमाणुना संयुज्यमानः परमाणुः तत्कस्य हेतोः संयोगस्य प्रदेशवृत्तित्वादिति मैवम् सर्वपरिमाणानामप्याकाशे सत्त्वात्परमाणुना च घटांशस्यैव संयोगात् तथाहि विशेषशक्तया, निर्भेदमप्याकाशमनन्तांशोपेतम् तत्र अनवधिकौ परिमाणोत्कर्षापकर्षौ व्यवस्थया वर्तेते ततश्च घटो वितस्तिपरिमाणेनैवाकाशेन संयुज्यते स्वयं च तत्परिमाण इति को दोषः घटांश एव परमाणुसंयोगो वर्तते, न घट इति कथं घटस्य परमाणुता तर्ह्याकाशप्रदेशा एवाल्पाल्पतरप्रदेशसंयोगिन इति, त एव तत्तत्परिमाणाः स्युर्नाकाशमिति चेन्न तेषामप्याकाशात्मकत्वात् अन्यथा संयोगस्य प्रदेशवृत्तित्वं न स्याद्वयाघातादिति 7,378 कालादौ परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरानन्त्यमुपपाद्योपसंहरति- अत इति अतो नाणुत्वविश्रान्तिर्न महत्त्वस्य च क्वचित्
nyāyasudhā: evaṃca kālādīnāmalpālpataradeśāvasthāne 'lpālpataraparimāṇavattvamapyavarjanīyamityanavadhikaparimāṇāpakarṣasiddhiḥ anavadhikotkarṣastu pareṇāpyaṅgīkṛta eveti na tadviparyaye bādhakamuktam sarvatrāpi no bhavedityeva vā draṣṭavyam nahi paramamahattvābhāve sarvagatatvaṃ sambhavati tathācāha-"vibhutvānmahānākāśaḥ'; ityādi alpālpataradeśaparyavasitasyālpālpataraparimāṇatvam na caivamākāśādīti cet tatkimākāśādi samuditarūpaṃ yena paryavasānāparyavasānaviṣayatvamaśnuvīta kintvekameva tacca yadyalpālpataradeśeṣu tiṣṭhettadā tattatparimāṇaṃ bhavatyeva (bhavedeva) yadi tava tatra sthitasya tattatparimāṇatvaṃ tadā ghaṭādāvapi tatprasaṅga iti cenna tasya sāṃśatvenānyathāsiddhatvāt 7,372f. nanu ca sarvamūrta(dravya)saṃyogitvameva sarvagatatvaṃ, na sarvatra saṃsthānam ākāśāderanāśritatvāt saṃyogaśca tattatparimāṇābhāve('pi bhavedeva nahi ghaṭo gaganena saṃyujyamāno bhavati paramamahānnāpi paramāṇunā saṃyujyamānaḥ paramāṇuḥ tatkasya hetoḥ saṃyogasya pradeśavṛttitvāditi maivam sarvaparimāṇānāmapyākāśe sattvātparamāṇunā ca ghaṭāṃśasyaiva saṃyogāt tathāhi viśeṣaśaktayā, nirbhedamapyākāśamanantāṃśopetam tatra anavadhikau parimāṇotkarṣāpakarṣau vyavasthayā vartete tataśca ghaṭo vitastiparimāṇenaivākāśena saṃyujyate svayaṃ ca tatparimāṇa iti ko doṣaḥ ghaṭāṃśa eva paramāṇusaṃyogo vartate, na ghaṭa iti kathaṃ ghaṭasya paramāṇutā tarhyākāśapradeśā evālpālpatarapradeśasaṃyogina iti, ta eva tattatparimāṇāḥ syurnākāśamiti cenna teṣāmapyākāśātmakatvāt anyathā saṃyogasya pradeśavṛttitvaṃ na syādvayāghātāditi 7,378 kālādau parimāṇotkarṣāpakarṣayorānantyamupapādyopasaṃharati- ata iti ato nāṇutvaviśrāntirna mahattvasya ca kvacit
2.2.79ab
न्यायसुधा: क्वचित् कालादौ त्रये यद्वानुमानदूषणोपसंहारो ऽयम् ततश्च कालातीतत्वदृष्टान्तदोषावपरिहार्याविति कालाकाशेश्वरेषु परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरानन्त्यमस्तीत्युक्तम् न केवलं तेष्वेव किन्तु प्रकृत्यादौ सर्वगते परममहति द्रव्यान्तरे ऽपीत्याह- उभयेति उभयानन्त्ययुक् तस्माद् यदि मुख्यमहद् भवेत्
nyāyasudhā: kvacit kālādau traye yadvānumānadūṣaṇopasaṃhāro 'yam tataśca kālātītatvadṛṣṭāntadoṣāvaparihāryāviti kālākāśeśvareṣu parimāṇotkarṣāpakarṣayorānantyamastītyuktam na kevalaṃ teṣveva kintu prakṛtyādau sarvagate paramamahati dravyāntare 'pītyāha- ubhayeti ubhayānantyayuk tasmād yadi mukhyamahad bhavet
2.2.79c
7,379 न्यायसुधा: तस्मादिषूक्तन्यायात् मुख्यं महत् परममहत् यदि कालादेरप्यानन्त्यं स्यात् कथं तर्हि सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यानन्त्यं ब्रह्मणो लक्षणत्वेनोच्यते न ह्यतिव्याप्तं लक्षणं भवतीत्यत आह- तच्चेति तच्च ब्रह्म परं साक्षात् सर्वानन्त्ययुतं सदा
7,379 nyāyasudhā: tasmādiṣūktanyāyāt mukhyaṃ mahat paramamahat yadi kālāderapyānantyaṃ syāt kathaṃ tarhi satyaṃ jñānamanantaṃ brahmetyānantyaṃ brahmaṇo lakṣaṇatvenocyate na hyativyāptaṃ lakṣaṇaṃ bhavatītyata āha- tacceti tacca brahma paraṃ sākṣāt sarvānantyayutaṃ sadā
2.2.79d
न्यायसुधा: परमिति केवलार्थे यद्यपि कालादिकमप्यनन्तं, तथापि ब्रह्मैव तदनन्तमित्युच्यते कुतः साक्षात् परानपेक्षयानन्तत्वात् अपराधीनत्वापेक्षयेति यावत् पक्षान्तरमाह- सर्वेति ... सर्वानन्त्ययुतं सदा
nyāyasudhā: paramiti kevalārthe yadyapi kālādikamapyanantaṃ, tathāpi brahmaiva tadanantamityucyate kutaḥ sākṣāt parānapekṣayānantatvāt aparādhīnatvāpekṣayeti yāvat pakṣāntaramāha- sarveti ... sarvānantyayutaṃ sadā
2.2.80a
न्यायसुधा: नास्यां श्रुतावानन्त्यमात्रं लक्षणत्वेनोच्यते किन्तु देशतः कालतो गुणादितश्च तादृशं च ब्रह्मैवेति न दोषः यथोक्तम्"देशतः कालतश्चैव गुणतश्च त्रिधा ततिः सा समस्ता हरेरेव न ह्यन्ये पूर्णसद्गुणाःऽ; इति पक्षान्तरमन्वाचिनोति- सदेति पूर्वेणैव सम्बन्धः तथाच कालक्षणेषु देशतो ऽनन्तेष्वपि नातिव्याप्तिरिति 7,382f. परमाणावपि परिमाणापकर्षतारतम्यविश्रान्तिर्नास्तीत्युक्तम् तदसत् परिमाणस्य द्रव्याश्रयत्वात् परमाणुतो ऽप्यपकृष्टपरिमाणाश्रयस्य द्रव्यस्याभावात् मैवम् परमाणुभागानां सत्त्वात् नच तेषु विश्रान्तिः तेषामपि (भागसत्त्वात्) सभागत्वात् अविश्रान्तभागपरम्परा कुतः सिद्धेत्यतः साक्षिणेति वक्तुं साक्षी नाम प्रमाणमेव नास्तीति वदतो बाधकं तावदाह- यदीति 7,383 यदि साक्षी स्वयम्भातो न मानं केन गम्यते अक्षजादेश्च मानत्वम्
nyāyasudhā: nāsyāṃ śrutāvānantyamātraṃ lakṣaṇatvenocyate kintu deśataḥ kālato guṇāditaśca tādṛśaṃ ca brahmaiveti na doṣaḥ yathoktam"deśataḥ kālataścaiva guṇataśca tridhā tatiḥ sā samastā harereva na hyanye pūrṇasadguṇāḥ'; iti pakṣāntaramanvācinoti- sadeti pūrveṇaiva sambandhaḥ tathāca kālakṣaṇeṣu deśato 'nanteṣvapi nātivyāptiriti 7,382f. paramāṇāvapi parimāṇāpakarṣatāratamyaviśrāntirnāstītyuktam tadasat parimāṇasya dravyāśrayatvāt paramāṇuto 'pyapakṛṣṭaparimāṇāśrayasya dravyasyābhāvāt maivam paramāṇubhāgānāṃ sattvāt naca teṣu viśrāntiḥ teṣāmapi (bhāgasattvāt) sabhāgatvāt aviśrāntabhāgaparamparā kutaḥ siddhetyataḥ sākṣiṇeti vaktuṃ sākṣī nāma pramāṇameva nāstīti vadato bādhakaṃ tāvadāha- yadīti 7,383 yadi sākṣī svayambhāto na mānaṃ kena gamyate akṣajādeśca mānatvam
2.2.80d
-च् न्यायसुधा: साक्षी नाम मानं यदि नेष्यते तदाक्षजादेर्ज्ञानस्य मानत्वम् चशब्दाद्बहिः कालाकाशादिकमन्तःसुखादिकं च केन प्रमाणेन गम्यते न केनापि तद्ग्राहकस्य प्रमाणान्तरस्य अभावात् नच तन्मा भूदिति वाच्यम् तद्वयवहारविलयप्रसङ्गादिति नन्वस्तु साक्षिणमनङ्गीकुर्वाणस्येदं बाधकम् साधकं (तु) किमित्यत आह- स्वयम्भात इति यस्तु स्वयं प्रकाशमाने ऽपि साक्षिणि विप्रतिपद्यते सो ऽक्षजादेर्मानत्वं सप्रमाणकं वस्तुत्वाद्घटवदिति प्रसङ्गसूचितेनानुमानेन बोधनीयः प्रसक्तप्रतिषेधश्च वक्ष्यमाणन्यायेन भविष्यति धमिर्ग्राहकप्रमाणेनैव सिद्धेर्न तत्प्रामाण्ये पृथक् प्रमाणं वक्तव्यम् अत एव मानमित्युक्तम् 7,385 न साक्षिणो ऽनभ्युपगमे ऽप्यक्षजादिज्ञानप्रामाण्यमप्रामाणिकं प्रसज्यते प्रवृत्तिसामर्थ्येन तज्जातीयत्वेन वानुमानेन तत्सिद्धेरित्यत आह- अनवस्थेति ... अनवस्थाथवा भवेत्
-c nyāyasudhā: sākṣī nāma mānaṃ yadi neṣyate tadākṣajāderjñānasya mānatvam caśabdādbahiḥ kālākāśādikamantaḥsukhādikaṃ ca kena pramāṇena gamyate na kenāpi tadgrāhakasya pramāṇāntarasya abhāvāt naca tanmā bhūditi vācyam tadvayavahāravilayaprasaṅgāditi nanvastu sākṣiṇamanaṅgīkurvāṇasyedaṃ bādhakam sādhakaṃ (tu) kimityata āha- svayambhāta iti yastu svayaṃ prakāśamāne 'pi sākṣiṇi vipratipadyate so 'kṣajādermānatvaṃ sapramāṇakaṃ vastutvādghaṭavaditi prasaṅgasūcitenānumānena bodhanīyaḥ prasaktapratiṣedhaśca vakṣyamāṇanyāyena bhaviṣyati dhamirgrāhakapramāṇenaiva siddherna tatprāmāṇye pṛthak pramāṇaṃ vaktavyam ata eva mānamityuktam 7,385 na sākṣiṇo 'nabhyupagame 'pyakṣajādijñānaprāmāṇyamaprāmāṇikaṃ prasajyate pravṛttisāmarthyena tajjātīyatvena vānumānena tatsiddherityata āha- anavastheti ... anavasthāthavā bhavet
2.2.81a
न्यायसुधा: अन्यथा साक्षीतरप्रमाणवेद्यत्वाङ्गीकारे तर्हि साक्षिप्रामाण्यमप्यन्येन ग्राह्यमित्यनवस्थैवेति चेन्न तस्य स्वप्रकाशत्वादिति तदिदमुक्तं स्वयम्भात इति 7,386 किमतो यद्येवं साक्षी नाम प्रमाणमस्तीत्यत आह- अत इति अतः सर्वपदार्थानां भागाः सन्त्येव सर्वदा सर्वदिक्ष्वपि सम्बन्धाद्
nyāyasudhā: anyathā sākṣītarapramāṇavedyatvāṅgīkāre tarhi sākṣiprāmāṇyamapyanyena grāhyamityanavasthaiveti cenna tasya svaprakāśatvāditi tadidamuktaṃ svayambhāta iti 7,386 kimato yadyevaṃ sākṣī nāma pramāṇamastītyata āha- ata iti ataḥ sarvapadārthānāṃ bhāgāḥ santyeva sarvadā sarvadikṣvapi sambandhād
2.2.81d
-च् न्यायसुधा: साक्षित इत्यर्थः सर्वपदार्थानां परमाणोस्तद्भागानां चेत्यर्थः सन्त्येव इति सिद्धमिति शेषः यद्वा सर्वपदार्थानामित्यनेनानुमानमपि सूचयति परमाणुः सभागः पदार्थत्वाद्घटवत् इति नचाश्रयासिद्धिर्धर्मिग्राहकविरोधो वा साक्षिणा परमाणुसिद्धेरुक्तत्वात् तेन च सभागतयैव सिद्धेः न चैवमनुमानवैयर्थ्यम् प्रमाणसम्प्लवाङ्गीकारात् सभागत्वमात्रे विप्रतिपन्नं प्रति सार्थक्याच्च अनुमानान्तरमाह- सर्वदेति युगपदित्यर्थः सर्वदिक्षु स्थितैर्द्रव्यैः सम्बन्धात्संयोगादपि भागाः सन्तीत्यवगम्यते यद्यपि सभागत्वमात्रसाधने संयोगित्वमात्रं प्रयोजकम् गगनादीनामपि भागाङ्गीकारेण व्यभिचाराभवात् तथापि बहुभागसाधनाय विशेषणोपादानम् तथाहि परमाणुर्दशभागवान्युगपद्दशमूर्तसंयोगित्वात् (प)घटवदिति 7,390 ननु द्रव्यत्वेनैवालं किं संयोगित्वेन (हेतूच्छित्तिरूप) विपक्षे बाधकसूचनार्थमिति ब्रूमः तथाहि अस्ति तावत्परमाणोः परमाण्वन्तरसंयोगः अन्यथा द्वयणुकाद्यारम्भानुपपत्तेः न चैकेनैवेति नियमः कारणाकारणसंयोगजसंयोगप्रक्रियायामेकैकस्य परमाणोः सजातीयविजातीयपरमाणुद्वयेन युगपत्संयोगस्योररीकृतत्वात् पाषाणादिमध्यवर्तिनः परमाणोः परितो ऽस्थितैः परमाणुभिः संयोगाभावाद्यनुपपत्तेश्च नच मूर्तानां युगपदेकदेशावस्थानं सम्भवति प्रदेशवर्तिनश्च संयोगाः साक्षिसिद्धत्वात् घटादौ तद्दर्शनेन च परमाणौ(णावप्यतदनुमानाच्च तथाच यदि परमाणुरनेकांशो न स्यात्, तदा युगपदनेकैर्न संयुज्यतेति ननु संयोगस्य प्रदेशवृत्तित्वं नाम स्वात्यन्ताभावसमानदेशत्वमेव नतु घटसंयोगो घटावयवे वर्तत इति तत्कथं भागाभावे संयोगानुपपत्तिरिति मैवम् प्रत्यक्षादिसिद्धस्य अवयवृत्तित्वस्य परित्यागेनाप्रामाणिकव्याहताङ्गीकारस्यानुचितत्वात् वक्ष्यते चैतत् 7,399 ननु परमाणुः सावयव इति स्वव्याघातस्य मुख्यमुदाहरणम् यो हि सर्वतः अपकृष्टो यतः परमाणुर्नास्ति तं परमाणुमाचते तस्य सावयवत्वे ऽवयविनो ऽवयवानामपकृष्टपरिमाणत्वावश्यम्भावात्कथं न व्याहतिरित्यत आह- अविभाग इति ... अविभागः पराणुता
-c nyāyasudhā: sākṣita ityarthaḥ sarvapadārthānāṃ paramāṇostadbhāgānāṃ cetyarthaḥ santyeva iti siddhamiti śeṣaḥ yadvā sarvapadārthānāmityanenānumānamapi sūcayati paramāṇuḥ sabhāgaḥ padārthatvādghaṭavat iti nacāśrayāsiddhirdharmigrāhakavirodho vā sākṣiṇā paramāṇusiddheruktatvāt tena ca sabhāgatayaiva siddheḥ na caivamanumānavaiyarthyam pramāṇasamplavāṅgīkārāt sabhāgatvamātre vipratipannaṃ prati sārthakyācca anumānāntaramāha- sarvadeti yugapadityarthaḥ sarvadikṣu sthitairdravyaiḥ sambandhātsaṃyogādapi bhāgāḥ santītyavagamyate yadyapi sabhāgatvamātrasādhane saṃyogitvamātraṃ prayojakam gaganādīnāmapi bhāgāṅgīkāreṇa vyabhicārābhavāt tathāpi bahubhāgasādhanāya viśeṣaṇopādānam tathāhi paramāṇurdaśabhāgavānyugapaddaśamūrtasaṃyogitvāt (pa)ghaṭavaditi 7,390 nanu dravyatvenaivālaṃ kiṃ saṃyogitvena (hetūcchittirūpa) vipakṣe bādhakasūcanārthamiti brūmaḥ tathāhi asti tāvatparamāṇoḥ paramāṇvantarasaṃyogaḥ anyathā dvayaṇukādyārambhānupapatteḥ na caikenaiveti niyamaḥ kāraṇākāraṇasaṃyogajasaṃyogaprakriyāyāmekaikasya paramāṇoḥ sajātīyavijātīyaparamāṇudvayena yugapatsaṃyogasyorarīkṛtatvāt pāṣāṇādimadhyavartinaḥ paramāṇoḥ parito 'sthitaiḥ paramāṇubhiḥ saṃyogābhāvādyanupapatteśca naca mūrtānāṃ yugapadekadeśāvasthānaṃ sambhavati pradeśavartinaśca saṃyogāḥ sākṣisiddhatvāt ghaṭādau taddarśanena ca paramāṇau(ṇāvapyatadanumānācca tathāca yadi paramāṇuranekāṃśo na syāt, tadā yugapadanekairna saṃyujyateti nanu saṃyogasya pradeśavṛttitvaṃ nāma svātyantābhāvasamānadeśatvameva natu ghaṭasaṃyogo ghaṭāvayave vartata iti tatkathaṃ bhāgābhāve saṃyogānupapattiriti maivam pratyakṣādisiddhasya avayavṛttitvasya parityāgenāprāmāṇikavyāhatāṅgīkārasyānucitatvāt vakṣyate caitat 7,399 nanu paramāṇuḥ sāvayava iti svavyāghātasya mukhyamudāharaṇam yo hi sarvataḥ apakṛṣṭo yataḥ paramāṇurnāsti taṃ paramāṇumācate tasya sāvayavatve 'vayavino 'vayavānāmapakṛṣṭaparimāṇatvāvaśyambhāvātkathaṃ na vyāhatirityata āha- avibhāga iti ... avibhāgaḥ parāṇutā
Adhyāya 2 (cont. 24)
2.2.82ab
न्यायसुधा: स्यादयं विरोधो यदीदं परमाणुपदप्रवृत्तिनिमित्तं स्यात् नचैवम् सावयवतया साक्षिसिद्धे तदसम्भवात् किन्तु अविभागः पराणुता परमाणुशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् तथाच कुतो व्याघात इति नन्वविभाग इति कथमिदं विज्ञायते सर्वथा विभागलक्षणगुणाभाव इति चेन्न गुणादेरपि परमाणुत्वप्रसङ्गात् द्रव्यत्वे सतीति विशेषणाददोष इति चेन्न असम्भवात् यत्किञ्चिद्विभागाभावाभिप्राये मेरुमन्दरयोरप्यणुत्वप्रसङ्गात् अवयवविभागाभावो ऽभिमत इति चेन्न मैवम् यस्य विभिन्नावयवेषु सत्स्वपि तेषां विभागो न कदापि भवितुमर्हति स परमाणुरिति व्याख्यानात् एतेनावयवपरम्परावि(श्रान्त्यभा)श्रमाभावे ऽनवस्थेत्यपि परास्तम् मूलक्षयाभावस्य सूचितत्वात् 7,407 यद्वा विभिद्यते विभज्यते इति विभागः तदभावः परमाणुतेति यतः स्वावयवं विना स्वतन्त्रमनवयवरूपमपकृष्टपरिमाणं (वस्तु)नास्ति स परमाणुरिति यावत् 7,413 नन्वेवमवयवपरम्पराविश्रान्त्यभावे ऽनन्तावयवारब्धत्वाविशेषात्सर्षपमहीधरयोः परिमाणाविशेषः स्यात् नच कारणसङ्खयाविशेषे ऽपि तत्परिमाणप्रचयविशेषात्सर्षपमहीधरयोः परिमाणविशेष इति वाच्यम् अवयवानन्त्यसाम्ये तयोरप्यनुपपत्तेरिति उच्यते किमयं प्रसङ्गः, उतानुमानम् आद्ये ह्ययमर्थः यदि सर्षपमहीधरावविश्रान्तावयवपरस्परौ स्यातां तदा अनन्तावयवारब्धौ प्रसज्येयातात् तथाच समपरिमाणौ भवेतामिति तत्रोभयत्रापि व्याप्त्यभावः यदविश्रान्तावयवपरस्परं तदनन्तावयवारब्धम् यच्चैवं तत्तुल्यपरिमाणमिति किन्नाम भवतोपलब्धम् किञ्चावयवपरम्पराविश्रान्त्यभाव ते सर्वे ऽपि सम्भूयानन्ताः स्युः सषर्पमहीधरारम्भकाणामानन्त्यं तु कुतः अत एव द्वितीयप्रसङ्गस्यापादकासिद्धिः एतेनावयवपरम्पराविश्रान्त्यभावे समसङ्खयावयवारब्धत्वं ततश्चावयवपरिमाणादिविशेषाभावे परिमाणाविशेषः स्यादितीत्यपि परास्तम् व्याप्त्यसिद्धेः समसङ्खयावयवारब्धत्वासिद्धेश्च द्वितीये त्विदमुक्तं स्यात् सर्षपमहीधरौ नानन्तावयवारब्धौ विसदृशपरिमाणत्वात् विमतौ नाविश्रान्तावयवपरम्परौ अनन्तावयवानारब्धत्वादिति आद्ये सिद्धसाधनम् नहि सर्षपादेरवयवपरम्पराविश्रान्त्यभावादिनानन्तावयवारब्धत्वमङ्गीकृतम् किन्तु सम्भूतानामनन्तत्वम् तदभावसाधने मां प्रति दृष्टान्ताभावः गुणादौ साधनाभावात् द्वितीयस्य त्वप्रयोजकतेति 7,417 स्यादेतत् सर्षपावयवपरम्पराया निरवधिकत्वे मूर्तानां समानदेशत्वानुपपत्तौ सर्षपावयवैर्जगति व्याप्ते विश्वव्यापी सर्षपः स्यादिति महीधरस्यानवकाश एवेत्यापादनार्थं इति चेन्न पार्थिवपरमाणूनामनन्तत्वे ऽपिस मूर्तान्तरावकाशदर्शनात् सर्षपो यावन्तं देशमवष्टभ्य वर्तमानो दृश्यते तावत्येवानवधिकाया अपि तदवयवपरम्पराया अवस्थानाच्च अत एव हि आकाशादीनामप्यनवधिकमंशपरम्परामुपेत्य तत्र परिमाणापकर्षानन्त्यमुपपादितम् 7,418 ननु मा भूत्साक्षात्सर्षपमहीधरारम्भकाणां समसङ्खयत्वम् , तथाप्यवयवपरम्पराया विश्रान्त्यभावे सम्भूतावयवानां समसङ्खयत्वात्परिमाणभेदो न स्यादि(त्युच्यत इति)ति चेन्न आनन्त्ये ऽपि तारतम्यसम्भवात् अनन्ता हि पार्थिवपरमाणवो ऽनन्ताश्चान्त्यविशेषाः नच ते समसङ्खयाः तथा सत्याप्यपरमाणुषु तदभावापातात् तथा सर्वकल्पेषु संसारिणो ऽनन्ताः तथाप्यपवर्गवशात्तारतम्यमुपेयमेव एवमनेकमुदाहरणमिति 7,421 यदेतत्सूत्रकृता परिमाणासमवायिकारणविषये दूषणमुक्तम् तदुपलक्षणमात्रम् अन्यत्राप्यसमवायिकारणे स्वयं दूषणान्यूहनीयानीत्याशयवान्द्रव्यासमवायिकारणसंयोगविषये अन्यथाप्रतिपत्तिं निराकरोति- तत्संयोगादिति तत्संयोगादनियतात् पदार्थानां जनिर्भवेत्
nyāyasudhā: syādayaṃ virodho yadīdaṃ paramāṇupadapravṛttinimittaṃ syāt nacaivam sāvayavatayā sākṣisiddhe tadasambhavāt kintu avibhāgaḥ parāṇutā paramāṇuśabdapravṛttinimittam tathāca kuto vyāghāta iti nanvavibhāga iti kathamidaṃ vijñāyate sarvathā vibhāgalakṣaṇaguṇābhāva iti cenna guṇāderapi paramāṇutvaprasaṅgāt dravyatve satīti viśeṣaṇādadoṣa iti cenna asambhavāt yatkiñcidvibhāgābhāvābhiprāye merumandarayorapyaṇutvaprasaṅgāt avayavavibhāgābhāvo 'bhimata iti cenna maivam yasya vibhinnāvayaveṣu satsvapi teṣāṃ vibhāgo na kadāpi bhavitumarhati sa paramāṇuriti vyākhyānāt etenāvayavaparamparāvi(śrāntyabhā)śramābhāve 'navasthetyapi parāstam mūlakṣayābhāvasya sūcitatvāt 7,407 yadvā vibhidyate vibhajyate iti vibhāgaḥ tadabhāvaḥ paramāṇuteti yataḥ svāvayavaṃ vinā svatantramanavayavarūpamapakṛṣṭaparimāṇaṃ (vastu)nāsti sa paramāṇuriti yāvat 7,413 nanvevamavayavaparamparāviśrāntyabhāve 'nantāvayavārabdhatvāviśeṣātsarṣapamahīdharayoḥ parimāṇāviśeṣaḥ syāt naca kāraṇasaṅkhayāviśeṣe 'pi tatparimāṇapracayaviśeṣātsarṣapamahīdharayoḥ parimāṇaviśeṣa iti vācyam avayavānantyasāmye tayorapyanupapatteriti ucyate kimayaṃ prasaṅgaḥ, utānumānam ādye hyayamarthaḥ yadi sarṣapamahīdharāvaviśrāntāvayavaparasparau syātāṃ tadā anantāvayavārabdhau prasajyeyātāt tathāca samaparimāṇau bhavetāmiti tatrobhayatrāpi vyāptyabhāvaḥ yadaviśrāntāvayavaparasparaṃ tadanantāvayavārabdham yaccaivaṃ tattulyaparimāṇamiti kinnāma bhavatopalabdham kiñcāvayavaparamparāviśrāntyabhāva te sarve 'pi sambhūyānantāḥ syuḥ saṣarpamahīdharārambhakāṇāmānantyaṃ tu kutaḥ ata eva dvitīyaprasaṅgasyāpādakāsiddhiḥ etenāvayavaparamparāviśrāntyabhāve samasaṅkhayāvayavārabdhatvaṃ tataścāvayavaparimāṇādiviśeṣābhāve parimāṇāviśeṣaḥ syāditītyapi parāstam vyāptyasiddheḥ samasaṅkhayāvayavārabdhatvāsiddheśca dvitīye tvidamuktaṃ syāt sarṣapamahīdharau nānantāvayavārabdhau visadṛśaparimāṇatvāt vimatau nāviśrāntāvayavaparamparau anantāvayavānārabdhatvāditi ādye siddhasādhanam nahi sarṣapāderavayavaparamparāviśrāntyabhāvādinānantāvayavārabdhatvamaṅgīkṛtam kintu sambhūtānāmanantatvam tadabhāvasādhane māṃ prati dṛṣṭāntābhāvaḥ guṇādau sādhanābhāvāt dvitīyasya tvaprayojakateti 7,417 syādetat sarṣapāvayavaparamparāyā niravadhikatve mūrtānāṃ samānadeśatvānupapattau sarṣapāvayavairjagati vyāpte viśvavyāpī sarṣapaḥ syāditi mahīdharasyānavakāśa evetyāpādanārthaṃ iti cenna pārthivaparamāṇūnāmanantatve 'pisa mūrtāntarāvakāśadarśanāt sarṣapo yāvantaṃ deśamavaṣṭabhya vartamāno dṛśyate tāvatyevānavadhikāyā api tadavayavaparamparāyā avasthānācca ata eva hi ākāśādīnāmapyanavadhikamaṃśaparamparāmupetya tatra parimāṇāpakarṣānantyamupapāditam 7,418 nanu mā bhūtsākṣātsarṣapamahīdharārambhakāṇāṃ samasaṅkhayatvam , tathāpyavayavaparamparāyā viśrāntyabhāve sambhūtāvayavānāṃ samasaṅkhayatvātparimāṇabhedo na syādi(tyucyata iti)ti cenna ānantye 'pi tāratamyasambhavāt anantā hi pārthivaparamāṇavo 'nantāścāntyaviśeṣāḥ naca te samasaṅkhayāḥ tathā satyāpyaparamāṇuṣu tadabhāvāpātāt tathā sarvakalpeṣu saṃsāriṇo 'nantāḥ tathāpyapavargavaśāttāratamyamupeyameva evamanekamudāharaṇamiti 7,421 yadetatsūtrakṛtā parimāṇāsamavāyikāraṇaviṣaye dūṣaṇamuktam tadupalakṣaṇamātram anyatrāpyasamavāyikāraṇe svayaṃ dūṣaṇānyūhanīyānītyāśayavāndravyāsamavāyikāraṇasaṃyogaviṣaye anyathāpratipattiṃ nirākaroti- tatsaṃyogāditi tatsaṃyogādaniyatāt padārthānāṃ janirbhavet
2.2.82cd
न्यायसुधा: अवयवसंयोगो द्रव्यासमवायिकारणमिति वदन्तो ऽपि वैशेषिकादयः परमाणुकार्योत्पत्तौ द्वयोरेव सजातीययोरेव परमाण्वोरेव संयोग(स्यासमवायिका)स्य कारणत्वमित्याद्यचक्षते तदश्रद्धेयम् किन्नाम तेषां कारणानामनियतादुक्तनियमरहितात्संयोगात्पदार्थानां द्रव्याणां जनिर्भवेत् किञ्चित्कार्यं द्वयोः परमाण्वोः संयोगादुपजायते तद्द्वयणुकमुच्यते कदाचित् त्रयाणां तत्त्र्यणुकं चतुर्भिः परमाणुभिरारब्धं च(तच्च)तुरुणुकम् एवमन्यदपि तथा किञ्चित्सजातीययोः परमाण्वोः संयोगात्किञ्चिद्विजातीययोः एवं किञ्चित्परमाण्वोरेव संयोगात्किञ्चित्परमाणुद्वयणुकयोरित्यादि एवं द्वयणुककार्योत्पत्तशवप्यनियमो द्रष्टव्यः 7,422 कुत इति चेत् उक्तनियमे प्रमाणाभावादित्याह- द्वयोरेवेति द्वयोरेव तु संयोग इति केनावसीयते
nyāyasudhā: avayavasaṃyogo dravyāsamavāyikāraṇamiti vadanto 'pi vaiśeṣikādayaḥ paramāṇukāryotpattau dvayoreva sajātīyayoreva paramāṇvoreva saṃyoga(syāsamavāyikā)sya kāraṇatvamityādyacakṣate tadaśraddheyam kinnāma teṣāṃ kāraṇānāmaniyatāduktaniyamarahitātsaṃyogātpadārthānāṃ dravyāṇāṃ janirbhavet kiñcitkāryaṃ dvayoḥ paramāṇvoḥ saṃyogādupajāyate taddvayaṇukamucyate kadācit trayāṇāṃ tattryaṇukaṃ caturbhiḥ paramāṇubhirārabdhaṃ ca(tacca)turuṇukam evamanyadapi tathā kiñcitsajātīyayoḥ paramāṇvoḥ saṃyogātkiñcidvijātīyayoḥ evaṃ kiñcitparamāṇvoreva saṃyogātkiñcitparamāṇudvayaṇukayorityādi evaṃ dvayaṇukakāryotpattaśavapyaniyamo draṣṭavyaḥ 7,422 kuta iti cet uktaniyame pramāṇābhāvādityāha- dvayoreveti dvayoreva tu saṃyoga iti kenāvasīyate
2.2.83ab
न्यायसुधा: तुशब्दो विशेषार्थः तेन सजातीययोः परमाण्वोरिति नियमो लभ्यते संयोगः आदिकार्यस्यासमवायिकारणमिति शेषः केन प्रमाणेनेत्याक्षेपे उपलक्षणमेतत् त्रयाणामेव द्वयणुकानामित्यपि द्रष्टव्यम् ननु सावयवस्यानेकसंयोगः सम्भवति परमाणुस्तु निरवयव इति द्वयोरेवेति नियमसिद्धिरित्युक्तोत्तरम् निरवयवत्वे द्वयोरपि संयोगो न सम्भवति संयोगस्यांशवृत्तित्वात् 7,423 ननु सजातीयसंयोग एवारम्भक इति नियमो न निष्प्रमाणकः परमाणुकार्ये गन्धाद्युत्पत्तेरेव तत्र प्रमाणत्वात् तथा हि पार्थिवाप्यपरमाणुभ्यां यद्येकं कार्यमुत्पद्यते तदा तदगन्धमस्नेहमापद्येत पार्थिवतैजसाभ्यामुत्पन्नमगन्धरूपमुत्पद्येत एकस्य गन्धादेरनारम्भकत्वात् अतो गन्धाद्युत्पत्त्यैव सजातीयसंयोगस्यारम्भकत्वसिद्धिरित्यत आह- कारणस्येति कारणस्य गुणास्तेन भवेयुः कार्यगा अपि
nyāyasudhā: tuśabdo viśeṣārthaḥ tena sajātīyayoḥ paramāṇvoriti niyamo labhyate saṃyogaḥ ādikāryasyāsamavāyikāraṇamiti śeṣaḥ kena pramāṇenetyākṣepe upalakṣaṇametat trayāṇāmeva dvayaṇukānāmityapi draṣṭavyam nanu sāvayavasyānekasaṃyogaḥ sambhavati paramāṇustu niravayava iti dvayoreveti niyamasiddhirityuktottaram niravayavatve dvayorapi saṃyogo na sambhavati saṃyogasyāṃśavṛttitvāt 7,423 nanu sajātīyasaṃyoga evārambhaka iti niyamo na niṣpramāṇakaḥ paramāṇukārye gandhādyutpattereva tatra pramāṇatvāt tathā hi pārthivāpyaparamāṇubhyāṃ yadyekaṃ kāryamutpadyate tadā tadagandhamasnehamāpadyeta pārthivataijasābhyāmutpannamagandharūpamutpadyeta ekasya gandhāderanārambhakatvāt ato gandhādyutpattyaiva sajātīyasaṃyogasyārambhakatvasiddhirityata āha- kāraṇasyeti kāraṇasya guṇāstena bhaveyuḥ kāryagā api
2.2.83cd
न्यायसुधा: तेनेति द्वयोरेवेति नियमाभावेनेत्यर्थः स्यादेतद्विजातीयारम्भकत्वे बाधकम् यदि द्वयोरेव परमाण्वोः संयोगः कार्यारम्भक इति नियमः प्रमाणवान्स्यात् न चैवम् तथाच बहूनां परमाणूनां विजातीयानां संयोगातकार्यारम्भे कारणगता गन्धादयो गुणाः (सद्वितीयाः) सजातीयाः सन्तः (कार्यगाः) कार्यगतगन्धाद्यारम्भका अपि भवेयुः, को दोषः 7,430 नन्वनियमवादिना द्वयसंयोगस्यारम्भकत्वं तावदिष्यते तत्र विजातीययोरारम्भकत्वे कार्ये गन्धाद्यनुत्पत्तिः प्रसज्यत इति चेन्न एकैकस्यापि गन्धादेरारम्भकत्वे बाधकाभावात् अपेक्षणीयान्तराभावात्सन्तोत्पत्तिप्रसङ्गो बाधक इति चेन्न कार्यद्रव्योत्पत्तेरपेक्षणीयत्वात् समवायिकारणाभावे कार्यानुत्पादात् अन्यथानेकगन्धाद्यभ्युपगमे ऽपि समानो दोषः एतच्च परमतरीत्योक्तम् वस्तुतस्तु यतः कारणान्येव कार्याकारेणोत्पद्यन्ते तेन कारणगुणा एव कार्यगा भवेयुः ततश्च विजातीयारम्भकत्वे को दोषः एवं तर्हि पृथिवीत्वादिजातिसङ्करः स्यादिति चेत् ततः किम् व्यवहारविलोपः स्यादिति चेन्न "वैशेष्यात्तु तद्वादेऽ; इति परिहरिष्यमाणत्वात् तथापि सम्प्रतिपन्नसजातीयारब्ध(कार्य)दृष्टान्तेन विप्रतिपन्नानामपि सजातीयारब्धत्वमनुमास्यत इति चेन्न विजातीयारम्भकत्वस्य साक्ष्यादिप्रमाणसिद्धत्वेन बाधात् 7,432 स्यादेतत् यदि बहूनां परमाणूनां संयोगस्यारम्भकत्वं स्यात् नचैवम् आरम्भकसङ्खयापकर्षतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तम् तारतम्यत्वात् परिमाणतारतम्यादित्यनुमानेनारम्भकसङ्खयापकर्षस्य क्वचिद्विश्रान्तिसिद्धावेकस्यारम्भकत्वे सन्ततोत्पत्त्यादिप्रसङ्गात्त्र्यादिकल्पने गौरवाद् द्वयोरेव परमाण्वोः संयोगो द्रव्यारम्भक इति नियमसिद्धेरित्यत आह- तारतम्येति तारतम्येन सर्वे ऽपि महान्तश्चाणवो यतः
nyāyasudhā: teneti dvayoreveti niyamābhāvenetyarthaḥ syādetadvijātīyārambhakatve bādhakam yadi dvayoreva paramāṇvoḥ saṃyogaḥ kāryārambhaka iti niyamaḥ pramāṇavānsyāt na caivam tathāca bahūnāṃ paramāṇūnāṃ vijātīyānāṃ saṃyogātakāryārambhe kāraṇagatā gandhādayo guṇāḥ (sadvitīyāḥ) sajātīyāḥ santaḥ (kāryagāḥ) kāryagatagandhādyārambhakā api bhaveyuḥ, ko doṣaḥ 7,430 nanvaniyamavādinā dvayasaṃyogasyārambhakatvaṃ tāvadiṣyate tatra vijātīyayorārambhakatve kārye gandhādyanutpattiḥ prasajyata iti cenna ekaikasyāpi gandhāderārambhakatve bādhakābhāvāt apekṣaṇīyāntarābhāvātsantotpattiprasaṅgo bādhaka iti cenna kāryadravyotpatterapekṣaṇīyatvāt samavāyikāraṇābhāve kāryānutpādāt anyathānekagandhādyabhyupagame 'pi samāno doṣaḥ etacca paramatarītyoktam vastutastu yataḥ kāraṇānyeva kāryākāreṇotpadyante tena kāraṇaguṇā eva kāryagā bhaveyuḥ tataśca vijātīyārambhakatve ko doṣaḥ evaṃ tarhi pṛthivītvādijātisaṅkaraḥ syāditi cet tataḥ kim vyavahāravilopaḥ syāditi cenna "vaiśeṣyāttu tadvāde'; iti parihariṣyamāṇatvāt tathāpi sampratipannasajātīyārabdha(kārya)dṛṣṭāntena vipratipannānāmapi sajātīyārabdhatvamanumāsyata iti cenna vijātīyārambhakatvasya sākṣyādipramāṇasiddhatvena bādhāt 7,432 syādetat yadi bahūnāṃ paramāṇūnāṃ saṃyogasyārambhakatvaṃ syāt nacaivam ārambhakasaṅkhayāpakarṣatāratamyaṃ kvacidviśrāntam tāratamyatvāt parimāṇatāratamyādityanumānenārambhakasaṅkhayāpakarṣasya kvacidviśrāntisiddhāvekasyārambhakatve santatotpattyādiprasaṅgāttryādikalpane gauravād dvayoreva paramāṇvoḥ saṃyogo dravyārambhaka iti niyamasiddherityata āha- tāratamyeti tāratamyena sarve 'pi mahāntaścāṇavo yataḥ
2.2.84ab
7,432f. न्यायसुधा: यतः कारणात्तारतम्येन सर्वे ऽप्यर्था महान्तश्चाणवश्च समथिर्ताः ततः परिमाणतारतम्यवदिति दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् द्वयोरेव तु संयोग इत्रत केनावसीयत इति सम्बन्धः किञ्चानेनैव न्यायेन द्वयणुकद्वयसंयोगस्याप्यारम्भकत्वं किं नेष्यते बहुत्वाभावे कार्यमहत्त्वानुपपत्तिप्रसङ्गादिति चेन्न यतस्तारतम्येन सर्वे ऽपि महान्तश्चाणवश्च समर्थिताः तेन द्वयणुकमहत्त्वात्तदुत्पत्त्युपपत्तेः परमाणुद्वयारब्धकार्यदृष्टान्तेन सर्वत्रानुमाने त्वतिप्रसङ्ग इति 7,434f. अस्त्वेवमुक्तनियमेषु प्रमाणाभावस्तथाप्यनियमसृष्टौ किं मानमिति चेत् साक्षी तावत् लोष्ठादिकार्याणामनियतसङ्खयैर्विजातीयैविर्सदृशैश्चारम्भदर्शनेनानुमानं च आगमाश्चात्र बहुलं भवन्ति तद्दर्शनं भ्रान्तिरिति चेत् किं नियमग्राहकप्रमाणविरोधादेवमुच्यते उत केवलया वैशेषिकादिकल्पनया विरोधात् 7,435 आद्यं दूषयति- नचेति नच तत्प्रोक्तसृष्टौ तु मानं
7,432f. nyāyasudhā: yataḥ kāraṇāttāratamyena sarve 'pyarthā mahāntaścāṇavaśca samathirtāḥ tataḥ parimāṇatāratamyavaditi dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvāt dvayoreva tu saṃyoga itrata kenāvasīyata iti sambandhaḥ kiñcānenaiva nyāyena dvayaṇukadvayasaṃyogasyāpyārambhakatvaṃ kiṃ neṣyate bahutvābhāve kāryamahattvānupapattiprasaṅgāditi cenna yatastāratamyena sarve 'pi mahāntaścāṇavaśca samarthitāḥ tena dvayaṇukamahattvāttadutpattyupapatteḥ paramāṇudvayārabdhakāryadṛṣṭāntena sarvatrānumāne tvatiprasaṅga iti 7,434f. astvevamuktaniyameṣu pramāṇābhāvastathāpyaniyamasṛṣṭau kiṃ mānamiti cet sākṣī tāvat loṣṭhādikāryāṇāmaniyatasaṅkhayairvijātīyaivirsadṛśaiścārambhadarśanenānumānaṃ ca āgamāścātra bahulaṃ bhavanti taddarśanaṃ bhrāntiriti cet kiṃ niyamagrāhakapramāṇavirodhādevamucyate uta kevalayā vaiśeṣikādikalpanayā virodhāt 7,435 ādyaṃ dūṣayati- naceti naca tatproktasṛṣṭau tu mānaṃ
2.2.84b
न्यायसुधा: सजातीयाभ्यामेव द्वाभ्यामेव परमाणुभ्यामेवेत्यादिनियमवत्यां तत्प्रोक्तसृष्टौ तु मानं नास्ति तत् साक्ष्यादिसिद्धस्यास्मदभिमतसृष्टिप्रकारस्य बाधकं स्यात् तथाचोक्तम् (प्राक्) द्वितीयं दूषयति- केवलेति ... केवलकल्पना कथं साक्षिमितस्यास्य शक्नुयाद् वारणे क्वचित्
nyāyasudhā: sajātīyābhyāmeva dvābhyāmeva paramāṇubhyāmevetyādiniyamavatyāṃ tatproktasṛṣṭau tu mānaṃ nāsti tat sākṣyādisiddhasyāsmadabhimatasṛṣṭiprakārasya bādhakaṃ syāt tathācoktam (prāk) dvitīyaṃ dūṣayati- kevaleti ... kevalakalpanā kathaṃ sākṣimitasyāsya śaknuyād vāraṇe kvacit
2.2.85a
-द् न्यायसुधा: निर्मूलेत्यर्थः साक्षीत्युपलक्षणम् अस्य अनियमारम्भस्य कल्पनामात्रस्य प्रामाणिकनिवारकत्वे ऽतिप्रस(ङ्ग इति)ङ्गादिति भावः 7,437 अत्र तत्प्रोक्तसृष्टाविति सामान्यतो वदतान्यदपि तत्कल्पितमप्रामाणिकमिति सूचितम् तथाहि"प्रकृतेमर्हान्महतो ऽहङ्कारो ऽहङ्कारात्क्रमेणाकाशादीनि महाभूतानिऽ; इत्येतां श्रुत्यादिप्रसिद्धां प्रक्रियामपहाय वाय्वादीनां चतुर्णामन्योन्यानपेक्षैव सृष्टिर्व्युत्क्रमेण चाभिहिता विनैव बाधकेन"आकाशाद्वायुर्वायोरग्निःऽ; इत्यादिपञ्चमी भाक्ती स्वीकृता अत्यन्तासत एव च जनिरङ्गीकृता सर्वापि सृष्टिः समवाय्यादिकारणत्रयाधीनाभ्युपगता तत्र समवायिकारणं समवायाप्रामाणिकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वादयुक्तम् अत एवासमवायिकारणमपि तदधीननिरूपणत्वाच्च तल्लक्षणस्य समवायिनिमित्तयोरतिव्याप्तेश्च तथाहि तन्तुपटयोः उत्पन्नस्य द्वित्वस्य पटः समवायिकारणम् स च द्वित्वसमवायिकारणे तन्तौ समवेतत्वात् समवायिकारणप्रत्यासन्नः समवायिकारणतयावधृतसामर्थ्यश्च शरीरात्मनोरुत्पन्नस्य द्वित्वस्यापेक्षाबुद्धिर्निमित्तम् सा च द्वित्वसमवायिकारणात्समवेतत्वान्निमित्तत्वाच्चोक्तलक्षणसम्पन्ना समवायिकारणप्रत्यासन्नतया सामर्थ्यावधारणमभि(हि)मतम् नच तथा प्रकृत इति चेत् तथापि व्याप्यबुद्धेर्व्यापकबुद्धिं प्रति विषयबुद्धेर्धर्माधर्मयोश्च सुखदुःखे प्रत्यसमवायिकारणत्वापत्तेः नह्यन्यगतं व्याप्यबुद्धयाद्यन्यगतस्य व्यापकबुद्धयादेर्निमित्तं भवति आत्मनि प्रदेशभेदान्नेति चेन्न आद्यादिशब्दानां द्वितीयादिशब्दसमवायिकारणत्वाभावापत्तेः एकाकाशगतत्वेन तत्सम्भवे प्रकृते ऽपि समानम् 7,440 एवमन्यत्राप्यतिव्याप्तिरूहनीया सङ्केतो ऽयमाचार्यस्य अतो नातीवात्र निर्बन्धः करणीय इति चेत् एवं तर्हि निमूलैवेयं प्रक्रियेति सिद्धमेव 7,447 पाकजप्रक्रियां चाप्रामाणिकमङ्गीकुर्वन्ति त(त्र)च्च वक्ष्यत इत्यलम् 7,448 ननु परमाणुद्वयणुके एव तावन्न साक्षिसिद्धे कुतस्तदीयारम्भप्रकारः तत्कथमुक्तं साक्षिमितस्येति तत्राह- यदीति यदि साक्षिमितं नैतन्
-d nyāyasudhā: nirmūletyarthaḥ sākṣītyupalakṣaṇam asya aniyamārambhasya kalpanāmātrasya prāmāṇikanivārakatve 'tiprasa(ṅga iti)ṅgāditi bhāvaḥ 7,437 atra tatproktasṛṣṭāviti sāmānyato vadatānyadapi tatkalpitamaprāmāṇikamiti sūcitam tathāhi"prakṛtemarhānmahato 'haṅkāro 'haṅkārātkrameṇākāśādīni mahābhūtāni'; ityetāṃ śrutyādiprasiddhāṃ prakriyāmapahāya vāyvādīnāṃ caturṇāmanyonyānapekṣaiva sṛṣṭirvyutkrameṇa cābhihitā vinaiva bādhakena"ākāśādvāyurvāyoragniḥ'; ityādipañcamī bhāktī svīkṛtā atyantāsata eva ca janiraṅgīkṛtā sarvāpi sṛṣṭiḥ samavāyyādikāraṇatrayādhīnābhyupagatā tatra samavāyikāraṇaṃ samavāyāprāmāṇikatvasya vakṣyamāṇatvādayuktam ata evāsamavāyikāraṇamapi tadadhīnanirūpaṇatvācca tallakṣaṇasya samavāyinimittayorativyāpteśca tathāhi tantupaṭayoḥ utpannasya dvitvasya paṭaḥ samavāyikāraṇam sa ca dvitvasamavāyikāraṇe tantau samavetatvāt samavāyikāraṇapratyāsannaḥ samavāyikāraṇatayāvadhṛtasāmarthyaśca śarīrātmanorutpannasya dvitvasyāpekṣābuddhirnimittam sā ca dvitvasamavāyikāraṇātsamavetatvānnimittatvāccoktalakṣaṇasampannā samavāyikāraṇapratyāsannatayā sāmarthyāvadhāraṇamabhi(hi)matam naca tathā prakṛta iti cet tathāpi vyāpyabuddhervyāpakabuddhiṃ prati viṣayabuddherdharmādharmayośca sukhaduḥkhe pratyasamavāyikāraṇatvāpatteḥ nahyanyagataṃ vyāpyabuddhayādyanyagatasya vyāpakabuddhayādernimittaṃ bhavati ātmani pradeśabhedānneti cenna ādyādiśabdānāṃ dvitīyādiśabdasamavāyikāraṇatvābhāvāpatteḥ ekākāśagatatvena tatsambhave prakṛte 'pi samānam 7,440 evamanyatrāpyativyāptirūhanīyā saṅketo 'yamācāryasya ato nātīvātra nirbandhaḥ karaṇīya iti cet evaṃ tarhi nimūlaiveyaṃ prakriyeti siddhameva 7,447 pākajaprakriyāṃ cāprāmāṇikamaṅgīkurvanti ta(tra)cca vakṣyata ityalam 7,448 nanu paramāṇudvayaṇuke eva tāvanna sākṣisiddhe kutastadīyārambhaprakāraḥ tatkathamuktaṃ sākṣimitasyeti tatrāha- yadīti yadi sākṣimitaṃ naitan
2.2.85b
न्यायसुधा: एतदिति परमाण्वादिकम् तर्हि तदप्रामाणिकमेवापद्यत इति शेषः स्यादेतत् यद्यपि महत्त्वाभावान्न परमाण्वादिकं चक्षुरादेर्गोचरः बहिस्स्वातन्त्र्यान्मनसो ऽपि आगमादि तु नानुमानाद्भिद्यते भेदे ऽप्यतीन्द्रिये सङ्केतानुपपत्तेर्नागमस्य विषयः तथाप्यनुमानं तत्र (प्रमाणं) भविष्यति तत्कथं परमाण्वादेः साक्षिवेद्यत्वाभावे ऽप्रामाणिकत्वापत्तिरित्यत आह- नेति ... नानुमा तत्र वर्तते
nyāyasudhā: etaditi paramāṇvādikam tarhi tadaprāmāṇikamevāpadyata iti śeṣaḥ syādetat yadyapi mahattvābhāvānna paramāṇvādikaṃ cakṣurādergocaraḥ bahissvātantryānmanaso 'pi āgamādi tu nānumānādbhidyate bhede 'pyatīndriye saṅketānupapatternāgamasya viṣayaḥ tathāpyanumānaṃ tatra (pramāṇaṃ) bhaviṣyati tatkathaṃ paramāṇvādeḥ sākṣivedyatvābhāve 'prāmāṇikatvāpattirityata āha- neti ... nānumā tatra vartate
2.2.85cd
न्यायसुधा: कथमिति चेत् किं परमाण्वादिकमेव पक्षीकृत्य तत्साध्यते उतान्यत् 7,451 आद्ये तत्प्रमाणान्तरतः सिद्धं न वा पक्षद्वये दोषमाह- पक्षीकर्तुमिति पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् कुत एवानुमा भवेत्
nyāyasudhā: kathamiti cet kiṃ paramāṇvādikameva pakṣīkṛtya tatsādhyate utānyat 7,451 ādye tatpramāṇāntarataḥ siddhaṃ na vā pakṣadvaye doṣamāha- pakṣīkartumiti pakṣīkartumaśakyatvāt kuta evānumā bhavet
2.2.86ab
न्यायसुधा: सिद्धत्वे पक्षलक्षणाभावादसिद्धत्वे न्यायाविषयत्वात्परमाण्वादेः पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् तत्पक्षीकारेणानुमा दूरनिरस्तेति ननु पक्षीकरणासम्भवे कथमनुमानानुपपत्तिरित्यत आह- यत्रेति यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात्
nyāyasudhā: siddhatve pakṣalakṣaṇābhāvādasiddhatve nyāyāviṣayatvātparamāṇvādeḥ pakṣīkartumaśakyatvāt tatpakṣīkāreṇānumā dūranirasteti nanu pakṣīkaraṇāsambhave kathamanumānānupapattirityata āha- yatreti yatra nāsti padanyāsaḥ kastaṃ viṣayamāpnuyāt
2.2.86cd
न्यायसुधा: यथा तथेत्यध्याहर्तव्यम् यत्र यद्विषये विषयं देशम् यथा हि विषयप्राप्तेः पदन्यासः कारणम् स्थाण्वस्थाणुसंयोगस्यास्थाणुक्रियाहेतु(क)त्वात् अतः पदन्यासाभावे विषयप्राप्तिरपि नास्ति तथानुमोत्पत्तौ पक्षीकरणं कारणम् नहि पर्वतादिर्वा वह्नयादिर्वा अनुमानस्य विषयः किन्तु तत्सम्बन्धः नच सम्बन्धिज्ञानेन विना सम्बन्धज्ञानं सम्भवति अतः पक्षीकरणाभावे नानुमानोत्पत्तिः सम्भवतीति 7,452 द्वितीयमपि निराकरोति- पक्षीकर्तुमिति द्वयणुकं हि पक्षीकृत्य परमाणुरनुमातव्यः कार्यमेवात्र प्रमाणमित्युक्तत्वात् तच्चेदानीमप्यसिद्धमिति पक्षीकर्तुमशक्यत्वात्कुत एव तत्कारणपरमाण्वनुमा भवेत् अनुमितं द्वयणुकं पक्षीकृत्य परमाणुरनुमास्यत इति चेन्न तदपि हि परमाणुं पक्षीकृत्य यदि साध्यते तदोक्त एव दोष इत्याह- पक्षीकर्तुमिति अद्याप्यसिद्धस्य परमाणोः पक्षीकर्तुमशक्यत्वात्कुत एव तत्कायर्द्वयणुकानुमा भवेत् नन्वणुपरिमाणतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तं परिमाणतारतम्यत्वान्महत्परिमाणतारतम्यवदित्यनुमानेन परमाणुसिद्धिर्भविष्यतीति चेन्न विकल्पानुपपत्तेः अणुपरिमाणशब्देन किं परिमाणापकर्षो ऽभिधीयते, किंवा परमाणुपरिमाणम्, यद्वा द्वयणुकपरिमाणम्, यदि वोभयपरिमाणम् नाद्यः दूषितत्वात् उत्तरपक्षत्रयं दूषयति- पक्षीकर्तुमिति परमाणुद्वयणुकयोरसिद्धौ तत्परिमाणस्याप्यसिद्धेः एकैकत्र तारतम्यस्याभावाच्चेति भावः 7,452f. यदिदं जालसूर्यमरीचिस्थं सर्वतः सूक्ष्मतमं रज उपलभ्यते तत्त्र्यणुकमित्युच्यते तदिदं महत्, चाक्षुषद्रव्यत्वात्, घटवत् कार्यं च महत्त्वे सति चाक्षुषत्वात् महत्वे सति क्रियावत्वाद्वा सावयवं च कार्यद्रव्यत्वात् तदवयवाश्च द्वयणुकनामानः ते ऽपि कार्याः सावयवाश्च, महद्द्रव्यारम्भकत्वात् तन्तुवत् यश्च तदवयवः स एव परमाणुः तदवयवकल्पनायां प्रमाणाभावाद्बाधकसद्भावाच्च अतो ऽनुमानेनैव परमाणुद्वयणुकसिद्धिरित्यत आह- पक्षीकर्तुमिति प्रत्यक्षस्य त्र्यणुकस्यैव परमाणुत्वसम्भवेन तत्कार्यत्वसावयवत्वसाधानाय पक्षीकर्तुमशक्यत्वात्कुत एव द्वयणुकपरमाण्वोरनुमा भवेत् 7,455 महत्त्वात्कथमसौ परमाणुरिति चेन्न महत्त्वासिद्धेः चाक्षुषद्रव्यत्वात्तत्सिद्धिरिति चेन्न कस्यचिदमहतो ऽपि चाक्षुषत्वे बाधकाभावात् महत्त्वं च द्रव्यचाक्षुषतायां कारणमिति चेत् सत्यम् क्वचिदन्यदपि कारणं कल्पयिष्यते गौरवं तथा सति स्यादिति चेन्न धर्मिकल्पनातो धर्ममात्रकल्पनायाः लघुत्वात् अस्तु वा महत्त्वम् तथाप्यणुत्वेन तस्य समावेशे को विरोधः कार्यत्वसाधनं चाप्रयोजकम् महतो ऽप्यात्मनः प्रत्यक्षवच्चाक्षुषत्वोपपत्तेः परममहत्त्वाभावेन क्रियासम्भवाच्च महत्त्वस्य कारणबहुत्वं कारणमिति चेन्न नित्यत्वोपपत्तेः चाक्षुषमहत्त्वान्नेति चेन्न बाधकाभावात् अत एव कार्यद्रव्यत्वमसिद्धम् सन्तु वा तदवयवास्त एव परमाणव इति तेषां पुनरवयवसाधनाय पक्षीकर्तुमशक्यत्वात्कुत एवानुमा भवेत् ननु महद्द्रव्यारम्भकत्वात्ते ऽपि सावयवा एवेति चेन्न निरवयवस्य म(हा)हद्द्रव्यारम्भकत्वे बाधकाभावात् बहुत्वेनैव महत्त्वारम्भोपपत्तेः द्रव्यारम्भे सावयवत्स्यानुपयोगात् सन्तु वा द्वयणुकावयवास्ते ऽपि कुतः परमाणवः महद्द्रव्यारम्भकत्वेन तेषामपि सावयवत्वानुमानात् अनवस्था बाधिकेति चेन्न तदवयवानां तदवयवावयवानां वा निरवयवत्वेन तद्विश्रान्तेः कथं चेयमनवस्था दूषणम् मेरुसर्षपादीनां समपरिमाणत्वापत्तिस्तु दूषिता घटादिकार्यानुत्पत्तिरिति चेन्न सावयवस्यैव नित्यत्वोपपत्तेः यथोक्तम् अविभागः प(रणु)रमाणुतेति 7,460 एवं परमाणुद्वयणुकयोरनुमानतः सिद्धिमपाकृत्य प्रसङ्गादाकाशादिपरिमाणोत्कर्षानन्त्यस्यानुमानिकत्वं न युज्यत इति यदुक्तं तत्प्रपञ्चयति- देशान्तरेति देशान्तरादिशब्दश्च शशशृङ्गादिशब्दवत्
nyāyasudhā: yathā tathetyadhyāhartavyam yatra yadviṣaye viṣayaṃ deśam yathā hi viṣayaprāpteḥ padanyāsaḥ kāraṇam sthāṇvasthāṇusaṃyogasyāsthāṇukriyāhetu(ka)tvāt ataḥ padanyāsābhāve viṣayaprāptirapi nāsti tathānumotpattau pakṣīkaraṇaṃ kāraṇam nahi parvatādirvā vahnayādirvā anumānasya viṣayaḥ kintu tatsambandhaḥ naca sambandhijñānena vinā sambandhajñānaṃ sambhavati ataḥ pakṣīkaraṇābhāve nānumānotpattiḥ sambhavatīti 7,452 dvitīyamapi nirākaroti- pakṣīkartumiti dvayaṇukaṃ hi pakṣīkṛtya paramāṇuranumātavyaḥ kāryamevātra pramāṇamityuktatvāt taccedānīmapyasiddhamiti pakṣīkartumaśakyatvātkuta eva tatkāraṇaparamāṇvanumā bhavet anumitaṃ dvayaṇukaṃ pakṣīkṛtya paramāṇuranumāsyata iti cenna tadapi hi paramāṇuṃ pakṣīkṛtya yadi sādhyate tadokta eva doṣa ityāha- pakṣīkartumiti adyāpyasiddhasya paramāṇoḥ pakṣīkartumaśakyatvātkuta eva tatkāyardvayaṇukānumā bhavet nanvaṇuparimāṇatāratamyaṃ kvacidviśrāntaṃ parimāṇatāratamyatvānmahatparimāṇatāratamyavadityanumānena paramāṇusiddhirbhaviṣyatīti cenna vikalpānupapatteḥ aṇuparimāṇaśabdena kiṃ parimāṇāpakarṣo 'bhidhīyate, kiṃvā paramāṇuparimāṇam, yadvā dvayaṇukaparimāṇam, yadi vobhayaparimāṇam nādyaḥ dūṣitatvāt uttarapakṣatrayaṃ dūṣayati- pakṣīkartumiti paramāṇudvayaṇukayorasiddhau tatparimāṇasyāpyasiddheḥ ekaikatra tāratamyasyābhāvācceti bhāvaḥ 7,452f. yadidaṃ jālasūryamarīcisthaṃ sarvataḥ sūkṣmatamaṃ raja upalabhyate tattryaṇukamityucyate tadidaṃ mahat, cākṣuṣadravyatvāt, ghaṭavat kāryaṃ ca mahattve sati cākṣuṣatvāt mahatve sati kriyāvatvādvā sāvayavaṃ ca kāryadravyatvāt tadavayavāśca dvayaṇukanāmānaḥ te 'pi kāryāḥ sāvayavāśca, mahaddravyārambhakatvāt tantuvat yaśca tadavayavaḥ sa eva paramāṇuḥ tadavayavakalpanāyāṃ pramāṇābhāvādbādhakasadbhāvācca ato 'numānenaiva paramāṇudvayaṇukasiddhirityata āha- pakṣīkartumiti pratyakṣasya tryaṇukasyaiva paramāṇutvasambhavena tatkāryatvasāvayavatvasādhānāya pakṣīkartumaśakyatvātkuta eva dvayaṇukaparamāṇvoranumā bhavet 7,455 mahattvātkathamasau paramāṇuriti cenna mahattvāsiddheḥ cākṣuṣadravyatvāttatsiddhiriti cenna kasyacidamahato 'pi cākṣuṣatve bādhakābhāvāt mahattvaṃ ca dravyacākṣuṣatāyāṃ kāraṇamiti cet satyam kvacidanyadapi kāraṇaṃ kalpayiṣyate gauravaṃ tathā sati syāditi cenna dharmikalpanāto dharmamātrakalpanāyāḥ laghutvāt astu vā mahattvam tathāpyaṇutvena tasya samāveśe ko virodhaḥ kāryatvasādhanaṃ cāprayojakam mahato 'pyātmanaḥ pratyakṣavaccākṣuṣatvopapatteḥ paramamahattvābhāvena kriyāsambhavācca mahattvasya kāraṇabahutvaṃ kāraṇamiti cenna nityatvopapatteḥ cākṣuṣamahattvānneti cenna bādhakābhāvāt ata eva kāryadravyatvamasiddham santu vā tadavayavāsta eva paramāṇava iti teṣāṃ punaravayavasādhanāya pakṣīkartumaśakyatvātkuta evānumā bhavet nanu mahaddravyārambhakatvātte 'pi sāvayavā eveti cenna niravayavasya ma(hā)haddravyārambhakatve bādhakābhāvāt bahutvenaiva mahattvārambhopapatteḥ dravyārambhe sāvayavatsyānupayogāt santu vā dvayaṇukāvayavāste 'pi kutaḥ paramāṇavaḥ mahaddravyārambhakatvena teṣāmapi sāvayavatvānumānāt anavasthā bādhiketi cenna tadavayavānāṃ tadavayavāvayavānāṃ vā niravayavatvena tadviśrānteḥ kathaṃ ceyamanavasthā dūṣaṇam merusarṣapādīnāṃ samaparimāṇatvāpattistu dūṣitā ghaṭādikāryānutpattiriti cenna sāvayavasyaiva nityatvopapatteḥ yathoktam avibhāgaḥ pa(raṇu)ramāṇuteti 7,460 evaṃ paramāṇudvayaṇukayoranumānataḥ siddhimapākṛtya prasaṅgādākāśādiparimāṇotkarṣānantyasyānumānikatvaṃ na yujyata iti yaduktaṃ tatprapañcayati- deśāntareti deśāntarādiśabdaśca śaśaśṛṅgādiśabdavat
2.2.87ab
न्यायसुधा: यो ऽयं योजनादिपरिच्छिन्नो देशः सम्प्रतिपन्नः, स स्वतः स्थूलेन देशान्तरेण युक्तो देशत्वाद्धस्तादिदेशवदित्याद्यनुमानैः खल्वाकाशादिपरिमाणोत्कर्षानन्त्यं साधनीयम् त एते देशान्तरादिशब्दाः देशान्तरादिसाधकानुमानप्रयोगाः शशशृङ्गादिशब्दवत् शशशृङ्गादिसाधकानुमानप्रयोगैस्तुल्यं वर्तन्ते अनेनैव प्रकारेण शशशृङ्गादिकमप्यनुमातुं शक्यत इति यावत् शब्दमात्रमेवैतत् न त्वनुमानमिति सूचयितुं शब्दा इत्युक्तम् न केवलमाकाशादीनां परिमाणोत्कर्षानन्त्यानुमानं प्रतिपक्षपराहतम् अपि तु सम्प्रतिपन्नानि सर्वशृङ्ग्विशृङ्गान्तरवन्ति शृङ्गत्वाद्गोशृङ्गवत् विमताः सर्वे पुत्राः पुत्रान्तरोपेताः पुत्रत्वाद्देवदत्तपुत्रवदिति शशशृङ्गादिसाधकानुमानाभाससमानयोगक्षेमं चेत्यर्थः 7,461f. न वयमेवमाकाशादिपरिमाणोत्कर्षानन्त्यमनुमिमीमहे येनातिप्रसङ्गः स्यात् किन्तु विप्रतिपन्नो देशः स्वतः स्थूलेन सदृशेन सजातीयेन वा द्रव्यान्तरेण युक्तो देशत्वाद्धस्तादिदेशवत् सो ऽप्येवं सो ऽप्येवम् एवं काले ऽप्यनुमातव्यम् नचैवं शशशृङ्गानुमानं शक्यम् तस्यात्यन्तासतो ऽनुपलभ्यमानस्य गवादिशृङ्गेः सादृश्यसाजात्ययोरभावात् नच आकाशादेरप्येकैकत्वात्सादृश्याद्यभावः औपाधिकभेदेन तदुपपत्तेरित्यत आह- सदृशं चेति 7,462 सदृशं च सजातीयं नास्मत्पक्षे किमेव हि
nyāyasudhā: yo 'yaṃ yojanādiparicchinno deśaḥ sampratipannaḥ, sa svataḥ sthūlena deśāntareṇa yukto deśatvāddhastādideśavadityādyanumānaiḥ khalvākāśādiparimāṇotkarṣānantyaṃ sādhanīyam ta ete deśāntarādiśabdāḥ deśāntarādisādhakānumānaprayogāḥ śaśaśṛṅgādiśabdavat śaśaśṛṅgādisādhakānumānaprayogaistulyaṃ vartante anenaiva prakāreṇa śaśaśṛṅgādikamapyanumātuṃ śakyata iti yāvat śabdamātramevaitat na tvanumānamiti sūcayituṃ śabdā ityuktam na kevalamākāśādīnāṃ parimāṇotkarṣānantyānumānaṃ pratipakṣaparāhatam api tu sampratipannāni sarvaśṛṅgviśṛṅgāntaravanti śṛṅgatvādgośṛṅgavat vimatāḥ sarve putrāḥ putrāntaropetāḥ putratvāddevadattaputravaditi śaśaśṛṅgādisādhakānumānābhāsasamānayogakṣemaṃ cetyarthaḥ 7,461f. na vayamevamākāśādiparimāṇotkarṣānantyamanumimīmahe yenātiprasaṅgaḥ syāt kintu vipratipanno deśaḥ svataḥ sthūlena sadṛśena sajātīyena vā dravyāntareṇa yukto deśatvāddhastādideśavat so 'pyevaṃ so 'pyevam evaṃ kāle 'pyanumātavyam nacaivaṃ śaśaśṛṅgānumānaṃ śakyam tasyātyantāsato 'nupalabhyamānasya gavādiśṛṅgeḥ sādṛśyasājātyayorabhāvāt naca ākāśāderapyekaikatvātsādṛśyādyabhāvaḥ aupādhikabhedena tadupapatterityata āha- sadṛśaṃ ceti 7,462 sadṛśaṃ ca sajātīyaṃ nāsmatpakṣe kimeva hi
2.2.87c
न्यायसुधा: सम्प्रतिपन्नदेशादिना सदृशं सजातीयं (चा)वास्मत्पक्षे गगनादिपरिमाणोत्कर्षानन्त्यमनभ्युपगच्छतां पक्षे किमेव न भवति किन्तु भवत्येवेति तथाच सम्प्रतिपन्नदेशस्य ततः स्थूलेनात्मना सदृशेन सजातीयेन वोपेतत्वस्य सिद्धत्वात्सिद्धसाधनता स्यात् आकाशादिपरिमाणोत्कर्षानन्त्यासिद्धेरर्थान्तरता चेति सम्प्रतिपन्नदेशस्येश्वरादिमत्त्वं बाधितं सम्बन्धाभावादिति चेन्न देशान्तरेणापि सम्बन्धाभावात् एतेन शशविषाणादिसाधकानुमाने ऽपि बाधाभिधानं परास्तम् देशान्तरानुमाने ऽपि साम्यात् तदेवं परमाणुद्वयणुकयोराकाशादिपरिमाणोत्कर्षान्त्यस्य च साक्षिसिद्धतामनङ्गीकृत्य केवलानुमानवेद्यत्वस्वीकरणमनुपपन्नमित्युक्तम् 7,464 एवमागममनादृत्येश्वरधर्माद्यनुमानमप्ययुक्तमिति प्रसङ्गादाह- येनैवेति येनैव च प्रकारेणात्यसिद्धमनुमीयते तेनैव शशशृङ्गादेः शक्यमस्तित्वकल्पनम्
nyāyasudhā: sampratipannadeśādinā sadṛśaṃ sajātīyaṃ (cā)vāsmatpakṣe gaganādiparimāṇotkarṣānantyamanabhyupagacchatāṃ pakṣe kimeva na bhavati kintu bhavatyeveti tathāca sampratipannadeśasya tataḥ sthūlenātmanā sadṛśena sajātīyena vopetatvasya siddhatvātsiddhasādhanatā syāt ākāśādiparimāṇotkarṣānantyāsiddherarthāntaratā ceti sampratipannadeśasyeśvarādimattvaṃ bādhitaṃ sambandhābhāvāditi cenna deśāntareṇāpi sambandhābhāvāt etena śaśaviṣāṇādisādhakānumāne 'pi bādhābhidhānaṃ parāstam deśāntarānumāne 'pi sāmyāt tadevaṃ paramāṇudvayaṇukayorākāśādiparimāṇotkarṣāntyasya ca sākṣisiddhatāmanaṅgīkṛtya kevalānumānavedyatvasvīkaraṇamanupapannamityuktam 7,464 evamāgamamanādṛtyeśvaradharmādyanumānamapyayuktamiti prasaṅgādāha- yenaiveti yenaiva ca prakāreṇātyasiddhamanumīyate tenaiva śaśaśṛṅgādeḥ śakyamastitvakalpanam
2.2.88
-f न्यायसुधा: अत्यसिद्धमित्यनेनागमानादरं दर्शयति शशशृङ्गादेरित्यप्रामाणिकस्योपलक्षणम् एतच्च तत्र तत्र लेशतो दर्शितम् 7,471 न(च) शशशृङ्गाद्यनुमानप्रतिबन्दीग्रस्तत्वमात्रेणैतेषामनुमानानामप्रामाण्यं युक्तम् तथा सति धूमानुमानस्याप्यप्रामाण्यप्रसङ्गात् तत्रापि हि शक्यते वक्तुं यदि धूमवत्त्वात्पवर्तो ऽग्निमांस्तदा पशुत्वाच्छशो ऽपि विषाणवान्यस्यादिति अथोच्येत तुल्ययोगक्षेमत्वे हि प्रतिबन्दीग्रहः अन्यथातिप्रसङ्गात् नचात्र तुल्ययोगक्षेमता धूमानुमानस्य व्याप्त्यादिसामर्थ्यसहितत्वात् शशशृङ्गाद्यनुमानस्य तदभावादिति सममेतत्प्रकृते ऽपि प्रस्तुतानुमानानामपि व्याप्त्यादिमत्त्वादित्यत आह- प्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षमागमो वापि भवेद् यत्र नियामकः सैव व्याप्तिर्भवेन्मानं नान्या सन्दिग्धमूलतः
-f nyāyasudhā: atyasiddhamityanenāgamānādaraṃ darśayati śaśaśṛṅgāderityaprāmāṇikasyopalakṣaṇam etacca tatra tatra leśato darśitam 7,471 na(ca) śaśaśṛṅgādyanumānapratibandīgrastatvamātreṇaiteṣāmanumānānāmaprāmāṇyaṃ yuktam tathā sati dhūmānumānasyāpyaprāmāṇyaprasaṅgāt tatrāpi hi śakyate vaktuṃ yadi dhūmavattvātpavarto 'gnimāṃstadā paśutvācchaśo 'pi viṣāṇavānyasyāditi athocyeta tulyayogakṣematve hi pratibandīgrahaḥ anyathātiprasaṅgāt nacātra tulyayogakṣematā dhūmānumānasya vyāptyādisāmarthyasahitatvāt śaśaśṛṅgādyanumānasya tadabhāvāditi samametatprakṛte 'pi prastutānumānānāmapi vyāptyādimattvādityata āha- pratyakṣamiti pratyakṣamāgamo vāpi bhaved yatra niyāmakaḥ saiva vyāptirbhavenmānaṃ nānyā sandigdhamūlataḥ
2.2.89ab
7,471f. न्यायसुधा: वाशब्दः समुच्चये अपिरनुमानस्य समुच्चयार्थः नियामको ग्राहकः मानम् अनुमानमानत्वोपयोगिनी अन्या प्रत्यक्षाद्यगृहीता सन्दिग्धमूलतः सन्दिग्ध(ग्धा)व्यभिचारत्वतः अव्यभिचारो हि साहित्यस्य व्याप्तित्वे मूलम् तत्र प्रत्यक्षगृहीता व्याप्तिर्यथा धूमस्याग्निना आगमगृहीता यथा ब्राह्मणो न हन्तव्य इति अनुमानगृहीता यथा व्यतिरेकिप्रयोगे एतदुक्तं भवति प्रत्यक्षाद्यवधृतं हि व्याप्त्यादि अनुमानमाना(नता)ङ्गम् न स्वयमात्रसिद्धम् सन्दिग्ध(ग्धा)व्यभिचा(र)रित्वात् समयानां सन्दिग्धमूलत्वाच्च विद्यते च धूमाद्यनुमानानां प्रमाणावधृतं व्याप्त्यादीति न प्रतिबन्दीग्रहमात्रेण तद्भङ्गः न परमाण्वाद्यनुमानानामिति प्रतिबन्दीग्रस्तत्वादप्रामाण्यमेव ननु व्याप्त्याद्यभावे किं प्रतिबन्दीग्रहेण तत एवाप्रामाण्यसिद्धेरिति सत्यम् प्रत्यक्षाद्यनवधृतव्याप्त्यादेरपि प्रामाण्ये ऽतिप्रसङ्गो वा तदप्रामाण्ये दृष्टान्तो वा प्रतिबन्दीग्रहेण द्योत्यत इत्यदोष इति 7,474 सत्यमेतत्प्रत्यक्षाद्यवधृतैव व्याप्तिरनुमानप्रामाण्योपयोगिनीति सा च धूमानुमावत्परमाण्वाद्यनुमानेष्वप्यस्त्येव धूमस्याग्निनेव महदारम्भकत्वादीनामपि सावयवत्वादिना साहित्यदर्शनादित्यत आह- सहेति सहदर्शनमात्रेण न व्याप्तिरवसीयते
7,471f. nyāyasudhā: vāśabdaḥ samuccaye apiranumānasya samuccayārthaḥ niyāmako grāhakaḥ mānam anumānamānatvopayoginī anyā pratyakṣādyagṛhītā sandigdhamūlataḥ sandigdha(gdhā)vyabhicāratvataḥ avyabhicāro hi sāhityasya vyāptitve mūlam tatra pratyakṣagṛhītā vyāptiryathā dhūmasyāgninā āgamagṛhītā yathā brāhmaṇo na hantavya iti anumānagṛhītā yathā vyatirekiprayoge etaduktaṃ bhavati pratyakṣādyavadhṛtaṃ hi vyāptyādi anumānamānā(natā)ṅgam na svayamātrasiddham sandigdha(gdhā)vyabhicā(ra)ritvāt samayānāṃ sandigdhamūlatvācca vidyate ca dhūmādyanumānānāṃ pramāṇāvadhṛtaṃ vyāptyādīti na pratibandīgrahamātreṇa tadbhaṅgaḥ na paramāṇvādyanumānānāmiti pratibandīgrastatvādaprāmāṇyameva nanu vyāptyādyabhāve kiṃ pratibandīgraheṇa tata evāprāmāṇyasiddheriti satyam pratyakṣādyanavadhṛtavyāptyāderapi prāmāṇye 'tiprasaṅgo vā tadaprāmāṇye dṛṣṭānto vā pratibandīgraheṇa dyotyata ityadoṣa iti 7,474 satyametatpratyakṣādyavadhṛtaiva vyāptiranumānaprāmāṇyopayoginīti sā ca dhūmānumāvatparamāṇvādyanumāneṣvapyastyeva dhūmasyāgnineva mahadārambhakatvādīnāmapi sāvayavatvādinā sāhityadarśanādityata āha- saheti sahadarśanamātreṇa na vyāptiravasīyate
2.2.89c
न्यायसुधा: न धूमादीमाप्यग्न्यादिभिः सहदर्शनमात्रेण व्याप्तिरवसीयते येन महदारम्भकत्वादीनामपि सावयवत्वादिभिस्ततो ऽवसीयेत तथा सत्यग्न्यादीनां धूमादिभिरपि व्याप्त्यध्यवसायप्रसङ्गात् सहदर्शनमात्रस्य तत्रापि सत्त्वात् व्यभिचारानुपलम्भे सति साहित्यदर्शनं व्याप्त्यध्यवसायहेतुरिति चेत् किं सकलदेशकालनिष्ठो ऽनुपलम्भः, किं वा तद्विशेषनिष्ठः नाद्यः अस्मदाद्यशक्यत्वात् न द्वितीयः अतिप्रसङ्गादिति 7,475 कथं तर्हि व्याप्त्यध्यवसायः स्यादित्यत आह- यदैवेति यदैवाव्यतिरेकस्य ह्यक्षजं वागमो भवेत् तन्निर्धारितयुक्तिर्वा व्याप्तिः सैवापरा नहि
nyāyasudhā: na dhūmādīmāpyagnyādibhiḥ sahadarśanamātreṇa vyāptiravasīyate yena mahadārambhakatvādīnāmapi sāvayavatvādibhistato 'vasīyeta tathā satyagnyādīnāṃ dhūmādibhirapi vyāptyadhyavasāyaprasaṅgāt sahadarśanamātrasya tatrāpi sattvāt vyabhicārānupalambhe sati sāhityadarśanaṃ vyāptyadhyavasāyaheturiti cet kiṃ sakaladeśakālaniṣṭho 'nupalambhaḥ, kiṃ vā tadviśeṣaniṣṭhaḥ nādyaḥ asmadādyaśakyatvāt na dvitīyaḥ atiprasaṅgāditi 7,475 kathaṃ tarhi vyāptyadhyavasāyaḥ syādityata āha- yadaiveti yadaivāvyatirekasya hyakṣajaṃ vāgamo bhavet tannirdhāritayuktirvā vyāptiḥ saivāparā nahi
2.2.90
-f न्यायसुधा: अव्यतिरेके साध्याभिमतव्यतिरेकेणासत्त्वे अस्य साधनाभिमतस्य धर्मस्य युक्तेर्व्याप्तिनिश्चयहेतुत्वे ऽनवस्था (स्या)नात् तद्वयाप्तेरपि युक्त्यन्तरेण निश्चेतव्यत्वादित्यत उक्तम्- तन्निर्धारितेति व्याप्तिशब्दो ऽध्याहार्यः तेन प्रत्यक्षेणागमेन वा निर्धारितव्याप्तिकेत्यर्थः अपरा साहित्यदर्शनमात्रनिबन्धना न हि अयमर्थः नियतः सम्बन्धो हि व्याप्तिर्न सम्बन्धमात्रम् नियमश्च व्यभिचाराभावः अतः साहित्य इव व्यभिचाराभावे ऽपि प्रमाणप्रवृत्तौ व्याप्तिसिद्धिः नचैतदशक्यम् अनुमित्यनुदये सर्वव्यवहारविलोपप्रसङ्गेन कार्यदर्शनादेव तत्सिद्धेः प्रकारस्तु चिन्त्यते तत्र धूमस्याग्निना सम्बन्धस्तावत्प्रत्यक्षेणावगम्यते परिचितदेशकालयोर्व्यभिचारश्च नावगम्यते देशान्तरादिगते तु व्यभिचारे सन्देहो ऽवशिष्यते स च न तावद्वयभिचारचिह्नदर्शनजन्यः किन्तु भूयःसहचरिततया दृष्टा अदृष्टव्यभिचारा अपि धर्मा व्यभिचारिणो दृष्टाः धर्मश्चायमित्येवमुत्पद्यते तत्र यद्ययमेतत्सहवृत्तिस्वभावस्तदान्यत्रापि सहैव वर्तेत स्वभावस्यानपायात् यदि चासहवृत्तिस्वभावस्तदात्रापि न सह वर्तेत असहवृत्तिस्वभावस्यापि सहवृत्तिर्निमित्तान्तरायत्ता चेदत्रोपलभ्येत सहवृत्तिस्वभावस्यापि निमित्तान्तराद्वयभिचारो भविष्यतीति तु निर्बीजा शङ्कां नोदेत्येव सर्वव्यवहाराभावप्रसङ्गात् तदेवं मीमांसासहकृतं प्रत्यक्षं धूमस्याग्निसम्बन्धं गृह्णद्वयभिचाराभावमप्याकलयतीति व्याप्तिमवधारयत्येव अनुमानागमाभ्यां तु व्याप्तिग्रहप्रकारः सु(गम)ग्रह एवेति 7,479 नन्वनेनैव न्यायेन महदारम्भकत्वादीनामपि व्याप्तिनिश्चयसम्भवात्कथं परमाण्वादावनुमानाप्रवृत्तिरिति चेन्न पक्षेतरत्वस्योपाधित्वसम्भवेन व्यभिचाराभावानिश्चयात् अथ तस्योपाधित्वं नास्तीत्युच्येत दात बाधकमाह- अन्यथेति अन्यथा सप्तमरसभवो ऽप्यनुमयाऽपतेत् अनिष्टानि च सर्वाणि ह्यनुमा कामचारिणी
-f nyāyasudhā: avyatireke sādhyābhimatavyatirekeṇāsattve asya sādhanābhimatasya dharmasya yuktervyāptiniścayahetutve 'navasthā (syā)nāt tadvayāpterapi yuktyantareṇa niścetavyatvādityata uktam- tannirdhāriteti vyāptiśabdo 'dhyāhāryaḥ tena pratyakṣeṇāgamena vā nirdhāritavyāptiketyarthaḥ aparā sāhityadarśanamātranibandhanā na hi ayamarthaḥ niyataḥ sambandho hi vyāptirna sambandhamātram niyamaśca vyabhicārābhāvaḥ ataḥ sāhitya iva vyabhicārābhāve 'pi pramāṇapravṛttau vyāptisiddhiḥ nacaitadaśakyam anumityanudaye sarvavyavahāravilopaprasaṅgena kāryadarśanādeva tatsiddheḥ prakārastu cintyate tatra dhūmasyāgninā sambandhastāvatpratyakṣeṇāvagamyate paricitadeśakālayorvyabhicāraśca nāvagamyate deśāntarādigate tu vyabhicāre sandeho 'vaśiṣyate sa ca na tāvadvayabhicāracihnadarśanajanyaḥ kintu bhūyaḥsahacaritatayā dṛṣṭā adṛṣṭavyabhicārā api dharmā vyabhicāriṇo dṛṣṭāḥ dharmaścāyamityevamutpadyate tatra yadyayametatsahavṛttisvabhāvastadānyatrāpi sahaiva varteta svabhāvasyānapāyāt yadi cāsahavṛttisvabhāvastadātrāpi na saha varteta asahavṛttisvabhāvasyāpi sahavṛttirnimittāntarāyattā cedatropalabhyeta sahavṛttisvabhāvasyāpi nimittāntarādvayabhicāro bhaviṣyatīti tu nirbījā śaṅkāṃ nodetyeva sarvavyavahārābhāvaprasaṅgāt tadevaṃ mīmāṃsāsahakṛtaṃ pratyakṣaṃ dhūmasyāgnisambandhaṃ gṛhṇadvayabhicārābhāvamapyākalayatīti vyāptimavadhārayatyeva anumānāgamābhyāṃ tu vyāptigrahaprakāraḥ su(gama)graha eveti 7,479 nanvanenaiva nyāyena mahadārambhakatvādīnāmapi vyāptiniścayasambhavātkathaṃ paramāṇvādāvanumānāpravṛttiriti cenna pakṣetaratvasyopādhitvasambhavena vyabhicārābhāvāniścayāt atha tasyopādhitvaṃ nāstītyucyeta dāta bādhakamāha- anyatheti anyathā saptamarasabhavo 'pyanumayā'patet aniṣṭāni ca sarvāṇi hyanumā kāmacāriṇī
Adhyāya 2 (cont. 25)
2.2.91a
7,479f. न्यायसुधा: पक्षेतरत्वस्योपाधितामनादृत्य प्रमाणान्तरासहकृतेनैवानुमानेन परमाण्वादिसिद्धयभ्युपगम इत्यर्थः मधुरो रसो लवणादिरसपञ्चकव्यतिरिक्तरसान्योन्याभाववान् रसत्वाल्लवणादित्याद्यनुमया अनिष्यानि च सर्वाणि दहनशैत्यादीन्यापतेयुः कुतः यस्मादेवंविधानुमा कामचारिणी ननु च सप्तमरसादेरनुपलम्भादिबाधितत्वात्पक्षेतरत्वोपाधिदुष्टत्वमनुमानानामिति चेत्समं प्रकृते ऽपि परमाण्वादेरप्यनुपलम्भबाधितत्वात् अयोग्यं तदिति चेत् तुल्यं सप्तमरसादावपि अनुमानप्रामाण्ये सप्तमरसादिसिद्धावयोग्यत्वं कल्प्यम् कल्पिते च तस्मिन्ननुमानप्रामाण्यसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयत्वमिति चेत् एतदपि तादृगेव अनुपभोग्यस्य सप्तमरसादेः कल्पने गौरवमिति चेत् समाधिसाम्यम् प्रमिते न गौरवं दोष इत्येतदपि समानम् तस्मात्परमाण्वादेः साक्षिवेद्यत्वमङ्गीकृत्य प्रतिबन्दी मोचनीयेति कथं न तस्य साक्षिवेद्यत्वमिति 7,482 समवायाभ्युपगमाच् च साम्याद् अनवस्थितेः ब्ब्स्_2,2.13 ओं समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः ओं ओं उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ओं इति सूत्रम् तत्"नित्यमेव च भावातऽ; इत्यागामिसूत्रव्याख्यानेनैव व्याख्यातं भविष्यतीति मन्वानस्तदपहाय हेत्वन्तरेण वैशेषिकादिसमयमपाकुर्वन्(त्)"समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेःऽ; इत्येतत्सूत्रं व्याचष्टे- कार्येति कार्यकारणयोश्चैव
7,479f. nyāyasudhā: pakṣetaratvasyopādhitāmanādṛtya pramāṇāntarāsahakṛtenaivānumānena paramāṇvādisiddhayabhyupagama ityarthaḥ madhuro raso lavaṇādirasapañcakavyatiriktarasānyonyābhāvavān rasatvāllavaṇādityādyanumayā aniṣyāni ca sarvāṇi dahanaśaityādīnyāpateyuḥ kutaḥ yasmādevaṃvidhānumā kāmacāriṇī nanu ca saptamarasāderanupalambhādibādhitatvātpakṣetaratvopādhiduṣṭatvamanumānānāmiti cetsamaṃ prakṛte 'pi paramāṇvāderapyanupalambhabādhitatvāt ayogyaṃ taditi cet tulyaṃ saptamarasādāvapi anumānaprāmāṇye saptamarasādisiddhāvayogyatvaṃ kalpyam kalpite ca tasminnanumānaprāmāṇyasiddhirityanyonyāśrayatvamiti cet etadapi tādṛgeva anupabhogyasya saptamarasādeḥ kalpane gauravamiti cet samādhisāmyam pramite na gauravaṃ doṣa ityetadapi samānam tasmātparamāṇvādeḥ sākṣivedyatvamaṅgīkṛtya pratibandī mocanīyeti kathaṃ na tasya sākṣivedyatvamiti 7,482 samavāyābhyupagamāc ca sāmyād anavasthiteḥ bbs_2,2.13 oṃ samavāyābhyupagamācca sāmyādanavasthiteḥ oṃ oṃ ubhayathāpi na karmātastadabhāvaḥ oṃ iti sūtram tat"nityameva ca bhāvāt'; ityāgāmisūtravyākhyānenaiva vyākhyātaṃ bhaviṣyatīti manvānastadapahāya hetvantareṇa vaiśeṣikādisamayamapākurvan(t)"samavāyābhyupagamācca sāmyādanavasthiteḥ'; ityetatsūtraṃ vyācaṣṭe- kāryeti kāryakāraṇayoścaiva
2.2.91b
न्यायसुधा: समवाय ईर्यत इति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते अनेन समवायप्रतिपादकं परेषां"इहेति यतः कार्यकारणयोः स समवायःऽ; इति सूत्रमर्थतो ऽनुवदति अत्र कार्यकारणशब्दावयवावयविवाचकौ तौ चोपलक्षणपराविति सूचनार्थश्चशब्दः एवशब्दः समवायस्येहप्रत्यसिद्धत्वं सूचयति 7,484 तदेतत्स्वयमेव विवृणोति- गुणादेरिति ... गुणादेः पञ्चकस्य च भिन्नस्यैव तु सम्बन्धः समवायो ऽन्य ईर्यते
nyāyasudhā: samavāya īryata iti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate anena samavāyapratipādakaṃ pareṣāṃ"iheti yataḥ kāryakāraṇayoḥ sa samavāyaḥ'; iti sūtramarthato 'nuvadati atra kāryakāraṇaśabdāvayavāvayavivācakau tau copalakṣaṇaparāviti sūcanārthaścaśabdaḥ evaśabdaḥ samavāyasyehapratyasiddhatvaṃ sūcayati 7,484 tadetatsvayameva vivṛṇoti- guṇāderiti ... guṇādeḥ pañcakasya ca bhinnasyaiva tu sambandhaḥ samavāyo 'nya īryate
2.2.92ab
-द् न्यायसुधा: गुणादेः पञ्चकस्येति गुणावयविक्रियासामान्यविशेषणामित्यर्थः चशब्देन गुण्यादिपञ्चकस्य चेति समुच्चिनोति ननु गुणगुण्यादिकमभिन्नं भिन्नाभिन्नं वा तत्किं समवायेनेत्यत उक्तम्- भिन्नस्यैवेति तुशब्दो विशेषार्थः न ययोः कयोश्चिद्गुणगुणिनोः समवायः किन्त्वयुतसिद्धयोरेवेति स गुणगुण्यादिस्वभाव एव चेन्न पदार्थान्तरसिद्धिरित्यत उक्तम्- अन्य इति ईर्यते वैशेषिकादिभिः, अतो ऽपि तद्दर्शनमयुक्तमिति शेषः अयमर्थः वैशेषिकादयो ऽवयवावयविनोर्गुणगुणिनोः क्रियाक्रियावतोर्जातिव्यक्तयोः विशेषनित्यद्रव्ययोरत्यन्तभेदमभ्युपगम्यात्यन्तभिन्नमेव समवायाख्यं सम्बन्धमभ्युपगच्छन्ति ततो ऽप्यनुपपन्नभाषिण इति 7,486 ननु च गुणगुण्यादीनामत्यन्तभेदस्तावद्वयपदेशभेदादिप्रमाणसिद्धः अन्यथा स्तम्भकुम्भादीनामप्यत्यन्तभेदो न स्यात् अस्ति चेह तन्तुषु पटः, इह पटे रूपमिह मूर्ते कर्मेह गवि गोत्वमिह नित्यद्रव्ये विशेष इत्यबाधितः प्रत्ययः न चेहेदमिति प्रत्ययो विनातिरिक्तेन सम्बन्धेनोपपद्यते इह कुण्डे बदराणीति प्रत्ययस्य संयोगपूर्वकत्वदर्शनात् स चायमयुतसिद्धयोः सम्बन्ध इति संयोगाद्भिद्यते युतसिद्धयोर्हि सम्बन्धः संयोगः द्रव्यमात्रवृत्तिश्च तदेवं प्रमितस्य समवायस्याभ्युपगमे कथमयुक्तवादित्वं वैशेषिकादीनामित्यत आह- भिन्नत्वेति भिन्नत्वसाम्यतस्तस्य ताभ्यां योगो भवेद् ध्रुवम्
-d nyāyasudhā: guṇādeḥ pañcakasyeti guṇāvayavikriyāsāmānyaviśeṣaṇāmityarthaḥ caśabdena guṇyādipañcakasya ceti samuccinoti nanu guṇaguṇyādikamabhinnaṃ bhinnābhinnaṃ vā tatkiṃ samavāyenetyata uktam- bhinnasyaiveti tuśabdo viśeṣārthaḥ na yayoḥ kayościdguṇaguṇinoḥ samavāyaḥ kintvayutasiddhayoreveti sa guṇaguṇyādisvabhāva eva cenna padārthāntarasiddhirityata uktam- anya iti īryate vaiśeṣikādibhiḥ, ato 'pi taddarśanamayuktamiti śeṣaḥ ayamarthaḥ vaiśeṣikādayo 'vayavāvayavinorguṇaguṇinoḥ kriyākriyāvatorjātivyaktayoḥ viśeṣanityadravyayoratyantabhedamabhyupagamyātyantabhinnameva samavāyākhyaṃ sambandhamabhyupagacchanti tato 'pyanupapannabhāṣiṇa iti 7,486 nanu ca guṇaguṇyādīnāmatyantabhedastāvadvayapadeśabhedādipramāṇasiddhaḥ anyathā stambhakumbhādīnāmapyatyantabhedo na syāt asti ceha tantuṣu paṭaḥ, iha paṭe rūpamiha mūrte karmeha gavi gotvamiha nityadravye viśeṣa ityabādhitaḥ pratyayaḥ na cehedamiti pratyayo vinātiriktena sambandhenopapadyate iha kuṇḍe badarāṇīti pratyayasya saṃyogapūrvakatvadarśanāt sa cāyamayutasiddhayoḥ sambandha iti saṃyogādbhidyate yutasiddhayorhi sambandhaḥ saṃyogaḥ dravyamātravṛttiśca tadevaṃ pramitasya samavāyasyābhyupagame kathamayuktavāditvaṃ vaiśeṣikādīnāmityata āha- bhinnatveti bhinnatvasāmyatastasya tābhyāṃ yogo bhaved dhruvam
2.2.92c
न्यायसुधा: भिन्नत्वसाम्यत इत्युपलक्षणम् इहप्रत्ययसाम्यतश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् तस्य समवायस्य ताभ्याम् अवयवावयव्यादिसम्बन्धिभ्यां सह योगः सम्बन्धः एतदुक्तं भवति इह तन्तुषु पट इत्यादिप्रत्ययः सम्बन्धपूर्वको ऽबाधितेहप्रत्ययत्वादिह कुण्डे बदराणीति प्रत्ययवदिति समवायमनुमिमानेन यो ऽबाधितेहप्रत्ययः स सम्बन्धपूर्वक इति व्याप्तिरवश्यमङ्गीकरणीया विद्यते चेह तन्तुपटयोः समवाय इत्यबाधितेहप्रत्ययः तेन समवायस्यापि तन्तुपटाभ्यां समवायो ऽभ्युपगन्तव्य एव स्यात् न चाभ्युपगम्यते अतस्तत्र अनैकान्तिकमनुमानमिति ननु तन्तुपटयोः समवायः सिद्धो न वा सिद्धश्चेत्किमुत्तरकालभाविनानैकान्त्येन नचेत्क्वनैकान्त्यम् मैवम् आपाततः प्रतीते सम्बन्धे व्यभिचारं दृष्ट्वा परावृत्तेरावश्यकत्वस्य विवक्षितत्वात् 7,487 नन्वत्र भिन्नत्वसाम्यं किमर्थमुपन्यस्तम् नहि भिन्नत्वं हेतूकृतमिति सत्यम् अबाधितत्वद्योतनार्थं भिन्नत्वग्रहणम् विभिन्नवस्त्वभावे खल्विह प्रत्ययो बाधितः स्यात् इह तन्तुपटयोः समवाय इति प्रत्ययो ऽपि सम्बन्धपूर्वक एव तन्तुपटसमवायस्यैतत्कारणत्वादिति चेन्न आधाराधेयतया प्रतीयमानयोः सम्बन्धस्य परेण सिसाधयिषितत्वात् अन्यथा स्थाणुश्येनयोः संयोग इत्यत्र समवायासिद्धिप्रसङ्गात् इन्द्रियार्थसन्निकर्षादिना सिद्धसाधनतापत्तेश्च 7,489 नन्वनवस्थितेरिति सूत्रं कथम् इत्थम् यदि व्यभिचारपरिहाराय समवायस्यापि समवायान्तरमुपेयते तदानवस्थितिरिति इह केचित्समवायं प्रत्यक्षमाचक्षाणाः, यत इति च विषयसप्तमीं व्याचक्षाणाः तत्स्थेम्ने अनुमानमाचक्षते तेषामिहप्रत्ययस्य सम्बन्धपूर्वकत्वं नाम तत्प्रतीतिपूर्वकत्वमेव तन्मते स्फुटैवानवस्था ये तु प्रत्यक्षतां नाभ्युपगच्छन्ति सम्बन्धस्य सत्तामात्रेणेहप्रत्ययकारणवत्वमाहुस्तेषाम्, अवस्थितिः सिद्धान्तः तद्विरोधो ऽनवस्थितिः इत्यनवस्थितिशब्दो ऽपसिद्धान्तवाची व्याख्यायते यद्वेह कुण्डे बदराणीतिवत्सम्बन्धस्य प्रतीत्यैवेहप्रत्ययकारणत्वादत्रापि प्रतीतिमापाद्यानवस्थैव वक्तव्या कुण्डबदरसंयोगस्य योग्यतया अवर्जनीयतया प्रतीतिर्नेहप्रत्ययकारणमिति कुत एषा कल्पना सत्तामात्रेणेहप्रत्ययकारणत्वोपपत्तौ प्रतीतेरपि कारणत्वकल्पकाभावादिति चेन्न सत्यपि संयोगे कुतश्चिद्वयवधानादप्रतीयमाने नेहबुद्धिर्भवति भवति चासत्यपि संयोगे तद्विपर्ययादित्यन्वयव्यतिरेकयोः कल्पकाभावात् स्वस्वामिभावादयो ऽपि हि ज्ञाता एव सम्बन्धनिमित्तव्यवहारहेतवो दृष्टा नान्यथा न ते सम्बन्धा अद्विष्ठत्वादिति चेन्न संयोगस्याप्यद्विष्ठताया वक्ष्यमाणत्वात् किञ्चैवं समवायो ऽपि न सम्बन्धः स्यात् तस्यानाश्रितत्वाभ्युपगमात् नन्वेवं तर्हि नानैकान्त्यात् अनवस्थैव बाधितत्वेनाबाधितेहप्रत्ययत्वस्य तत्रावृत्तेरिति चेन्न अनवस्थायाः साध्यबाधकत्वेन साधनाबाधकत्वात् साध्यबाधेनैव साधनबाधनाभ्युपगमस्य व्याप्तिनिश्चयोत्तरकालीनत्वात् तन्तुपटयोः समवाय इति प्रतीतिरपि सम्बन्धपूर्विकैव किन्त्वरोपित एवासौ सम्बन्ध इति चेन्न अनवस्थानिस्तारात् आरोपितसम्बन्धपूर्वकत्वं हि सम्बन्धारोपपूर्वकत्वमेव, प्रतीतौ चेयमनवस्थोक्तेति कथं (तन्निरस्ता)निस्तारः किञ्चैवं वदता सत्तयैव सम्बन्धस्य कारणत्वमिति मतं त्यक्तं स्यात् 7,490 अपि चाबाधितो ऽपीहप्रत्ययो यदि सम्बन्धारोपमात्रेण भवेत्तदा तन्तुपटादावपि किन्न भवेदिति समवायासिद्धिः क्वचित्सिद्धस्य क्वचिदारोपः कुत्राप्यभावे तदसिद्धिरिति चेन्न स्थाणुश्येनयोः सम्बन्धस्य सत्त्वात् अन्यथा समवाये ऽपि समवायान्तरारोपे न स्यात्समवायान्तरस्य क्वाप्य(सत्त्वात्)सम्भवात् समवाये भेद एवारोप्यते न समवायान्तरमिति चेन्न तावन्मात्रेणेहप्रत्ययायोगात् सम्बन्धिसम्बन्धभावो ऽप्यारोप्यत इति चेन्न तर्हि तन्तुपटादावपि तदारोपमात्रेणेहप्रत्ययोपपत्तौ किं समवायेनेति 7,497 ननु समवाये ऽपीहेदमिति प्रत्ययः समवायाधीन एव नचापसिद्धान्तो ऽनवस्था वा तस्यैव समवायस्य स्वनिर्वाहकत्वात् य एव हि समवायो ऽवयवादिष्ववयव्यादीनां सम्बन्धः, स एवावयवावव्यादिष्वात्मना सम्बन्ध इत्याशङ्कते- स इति स स्वनिर्वाहकश्चेत् स्याद्
nyāyasudhā: bhinnatvasāmyata ityupalakṣaṇam ihapratyayasāmyataścetyapi draṣṭavyam tasya samavāyasya tābhyām avayavāvayavyādisambandhibhyāṃ saha yogaḥ sambandhaḥ etaduktaṃ bhavati iha tantuṣu paṭa ityādipratyayaḥ sambandhapūrvako 'bādhitehapratyayatvādiha kuṇḍe badarāṇīti pratyayavaditi samavāyamanumimānena yo 'bādhitehapratyayaḥ sa sambandhapūrvaka iti vyāptiravaśyamaṅgīkaraṇīyā vidyate ceha tantupaṭayoḥ samavāya ityabādhitehapratyayaḥ tena samavāyasyāpi tantupaṭābhyāṃ samavāyo 'bhyupagantavya eva syāt na cābhyupagamyate atastatra anaikāntikamanumānamiti nanu tantupaṭayoḥ samavāyaḥ siddho na vā siddhaścetkimuttarakālabhāvinānaikāntyena nacetkvanaikāntyam maivam āpātataḥ pratīte sambandhe vyabhicāraṃ dṛṣṭvā parāvṛtterāvaśyakatvasya vivakṣitatvāt 7,487 nanvatra bhinnatvasāmyaṃ kimarthamupanyastam nahi bhinnatvaṃ hetūkṛtamiti satyam abādhitatvadyotanārthaṃ bhinnatvagrahaṇam vibhinnavastvabhāve khalviha pratyayo bādhitaḥ syāt iha tantupaṭayoḥ samavāya iti pratyayo 'pi sambandhapūrvaka eva tantupaṭasamavāyasyaitatkāraṇatvāditi cenna ādhārādheyatayā pratīyamānayoḥ sambandhasya pareṇa sisādhayiṣitatvāt anyathā sthāṇuśyenayoḥ saṃyoga ityatra samavāyāsiddhiprasaṅgāt indriyārthasannikarṣādinā siddhasādhanatāpatteśca 7,489 nanvanavasthiteriti sūtraṃ katham ittham yadi vyabhicāraparihārāya samavāyasyāpi samavāyāntaramupeyate tadānavasthitiriti iha kecitsamavāyaṃ pratyakṣamācakṣāṇāḥ, yata iti ca viṣayasaptamīṃ vyācakṣāṇāḥ tatsthemne anumānamācakṣate teṣāmihapratyayasya sambandhapūrvakatvaṃ nāma tatpratītipūrvakatvameva tanmate sphuṭaivānavasthā ye tu pratyakṣatāṃ nābhyupagacchanti sambandhasya sattāmātreṇehapratyayakāraṇavatvamāhusteṣām, avasthitiḥ siddhāntaḥ tadvirodho 'navasthitiḥ ityanavasthitiśabdo 'pasiddhāntavācī vyākhyāyate yadveha kuṇḍe badarāṇītivatsambandhasya pratītyaivehapratyayakāraṇatvādatrāpi pratītimāpādyānavasthaiva vaktavyā kuṇḍabadarasaṃyogasya yogyatayā avarjanīyatayā pratītirnehapratyayakāraṇamiti kuta eṣā kalpanā sattāmātreṇehapratyayakāraṇatvopapattau pratīterapi kāraṇatvakalpakābhāvāditi cenna satyapi saṃyoge kutaścidvayavadhānādapratīyamāne nehabuddhirbhavati bhavati cāsatyapi saṃyoge tadviparyayādityanvayavyatirekayoḥ kalpakābhāvāt svasvāmibhāvādayo 'pi hi jñātā eva sambandhanimittavyavahārahetavo dṛṣṭā nānyathā na te sambandhā adviṣṭhatvāditi cenna saṃyogasyāpyadviṣṭhatāyā vakṣyamāṇatvāt kiñcaivaṃ samavāyo 'pi na sambandhaḥ syāt tasyānāśritatvābhyupagamāt nanvevaṃ tarhi nānaikāntyāt anavasthaiva bādhitatvenābādhitehapratyayatvasya tatrāvṛtteriti cenna anavasthāyāḥ sādhyabādhakatvena sādhanābādhakatvāt sādhyabādhenaiva sādhanabādhanābhyupagamasya vyāptiniścayottarakālīnatvāt tantupaṭayoḥ samavāya iti pratītirapi sambandhapūrvikaiva kintvaropita evāsau sambandha iti cenna anavasthānistārāt āropitasambandhapūrvakatvaṃ hi sambandhāropapūrvakatvameva, pratītau ceyamanavasthokteti kathaṃ (tannirastā)nistāraḥ kiñcaivaṃ vadatā sattayaiva sambandhasya kāraṇatvamiti mataṃ tyaktaṃ syāt 7,490 api cābādhito 'pīhapratyayo yadi sambandhāropamātreṇa bhavettadā tantupaṭādāvapi kinna bhavediti samavāyāsiddhiḥ kvacitsiddhasya kvacidāropaḥ kutrāpyabhāve tadasiddhiriti cenna sthāṇuśyenayoḥ sambandhasya sattvāt anyathā samavāye 'pi samavāyāntarārope na syātsamavāyāntarasya kvāpya(sattvāt)sambhavāt samavāye bheda evāropyate na samavāyāntaramiti cenna tāvanmātreṇehapratyayāyogāt sambandhisambandhabhāvo 'pyāropyata iti cenna tarhi tantupaṭādāvapi tadāropamātreṇehapratyayopapattau kiṃ samavāyeneti 7,497 nanu samavāye 'pīhedamiti pratyayaḥ samavāyādhīna eva nacāpasiddhānto 'navasthā vā tasyaiva samavāyasya svanirvāhakatvāt ya eva hi samavāyo 'vayavādiṣvavayavyādīnāṃ sambandhaḥ, sa evāvayavāvavyādiṣvātmanā sambandha ityāśaṅkate- sa iti sa svanirvāhakaścet syād
2.2.92d
न्यायसुधा: सः अवयवावयव्यादिसमवायः एवं तर्हि किं समवायेन, द्रव्यस्यैव स्वनिर्वाहकत्वोपपत्तेरिति परिहरति- द्रव्यमेवेति ... द्रव्यमेव तथा न किम्
nyāyasudhā: saḥ avayavāvayavyādisamavāyaḥ evaṃ tarhi kiṃ samavāyena, dravyasyaiva svanirvāhakatvopapatteriti pariharati- dravyameveti ... dravyameva tathā na kim
2.2.93
न्यायसुधा: तर्हीति शेषः तथा स्वनिर्वाहकत्वात् 7,498 किं कस्मात् अयमाशयः यदीहेदमिति बुद्धिर्नावश्यं स्वातिरिक्तसम्बन्धसापेक्षा क्वचित्स्वनिर्वाहकत्वात् तर्हि द्रव्यगुणादीनामिहेदमिति प्रत्ययो ऽपि नातिरिक्तसम्बन्धाधीनो ऽङ्गीकार्यः द्रव्यस्यैव स्वनिर्वाहकतयापि तदुपपत्तेरिति समवायः सम्बन्धात्मकत्वात् स्वनिर्वाहकः, न द्रव्यमिति चेन्न तदसिद्धौ सम्बन्धत्वस्याप्यसिद्धेः संयोगस्यापि स्वनिर्वाहकतापत्तेश्च तस्यानित्यत्वान्नेति चेन्न समवायनित्यत्वस्यासिद्धेरिति एवं द्रव्याद्गुणादीनामत्यन्तभेदे ऽपि न तत्सम्बन्धः समवायलक्षणो ऽपरः सिद्धयति समवायवद्द्रव्यस्यैव स्वनिर्वाहकत्वोपपत्तेः कल्पनालाघवा(त्व)च्चेत्युक्तम् इदानीं गुणादीनां द्रव्यादत्यन्तभेदाभावाच्च न समवायसिद्धिरित्याशयवांस्तदत्यन्तभेदे परोपन्यस्तान्हेतूनपाकर्तुं तावदुपोद्घातमाह- विशेष इति 7,499 विशेषस्तद्गतत्वादिर्यद्यभिन्ने ऽवसीयते गुणक्रियादिरूपस्य निषेधः केन हेतुना
nyāyasudhā: tarhīti śeṣaḥ tathā svanirvāhakatvāt 7,498 kiṃ kasmāt ayamāśayaḥ yadīhedamiti buddhirnāvaśyaṃ svātiriktasambandhasāpekṣā kvacitsvanirvāhakatvāt tarhi dravyaguṇādīnāmihedamiti pratyayo 'pi nātiriktasambandhādhīno 'ṅgīkāryaḥ dravyasyaiva svanirvāhakatayāpi tadupapatteriti samavāyaḥ sambandhātmakatvāt svanirvāhakaḥ, na dravyamiti cenna tadasiddhau sambandhatvasyāpyasiddheḥ saṃyogasyāpi svanirvāhakatāpatteśca tasyānityatvānneti cenna samavāyanityatvasyāsiddheriti evaṃ dravyādguṇādīnāmatyantabhede 'pi na tatsambandhaḥ samavāyalakṣaṇo 'paraḥ siddhayati samavāyavaddravyasyaiva svanirvāhakatvopapatteḥ kalpanālāghavā(tva)ccetyuktam idānīṃ guṇādīnāṃ dravyādatyantabhedābhāvācca na samavāyasiddhirityāśayavāṃstadatyantabhede paropanyastānhetūnapākartuṃ tāvadupodghātamāha- viśeṣa iti 7,499 viśeṣastadgatatvādiryadyabhinne 'vasīyate guṇakriyādirūpasya niṣedhaḥ kena hetunā
2.2.94a
न्यायसुधा: अभिन्ने समवाय इति शेषः अवसीयते अङ्गीक्रियत इति यावत् गुणक्रियादिरूपस्य विशेषस्येति शेषः केन हेतुना न केनापि इदमुक्तं भवति समवाये तावदवयवावयव्यादिगतत्वमङ्गीकृतम् "आश्रितत्वं चान्यत्र नित्यद्रव्येभ्यःऽ; इति वचनात् नचानित्यद्रव्यगुरकर्मसामान्यविशेषणामिव समवायस्य तद्गतत्वं नाम समवायलक्षणवृत्तिः सम्भवति तस्याभिन्नत्वात् अतस्तद्गतत्वं (नाम) समवायस्वरूपमेवेत्यङ्गीकर्तव्यम् परतन्त्रतयोपलब्धिस्तद्गतत्वमिति चेन्न तस्याः समवायधर्मत्वानुपपत्तेः तद्विषयत्वात्तद्धर्मत्वमिति चेन्न विषयत्वस्यापि समवायस्वरूपा(त्व)नतिरेकात् 7,500f. एवमस्तित्वाभिधेयत्वज्ञेयत्वसम्बन्धत्वादयो ऽपि समवाये ऽभ्युपगताः, न समवायस्वरूपाद्भिद्यन्ते भेदं हि तेषां समवायेन सम्बन्धो वक्तव्यः अन्यथा कथमेते तत्र स्युः नच सम्बन्धो युक्तः, संयोगस्य गुणत्वेन द्रव्यमात्रवृत्तेः, समवायस्य चाभिन्नत्वात् तत्र पृच्छामः समवायस्य तद्गतत्वादिधर्माणां चाभेदे कथमपर्यायशब्दवाच्यत्वं, धर्मधर्मिभावः, षष्ठीप्रयोगो, ज्ञातत्वाज्ञातत्वम्, एकत्वानेकत्वमित्यादि युज्यत इति नह्य(चा)त्रोपचारादिकल्पना युक्ता मुख्यप्रयोगादेरदर्शनात् न तद्गतत्वादि समवायतन्मात्रं, येनानुपपात्तः स्यात् किन्तु समवायाभिन्नमपि तद्विशेषात्मकत्मकम् अतो व्यपदेशभेदादि युज्यते विशेषस्य भेदप्रतिनिधित्वादित्येवागतिकतय तत्र समाधिरभिधानीयः तथाच यद्यभिन्ने ऽपि समवाये तद्गतत्वादिविशेषो ऽङ्गीक्रियते तदा गुणक्रियादिकमपि द्रव्यस्वरूपमेव सद्विशेषात्मकं भवतु न तु तन्मात्रम् समवायधर्मास्तविशेषाः, गुणादयस्तु न द्रव्यविशेषा इत्यत्र विशेषहेत्वभावाद् इति 7,504 किमतो यद्येवमित्यत आह- द्रव्यमेवेति द्रव्यमेव ततो ऽनन्तविशेषात्मतया सदा नानाव्यवहृतेर्हेतुर्
nyāyasudhā: abhinne samavāya iti śeṣaḥ avasīyate aṅgīkriyata iti yāvat guṇakriyādirūpasya viśeṣasyeti śeṣaḥ kena hetunā na kenāpi idamuktaṃ bhavati samavāye tāvadavayavāvayavyādigatatvamaṅgīkṛtam "āśritatvaṃ cānyatra nityadravyebhyaḥ'; iti vacanāt nacānityadravyagurakarmasāmānyaviśeṣaṇāmiva samavāyasya tadgatatvaṃ nāma samavāyalakṣaṇavṛttiḥ sambhavati tasyābhinnatvāt atastadgatatvaṃ (nāma) samavāyasvarūpamevetyaṅgīkartavyam paratantratayopalabdhistadgatatvamiti cenna tasyāḥ samavāyadharmatvānupapatteḥ tadviṣayatvāttaddharmatvamiti cenna viṣayatvasyāpi samavāyasvarūpā(tva)natirekāt 7,500f. evamastitvābhidheyatvajñeyatvasambandhatvādayo 'pi samavāye 'bhyupagatāḥ, na samavāyasvarūpādbhidyante bhedaṃ hi teṣāṃ samavāyena sambandho vaktavyaḥ anyathā kathamete tatra syuḥ naca sambandho yuktaḥ, saṃyogasya guṇatvena dravyamātravṛtteḥ, samavāyasya cābhinnatvāt tatra pṛcchāmaḥ samavāyasya tadgatatvādidharmāṇāṃ cābhede kathamaparyāyaśabdavācyatvaṃ, dharmadharmibhāvaḥ, ṣaṣṭhīprayogo, jñātatvājñātatvam, ekatvānekatvamityādi yujyata iti nahya(cā)tropacārādikalpanā yuktā mukhyaprayogāderadarśanāt na tadgatatvādi samavāyatanmātraṃ, yenānupapāttaḥ syāt kintu samavāyābhinnamapi tadviśeṣātmakatmakam ato vyapadeśabhedādi yujyate viśeṣasya bhedapratinidhitvādityevāgatikataya tatra samādhirabhidhānīyaḥ tathāca yadyabhinne 'pi samavāye tadgatatvādiviśeṣo 'ṅgīkriyate tadā guṇakriyādikamapi dravyasvarūpameva sadviśeṣātmakaṃ bhavatu na tu tanmātram samavāyadharmāstaviśeṣāḥ, guṇādayastu na dravyaviśeṣā ityatra viśeṣahetvabhāvād iti 7,504 kimato yadyevamityata āha- dravyameveti dravyameva tato 'nantaviśeṣātmatayā sadā nānāvyavahṛterhetur
2.2.94d
-च् न्यायसुधा: समवायधर्मवद्गुणादीनां द्रव्यविशेषत्वादित्यर्थः अनन्तशब्दो यत्र यावन्तो व्यवहाराः तावतामुपलक्षकः नानाव्यवहृतेः व्यपदेशभेदादिरित्यर्थः एतदुक्तं भवति गुणगुण्यादेः अत्यन्तभेदे सिद्धे हि तत्सम्बन्धः समवायः सिद्धयति गुणगुण्याद्यत्यन्तभेदस्तु न प्रामाणिकः तथाहि न तावत्तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणं, गवाश्वादिवदनुपलम्भात् अतो गुणगुणिनावत्यन्तभिन्नावपर्यायशब्दवाच्यत्वात् घटपटवदित्याद्यनुमानमेव वक्तव्यम् तच्चानैकान्तिकम् समवायस्य तद्धर्माणां (च) भेदाभावे ऽप्यपर्यायशब्दवाच्यत्वादन्यथासिद्धं च यथा समवाये तद्गतत्वादिधर्माणां भेदभावे ऽपि विशेषपरनामकात्स्वभावविशेषादेवापर्यायशब्दवाच्यत्वादिकमुपपादनीयम् गत्यन्तराभावात् तथा गुणगुण्यादीनाम(त्यन्ता)भेदे ऽपि गुणादीनां द्रव्यविशेषत्वे(न द्र)तद्द्रव्यमेव विशेषशक्तयैवापर्यायशब्दवाच्यत्वादिव्यवहारहेतुर्भविष्यति तथाच विपक्षे बाधकाभावादप्रयोजकत्वं हेतूनामिति 7,506 यद्वा विशेषस्तद्गतत्वादिरित्यनेनैव गुणगुण्याद्यत्यन्तभेदसाधकानां हेतूनामनैकान्त्याप्रयोजकत्वे वर्णिते यदि तद्गतत्वादिधर्माभिन्ने समवाये तद्गतत्वादिविशेषो ऽभ्युपेयते विशेषणैव च व्यवहारा निर्वहिष्यन्ते तदा व्यपदेशभेदादिहेतूनां व्यभिचारान्यथासिद्धिभ्यां आभासत्वात्केन हेतुना द्रव्यस्य गुणक्रियादिरूपस्य गुणक्रियादिस्वरूपत्वस्य निषेधः (करिष्यते) क्रियते गुणगुण्याद्यत्यन्तभेदः केन हेतुना साधयिष्यत इति यावत् अन्यथासिद्धिमेव प्रकटयन्नुपसंहरति- द्रव्यमेवेति समवायवदिति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते यथा समवायस्य तद्गतत्वादिविशेषात्मतया व्यपदेशभेदादिव्यवहारहेतुत्वम् तथा द्रव्यमेव घटादिकं गुणक्रियाद्यनन्तविशेषात्मतया नानाव्यवहृतेर्हेतुर्भवतीति 7,507 नन्वौपचारिकत्वं वा भ्रान्तिमूलत्वं वा व्यवहाराणामङ्गीकृत्य हेतूनां दूषणं शक्यम् तत्किं विशेषाङ्गीकारेण नैवं शक्यम् औपचारिकत्वादौ हि कदाचिन्मुक्तौ व्यवहारः स्यात् न हि तीरादौ सदा गङ्गादिव्यवहारो ऽस्ति नचैवं प्रकृते सदैवापर्यायशब्दवाच्यत्वादेः सत्त्वात् यदाप्यभेदबोधाय रूपमेव घट इति वा विज्ञानं ब्रह्मेति वा व्यवह्रियते तदापि न पर्यायतामुपेत्य, तथाननुभवात् अतो वक्तव्यमेवात्र निमित्तम् तदिदमुक्तम्- सदेति 7,508 नन्वनन्तविशेषात्मकमेकमेव द्रव्यमिति व्याहतमिति चेत् किं माता वन्ध्येतिवत्साक्षाद्विरोधः, किंवा कृतकं नित्यमितिवद्वयाप्त्या नाद्यः यतो ऽनन्तत्वं सङ्खयाविशेषः, एकत्वं चाभेदः न द्वितीयः यत्रानेकत्वं तत्रावश्यं भेद इति व्याप्तौ हि स स्यात् न चैवम् भेदप्रतिनिधिना विशेषेणैव अनेकत्वसङ्खयानिर्वाहादित्याह- अनन्तत्वमिति ... अनन्तत्वं विशेषतः
-c nyāyasudhā: samavāyadharmavadguṇādīnāṃ dravyaviśeṣatvādityarthaḥ anantaśabdo yatra yāvanto vyavahārāḥ tāvatāmupalakṣakaḥ nānāvyavahṛteḥ vyapadeśabhedādirityarthaḥ etaduktaṃ bhavati guṇaguṇyādeḥ atyantabhede siddhe hi tatsambandhaḥ samavāyaḥ siddhayati guṇaguṇyādyatyantabhedastu na prāmāṇikaḥ tathāhi na tāvattatra pratyakṣaṃ pramāṇaṃ, gavāśvādivadanupalambhāt ato guṇaguṇināvatyantabhinnāvaparyāyaśabdavācyatvāt ghaṭapaṭavadityādyanumānameva vaktavyam taccānaikāntikam samavāyasya taddharmāṇāṃ (ca) bhedābhāve 'pyaparyāyaśabdavācyatvādanyathāsiddhaṃ ca yathā samavāye tadgatatvādidharmāṇāṃ bhedabhāve 'pi viśeṣaparanāmakātsvabhāvaviśeṣādevāparyāyaśabdavācyatvādikamupapādanīyam gatyantarābhāvāt tathā guṇaguṇyādīnāma(tyantā)bhede 'pi guṇādīnāṃ dravyaviśeṣatve(na dra)taddravyameva viśeṣaśaktayaivāparyāyaśabdavācyatvādivyavahāraheturbhaviṣyati tathāca vipakṣe bādhakābhāvādaprayojakatvaṃ hetūnāmiti 7,506 yadvā viśeṣastadgatatvādirityanenaiva guṇaguṇyādyatyantabhedasādhakānāṃ hetūnāmanaikāntyāprayojakatve varṇite yadi tadgatatvādidharmābhinne samavāye tadgatatvādiviśeṣo 'bhyupeyate viśeṣaṇaiva ca vyavahārā nirvahiṣyante tadā vyapadeśabhedādihetūnāṃ vyabhicārānyathāsiddhibhyāṃ ābhāsatvātkena hetunā dravyasya guṇakriyādirūpasya guṇakriyādisvarūpatvasya niṣedhaḥ (kariṣyate) kriyate guṇaguṇyādyatyantabhedaḥ kena hetunā sādhayiṣyata iti yāvat anyathāsiddhimeva prakaṭayannupasaṃharati- dravyameveti samavāyavaditi vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate yathā samavāyasya tadgatatvādiviśeṣātmatayā vyapadeśabhedādivyavahārahetutvam tathā dravyameva ghaṭādikaṃ guṇakriyādyanantaviśeṣātmatayā nānāvyavahṛterheturbhavatīti 7,507 nanvaupacārikatvaṃ vā bhrāntimūlatvaṃ vā vyavahārāṇāmaṅgīkṛtya hetūnāṃ dūṣaṇaṃ śakyam tatkiṃ viśeṣāṅgīkāreṇa naivaṃ śakyam aupacārikatvādau hi kadācinmuktau vyavahāraḥ syāt na hi tīrādau sadā gaṅgādivyavahāro 'sti nacaivaṃ prakṛte sadaivāparyāyaśabdavācyatvādeḥ sattvāt yadāpyabhedabodhāya rūpameva ghaṭa iti vā vijñānaṃ brahmeti vā vyavahriyate tadāpi na paryāyatāmupetya, tathānanubhavāt ato vaktavyamevātra nimittam tadidamuktam- sadeti 7,508 nanvanantaviśeṣātmakamekameva dravyamiti vyāhatamiti cet kiṃ mātā vandhyetivatsākṣādvirodhaḥ, kiṃvā kṛtakaṃ nityamitivadvayāptyā nādyaḥ yato 'nantatvaṃ saṅkhayāviśeṣaḥ, ekatvaṃ cābhedaḥ na dvitīyaḥ yatrānekatvaṃ tatrāvaśyaṃ bheda iti vyāptau hi sa syāt na caivam bhedapratinidhinā viśeṣeṇaiva anekatvasaṅkhayānirvāhādityāha- anantatvamiti ... anantatvaṃ viśeṣataḥ
2.2.95ab
न्यायसुधा: ईश्वराख्यद्रव्यविशेषणामनन्तत्वमन्यत्रानेकत्वमिति द्रष्टव्यम् अत्रापि समवायवदिति सम्बद्धयते एक एव हि समवायो ऽनेकधर्मात्मको ऽङ्गीक्रियते 7,509 नन्वयं नानाव्यवहारनिर्वाहहेतुर्विशेषो यदि द्रव्यात्मैव कथं तर्हि (तद्द्रव्य)द्रव्यस्य विशेषः स्यात् तदीयताया भेदव्याप्तत्वात् मैवम् विनापि भेदेन तत्प्रतिनिधिना विशेषणैव विशेषस्य तदीयतोपपत्तेः एवं तर्हि तस्यापि विशेषस्य विशेषत्वसिद्धये विशेषान्तरमङ्गीकर्तव्यमित्यनवस्थेत्यत आह- विशेषश्चेति विशेषश्च विशेषी सः स्वेनैव समवायवत्
nyāyasudhā: īśvarākhyadravyaviśeṣaṇāmanantatvamanyatrānekatvamiti draṣṭavyam atrāpi samavāyavaditi sambaddhayate eka eva hi samavāyo 'nekadharmātmako 'ṅgīkriyate 7,509 nanvayaṃ nānāvyavahāranirvāhaheturviśeṣo yadi dravyātmaiva kathaṃ tarhi (taddravya)dravyasya viśeṣaḥ syāt tadīyatāyā bhedavyāptatvāt maivam vināpi bhedena tatpratinidhinā viśeṣaṇaiva viśeṣasya tadīyatopapatteḥ evaṃ tarhi tasyāpi viśeṣasya viśeṣatvasiddhaye viśeṣāntaramaṅgīkartavyamityanavasthetyata āha- viśeṣaśceti viśeṣaśca viśeṣī saḥ svenaiva samavāyavat
2.2.95cd
न्यायसुधा: यथा समवायः स्वेनैव समवायी, न सम्बन्धान्तरेणेत्यभ्युपगम्यानवस्था परेण पराक्रियते तथा स द्रव्ये ऽनेकव्यवहारनिर्वाहेतुर्विशेषश्च स्वेनैव विशेषी न पुनर्विशेषान्तरेण अतो न कश्चिद्दोष इति समवायवदित्युपलक्षणम् सत्तान्त्यविशेषवच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् यथा द्रव्यगुणकर्मसु सद्वयवहारहेतुः सत्ता स्वेनैव सती स्वीकृता यथा च नित्यद्रव्येष्वत्यन्तव्यावृत्तिप्रत्यये हेतुरन्त्यो विशेषः स्वेनैवात्यन्तव्यावृत्तस्तथैवेति 7,510 अथापि स्यात् गुणगुण्यादिभेदमभ्युपगच्छता मया इहेदमिति व्यवहारनिर्वाहाय समवायो ऽङ्गीक्रियते, तस्य चानवस्थापरिहाराय स्वनिर्वाहकत्वम् अभेदं(अभ्यु)चाभ्युपगच्छता त्वयापर्यायशब्दवाच्यतादिसिद्धये विशेषो ऽङ्गीक्रियते, तस्य चानवस्थानिरासाय स्वनिर्वाहकत्वमिति पक्षद्वये समाने को विशेषो ऽभेदपक्षे, येन स परिगृह्यते समवायस्याप्रामाणिकत्वमिति चेत् समं विशेषे ऽपि अपर्यायव्यवहारादिना स सिद्ध इति चेत् तर्हि समवायो ऽपीहेदमित्यादिना सिद्ध इति तुल्यम् तदनैकान्तिकमित्युक्तमिति चेत् अपर्यायव्यवहारादिकमपि घटपटावनैकान्तिकमिति समानम् अस्तु तर्हि गुणगुण्यादिभेदे व्यवहारादिसकमपि घटपटादवनैकान्तिकमिति समानम् अस्तु तर्हि गुणगुण्यादिभेदे प्रमाणाभावो विशेष इति चेन्न अभेदे ऽपि प्रमाणाभावात् गवाश्चादिवद्विवेकेनानुपलम्भो अभेदे प्रमाणमिति चेत् तर्हि व्यपदेशभेदादि भेदे प्रमाणमस्तीति समाधिसाम्यम् तद्वयभिचारान्यथासिद्धिभ्यां निरस्तमिति चेत् अभेदप्रमाणमपि तादृगेव तस्यापि क्षीरनीरादौ व्यभिचारात् अयुतसिद्धत्वेनान्यथासिद्धेश्च तस्मान्निमित्तो ऽयमभेदपक्षपात इत्यत आह- कल्पनेति कल्पनागुरुतादोषात् पदार्थान्तरता नहि
nyāyasudhā: yathā samavāyaḥ svenaiva samavāyī, na sambandhāntareṇetyabhyupagamyānavasthā pareṇa parākriyate tathā sa dravye 'nekavyavahāranirvāheturviśeṣaśca svenaiva viśeṣī na punarviśeṣāntareṇa ato na kaściddoṣa iti samavāyavadityupalakṣaṇam sattāntyaviśeṣavaccetyapi draṣṭavyam yathā dravyaguṇakarmasu sadvayavahārahetuḥ sattā svenaiva satī svīkṛtā yathā ca nityadravyeṣvatyantavyāvṛttipratyaye heturantyo viśeṣaḥ svenaivātyantavyāvṛttastathaiveti 7,510 athāpi syāt guṇaguṇyādibhedamabhyupagacchatā mayā ihedamiti vyavahāranirvāhāya samavāyo 'ṅgīkriyate, tasya cānavasthāparihārāya svanirvāhakatvam abhedaṃ(abhyu)cābhyupagacchatā tvayāparyāyaśabdavācyatādisiddhaye viśeṣo 'ṅgīkriyate, tasya cānavasthānirāsāya svanirvāhakatvamiti pakṣadvaye samāne ko viśeṣo 'bhedapakṣe, yena sa parigṛhyate samavāyasyāprāmāṇikatvamiti cet samaṃ viśeṣe 'pi aparyāyavyavahārādinā sa siddha iti cet tarhi samavāyo 'pīhedamityādinā siddha iti tulyam tadanaikāntikamityuktamiti cet aparyāyavyavahārādikamapi ghaṭapaṭāvanaikāntikamiti samānam astu tarhi guṇaguṇyādibhede vyavahārādisakamapi ghaṭapaṭādavanaikāntikamiti samānam astu tarhi guṇaguṇyādibhede pramāṇābhāvo viśeṣa iti cenna abhede 'pi pramāṇābhāvāt gavāścādivadvivekenānupalambho abhede pramāṇamiti cet tarhi vyapadeśabhedādi bhede pramāṇamastīti samādhisāmyam tadvayabhicārānyathāsiddhibhyāṃ nirastamiti cet abhedapramāṇamapi tādṛgeva tasyāpi kṣīranīrādau vyabhicārāt ayutasiddhatvenānyathāsiddheśca tasmānnimitto 'yamabhedapakṣapāta ityata āha- kalpaneti kalpanāgurutādoṣāt padārthāntaratā nahi
2.2.96
न्यायसुधा: पदार्थान्तरा गुणगुण्यादीनामिति शेषः यद्यपि भेदाभेदपक्षयोः स्वनिर्वाहकसमवायविशेषाङ्गीकारेण साम्यं, तथापि भेदपक्षे कल्पनागुरुतादोषात् गुणगुण्यादीनां पदार्थान्तरता नाङ्गीक्रियते कल्पनालाघवादभेद एवोपेयत इति कथं भेदवादे कल्पनागौरवमित्यत आह- कल्पयित्वेति कल्पयित्वा षट् पदार्थान् साभावानपि केवलम् एकस्मिन् स विशेषश्चेत् किं पूर्वं तस्य विस्मृतिः
nyāyasudhā: padārthāntarā guṇaguṇyādīnāmiti śeṣaḥ yadyapi bhedābhedapakṣayoḥ svanirvāhakasamavāyaviśeṣāṅgīkāreṇa sāmyaṃ, tathāpi bhedapakṣe kalpanāgurutādoṣāt guṇaguṇyādīnāṃ padārthāntaratā nāṅgīkriyate kalpanālāghavādabheda evopeyata iti kathaṃ bhedavāde kalpanāgauravamityata āha- kalpayitveti kalpayitvā ṣaṭ padārthān sābhāvānapi kevalam ekasmin sa viśeṣaścet kiṃ pūrvaṃ tasya vismṛtiḥ
2.2.97
न्यायसुधा: केवलमित्येतत् षडित्यनेनैकस्मिन्नित्यनेन च सम्बद्धयते एकस्मिन् समवाये, सः विचित्रव्यवहारहेतुश्चेदङ्गीक्रियत इति शेषः किं कस्मात् पूर्वं द्रव्य इत्यर्थः तस्य विशेषस्य 7,513 अयमभिसन्धिः व्यपदेशभेदादिप्रमाणबलमवम्ब्य वैशेषिकादिभिर्द्रव्यादयो भावपदार्थाः षडेव अभावो ऽपि सप्तम इति कल्पितम् समवाये प्रतीतं तद्गतत्वादिकं तु न समवायातिरिक्तम् किन्तु स्वभावभेदापरनाम्ना विशेषेणैव तत्र व्यपदेशभेदाद्युत्पत्तिरिति च तत्रान्ततो ऽप्यङ्गीकतर्व्येन व्यपदेशभेदादिनिर्वाहकेण विशेषेणैव द्रव्ये ऽपि तन्निर्वाहो वक्तव्यः सप्तपदार्थीनिरूपणं न कर्तव्यम् यद्वा द्रव्यवत्समवाये ऽपि तद्गतत्वादीनां भेद एव स्वीकार्यः तेषां च द्रव्यादिष्वन्तर्भावासम्भवे सप्तपदार्थनियमस्त्याज्यः विशेषकारणेन विना क्वचिद्भेदस्य क्वचिद्विशेषस्याभ्युपगमे कथं कल्पनागौरवं न स्यात् तदभावे वाभेदवादे कथं कल्पनालाघवं न भवेदिति भेदप्रतीत्यप्रतीतिभ्यां विशेष इत्यादि तु निराकरिष्यते अत्र द्विधाकल्पनप्रदर्शनार्थेनैव पूर्वार्धेन समवाये विशेषस्याङ्गीकर्तव्यतापि समथिर्ता वेदितव्या अत एव केवलशब्दसम्बन्धः सप्तैव हि पदार्थाः नच तेषु समवायधर्माणामन्तर्भावः सम्भवतीति विशेषा एव तैर(ते ऽ)ङ्गीकर्तव्या इति 7,516 न केवलं सर्वथाङ्गीकार्येण विशेषेणैव गुणगुण्यादिव्यपदेशभेदाद्युपपत्तौ द्रव्यभेदमङ्गीकृत्य समवाय(एव) एकस्मिन्विशेषाभ्युपगमे कल्पनागौरवमिति भेदमतमपहायाभेदपक्षपातः क्रियते किन्तु समवाये प्रमाणाभावादपि 7,517 तथा हि न तावत्तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम् कुण्डदध्नोः संयोग इतिवत्तन्तुपटयोः समवाय इत्यप्रतीतेः सम्बन्धप्रतीतिरेव तत्प्रतीतिरिति चेन्न तस्या असम्मतेः एतेनायं तन्तुपटसम्बन्धप्रत्ययश्चक्षुर्जन्यो ऽनन्यथासिद्धतदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात्पटप्रत्ययवत् अयं तन्तुपटयोः सम्बन्धो योगजधर्माजन्यजन्यसाक्षात्कारविषयस्तन्तुपटसम्बन्धत्वादेतत्तन्तुपटान्तरसंयोगवदिति समवायप्रत्यक्षतासाधनमप्यपास्तम् तन्तुपटसम्बन्धतत्प्रत्यययोः असिद्धयाऽश्रयासिद्धेः सम्बन्धाप्रतीतौ शुक्लः पट इति सामानाधिकरण्यप्रतीतिर्न स्यात् दण्डीकुण्डलीत्यादौ तस्य तत्पूर्वकत्वदर्शनादिति चेन्न, समवायो ऽस्तीत्यादौ व्यभिचारात् 7,521f. नाप्यनुमानम् इहेदमिति प्रत्ययस्य दूषितत्वात् इह भूतले घटाभाव इति प्रत्यये व्यभिचाराच्च भावमात्रविषयत्वेन विशेषणाददोष इति चेन्न अभाववद्भावे ऽप्युपपत्तौ अन्यथासिद्धेः इह घटे ज्ञानमिति प्रत्यये व्यभिचारापरिहाराच्च बाधितो ऽयमिति चेन्न अन्यथाप्रत्ययानुपलब्धेः एतेन जात्यादिगोचरो विशिष्टव्यवहारः सम्बन्धिनियतो भावमात्रविषयाबाधितविशिष्टव्यवहारत्वात्सघटं भूतलमिति व्यवहारवदित्यपास्तम् ज्ञातो घटः, अस्ति समवायः इत्यादौ व्यभिचारात् 7,522 एते तन्तव एतत्पटसम्बद्धा एतदाश्रयत्वाद्भूतलवत्, अयं पट एतत्तन्तुसम्बद्ध एतदाश्रितत्वादेतदाश्रिततृणादिवदित्यप्यसत् तन्तुपटयोराश्रयाश्रयिभावासिद्धेः इह तन्तुष्वयं पट इति व्यवहारसिद्धतत्प्रत्यात्तत्सिद्धिरिति चेन्न इह समवाये ऽस्तित्वमित्यादौ व्यभिचारात् भूतलरूपादयो भूतलसम्बद्धा भूतलविशेषणत्वात् घटवदित्यपि, भूतलविशेषणे ज्ञाने व्यभिचारादयुक्तम् इह तन्तुष पट इत्यादिप्रत्यय एतञ्जनकसंयोगत्वरहितसम्बन्धजन्य इहेतिप्रत्ययत्वादिह कुण्डे बदराणीति प्रत्ययवत् नचेह भूतले घटाभाव इति प्रत्यये व्यभिचारः तत्रापि चक्षुर्भूतलसंयोगादिजन्यत्वस्य सत्त्वात्, इत्यपि न युक्तम्, अयं पट एतज्जनकतन्तुरहितोपादानजन्यः पटत्वात्पटान्तरवदित्याभाससमानयोगक्षेमत्वात् रूपादयः सम्बन्धवन्तः प्रमेयत्वाद्घटवदित्यप्यनुपपन्नम्, समवायाभावयोर्व्यभिचारात् तत्रापि विशेषणविशेष्यभावाभ्युपगमान्नेति चेन्न, तस्य परेण सम्बन्धत्वानङ्गीकारात् अङ्गीकारे वा तेनैवार्थान्तरत्वात् मतुबर्थस्याभावाद्बाधितविषयत्वाच्च समवायः स्वेनैव सम्बन्धी (इत्यादि) स्यादिति निरस्तम् इदं चक्षुरेतज्जन्यसंयोगज्ञानत्वरहितसम्बन्धज्ञानजनकं चक्षुष्ट्वादन्यचक्षुर्वत्, अहं मन्निष्ठसंयोगज्ञानत्वरहितसम्बन्धज्ञानवानात्मत्वादात्मान्तरवत्, अयं काल इदानीन्तनसंयोगज्ञानत्वरहितसम्बन्धज्ञानवान्कालत्वादन्यकालवत् इत्यादीनि, आभाससमानयोगक्षेमत्वात्, विशेषणविशेष्यभावादिनार्थान्तरत्वाच्चापास्तानि संयोगत्वं सम्बन्धव्यावृत्तम् जातित्वाद्गोत्ववदिति सिद्धसाधनम् जातेः प्रतिव्यक्तिनियतत्वस्य वक्ष्यमाणत्वेनैकस्य संयोगत्वस्य संयोगान्तराद्वयावृत्तेः, विशेषणविशेष्यभावादितो व्यावृत्तेश्च विवादाध्यासिता मृत् घटसम्बद्धा द्रव्यत्वादाकाशवदिति च घटान्तरसंयोगेनार्थान्तरम् एतद्घटसम्बद्धेति निर्देशे ऽप्येतद्घटसम्बन्धमलब्ध्वा विनष्टद्रव्ये ऽनैकान्तिकम् तत्रापि परम्परासम्बन्धो ऽस्तीति चेत् तर्हि सिद्धसाधनम् मृत्संयुक्तभूतलस्य घटसंयुक्तत्वात् 7,523 तन्तुपटौ नित्यसम्बद्धौ द्रव्यत्वादाकाशवदिति, दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वादपास्तम् संयोगः स्वव्यतिरिक्तसम्बन्धाद्भिन्नः प्रमेयत्वाद्घटवदित्यत्र स्वव्यतिरिक्तपदेन स्वान्योन्याभावविवक्षायां सिद्धसाधनता एकस्य संयोगस्य संयोगान्तराद्भिन्नत्वात् संयोगत्वरहितत्वविवक्षायामप्रसिद्धविशेषणत्वम् विशेषणविशेष्यभावादिना तत्समाधाने तेनैव सिद्धसाधनम् अयं संयोग एतदन्यसंयोगत्वरहितसम्बन्धान्यो मेयत्वाद्घटवत् इत्याद्याश्च, आभाससमानयोगक्षेमत्वादुपेक्षणीयाः तदेवं समवाये प्रमाणाभावान्न भेदपक्षो ऽङ्गीक्रियते 7,531 ननूक्तमत्राभेदपक्षो ऽपि तर्हि नाङ्गीकार्यो विशेषे प्रमाणाभावादिति तत्राह- येनेति येन प्रत्यक्षसिद्धेन व्यवहारो ऽखिलो भवेत् भावाभावविभागेन यं विना न कथञ्चन एतद्दृशे विशेषे ऽस्मिन् को द्वेषो वादिनां भवेत्
nyāyasudhā: kevalamityetat ṣaḍityanenaikasminnityanena ca sambaddhayate ekasmin samavāye, saḥ vicitravyavahārahetuścedaṅgīkriyata iti śeṣaḥ kiṃ kasmāt pūrvaṃ dravya ityarthaḥ tasya viśeṣasya 7,513 ayamabhisandhiḥ vyapadeśabhedādipramāṇabalamavambya vaiśeṣikādibhirdravyādayo bhāvapadārthāḥ ṣaḍeva abhāvo 'pi saptama iti kalpitam samavāye pratītaṃ tadgatatvādikaṃ tu na samavāyātiriktam kintu svabhāvabhedāparanāmnā viśeṣeṇaiva tatra vyapadeśabhedādyutpattiriti ca tatrāntato 'pyaṅgīkatarvyena vyapadeśabhedādinirvāhakeṇa viśeṣeṇaiva dravye 'pi tannirvāho vaktavyaḥ saptapadārthīnirūpaṇaṃ na kartavyam yadvā dravyavatsamavāye 'pi tadgatatvādīnāṃ bheda eva svīkāryaḥ teṣāṃ ca dravyādiṣvantarbhāvāsambhave saptapadārthaniyamastyājyaḥ viśeṣakāraṇena vinā kvacidbhedasya kvacidviśeṣasyābhyupagame kathaṃ kalpanāgauravaṃ na syāt tadabhāve vābhedavāde kathaṃ kalpanālāghavaṃ na bhavediti bhedapratītyapratītibhyāṃ viśeṣa ityādi tu nirākariṣyate atra dvidhākalpanapradarśanārthenaiva pūrvārdhena samavāye viśeṣasyāṅgīkartavyatāpi samathirtā veditavyā ata eva kevalaśabdasambandhaḥ saptaiva hi padārthāḥ naca teṣu samavāyadharmāṇāmantarbhāvaḥ sambhavatīti viśeṣā eva taira(te ')ṅgīkartavyā iti 7,516 na kevalaṃ sarvathāṅgīkāryeṇa viśeṣeṇaiva guṇaguṇyādivyapadeśabhedādyupapattau dravyabhedamaṅgīkṛtya samavāya(eva) ekasminviśeṣābhyupagame kalpanāgauravamiti bhedamatamapahāyābhedapakṣapātaḥ kriyate kintu samavāye pramāṇābhāvādapi 7,517 tathā hi na tāvattatra pratyakṣaṃ pramāṇam kuṇḍadadhnoḥ saṃyoga itivattantupaṭayoḥ samavāya ityapratīteḥ sambandhapratītireva tatpratītiriti cenna tasyā asammateḥ etenāyaṃ tantupaṭasambandhapratyayaścakṣurjanyo 'nanyathāsiddhatadanvayavyatirekānuvidhāyitvātpaṭapratyayavat ayaṃ tantupaṭayoḥ sambandho yogajadharmājanyajanyasākṣātkāraviṣayastantupaṭasambandhatvādetattantupaṭāntarasaṃyogavaditi samavāyapratyakṣatāsādhanamapyapāstam tantupaṭasambandhatatpratyayayoḥ asiddhayā'śrayāsiddheḥ sambandhāpratītau śuklaḥ paṭa iti sāmānādhikaraṇyapratītirna syāt daṇḍīkuṇḍalītyādau tasya tatpūrvakatvadarśanāditi cenna, samavāyo 'stītyādau vyabhicārāt 7,521f. nāpyanumānam ihedamiti pratyayasya dūṣitatvāt iha bhūtale ghaṭābhāva iti pratyaye vyabhicārācca bhāvamātraviṣayatvena viśeṣaṇādadoṣa iti cenna abhāvavadbhāve 'pyupapattau anyathāsiddheḥ iha ghaṭe jñānamiti pratyaye vyabhicārāparihārācca bādhito 'yamiti cenna anyathāpratyayānupalabdheḥ etena jātyādigocaro viśiṣṭavyavahāraḥ sambandhiniyato bhāvamātraviṣayābādhitaviśiṣṭavyavahāratvātsaghaṭaṃ bhūtalamiti vyavahāravadityapāstam jñāto ghaṭaḥ, asti samavāyaḥ ityādau vyabhicārāt 7,522 ete tantava etatpaṭasambaddhā etadāśrayatvādbhūtalavat, ayaṃ paṭa etattantusambaddha etadāśritatvādetadāśritatṛṇādivadityapyasat tantupaṭayorāśrayāśrayibhāvāsiddheḥ iha tantuṣvayaṃ paṭa iti vyavahārasiddhatatpratyāttatsiddhiriti cenna iha samavāye 'stitvamityādau vyabhicārāt bhūtalarūpādayo bhūtalasambaddhā bhūtalaviśeṣaṇatvāt ghaṭavadityapi, bhūtalaviśeṣaṇe jñāne vyabhicārādayuktam iha tantuṣa paṭa ityādipratyaya etañjanakasaṃyogatvarahitasambandhajanya ihetipratyayatvādiha kuṇḍe badarāṇīti pratyayavat naceha bhūtale ghaṭābhāva iti pratyaye vyabhicāraḥ tatrāpi cakṣurbhūtalasaṃyogādijanyatvasya sattvāt, ityapi na yuktam, ayaṃ paṭa etajjanakatanturahitopādānajanyaḥ paṭatvātpaṭāntaravadityābhāsasamānayogakṣematvāt rūpādayaḥ sambandhavantaḥ prameyatvādghaṭavadityapyanupapannam, samavāyābhāvayorvyabhicārāt tatrāpi viśeṣaṇaviśeṣyabhāvābhyupagamānneti cenna, tasya pareṇa sambandhatvānaṅgīkārāt aṅgīkāre vā tenaivārthāntaratvāt matubarthasyābhāvādbādhitaviṣayatvācca samavāyaḥ svenaiva sambandhī (ityādi) syāditi nirastam idaṃ cakṣuretajjanyasaṃyogajñānatvarahitasambandhajñānajanakaṃ cakṣuṣṭvādanyacakṣurvat, ahaṃ manniṣṭhasaṃyogajñānatvarahitasambandhajñānavānātmatvādātmāntaravat, ayaṃ kāla idānīntanasaṃyogajñānatvarahitasambandhajñānavānkālatvādanyakālavat ityādīni, ābhāsasamānayogakṣematvāt, viśeṣaṇaviśeṣyabhāvādinārthāntaratvāccāpāstāni saṃyogatvaṃ sambandhavyāvṛttam jātitvādgotvavaditi siddhasādhanam jāteḥ prativyaktiniyatatvasya vakṣyamāṇatvenaikasya saṃyogatvasya saṃyogāntarādvayāvṛtteḥ, viśeṣaṇaviśeṣyabhāvādito vyāvṛtteśca vivādādhyāsitā mṛt ghaṭasambaddhā dravyatvādākāśavaditi ca ghaṭāntarasaṃyogenārthāntaram etadghaṭasambaddheti nirdeśe 'pyetadghaṭasambandhamalabdhvā vinaṣṭadravye 'naikāntikam tatrāpi paramparāsambandho 'stīti cet tarhi siddhasādhanam mṛtsaṃyuktabhūtalasya ghaṭasaṃyuktatvāt 7,523 tantupaṭau nityasambaddhau dravyatvādākāśavaditi, dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvādapāstam saṃyogaḥ svavyatiriktasambandhādbhinnaḥ prameyatvādghaṭavadityatra svavyatiriktapadena svānyonyābhāvavivakṣāyāṃ siddhasādhanatā ekasya saṃyogasya saṃyogāntarādbhinnatvāt saṃyogatvarahitatvavivakṣāyāmaprasiddhaviśeṣaṇatvam viśeṣaṇaviśeṣyabhāvādinā tatsamādhāne tenaiva siddhasādhanam ayaṃ saṃyoga etadanyasaṃyogatvarahitasambandhānyo meyatvādghaṭavat ityādyāśca, ābhāsasamānayogakṣematvādupekṣaṇīyāḥ tadevaṃ samavāye pramāṇābhāvānna bhedapakṣo 'ṅgīkriyate 7,531 nanūktamatrābhedapakṣo 'pi tarhi nāṅgīkāryo viśeṣe pramāṇābhāvāditi tatrāha- yeneti yena pratyakṣasiddhena vyavahāro 'khilo bhavet bhāvābhāvavibhāgena yaṃ vinā na kathañcana etaddṛśe viśeṣe 'smin ko dveṣo vādināṃ bhavet
Adhyāya 2 (cont. 26)
2.2.98
न्यायसुधा: प्रत्यक्षसिद्धेनेत्यनेन प्रत्यक्षसिद्ध इति लभ्यते येनाखिलो व्यवहारो भवेत् यं विना न भवेदित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां विशेषकार्यत्वं व्यवहारस्य दर्शयता व्यवहारान्यथानुपपत्तिश्च विशेषे प्रमाणं तदनङ्गीकारे व्यवहारोच्छेदप्रसङ्गश्चेत्युक्तं भवति अखिल इत्यस्यैव विवरणं भावाभावविभागेन विधिनिषेधभेदेन(इति) द्विविधस्तावदिति शेषः 7,532 ननु भेदपक्षे ऽपि समवायभ्युपगमेनाखिलो ऽपि व्यवहारो घटिष्यते अत्यन्ताभेदे ऽपि व्यावृत्तिस्वीकारेण भेदाभेदाभ्यां तु सुतराम् तत्किं विशेषेणेत्यत उक्तम्- कथञ्चनेति एतादृशे सर्वव्यवहारनिर्वाहहेतौ को द्वेषः किन्निमित्तानुपादिता प्रमाणाभावो ह्यनुपादाननिमित्तम् सति प्रमाणे नानुपादाननिमित्तमस्तीत्यर्थः मा भूद्वयवहार इत्यत उक्तम्- वादिनामिति उपलक्षणं चैतत् ज्ञातृणां चेत्यपि द्रष्टव्यम् विशिष्टविषयाभिज्ञाभिवदनलक्षणो ह्यत्र व्यवहारः प्रकृतः 7,534 किञ्चावयवावयव्यादिभेदे प्रमाणाभावाच्च तं परित्यज्याभेदपक्षो ऽङ्गीक्रियते ननूक्तमत्राभेदे ऽपि प्रमाणं नास्तीति तत्राह- अभेदेनेति अभेदेन प्रतीतिश्च कार्यकारणपूर्वके अभावान्ते पदार्थे ऽस्मिन् सविशेषावसीयते
nyāyasudhā: pratyakṣasiddhenetyanena pratyakṣasiddha iti labhyate yenākhilo vyavahāro bhavet yaṃ vinā na bhavedityanvayavyatirekābhyāṃ viśeṣakāryatvaṃ vyavahārasya darśayatā vyavahārānyathānupapattiśca viśeṣe pramāṇaṃ tadanaṅgīkāre vyavahārocchedaprasaṅgaścetyuktaṃ bhavati akhila ityasyaiva vivaraṇaṃ bhāvābhāvavibhāgena vidhiniṣedhabhedena(iti) dvividhastāvaditi śeṣaḥ 7,532 nanu bhedapakṣe 'pi samavāyabhyupagamenākhilo 'pi vyavahāro ghaṭiṣyate atyantābhede 'pi vyāvṛttisvīkāreṇa bhedābhedābhyāṃ tu sutarām tatkiṃ viśeṣeṇetyata uktam- kathañcaneti etādṛśe sarvavyavahāranirvāhahetau ko dveṣaḥ kinnimittānupāditā pramāṇābhāvo hyanupādānanimittam sati pramāṇe nānupādānanimittamastītyarthaḥ mā bhūdvayavahāra ityata uktam- vādināmiti upalakṣaṇaṃ caitat jñātṛṇāṃ cetyapi draṣṭavyam viśiṣṭaviṣayābhijñābhivadanalakṣaṇo hyatra vyavahāraḥ prakṛtaḥ 7,534 kiñcāvayavāvayavyādibhede pramāṇābhāvācca taṃ parityajyābhedapakṣo 'ṅgīkriyate nanūktamatrābhede 'pi pramāṇaṃ nāstīti tatrāha- abhedeneti abhedena pratītiśca kāryakāraṇapūrvake abhāvānte padārthe 'smin saviśeṣāvasīyate
2.2.99
7,534f. न्यायसुधा: इहापि कार्यकारणग्रहणेनावयव्यवयवावुच्येते पूर्वशब्देन गुणगुण्यादिकम् अभावशब्देनान्योन्याभावो गृह्यते तस्यैव धर्म्यभिन्नत्वात् यद्वाभावतद्धर्मावनेनोपलक्ष्येते अवसीयते साक्षिणा तथाहि तन्तुपटादिविषया बुद्धिरत्यन्तभिन्नघटपटादिविषयबुद्धितो विलक्षणानुव्यवसीयते उताविलक्षणा न तावद्द्वितीयः प्रतीत्यपलापानुपपत्तेः आद्ये कथमभेदप्रतीतिर्नास्तीति शक्यं वक्तुम् सम्बन्धेन वि(शे)शिष्यत इति चेन्न कुण्डबदरप्रतीतितो ऽपि वैलक्षण्यानुभवात् सम्बन्धिनोरयुतसिद्धत्वात्तथेति चेन्न आधाराधेयभावेनावस्थानसमये तस्याकिञ्चित्करत्वात् अतस्तन्तुपटयोः कुण्डबदरयोश्च भेदे सम्बन्धे च समाने कालान्तरभाविनः सम्बन्धविनाशादेः सम्बन्धिविभागादेर्वा प्रत्यक्षप्रतीतिं प्रत्युपयोगा(योगा)भावाद्वैलक्षण्यं नानुभूयेत अनुभूयते च तन्तुपटादिबुद्धिः कुण्डबदरादिबुद्धेविर्लक्षणेत्यभेदविषयैव सावसीयते 7,537 किञ्च पटोत्पत्तेः प्राग्यावन्तं देशमवष्टभ्य तन्तवस्तिष्ठन्ति पटो ऽपि तावन्तमेव नच मूर्तयोः समानदेशत्वं युज्यते तेन ज्ञायते तन्त्वभिन्नः पट इति नचावयवावयविनो रूपरसादि(वत्)द्वैतमनुभूयत इत्याद्यभेदप्रमाणं स्वयमूहनीयम् 7,539f. नन्वभेदश्चेत्प्रत्यक्षेणैवेक्ष्यते तदा कथं शुक्लः पटश्चलति(पट) इत्यादिसामानाधिकरण्यादिव्यवहारः तस्य दण्डी कुण्डलीतिवद्भेदविषयत्वात् नहि प्रतीतिविरोधी व्यवहारो भवतीत्यत उक्तम्- सविशेषेति विशेषेण विषयेण उपेता अयमर्थः यत्र केवलमभेदः प्रतीयते न तत्र सामानाधिकरण्यव्यवहारो भवति यथा घटः कलश इति अत्र त्वभेदः प्रतीयमानो विशेषेण सहित एव प्रतीयते विशेषश्च भेदप्रतिनिधिः सामानाधिकरण्यव्यवहारं प्रसूत इति 7,541 नन्वभेदप्रतीतिमभिभूय विशेषप्रतीतिः स्वकार्यं कथं कुर्यात्, करोति चेदभेदप्रतीतिरपि विशेषप्रतीतिमभिभूय स्वकार्यं कथं न स्यात् मैवम् नहि प्रतीतिरस्तीत्येव व्यवहारः किन्तु प्रयोजने ऽपि सति प्रयोजनं च सामानाधिकरण्यव्यवहारेणैव बहुलं लोकवेदयोः यदा त्वभेदव्यवहारः प्रयोजनवांस्तदा सो ऽपि दृश्यत एव यथा विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादि 7,542 यद्वा विशेषः प्रत्यक्षार्थापत्तिसिद्ध इत्युक्तम् तत्कथमित्यतः प्रत्यक्षसिद्धतां तावदुपपादयति- अभेदेनेति अनुक्तसमुच्चयार्थश्चशब्दः पदार्थ इत्येकवचनं जातिविषयम् अस्ति यतस्तस्मात्सा सविशेषावसीयत इति योजना ततश्चायमर्थः अस्ति तावदवयवावयव्यादिपदार्थसार्थे ऽभेदेन प्रतीतिः कुण्डबदरादिप्रतीतितो ऽस्या व्यावृत्ततयाध्यवसायात् नच अभेदमन्तरेण व्यावृत्तिहेतुरस्ति अतो ऽसति निमित्तान्तरे सम्मतभेदवस्त्वन्तरप्रतीतितो व्यावृत्तेयमभेद एव विश्राम्यतीति अस्ति च तथापि सामानाधिकरण्यादिव्यवहारः तत्र यदीयमभेदमात्रविषया स्यात्तदा न सामानाधिकरण्यादिव्यवहारं कुर्यात् घटः कलश इति व्यवहारादर्शनात् ततो ज्ञायते ऽधिको ऽपि विषयो ऽस्या विद्यत इति नच भेदो ऽसाविति वाच्यम् भेदाभेदवादे ऽप्यन्तो विशेषस्याङ्गीकार्यत्वात् तथा चेयमभेदप्रतीतिरिन्द्रियजा सविशेषावसीयत इति 7,544 प्रागुक्तं समवाये विशेषो ऽङ्गी(कर्तव्य)क्रियत इति तन्न तावदेव किन्तु सर्वेष्वपि पदार्थेष्विति दर्शयन्विशेषस्य व्यवहारान्यथानुपपत्तिसिद्धतां चोपपादयति- सामान्यादीति सामान्यादिपदार्थेषु तन्निष्ठत्वादयो ऽखिलाः कथं धर्मा निवार्यन्ते वस्त्वैक्ये ऽपि हि वादिभिः
7,534f. nyāyasudhā: ihāpi kāryakāraṇagrahaṇenāvayavyavayavāvucyete pūrvaśabdena guṇaguṇyādikam abhāvaśabdenānyonyābhāvo gṛhyate tasyaiva dharmyabhinnatvāt yadvābhāvataddharmāvanenopalakṣyete avasīyate sākṣiṇā tathāhi tantupaṭādiviṣayā buddhiratyantabhinnaghaṭapaṭādiviṣayabuddhito vilakṣaṇānuvyavasīyate utāvilakṣaṇā na tāvaddvitīyaḥ pratītyapalāpānupapatteḥ ādye kathamabhedapratītirnāstīti śakyaṃ vaktum sambandhena vi(śe)śiṣyata iti cenna kuṇḍabadarapratītito 'pi vailakṣaṇyānubhavāt sambandhinorayutasiddhatvāttatheti cenna ādhārādheyabhāvenāvasthānasamaye tasyākiñcitkaratvāt atastantupaṭayoḥ kuṇḍabadarayośca bhede sambandhe ca samāne kālāntarabhāvinaḥ sambandhavināśādeḥ sambandhivibhāgādervā pratyakṣapratītiṃ pratyupayogā(yogā)bhāvādvailakṣaṇyaṃ nānubhūyeta anubhūyate ca tantupaṭādibuddhiḥ kuṇḍabadarādibuddhevirlakṣaṇetyabhedaviṣayaiva sāvasīyate 7,537 kiñca paṭotpatteḥ prāgyāvantaṃ deśamavaṣṭabhya tantavastiṣṭhanti paṭo 'pi tāvantameva naca mūrtayoḥ samānadeśatvaṃ yujyate tena jñāyate tantvabhinnaḥ paṭa iti nacāvayavāvayavino rūparasādi(vat)dvaitamanubhūyata ityādyabhedapramāṇaṃ svayamūhanīyam 7,539f. nanvabhedaścetpratyakṣeṇaivekṣyate tadā kathaṃ śuklaḥ paṭaścalati(paṭa) ityādisāmānādhikaraṇyādivyavahāraḥ tasya daṇḍī kuṇḍalītivadbhedaviṣayatvāt nahi pratītivirodhī vyavahāro bhavatītyata uktam- saviśeṣeti viśeṣeṇa viṣayeṇa upetā ayamarthaḥ yatra kevalamabhedaḥ pratīyate na tatra sāmānādhikaraṇyavyavahāro bhavati yathā ghaṭaḥ kalaśa iti atra tvabhedaḥ pratīyamāno viśeṣeṇa sahita eva pratīyate viśeṣaśca bhedapratinidhiḥ sāmānādhikaraṇyavyavahāraṃ prasūta iti 7,541 nanvabhedapratītimabhibhūya viśeṣapratītiḥ svakāryaṃ kathaṃ kuryāt, karoti cedabhedapratītirapi viśeṣapratītimabhibhūya svakāryaṃ kathaṃ na syāt maivam nahi pratītirastītyeva vyavahāraḥ kintu prayojane 'pi sati prayojanaṃ ca sāmānādhikaraṇyavyavahāreṇaiva bahulaṃ lokavedayoḥ yadā tvabhedavyavahāraḥ prayojanavāṃstadā so 'pi dṛśyata eva yathā vijñānamānandaṃ brahmetyādi 7,542 yadvā viśeṣaḥ pratyakṣārthāpattisiddha ityuktam tatkathamityataḥ pratyakṣasiddhatāṃ tāvadupapādayati- abhedeneti anuktasamuccayārthaścaśabdaḥ padārtha ityekavacanaṃ jātiviṣayam asti yatastasmātsā saviśeṣāvasīyata iti yojanā tataścāyamarthaḥ asti tāvadavayavāvayavyādipadārthasārthe 'bhedena pratītiḥ kuṇḍabadarādipratītito 'syā vyāvṛttatayādhyavasāyāt naca abhedamantareṇa vyāvṛttiheturasti ato 'sati nimittāntare sammatabhedavastvantarapratītito vyāvṛtteyamabheda eva viśrāmyatīti asti ca tathāpi sāmānādhikaraṇyādivyavahāraḥ tatra yadīyamabhedamātraviṣayā syāttadā na sāmānādhikaraṇyādivyavahāraṃ kuryāt ghaṭaḥ kalaśa iti vyavahārādarśanāt tato jñāyate 'dhiko 'pi viṣayo 'syā vidyata iti naca bhedo 'sāviti vācyam bhedābhedavāde 'pyanto viśeṣasyāṅgīkāryatvāt tathā ceyamabhedapratītirindriyajā saviśeṣāvasīyata iti 7,544 prāguktaṃ samavāye viśeṣo 'ṅgī(kartavya)kriyata iti tanna tāvadeva kintu sarveṣvapi padārtheṣviti darśayanviśeṣasya vyavahārānyathānupapattisiddhatāṃ copapādayati- sāmānyādīti sāmānyādipadārtheṣu tanniṣṭhatvādayo 'khilāḥ kathaṃ dharmā nivāryante vastvaikye 'pi hi vādibhiḥ
2.2.100a
न्यायसुधा: तन्निष्ठत्वादयो व्यक्तिनिष्ठत्वादयः कथमित्याक्षेपे वस्त्वैक्ये ऽपि धर्मैक्ये ऽपि कुतो न निवार्यत इत्यत उक्तम्- वादिभिरिति अविसंवादिव्यवहारसिद्धत्वादिति यावत् एतदेव प्रपञ्चयति- कार्यस्येति कार्यस्य तत्तन्निष्ठत्वं गुणादेर्व्यापितादिकः कथं विशेषो नैवास्ति
nyāyasudhā: tanniṣṭhatvādayo vyaktiniṣṭhatvādayaḥ kathamityākṣepe vastvaikye 'pi dharmaikye 'pi kuto na nivāryata ityata uktam- vādibhiriti avisaṃvādivyavahārasiddhatvāditi yāvat etadeva prapañcayati- kāryasyeti kāryasya tattanniṣṭhatvaṃ guṇādervyāpitādikaḥ kathaṃ viśeṣo naivāsti
2.2.100d
-च् न्यायसुधा: अस्ति तावदवयविनो ऽवयवनिष्ठत्वं नाम धर्मः गुणानां केषाञ्चिद्रूपादीनामाश्रयव्यापित्वम् केषाञ्चित्संयोगादीनां प्रदेशवृत्तित्वम्, रूपादीनामुद्भूतत्वम्, सर्वेषां चतुर्विंशतित्वम् कर्मणश्च आश्रयव्यापित्वमनित्यत्वं पञ्चत्वं मूर्तनिष्ठत्वम्, सामान्यस्यापि द्रव्यगुणकर्मनिष्ठत्वम्, नित्यत्वमनुगतत्वम्, द्विविधत्वमित्यतिबहुलो ऽयं पदार्थधर्मसमूहः न चायमाश्रयतो भिन्न एवेति युक्तम् अस्ति च धर्मधर्म्यादिव्यवहारः तन्तुषु पटः, प(घ)टो न भवति घ(प)ट इत्यादिः स चायमत्यन्ताभेदे ऽनुपपद्यमानः स्वोपपादकं विशेषमवगमयतीति सर्वपदार्थेषु कथं विशेषो नैवास्ति 7,546 सत्यम् सन्त्येव द्रव्यादिषु सप्तस्वपि पदार्थेषु ते ते धर्माः किन्नामाश्रयतो भिन्ना एव तथाच तत्सम्बन्धनिबन्धनतयैवोपपद्यमानो व्यवहारः सर्वपदार्थेषु न विशेषमाक्षेप्तुमलमित्याशयेन शङ्कते- स चेति 7,547 ... स च धर्मो ऽपरो यदि
-c nyāyasudhā: asti tāvadavayavino 'vayavaniṣṭhatvaṃ nāma dharmaḥ guṇānāṃ keṣāñcidrūpādīnāmāśrayavyāpitvam keṣāñcitsaṃyogādīnāṃ pradeśavṛttitvam, rūpādīnāmudbhūtatvam, sarveṣāṃ caturviṃśatitvam karmaṇaśca āśrayavyāpitvamanityatvaṃ pañcatvaṃ mūrtaniṣṭhatvam, sāmānyasyāpi dravyaguṇakarmaniṣṭhatvam, nityatvamanugatatvam, dvividhatvamityatibahulo 'yaṃ padārthadharmasamūhaḥ na cāyamāśrayato bhinna eveti yuktam asti ca dharmadharmyādivyavahāraḥ tantuṣu paṭaḥ, pa(gha)ṭo na bhavati gha(pa)ṭa ityādiḥ sa cāyamatyantābhede 'nupapadyamānaḥ svopapādakaṃ viśeṣamavagamayatīti sarvapadārtheṣu kathaṃ viśeṣo naivāsti 7,546 satyam santyeva dravyādiṣu saptasvapi padārtheṣu te te dharmāḥ kinnāmāśrayato bhinnā eva tathāca tatsambandhanibandhanatayaivopapadyamāno vyavahāraḥ sarvapadārtheṣu na viśeṣamākṣeptumalamityāśayena śaṅkate- sa ceti 7,547 ... sa ca dharmo 'paro yadi
2.2.101a
न्यायसुधा: न केवलं गुणादि द्रव्यादितो भिन्नम् किन्तु सः तत्तन्निष्ठत्वादिधर्मश्च अपरः स्वाश्रयाद्भिन्नो यद्यङ्गीक्रियत इत्यर्थः निराकरोति- षडिति षट्पदार्थातिरेकः स्यात्
nyāyasudhā: na kevalaṃ guṇādi dravyādito bhinnam kintu saḥ tattanniṣṭhatvādidharmaśca aparaḥ svāśrayādbhinno yadyaṅgīkriyata ityarthaḥ nirākaroti- ṣaḍiti ṣaṭpadārthātirekaḥ syāt
2.2.101b
न्यायसुधा: तर्हि धर्माणां षड्भ्यः पदार्थेभ्यो ऽतिरेकः स्यात् तथाच षडेव पदार्था सति नियमो भज्येतेति ननु स्वाश्रयतो विभिन्ना अपि धर्मा न ष(ड्भ्यः)ट्पदार्थेभ्यो ऽतिरिच्यन्ते किन्तु त एवान्योन्यविशेषणीभूता धर्मा इत्युच्यन्ते यथाऽह"यद्यपि धर्माः षट्पदार्थेभ्यो न व्यतिरिच्यन्ते किन्तु त एवान्योन्यापेक्षया धर्मधर्मिणश्च भवन्तिऽ; इत्रत अन्यत्रापि"तेषां धर्मास्त एव परस्परं विशेषणीभूताःऽ; इति तत्कथं नियमभङ्ग इति मैवम् तन्निष्ठत्वादीनां षट्सु पदार्थेष्वन्तर्भावयितुमशक्यत्वात् तथाहि "आश्रितत्वं चान्यत्र नित्यद्रव्येभ्यःऽ; इत्यभ्युपगतं कार्यद्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानामवयवादिनिष्ठत्वं न तावद्द्रव्यादिकम् गुणादिवृत्त्यनुपपत्तेः नापि समवायः तस्य स्ववृत्त्यनुपपत्तेः किञ्चाधार्याधारभूतयोः सम्बन्धः समवाय इष्यते तथाच कथं स एवाधारित्वमाधारत्वं च स्यात् तथा रूपादीनामाश्रयव्यापित्वं न द्रव्यादिष्वन्तर्भवति तेषां गुणवृत्त्तिवासम्भवात् समवायस्तूक्तरीत्या निरस्तः अपि च वृत्तित्वमात्रं समवायः व्याप्यवृत्तित्वं त्वतिरिक्तं निर्वक्तव्यर्(वाच्य)म् कृत्स्ने स्वाश्रये समवायस्तदिति चेन्न द्रव्यस्यासमुदितत्वेन कृत्स्नत्वाद्यनवकाशात् स्वभावेन सहानवस्थानं व्याप्यवृत्तित्वमिति चेन्न तस्याप्यन्तर्भाव्यत्वात् अभावो ऽसाविति चेन्न निराकरिष्यमाणत्वात् 7,552 एवं संयोगादीनां प्रदेशवृत्तित्वं निरस्तम् उद्भूतत्वं च न जातिविशेषः रूपत्वादिना परापरभावानुपपत्तेः यदि हि रूपत्वं परं स्यात्तदा स्पर्शस्योद्भूतत्वं न स्यात् यदि चोद्भूतत्वं परं भवेत्तदा सर्वमपि रूपमुद्भूतमिति चक्षुरादेरपि प्रतीतिः स्यात् 7,553 चतुर्विंशतित्वं च न सङ्खया, गुणानां निर्गुणत्वाङ्गीकारात् उपचारो ऽयमिति चेन्न निमित्ताभावात् न तावदेकाथर्समवायो निमित्तम् द्रव्ये चतुर्विंशतित्वनियमाभावात् प्रत्येकं रूपादिषु तत्प्रसङ्गाच्च अपर्यायचतुर्विंशतिशब्दवाच्यत्वमिति चेन्न शब्दे ऽपि चतुर्विंशतित्वाभावात् चतुर्विंशतिपुरुषोच्चारितापर्यायशब्दवाच्यत्वमिति चेन्न बधिरादीनां रूपादिषु सङ्खयाव्यवहाराभावप्रसङ्गात् एवमन्येषामपि धर्माणामन्तर्भावो निरसनीयः 7,556 कश्चिदाह धर्मपदार्थो ऽभावे ऽन्तर्भवतीति तदसत् निषेधबुद्धिबोध्यत्वाभावात् अभावे ऽभावानङ्गीकारेण तद्धर्माणामभावत्वायोगाच्च द्रव्यादिषड्लक्षणशन्यतमराहित्यमभावत्वम् नतु निषेधबुद्धिबोध्यत्वमिति चेन्न लोकप्रतीतिमवधूय स्वकल्पनादरणे द्रव्यमेव भावास्तल्लक्षणरहितो ऽभाव इत्यपि कल्पनाप्रसङ्गात् अतस्तत्तन्निष्ठत्वादयो द्रव्यादिधर्मास्तदात्मान एवाङ्गीकार्याः तथाचाह"भावस्य स्वरूपमेवावस्थाभेदेनास्तित्वं ज्ञेयत्वमभिधेयत्वं चोच्यतेऽ; इति नच विशेषमपहायावस्थाभेदः शक्यनिरूपणः 7,557 ननु धर्मा धर्मितो भिन्ना एव नचोक्तदोषः नैयायिकादिभिः परमाण्वारम्भवादिभिः षडेव पदार्था इति नियमस्यानङ्गीकृतत्वात् धर्मपदार्थस्य पृथगङ्गीकृतत्वाच्च तथाच भिन्नधर्मसंसर्गवशात्सर्वव्यवहारोपपत्तौ न तदन्यथानुपपत्त्या विशेषसिद्धिरित्यत आह- पदार्थेति ... पदार्थानियमे ऽपि हि धर्मस्य धर्मसन्तानादनवस्थाकरो भवेत्
nyāyasudhā: tarhi dharmāṇāṃ ṣaḍbhyaḥ padārthebhyo 'tirekaḥ syāt tathāca ṣaḍeva padārthā sati niyamo bhajyeteti nanu svāśrayato vibhinnā api dharmā na ṣa(ḍbhyaḥ)ṭpadārthebhyo 'tiricyante kintu ta evānyonyaviśeṣaṇībhūtā dharmā ityucyante yathā'ha"yadyapi dharmāḥ ṣaṭpadārthebhyo na vyatiricyante kintu ta evānyonyāpekṣayā dharmadharmiṇaśca bhavanti'; itrata anyatrāpi"teṣāṃ dharmāsta eva parasparaṃ viśeṣaṇībhūtāḥ'; iti tatkathaṃ niyamabhaṅga iti maivam tanniṣṭhatvādīnāṃ ṣaṭsu padārtheṣvantarbhāvayitumaśakyatvāt tathāhi "āśritatvaṃ cānyatra nityadravyebhyaḥ'; ityabhyupagataṃ kāryadravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣasamavāyānāmavayavādiniṣṭhatvaṃ na tāvaddravyādikam guṇādivṛttyanupapatteḥ nāpi samavāyaḥ tasya svavṛttyanupapatteḥ kiñcādhāryādhārabhūtayoḥ sambandhaḥ samavāya iṣyate tathāca kathaṃ sa evādhāritvamādhāratvaṃ ca syāt tathā rūpādīnāmāśrayavyāpitvaṃ na dravyādiṣvantarbhavati teṣāṃ guṇavṛtttivāsambhavāt samavāyastūktarītyā nirastaḥ api ca vṛttitvamātraṃ samavāyaḥ vyāpyavṛttitvaṃ tvatiriktaṃ nirvaktavyar(vācya)m kṛtsne svāśraye samavāyastaditi cenna dravyasyāsamuditatvena kṛtsnatvādyanavakāśāt svabhāvena sahānavasthānaṃ vyāpyavṛttitvamiti cenna tasyāpyantarbhāvyatvāt abhāvo 'sāviti cenna nirākariṣyamāṇatvāt 7,552 evaṃ saṃyogādīnāṃ pradeśavṛttitvaṃ nirastam udbhūtatvaṃ ca na jātiviśeṣaḥ rūpatvādinā parāparabhāvānupapatteḥ yadi hi rūpatvaṃ paraṃ syāttadā sparśasyodbhūtatvaṃ na syāt yadi codbhūtatvaṃ paraṃ bhavettadā sarvamapi rūpamudbhūtamiti cakṣurāderapi pratītiḥ syāt 7,553 caturviṃśatitvaṃ ca na saṅkhayā, guṇānāṃ nirguṇatvāṅgīkārāt upacāro 'yamiti cenna nimittābhāvāt na tāvadekātharsamavāyo nimittam dravye caturviṃśatitvaniyamābhāvāt pratyekaṃ rūpādiṣu tatprasaṅgācca aparyāyacaturviṃśatiśabdavācyatvamiti cenna śabde 'pi caturviṃśatitvābhāvāt caturviṃśatipuruṣoccāritāparyāyaśabdavācyatvamiti cenna badhirādīnāṃ rūpādiṣu saṅkhayāvyavahārābhāvaprasaṅgāt evamanyeṣāmapi dharmāṇāmantarbhāvo nirasanīyaḥ 7,556 kaścidāha dharmapadārtho 'bhāve 'ntarbhavatīti tadasat niṣedhabuddhibodhyatvābhāvāt abhāve 'bhāvānaṅgīkāreṇa taddharmāṇāmabhāvatvāyogācca dravyādiṣaḍlakṣaṇaśanyatamarāhityamabhāvatvam natu niṣedhabuddhibodhyatvamiti cenna lokapratītimavadhūya svakalpanādaraṇe dravyameva bhāvāstallakṣaṇarahito 'bhāva ityapi kalpanāprasaṅgāt atastattanniṣṭhatvādayo dravyādidharmāstadātmāna evāṅgīkāryāḥ tathācāha"bhāvasya svarūpamevāvasthābhedenāstitvaṃ jñeyatvamabhidheyatvaṃ cocyate'; iti naca viśeṣamapahāyāvasthābhedaḥ śakyanirūpaṇaḥ 7,557 nanu dharmā dharmito bhinnā eva nacoktadoṣaḥ naiyāyikādibhiḥ paramāṇvārambhavādibhiḥ ṣaḍeva padārthā iti niyamasyānaṅgīkṛtatvāt dharmapadārthasya pṛthagaṅgīkṛtatvācca tathāca bhinnadharmasaṃsargavaśātsarvavyavahāropapattau na tadanyathānupapattyā viśeṣasiddhirityata āha- padārtheti ... padārthāniyame 'pi hi dharmasya dharmasantānādanavasthākaro bhavet
2.2.102ac
-द् न्यायसुधा: पदार्थानां षडेवेति नियमाभावपक्षे ऽपि हि यस्माद्धर्मस्य धर्मसन्तानादनवस्थाया आकरो भवेदयं पक्षः, तस्माद्धर्मधर्माणामाश्रयाभेदे ऽवश्यमङ्गीकार्ये तत्र धर्मधर्म्यादिव्यवहारान्यथानुपपत्त्या विशेषो ऽङ्गीकरणीय इति योज्यम् खनिः आकरः 7,558 एतदुक्तं भवति धर्मपदार्थं द्रव्यादिभ्यो भिन्नमभ्युपगच्छन्प्रष्टव्यः अस्तित्वादिधर्मेष्वप्यस्तित्वादिकमस्ति न वा नेति पक्षे ऽनुभवविरोधः अस्तित्वं न ज्ञेयं नाभिधेयमिति स्वक्रियाविरोधश्च अन्यथा द्रव्यादिष्वपि तदभावापत्तिः आद्ये तदाश्रयतो भिन्नमभिन्नं वा आद्ये तत्राप्यस्तित्वाद्यन्तरमित्यनवस्था स्यात् द्वितीये त्वस्ति तावत्तत्रापि धर्मधर्म्यादिव्यवहारः स चानुपपद्यमानो विशेषं गमयतीति किञ्च धर्मगता धर्मा यदि आश्रयाभिन्नास्तदा किं द्रव्यादिगतास्तित्वादिधर्मैरपराद्धम् येन ते द्रव्यादितो भिद्येरन् योगक्षेमसाम्यात् ततस्तेषामेव द्रव्याद्यभेदे सति पुनर्व्यवहारान्यथानुपपत्त्या द्रव्यादिष्वेव विशेषसिद्धिः (इति) 7,560 नन्वस्त्येव द्रव्यादिधर्मेष्वस्तित्वादिष्वप्यस्तित्वादिकम् तच्चाश्रयतो भिन्नमेव नचैवं धर्मस्यानवधिकधर्मसन्तानादनवस्थादोषः उत्पत्तिज्ञप्तिप्रतिबन्धकत्वाभावेनादोषत्वात् यथाऽहुः"मूलक्षयकरीं प्राहुरनवस्थां हि दूषणमऽ; इति यदर्थमुत्तरोत्तरानुसरणं तन्मूलमुत्पत्तिर्ज्ञप्तिर्वा ततो भिन्ननिमित्ततयोपपद्यमानो व्यवहारो न विशेषमाक्षेप्तुमलमित्यत आह- सामान्यस्यापीति सामान्यस्यापि सामान्यं गुणस्यापि गुणो ह्यतः नाङ्गीकृतः
-d nyāyasudhā: padārthānāṃ ṣaḍeveti niyamābhāvapakṣe 'pi hi yasmāddharmasya dharmasantānādanavasthāyā ākaro bhavedayaṃ pakṣaḥ, tasmāddharmadharmāṇāmāśrayābhede 'vaśyamaṅgīkārye tatra dharmadharmyādivyavahārānyathānupapattyā viśeṣo 'ṅgīkaraṇīya iti yojyam khaniḥ ākaraḥ 7,558 etaduktaṃ bhavati dharmapadārthaṃ dravyādibhyo bhinnamabhyupagacchanpraṣṭavyaḥ astitvādidharmeṣvapyastitvādikamasti na vā neti pakṣe 'nubhavavirodhaḥ astitvaṃ na jñeyaṃ nābhidheyamiti svakriyāvirodhaśca anyathā dravyādiṣvapi tadabhāvāpattiḥ ādye tadāśrayato bhinnamabhinnaṃ vā ādye tatrāpyastitvādyantaramityanavasthā syāt dvitīye tvasti tāvattatrāpi dharmadharmyādivyavahāraḥ sa cānupapadyamāno viśeṣaṃ gamayatīti kiñca dharmagatā dharmā yadi āśrayābhinnāstadā kiṃ dravyādigatāstitvādidharmairaparāddham yena te dravyādito bhidyeran yogakṣemasāmyāt tatasteṣāmeva dravyādyabhede sati punarvyavahārānyathānupapattyā dravyādiṣveva viśeṣasiddhiḥ (iti) 7,560 nanvastyeva dravyādidharmeṣvastitvādiṣvapyastitvādikam taccāśrayato bhinnameva nacaivaṃ dharmasyānavadhikadharmasantānādanavasthādoṣaḥ utpattijñaptipratibandhakatvābhāvenādoṣatvāt yathā'huḥ"mūlakṣayakarīṃ prāhuranavasthāṃ hi dūṣaṇam'; iti yadarthamuttarottarānusaraṇaṃ tanmūlamutpattirjñaptirvā tato bhinnanimittatayopapadyamāno vyavahāro na viśeṣamākṣeptumalamityata āha- sāmānyasyāpīti sāmānyasyāpi sāmānyaṃ guṇasyāpi guṇo hyataḥ nāṅgīkṛtaḥ
2.2.102cd
न्यायसुधा: सामान्यस्य गोत्वादेः, सामान्यं सत्तालक्षणम् गुणस्य च रूपादेः, सङ्खयापृथक्तवादिगुणः अत अनवस्थाभयादेव हि नाङ्गीकृतः अयमाशयः सामान्यस्यापि सामान्यं तावत्परेण नाङ्गीकृतम् तथा गुणस्यापि गुणो नाङ्गीकृतः तत्कस्मादिति वक्तव्यम् न तावत्प्रतीत्यभावात् सद्गोत्वं चतुर्विंशतिगुणा रूपाद्रसः पृथगिति प्रतिभासस्य दुरपह्नवत्वात् नच न सद्गोत्वमित्यादि बाधकमस्ति येन प्रतीतस्यापि परित्यागः गोत्वं न सत्तावदपरसामान्यशून्यत्वाद्विशेषवत्, गुणा न गुणवन्तो ऽद्रव्यत्वात्क्रियावदित्यादिबाधकमस्तीति चेन्न विपक्षे बाधकाभावेनाप्रयोजकत्वात् दृष्टान्तयोः(श्च)साध्यविकलत्वाच्च यदि गोत्वादौ सत्ता स्यात्तदा सत्तायामपि स्यात् तथा चात्माश्रयत्वमिति चेन्न सत्तान्तरत्वोपपत्तेः किञ्च प्रतीतेः किमात्माश्रयता करिष्यति अन्यथा प्रमेयत्वादीनां केवलान्वयित्वं न स्यात् आत्माश्रयभयाद्यतः प्रमेयत्वादिव्यावृत्तिः तस्यैव विपक्षत्वात् उक्तं च"कथं स्ववृत्तिरिष्या चेद्यथान्यत्रेति गृह्यताम् प्रमाणं शरणं वृत्तौ न भिन्नाभिन्नतेयताऽ; इति गुणानामपि गुणवत्त्वे द्रव्यलक्षणयोगाद्द्रव्यतापत्तिरिति चेन्न प्रतीतिमनुरुद्धय लक्षणान्तरस्य कर्तव्यत्वात् तस्मात्सामान्ये सामान्यं गुणे च गुणः अनवस्थाभयादेव नाङ्गीक्रियत इत्येव वक्तव्यम् यथाऽह"व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्वं सङ्करो ऽथानवस्थितिः रूपहानिरसम्बन्धो जातिबाधकसङ्ग्रहःऽ; इति नचानवच्छिन्ना सामान्यपरम्परा गुणपरम्परा चोत्पत्तिज्ञप्तिप्रतिबन्धे हेतुः तथाच यथा सा दूषणं तथा प्रकृतापि दूषणमेव न चेत्सापि न स्यादिति सामान्यादेरपि सामान्याद्यङ्गीकार्यं स्यात् यदि कथञ्चिज्ज्ञप्तिप्रतिबन्धकत्वं तत्र व्युत्पद्येत तर्हि वयमप्यत्र तद्व्युत्पादयिष्याम इति 7,565 यदि कश्चिद्वैयात्याद्ब्रूयात् अस्त्येव सामान्यस्यापि सामान्यं गुणस्यापि गुणो निर्बाधप्रतीतिसिद्धत्वात् उत्पत्तिज्ञप्त्यप्रतिबन्धहेतोरनवस्थाया दोषत्वायोगात् अतो नैतन्न्यायेन धर्मपरम्परानवस्थाभयान्निवारणीयेति तत्राह- स चेति ... स च यदि नानवस्था क्वचिद् भवेत्
nyāyasudhā: sāmānyasya gotvādeḥ, sāmānyaṃ sattālakṣaṇam guṇasya ca rūpādeḥ, saṅkhayāpṛthaktavādiguṇaḥ ata anavasthābhayādeva hi nāṅgīkṛtaḥ ayamāśayaḥ sāmānyasyāpi sāmānyaṃ tāvatpareṇa nāṅgīkṛtam tathā guṇasyāpi guṇo nāṅgīkṛtaḥ tatkasmāditi vaktavyam na tāvatpratītyabhāvāt sadgotvaṃ caturviṃśatiguṇā rūpādrasaḥ pṛthagiti pratibhāsasya durapahnavatvāt naca na sadgotvamityādi bādhakamasti yena pratītasyāpi parityāgaḥ gotvaṃ na sattāvadaparasāmānyaśūnyatvādviśeṣavat, guṇā na guṇavanto 'dravyatvātkriyāvadityādibādhakamastīti cenna vipakṣe bādhakābhāvenāprayojakatvāt dṛṣṭāntayoḥ(śca)sādhyavikalatvācca yadi gotvādau sattā syāttadā sattāyāmapi syāt tathā cātmāśrayatvamiti cenna sattāntaratvopapatteḥ kiñca pratīteḥ kimātmāśrayatā kariṣyati anyathā prameyatvādīnāṃ kevalānvayitvaṃ na syāt ātmāśrayabhayādyataḥ prameyatvādivyāvṛttiḥ tasyaiva vipakṣatvāt uktaṃ ca"kathaṃ svavṛttiriṣyā cedyathānyatreti gṛhyatām pramāṇaṃ śaraṇaṃ vṛttau na bhinnābhinnateyatā'; iti guṇānāmapi guṇavattve dravyalakṣaṇayogāddravyatāpattiriti cenna pratītimanuruddhaya lakṣaṇāntarasya kartavyatvāt tasmātsāmānye sāmānyaṃ guṇe ca guṇaḥ anavasthābhayādeva nāṅgīkriyata ityeva vaktavyam yathā'ha"vyakterabhedastulyatvaṃ saṅkaro 'thānavasthitiḥ rūpahānirasambandho jātibādhakasaṅgrahaḥ'; iti nacānavacchinnā sāmānyaparamparā guṇaparamparā cotpattijñaptipratibandhe hetuḥ tathāca yathā sā dūṣaṇaṃ tathā prakṛtāpi dūṣaṇameva na cetsāpi na syāditi sāmānyāderapi sāmānyādyaṅgīkāryaṃ syāt yadi kathañcijjñaptipratibandhakatvaṃ tatra vyutpadyeta tarhi vayamapyatra tadvyutpādayiṣyāma iti 7,565 yadi kaścidvaiyātyādbrūyāt astyeva sāmānyasyāpi sāmānyaṃ guṇasyāpi guṇo nirbādhapratītisiddhatvāt utpattijñaptyapratibandhahetoranavasthāyā doṣatvāyogāt ato naitannyāyena dharmaparamparānavasthābhayānnivāraṇīyeti tatrāha- sa ceti ... sa ca yadi nānavasthā kvacid bhavet
2.2.103a
न्यायसुधा: स च गुणस्यापि गुणः चशब्दात्सामान्यस्यापि सामान्यं यद्यङ्गीक्रियते तदा ब्रूमो नानवस्था क्वचिद्भवेदिति 7,566 अयमाशयः एवं वदन्क्वचिदनवस्थादूषणमङ्गीकरोति न वेति वाच्यम् नचेत् दूषणान्तरमपि नाङ्गीकुर्यात् अविशेषात् तथाच कथायां नाधिकारी स्यात् नाद्यः धर्मसामान्यगुणानवस्थाया अदूषणत्वे विमताया अपि दूषणत्वायोगात् विशेषहेतोरभावात् 7,567 नन्वपर्यवसितपरम्परामात्रसाम्ये ऽपि यत्रोत्पत्त्यादिप्रतिबन्धकत्वं तत्र दूषणत्वम् यत्र यदभावस्तत्रादूषणत्वमिति चेत् किमर्थमुत्पत्त्यादिप्रतिबन्धकत्वमनुसरणीयम् अनवस्था हि तर्कविशेषः तर्कश्चानिष्यप्रसञ्जनम् उत्पत्त्यादिप्रतिबन्धश्चानिष्यः प्रामाणिकपरित्यागरूपत्वात् उत्पत्त्यादेः प्रामाणिकत्वात् अतस्तदप्रतिबन्धे तर्कत्वायोगात्कथं दूषणान्तरम् एवमेव दूषणत्वे ऽतिप्रसङ्ग इत चेत् किं प्रामाणिकपरित्याग एवानिष्य उताप्रामाणिकस्वीकारो ऽपि नाद्यः नियामकाभावात् द्वितीये कथं न प्रकृतानवस्था दूषणम् अत्यन्तभिन्नधर्मपरम्पराया अप्यप्रामाणिकत्वात् अथाप्रामाणिकस्वीकारो न दूषणम् तर्हि प्रामाणिकपरित्यागो ऽपि न (दूषणं) स्यादिति नानवस्था क्वचिद्दूषणं भवेत् अथानिष्यापत्तिहेतुरनवस्थादूषणम् न पुनरनिष्यरूपेति चेन्न अनिष्यरूपैवानवस्था दूषणम् नत्वनिष्यापत्तिहेतुरित्यपि वक्तुं शक्यत्वेन क्वचिदङ्गीकृताप्यनवस्था न दूषणं भवेत् तस्मात्प्रामाणिकपरित्यागाप्रामाणिकपरिग्रहरूपा वा तद्धेतुर्वानवच्छिन्नपरम्परानवस्थेति वाच्यम् अत एव नातिप्रसङ्गः तथाच धर्मपरम्पराया अप्यनवस्थात्वेनाभेद एवाङ्गीकार्यः एवं चोक्तन्यायेन व्यवहारान्यथानुपपत्त्या विशेषसिद्धिरिति 7,570 अपि च यो धर्मधर्मिणोर्भेदं समवायं चाङ्गीकृत्याभेदं विशेषं चावजानाति तेनानवस्थातो बिभ्यता गुणसामान्ययोर्गुणसामान्यप्रतीतिरेवापलपनीया विनैव बाधकेन भ्रान्तिर्वा वाच्या प्रतीत्यपलापादितो वा बिभ्यतो ऽनवस्था स्यादित्येकं सन्धित्सतो ऽन्य(त्प्र)च्च्यवते अभेदं विशेषं चाङ्गीकुर्वतां तु नेदं दूषणद्वयमतो ऽपि तत्पक्षपात इत्याशयवानाह- अस्मत्पक्ष इति अस्मत्पक्षे गुणाद्याश्च तद्वन्तो हि विशेषतः अनन्यत्वान्नानवस्था
nyāyasudhā: sa ca guṇasyāpi guṇaḥ caśabdātsāmānyasyāpi sāmānyaṃ yadyaṅgīkriyate tadā brūmo nānavasthā kvacidbhavediti 7,566 ayamāśayaḥ evaṃ vadankvacidanavasthādūṣaṇamaṅgīkaroti na veti vācyam nacet dūṣaṇāntaramapi nāṅgīkuryāt aviśeṣāt tathāca kathāyāṃ nādhikārī syāt nādyaḥ dharmasāmānyaguṇānavasthāyā adūṣaṇatve vimatāyā api dūṣaṇatvāyogāt viśeṣahetorabhāvāt 7,567 nanvaparyavasitaparamparāmātrasāmye 'pi yatrotpattyādipratibandhakatvaṃ tatra dūṣaṇatvam yatra yadabhāvastatrādūṣaṇatvamiti cet kimarthamutpattyādipratibandhakatvamanusaraṇīyam anavasthā hi tarkaviśeṣaḥ tarkaścāniṣyaprasañjanam utpattyādipratibandhaścāniṣyaḥ prāmāṇikaparityāgarūpatvāt utpattyādeḥ prāmāṇikatvāt atastadapratibandhe tarkatvāyogātkathaṃ dūṣaṇāntaram evameva dūṣaṇatve 'tiprasaṅga ita cet kiṃ prāmāṇikaparityāga evāniṣya utāprāmāṇikasvīkāro 'pi nādyaḥ niyāmakābhāvāt dvitīye kathaṃ na prakṛtānavasthā dūṣaṇam atyantabhinnadharmaparamparāyā apyaprāmāṇikatvāt athāprāmāṇikasvīkāro na dūṣaṇam tarhi prāmāṇikaparityāgo 'pi na (dūṣaṇaṃ) syāditi nānavasthā kvaciddūṣaṇaṃ bhavet athāniṣyāpattiheturanavasthādūṣaṇam na punaraniṣyarūpeti cenna aniṣyarūpaivānavasthā dūṣaṇam natvaniṣyāpattiheturityapi vaktuṃ śakyatvena kvacidaṅgīkṛtāpyanavasthā na dūṣaṇaṃ bhavet tasmātprāmāṇikaparityāgāprāmāṇikaparigraharūpā vā taddheturvānavacchinnaparamparānavastheti vācyam ata eva nātiprasaṅgaḥ tathāca dharmaparamparāyā apyanavasthātvenābheda evāṅgīkāryaḥ evaṃ coktanyāyena vyavahārānyathānupapattyā viśeṣasiddhiriti 7,570 api ca yo dharmadharmiṇorbhedaṃ samavāyaṃ cāṅgīkṛtyābhedaṃ viśeṣaṃ cāvajānāti tenānavasthāto bibhyatā guṇasāmānyayorguṇasāmānyapratītirevāpalapanīyā vinaiva bādhakena bhrāntirvā vācyā pratītyapalāpādito vā bibhyato 'navasthā syādityekaṃ sandhitsato 'nya(tpra)ccyavate abhedaṃ viśeṣaṃ cāṅgīkurvatāṃ tu nedaṃ dūṣaṇadvayamato 'pi tatpakṣapāta ityāśayavānāha- asmatpakṣa iti asmatpakṣe guṇādyāśca tadvanto hi viśeṣataḥ ananyatvānnānavasthā
2.2.103d
-च् न्यायसुधा: धर्मधर्मिणोः सविशेषाभेदवादिनां पक्ष इत्यर्थः गुणाद्या गुणाः सामान्यानि च तद्वन्तो गुणवन्तः सामान्यवन्ति च तेन चतुर्विंशतिगुणाः सद्गोत्वमित्यादिप्रतीतिविरोधो नास्तीति शेषः अनन्यत्वात् धर्मधर्मिणोरिति शेषः अप्रामाणिकापर्यवसितपरम्परारूपा ह्येषा अनन्यत्वे कथं तद्वृत्तमिति तदवस्थः प्रतीतिविरोध इत्यत उक्तम्- विशेषतो हि तद्वन्त इति भेदसम्बन्धकार्यकारी हि विशेष इति 7,571 एवमवयवावयव्यादीनामभेदो ऽत्र निरूपितः इदानीं क्वचिद्भेदाभेदावपि भवत इति तदपवादमाह- भेद इति ... भेदो नाशे भवेत् तथा
-c nyāyasudhā: dharmadharmiṇoḥ saviśeṣābhedavādināṃ pakṣa ityarthaḥ guṇādyā guṇāḥ sāmānyāni ca tadvanto guṇavantaḥ sāmānyavanti ca tena caturviṃśatiguṇāḥ sadgotvamityādipratītivirodho nāstīti śeṣaḥ ananyatvāt dharmadharmiṇoriti śeṣaḥ aprāmāṇikāparyavasitaparamparārūpā hyeṣā ananyatve kathaṃ tadvṛttamiti tadavasthaḥ pratītivirodha ityata uktam- viśeṣato hi tadvanta iti bhedasambandhakāryakārī hi viśeṣa iti 7,571 evamavayavāvayavyādīnāmabhedo 'tra nirūpitaḥ idānīṃ kvacidbhedābhedāvapi bhavata iti tadapavādamāha- bheda iti ... bhedo nāśe bhavet tathā
2.2.104a
न्यायसुधा: यद्वा यद्यवयव्यादयो ऽवयवाद्यभिन्नाः कथं तर्हि सत्स्वेवावयवादिषु विनश्यन्तीत्यत आह- भेद इति तथाशब्दः समुच्चये अवयवादिषु सत्स्वेवावयव्यादीनां नाशे भेदो ऽभेदश्च भवेदित्यर्थः अत्र नाश इत्युपलक्षणम् यत्र सत्स्वेवावयवेष्ववयविनो ऽभावः सति गुणिनि गुणस्याभावस्तत्र भेदाभेदावित्यादि द्रष्टव्यम् अन्यथा यत्रावयवावयव्यादीनां युगपद्विनाशस्तत्र भेदाभेदावुक्तौ न स्याताम् इदमुक्तं भवति सत्यपि तस्मिन्नसत्त्वादित्यनेन हेतुनावयव्यादीनामवयवादिभ्यो भेदमात्रं वा साध्यते ऽत्यन्तभेदो वा आद्ये सिद्धसाधनता भागासिद्धिश्च तथाहि सत्यप्यु(त्यु)पादाने कदाचिदुपादेयमसत् यथा पटः एवं सत्यपि द्रव्ये केचिद्गुणा असन्तो यथा पाकजादयः तथा सत्यप्या(त्येवा)श्रये काश्चित्क्रिया असत्यो यथा पटचलनादयः जातिश्च काचित्सति जातिमत्यसती यथा ब्राह्मणम् तत्र भेदाभेदयोरङ्गीकाराद्भेदसाधनं सिद्धविषयम् गगनतद्भागयोरीश्वराद्याश्रितज्ञानादिगुणक्रियाजातिष्वभावाद्भागासिद्धत्वं हेतोः इति न द्वितीयः कालात्ययापदिष्टत्वात् अभेदस्य प्रागुपपादितत्वादुपपादयिष्यमाणत्वाच्चेति 7,573 स्यादेतत् यथा भेदसाधकानां व्यपदेशभेदादीनां विशेषाश्रयेणैवान्यथासिद्धिरुक्ता तथा सत्यपि तस्मिन्नसत्त्वस्यापि विशेषणैव निर्वाहः क्रियताम् किं भेदाभेदाभ्युपगमेन मैवम् विशेषस्य भेदकार्यव्यवहारमात्रनिर्वाहकत्वेन विनाशं प्रत्यनिर्वाहकत्वात् सकलभेदकायर्कारित्वे विशेषो भेद एव, न तत्प्रतिनिधिः स्यात् किञ्चानेकाश्रितस्यावयविनो द्वित्वादेश्चाश्रयेणात्यान्ताभेदे सत्याश्रयणामपि परस्परमभेदः प्रसज्यते तत्परिहारार्थं तावदवश्यं तत्र भेदो ऽङ्गीकरणीयः नचावच्छेदकेन विना भेदाभेदभूमेः सङ्ग्रहः स्यादित्ययावदाश्रयभावित्वमेव ग्राह्यम् तत्रापि विशेष एव सङ्करं वारयिष्यतीति तु निरस्तम् किञ्च प्रमाणानुसारिणक्ष व्यवस्था नतु स्वेच्छानुसारिणी प्रमाणं तु भेदाभेदाववगाहत इति वक्ष्यते ननु अनित्यद्रव्याश्रिता एकत्वादयो ऽपि गुणाः किं भेदवन्तस्तेषामपि द्रव्यकार्यतया तदुत्तरक्षणभावित्वादिति मैवम् उक्तोत्तरत्वात् उक्तं ह्येतत् उपादानद्रव्यं गुणवदुपादेयतया परिणमत इति 7,576 ननु भेदाभेदावेकत्र विरुद्धौ तत्कथमयावदाश्रयभाविनामवयविगुणकमर्सामान्यानामवयवादिभिर्भेदार्भेदाभ्युपगम इत्यत आह- विशेषमेवेति विशेषमेव संश्रित्य
nyāyasudhā: yadvā yadyavayavyādayo 'vayavādyabhinnāḥ kathaṃ tarhi satsvevāvayavādiṣu vinaśyantītyata āha- bheda iti tathāśabdaḥ samuccaye avayavādiṣu satsvevāvayavyādīnāṃ nāśe bhedo 'bhedaśca bhavedityarthaḥ atra nāśa ityupalakṣaṇam yatra satsvevāvayaveṣvavayavino 'bhāvaḥ sati guṇini guṇasyābhāvastatra bhedābhedāvityādi draṣṭavyam anyathā yatrāvayavāvayavyādīnāṃ yugapadvināśastatra bhedābhedāvuktau na syātām idamuktaṃ bhavati satyapi tasminnasattvādityanena hetunāvayavyādīnāmavayavādibhyo bhedamātraṃ vā sādhyate 'tyantabhedo vā ādye siddhasādhanatā bhāgāsiddhiśca tathāhi satyapyu(tyu)pādāne kadācidupādeyamasat yathā paṭaḥ evaṃ satyapi dravye kecidguṇā asanto yathā pākajādayaḥ tathā satyapyā(tyevā)śraye kāścitkriyā asatyo yathā paṭacalanādayaḥ jātiśca kācitsati jātimatyasatī yathā brāhmaṇam tatra bhedābhedayoraṅgīkārādbhedasādhanaṃ siddhaviṣayam gaganatadbhāgayorīśvarādyāśritajñānādiguṇakriyājātiṣvabhāvādbhāgāsiddhatvaṃ hetoḥ iti na dvitīyaḥ kālātyayāpadiṣṭatvāt abhedasya prāgupapāditatvādupapādayiṣyamāṇatvācceti 7,573 syādetat yathā bhedasādhakānāṃ vyapadeśabhedādīnāṃ viśeṣāśrayeṇaivānyathāsiddhiruktā tathā satyapi tasminnasattvasyāpi viśeṣaṇaiva nirvāhaḥ kriyatām kiṃ bhedābhedābhyupagamena maivam viśeṣasya bhedakāryavyavahāramātranirvāhakatvena vināśaṃ pratyanirvāhakatvāt sakalabhedakāyarkāritve viśeṣo bheda eva, na tatpratinidhiḥ syāt kiñcānekāśritasyāvayavino dvitvādeścāśrayeṇātyāntābhede satyāśrayaṇāmapi parasparamabhedaḥ prasajyate tatparihārārthaṃ tāvadavaśyaṃ tatra bhedo 'ṅgīkaraṇīyaḥ nacāvacchedakena vinā bhedābhedabhūmeḥ saṅgrahaḥ syādityayāvadāśrayabhāvitvameva grāhyam tatrāpi viśeṣa eva saṅkaraṃ vārayiṣyatīti tu nirastam kiñca pramāṇānusāriṇakṣa vyavasthā natu svecchānusāriṇī pramāṇaṃ tu bhedābhedāvavagāhata iti vakṣyate nanu anityadravyāśritā ekatvādayo 'pi guṇāḥ kiṃ bhedavantasteṣāmapi dravyakāryatayā taduttarakṣaṇabhāvitvāditi maivam uktottaratvāt uktaṃ hyetat upādānadravyaṃ guṇavadupādeyatayā pariṇamata iti 7,576 nanu bhedābhedāvekatra viruddhau tatkathamayāvadāśrayabhāvināmavayaviguṇakamarsāmānyānāmavayavādibhirbhedārbhedābhyupagama ityata āha- viśeṣameveti viśeṣameva saṃśritya
2.2.104b
न्यायसुधा: भेदाभेदावेकत्र भवत इति सम्बन्धः अवधारणं कालादिभेदव्यावृत्त्यर्थम् 7,577 कथं विशेषाश्रयणे विरोधशान्तिरित्यत आह- विरोध इति ... विशेषो बलवान् यतः
nyāyasudhā: bhedābhedāvekatra bhavata iti sambandhaḥ avadhāraṇaṃ kālādibhedavyāvṛttyartham 7,577 kathaṃ viśeṣāśrayaṇe virodhaśāntirityata āha- virodha iti ... viśeṣo balavān yataḥ
2.2.104c
न्यायसुधा: बलवान्भेदकार्यकारण इति शेषः ततो विशेषं समाश्रित्यैकत्र भेदाभेदौ भवत इत्यन्वयः अयमर्थः भेदो हि विरोधशान्तिहेतुः तथाहि क्वचिदाश्रयभेदो यथा मधुरायां देवदत्तसद्भावः स्रुघ्ने तदभावः क्वचित्कालाभेदो यथा मधुरायामेव देवदत्तस्य भावाभावौ क्वचित्प्रतियोगिभेदो यथा गवयो गोघटाभ्यां सदृशो विसदृशश्चेति भेदप्रतिनिधिश्च विशेष इत्युक्तम् अतः कथमसौ भेदाभेदावेकदैवैकत्रैव नावस्थापयेदिति एवं तर्ह्यतिप्रसङ्गः सर्वत्र विशेषमाश्रित्य विरोधस्योत्सादयितुं शक्यत्वादित्यत आह- दृष्टीति दृष्टिप्रमाणतश्चैव
nyāyasudhā: balavānbhedakāryakāraṇa iti śeṣaḥ tato viśeṣaṃ samāśrityaikatra bhedābhedau bhavata ityanvayaḥ ayamarthaḥ bhedo hi virodhaśāntihetuḥ tathāhi kvacidāśrayabhedo yathā madhurāyāṃ devadattasadbhāvaḥ srughne tadabhāvaḥ kvacitkālābhedo yathā madhurāyāmeva devadattasya bhāvābhāvau kvacitpratiyogibhedo yathā gavayo goghaṭābhyāṃ sadṛśo visadṛśaśceti bhedapratinidhiśca viśeṣa ityuktam ataḥ kathamasau bhedābhedāvekadaivaikatraiva nāvasthāpayediti evaṃ tarhyatiprasaṅgaḥ sarvatra viśeṣamāśritya virodhasyotsādayituṃ śakyatvādityata āha- dṛṣṭīti dṛṣṭipramāṇataścaiva
2.2.104d
7,577f. न्यायसुधा: दृष्टिश्च तत्प्रमाणं च प्रमाणभूता दृष्टिरित्यर्थः ततो भेदाभेदौ न विरुद्धाविति सम्बन्धः चशब्दो विशेषेण सह दृष्टेः समुच्चये न स्वेच्छामात्रेण भेदाभेदावित्युपेत्य विशेषेण विरोधाभावो ऽभिधीयते येनातिप्रसङ्गः स्यादित्येवशब्दः उक्तं तावदवयवावयव्याद्यभेदग्राहिणी दृष्टिरस्ति सम्बद्धवस्तुबुद्धितो विलक्षणतयानुव्यवसायात् अस्ति च भेदग्राहिणी सत्यपि तस्मिन्नसत्त्वादिति हेतुजनिता दृष्टिरिति नचैते बाध्यबाधके अन्यतराननुवृत्तिप्रसङ्गात् नापि प्रतिपक्षभूते प्रतिपत्तृणामुभयोदासीनतापत्तेः चैवम् न अतो द्वयोरपि प्रामाण्यतश्च भेदाभेदयोरवगतयोनर् विरोधः तदिदमुक्तम्- प्रमाणत इति 7,579 ननु भ(व)वेतां भेदाभेदवेकत्रैवैकदेव प्रमितौ तथापि कथं विरोधशान्तिरित्यत आह- विरोध इति ... विरोधो दर्शने कथम्
7,577f. nyāyasudhā: dṛṣṭiśca tatpramāṇaṃ ca pramāṇabhūtā dṛṣṭirityarthaḥ tato bhedābhedau na viruddhāviti sambandhaḥ caśabdo viśeṣeṇa saha dṛṣṭeḥ samuccaye na svecchāmātreṇa bhedābhedāvityupetya viśeṣeṇa virodhābhāvo 'bhidhīyate yenātiprasaṅgaḥ syādityevaśabdaḥ uktaṃ tāvadavayavāvayavyādyabhedagrāhiṇī dṛṣṭirasti sambaddhavastubuddhito vilakṣaṇatayānuvyavasāyāt asti ca bhedagrāhiṇī satyapi tasminnasattvāditi hetujanitā dṛṣṭiriti nacaite bādhyabādhake anyatarānanuvṛttiprasaṅgāt nāpi pratipakṣabhūte pratipattṛṇāmubhayodāsīnatāpatteḥ caivam na ato dvayorapi prāmāṇyataśca bhedābhedayoravagatayonar virodhaḥ tadidamuktam- pramāṇata iti 7,579 nanu bha(va)vetāṃ bhedābhedavekatraivaikadeva pramitau tathāpi kathaṃ virodhaśāntirityata āha- virodha iti ... virodho darśane katham
2.2.105
न्यायसुधा: सहदर्शने सति कथं विरोधो वक्तुं शक्यते सहदृष्टौ विरुद्धौ चेति विप्रतिषिद्धमिति भावः एतदेव विवृणोति- विरोधो हीति विरोधो ह्यविरोधश्च यतो दर्शनमानगौ ततो दृष्टे विरोधस्तु सद्भिरापाद्यते कथम्
nyāyasudhā: sahadarśane sati kathaṃ virodho vaktuṃ śakyate sahadṛṣṭau viruddhau ceti vipratiṣiddhamiti bhāvaḥ etadeva vivṛṇoti- virodho hīti virodho hyavirodhaśca yato darśanamānagau tato dṛṣṭe virodhastu sadbhirāpādyate katham
2.2.106ab
7,579f. न्यायसुधा: सर्वत्र परस्परपरिहारेणैव सत्त्वदर्शनं महानवस्थानलक्षणविरोधे प्रमाणम् क्वचित्सहदर्शनं चाविरोधे अन्यस्यानिरूपणात् अतः सहदृष्टे भेदाभेदलक्षणे वस्तुद्वये विरोधः कथमुच्येत सहदर्शने ह्यविरोधः स्यात् पुनर्विरोधकथने व्याघातानिवारणादिति हिशब्देन शीतोष्णादौ रूपरसादौ च विरोधाविरोधयोर्दर्शनैकप्रमाणत्वं निदर्शयति तुशब्दस्य दृष्टे त्विति सम्बन्धः सद्भिर्विद्वद्भिरित्युपहासः वैशेषिकादयो हि संयोगविभागशब्दात्मविशेषगुणानां तत्रैव तदैव भावाभावावुपेत्य सहदर्शनाद्विरोधो नास्तीति वदन्तः पुनरत्र सहदर्शने ऽपि विरोधमुद्भावयन्तः स्वव्याहतभाषिणः स्वोक्तविस्मरणशीलाः स्वदृष्टिपक्षपातिनः कथं सन्तः स्युः सर्वत्रासहदृष्टयोर्यदि कश्चिदाग्रहमात्रेण सहावस्थानं मन्यते तं प्रत्येव विरोधोद्भावनं क्रियते- नान्यथेति 7,581 धर्मधर्मिणोर्भेदाभेदौ क्वचिदिति सङ्क्षेपेणोक्तम् तत्किं सर्वेष्वपि द्रव्येषूत केषुचिदेवेत्यपेक्षायामाह- अभिन्न इति अभिन्नो भगवान् स्वेन तदन्येन विभेदवान्
7,579f. nyāyasudhā: sarvatra parasparaparihāreṇaiva sattvadarśanaṃ mahānavasthānalakṣaṇavirodhe pramāṇam kvacitsahadarśanaṃ cāvirodhe anyasyānirūpaṇāt ataḥ sahadṛṣṭe bhedābhedalakṣaṇe vastudvaye virodhaḥ kathamucyeta sahadarśane hyavirodhaḥ syāt punarvirodhakathane vyāghātānivāraṇāditi hiśabdena śītoṣṇādau rūparasādau ca virodhāvirodhayordarśanaikapramāṇatvaṃ nidarśayati tuśabdasya dṛṣṭe tviti sambandhaḥ sadbhirvidvadbhirityupahāsaḥ vaiśeṣikādayo hi saṃyogavibhāgaśabdātmaviśeṣaguṇānāṃ tatraiva tadaiva bhāvābhāvāvupetya sahadarśanādvirodho nāstīti vadantaḥ punaratra sahadarśane 'pi virodhamudbhāvayantaḥ svavyāhatabhāṣiṇaḥ svoktavismaraṇaśīlāḥ svadṛṣṭipakṣapātinaḥ kathaṃ santaḥ syuḥ sarvatrāsahadṛṣṭayoryadi kaścidāgrahamātreṇa sahāvasthānaṃ manyate taṃ pratyeva virodhodbhāvanaṃ kriyate- nānyatheti 7,581 dharmadharmiṇorbhedābhedau kvaciditi saṅkṣepeṇoktam tatkiṃ sarveṣvapi dravyeṣūta keṣucidevetyapekṣāyāmāha- abhinna iti abhinno bhagavān svena tadanyena vibhedavān
2.2.106cd
न्यायसुधा: भगवानिति चेतनमात्रोपलक्षणम् स्वेन स्वावयवगुणक्रियादिभिः तदन्येन प्रकृतिजीवजडात्मना प्रपञ्चेनेत्येवं व्यवस्थितावेव भेदाभेदौ न त्वेकविषयावित्यर्थः अयावद्द्रव्यभाविधर्मैर्भेदाभेदौ कुतो न स्यातामित्यत आह- नित्या इति नित्या धर्मास्तदीयास्तु सर्वे ऽस्मान्नैव भेदिनः
nyāyasudhā: bhagavāniti cetanamātropalakṣaṇam svena svāvayavaguṇakriyādibhiḥ tadanyena prakṛtijīvajaḍātmanā prapañcenetyevaṃ vyavasthitāveva bhedābhedau na tvekaviṣayāvityarthaḥ ayāvaddravyabhāvidharmairbhedābhedau kuto na syātāmityata āha- nityā iti nityā dharmāstadīyāstu sarve 'smānnaiva bhedinaḥ
2.2.107a
न्यायसुधा: तुशब्दो ऽवधारणे अस्मात् कारणम् अस्मात् भगवतः द्वित्वादिसङ्खयाव्यतिरिक्ता इति शेषः 7,583 क्व तर्हि भेदाभेदावित्यत आह- सामस्त्येति सामस्त्योच्छेदिनो ऽन्यत्र धर्मा उभयरूपकाः भावे
nyāyasudhā: tuśabdo 'vadhāraṇe asmāt kāraṇam asmāt bhagavataḥ dvitvādisaṅkhayāvyatiriktā iti śeṣaḥ 7,583 kva tarhi bhedābhedāvityata āha- sāmastyeti sāmastyocchedino 'nyatra dharmā ubhayarūpakāḥ bhāve
2.2.107cd
-च् न्यायसुधा: अन्यत्र परमेश्वरात् जडे वस्तुनीति यावत् सत्येव धमिर्णि सामस्त्येनोच्छेदवन्तो ये धर्मास्ते उभयरूपिणो भिन्नाभिन्ना इत्यर्थः अभिभवव्यावृत्त्यर्थं सामस्त्येत्युक्तम् यद्वा सामस्त्ये द्रव्यस्याविकलत्वे नाशाभावे ऽपि ये उच्छेदिन इति व्याख्येयम् किं स्वसद्भाववेलायामभेदिनो ऽसद्भाववेलायां भेदिन इत्येवं कालभेदेन भेदाभेदावित्यत उक्तम्- भाव इति स्वसद्भावदशायामेवोभयरूपका इत्यर्थः विनष्टस्यासत्त्वेन भेदचिन्तानवकाशात् प्रागत्यन्ताभेदे विनाशासम्भवाच्च कुतो भिन्नाभिन्ना इत्यत आह- त एवेति ... त एव चोच्छेदात् तदन्ये च समस्तशः
-c nyāyasudhā: anyatra parameśvarāt jaḍe vastunīti yāvat satyeva dhamirṇi sāmastyenocchedavanto ye dharmāste ubhayarūpiṇo bhinnābhinnā ityarthaḥ abhibhavavyāvṛttyarthaṃ sāmastyetyuktam yadvā sāmastye dravyasyāvikalatve nāśābhāve 'pi ye ucchedina iti vyākhyeyam kiṃ svasadbhāvavelāyāmabhedino 'sadbhāvavelāyāṃ bhedina ityevaṃ kālabhedena bhedābhedāvityata uktam- bhāva iti svasadbhāvadaśāyāmevobhayarūpakā ityarthaḥ vinaṣṭasyāsattvena bhedacintānavakāśāt prāgatyantābhede vināśāsambhavācca kuto bhinnābhinnā ityata āha- ta eveti ... ta eva cocchedāt tadanye ca samastaśaḥ
Adhyāya 2 (cont. 27)
2.2.108
न्यायसुधा: प्रत्यक्षबलेन त एव धर्मिस्वरूपभूता एव उच्छेदात् सत्येव धर्मिण्यसत्त्वाद्धेतोस्तदन्ये चशब्दौ मिथः समुच्चयार्थौ समस्तश इत्ययावद्द्रव्यभाविविवक्षयोक्तम् 7,584 यदुक्तं यावदवयवभाविनो ऽवयविनो ऽवयवैरत्यन्ताभेदो ऽयावदवयवभाविनस्तु भेदाभेदाविति तेनान्यदपि चोद्यं परिहृतमित्याह- अंशांशिनोरिति 7,585 अंशांशिनोरभेदेन त्वंशसंयोग एव हि अंशिनो नानवस्थातो यद्यप्यंशेष्वविश्रमः
nyāyasudhā: pratyakṣabalena ta eva dharmisvarūpabhūtā eva ucchedāt satyeva dharmiṇyasattvāddhetostadanye caśabdau mithaḥ samuccayārthau samastaśa ityayāvaddravyabhāvivivakṣayoktam 7,584 yaduktaṃ yāvadavayavabhāvino 'vayavino 'vayavairatyantābhedo 'yāvadavayavabhāvinastu bhedābhedāviti tenānyadapi codyaṃ parihṛtamityāha- aṃśāṃśinoriti 7,585 aṃśāṃśinorabhedena tvaṃśasaṃyoga eva hi aṃśino nānavasthāto yadyapyaṃśeṣvaviśramaḥ
2.2.109
न्यायसुधा: तथा हि सर्वदिक्ष्वपि सम्बन्धादिति यदंशतः संयोग इत्युक्तं तदयुक्तम् अनवस्थापत्तेः घटसंयोगो हि घटांशसंयोगपूर्वकः सो ऽपि तदंशसंयोगपूर्वकः नचेयं निरंशे परम्परा विश्राम्यतीति वाच्यम् अंशपरम्पराया अविश्रमस्याप्यङ्गीकृतत्वात् अतः पूर्वपूर्वसंयोगानुत्पत्तावुत्तरोत्तरानुत्पत्तिप्रसङ्गादंशतः संयोग इति नियमो नोपपद्यत इति तदिदमसङ्गतम् यद्यप्यंशत एव संयोगो यद्यपि चांशेष्वंशपरम्पराया अविश्रमस्तथाप्यंशांशिनोरभेदे नैवांशसंयोग एव हि यस्मादंशिनः संयोगो ऽतो नानवस्थेति 7,586 अयमभिसन्धिः स्यादियमनवस्था यदि सर्वत्रांशत एव संयोग इति वदतामस्माकमंशिनः संयोगोंऽशसंयोगेनैव जायत इत्यभिप्रायः स्यात् नचैवम् किन्तु यो यस्य अंशिनः संयोगः स तदंशे वर्तते निरंशस्य तु संयोगः क्व नाम वर्तताम् अतः परमाण्वोः संयोगे सति तद्वृत्त्यर्थमंशो ऽङ्गीकरणीय इति न ह्येवं सति काचिदनवस्थास्ति अनवस्थितकार्यकारणभूतासिद्धसंयोगपरम्पराश्रयणाभावात् एतावत्तु भवेत् घटसंयोगः स्यात् प्रमाणविरोधाच्च घटसंयोगो घटवृत्तिरपि घटसंयोगः स्यात् प्रमाणविरोधाच्च घटसंयोगो घटवृत्तिस्तद्गुणत्वात्तद्रूपवदिति घटांशवृत्तिः संयोगो न घटसंयोगः तदन्यवृत्तित्वात् पटसंयोगवदिति एतदप्यनवकाशम् अंशांशिनोरभेदस्य साधितत्वात् अतिप्रसङ्गो हि तदा स्याद्यदि पटवद्घटांशो ऽपि घटादत्यन्तभिन्नः स्यात् अभेदे तु क्वातिप्रसङ्गः अनुमानस्याप्याद्यस्य सिद्धसाधनता अंशवृत्तेरेव घटवृत्तित्वात् अंशावृत्तित्वे सति घटवृत्तित्वसाधने दृष्टान्तः साध्यविकलः स्यात् द्वितीयस्तु हेतुः स्वरूपासिद्धो ऽन्यथासिद्धो वेति यदि घटसंयोगो घटांशे वर्तते तर्हि घटांशसंयोगः क्व वर्तत इति चेत् अनेन (एव) न्यायेन तदंशे सो ऽपि तदंश इति ब्रूमः नचैवमनवस्था सर्वे ऽप्यंशिसंयोगास्तत्तदंशवृत्तय इत्यत्रेतरापेक्षाया अभावात् 7,588 एवं तर्हि परमाणुवृत्तिरपि संयोगो घटसंयोगः स्यादिति चेत् को नेत्याहेति अंशसंयोग एव ह्यंशिनः संयोगो ऽतो नानवस्थेत्युक्तमनवस्थापरिहारं विवृणोति- एकस्मिन्निति एकस्मिन् जात एवान्यः संयोगो जायते यदि अनवस्था तदैव स्यात् संयोगैक्ये भवेत् क्व सा
nyāyasudhā: tathā hi sarvadikṣvapi sambandhāditi yadaṃśataḥ saṃyoga ityuktaṃ tadayuktam anavasthāpatteḥ ghaṭasaṃyogo hi ghaṭāṃśasaṃyogapūrvakaḥ so 'pi tadaṃśasaṃyogapūrvakaḥ naceyaṃ niraṃśe paramparā viśrāmyatīti vācyam aṃśaparamparāyā aviśramasyāpyaṅgīkṛtatvāt ataḥ pūrvapūrvasaṃyogānutpattāvuttarottarānutpattiprasaṅgādaṃśataḥ saṃyoga iti niyamo nopapadyata iti tadidamasaṅgatam yadyapyaṃśata eva saṃyogo yadyapi cāṃśeṣvaṃśaparamparāyā aviśramastathāpyaṃśāṃśinorabhede naivāṃśasaṃyoga eva hi yasmādaṃśinaḥ saṃyogo 'to nānavastheti 7,586 ayamabhisandhiḥ syādiyamanavasthā yadi sarvatrāṃśata eva saṃyoga iti vadatāmasmākamaṃśinaḥ saṃyogoṃ'śasaṃyogenaiva jāyata ityabhiprāyaḥ syāt nacaivam kintu yo yasya aṃśinaḥ saṃyogaḥ sa tadaṃśe vartate niraṃśasya tu saṃyogaḥ kva nāma vartatām ataḥ paramāṇvoḥ saṃyoge sati tadvṛttyarthamaṃśo 'ṅgīkaraṇīya iti na hyevaṃ sati kācidanavasthāsti anavasthitakāryakāraṇabhūtāsiddhasaṃyogaparamparāśrayaṇābhāvāt etāvattu bhavet ghaṭasaṃyogaḥ syāt pramāṇavirodhācca ghaṭasaṃyogo ghaṭavṛttirapi ghaṭasaṃyogaḥ syāt pramāṇavirodhācca ghaṭasaṃyogo ghaṭavṛttistadguṇatvāttadrūpavaditi ghaṭāṃśavṛttiḥ saṃyogo na ghaṭasaṃyogaḥ tadanyavṛttitvāt paṭasaṃyogavaditi etadapyanavakāśam aṃśāṃśinorabhedasya sādhitatvāt atiprasaṅgo hi tadā syādyadi paṭavadghaṭāṃśo 'pi ghaṭādatyantabhinnaḥ syāt abhede tu kvātiprasaṅgaḥ anumānasyāpyādyasya siddhasādhanatā aṃśavṛttereva ghaṭavṛttitvāt aṃśāvṛttitve sati ghaṭavṛttitvasādhane dṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ syāt dvitīyastu hetuḥ svarūpāsiddho 'nyathāsiddho veti yadi ghaṭasaṃyogo ghaṭāṃśe vartate tarhi ghaṭāṃśasaṃyogaḥ kva vartata iti cet anena (eva) nyāyena tadaṃśe so 'pi tadaṃśa iti brūmaḥ nacaivamanavasthā sarve 'pyaṃśisaṃyogāstattadaṃśavṛttaya ityatretarāpekṣāyā abhāvāt 7,588 evaṃ tarhi paramāṇuvṛttirapi saṃyogo ghaṭasaṃyogaḥ syāditi cet ko netyāheti aṃśasaṃyoga eva hyaṃśinaḥ saṃyogo 'to nānavasthetyuktamanavasthāparihāraṃ vivṛṇoti- ekasminniti ekasmin jāta evānyaḥ saṃyogo jāyate yadi anavasthā tadaiva syāt saṃyogaikye bhavet kva sā
2.2.110a
न्यायसुधा: अवयवपरम्पराया अविश्रममभ्युपगम्यैकैकस्मिन्नवयवसंयोगे जात एवान्यो ऽवयवसंयोगो जायत इति यद्यङ्गीकुर्मस्तदैवानवस्था स्यात् संयोगैक्ये अवयविसंयोगः क्रियातो जातस्तदवयवे वर्तते, अवयववृत्तेः संयोगादपरो ऽवयविनः संयोगो नास्तीति वादे तु, क्व सानवस्थेति एतेनैतदपि निरस्तम् यदाहुः संयोगस्त्रिविधो ऽन्यतरकर्मजोभयकर्मजसंयोगजभेदात् तत्रान्यतरकर्मजो यः क्रियावता निष्क्रियस्य, यथा स्थाणोः श्येनेन उभयकर्मजस्तु विरुद्धदिक्क्रिययोः सन्निपातो, यथा मल्लयोः संयोगजस्तु संयोगः कारणाकारणसंयोगात्कार्याकार्यसंयोगो, यथा हस्ततरुसंयोगात्कायतरुसंयोग इति नहि हस्ततरुसंयोगातिरिक्तः कायतरुसंयोगो ऽस्ति येनासौ तज्जन्यः स्यात् प्रमाणाभावात् किन्तु हस्तकर्मणा जनितो हस्तवृत्तिः संयोग एव हस्तकाययोरभेदात्कायसंयोगो भवति अत एव हस्तस्याशुचिसंयोगे कायक्षालनादिविधयो ऽप्युपपद्यते 7,591 अत एव विभागजो ऽपि विभागो निरस्तः द्विविधं हि तमाचक्षते कारणाकारणविभागात्कारणविभागाच्चेति तत्राद्यो यथा हस्ततरुविभागात्कायतरुविभागः द्वितीयो यथा द्वितन्तुकावयवे तन्तौ कर्मोत्पन्नं तस्य तन्त्वन्तराद्विभागं करोति विभागात्तन्त्वोः संयोगो नश्यति ततो द्वितन्तुकविनाशः तत इदानीं तन्त्वोर्वर्तमानो विभागः सक्रियस्यावयवस्य द्वितन्तुकसंयुक्ताकाशादिदेशाद्विभागं करोतीति तत्राद्यस्तावदनुपपन्नः हस्ततरुविभागातिरिक्तस्य कायतरुविभागस्यानुपलम्भात् हस्तकर्मणा जनितो हि विभागो हस्तकाययोरभेदाद्धस्तकायगुणो भवति अत एव विवादाध्यासितो विभागो न कर्मासमवायिकारणकः कर्मैकार्थासमवेतत्वात् शब्दवदितयसिद्धतया निरस्तम् 7,592 द्वितीयस्त्वनुपपन्नतरः तन्तुकर्मणैव तन्तोस्तन्त्वन्तरादाकाशादिदेशाच्च विभागोत्पत्त्युपपत्तौ क्रमकल्पनानुपपत्तेः अन्यथाङ्गुलिकर्मणाङ्गुलेरङ्गुल्यन्तरादेव विभागो भवति आकाशादिदेशात्तु विभागादेवेति स्यात् नन्वङ्गुलिकर्म अङ्गुलिविभागमाकाशादिविभागं च करोति तयोर्विभागयोरविरुद्धत्वात् तन्तुकर्म तु तन्त्वन्तरविभागमाकाशादिविभागं (च) न कर्तुमर्हति तयोर्विभागयोः द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधित्वाविरोधित्वरूपविरोधात् नह्यविरुद्धात्कारणाद्विरुद्धकार्योत्पत्तिः सम्भवतीति मैवम् एकस्मादेव कर्मणः संयोगविभागजननाभ्युपगमात् तन्तुकर्मरा द्रव्यारम्भकानारम्भकतन्त्वन्तराकाशसंयोगजन्माङ्गीकाराच्च अन्यथा कारणाकारणसंयोगजसंयोगवत्कारणमात्रसंयोगजो ऽपि संयोगः स्वीकार्यः स्यात् 7,595 ननु संयोगस्य न स्वरूपतो विरोधो ऽस्ति यतो द्रव्यानारम्भकद्रव्यसमवेत एव संयोगो द्रव्यानारम्भकः द्रव्यानारम्भकं च द्रव्यं सप्तविधम् आरब्धद्रव्यमन्त्यावयविस्पर्शरहितं विनश्यदवस्थं विनश्यदवस्थसंयोगं निष्फलारम्भं विजातीयं चेति ततः कर्मणैव संयोगद्वयजन्मोपपत्तिरिति एयं तर्हि विभागयोरपि को विरोधः द्रव्यारम्भानारम्भप्रयुक्तत्वाद्विरोधप्रतीतेः तन्तुद्वयविभागजनकं तन्तुकर्म न तन्त्वाकाशविभागजनकं द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनककर्मत्वात् द्रव्यान्रारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनककर्मवत् इत्याभाससमानयोगक्षेमत्वात् तन्तुकर्म न तन्त्वन्तरविभागजनकं कर्मत्वात् सम्प्रतिपन्नकर्मवदित्यपि प्रयोगसम्भवात् तत्र प्रमाणबाध इति चेत् सममन्यत्रापि विभागद्वययौगपद्यानुभवात् तन्तुकर्म आकाशविभागजनकं कर्मत्वादिति प्रतिपक्षश्च आकाशविभागे विभागेन कर्तव्ये कर्मणो निमित्तत्वाभ्युपगमात्सिद्धसाधनमिति चेन्न जनकशब्दस्यासमवाय्यर्थत्वात् 7,600 एतेन विमतं कर्म द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधितदविरोधिविभागजनकं न भवति कर्मत्वादिति निरस्तम् विमतं कर्म द्रव्यारम्भकानारम्भकसंयोगारम्भकं न भवति कर्मत्वात् श्येनकर्मवदित्याभासतुल्यत्वात्सत्प्रतिपक्षत्वाच्च यदाकाशविभागजनकं कर्म न तद्द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनकं यथाङ्गुलिकर्मेति व्याप्तेस्तन्तुकर्मणो गगनविभागजनकत्वे तन्त्वन्तरविभागजनकत्वं न स्यादिति चेन्नन यद्यत्प्रदेशविभागजनकं न भवति न तत्तत्प्रदेशस्थद्रव्यविभागजनकमिति व्याप्तेराकाशदेशविभागाजनकत्वे तन्त्वन्तरादपि विभागजनकं न स्यादिति प्रतिप्रसङ्गसम्भवात् 7,601 किञ्च तन्तोराकाशविभागो यदि विभागजो न तु कर्मजस्तदा सकर्मकस्येवाकर्मकस्यापि कुतो न स्यात् विभागस्योभयत्रापि साम्यात् उत्तरविभागे कर्म निमित्तकारणमित्यतो नेति चेन्न आद्यविभागजननेनैवोपक्षीणस्य कारणत्वानवधारणात् अवधारणे वासमवायित्वस्य अनिवारणात् अन्यथा तल्लक्षणस्यातिव्याप्तेरित्यलं विस्तरेण 7,604 एवं छलत्वेनानवस्थाप्रसङ्गं निराकृत्य प्रकारान्तरेण निराकरोति- अंश इति अंशिसंयोगस्यांशवृत्तित्वदृष्टेश्च नानवस्थादोष इत्यर्थः दृष्टत्वे कथमदोषत्वमित्यत आह- दृष्ट इति अंशे संयोगदृष्टेश्च
nyāyasudhā: avayavaparamparāyā aviśramamabhyupagamyaikaikasminnavayavasaṃyoge jāta evānyo 'vayavasaṃyogo jāyata iti yadyaṅgīkurmastadaivānavasthā syāt saṃyogaikye avayavisaṃyogaḥ kriyāto jātastadavayave vartate, avayavavṛtteḥ saṃyogādaparo 'vayavinaḥ saṃyogo nāstīti vāde tu, kva sānavastheti etenaitadapi nirastam yadāhuḥ saṃyogastrividho 'nyatarakarmajobhayakarmajasaṃyogajabhedāt tatrānyatarakarmajo yaḥ kriyāvatā niṣkriyasya, yathā sthāṇoḥ śyenena ubhayakarmajastu viruddhadikkriyayoḥ sannipāto, yathā mallayoḥ saṃyogajastu saṃyogaḥ kāraṇākāraṇasaṃyogātkāryākāryasaṃyogo, yathā hastatarusaṃyogātkāyatarusaṃyoga iti nahi hastatarusaṃyogātiriktaḥ kāyatarusaṃyogo 'sti yenāsau tajjanyaḥ syāt pramāṇābhāvāt kintu hastakarmaṇā janito hastavṛttiḥ saṃyoga eva hastakāyayorabhedātkāyasaṃyogo bhavati ata eva hastasyāśucisaṃyoge kāyakṣālanādividhayo 'pyupapadyate 7,591 ata eva vibhāgajo 'pi vibhāgo nirastaḥ dvividhaṃ hi tamācakṣate kāraṇākāraṇavibhāgātkāraṇavibhāgācceti tatrādyo yathā hastataruvibhāgātkāyataruvibhāgaḥ dvitīyo yathā dvitantukāvayave tantau karmotpannaṃ tasya tantvantarādvibhāgaṃ karoti vibhāgāttantvoḥ saṃyogo naśyati tato dvitantukavināśaḥ tata idānīṃ tantvorvartamāno vibhāgaḥ sakriyasyāvayavasya dvitantukasaṃyuktākāśādideśādvibhāgaṃ karotīti tatrādyastāvadanupapannaḥ hastataruvibhāgātiriktasya kāyataruvibhāgasyānupalambhāt hastakarmaṇā janito hi vibhāgo hastakāyayorabhedāddhastakāyaguṇo bhavati ata eva vivādādhyāsito vibhāgo na karmāsamavāyikāraṇakaḥ karmaikārthāsamavetatvāt śabdavaditayasiddhatayā nirastam 7,592 dvitīyastvanupapannataraḥ tantukarmaṇaiva tantostantvantarādākāśādideśācca vibhāgotpattyupapattau kramakalpanānupapatteḥ anyathāṅgulikarmaṇāṅguleraṅgulyantarādeva vibhāgo bhavati ākāśādideśāttu vibhāgādeveti syāt nanvaṅgulikarma aṅgulivibhāgamākāśādivibhāgaṃ ca karoti tayorvibhāgayoraviruddhatvāt tantukarma tu tantvantaravibhāgamākāśādivibhāgaṃ (ca) na kartumarhati tayorvibhāgayoḥ dravyārambhakasaṃyogavirodhitvāvirodhitvarūpavirodhāt nahyaviruddhātkāraṇādviruddhakāryotpattiḥ sambhavatīti maivam ekasmādeva karmaṇaḥ saṃyogavibhāgajananābhyupagamāt tantukarmarā dravyārambhakānārambhakatantvantarākāśasaṃyogajanmāṅgīkārācca anyathā kāraṇākāraṇasaṃyogajasaṃyogavatkāraṇamātrasaṃyogajo 'pi saṃyogaḥ svīkāryaḥ syāt 7,595 nanu saṃyogasya na svarūpato virodho 'sti yato dravyānārambhakadravyasamaveta eva saṃyogo dravyānārambhakaḥ dravyānārambhakaṃ ca dravyaṃ saptavidham ārabdhadravyamantyāvayavisparśarahitaṃ vinaśyadavasthaṃ vinaśyadavasthasaṃyogaṃ niṣphalārambhaṃ vijātīyaṃ ceti tataḥ karmaṇaiva saṃyogadvayajanmopapattiriti eyaṃ tarhi vibhāgayorapi ko virodhaḥ dravyārambhānārambhaprayuktatvādvirodhapratīteḥ tantudvayavibhāgajanakaṃ tantukarma na tantvākāśavibhāgajanakaṃ dravyārambhakasaṃyogavirodhivibhāgajanakakarmatvāt dravyānrārambhakasaṃyogavirodhivibhāgajanakakarmavat ityābhāsasamānayogakṣematvāt tantukarma na tantvantaravibhāgajanakaṃ karmatvāt sampratipannakarmavadityapi prayogasambhavāt tatra pramāṇabādha iti cet samamanyatrāpi vibhāgadvayayaugapadyānubhavāt tantukarma ākāśavibhāgajanakaṃ karmatvāditi pratipakṣaśca ākāśavibhāge vibhāgena kartavye karmaṇo nimittatvābhyupagamātsiddhasādhanamiti cenna janakaśabdasyāsamavāyyarthatvāt 7,600 etena vimataṃ karma dravyārambhakasaṃyogavirodhitadavirodhivibhāgajanakaṃ na bhavati karmatvāditi nirastam vimataṃ karma dravyārambhakānārambhakasaṃyogārambhakaṃ na bhavati karmatvāt śyenakarmavadityābhāsatulyatvātsatpratipakṣatvācca yadākāśavibhāgajanakaṃ karma na taddravyārambhakasaṃyogavirodhivibhāgajanakaṃ yathāṅgulikarmeti vyāptestantukarmaṇo gaganavibhāgajanakatve tantvantaravibhāgajanakatvaṃ na syāditi cennana yadyatpradeśavibhāgajanakaṃ na bhavati na tattatpradeśasthadravyavibhāgajanakamiti vyāpterākāśadeśavibhāgājanakatve tantvantarādapi vibhāgajanakaṃ na syāditi pratiprasaṅgasambhavāt 7,601 kiñca tantorākāśavibhāgo yadi vibhāgajo na tu karmajastadā sakarmakasyevākarmakasyāpi kuto na syāt vibhāgasyobhayatrāpi sāmyāt uttaravibhāge karma nimittakāraṇamityato neti cenna ādyavibhāgajananenaivopakṣīṇasya kāraṇatvānavadhāraṇāt avadhāraṇe vāsamavāyitvasya anivāraṇāt anyathā tallakṣaṇasyātivyāpterityalaṃ vistareṇa 7,604 evaṃ chalatvenānavasthāprasaṅgaṃ nirākṛtya prakārāntareṇa nirākaroti- aṃśa iti aṃśisaṃyogasyāṃśavṛttitvadṛṣṭeśca nānavasthādoṣa ityarthaḥ dṛṣṭatve kathamadoṣatvamityata āha- dṛṣṭa iti aṃśe saṃyogadṛṣṭeśca
2.2.110b
न्यायसुधा: आपादके ऽर्थे दृष्टे सति सा अनवस्थितिः का न दूषणमिति यावत् एतदुक्तं भवति यद्यंशतः संयोगः स्यात्तदानवस्था स्यात्ततश्च संयोगाभाव एवापद्येत नचासौ युक्तः तस्मान्नांशतः संयोग इति हि विपर्यये पर्यवसानं कर्तव्यम् अनवस्थायास्तर्कत्वात् विपर्ययापर्यवसायिनश्च तर्काभासत्वनियमात् ... दृष्टे का सानवस्थितिः
nyāyasudhā: āpādake 'rthe dṛṣṭe sati sā anavasthitiḥ kā na dūṣaṇamiti yāvat etaduktaṃ bhavati yadyaṃśataḥ saṃyogaḥ syāttadānavasthā syāttataśca saṃyogābhāva evāpadyeta nacāsau yuktaḥ tasmānnāṃśataḥ saṃyoga iti hi viparyaye paryavasānaṃ kartavyam anavasthāyāstarkatvāt viparyayāparyavasāyinaśca tarkābhāsatvaniyamāt ... dṛṣṭe kā sānavasthitiḥ
2.2.110cd
न्यायसुधा: अत्रांशतः संयोगे न भवतीति को ऽर्थो यद्यंशिसंयोगस्यांशसंयोगपूर्वकतानियमो नास्तीति तर्ह्येवमिति वदामः यद्यंशिसंयोगोंऽशवृत्तिर्न भवतीति तन्न घटाद्यंशिसंयोगस्य तदंशवृत्तितायाः प्रत्यक्षदृष्टत्वेन विपर्ययपर्यवसानस्य बाधितत्वात् घटसंयोगो घट एव वर्तते किन्त्वव्याप्यवृत्तित्वात्तदंशवृत्तिरिवावभासत इति चेत् केयमव्याप्यवृत्तिता नाम अन्या अंशवृत्तित्वात् स्वाभावसमानाधिकरणत्वमिति चेन्न विरुद्धत्वात् दृष्टत्वादविरोध इति चेन्न किमंशभेदेन भावाभावौ दृश्येते उत घट एवेति सन्देहात् न ह्यविरुद्धविषयत्वे सति विरुद्धविषयताङ्गीकर्तुमुचिता उपाधिभेदादविरोध इति चेत् के त उपाधयः अंशा एवेति चेत् त एव सन्तु तर्हि संयोगावाभावाश्रयाः किमं(शि)शवृत्तित्वेन विरुद्धेन अङ्गीकृतेन अंशांशिनोरभेदेनातिप्रसङ्गस्यापास्तत्वादिति 7,609 प्रतितर्कपराहतत्वाच्चातिप्रसङ्गो ऽयमित्याह- यदीति यद्यंशगो न संयोगः कार्येषु प्रथिमा कथम्
nyāyasudhā: atrāṃśataḥ saṃyoge na bhavatīti ko 'rtho yadyaṃśisaṃyogasyāṃśasaṃyogapūrvakatāniyamo nāstīti tarhyevamiti vadāmaḥ yadyaṃśisaṃyogoṃ'śavṛttirna bhavatīti tanna ghaṭādyaṃśisaṃyogasya tadaṃśavṛttitāyāḥ pratyakṣadṛṣṭatvena viparyayaparyavasānasya bādhitatvāt ghaṭasaṃyogo ghaṭa eva vartate kintvavyāpyavṛttitvāttadaṃśavṛttirivāvabhāsata iti cet keyamavyāpyavṛttitā nāma anyā aṃśavṛttitvāt svābhāvasamānādhikaraṇatvamiti cenna viruddhatvāt dṛṣṭatvādavirodha iti cenna kimaṃśabhedena bhāvābhāvau dṛśyete uta ghaṭa eveti sandehāt na hyaviruddhaviṣayatve sati viruddhaviṣayatāṅgīkartumucitā upādhibhedādavirodha iti cet ke ta upādhayaḥ aṃśā eveti cet ta eva santu tarhi saṃyogāvābhāvāśrayāḥ kimaṃ(śi)śavṛttitvena viruddhena aṅgīkṛtena aṃśāṃśinorabhedenātiprasaṅgasyāpāstatvāditi 7,609 pratitarkaparāhatatvāccātiprasaṅgo 'yamityāha- yadīti yadyaṃśago na saṃyogaḥ kāryeṣu prathimā katham
2.2.111ab
न्यायसुधा: यदि कारणानां संयोगस्तदंशवृत्तिर्न स्यात्तदा तदारब्धेषु कार्येषु कारणापेक्षया परिमाणोत्कर्षो न स्यादित्यर्थः अयमभिसन्धिः कारणपरिमाणापेक्षया कार्ये परिमाणोत्कर्षस्तावत्सर्वत्र प्रचयजन्यः द्वितूलके तथा दर्शनात् प्रचयहीनतूलद्वयजन्यरज्जुद्रव्ये तदभावोपलम्भाच्च प्रचयश्च कारणयोः प्रशिथिलः संयोगः प्रशिथिलता च संयोगस्य केषुचिदंशेषु वृत्तिः केषुचिदवृत्तिरेव नान्या अनिरूपणात् ततः संयोगस्यांशवृत्तित्वाभावे प्रचयो ऽसौ न भवतीति कारणाभावादुत्कृष्टपरिमाणोत्पादो न स्यादिति 7,610 अस्त्वन्यस्य संयोगो यथातथा प्रस्तुते परमाणौ संयोगस्यांशवृत्तित्वाभावे नातिप्रसङ्ग इति चेन्न अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कारणपरिमाणोत्कृष्टस्य कार्यपरिमाणस्य प्रचयाख्यांशवृत्तिसंयोगजत्वावधारणात्कारणाभावे च कार्याभावनियमात्परमाणुसंयोगस्यांशवृत्तित्वाभावे तत्कार्ये द्वयणुके परमाणुपरिमाणादुत्कृष्टपरिमाणं नोत्पद्येतेत्यस्यैव बाधकस्य सत्त्वात् नन्विदमिष्यापादनम् परमाणुतो द्वयणुके परिमाणोत्कर्षाभावादित्यत आह- परमाणोरिति परमाणोरणोर्नास्ति महत्तेत्यद्भुतं वचः
nyāyasudhā: yadi kāraṇānāṃ saṃyogastadaṃśavṛttirna syāttadā tadārabdheṣu kāryeṣu kāraṇāpekṣayā parimāṇotkarṣo na syādityarthaḥ ayamabhisandhiḥ kāraṇaparimāṇāpekṣayā kārye parimāṇotkarṣastāvatsarvatra pracayajanyaḥ dvitūlake tathā darśanāt pracayahīnatūladvayajanyarajjudravye tadabhāvopalambhācca pracayaśca kāraṇayoḥ praśithilaḥ saṃyogaḥ praśithilatā ca saṃyogasya keṣucidaṃśeṣu vṛttiḥ keṣucidavṛttireva nānyā anirūpaṇāt tataḥ saṃyogasyāṃśavṛttitvābhāve pracayo 'sau na bhavatīti kāraṇābhāvādutkṛṣṭaparimāṇotpādo na syāditi 7,610 astvanyasya saṃyogo yathātathā prastute paramāṇau saṃyogasyāṃśavṛttitvābhāve nātiprasaṅga iti cenna anvayavyatirekābhyāṃ kāraṇaparimāṇotkṛṣṭasya kāryaparimāṇasya pracayākhyāṃśavṛttisaṃyogajatvāvadhāraṇātkāraṇābhāve ca kāryābhāvaniyamātparamāṇusaṃyogasyāṃśavṛttitvābhāve tatkārye dvayaṇuke paramāṇuparimāṇādutkṛṣṭaparimāṇaṃ notpadyetetyasyaiva bādhakasya sattvāt nanvidamiṣyāpādanam paramāṇuto dvayaṇuke parimāṇotkarṣābhāvādityata āha- paramāṇoriti paramāṇoraṇornāsti mahattetyadbhutaṃ vacaḥ
2.2.111c
7,611 न्यायसुधा: परमाणुपरिमाणादणोद्वर्यणुकस्य महत्ता परिमाणोत्कर्षो नास्तीति वचो ऽद्भुतं स्वव्याहतं प्रमाणविरुद्धं चेत्यर्थः अयमाढ्यो ऽयं परमाढ्य इतिवदणुपरमाणुशब्दाभ्यामेव परिमाणतारतम्यावगतेस्तदभाववचनं स्वव्याहतं भवति द्वितन्तुकपरिमाणवद(संमृदि)समुदितावयवजन्यद्रव्यपरिमाणत्वेन द्वयणुकपरिमाणस्य परमाणुपरिमाणादुत्कर्षस्यानुमानावगत्वाच्चेति ननु यत् कारणपरिमाणजन्यमुत्कृष्टपरिमाणं तदेव प्रचयजन्मय् त्र्यणुकपरिमाणवद्द्वयणुकपरिमाणमपि कारणपरिमाणजन्यं न भवति किन्तु कारणसंख्याजन्यमेव तत्कथं परमाणोः प्रचयाभावे द्वयणुके परिमाणोत्कर्षानुत्पादापादनमित्यत आह- अणूनामिति अणूनां प्रथिमापेक्षां विनैव तृयणुके ऽपि सः परमाणोर्महत्त्वं च विनेत्येतद् वचः कथम्
7,611 nyāyasudhā: paramāṇuparimāṇādaṇodvaryaṇukasya mahattā parimāṇotkarṣo nāstīti vaco 'dbhutaṃ svavyāhataṃ pramāṇaviruddhaṃ cetyarthaḥ ayamāḍhyo 'yaṃ paramāḍhya itivadaṇuparamāṇuśabdābhyāmeva parimāṇatāratamyāvagatestadabhāvavacanaṃ svavyāhataṃ bhavati dvitantukaparimāṇavada(saṃmṛdi)samuditāvayavajanyadravyaparimāṇatvena dvayaṇukaparimāṇasya paramāṇuparimāṇādutkarṣasyānumānāvagatvācceti nanu yat kāraṇaparimāṇajanyamutkṛṣṭaparimāṇaṃ tadeva pracayajanmay tryaṇukaparimāṇavaddvayaṇukaparimāṇamapi kāraṇaparimāṇajanyaṃ na bhavati kintu kāraṇasaṃkhyājanyameva tatkathaṃ paramāṇoḥ pracayābhāve dvayaṇuke parimāṇotkarṣānutpādāpādanamityata āha- aṇūnāmiti aṇūnāṃ prathimāpekṣāṃ vinaiva tṛyaṇuke 'pi saḥ paramāṇormahattvaṃ ca vinetyetad vacaḥ katham
2.2.112ab
-f न्यायसुधा: द्वयणुकानां परिमाणोत्कर्षापेक्षां विनैव संख्यामात्रेण त्र्यणुके स परिमाणोत्कर्षो जायते तथा परमाणोर्महत्त्वं परिमाणोत्कर्षं विना केवलसंख्यया द्वयणुके परिमाणोत्कर्षो जायत इत्येतद्वचः कथं घटते महद्दीर्घवद्वेति निरस्तत्वादिति भावः चापिशब्दावितरेतरसमुच्चये अत्र परिमाणमात्रग्रहणे कर्तव्ये प्रथिमेति महत्त्वमिति चोक्तिर्विसदृशपरिमारत्वस्यानपेक्षाहेतोः निराकरणं स्मारयितुमिति 7,613 अंशांशिनोरत्यन्ताभेदो भेदाभेदौ चेति यदुक्तं तद्विशदयति- अंशिन इति अंशिनो ऽंशैरभेदो ऽयमंशेन तु भिदाभिदा
-f nyāyasudhā: dvayaṇukānāṃ parimāṇotkarṣāpekṣāṃ vinaiva saṃkhyāmātreṇa tryaṇuke sa parimāṇotkarṣo jāyate tathā paramāṇormahattvaṃ parimāṇotkarṣaṃ vinā kevalasaṃkhyayā dvayaṇuke parimāṇotkarṣo jāyata ityetadvacaḥ kathaṃ ghaṭate mahaddīrghavadveti nirastatvāditi bhāvaḥ cāpiśabdāvitaretarasamuccaye atra parimāṇamātragrahaṇe kartavye prathimeti mahattvamiti coktirvisadṛśaparimāratvasyānapekṣāhetoḥ nirākaraṇaṃ smārayitumiti 7,613 aṃśāṃśinoratyantābhedo bhedābhedau ceti yaduktaṃ tadviśadayati- aṃśina iti aṃśino 'ṃśairabhedo 'yamaṃśena tu bhidābhidā
2.2.112cd
न्यायसुधा: यथा गगनादेर्यावदंशभाविनोंऽशिनः स्वांशैरत्यन्ताभेदस्तथा पटादेरंशिनो ऽपि सर्वैरंशैः अत्यन्ताभेदः एकैकांशेन तु भिदाभिदा अयमित्युत्तरवाक्येन सम्बद्धयते नन्वेतदयुक्तम् सर्वतन्तुभावे ऽपि कदाचित्पटस्याभावात् खण्डिते भेदाभेदस्वीकारात् अत एकेनैव सर्वैरपि पटस्य भेदाभेदावेवोपचितौ तथाचोक्तं ब्रह्मतर्के "तन्तुभ्यो ऽन्यः पटः साक्षात्कस्य दृष्टिपथं गतः अनन्यश्चेत्तन्तुभावे पटाभावः कुतो भवेतऽ; इति उच्यते व्यतिषङ्गविशिष्टा हि तन्तवो ऽवगम्यते नच तद्भावे कदापि पटाभावः तस्माद्वयतिषङ्गविशेषविशिष्टैः सर्वतन्तुभिः पटस्यात्यन्ताभेद एव अविवक्षितव्यतिषङ्गैः सर्वतन्तुभिस्तु भेदाभेदावेवेति न कश्चिद्विरोधः नन्वेवं तर्हि व्यतिषक्ततन्तुव्यतिरेकेण पटाभावे परमाणुपुञ्जवादापत्तिरिति मैवम् यथा हि गुणानां द्रव्याभेदे(ऽपि) न द्रव्यं निर्गुणम् यथा च परेषां सामान्यादावतिरिक्तसत्ताभावे(ऽपि) नासत्त्वम् तथा व्यतिषक्ततन्तव एव पटस्तथापि न पटाभावः किन्तु सति व्यतिषक्तास्तन्तवः पटश्च स च तेभ्यो न भिद्यते इति कथमेतदिति चेत् विशेषशक्तयैवेति ब्रूमः 7,616 ननु व्यतिषक्तसर्वतन्तुभ्यो ऽपि पटस्य भेदो ऽङ्गीकार्यः तन्तुव्यतिषङ्गानन्तरं पटस्य जायमानत्वात् कथं चैकैकतन्तुनाभेदः एकैकत्र पटबुद्धयभावादित्यत आह- सर्वेति सर्वप्रत्यक्षविषयः कथमेव ह्यपोह्यते
nyāyasudhā: yathā gaganāderyāvadaṃśabhāvinoṃ'śinaḥ svāṃśairatyantābhedastathā paṭāderaṃśino 'pi sarvairaṃśaiḥ atyantābhedaḥ ekaikāṃśena tu bhidābhidā ayamityuttaravākyena sambaddhayate nanvetadayuktam sarvatantubhāve 'pi kadācitpaṭasyābhāvāt khaṇḍite bhedābhedasvīkārāt ata ekenaiva sarvairapi paṭasya bhedābhedāvevopacitau tathācoktaṃ brahmatarke "tantubhyo 'nyaḥ paṭaḥ sākṣātkasya dṛṣṭipathaṃ gataḥ ananyaścettantubhāve paṭābhāvaḥ kuto bhavet'; iti ucyate vyatiṣaṅgaviśiṣṭā hi tantavo 'vagamyate naca tadbhāve kadāpi paṭābhāvaḥ tasmādvayatiṣaṅgaviśeṣaviśiṣṭaiḥ sarvatantubhiḥ paṭasyātyantābheda eva avivakṣitavyatiṣaṅgaiḥ sarvatantubhistu bhedābhedāveveti na kaścidvirodhaḥ nanvevaṃ tarhi vyatiṣaktatantuvyatirekeṇa paṭābhāve paramāṇupuñjavādāpattiriti maivam yathā hi guṇānāṃ dravyābhede('pi) na dravyaṃ nirguṇam yathā ca pareṣāṃ sāmānyādāvatiriktasattābhāve('pi) nāsattvam tathā vyatiṣaktatantava eva paṭastathāpi na paṭābhāvaḥ kintu sati vyatiṣaktāstantavaḥ paṭaśca sa ca tebhyo na bhidyate iti kathametaditi cet viśeṣaśaktayaiveti brūmaḥ 7,616 nanu vyatiṣaktasarvatantubhyo 'pi paṭasya bhedo 'ṅgīkāryaḥ tantuvyatiṣaṅgānantaraṃ paṭasya jāyamānatvāt kathaṃ caikaikatantunābhedaḥ ekaikatra paṭabuddhayabhāvādityata āha- sarveti sarvapratyakṣaviṣayaḥ kathameva hyapohyate
2.2.113ab
न्यायसुधा: उक्तो ऽयमर्थः सर्वप्रत्यक्षविषयो यस्मात्तस्मात्कथमेवापोद्यते एतदुक्तं भवति अस्ति तावद्वयतिषक्तसर्वतन्तूनां पटस्य चाभेदे प्रत्यक्षम् तत्प्रतीतेः सम्बद्धवस्तुद्वयप्रतीतिवैलक्षण्यस्य साक्षिसिद्धत्वात् नच भेदे प्रमाणमस्ति येन सो ऽपि स्वीकरिष्यते जायतां नाम तन्तुव्यतिषङ्गं पटमाचक्ष्महे किन्तु व्यतिषङ्गे सति यत्तन्तूनां विशिष्टं रूपम् नचैकैकतन्तुपरित्यागे सर्वतन्तवो नाम सन्ति अतस्तत्राप्यस्त्येवाभेदप्रतीतिः एकैकत्र पटबुद्धयभावस्तु भेदमाक्षिपति नतु प्रत्यक्षसिद्धमभेदमपवदतीति 7,621 अथापि स्यात् अवयव्यादीनामवयवादिभिरभेदो नोपपद्यते एको ह्यवयव्यनेके चावयवाः तदभेदे ऽवयवानामप्यभेदो ऽवयविनो वा भेदः प्रसज्येत तथा गुणाश्च केचिदनेकाश्रिताः एकैव हि संयोग्वयक्तिर्द्वयोर्द्वयोर्वर्तते तथा विभागव्यक्तिरपि सङ्खया च द्विविधा एकत्वानेकत्वभेदात् तत्रैकत्वस्यैकद्रव्यगतत्वे ऽपि द्वित्वादिकमेनेकाश्रितम् एवं पृथक्तवमपि द्विविधम् एकपृथक्तवमनेकपृथक्तवं च तत्रैकपृथक्तवस्यैकद्रव्यवृत्तित्वे ऽपि द्विपृथक्तवादिकमने(कद्रव्याश्रि)काश्रितमेव एवंच गुणानां गुणिनैक्ये संयोगाद्याश्रयानेकद्रव्याभेदो वा संयोगादिभेदो वाऽपद्येत सामान्यं चैकमनेकाश्रितम् तस्य व्यक्तयभेदे व्यक्तीनामप्यभेदः सामान्यस्य वा भेदः प्रसज्येतेत्यतः संयोगविभागपृथक्तवानां तावदनेकाश्रितत्वं नास्तीत्याह- संयोगश्चेति संयोगश्च विभागश्च भेदश्चैव पृथक् पृथक्
nyāyasudhā: ukto 'yamarthaḥ sarvapratyakṣaviṣayo yasmāttasmātkathamevāpodyate etaduktaṃ bhavati asti tāvadvayatiṣaktasarvatantūnāṃ paṭasya cābhede pratyakṣam tatpratīteḥ sambaddhavastudvayapratītivailakṣaṇyasya sākṣisiddhatvāt naca bhede pramāṇamasti yena so 'pi svīkariṣyate jāyatāṃ nāma tantuvyatiṣaṅgaṃ paṭamācakṣmahe kintu vyatiṣaṅge sati yattantūnāṃ viśiṣṭaṃ rūpam nacaikaikatantuparityāge sarvatantavo nāma santi atastatrāpyastyevābhedapratītiḥ ekaikatra paṭabuddhayabhāvastu bhedamākṣipati natu pratyakṣasiddhamabhedamapavadatīti 7,621 athāpi syāt avayavyādīnāmavayavādibhirabhedo nopapadyate eko hyavayavyaneke cāvayavāḥ tadabhede 'vayavānāmapyabhedo 'vayavino vā bhedaḥ prasajyeta tathā guṇāśca kecidanekāśritāḥ ekaiva hi saṃyogvayaktirdvayordvayorvartate tathā vibhāgavyaktirapi saṅkhayā ca dvividhā ekatvānekatvabhedāt tatraikatvasyaikadravyagatatve 'pi dvitvādikamenekāśritam evaṃ pṛthaktavamapi dvividham ekapṛthaktavamanekapṛthaktavaṃ ca tatraikapṛthaktavasyaikadravyavṛttitve 'pi dvipṛthaktavādikamane(kadravyāśri)kāśritameva evaṃca guṇānāṃ guṇinaikye saṃyogādyāśrayānekadravyābhedo vā saṃyogādibhedo vā'padyeta sāmānyaṃ caikamanekāśritam tasya vyaktayabhede vyaktīnāmapyabhedaḥ sāmānyasya vā bhedaḥ prasajyetetyataḥ saṃyogavibhāgapṛthaktavānāṃ tāvadanekāśritatvaṃ nāstītyāha- saṃyogaśceti saṃyogaśca vibhāgaśca bhedaścaiva pṛthak pṛthak
2.2.113cd
न्यायसुधा: भेद इति पृथक्तवमुच्यते चशब्दा इतरेतरयोगे पृथक्पृथगेव एकैकद्रव्याश्रिता एवेत्यर्थः ततश्चैकेन गुणेनाभिन्नत्वे द्रव्ययोरप्यभेदः स्यादित्यतिप्रसङ्गस्यापादकासिद्धिः अनेकद्रव्याभिन्नत्वे गुणस्यापि भेदः स्यादित्यस्येष्यापत्तिर्दूषणमित्युक्तं भवति 7,624 ननु घटपटसंयोगविभागभेदा घटपटसम्बन्धितयानुभूयते तत्कथमेकैकाश्रिताः तथात्वे चैकैकस्मिन्नेव संयुक्तादिप्रत्ययप्रसङ्ग इत्यत आह- अन्योन्येति अन्योन्यप्रतियोगेन ह्युभयोरपि दृश्यते
nyāyasudhā: bheda iti pṛthaktavamucyate caśabdā itaretarayoge pṛthakpṛthageva ekaikadravyāśritā evetyarthaḥ tataścaikena guṇenābhinnatve dravyayorapyabhedaḥ syādityatiprasaṅgasyāpādakāsiddhiḥ anekadravyābhinnatve guṇasyāpi bhedaḥ syādityasyeṣyāpattirdūṣaṇamityuktaṃ bhavati 7,624 nanu ghaṭapaṭasaṃyogavibhāgabhedā ghaṭapaṭasambandhitayānubhūyate tatkathamekaikāśritāḥ tathātve caikaikasminneva saṃyuktādipratyayaprasaṅga ityata āha- anyonyeti anyonyapratiyogena hyubhayorapi dṛśyate
2.2.114a
न्यायसुधा: प्रतियोगः प्रतियोगित्वम् अन्योन्यस्य प्रतियोगो ऽन्योन्यप्रतियोगः यत्संयोगादिरुभयोरपि दृश्यते तदन्योन्यप्रतियोगेन हि निमित्तेन अत्रोभयोरपीत्यनेकोपलक्षणम् भेदस्य बहुसम्बन्धितयापि प्रतीतेः एतदुक्तं भवति घटप्रतियोगिकः संयोगादिः पटे ऽस्ति तथा पटप्रतियोगिको घटे ऽस्ति तस्मादुभयसम्बन्धितया प्रतिभासो ऽतिप्रसङ्गाभावश्च युज्यत इति 7,625 स्यादेतद्यदि संयोगादीनामेकैकवृत्तित्वे प्रमाणं स्यात् तदेव नास्तीत्यत आह- अन्योन्येति पृथक् पृथगेवेत्यनुवर्तते अन्योन्यप्रतियोगेन हेतुना संयोगादिकमुभयोरपि पृथक् पृथगेव हि दृश्यते अयमर्थः पटो घटेन संयुक्तो घटाद्विभक्तो घटाद्भिन्न इति पटधर्मः संयोगादिघर्टप्रतियोगिकतया प्रतीयते यश्च यत्प्रतियोगिको नासौ तद्धर्मः यथा स्थविरप्रतियोगिकमपरत्वं न स्थविरधर्मः तस्मान्नायं संयोगादिर्घटधर्मः एवं घटधर्मः संयोगादिः पटप्रतियोगितयोपलभ्यमानो न पटधर्मो भवितुमर्हति तथाच पृथक् पृथगेव संयोगादिरनेकधर्मो ऽवगम्यत इति 7,626 नन्वस्तु संयोगविभागयोरियं गतिः नतु पृथक्तवे यद्धि घटात्पटः पृथक् पटाच्च घटः पृथगित्यन्योन्यप्रतियोगिकतया प्रतीयते तदेकपृथक्तवं पृथक् पृथगेवाभ्युपगम्यते यत्तु भिन्नाविमौ भिन्ना इमे इति प्रतीयते तदनेकपृथक्तवमनेकाश्रितमेव प्रतियोग्यनिरूप्यस्यैकाश्रित(श्रय)त्वे मानाभावादित्यत आह- भिन्ना इति भिन्ना इति तु भेदानां समुदायो हि दृश्यते यथैव च पदार्थानाम्
nyāyasudhā: pratiyogaḥ pratiyogitvam anyonyasya pratiyogo 'nyonyapratiyogaḥ yatsaṃyogādirubhayorapi dṛśyate tadanyonyapratiyogena hi nimittena atrobhayorapītyanekopalakṣaṇam bhedasya bahusambandhitayāpi pratīteḥ etaduktaṃ bhavati ghaṭapratiyogikaḥ saṃyogādiḥ paṭe 'sti tathā paṭapratiyogiko ghaṭe 'sti tasmādubhayasambandhitayā pratibhāso 'tiprasaṅgābhāvaśca yujyata iti 7,625 syādetadyadi saṃyogādīnāmekaikavṛttitve pramāṇaṃ syāt tadeva nāstītyata āha- anyonyeti pṛthak pṛthagevetyanuvartate anyonyapratiyogena hetunā saṃyogādikamubhayorapi pṛthak pṛthageva hi dṛśyate ayamarthaḥ paṭo ghaṭena saṃyukto ghaṭādvibhakto ghaṭādbhinna iti paṭadharmaḥ saṃyogādigharṭapratiyogikatayā pratīyate yaśca yatpratiyogiko nāsau taddharmaḥ yathā sthavirapratiyogikamaparatvaṃ na sthaviradharmaḥ tasmānnāyaṃ saṃyogādirghaṭadharmaḥ evaṃ ghaṭadharmaḥ saṃyogādiḥ paṭapratiyogitayopalabhyamāno na paṭadharmo bhavitumarhati tathāca pṛthak pṛthageva saṃyogādiranekadharmo 'vagamyata iti 7,626 nanvastu saṃyogavibhāgayoriyaṃ gatiḥ natu pṛthaktave yaddhi ghaṭātpaṭaḥ pṛthak paṭācca ghaṭaḥ pṛthagityanyonyapratiyogikatayā pratīyate tadekapṛthaktavaṃ pṛthak pṛthagevābhyupagamyate yattu bhinnāvimau bhinnā ime iti pratīyate tadanekapṛthaktavamanekāśritameva pratiyogyanirūpyasyaikāśrita(śraya)tve mānābhāvādityata āha- bhinnā iti bhinnā iti tu bhedānāṃ samudāyo hi dṛśyate yathaiva ca padārthānām
2.2.114d
-च् न्यायसुधा: इमे भिन्ना इत्यादिप्रतीतौ भेदानां समुदायो ऽनेकत्वं हि दृश्यते कथम् यथैव च पदार्थानाम् एतदुक्तं भवति यथा हि शुक्ला इमे पटा इत्यादिप्रतीतावनेके पटा अनेकानि च तद्विशेषणानि शौक्लयान्यवभासन्ते तथा भिन्ना इम इत्यादिप्रतीतावप्यनेके पदार्था अनेके च भेदाः प्रकाशन्ते इत्यभ्युपगन्तव्यम् नच विशेषप्रमाणमस्ति येनात्रान्यो विधिर्भविष्यतीति एतेन संयुक्ताविमावित्यादिप्रतीतिरपि व्याख्याता वेदितव्या 7,628 नन्वनयोर्भेदो ऽमीषां भेद इति प्रतीतावनेकाश्रितं पृथक्तवमुपलभ्यते तत्कथमेतदिति चेत् किमत्रानेकस्य धर्मितयावभासं प्रमाणयसि, उत धर्मस्यैकत्वावभासम्, उतोभयावभासम् पक्षत्रये ऽप्युत्तरमाह- अनयोरिति ... अनयोर्भेद इत्यपि
-c nyāyasudhā: ime bhinnā ityādipratītau bhedānāṃ samudāyo 'nekatvaṃ hi dṛśyate katham yathaiva ca padārthānām etaduktaṃ bhavati yathā hi śuklā ime paṭā ityādipratītāvaneke paṭā anekāni ca tadviśeṣaṇāni śauklayānyavabhāsante tathā bhinnā ima ityādipratītāvapyaneke padārthā aneke ca bhedāḥ prakāśante ityabhyupagantavyam naca viśeṣapramāṇamasti yenātrānyo vidhirbhaviṣyatīti etena saṃyuktāvimāvityādipratītirapi vyākhyātā veditavyā 7,628 nanvanayorbhedo 'mīṣāṃ bheda iti pratītāvanekāśritaṃ pṛthaktavamupalabhyate tatkathametaditi cet kimatrānekasya dharmitayāvabhāsaṃ pramāṇayasi, uta dharmasyaikatvāvabhāsam, utobhayāvabhāsam pakṣatraye 'pyuttaramāha- anayoriti ... anayorbheda ityapi
2.2.115ab
इतो ऽमुष्यामुतो ऽप्यस्य भेदो दृष्टो द्विधर्मिकः
ito 'muṣyāmuto 'pyasya bhedo dṛṣṭo dvidharmikaḥ
2.2.115cd
न्यायसुधा: अस्यामपि प्रतीतावितो घटादमुष्य पटस्यामुतः पटादमुष्य घटस्य भेद इत्येवं द्विधर्मिको भेदो दृष्टः तथाचानेकस्य धर्मित्वे ऽपि धर्मस्यैकत्वावभासासम्मतेर्नानेनाभिमतार्थसिद्धिरित्युक्तं भवति अनेनैवानयोः संयोग इत्यादिप्रतीतिरपि व्याख्याता द्रष्टव्या ननु वचनलिङ्गा हि वक्तुरभिप्रायाः भेद इति चैकवचनं प्रयुज्यते तेन अनुमीयते ऽस्यां प्रतीतावेक एव भेदो द्विधर्मिको दृष्ट इति तस्मादन्योन्यप्रतियोगिकानेकधर्मिकानेकभेदविषयत्वं प्रतीतेर्न वक्तुं शक्यमित्यत आह- तत्रेति तत्रैकवचनं यत्तद् विप्राणां भोजनं यथा
nyāyasudhā: asyāmapi pratītāvito ghaṭādamuṣya paṭasyāmutaḥ paṭādamuṣya ghaṭasya bheda ityevaṃ dvidharmiko bhedo dṛṣṭaḥ tathācānekasya dharmitve 'pi dharmasyaikatvāvabhāsāsammaternānenābhimatārthasiddhirityuktaṃ bhavati anenaivānayoḥ saṃyoga ityādipratītirapi vyākhyātā draṣṭavyā nanu vacanaliṅgā hi vakturabhiprāyāḥ bheda iti caikavacanaṃ prayujyate tena anumīyate 'syāṃ pratītāveka eva bhedo dvidharmiko dṛṣṭa iti tasmādanyonyapratiyogikānekadharmikānekabhedaviṣayatvaṃ pratīterna vaktuṃ śakyamityata āha- tatreti tatraikavacanaṃ yattad viprāṇāṃ bhojanaṃ yathā
2.2.116a
7,629 न्यायसुधा: तत्र अनयोर्भेद इत्यादिवाक्ये, भेदद्वये वा भोजनमित्येकवचनं यथा तथेत्यर्थः एतेन एकवचनेन प्रतीतेरेकार्थविषयत्वानुमाने ऽनैकान्तिकत्वं समुदायविषयत्वेनान्यथासिद्धिश्चेत्युक्तं भवति अवयविनस्त्वेकत्वे ऽपि न कश्चिद्दोषः आकाशस्य स्वावयवैरभेदवदवयवानामप्यभेदस्य अङ्गीकृतत्वात् पटस्य च यादृशेन तन्तुसमुदायेनात्यन्ताभेदो ऽभिहितः स एक एव व्यतिषक्तानां तन्तूनां विशिष्टाकारो ह्यसौ स चागन्तुकत्वात्तन्तुभ्यो भिन्नाभिन्न एव एकैकेन तन्तुना सर्वैश्चभेदे ऽपि भेदस्यापि विद्यमानत्वान्नान्योन्याभेदप्रसक्तिरिति स्वयमेवोह्यतामिति नोक्तम् 7,631 नन्वेवं तर्हि संयोगादेरप्येकैकाश्रितत्वं न वक्तव्यम् अयावद्द्रव्यभावित्वेन भेदाभेदाभ्यामेवोक्ताक्षेपसमाधानादिति सत्यम् तथापि वस्तुस्थितिरियमुक्तेत्यदोषः अपि चाजसंयोगे नायं समाधिः सम्भवति स एव नास्ति प्रमाणाभावादिति चेन्न परमाणोः आकाशादिसंयोगाङ्गीकारात् सो ऽपि परमाणुकर्मज इति चेन्न प्रागसयोगप्रसङ्गात् अंशभेदान्नेति चेन्न स्वाभाविकस्यानभ्युपगमात् औपाधिकस्य च निराकरिष्यमाणत्वात् किञ्चाकाशमीश्वरेण संयुज्यते द्रव्यत्वाद्घटवत् नच मूर्तत्वमुपाधिर्विशेषणवैयर्थ्यात् परिच्छिन्नपरिमाणवत्त्वेनैवालम् परिच्छिन्नत्वविशेषणं तु व्यर्थमेव आकाशमीश्वरेण न संयुज्यते अमूर्तत्वाद्रूपवदिति चेन्न अद्रव्यत्वस्योपाधित्वादिति 8,1 इदानीं सामान्यस्यैकैकाश्रितत्वमाह- नस्त्वादिकमिति नरत्वादिकमप्येवं
7,629 nyāyasudhā: tatra anayorbheda ityādivākye, bhedadvaye vā bhojanamityekavacanaṃ yathā tathetyarthaḥ etena ekavacanena pratīterekārthaviṣayatvānumāne 'naikāntikatvaṃ samudāyaviṣayatvenānyathāsiddhiścetyuktaṃ bhavati avayavinastvekatve 'pi na kaściddoṣaḥ ākāśasya svāvayavairabhedavadavayavānāmapyabhedasya aṅgīkṛtatvāt paṭasya ca yādṛśena tantusamudāyenātyantābhedo 'bhihitaḥ sa eka eva vyatiṣaktānāṃ tantūnāṃ viśiṣṭākāro hyasau sa cāgantukatvāttantubhyo bhinnābhinna eva ekaikena tantunā sarvaiścabhede 'pi bhedasyāpi vidyamānatvānnānyonyābhedaprasaktiriti svayamevohyatāmiti noktam 7,631 nanvevaṃ tarhi saṃyogāderapyekaikāśritatvaṃ na vaktavyam ayāvaddravyabhāvitvena bhedābhedābhyāmevoktākṣepasamādhānāditi satyam tathāpi vastusthitiriyamuktetyadoṣaḥ api cājasaṃyoge nāyaṃ samādhiḥ sambhavati sa eva nāsti pramāṇābhāvāditi cenna paramāṇoḥ ākāśādisaṃyogāṅgīkārāt so 'pi paramāṇukarmaja iti cenna prāgasayogaprasaṅgāt aṃśabhedānneti cenna svābhāvikasyānabhyupagamāt aupādhikasya ca nirākariṣyamāṇatvāt kiñcākāśamīśvareṇa saṃyujyate dravyatvādghaṭavat naca mūrtatvamupādhirviśeṣaṇavaiyarthyāt paricchinnaparimāṇavattvenaivālam paricchinnatvaviśeṣaṇaṃ tu vyarthameva ākāśamīśvareṇa na saṃyujyate amūrtatvādrūpavaditi cenna adravyatvasyopādhitvāditi 8,1 idānīṃ sāmānyasyaikaikāśritatvamāha- nastvādikamiti naratvādikamapyevaṃ
2.2.116b
न्यायसुधा: एवं संयोगादिवदेकैकवृत्तीत्यर्थः सामान्यमपीति वक्तव्ये ब्राह्मणत्वादेरयावद्द्रव्यभावित्वेनापि तत्र परिहारः सम्भवतीति ज्ञापयितुं नरत्वादिकमित्युक्तम् उपपादनं च नैकप्रकारमिति योगविभागः कुतो नरत्वादिकं प्रतिव्यक्तिभिन्नमित्यत आह- तत्तदिति ... तत्तद्धर्मतयेयते
nyāyasudhā: evaṃ saṃyogādivadekaikavṛttītyarthaḥ sāmānyamapīti vaktavye brāhmaṇatvāderayāvaddravyabhāvitvenāpi tatra parihāraḥ sambhavatīti jñāpayituṃ naratvādikamityuktam upapādanaṃ ca naikaprakāramiti yogavibhāgaḥ kuto naratvādikaṃ prativyaktibhinnamityata āha- tattaditi ... tattaddharmatayeyate
2.2.116c
न्यायसुधा: यथाहि नरेषूपलभ्यमानेषु तदीयं रूपादिकं प्रतिनियतमुपलभ्यते तथा नरत्वादिकमपि तत्तन्नियतधर्मतयैवेयते दृश्यते इति प्रत्यक्षमुक्तम् यद्वा यो ऽनेकाश्रितो धर्मो नासावेकैकप्रतीतौ प्रतीयते, यथा द्वित्वादि प्रतीयते च नरत्वादिकमेकैकप्रतीतावतो नानुगतमित्यनुमानमनेन सूचयति 8,4 किञ्च नरत्वादिकं नानेकानुवृत्तं धर्मत्वाद्रूपादिवत् अस्याभासोद्धारं करोति- नेति न सर्वधर्म एको ऽस्ति
nyāyasudhā: yathāhi nareṣūpalabhyamāneṣu tadīyaṃ rūpādikaṃ pratiniyatamupalabhyate tathā naratvādikamapi tattanniyatadharmatayaiveyate dṛśyate iti pratyakṣamuktam yadvā yo 'nekāśrito dharmo nāsāvekaikapratītau pratīyate, yathā dvitvādi pratīyate ca naratvādikamekaikapratītāvato nānugatamityanumānamanena sūcayati 8,4 kiñca naratvādikaṃ nānekānuvṛttaṃ dharmatvādrūpādivat asyābhāsoddhāraṃ karoti- neti na sarvadharma eko 'sti
2.2.116d
न्यायसुधा: सर्वधर्मः अनेकवृत्तिधर्मः तेन धर्मत्वं न भग्नव्याप्तिकमिति शेषः पक्षधर्मता तु स्फुटैवेति नन्वनेकत्वसङ्खया तावदनेकाश्रिता एकैकस्मिन्द्वित्वादेः शङ्कितुमप्यशक्यत्वात् नहि द्वित्वादिकमेकैकप्रतीतौ प्रतीयते नच प्रतियोगिनिरूप्यम् धर्मितयैवानेकेषामनुभवात् अतो धर्मत्वहेतोस्तत्रानैकान्त्यमित्यत आह- समुदायस्त्विति ... समुदायस्तु भिन्नगः
nyāyasudhā: sarvadharmaḥ anekavṛttidharmaḥ tena dharmatvaṃ na bhagnavyāptikamiti śeṣaḥ pakṣadharmatā tu sphuṭaiveti nanvanekatvasaṅkhayā tāvadanekāśritā ekaikasmindvitvādeḥ śaṅkitumapyaśakyatvāt nahi dvitvādikamekaikapratītau pratīyate naca pratiyoginirūpyam dharmitayaivānekeṣāmanubhavāt ato dharmatvahetostatrānaikāntyamityata āha- samudāyastviti ... samudāyastu bhinnagaḥ
2.2.117ab
न्यायसुधा: समुदायो ऽनेकत्वं भिन्नगो ऽनेकाश्रितः सत्यमनेकत्वसङ्खयानेकाश्रिता तथापि तदन्यत्वेन हेतुविशेषणाददोष इति भावः सा चापेक्षाबुद्धिजन्यत्वादयावद्द्रव्यभाविनी भिन्नाभिन्नेति नाश्रययोरभेदापत्तिः 8,6 प्राभाकरास्त्वाहुः सादृश्यं तावदेकमनेकानुगतं, तत्र धर्मत्वहेतोव्यर्भिचारः नच वाच्यं सामान्यमेव सादृश्यमतः पक्षे व्यभिचारचोदनेयमनुपपन्नेति जातिसङ्करप्रसङ्गात् अस्ति हि कयोश्चिदश्वरासभवक्तयोः सादृश्यं, तत्र यदि सादृश्यमश्वत्वात्परम् तदा सर्वेषामप्यश्वानां रासभसादृश्यं स्यात् यदि चापरं तदा रासभव्यक्तावप्यश्वत्वं स्यात् एवं रासभत्वे ऽपि वाच्यम् न सादृश्यमश्वरासभवृत्ति ब्रूमः किन्तु तदवयवृत्ति द्रव्यगुणावयवकर्मवृत्तीनि सामान्यादेव हि सादृश्यनामन्यभ्युपगच्छामो ऽतो न जातिसङ्करदोष इति चेन्न गौर्गवयेन सदृशीत्यादिव्यवहाराणाममुख्यत्वप्रसङ्गात् नच सामान्यं प्रतियोगिनिरूप्यम् तन्निरूप्यं च सादृश्यमिति स्फुटो ऽनयोर्भेद इत्यत आह- एतादृशं चेति एतादृशं च सादृश्यं पदार्थेषु पृथक् पृथक्
nyāyasudhā: samudāyo 'nekatvaṃ bhinnago 'nekāśritaḥ satyamanekatvasaṅkhayānekāśritā tathāpi tadanyatvena hetuviśeṣaṇādadoṣa iti bhāvaḥ sā cāpekṣābuddhijanyatvādayāvaddravyabhāvinī bhinnābhinneti nāśrayayorabhedāpattiḥ 8,6 prābhākarāstvāhuḥ sādṛśyaṃ tāvadekamanekānugataṃ, tatra dharmatvahetovyarbhicāraḥ naca vācyaṃ sāmānyameva sādṛśyamataḥ pakṣe vyabhicāracodaneyamanupapanneti jātisaṅkaraprasaṅgāt asti hi kayościdaśvarāsabhavaktayoḥ sādṛśyaṃ, tatra yadi sādṛśyamaśvatvātparam tadā sarveṣāmapyaśvānāṃ rāsabhasādṛśyaṃ syāt yadi cāparaṃ tadā rāsabhavyaktāvapyaśvatvaṃ syāt evaṃ rāsabhatve 'pi vācyam na sādṛśyamaśvarāsabhavṛtti brūmaḥ kintu tadavayavṛtti dravyaguṇāvayavakarmavṛttīni sāmānyādeva hi sādṛśyanāmanyabhyupagacchāmo 'to na jātisaṅkaradoṣa iti cenna gaurgavayena sadṛśītyādivyavahārāṇāmamukhyatvaprasaṅgāt naca sāmānyaṃ pratiyoginirūpyam tannirūpyaṃ ca sādṛśyamiti sphuṭo 'nayorbheda ityata āha- etādṛśaṃ ceti etādṛśaṃ ca sādṛśyaṃ padārtheṣu pṛthak pṛthak
2.2.117cd
न्यायसुधा: भवतु सादृश्यं सामान्यतो भिन्नं तथापि तत्पदार्थेषु पृथक् पृथगेवेति न तेन धर्मत्वहेतोर्व्यभिचारः एतादृशमिति तत्रोक्तहेत्वतिदेशः नहि सादृश्यस्यानेकवृत्तित्वे प्रमाणस्यानेन सादृश्यमस्यानेन शुक्लाविमावित्यादिवदुपपत्तेः अनयोः सादृश्यमित्यादेश्चास्यानेन सादृश्यमस्यानेन सादृश्यमित्युपपत्तेः एकवचनस्या (च) विप्राणां भोजनमित्यादिवदुपपन्नत्वत्प्रतियोगिनो धर्मित्वासम्भवाच्च एकाश्रितत्वे ऽपि प्रतियोगिनिरूप्यत्वेनैकैकप्रतीतावपि अप्रतीतिसम्भवाच्चेति 8,10 नरत्वादिसामान्यस्य प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वे ऽनुमानान्तरमाह- एकस्मिन्निति एकस्मिन् स विनष्टे ऽपि यतो ऽन्यत्रैव दृश्यते
nyāyasudhā: bhavatu sādṛśyaṃ sāmānyato bhinnaṃ tathāpi tatpadārtheṣu pṛthak pṛthageveti na tena dharmatvahetorvyabhicāraḥ etādṛśamiti tatroktahetvatideśaḥ nahi sādṛśyasyānekavṛttitve pramāṇasyānena sādṛśyamasyānena śuklāvimāvityādivadupapatteḥ anayoḥ sādṛśyamityādeścāsyānena sādṛśyamasyānena sādṛśyamityupapatteḥ ekavacanasyā (ca) viprāṇāṃ bhojanamityādivadupapannatvatpratiyogino dharmitvāsambhavācca ekāśritatve 'pi pratiyoginirūpyatvenaikaikapratītāvapi apratītisambhavācceti 8,10 naratvādisāmānyasya prativyaktibhinnatve 'numānāntaramāha- ekasminniti ekasmin sa vinaṣṭe 'pi yato 'nyatraiva dṛśyate
Adhyāya 2 (cont. 28)
2.2.118ab
न्यायसुधा: एकस्मिन्नरे नष्टे तदाश्रितं नरत्वं तावन्नष्टम् तथापि स नरत्वलक्षणो धर्मो ऽन्यत्र नरान्तरे दृश्यत एव यतो ऽतो ऽपि नरत्वादिकमित्युक्तेन सम्बन्धः यद्वा विनष्टं विनाशः सह विनष्टेन वर्तत इति सविनष्टं तस्मिन्विनाशवतीति यावत् अथवाऽश्रयेण सह विनष्टं सविनष्टं तस्मिन्निति योजना अयमत्र प्रयोगः नष्टानष्टवर्ति नरत्वं भेदवत् विरुद्धधर्माश्रयत्वाच्छायाऽतपवत् नचासिद्धो हेतुः नष्टाश्रयस्य नरत्वस्य नष्टत्वात् अन्यस्य तु दृश्यमानत्वेन अविनष्टत्वात् यद्वेदं नरत्वं विनष्टान्नरत्वाद्भिद्यते ऽविनष्टत्वाद्घटवत् यदि वा तन्नरत्वमविनष्टान्नरत्वाद्भिद्यते विनष्टत्वाद्घटवदिति 8,12 भवेदेतद्यदि विनष्टनराश्रितमपि नरत्वं विनश्येत् नचैतदस्ति तस्य नित्यत्वादित्यत आह- कुत इति कुतो भस्मत्वमाप्तस्य नरत्वं पुनरिष्यते
nyāyasudhā: ekasminnare naṣṭe tadāśritaṃ naratvaṃ tāvannaṣṭam tathāpi sa naratvalakṣaṇo dharmo 'nyatra narāntare dṛśyata eva yato 'to 'pi naratvādikamityuktena sambandhaḥ yadvā vinaṣṭaṃ vināśaḥ saha vinaṣṭena vartata iti savinaṣṭaṃ tasminvināśavatīti yāvat athavā'śrayeṇa saha vinaṣṭaṃ savinaṣṭaṃ tasminniti yojanā ayamatra prayogaḥ naṣṭānaṣṭavarti naratvaṃ bhedavat viruddhadharmāśrayatvācchāyā'tapavat nacāsiddho hetuḥ naṣṭāśrayasya naratvasya naṣṭatvāt anyasya tu dṛśyamānatvena avinaṣṭatvāt yadvedaṃ naratvaṃ vinaṣṭānnaratvādbhidyate 'vinaṣṭatvādghaṭavat yadi vā tannaratvamavinaṣṭānnaratvādbhidyate vinaṣṭatvādghaṭavaditi 8,12 bhavedetadyadi vinaṣṭanarāśritamapi naratvaṃ vinaśyet nacaitadasti tasya nityatvādityata āha- kuta iti kuto bhasmatvamāptasya naratvaṃ punariṣyate
2.2.118c
न्यायसुधा: नष्टनराश्रितस्यापि नरत्वस्य पुनः सत्त्वं न निष्प्रमाणकं प्रत्यक्षसिद्धत्वात् नष्टानष्टनराश्रितं नरत्वं तावदेकम् तच्चाविनष्टे नरे पुनरुपलभ्यते अत एवानुमानमपि बाधितविषयमित्यत आह- एकत्व इति 8,13 एकत्वे नास्ति मानं च
nyāyasudhā: naṣṭanarāśritasyāpi naratvasya punaḥ sattvaṃ na niṣpramāṇakaṃ pratyakṣasiddhatvāt naṣṭānaṣṭanarāśritaṃ naratvaṃ tāvadekam taccāvinaṣṭe nare punarupalabhyate ata evānumānamapi bādhitaviṣayamityata āha- ekatva iti 8,13 ekatve nāsti mānaṃ ca
2.2.118d
न्यायसुधा: स्यातेदद्यद्येतयोरेकत्वे मानं स्यात् नच तदस्तीत्यर्थः नच प्रत्यभिज्ञानं प्रमाणम् तस्य स्वरूपतः प्रमाणत्वेन सन्दिग्धत्वात् चशब्देनान्योन्याश्रयत्वं समुच्चिनोति एकत्वे हि पुनः (तस्य) सत्त्वसिद्धिस्तत्सिद्धौ चैकत्वसिद्धिरिति 8,13f. एवं सामान्यादीनां प्रत्याश्रयं भेदे प्रत्यक्षानुमानान्युक्तवा श्रुतिमप्याह- श्रुतिरपीति ... श्रुतिरप्याह सादरम्
nyāyasudhā: syātedadyadyetayorekatve mānaṃ syāt naca tadastītyarthaḥ naca pratyabhijñānaṃ pramāṇam tasya svarūpataḥ pramāṇatvena sandigdhatvāt caśabdenānyonyāśrayatvaṃ samuccinoti ekatve hi punaḥ (tasya) sattvasiddhistatsiddhau caikatvasiddhiriti 8,13f. evaṃ sāmānyādīnāṃ pratyāśrayaṃ bhede pratyakṣānumānānyuktavā śrutimapyāha- śrutirapīti ... śrutirapyāha sādaram
2.2.119
भिन्नाश्च भिन्नधर्माश्च पदार्था अखिला अपि स्वैः स्वैर्धर्मैरभिन्नाश्च स्वरूपैरपि सर्वशः
bhinnāśca bhinnadharmāśca padārthā akhilā api svaiḥ svairdharmairabhinnāśca svarūpairapi sarvaśaḥ
2.2.120
अनिवृत्तविनाशास्तु धर्मा उभयरूपकाः न केनचिदभिन्नो ऽतो भगवान् स्वगुणैर्विना
anivṛttavināśāstu dharmā ubhayarūpakāḥ na kenacidabhinno 'to bhagavān svaguṇairvinā
2.2.121ab
न्यायसुधा: आह सामान्यादीनां प्रत्याश्रयं भेदमिति शेषः भिन्नाः परस्परतो भेदवन्तः अन्योन्यं भिन्ना धर्मा येषां ते भिन्नधर्माः भिन्नधर्मा इत्यनेनाश्रयतो ऽपि भेदो ऽभिहित इति शङ्कानिरासार्थमुक्तम्- स्वैरिति स्वरूपैरपि यथा भगवान्मत्स्यादिभिः स्वैः स्वैर्धर्मैरभिन्नाश्चेत्यस्यापवादो ऽनिवृत्तेति अनिवृत्ते ऽप्याश्रये विनाशो येषां ते तथोक्ताः यथाऽमघटश्यामतादयः उभयरूपका भिन्नाभिन्नाः न केनचिदिति श्रुतिः स्वप्रकृतमुपसंहरति अत्र सर्वश इत्यादिवचनादुक्तविवरणाच्चादरः प्रतीयते 8,15 ननु घटादेरामद्रव्यस्याग्निना सम्बद्धस्य, अग्न्यभिघातान्नोदनाद्वा तदारम्भकेषु परमाणुषु, कर्माण्युत्पद्यन्ते तेभ्यो विभागाः, विभागेभ्यस्संयोगविनाशाः संयोगविनाशेभ्यः कार्यद्रव्यं विनश्यति तस्मिन्विचष्टे परमाणुष्वग्निसंयोगादौष्ण्यापेक्षाच्छ्यामादीनां विनाशः पुनरन्यस्मादग्निसंयोगादौष्ण्यापेक्षात्पाकजा जायन्ते तदनन्तरं भोगिनामदृष्टापेक्षादात्माणुसंयोगादुत्पन्नपाकजेष्वणुषु कर्मोत्पत्तौ तेषां परस्परसंयोगाद्द्वयणुकादिक्रमेण कार्यद्रव्यमुत्पद्यते तत्र च कारणगुणप्रक्रमेण रूपाद्युत्पत्तिर्भवति तत्कथमामघटश्यामत्वादीनामयावद्द्रव्यभावित्वमुच्यते मैवम् अत्र प्रमाणाभावात् 8,19 नोदनाद्युत्पत्तौ कर्मोत्पत्तिः प्रमाणम्, कर्मसु विभागाः, तेषु पूर्वसंयोगनिवृत्तिः, तत्र कार्यद्रव्यविनाशः, तत्र च पूर्वरूपादिपरावृत्तिः, तथा रूपाद्यन्तरोत्पत्तिः स्थूलद्रव्योत्पत्तौ प्रमाणम्, सा तदवयवपरम्परायाम्, सा द्वयणुके, तदुत्पत्तिः परमाणुसंयोगे, स च तत्क्रियायम्, सा तदवयवपरम्परायाम्, सा तदवयवपरम्परायाम्, सा द्वयणुके, तदुत्पत्तिः परमाणुसंयोगे, स च तत्क्रियायाम्, सादृष्टवदात्मसंयोग इति चेन्न परमाणुष्विव कार्यद्रव्येषु पूर्वरूपादिनिवृत्तेरपूर्वरूपाद्युत्पत्तेरुपपत्तेः पार्थिवावयविरूपादयः स्वाश्रयविनाशादेव विनश्यन्ति अवयविरूपादित्वात् दग्धपटरूपादिवत् कारणगुणेभ्य एवोत्पद्यन्ते तत एव तद्वदेवेति चेन्न क्वचित्सत्याश्रये ऽपि रूपा(दीनां वि)दिविनाशे ऽग्निसंयोगजत्वे च विरोधाभावात् अन्यथा कार्यद्रव्यं संयोगविनाशादेव विनश्यति कार्यद्रव्यत्वात् द्वयणुकवदित्यादिकमपि स्यात् 8,21f. नन्वग्निसंयोगः सर्वावयवेष्वस्ति न वा नचेत्तत्र रूपादिविनाशोत्पादासम्भवः तथा चावयवावयविनोर्विलक्षणरूपादिमत्त्वं स्यात् आद्ये ऽग्न्यवयवानां सर्वत्र प्रवेशेन अवयविनाशस्यावर्जनीयत्वमिति चेत् अवयविद्रव्याणां सच्छिद्रत्वेन प्रवेशोपपत्तेः संस्थानापगमाभावेनावयविविनाशायोगात् तथाविधस्यैवोदाहृतत्वादित्यलम् 8,25 एवं सामान्यस्यानेकवृत्तित्वं प्रमाणैरपाकृतम् तदयुक्तम् तस्यानेकवृत्तित्वाभावे बाधकसद्भावात् 8,26 तथाहि सर्वेषु गोपिण्डेषु यद्यनुगतमेकं गोत्वसामान्यं न स्यात् तदा तत्र गोशब्दसङ्गतिग्रहणलक्षणा व्युत्पत्तिर्न स्यात् वृद्धव्यवहारोपदेशादिना हि व्युत्पत्तिर्भवति नच प्रतिपिण्डं व्यवहारादिकमस्ति तेषामानन्त्येन व्युत्पत्तावेव पुरुषायुषपर्यवसानप्रसङ्गात् अतो यत्रोपदेशादिकं तत्रैव व्युत्पत्तिर्व्यवहारश्चेति स्यात् अथ विनैवैकेन निमित्तेनोपदेशाद्यभावे ऽपि गोपिण्डान्तरे गोशब्द(सङ्गतिं)सङ्केतं गृह्णीयात् तदाश्वपिण्डे ऽपि किन्न गृह्णीयात् अविशेषात् अनुगतगोत्वे तु गोशब्दवृत्तिनिमित्ततयोपदेशादिनावगते नायं दोषः प्रादुष्यात् तस्मादनेकेष्वेकशब्दसङ्गतिग्रहणान्यथानुपपत्त्यानुगतमेकमभ्युपगन्तव्यमेव 8,28 ननु कथं तर्हि सामान्यरहितेषु पृथिव्यादिषु भूतमूर्तादिशब्दसङ्गतिग्रहणम् उच्यते तत्रापि बाह्यैकेन्द्रियग्राह्यगुणाश्रयत्वेयत्तावच्छिन्नपरिमाणत्वाद्युपाधिनिबन्धनैव व्युत्पत्तिः उपाधीनां व्यावृत्तत्वे ऽप्यनुगतसामान्याश्रयत्वेन दोषाभावात् 8,34 किञ्चानुगततन्तुत्वपटत्वादिसामान्याभावे कार्यकारणभावावधारणं न स्यात् ततश्च कार्यार्थिनः कारणे प्रवृत्तिर्न स्यात् 8,35 कायर्कारणभावे ह्यन्वयव्यतिरेकौ वोपदेशो वा प्रमाणम् नच व्यावृत्तेषु वस्तुष्वन्वयव्यतिरेकग्रहणमुपपद्यते नियमव्यभिचारयोदुर्ज्ञानत्वात् 8,36 उपदेशश्चानन्तेषु न सम्भवत्येवेत्युक्तम् 8,37 अपि च व्याप्तिज्ञानमप्यनुगतसामान्याभावे ऽनुपपन्नं स्यात् व्यावृत्तवस्तूनामन्वयव्यतिरेकावगमानुपपत्तेः 8,37f. सामान्यापवादन्यायश्चानुगतसामान्याभावे न भवेत् द्वयोः प्रमाणयोरेकस्वरूपविषयत्वे (ह्य)त्वन्यतरस्याप्रामाण्यमेव स्यात् भिन्नविषयत्वे नापवादविषयो ऽस्ति अस्ति च तावद्गौरयमित्यनुगताकारप्रत्ययः नचासौ व्यावृत्तेषु सम्भवति भ्रान्तत्वप्रसङ्गात् नचैतत्सवर्मन्यापोहनिबन्धनम् तस्यापि प्रतिपिण्डं व्यावृत्तत्वात् अनुगतत्वे वा किमपराद्धं सामान्येन तथाच विधिरूपः प्रत्ययो ऽपि समाहितः स्यात् 8,40 एवंचाङ्गीकार्ये गोत्वादेरनुगमे नित्यत्वमप्यनिवार्यमित्यत आह- व्युत्पत्तिरपीति ... व्युत्पत्तिरपि हि सादृश्येनैव गम्यते
nyāyasudhā: āha sāmānyādīnāṃ pratyāśrayaṃ bhedamiti śeṣaḥ bhinnāḥ parasparato bhedavantaḥ anyonyaṃ bhinnā dharmā yeṣāṃ te bhinnadharmāḥ bhinnadharmā ityanenāśrayato 'pi bhedo 'bhihita iti śaṅkānirāsārthamuktam- svairiti svarūpairapi yathā bhagavānmatsyādibhiḥ svaiḥ svairdharmairabhinnāścetyasyāpavādo 'nivṛtteti anivṛtte 'pyāśraye vināśo yeṣāṃ te tathoktāḥ yathā'maghaṭaśyāmatādayaḥ ubhayarūpakā bhinnābhinnāḥ na kenaciditi śrutiḥ svaprakṛtamupasaṃharati atra sarvaśa ityādivacanāduktavivaraṇāccādaraḥ pratīyate 8,15 nanu ghaṭāderāmadravyasyāgninā sambaddhasya, agnyabhighātānnodanādvā tadārambhakeṣu paramāṇuṣu, karmāṇyutpadyante tebhyo vibhāgāḥ, vibhāgebhyassaṃyogavināśāḥ saṃyogavināśebhyaḥ kāryadravyaṃ vinaśyati tasminvicaṣṭe paramāṇuṣvagnisaṃyogādauṣṇyāpekṣācchyāmādīnāṃ vināśaḥ punaranyasmādagnisaṃyogādauṣṇyāpekṣātpākajā jāyante tadanantaraṃ bhogināmadṛṣṭāpekṣādātmāṇusaṃyogādutpannapākajeṣvaṇuṣu karmotpattau teṣāṃ parasparasaṃyogāddvayaṇukādikrameṇa kāryadravyamutpadyate tatra ca kāraṇaguṇaprakrameṇa rūpādyutpattirbhavati tatkathamāmaghaṭaśyāmatvādīnāmayāvaddravyabhāvitvamucyate maivam atra pramāṇābhāvāt 8,19 nodanādyutpattau karmotpattiḥ pramāṇam, karmasu vibhāgāḥ, teṣu pūrvasaṃyoganivṛttiḥ, tatra kāryadravyavināśaḥ, tatra ca pūrvarūpādiparāvṛttiḥ, tathā rūpādyantarotpattiḥ sthūladravyotpattau pramāṇam, sā tadavayavaparamparāyām, sā dvayaṇuke, tadutpattiḥ paramāṇusaṃyoge, sa ca tatkriyāyam, sā tadavayavaparamparāyām, sā tadavayavaparamparāyām, sā dvayaṇuke, tadutpattiḥ paramāṇusaṃyoge, sa ca tatkriyāyām, sādṛṣṭavadātmasaṃyoga iti cenna paramāṇuṣviva kāryadravyeṣu pūrvarūpādinivṛtterapūrvarūpādyutpatterupapatteḥ pārthivāvayavirūpādayaḥ svāśrayavināśādeva vinaśyanti avayavirūpāditvāt dagdhapaṭarūpādivat kāraṇaguṇebhya evotpadyante tata eva tadvadeveti cenna kvacitsatyāśraye 'pi rūpā(dīnāṃ vi)divināśe 'gnisaṃyogajatve ca virodhābhāvāt anyathā kāryadravyaṃ saṃyogavināśādeva vinaśyati kāryadravyatvāt dvayaṇukavadityādikamapi syāt 8,21f. nanvagnisaṃyogaḥ sarvāvayaveṣvasti na vā nacettatra rūpādivināśotpādāsambhavaḥ tathā cāvayavāvayavinorvilakṣaṇarūpādimattvaṃ syāt ādye 'gnyavayavānāṃ sarvatra praveśena avayavināśasyāvarjanīyatvamiti cet avayavidravyāṇāṃ sacchidratvena praveśopapatteḥ saṃsthānāpagamābhāvenāvayavivināśāyogāt tathāvidhasyaivodāhṛtatvādityalam 8,25 evaṃ sāmānyasyānekavṛttitvaṃ pramāṇairapākṛtam tadayuktam tasyānekavṛttitvābhāve bādhakasadbhāvāt 8,26 tathāhi sarveṣu gopiṇḍeṣu yadyanugatamekaṃ gotvasāmānyaṃ na syāt tadā tatra gośabdasaṅgatigrahaṇalakṣaṇā vyutpattirna syāt vṛddhavyavahāropadeśādinā hi vyutpattirbhavati naca pratipiṇḍaṃ vyavahārādikamasti teṣāmānantyena vyutpattāveva puruṣāyuṣaparyavasānaprasaṅgāt ato yatropadeśādikaṃ tatraiva vyutpattirvyavahāraśceti syāt atha vinaivaikena nimittenopadeśādyabhāve 'pi gopiṇḍāntare gośabda(saṅgatiṃ)saṅketaṃ gṛhṇīyāt tadāśvapiṇḍe 'pi kinna gṛhṇīyāt aviśeṣāt anugatagotve tu gośabdavṛttinimittatayopadeśādināvagate nāyaṃ doṣaḥ prāduṣyāt tasmādanekeṣvekaśabdasaṅgatigrahaṇānyathānupapattyānugatamekamabhyupagantavyameva 8,28 nanu kathaṃ tarhi sāmānyarahiteṣu pṛthivyādiṣu bhūtamūrtādiśabdasaṅgatigrahaṇam ucyate tatrāpi bāhyaikendriyagrāhyaguṇāśrayatveyattāvacchinnaparimāṇatvādyupādhinibandhanaiva vyutpattiḥ upādhīnāṃ vyāvṛttatve 'pyanugatasāmānyāśrayatvena doṣābhāvāt 8,34 kiñcānugatatantutvapaṭatvādisāmānyābhāve kāryakāraṇabhāvāvadhāraṇaṃ na syāt tataśca kāryārthinaḥ kāraṇe pravṛttirna syāt 8,35 kāyarkāraṇabhāve hyanvayavyatirekau vopadeśo vā pramāṇam naca vyāvṛtteṣu vastuṣvanvayavyatirekagrahaṇamupapadyate niyamavyabhicārayodurjñānatvāt 8,36 upadeśaścānanteṣu na sambhavatyevetyuktam 8,37 api ca vyāptijñānamapyanugatasāmānyābhāve 'nupapannaṃ syāt vyāvṛttavastūnāmanvayavyatirekāvagamānupapatteḥ 8,37f. sāmānyāpavādanyāyaścānugatasāmānyābhāve na bhavet dvayoḥ pramāṇayorekasvarūpaviṣayatve (hya)tvanyatarasyāprāmāṇyameva syāt bhinnaviṣayatve nāpavādaviṣayo 'sti asti ca tāvadgaurayamityanugatākārapratyayaḥ nacāsau vyāvṛtteṣu sambhavati bhrāntatvaprasaṅgāt nacaitatsavarmanyāpohanibandhanam tasyāpi pratipiṇḍaṃ vyāvṛttatvāt anugatatve vā kimaparāddhaṃ sāmānyena tathāca vidhirūpaḥ pratyayo 'pi samāhitaḥ syāt 8,40 evaṃcāṅgīkārye gotvāderanugame nityatvamapyanivāryamityata āha- vyutpattirapīti ... vyutpattirapi hi sādṛśyenaiva gamyate
2.2.121cd
न्यायसुधा: अपिपदं कार्यकारणभावावधारणादिसमुच्चयार्थम् हिशब्दो यस्मादित्यर्थे गम्यते अभ्युपगम्यते ऽवगम्यत इति अस्ति तावत्सादृश्यं नाम पदार्थान्तरम् गोसदृशो गवय इत्याद्यध्यक्षसिद्धत्वात् तेनैव चोपपद्यते व्युत्पत्त्यादिकम् तस्मान्न तदर्थं गोत्वादेरनुगतत्वं कल्पनीयम् 8,41 सादृश्येन तावत् शब्दव्युत्पत्तिप्रकारं दर्शयितुमुपक्रमते- सर्वेष्विति सर्वेषु युगपच्छब्दः सदृशेषु प्रवर्तते
nyāyasudhā: apipadaṃ kāryakāraṇabhāvāvadhāraṇādisamuccayārtham hiśabdo yasmādityarthe gamyate abhyupagamyate 'vagamyata iti asti tāvatsādṛśyaṃ nāma padārthāntaram gosadṛśo gavaya ityādyadhyakṣasiddhatvāt tenaiva copapadyate vyutpattyādikam tasmānna tadarthaṃ gotvāderanugatatvaṃ kalpanīyam 8,41 sādṛśyena tāvat śabdavyutpattiprakāraṃ darśayitumupakramate- sarveṣviti sarveṣu yugapacchabdaḥ sadṛśeṣu pravartate
2.2.122a
8,41f. न्यायसुधा: बहवो हि शब्दसङ्गतिग्रहणोपायाः तत्र यदोपदेशतो व्युत्पद्यते तदायं गौरित्युपदेशवाक्यं व्याप्तिग्राहकतयोपयुज्यते कथम् सादृश्योपधानेन सर्वेषु गोपिण्डेषु युगपदेककालमयमित्यादिशब्दः प्रवर्तते अयं गौरित्यस्यायमेतत्सदृशाः सर्वे ऽपि गोशब्दवाच्य इत्यर्थो वक्त्रा अभिप्रेयते श्रोत्रा चावधार्यत इति यावत् द्वयोरपि सार्वत्रिकव्युत्पत्तिकामत्वेन वाक्यस्यैकपिण्डविषय(क)त्वकल्पनानुपपत्तेरिति भावः 8,43 यद्ययं गौरित्यादिवाक्यं नैकपिण्डमात्रविषयम् किन्त्वयं चैतत्सदृशाश्च सर्वे गोशब्दवाच्या इति व्याप्तिपरं तदा सङ्गतिग्रहणोत्तरकालं गामानयेत्युक्ते गोशब्दात्सर्वगोप्रतिपत्तिः स्यात् अभीष्यगोप्रतिपत्तिस्तु जायते सा कथमिति तटस्थस्य चोद्यं परिहरति- तथापीति तथापि प्राप्तितस्त्वेकवचनाच्च विशेषतः अभीष्यावगतिश्च स्याच्
8,41f. nyāyasudhā: bahavo hi śabdasaṅgatigrahaṇopāyāḥ tatra yadopadeśato vyutpadyate tadāyaṃ gaurityupadeśavākyaṃ vyāptigrāhakatayopayujyate katham sādṛśyopadhānena sarveṣu gopiṇḍeṣu yugapadekakālamayamityādiśabdaḥ pravartate ayaṃ gaurityasyāyametatsadṛśāḥ sarve 'pi gośabdavācya ityartho vaktrā abhipreyate śrotrā cāvadhāryata iti yāvat dvayorapi sārvatrikavyutpattikāmatvena vākyasyaikapiṇḍaviṣaya(ka)tvakalpanānupapatteriti bhāvaḥ 8,43 yadyayaṃ gaurityādivākyaṃ naikapiṇḍamātraviṣayam kintvayaṃ caitatsadṛśāśca sarve gośabdavācyā iti vyāptiparaṃ tadā saṅgatigrahaṇottarakālaṃ gāmānayetyukte gośabdātsarvagopratipattiḥ syāt abhīṣyagopratipattistu jāyate sā kathamiti taṭasthasya codyaṃ pariharati- tathāpīti tathāpi prāptitastvekavacanācca viśeṣataḥ abhīṣyāvagatiśca syāc
2.2.122d
-च् न्यायसुधा: यद्यप्युपदेशो नैकपिण्डविशेषगोचरस्तथापि गामानयेत्युक्ते ऽभीष्यगोपिण्डावगतिः स्यादेव कथम् प्राप्तितो योग्यत्वात् अतीतानागतानामत्यन्तविप्रकृष्टदेशस्थानां गवामानयनयोग्यताभावमालोच्य तत्परित्याग इत्यर्थः तर्हि सन्निहितसर्वगोप्रतिपत्तिः कुतो न भवति इति चेन्न गामित्येकवचनात् तथापि यस्य कस्यचिदेकस्य गोपिण्डस्य प्रतिपत्तिः स्यात् नाभीष्यस्यैवेति चेन्न शबलं बहुलां कालाक्षीमित्यादिविशेषणात् एतदुक्तं भवति गोशब्दाद्भवत्येव सर्वगोप्रतिपत्तिः किन्तु लिङ्गप्रकरणादिबलात्पिण्डविशेषे कार्यप्रतिपत्तिरिति 8,45 अस्त्वयं गौरित्यादिवाक्यं व्याप्तिपरम् ततः किमित्यत आह- शक्तिरिति ... छक्तिः सादृश्यगा यतः
-c nyāyasudhā: yadyapyupadeśo naikapiṇḍaviśeṣagocarastathāpi gāmānayetyukte 'bhīṣyagopiṇḍāvagatiḥ syādeva katham prāptito yogyatvāt atītānāgatānāmatyantaviprakṛṣṭadeśasthānāṃ gavāmānayanayogyatābhāvamālocya tatparityāga ityarthaḥ tarhi sannihitasarvagopratipattiḥ kuto na bhavati iti cenna gāmityekavacanāt tathāpi yasya kasyacidekasya gopiṇḍasya pratipattiḥ syāt nābhīṣyasyaiveti cenna śabalaṃ bahulāṃ kālākṣīmityādiviśeṣaṇāt etaduktaṃ bhavati gośabdādbhavatyeva sarvagopratipattiḥ kintu liṅgaprakaraṇādibalātpiṇḍaviśeṣe kāryapratipattiriti 8,45 astvayaṃ gaurityādivākyaṃ vyāptiparam tataḥ kimityata āha- śaktiriti ... chaktiḥ sādṛśyagā yataḥ
2.2.123ab
तादृशो ऽयं च तच्छब्द इति ज्ञापयति स्फुटम्
tādṛśo 'yaṃ ca tacchabda iti jñāpayati sphuṭam
2.2.123c
न्यायसुधा: यतो वाचकत्वशक्तिः शब्दस्य सादृश्यगा सादृश्यसम्बन्धिनी सादृश्य(स्य) व्यापिकेति यावत् अस्माद्वाक्यादवधारितेति शेषः अतस्तां शक्तिं तत्तद्विषयतया सादृश्यं स्फुटं ज्ञापयति कथमित्यतः प्रयोगप्रकारं दर्शयति- तादृश इति चो यस्मादित्यर्थे अयं परिदृश्यमानो यस्मात्तादृश उपदेशकाले सन्निहितेन पिण्डेन सदृशस्तस्मात् तच्छब्दः स शब्दो यस्य वाचको ऽसौ तथोक्तः इतिशब्दः प्रकारवाची अयमत्र समुदायार्थः व्युत्पत्त्यर्थं तावन्नानुगतं किमप्यङ्गीकरणीयम् सादृश्येनैव तदुपपत्तेः नच वाच्यं सादृश्यमप्यनुगतं चेत्किं सामान्येनापराद्धम् व्यावृत्तत्वे कथं सार्वत्रिकव्युत्पत्त्यङ्गमिति नहि सादृश्यं शब्दशक्तिविषयतया प्रवृत्तिनिमित्ततया वा अभ्युपगम्यते किन्नाम लिङ्गतया यथा हि गन्धवत्त्वं न पृथिवीशब्दवाच्यम्, नापि तत्प्रवृत्तिनिमित्तम्, किन्तु पृथिवीत्ववत्या व्यक्तेः पृथिवीशब्दवाच्यत्वे लिङ्गमेव तथा तेते व्यावृत्तामपि तदवबोधे लिङ्गतयोपयुज्यते तथा हि यदायं गौरित्युपदेशपूर्विका व्युत्पत्तिस्तदा तद्वाक्यं व्याप्तिग्राहकम् अयं चैतन्यसदृशाश्च सर्वे गोशब्दवाच्या इत्येवम्परत्वात् व्यवहारादिपूर्विकायां तु व्युत्पत्तौ भूयोव्यवहारादिदशर्ने सादृश्यव्याप्यतावगमो भवति ततश्चैतद्वाक्यादिनावगतव्याप्तिरित्यनुमीयते"अयं गोशब्दवाच्यो भवितुमर्हति तत्सदृशत्वात् यस्तत्सदृशस्स गोशब्दवाच्यस्तथा चायं तत्सदृशस्तस्माद्गोशब्दवाच्यःऽ; इति 8,49 नन्वत्र को दृष्टान्तः उपदेशकाले सन्निहितो गोपिण्ड इति चेन्न तस्य तत्सदृशत्वाभावात् मैवम् दृष्टान्तनियमस्य निरस्तत्वात् नच सास्नादिमत्त्वमेव लिङ्गमस्तु किं सादृश्येनेति वाच्यम् तस्य गोत्ववत्प्रतिव्यक्तिव्यावृत्तत्वात् सादृश्यस्य तु व्यावृत्तत्वे ऽपि प्रतियोगिनिरूप्यत्वेनानुगतफलसाधकत्वानुभवात् सास्नादिमत्त्वस्यापि सादृश्योपहितस्य लिङ्गत्वमभ्युपगच्छामः नच वाच्यं गोसादृश्यमश्वे ऽप्यस्तीति तत्रापि गोशब्दवाच्यतानुमानप्रसङ्ग इति जातिनिमित्तत्वे ऽप्येवं प्रसङ्गस्य समानत्वात् जातिविशेषो निमित्ततयाङ्गीक्रियते यो ऽव्यभिचारीति चेत् तर्हि सादृश्यविशेष एव लिङ्गं यो लक्षणभूत इति वदामः 8,52 एतेन कार्यकारणभावावधारणादिकमपि समाहितं वेदितव्यम् सादृश्येनैव तदुपपत्तेः अन्त्यविशेषे हि न किञ्चिदनुगतमस्ति, नाप्यनुगताश्रय उपाधिः तद्भावे द्रव्यगुणकर्मवदत्यन्तव्यावर्तकत्वस्वरूपहानिप्रसङ्गात् तथाप्यस्ति तत्र विशेषशब्दव्युत्पत्तिः अत्यन्तव्यावृ(त्ति)त्तबुद्धिं प्रति कारणत्वावधारणमित्यादि तत्र परेणापि लक्षणरूपं सादृश्यमेवादरणीयमिति 8,54 एवमनुगतसामान्यानभ्युपगमेनैव व्युत्पत्त्यादिकं समर्थितम् यस्तु मन्यते अनुगतसामन्येनैव व्युत्पत्त्यादिकं नान्यथेति तस्य बाधकमाह- जातितश्चेदिति जातितश्चेत् कथं तासु
nyāyasudhā: yato vācakatvaśaktiḥ śabdasya sādṛśyagā sādṛśyasambandhinī sādṛśya(sya) vyāpiketi yāvat asmādvākyādavadhāriteti śeṣaḥ atastāṃ śaktiṃ tattadviṣayatayā sādṛśyaṃ sphuṭaṃ jñāpayati kathamityataḥ prayogaprakāraṃ darśayati- tādṛśa iti co yasmādityarthe ayaṃ paridṛśyamāno yasmāttādṛśa upadeśakāle sannihitena piṇḍena sadṛśastasmāt tacchabdaḥ sa śabdo yasya vācako 'sau tathoktaḥ itiśabdaḥ prakāravācī ayamatra samudāyārthaḥ vyutpattyarthaṃ tāvannānugataṃ kimapyaṅgīkaraṇīyam sādṛśyenaiva tadupapatteḥ naca vācyaṃ sādṛśyamapyanugataṃ cetkiṃ sāmānyenāparāddham vyāvṛttatve kathaṃ sārvatrikavyutpattyaṅgamiti nahi sādṛśyaṃ śabdaśaktiviṣayatayā pravṛttinimittatayā vā abhyupagamyate kinnāma liṅgatayā yathā hi gandhavattvaṃ na pṛthivīśabdavācyam, nāpi tatpravṛttinimittam, kintu pṛthivītvavatyā vyakteḥ pṛthivīśabdavācyatve liṅgameva tathā tete vyāvṛttāmapi tadavabodhe liṅgatayopayujyate tathā hi yadāyaṃ gaurityupadeśapūrvikā vyutpattistadā tadvākyaṃ vyāptigrāhakam ayaṃ caitanyasadṛśāśca sarve gośabdavācyā ityevamparatvāt vyavahārādipūrvikāyāṃ tu vyutpattau bhūyovyavahārādidaśarne sādṛśyavyāpyatāvagamo bhavati tataścaitadvākyādināvagatavyāptirityanumīyate"ayaṃ gośabdavācyo bhavitumarhati tatsadṛśatvāt yastatsadṛśassa gośabdavācyastathā cāyaṃ tatsadṛśastasmādgośabdavācyaḥ'; iti 8,49 nanvatra ko dṛṣṭāntaḥ upadeśakāle sannihito gopiṇḍa iti cenna tasya tatsadṛśatvābhāvāt maivam dṛṣṭāntaniyamasya nirastatvāt naca sāsnādimattvameva liṅgamastu kiṃ sādṛśyeneti vācyam tasya gotvavatprativyaktivyāvṛttatvāt sādṛśyasya tu vyāvṛttatve 'pi pratiyoginirūpyatvenānugataphalasādhakatvānubhavāt sāsnādimattvasyāpi sādṛśyopahitasya liṅgatvamabhyupagacchāmaḥ naca vācyaṃ gosādṛśyamaśve 'pyastīti tatrāpi gośabdavācyatānumānaprasaṅga iti jātinimittatve 'pyevaṃ prasaṅgasya samānatvāt jātiviśeṣo nimittatayāṅgīkriyate yo 'vyabhicārīti cet tarhi sādṛśyaviśeṣa eva liṅgaṃ yo lakṣaṇabhūta iti vadāmaḥ 8,52 etena kāryakāraṇabhāvāvadhāraṇādikamapi samāhitaṃ veditavyam sādṛśyenaiva tadupapatteḥ antyaviśeṣe hi na kiñcidanugatamasti, nāpyanugatāśraya upādhiḥ tadbhāve dravyaguṇakarmavadatyantavyāvartakatvasvarūpahāniprasaṅgāt tathāpyasti tatra viśeṣaśabdavyutpattiḥ atyantavyāvṛ(tti)ttabuddhiṃ prati kāraṇatvāvadhāraṇamityādi tatra pareṇāpi lakṣaṇarūpaṃ sādṛśyamevādaraṇīyamiti 8,54 evamanugatasāmānyānabhyupagamenaiva vyutpattyādikaṃ samarthitam yastu manyate anugatasāmanyenaiva vyutpattyādikaṃ nānyatheti tasya bādhakamāha- jātitaścediti jātitaścet kathaṃ tāsu
2.2.123d
न्यायसुधा: यद्यनुगतजातिनिमित्तैव सर्वत्र व्युत्पत्तिः कार्यकारणभावावधारणादिकं च स्यात् तदा तासु जातिषु कथं जात्यादिशब्दव्युत्पत्तिरनुगतबुद्धिकारणत्वावधारणं, गोत्वं नित्यं जातित्वादित्यादिव्याप्तिज्ञानमित्यादिकं स्यात् जातिषु जात्यभावेन तत्र व्युत्पत्त्यादिकं न स्यादित्यर्थः 8,54 यदि वैयात्यात्कश्चिद्ब्रूयात्"अस्ति जातिष्वपि जातित्वं नाम जातिस्तद्वशात्तत्र सवर्मुपपद्यतेऽ; इति, तं प्रत्याह- तत्र चेदिति 8,55 ... तत्र चेदनवस्थितिः
nyāyasudhā: yadyanugatajātinimittaiva sarvatra vyutpattiḥ kāryakāraṇabhāvāvadhāraṇādikaṃ ca syāt tadā tāsu jātiṣu kathaṃ jātyādiśabdavyutpattiranugatabuddhikāraṇatvāvadhāraṇaṃ, gotvaṃ nityaṃ jātitvādityādivyāptijñānamityādikaṃ syāt jātiṣu jātyabhāvena tatra vyutpattyādikaṃ na syādityarthaḥ 8,54 yadi vaiyātyātkaścidbrūyāt"asti jātiṣvapi jātitvaṃ nāma jātistadvaśāttatra savarmupapadyate'; iti, taṃ pratyāha- tatra cediti 8,55 ... tatra cedanavasthitiḥ
2.2.124ab
न्यायसुधा: यदि तत्र जातिष्वपि जातित्वं नाम जातिरङ्गीक्रियते तदानवस्थितिः स्यात् तथाहि गोत्वादिजातिषु जातिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं या जातित्वं नाम जातिः सा न तावत्स्वरूपे वर्तते स्ववृत्तेरप्रामाणिकत्वात् अतः स्वव्यतिरिक्तास्वेव जातिषु वर्तत इति वाच्यम् तथाच स्वव्यतिरिक्तजातिषु जातिशब्दप्रवृत्तावियं निमित्तं स्यान्न तु स्वरूपे ऽपि अतस्तस्यां तद्वयतिरिक्तासु जातिष्वेकस्य जातिशब्दस्य प्रवृत्तौ निमित्तं जात्यन्तरमङ्गीकरणीयम् तत्राप्येवमेवेत्यनवस्थेति ननु गोत्वादिजातिषु जातित्वप्रयुक्तो जातिशब्दः जातित्वे तूपदेशाधीनो भवतु तस्या एकत्वादिति मैवम् न ह्यस्माभिः सादृश्यमिव भवता जातिः (जाति)शब्दप्रवृत्तौ ज्ञापकतयोपेयते येन क्वचिदुपदेशो निवेश्यते किन्तु निमित्ततया तत्रोपदेशोपन्यासस्य क्वोपयोगः 8,56 स्थानान्तरे ऽपि बाधकमाह- तथैवेति तथैव व्यक्तिविज्ञानं व्यक्तित्वाभावदूषितम्
nyāyasudhā: yadi tatra jātiṣvapi jātitvaṃ nāma jātiraṅgīkriyate tadānavasthitiḥ syāt tathāhi gotvādijātiṣu jātiśabdapravṛttinimittaṃ yā jātitvaṃ nāma jātiḥ sā na tāvatsvarūpe vartate svavṛtteraprāmāṇikatvāt ataḥ svavyatiriktāsveva jātiṣu vartata iti vācyam tathāca svavyatiriktajātiṣu jātiśabdapravṛttāviyaṃ nimittaṃ syānna tu svarūpe 'pi atastasyāṃ tadvayatiriktāsu jātiṣvekasya jātiśabdasya pravṛttau nimittaṃ jātyantaramaṅgīkaraṇīyam tatrāpyevamevetyanavastheti nanu gotvādijātiṣu jātitvaprayukto jātiśabdaḥ jātitve tūpadeśādhīno bhavatu tasyā ekatvāditi maivam na hyasmābhiḥ sādṛśyamiva bhavatā jātiḥ (jāti)śabdapravṛttau jñāpakatayopeyate yena kvacidupadeśo niveśyate kintu nimittatayā tatropadeśopanyāsasya kvopayogaḥ 8,56 sthānāntare 'pi bādhakamāha- tathaiveti tathaiva vyaktivijñānaṃ vyaktitvābhāvadūṣitam
2.2.124cd
न्यायसुधा: यथा जातिविज्ञानं जातित्वाभावेन दूषितं तथैव व्यक्तिविज्ञानं व्यक्तीनां व्यक्तिशब्दवाच्यत्वविज्ञानं तन्निमित्तव्यक्तित्वजात्यभावेन दूषितम् द्रव्यगुणकर्माणि खलु व्यक्तय उच्यन्ते नच तत्र व्यक्तित्वं नाम सामान्यमस्ति सत्तया परापरभावाभावात् तस्मात्तत्र व्यक्तिशब्दवाच्यत्वज्ञानं न स्यात् मा भूद्वयतिरिक्तं व्यक्तित्वं सत्तैव व्यक्तिशब्दप्रवृत्तौ निमित्तं भविष्यतीति चेन्न सामान्यस्य पर्यायप्रवृत्तौ निमित्तत्वात् सद्वयक्तिशब्दयोरपर्यायत्वात् अन्यथा संयोग्यादिशब्दानामपि द्रव्यादिशब्दपर्यायत्वं स्यात् 8,58 ननु शब्दमात्रस्य जातिनिमित्तत्वात्सत्तया परापरभावशून्यमपि द्रव्यगुणकर्मसु व्यक्तित्वमस्त्येवेत्यतो नोक्तदोष इत्यत आह- यदीति यदि तच्चास्ति तस्यापि विशेषेष्वनवस्थितिः
nyāyasudhā: yathā jātivijñānaṃ jātitvābhāvena dūṣitaṃ tathaiva vyaktivijñānaṃ vyaktīnāṃ vyaktiśabdavācyatvavijñānaṃ tannimittavyaktitvajātyabhāvena dūṣitam dravyaguṇakarmāṇi khalu vyaktaya ucyante naca tatra vyaktitvaṃ nāma sāmānyamasti sattayā parāparabhāvābhāvāt tasmāttatra vyaktiśabdavācyatvajñānaṃ na syāt mā bhūdvayatiriktaṃ vyaktitvaṃ sattaiva vyaktiśabdapravṛttau nimittaṃ bhaviṣyatīti cenna sāmānyasya paryāyapravṛttau nimittatvāt sadvayaktiśabdayoraparyāyatvāt anyathā saṃyogyādiśabdānāmapi dravyādiśabdaparyāyatvaṃ syāt 8,58 nanu śabdamātrasya jātinimittatvātsattayā parāparabhāvaśūnyamapi dravyaguṇakarmasu vyaktitvamastyevetyato noktadoṣa ityata āha- yadīti yadi taccāsti tasyāpi viśeṣeṣvanavasthitiḥ
2.2.125a
8,58f. न्यायसुधा: तर्हि तस्य व्यक्तित्वस्यापि विशेषेषु व्यक्तिषु प्रवेशः स्यात् तथा चानवस्थितिरिति योजना तथा हि यः शब्दो ऽनेकवाचकः स सर्वो जातिनिमित्तक इति स्वीकृत्य द्रव्यगुणकर्मसु व्यक्तित्वं नाम जातिर्यद्यङ्गीक्रियते तर्हि तस्यामन्यासु च जातिषु जातिशब्दप्रवृत्तये जातित्वं जातिरङ्गीकर्तव्या स्यात् ओमिति चेत् तर्हि सा व्यक्तित्वजातिरपि जातित्वजातिं प्रति व्यक्तिः स्यात् नच सा स्वरूपे वर्तते ततो द्रव्यादित्रये तस्यां च व्यक्तिशब्दप्रवृत्त्यर्थमपरं व्यक्तित्वमङ्गीकरणीयम् तत्र पुनर्जातिशब्दप्रवृत्तये जातित्वमभ्युपगन्तव्यमिति सापि तदाश्रयतया व्यक्तिः स्यात् तस्यां पुनर्व्यक्तित्वान्तरमित्येवमनवस्थेति 8,60 स्थलान्तरे बाधकमाह- कथमिति कथं स्वरूपत्वमपि ज्ञायते ऽनुगतं यदि एकव्युत्पत्तिपर्यन्तमनवस्थादिदूषितम्
8,58f. nyāyasudhā: tarhi tasya vyaktitvasyāpi viśeṣeṣu vyaktiṣu praveśaḥ syāt tathā cānavasthitiriti yojanā tathā hi yaḥ śabdo 'nekavācakaḥ sa sarvo jātinimittaka iti svīkṛtya dravyaguṇakarmasu vyaktitvaṃ nāma jātiryadyaṅgīkriyate tarhi tasyāmanyāsu ca jātiṣu jātiśabdapravṛttaye jātitvaṃ jātiraṅgīkartavyā syāt omiti cet tarhi sā vyaktitvajātirapi jātitvajātiṃ prati vyaktiḥ syāt naca sā svarūpe vartate tato dravyāditraye tasyāṃ ca vyaktiśabdapravṛttyarthamaparaṃ vyaktitvamaṅgīkaraṇīyam tatra punarjātiśabdapravṛttaye jātitvamabhyupagantavyamiti sāpi tadāśrayatayā vyaktiḥ syāt tasyāṃ punarvyaktitvāntaramityevamanavastheti 8,60 sthalāntare bādhakamāha- kathamiti kathaṃ svarūpatvamapi jñāyate 'nugataṃ yadi ekavyutpattiparyantamanavasthādidūṣitam
2.2.125ef
-द् न्यायसुधा: अत्र स्वरूपमित्यध्याहर्तव्यम् ततश्चायमर्थः यद्यनुगतसामान्यनिबन्धनैव सर्वत्र व्युत्पत्तिस्तदा सकलपदार्थस्वरूपं स्वरूपशब्दवाच्यतया कथं ज्ञायते अनुगतस्य स्वरूपत्वसामान्यस्याभावात् स्वरूपेषु स्वरूपशब्दव्युत्पत्तिर्न स्यादिति ननु च सर्वस्वरूपेष्वनुगतं स्वरूपत्वमङ्गीक्रियते मयातो नोक्तदोष इत्यत उक्तम्"स्वरूपत्वमपि यद्यनुगतमङ्गीक्रियते तदा अनवस्थादिदूषितं भवतिऽ; इति तथाहि सर्वेषु स्वरूपेषु यत्स्वरूपशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं स्वरूपत्वं नाम सामान्यमभ्युपगम्यते, तदपि तावत्स्वरूपेण नच तत्र स्वयमेव वर्तते आत्माश्रयत्वस्यालौकिकत्वात् अतस्तस्मिन्नन्येषु च स्वरूपेषु स्वरूपशब्दप्रवृत्तये ऽन्यत्स्वरूपत्वं नाम सामान्यमङ्गीकार्यम् तदपि स्वरूपमेवेत्यनवस्था आदिपदेनान्त्यविशेषस्वरूपेषु स्वरूपत्वसामान्यमङ्गीकार्यम् तदपि स्वरूपमेवेत्यनवस्था आदिपदेनान्त्यविशेषस्वरूपेषु स्वरूपत्वसामान्याङ्गीकारे ऽत्यन्तव्यावृत्तिधीहेतुत्वं न स्यात् समवायाभावस्वरूपे च सम्बन्धाभाव इति ज्ञातव्यम् अनवस्थाद्यनिष्यप्रसङ्गस्य विपर्यये पर्यवसानं सूचयति- एकव्युत्पत्तिपर्यन्तमिति एकं केवलनुगतसामान्यहीनमिति यावत् तस्मिन्व्युत्पत्तिरेकव्युत्पत्तिस्तत्पर्यन्तं तावदिदं दूषणमुपप्लवत एव यावदनुगतसामान्यनिबन्धनैव सर्वत्र व्युत्पत्तिरिति पक्षं परित्यज्य सामान्यहीने ऽपि व्युत्पत्तिमङ्गीकुर्यादित्यर्थः अनवस्थादिपरिहारायानुगतसामान्येन विनापि व्युत्पत्तिरङ्गीकरणीयेति भावः 8,61f. नन्विदं सकलमप्यसङ्गतम् तथाहि यदुक्तं"जातितश्चेत्युक्तं तासुऽ; इति, तत्तावदसत् जातिषु जात्यन्तराभावे ऽपि नित्यत्वे सत्यनेकानुगतत्वेनोपाधिना जातिशब्दव्युत्पत्त्युपपत्तेः अस्तु वा जातिषु जातित्वं नाम जातिः न चानवस्था जातित्वे जातिशब्दस्य स्वरूपनिबन्धनत्वोपपत्तेः "तथैव व्यक्तिविज्ञानमऽ; इत्येतदप्यसत् व्यक्तित्वाभावे ऽपि जातिव्यञ्जकत्वोपाधिना द्रव्यादिषु व्यक्तिशब्दप्रवृत्त्युपपत्तेः व्यक्तित्वजात्यङ्गीकारे ऽपि नानवस्था व्यक्तित्वे व्यक्तिशब्दस्य स्वरूपनिमित्तत्वसम्भवात् यदपि"कथमऽ; इत्यादि तदयुक्तम् प्रमाणगम्यत्वोपाधिनैव स्वरूपशब्दव्युत्पत्त्युपपत्तेः स्वरूपत्वाभ्युपगमे ऽपि नानवस्था तत्र स्वरूपशब्दस्य स्वरूपमात्रनिबन्धनत्वात् अन्त्यविशेषेषूपाधिनिबन्धन एवेति न रूपहानिः समवायादौ स्वरूपमेव सम्बन्ध इत्यतो न कश्चिद्दोष इत्याशङ्कां परिहरन्ननुगतसमान्यदूषणमुपसंहरति- कल्पनेति कल्पनागौरवात् तेन युक्ता नानुगकल्पना
-d nyāyasudhā: atra svarūpamityadhyāhartavyam tataścāyamarthaḥ yadyanugatasāmānyanibandhanaiva sarvatra vyutpattistadā sakalapadārthasvarūpaṃ svarūpaśabdavācyatayā kathaṃ jñāyate anugatasya svarūpatvasāmānyasyābhāvāt svarūpeṣu svarūpaśabdavyutpattirna syāditi nanu ca sarvasvarūpeṣvanugataṃ svarūpatvamaṅgīkriyate mayāto noktadoṣa ityata uktam"svarūpatvamapi yadyanugatamaṅgīkriyate tadā anavasthādidūṣitaṃ bhavati'; iti tathāhi sarveṣu svarūpeṣu yatsvarūpaśabdapravṛttinimittaṃ svarūpatvaṃ nāma sāmānyamabhyupagamyate, tadapi tāvatsvarūpeṇa naca tatra svayameva vartate ātmāśrayatvasyālaukikatvāt atastasminnanyeṣu ca svarūpeṣu svarūpaśabdapravṛttaye 'nyatsvarūpatvaṃ nāma sāmānyamaṅgīkāryam tadapi svarūpamevetyanavasthā ādipadenāntyaviśeṣasvarūpeṣu svarūpatvasāmānyamaṅgīkāryam tadapi svarūpamevetyanavasthā ādipadenāntyaviśeṣasvarūpeṣu svarūpatvasāmānyāṅgīkāre 'tyantavyāvṛttidhīhetutvaṃ na syāt samavāyābhāvasvarūpe ca sambandhābhāva iti jñātavyam anavasthādyaniṣyaprasaṅgasya viparyaye paryavasānaṃ sūcayati- ekavyutpattiparyantamiti ekaṃ kevalanugatasāmānyahīnamiti yāvat tasminvyutpattirekavyutpattistatparyantaṃ tāvadidaṃ dūṣaṇamupaplavata eva yāvadanugatasāmānyanibandhanaiva sarvatra vyutpattiriti pakṣaṃ parityajya sāmānyahīne 'pi vyutpattimaṅgīkuryādityarthaḥ anavasthādiparihārāyānugatasāmānyena vināpi vyutpattiraṅgīkaraṇīyeti bhāvaḥ 8,61f. nanvidaṃ sakalamapyasaṅgatam tathāhi yaduktaṃ"jātitaścetyuktaṃ tāsu'; iti, tattāvadasat jātiṣu jātyantarābhāve 'pi nityatve satyanekānugatatvenopādhinā jātiśabdavyutpattyupapatteḥ astu vā jātiṣu jātitvaṃ nāma jātiḥ na cānavasthā jātitve jātiśabdasya svarūpanibandhanatvopapatteḥ "tathaiva vyaktivijñānam'; ityetadapyasat vyaktitvābhāve 'pi jātivyañjakatvopādhinā dravyādiṣu vyaktiśabdapravṛttyupapatteḥ vyaktitvajātyaṅgīkāre 'pi nānavasthā vyaktitve vyaktiśabdasya svarūpanimittatvasambhavāt yadapi"katham'; ityādi tadayuktam pramāṇagamyatvopādhinaiva svarūpaśabdavyutpattyupapatteḥ svarūpatvābhyupagame 'pi nānavasthā tatra svarūpaśabdasya svarūpamātranibandhanatvāt antyaviśeṣeṣūpādhinibandhana eveti na rūpahāniḥ samavāyādau svarūpameva sambandha ityato na kaściddoṣa ityāśaṅkāṃ pariharannanugatasamānyadūṣaṇamupasaṃharati- kalpaneti kalpanāgauravāt tena yuktā nānugakalpanā
2.2.126a
न्यायसुधा: सर्वत्र व्यावृत्तमेव वाच्यं शब्दप्रवृत्तौ निमित्तं च व्युत्पत्तिस्तु सादृश्यनिबन्धनेत्येकरूपकल्पनेन सर्वसामञ्जस्ये क्वचिदनुगतं सामान्यं निमित्तं क्वचिदुपाधिः क्वचित्स्वरूपमेवेत्यनेककल्पने कल्पनागौरवं स्यादित्यर्थः तेन बाधकसद्भावेन साधकाभावेन च नन्वनुगतत्वाभावे कथं गोत्वादिकं सामान्यम् अननुगतत्वे ऽपि गुणकर्मवदवान्तरभेदस्य कल्पनीयत्वादिति 8,64 एवं समवायं स्वरूपतो निराकृत्येदानीं यत्समवायस्य सर्वत्रैकत्वं नित्यत्वं च"तत्त्वं भावेनऽ; इति सूत्रेणोक्तम्, तत्त्वं, समवायस्य सर्वत्रैकत्वं नित्यत्वं च, भावेन, सत्तया व्याख्यातमिति तदपि निरागिकीषुरादौ तावदेकत्वं निराकर्तुं पीठमारचयति- औपाधिकेति औपाधिकविशिष्टाद्यमपि तद्वस्तु किं ततः अन्यत्
nyāyasudhā: sarvatra vyāvṛttameva vācyaṃ śabdapravṛttau nimittaṃ ca vyutpattistu sādṛśyanibandhanetyekarūpakalpanena sarvasāmañjasye kvacidanugataṃ sāmānyaṃ nimittaṃ kvacidupādhiḥ kvacitsvarūpamevetyanekakalpane kalpanāgauravaṃ syādityarthaḥ tena bādhakasadbhāvena sādhakābhāvena ca nanvanugatatvābhāve kathaṃ gotvādikaṃ sāmānyam ananugatatve 'pi guṇakarmavadavāntarabhedasya kalpanīyatvāditi 8,64 evaṃ samavāyaṃ svarūpato nirākṛtyedānīṃ yatsamavāyasya sarvatraikatvaṃ nityatvaṃ ca"tattvaṃ bhāvena'; iti sūtreṇoktam, tattvaṃ, samavāyasya sarvatraikatvaṃ nityatvaṃ ca, bhāvena, sattayā vyākhyātamiti tadapi nirāgikīṣurādau tāvadekatvaṃ nirākartuṃ pīṭhamāracayati- aupādhiketi aupādhikaviśiṣṭādyamapi tadvastu kiṃ tataḥ anyat
2.2.126cd
-च् 8,65 न्यायसुधा: औपाधिकः पाचकयाजकादिः विशिष्टो नीलाग्निमदादिः आद्यग्रहणादुपलक्षितग्रहणम् अपिशब्दो दूषणान्तरसमुच्चयार्थः तद्वस्तूपाध्यादित्रयम् किंशब्दस्योभयतः सम्बन्धः तत उपाध्यादित्रयात् वस्त्वित्येतदौपाधिकविशिष्टाद्यमित्यनेनापि सम्बद्धयते 8,65f. अयमर्थः समवायस्य सर्वत्रैकत्वं वदतेदं तावद्विविच्यताम् एक एव पुरुषः पचनयजनादिभिरुपाधिभिरवच्छेदकैर्धर्मैः पाचको याजकश्चेत्याद्यभिधीयते, स पाचकयाजकादिरौपाधिको ऽर्थः किं पचनाद्युपाधिपुरुषतत्सम्बन्धेभ्यो ऽनन्य उतान्य इति तथा समानाधिकरणं व्यावर्तकं विशेषणम् यथोत्पलस्य नीलं रूपं पर्वतस्य चाग्निः व्यधिकरणं तु व्यावर्तकमुपलक्षणम् यथा नीलरूपगतं नीलत्वमुत्पलस्य 8,66 अन्ये तु कायर्प्रवेशाप्रवेशाभ्यां विशेषणोपलक्षणयोर्भेदमाचक्षते यथा लम्बकर्ण आनीयतां चित्रगुरानीयतामिति अपरे तु शाब्दसामानाधिकरण्याभ्याम् यथा दण्डी देवदत्तो जटाभिस्तापस इति केचित्पुनर्व्यवच्छित्तिसमये सत्त्वासत्त्वाभ्याम् तत्र विशिष्टं नीलमग्निमान्वा विशेषणविशेष्यतत्सम्बन्धेभ्यो ऽनन्यत् अन्यद्वा उपलक्षितं चोपलक्षणोपलक्ष्यतत्सम्बन्धेभ्यो ऽनन्यत् अन्यद्वेति तत्रान्यत्वपक्षस्तावदनुभवाभ्युपगमोपपत्तिविरुद्धत्वादसम्भावित एव नहि पाचकादिः पचनादित्रयातिरिक्तो ऽनुभूयते नच योग्यस्याननुभवे सत्त्वं सिद्धयति नाप्यग्निमदादिः पर्वताद्यतिरिक्तो ऽनुभूयते अतिरिक्तत्वे चौपाधिकविशिष्टादेर्द्रव्याद्यन्तर्भावासम्भवात् षट्पदार्थातिरेकप्रसङ्गेनाभ्युपगमविरोधः स्यात् यदि चौपाधिकविशिष्टाद्यमतिरिक्तं स्यात् तदा पाचकमानयेत्युक्ते पुरुषाद्यानयनं न क्रियेतेत्याद्युपपत्तिविरोधः 8,70 नन्ववच्छित्तिरौपाधिकत्वं, व्यवच्छित्तिश्च वैशिष्ययं त्रितयाद्भिन्नमेवेति चेन्न अवच्छित्तेरनिरूपणात् सा किमुपाधिसम्बन्धो वा पुरुषस्यैकत्वं वा स्वगतो भेदो वा आद्ये न त्रयातिरेकः द्वितीये त्वनौपाधिकादविशेषः तृतीये त्वसत्त्वप्रसङ्गः व्यवच्छित्तिर्वैशिष्यमिति चायुक्तम् तस्या नीलादिपदार्थत्वाभावात् सा हि वैशिष्ययप्रतीतिफलविषयतया अनुभूयते 8,71f. विशेषणविशेष्यसम्बन्धावगाह्येकं वा विज्ञानमविरलमनेकं वा विशिष्टमिति कश्चित् यथाऽह"विशेषणं विशेष्यं च तत्सम्बन्धफलार्पकम् ज्ञानरूपं स्वसामर्थ्याद्विशिष्टमिति कीर्तितमऽ; इति तन्न विशिष्टस्य बाह्यार्थतयानुभवात् अन्यथा साध्यधर्मविशिष्टः पक्षः सो ऽनुमानेन प्रज्ञापनीय इत्याद्ययुक्तं स्यात् तस्मादतिरेकपक्षो ऽनुपपन्न एव 8,74 अस्तु तर्ह्यैपाधिकविशिष्टाद्यं त्रितयानन्यदित्यत आह- तदेवेति ... तदेव चेदग्निमत्त्वं किं तत्र भण्यते
-c 8,65 nyāyasudhā: aupādhikaḥ pācakayājakādiḥ viśiṣṭo nīlāgnimadādiḥ ādyagrahaṇādupalakṣitagrahaṇam apiśabdo dūṣaṇāntarasamuccayārthaḥ tadvastūpādhyāditrayam kiṃśabdasyobhayataḥ sambandhaḥ tata upādhyāditrayāt vastvityetadaupādhikaviśiṣṭādyamityanenāpi sambaddhayate 8,65f. ayamarthaḥ samavāyasya sarvatraikatvaṃ vadatedaṃ tāvadvivicyatām eka eva puruṣaḥ pacanayajanādibhirupādhibhiravacchedakairdharmaiḥ pācako yājakaścetyādyabhidhīyate, sa pācakayājakādiraupādhiko 'rthaḥ kiṃ pacanādyupādhipuruṣatatsambandhebhyo 'nanya utānya iti tathā samānādhikaraṇaṃ vyāvartakaṃ viśeṣaṇam yathotpalasya nīlaṃ rūpaṃ parvatasya cāgniḥ vyadhikaraṇaṃ tu vyāvartakamupalakṣaṇam yathā nīlarūpagataṃ nīlatvamutpalasya 8,66 anye tu kāyarpraveśāpraveśābhyāṃ viśeṣaṇopalakṣaṇayorbhedamācakṣate yathā lambakarṇa ānīyatāṃ citragurānīyatāmiti apare tu śābdasāmānādhikaraṇyābhyām yathā daṇḍī devadatto jaṭābhistāpasa iti kecitpunarvyavacchittisamaye sattvāsattvābhyām tatra viśiṣṭaṃ nīlamagnimānvā viśeṣaṇaviśeṣyatatsambandhebhyo 'nanyat anyadvā upalakṣitaṃ copalakṣaṇopalakṣyatatsambandhebhyo 'nanyat anyadveti tatrānyatvapakṣastāvadanubhavābhyupagamopapattiviruddhatvādasambhāvita eva nahi pācakādiḥ pacanāditrayātirikto 'nubhūyate naca yogyasyānanubhave sattvaṃ siddhayati nāpyagnimadādiḥ parvatādyatirikto 'nubhūyate atiriktatve caupādhikaviśiṣṭāderdravyādyantarbhāvāsambhavāt ṣaṭpadārthātirekaprasaṅgenābhyupagamavirodhaḥ syāt yadi caupādhikaviśiṣṭādyamatiriktaṃ syāt tadā pācakamānayetyukte puruṣādyānayanaṃ na kriyetetyādyupapattivirodhaḥ 8,70 nanvavacchittiraupādhikatvaṃ, vyavacchittiśca vaiśiṣyayaṃ tritayādbhinnameveti cenna avacchitteranirūpaṇāt sā kimupādhisambandho vā puruṣasyaikatvaṃ vā svagato bhedo vā ādye na trayātirekaḥ dvitīye tvanaupādhikādaviśeṣaḥ tṛtīye tvasattvaprasaṅgaḥ vyavacchittirvaiśiṣyamiti cāyuktam tasyā nīlādipadārthatvābhāvāt sā hi vaiśiṣyayapratītiphalaviṣayatayā anubhūyate 8,71f. viśeṣaṇaviśeṣyasambandhāvagāhyekaṃ vā vijñānamaviralamanekaṃ vā viśiṣṭamiti kaścit yathā'ha"viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ ca tatsambandhaphalārpakam jñānarūpaṃ svasāmarthyādviśiṣṭamiti kīrtitam'; iti tanna viśiṣṭasya bāhyārthatayānubhavāt anyathā sādhyadharmaviśiṣṭaḥ pakṣaḥ so 'numānena prajñāpanīya ityādyayuktaṃ syāt tasmādatirekapakṣo 'nupapanna eva 8,74 astu tarhyaipādhikaviśiṣṭādyaṃ tritayānanyadityata āha- tadeveti ... tadeva cedagnimattvaṃ kiṃ tatra bhaṇyate
2.2.127ab
8,74f. न्यायसुधा: प्रतिदत्तिसौकर्यायोदाहरणनिष्ठतया मतुपा प्रश्नः कृतो ऽग्निमत्त्वमिति धूमाद्यनुमानसाध्यं विशिष्टमित्यर्थः औपाधिकादेरप्युपलक्षणमेतत् अयमर्थः अग्निमदादिविशिष्टं च यदि विशेषणविशेष्यतत्सम्बन्धेभ्यो ऽनन्यदङ्गीक्रियते तदापि वक्तव्यम् किं तत्त्रितयमपि प्रत्येकं विशिष्टमुता(तत्र)न्यतमम् द्वितीये ऽपि किं विशेषणभूतो ऽग्निरेवाग्निमच्छब्दार्थः, उत विशेष्यरूपः पर्वतः, अथ सम्बन्धः संयोगलक्षणः संयोगपक्षे ऽपि किं निर्विशेषणसंयोगः किंवाग्निना संयोगः उत्तरत्रापि किमग्निसंयोगमात्रम् उत पर्वतस्याग्निसंयोग इति एवं पाचकादेरपि पचनादित्रयानन्यत्वे विकल्पो द्रष्टव्यः 8,76 अन्त्यपक्षातिरिक्तान्सर्वपक्षानपाकरोति- अग्नीति अग्निसंयोगमात्रं चेद् भवेत् तत् सिद्धसाधनम्
8,74f. nyāyasudhā: pratidattisaukaryāyodāharaṇaniṣṭhatayā matupā praśnaḥ kṛto 'gnimattvamiti dhūmādyanumānasādhyaṃ viśiṣṭamityarthaḥ aupādhikāderapyupalakṣaṇametat ayamarthaḥ agnimadādiviśiṣṭaṃ ca yadi viśeṣaṇaviśeṣyatatsambandhebhyo 'nanyadaṅgīkriyate tadāpi vaktavyam kiṃ tattritayamapi pratyekaṃ viśiṣṭamutā(tatra)nyatamam dvitīye 'pi kiṃ viśeṣaṇabhūto 'gnirevāgnimacchabdārthaḥ, uta viśeṣyarūpaḥ parvataḥ, atha sambandhaḥ saṃyogalakṣaṇaḥ saṃyogapakṣe 'pi kiṃ nirviśeṣaṇasaṃyogaḥ kiṃvāgninā saṃyogaḥ uttaratrāpi kimagnisaṃyogamātram uta parvatasyāgnisaṃyoga iti evaṃ pācakāderapi pacanāditrayānanyatve vikalpo draṣṭavyaḥ 8,76 antyapakṣātiriktānsarvapakṣānapākaroti- agnīti agnisaṃyogamātraṃ ced bhavet tat siddhasādhanam
2.2.127cd
न्यायसुधा: अग्निसंयोगमात्रमिति सर्वपक्षोपलक्षणम् चेत् अग्निमच्छब्दार्थ इति शेषः तत् धूमवत्त्वाद्यनुमानमग्निपर्वतसंयोगानां समस्तानां व्यस्तानामग्निना संयोगस्य चाग्निमच्छब्दवाच्यविशिष्टत्वे धूमानुमानं सिद्धसाधनं स्यात् विशिष्टस्यानुमानसाध्यत्वात् अग्न्यादेर्विशिष्टस्य मानान्तरत एव सिद्धत्वादिति 8,77 अस्तु तर्हि पर्वतस्याग्निना संयोगो विशिष्टरूपो ऽग्निमच्छब्दार्थो ऽनुमानसाध्य इत्यन्तिमः पक्षः तत्रोक्तदोषाभावात् पर्वतमग्निसंयोगानां समस्तानां व्यस्तानामग्निसंयोगस्य च सिद्धत्वे ऽपि पर्वतस्याग्निना यः संयोगस्तस्यानुमानतः प्रागसिद्धेरिति शङ्कते- भूधरस्येति भूधरस्याग्निसंयोगो यदि षष्ठयर्थ एव कः
nyāyasudhā: agnisaṃyogamātramiti sarvapakṣopalakṣaṇam cet agnimacchabdārtha iti śeṣaḥ tat dhūmavattvādyanumānamagniparvatasaṃyogānāṃ samastānāṃ vyastānāmagninā saṃyogasya cāgnimacchabdavācyaviśiṣṭatve dhūmānumānaṃ siddhasādhanaṃ syāt viśiṣṭasyānumānasādhyatvāt agnyāderviśiṣṭasya mānāntarata eva siddhatvāditi 8,77 astu tarhi parvatasyāgninā saṃyogo viśiṣṭarūpo 'gnimacchabdārtho 'numānasādhya ityantimaḥ pakṣaḥ tatroktadoṣābhāvāt parvatamagnisaṃyogānāṃ samastānāṃ vyastānāmagnisaṃyogasya ca siddhatve 'pi parvatasyāgninā yaḥ saṃyogastasyānumānataḥ prāgasiddheriti śaṅkate- bhūdharasyeti bhūdharasyāgnisaṃyogo yadi ṣaṣṭhayartha eva kaḥ
Adhyāya 2 (cont. 29)
2.2.128a
न्यायसुधा: अग्निमच्छब्दार्थो विशिष्टो ऽनुमानसाध्य इति शेषः दूषयितुं पृच्छति- षष्ठयर्थ इति पर्वतस्याग्निसंयोगस्य च सिद्धत्वे ऽपि पवर्तस्य यो ऽग्निसंयोगः स न सिद्ध इत्यतः स एव विशिष्टो ऽग्निमच्छब्दार्थो ऽनुमानवेद्य इति वदता पर्वतस्येति षष्ठया निर्दिष्यः सम्बन्ध एव विशिष्टो ऽग्निमच्छब्दार्थो ऽनुमानवेद्य इत्युक्तं भवति अन्यस्य सर्वस्य सिद्धत्वात् षष्ठयर्थाश्च सम्बन्धा वैयाकरणैरनेके गणिताः अतः को ऽत्र सम्बन्धो विवक्षित इति प्रश्नार्थः एवशब्दः तस्यैव प्राधान्यद्योतनार्थः 8,78 उत्तरं शङ्कते समवाय इति समवायो यदि ह्य्
nyāyasudhā: agnimacchabdārtho viśiṣṭo 'numānasādhya iti śeṣaḥ dūṣayituṃ pṛcchati- ṣaṣṭhayartha iti parvatasyāgnisaṃyogasya ca siddhatve 'pi pavartasya yo 'gnisaṃyogaḥ sa na siddha ityataḥ sa eva viśiṣṭo 'gnimacchabdārtho 'numānavedya iti vadatā parvatasyeti ṣaṣṭhayā nirdiṣyaḥ sambandha eva viśiṣṭo 'gnimacchabdārtho 'numānavedya ityuktaṃ bhavati anyasya sarvasya siddhatvāt ṣaṣṭhayarthāśca sambandhā vaiyākaraṇairaneke gaṇitāḥ ataḥ ko 'tra sambandho vivakṣita iti praśnārthaḥ evaśabdaḥ tasyaiva prādhānyadyotanārthaḥ 8,78 uttaraṃ śaṅkate samavāya iti samavāyo yadi hy
2.2.128ab
न्यायसुधा: संयोगो हि गुणः पर्वतश्च गुणी गुणगुणिनोश्च समवायः सम्बन्ध इति प्रसिद्धमिति हिशब्दार्थः षष्ठयर्थ इति वर्तते निराकरोति- अस्य चेति ... अस्य चैकत्वात् सिद्धसाधनम्
nyāyasudhā: saṃyogo hi guṇaḥ parvataśca guṇī guṇaguṇinośca samavāyaḥ sambandha iti prasiddhamiti hiśabdārthaḥ ṣaṣṭhayartha iti vartate nirākaroti- asya ceti ... asya caikatvāt siddhasādhanam
2.2.128cd
न्यायसुधा: पर्वतादेरिवास्य समवायस्य च सिद्धत्वादिति शेषः सिद्धसाधनं धूमाद्यनुमानमिति शेषः कथं समवायस्य सिद्धत्वमित्यत उक्तम्- एकत्वादिति यस्तन्तुपटयोः समवायः स एव हि पर्वताग्निसंयोगयोः समवायः परेणाङ्गीकृतः तन्तुपटयोः समवायश्च प्रत्यक्षेण वानुमानेन वा सिद्ध एवेति अयमत्र समुदायार्थः यद्येक एव सर्वत्र समवायः स्यात्तदा सर्वानुमानानां सिद्धसाधनता स्यात् यद्यपि याथार्थ्यमेव प्रामाण्यं तथापि शब्दवत्परार्थानुमानस्य परापेक्षया प्रवृत्तत्वात्सिद्धसाधनता दोष एव 8,78f. तथा हि सर्वमप्यनुमानं न वस्तुस्वरूपमात्रपरम् तस्यासिद्धावाश्रयासिद्धेः सिद्धौ च सिद्धसाधनत्वात् किन्तु केनचिदुपहितं वा विशिष्टं वोपलक्षितं वेति वक्तव्यम् तच्च विशिष्टादिकं न विशेषणादित्रयादन्यदेवेति युक्तम् अनुपलम्भादिबाधात् त्रयानन्यत्वे ऽपि न विशेषणमात्रम् तस्य अनुमानात्प्राक् सिद्धत्वात् असिद्धौ चाप्रसिद्धविशेषणत्वापत्तेः अग्नेरेवाग्निमच्छब्दार्थत्वे मतुपो वैयर्थ्यापत्तेश्च नापि धर्मिस्वरूपमात्रम् उक्तदोषात् पर्वतो ऽग्निमानित्येतयेरेकार्थत्वापत्तेश्च नच सम्बन्धमात्रम् संयोगो हि क्वचित्सम्बन्धः स्यात् यथाग्निपर्वतयोः क्वचित्समवायः यथा रासद्रूपानुमाने द्वावपि स्वरूपतः सिद्धाविति सिद्धसाधनमेव संयोगमात्रस्य सिद्धत्वे ऽप्यग्न्यादिसंयोगः साध्य इत्यपि न वाच्यम् तस्यापि महानसादौ सिद्धत्वात् अथ पर्वतादेरग्न्यादिसंयोगः साध्यः अत्रापि विवेक्तव्यम् कस्यात्रासिद्धया साध्यत्वमिति अन्यस्यासम्भवात् षष्ठयर्थस्य समवायस्येति वक्तव्यम् स च सर्वत्रैक एव चेत्पुनः सिद्धसाधनतैव स्यात् अतः सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गात्सर्वत्र समवायैक्यमयुक्तमिति 8,80 ननु तन्तुषु पटादिसमवायः पर्वताग्निसंयोगादिसमवायश्च यद्यपि स्वरूपेणैक एव, तथापि तन्तुपटादिपर्वताग्निसंयोगाद्युपाधिनिमित्तः समवायस्य भेदो ऽप्यस्ति ततः सिद्धत्वे ऽपि साध्यत्वमुपपद्यत इत्यत आह- यदीति यद्यस्यौपाधिको भेदः कुत एकत्वमिष्यते
nyāyasudhā: parvatāderivāsya samavāyasya ca siddhatvāditi śeṣaḥ siddhasādhanaṃ dhūmādyanumānamiti śeṣaḥ kathaṃ samavāyasya siddhatvamityata uktam- ekatvāditi yastantupaṭayoḥ samavāyaḥ sa eva hi parvatāgnisaṃyogayoḥ samavāyaḥ pareṇāṅgīkṛtaḥ tantupaṭayoḥ samavāyaśca pratyakṣeṇa vānumānena vā siddha eveti ayamatra samudāyārthaḥ yadyeka eva sarvatra samavāyaḥ syāttadā sarvānumānānāṃ siddhasādhanatā syāt yadyapi yāthārthyameva prāmāṇyaṃ tathāpi śabdavatparārthānumānasya parāpekṣayā pravṛttatvātsiddhasādhanatā doṣa eva 8,78f. tathā hi sarvamapyanumānaṃ na vastusvarūpamātraparam tasyāsiddhāvāśrayāsiddheḥ siddhau ca siddhasādhanatvāt kintu kenacidupahitaṃ vā viśiṣṭaṃ vopalakṣitaṃ veti vaktavyam tacca viśiṣṭādikaṃ na viśeṣaṇāditrayādanyadeveti yuktam anupalambhādibādhāt trayānanyatve 'pi na viśeṣaṇamātram tasya anumānātprāk siddhatvāt asiddhau cāprasiddhaviśeṣaṇatvāpatteḥ agnerevāgnimacchabdārthatve matupo vaiyarthyāpatteśca nāpi dharmisvarūpamātram uktadoṣāt parvato 'gnimānityetayerekārthatvāpatteśca naca sambandhamātram saṃyogo hi kvacitsambandhaḥ syāt yathāgniparvatayoḥ kvacitsamavāyaḥ yathā rāsadrūpānumāne dvāvapi svarūpataḥ siddhāviti siddhasādhanameva saṃyogamātrasya siddhatve 'pyagnyādisaṃyogaḥ sādhya ityapi na vācyam tasyāpi mahānasādau siddhatvāt atha parvatāderagnyādisaṃyogaḥ sādhyaḥ atrāpi vivektavyam kasyātrāsiddhayā sādhyatvamiti anyasyāsambhavāt ṣaṣṭhayarthasya samavāyasyeti vaktavyam sa ca sarvatraika eva cetpunaḥ siddhasādhanataiva syāt ataḥ sarvānumānocchedaprasaṅgātsarvatra samavāyaikyamayuktamiti 8,80 nanu tantuṣu paṭādisamavāyaḥ parvatāgnisaṃyogādisamavāyaśca yadyapi svarūpeṇaika eva, tathāpi tantupaṭādiparvatāgnisaṃyogādyupādhinimittaḥ samavāyasya bhedo 'pyasti tataḥ siddhatve 'pi sādhyatvamupapadyata ityata āha- yadīti yadyasyaupādhiko bhedaḥ kuta ekatvamiṣyate
2.2.129a
न्यायसुधा: यदि अस्य समवायस्य साध्यत्वसिद्धयर्थमौपाधिको भेद इष्यते तदैकत्वं कुत इष्यते समवायस्यैकत्वं हि न सङ्खयाविशेषः निर्गुणत्वात् किन्त्वभेदः नच भेदाभेदौ क्वापि परेणाङ्गीकृतौ तस्मात्समवाये भेदस्याङ्गीकृतौ तद्विरुद्धो ऽभेदो नाङ्गीकर्तुमुचित इति ननु स्वाभाविकमेकत्वं स्वाभाविकेनैव भेदेन विरुद्धयते न पुनरौपाधिकेन स्वभावतः अभिन्ने ऽपि गगनादावौपाधिकभेददर्शनात् समवाये चौपाधिक एव भेदो ऽभ्युपगतः तत्कथं स्वाभाविकैकत्वाङ्गीकारो ऽनुचित इत्यत आह- नेति 8,80f. नानिर्वाच्यं हि तेनेष्यमत औपाधिकान्ययोः सत्यत्वात् को विशेषः स्यान्
nyāyasudhā: yadi asya samavāyasya sādhyatvasiddhayarthamaupādhiko bheda iṣyate tadaikatvaṃ kuta iṣyate samavāyasyaikatvaṃ hi na saṅkhayāviśeṣaḥ nirguṇatvāt kintvabhedaḥ naca bhedābhedau kvāpi pareṇāṅgīkṛtau tasmātsamavāye bhedasyāṅgīkṛtau tadviruddho 'bhedo nāṅgīkartumucita iti nanu svābhāvikamekatvaṃ svābhāvikenaiva bhedena viruddhayate na punaraupādhikena svabhāvataḥ abhinne 'pi gaganādāvaupādhikabhedadarśanāt samavāye caupādhika eva bhedo 'bhyupagataḥ tatkathaṃ svābhāvikaikatvāṅgīkāro 'nucita ityata āha- neti 8,80f. nānirvācyaṃ hi teneṣyamata aupādhikānyayoḥ satyatvāt ko viśeṣaḥ syān
2.2.129d
-च् 8,81 न्यायसुधा: विरुद्धाभिमतयोरविरोधो हि कालभेदेन भवति यथा तत्रैव भूतले तस्यैव घटस्य भावाभावयोः देशभेदेन वा यथा तदैव तस्यैव घटस्यास्तित्वनास्तित्वयोः व्यक्तिभेदेन वा यथा तत्रैव भूतले यदैकस्य घटस्य भावस्तदैव घटान्तरस्याभावः पारमार्थिकत्वापारमार्थिकत्वाभ्यां वा यथा गगने रूपतदभावयोः तत्र तावत्समवाये ऽभेदभेदयोर्नाद्यं विधात्रयं सम्भवतीति परस्यापि सम्प्रतिपन्नम् नापि चतुर्थी विधा सम्भवति समवायभेदस्यापारमार्थिकत्वमसत्त्वमनिर्वाच्यत्वं वा आद्ये सिद्धसाधनत्वं तदवस्थमेव द्वितीये त्विदमुपतिष्ठते हि यस्मात्तेन वैशेषिकादिनानिर्वाच्यं वस्तु नेष्यमतो ऽसत्त्वानिर्वाच्यत्वाभावादौपाधिकस्य स्वाभाविकस्य च सत्यत्वात्को विशेषः स्यात् औपाधिकस्यापि स्वाभाविकवत्सत्यत्वात्पारमार्थिकत्वापारमार्थिकत्वलक्षणस्य विरोधशान्तिहेतोः अभाववादौपाधिकत्वाद्युक्तया न किञ्चित्कृतं स्यादिति भावः 8,82 इष्यते समवायभेदस्यानिर्वाच्यत्वं मया चेत्तदा को दोष इति चेदपसिद्धान्त इत्याह- मायेति ... मायावाद्यन्यथा भवेत्
-c 8,81 nyāyasudhā: viruddhābhimatayoravirodho hi kālabhedena bhavati yathā tatraiva bhūtale tasyaiva ghaṭasya bhāvābhāvayoḥ deśabhedena vā yathā tadaiva tasyaiva ghaṭasyāstitvanāstitvayoḥ vyaktibhedena vā yathā tatraiva bhūtale yadaikasya ghaṭasya bhāvastadaiva ghaṭāntarasyābhāvaḥ pāramārthikatvāpāramārthikatvābhyāṃ vā yathā gagane rūpatadabhāvayoḥ tatra tāvatsamavāye 'bhedabhedayornādyaṃ vidhātrayaṃ sambhavatīti parasyāpi sampratipannam nāpi caturthī vidhā sambhavati samavāyabhedasyāpāramārthikatvamasattvamanirvācyatvaṃ vā ādye siddhasādhanatvaṃ tadavasthameva dvitīye tvidamupatiṣṭhate hi yasmāttena vaiśeṣikādinānirvācyaṃ vastu neṣyamato 'sattvānirvācyatvābhāvādaupādhikasya svābhāvikasya ca satyatvātko viśeṣaḥ syāt aupādhikasyāpi svābhāvikavatsatyatvātpāramārthikatvāpāramārthikatvalakṣaṇasya virodhaśāntihetoḥ abhāvavādaupādhikatvādyuktayā na kiñcitkṛtaṃ syāditi bhāvaḥ 8,82 iṣyate samavāyabhedasyānirvācyatvaṃ mayā cettadā ko doṣa iti cedapasiddhānta ityāha- māyeti ... māyāvādyanyathā bhavet
2.2.130ab
न्यायसुधा: अनिर्वाच्यवस्त्वङ्गीकारे वैशेषिकादिरपि मायावादी भवेदित्यर्थः ननु प्रकारभेदेनापि विरोधशशन्तिर्भव(विष्य)ति यथा तत्रैव तदैव नीलपटसद्भावे ऽपि पीतपटाभावः तथा समवाये ऽप्यौपाधिको भेदो न स्वाभाविकमभेदं विरुणद्धीत्यत आह- उपाधीति उपाधिजन्यं तद्गम्यमिति वौपाधिकं भवेत्
nyāyasudhā: anirvācyavastvaṅgīkāre vaiśeṣikādirapi māyāvādī bhavedityarthaḥ nanu prakārabhedenāpi virodhaśaśantirbhava(viṣya)ti yathā tatraiva tadaiva nīlapaṭasadbhāve 'pi pītapaṭābhāvaḥ tathā samavāye 'pyaupādhiko bhedo na svābhāvikamabhedaṃ viruṇaddhītyata āha- upādhīti upādhijanyaṃ tadgamyamiti vaupādhikaṃ bhavet
2.2.130cd
न्यायसुधा: उपाधिशब्दात्तृतीयासमर्थाज्जन्यगम्ययोः शेषिके ठकि कृते सति औपाधिकमिति भवति ततः किमित्यत आह-उभयत्रेति उभयत्राप्यनन्ताः स्युः समवाया इतस्ततः
nyāyasudhā: upādhiśabdāttṛtīyāsamarthājjanyagamyayoḥ śeṣike ṭhaki kṛte sati aupādhikamiti bhavati tataḥ kimityata āha-ubhayatreti ubhayatrāpyanantāḥ syuḥ samavāyā itastataḥ
2.2.130e
न्यायसुधा: एवं सति समवायभेदस्यौपाधिकत्वं नामोपाधिजन्यत्वं वोपाधिगम्यत्वं वा वक्तव्यम् तथाच पक्षद्वये ऽप्यनन्ताः समवायाः स्युः तत्कथमित्यत आह- इतस्तत इति सर्वदेशकालगतानामवयवावयव्याद्युपाधीनामनन्तत्वादिति शेषः उपाधीनामनन्तत्वे ऽपि समवायानन्त्यं कुत इत्यत आह- भिन्नत्वमिति भिन्नत्वं चैव तेष्वस्ति
nyāyasudhā: evaṃ sati samavāyabhedasyaupādhikatvaṃ nāmopādhijanyatvaṃ vopādhigamyatvaṃ vā vaktavyam tathāca pakṣadvaye 'pyanantāḥ samavāyāḥ syuḥ tatkathamityata āha- itastata iti sarvadeśakālagatānāmavayavāvayavyādyupādhīnāmanantatvāditi śeṣaḥ upādhīnāmanantatve 'pi samavāyānantyaṃ kuta ityata āha- bhinnatvamiti bhinnatvaṃ caiva teṣvasti
2.2.130f
8,82f. न्यायसुधा: चो यस्मादित्यर्थे नह्यौपाधिको भेदो नामोपाधीनामेव भेदः तथा सति समवायस्येति न स्यात् उक्तदोषपरिहारश्च न भवेत् किन्तु तेषु समवायेष्वेवोपाधिजन्यं तदवगम्यं वा भिन्नत्वमस्ति भेदहेतवश्चोपाधयो ऽनन्ता इति कथं न समवायानन्त्यम् तथाप्यौपाधिकमेव तदानन्त्यमित्युक्तस्य किमायातमित्यत आह- क इति 8,83 ... को विशेष उपाधिगे
8,82f. nyāyasudhā: co yasmādityarthe nahyaupādhiko bhedo nāmopādhīnāmeva bhedaḥ tathā sati samavāyasyeti na syāt uktadoṣaparihāraśca na bhavet kintu teṣu samavāyeṣvevopādhijanyaṃ tadavagamyaṃ vā bhinnatvamasti bhedahetavaścopādhayo 'nantā iti kathaṃ na samavāyānantyam tathāpyaupādhikameva tadānantyamityuktasya kimāyātamityata āha- ka iti 8,83 ... ko viśeṣa upādhige
2.2.131a
न्यायसुधा: उपाधिगस्तत्सम्बन्धी औपाधिक इति यावत् औपाधिकभेदे को विशेषो येनासावभेदं न विरुणद्धीत्यर्थः 8,84 एतदुक्तं भवति नीलपटसद्भावे ऽपि पीतपटाभाव इत्यत्र हि यदि विशिष्टविषयौ विधिनिषेधौ, तदा भिन्नविषयत्वेन विरोधाभावः नीलपीतपटयोर्भिन्नत्वात् नचैवं प्रकृते भेदविशेषाभावे ऽपि भेदान्तराभ्युपगमापत्तेः तथा चैकत्वोक्तिरयुक्तैव नहि पार्थिवपरमाणौ रूपादयो ऽग्निसंयोगजा न त्वाप्यपरामाणुरूपादय इव स्वाभाविका इत्येतावता रूपादिरहितो ऽसौ भवति यदि च विशेषणविषयौ तदा समवाये भेदो ऽस्त्येव स तु सम्बन्धिभिरुपाधिभिः कृतो न त्वकृत्रिम इत्युक्तं स्यात् तथाच घटादिभेदेन तुल्य इति रिक्तैवाभेदोक्तिः उपाधीनां च सर्वदानपायान्न भेदस्यागन्तुकत्वं युक्तमिति 8,86 उपाधिगम्यमौपाधिकमिति पक्षमङ्गीकृत्योक्तदोषाभावं शङ्कते- अविद्यमान एवेति अविद्यमान एवान्यः समवायो ऽधिगम्यते उपाधिना
nyāyasudhā: upādhigastatsambandhī aupādhika iti yāvat aupādhikabhede ko viśeṣo yenāsāvabhedaṃ na viruṇaddhītyarthaḥ 8,84 etaduktaṃ bhavati nīlapaṭasadbhāve 'pi pītapaṭābhāva ityatra hi yadi viśiṣṭaviṣayau vidhiniṣedhau, tadā bhinnaviṣayatvena virodhābhāvaḥ nīlapītapaṭayorbhinnatvāt nacaivaṃ prakṛte bhedaviśeṣābhāve 'pi bhedāntarābhyupagamāpatteḥ tathā caikatvoktirayuktaiva nahi pārthivaparamāṇau rūpādayo 'gnisaṃyogajā na tvāpyaparāmāṇurūpādaya iva svābhāvikā ityetāvatā rūpādirahito 'sau bhavati yadi ca viśeṣaṇaviṣayau tadā samavāye bhedo 'styeva sa tu sambandhibhirupādhibhiḥ kṛto na tvakṛtrima ityuktaṃ syāt tathāca ghaṭādibhedena tulya iti riktaivābhedoktiḥ upādhīnāṃ ca sarvadānapāyānna bhedasyāgantukatvaṃ yuktamiti 8,86 upādhigamyamaupādhikamiti pakṣamaṅgīkṛtyoktadoṣābhāvaṃ śaṅkate- avidyamāna eveti avidyamāna evānyaḥ samavāyo 'dhigamyate upādhinā
2.2.131cd
-च् 8,86f. न्यायसुधा: सत्यमुपाधिगम्यत्वादौपाधिकः समवायभेदो ऽधिगमश्च न प्रमा येनासौ भेदः पारमाथिर्कः स्यात् किन्तु विभ्रम एव नचैवं भेदस्यास्त्त्वप्राप्त्या सिद्धसाधनतातादवस्थ्यमिति वाच्यम् यतो ऽविद्यमान एवान्यः समवायो ऽधिगम्यते तत्तदुपाधिनेति ब्रूमः यथा अङ्गुल्यवष्टब्धनयनाद्युपाधिवशादविद्यमान एव द्वितीयश्चन्द्रो ऽधिगम्यते तथा तैस्तैः सम्बन्धिलक्षणोपाधिभिरविद्यमाना एवानेके समवायाः प्रतीयन्ते त एते समवाया औपाधिकभेदाभिन्ना इत्युच्यन्ते त एव चाग्निमदादिशब्दवाच्या अनुमानसाध्या विशिष्टाकाराः तथा च न समवायैकत्वहानिः चन्द्रवदारोपितानामनेकत्वे ऽप्यनारोपितस्यैकत्वाविरोधात् नाप्यनुमानानां सिद्धसाधनता तथाविधसमवायानां प्रागसिद्धत्वादिति परिहरति तद्गमकमिति 8,87 ... तद्गमकमनुमानं न मा भवेत्
-c 8,86f. nyāyasudhā: satyamupādhigamyatvādaupādhikaḥ samavāyabhedo 'dhigamaśca na pramā yenāsau bhedaḥ pāramāthirkaḥ syāt kintu vibhrama eva nacaivaṃ bhedasyāsttvaprāptyā siddhasādhanatātādavasthyamiti vācyam yato 'vidyamāna evānyaḥ samavāyo 'dhigamyate tattadupādhineti brūmaḥ yathā aṅgulyavaṣṭabdhanayanādyupādhivaśādavidyamāna eva dvitīyaścandro 'dhigamyate tathā taistaiḥ sambandhilakṣaṇopādhibhiravidyamānā evāneke samavāyāḥ pratīyante ta ete samavāyā aupādhikabhedābhinnā ityucyante ta eva cāgnimadādiśabdavācyā anumānasādhyā viśiṣṭākārāḥ tathā ca na samavāyaikatvahāniḥ candravadāropitānāmanekatve 'pyanāropitasyaikatvāvirodhāt nāpyanumānānāṃ siddhasādhanatā tathāvidhasamavāyānāṃ prāgasiddhatvāditi pariharati tadgamakamiti 8,87 ... tadgamakamanumānaṃ na mā bhavet
2.2.132ab
न्यायसुधा: यद्यप्यस्मिन्पक्षे न सिद्धसाधनं धूमाद्यनुमानम् तथापि तद्गमकमविद्यमानसमवायसत्तां प्रतिपादयदनुमानजातं दहनशैत्यानुमानमिव बाधितविषयतया न प्रमाणं भवेत् उपलक्षणं चैतत् उपाधीन्विना समवायावभासस्य क्वाप्यभावात्सर्वत्रापि तस्याविद्यमानतैव स्यादित्यपि द्रष्टव्यम् तदेवं सर्वानु(धूमाद्यनु)मानानां सिद्धसाधनत्वादिप्रसङ्गान्न समवायैक्यमुपपन्नमिति एतच्चोपलक्षणम् आगमापन्हवश्च समवायैक्ये स्यात् पदार्थानां तत्संसर्गाणां च सिकतावद्विशकलितानां सिद्धत्वात् 8,88 इदानीं समवायस्य नित्यत्वं निराकरोति- एवमेवेति एवमेवासतः सत्तसमवायो जनिर्मता
nyāyasudhā: yadyapyasminpakṣe na siddhasādhanaṃ dhūmādyanumānam tathāpi tadgamakamavidyamānasamavāyasattāṃ pratipādayadanumānajātaṃ dahanaśaityānumānamiva bādhitaviṣayatayā na pramāṇaṃ bhavet upalakṣaṇaṃ caitat upādhīnvinā samavāyāvabhāsasya kvāpyabhāvātsarvatrāpi tasyāvidyamānataiva syādityapi draṣṭavyam tadevaṃ sarvānu(dhūmādyanu)mānānāṃ siddhasādhanatvādiprasaṅgānna samavāyaikyamupapannamiti etaccopalakṣaṇam āgamāpanhavaśca samavāyaikye syāt padārthānāṃ tatsaṃsargāṇāṃ ca sikatāvadviśakalitānāṃ siddhatvāt 8,88 idānīṃ samavāyasya nityatvaṃ nirākaroti- evameveti evamevāsataḥ sattasamavāyo janirmatā
2.2.132cd
न्यायसुधा: यथा समवायस्य सर्वत्रैकत्वाङ्गीकारे सर्वानुमानानां सिद्धसाधनत्वादिदुष्टत्वमुक्तम् एवमेव तन्नित्यत्वाभ्युपगमे प्रागसतः सत्तासमवायो जनिर्दुष्या मता समवायनित्यत्वे न कस्यापि जनिः स्यादित्यर्थः तत्कथमित्यत आह- तत्रापीति तत्रापि ह्युक्तदोषाणां नैव किञ्चिन्निवारकम्
nyāyasudhā: yathā samavāyasya sarvatraikatvāṅgīkāre sarvānumānānāṃ siddhasādhanatvādiduṣṭatvamuktam evameva tannityatvābhyupagame prāgasataḥ sattāsamavāyo janirduṣyā matā samavāyanityatve na kasyāpi janiḥ syādityarthaḥ tatkathamityata āha- tatrāpīti tatrāpi hyuktadoṣāṇāṃ naiva kiñcinnivārakam
2.2.133a
8,88f. न्यायसुधा: उक्तदोषाणां सिद्धसाधनत्वादीनाम् तथाहि प्रागसतः सत्तासमवायो जनिरिति परेण जनिलक्षणमभिहितम् तत्र यदि समवायो नित्यः स्यात्तदा तल्लक्षणा घटजनिः प्राक्कुलालादिव्यापारादस्तीति तदर्थस्य तस्य सिद्धसाधनता स्यात् ज्ञप्तौ हि सिद्धस्यापि साधनं घटते किन्तु क्वचिदनपेक्षत्वमित्येव कृतौ तु प्राक्सिद्धस्य साधनमेवाशक्यमिति कुलालादिव्यापारस्य निष्फलत्वं स्यात् अथ समवायस्य नित्यत्वे ऽपि प्रागसतः सत्तासमवायः साध्यः अस्तो को दोष इति चेन्न समवायैक्यव्याघातात् औपाधिकः समवायस्य भेद इति चेत् यथासम्भवं सर्वमुक्तमनुसन्धेयम् नहि प्रागसद्विषयो व्यापारः सम्भवति तस्य सत्कारणातिरिक्तकर्तव्याभावात् सत्कारणस्य सत्तासमवायानतिरेकात् स्वरूपलाभः कुलालादिव्यापारसाध्य इति चेत् एवं तर्हि किमपरेण सत्तासमवायेन तदेवं समवायस्यैकत्वनित्यत्वे सर्वथाप्ययुक्ते इति यद्वा समवायनिराकरणप्रसङ्गात्परोक्तं विशिष्टादेर्जनेश्च स्वरूपं तन्मतासामाञ्जस्यप्रदर्शनायौपाधिकेत्यादिना निराकृतं(च) वेदितव्यम् 8,91 नन्वेतत्सर्वं व्याहतम् युष्माभिरपि लोकवेदव्यवहारं परिपालयद्भिर्विशिष्टादेः अङ्गीकरणीयत्वात् तत्राप्युक्तदोषानुषङ्गादित्यतो विशिष्टादिनिरूपणे तावद्दोषाभावं स्वमते दर्शयति- अस्मदिति अस्मत्पक्षे विशेषस्य सर्वत्राङ्गीकृतत्वतः नास्ति दोषः क्वचिद्
8,88f. nyāyasudhā: uktadoṣāṇāṃ siddhasādhanatvādīnām tathāhi prāgasataḥ sattāsamavāyo janiriti pareṇa janilakṣaṇamabhihitam tatra yadi samavāyo nityaḥ syāttadā tallakṣaṇā ghaṭajaniḥ prākkulālādivyāpārādastīti tadarthasya tasya siddhasādhanatā syāt jñaptau hi siddhasyāpi sādhanaṃ ghaṭate kintu kvacidanapekṣatvamityeva kṛtau tu prāksiddhasya sādhanamevāśakyamiti kulālādivyāpārasya niṣphalatvaṃ syāt atha samavāyasya nityatve 'pi prāgasataḥ sattāsamavāyaḥ sādhyaḥ asto ko doṣa iti cenna samavāyaikyavyāghātāt aupādhikaḥ samavāyasya bheda iti cet yathāsambhavaṃ sarvamuktamanusandheyam nahi prāgasadviṣayo vyāpāraḥ sambhavati tasya satkāraṇātiriktakartavyābhāvāt satkāraṇasya sattāsamavāyānatirekāt svarūpalābhaḥ kulālādivyāpārasādhya iti cet evaṃ tarhi kimapareṇa sattāsamavāyena tadevaṃ samavāyasyaikatvanityatve sarvathāpyayukte iti yadvā samavāyanirākaraṇaprasaṅgātparoktaṃ viśiṣṭāderjaneśca svarūpaṃ tanmatāsāmāñjasyapradarśanāyaupādhiketyādinā nirākṛtaṃ(ca) veditavyam 8,91 nanvetatsarvaṃ vyāhatam yuṣmābhirapi lokavedavyavahāraṃ paripālayadbhirviśiṣṭādeḥ aṅgīkaraṇīyatvāt tatrāpyuktadoṣānuṣaṅgādityato viśiṣṭādinirūpaṇe tāvaddoṣābhāvaṃ svamate darśayati- asmaditi asmatpakṣe viśeṣasya sarvatrāṅgīkṛtatvataḥ nāsti doṣaḥ kvacid
2.2.133cd
-च् न्यायसुधा: विशिष्टाकारो न विशेषणं नापि सम्बन्धः किन्नाम विशेष्यम् नच तन्मात्रम् द्विविधो हि विशिष्टाकारः यावद्विशेष्यभाव्ययावद्विशेष्यभावी च तत्राद्यो विशेष्येणात्यन्ताभिन्नः यथेश्वरः स्वरूपेण सर्वज्ञः एवं यत्र यत्र विशेषणसम्बन्धो यावद्विशेष्यभावी तत्र तत्र विशिष्टप्रकारो ऽपि तथाभूतो विशेष्येणात्यन्ताभिन्नो द्रष्टव्यः तथापि विशेषस्य भेदप्रतिनिधेः सर्वपदार्थेष्वङ्गीकृतत्वेनेश्वरः सर्वज्ञ इत्यपर्यायशब्दप्रवृत्त्याद्यनुपपत्तिदोषो नास्ति ईश्वर एव सर्वज्ञ इत्यभेदस्तावत्प्रमितः भेदे तु न निरवकाशं प्रमाणमस्तीति 8,91f. द्वितीयस्तु विशेष्येण भिन्नाभिन्नः यथा पवर्तेनाग्निमान् यथा हि संयोगविशेषसचिवास्तन्तवः पटाकारेण परिणमन्ते तथाऽगन्तुकविशेषणसम्बन्धाद्विशेष्यस्वरूपं विशिष्टाकारेण परिणमते तत्र यद्यपि भेदाभेदौ वस्तुनः स्वरूपभूतौ तथाप्यस्मत्पक्षे विशेषस्य सर्वत्राङ्गीकृतत्वतो न सङ्करदोषः तदिदमुक्तम्- क्वचिदिति अत्यन्ताभेदस्थले भेदाभेदस्थले चेत्यर्थः 8,94 यद्वा क्वचिदित्यौपाधिकादित्रय इत्यर्थः तस्याप्युक्तप्रकारत्वात् एतेन भेदहीने ऽप्याकाशादावौपाधिको भेदो दृष्ट इत्य(प्य)पास्तम् विशेषनिबन्धनानामेवाकाशाद्यंशानां घटाद्युपाधिभिः स्फुटीकरणादिति जनिनिरूपणे दोषाभावं स्वमते दर्शयति- अस्मदिति विशेषस्य परिणामस्य जनित्वेनाङ्गीकृतत्वतो न कश्चिद्दोषो ऽस्तीति योजना मृदादीनां घटाद्याकारापत्तिरेव घटादिजनिर्न तु समवाय इत्यर्थः 8,95 स्यादेतत् क्वचिद्भावो विशेष्यो विशिष्टाकारश्चाभावो दृश्यते यथा घटो न जानाति प्रकृतिर्न कर्त्रीति क्वचिच्चाभावो विशेष्यो विशिष्टाकाराश्च भावः प्रतीयते अभावो ऽस्ति अभावः प्रमेय इति नच विधिनिषेधात्मनोर्भावाभावयोरभेदो युज्यते तत्कथं विशेष्याभिन्नं विशिष्टमुच्यत इत्यत आह- भावो हीति ... भावो ह्यभावश्च स एव हि
-c nyāyasudhā: viśiṣṭākāro na viśeṣaṇaṃ nāpi sambandhaḥ kinnāma viśeṣyam naca tanmātram dvividho hi viśiṣṭākāraḥ yāvadviśeṣyabhāvyayāvadviśeṣyabhāvī ca tatrādyo viśeṣyeṇātyantābhinnaḥ yatheśvaraḥ svarūpeṇa sarvajñaḥ evaṃ yatra yatra viśeṣaṇasambandho yāvadviśeṣyabhāvī tatra tatra viśiṣṭaprakāro 'pi tathābhūto viśeṣyeṇātyantābhinno draṣṭavyaḥ tathāpi viśeṣasya bhedapratinidheḥ sarvapadārtheṣvaṅgīkṛtatveneśvaraḥ sarvajña ityaparyāyaśabdapravṛttyādyanupapattidoṣo nāsti īśvara eva sarvajña ityabhedastāvatpramitaḥ bhede tu na niravakāśaṃ pramāṇamastīti 8,91f. dvitīyastu viśeṣyeṇa bhinnābhinnaḥ yathā pavartenāgnimān yathā hi saṃyogaviśeṣasacivāstantavaḥ paṭākāreṇa pariṇamante tathā'gantukaviśeṣaṇasambandhādviśeṣyasvarūpaṃ viśiṣṭākāreṇa pariṇamate tatra yadyapi bhedābhedau vastunaḥ svarūpabhūtau tathāpyasmatpakṣe viśeṣasya sarvatrāṅgīkṛtatvato na saṅkaradoṣaḥ tadidamuktam- kvaciditi atyantābhedasthale bhedābhedasthale cetyarthaḥ 8,94 yadvā kvacidityaupādhikāditraya ityarthaḥ tasyāpyuktaprakāratvāt etena bhedahīne 'pyākāśādāvaupādhiko bhedo dṛṣṭa itya(pya)pāstam viśeṣanibandhanānāmevākāśādyaṃśānāṃ ghaṭādyupādhibhiḥ sphuṭīkaraṇāditi janinirūpaṇe doṣābhāvaṃ svamate darśayati- asmaditi viśeṣasya pariṇāmasya janitvenāṅgīkṛtatvato na kaściddoṣo 'stīti yojanā mṛdādīnāṃ ghaṭādyākārāpattireva ghaṭādijanirna tu samavāya ityarthaḥ 8,95 syādetat kvacidbhāvo viśeṣyo viśiṣṭākāraścābhāvo dṛśyate yathā ghaṭo na jānāti prakṛtirna kartrīti kvaciccābhāvo viśeṣyo viśiṣṭākārāśca bhāvaḥ pratīyate abhāvo 'sti abhāvaḥ prameya iti naca vidhiniṣedhātmanorbhāvābhāvayorabhedo yujyate tatkathaṃ viśeṣyābhinnaṃ viśiṣṭamucyata ityata āha- bhāvo hīti ... bhāvo hyabhāvaśca sa eva hi
2.2.134ab
न्यायसुधा: क्वचिदित्यनुवर्तते यो भावः स एव क्वचिदभावो भवति यश्चाभावः स एव क्वचिद्भावो भवतीत्येतदुभयं प्रसिद्धमेवेत्यर्थः वाक्यार्थद्वयप्रसिद्धिद्योतनार्थं हिशब्दद्वयम् तत्कथमित्यत आह- अभावस्य चेति अभावस्य च धर्माः स्युर्भावास्तेषां च ते ऽखिलाः
nyāyasudhā: kvacidityanuvartate yo bhāvaḥ sa eva kvacidabhāvo bhavati yaścābhāvaḥ sa eva kvacidbhāvo bhavatītyetadubhayaṃ prasiddhamevetyarthaḥ vākyārthadvayaprasiddhidyotanārthaṃ hiśabdadvayam tatkathamityata āha- abhāvasya ceti abhāvasya ca dharmāḥ syurbhāvāsteṣāṃ ca te 'khilāḥ
2.2.134cd
न्यायसुधा: अस्ति तावदिदं यदभावस्यापि भावा धर्माः स्युस्तथा तेषां च भावानां च ते ऽभावा धर्माः स्युरिति अखिला इति बहुत्वोपलक्षणम् एतदपि नाङ्गीकरोमीत्यत आह- प्रत्यक्षेति प्रत्यक्षमानतः सर्वमेतन्नो वारणक्षमम्
nyāyasudhā: asti tāvadidaṃ yadabhāvasyāpi bhāvā dharmāḥ syustathā teṣāṃ ca bhāvānāṃ ca te 'bhāvā dharmāḥ syuriti akhilā iti bahutvopalakṣaṇam etadapi nāṅgīkaromītyata āha- pratyakṣeti pratyakṣamānataḥ sarvametanno vāraṇakṣamam
2.2.134ef
न्यायसुधा: प्रत्यक्षग्रहणमुपलक्षणार्थम् यस्मादभावस्यापि भावा धर्माः सन्ति भावस्य चाभावा इत्येतत्सर्वं प्रत्यक्षादिप्रमाणतः सिद्धम् अतो न वारयितुं शक्यम् 8,97 अस्त्वभावभावयोर्भावाभावधर्मवत्त्वम् तथापि भावस्याभावत्वमभावस्य च भावत्वं क्वचिदस्तीत्यत्र किमायातमित्यत आह- सर्व इति 8,98 सर्वे भावा अभावाश्च पदार्थास्तेन सर्वदा
nyāyasudhā: pratyakṣagrahaṇamupalakṣaṇārtham yasmādabhāvasyāpi bhāvā dharmāḥ santi bhāvasya cābhāvā ityetatsarvaṃ pratyakṣādipramāṇataḥ siddham ato na vārayituṃ śakyam 8,97 astvabhāvabhāvayorbhāvābhāvadharmavattvam tathāpi bhāvasyābhāvatvamabhāvasya ca bhāvatvaṃ kvacidastītyatra kimāyātamityata āha- sarva iti 8,98 sarve bhāvā abhāvāśca padārthāstena sarvadā
2.2.135
न्यायसुधा: यतो ऽभावाभावयोर्भावाभावधर्मवत्त्वं सिद्धम् सिद्धश्च धर्मधर्मिणोरभेदत्वेन कारणत्वेन सर्वे भावाः पदार्था अभावाश्च भवन्ति अभावश्च सर्वे पदार्था भावा भवन्तीत्युक्तमुपपन्नमित्यर्थः यद्येवं भावस्याप्यभावत्वमभावस्य च भावत्वं तर्हि द्रव्यादयो भावा एव प्रागभावादयस्त्वभावा एवेति सर्वत्र प्रसिद्धो भावाभावविभागः कथमित्यत आह- तथापीति तथापि प्रथमं बुद्धेर्यो निषेधस्य गोचर ः सो ऽभावो विधिबुद्धेस्तु गोचरः प्रथमं परः
nyāyasudhā: yato 'bhāvābhāvayorbhāvābhāvadharmavattvaṃ siddham siddhaśca dharmadharmiṇorabhedatvena kāraṇatvena sarve bhāvāḥ padārthā abhāvāśca bhavanti abhāvaśca sarve padārthā bhāvā bhavantītyuktamupapannamityarthaḥ yadyevaṃ bhāvasyāpyabhāvatvamabhāvasya ca bhāvatvaṃ tarhi dravyādayo bhāvā eva prāgabhāvādayastvabhāvā eveti sarvatra prasiddho bhāvābhāvavibhāgaḥ kathamityata āha- tathāpīti tathāpi prathamaṃ buddheryo niṣedhasya gocara ḥ so 'bhāvo vidhibuddhestu gocaraḥ prathamaṃ paraḥ
2.2.136ab
न्यायसुधा: निषेधस्य बुद्धेरिति सामानाधिकरण्यम् परो भावः यद्यप्येषो ऽर्थः प्रागेवोक्तस्तथापि प्रसङ्गात्पुनः स्मारित इत्यदोषः 8,99 अभावभावयोर्भावाभावधर्मवत्त्वं प्रत्यक्षादिसिद्धमित्युक्तम् तत्कथमित्यत आह- तस्मादिति तस्मात् प्रध्वस्तभेदादि सदित्येवावगम्यते
nyāyasudhā: niṣedhasya buddheriti sāmānādhikaraṇyam paro bhāvaḥ yadyapyeṣo 'rthaḥ prāgevoktastathāpi prasaṅgātpunaḥ smārita ityadoṣaḥ 8,99 abhāvabhāvayorbhāvābhāvadharmavattvaṃ pratyakṣādisiddhamityuktam tatkathamityata āha- tasmāditi tasmāt pradhvastabhedādi sadityevāvagamyate
2.2.136cd
न्यायसुधा: प्रध्वस्तं प्रध्वंसो भेदः पृथक्त्वम् आदिपदेन प्रमेयत्वादिग्रहणम् यस्मादभावस्य भावधर्मत्वमस्ति तस्मादेव हि प्रध्वंसाभावादेः पृथक्त्वप्रमेयत्वादिभावधर्मजातमस्त्येवेत्यवगम्यते प्रत्यक्षादिनेति योजना प्रध्वंसः प्रागभावाद्वा घटाद्वा पृथक् प्रमेयो ऽभिधेयश्चेत्यवगम्यते अभावस्य (च)धर्मानभ्युपगमे तद्विरोधः स्यादिति ब्रूमः घटः पटो न भवतीति भावस्यान्योन्याभावधर्मत्वं स्फुटत्वान्न प्रदर्शितम् एवमभावयोर्भावाभावात्मकत्वं सामान्यतः प्रसाध्य प्रकृते योजयति- अस्तीति अस्त्यभावो ऽस्ति च ध्वंसो देहाभावश्च भस्मता
nyāyasudhā: pradhvastaṃ pradhvaṃso bhedaḥ pṛthaktvam ādipadena prameyatvādigrahaṇam yasmādabhāvasya bhāvadharmatvamasti tasmādeva hi pradhvaṃsābhāvādeḥ pṛthaktvaprameyatvādibhāvadharmajātamastyevetyavagamyate pratyakṣādineti yojanā pradhvaṃsaḥ prāgabhāvādvā ghaṭādvā pṛthak prameyo 'bhidheyaścetyavagamyate abhāvasya (ca)dharmānabhyupagame tadvirodhaḥ syāditi brūmaḥ ghaṭaḥ paṭo na bhavatīti bhāvasyānyonyābhāvadharmatvaṃ sphuṭatvānna pradarśitam evamabhāvayorbhāvābhāvātmakatvaṃ sāmānyataḥ prasādhya prakṛte yojayati- astīti astyabhāvo 'sti ca dhvaṃso dehābhāvaśca bhasmatā
2.2.137a
इत्यादि युज्यते सर्वं
ityādi yujyate sarvaṃ
2.2.137b
8,99f. न्यायसुधा: तस्मादित्यनुवर्तते यत एवमभावस्य भावत्वं भावस्य चाभावत्वमुपपादितम् तस्मादभावो ऽस्ति प्रध्वंसो ऽस्ति देहाभावो भस्मतेत्यभावस्य विशेष्यत्वं भावस्य च विशिष्टत्वं तयोश्चाभेदस्तथा घटो न जानातीति भावो विशेष्यो ऽभावश्च विशिष्टाकारस्तयोश्चाभेद इत्युक्तं युज्यत इत्यर्थः 8,100 यदि भावाभावयोरेकत्वं न विरुद्धं तदा घटो ऽपि स्वाभावात्मा किन्न स्यादित्यत आह प्रत्यक्षादिति ... प्रत्यक्षादिप्रमाणतः
8,99f. nyāyasudhā: tasmādityanuvartate yata evamabhāvasya bhāvatvaṃ bhāvasya cābhāvatvamupapāditam tasmādabhāvo 'sti pradhvaṃso 'sti dehābhāvo bhasmatetyabhāvasya viśeṣyatvaṃ bhāvasya ca viśiṣṭatvaṃ tayoścābhedastathā ghaṭo na jānātīti bhāvo viśeṣyo 'bhāvaśca viśiṣṭākārastayoścābheda ityuktaṃ yujyata ityarthaḥ 8,100 yadi bhāvābhāvayorekatvaṃ na viruddhaṃ tadā ghaṭo 'pi svābhāvātmā kinna syādityata āha pratyakṣāditi ... pratyakṣādipramāṇataḥ
2.2.137cd
न्यायसुधा: सिद्धमिति शेषः भावाभावयोर्विशेष्यविशिष्टयोरैक्यं प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धं नतु घटतदभावयोः अतो नातिप्रसङ्ग इत्यर्थः यद्वा भावाभावयोर्धर्मधर्मिभावो धर्मधर्मिणोश्च अभेदः प्रामाणिक इत्येतत्किं भावाभावयोर्विशेष्यविशिष्टयोरैक्यस्योपपादकं किंवा सम्भावनाहेतुः आद्ये तूक्तो ऽतिप्रसङ्गः द्वितीये साधकं वाच्यमित्यत्रेदमुक्तम् अनेन क्वचिदित्युक्तं विवृतं भवति 8,101 अथवा भावो हीत्यादिना परिणामवादः प्रपञ्च्यते तथाहि केचित्परिणामवादिनः सत एवाभिव्यक्तिं जनिमाहुः तद्व्युदासार्थमाह- भावो हीति अत्र भावाभावशब्दौ सदसत्परौ यः कारणत्वाभिमतो मृत्पिण्डः स कार्यघटात्मनाभावः स एव तदात्मना भावश्च यद्वा स घटः प्रागुत्पत्तेर्भावः सन्, स एव तदभावो ऽसंश्च अथवा यः कुलालादिव्यापारात्प्रागभावो घटात्मनासन्मृत्पिण्डः स एव तदनन्तरं भावो घटात्मना सन् भवतीति एतदुक्तं भवति कार्यं कारणेन भिन्नाभिन्नम् तत एव प्रागुत्पत्तेः सदसत् अतः कारणं प्राक्कारकव्यापारादकार्यात्मकं सत्कार्यरूपतामापद्यते यत्सा जनिरिति नन्वेकस्यैव भिन्नत्वमभिन्नत्वं च सत्त्वमसत्त्वं च विरुद्धमित्यतो यथैकस्यैव भावत्वमभावत्वं च न विरुद्धम् तथैतदपीत्यादौ सम्भावनां तावदुपदर्शयन्नेकैकस्य भावत्वमभावत्वं च उपपादयति- अभावस्येति सार्धश्लोकद्वयेन पूर्ववदेव व्याख्यानम् 8,101f. अस्त्वियं सम्भावना निश्चायकं किमित्यतो भेदासत्त्वयोः परेणाप्यङ्गीकृतत्वादभेदसत्त्वे प्रमाणेन साधयति- तस्मादिति प्रध्वस्तस्य घटादेर्भेदः प्रध्वस्तभेदः आदिपदेनानुत्पन्नस्य कारकत्वं गृह्यते "नष्टानामपि वस्तूनां भेदो नैव विनश्यतिऽ; इति यत्प्रध्वस्तभेदस्य सत्त्वमवगम्यते यच्च घटो जायते घटं जनयतीत्यनुत्पन्नस्यापि कर्तृत्वं कर्मत्वं(च) वा तत्तस्मात्कार्यस्य कारणाभेदात्प्रागुत्पत्तेर्विनाशोत्तरं च सत्त्वादेव हि युज्यते नह्यत्यन्तासत्त्वमापन्नस्य स्वरूपभेदः सन्निति युज्यते नाप्यत्यन्तासतः कारकत्वम् नच कार्यस्य पृथगेव सत्त्वमस्ति अनुपलम्भात् अतः सत्त्वं कारणाभेदश्चाङ्गीकरणीयः नच विनैव बाधकेनोपचारत्वकल्पना युक्ता अतिप्रसङ्गात् तदिदमुक्तमवगम्यत एवेति न केवलं व्यवह्रियत इत्यर्थः अभावस्य च भावाः स्युर्धर्मास्ते च प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धत्वाद्युज्यन्त एव न तु निराकरणार्हा इत्युक्तम् तद्विशदयति- अस्तीति आदिपदेन घटादेर्भावस्य पटान्योन्याभावधर्मत्वं गृह्यते 8,105 स्यादेतत् अन्योन्याभावस्य भावधर्मत्वे ऽपि तस्य भावात्पृथक्त्वेन कथं भावस्याप्यभावत्वमुच्यते अन्योन्याभावस्य भेदत्वाद्भेदस्य च स्वरूपत्वाङ्गीकारादिति चेन्न स्वरूपभेदस्यान्योन्याभावातिरिक्तत्वात् यच्चोक्तमभावे ऽपि पृथक्त्वमस्तीति तदसत् प्रमाणाभावात् स्वरूपभेदेनैवासङ्करोपपत्तेः पृथक्त्वस्य च स्वरूपभेदातिरिक्तत्वादित्यत आह- अन्योन्येति अन्योन्याभावभेदौ च पृथक्तवं च पृथक् पृथक्
nyāyasudhā: siddhamiti śeṣaḥ bhāvābhāvayorviśeṣyaviśiṣṭayoraikyaṃ pratyakṣādipramāṇasiddhaṃ natu ghaṭatadabhāvayoḥ ato nātiprasaṅga ityarthaḥ yadvā bhāvābhāvayordharmadharmibhāvo dharmadharmiṇośca abhedaḥ prāmāṇika ityetatkiṃ bhāvābhāvayorviśeṣyaviśiṣṭayoraikyasyopapādakaṃ kiṃvā sambhāvanāhetuḥ ādye tūkto 'tiprasaṅgaḥ dvitīye sādhakaṃ vācyamityatredamuktam anena kvacidityuktaṃ vivṛtaṃ bhavati 8,101 athavā bhāvo hītyādinā pariṇāmavādaḥ prapañcyate tathāhi kecitpariṇāmavādinaḥ sata evābhivyaktiṃ janimāhuḥ tadvyudāsārthamāha- bhāvo hīti atra bhāvābhāvaśabdau sadasatparau yaḥ kāraṇatvābhimato mṛtpiṇḍaḥ sa kāryaghaṭātmanābhāvaḥ sa eva tadātmanā bhāvaśca yadvā sa ghaṭaḥ prāgutpatterbhāvaḥ san, sa eva tadabhāvo 'saṃśca athavā yaḥ kulālādivyāpārātprāgabhāvo ghaṭātmanāsanmṛtpiṇḍaḥ sa eva tadanantaraṃ bhāvo ghaṭātmanā san bhavatīti etaduktaṃ bhavati kāryaṃ kāraṇena bhinnābhinnam tata eva prāgutpatteḥ sadasat ataḥ kāraṇaṃ prākkārakavyāpārādakāryātmakaṃ satkāryarūpatāmāpadyate yatsā janiriti nanvekasyaiva bhinnatvamabhinnatvaṃ ca sattvamasattvaṃ ca viruddhamityato yathaikasyaiva bhāvatvamabhāvatvaṃ ca na viruddham tathaitadapītyādau sambhāvanāṃ tāvadupadarśayannekaikasya bhāvatvamabhāvatvaṃ ca upapādayati- abhāvasyeti sārdhaślokadvayena pūrvavadeva vyākhyānam 8,101f. astviyaṃ sambhāvanā niścāyakaṃ kimityato bhedāsattvayoḥ pareṇāpyaṅgīkṛtatvādabhedasattve pramāṇena sādhayati- tasmāditi pradhvastasya ghaṭāderbhedaḥ pradhvastabhedaḥ ādipadenānutpannasya kārakatvaṃ gṛhyate "naṣṭānāmapi vastūnāṃ bhedo naiva vinaśyati'; iti yatpradhvastabhedasya sattvamavagamyate yacca ghaṭo jāyate ghaṭaṃ janayatītyanutpannasyāpi kartṛtvaṃ karmatvaṃ(ca) vā tattasmātkāryasya kāraṇābhedātprāgutpattervināśottaraṃ ca sattvādeva hi yujyate nahyatyantāsattvamāpannasya svarūpabhedaḥ sanniti yujyate nāpyatyantāsataḥ kārakatvam naca kāryasya pṛthageva sattvamasti anupalambhāt ataḥ sattvaṃ kāraṇābhedaścāṅgīkaraṇīyaḥ naca vinaiva bādhakenopacāratvakalpanā yuktā atiprasaṅgāt tadidamuktamavagamyata eveti na kevalaṃ vyavahriyata ityarthaḥ abhāvasya ca bhāvāḥ syurdharmāste ca pratyakṣādipramāṇasiddhatvādyujyanta eva na tu nirākaraṇārhā ityuktam tadviśadayati- astīti ādipadena ghaṭāderbhāvasya paṭānyonyābhāvadharmatvaṃ gṛhyate 8,105 syādetat anyonyābhāvasya bhāvadharmatve 'pi tasya bhāvātpṛthaktvena kathaṃ bhāvasyāpyabhāvatvamucyate anyonyābhāvasya bhedatvādbhedasya ca svarūpatvāṅgīkārāditi cenna svarūpabhedasyānyonyābhāvātiriktatvāt yaccoktamabhāve 'pi pṛthaktvamastīti tadasat pramāṇābhāvāt svarūpabhedenaivāsaṅkaropapatteḥ pṛthaktvasya ca svarūpabhedātiriktatvādityata āha- anyonyeti anyonyābhāvabhedau ca pṛthaktavaṃ ca pṛthak pṛthak
2.2.138ab
यत् कल्पयन्ति तच्चैव कल्पनागौरवाद् गतम्
yat kalpayanti taccaiva kalpanāgauravād gatam
2.2.138cd
8,106 न्यायसुधा: पृथक् पृथग्विभिन्नानीत्यर्थः चशब्दो दूषणान्तरसुच्चयार्थः गतं प्रागेव निराकृतम् अनेन पुनरुक्तिदोषः परिहृतो भवति कथं कल्पनागौरवादिकमित्यत आह- पर्यायत्वेनेति पर्यायत्वेन ते शब्दा ज्ञायन्ते सर्व एव हि
8,106 nyāyasudhā: pṛthak pṛthagvibhinnānītyarthaḥ caśabdo dūṣaṇāntarasuccayārthaḥ gataṃ prāgeva nirākṛtam anena punaruktidoṣaḥ parihṛto bhavati kathaṃ kalpanāgauravādikamityata āha- paryāyatveneti paryāyatvena te śabdā jñāyante sarva eva hi
2.2.139
न्यायसुधा: क्रमप्रयोज्यत्वेनेत्यर्थः सर्व एव लौकिका वैदिकाश्च 8,107 अत्र मायावादिनश्चोदयन्ति स्वरूपभेदानतिरिक्तयोरन्योन्याभावपृथक्त्वयोर्भावाभावधर्मत्वोपलम्भात्सर्वपदार्थानामपि भावाभावात्मतासिद्धिरिति यदुक्तं तदयुक्तम् भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वानुपपत्तेः तथाहि भेदस्तावद्विदारणात्मा भिदिर्विदारण इति विदारणार्थभिदिधातुरूपत्वाद्भेदशब्दस्य तस्य च विदारणात्मनो भावस्वभावत्वे तस्यापि विदारणं स्यात् तथा तदेकदेशानामपि भेदः स्वभाव इति तत्राप विदारणं भवेदित्यनेन क्रमेण सर्वशून्यता स्यात् किञ्च भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वे न तत्रैकता समवेयात् अभेदैकार्थसमवायिन्या एकताया भेदेन विरोधात् एकत्वाभावे ऽनेकत्वमपि न स्यात् तत्समाहररूपत्वात् तत्कार्यत्वाद्वा तस्य एकत्वानेकत्वविकलं च शून्यमेवापद्यते 8,107f. अपि च यदि भेदो वस्तुस्वरूपं स्यात्तदा प्रतियोग्यनपेक्षः प्रसज्येत स्वरूपस्यानपेक्षत्वात् नहि घटात्पटस्य भेद इतिवत् घटात्पट इति प्रतीतिरस्ति घटो भिन्नो घटस्य भेद इति विशेषणविशेष्यभावसम्बन्धप्रतिभासो ऽपि भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वे दुघर्टः स्यात् नहि स्वयमेव स्वस्य विशेषणं सम्बन्धि वा भवति संशयविपर्ययौ चैवमुच्छिद्येयातम् भेदाग्रहनिमित्तरौ हि तौ भवतः तत्र यदि धर्मिणमवगाह्य तौ भवतस्तदा तत्स्वभावभूतो भेदो ऽपि गृहीत इति क्व तयोरवकाशः न चेन्निर्विषयत्वात्सुतराम् यदि चास्मदयं भिन्न इति प्रतियोगिघटिततया प्रतीयमानो भेदो वस्तुनः स्वरूपं स्यात् तदा तस्य सपरिकरस्य भेदस्य स्वरूपे ऽन्तर्भावात्प्रतियोगिनो ऽपि स्वरूपतया निमज्जनादद्वैतमतमेव पर्यवस्येदिति 8,108 तानपाकरोति- भेदस्येति भेदस्य तु स्वरूपत्वे ये वदन्ति च शून्यताम् अद्भुततास्ते यतो ऽन्यस्य प्रतियोगित्वमिष्यते
nyāyasudhā: kramaprayojyatvenetyarthaḥ sarva eva laukikā vaidikāśca 8,107 atra māyāvādinaścodayanti svarūpabhedānatiriktayoranyonyābhāvapṛthaktvayorbhāvābhāvadharmatvopalambhātsarvapadārthānāmapi bhāvābhāvātmatāsiddhiriti yaduktaṃ tadayuktam bhedasya vastusvarūpatvānupapatteḥ tathāhi bhedastāvadvidāraṇātmā bhidirvidāraṇa iti vidāraṇārthabhididhāturūpatvādbhedaśabdasya tasya ca vidāraṇātmano bhāvasvabhāvatve tasyāpi vidāraṇaṃ syāt tathā tadekadeśānāmapi bhedaḥ svabhāva iti tatrāpa vidāraṇaṃ bhavedityanena krameṇa sarvaśūnyatā syāt kiñca bhedasya vastusvarūpatve na tatraikatā samaveyāt abhedaikārthasamavāyinyā ekatāyā bhedena virodhāt ekatvābhāve 'nekatvamapi na syāt tatsamāhararūpatvāt tatkāryatvādvā tasya ekatvānekatvavikalaṃ ca śūnyamevāpadyate 8,107f. api ca yadi bhedo vastusvarūpaṃ syāttadā pratiyogyanapekṣaḥ prasajyeta svarūpasyānapekṣatvāt nahi ghaṭātpaṭasya bheda itivat ghaṭātpaṭa iti pratītirasti ghaṭo bhinno ghaṭasya bheda iti viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasambandhapratibhāso 'pi bhedasya vastusvarūpatve dugharṭaḥ syāt nahi svayameva svasya viśeṣaṇaṃ sambandhi vā bhavati saṃśayaviparyayau caivamucchidyeyātam bhedāgrahanimittarau hi tau bhavataḥ tatra yadi dharmiṇamavagāhya tau bhavatastadā tatsvabhāvabhūto bhedo 'pi gṛhīta iti kva tayoravakāśaḥ na cennirviṣayatvātsutarām yadi cāsmadayaṃ bhinna iti pratiyogighaṭitatayā pratīyamāno bhedo vastunaḥ svarūpaṃ syāt tadā tasya saparikarasya bhedasya svarūpe 'ntarbhāvātpratiyogino 'pi svarūpatayā nimajjanādadvaitamatameva paryavasyediti 8,108 tānapākaroti- bhedasyeti bhedasya tu svarūpatve ye vadanti ca śūnyatām adbhutatāste yato 'nyasya pratiyogitvamiṣyate
2.2.140ab
न्यायसुधा: तुशब्दः प्रकृताद्वैशेषिकादेर्व्यवच्छिन्दन्ये त्विति सम्बद्धयते स्वरूपत्वे भेद्यवस्तुस्वरूपत्वे शून्यतां सर्वस्यापीति शेषः चशब्दः पूर्वोक्तदूषणसमुच्चयार्थः अद्भुता आश्चर्याः न लौकिकेष्वेवंविधा दृश्यन्ते नापि परीक्षकेष्विति यावत् तत्कथमित्यतः शून्यतापत्तिं तावन्निराकरोति- यत इति यो भेदो यस्य स्वरूपमिष्यते तं भेदं प्रति ततो ऽन्यस्यैव वस्तुनः प्रतियोगित्वमिष्यते यतस्तस्मादद्भुतास्त इति सम्बन्धः 8,111 अन्यस्य प्रतियोगित्वे ऽपि कथमुक्तदोषपरिहार इत्यत आह- प्रतियोगिनो हीति प्रतियोगिनो हि भेदो ऽयं नतु स्वस्मात् कथञ्चन
nyāyasudhā: tuśabdaḥ prakṛtādvaiśeṣikādervyavacchindanye tviti sambaddhayate svarūpatve bhedyavastusvarūpatve śūnyatāṃ sarvasyāpīti śeṣaḥ caśabdaḥ pūrvoktadūṣaṇasamuccayārthaḥ adbhutā āścaryāḥ na laukikeṣvevaṃvidhā dṛśyante nāpi parīkṣakeṣviti yāvat tatkathamityataḥ śūnyatāpattiṃ tāvannirākaroti- yata iti yo bhedo yasya svarūpamiṣyate taṃ bhedaṃ prati tato 'nyasyaiva vastunaḥ pratiyogitvamiṣyate yatastasmādadbhutāsta iti sambandhaḥ 8,111 anyasya pratiyogitve 'pi kathamuktadoṣaparihāra ityata āha- pratiyogino hīti pratiyogino hi bhedo 'yaṃ natu svasmāt kathañcana
Adhyāya 2 (cont. 30)
2.2.140cd
न्यायसुधा: हिशब्दः पूर्ववद्धेतौ अयमित्येवम्भावस्य प्रत्यक्षादिसिद्धतां सूचयति स्वस्मात् धर्मिस्वरूपात् इदमुक्तं भवति विदारणात्मा हि भेदो यस्य यतस्तं ततो विदारयेत् नतु यं कमपि यतः कुतश्चित् न(हि)च घटस्वरूपस्य भेदस्य घट एव प्रतियोगी येन स्वस्मिन्विदारणं स्यात् किन्तु घटादय एव ततो विदारणं तु नानिष्यम् तस्य शून्यतानापादकत्वादिति किञ्च भिद्यते ऽनेनेति यदि भेदशब्दः करणसाधनो भवेत् तदा भेदः कमपि विदारयेत् भावसाधनत्वाङ्गीकारात् अतो ऽभ्युपगम्यैव करणसाधनतामयं परिहारः अभिहित इत्याशयवानाह- कथञ्चनेति इदमुदितमिति शेषः 8,112 किञ्च विदारणमपि लवित्रादि यत्सम्बन्धि तद्विदारयति नतु स्वात्मानम् अतो धर्मभेदवादे कथञ्चिदिदं वक्तव्यम् स्वरूपभेदवादे तु क्वास्यावकाशः भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वे न तत्रैकता समवेयादित्यप्यनेनैव निरस्तम् नह्येकतानेकते स्वरूपेण विरुद्धे एकस्यैव घटस्यान्यापेक्षयानेकत्वदर्शनात् किन्तु यदपेक्षयानेकस्तदपेक्षयैवैक इति विरुद्धम् तत्र घटस्य परस्मात्प्रतियोगिन एव भेद इति तदपेक्षयैवानेकत्वं स्वापेक्षया त्वेकत्वमिति को विरोधः अपि चैकत्वानेकत्वयोः सामानाधिकरण्यं वा विरुद्धं धर्मधर्मिभावो वा आद्ये नैकताया भेदेन विरोधः भेदस्य स्वरूपत्वेनैकतासामानाधिकरण्याभावात् न द्वितीयः एकं द्वित्वमिति दर्शनात् एकत्वानेकत्वाभावे ऽपि शून्यत्वं कुतः वैशेषिकादीनां गुणादिवन्मायावादिनां ब्रह्मवदगुणस्यापि सत्त्वोपपत्तेरिति 8,114 ननु भेदो वस्तुस्वरूपं चेत्प्रतियोगिनिरूप्य एव न स्यात् स्वरूपस्य तदभावात् अतो नायं परिहारो युज्यते तथाच स्वस्मिन्नेव विदारणे पुनः शून्यतैवेति चेन्न स्वतः परतो ऽपि व्याप्त्यसिद्धेः यथा(हि) परनिरूप्यमपि ब्रह्मणो जीवैक्यं ब्रह्मस्वरूपत्वं मायावादिनाङ्गीकृतम् अस्माभिश्च परत्वादिकं द्रव्यस्वरूपम् तथा प्रतियोगिनिरूप्यस्यापि भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वे को विरोधः 8,115 किञ्च भेदो वस्तुस्वरूपमिति ब्रुवाणो वस्तुस्वरूपस्यापरनिरूप्यत्वं कथमभ्युपेयात् एतावत्तु स्यात् एकस्यैव वस्तुनः प्रतियोगिप्रतीतिमपेक्ष्यानपेक्ष्य च प्रतीतिः कथम् तत्रापि न सैव प्रतीतिरुभयीं गतिमश्नुते किन्तु प्रतीतिद्वयमेतत् तच्चैकस्मिन्नपि वस्तुनि विशेषबलमवलम्ब्य समञ्जसं भविष्यतीति भेदस्य परप्रतियोगितोपपत्तेः कुतः स्वस्मिन्विदारणापत्तिः 8,117 अस्तु वा स्वरूपविदारणम् तथापि शून्यतापादनमयुक्तमेवेत्याशयवानाह- विभागेनेति विभागेनाल्पतैव स्यात् कुत एव च शून्यता
nyāyasudhā: hiśabdaḥ pūrvavaddhetau ayamityevambhāvasya pratyakṣādisiddhatāṃ sūcayati svasmāt dharmisvarūpāt idamuktaṃ bhavati vidāraṇātmā hi bhedo yasya yatastaṃ tato vidārayet natu yaṃ kamapi yataḥ kutaścit na(hi)ca ghaṭasvarūpasya bhedasya ghaṭa eva pratiyogī yena svasminvidāraṇaṃ syāt kintu ghaṭādaya eva tato vidāraṇaṃ tu nāniṣyam tasya śūnyatānāpādakatvāditi kiñca bhidyate 'neneti yadi bhedaśabdaḥ karaṇasādhano bhavet tadā bhedaḥ kamapi vidārayet bhāvasādhanatvāṅgīkārāt ato 'bhyupagamyaiva karaṇasādhanatāmayaṃ parihāraḥ abhihita ityāśayavānāha- kathañcaneti idamuditamiti śeṣaḥ 8,112 kiñca vidāraṇamapi lavitrādi yatsambandhi tadvidārayati natu svātmānam ato dharmabhedavāde kathañcididaṃ vaktavyam svarūpabhedavāde tu kvāsyāvakāśaḥ bhedasya vastusvarūpatve na tatraikatā samaveyādityapyanenaiva nirastam nahyekatānekate svarūpeṇa viruddhe ekasyaiva ghaṭasyānyāpekṣayānekatvadarśanāt kintu yadapekṣayānekastadapekṣayaivaika iti viruddham tatra ghaṭasya parasmātpratiyogina eva bheda iti tadapekṣayaivānekatvaṃ svāpekṣayā tvekatvamiti ko virodhaḥ api caikatvānekatvayoḥ sāmānādhikaraṇyaṃ vā viruddhaṃ dharmadharmibhāvo vā ādye naikatāyā bhedena virodhaḥ bhedasya svarūpatvenaikatāsāmānādhikaraṇyābhāvāt na dvitīyaḥ ekaṃ dvitvamiti darśanāt ekatvānekatvābhāve 'pi śūnyatvaṃ kutaḥ vaiśeṣikādīnāṃ guṇādivanmāyāvādināṃ brahmavadaguṇasyāpi sattvopapatteriti 8,114 nanu bhedo vastusvarūpaṃ cetpratiyoginirūpya eva na syāt svarūpasya tadabhāvāt ato nāyaṃ parihāro yujyate tathāca svasminneva vidāraṇe punaḥ śūnyataiveti cenna svataḥ parato 'pi vyāptyasiddheḥ yathā(hi) paranirūpyamapi brahmaṇo jīvaikyaṃ brahmasvarūpatvaṃ māyāvādināṅgīkṛtam asmābhiśca paratvādikaṃ dravyasvarūpam tathā pratiyoginirūpyasyāpi bhedasya vastusvarūpatve ko virodhaḥ 8,115 kiñca bhedo vastusvarūpamiti bruvāṇo vastusvarūpasyāparanirūpyatvaṃ kathamabhyupeyāt etāvattu syāt ekasyaiva vastunaḥ pratiyogipratītimapekṣyānapekṣya ca pratītiḥ katham tatrāpi na saiva pratītirubhayīṃ gatimaśnute kintu pratītidvayametat taccaikasminnapi vastuni viśeṣabalamavalambya samañjasaṃ bhaviṣyatīti bhedasya parapratiyogitopapatteḥ kutaḥ svasminvidāraṇāpattiḥ 8,117 astu vā svarūpavidāraṇam tathāpi śūnyatāpādanamayuktamevetyāśayavānāha- vibhāgeneti vibhāgenālpataiva syāt kuta eva ca śūnyatā
2.2.141ab
न्यायसुधा: लोष्ठादेः खल्ववयविभागेन लोष्ठादिविनाशे सत्यल्परिमाणावयवावशेषो ऽवगतो, नतु सर्वशून्यता तथा सर्वत्रापि विभागेनाल्पताल्पावयवावशेषतैव स्याच्छून्यता तु कुत एव स्यात् ननु च पञ्चषेषु स्थलेषु विदारणेनाल्पाल्पतराल्पतमवस्त्ववशेषे ऽप्यन्ततः कस्यचिदवयवजातस्य शून्यतायां सर्वशून्यता स्यादित्यत आह- नेति न शून्यानां हि संयोगाद् भावो वस्तुन इष्यते
nyāyasudhā: loṣṭhādeḥ khalvavayavibhāgena loṣṭhādivināśe satyalparimāṇāvayavāvaśeṣo 'vagato, natu sarvaśūnyatā tathā sarvatrāpi vibhāgenālpatālpāvayavāvaśeṣataiva syācchūnyatā tu kuta eva syāt nanu ca pañcaṣeṣu sthaleṣu vidāraṇenālpālpatarālpatamavastvavaśeṣe 'pyantataḥ kasyacidavayavajātasya śūnyatāyāṃ sarvaśūnyatā syādityata āha- neti na śūnyānāṃ hi saṃyogād bhāvo vastuna iṣyate
2.2.141cd
8,117f. न्यायसुधा: यत्संयोगेन हि यद्वस्तूत्पन्नं तस्मिन्विदारणे सति संयोगनाशाद्वस्तुनाशानन्तरं तदवशेषो भवति यथा तन्तुसंयोगेनोत्पन्ने घटे तन्तुविदारणसंयोगनाशक्रमेण विनष्टे तन्त्ववशेषः एवंच यदि केषाञ्चित्परमाल्पानां वस्तूनां शून्यसंयोगादुत्पत्तिः स्यात्तदा विदारणे सति संयोगनाशेन कार्यनाशे शून्यावशेषः स्यात् नचैवं प्रामाणिकैरिष्यते अतो ऽसङ्गतं सर्वशून्यतापादनमिति भावो जन्म 8,118 ननु शून्यत्वं नाम नात्यन्तासत्त्वमापाद्यत्वेन विवक्षितम् किन्तु सूक्ष्मतमत्वमेव तच्चानिष्यमित्यत आह- विदारणेति विदारणार्थो धातुश्च विभागगुणवाचकः
8,117f. nyāyasudhā: yatsaṃyogena hi yadvastūtpannaṃ tasminvidāraṇe sati saṃyoganāśādvastunāśānantaraṃ tadavaśeṣo bhavati yathā tantusaṃyogenotpanne ghaṭe tantuvidāraṇasaṃyoganāśakrameṇa vinaṣṭe tantvavaśeṣaḥ evaṃca yadi keṣāñcitparamālpānāṃ vastūnāṃ śūnyasaṃyogādutpattiḥ syāttadā vidāraṇe sati saṃyoganāśena kāryanāśe śūnyāvaśeṣaḥ syāt nacaivaṃ prāmāṇikairiṣyate ato 'saṅgataṃ sarvaśūnyatāpādanamiti bhāvo janma 8,118 nanu śūnyatvaṃ nāma nātyantāsattvamāpādyatvena vivakṣitam kintu sūkṣmatamatvameva taccāniṣyamityata āha- vidāraṇeti vidāraṇārtho dhātuśca vibhāgaguṇavācakaḥ
2.2.142ab
न्यायसुधा: स्यादेतद्यदि भेदो विदारणात्मा भवेत् नचैवम् प्रमाणाभावात् अङ्गीकृत्यैव तु पूर्वः परिहारो ऽभिहितः ननूक्तमत्र भेदशब्दादेव भेदस्य विदारणात्मकत्वमवगम्यते स हि भिदेर्धातो रूपम् स च विदारणार्थतया व्याख्यात इति अत्रोत्ररम् यदा भिदिधातुर्विदारणार्थो विवक्षितस्तदा भेदशब्दो विभागाख्यगुणवाचको न त्वन्योन्याभावलक्षणभेदवाचक इति एतदुक्तं भवति "क्रियावाचित्वमाख्यातुमेकैको ऽर्थः प्रदर्शितः प्रयोगतो ऽनुगन्तव्या अनेकार्था हि धातवःऽ; इति वचनाद्भिदिर्विभागवचनो ऽन्यत्ववचनश्च भिन्नो घट इत्युक्ते स्फुटित इति गम्यते भिन्नं गगनं घटादित्यन्यदिति विज्ञायते तत्र विभागो विदारणात्मा नान्यत्वम् तदेव चात्र प्रकृतं न विभाग इत्यन्यतालक्षणस्य भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वे विदारणप्रसङ्गेनात्यल्पतापादनमप्यसङ्गतमेव, छलत्वादिति ननु विभागस्यान्यत्वस्य च को विशेषो येनैवमुच्यत इति चेन्न गुणग्रहणेनैव परिहृतत्वात् विभागो हि गुणतया वैशेषिकादिभिरुपात्तः अन्यता चान्योन्याभाव इति स्फुटो भेदः 8,120 यस्तु गुणादिप्रक्रियां न मायावादी मन्यते तं बोधयितुमाह- अविदारणे ऽपीति अविदारणे ऽपि ह्यास्यस्य भिन्नावोष्ठौ तु तस्य च
nyāyasudhā: syādetadyadi bhedo vidāraṇātmā bhavet nacaivam pramāṇābhāvāt aṅgīkṛtyaiva tu pūrvaḥ parihāro 'bhihitaḥ nanūktamatra bhedaśabdādeva bhedasya vidāraṇātmakatvamavagamyate sa hi bhiderdhāto rūpam sa ca vidāraṇārthatayā vyākhyāta iti atrotraram yadā bhididhāturvidāraṇārtho vivakṣitastadā bhedaśabdo vibhāgākhyaguṇavācako na tvanyonyābhāvalakṣaṇabhedavācaka iti etaduktaṃ bhavati "kriyāvācitvamākhyātumekaiko 'rthaḥ pradarśitaḥ prayogato 'nugantavyā anekārthā hi dhātavaḥ'; iti vacanādbhidirvibhāgavacano 'nyatvavacanaśca bhinno ghaṭa ityukte sphuṭita iti gamyate bhinnaṃ gaganaṃ ghaṭādityanyaditi vijñāyate tatra vibhāgo vidāraṇātmā nānyatvam tadeva cātra prakṛtaṃ na vibhāga ityanyatālakṣaṇasya bhedasya vastusvarūpatve vidāraṇaprasaṅgenātyalpatāpādanamapyasaṅgatameva, chalatvāditi nanu vibhāgasyānyatvasya ca ko viśeṣo yenaivamucyata iti cenna guṇagrahaṇenaiva parihṛtatvāt vibhāgo hi guṇatayā vaiśeṣikādibhirupāttaḥ anyatā cānyonyābhāva iti sphuṭo bhedaḥ 8,120 yastu guṇādiprakriyāṃ na māyāvādī manyate taṃ bodhayitumāha- avidāraṇe 'pīti avidāraṇe 'pi hyāsyasya bhinnāvoṣṭhau tu tasya ca
2.2.142cd
न्यायसुधा: आस्यस्येत्यास्यसम्बन्धिनोरोष्ठयोर्ग्रहणम् तस्य च मायावादिन एव यदा हि मायावादी निरुत्तरतया तूष्णीमास्ते तदा तदीययोरोष्ठयोर्विदारणलक्षणविभागाभावे ऽप्योष्ठौ भिन्नावन्योन्याभावलक्षणभेदवन्तौ भवत एव यदभावे च यदस्ति तत्ततो ऽन्यदिति च प्रसिद्धमेव अतो विभागाद्भेदो ऽर्थान्तरमेवेति ज्ञायते तस्य चेत्यनेन नातः परं स्वरूपभेदे काचिदनुपपत्तिः सम्भावितास्तीति सूचितम् ननु कथं नास्ति विशेषणविशेष्यभावानुपपत्त्यादेरपरिहृतत्वादिति चेन्न स्वरूपत्वे ऽपि विशेषबलेन विशेषणविशेष्यभावसम्बन्धावभासोपपत्तेः अन्यथाऽनन्दं ब्रह्म आनन्दं ब्रह्मण इत्यादेरनुपपत्तिप्रसङ्गात् संशयविपर्ययानुपपत्तिरपि नास्ति सविशेषत्वेन ज्ञाताज्ञातत्वोपपत्तेः अन्यथाऽत्मस्वरूपे स्वयंप्रकाशमाने तत्स्वरूपमात्राणामद्वितीयत्वानन्दत्वादीनामपि प्रकाशनीयमान्न जातु कस्यचित्संशयविपर्ययौ स्याताम् अविद्यावशात्तत्र तथेति चेत् अत्रापि सादृ(श्यादिव)श्यवशात्तथेति सन्तोष्यव्यम् 8,121 यच्चाद्वैतपर्यवसानमुक्तम् तत्कुत इति वक्तव्यम् यदि मन्येत यथा हि लम्बकर्ण आगतो, नीलमानीयतामित्यादौ परिकरवतो यद्भवति तत्परिकरस्यापि, तथा प्रतियोगिघटितस्य भेदस्य धर्मिस्वरूपत्वे प्रतियोगिनो ऽपि त(त्र निम)न्निमज्जनं स्यादिति तत्र किं सम्भावनयेदमुच्यते उत व्याप्त्या नाद्यः प्रशिथिलमूलत्वात् न द्वितीयः चित्रगुरानीयतां काशीनिवासी समागत इत्यादौ तदभावात् पारमार्थिकीं दृष्टिमवलम्बमानस्य तदपि असिद्धमिति चेत् अहो पक्षपातो ऽस्य यत्परस्यानिष्यं प्रसञ्जयन्व्याप्तिग्रहणाय लौकिकं दृष्टान्तं बहुमन्यते व्यभिचारे तु तत्रोदास्ते परसिद्धेन परस्यैवानिष्यापादनमिति चेत् तर्हि मूलशैथिल्यमपि परः स्वसिद्धेन प्रतिपत्स्यते वैचित्र्यं किन्निमित्तमिति चेत् व्यावर्तकत्वमात्रेण प्रतियोगिनामुपयोगादिति ब्रूमः 8,123 तदेवं स्वपरमतावलोकानपेक्षयैव दोषोद्भावनादुपेक्षणमेवोन्मत्तवाक्यवन्मायावादस्योचितम् किन्निराकरणेनेत्याशयवानुपसंहरति- अत इति अत उन्मत्तवाक्यत्वान्मायावादो ऽभ्युपेक्षितः
nyāyasudhā: āsyasyetyāsyasambandhinoroṣṭhayorgrahaṇam tasya ca māyāvādina eva yadā hi māyāvādī niruttaratayā tūṣṇīmāste tadā tadīyayoroṣṭhayorvidāraṇalakṣaṇavibhāgābhāve 'pyoṣṭhau bhinnāvanyonyābhāvalakṣaṇabhedavantau bhavata eva yadabhāve ca yadasti tattato 'nyaditi ca prasiddhameva ato vibhāgādbhedo 'rthāntarameveti jñāyate tasya cetyanena nātaḥ paraṃ svarūpabhede kācidanupapattiḥ sambhāvitāstīti sūcitam nanu kathaṃ nāsti viśeṣaṇaviśeṣyabhāvānupapattyāderaparihṛtatvāditi cenna svarūpatve 'pi viśeṣabalena viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasambandhāvabhāsopapatteḥ anyathā'nandaṃ brahma ānandaṃ brahmaṇa ityāderanupapattiprasaṅgāt saṃśayaviparyayānupapattirapi nāsti saviśeṣatvena jñātājñātatvopapatteḥ anyathā'tmasvarūpe svayaṃprakāśamāne tatsvarūpamātrāṇāmadvitīyatvānandatvādīnāmapi prakāśanīyamānna jātu kasyacitsaṃśayaviparyayau syātām avidyāvaśāttatra tatheti cet atrāpi sādṛ(śyādiva)śyavaśāttatheti santoṣyavyam 8,121 yaccādvaitaparyavasānamuktam tatkuta iti vaktavyam yadi manyeta yathā hi lambakarṇa āgato, nīlamānīyatāmityādau parikaravato yadbhavati tatparikarasyāpi, tathā pratiyogighaṭitasya bhedasya dharmisvarūpatve pratiyogino 'pi ta(tra nima)nnimajjanaṃ syāditi tatra kiṃ sambhāvanayedamucyate uta vyāptyā nādyaḥ praśithilamūlatvāt na dvitīyaḥ citragurānīyatāṃ kāśīnivāsī samāgata ityādau tadabhāvāt pāramārthikīṃ dṛṣṭimavalambamānasya tadapi asiddhamiti cet aho pakṣapāto 'sya yatparasyāniṣyaṃ prasañjayanvyāptigrahaṇāya laukikaṃ dṛṣṭāntaṃ bahumanyate vyabhicāre tu tatrodāste parasiddhena parasyaivāniṣyāpādanamiti cet tarhi mūlaśaithilyamapi paraḥ svasiddhena pratipatsyate vaicitryaṃ kinnimittamiti cet vyāvartakatvamātreṇa pratiyogināmupayogāditi brūmaḥ 8,123 tadevaṃ svaparamatāvalokānapekṣayaiva doṣodbhāvanādupekṣaṇamevonmattavākyavanmāyāvādasyocitam kinnirākaraṇenetyāśayavānupasaṃharati- ata iti ata unmattavākyatvānmāyāvādo 'bhyupekṣitaḥ
2.2.143
न्यायसुधा: नन्वेवंविधं मतं सिद्धान्तविरुद्धत्वात्सूत्रकृता कुतो ऽत्र न निराकृतमित्येतदनेन परिह्रियते उपेक्षितः सूत्रकारेणेति शेषः एवं समवायं निराकृत्येदानीं सम्बन्धप्रसङ्गेन सम्बन्धिनामपि गुणादीनां प्रसक्तत्वादीश्वरगुणसङ्खयाविप्रतिपत्तिं निराकरोति- नचेति न चामन्दसदानन्दस्यन्द्यनन्तगुणार्णवः ईश्वरो ऽष्टगुणत्वेन प्रमेयो ऽप्रमितत्वतः
nyāyasudhā: nanvevaṃvidhaṃ mataṃ siddhāntaviruddhatvātsūtrakṛtā kuto 'tra na nirākṛtamityetadanena parihriyate upekṣitaḥ sūtrakāreṇeti śeṣaḥ evaṃ samavāyaṃ nirākṛtyedānīṃ sambandhaprasaṅgena sambandhināmapi guṇādīnāṃ prasaktatvādīśvaraguṇasaṅkhayāvipratipattiṃ nirākaroti- naceti na cāmandasadānandasyandyanantaguṇārṇavaḥ īśvaro 'ṣṭaguṇatvena prameyo 'pramitatvataḥ
2.2.144
न्यायसुधा: ईश्वरो ऽष्टगुणत्वेन अष्टावेव गुणा अस्य सन्तीत्येवंरूपेण, न प्रमेयो न प्रतिपत्तव्यः कुतः अप्रमितत्वतः अष्टगुणत्वे प्रमाणाभावात् किन्त्वमन्दसदानन्दस्यन्द्यनन्तगुणार्णवः प्रमेयः अर्णव इवार्णवः, क्षीरार्णवः सुधास्यन्दी भवति अयञ्चानल्पविदोषानन्दसुधास्यन्दी सो ऽनन्ता गुणाः शुभपदार्थाश्चिन्तामणिप्रभृतयो ऽस्मिन्नित्यनन्तगुणः अयमप्यानन्दादयो ऽनन्ता गुणा अस्मिन्नित्यनन्तगुणः अमन्दसदानन्दस्यन्दी चासावनन्तगुणश्चासावर्णवश्चेति विग्रहः 8,124 अष्टगुणत्ववदनन्तगुणत्वे ऽपीश्वरस्य प्रमाणं नास्तीत्यत आह- मयीति मय्यनन्तगुणे ऽनन्ते गुणतो ऽनन्तविग्रहे अनन्तगुणमाहात्म्यशक्तिज्ञानमहार्णवः
nyāyasudhā: īśvaro 'ṣṭaguṇatvena aṣṭāveva guṇā asya santītyevaṃrūpeṇa, na prameyo na pratipattavyaḥ kutaḥ apramitatvataḥ aṣṭaguṇatve pramāṇābhāvāt kintvamandasadānandasyandyanantaguṇārṇavaḥ prameyaḥ arṇava ivārṇavaḥ, kṣīrārṇavaḥ sudhāsyandī bhavati ayañcānalpavidoṣānandasudhāsyandī so 'nantā guṇāḥ śubhapadārthāścintāmaṇiprabhṛtayo 'sminnityanantaguṇaḥ ayamapyānandādayo 'nantā guṇā asminnityanantaguṇaḥ amandasadānandasyandī cāsāvanantaguṇaścāsāvarṇavaśceti vigrahaḥ 8,124 aṣṭaguṇatvavadanantaguṇatve 'pīśvarasya pramāṇaṃ nāstītyata āha- mayīti mayyanantaguṇe 'nante guṇato 'nantavigrahe anantaguṇamāhātmyaśaktijñānamahārṇavaḥ
2.2.145
नारायणः परो ऽशेषचेतनेभ्यः परं पदम् इत्यादिवेदतद्वाक्यैरनन्तैश्चावसीयते
nārāyaṇaḥ paro 'śeṣacetanebhyaḥ paraṃ padam ityādivedatadvākyairanantaiścāvasīyate
2.2.146a
अनन्तगुणता विष्णोः
anantaguṇatā viṣṇoḥ
2.2.146b
8,124f. न्यायसुधा: अनन्ता असङ्खयाता गुणा यस्यासावनन्तगुणः गुणतो ऽनन्त इति गुणानां प्रत्येकमनवधिकत्वमनन्तावान्तरविशेषवत्त्वं चाभिप्रेयते अनन्तविग्रह इत्यन्तं भगवद्वाक्यम् उत्तरं वेदवाक्यम् गुणमाहात्म्येति सामान्यविशेषाभ्यामुक्तम् माहात्म्यं परिमाणातिशयः परं पदमित्युद्दिश्यान्यदुच्यत इति न लिङ्गव्यत्ययदोषः नन्वेतानि वचनान्युपचरितार्थानि किन्न स्युरित्यत आह- कथमेवेति ... कथमेव ह्यपोद्यते
8,124f. nyāyasudhā: anantā asaṅkhayātā guṇā yasyāsāvanantaguṇaḥ guṇato 'nanta iti guṇānāṃ pratyekamanavadhikatvamanantāvāntaraviśeṣavattvaṃ cābhipreyate anantavigraha ityantaṃ bhagavadvākyam uttaraṃ vedavākyam guṇamāhātmyeti sāmānyaviśeṣābhyāmuktam māhātmyaṃ parimāṇātiśayaḥ paraṃ padamityuddiśyānyaducyata iti na liṅgavyatyayadoṣaḥ nanvetāni vacanānyupacaritārthāni kinna syurityata āha- kathameveti ... kathameva hyapodyate
2.2.146cd
न्यायसुधा: बाधकवशाद्धि मुख्यार्थो ऽपोद्यते नचात्र तदस्तीत्यतो ऽनन्तगुणता विष्णोः कथमेवापोद्यते 8,126 यच्च वैशेषिकादिभिरीश्वरज्ञानेच्छाप्रयत्नानामखण्डत्वमुक्तं तदप्यसत् "अनन्तं गुणतःऽ; इति प्रत्येकं गुणानामनन्तविशेषवत्त्वस्यागमसिद्धत्वात् तदनङ्गीकारे बाधकं चाह- यदीति यद्यनन्तविशेषाश्च तज्ज्ञानादेर्निवारिताः
nyāyasudhā: bādhakavaśāddhi mukhyārtho 'podyate nacātra tadastītyato 'nantaguṇatā viṣṇoḥ kathamevāpodyate 8,126 yacca vaiśeṣikādibhirīśvarajñānecchāprayatnānāmakhaṇḍatvamuktaṃ tadapyasat "anantaṃ guṇataḥ'; iti pratyekaṃ guṇānāmanantaviśeṣavattvasyāgamasiddhatvāt tadanaṅgīkāre bādhakaṃ cāha- yadīti yadyanantaviśeṣāśca tajjñānādernivāritāḥ
2.2.147
कथं तत्तद्विषयता सार्वज्ञ्यार्थं विधीयते औपाधिकविशेषस्तु पूर्वमेव निराकृतः
kathaṃ tattadviṣayatā sārvajñyārthaṃ vidhīyate aupādhikaviśeṣastu pūrvameva nirākṛtaḥ
2.2.148a
8,126f. न्यायसुधा: तत्तद्विषयता घटादिविषयता, विधीयते अस्तित्वेनाङ्गीक्रियते मा भूत्तत्तद्विषयत्वमित्यत उक्तम्- सार्वज्ञार्थमिति उपलक्षणं चैतत् सर्वकर्तृत्वाद्यर्थं चेत्यपि द्रष्टव्यम् अत्रानन्तविशेषा इति यथागमसिद्धोक्तिः वस्तुतस्तु यदि ईश्वरज्ञानादि निर्विशेषं स्यात्तदा तत्तद्विषयत्वं न स्यात् तदा च तस्य सार्वज्ञादिकं न स्यात् सर्वविषयज्ञानवान्हि सर्वज्ञो नाम तथा सर्वकार्योत्पत्तिविषयेच्छाप्रयत्नवान्सर्वकर्ता सर्वकार्यविनाशविषयेच्छादिमांश्च सर्वसंहर्ता अङ्गीकृतं च सार्वज्ञादि परेण परमेश्वरस्य अतस्तदर्थं ज्ञानादेस्तत्तद्विषयतया भाव्यम् कथं च तथा सति निर्विशेषत्वमिति 8,127 एतनैदपि निरस्तम् यदाहुः "अनित्यं हि ज्ञानादि कर्मकारकतया विषयसहितत्वमपेक्षेत नित्यस्य तु किं विषयेणऽ; इति विषयाणां चानन्त्यादनन्तविशेषतासिद्धिः 8,128 स्यादेतत् निर्विशेषमेवेश्वरज्ञानं ज्ञप्तिरूपम् तत्तु तैस्तैर्घटाद्युपाधिभिस्तत्तद्विषयमिति व्यपदिश्यते एवमखण्डैव तस्येच्छास्त्वित्येवमाकारा तथापि तैस्तैः सृष्टयाद्युपाधिभिः सिसृक्षा सज्जिहीर्षेत्याद्युच्यते तथा प्रयत्नो ऽपि अतः स्वतो विशेषाभावे ऽप्यौपाधिकविशेषवशात्तत्तद्विषयता सार्वज्ञादिकं च युक्तमित्यत आह- औपाधिकेति औपाधिको ऽपि विशेषो ऽस्ति न वा अस्ति चेत्कथं निर्विशेषत्वम् न चेत्पुनः सार्वज्ञाद्यभाव इत्यादिपूर्वोक्तन्यायेनैव निरस्तमित्यर्थः किञ्चोपाधिर्ज्ञानादिसम्बद्धो विशेषमापादयेदसम्बद्धो वा आद्ये सम्बन्धो विषयविषयिभावातिरिक्तो नास्तीति पूर्वमेव तद्विषयतैष्यव्या द्वितीये ऽतिप्रसङ्गः अपि चास्त्वित्येवमाकारेणैवेच्छादिना सृष्टयादिकं भवति उत सृष्टयादिकं भवत्वित्येवमाकारेण नाद्यः अतिप्रसङ्गात् द्वितीये स्वतः सविशेषत्वमित्येषा दिक् 8,129 वैशेषिकादयः केचिदीश्वरज्ञानं स्वप्रकाशं न भवतीत्याहुः तानपाकरोति- स्वप्रकाशत्वमपीति स्वप्रकाशत्वमपि तु यैर्ज्ञानस्य निवारितम् कथं सर्वज्ञता तस्य
8,126f. nyāyasudhā: tattadviṣayatā ghaṭādiviṣayatā, vidhīyate astitvenāṅgīkriyate mā bhūttattadviṣayatvamityata uktam- sārvajñārthamiti upalakṣaṇaṃ caitat sarvakartṛtvādyarthaṃ cetyapi draṣṭavyam atrānantaviśeṣā iti yathāgamasiddhoktiḥ vastutastu yadi īśvarajñānādi nirviśeṣaṃ syāttadā tattadviṣayatvaṃ na syāt tadā ca tasya sārvajñādikaṃ na syāt sarvaviṣayajñānavānhi sarvajño nāma tathā sarvakāryotpattiviṣayecchāprayatnavānsarvakartā sarvakāryavināśaviṣayecchādimāṃśca sarvasaṃhartā aṅgīkṛtaṃ ca sārvajñādi pareṇa parameśvarasya atastadarthaṃ jñānādestattadviṣayatayā bhāvyam kathaṃ ca tathā sati nirviśeṣatvamiti 8,127 etanaidapi nirastam yadāhuḥ "anityaṃ hi jñānādi karmakārakatayā viṣayasahitatvamapekṣeta nityasya tu kiṃ viṣayeṇa'; iti viṣayāṇāṃ cānantyādanantaviśeṣatāsiddhiḥ 8,128 syādetat nirviśeṣameveśvarajñānaṃ jñaptirūpam tattu taistairghaṭādyupādhibhistattadviṣayamiti vyapadiśyate evamakhaṇḍaiva tasyecchāstvityevamākārā tathāpi taistaiḥ sṛṣṭayādyupādhibhiḥ sisṛkṣā sajjihīrṣetyādyucyate tathā prayatno 'pi ataḥ svato viśeṣābhāve 'pyaupādhikaviśeṣavaśāttattadviṣayatā sārvajñādikaṃ ca yuktamityata āha- aupādhiketi aupādhiko 'pi viśeṣo 'sti na vā asti cetkathaṃ nirviśeṣatvam na cetpunaḥ sārvajñādyabhāva ityādipūrvoktanyāyenaiva nirastamityarthaḥ kiñcopādhirjñānādisambaddho viśeṣamāpādayedasambaddho vā ādye sambandho viṣayaviṣayibhāvātirikto nāstīti pūrvameva tadviṣayataiṣyavyā dvitīye 'tiprasaṅgaḥ api cāstvityevamākāreṇaivecchādinā sṛṣṭayādikaṃ bhavati uta sṛṣṭayādikaṃ bhavatvityevamākāreṇa nādyaḥ atiprasaṅgāt dvitīye svataḥ saviśeṣatvamityeṣā dik 8,129 vaiśeṣikādayaḥ kecidīśvarajñānaṃ svaprakāśaṃ na bhavatītyāhuḥ tānapākaroti- svaprakāśatvamapīti svaprakāśatvamapi tu yairjñānasya nivāritam kathaṃ sarvajñatā tasya
2.2.148d
-च् न्यायसुधा: यैस्त्विति सम्बन्धः केचिद्वैशेषिकादयः स्वप्रकाशतामङ्गीकुर्वन्तीत्येतत्सूचयितुं तुशब्दः ज्ञानस्य ईश्वरज्ञानस्य तेषां पक्ष इति शेषः तस्य ईश्वरस्य कथं स्वप्रकाशत्वाभावे सर्वज्ञताभाव इत्यत आह- स्वेति 8,130 ... स्वज्ञानाधिगमं विना
-c nyāyasudhā: yaistviti sambandhaḥ kecidvaiśeṣikādayaḥ svaprakāśatāmaṅgīkurvantītyetatsūcayituṃ tuśabdaḥ jñānasya īśvarajñānasya teṣāṃ pakṣa iti śeṣaḥ tasya īśvarasya kathaṃ svaprakāśatvābhāve sarvajñatābhāva ityata āha- sveti 8,130 ... svajñānādhigamaṃ vinā
2.2.149
न्यायसुधा: स्वज्ञानाधिगमाभावादित्यर्थः एकमेव हीश्वरज्ञानं तच्च स्वव्यतिरिक्तमेव विषयीकरोति न तु स्वरूपमिति कथमीश्वरः सर्वज्ञः स्यादिति स्वप्रकाशज्ञानाभावे ऽपीश्वरस्य सार्वज्ञसम्भवं शङ्कते- ज्ञानमिति ज्ञानं विश्वाधिगं त्वेकं तज्ज्ञानविषयं परम् इति ज्ञानद्वयेनैव सर्ववित् परमेश्वरः
nyāyasudhā: svajñānādhigamābhāvādityarthaḥ ekameva hīśvarajñānaṃ tacca svavyatiriktameva viṣayīkaroti na tu svarūpamiti kathamīśvaraḥ sarvajñaḥ syāditi svaprakāśajñānābhāve 'pīśvarasya sārvajñasambhavaṃ śaṅkate- jñānamiti jñānaṃ viśvādhigaṃ tvekaṃ tajjñānaviṣayaṃ param iti jñānadvayenaiva sarvavit parameśvaraḥ
2.2.150a
इति चेद्
iti ced
2.2.150a
न्यायसुधा: विश्वाधिगं स्वव्यतिरिक्तसमस्तविषयम् तज्ज्ञानं विषयो यस्य तत्तथोक्तम् स्यादयं दोषो यदीश्वरस्यैकमेव ज्ञानं स्यान्न चैवम् द्वे खल्वीश्वरज्ञाने तत्रैकं स्वव्यतिरिक्तद्वितीयज्ञानसहितसर्वविषयम् द्वितीयं तु तज्ज्ञानविषयीकारि एवंच ज्ञानस्य स्वविषयत्वाभावे ऽपीश्वरस्यैवंविधज्ञानद्वयेनैव सर्ववित्त्वमुपपद्यत इति तथापीश्वरस्यासार्वज्ञं तज्ज्ञानस्य वा स्वप्रकाशत्वं दुष्परिहरमित्याशयवानुत्तरमाह- एष एवेति ... एष एवार्थस्तज्ज्ञानावसितो यदि स्वप्रकाशत्वमेव स्याज्
nyāyasudhā: viśvādhigaṃ svavyatiriktasamastaviṣayam tajjñānaṃ viṣayo yasya tattathoktam syādayaṃ doṣo yadīśvarasyaikameva jñānaṃ syānna caivam dve khalvīśvarajñāne tatraikaṃ svavyatiriktadvitīyajñānasahitasarvaviṣayam dvitīyaṃ tu tajjñānaviṣayīkāri evaṃca jñānasya svaviṣayatvābhāve 'pīśvarasyaivaṃvidhajñānadvayenaiva sarvavittvamupapadyata iti tathāpīśvarasyāsārvajñaṃ tajjñānasya vā svaprakāśatvaṃ duṣpariharamityāśayavānuttaramāha- eṣa eveti ... eṣa evārthastajjñānāvasito yadi svaprakāśatvameva syāj
2.2.150d
-च् न्यायसुधा: आस्तां तावत्सजातीयात्मविशेषगुणयौगपद्यानुपपत्तिः ज्ञानद्वयवानहं, ज्ञानद्वयेन सर्वज्ञो ऽस्मि, इदं मे ज्ञानमेतज्ज्ञानविषयं एतच्चैतद्विषयमित्यादिरेष एवार्थ ईश्वरेण ज्ञायते न वा नेति पक्षे तस्य सार्वज्ञं न स्यात् आद्ये किमेतयोरन्यतरेणोत ज्ञानान्तरेण प्रथमस्येदमुत्तरम् एष एवार्थस्तयोरन्यतरेण ज्ञानेनावसितो विषयीकृतो यदि तदा तस्य ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वं स्यादेवेति तत्कथमित्यत आह- ज्ञानं हीति ... ज्ञानं ह्येतद् विशेषणम्
-c nyāyasudhā: āstāṃ tāvatsajātīyātmaviśeṣaguṇayaugapadyānupapattiḥ jñānadvayavānahaṃ, jñānadvayena sarvajño 'smi, idaṃ me jñānametajjñānaviṣayaṃ etaccaitadviṣayamityādireṣa evārtha īśvareṇa jñāyate na vā neti pakṣe tasya sārvajñaṃ na syāt ādye kimetayoranyatareṇota jñānāntareṇa prathamasyedamuttaram eṣa evārthastayoranyatareṇa jñānenāvasito viṣayīkṛto yadi tadā tasya jñānasya svaprakāśatvaṃ syādeveti tatkathamityata āha- jñānaṃ hīti ... jñānaṃ hyetad viśeṣaṇam
2.2.151ab
न्यायसुधा: यद्यप्येतज्ज्ञानं न निष्कृष्टं स्वस्य स्वविषयतामापद्यते तथापि ज्ञानविषयस्यैतस्य ज्ञानद्वयानहमित्यादेरर्थस्य विशेषणं भवत्येव तथाच विशिष्टार्थविषयत्वे विशेषणभूतस्वविषयत्वमवर्जनीयमेव नहि दण्डिसाक्षात्कारे दण्डो न स्फुरतीति युक्तमिति 8,131 द्वितीये दोषमाह- ज्ञानान्तरेणेति ज्ञानान्तरेण चेदत्र भवेदेवानवस्थितिः
nyāyasudhā: yadyapyetajjñānaṃ na niṣkṛṣṭaṃ svasya svaviṣayatāmāpadyate tathāpi jñānaviṣayasyaitasya jñānadvayānahamityāderarthasya viśeṣaṇaṃ bhavatyeva tathāca viśiṣṭārthaviṣayatve viśeṣaṇabhūtasvaviṣayatvamavarjanīyameva nahi daṇḍisākṣātkāre daṇḍo na sphuratīti yuktamiti 8,131 dvitīye doṣamāha- jñānāntareṇeti jñānāntareṇa cedatra bhavedevānavasthitiḥ
2.2.151cd
न्यायसुधा: ज्ञानान्तरेण तृतीयेन ज्ञानेन यद्येषो ऽर्थो विषयीक्रियते अत्र अस्मिन्पक्षे अनवस्थितिः ज्ञानद्वयवानीश्वर इति नियमाभावो भवेत् यस्तु ज्ञानत्रयवानिति नियमं मन्यते स प्रष्टव्यः किं ज्ञानत्रयवानहमस्मीत्यादिकमर्थमीश्वरो वेत्ति न वेति द्वितीये तु पुनरसार्वज्ञम् आद्ये किमेतत्त्रयान्यतमेन, उत चतुर्थेन नाद्यः स्वप्रकाशतापत्तेः द्वितीये पुनरनवस्थैव एवं ज्ञानान्तरपरम्पराभ्युपगमव्यसनं दुर्वारं स्यात् 8,132 नन्वनन्तानीश्वरज्ञानान्यभ्युपगच्छामि को दोष इति चेन्न कल्पनागौरवाद्वरमेकस्यैव ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वाभ्युपगम इत्याशयवानुपसंहरति- स्वप्रकाशत्वमिति स्वप्रकाशत्वमेतस्माद् दुर्निवार्यं समापतेत्
nyāyasudhā: jñānāntareṇa tṛtīyena jñānena yadyeṣo 'rtho viṣayīkriyate atra asminpakṣe anavasthitiḥ jñānadvayavānīśvara iti niyamābhāvo bhavet yastu jñānatrayavāniti niyamaṃ manyate sa praṣṭavyaḥ kiṃ jñānatrayavānahamasmītyādikamarthamīśvaro vetti na veti dvitīye tu punarasārvajñam ādye kimetattrayānyatamena, uta caturthena nādyaḥ svaprakāśatāpatteḥ dvitīye punaranavasthaiva evaṃ jñānāntaraparamparābhyupagamavyasanaṃ durvāraṃ syāt 8,132 nanvanantānīśvarajñānānyabhyupagacchāmi ko doṣa iti cenna kalpanāgauravādvaramekasyaiva jñānasya svaprakāśatvābhyupagama ityāśayavānupasaṃharati- svaprakāśatvamiti svaprakāśatvametasmād durnivāryaṃ samāpatet
2.2.152ab
न्यायसुधा: ननु ज्ञानं न स्वप्रकाशं वस्तुत्वादित्यादेः विरुद्धं(दि) स्वप्रकाशत्वं कथमङ्गीकर्तुमुचितमिति चेत् (न) यत् वस्तु, न तत्स्वप्रकाशमिति व्याप्तिज्ञानं स्वात्मानं न विषयीकरोति चेन्न सर्वोपसंहारवद्वयाप्तिसिद्धिः विषयीकरणे तु स्वप्रकाशत्वं दुर्निवारमित्याशयवतो वोपसंहारः 8,133 यदुक्तमीश्वरो ऽनन्तगुण इति तदनुपपन्नम् चतुर्विंशतेरधिकानां गुणानामभावात् तत्रापि केषाञ्चिदीश्वरे ऽनुपपत्तेः तस्मादुपपन्नैरष्टभिरेव गुणैरुपपन्नो भगवानिति मैवम् शौर्यौदायर्प्रागल्भ्यप्रभृतीनां गुणानां भावात् परेण स्वीकृतेष्वपि केषाञ्चिदनुपपत्त्यभावाच्च तथाहि सुखं तावदीश्वरस्य कुतो नाङ्गीकर्तव्यम् ईश्वरः सुखरहितो दुःखरहितत्वाद्घटवत् सुखवांश्चेददुःखवान्प्रसज्यते देवदत्तवदिति विपक्षे बाधकोपपन्नादनुमानादिति चेत् तत्रानुग्राहकस्य तर्कस्य तावद्दूषणमाह- सुखवानिति 8,134 सुखवान् दुःखवांश्च स्यादिति व्याप्तिश्च नो भवेत्
nyāyasudhā: nanu jñānaṃ na svaprakāśaṃ vastutvādityādeḥ viruddhaṃ(di) svaprakāśatvaṃ kathamaṅgīkartumucitamiti cet (na) yat vastu, na tatsvaprakāśamiti vyāptijñānaṃ svātmānaṃ na viṣayīkaroti cenna sarvopasaṃhāravadvayāptisiddhiḥ viṣayīkaraṇe tu svaprakāśatvaṃ durnivāramityāśayavato vopasaṃhāraḥ 8,133 yaduktamīśvaro 'nantaguṇa iti tadanupapannam caturviṃśateradhikānāṃ guṇānāmabhāvāt tatrāpi keṣāñcidīśvare 'nupapatteḥ tasmādupapannairaṣṭabhireva guṇairupapanno bhagavāniti maivam śauryaudāyarprāgalbhyaprabhṛtīnāṃ guṇānāṃ bhāvāt pareṇa svīkṛteṣvapi keṣāñcidanupapattyabhāvācca tathāhi sukhaṃ tāvadīśvarasya kuto nāṅgīkartavyam īśvaraḥ sukharahito duḥkharahitatvādghaṭavat sukhavāṃścedaduḥkhavānprasajyate devadattavaditi vipakṣe bādhakopapannādanumānāditi cet tatrānugrāhakasya tarkasya tāvaddūṣaṇamāha- sukhavāniti 8,134 sukhavān duḥkhavāṃśca syāditi vyāptiśca no bhavet
2.2.152cd
न्यायसुधा: कथं व्याप्त्यभाव इत्यत आह- निर्दुःखत्वमिति निर्दुःखत्वं महानन्दः श्रुत्यैवेशस्य भण्यते
nyāyasudhā: kathaṃ vyāptyabhāva ityata āha- nirduḥkhatvamiti nirduḥkhatvaṃ mahānandaḥ śrutyaiveśasya bhaṇyate
2.2.153
8,134f. न्यायसुधा: यद्यपि सुखित्वं दुःखित्वेन सहचरितं देवदत्तादावुपलब्धम् तथापीश्वरे निर्दुःखे ऽपि वाच्यं प्राक् प्रसञ्जानाद्वयाप्तिग्रहणवेलायामेवेदं व्याप्तिभङ्गोद्भावनमिति सर्वत्राप्येवं वक्तुं शक्यत्वेनोक्तदोषानिस्तारादिति मैवम् स्वाभ्युपगममात्रेणापादनस्थले व्याप्तिभङ्गाभिधाने सत्येवमेतत् नचैवं प्रकृते श्रुतिबलेनैवेश्वरे सुखित्वस्य दुःखित्व(स्य)व्यभिचारोपपादनात् तदिदमुक्तम्- श्रुत्यैव भण्यत इति प्रत्येकं सम्बन्धादेकवचनम् 8,135 कासौ श्रुतिरित्यतो ऽर्थतस्तामुदाहरति- य इति यो ऽशनायापिपासे च शोकादींश्चातिवर्तते आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् विपाप्मेत्यादिका च सा
8,134f. nyāyasudhā: yadyapi sukhitvaṃ duḥkhitvena sahacaritaṃ devadattādāvupalabdham tathāpīśvare nirduḥkhe 'pi vācyaṃ prāk prasañjānādvayāptigrahaṇavelāyāmevedaṃ vyāptibhaṅgodbhāvanamiti sarvatrāpyevaṃ vaktuṃ śakyatvenoktadoṣānistārāditi maivam svābhyupagamamātreṇāpādanasthale vyāptibhaṅgābhidhāne satyevametat nacaivaṃ prakṛte śrutibalenaiveśvare sukhitvasya duḥkhitva(sya)vyabhicāropapādanāt tadidamuktam- śrutyaiva bhaṇyata iti pratyekaṃ sambandhādekavacanam 8,135 kāsau śrutirityato 'rthatastāmudāharati- ya iti yo 'śanāyāpipāse ca śokādīṃścātivartate ānandaṃ brahmaṇo vidvān vipāpmetyādikā ca sā
2.2.154
न्यायसुधा: अनेन"यो ऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येतिऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते विपाप्मेत्यनेन"य आत्मापहतपाप्माऽ; इत्यादिश्रुतिम् सा निर्दुःखत्वाद्यभिधात्री नन्वानन्दश्रुतेर्दुःखाभावविषयत्वोपपत्तेर्न श्रुत्यवष्टम्भेन प्रसङ्गमूलभूतव्याप्तिभङ्गो वक्तुं शक्यत इत्यतो ऽङ्गीकृत्य तावत्सोपाधिकत्वमाह- ईश्वरस्येति 8,136 ईश्वरस्य तथेष्टत्वं दुःखित्वोपाधिरित्यपि उक्ते किमुत्तरं ब्रूयाच्छ्रुत्यनादरतत्परः
nyāyasudhā: anena"yo 'śanāyāpipāse śokaṃ mohaṃ jarāṃ mṛtyumatyeti'; iti śrutimupādatte vipāpmetyanena"ya ātmāpahatapāpmā'; ityādiśrutim sā nirduḥkhatvādyabhidhātrī nanvānandaśruterduḥkhābhāvaviṣayatvopapatterna śrutyavaṣṭambhena prasaṅgamūlabhūtavyāptibhaṅgo vaktuṃ śakyata ityato 'ṅgīkṛtya tāvatsopādhikatvamāha- īśvarasyeti 8,136 īśvarasya tatheṣṭatvaṃ duḥkhitvopādhirityapi ukte kimuttaraṃ brūyācchrutyanādaratatparaḥ
2.2.155ab
न्यायसुधा: तथेष्टत्वं दुःखी भवत्वितीष्टत्वम् दुःखित्वोपाधिः दुःखित्वप्रयोजकम् अपिपदेनाधर्मादिमत्त्वं समुच्चिनोति अनादरो विना बाधकेन प्रतीतार्थपरित्यागः मा भूत्तावत् श्रुत्यवष्टम्भेन व्याप्तिभङ्गः, सोपाधिकतया तु भविष्यति सोपाधिकसम्बन्धस्य व्यभिचारनियमादिति यः सुखी स दुःखी भवत्वितीश्वरेच्छाविषय एवेति नियमान्नायमुपाधिरित्यत आह- न चेति न चात्मदुःखितेच्छा स्यादत एतन्निवार्यते
nyāyasudhā: tatheṣṭatvaṃ duḥkhī bhavatvitīṣṭatvam duḥkhitvopādhiḥ duḥkhitvaprayojakam apipadenādharmādimattvaṃ samuccinoti anādaro vinā bādhakena pratītārthaparityāgaḥ mā bhūttāvat śrutyavaṣṭambhena vyāptibhaṅgaḥ, sopādhikatayā tu bhaviṣyati sopādhikasambandhasya vyabhicāraniyamāditi yaḥ sukhī sa duḥkhī bhavatvitīśvarecchāviṣaya eveti niyamānnāyamupādhirityata āha- na ceti na cātmaduḥkhitecchā syādata etannivāryate
2.2.155cd
न्यायसुधा: ईश्वरस्य हि"आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानऽ; इत्यादिश्रुतेः सुखित्वे ऽपि नोपाधिमत्त्वम् कस्याप्यात्मदुःखितेच्छाभावादत एतदुपाधेर्व्याप्याभिमतव्यापकत्वं निवायर्ते यद्यप्ययं नियमो न दर्शनमात्रेण सिद्धयति अतिप्रसङ्गात् नियामकं तु नास्तीति वक्तुं शक्यते तथापि श्रुत्यर्थपरित्यागं वारयितुं प्रसङ्गापादनायेदमुदितमिति द्रष्टव्यम् भवेदेतद्यद्यानन्दश्रुतिः सुखवादिनी स्यान्न चैतदस्ति तस्या दुःखाभावपरत्वादिति चेत् किं बाधकादियं श्रुतिः स्वार्थात्प्रच्याव्यते उतैवमेव न तावद्द्वितीयः दुःखाभावश्रुतेरप्यन्यथयितुं शक्यत्वेन तर्कस्येष्यापत्तितापत्तेः आद्ये न तावत्प्रत्यक्षमागमो वा बाधको ऽस्ति ततः सुखित्वे दुःखित्वप्रसङ्गो वा निर्दुःखत्वानुमानं वा बाधकमिति वाच्यम् तदुभयमपि व्यप्तिबलप्रवृत्तं वा स्यात्सहदर्शनमात्रबलप्रवृत्तं वा नाद्यः इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात् सिद्धे हि श्रुतेः स्वार्थप्रच्यावने तर्कानुमानयोर्व्याप्तिसिद्धिस्तत्सिद्धौ च श्रुतेः स्वार्थात्प्रच्यावनसिद्धिरिति 8,138 नन्वेतद्भवतामपि समानम् श्रुतेः स्वार्थपरत्वे तर्कानुमानयोर्व्याप्तिभङ्गः, सति च तस्मिन् श्रुतेः स्वार्थपरत्वमिति मैवम् यतः प्रतीतार्थपरित्याग एव बाधकमपेक्षते न स्वार्थपरत्वं, बाधकाभावम् तस्य प्रतीत्यैव सिद्धत्वात् द्वितीये त्वतिप्रसङ्गः स्यादित्याह- सहेति सहदर्शनमात्रेण श्रुतीनामपलापकः
nyāyasudhā: īśvarasya hi"ānandaṃ brahmaṇo vidvān'; ityādiśruteḥ sukhitve 'pi nopādhimattvam kasyāpyātmaduḥkhitecchābhāvādata etadupādhervyāpyābhimatavyāpakatvaṃ nivāyarte yadyapyayaṃ niyamo na darśanamātreṇa siddhayati atiprasaṅgāt niyāmakaṃ tu nāstīti vaktuṃ śakyate tathāpi śrutyarthaparityāgaṃ vārayituṃ prasaṅgāpādanāyedamuditamiti draṣṭavyam bhavedetadyadyānandaśrutiḥ sukhavādinī syānna caitadasti tasyā duḥkhābhāvaparatvāditi cet kiṃ bādhakādiyaṃ śrutiḥ svārthātpracyāvyate utaivameva na tāvaddvitīyaḥ duḥkhābhāvaśruterapyanyathayituṃ śakyatvena tarkasyeṣyāpattitāpatteḥ ādye na tāvatpratyakṣamāgamo vā bādhako 'sti tataḥ sukhitve duḥkhitvaprasaṅgo vā nirduḥkhatvānumānaṃ vā bādhakamiti vācyam tadubhayamapi vyaptibalapravṛttaṃ vā syātsahadarśanamātrabalapravṛttaṃ vā nādyaḥ itaretarāśrayatvaprasaṅgāt siddhe hi śruteḥ svārthapracyāvane tarkānumānayorvyāptisiddhistatsiddhau ca śruteḥ svārthātpracyāvanasiddhiriti 8,138 nanvetadbhavatāmapi samānam śruteḥ svārthaparatve tarkānumānayorvyāptibhaṅgaḥ, sati ca tasmin śruteḥ svārthaparatvamiti maivam yataḥ pratītārthaparityāga eva bādhakamapekṣate na svārthaparatvaṃ, bādhakābhāvam tasya pratītyaiva siddhatvāt dvitīye tvatiprasaṅgaḥ syādityāha- saheti sahadarśanamātreṇa śrutīnāmapalāpakaḥ
2.2.156a
यज्ञादेरपि पापस्य हेतुत्वं हिंसया युतेः नानुमाति कथं
yajñāderapi pāpasya hetutvaṃ hiṃsayā yuteḥ nānumāti kathaṃ
2.2.156cd
-च् न्यायसुधा: आपाद्येन साध्येन वा सहदर्शनं यस्यापादकस्य साधनस्य वा तत्सहदर्शनम् श्रुतीनाम् ईश्वरस्यानन्दवादिनीनाम् अपलापकः स्वार्थप्रच्यावकः यज्ञादेरित्यादिपदेन गोभ्यो यवसदानं गृह्यते युतेः योगात् यदि सहदर्शनमात्रेणानन्दश्रुत्यर्थालापः क्रियेत तदा या हिंसा सा पापहेतुरिति सहदर्शनेन ज्योतिष्योमादिश्रुत्यर्थापलापो ऽपि क्रियतामविशेषादिति भावः 8,139 नन्वविशेषो ऽसिद्धः हिंसात्वपापसाधनत्वयोः साहचर्ये निषिद्धत्वस्योपाधेः विद्यमानत्वात् नच सुखित्वदुःखित्वसम्बन्धे कश्चिदुपाधिरस्ति ईश्वरस्य तथेष्टत्वमुपाधिस्त्विदानीमपि गह(नं प्रवि)ननिविष्य इत्याशङ्कते- तत्रेति ... तत्र यद्युपाधिर्निषिद्धता
-c nyāyasudhā: āpādyena sādhyena vā sahadarśanaṃ yasyāpādakasya sādhanasya vā tatsahadarśanam śrutīnām īśvarasyānandavādinīnām apalāpakaḥ svārthapracyāvakaḥ yajñāderityādipadena gobhyo yavasadānaṃ gṛhyate yuteḥ yogāt yadi sahadarśanamātreṇānandaśrutyarthālāpaḥ kriyeta tadā yā hiṃsā sā pāpaheturiti sahadarśanena jyotiṣyomādiśrutyarthāpalāpo 'pi kriyatāmaviśeṣāditi bhāvaḥ 8,139 nanvaviśeṣo 'siddhaḥ hiṃsātvapāpasādhanatvayoḥ sāhacarye niṣiddhatvasyopādheḥ vidyamānatvāt naca sukhitvaduḥkhitvasambandhe kaścidupādhirasti īśvarasya tatheṣṭatvamupādhistvidānīmapi gaha(naṃ pravi)naniviṣya ityāśaṅkate- tatreti ... tatra yadyupādhirniṣiddhatā
2.2.157ab
न्यायसुधा: अस्तीत्युच्यत इति शेषः केयं निषिद्धता नाम अकर्तव्यतया श्रुत्युक्तत्वमिति चेत् केयमकर्तव्यतापि करणानर्हता वा कर्तुरनिष्यहेतुता वा नाद्यः ब्रह्महिंसाया अपि क्रियमाणत्वात् द्वितीये ऽपि किं साक्षादनिष्यसाधनत्वं परम्परया वा नाद्यः हिंसानन्तरमेव दुःखोत्पादादर्शनात् द्वितीये तु पापसाधनतयोक्तत्वमुपाधिरित्युक्तं स्यात् एवंचात्राप्युपाधिसद्भावादविशेष एवेति परिहरति- अदुःखित्वेनेति अदुःखित्वेन चानुक्तिः कथं नोपाधितां व्रजेत्
nyāyasudhā: astītyucyata iti śeṣaḥ keyaṃ niṣiddhatā nāma akartavyatayā śrutyuktatvamiti cet keyamakartavyatāpi karaṇānarhatā vā karturaniṣyahetutā vā nādyaḥ brahmahiṃsāyā api kriyamāṇatvāt dvitīye 'pi kiṃ sākṣādaniṣyasādhanatvaṃ paramparayā vā nādyaḥ hiṃsānantarameva duḥkhotpādādarśanāt dvitīye tu pāpasādhanatayoktatvamupādhirityuktaṃ syāt evaṃcātrāpyupādhisadbhāvādaviśeṣa eveti pariharati- aduḥkhitveneti aduḥkhitvena cānuktiḥ kathaṃ nopādhitāṃ vrajet
2.2.157c
न्यायसुधा: "अदुःखित्वेनानुक्तिरितिऽ; दुःखित्वेनोक्तिरित्यर्थः कासौ देवदत्तादीनां श्रौती दुःखित्वोक्तिरित्यत आह- अदुःखमिति अदुःखमितरत् सर्वं जीवा एव तु दुःखिनः तेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा प्रवर्तते
nyāyasudhā: "aduḥkhitvenānuktiriti'; duḥkhitvenoktirityarthaḥ kāsau devadattādīnāṃ śrautī duḥkhitvoktirityata āha- aduḥkhamiti aduḥkhamitarat sarvaṃ jīvā eva tu duḥkhinaḥ teṣāṃ duḥkhaprahāṇāya śrutireṣā pravartate
2.2.158a
-f इति श्रुतिर् हि परमा
-f iti śrutir hi paramā
2.2.158b
न्यायसुधा: प्रवर्तते दुःखप्रहाणसाधनं परमात्मानं प्रतिपादयतीत्यर्थः 8,141 एवमनुमानानुग्राहकं तर्कं निराकृत्येदानीमीश्वरो न सुखी निर्दुःखत्वाद्घटवदित्यनुमानमपि दूषयति- श्रुत्युक्तिरिति ... श्रुत्युक्तिर् यदि कारणम् किं कार्यमनुमानेन गळस्तनसमेन हि
nyāyasudhā: pravartate duḥkhaprahāṇasādhanaṃ paramātmānaṃ pratipādayatītyarthaḥ 8,141 evamanumānānugrāhakaṃ tarkaṃ nirākṛtyedānīmīśvaro na sukhī nirduḥkhatvādghaṭavadityanumānamapi dūṣayati- śrutyuktiriti ... śrutyuktir yadi kāraṇam kiṃ kāryamanumānena gaḷastanasamena hi
2.2.159a
-द् न्यायसुधा: कारणं प्रमायाः "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानऽ; इत्यादिश्रुतिः प्रमाणं न वा नेति पक्षे अपसिद्धान्तः आद्ये तद्बाधितत्वेनाजागलस्तन इव विवक्षितार्थासाधकमनुमानमुपेक्षणीयमिति भावः ननु श्रुतिः प्रमाणमेव किन्त्वनुमानविरुद्धत्वात्प्रतीतार्थं परित्यज्य दुःखाभावपरतया व्याख्यातव्येत्याशङ्कय, नैवम्, अनुमानस्य श्रुतिबाधकत्वादर्शनात् क्वचिदुपजीव्यत्वादिनैव बाधकत्वात् एवमेव बाधकत्वाभ्युपगमे त्वतिप्रसङ्गः स्यादित्याह- अनुमानेनेति अनुमानेन यद्यर्थः श्रुतिदृष्टो व्यपोद्यते पूर्वोक्तेन प्रकारेण नेश्वरो धर्म एव च स्यात् तत्फलं च
-d nyāyasudhā: kāraṇaṃ pramāyāḥ "ānandaṃ brahmaṇo vidvān'; ityādiśrutiḥ pramāṇaṃ na vā neti pakṣe apasiddhāntaḥ ādye tadbādhitatvenājāgalastana iva vivakṣitārthāsādhakamanumānamupekṣaṇīyamiti bhāvaḥ nanu śrutiḥ pramāṇameva kintvanumānaviruddhatvātpratītārthaṃ parityajya duḥkhābhāvaparatayā vyākhyātavyetyāśaṅkaya, naivam, anumānasya śrutibādhakatvādarśanāt kvacidupajīvyatvādinaiva bādhakatvāt evameva bādhakatvābhyupagame tvatiprasaṅgaḥ syādityāha- anumāneneti anumānena yadyarthaḥ śrutidṛṣṭo vyapodyate pūrvoktena prakāreṇa neśvaro dharma eva ca syāt tatphalaṃ ca
2.2.159ef
-ए न्यायसुधा: पूर्वोक्तेन शास्त्रयोनिसूत्रोक्तेन नेश्वरः स्यात् श्रुतिदृष्टो ऽपीश्वरो ऽनुमानविरोधात्त्याज्यः स्यादिति भावः धर्मश्च नैव स्यात्तत्फलं च नैव स्यादित्यत्राप्येवमेव तात्पर्यम् यज्ञक्रिया नादृष्टफलहेतुः क्रियात्वान्निष्ठीवनादिक्रियावत् धर्मो वा न सुखसाधनमदृष्टत्वादधर्मवदित्याद्यनुमानसम्भवात् अतिप्रसङ्गस्य विपर्यये पर्यवसानमाह- तेनेति ... तेनात्र श्रुतिरेव प्रमा भवेत्
-e nyāyasudhā: pūrvoktena śāstrayonisūtroktena neśvaraḥ syāt śrutidṛṣṭo 'pīśvaro 'numānavirodhāttyājyaḥ syāditi bhāvaḥ dharmaśca naiva syāttatphalaṃ ca naiva syādityatrāpyevameva tātparyam yajñakriyā nādṛṣṭaphalahetuḥ kriyātvānniṣṭhīvanādikriyāvat dharmo vā na sukhasādhanamadṛṣṭatvādadharmavadityādyanumānasambhavāt atiprasaṅgasya viparyaye paryavasānamāha- teneti ... tenātra śrutireva pramā bhavet
2.2.160
न्यायसुधा: यस्मादुपजीव्यत्वादिरहितेनानुमानेनानन्दश्रुतेर्बाधाभ्युपगमे ऽनिष्यप्रसङ्गस्तेन कारणेनैषा श्रुतिरत्रेश्वरस्यानन्दवत्त्व एव प्रमा प्रमाणं भवेन्न पुनरन्यथा योज्येति जोस्हि-1 8,143 मा भूत् श्रुतिरप्रमाणं, मा च भूदनुमानबाधयारऽथान्तरपरा, तथाप्यनुमानस्य बाधिका कुतः, प्रतिरोधिका तु भवेदित्यत आह- ईशस्येति ईशस्यानुमया सिद्धेः श्रुतिर्धमिर्प्रमा भवेत् तया सर्वगुणैः पूर्ण उक्त ईशो यतस्ततः
nyāyasudhā: yasmādupajīvyatvādirahitenānumānenānandaśruterbādhābhyupagame 'niṣyaprasaṅgastena kāraṇenaiṣā śrutiratreśvarasyānandavattva eva pramā pramāṇaṃ bhavenna punaranyathā yojyeti joshi-1 8,143 mā bhūt śrutirapramāṇaṃ, mā ca bhūdanumānabādhayār'thāntaraparā, tathāpyanumānasya bādhikā kutaḥ, pratirodhikā tu bhavedityata āha- īśasyeti īśasyānumayā siddheḥ śrutirdhamirpramā bhavet tayā sarvaguṇaiḥ pūrṇa ukta īśo yatastataḥ
2.2.161a
अनानन्दानुमा तस्य धर्मिग्राहिविरोधतः न प्रमाणं भवेत्
anānandānumā tasya dharmigrāhivirodhataḥ na pramāṇaṃ bhavet
Adhyāya 2 (cont. 31)
2.2.161d
-च् न्यायसुधा: अनुमयेति श्रुतिव्यतिरिक्तप्रमाणोपलक्षणम् धर्मिप्रमा धर्मिग्राहकं प्रमाणम् अनुमानं हि प्रमाणान्तरेण सिद्धे धर्मिणि प्रवर्तते नान्यथा अत्र चेश्वरो धर्मी न चासावनुमानेन सिद्धयतीति समर्थितं प्राक् प्रत्यक्षाद्यविषयत्वं तु परस्यापि सम्मतम् ततः परिशेषात् श्रुतिरेव धर्मिणः परमेश्वरस्य ग्राहिकेत्येष्यव्यम् तथाचानेनानुमानेन श्रुतिप्रामाण्यमनुमतम् अन्यथा स्वस्यानुत्थानप्रसङ्गात् सा चोपजीव्या श्रुतिरीश्वरमानन्दवन्तमाचष्टे ततस्तद्विरोधादनुमानमप्रमाणमेव अग्निस्वरूपग्राहकप्रत्यक्षविरुद्धतच्छैत्यानुमानवदिति नच वाच्यं यः सर्वज्ञ इत्यादिवाक्यमनुमानस्योपजीव्यं नानन्दवादीति सर्वस्यापि वेदस्यैकवाक्यत्वेनार्ध(ज)चरतीयायोगात् अन्यथाग्निग्राहकमेवोपजीव्यम् नतु तदौष्ण्यग्राहकमित्यपि स्यात् 8,144 अनेनैव न्यायेनेश्वरस्य विग्रहराहित्याद्यनुमानमपि सर्वं श्रुतिविरुद्धत्वादप्रमाणमेवेत्याशयवानुपसंहरति- तस्मादिति ... तस्मान्नानुमात्रोपयोगिनी
-c nyāyasudhā: anumayeti śrutivyatiriktapramāṇopalakṣaṇam dharmipramā dharmigrāhakaṃ pramāṇam anumānaṃ hi pramāṇāntareṇa siddhe dharmiṇi pravartate nānyathā atra ceśvaro dharmī na cāsāvanumānena siddhayatīti samarthitaṃ prāk pratyakṣādyaviṣayatvaṃ tu parasyāpi sammatam tataḥ pariśeṣāt śrutireva dharmiṇaḥ parameśvarasya grāhiketyeṣyavyam tathācānenānumānena śrutiprāmāṇyamanumatam anyathā svasyānutthānaprasaṅgāt sā copajīvyā śrutirīśvaramānandavantamācaṣṭe tatastadvirodhādanumānamapramāṇameva agnisvarūpagrāhakapratyakṣaviruddhatacchaityānumānavaditi naca vācyaṃ yaḥ sarvajña ityādivākyamanumānasyopajīvyaṃ nānandavādīti sarvasyāpi vedasyaikavākyatvenārdha(ja)caratīyāyogāt anyathāgnigrāhakamevopajīvyam natu tadauṣṇyagrāhakamityapi syāt 8,144 anenaiva nyāyeneśvarasya vigraharāhityādyanumānamapi sarvaṃ śrutiviruddhatvādapramāṇamevetyāśayavānupasaṃharati- tasmāditi ... tasmānnānumātropayoginī
2.2.162
न्यायसुधा: अत्र ईश्वरवाक्ये अत एव सर्वगुणैः पूर्ण इत्युक्तम् अन्यथाऽनन्दवानित्यवक्ष्यत् 8,145 अनुपपत्त्यन्तरं वैशेषिकादिदर्शने दर्शयन्"नित्यमेव च भावातऽ; इति सूत्रं व्याख्याति- नित्येच्छत्वादिति नित्येच्छत्वात् परेशस्य परमाणुसदात्वतः अदृष्टकालयोश्चैव भावात् कार्यं सदा भवेत्
nyāyasudhā: atra īśvaravākye ata eva sarvaguṇaiḥ pūrṇa ityuktam anyathā'nandavānityavakṣyat 8,145 anupapattyantaraṃ vaiśeṣikādidarśane darśayan"nityameva ca bhāvāt'; iti sūtraṃ vyākhyāti- nityecchatvāditi nityecchatvāt pareśasya paramāṇusadātvataḥ adṛṣṭakālayoścaiva bhāvāt kāryaṃ sadā bhavet
2.2.163ab
8,145f. न्यायसुधा: वैशेषिकादयो हि कालविशेषे द्वयणुकादिप्रक्रमेण महाभूतसृष्टिमभ्युपगच्छन्ति तत्तदीयप्रक्रियापर्यालोचनायां नोपपद्यते किन्तु तत्पक्षे कार्यं सदा भवेत् यदाभिलष्टते ततः प्रागपि भवेत् कुतः कारणसामग्रीसम्पत्तिनिबन्धनो हि कार्योत्पत्तेः कालनियमः तत्रादिसृष्टौ परमाणवः समवायिकारणभूतास्तावत्सदा विद्यन्ते निमित्तकारणं चेश्वरेच्छा नित्यैव तथा कालो दि(क्च)क् यद्यप्यदृष्टं धर्माधर्मसमाख्यातं न नित्यं तथापि प्रलये ऽस्तीत्यङ्गीक्रियत एव वृत्तिलाभस्तदा नास्तीति चेन्न तस्यापीश्वरेच्छादिकारणकस्य तद्भावे ऽभावानुपपत्तेः अत एव परमाणुसंयोगस्यासमवायिकारणस्याभावान्न सदा सृ(सदादिसृ)(महदादिसृ)ष्यिरिति निरस्तम् संयोगानुत्पादस्याप्यनुपपत्तेः तदसमवायिकारणकर्माभावादिति चेन्न तदनुत्पादस्याप्ययोगात् नचातो ऽन्यद्वयणुकादेः कारणमस्ति यद्वैकल्यादभिलषितसमयात्प्राक् कार्याभावो भवेत् सत्यां चाभिमतसामग्षां कार्यानुदये पश्चादपि नोत्पद्येत नियामकाभावादिति सदात्वं सदातत्वनम् भावात् प्रलये ऽपीति शेषः एवशब्दस्य सदैवेति सम्बन्धः कार्यं भवेदिति चाभ्युपगम्योक्तम् वस्तुतस्तु तत्पक्षे कदापि द्वयणुकाद्युत्पत्तिर्न सम्भवति विनाशकारणस्येश्वरेच्छादेः सदातनत्वेन सत्प्रतिपक्षत्वात् कार्योत्पत्तिसहकृतमेवेश्वरेच्छादिकं विनाशकारणमित्यङ्गीकारे ऽप्युत्पत्त्यनन्तरमेव विनाशः प्रसज्येतेति अत एव सृष्टयादीति वक्ष्यति 8,147 स्यादेवं यदि कालमात्रं सृष्टेर्वा संहारस्य वा कारणं स्यात् नचैवम् किन्तु कालविशेष एवातस्तद्भावाभावाभ्यां सृष्टिसंहारनियमो घटते तथा नेश्वरेच्छामात्रं सृष्टयादिहेतुः किन्तु तद्विशेष एव ततस्तद्भावाभावप्रयुक्ता सृष्टयादिव्यवस्था स्यादिति चेन्न किं कालदेशादेरौपाधिको भेदः, किंवा स्वाभाविकः नाद्यः निरस्तत्वात् द्वितीये त्वपसिद्धान्त इत्याह- नहीति न हि कालविभेदो ऽस्ति तत्पक्षे
8,145f. nyāyasudhā: vaiśeṣikādayo hi kālaviśeṣe dvayaṇukādiprakrameṇa mahābhūtasṛṣṭimabhyupagacchanti tattadīyaprakriyāparyālocanāyāṃ nopapadyate kintu tatpakṣe kāryaṃ sadā bhavet yadābhilaṣṭate tataḥ prāgapi bhavet kutaḥ kāraṇasāmagrīsampattinibandhano hi kāryotpatteḥ kālaniyamaḥ tatrādisṛṣṭau paramāṇavaḥ samavāyikāraṇabhūtāstāvatsadā vidyante nimittakāraṇaṃ ceśvarecchā nityaiva tathā kālo di(kca)k yadyapyadṛṣṭaṃ dharmādharmasamākhyātaṃ na nityaṃ tathāpi pralaye 'stītyaṅgīkriyata eva vṛttilābhastadā nāstīti cenna tasyāpīśvarecchādikāraṇakasya tadbhāve 'bhāvānupapatteḥ ata eva paramāṇusaṃyogasyāsamavāyikāraṇasyābhāvānna sadā sṛ(sadādisṛ)(mahadādisṛ)ṣyiriti nirastam saṃyogānutpādasyāpyanupapatteḥ tadasamavāyikāraṇakarmābhāvāditi cenna tadanutpādasyāpyayogāt nacāto 'nyadvayaṇukādeḥ kāraṇamasti yadvaikalyādabhilaṣitasamayātprāk kāryābhāvo bhavet satyāṃ cābhimatasāmagṣāṃ kāryānudaye paścādapi notpadyeta niyāmakābhāvāditi sadātvaṃ sadātatvanam bhāvāt pralaye 'pīti śeṣaḥ evaśabdasya sadaiveti sambandhaḥ kāryaṃ bhavediti cābhyupagamyoktam vastutastu tatpakṣe kadāpi dvayaṇukādyutpattirna sambhavati vināśakāraṇasyeśvarecchādeḥ sadātanatvena satpratipakṣatvāt kāryotpattisahakṛtameveśvarecchādikaṃ vināśakāraṇamityaṅgīkāre 'pyutpattyanantarameva vināśaḥ prasajyeteti ata eva sṛṣṭayādīti vakṣyati 8,147 syādevaṃ yadi kālamātraṃ sṛṣṭervā saṃhārasya vā kāraṇaṃ syāt nacaivam kintu kālaviśeṣa evātastadbhāvābhāvābhyāṃ sṛṣṭisaṃhāraniyamo ghaṭate tathā neśvarecchāmātraṃ sṛṣṭayādihetuḥ kintu tadviśeṣa eva tatastadbhāvābhāvaprayuktā sṛṣṭayādivyavasthā syāditi cenna kiṃ kāladeśāderaupādhiko bhedaḥ, kiṃvā svābhāvikaḥ nādyaḥ nirastatvāt dvitīye tvapasiddhānta ityāha- nahīti na hi kālavibhedo 'sti tatpakṣe
2.2.163b
न्यायसुधा: हिशब्देन"आकाशकालदिशामेकैकत्वातऽ; इत्यादितद्वाक्यं स्मारयति कालेतीश्वरेच्छाया अप्युपलक्षणम् 8,148 नन्विदं दूषणं भवतामपि समानम् तथाहि महदाद्युपादानकारणं प्रकृतिर्नित्यैव तथा निमित्तकारणमीश्वरेच्छाकालादिकमपि तदेव च प्रलयकारणम् अतः सृष्टिप्रलयसमयनियमो भवतामपि दुर्घट इत्यत आह- अस्मन्मत इति ... ऽस्मन्मते हरेः विशेषकाल एवैतत्सृष्टयादीच्छा सदातना
nyāyasudhā: hiśabdena"ākāśakāladiśāmekaikatvāt'; ityāditadvākyaṃ smārayati kāletīśvarecchāyā apyupalakṣaṇam 8,148 nanvidaṃ dūṣaṇaṃ bhavatāmapi samānam tathāhi mahadādyupādānakāraṇaṃ prakṛtirnityaiva tathā nimittakāraṇamīśvarecchākālādikamapi tadeva ca pralayakāraṇam ataḥ sṛṣṭipralayasamayaniyamo bhavatāmapi durghaṭa ityata āha- asmanmata iti ... 'smanmate hareḥ viśeṣakāla evaitatsṛṣṭayādīcchā sadātanā
2.2.164ab
-द् न्यायसुधा: यद्यप्यस्मन्मते हरेरिच्छा सदातना प्रकृत्याद्युपलक्षणमेतत् तथापि विशेषकाल एवैतस्य महदादेः सृष्टयादि भवतीति योजना अस्माभिः काले स्वभावत एव भेदो ऽभ्युपगम्यते तथा च कालविशेषस्यैव सृष्टिं संहारं च कारणत्वात्तद्भावाभावाभ्यां सत्स्वपीतरकारणेषु सृष्टयादिसमयनियमो युज्यत इति भावः ननु कालविशेष इति वाच्यम् मैवम् विशिष्टत इति विशेषः, स चासौ कालश्चेति विग्रहग्रहणात् ननु सदातनीति भवितव्यम् मैवम् नायं ट्युट्युलोरन्यरतः प्रत्ययः किन्तु भ(भा)वार्थे तनप्रत्ययो ऽयम् अथवा तनेति तनोते रूपमेतत् 8,149 ननु ते कालभेदा यदि नित्यास्तदा स प्रसङ्गस्तदवस्थः व्यर्थश्च कालभेदाभ्युपगमः अनित्यत्वे तत्कारणं वाच्यमिति चेत् सत्यम् उपादानं तु प्रकृतिरेव निमित्तमाह- विशेषाश्चेति 8,150 विशेषाश्चैव कालस्य हरेरिच्छावशाः सदा
-d nyāyasudhā: yadyapyasmanmate harericchā sadātanā prakṛtyādyupalakṣaṇametat tathāpi viśeṣakāla evaitasya mahadādeḥ sṛṣṭayādi bhavatīti yojanā asmābhiḥ kāle svabhāvata eva bhedo 'bhyupagamyate tathā ca kālaviśeṣasyaiva sṛṣṭiṃ saṃhāraṃ ca kāraṇatvāttadbhāvābhāvābhyāṃ satsvapītarakāraṇeṣu sṛṣṭayādisamayaniyamo yujyata iti bhāvaḥ nanu kālaviśeṣa iti vācyam maivam viśiṣṭata iti viśeṣaḥ, sa cāsau kālaśceti vigrahagrahaṇāt nanu sadātanīti bhavitavyam maivam nāyaṃ ṭyuṭyuloranyarataḥ pratyayaḥ kintu bha(bhā)vārthe tanapratyayo 'yam athavā taneti tanote rūpametat 8,149 nanu te kālabhedā yadi nityāstadā sa prasaṅgastadavasthaḥ vyarthaśca kālabhedābhyupagamaḥ anityatve tatkāraṇaṃ vācyamiti cet satyam upādānaṃ tu prakṛtireva nimittamāha- viśeṣāśceti 8,150 viśeṣāścaiva kālasya harericchāvaśāḥ sadā
2.2.164cd
न्यायसुधा: न केवलं महदादि किन्तु कालस्य विशेषाश्च क्षणलवादयः एवशब्दस्य हरेरेवेति सम्बन्धः सदेत्यनेन न युगपत्सर्वक्षणसृष्टिर्येन तेषामपि क्षणिकत्वं स्यात् किन्तु निरन्तरप्रवाहतयेत्युक्तं भवति 8,152 ननु कालविशेषाणां परमेश्वराज्जन्म कुतः प्रमाणात्सिद्धमित्यत आह- सर्व इति सर्वे निमेषा इति हि श्रुतिरेवाह सादरम्
nyāyasudhā: na kevalaṃ mahadādi kintu kālasya viśeṣāśca kṣaṇalavādayaḥ evaśabdasya harereveti sambandhaḥ sadetyanena na yugapatsarvakṣaṇasṛṣṭiryena teṣāmapi kṣaṇikatvaṃ syāt kintu nirantarapravāhatayetyuktaṃ bhavati 8,152 nanu kālaviśeṣāṇāṃ parameśvarājjanma kutaḥ pramāṇātsiddhamityata āha- sarva iti sarve nimeṣā iti hi śrutirevāha sādaram
2.2.165ab
न्यायसुधा: "सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधिऽ; इति श्रुतिरेव कालविशेषाणामीश्वराज्जनिमाह हि इत्यर्थः विशेषणद्योतत इति विद्युत्तस्मात्परमपुरुषात्सर्वे निमेषाः कालभेदा अधिजज्ञिरे यतास्वं जायन्त इति नन्वेषा श्रुतिः कालोपाधीनामीश्वराज्जननमाह, नतु कालस्य तथा सति काष्ठाकलामुहर्ताश्चेत्युत्तरवाक्यस्य पौनरुक्त्यप्रसङ्गात् नहि सर्वनिमेषातिरिक्तं काष्ठाकलादिकमस्ति उपाधयस्तु निमेषादिरूपाः पृथगेवेति न तत्र पुनरुक्तिदोष इत्यत उक्तम्- सादरमिति यत्सर्वनिमेषजन्माभिधाय पुनः काष्ठादिजन्माभिधत्ते तदादरार्थमित्यतो न पुनरुक्तिदोषः उपाधिभेदस्तु नोपपद्यत इत्युक्तमेवेति 8,155 ननु निमेषादिशब्दा अक्षिपक्ष्मसंयोगादिवाचिनो न साक्षात्कालाभिधायिनः अतो नेयं श्रुतिर्व्यक्तं कालस्यैवेश्वराज्जन्म प्रतिपादयितुमलमित्यतो ऽत्र स्पष्टां श्रुतिं चाह- उदीरयतीति उदीरयति कालाख्यशक्तिमित्यस्य वागपि
nyāyasudhā: "sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣādadhi'; iti śrutireva kālaviśeṣāṇāmīśvarājjanimāha hi ityarthaḥ viśeṣaṇadyotata iti vidyuttasmātparamapuruṣātsarve nimeṣāḥ kālabhedā adhijajñire yatāsvaṃ jāyanta iti nanveṣā śrutiḥ kālopādhīnāmīśvarājjananamāha, natu kālasya tathā sati kāṣṭhākalāmuhartāścetyuttaravākyasya paunaruktyaprasaṅgāt nahi sarvanimeṣātiriktaṃ kāṣṭhākalādikamasti upādhayastu nimeṣādirūpāḥ pṛthageveti na tatra punaruktidoṣa ityata uktam- sādaramiti yatsarvanimeṣajanmābhidhāya punaḥ kāṣṭhādijanmābhidhatte tadādarārthamityato na punaruktidoṣaḥ upādhibhedastu nopapadyata ityuktameveti 8,155 nanu nimeṣādiśabdā akṣipakṣmasaṃyogādivācino na sākṣātkālābhidhāyinaḥ ato neyaṃ śrutirvyaktaṃ kālasyaiveśvarājjanma pratipādayitumalamityato 'tra spaṣṭāṃ śrutiṃ cāha- udīrayatīti udīrayati kālākhyaśaktimityasya vāgapi
2.2.165cd
न्यायसुधा: "सो ऽन्तःशरीरे ऽर्पितभूतसूक्ष्मः कालात्मिकां शक्तिमुदीरयाणःऽ; इति अस्य ईश्वरस्य वागपि कालस्येश्वरादुत्पत्तिमाहेत्यर्थः कालात्मिकां कालाख्यां सहकारिशक्तिमुदीरयाणो जनयन्नित्यर्थः अत्र कालशब्दादीश्वरस्य जगत्सृष्टौ शक्तित्वाभिधानाच्च नार्थान्तरकल्पनावकाशः 8,156 स्यादेतत् कालस्तावत्सर्वोत्पत्तिमतां निमित्तम् नच कालस्योत्पत्तौ कालान्तरमस्ति तत्कथं तस्योपपत्तिः पूर्वकालः परकालस्य निमित्तमिति चेन्न इदानीं जातस्तदानीं जात इत्यधिकरणतया कालस्य कारणतावधारणात् अधिकरणस्य कार्योत्पत्तिसमानकालीनताया गेहे जातो गोष्ठे जात इत्यादौ निश्चितत्वादित्यत आह- कालस्येति कालस्य कालगत्वेन न विरोधो ऽपि कश्चन
nyāyasudhā: "so 'ntaḥśarīre 'rpitabhūtasūkṣmaḥ kālātmikāṃ śaktimudīrayāṇaḥ'; iti asya īśvarasya vāgapi kālasyeśvarādutpattimāhetyarthaḥ kālātmikāṃ kālākhyāṃ sahakāriśaktimudīrayāṇo janayannityarthaḥ atra kālaśabdādīśvarasya jagatsṛṣṭau śaktitvābhidhānācca nārthāntarakalpanāvakāśaḥ 8,156 syādetat kālastāvatsarvotpattimatāṃ nimittam naca kālasyotpattau kālāntaramasti tatkathaṃ tasyopapattiḥ pūrvakālaḥ parakālasya nimittamiti cenna idānīṃ jātastadānīṃ jāta ityadhikaraṇatayā kālasya kāraṇatāvadhāraṇāt adhikaraṇasya kāryotpattisamānakālīnatāyā gehe jāto goṣṭhe jāta ityādau niścitatvādityata āha- kālasyeti kālasya kālagatvena na virodho 'pi kaścana
2.2.166ab
न्यायसुधा: कालस्योत्पत्त्यङ्गीकारे न केवलं साधकसद्भावः किन्तु कश्चन विरोधो ऽपि नास्तीति योजना एतच्च प्रपञ्चयिष्यते एवं स्वमते कालविशेषभावाभावप्रयुक्तः सृष्टयादेः समयनियम इति समर्थितम् प्रकारान्तरेण तं समर्थयते- असङ्खयातेति असङ्खयातविशेषत्वादिच्छाया अपि सर्वदा
nyāyasudhā: kālasyotpattyaṅgīkāre na kevalaṃ sādhakasadbhāvaḥ kintu kaścana virodho 'pi nāstīti yojanā etacca prapañcayiṣyate evaṃ svamate kālaviśeṣabhāvābhāvaprayuktaḥ sṛṣṭayādeḥ samayaniyama iti samarthitam prakārāntareṇa taṃ samarthayate- asaṅkhayāteti asaṅkhayātaviśeṣatvādicchāyā api sarvadā
2.2.166cd
8,156f. न्यायसुधा: सर्वदा विद्यमानाया इति शेषः सर्वदा विद्यमानाया अपीश्वरेच्छयाः शक्तिव्यक्तिरूपावस्थितसिसृक्षात्वाद्यसङ्खयातविशेष(वत्त्वा)त्वात् तद्वयक्त्यव्यक्तिप्रयुक्तः सृष्टयादेः समनियमो युज्यत इत्यर्थः यद्यपि कालभेदमात्रेण कृतसमाधानमेतत् कालविशेषे स्रक्ष्यामीत्येवंरूपत्वाद्भगवदिच्छाया न मोघत्वमापद्यते तथापि वस्तुस्थितिरियं दर्शिता वेदितव्या 8,157 कालस्य कालगत्वेनेत्युक्तं, तत्र किं कालः स्वगतः किं वा कालान्तरगतः नाद्यः स्वस्कन्धारोहणवद्विरुद्धत्वात् न द्वितीयः तदभावात् भावे वा कालान्तरसृष्टिवैयर्थ्यात् तस्याप्युत्पत्तौ कालान्तराङ्गीकारप्रसङ्गादित्यतः सप्रमाणकमुक्तं विवृणोति- ईश इति ईशो देशश् च कालश् च स्वगता एव सर्वदा
8,156f. nyāyasudhā: sarvadā vidyamānāyā iti śeṣaḥ sarvadā vidyamānāyā apīśvarecchayāḥ śaktivyaktirūpāvasthitasisṛkṣātvādyasaṅkhayātaviśeṣa(vattvā)tvāt tadvayaktyavyaktiprayuktaḥ sṛṣṭayādeḥ samaniyamo yujyata ityarthaḥ yadyapi kālabhedamātreṇa kṛtasamādhānametat kālaviśeṣe srakṣyāmītyevaṃrūpatvādbhagavadicchāyā na moghatvamāpadyate tathāpi vastusthitiriyaṃ darśitā veditavyā 8,157 kālasya kālagatvenetyuktaṃ, tatra kiṃ kālaḥ svagataḥ kiṃ vā kālāntaragataḥ nādyaḥ svaskandhārohaṇavadviruddhatvāt na dvitīyaḥ tadabhāvāt bhāve vā kālāntarasṛṣṭivaiyarthyāt tasyāpyutpattau kālāntarāṅgīkāraprasaṅgādityataḥ sapramāṇakamuktaṃ vivṛṇoti- īśa iti īśo deśaś ca kālaś ca svagatā eva sarvadā
2.2.167
न्यायसुधा: देश इत्यव्याकृताकाशाभिधानम् स्वगता इत्युक्त्या प्राप्तां देशकालयोः स्वातन्त्र्यशङ्कां वारयति- ईशाधीनाविति 8,158 ईशाधीनौ च तौ नित्यं तदाधारौ च तद्गतौ इति श्रुतिरपि प्राह काले स्वोद्दिष्ट एव तु
nyāyasudhā: deśa ityavyākṛtākāśābhidhānam svagatā ityuktyā prāptāṃ deśakālayoḥ svātantryaśaṅkāṃ vārayati- īśādhīnāviti 8,158 īśādhīnau ca tau nityaṃ tadādhārau ca tadgatau iti śrutirapi prāha kāle svoddiṣṭa eva tu
2.2.168
तत्कालसृष्टिमेवातो वाञ्छतीशः सदैव हि स्यात् कालः स तदैवेति कालस्य स्वगतत्वतः
tatkālasṛṣṭimevāto vāñchatīśaḥ sadaiva hi syāt kālaḥ sa tadaiveti kālasya svagatatvataḥ
2.2.169a
न्यायसुधा: विशेषणमात्रेण सत्ताप्रतीतिप्रवृत्तीनां परमेश्वरायत्तत्वमुच्यते श्रुतिरपीति साक्षिणं समुच्चिनोति यतः कालस्य स्वगतत्वं श्रुतिः प्राह साक्षिणा च सिद्धम् अतः कालस्य स्वगतत्वतः स कालस्तदैव स्यादितीशः सदैव स्वोद्दिष्य एव काले तत्तत्कालसृष्टिमेव वाञ्छतीत्यन्वयः 8,158f. एतदुक्तं भवति कालातिरिक्तकार्याणामेव कालो ऽधिकरणतया कारणं न कालस्य केवलं श्वो घटं स्रष्टास्मीतिवत्कालसृष्टिं वाञ्छतः परमेश्वरस्याधिकरणतयोद्देश्यः कालः क इति प्रश्नो ऽवशिष्यते तत्र यः सृज्यः स एवेत्युत्तरम् नहि सृज्यस्य प्राक् सत्त्वमस्ति येनोद्देश्यत्वं सत्त्वमपेक्षेत अधिकरणाधिकर्तव्यता चैकस्यैव श्रुत्यादिसिद्धा विशेषबलाच्चोपपद्यते अतो न कालस्योत्पत्तौ काचिदनुपपत्तिरिति 8,160 यदुक्तं यदेश्वरेच्छा सिसृक्षाकारा व्यज्यते तदा महदादिसृष्टिभर्वति यदा तु सञ्जिहीर्षारूपा सम्पद्यते तदा संहारो भवतीति तत्रेदं वैचित्र्यं किन्निमित्तमिति वाच्यम् नच कालविशेषो निमित्तमिति युक्तम् तस्येश्वरेच्छायत्तत्वात् नापि पुरुषार्थायत्तम् पारतन्त्र्यापत्तेरित्यत आह- स्वभावादेवेति स्वभावादेव हीच्छैषा
nyāyasudhā: viśeṣaṇamātreṇa sattāpratītipravṛttīnāṃ parameśvarāyattatvamucyate śrutirapīti sākṣiṇaṃ samuccinoti yataḥ kālasya svagatatvaṃ śrutiḥ prāha sākṣiṇā ca siddham ataḥ kālasya svagatatvataḥ sa kālastadaiva syāditīśaḥ sadaiva svoddiṣya eva kāle tattatkālasṛṣṭimeva vāñchatītyanvayaḥ 8,158f. etaduktaṃ bhavati kālātiriktakāryāṇāmeva kālo 'dhikaraṇatayā kāraṇaṃ na kālasya kevalaṃ śvo ghaṭaṃ sraṣṭāsmītivatkālasṛṣṭiṃ vāñchataḥ parameśvarasyādhikaraṇatayoddeśyaḥ kālaḥ ka iti praśno 'vaśiṣyate tatra yaḥ sṛjyaḥ sa evetyuttaram nahi sṛjyasya prāk sattvamasti yenoddeśyatvaṃ sattvamapekṣeta adhikaraṇādhikartavyatā caikasyaiva śrutyādisiddhā viśeṣabalāccopapadyate ato na kālasyotpattau kācidanupapattiriti 8,160 yaduktaṃ yadeśvarecchā sisṛkṣākārā vyajyate tadā mahadādisṛṣṭibharvati yadā tu sañjihīrṣārūpā sampadyate tadā saṃhāro bhavatīti tatredaṃ vaicitryaṃ kinnimittamiti vācyam naca kālaviśeṣo nimittamiti yuktam tasyeśvarecchāyattatvāt nāpi puruṣārthāyattam pāratantryāpatterityata āha- svabhāvādeveti svabhāvādeva hīcchaiṣā
2.2.169b
न्यायसुधा: एषा विचित्रा तस्मात्कालविशेषाणामीश्वराधीनत्वे नेतरेतराश्रयदोषापत्तिरिति हिशब्दार्थः कुत एतदित्यत आह- देवस्येति ... देवस्यैव इति श्रुतेः
nyāyasudhā: eṣā vicitrā tasmātkālaviśeṣāṇāmīśvarādhīnatve netaretarāśrayadoṣāpattiriti hiśabdārthaḥ kuta etadityata āha- devasyeti ... devasyaiva iti śruteḥ
2.2.169cd
न्यायसुधा: एतदवगम्यत इति शेषः 8,161 अपर आह किमनया कालादिवैचित्र्यकल्पनया यावता कारणानां कार्याणां च स्वभावादेव समयनियमोपपत्तेः अन्ततो ऽपि हि स्वभाववादो ऽभ्युपगन्तव्यः ततो वरमादावेव स्वभाववादाभ्युपगम इति अत आह- स्वभावो ऽपीति स्वभावो ऽपि परेशेच्छावश इत्युदितः पुरा
nyāyasudhā: etadavagamyata iti śeṣaḥ 8,161 apara āha kimanayā kālādivaicitryakalpanayā yāvatā kāraṇānāṃ kāryāṇāṃ ca svabhāvādeva samayaniyamopapatteḥ antato 'pi hi svabhāvavādo 'bhyupagantavyaḥ tato varamādāveva svabhāvavādābhyupagama iti ata āha- svabhāvo 'pīti svabhāvo 'pi pareśecchāvaśa ityuditaḥ purā
2.2.170ab
न्यायसुधा: पुरा"चेतनानां विशेषो यःऽ; इत्यादौ स्वभाववादमभ्युपगच्छतापि तन्नियामकतयेश्वरो अङ्गीकार्यः ततस्तत्रैकत्रैव स्वभावानुसरणे प्रमाणायत्ते ऽङ्गीकार्ये किमनेकत्र तदभ्युपगमेनेति भावः न केवलं पूर्वोक्तमेव प्रमाणं स्मर्तव्यम् किन्तु प्रमाणान्तरमप्यस्तीत्याह- नित्या इति नित्या अनित्याश्च ततस्तदधीना इति श्रुतिः
nyāyasudhā: purā"cetanānāṃ viśeṣo yaḥ'; ityādau svabhāvavādamabhyupagacchatāpi tanniyāmakatayeśvaro aṅgīkāryaḥ tatastatraikatraiva svabhāvānusaraṇe pramāṇāyatte 'ṅgīkārye kimanekatra tadabhyupagameneti bhāvaḥ na kevalaṃ pūrvoktameva pramāṇaṃ smartavyam kintu pramāṇāntaramapyastītyāha- nityā iti nityā anityāśca tatastadadhīnā iti śrutiḥ
2.2.170cd
न्यायसुधा: तत इत्यस्य श्रुतावेव परामर्शविषयो द्रष्टव्यः श्रुतिः सर्वस्येश्वराधीनतामाहेति शेषः 8,162 अनुपपत्त्यन्तरं वैशेषिकादिमते दर्शयन्, ओं रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् ओं ओं उभयथा च दोषात् ओं इति सूत्रद्वयं व्याचष्टे- रूपेति रूपादिमत्त्वाच् च विपर्ययो दर्शनात् ब्ब्स्_2,2.15 उभयथा च दोषात् ब्ब्स्_2,2.16 रूपस्पर्शादिहेतुभ्यः परमाणोरनित्यता
nyāyasudhā: tata ityasya śrutāveva parāmarśaviṣayo draṣṭavyaḥ śrutiḥ sarvasyeśvarādhīnatāmāheti śeṣaḥ 8,162 anupapattyantaraṃ vaiśeṣikādimate darśayan, oṃ rūpādimattvācca viparyayo darśanāt oṃ oṃ ubhayathā ca doṣāt oṃ iti sūtradvayaṃ vyācaṣṭe- rūpeti rūpādimattvāc ca viparyayo darśanāt bbs_2,2.15 ubhayathā ca doṣāt bbs_2,2.16 rūpasparśādihetubhyaḥ paramāṇoranityatā
2.2.171a
अनुमेया
anumeyā
2.2.171
न्यायसुधा: परमाणोरिति जात्यपेक्षमेकवचनम् पार्थिवादीनां चतुर्विधानां परमाणूनां नित्यतामुपयान्ति वैशेषिकादयः तदनुपपन्नम् पाथिर्वाः पाथसीयास्तैजसाश्च परमाणवो ऽनित्या रूपवत्त्वात्पटवत् यद्वा चतुर्विधा अप्यनित्याः स्पर्शवत्त्वात्पटवत् एवं पार्थितवा आप्याश्चानित्या रसवत्त्वात्पटवत् पार्थिवा अनित्या गन्धवत्त्वात्तद्वदेवेत्याद्यनुमानविरुद्धत्वात् नच सावयवत्वमुपाधिः गुणादौ साध्याव्याप्तेः नच द्रव्यत्वावच्छिन्ने साध्ये ऽस्योपाधित्वम् यद्रूपादिमत्तत्सावयवमिति साधनव्यापकत्वात् नच धर्मिग्राहकविरोधः साक्षिणैव परमाणुसिद्धेरुक्तत्वात् अनित्यत्वे च परमाणूनां न मूलकारणत्वसिद्धिः यदि च रूपादिमन्तो ऽपि परमाणवो नानित्यास्तदा घटादयो ऽप्यनित्या न स्युरविशेषात् तथा(च)पि न परमाणूनां मूलकारणत्वम् नचेश्वरे हेतूनां व्यभिचारः भौतिकत्वेन विशेषणात् तथाच वक्ष्यति "भौतिकं त्वेव रूपादि व्याप्तं नाशेन नो मतेऽ; इति 8,164 नन्वस्माभिर्भूतसूक्ष्माणां नित्यताङ्गीक्रियते तत्कथमेवमनुमीयते मैवम् नहि परमाणवो भूतसूक्ष्माणि, किन्नामाहं(कारो)मात्रोपचितानि विकृताकाराश्च अनित्या एवेति 8,165 अपरिग्रहाच् चात्यन्तम् अनपेक्षा ब्ब्स्_2,2.17 ओं अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा ओं इति सूत्रं व्याचष्टे- श्रीतीनां चेति ... श्रुतीनां च विरुद्धत्वान्न तन्मतम् उपादेयमतश्चायमविरुद्धः समन्वयः
nyāyasudhā: paramāṇoriti jātyapekṣamekavacanam pārthivādīnāṃ caturvidhānāṃ paramāṇūnāṃ nityatāmupayānti vaiśeṣikādayaḥ tadanupapannam pāthirvāḥ pāthasīyāstaijasāśca paramāṇavo 'nityā rūpavattvātpaṭavat yadvā caturvidhā apyanityāḥ sparśavattvātpaṭavat evaṃ pārthitavā āpyāścānityā rasavattvātpaṭavat pārthivā anityā gandhavattvāttadvadevetyādyanumānaviruddhatvāt naca sāvayavatvamupādhiḥ guṇādau sādhyāvyāpteḥ naca dravyatvāvacchinne sādhye 'syopādhitvam yadrūpādimattatsāvayavamiti sādhanavyāpakatvāt naca dharmigrāhakavirodhaḥ sākṣiṇaiva paramāṇusiddheruktatvāt anityatve ca paramāṇūnāṃ na mūlakāraṇatvasiddhiḥ yadi ca rūpādimanto 'pi paramāṇavo nānityāstadā ghaṭādayo 'pyanityā na syuraviśeṣāt tathā(ca)pi na paramāṇūnāṃ mūlakāraṇatvam naceśvare hetūnāṃ vyabhicāraḥ bhautikatvena viśeṣaṇāt tathāca vakṣyati "bhautikaṃ tveva rūpādi vyāptaṃ nāśena no mate'; iti 8,164 nanvasmābhirbhūtasūkṣmāṇāṃ nityatāṅgīkriyate tatkathamevamanumīyate maivam nahi paramāṇavo bhūtasūkṣmāṇi, kinnāmāhaṃ(kāro)mātropacitāni vikṛtākārāśca anityā eveti 8,165 aparigrahāc cātyantam anapekṣā bbs_2,2.17 oṃ aparigrahāccātyantamanapekṣā oṃ iti sūtraṃ vyācaṣṭe- śrītīnāṃ ceti ... śrutīnāṃ ca viruddhatvānna tanmatam upādeyamataścāyamaviruddhaḥ samanvayaḥ
2.2.172ab
न्यायसुधा: सम्बन्धमात्रे षष्ठी अन्यथा तृतीया स्यात् श्रुतयश्च"आत्मन आकाशःऽ; इत्याद्यास्तत्र तत्रोदाहृता ज्ञातव्याः वैशेषिकादिमतस्यानुपादेयत्वे सिद्धे किं लब्धमित्यत आह- अतश्चेति अयं सकलगुणपूर्णपरब्रह्मविषयः अविरुद्ध इति न वैशेषिकासिदमतविरोदेनासमञ्जसो मन्तव्य इति भावः इति श्रीमन्न्यायसुधायां वैशेषिकाधिकरणम् 8,166 [======= ज्न्य्स्_2,2.विइ: समुदायाधिकरण =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां समुदायाधिकरणम् समुदाय उभयहेतुके ऽपि तदप्राप्तिः ब्ब्स्_2,2.18 ओं समुदाय उभयहेतुके ऽपि तदप्राप्तिः ओं अथेदानीं सौगतमतमपाक्रियते ते च चतुर्विधाः वैभाषिकाः सौत्रान्तिका माध्यमिका योगाचाराश्चेति तत्र जगत्सत्यमेव परमाणुमयमाचक्षाणानां वैशेषिकादीनां निरसनप्रसङ्गादनतिभेदं वैभाषिकसौत्रान्तिकमतमादौ तावन्निराक्रियते विप्रतिपत्तिं दर्शयंस्तन्मतमुपन्यस्यति- वैभाषिकाश्चेति वैभाषिकाश्च सौत्रान्ताः स्वरसक्षणिकं जगत्
nyāyasudhā: sambandhamātre ṣaṣṭhī anyathā tṛtīyā syāt śrutayaśca"ātmana ākāśaḥ'; ityādyāstatra tatrodāhṛtā jñātavyāḥ vaiśeṣikādimatasyānupādeyatve siddhe kiṃ labdhamityata āha- ataśceti ayaṃ sakalaguṇapūrṇaparabrahmaviṣayaḥ aviruddha iti na vaiśeṣikāsidamatavirodenāsamañjaso mantavya iti bhāvaḥ iti śrīmannyāyasudhāyāṃ vaiśeṣikādhikaraṇam 8,166 [======= jnys_2,2.vii: samudāyādhikaraṇa =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ samudāyādhikaraṇam samudāya ubhayahetuke 'pi tadaprāptiḥ bbs_2,2.18 oṃ samudāya ubhayahetuke 'pi tadaprāptiḥ oṃ athedānīṃ saugatamatamapākriyate te ca caturvidhāḥ vaibhāṣikāḥ sautrāntikā mādhyamikā yogācārāśceti tatra jagatsatyameva paramāṇumayamācakṣāṇānāṃ vaiśeṣikādīnāṃ nirasanaprasaṅgādanatibhedaṃ vaibhāṣikasautrāntikamatamādau tāvannirākriyate vipratipattiṃ darśayaṃstanmatamupanyasyati- vaibhāṣikāśceti vaibhāṣikāśca sautrāntāḥ svarasakṣaṇikaṃ jagat
2.2.172c
न्यायसुधा: आहुरिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः क्षणिकं क्षणमात्रावस्थायि मुद्गराभिघातादीनां विनाशहेतूनां प्रतिक्षणमनुपलम्भात्कथं क्षणभङ्गित्वमित्यत उक्तम्- स्वरसेति स्वभावेनैव क्षणिकं स्वभाव एवायं वस्तुनो यद्विनाशित्वम् तत्र का कारणापेक्षा मुद्गरादयो ऽपि न वस्तुविनाशहेतवः किन्नाम घटादितः कपालादेर्विसदृशकार्यस्योत्पत्तौ निमित्तभूता एवेति 8,169 ननु च कारणानां क्रियया संयोगे सति तत्समवेततया तत्परिणामतया वा कार्येणोत्पत्तव्यम् तत्कार्येणाप्येवमिति कथं क्षणिकत्वं जगत इत्यत आह- अणूनामिति अणूनां समुदायं च
nyāyasudhā: āhuriti vakṣyamāṇena sambandhaḥ kṣaṇikaṃ kṣaṇamātrāvasthāyi mudgarābhighātādīnāṃ vināśahetūnāṃ pratikṣaṇamanupalambhātkathaṃ kṣaṇabhaṅgitvamityata uktam- svaraseti svabhāvenaiva kṣaṇikaṃ svabhāva evāyaṃ vastuno yadvināśitvam tatra kā kāraṇāpekṣā mudgarādayo 'pi na vastuvināśahetavaḥ kinnāma ghaṭāditaḥ kapālādervisadṛśakāryasyotpattau nimittabhūtā eveti 8,169 nanu ca kāraṇānāṃ kriyayā saṃyoge sati tatsamavetatayā tatpariṇāmatayā vā kāryeṇotpattavyam tatkāryeṇāpyevamiti kathaṃ kṣaṇikatvaṃ jagata ityata āha- aṇūnāmiti aṇūnāṃ samudāyaṃ ca
2.2.172d
न्यायसुधा: जगदाहुः अणुसमुदाया एव गोघटादिबोधबोध्याः नतु तदतिरिक्तो ऽवयवी नामास्ति येन क्षणिकता विरुध्येत अणुमात्रमिति वक्तव्ये समुदायग्रहणमेको महानिति प्रत्यक्षप्रत्ययविरोधपरिहारार्थम् प्रत्येकमणूनामप्रत्यक्षत्वे ऽनेकत्वे ऽमहत्त्वे ऽपि तत्समुदायस्य प्रत्यक्षत्वादि युज्यत इति भावः समुदायो हि मेलकेन (केनचित्) पुंसा भवति नचास्मदादिस्तथेतीश्वरो ऽभ्युपगन्तव्यः स्यात् तथावयव्यनभ्युपगमे गोघटादिविलक्षणाकारता न स्यादित्यत आह- कालेति ... च कालकर्मनिमित्ततः
nyāyasudhā: jagadāhuḥ aṇusamudāyā eva goghaṭādibodhabodhyāḥ natu tadatirikto 'vayavī nāmāsti yena kṣaṇikatā virudhyeta aṇumātramiti vaktavye samudāyagrahaṇameko mahāniti pratyakṣapratyayavirodhaparihārārtham pratyekamaṇūnāmapratyakṣatve 'nekatve 'mahattve 'pi tatsamudāyasya pratyakṣatvādi yujyata iti bhāvaḥ samudāyo hi melakena (kenacit) puṃsā bhavati nacāsmadādistathetīśvaro 'bhyupagantavyaḥ syāt tathāvayavyanabhyupagame goghaṭādivilakṣaṇākāratā na syādityata āha- kāleti ... ca kālakarmanimittataḥ
2.2.173a
उत्पत्तिकाले युक्तानाम्
utpattikāle yuktānām
2.2.173b
8,170 न्यायसुधा: कालकर्मणी च ते निमित्ते च ततः उत्पत्तिकाले आदिसृष्टौ अन्यदा तु निमित्तान्तरमस्तीति भावः युक्तानां सन्निकृष्टतयोत्पन्नानामणूनां समुदायमिति सम्बन्धः कर्मादिवशादेव तथा तथा सन्निकृष्टाः परमाणवो जायन्ते यता यथा गोघटादिविचित्राकारावभासः स्यात् तत्र किमीश्वरेण किं वावयविना सिद्धान्तिनापि हि कर्मादिकं निमित्तमङ्गीकर्तव्यम् संयोगश्चावयव्युत्पादानुगुणः तावतैव सर्वमुपपद्यत इत्रत 8,171 किमनात्मप्रपञ्च एव क्षणिको नेत्याह- आत्मानमिति ... आत्मानं च क्षणस्थितिम्
8,170 nyāyasudhā: kālakarmaṇī ca te nimitte ca tataḥ utpattikāle ādisṛṣṭau anyadā tu nimittāntaramastīti bhāvaḥ yuktānāṃ sannikṛṣṭatayotpannānāmaṇūnāṃ samudāyamiti sambandhaḥ karmādivaśādeva tathā tathā sannikṛṣṭāḥ paramāṇavo jāyante yatā yathā goghaṭādivicitrākārāvabhāsaḥ syāt tatra kimīśvareṇa kiṃ vāvayavinā siddhāntināpi hi karmādikaṃ nimittamaṅgīkartavyam saṃyogaścāvayavyutpādānuguṇaḥ tāvataiva sarvamupapadyata itrata 8,171 kimanātmaprapañca eva kṣaṇiko netyāha- ātmānamiti ... ātmānaṃ ca kṣaṇasthitim
2.2.173c
न्यायसुधा: क्षणिकत्वहेतोः सत्त्वस्य सर्वत्र साम्यादिति भावः क्षणिकत्वे प्रत्यभिज्ञाविरोध इत्यत आह- नित्यमिति नित्यं सन्तानमेतेषां
nyāyasudhā: kṣaṇikatvahetoḥ sattvasya sarvatra sāmyāditi bhāvaḥ kṣaṇikatve pratyabhijñāvirodha ityata āha- nityamiti nityaṃ santānameteṣāṃ
2.2.173d
न्यायसुधा: एतेषां अणूनाम् सन्ताविषया प्रत्यभिज्ञेति भावः नचैवं सत्त्वस्यानैकान्त्यात् सन्तानस्य सत्त्वाभावात् 8,172 एवं सामान्यतो निरूप्य विभागमाह- पञ्चेति .... पञ्चस्कन्धात्मना स्थितम्
nyāyasudhā: eteṣāṃ aṇūnām santāviṣayā pratyabhijñeti bhāvaḥ nacaivaṃ sattvasyānaikāntyāt santānasya sattvābhāvāt 8,172 evaṃ sāmānyato nirūpya vibhāgamāha- pañceti .... pañcaskandhātmanā sthitam
2.2.174ab
न्यायसुधा: जगद्वृक्षं पञ्चस्कन्धात्मना स्थितमाहुः पञ्चस्कन्धानाह- संस्कारेति संस्काररूपविज्ञानसञ्ज्ञादुःखात्मना स्थितिः
nyāyasudhā: jagadvṛkṣaṃ pañcaskandhātmanā sthitamāhuḥ pañcaskandhānāha- saṃskāreti saṃskārarūpavijñānasañjñāduḥkhātmanā sthitiḥ
2.2.174c
न्यायसुधा: स्थितिः स्कन्धानामिति शेषः समनन्तरप्रत्ययः संस्कारस्कन्धः रूपरसगन्धस्पर्शशब्दात्मकाः परमाणवो रूपस्कन्धः निर्विकल्पकं ज्ञानं विज्ञानस्कन्धः सविकल्पकं ज्ञानं संज्ञास्कन्धः वेदनापरपर्यायं दुःखं चैकस्कन्धः अत्र रूपस्कन्धो बाह्यः अन्ये चत्वार आभ्यन्तरा इत्याहुरिति सम्बन्धः 8,173 सुखादीनां पदार्थान्तरेण विद्यमानत्वात्कथं पञ्चैव स्कन्धा इत्यत आह- दुःखाभावादिति दुःखाभावं सुखं चाहुर्
nyāyasudhā: sthitiḥ skandhānāmiti śeṣaḥ samanantarapratyayaḥ saṃskāraskandhaḥ rūparasagandhasparśaśabdātmakāḥ paramāṇavo rūpaskandhaḥ nirvikalpakaṃ jñānaṃ vijñānaskandhaḥ savikalpakaṃ jñānaṃ saṃjñāskandhaḥ vedanāparaparyāyaṃ duḥkhaṃ caikaskandhaḥ atra rūpaskandho bāhyaḥ anye catvāra ābhyantarā ityāhuriti sambandhaḥ 8,173 sukhādīnāṃ padārthāntareṇa vidyamānatvātkathaṃ pañcaiva skandhā ityata āha- duḥkhābhāvāditi duḥkhābhāvaṃ sukhaṃ cāhur
2.2.174d
8,174 न्यायसुधा: चशब्देन केचित्सुखं वेदनास्कन्धे ऽन्तर्भावयन्तीति सूचितं भवति यद्वानुक्तसमुच्चयार्थश्चशब्दः यथा मूर्ताभाव एवाकाशं, रूपादय एव पृथिव्याद्याः, सङ्खयादयस्तु गुणाः पृथगनुपलम्भान्न सन्त्येव देशान्तरोत्पाद एव कर्मप्रत्ययालम्बनम् क्षणिकस्य वास्तवकर्मायोगात् सन्निकृष्टविप्रकृष्टतयोत्पाद एव संयोगादिव्यवहारगोचरः अतद्वयावृत्तिरेव गोत्वादिसामान्यबुद्धिबोध्येत्यादि ... अरूपज्ञानसन्ततिम्
8,174 nyāyasudhā: caśabdena kecitsukhaṃ vedanāskandhe 'ntarbhāvayantīti sūcitaṃ bhavati yadvānuktasamuccayārthaścaśabdaḥ yathā mūrtābhāva evākāśaṃ, rūpādaya eva pṛthivyādyāḥ, saṅkhayādayastu guṇāḥ pṛthaganupalambhānna santyeva deśāntarotpāda eva karmapratyayālambanam kṣaṇikasya vāstavakarmāyogāt sannikṛṣṭaviprakṛṣṭatayotpāda eva saṃyogādivyavahāragocaraḥ atadvayāvṛttireva gotvādisāmānyabuddhibodhyetyādi ... arūpajñānasantatim
2.2.175a
मोक्षं
mokṣaṃ
2.2.175ab
न्यायसुधा: अरूपेति सन्तन्यमानं ज्ञानमेवात्मा तस्य विषयोपप्लवः संसारः अरूपा निर्विषया या ज्ञानसन्ततिस्तामेवे मोक्षमाहुर्नान्यमित्यतो न पञ्चस्कन्धप्रक्रियाभङ्ग इति 8,175 एवं वैभाषिकसौत्रान्तिकयोः साधारणं मतमुपन्यस्यावान्तरभेदं तु निराकरणप्रस्ताव एव विवक्षुर्यत्तावदुक्तं परमाणुसमुदाय एव गोघटादिप्रपञ्चो न त्ववयवी कश्चिदस्तीति तन्निराकर्तुं समुदाय उभयहेतुके ऽपि तदप्राप्तिरिति सूत्रं व्याचष्टे- स इति ... स समुदायो हि नैकस्मादेव युज्यते
nyāyasudhā: arūpeti santanyamānaṃ jñānamevātmā tasya viṣayopaplavaḥ saṃsāraḥ arūpā nirviṣayā yā jñānasantatistāmeve mokṣamāhurnānyamityato na pañcaskandhaprakriyābhaṅga iti 8,175 evaṃ vaibhāṣikasautrāntikayoḥ sādhāraṇaṃ matamupanyasyāvāntarabhedaṃ tu nirākaraṇaprastāva eva vivakṣuryattāvaduktaṃ paramāṇusamudāya eva goghaṭādiprapañco na tvavayavī kaścidastīti tannirākartuṃ samudāya ubhayahetuke 'pi tadaprāptiriti sūtraṃ vyācaṣṭe- sa iti ... sa samudāyo hi naikasmādeva yujyate
2.2.175c
न्यायसुधा: यो ऽयं गोघटादिबुद्धिविषयत्वेनाभ्युपगतः समुदायः स किमेकपरमाणुहेतुकः, किंवा अनेकपरमाणुहेतुकः नाद्यः एकस्मात्परमाणोः समुदायोत्पादानुपपत्तेः न ह्येकैकस्मिंस्तरौ तरुसमुदायबुद्धिः कस्यापि विद्यते समुदायकल्पनं वानर्थकमापद्येत महत्त्वैन्द्रियकत्वयोरसमर्थितत्वात् अनेन अपिशब्दलब्धो ऽर्थो दर्शितः द्वितीयं निराकरोति- नेति नोभयोश्चो-
nyāyasudhā: yo 'yaṃ goghaṭādibuddhiviṣayatvenābhyupagataḥ samudāyaḥ sa kimekaparamāṇuhetukaḥ, kiṃvā anekaparamāṇuhetukaḥ nādyaḥ ekasmātparamāṇoḥ samudāyotpādānupapatteḥ na hyekaikasmiṃstarau tarusamudāyabuddhiḥ kasyāpi vidyate samudāyakalpanaṃ vānarthakamāpadyeta mahattvaindriyakatvayorasamarthitatvāt anena apiśabdalabdho 'rtho darśitaḥ dvitīyaṃ nirākaroti- neti nobhayośco-
2.2.175cd
न्यायसुधा: उभयग्रहणमनेकमात्रोपलक्षणम् सकाशादिति शेषः चशब्देन समुदायो युज्यत इत्यनुकृष्टते कुतो न युज्यत इति चेत् अनेकहेतुकत्वे ऽपि किमसमुदितानेकहेतुको ऽथ समुदितानेकहेतुक इति वक्तव्यम् आद्ये सर्वत्र(त्रापि)गोघटादिबुद्धिप्रसक्तिः असमुदितपरमाणूनां सर्वत्र भावात् समुदायस्य च तन्मात्रहेतुकत्वात् समुदायाङ्गीकारवैयथ्यर्प्रसङ्गश्च द्वितीयानुपपत्तौ हेतुमाह- उभयत्वमिति ... श्चोभयत्वं यत् समुदायव्यपेक्षया
nyāyasudhā: ubhayagrahaṇamanekamātropalakṣaṇam sakāśāditi śeṣaḥ caśabdena samudāyo yujyata ityanukṛṣṭate kuto na yujyata iti cet anekahetukatve 'pi kimasamuditānekahetuko 'tha samuditānekahetuka iti vaktavyam ādye sarvatra(trāpi)goghaṭādibuddhiprasaktiḥ asamuditaparamāṇūnāṃ sarvatra bhāvāt samudāyasya ca tanmātrahetukatvāt samudāyāṅgīkāravaiyathyarprasaṅgaśca dvitīyānupapattau hetumāha- ubhayatvamiti ... ścobhayatvaṃ yat samudāyavyapekṣayā
2.2.176ab
न्यायसुधा: यद्यस्मादुभयत्वं समुदितानेकत्वं समुदायसापेक्षम् जाते हि समुदाये ऽनेकेषां समुदितत्वं (सं)भवति तस्मान्नेति सम्बन्धः 8,177 समुदितानेकत्वस्य समुदायसापेक्षत्वे ऽपि कुतस्ततः समुदायोत्पादो न युज्यत इत्याशङ्कां परिहरत्सूत्रार्थमुपसंहरति- अत इति अतो ऽन्योन्याश्रयत्वेन समुदायो न युज्यते
nyāyasudhā: yadyasmādubhayatvaṃ samuditānekatvaṃ samudāyasāpekṣam jāte hi samudāye 'nekeṣāṃ samuditatvaṃ (saṃ)bhavati tasmānneti sambandhaḥ 8,177 samuditānekatvasya samudāyasāpekṣatve 'pi kutastataḥ samudāyotpādo na yujyata ityāśaṅkāṃ pariharatsūtrārthamupasaṃharati- ata iti ato 'nyonyāśrayatvena samudāyo na yujyate
2.2.176cd
न्यायसुधा: समुदायस्य समुदितानेकेषां चेतरेतरापेक्षोत्पत्तिकत्वेनेत्यर्थः समुदायानु(त्पत्तौ) चाणूनां महानेक इति प्रत्यक्षबुद्धिगोचरतायोगादवश्यमङ्गीकरणीयो ऽवयवीति किञ्चायं समुदायः किं परमाणूनां संयोगः किंवानेकत्वसङ्खया उत द्रव्यान्तरम् नाद्यद्वितीयौ अनङ्गीकारात् अङ्गीकारे ऽप्यतीन्द्रियाश्रितयोस्तयोरैन्द्रियकत्वानुपपत्तिः तृतीये स एवावयवी सांवृतो ऽसाविति चेत् तर्हि पुनर्महानित्यादिप्रमानुपपत्तिस्तदवस्थैव भ्रान्तिरियमिति चेत्(न) भ्रान्तेरभ्रान्तिपूर्वकत्वेन क्वचिन्महत्त्वादेर्वास्तवत्त्वप्रसङ्गात् अनादिवासनावशादानादिरेवेयं भ्रान्तिरिति चेन्न नीलादिज्ञानस्यापि तथात्वप्रसङ्गात् 8,179 ननु विषममिदमुच्यते अवयविनि बाधकसद्भावात् तथाहि अवयवी किमवयवेषु प्रत्येकं कार्त्स्येन वर्तते किं वैकदेशेन आद्ये ऽनेकत्वप्रसङ्गः न द्वितीयः तस्यावयवान्विहायैकदेशाभावात् भावे वा(त) अत्रापि वृत्तिविकल्पप्रसङ्गात् किञ्च केषुचित्तन्तुषु चलत्सु तद्गतो ऽवयवी चलति न वा नेति पक्षे युतसिद्धिप्रसङ्गः आद्ये तु निश्चलावयवाश्रितो न चलतीति चलाचलत्वलक्षणो विरुद्धधर्माध्यासः एवमावृत्तानावृतत्वरक्तारक्तत्वलक्षणावपि विरुद्धधर्माध्यासौ द्रष्टव्याविति उच्यते नास्माभिरवयवेभ्यो ऽत्यन्तभिन्नो ऽवयवी गृह्यते किन्तु तत्परिणामविशेष एव तत्र कुतो वृत्तिविकल्पावकाशः चलाचलत्वादिविरोधस्तु भेदाभेद(दादि)विरोधवदपाक्रियत इति नावयविनि बाधकसद्भावः नच वाच्यं समुदायो भवद्भिरङ्गी(क्रिय)कृत एव त(तश्च)त्राक्षेपसमाधानसाम्यमिति यतो ऽनेकेषामेककालदेशकार्याद्यवच्छेदेन मेलनं समुदायो ऽभ्युपगम्यते स चामिलितेभ्य एव भव(ती)ति स्थायितानां च तत्सम्भवो न क्षणभङ्गवाद इति वक्ष्यति 8,181 उक्तमर्थमाक्षिप्य समादधत्सूत्रम् ओं इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् ओं इति तत्राक्षेपांशं तावद्वयाचष्टे- अन्योन्येति इतरेतरप्रत्ययत्वाद् इति चेन् नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् ब्ब्स्_2,2.19 अन्योन्यापेक्षया पुंसः समुदायत्ववेदनम्
nyāyasudhā: samudāyasya samuditānekeṣāṃ cetaretarāpekṣotpattikatvenetyarthaḥ samudāyānu(tpattau) cāṇūnāṃ mahāneka iti pratyakṣabuddhigocaratāyogādavaśyamaṅgīkaraṇīyo 'vayavīti kiñcāyaṃ samudāyaḥ kiṃ paramāṇūnāṃ saṃyogaḥ kiṃvānekatvasaṅkhayā uta dravyāntaram nādyadvitīyau anaṅgīkārāt aṅgīkāre 'pyatīndriyāśritayostayoraindriyakatvānupapattiḥ tṛtīye sa evāvayavī sāṃvṛto 'sāviti cet tarhi punarmahānityādipramānupapattistadavasthaiva bhrāntiriyamiti cet(na) bhrānterabhrāntipūrvakatvena kvacinmahattvādervāstavattvaprasaṅgāt anādivāsanāvaśādānādireveyaṃ bhrāntiriti cenna nīlādijñānasyāpi tathātvaprasaṅgāt 8,179 nanu viṣamamidamucyate avayavini bādhakasadbhāvāt tathāhi avayavī kimavayaveṣu pratyekaṃ kārtsyena vartate kiṃ vaikadeśena ādye 'nekatvaprasaṅgaḥ na dvitīyaḥ tasyāvayavānvihāyaikadeśābhāvāt bhāve vā(ta) atrāpi vṛttivikalpaprasaṅgāt kiñca keṣucittantuṣu calatsu tadgato 'vayavī calati na vā neti pakṣe yutasiddhiprasaṅgaḥ ādye tu niścalāvayavāśrito na calatīti calācalatvalakṣaṇo viruddhadharmādhyāsaḥ evamāvṛttānāvṛtatvaraktāraktatvalakṣaṇāvapi viruddhadharmādhyāsau draṣṭavyāviti ucyate nāsmābhiravayavebhyo 'tyantabhinno 'vayavī gṛhyate kintu tatpariṇāmaviśeṣa eva tatra kuto vṛttivikalpāvakāśaḥ calācalatvādivirodhastu bhedābheda(dādi)virodhavadapākriyata iti nāvayavini bādhakasadbhāvaḥ naca vācyaṃ samudāyo bhavadbhiraṅgī(kriya)kṛta eva ta(taśca)trākṣepasamādhānasāmyamiti yato 'nekeṣāmekakāladeśakāryādyavacchedena melanaṃ samudāyo 'bhyupagamyate sa cāmilitebhya eva bhava(tī)ti sthāyitānāṃ ca tatsambhavo na kṣaṇabhaṅgavāda iti vakṣyati 8,181 uktamarthamākṣipya samādadhatsūtram oṃ itaretarapratyayatvāditi cennotpattimātranimittatvāt oṃ iti tatrākṣepāṃśaṃ tāvadvayācaṣṭe- anyonyeti itaretarapratyayatvād iti cen notpattimātranimittatvāt bbs_2,2.19 anyonyāpekṣayā puṃsaḥ samudāyatvavedanam
2.2.177a
स्यात् तत्सदातनत्वे ऽपि तच्च सामीप्यहेतुकम् इति चेत्
syāt tatsadātanatve 'pi tacca sāmīpyahetukam iti cet
2.2.177cd
-च् न्यायसुधा: भवेदिदमन्योन्याश्रयत्वं यद्ययं समुदायः कादाचित्कः स्यात् नचैवम् सदातनं त्विममभ्युपगच्छामः एवं तर्हि सृष्टिप्रलयव्यवस्था न स्यादिति चेन्न यतस्तस्य समुदायस्य सदातनत्वे ऽपि पुंसः समुदायत्ववेदनं स्यात् कदाचिदिति शेषः ततस्तदपेक्षया सृष्टयादिव्वयस्थोपपद्यत इति भावः समुदायस्य सदातनत्वे तद्वेदनमपि कुतः कादाचित्कमित्यत उक्तम्- तच्चेति तत्समुदायत्ववेदनं परमाणुसामीप्यहेतुकम् नच सामीप्यं सदास्तीति वेदनस्य कादाचित्कत्वमिति समुदायत्ववेदनस्य सामीप्यहेतुकता कुत इत्यत (उक्तं) आह- अन्योन्येति अन्योन्यपरमाणुज्ञानापेक्षया हि तद्भवति नचान्योन्यज्ञानं सामीप्येन विना भवतीति ननु वेदनमेव पुमानिति सौगता मन्यन्ते तत्कथं पुंसो वेदनमिति उच्यते ज्ञानं हि द्विविधं भवति प्रवृत्तिज्ञानमालयज्ञानं चेति तत्रालयज्ञानं प्रवृत्तिज्ञानदुःखसंस्कारास्पदं पुमानित्युच्यते प्रवृत्तिज्ञानं तु समुदायत्ववेदनमिति न विरोधः एतदुक्तं भवति अनेके परमाणव एव समुदायः तदनेकत्वं च समुदायत्वम् तन्मिलितेष्विव विरलेष्वपि विद्यते किन्तु न सदा समुदायत्ववेदनं भवति इतरपरमाणुसहितेतरपरमाणुसहितेतरपरमाणुज्ञाने सति हि समुदायत्वज्ञानं भवति अपेक्षाबुद्धेरनेकत्वव्यञ्जकत्वात् नचेतरेतरपरमाणुज्ञाने सति हि समुदायत्वज्ञानं भवति अपेक्षाबुद्धेरनेकत्वव्यञ्जकत्वात् नचेतरेतरपरमाणुज्ञाने सति हि समुदायत्वज्ञानं भवति म(थु)धुरापाटलीपुत्रस्थितयोर्वृक्षयोरितरेतरप्रत्ययो दृष्टः किञ्चाधिपतिसहकार्यालम्बनसमनन्तरप्रत्ययाश्चत्वारो हि ज्ञानहेतवः अधिपतिरिन्द्रियम् नच विरलानां परमाणूनामिन्द्रियालम्बनविरलपरमाणुभ्यस्तदालम्बनतया तथातथा सन्निकृष्टाः परमाणवो जायन्ते अनधिपतीन्द्रियेभ्यश्चाधिपतीन्द्रियाणि अथेदानीं समनन्तरप्रत्ययबलादेको महानिति ज्ञानमुत्पद्यते तेन नान्योन्याश्रयत्वम् नापि सृष्टयाद्यनुपपत्तिरिति एतेन पक्षान्तरमपि सूचितम् विरलपरमाणुभ्यः सन्निकृष्टाः परमाणवो जायन्ते तदेव तेषां समुदायत्वम् अतो न कश्चिद्दोष इति 8,185 समाधानांशं व्याचष्टे- कार्येति ... कार्यसम्भूतिमात्रव्यापृतिकारणम्
-c nyāyasudhā: bhavedidamanyonyāśrayatvaṃ yadyayaṃ samudāyaḥ kādācitkaḥ syāt nacaivam sadātanaṃ tvimamabhyupagacchāmaḥ evaṃ tarhi sṛṣṭipralayavyavasthā na syāditi cenna yatastasya samudāyasya sadātanatve 'pi puṃsaḥ samudāyatvavedanaṃ syāt kadāciditi śeṣaḥ tatastadapekṣayā sṛṣṭayādivvayasthopapadyata iti bhāvaḥ samudāyasya sadātanatve tadvedanamapi kutaḥ kādācitkamityata uktam- tacceti tatsamudāyatvavedanaṃ paramāṇusāmīpyahetukam naca sāmīpyaṃ sadāstīti vedanasya kādācitkatvamiti samudāyatvavedanasya sāmīpyahetukatā kuta ityata (uktaṃ) āha- anyonyeti anyonyaparamāṇujñānāpekṣayā hi tadbhavati nacānyonyajñānaṃ sāmīpyena vinā bhavatīti nanu vedanameva pumāniti saugatā manyante tatkathaṃ puṃso vedanamiti ucyate jñānaṃ hi dvividhaṃ bhavati pravṛttijñānamālayajñānaṃ ceti tatrālayajñānaṃ pravṛttijñānaduḥkhasaṃskārāspadaṃ pumānityucyate pravṛttijñānaṃ tu samudāyatvavedanamiti na virodhaḥ etaduktaṃ bhavati aneke paramāṇava eva samudāyaḥ tadanekatvaṃ ca samudāyatvam tanmiliteṣviva viraleṣvapi vidyate kintu na sadā samudāyatvavedanaṃ bhavati itaraparamāṇusahitetaraparamāṇusahitetaraparamāṇujñāne sati hi samudāyatvajñānaṃ bhavati apekṣābuddheranekatvavyañjakatvāt nacetaretaraparamāṇujñāne sati hi samudāyatvajñānaṃ bhavati apekṣābuddheranekatvavyañjakatvāt nacetaretaraparamāṇujñāne sati hi samudāyatvajñānaṃ bhavati ma(thu)dhurāpāṭalīputrasthitayorvṛkṣayoritaretarapratyayo dṛṣṭaḥ kiñcādhipatisahakāryālambanasamanantarapratyayāścatvāro hi jñānahetavaḥ adhipatirindriyam naca viralānāṃ paramāṇūnāmindriyālambanaviralaparamāṇubhyastadālambanatayā tathātathā sannikṛṣṭāḥ paramāṇavo jāyante anadhipatīndriyebhyaścādhipatīndriyāṇi athedānīṃ samanantarapratyayabalādeko mahāniti jñānamutpadyate tena nānyonyāśrayatvam nāpi sṛṣṭayādyanupapattiriti etena pakṣāntaramapi sūcitam viralaparamāṇubhyaḥ sannikṛṣṭāḥ paramāṇavo jāyante tadeva teṣāṃ samudāyatvam ato na kaściddoṣa iti 8,185 samādhānāṃśaṃ vyācaṣṭe- kāryeti ... kāryasambhūtimātravyāpṛtikāraṇam
2.2.178ab
नतु कार्यविशेषेषु व्यापृतं कारणं भवेत्
natu kāryaviśeṣeṣu vyāpṛtaṃ kāraṇaṃ bhavet
Adhyāya 2 (cont. 32)
2.2.178c
न्यायसुधा: कार्यसम्भूतिमात्रे व्यापृतिर्यस्य तत्तथोक्तं कारणं कार्यसम्भूतिमात्रव्यापृतिः यतस्ततो नेति शेषः यथानुतमेतन्न परिहारक्षमम् अतो ऽभिप्रायमाह- न त्विति विशिष्टन्त इति विशेषाः कार्याण्येव विशेषाः कार्यविशेषाः कारणमिति जातावेकवचनम् कारणानि खलु स्वसदृशकार्यजननव्यापाराणि नतु विसदृशकार्यजनने व्यापृतानीत्यर्थः किमतो यद्येवमित्यत आह- अत इति 8,186 अतो ऽर्थेन्द्रियसंयोगिरूपकारणतात्मनः संयोगिरूपराहित्यान्नैव तज्ज्ञानतापि हि
nyāyasudhā: kāryasambhūtimātre vyāpṛtiryasya tattathoktaṃ kāraṇaṃ kāryasambhūtimātravyāpṛtiḥ yatastato neti śeṣaḥ yathānutametanna parihārakṣamam ato 'bhiprāyamāha- na tviti viśiṣṭanta iti viśeṣāḥ kāryāṇyeva viśeṣāḥ kāryaviśeṣāḥ kāraṇamiti jātāvekavacanam kāraṇāni khalu svasadṛśakāryajananavyāpārāṇi natu visadṛśakāryajanane vyāpṛtānītyarthaḥ kimato yadyevamityata āha- ata iti 8,186 ato 'rthendriyasaṃyogirūpakāraṇatātmanaḥ saṃyogirūparāhityānnaiva tajjñānatāpi hi
2.2.179ab
-f न्यायसुधा: सदृशकार्यजनकत्वनियमादित्यर्थः संयोगिरूपे ग्राह्यग्राहकरूपे ये अर्थेन्द्रिये तयोः कार्ययोः कारणता संयोगिरूपकारणता अर्थेन्द्रिययोः संयोगिरूपकारणता (अर्थेन्द्रियसंयोगिरूपकारणता ) सा नैवोपपद्यते कुतः हि यस्मात्कारणस्यात्मनो नैव तज्ज्ञानतास्तीति योजना इदमुक्तं भवति कारणं हि सदृशकार्यजननस्वभावं (वा) स्यात्, विसदृशकार्यजननस्वभावं वा, उभयस्वभावं वा, अनुभय(जनन)स्वभावं वा 8,186f. तत्र यत्राद्यः कल्पो ऽङ्गीक्रियते तदेन्द्रियानालम्बनेभ्यो विरलपरमाणुभ्यस्तथाभूता एव परमाणवो जायेरन् न पुनः कदाचिदिन्द्रियालम्बनभूता मिलिताः इन्द्रियेभ्यश्चार्थानधिपतिभ्यस्तथाविधान्येवेन्द्रियाण्युत्पद्येरन् न जात्वर्थाधिपतीन्द्रियाणि आत्मानश्चासमुदायज्ञानात्तादृश एवात्मा जायेत न कदाचित्तज्ज्ञानवान् अन्यथा कारणपरमाण्वादीनामपीन्द्रियालम्बनत्वादिकमभ्युपगन्तव्यं स्यात् इतरथा सदृशकार्यजननस्वभावभङ्गापत्तेः उभयथा समुदायवेदनस्य कादाचित्कत्वं नोपपद्यत इति 8,188 द्वितीयमाशङ्कते- विशेषेति विशषषकार्यजनकं यदि कारणमिष्यते
-f nyāyasudhā: sadṛśakāryajanakatvaniyamādityarthaḥ saṃyogirūpe grāhyagrāhakarūpe ye arthendriye tayoḥ kāryayoḥ kāraṇatā saṃyogirūpakāraṇatā arthendriyayoḥ saṃyogirūpakāraṇatā (arthendriyasaṃyogirūpakāraṇatā ) sā naivopapadyate kutaḥ hi yasmātkāraṇasyātmano naiva tajjñānatāstīti yojanā idamuktaṃ bhavati kāraṇaṃ hi sadṛśakāryajananasvabhāvaṃ (vā) syāt, visadṛśakāryajananasvabhāvaṃ vā, ubhayasvabhāvaṃ vā, anubhaya(janana)svabhāvaṃ vā 8,186f. tatra yatrādyaḥ kalpo 'ṅgīkriyate tadendriyānālambanebhyo viralaparamāṇubhyastathābhūtā eva paramāṇavo jāyeran na punaḥ kadācidindriyālambanabhūtā militāḥ indriyebhyaścārthānadhipatibhyastathāvidhānyevendriyāṇyutpadyeran na jātvarthādhipatīndriyāṇi ātmānaścāsamudāyajñānāttādṛśa evātmā jāyeta na kadācittajjñānavān anyathā kāraṇaparamāṇvādīnāmapīndriyālambanatvādikamabhyupagantavyaṃ syāt itarathā sadṛśakāryajananasvabhāvabhaṅgāpatteḥ ubhayathā samudāyavedanasya kādācitkatvaṃ nopapadyata iti 8,188 dvitīyamāśaṅkate- viśeṣeti viśaṣaṣakāryajanakaṃ yadi kāraṇamiṣyate
2.2.179cd
न्यायसुधा: तथाचेन्द्रियानालम्बनविलपरमाण्वादिभ्यस्तदालम्बनमिलितपरमाण्वादिजनिरुपपद्यत इति भावः निराकरोति- कुत इति कुतः समानरूपत्वं कार्याणामपि सर्वशः
nyāyasudhā: tathācendriyānālambanavilaparamāṇvādibhyastadālambanamilitaparamāṇvādijanirupapadyata iti bhāvaḥ nirākaroti- kuta iti kutaḥ samānarūpatvaṃ kāryāṇāmapi sarvaśaḥ
2.2.180ab
न्यायसुधा: तर्हीति शेषः सर्वशो ऽपि कार्याणामिति सम्बन्धः अत्र कार्यग्रहणं परमतानुसारेण कारणस्य विसदृशकायर्जननस्वभावतायामाकपालभावात्सर्वेष्वपि घटक्षणेषु घटाकारता न स्यात् किन्तु घटक्षणाद्गजक्षणस्ततो गर्दभक्षण उत्पद्यते तथा नीलक्षणात्पीतक्षणस्ततः कपोतक्षणो जायेत नीलानुवृत्तिस्तु न स्यादिति 8,190 अस्तु तर्ह्युभयस्वभावं कारणमिति तृतीयः पक्ष इति चेन्न विरोधेनैकस्याप्यजननप्रसङ्गात् अविरोधे त्वाह- अत इति अतो ऽनियत्या यत्किञ्चिद् यस्य कस्यापि कारणम्
nyāyasudhā: tarhīti śeṣaḥ sarvaśo 'pi kāryāṇāmiti sambandhaḥ atra kāryagrahaṇaṃ paramatānusāreṇa kāraṇasya visadṛśakāyarjananasvabhāvatāyāmākapālabhāvātsarveṣvapi ghaṭakṣaṇeṣu ghaṭākāratā na syāt kintu ghaṭakṣaṇādgajakṣaṇastato gardabhakṣaṇa utpadyate tathā nīlakṣaṇātpītakṣaṇastataḥ kapotakṣaṇo jāyeta nīlānuvṛttistu na syāditi 8,190 astu tarhyubhayasvabhāvaṃ kāraṇamiti tṛtīyaḥ pakṣa iti cenna virodhenaikasyāpyajananaprasaṅgāt avirodhe tvāha- ata iti ato 'niyatyā yatkiñcid yasya kasyāpi kāraṇam
2.2.180cd
न्यायसुधा: प्रकृतपक्षद्वयं समाहृत्यात इति परामृशति अनियत्या घटो घटस्यैव नीलोनीलस्यैवेति नियतिं विना यत्किञ्चित् घटादिकं नीलादिकं वा यस्य कस्यापि घटादेरघटादेर्नीलादेरनीलादेश्च कारणं स्यात् घटक्षणस्योभयविधकार्यजननस्वभावत्वे ऽसौ तदुभयं जनयेत् तथा चोपलभ्येतेति यावत् केचिदिदं वाक्यं पूर्ववाक्यशेषतया व्याचक्षते सर्वशो ऽपि कार्याणां समानरूपत्वं न स्यात् किन्तु विसदृशकार्यजननस्वभावत्वाद्घटादिकं गजादेः कारणं स्यादिति न चतुर्थः अर्थक्रियारहितस्यासत्त्वप्राप्तेः अर्थक्रियाकारित्वं सत्त्वमिति (हि)सौगताः ननु च कार्यजननमात्रं वस्तुनः स्वभाव इत्यङ्गीकुर्मो न तूक्तेषु कमपि पक्षमित्यत आह- अत इति बुद्धिस्थमिमं कल्पमत इति परामृशति अतिप्रसङ्गस्तु न तिरोहितः 8,192 स्यादेतत् यथा भवन्मते प्रमाजननस्वभावत्वे ऽपीन्द्रियादेर्देषसहकारिवशादप्रमाजननम्, तथा कारणस्य सदृशकार्यजनकत्वे ऽप्यदृष्टादिसहकारिसामर्थ्यात्कदाचिद्विसदृशकार्यजननं भविष्यति यद्वा यथा साङ्खयानामिन्द्रियादीनि प्रमाप्रमाजननस्वभावानि तत्राप्रमाप्रतिपक्षाणां गुणानामुपनिपाते प्रमामेवोपजनयन्ति, प्रमाप्रतिपक्षाणां दोषाणामुपनिपाते त्वप्रमाम्, तथा कारणस्योभयस्वभावत्वे ऽप्यदृष्टादिवशात्तदन्यतरजन्मोपपत्स्यते अथवा यथा नैयायिकादीनामिन्द्रियादीनि ज्ञानमात्रजननस्वभावानि गुणादिसहकार्युपनिपातेन प्रमाद्यु(त्प)पपत्तिः, तथा कारणं कार्यजननस्वभावमेव अदृष्टादिसहकारिसमवधानात् (तु) तत्सदृशं विसदृशं वा जनयिष्यतीत्यत आह- अदृष्टमपीति अदृष्टमपि तस्यैव विशेषापादकं कुतः
nyāyasudhā: prakṛtapakṣadvayaṃ samāhṛtyāta iti parāmṛśati aniyatyā ghaṭo ghaṭasyaiva nīlonīlasyaiveti niyatiṃ vinā yatkiñcit ghaṭādikaṃ nīlādikaṃ vā yasya kasyāpi ghaṭāderaghaṭādernīlāderanīlādeśca kāraṇaṃ syāt ghaṭakṣaṇasyobhayavidhakāryajananasvabhāvatve 'sau tadubhayaṃ janayet tathā copalabhyeteti yāvat kecididaṃ vākyaṃ pūrvavākyaśeṣatayā vyācakṣate sarvaśo 'pi kāryāṇāṃ samānarūpatvaṃ na syāt kintu visadṛśakāryajananasvabhāvatvādghaṭādikaṃ gajādeḥ kāraṇaṃ syāditi na caturthaḥ arthakriyārahitasyāsattvaprāpteḥ arthakriyākāritvaṃ sattvamiti (hi)saugatāḥ nanu ca kāryajananamātraṃ vastunaḥ svabhāva ityaṅgīkurmo na tūkteṣu kamapi pakṣamityata āha- ata iti buddhisthamimaṃ kalpamata iti parāmṛśati atiprasaṅgastu na tirohitaḥ 8,192 syādetat yathā bhavanmate pramājananasvabhāvatve 'pīndriyāderdeṣasahakārivaśādapramājananam, tathā kāraṇasya sadṛśakāryajanakatve 'pyadṛṣṭādisahakārisāmarthyātkadācidvisadṛśakāryajananaṃ bhaviṣyati yadvā yathā sāṅkhayānāmindriyādīni pramāpramājananasvabhāvāni tatrāpramāpratipakṣāṇāṃ guṇānāmupanipāte pramāmevopajanayanti, pramāpratipakṣāṇāṃ doṣāṇāmupanipāte tvapramām, tathā kāraṇasyobhayasvabhāvatve 'pyadṛṣṭādivaśāttadanyatarajanmopapatsyate athavā yathā naiyāyikādīnāmindriyādīni jñānamātrajananasvabhāvāni guṇādisahakāryupanipātena pramādyu(tpa)papattiḥ, tathā kāraṇaṃ kāryajananasvabhāvameva adṛṣṭādisahakārisamavadhānāt (tu) tatsadṛśaṃ visadṛśaṃ vā janayiṣyatītyata āha- adṛṣṭamapīti adṛṣṭamapi tasyaiva viśeṣāpādakaṃ kutaḥ
2.2.181ab
न्यायसुधा: अत्रादृष्टग्रहणमुपलक्षणम् (सहकारिमात्रस्य) 8,193 अदृष्टमपि विशेषस्य, आद्ये विसदृशकार्यजनकत्वस्य द्वितीयऽन्यतरप्रतिबन्धस्य, तृतीये तूभयजनकत्वस्यापादं कुत इत्येकं वाक्यम् तथाहि पूर्वपूर्वतराद्यदृष्टक्षणाविशेषानापादकास्तदापादका वा आद्ये त्वस्यादृष्टक्षणस्य विशेषापादकत्वं न सिद्धयति कारणाभावात् विशेषानापादकादृष्टक्षणाजन्यो ऽप्य(यम)दृष्टक्षणः सहकारिवशाद्विशेषमापादयिष्यतीति चेन्न तत्सहकारिण्यप्यस्य साम्यात् (अ)तत्रापि सहकार्यनत्रानुसरणे गौरवमिति तस्यैव कारणस्य विशेषापादकं कुत इत्यपरं वाक्यम् तथाहि विशेषापवादकमप्यदृष्टं किं विवक्षितस्यैव कारणस्य विशेषमापादयति, कारणमात्रस्य वा नाद्यः नियामकयोः कारणज्ञापकयोरभावादिति येभ्य इन्द्रियानालमबनविरलपरमाणुभ्यस्तदालम्बनमिलितपरमाणूत्पत्तिराशास्यते यतश्चार्थानधिपतेरिन्द्रियादर्थाधिपतीन्द्रियस्य यस्माच्च समुदायज्ञानरहितादात्मनस्तद्वदात्मोत्पादः तदिदं तस्यैवेत्युच्यते 8,195 उभय(त्रापि द्वि)त्र द्वितीयौ कल्पौ दूषयति- यस्येति यस्य कस्यापि यत्किञ्चिद् विशेषमुपपादयेत्
nyāyasudhā: atrādṛṣṭagrahaṇamupalakṣaṇam (sahakārimātrasya) 8,193 adṛṣṭamapi viśeṣasya, ādye visadṛśakāryajanakatvasya dvitīya'nyatarapratibandhasya, tṛtīye tūbhayajanakatvasyāpādaṃ kuta ityekaṃ vākyam tathāhi pūrvapūrvatarādyadṛṣṭakṣaṇāviśeṣānāpādakāstadāpādakā vā ādye tvasyādṛṣṭakṣaṇasya viśeṣāpādakatvaṃ na siddhayati kāraṇābhāvāt viśeṣānāpādakādṛṣṭakṣaṇājanyo 'pya(yama)dṛṣṭakṣaṇaḥ sahakārivaśādviśeṣamāpādayiṣyatīti cenna tatsahakāriṇyapyasya sāmyāt (a)tatrāpi sahakāryanatrānusaraṇe gauravamiti tasyaiva kāraṇasya viśeṣāpādakaṃ kuta ityaparaṃ vākyam tathāhi viśeṣāpavādakamapyadṛṣṭaṃ kiṃ vivakṣitasyaiva kāraṇasya viśeṣamāpādayati, kāraṇamātrasya vā nādyaḥ niyāmakayoḥ kāraṇajñāpakayorabhāvāditi yebhya indriyānālamabanaviralaparamāṇubhyastadālambanamilitaparamāṇūtpattirāśāsyate yataścārthānadhipaterindriyādarthādhipatīndriyasya yasmācca samudāyajñānarahitādātmanastadvadātmotpādaḥ tadidaṃ tasyaivetyucyate 8,195 ubhaya(trāpi dvi)tra dvitīyau kalpau dūṣayati- yasyeti yasya kasyāpi yatkiñcid viśeṣamupapādayet
2.2.181cd
न्यायसुधा: अत्रापि यत्किञ्चिददृष्टं विशषमुपपादयेदित्येकं वाक्यम् यदि पूवर्पूर्वतराद्यदृष्टस्याप्यस्ति विशेषापादकत्वं तर्हि तदपि पूवर्पूर्वतरादिपरमाण्वादौ विशेषमापादयेदेव समर्थस्य क्षेपानभ्युपगमात् तथाच समुदायप्रतीतेः समयनियमो न स्यादिति यस्य कस्यापि विशेषमुपपादयेदिति द्वितीयम् यदि कारणमात्रस्य विशेषापादकमदृष्टमङ्गीक्रियते तदा सर्वेषामपि कारणानां विशेषमुपपादितम् तथाच घटपरमाणुमेलने सर्वेषामपि मेलनं स्यात् नतु कुत्राप्यभिलषितपरमाण्ववस्थानं भवेत् नच युगपत्सर्वसमुदायो दृश्यत इति जोस्हि-2 8,196 अथ मतम् सर्वमिदं स्वव्याहतम् तथाहि तन्तवो यदि सदृशकार्यजननस्वभावास्तदा तन्त्वन्तरमेव जनयेयुर्न तु पटम् यदि च विसदृशकार्यजननस्वभावास्तदा न तेभ्यः पार्थिवपटस्योत्पत्तिः स्यात् किन्तु पाथसीयं किमपि जायेत उभयस्वभावत्वं तु विरुद्धम् अनुभयस्वभावत्वे पटस्याप्यनुत्पत्तिः सहकारिवशाद्वयवस्थाङ्गीकारे सहकारिष्वपीदं समानम् अथोच्येत अस्ति(स्तु)तावत्तन्तुपटयोः कार्यकारणभावः प्रमितस्यापन्हवानर्हत्वात् स च यथा यथोपपद्यते तथा तथा कल्पयिष्यत इति सममेतत्समापीत्यत आह- कार्यं चेति कार्यं च कारणं चैव यत्किञ्चिद् यस्य कस्यचित्
nyāyasudhā: atrāpi yatkiñcidadṛṣṭaṃ viśaṣamupapādayedityekaṃ vākyam yadi pūvarpūrvatarādyadṛṣṭasyāpyasti viśeṣāpādakatvaṃ tarhi tadapi pūvarpūrvatarādiparamāṇvādau viśeṣamāpādayedeva samarthasya kṣepānabhyupagamāt tathāca samudāyapratīteḥ samayaniyamo na syāditi yasya kasyāpi viśeṣamupapādayediti dvitīyam yadi kāraṇamātrasya viśeṣāpādakamadṛṣṭamaṅgīkriyate tadā sarveṣāmapi kāraṇānāṃ viśeṣamupapāditam tathāca ghaṭaparamāṇumelane sarveṣāmapi melanaṃ syāt natu kutrāpyabhilaṣitaparamāṇvavasthānaṃ bhavet naca yugapatsarvasamudāyo dṛśyata iti joshi-2 8,196 atha matam sarvamidaṃ svavyāhatam tathāhi tantavo yadi sadṛśakāryajananasvabhāvāstadā tantvantarameva janayeyurna tu paṭam yadi ca visadṛśakāryajananasvabhāvāstadā na tebhyaḥ pārthivapaṭasyotpattiḥ syāt kintu pāthasīyaṃ kimapi jāyeta ubhayasvabhāvatvaṃ tu viruddham anubhayasvabhāvatve paṭasyāpyanutpattiḥ sahakārivaśādvayavasthāṅgīkāre sahakāriṣvapīdaṃ samānam athocyeta asti(stu)tāvattantupaṭayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ pramitasyāpanhavānarhatvāt sa ca yathā yathopapadyate tathā tathā kalpayiṣyata iti samametatsamāpītyata āha- kāryaṃ ceti kāryaṃ ca kāraṇaṃ caiva yatkiñcid yasya kasyacit
2.2.182ab
भवेन्नियामकाभावाद्
bhavenniyāmakābhāvād
2.2.182b
8,197 न्यायसुधा: नित्यविनाशित्व इतयेतद्वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते यत्किञ्चिन्नीलादिकं यस्य कस्यचिदेव पीतादेः कार्यं स्यात् यत्किञ्चित्पीतादिकं यस्य कस्यचिदेव नीलादेः कारणं स्यात् कुतः नीला नीलस्यैव कार्यं स्यात् न पीतस्य नीलमेव नीलस्य कारणं न पीतमि(त्यत्र)तिनियामकाभावादिति योजना चशब्दौ मिथः समुच्चये एतदुक्तं भवति सम्भवति स्थिरवादे परिहारो ऽयम् यद्यत्र समवेतं यद्येनाकारेण परिणतं वा तत्तस्य कारणं कार्यं चेति नियामकसद्भावेन कायर्कारणभावावधारणे सति तदुपपादककल्पनोपपत्तेः क्षणभङ्गुनये तु पूर्वोत्तरक्षणयोर्निरन्वयविनाशोत्पादयोः कायर्कारणभावावधारणोपाय एव नास्ति समवायपरिणामयोरभावात् तथाच कस्य बलादुपपादकं कल्पयिष्यत इति 8,198 समवायपरिणामयारभावे ऽपि यद्यदपेक्षया पूर्वभावि तदेव तस्य कारणम् यच्च यदपेक्षया पश्चाद्भावि तदेव तस्य कार्यमित्यवधारणोपपत्तेर्नियामकाभावो ऽसिद्ध इत्यतः कार्यनियमं तावन्निराकरोति- इदमस्यैवेति 8,197 ... इदमस्यैव कारणम् इति नित्यविनाशित्वे केन मानेन गम्यते
8,197 nyāyasudhā: nityavināśitva itayetadvakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate yatkiñcinnīlādikaṃ yasya kasyacideva pītādeḥ kāryaṃ syāt yatkiñcitpītādikaṃ yasya kasyacideva nīlādeḥ kāraṇaṃ syāt kutaḥ nīlā nīlasyaiva kāryaṃ syāt na pītasya nīlameva nīlasya kāraṇaṃ na pītami(tyatra)tiniyāmakābhāvāditi yojanā caśabdau mithaḥ samuccaye etaduktaṃ bhavati sambhavati sthiravāde parihāro 'yam yadyatra samavetaṃ yadyenākāreṇa pariṇataṃ vā tattasya kāraṇaṃ kāryaṃ ceti niyāmakasadbhāvena kāyarkāraṇabhāvāvadhāraṇe sati tadupapādakakalpanopapatteḥ kṣaṇabhaṅgunaye tu pūrvottarakṣaṇayorniranvayavināśotpādayoḥ kāyarkāraṇabhāvāvadhāraṇopāya eva nāsti samavāyapariṇāmayorabhāvāt tathāca kasya balādupapādakaṃ kalpayiṣyata iti 8,198 samavāyapariṇāmayārabhāve 'pi yadyadapekṣayā pūrvabhāvi tadeva tasya kāraṇam yacca yadapekṣayā paścādbhāvi tadeva tasya kāryamityavadhāraṇopapatterniyāmakābhāvo 'siddha ityataḥ kāryaniyamaṃ tāvannirākaroti- idamasyaiveti 8,197 ... idamasyaiva kāraṇam iti nityavināśitve kena mānena gamyate
2.2.183ab
-द् न्यायसुधा: इदं नीलम(स्य नील) स्यैव कारणम्, न तु पीतस्य, इत्येवं नीलस्य नीलकार्यत्वं, नित्यविनाशित्वे निरन्वयविनाशोत्पादपक्षे, केन मानेन न केनापि पश्चाद्भावमात्रस्य नी(लस्येव पीतस्यापि)लापेक्षयेव पीतापेक्षयापि सत्त्वादिति भावः सादेश्यं सारूप्यं वा नियामकमिति चेन्न विरलपरमाणुभ्यो मिलितानां मिलितेभ्यश्च विरलानामुत्पत्त्यङ्गीकारात् कारणनियममप्यपाकरोति- इदं नेति इदं न जायते ऽमुष्मादित्यत्रापि न कारणम्
-d nyāyasudhā: idaṃ nīlama(sya nīla) syaiva kāraṇam, na tu pītasya, ityevaṃ nīlasya nīlakāryatvaṃ, nityavināśitve niranvayavināśotpādapakṣe, kena mānena na kenāpi paścādbhāvamātrasya nī(lasyeva pītasyāpi)lāpekṣayeva pītāpekṣayāpi sattvāditi bhāvaḥ sādeśyaṃ sārūpyaṃ vā niyāmakamiti cenna viralaparamāṇubhyo militānāṃ militebhyaśca viralānāmutpattyaṅgīkārāt kāraṇaniyamamapyapākaroti- idaṃ neti idaṃ na jāyate 'muṣmādityatrāpi na kāraṇam
2.2.183cd
न्यायसुधा: इदं नीलममुष्मात्पीतान्न जायते किन्तु नीलादेवेत्यत्र नीलस्य कारणत्वावधारणे ऽपि, कारणं प्रमाणं, नास्ति नीलस्येव पीतस्यपि नीलापेक्षया पूर्वभावितायाः सत्त्वादिति भावः 8,199f. ननु यथा भवतां समवायपरिणामयोरभावे ऽपि कुविन्दपटयोः कार्यकारणभावावधारणं तथा ममापि भविष्यतीत्यत आह- इदमस्येति नित्यविनाशित्वे आत्मन इति शेषः युज्यते ऽस्माकं निमित्तकारणकार्ययोस्तद्भावावधारणमन्यत्रानुपक्षीणान्वयव्यतिरेकाभ्याम् नतु परस्य अस्माभिरन्वयव्यतिरेकानुसन्धातुरात्मनः स्थायित्वाभ्युपगमात् परेण(च) क्षणिकतास्वीकारात् नहि तथाविधो ऽन्वयव्यतिरेकयोरन्यत्रानुपक्षयस्य चावधृतेरीष्य इति भावः योजना तु पूर्ववदेव 8,200 एवं समुदायं निराकृत्य सर्वस्य क्षणिकतामधुना प्रमाणाभावेन तद्विरोधेन चापाकर्तुमुत्तरो ग्रन्थः तथाहि न केवलं समुदायो नोपपद्यते किन्नाम सर्वस्य क्षणिकता च तत्र प्रमाणाभावात् ननु प्रत्यक्षं क्षणिकतामर्थानामवगमयति तद्धि वर्तमानमात्रगोचरमर्थस्य वतर्मानक्षणमात्रसम्बन्धिनीं सत्तामवगाहते न पूर्वोत्तरक्षणसम्बन्धनीमपि तत्कथं क्षणिकत्वमर्थानामप्रामाणिकमिति उच्यते किमिदं क्षणिकत्वं नाम किं क्षणसम्बन्धिसत्त्वम् किंवा क्षणमात्र एवोत्पत्तिनाशवत्त्वम् यद्वा क्षणान्तरासम्बन्धित्वे सत्येकक्षणसम्बन्धित्वम् आद्यस्त्विष्य एव स्थायिनो ऽप्यर्थस्यैकक्षणसत्तास्वीकारात् द्वितीयतृतीयौ दूषयति- विनाशेति विनाशोत्पत्तयश्चैव न दृश्यन्ते सदातनाः
nyāyasudhā: idaṃ nīlamamuṣmātpītānna jāyate kintu nīlādevetyatra nīlasya kāraṇatvāvadhāraṇe 'pi, kāraṇaṃ pramāṇaṃ, nāsti nīlasyeva pītasyapi nīlāpekṣayā pūrvabhāvitāyāḥ sattvāditi bhāvaḥ 8,199f. nanu yathā bhavatāṃ samavāyapariṇāmayorabhāve 'pi kuvindapaṭayoḥ kāryakāraṇabhāvāvadhāraṇaṃ tathā mamāpi bhaviṣyatītyata āha- idamasyeti nityavināśitve ātmana iti śeṣaḥ yujyate 'smākaṃ nimittakāraṇakāryayostadbhāvāvadhāraṇamanyatrānupakṣīṇānvayavyatirekābhyām natu parasya asmābhiranvayavyatirekānusandhāturātmanaḥ sthāyitvābhyupagamāt pareṇa(ca) kṣaṇikatāsvīkārāt nahi tathāvidho 'nvayavyatirekayoranyatrānupakṣayasya cāvadhṛterīṣya iti bhāvaḥ yojanā tu pūrvavadeva 8,200 evaṃ samudāyaṃ nirākṛtya sarvasya kṣaṇikatāmadhunā pramāṇābhāvena tadvirodhena cāpākartumuttaro granthaḥ tathāhi na kevalaṃ samudāyo nopapadyate kinnāma sarvasya kṣaṇikatā ca tatra pramāṇābhāvāt nanu pratyakṣaṃ kṣaṇikatāmarthānāmavagamayati taddhi vartamānamātragocaramarthasya vatarmānakṣaṇamātrasambandhinīṃ sattāmavagāhate na pūrvottarakṣaṇasambandhanīmapi tatkathaṃ kṣaṇikatvamarthānāmaprāmāṇikamiti ucyate kimidaṃ kṣaṇikatvaṃ nāma kiṃ kṣaṇasambandhisattvam kiṃvā kṣaṇamātra evotpattināśavattvam yadvā kṣaṇāntarāsambandhitve satyekakṣaṇasambandhitvam ādyastviṣya eva sthāyino 'pyarthasyaikakṣaṇasattāsvīkārāt dvitīyatṛtīyau dūṣayati- vināśeti vināśotpattayaścaiva na dṛśyante sadātanāḥ
2.2.184ab
न्यायसुधा: अनेकपदार्थसम्बन्धित्वेन बहुवचनम् चशब्दस्तृतीयपक्षसमुच्चयार्थः एवशब्दस्य नैवेति सम्बन्धः सदातनाः प्रतिक्षणभाविन्यः प्रत्यक्षं खल्वर्थानां वतर्मानकालसत्तामवगाहते न पुनः क्षणमात्रभाविनावुत्पत्तिविनाशावपि नापि क्षणान्तरसम्बन्धित्वम् तथाच कथं तेन क्षणिकता सिद्धयेदिति 8,202 ननु च प्रत्यक्षं पूर्वोत्तरक्षणवतिर्त्वमप्यर्थस्य गृह्णाति न वा नाद्यः वर्तमानमात्रग्राहित्वात् द्वितीये तु प्रत्यक्षानुपलम्भेन पर्वोत्तरक्षणयोरसत्त्वसिद्धेः क्षणिकतैव सि(ध्येदिति)द्धेति चेत् द्वितीयं तावदुररीकुमरः नचैवं क्षणिकतासिद्धिः योग्यानुपलम्भस्यैवासत्त्वगमकत्वात् नच पूर्वोत्तरकालवर्तिना प्रत्यक्षयोग्या वतर्मानमात्रग्राहितायाः परेणैवोक्तत्वात् अस्तु वाऽद्यः पक्षः कस्याचित्प्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वे ऽपि तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञानलक्षणस्य तदभावादित्याशयेनाह- दृश्यत इति दृश्यते प्रत्यभिज्ञातः स्थिरत्वं सर्ववस्तुषु
nyāyasudhā: anekapadārthasambandhitvena bahuvacanam caśabdastṛtīyapakṣasamuccayārthaḥ evaśabdasya naiveti sambandhaḥ sadātanāḥ pratikṣaṇabhāvinyaḥ pratyakṣaṃ khalvarthānāṃ vatarmānakālasattāmavagāhate na punaḥ kṣaṇamātrabhāvināvutpattivināśāvapi nāpi kṣaṇāntarasambandhitvam tathāca kathaṃ tena kṣaṇikatā siddhayediti 8,202 nanu ca pratyakṣaṃ pūrvottarakṣaṇavatirtvamapyarthasya gṛhṇāti na vā nādyaḥ vartamānamātragrāhitvāt dvitīye tu pratyakṣānupalambhena parvottarakṣaṇayorasattvasiddheḥ kṣaṇikataiva si(dhyediti)ddheti cet dvitīyaṃ tāvadurarīkumarḥ nacaivaṃ kṣaṇikatāsiddhiḥ yogyānupalambhasyaivāsattvagamakatvāt naca pūrvottarakālavartinā pratyakṣayogyā vatarmānamātragrāhitāyāḥ pareṇaivoktatvāt astu vā'dyaḥ pakṣaḥ kasyācitpratyakṣasya vartamānamātragrāhitve 'pi tadevedamiti pratyabhijñānalakṣaṇasya tadabhāvādityāśayenāha- dṛśyata iti dṛśyate pratyabhijñātaḥ sthiratvaṃ sarvavastuṣu
2.2.184cd
न्यायसुधा: विषयीक्रियत इत्यर्थः तृतीयार्थे तसिः एकस्यैवानेकक्षणसम्बन्धित्वं स्थिरत्वम् एतेन न केवलं प्रत्यक्षं क्षणिकतां न गोचरयति किन्तु स्थायि(तां)त्वमपि गोचरयतीत्यपीति वदता परपक्षे प्रमाणविरोधः स्वपक्षे प्रमाणसद्भावश्चोदितो भवति 8,203 अनेन"अनुस्मृतेश्चऽ; इति सूत्रं कृतव्याख्यानं वेदितव्यम् सर्ववस्तुष्वित्यनेन सौगतानां प्रत्यभिज्ञानिराकरणं वैशेषिकादिमतमेव स्पृशति न त्वस्मन्मतमिति सूचयति तथाहि किमनया प्रत्यभिज्ञया नित्यत्वेनाभ्युपगतेषु परमाण्वादिषु स्थिरत्वं साध्यते किंवा घटादिषु नाद्यः तेषामतीन्द्रियत्वेन प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षगोचरत्वस्याभ्युपगन्तुमशक्यत्वात् न द्वितीयः घटादिषु परेणापि प्रत्यभिज्ञाया भ्रान्तित्वस्य स्वीकार्यत्वात् यदा हि घटादौ सूच्यग्रादिनैको ऽपि परमाणुरपैति तदा नष्टव्यमेव तदारब्धेन द्वयणुकेन विभागेनासमवायिकारणस्य संयोगस्य नष्टत्वात् द्वयणुकनाशे समवायिकारणनाशात्त्र्यणुकनाश इत्यनेन क्रमेण घटनाशो ऽप्यवश्यम्भावी नच परमाणुः प्रत्यक्षो येन तदपगमानपगमौ प्रत्यक्षेण शक्यनिश्चयौ नच वाच्यं निबिडावयवेषु स्फटिकादिषु प्रत्यभिज्ञया स्थिरत्वं सेत्स्यतीति तत्रापि परमाण्वपगमाभावस्य प्रत्यक्षेण निश्चेतुमशक्यत्वात् निबिडावयवत्वं च न विभागायोग्यावयवत्वम् विभागस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् किन्तु घटादितो ऽप्युत्कृष्टकारणापेक्षत्वम् नच तद्विशेषाभावः शक्यो ऽस्माभिरवगन्तुम् दृश्यते हि कालतः स्फटिकादावपि गुरुत्वापकर्षः नचावयवानपगमे स सम्भवतीति नापि गुणादौ स्थायित्वं प्रत्यभिज्ञया सिद्धयति तस्यापि कस्यचिदतीन्द्रियत्वात् कस्यचिद्घटादितुल्यत्वात् सामान्यादिकं तु स्वरूपतो नास्त्येव सत्त्वे ऽपि रूपादिसमानमेवेति शङ्कितप्रामाण्यं प्रत्यभिज्ञानं न कुत्रापि स्थैर्यसिद्धौ प्रमाणयितुं युक्तमिति 8,206 अत्रोच्यते स्यादयं दोषः परमाण्वारम्भवादिनाम् न परिणामवादिनामस्माकम् तदेव (हि) वस्त्ववयवोपचयापचयाभ्यामन्यथा विक्रियते न पुनरन्यदेव भवतीति हि परिणामवादिनो मन्यन्ते अतः प्रत्यक्षयोग्येषु सर्ववस्तुषु प्रत्यभिज्ञया स्थिरत्वग्रहणं युक्तमेवेति ननु भवन्मते ऽपि प्रत्यभिज्ञा (भ्रम एव) भ्रान्तिरेव परिणामवादे पूर्वोत्तरवस्तुनोर्भेदाभेदाङ्गीकारात् तदेवेदमिति च प्रत्यभिज्ञयात्यन्ताभेदस्यावगाहनात् उच्यते यदा तु (यदि हि) पूर्वोत्तरकालभाविनोरभेदः प्रत्यभिज्ञाविषयो ऽङ्गीक्रियते तदा सावधारणस्य प्रत्यभिज्ञानस्य भ्रमत्वे ऽपि तदिदमिति तु न भ्रमः तेनैव च स्थायित्वसि(द्धि)द्धेः यदा तु कालादिद्वयसम्बन्धो विषयस्तदा सावधारणमपि न भ्रम इति नन्विदं प्रत्यभिज्ञानं परिलूनपुनर्जातकुन्तलापादाविव भ्रान्तं किन्न स्यादिति चेत् (न) बाधकाभावात् एवमेव भ्रा(न्त)न्तित्वाभ्युपगमे नीलादिप्रत्ययानामपि तथात्वापत्ते(त्वप्राप्ते)ः नच प्रत्यक्षं बाधकमित्युक्तम् 8,211 प्रत्यक्षस्याबाधकत्वे ऽप्यनुमानं बाधकं भविष्यतीति शङ्कते- फलादीनामिति फलादीनां विशेषेण सर्वत्राप्यनुमीयते
nyāyasudhā: viṣayīkriyata ityarthaḥ tṛtīyārthe tasiḥ ekasyaivānekakṣaṇasambandhitvaṃ sthiratvam etena na kevalaṃ pratyakṣaṃ kṣaṇikatāṃ na gocarayati kintu sthāyi(tāṃ)tvamapi gocarayatītyapīti vadatā parapakṣe pramāṇavirodhaḥ svapakṣe pramāṇasadbhāvaścodito bhavati 8,203 anena"anusmṛteśca'; iti sūtraṃ kṛtavyākhyānaṃ veditavyam sarvavastuṣvityanena saugatānāṃ pratyabhijñānirākaraṇaṃ vaiśeṣikādimatameva spṛśati na tvasmanmatamiti sūcayati tathāhi kimanayā pratyabhijñayā nityatvenābhyupagateṣu paramāṇvādiṣu sthiratvaṃ sādhyate kiṃvā ghaṭādiṣu nādyaḥ teṣāmatīndriyatvena pratyabhijñāpratyakṣagocaratvasyābhyupagantumaśakyatvāt na dvitīyaḥ ghaṭādiṣu pareṇāpi pratyabhijñāyā bhrāntitvasya svīkāryatvāt yadā hi ghaṭādau sūcyagrādinaiko 'pi paramāṇurapaiti tadā naṣṭavyameva tadārabdhena dvayaṇukena vibhāgenāsamavāyikāraṇasya saṃyogasya naṣṭatvāt dvayaṇukanāśe samavāyikāraṇanāśāttryaṇukanāśa ityanena krameṇa ghaṭanāśo 'pyavaśyambhāvī naca paramāṇuḥ pratyakṣo yena tadapagamānapagamau pratyakṣeṇa śakyaniścayau naca vācyaṃ nibiḍāvayaveṣu sphaṭikādiṣu pratyabhijñayā sthiratvaṃ setsyatīti tatrāpi paramāṇvapagamābhāvasya pratyakṣeṇa niścetumaśakyatvāt nibiḍāvayavatvaṃ ca na vibhāgāyogyāvayavatvam vibhāgasya pratyakṣasiddhatvāt kintu ghaṭādito 'pyutkṛṣṭakāraṇāpekṣatvam naca tadviśeṣābhāvaḥ śakyo 'smābhiravagantum dṛśyate hi kālataḥ sphaṭikādāvapi gurutvāpakarṣaḥ nacāvayavānapagame sa sambhavatīti nāpi guṇādau sthāyitvaṃ pratyabhijñayā siddhayati tasyāpi kasyacidatīndriyatvāt kasyacidghaṭāditulyatvāt sāmānyādikaṃ tu svarūpato nāstyeva sattve 'pi rūpādisamānameveti śaṅkitaprāmāṇyaṃ pratyabhijñānaṃ na kutrāpi sthairyasiddhau pramāṇayituṃ yuktamiti 8,206 atrocyate syādayaṃ doṣaḥ paramāṇvārambhavādinām na pariṇāmavādināmasmākam tadeva (hi) vastvavayavopacayāpacayābhyāmanyathā vikriyate na punaranyadeva bhavatīti hi pariṇāmavādino manyante ataḥ pratyakṣayogyeṣu sarvavastuṣu pratyabhijñayā sthiratvagrahaṇaṃ yuktameveti nanu bhavanmate 'pi pratyabhijñā (bhrama eva) bhrāntireva pariṇāmavāde pūrvottaravastunorbhedābhedāṅgīkārāt tadevedamiti ca pratyabhijñayātyantābhedasyāvagāhanāt ucyate yadā tu (yadi hi) pūrvottarakālabhāvinorabhedaḥ pratyabhijñāviṣayo 'ṅgīkriyate tadā sāvadhāraṇasya pratyabhijñānasya bhramatve 'pi tadidamiti tu na bhramaḥ tenaiva ca sthāyitvasi(ddhi)ddheḥ yadā tu kālādidvayasambandho viṣayastadā sāvadhāraṇamapi na bhrama iti nanvidaṃ pratyabhijñānaṃ parilūnapunarjātakuntalāpādāviva bhrāntaṃ kinna syāditi cet (na) bādhakābhāvāt evameva bhrā(nta)ntitvābhyupagame nīlādipratyayānāmapi tathātvāpatte(tvaprāpte)ḥ naca pratyakṣaṃ bādhakamityuktam 8,211 pratyakṣasyābādhakatve 'pyanumānaṃ bādhakaṃ bhaviṣyatīti śaṅkate- phalādīnāmiti phalādīnāṃ viśeṣeṇa sarvatrāpyanumīyate
2.2.186
[नोते: जुम्प् इन् वेर्से नुम्बेरिन्ग्, नो लचुन इन् तेxत्!] सत्त्वेन क्षणिकत्वं चेदाकाशस्याविशेषतः अविशेषो ऽखिलस्यापि सत्त्वात् किं नानुमीयते
[note: jump in verse numbering, no lacuna in text!] sattvena kṣaṇikatvaṃ cedākāśasyāviśeṣataḥ aviśeṣo 'khilasyāpi sattvāt kiṃ nānumīyate
2.2.187ab
8,211f. न्यायसुधा: आदिपदेन देहदीपादिग्रहणम् विशेषेण परिमाणभेदेन, क्षणिकत्वं (तावत्)अनुमीयत इति सम्बन्धः ततस्तद्दृष्टान्तेन सर्वत्र फलादिव्यतिरिक्ते ऽपि वस्तुनि सत्त्वेन हेतुना पञ्चस्कन्धा इत्यनुमानं स्थिरत्वविषयप्रत्यभिज्ञाया बाधकं भविष्यति नच फलादिदृष्टान्तः साध्यविकलः यद्विरुद्धपरिमाणं तन्नाना दृष्टं यथा घटपटौ, विरुद्धपरिमाणं च फलादिकं पूर्वोत्तरक्षणयोः, इत्यनुमानेन फलादीनां क्षणिकतासिद्धेरिति परिहरति- आकाशस्येति अविशेषतः पूर्वोत्तर(क्षण)योर्भेदरहितत्वतः, अविशेषः पूर्वोत्तरक्षणयोर्भेदराहित्यम् अखिलस्यापि विप्रतिपन्नस्य इदमुक्तं भवति यत्सत्तदक्षणिकम् यथाऽकाशम् सच्च नीलादीति प्रत्यनुमानप्रतिरुद्धत्वेनानुमानस्याभासत्वान्न प्रत्यभिज्ञाबाधकत्वं सम्भवतीति नचाकाशदृष्टान्तः साध्यविकलः "आकाशो द्वौ निरोधौ च नित्यं त्रयमसंस्कृतमऽ; इत्रत परेणैवाङ्गीकृतत्वात् क्षणिकतासाधकस्य परिमाणभेदादेराकाशे ऽभावाच्च तदिदमु(मप्यु)क्तं अविशेषतः परिमाणभेदादिरहितत्वत इति 8,213 यद्वाऽकाशस्याविशेषतः परिमाणभेदरहितत्वतः तद्दृष्टान्तेनाखिलस्यापि फलादेरविशेषः पूर्वोत्तरकालयोः परिमाणभेदाभावः सत्त्वात् किं नानुमीयत इति योजना एतदुक्तं भवति नानुमानं प्रत्यभिज्ञाया बाधकं भवितुमर्हति अनुमानस्य प्रत्यक्षतो दुबर्लत्वेन तद्बाध्यत्वात् अन्यथा फलादिकं परिमाणभेदरहितं सत्त्वादाकाशवदित्यप्यनुमानप्रसङ्गात् नह्यत्र प्रत्यक्षादिबाधं विना कश्चिद्दोषो ऽस्ति तथाच तद्दृष्टान्ते क्षणिकत्वसाधकस्यासिद्धत्वात्साध्यविकलता स्यात् ततः प्रत्यक्षविरोधेनैवास्यानुमानस्याप्रामाण्यम् अन्यथान्योन्याश्रय(ता)प्रसङ्ग इत्येव वक्तव्यम् तच्च समं प्रकृते ऽपीति एतेन"आकाशे चाविशेषातऽ; इति सूत्रं व्याख्यातं भवति तदनेन क्षणिकत्व(ता)साधकानुमानस्य सत्प्रतिपक्षत्वं बाधितविषयत्वं च वदताऽकाशे ऽ(ना)नैकान्त्यमपि सूचितम् भवदनुमानस्यापि फलादिनानैकान्त्यमिति चेन्न तत्रापि क्षणिकताभावस्य वक्ष्यमाणत्वात् (इति) 8,214 भवेदिदं यद्याकाशस्य सत्त्वं स्यात् नचैतदस्ति मूर्ताभावत्वादाकाशस्य भावत्वं हि सत्त्वमत्र विवक्षितम् सस्वरूपत्वे ऽपि वा सत्त्वे, अभावो निःस्वरूप इत्यङ्गीकृतमित्याशङ्कयाह- यदीति यद्याकाशस्य सत्त्वं न कुत एव नरादिषु
8,211f. nyāyasudhā: ādipadena dehadīpādigrahaṇam viśeṣeṇa parimāṇabhedena, kṣaṇikatvaṃ (tāvat)anumīyata iti sambandhaḥ tatastaddṛṣṭāntena sarvatra phalādivyatirikte 'pi vastuni sattvena hetunā pañcaskandhā ityanumānaṃ sthiratvaviṣayapratyabhijñāyā bādhakaṃ bhaviṣyati naca phalādidṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ yadviruddhaparimāṇaṃ tannānā dṛṣṭaṃ yathā ghaṭapaṭau, viruddhaparimāṇaṃ ca phalādikaṃ pūrvottarakṣaṇayoḥ, ityanumānena phalādīnāṃ kṣaṇikatāsiddheriti pariharati- ākāśasyeti aviśeṣataḥ pūrvottara(kṣaṇa)yorbhedarahitatvataḥ, aviśeṣaḥ pūrvottarakṣaṇayorbhedarāhityam akhilasyāpi vipratipannasya idamuktaṃ bhavati yatsattadakṣaṇikam yathā'kāśam sacca nīlādīti pratyanumānapratiruddhatvenānumānasyābhāsatvānna pratyabhijñābādhakatvaṃ sambhavatīti nacākāśadṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ "ākāśo dvau nirodhau ca nityaṃ trayamasaṃskṛtam'; itrata pareṇaivāṅgīkṛtatvāt kṣaṇikatāsādhakasya parimāṇabhedāderākāśe 'bhāvācca tadidamu(mapyu)ktaṃ aviśeṣataḥ parimāṇabhedādirahitatvata iti 8,213 yadvā'kāśasyāviśeṣataḥ parimāṇabhedarahitatvataḥ taddṛṣṭāntenākhilasyāpi phalāderaviśeṣaḥ pūrvottarakālayoḥ parimāṇabhedābhāvaḥ sattvāt kiṃ nānumīyata iti yojanā etaduktaṃ bhavati nānumānaṃ pratyabhijñāyā bādhakaṃ bhavitumarhati anumānasya pratyakṣato dubarlatvena tadbādhyatvāt anyathā phalādikaṃ parimāṇabhedarahitaṃ sattvādākāśavadityapyanumānaprasaṅgāt nahyatra pratyakṣādibādhaṃ vinā kaściddoṣo 'sti tathāca taddṛṣṭānte kṣaṇikatvasādhakasyāsiddhatvātsādhyavikalatā syāt tataḥ pratyakṣavirodhenaivāsyānumānasyāprāmāṇyam anyathānyonyāśraya(tā)prasaṅga ityeva vaktavyam tacca samaṃ prakṛte 'pīti etena"ākāśe cāviśeṣāt'; iti sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati tadanena kṣaṇikatva(tā)sādhakānumānasya satpratipakṣatvaṃ bādhitaviṣayatvaṃ ca vadatā'kāśe '(nā)naikāntyamapi sūcitam bhavadanumānasyāpi phalādinānaikāntyamiti cenna tatrāpi kṣaṇikatābhāvasya vakṣyamāṇatvāt (iti) 8,214 bhavedidaṃ yadyākāśasya sattvaṃ syāt nacaitadasti mūrtābhāvatvādākāśasya bhāvatvaṃ hi sattvamatra vivakṣitam sasvarūpatve 'pi vā sattve, abhāvo niḥsvarūpa ityaṅgīkṛtamityāśaṅkayāha- yadīti yadyākāśasya sattvaṃ na kuta eva narādiṣu
2.2.187cd
न्यायसुधा: यद्याकाशस्य सत्त्वं नास्तीत्यङ्गीकृत्य प्रत्यनुमाने ऽतिप्रसङ्गानुमाने च दृष्टान्तस्य साधनवैकल्यं स्वानुमानस्यानैकान्तिकत्वाभावश्चोच्यते तदा देहादिषु सत्त्वं कुत एव सिद्धमिति ब्रूमः तथाच परकीयस्यापि दृष्टान्तस्य साधनवैकल्यं स्यात् यदि च विधिमुखप्रत्ययवेद्यत्वाद्देहादीनां भावत्वं प्रमाविषयत्वात्सत्त्वं चोच्यते तदाऽकाशे ऽपि समानमिति प्रमाणान्तरेणाकाशस्याभावत्वं वारयितुमुपोद्घातमाह- स धर्मीति सधर्मिप्रतियोगित्वमाकाशस्यावगम्यते
nyāyasudhā: yadyākāśasya sattvaṃ nāstītyaṅgīkṛtya pratyanumāne 'tiprasaṅgānumāne ca dṛṣṭāntasya sādhanavaikalyaṃ svānumānasyānaikāntikatvābhāvaścocyate tadā dehādiṣu sattvaṃ kuta eva siddhamiti brūmaḥ tathāca parakīyasyāpi dṛṣṭāntasya sādhanavaikalyaṃ syāt yadi ca vidhimukhapratyayavedyatvāddehādīnāṃ bhāvatvaṃ pramāviṣayatvātsattvaṃ cocyate tadā'kāśe 'pi samānamiti pramāṇāntareṇākāśasyābhāvatvaṃ vārayitumupodghātamāha- sa dharmīti sadharmipratiyogitvamākāśasyāvagamyate
2.2.187
8,216 न्यायसुधा: यत्राभावः स धर्मी यस्याभावः स प्रतियोगी तदुभयवत्त्वमभावस्य नियामकं व्यापकम् यो ऽभावः स सर्वो ऽपि धर्मिप्रतियोगिसहित एव यथा घटाद्यभावः स हि भूतलादिधर्मिणा घटादिप्रतियोगिना चोपेत एवेति नन्विदमनुपपन्नम् अभावस्य हि धर्मिप्रतियोगिसाहित्यनियमः किं देशतः स्यात्, किंवा कालतः आद्ये धर्मिणा सादेश्यं तावन्नास्ति भूतलस्य स्वाश्रये, अभावस्य तु भूतले वृत्तेः प्रतियोगिना तु विरुद्धमेव द्वितीयस्तु यद्यपि धर्मिणा कथञ्चित्स्यात् तथापि प्रतियोगिना नास्त्येव प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः प्रतियोगिभिन्नकालत्वनियमादित्याशङ्कां परिहरन्नभावस्य धर्मिप्रतियोगिसाहित्यव्याप्तत्वमुपपादयति- तौ विनेति तौ विना न ह्य् अभावश् च क्वचिद्दृष्टः कदाचन
8,216 nyāyasudhā: yatrābhāvaḥ sa dharmī yasyābhāvaḥ sa pratiyogī tadubhayavattvamabhāvasya niyāmakaṃ vyāpakam yo 'bhāvaḥ sa sarvo 'pi dharmipratiyogisahita eva yathā ghaṭādyabhāvaḥ sa hi bhūtalādidharmiṇā ghaṭādipratiyoginā copeta eveti nanvidamanupapannam abhāvasya hi dharmipratiyogisāhityaniyamaḥ kiṃ deśataḥ syāt, kiṃvā kālataḥ ādye dharmiṇā sādeśyaṃ tāvannāsti bhūtalasya svāśraye, abhāvasya tu bhūtale vṛtteḥ pratiyoginā tu viruddhameva dvitīyastu yadyapi dharmiṇā kathañcitsyāt tathāpi pratiyoginā nāstyeva prāgabhāvapradhvaṃsābhāvayoḥ pratiyogibhinnakālatvaniyamādityāśaṅkāṃ pariharannabhāvasya dharmipratiyogisāhityavyāptatvamupapādayati- tau vineti tau vinā na hy abhāvaś ca kvaciddṛṣṭaḥ kadācana
2.2.187
अब् न्यायसुधा: अत्र दृष्ट इति प्रकरणात्तौ विनेति तज्ज्ञानं विनेत्यथरः चशब्दो ऽभावो दृश्यमानो धर्मिप्रतियोगिप्रतीतावेव दृश्यत इत्यन्वयसमुच्चयार्थः हिशब्देनान्वयव्यतिरेकयोः प्रसिद्धत्वं सूचयति तदनेनान्वयव्यतिरेकाभ्यामभावप्रतीतेर्धर्मिप्रतियोगिप्रतीतिपूर्वकतया व्याप्तिरुपपादिता भवति यद्वा तावि(ति)त्यनेन न ज्ञानमुपलक्षणीयम् अभावः प्रतीयमानो धर्मिप्रतियोगिघटित एवात्रेदं नास्तीत्यादिरूपेण प्रतीयते नतु तौ विना केवल इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेकज्ञानसम्बन्धेन व्याप्यव्यापकभावोपपादनमेतदित्यवगन्तव्यम् प्रातर्गजाद्यभावज्ञानं त्वन्यथोपपादयिष्यामः 8,219 किमतो यद्येवमभावस्य यद्येवमभावस्य धर्मिप्रतियोगिसाहित्यं प्रतीतौ व्यापकमित्यत आह अधर्मीति अधर्मिप्रतियोगित्वमाकाशस्यावगम्यते
ab nyāyasudhā: atra dṛṣṭa iti prakaraṇāttau vineti tajjñānaṃ vinetyatharḥ caśabdo 'bhāvo dṛśyamāno dharmipratiyogipratītāveva dṛśyata ityanvayasamuccayārthaḥ hiśabdenānvayavyatirekayoḥ prasiddhatvaṃ sūcayati tadanenānvayavyatirekābhyāmabhāvapratīterdharmipratiyogipratītipūrvakatayā vyāptirupapāditā bhavati yadvā tāvi(ti)tyanena na jñānamupalakṣaṇīyam abhāvaḥ pratīyamāno dharmipratiyogighaṭita evātredaṃ nāstītyādirūpeṇa pratīyate natu tau vinā kevala ityanvayavyatirekābhyāmekajñānasambandhena vyāpyavyāpakabhāvopapādanametadityavagantavyam prātargajādyabhāvajñānaṃ tvanyathopapādayiṣyāmaḥ 8,219 kimato yadyevamabhāvasya yadyevamabhāvasya dharmipratiyogisāhityaṃ pratītau vyāpakamityata āha adharmīti adharmipratiyogitvamākāśasyāvagamyate
2.2.188
च्द् न्यायसुधा: प्रतीतावभावस्य व्यापकं सधर्मिप्रतियोगित्वमाकाशात्तावद्वयावर्तर्(त्य)ते यस्मादाकाश इत्येवावगम्यते न त्वत्रेदं नास्तीति इयमपि (च) वस्तुतो मूर्ताभावगोचरैव प्रतीतिः प्रलयादिवन्नञ्वर्जिताभिलापसम्बन्धादतादृशीव प्रकाशत इति चेन्न नीलादिप्रतितेरपि तथात्वप्रसङ्गात् अनानुभाविकत्वस्योभयत्रापि साम्यात् तथाच परस्याप्यसिद्धयाद्यापातः व्यापकनिवृत्त्या(च) व्याप्यनिवृत्तिरवश्यंभाविनीत्याकाशस्य नाभावत्वमिति तदयं प्रयोगः आकाशो नाभावः धर्मिप्रतियोगिनौ विनैव प्रतीयमानत्वाद्रूपवदिति किञ्च मूर्ताभावमाकाशं वदता यो धर्मी तस्योच्यते स एवास्माकमाकाश इति नाम्नयेव विवादो ऽवशिष्यते वक्ष्यते चैतद्वियदधिकरण इति 8,220 सूत्रद्वयार्थमुपसंहरति- स्वीकारेति स्वीकारत्यागतो ऽदृष्टदृष्टयोः सर्ववस्तुषु गुणानुन्मत्त एवासौ विदधात्यधिकं पुनः
cd nyāyasudhā: pratītāvabhāvasya vyāpakaṃ sadharmipratiyogitvamākāśāttāvadvayāvartar(tya)te yasmādākāśa ityevāvagamyate na tvatredaṃ nāstīti iyamapi (ca) vastuto mūrtābhāvagocaraiva pratītiḥ pralayādivannañvarjitābhilāpasambandhādatādṛśīva prakāśata iti cenna nīlādipratiterapi tathātvaprasaṅgāt anānubhāvikatvasyobhayatrāpi sāmyāt tathāca parasyāpyasiddhayādyāpātaḥ vyāpakanivṛttyā(ca) vyāpyanivṛttiravaśyaṃbhāvinītyākāśasya nābhāvatvamiti tadayaṃ prayogaḥ ākāśo nābhāvaḥ dharmipratiyoginau vinaiva pratīyamānatvādrūpavaditi kiñca mūrtābhāvamākāśaṃ vadatā yo dharmī tasyocyate sa evāsmākamākāśa iti nāmnayeva vivādo 'vaśiṣyate vakṣyate caitadviyadadhikaraṇa iti 8,220 sūtradvayārthamupasaṃharati- svīkāreti svīkāratyāgato 'dṛṣṭadṛṣṭayoḥ sarvavastuṣu guṇānunmatta evāsau vidadhātyadhikaṃ punaḥ
2.2.189
न्यायसुधा: अदृष्टस्य क्षणिकत्वादेः स्वीकृति(कार)तो दृष्टस्य स्थिरत्वादेस्त्यागतः असौ सौगतः अधिकं स्वत इति शेषः उन्मत्तमपि स्वस्मादधिकविवेकवन्तं (स्था)ख्यापयतीत्यर्थः न ह्युन्मत्तः सर्वत्राप्रमितं स्वीकरोति नापि प्रमितं त्यजतीति 8,220f. ननु (च) यदि नीलादिकं न स्यात्तदा सन्न स्यात् अर्थक्रियाकारित्वं हि सत्त्वम् व्याप्तं च क्रमयौगपद्याभ्याम् तृतीयप्रकाराभावात् नच स्थिरे तत्सम्भवः प्रसङ्गतद्विपर्ययाभ्याम् तथाहि स्थायीभावः किं (स्वी)स्वकीयामर्थक्रियां क्रमेण कुर्याद्युगपद्वा आद्ये कालान्तरभाविनीमर्थक्रियां प्रतीदानीं समर्थो न वा प्रथमे तामपीदानीं(नीमेव) कुर्यात् समर्थस्य क्षेपायोगात् द्वितीये तदापि न कुर्यात् इदानीमसमर्थो ऽपि तदानीं समर्थत्वात्करिष्यतीति चेत् तदा सामर्थ्यासामर्थ्यलक्षणविरुद्धधर्माध्यासो भावं भिन्द्यात् द्वितीये त्वाद्यक्षण एव कर्तव्यस्य सर्वस्य कृतत्वात् द्वितीयादिक्षणे ऽसत्त्वमवर्जनीयमेव तदेवमनुकूलतर्कबललब्धप्रतिबन्धस्य क्षणिकत्वानुमानस्य बलवत्त्वात्प्रत्यभिज्ञाप्रत्यनुमाने तद्बाधिते न स्थैर्यसाधनायालमिति मैवम् एषां तर्काणां प्रतितर्कपराहतत्वादिनाऽभासत्वात् 8,223 तथाहि यद्यात्मानात्मप्रपञ्चः सर्वो ऽपि क्षणिकः स्यात्तदा प्रमाप्रमारूपः सर्वो(कलो)ऽप्यनुमानागमप्रत्यभिज्ञालक्षणो व्यवहारो लुप्येत तर्कस्याप्यस्य नोत्थानं स्यात् तस्य तज्जातीयस्य वा तेन तज्जातीयेन वा सह भूयः सम्बन्धावगमे (न)त तादात्म्यतदुत्पत्त्यवधारणेन (वा) चोपाध्यभावा(द्य)वधारणेन वा व्यभिचाराभावनिश्चये सति व्याप्त्यवधारणम् अवधृतव्याप्तेश्च पक्षदर्शनं लिङ्गदर्शनं च ततो ऽनुभूतव्याप्तिस्मरणम् अथ यन्मया व्याप्तत्वेन ज्ञातं लिङ्गं तदत्र पक्षे ऽस्तीत्यनुसन्धानम् अथेदानीमनुमितिरित्यनुमानप्रक्रिया न ह्येतत्सर्वं क्षणिकस्यात्मनः सम्भवति येन हि सकृत् धूमो दृष्टो नष्ट एवासौ कस्य भूयोदर्शनं कस्य च व्याप्त्यवधारणादि यस्मिंश्च पर्वते धूमो दृष्टो नष्ट एवासौ कुत्र पुनर्व्याप्तिलिङ्गानुसन्धानम् कुत्र च साध्याध्यवसायः 8,224 एवमागमे ऽप्येकैकवर्णश्रवणानि, पदानुसन्धानम्, समयग्रहः, पुनः पदश्रवणम्, समयस्मरणम्, वाक्यार्थज्ञानमित्यनेकसंवि(कानुसन्धा)न्धानम्, नात्मनः क्षणिकतायामुपपद्यते प्रत्यभिज्ञानमपि येन पूर्वावस्थो ऽर्थो ज्ञातस्तेनैव तस्य वा तत्सदृशस्य वा दर्शने भवति तत्कथं क्षणिकस्यात्मनः स्यात् 8,225 अनुमानेन तर्को ऽपि व्याख्यातः प्रतिक्षणमात्मनो ऽनात्मनश्च भेदे ऽप्यनुमा(ना)द्यङ्गीकारे ऽतिप्रसङ्गः स्यात् यस्य कस्यचिद्वयाप्तिज्ञाने नारिकेलद्वीपवासिनो ऽप्यग्निप्रमा (भवेत्) स्यात् पर्वते लिङ्गदर्शनेन ह्रदे ऽप्यग्निरनुमीयेतेत्यादि पूर्वोत्तरक्षणवर्तिनामात्मनां पर्वतादीनां च कार्यकारणभावादुपपन्नो ऽनुमानादिव्यवहार इति चेत्(न) अन्यत्वस्यानपायात् अन्यथोपाध्यायशिष्यबुद्धयादावपि प्रसङ्गात् 8,226 अथ मतम् कारणक्षणाः कार्यक्षणेषु संस्कारानपर्यन्ति अतः पूर्वपूर्वात्मसंस्कारयोगिनामुत्तरोत्तरेषामात्मनामनुमानादिव्यवहारो युज्यते पर्वतादयो ऽपि (पूर्व)पूर्वसंस्कारभाजः पक्षादित्वमश्नुवते इति एतन्निराकरणाय सूत्रम् ओं उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ओं इति तद्वयाचष्टे- उत्तरेति उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ब्ब्स्_2,2.20 उत्तरोत्पत्तिमात्रेण विनाशात् पूवर्वस्तुनः न संस्कारार्पकत्वं च युज्यते कस्यचित् क्वचित्
nyāyasudhā: adṛṣṭasya kṣaṇikatvādeḥ svīkṛti(kāra)to dṛṣṭasya sthiratvādestyāgataḥ asau saugataḥ adhikaṃ svata iti śeṣaḥ unmattamapi svasmādadhikavivekavantaṃ (sthā)khyāpayatītyarthaḥ na hyunmattaḥ sarvatrāpramitaṃ svīkaroti nāpi pramitaṃ tyajatīti 8,220f. nanu (ca) yadi nīlādikaṃ na syāttadā sanna syāt arthakriyākāritvaṃ hi sattvam vyāptaṃ ca kramayaugapadyābhyām tṛtīyaprakārābhāvāt naca sthire tatsambhavaḥ prasaṅgatadviparyayābhyām tathāhi sthāyībhāvaḥ kiṃ (svī)svakīyāmarthakriyāṃ krameṇa kuryādyugapadvā ādye kālāntarabhāvinīmarthakriyāṃ pratīdānīṃ samartho na vā prathame tāmapīdānīṃ(nīmeva) kuryāt samarthasya kṣepāyogāt dvitīye tadāpi na kuryāt idānīmasamartho 'pi tadānīṃ samarthatvātkariṣyatīti cet tadā sāmarthyāsāmarthyalakṣaṇaviruddhadharmādhyāso bhāvaṃ bhindyāt dvitīye tvādyakṣaṇa eva kartavyasya sarvasya kṛtatvāt dvitīyādikṣaṇe 'sattvamavarjanīyameva tadevamanukūlatarkabalalabdhapratibandhasya kṣaṇikatvānumānasya balavattvātpratyabhijñāpratyanumāne tadbādhite na sthairyasādhanāyālamiti maivam eṣāṃ tarkāṇāṃ pratitarkaparāhatatvādinā'bhāsatvāt 8,223 tathāhi yadyātmānātmaprapañcaḥ sarvo 'pi kṣaṇikaḥ syāttadā pramāpramārūpaḥ sarvo(kalo)'pyanumānāgamapratyabhijñālakṣaṇo vyavahāro lupyeta tarkasyāpyasya notthānaṃ syāt tasya tajjātīyasya vā tena tajjātīyena vā saha bhūyaḥ sambandhāvagame (na)ta tādātmyatadutpattyavadhāraṇena (vā) copādhyabhāvā(dya)vadhāraṇena vā vyabhicārābhāvaniścaye sati vyāptyavadhāraṇam avadhṛtavyāpteśca pakṣadarśanaṃ liṅgadarśanaṃ ca tato 'nubhūtavyāptismaraṇam atha yanmayā vyāptatvena jñātaṃ liṅgaṃ tadatra pakṣe 'stītyanusandhānam athedānīmanumitirityanumānaprakriyā na hyetatsarvaṃ kṣaṇikasyātmanaḥ sambhavati yena hi sakṛt dhūmo dṛṣṭo naṣṭa evāsau kasya bhūyodarśanaṃ kasya ca vyāptyavadhāraṇādi yasmiṃśca parvate dhūmo dṛṣṭo naṣṭa evāsau kutra punarvyāptiliṅgānusandhānam kutra ca sādhyādhyavasāyaḥ 8,224 evamāgame 'pyekaikavarṇaśravaṇāni, padānusandhānam, samayagrahaḥ, punaḥ padaśravaṇam, samayasmaraṇam, vākyārthajñānamityanekasaṃvi(kānusandhā)ndhānam, nātmanaḥ kṣaṇikatāyāmupapadyate pratyabhijñānamapi yena pūrvāvastho 'rtho jñātastenaiva tasya vā tatsadṛśasya vā darśane bhavati tatkathaṃ kṣaṇikasyātmanaḥ syāt 8,225 anumānena tarko 'pi vyākhyātaḥ pratikṣaṇamātmano 'nātmanaśca bhede 'pyanumā(nā)dyaṅgīkāre 'tiprasaṅgaḥ syāt yasya kasyacidvayāptijñāne nārikeladvīpavāsino 'pyagnipramā (bhavet) syāt parvate liṅgadarśanena hrade 'pyagniranumīyetetyādi pūrvottarakṣaṇavartināmātmanāṃ parvatādīnāṃ ca kāryakāraṇabhāvādupapanno 'numānādivyavahāra iti cet(na) anyatvasyānapāyāt anyathopādhyāyaśiṣyabuddhayādāvapi prasaṅgāt 8,226 atha matam kāraṇakṣaṇāḥ kāryakṣaṇeṣu saṃskārānaparyanti ataḥ pūrvapūrvātmasaṃskārayogināmuttarottareṣāmātmanāmanumānādivyavahāro yujyate parvatādayo 'pi (pūrva)pūrvasaṃskārabhājaḥ pakṣāditvamaśnuvate iti etannirākaraṇāya sūtram oṃ uttarotpāde ca pūrvanirodhāt oṃ iti tadvayācaṣṭe- uttareti uttarotpāde ca pūrvanirodhāt bbs_2,2.20 uttarotpattimātreṇa vināśāt pūvarvastunaḥ na saṃskārārpakatvaṃ ca yujyate kasyacit kvacit
2.2.190ab
8,227 न्यायसुधा: कस्यचित् कारणस्य, कचित् कार्ये ततः किमित्यत आह- अत इति अतो ज्ञातं मयेत्यादि न ज्ञेयमनुमा कुतः
8,227 nyāyasudhā: kasyacit kāraṇasya, kacit kārye tataḥ kimityata āha- ata iti ato jñātaṃ mayetyādi na jñeyamanumā kutaḥ
Adhyāya 2 (cont. 33)
2.2.190c
न्यायसुधा: आत्मनः क्षणिकत्वात्संस्कारापर्णस्य चा(वा)सम्भवादित्यर्थः यन्मया व्याप्तत्वेन ज्ञातं तदत्र विद्यत इत्यादि यथा भवति तथा न ज्ञेयं ज्ञातुमशक्यम् ततश्चानुमा कुतः आगमादेरप्युपलक्षणमेतत् नन्वस्ति तावदनुमानादिव्यवहारः, सर्वलोकसिद्धस्यापह्नवायोगात् तद्बलेनालौकिकमप्यसहभाविनः संस्कारार्पकत्वं कल्पयिष्यत इत्यत आह- एकत्वमिति एकत्वमनुभूतिस्थं त्यक्तवा निर्मानका भिदा कुत आत्मादिकेषु स्याद्
nyāyasudhā: ātmanaḥ kṣaṇikatvātsaṃskārāparṇasya cā(vā)sambhavādityarthaḥ yanmayā vyāptatvena jñātaṃ tadatra vidyata ityādi yathā bhavati tathā na jñeyaṃ jñātumaśakyam tataścānumā kutaḥ āgamāderapyupalakṣaṇametat nanvasti tāvadanumānādivyavahāraḥ, sarvalokasiddhasyāpahnavāyogāt tadbalenālaukikamapyasahabhāvinaḥ saṃskārārpakatvaṃ kalpayiṣyata ityata āha- ekatvamiti ekatvamanubhūtisthaṃ tyaktavā nirmānakā bhidā kuta ātmādikeṣu syād
2.2.190f
-ए न्यायसुधा: किमनुमानादिव्यवहारान्यथानुपपत्तिमात्रेणालौकिकं कल्पनीयम्, किंवाऽत्मादेः क्षणिकत्वे ऽपि सति नाद्यः आत्मादेः स्थायित्वेनैव तदुपपत्तेः द्वितीयस्तु स्यात् यद्यात्मादेः क्षणिकत्वं सिद्धं स्यात् नच तदस्ति प्रमाणबाधितत्वान्निष्प्रमाणकत्वाच्चेति भावः एकत्वं भिदेत्यत्र पूर्वोत्तरकालयोरिति शेषः अनुभूतिस्थं प्रत्यभिज्ञासिद्धम् कुतो ऽङ्गीकार्येत्यध्याहारात्समानकर्तृतासिद्धिः 8,229 ननु च प्रत्यभिज्ञानं भ्रान्तमित्युक्तम् तत्कथमात्मादेरैक्यं ततः सिद्धयेदित्यत आह- वल्येवेति ... बल्येवानुभवो यतः
-e nyāyasudhā: kimanumānādivyavahārānyathānupapattimātreṇālaukikaṃ kalpanīyam, kiṃvā'tmādeḥ kṣaṇikatve 'pi sati nādyaḥ ātmādeḥ sthāyitvenaiva tadupapatteḥ dvitīyastu syāt yadyātmādeḥ kṣaṇikatvaṃ siddhaṃ syāt naca tadasti pramāṇabādhitatvānniṣpramāṇakatvācceti bhāvaḥ ekatvaṃ bhidetyatra pūrvottarakālayoriti śeṣaḥ anubhūtisthaṃ pratyabhijñāsiddham kuto 'ṅgīkāryetyadhyāhārātsamānakartṛtāsiddhiḥ 8,229 nanu ca pratyabhijñānaṃ bhrāntamityuktam tatkathamātmāderaikyaṃ tataḥ siddhayedityata āha- valyeveti ... balyevānubhavo yataḥ
2.2.191
न्यायसुधा: तर्कबलेनानुमाने निरवकाशतया प्रबले सति हि तद्विरोधात्प्रत्यभिज्ञानं भ्रान्तं स्यात् यदा तु तर्कस्योक्तविधयाऽभासत्वं, तदा कुतः क्षणिकत्वानुमानप्राबल्यम् कुतश्च प्रत्यभिज्ञायास्तद्बाधः अबाधितश्च प्रत्यभिज्ञानुभवो यतो बल्येव अत आत्मादेरेकत्वं तेन सिद्धमिति सम्बन्धः एतेनानुमानसिद्धस्य भेदस्य कथं निर्मानकत्वमित्यपि परास्तम् तदुपजीव्यस्य तर्कस्याद्याप्यनवस्थानात् 8,230 नन्वस्तूत्तरोत्पाद एव पूर्वस्य निरोधस्तथापि कुतः पूर्वस्योत्तरस्मिन्संस्कारानाधायकत्वमित्यत आह- कार्यकारणयोश्चेति कार्यकारणयोश्चैककालीनत्वं विना कथम् पूर्वसंस्कारयोगी स्यादुत्तरो नियमेन च
nyāyasudhā: tarkabalenānumāne niravakāśatayā prabale sati hi tadvirodhātpratyabhijñānaṃ bhrāntaṃ syāt yadā tu tarkasyoktavidhayā'bhāsatvaṃ, tadā kutaḥ kṣaṇikatvānumānaprābalyam kutaśca pratyabhijñāyāstadbādhaḥ abādhitaśca pratyabhijñānubhavo yato balyeva ata ātmāderekatvaṃ tena siddhamiti sambandhaḥ etenānumānasiddhasya bhedasya kathaṃ nirmānakatvamityapi parāstam tadupajīvyasya tarkasyādyāpyanavasthānāt 8,230 nanvastūttarotpāda eva pūrvasya nirodhastathāpi kutaḥ pūrvasyottarasminsaṃskārānādhāyakatvamityata āha- kāryakāraṇayośceti kāryakāraṇayoścaikakālīnatvaṃ vinā katham pūrvasaṃskārayogī syāduttaro niyamena ca
2.2.192
न्यायसुधा: उत्तरोत्पाद एव पूर्वस्य निरोधात्कायर्कारणयोरेककालीनत्वं तावन्नास्तीति लभ्यते एककालीनत्वं च विना पूर्वाहितसंस्कारयोगित्वमुत्तरस्य न युज्यते नियमेन चेत्यनेन क्वचिदपि न युज्यते कुतः सर्वत्रेति सूचयति यद्वैककालीनस्य एव संस्कारार्पकत्वं दृष्टं न भिन्नकालत्व इति व्याप्तेरित्यर्थः नन्वेककालीनत्वाभावे ऽपि कुतः संस्कारार्पकत्वं न स्यादित्यत आह- सम्बद्धा एवेति सम्बद्ध एव संस्कारमन्यत्रादत्तते ऽखिलाः असम्बद्धः कथं पूर्व उत्तरे वासनाकरः
nyāyasudhā: uttarotpāda eva pūrvasya nirodhātkāyarkāraṇayorekakālīnatvaṃ tāvannāstīti labhyate ekakālīnatvaṃ ca vinā pūrvāhitasaṃskārayogitvamuttarasya na yujyate niyamena cetyanena kvacidapi na yujyate kutaḥ sarvatreti sūcayati yadvaikakālīnasya eva saṃskārārpakatvaṃ dṛṣṭaṃ na bhinnakālatva iti vyāpterityarthaḥ nanvekakālīnatvābhāve 'pi kutaḥ saṃskārārpakatvaṃ na syādityata āha- sambaddhā eveti sambaddha eva saṃskāramanyatrādattate 'khilāḥ asambaddhaḥ kathaṃ pūrva uttare vāsanākaraḥ
2.2.193ab
8,231 न्यायसुधा: यस्मात् अखिलाः संस्काराधायकाश्चाम्पककुसुमादयः पदार्थास्तैलादिभिः सम्बद्धा एव अन्यत्र तैलादौ संस्कारमादधते, नासम्बद्धा इत्यस्ति नियमः नच भिन्नकालीन(ल)योः सम्बन्धो युज्यते तस्मादुत्तरेणशसम्बद्धः पूर्वस्तस्मिन्नुत्तरे वासनां न कुर्यादिति उक्तमर्थं बुद्धयारोहार्थं सङ्कलय्याह- एककालतयेति एककालतया योगं विना संस्कारतः कथम्
8,231 nyāyasudhā: yasmāt akhilāḥ saṃskārādhāyakāścāmpakakusumādayaḥ padārthāstailādibhiḥ sambaddhā eva anyatra tailādau saṃskāramādadhate, nāsambaddhā ityasti niyamaḥ naca bhinnakālīna(la)yoḥ sambandho yujyate tasmāduttareṇaśasambaddhaḥ pūrvastasminnuttare vāsanāṃ na kuryāditi uktamarthaṃ buddhayārohārthaṃ saṅkalayyāha- ekakālatayeti ekakālatayā yogaṃ vinā saṃskārataḥ katham
2.2.193cd
न्यायसुधा: अत्रैककालतया विना कार्यकारणयोर्योगो न युज्यते योगं विना कारणस्य कार्ये संस्कारार्पकत्वं च न घटते, संस्कारतो विना कथमनुमानादिव्यवहार इत्यध्याहारेण योजना संस्कारापर्कत्वं च न घटते, संस्कारतो विना कथमनुमानादिव्यवहार इत्यध्याहारेण योजना यदीदं सङ्कलनं न क्रियेत तदा पूर्वो(क्तहेतूनां)क्तानां प्रत्येकं संस्कारानाधयकत्वे हेतुत्वं ज्ञायेत सर्वत्र साध्यनिर्देशात् तत्र को दोषः उक्ताकाङ्क्षाकुण्ठितत्वमेवेति अत्रैते प्रयोगाः पूर्वक्षण उत्तरक्षणे संस्काराधायको न भवति, तेनासम्बद्धत्वात् यो येनासम्बद्धो नासौ तत्र संस्काराधायकः, यथा सम्प्रतिपन्नः यद्वा यो यत्र संस्काराधायकः स तत्सम्बद्ध एव दृष्टो यथा सम्मतः असम्बद्धस्यापि संस्काराधायकत्वे मृगमदो वसनमिव सर्वं वासयेदविशेषात् असम्बद्धश्च पूर्व उत्तरेण ततो भिन्नकालीनत्वात् सम्प्रतिपन्नवत् भिन्नकालीनयोरपि सम्बन्धे ऽतिप्रसङ्गः भिन्नकालीनश्च पूर्वं उत्तरेण तदुत्पाद एव विनष्टत्वात् संमतवत् प्रागेव नष्टस्य तेनैककालीनत्वशङ्का एव व्याहतेति ननु लाक्षारसाहितबीजपूरकुसुमलौहित्यवत्किन्न स्यादिति चेत्(न) तत्रापि निरन्वयविनाशोत्पादानभ्युपगमात् अत्र च परसिद्धन्यायेन परस्य बोधनान्नाश्रयासिद्धयादि शङ्कनीयमिति 8,236 भवेदेतद्यदि कारणस्य कार्योत्पाद एव विनाशः स्यात् स एव कुतः सिद्ध इत्यत आह- क्षणमात्रमिति क्षणमात्रमवस्थानं स्वीकृतं सर्ववस्तुषु
nyāyasudhā: atraikakālatayā vinā kāryakāraṇayoryogo na yujyate yogaṃ vinā kāraṇasya kārye saṃskārārpakatvaṃ ca na ghaṭate, saṃskārato vinā kathamanumānādivyavahāra ityadhyāhāreṇa yojanā saṃskārāparkatvaṃ ca na ghaṭate, saṃskārato vinā kathamanumānādivyavahāra ityadhyāhāreṇa yojanā yadīdaṃ saṅkalanaṃ na kriyeta tadā pūrvo(ktahetūnāṃ)ktānāṃ pratyekaṃ saṃskārānādhayakatve hetutvaṃ jñāyeta sarvatra sādhyanirdeśāt tatra ko doṣaḥ uktākāṅkṣākuṇṭhitatvameveti atraite prayogāḥ pūrvakṣaṇa uttarakṣaṇe saṃskārādhāyako na bhavati, tenāsambaddhatvāt yo yenāsambaddho nāsau tatra saṃskārādhāyakaḥ, yathā sampratipannaḥ yadvā yo yatra saṃskārādhāyakaḥ sa tatsambaddha eva dṛṣṭo yathā sammataḥ asambaddhasyāpi saṃskārādhāyakatve mṛgamado vasanamiva sarvaṃ vāsayedaviśeṣāt asambaddhaśca pūrva uttareṇa tato bhinnakālīnatvāt sampratipannavat bhinnakālīnayorapi sambandhe 'tiprasaṅgaḥ bhinnakālīnaśca pūrvaṃ uttareṇa tadutpāda eva vinaṣṭatvāt saṃmatavat prāgeva naṣṭasya tenaikakālīnatvaśaṅkā eva vyāhateti nanu lākṣārasāhitabījapūrakusumalauhityavatkinna syāditi cet(na) tatrāpi niranvayavināśotpādānabhyupagamāt atra ca parasiddhanyāyena parasya bodhanānnāśrayāsiddhayādi śaṅkanīyamiti 8,236 bhavedetadyadi kāraṇasya kāryotpāda eva vināśaḥ syāt sa eva kutaḥ siddha ityata āha- kṣaṇamātramiti kṣaṇamātramavasthānaṃ svīkṛtaṃ sarvavastuṣu
2.2.194ab
न्यायसुधा: कार्यकारणयोस्तावदुत्तरपूर्वत्वमावश्यकम् यौगपद्ये कायर्कारणभावव्याघातात् ततः पूर्वक्षणवर्ति कारणं यदि कायर्क्षणे ऽपि स्यात्तदा सर्ववस्तूनामङ्गीकृतं क्षणमात्रमवस्थानं भज्येत अतः क्षणिकत्वाभ्युपगम एवोत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधं गमयतीति स्यादेतत् कारणं क्षणस्य पूर्वविभागे लब्धसत्ताकं मध्यविभागे कार्यमुत्पाद्यापरविभागे तत्र संस्कारमाधाय नश्यतीत्यङ्गीकारे न को ऽपि दोष इत्यत आह- पूर्वेति पूर्वमध्यापरकलारहितः क्षण इष्यते
nyāyasudhā: kāryakāraṇayostāvaduttarapūrvatvamāvaśyakam yaugapadye kāyarkāraṇabhāvavyāghātāt tataḥ pūrvakṣaṇavarti kāraṇaṃ yadi kāyarkṣaṇe 'pi syāttadā sarvavastūnāmaṅgīkṛtaṃ kṣaṇamātramavasthānaṃ bhajyeta ataḥ kṣaṇikatvābhyupagama evottarotpāde ca pūrvanirodhaṃ gamayatīti syādetat kāraṇaṃ kṣaṇasya pūrvavibhāge labdhasattākaṃ madhyavibhāge kāryamutpādyāparavibhāge tatra saṃskāramādhāya naśyatītyaṅgīkāre na ko 'pi doṣa ityata āha- pūrveti pūrvamadhyāparakalārahitaḥ kṣaṇa iṣyate
2.2.194cd
न्यायसुधा: अत्र विभागमात्रं कलोच्यते पूर्वापरयोरभावे तन्निरूप्यमध्याभावः सिद्धः इष्यते सौगतैः 8,237 एवं तर्कस्य प्रतितर्कपराहतिमभिधायेदानीं यथा स्थायिनः सत्त्वानुपपत्तिरेवं क्षणिकस्यापि तदनुपपत्तेरनुकूलता नाम तर्कदोष इति प्रतिपादयितुं सूत्रम् ओं असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा ओं इति तद्वयाचक्षाणस्तावद्विकल्पेन तत्पृच्छति- पूर्वेति असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा ब्ब्स्_2,2.21 पूर्वभावभवं कार्यमुत तन्नाशसम्भवम्
nyāyasudhā: atra vibhāgamātraṃ kalocyate pūrvāparayorabhāve tannirūpyamadhyābhāvaḥ siddhaḥ iṣyate saugataiḥ 8,237 evaṃ tarkasya pratitarkaparāhatimabhidhāyedānīṃ yathā sthāyinaḥ sattvānupapattirevaṃ kṣaṇikasyāpi tadanupapatteranukūlatā nāma tarkadoṣa iti pratipādayituṃ sūtram oṃ asati pratijñoparodho yaugapadyamanyathā oṃ iti tadvayācakṣāṇastāvadvikalpena tatpṛcchati- pūrveti asati pratijñoparodho yaugapadyamanyathā bbs_2,2.21 pūrvabhāvabhavaṃ kāryamuta tannāśasambhavam
2.2.195ab
8,237f. न्यायसुधा: अर्थक्रियाकारित्वं हि सत्त्वं परस्याभिमतम् तच्च वक्ष्यमाण(वि)कल्पद्वय(येन)व्याप्तम् तृतीयप्रकारानिरूपणात् नच तत्क्षणिके सम्भवति तथाहि क्षणिकाद्भावाद्भवत्कार्यं किं पूर्वस्य कारणस्य भावे भवति कारणसत्तासमानकालीनसत्तमिति यावत् उत तस्य कारणस्य नाशे सति सम्भवतीति 8,238 आद्ये दोषमाह- यौगपद्यमिति यौगपद्यं सति भवेदुत्पाद्यानामशेषतः
8,237f. nyāyasudhā: arthakriyākāritvaṃ hi sattvaṃ parasyābhimatam tacca vakṣyamāṇa(vi)kalpadvaya(yena)vyāptam tṛtīyaprakārānirūpaṇāt naca tatkṣaṇike sambhavati tathāhi kṣaṇikādbhāvādbhavatkāryaṃ kiṃ pūrvasya kāraṇasya bhāve bhavati kāraṇasattāsamānakālīnasattamiti yāvat uta tasya kāraṇasya nāśe sati sambhavatīti 8,238 ādye doṣamāha- yaugapadyamiti yaugapadyaṃ sati bhavedutpādyānāmaśeṣataḥ
2.2.195c
न्यायसुधा: सति कारणे कार्यं भवति चेत् तर्हीति शेषः क्षणिकं हि कारणम् कार्यं च तत्सत्तासमानकालीनसत्तं चेत्कार्यकारणयोः सहोत्पाद इत्युक्तं स्यात् क्षणे विभागाभावस्योक्तत्वात् तत्तत्कार्याणामप्ययमेव न्याय इति तत्सन्तानभाविना(प्य)मशेषकार्याणां यौगपद्यं स्यात् तच्च प्रत्यक्षादिविरुद्धमिति अत्र यद्यपि युगपद्भवतोः कार्यकारणभावानुपपत्तिरपि दूषणम् तथापि तच्छिष्यैरेव ज्ञातुं शक्यत इति,"उभयथा च दोषातऽ; इति सूत्रे कथितमिति वा(चा)त्र नोक्तम् द्वितीयं निराकरोति- विनाशे चेदिति विनाशे चेन्न तत्कार्यं
nyāyasudhā: sati kāraṇe kāryaṃ bhavati cet tarhīti śeṣaḥ kṣaṇikaṃ hi kāraṇam kāryaṃ ca tatsattāsamānakālīnasattaṃ cetkāryakāraṇayoḥ sahotpāda ityuktaṃ syāt kṣaṇe vibhāgābhāvasyoktatvāt tattatkāryāṇāmapyayameva nyāya iti tatsantānabhāvinā(pya)maśeṣakāryāṇāṃ yaugapadyaṃ syāt tacca pratyakṣādiviruddhamiti atra yadyapi yugapadbhavatoḥ kāryakāraṇabhāvānupapattirapi dūṣaṇam tathāpi tacchiṣyaireva jñātuṃ śakyata iti,"ubhayathā ca doṣāt'; iti sūtre kathitamiti vā(cā)tra noktam dvitīyaṃ nirākaroti- vināśe cediti vināśe cenna tatkāryaṃ
2.2.195d
न्यायसुधा: कारणस्य कार्यं भवेत्तर्हीति शेषः तत्तस्य कार्यं न भवतीत्यापन्नम् अन्यथा सर्वस्य सर्वं कार्यं स्यात् न ह्यानन्तर्यमात्रेण कार्यकारणभावः तथात्वे विनाशकार्यत्वप्रसङ्गात् आनन्तर्यस्यान्यापेक्षयापि सत्त्वात् सादेश्यादेरपाकृतत्वात् एवमन्यस्यापि कार्यं न भवतीति न कार्यं स्यादकारणं वा उभयथापि पूर्वस्यार्थक्रियाविरहादसत्त्वप्राप्तिरिति सूत्रकृता सौगताभ्युपगतं पक्षं प्रधानीकृत्य दूषणमुक्तम् भाष्यकृता त्वभावस्य भावसापेक्षत्वात्तेन क्रमेणातो ऽर्थविरोधाभावः 8,241 नन्वस्ति तावत्प्रतिक्षणं कार्योत्पत्तिः नच कार्यं कारणेन विनोत्पत्तुमलम् तथा सति नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वे(चे)त्यापत्तेः अतः कार्योत्पत्तिरेवान्यतरपक्षदोषमाभासयिष्यति पक्षान्तरं वा ग्राहयिष्यतीत्यत आह- कार्योत्पत्तौ चेति ... कार्योत्पत्तौ च का प्रमा
nyāyasudhā: kāraṇasya kāryaṃ bhavettarhīti śeṣaḥ tattasya kāryaṃ na bhavatītyāpannam anyathā sarvasya sarvaṃ kāryaṃ syāt na hyānantaryamātreṇa kāryakāraṇabhāvaḥ tathātve vināśakāryatvaprasaṅgāt ānantaryasyānyāpekṣayāpi sattvāt sādeśyāderapākṛtatvāt evamanyasyāpi kāryaṃ na bhavatīti na kāryaṃ syādakāraṇaṃ vā ubhayathāpi pūrvasyārthakriyāvirahādasattvaprāptiriti sūtrakṛtā saugatābhyupagataṃ pakṣaṃ pradhānīkṛtya dūṣaṇamuktam bhāṣyakṛtā tvabhāvasya bhāvasāpekṣatvāttena krameṇāto 'rthavirodhābhāvaḥ 8,241 nanvasti tāvatpratikṣaṇaṃ kāryotpattiḥ naca kāryaṃ kāraṇena vinotpattumalam tathā sati nityaṃ sattvamasattvaṃ ve(ce)tyāpatteḥ ataḥ kāryotpattirevānyatarapakṣadoṣamābhāsayiṣyati pakṣāntaraṃ vā grāhayiṣyatītyata āha- kāryotpattau ceti ... kāryotpattau ca kā pramā
2.2.196a
न्यायसुधा: स्यादेतद्यदि प्रतिक्षणं कार्योत्पत्तिः प्रमाणवती स्यात् न चैतदस्ति नच स्वाङ्गीकारमात्रेणार्थान्तराक्षेपसामर्थ्यमतिप्रसङ्गादिति नन्वस्ति, यत्सत्तत्क्षणिकं यथा देहादि, सच्च विवादपदमिति प्रतिक्षणं कार्योत्पत्तौ प्रमाणमिति चेन्न अस्यैव निराक्रियमाणत्वात् देहादीनाम(देह)पि क्षणिकत्वाभावेन दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वाच्च ननु देहादेः पूर्वोत्तरक्षणयोः परिमाणभेदेन भेदसिद्धौ क्षणिकत्वसिद्धिरित्युक्तमित्यस्य आह- अभेदे ऽपीति अभेदेन विशेषेण देहदीपफलादिषु विशेषदर्शनं युक्तमस्माकम्
nyāyasudhā: syādetadyadi pratikṣaṇaṃ kāryotpattiḥ pramāṇavatī syāt na caitadasti naca svāṅgīkāramātreṇārthāntarākṣepasāmarthyamatiprasaṅgāditi nanvasti, yatsattatkṣaṇikaṃ yathā dehādi, sacca vivādapadamiti pratikṣaṇaṃ kāryotpattau pramāṇamiti cenna asyaiva nirākriyamāṇatvāt dehādīnāma(deha)pi kṣaṇikatvābhāvena dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvācca nanu dehādeḥ pūrvottarakṣaṇayoḥ parimāṇabhedena bhedasiddhau kṣaṇikatvasiddhirityuktamityasya āha- abhede 'pīti abhedena viśeṣeṇa dehadīpaphalādiṣu viśeṣadarśanaṃ yuktamasmākam
2.2.196d
-द् 8,241f. न्यायसुधा: पूर्वोत्तरक्षणयोरिति शेषः विशेषेण आरम्भवादद्वैलक्षण्येन आदिपदेनाङ्कुरादि विशेषदर्शनं परिमाणभेददर्शनम् अस्माकं परिणामवादिनां मते अयमथरः आरम्भवादिनो हि परिमाणं यावद्द्रव्यभाव्यभ्युपयन्ति अवयवसङ्खयातिशयानतिशयायत्तत्वात्परिमाणभेदस्य अवयवापचये द्रव्यविनाशस्यावयवोपचये च तदुत्पादस्यावर्जनीयत्वात् अतस्तेषां परिमाणभेदो द्रव्यं भिन्द्यादेव अस्माकं त्ववस्थितमेव द्रव्यमवयवोपचयापचयाभ्यां त(त्त)त्परिमाणकतया विक्रियत इति दर्शनम् तत्र परिमाणभेदो न भेदमाक्षिपतीति 8,242 किञ्च फलादीनां पूर्वोत्तरक्षणयोर्भेदः साध्यते, उताभेदाभावः आद्ये सिद्धसाधनम् भेदस्यास्माभिरप्यङ्गीकृतत्वात् तावता क्षणभङ्गासिद्धेः द्वितीये दोषमाह- अनुभूतित इति ... अनुभूतितः
-d 8,241f. nyāyasudhā: pūrvottarakṣaṇayoriti śeṣaḥ viśeṣeṇa ārambhavādadvailakṣaṇyena ādipadenāṅkurādi viśeṣadarśanaṃ parimāṇabhedadarśanam asmākaṃ pariṇāmavādināṃ mate ayamatharḥ ārambhavādino hi parimāṇaṃ yāvaddravyabhāvyabhyupayanti avayavasaṅkhayātiśayānatiśayāyattatvātparimāṇabhedasya avayavāpacaye dravyavināśasyāvayavopacaye ca tadutpādasyāvarjanīyatvāt atasteṣāṃ parimāṇabhedo dravyaṃ bhindyādeva asmākaṃ tvavasthitameva dravyamavayavopacayāpacayābhyāṃ ta(tta)tparimāṇakatayā vikriyata iti darśanam tatra parimāṇabhedo na bhedamākṣipatīti 8,242 kiñca phalādīnāṃ pūrvottarakṣaṇayorbhedaḥ sādhyate, utābhedābhāvaḥ ādye siddhasādhanam bhedasyāsmābhirapyaṅgīkṛtatvāt tāvatā kṣaṇabhaṅgāsiddheḥ dvitīye doṣamāha- anubhūtita iti ... anubhūtitaḥ
2.2.197ab
विशेषदर्शनं मानं यदि न स्थैर्यदृक् कुतः
viśeṣadarśanaṃ mānaṃ yadi na sthairyadṛk kutaḥ
2.2.197cd
न्यायसुधा: तदिदं फलमिति प्रत्यभिज्ञया पूर्वोत्तरक्षणयोरभेदसिद्धेर्बाधितविषयमनुमानमिति शेषः भ्रान्ता प्रत्यभिज्ञा नाभेदं साधयितुमलमिति चेत् तर्हि भ्रान्तं परिमाणभेददर्शनं न भेदसाधनायालमिति ब्रूमः परिमाणभेददर्शनं बाधकाभावात्प्रमाणमेवेति चेत्तत्राह- विशेषेति 8,243 तर्हि स्थैर्यदृक्कुतो न मानम् तस्या अपि बाधकरहितत्वात् विशेषदर्शनं बाधकमिति चेत् तर्हि स्थैर्यदर्शनं कुतो न बाधकम् अतो ऽनुपलभ्यमानविशेषयो(रनयोर्)बाध्यबाधकभावायोगादन्योन्यप्रतिपक्षताननुभवाच्चान्यतरपक्षपातं परित्यज्य भेदाभेदविषयतयैव व्यवस्थापनं युक्तम् अन्यथा दृष्टान्ते साध्यसन्देहेनापि परानुमानं दुष्यं स्यादिति एवं तर्काङ्गान्तरवैकल्यं स्वयमूहनीयम् 8,244 नन्वेतानि सूत्राणि कुतो व्युत्क्रमेण(मतो)व्याख्यातानि उच्यते उपोद्घातप्रक्रियया सूत्रकारेणैवादौ बाधकानि निराकृत्यान्ते निष्कण्टका प्रत्यभिज्ञोपन्यस्ता भाष्यकारेण तु सुबोधत्वाय शिष्याकाङ्क्षाक्रमेणादौ प्रत्यभिज्ञामभिधायानन्तरं तद्बाधकानि परिहृतानीति 8,245 दुःखाभावं सुखं चाहुरिति यदनूदितं तन्निराकरोति- दिगिति दिक्सुखे च खदृष्टान्ताद् भावौ सच्चेत् क्वचिद् भवेद्
nyāyasudhā: tadidaṃ phalamiti pratyabhijñayā pūrvottarakṣaṇayorabhedasiddherbādhitaviṣayamanumānamiti śeṣaḥ bhrāntā pratyabhijñā nābhedaṃ sādhayitumalamiti cet tarhi bhrāntaṃ parimāṇabhedadarśanaṃ na bhedasādhanāyālamiti brūmaḥ parimāṇabhedadarśanaṃ bādhakābhāvātpramāṇameveti cettatrāha- viśeṣeti 8,243 tarhi sthairyadṛkkuto na mānam tasyā api bādhakarahitatvāt viśeṣadarśanaṃ bādhakamiti cet tarhi sthairyadarśanaṃ kuto na bādhakam ato 'nupalabhyamānaviśeṣayo(ranayor)bādhyabādhakabhāvāyogādanyonyapratipakṣatānanubhavāccānyatarapakṣapātaṃ parityajya bhedābhedaviṣayatayaiva vyavasthāpanaṃ yuktam anyathā dṛṣṭānte sādhyasandehenāpi parānumānaṃ duṣyaṃ syāditi evaṃ tarkāṅgāntaravaikalyaṃ svayamūhanīyam 8,244 nanvetāni sūtrāṇi kuto vyutkrameṇa(mato)vyākhyātāni ucyate upodghātaprakriyayā sūtrakāreṇaivādau bādhakāni nirākṛtyānte niṣkaṇṭakā pratyabhijñopanyastā bhāṣyakāreṇa tu subodhatvāya śiṣyākāṅkṣākrameṇādau pratyabhijñāmabhidhāyānantaraṃ tadbādhakāni parihṛtānīti 8,245 duḥkhābhāvaṃ sukhaṃ cāhuriti yadanūditaṃ tannirākaroti- digiti diksukhe ca khadṛṣṭāntād bhāvau saccet kvacid bhaved
2.2.198
न्यायसुधा: स्वदृष्टान्तादित्याकाशस्य भावत्वे यो न्यायो ऽभिहितस्तस्मादिति हेत्वतिदेशः धर्मिप्रतियोगिनिरपेक्षमेव विधिरूपेण प्रतीयमानत्वादित्यर्थः सद्भावः क्वचिद्भवेच्चेत्तद्दृष्टान्तेनेति शेषः अनेनान्यथा रूपादिनामपि भावत्वं न स्यादविशेषादिति बाधकं सूचयति यद्यपि दिशो नाकाशाद्भिद्यन्ते तथाप्याकाशस्य भागसद्भावं ज्ञापयितुं तासां ग्रहणम् एकवचनं तु जात्यभिप्रायम् एतेनाकाशे चाविशेषादिति सूत्रं प्रकारान्तरेण व्याख्यातं भवति आकाशादीनां भावत्वसमर्थनेन पञ्चस्कन्धात्मकं विश्वमिति निरस्तम् आत्मनो ज्ञानात्मकत्वं तु नास्माकं अनिष्यम्(विरुद्धम्) क्षणभङ्गिताया निरस्तत्वात् ज्ञानस्यापि ग्राहकतायाः परेणाभ्युपगतत्वात् मोक्षस्तु चतुर्थे परीक्षिष्यते 8,247 स्यादेतत् वैभाषिकसौत्रान्तिकयोर्यः साधारणः स्वमतविरुद्धः सिद्धान्तः स एव निराकृतः यस्तु सौत्रान्तिकस्य सिद्धान्तविशेषः"प्रमाणं तावद्विविधम् प्रमेयद्वैविध्यात् तत्र ज्ञानातिरिक्तः सर्वे ऽपि रूपादिप्रपञ्चो ऽनुमेय एव न तु प्रत्यक्षः ज्ञानं (तु) नीलाद्याकारं प्रत्यक्षवेद्यमऽ; इति स कस्मान्न निराकृत इत्यत आह- विश्वमिति विश्वं प्रत्यक्षगं त्यक्तवा तयोर्यो ऽनुमितं वदेत् मायावादिवदेवासावुपेक्ष्यो भूतिमिच्छता
nyāyasudhā: svadṛṣṭāntādityākāśasya bhāvatve yo nyāyo 'bhihitastasmāditi hetvatideśaḥ dharmipratiyoginirapekṣameva vidhirūpeṇa pratīyamānatvādityarthaḥ sadbhāvaḥ kvacidbhaveccettaddṛṣṭānteneti śeṣaḥ anenānyathā rūpādināmapi bhāvatvaṃ na syādaviśeṣāditi bādhakaṃ sūcayati yadyapi diśo nākāśādbhidyante tathāpyākāśasya bhāgasadbhāvaṃ jñāpayituṃ tāsāṃ grahaṇam ekavacanaṃ tu jātyabhiprāyam etenākāśe cāviśeṣāditi sūtraṃ prakārāntareṇa vyākhyātaṃ bhavati ākāśādīnāṃ bhāvatvasamarthanena pañcaskandhātmakaṃ viśvamiti nirastam ātmano jñānātmakatvaṃ tu nāsmākaṃ aniṣyam(viruddham) kṣaṇabhaṅgitāyā nirastatvāt jñānasyāpi grāhakatāyāḥ pareṇābhyupagatatvāt mokṣastu caturthe parīkṣiṣyate 8,247 syādetat vaibhāṣikasautrāntikayoryaḥ sādhāraṇaḥ svamataviruddhaḥ siddhāntaḥ sa eva nirākṛtaḥ yastu sautrāntikasya siddhāntaviśeṣaḥ"pramāṇaṃ tāvadvividham prameyadvaividhyāt tatra jñānātiriktaḥ sarve 'pi rūpādiprapañco 'numeya eva na tu pratyakṣaḥ jñānaṃ (tu) nīlādyākāraṃ pratyakṣavedyam'; iti sa kasmānna nirākṛta ityata āha- viśvamiti viśvaṃ pratyakṣagaṃ tyaktavā tayoryo 'numitaṃ vadet māyāvādivadevāsāvupekṣyo bhūtimicchatā
2.2.199a
न्यायसुधा: तयोः वैभाषिकसौत्रान्तिकयोर्मध्ये यः सौत्रान्तिको विश्वं रूपादिकं प्रत्यक्षगं त्यक्त्वा रूपादेर्विश्वस्य प्रत्यक्षवेद्यतां वैभाषिकादिभिरभ्युपगतामनभ्युपगम्येति यावत् अनुमितं वदेत् रूपादेर्विश्वस्यानुमानवेद्यतामङ्गीकुर्यात् मायावादिना तुल्यं वर्तत इति मायावादिवत् एतदुक्तं भवति यथा सर्वान्दुःसमयानपाकुर्वता(ऽपि) सूत्रकृता न मायावादो ऽत्र पादे निराकृतः तस्यात्यन्तनिर्दलस्योपेक्षैव कार्या न त्वीषत्सदलैः साङ्खयादिसमयैः सह निरास इति ज्ञापनार्थम् तथा बाह्यानुमेयतावादो ऽपीति ननु मायावादः सूत्रोत्पत्त्युत्तरकालभावी तस्य कथं निरासप्रसक्तिः मैवम् "अनादिकालतो वृत्ताःऽ; इत्यक्तत्वात् अन्यथा साङ्खयादिनिरासस्याप्यप्रसक्तेरिति व्यास-3 8,249 नन्वप्रतिषिद्धमनुमानं भवतीति न्यायेन नीलादेर्विश्वस्याप्रत्यक्षत्वं सूत्रकारस्याभिमतमेवेति कुतो न कल्प्यते (नैवं) नचैवं शक्यम् प्रमाणाविरुद्धः प्रमाणानुसारी च सूत्रकारस्याभिप्रायः कल्पनीयः नचायमर्थस्तथेत्याशवानाह- सर्वेति सर्वप्रमाणसिद्धं यद् बुद्धेर्भेदेन सर्वदा कथं नु तस्य बुद्धित्वं
nyāyasudhā: tayoḥ vaibhāṣikasautrāntikayormadhye yaḥ sautrāntiko viśvaṃ rūpādikaṃ pratyakṣagaṃ tyaktvā rūpāderviśvasya pratyakṣavedyatāṃ vaibhāṣikādibhirabhyupagatāmanabhyupagamyeti yāvat anumitaṃ vadet rūpāderviśvasyānumānavedyatāmaṅgīkuryāt māyāvādinā tulyaṃ vartata iti māyāvādivat etaduktaṃ bhavati yathā sarvānduḥsamayānapākurvatā('pi) sūtrakṛtā na māyāvādo 'tra pāde nirākṛtaḥ tasyātyantanirdalasyopekṣaiva kāryā na tvīṣatsadalaiḥ sāṅkhayādisamayaiḥ saha nirāsa iti jñāpanārtham tathā bāhyānumeyatāvādo 'pīti nanu māyāvādaḥ sūtrotpattyuttarakālabhāvī tasya kathaṃ nirāsaprasaktiḥ maivam "anādikālato vṛttāḥ'; ityaktatvāt anyathā sāṅkhayādinirāsasyāpyaprasakteriti vyāsa-3 8,249 nanvapratiṣiddhamanumānaṃ bhavatīti nyāyena nīlāderviśvasyāpratyakṣatvaṃ sūtrakārasyābhimatameveti kuto na kalpyate (naivaṃ) nacaivaṃ śakyam pramāṇāviruddhaḥ pramāṇānusārī ca sūtrakārasyābhiprāyaḥ kalpanīyaḥ nacāyamarthastathetyāśavānāha- sarveti sarvapramāṇasiddhaṃ yad buddherbhedena sarvadā kathaṃ nu tasya buddhitvaṃ
2.2.199d
-च् न्यायसुधा: अयमत्रोत्तरक्रमः नीलादेरर्थस्याप्रत्यक्षत्वं न वक्तुं शक्यते नीलादिप्रतीतेरपरोक्षतायाः साक्षिसिद्धत्वात् इन्द्रियव्यापारभावभावित्वेनानुमानसिद्धत्वाच्च अथ मतम् येनार्थेन यज्ज्ञानं जायते तत् तदाकारं भवति तच्च ज्ञानं स्वप्रकाशतया स्वगतं नीलाद्याकारमपि साक्षात्कुरुते अतो ऽपरोक्षतयोपलभ्यमानस्य नीलाद्याकारनिकरस्य बुद्धिगतत्वान्न कश्चिद्दोष इति अत्रेदमुपतिष्ठते यदपरोक्षतयावभासमानं नीलाद्याकारचक्रं बुद्धेर्भेदेन सर्वदा सर्वप्रमाणसिद्धम् तस्य कथं नु बुद्धित्वमङ्गीक्रियते बहिर्मुखतयेदन्तेन ह्ययं नीलाद्याकारो ऽपरोक्षमवभासते न जात्वन्तर्मुखतयाहं नीलमिति तथा नीलापरोक्षज्ञानसमनन्तरं नीलार्थी नियमेन बहिः प्रवर्तते तेनानुमीयते ऽनेन बहिरर्थ एव साक्षात्कृत इति न ह्यन्यत्र ज्ञानमन्यत्र प्रवृत्तिरिति युज्यते अतिप्रसङ्गात् मध्ये ऽनुमानं तु निरसिष्यते एवमाप्तो ऽपि किमपरोक्षतया पश्यसीति पृष्टो ऽङ्गुलिं प्रसार्येदमिति बाह्यमेव ब्रवीत्यतस्त्रिभिरपि प्रमाणैरपरोक्षतयावभासमानस्य नीलाद्याकारस्य बुद्धितो भेद एवावसीयते न चेदं सर्वं भ्रान्तम् कदाप्यन्यथाप्रतीत्यभावात् विनैव बाधकेन भ्रान्तित्वाभ्युपगमे ऽतिप्रसङ्गात् अतो ऽपरोक्षतयावभासमानो नीलाद्याकारो बाह्य एव, नतु बुद्धिगत इति 8,251 किञ्च बाह्यार्थस्याप्रत्यक्षत्वे तदसिद्धिरेव स्यात् प्रमाणाभावात् तथाच बाह्यार्थाभ्युपगमो रिक्तः स्यादित्याह- विश्वमिति ... विश्वमन्यच्च किम्प्रमम्
-c nyāyasudhā: ayamatrottarakramaḥ nīlāderarthasyāpratyakṣatvaṃ na vaktuṃ śakyate nīlādipratīteraparokṣatāyāḥ sākṣisiddhatvāt indriyavyāpārabhāvabhāvitvenānumānasiddhatvācca atha matam yenārthena yajjñānaṃ jāyate tat tadākāraṃ bhavati tacca jñānaṃ svaprakāśatayā svagataṃ nīlādyākāramapi sākṣātkurute ato 'parokṣatayopalabhyamānasya nīlādyākāranikarasya buddhigatatvānna kaściddoṣa iti atredamupatiṣṭhate yadaparokṣatayāvabhāsamānaṃ nīlādyākāracakraṃ buddherbhedena sarvadā sarvapramāṇasiddham tasya kathaṃ nu buddhitvamaṅgīkriyate bahirmukhatayedantena hyayaṃ nīlādyākāro 'parokṣamavabhāsate na jātvantarmukhatayāhaṃ nīlamiti tathā nīlāparokṣajñānasamanantaraṃ nīlārthī niyamena bahiḥ pravartate tenānumīyate 'nena bahirartha eva sākṣātkṛta iti na hyanyatra jñānamanyatra pravṛttiriti yujyate atiprasaṅgāt madhye 'numānaṃ tu nirasiṣyate evamāpto 'pi kimaparokṣatayā paśyasīti pṛṣṭo 'ṅguliṃ prasāryedamiti bāhyameva bravītyatastribhirapi pramāṇairaparokṣatayāvabhāsamānasya nīlādyākārasya buddhito bheda evāvasīyate na cedaṃ sarvaṃ bhrāntam kadāpyanyathāpratītyabhāvāt vinaiva bādhakena bhrāntitvābhyupagame 'tiprasaṅgāt ato 'parokṣatayāvabhāsamāno nīlādyākāro bāhya eva, natu buddhigata iti 8,251 kiñca bāhyārthasyāpratyakṣatve tadasiddhireva syāt pramāṇābhāvāt tathāca bāhyārthābhyupagamo riktaḥ syādityāha- viśvamiti ... viśvamanyacca kimpramam
2.2.200
न्यायसुधा: अन्यत् ज्ञानमिति शेषः का प्रमा यस्य तत् किंप्रमम् अनुमेयो बाह्याकार इति चेत्(न) सर्वथासिद्धस्य पक्षीकरणायोगात् लिङ्गाभावाद्वयाप्त्यसिद्धेश्च स्यादेतत् बुद्धिगतस्तावदाकारो ऽपरोक्षमवभासते स कादाचित्कत्वात्किमपि कारणमेपक्षमाणो बाह्यं नीलाद्यनुमापयिष्यतीति मैवम् बाह्यतयैव नीलाद्याकारस्य स्फुरणात् कुत्र चेदमुलब्धम्, यत्कादाचित्कं तत्कारणवदिति ज्ञान एवेति चेत्(न) बाह्याप्रत्यक्षत्ववादे तत्रापि कारणत्वानवधारणात् ज्ञानं पूर्वज्ञानकारणकमुपलब्धमिति चेत् तर्ह्याकारो ऽपि पूर्वाकारजन्यः कल्प्यताम् किं बाह्यार्थव्यसनेन नीलज्ञानानं(नोत्पादान)न्तरं पीतज्ञानोत्पाददर्शनान्नेति चेत्(न) सदृशजन्यत्वस्य परेण क्वाप्यनुप(गन्तव्य)लब्धत्वात् 8,253 किञ्च वासनादिकमान्तरमेव सहकारीकृत्य विसदृश(मेव)मपि ज्ञानं जनयतीति कल्पनीयम् न बाह्यम् दृष्टेनैव कथञ्चिदुपपत्तावदृष्टकल्पनानुपपत्तेः अतो बाह्यो ऽ(प्यर्)थः प्रत्यक्षसिद्ध इति शङ्कानास्पदत्वादिदं मतमत्र न दूषितमित्युक्तम् यद्वा स्फुटतरानल्पदोषत्वेन शिष्यैरेव हेयतया ज्ञातुं शक्यत्वादित्याशयेनाह- सर्वेति सर्वलोको बिभेत्यञ्जो यस्मादनुभवात् सदा तस्यापलापिनः किं न निष्प्रमाणकवादिनः
nyāyasudhā: anyat jñānamiti śeṣaḥ kā pramā yasya tat kiṃpramam anumeyo bāhyākāra iti cet(na) sarvathāsiddhasya pakṣīkaraṇāyogāt liṅgābhāvādvayāptyasiddheśca syādetat buddhigatastāvadākāro 'parokṣamavabhāsate sa kādācitkatvātkimapi kāraṇamepakṣamāṇo bāhyaṃ nīlādyanumāpayiṣyatīti maivam bāhyatayaiva nīlādyākārasya sphuraṇāt kutra cedamulabdham, yatkādācitkaṃ tatkāraṇavaditi jñāna eveti cet(na) bāhyāpratyakṣatvavāde tatrāpi kāraṇatvānavadhāraṇāt jñānaṃ pūrvajñānakāraṇakamupalabdhamiti cet tarhyākāro 'pi pūrvākārajanyaḥ kalpyatām kiṃ bāhyārthavyasanena nīlajñānānaṃ(notpādāna)ntaraṃ pītajñānotpādadarśanānneti cet(na) sadṛśajanyatvasya pareṇa kvāpyanupa(gantavya)labdhatvāt 8,253 kiñca vāsanādikamāntarameva sahakārīkṛtya visadṛśa(meva)mapi jñānaṃ janayatīti kalpanīyam na bāhyam dṛṣṭenaiva kathañcidupapattāvadṛṣṭakalpanānupapatteḥ ato bāhyo '(pyar)thaḥ pratyakṣasiddha iti śaṅkānāspadatvādidaṃ matamatra na dūṣitamityuktam yadvā sphuṭatarānalpadoṣatvena śiṣyaireva heyatayā jñātuṃ śakyatvādityāśayenāha- sarveti sarvaloko bibhetyañjo yasmādanubhavāt sadā tasyāpalāpinaḥ kiṃ na niṣpramāṇakavādinaḥ
2.2.201
न्यायसुधा: माध्यमिकादयो ऽपि बाह्यार्था(द्वय)नपह्नुवाना अपि ह्यनुभवाद्बिभ्यतः सांवृवसत्त्वाद्यभ्युपयन्ति ततः सर्वैरनुसरणीय एवायमनुभवः तमपि यः सौत्रान्तिको ऽपलपति, अनुभवसिद्धाया अपरोक्षस्य नीला(द्या)कारस्य बाह्यताया अपाकरणात् तथा निष्प्रमाणकं वदति, नीलाद्याकारस्य बुद्धिस्थतायां प्रमाणाभावात् तस्य(स्याप्य) अनुभवस्य अपलापिनः निष्प्रमाणकवादिनस्तस्य सौत्रान्तिकस्य किं दूषणं न भवेत् सर्वमपि भवेदिति 8,254 "एकत्वमनुभूतिस्थमऽ"खदृष्टान्तातऽ"तस्यापलापिनःऽ; इति परपक्षे तत्र तत्रानुभवविरोधो ऽभिहितः स कथमित्यतो ऽभिनयेन तं दर्शयति- सो ऽहमिति 8,255 सो ऽहं तदिदमेवाहं सुखी सद् गगनं दिशः सत्या इत्याद्यनुभवाः सदा तत्प्रतिपक्षगाः
nyāyasudhā: mādhyamikādayo 'pi bāhyārthā(dvaya)napahnuvānā api hyanubhavādbibhyataḥ sāṃvṛvasattvādyabhyupayanti tataḥ sarvairanusaraṇīya evāyamanubhavaḥ tamapi yaḥ sautrāntiko 'palapati, anubhavasiddhāyā aparokṣasya nīlā(dyā)kārasya bāhyatāyā apākaraṇāt tathā niṣpramāṇakaṃ vadati, nīlādyākārasya buddhisthatāyāṃ pramāṇābhāvāt tasya(syāpya) anubhavasya apalāpinaḥ niṣpramāṇakavādinastasya sautrāntikasya kiṃ dūṣaṇaṃ na bhavet sarvamapi bhavediti 8,254 "ekatvamanubhūtistham'"khadṛṣṭāntāt'"tasyāpalāpinaḥ'; iti parapakṣe tatra tatrānubhavavirodho 'bhihitaḥ sa kathamityato 'bhinayena taṃ darśayati- so 'hamiti 8,255 so 'haṃ tadidamevāhaṃ sukhī sad gaganaṃ diśaḥ satyā ityādyanubhavāḥ sadā tatpratipakṣagāḥ
2.2.202
न्यायसुधा: अत्र स एवाहमित्यात्मैकत्वाग्राही प्रत्यभिज्ञानुभवो दर्शितः तदिदमित्यनात्मन अहं सुखीति सुखस्य विधित्वानुभवः सत् भावरूपं गगनं, दिशः सत्या भावरूपा इति गगनस्य (च) दिशां च भावत्वानुभवः आदिपदादिदं नीलं नाहं नीलमित्यादेः (परिग्रहः) ग्रहणम् तत्प्रतिपक्षगाः तदभ्युपगताथर्विरुद्धविषयाः वैभाषिकसौत्रान्तिक(मत)समयनिराकरणमुपसंहरति- अत इति अतो निर्मानमखिलप्रमाणप्रतिपक्षगम् दुर्मतं को नु गृह्णीयाद् विनासुरततिं क्वचित्
nyāyasudhā: atra sa evāhamityātmaikatvāgrāhī pratyabhijñānubhavo darśitaḥ tadidamityanātmana ahaṃ sukhīti sukhasya vidhitvānubhavaḥ sat bhāvarūpaṃ gaganaṃ, diśaḥ satyā bhāvarūpā iti gaganasya (ca) diśāṃ ca bhāvatvānubhavaḥ ādipadādidaṃ nīlaṃ nāhaṃ nīlamityādeḥ (parigrahaḥ) grahaṇam tatpratipakṣagāḥ tadabhyupagatātharviruddhaviṣayāḥ vaibhāṣikasautrāntika(mata)samayanirākaraṇamupasaṃharati- ata iti ato nirmānamakhilapramāṇapratipakṣagam durmataṃ ko nu gṛhṇīyād vināsuratatiṃ kvacit
2.2.203
न्यायसुधा: अखिलप्रमाणप्रतिपक्षगं सर्वप्रमाणविरुद्धार्थविषयम् अत एव दुर्मतम् दिङ्नागप्रभृतिभिर्बहुभिर्गृहीतत्वात्कथं को नु गृह्णीयादित्याक्षेप इत्यत उक्तम्- विनेति सत्पुरुषविषय एवायमाक्षेप इति भावः नचैवं निराकरणवैयर्थ्यम् उक्तार्थानुसन्धाने को नु गृह्णीयादिति व्याख्यानादिति इति श्रीमन्न्यायसुधायां समुदायाधिकरणम् 8,257 [======= ज्न्य्स्_2,2.विइइ: असदधिकरण =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां शून्यवादापाकरणम् ओं नासतो ऽदृष्टत्वात् ओं माध्यमिकमतमत्रापाक्रियते तस्योक्तार्थविरुद्धतां दर्शयितुं तत्तावदुपन्यस्यति- अपर इति नासतो ऽदृष्टत्वात् ब्ब्स्_2,2.26 अपरः शून्यमखिलं मनोवाचामगोचरम् निर्विशेषं स्वयम्भातं निर्लेपमजरामरम्
nyāyasudhā: akhilapramāṇapratipakṣagaṃ sarvapramāṇaviruddhārthaviṣayam ata eva durmatam diṅnāgaprabhṛtibhirbahubhirgṛhītatvātkathaṃ ko nu gṛhṇīyādityākṣepa ityata uktam- vineti satpuruṣaviṣaya evāyamākṣepa iti bhāvaḥ nacaivaṃ nirākaraṇavaiyarthyam uktārthānusandhāne ko nu gṛhṇīyāditi vyākhyānāditi iti śrīmannyāyasudhāyāṃ samudāyādhikaraṇam 8,257 [======= jnys_2,2.viii: asadadhikaraṇa =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ śūnyavādāpākaraṇam oṃ nāsato 'dṛṣṭatvāt oṃ mādhyamikamatamatrāpākriyate tasyoktārthaviruddhatāṃ darśayituṃ tattāvadupanyasyati- apara iti nāsato 'dṛṣṭatvāt bbs_2,2.26 aparaḥ śūnyamakhilaṃ manovācāmagocaram nirviśeṣaṃ svayambhātaṃ nirlepamajarāmaram
2.2.204a
अशेषदोषरहितमनन्तं देशकालतः वस्तुतश्च
aśeṣadoṣarahitamanantaṃ deśakālataḥ vastutaśca
2.2.204c
-च् न्यायसुधा: अपरो माध्यमिकः, "इति ब्रूमःऽ; इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः शून्यमेव तत्त्वं न ततो ऽन्यदस्तीति शेषः ननु पञ्चस्कन्धास्ततो ऽतिरिक्ताः सन्तीत्यत उक्तम्- अखिलमिति पञ्चस्कन्धात्मकमखिलं जगच्छून्यमेव, न ततो ऽन्यदित्यथरः तच्छून्यं कुतः सिद्धमित्यत उक्तम्- स्वयम्भातमिति स्वयंभातत्वं च न स्वकर्मकप्रकाशत्वम् किन्त्वपराप्रकाश्य(श)त्वमेवेत्याशयेनोक्तम्- मन इति प्रमाणमात्रोपलक्षणमेतत् कुतः प्रमाणाविषयत्वं शून्यस्य, निर्धर्मकत्वात् सधर्मक एव प्रमाणप्रवृत्तिरित्युक्तम्- निर्विशेषमिति निखिलजगदात्मकं चेच्छून्यम्, तर्हि तद्धर्मा लेपजरामरणदुःखपरिच्छेदादयस्तस्यैव स्युरिति कथं निर्विशेषत्वादिकमित्यत आह- निर्लेपमिति लेपो धर्माधर्मसम्बन्धः दोषा दुःखादयः वस्तुतश्चानन्तं वस्त्वन्तरप्रतियोगिकान्योन्याभावरहितम् यद्वा शुद्धं सर्वगतं नित्यं सर्वात्मकं शून्यमभिलप्यते तत्कथं निर्विशेष(मु)मित्युच्यत इत्यत एतदुक्तम् लेपादिदोषाभावमात्रेण शुद्धमुच्यते देशादिपरिच्छेदाभावमादाय सर्वगतत्वादिवादो, नतु कमपि धर्ममाश्रित्येति 8,260 उपायोपेयभावावस्थितपदार्थख्यापनं शास्त्रधर्मः अतस्तत्त्वविषयां विप्रतिपत्तिं दर्शयित्वा विप्रतिपन्ने उपायोपेये दर्शयति- तदस्मीति ... तदस्मीति नित्योपासापरोक्षितम् रागादिदोषरहितं तद्भावं योगिनं नयेत्
-c nyāyasudhā: aparo mādhyamikaḥ, "iti brūmaḥ'; iti vakṣyamāṇena sambandhaḥ śūnyameva tattvaṃ na tato 'nyadastīti śeṣaḥ nanu pañcaskandhāstato 'tiriktāḥ santītyata uktam- akhilamiti pañcaskandhātmakamakhilaṃ jagacchūnyameva, na tato 'nyadityatharḥ tacchūnyaṃ kutaḥ siddhamityata uktam- svayambhātamiti svayaṃbhātatvaṃ ca na svakarmakaprakāśatvam kintvaparāprakāśya(śa)tvamevetyāśayenoktam- mana iti pramāṇamātropalakṣaṇametat kutaḥ pramāṇāviṣayatvaṃ śūnyasya, nirdharmakatvāt sadharmaka eva pramāṇapravṛttirityuktam- nirviśeṣamiti nikhilajagadātmakaṃ cecchūnyam, tarhi taddharmā lepajarāmaraṇaduḥkhaparicchedādayastasyaiva syuriti kathaṃ nirviśeṣatvādikamityata āha- nirlepamiti lepo dharmādharmasambandhaḥ doṣā duḥkhādayaḥ vastutaścānantaṃ vastvantarapratiyogikānyonyābhāvarahitam yadvā śuddhaṃ sarvagataṃ nityaṃ sarvātmakaṃ śūnyamabhilapyate tatkathaṃ nirviśeṣa(mu)mityucyata ityata etaduktam lepādidoṣābhāvamātreṇa śuddhamucyate deśādiparicchedābhāvamādāya sarvagatatvādivādo, natu kamapi dharmamāśrityeti 8,260 upāyopeyabhāvāvasthitapadārthakhyāpanaṃ śāstradharmaḥ atastattvaviṣayāṃ vipratipattiṃ darśayitvā vipratipanne upāyopeye darśayati- tadasmīti ... tadasmīti nityopāsāparokṣitam rāgādidoṣarahitaṃ tadbhāvaṃ yoginaṃ nayet
2.2.205a
-f न्यायसुधा: तच्छून्यमहमस्मीति नित्योपासयापरोक्षीकृतम् तच्छून्यं रागादिदोषरहितं योगिनं तद्भावं शून्यत्वलक्षणं मोक्षं नयेदिति सम्बन्धः यथोक्तम् "प्रदीपस्येव निर्वाणं विमोक्षस्तस्य तायिनः(तापिनः) (भाविनः)ऽ; इति 8,261 यदि शून्यमुक्तरूपं कथं तर्ह्यखिलं शून्य(मित्युक्त)मित्यत आह- तस्यैवेति तस्यैवानादिसंवृत्त्या नानाभेदात्मकं जगत् सदिवाभाति
-f nyāyasudhā: tacchūnyamahamasmīti nityopāsayāparokṣīkṛtam tacchūnyaṃ rāgādidoṣarahitaṃ yoginaṃ tadbhāvaṃ śūnyatvalakṣaṇaṃ mokṣaṃ nayediti sambandhaḥ yathoktam "pradīpasyeva nirvāṇaṃ vimokṣastasya tāyinaḥ(tāpinaḥ) (bhāvinaḥ)'; iti 8,261 yadi śūnyamuktarūpaṃ kathaṃ tarhyakhilaṃ śūnya(mityukta)mityata āha- tasyaiveti tasyaivānādisaṃvṛttyā nānābhedātmakaṃ jagat sadivābhāti
2.2.205cd
-च् 8,261f. न्यायसुधा: शून्यस्यैव संव्रियते ऽनयेति संवृतिरविद्या संवृतेः सत्यत्वे ऽद्वैतहानिरारोपितत्वे तु संवृत्यन्तरापेक्षेत्यतो ऽनादीत्युक्तम् नानाभेदात्मकं पञ्चस्कन्धात्मकम् शून्याविद्याकल्पितत्वादखिलं शून्यमित्युच्यते न पुनस्तदेव तदिति तत्किमसदेवेदम् तथात्वे वा कथं सदिति प्रतिभासः सत्त्वारोपात् 8,263 पक्षान्तरमाह- सत्यत्वमिति ... सत्यत्वं सांवृतं तस्य चेष्यते
-c 8,261f. nyāyasudhā: śūnyasyaiva saṃvriyate 'nayeti saṃvṛtiravidyā saṃvṛteḥ satyatve 'dvaitahānirāropitatve tu saṃvṛtyantarāpekṣetyato 'nādītyuktam nānābhedātmakaṃ pañcaskandhātmakam śūnyāvidyākalpitatvādakhilaṃ śūnyamityucyate na punastadeva taditi tatkimasadevedam tathātve vā kathaṃ saditi pratibhāsaḥ sattvāropāt 8,263 pakṣāntaramāha- satyatvamiti ... satyatvaṃ sāṃvṛtaṃ tasya ceṣyate
2.2.206ab
न्यायसुधा: तस्य आरोपितस्य अपि जगतः, सांवृतं सत्यत्वमिष्यते ऽतो न सत्प्रत्ययविरोधः अस्ति चेत् जगतः सत्त्वं कथं तर्ह्यसत् येन सदिवाभातीत्युक्तमित्यत आह- पारमार्थिकेति पारमार्थिकसत्त्वं तु शून्यादन्यस्य न क्वचित्
nyāyasudhā: tasya āropitasya api jagataḥ, sāṃvṛtaṃ satyatvamiṣyate 'to na satpratyayavirodhaḥ asti cet jagataḥ sattvaṃ kathaṃ tarhyasat yena sadivābhātītyuktamityata āha- pāramārthiketi pāramārthikasattvaṃ tu śūnyādanyasya na kvacit
2.2.206cd
न्यायसुधा: सर्वथाबाध्यत्वं पारमाथिर्क(स)त्त्वं तदभावादसदिदं जगदुद्गीयत इति पारमार्थिकसत्त्वाभावे कथं जगत्यर्थक्रियादिव्यवहार इत्यत आह- सांवृतेनैवेति सांवृतेनैव सत्येन व्यवहारो ऽखिलो भवेत्
nyāyasudhā: sarvathābādhyatvaṃ pāramāthirka(sa)ttvaṃ tadabhāvādasadidaṃ jagadudgīyata iti pāramārthikasattvābhāve kathaṃ jagatyarthakriyādivyavahāra ityata āha- sāṃvṛtenaiveti sāṃvṛtenaiva satyena vyavahāro 'khilo bhavet
2.2.207a
न्यायसुधा: अखिलो हानोपादानोपेक्षाभिज्ञाभिवादनार्थक्रियालक्षणः व्यवहारस्याप्यसत्त्वात् स्वप्न इवेति शेषः पारमार्थिकसत्त्वमेव व्यवहारविरोधि तस्य सर्वक्रियारहितत्वात् नतु तदभाव इति भावेनोक्तम्- सांवृतेनैव सत्त्वेनेति 8,265 सृष्टिप्रलयविष(यं)ये विगानं दर्शयति- शून्यादिति शून्यात् संवृतियोगेन विश्वमेतत् प्रवर्तते सृष्टिकाले पुनश्चान्ते स्तिमितं शून्यतां व्रजेत् इति ब्रूते
nyāyasudhā: akhilo hānopādānopekṣābhijñābhivādanārthakriyālakṣaṇaḥ vyavahārasyāpyasattvāt svapna iveti śeṣaḥ pāramārthikasattvameva vyavahāravirodhi tasya sarvakriyārahitatvāt natu tadabhāva iti bhāvenoktam- sāṃvṛtenaiva sattveneti 8,265 sṛṣṭipralayaviṣa(yaṃ)ye vigānaṃ darśayati- śūnyāditi śūnyāt saṃvṛtiyogena viśvametat pravartate sṛṣṭikāle punaścānte stimitaṃ śūnyatāṃ vrajet iti brūte
2.2.207ef
-ए 8,266 न्यायसुधा: सृष्टिकाले प्रवर्तत जायते शून्यस्य निष्क्रियत्वात्कथं विश्वकर्तृत्वमित्यत उक्तम्- संवृतियोगेनेति अन्ते प्रलयकाले स्तिमितं निष्क्रियम् अनेन क्रियाविभागादिन्यायेन या विश्वस्य सत्यत्ववादिनां प्रलयप्रक्रिया सा निराक्रियते स्वाप्नगजादिरिवेति शेषः एवमुपन्यस्तमतनिरासाथर्त्वेनाधिकरणमवतारयति- तमुद्दिश्येति ... तमुद्दिश्य जगाद जगतां गुरुः
-e 8,266 nyāyasudhā: sṛṣṭikāle pravartata jāyate śūnyasya niṣkriyatvātkathaṃ viśvakartṛtvamityata uktam- saṃvṛtiyogeneti ante pralayakāle stimitaṃ niṣkriyam anena kriyāvibhāgādinyāyena yā viśvasya satyatvavādināṃ pralayaprakriyā sā nirākriyate svāpnagajādiriveti śeṣaḥ evamupanyastamatanirāsāthartvenādhikaraṇamavatārayati- tamuddiśyeti ... tamuddiśya jagāda jagatāṃ guruḥ
2.2.208a
न्यायसुधा: यत्तावदुक्तं शून्यादेवेदं जगदुत्पद्यत इति तद्यथाश्रुतमपाकर्तुं सूत्रम् ओं नासतो ऽदृष्टत्वात् ओं इति तद्वयाचष्टे- नासत इति 8,267 नासतो ऽदृष्टत्वात् ब्ब्स्_2,2.26 [सेचोन्द् तिमे!] नासतो जगतो भावो
nyāyasudhā: yattāvaduktaṃ śūnyādevedaṃ jagadutpadyata iti tadyathāśrutamapākartuṃ sūtram oṃ nāsato 'dṛṣṭatvāt oṃ iti tadvayācaṣṭe- nāsata iti 8,267 nāsato 'dṛṣṭatvāt bbs_2,2.26 [second time!] nāsato jagato bhāvo
2.2.208bc
न्यायसुधा: असतः सर्वविशेषनिर्मुक्तत्वेन गगनकुसुमसमानाच्छून्याज्जगतो भावो जन्म नोपपद्यते कुत इत्यत आह- न हीति ... नहि दृष्टासतो जनिः सतः क्वचित्
nyāyasudhā: asataḥ sarvaviśeṣanirmuktatvena gaganakusumasamānācchūnyājjagato bhāvo janma nopapadyate kuta ityata āha- na hīti ... nahi dṛṣṭāsato janiḥ sataḥ kvacit
2.2.208cd
न्यायसुधा: सतो भवतः कार्यस्येति यावत् क्वचित् असतो जनिर्न दृष्टा यतः अत्र सर्वत्र शून्यस्यासत्त्वमापाद्य दूषणाभिधानमिति ज्ञातव्यम् 8,268 स्यादेतत् प्रमाणाभावः प्रमेयाभावं साधयति न पुनः प्रमाणविशेषाभावः मा हि भूदस्मदादिप्रत्यक्षव्यावृत्त्या धर्माद्यभावसिद्धिः तदत्रापि प्रमाणाभावादिति हेतुर्वक्तव्यः "अदृष्टत्वादितिऽ; प्रत्यक्षाभावकथनं तु कथम् अनैकान्तिकत्वादित्यत आह- प्रमाणं चेति ... प्रमाणं च दृष्टिरेवाखिलाद् वरम्
nyāyasudhā: sato bhavataḥ kāryasyeti yāvat kvacit asato janirna dṛṣṭā yataḥ atra sarvatra śūnyasyāsattvamāpādya dūṣaṇābhidhānamiti jñātavyam 8,268 syādetat pramāṇābhāvaḥ prameyābhāvaṃ sādhayati na punaḥ pramāṇaviśeṣābhāvaḥ mā hi bhūdasmadādipratyakṣavyāvṛttyā dharmādyabhāvasiddhiḥ tadatrāpi pramāṇābhāvāditi heturvaktavyaḥ "adṛṣṭatvāditi'; pratyakṣābhāvakathanaṃ tu katham anaikāntikatvādityata āha- pramāṇaṃ ceti ... pramāṇaṃ ca dṛṣṭirevākhilād varam
Adhyāya 2 (cont. 34)
2.2.209
न्यायसुधा: दृष्टिः प्रत्यक्षमेव अखिलात् अनुमानादगमाच्च वरं प्रमाणम् अयमभिसन्धिः नासतो जगतो भाव इति प्रतिज्ञाय कुत इत्याकाङ्क्षायां तत्र प्रमाणाभावादिति हेतुं मनसि निधाय कतं तत्र प्रमाणाभाव इति जिज्ञासायामनुमानागमयोः प्रत्यक्षमूलत्वेन ततः प्रत्यक्षमेव वरं प्रमाणमिति, आदावदृष्टत्वादिति तदभावो ऽयं दर्शितो नतु प्रधानप्रतिज्ञायां हेतुत्वेन, येनोक्तदोषः स्यादिति तर्ह्यनुमानाद्यभावो (ऽपि) वक्तव्य इत्यत आह- प्रमाणं चेति अयमाशयः वेदादेः शून्यवादिना प्रामाण्यं नाङ्गीक्रियते तदीयागमस्य त्वस्माभिरित्यतो नास्त्यत्रागमः सम्प्रतिपन्न इति शिष्यैरेव शक्यते ज्ञातुम् प्रत्यक्षाभावेनानुमानस्याप्यभावः सिद्ध एव प्रत्यक्षस्यानुमानोपजीव्यत्वात् प्रत्यक्षेण क्वचिदुपलब्धमेव ह्यनुमानेन (क्वचित्सा)साधनीयम् अतो ऽनुमाना(द्य)भावस्यानुक्तावपि लाभाददृष्टत्वादित्येवोक्तं सूत्रकृतेति अत एव प्रागुक्तम्- क्वचिदिति 8,270 मा भूच्छून्याज्जगदुत्पत्तौ प्रत्यक्षं प्रमाणम् मा च भूदागमः तथाप्यनुमानं भविष्यति असतः सदुत्पत्तौ प्रत्यक्षाभावेन दृष्टानुमानानुपपत्तावपि सामान्यतो दृष्टस्योपपत्तेः कारणस्य हि सत्त्वे निषिद्धे ऽसत एव जन्म सेत्स्यतीत्याशङ्कयानुमानानां तर्कप्रतिघातं वक्तुं सूत्रम्- ओं उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ओं इति तद्वयाचष्टे- यद्येवमिति उदासीनानाम् अपि चैवं सिद्धिः ब्ब्स्_2,2.27 यद्येवं सप्तमरसान्मधुरादिव पीनता भवेज्जनस्य मार्जारृङ्गं गोरिव घातकम्
nyāyasudhā: dṛṣṭiḥ pratyakṣameva akhilāt anumānādagamācca varaṃ pramāṇam ayamabhisandhiḥ nāsato jagato bhāva iti pratijñāya kuta ityākāṅkṣāyāṃ tatra pramāṇābhāvāditi hetuṃ manasi nidhāya kataṃ tatra pramāṇābhāva iti jijñāsāyāmanumānāgamayoḥ pratyakṣamūlatvena tataḥ pratyakṣameva varaṃ pramāṇamiti, ādāvadṛṣṭatvāditi tadabhāvo 'yaṃ darśito natu pradhānapratijñāyāṃ hetutvena, yenoktadoṣaḥ syāditi tarhyanumānādyabhāvo ('pi) vaktavya ityata āha- pramāṇaṃ ceti ayamāśayaḥ vedādeḥ śūnyavādinā prāmāṇyaṃ nāṅgīkriyate tadīyāgamasya tvasmābhirityato nāstyatrāgamaḥ sampratipanna iti śiṣyaireva śakyate jñātum pratyakṣābhāvenānumānasyāpyabhāvaḥ siddha eva pratyakṣasyānumānopajīvyatvāt pratyakṣeṇa kvacidupalabdhameva hyanumānena (kvacitsā)sādhanīyam ato 'numānā(dya)bhāvasyānuktāvapi lābhādadṛṣṭatvādityevoktaṃ sūtrakṛteti ata eva prāguktam- kvaciditi 8,270 mā bhūcchūnyājjagadutpattau pratyakṣaṃ pramāṇam mā ca bhūdāgamaḥ tathāpyanumānaṃ bhaviṣyati asataḥ sadutpattau pratyakṣābhāvena dṛṣṭānumānānupapattāvapi sāmānyato dṛṣṭasyopapatteḥ kāraṇasya hi sattve niṣiddhe 'sata eva janma setsyatītyāśaṅkayānumānānāṃ tarkapratighātaṃ vaktuṃ sūtram- oṃ udāsīnānāmapi caivaṃ siddhiḥ oṃ iti tadvayācaṣṭe- yadyevamiti udāsīnānām api caivaṃ siddhiḥ bbs_2,2.27 yadyevaṃ saptamarasānmadhurādiva pīnatā bhavejjanasya mārjārṛṅgaṃ goriva ghātakam
2.2.210ab
न्यायसुधा: यद्यसत एव यत्किञ्चित्कार्यं जायेत तदा मधुरादिव सप्तमरसाञ्जनस्य पीनता स्यात् गोः शृङ्गमिव मार्जारृङ्गमपि जनस्य घातकं भवेदविशेषादित्यनेन एवं सत्युदासीनानां हेयो(पादेयो)पेक्षणीयबुद्धयविषयाणां सप्तमरसादीनामपि सकाशात् पीनत्वादिकार्यस्य सिद्धिः प्रसज्येतेति सूत्रं व्याख्यातं भवति 8,273 प्रकारान्तरेण व्याख्याति- कार्यार्थीति कार्यार्थी कारणं सच्च नोपादद्यात् कथञ्चन
nyāyasudhā: yadyasata eva yatkiñcitkāryaṃ jāyeta tadā madhurādiva saptamarasāñjanasya pīnatā syāt goḥ śṛṅgamiva mārjārṛṅgamapi janasya ghātakaṃ bhavedaviśeṣādityanena evaṃ satyudāsīnānāṃ heyo(pādeyo)pekṣaṇīyabuddhayaviṣayāṇāṃ saptamarasādīnāmapi sakāśāt pīnatvādikāryasya siddhiḥ prasajyeteti sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati 8,273 prakārāntareṇa vyākhyāti- kāryārthīti kāryārthī kāraṇaṃ sacca nopādadyāt kathañcana
2.2.210cd
न्यायसुधा: यद्यसत एव कार्यमुत्पद्यते तदा पटादिकार्यार्थी कुविन्दादिः सत् तन्त्वादिकारणं सर्वथा नोपाददीत असत एव पटाद्युत्पत्तेः अतिप्रसङ्गान्तरमाह- नेति न प्रवर्तेत चेष्याय शून्यादेवेष्यसम्भवात्
nyāyasudhā: yadyasata eva kāryamutpadyate tadā paṭādikāryārthī kuvindādiḥ sat tantvādikāraṇaṃ sarvathā nopādadīta asata eva paṭādyutpatteḥ atiprasaṅgāntaramāha- neti na pravarteta ceṣyāya śūnyādeveṣyasambhavāt
2.2.211ab
न्यायसुधा: न केवलमसतः कार्योत्पत्तौ सत्कारणोपादानानुपपत्तिः किन्त्विष्याय पटाद्युत्पादाय न प्रवर्तेत न प्रयतेत च कुतः शून्यादेवेष्यसम्भवात् एतेन तन्त्वाद्युपादानादु(द्यु)दासीनानां चिकीर्षादिरहितानां च पुंसां पटादिसिद्धिः स्यादिति सूत्रं व्याख्यातं भवति 8,274 प्रकारान्तरेण व्याख्याति- देशेति देशकालादिनियमो निंह शून्यात् सतो भवेत्
nyāyasudhā: na kevalamasataḥ kāryotpattau satkāraṇopādānānupapattiḥ kintviṣyāya paṭādyutpādāya na pravarteta na prayateta ca kutaḥ śūnyādeveṣyasambhavāt etena tantvādyupādānādu(dyu)dāsīnānāṃ cikīrṣādirahitānāṃ ca puṃsāṃ paṭādisiddhiḥ syāditi sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati 8,274 prakārāntareṇa vyākhyāti- deśeti deśakālādiniyamo niṃha śūnyāt sato bhavet
2.2.211cd
न्यायसुधा: शून्यात्सतः शून्यादेव भवतः कार्यस्य देशकालावस्थानियमो न भवेत् तथाहि यदि जगच्छून्यादेव भवेत् तदा गोधूमाः कृष्णभूमौ सम्पद्यन्ते न पाण्डुभूमौ वसन्ते किंशुकाः पुष्पिता भवन्ति न वर्षासु त्रिहायिण्येव गौर्गर्भं धत्ते नान्यथा सतुषा एव व्रीहयो ऽङ्कुरानुत्पादयन्ति नेतरथेत्यादिदेशकालादिनियमः कार्योत्पत्तौ न स्यात् शून्यस्य सर्वत्राविशिष्टत्वात् अनेनोदासीनानां देशकालादिनियमानपेक्षाणामपि कार्याणां सिद्धिरुत्पत्तिः स्यादिति सूत्रं व्याख्यातं भवति शून्यादेव कार्योत्पत्तौ कुर्त्रुपादाननिमित्तापेक्षा न स्यादिति समुदायार्थः 8,275 नन्वादिसृष्टावेव शून्यात्कार्योत्पादं ब्रूमो न सर्वदा अन्यदा तु कर्त्रादिकाणगणादेव अतो नातिप्रसङ्ग इत्यत आह- पुरुषेति पुरुषेच्छानुसारेण यदि किञ्चित् प्रजायते
nyāyasudhā: śūnyātsataḥ śūnyādeva bhavataḥ kāryasya deśakālāvasthāniyamo na bhavet tathāhi yadi jagacchūnyādeva bhavet tadā godhūmāḥ kṛṣṇabhūmau sampadyante na pāṇḍubhūmau vasante kiṃśukāḥ puṣpitā bhavanti na varṣāsu trihāyiṇyeva gaurgarbhaṃ dhatte nānyathā satuṣā eva vrīhayo 'ṅkurānutpādayanti netarathetyādideśakālādiniyamaḥ kāryotpattau na syāt śūnyasya sarvatrāviśiṣṭatvāt anenodāsīnānāṃ deśakālādiniyamānapekṣāṇāmapi kāryāṇāṃ siddhirutpattiḥ syāditi sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati śūnyādeva kāryotpattau kurtrupādānanimittāpekṣā na syāditi samudāyārthaḥ 8,275 nanvādisṛṣṭāveva śūnyātkāryotpādaṃ brūmo na sarvadā anyadā tu kartrādikāṇagaṇādeva ato nātiprasaṅga ityata āha- puruṣeti puruṣecchānusāreṇa yadi kiñcit prajāyate
2.2.212a
किं नानुमीयते तद्वद् वस्तुत्वात् पुरुषाद् भवः सर्वस्यापि
kiṃ nānumīyate tadvad vastutvāt puruṣād bhavaḥ sarvasyāpi
2.2.212cd
-च् न्यायसुधा: किञ्चिदित्यधुनातनं कार्यम् वस्तुत्वात् कार्यत्वात् सर्वस्यापीति आदिकालीनस्यापि कार्यस्येत्यर्थः अनने ना पुरुषः, सतः आदिकालीनस्य कार्यस्य कर्तानुमातव्यः कुतः दृष्टत्वात् अधुनातनानां कार्याणां पुरुषकर्तृत्वस्य निश्चितत्वादिति प्रथमसूत्रं प्रकारान्तरेण व्याख्यातं भवति सूत्रभाष्ययोः पुरुषग्रहणं तु उपादानाद्युपलक्षणम् 8,276 नन्विदं सर्वमपि स्वव्याहतम् तथाहि यदुक्तं नासतो ऽदृष्टत्वादिति तत्सतः कारणत्वे ऽपि समानम् नहि सतः कारणत्वमपि क्वाप्यावयोः सम्मतम् ननु च मधुरादिव गोः शृङ्गमिवेत्यादिना सतः सृष्टिसंहारकारित्वं निदर्शितम् मैवम् सर्वस्यापि जगतो ऽसत्त्वेन तदन्तःपातिनो मधुरादेरपि सत्त्वाभावात् यश्चायमतिप्रसङ्गः"असतः कारणत्वे सप्तमरसादेरपि मधुरादि(वत्) कार्यकारित्वप्रसङ्गःऽ; इति सो ऽपि सतः कारणत्वे तन्त्वादीनां मृदादिकार्यकारित्वप्रसङ्गेन तुल्यः तथापि कारणत्वमात्रं सतो ऽस्तीति चेत् (न) तत्सत्त्वासम्मतेरुक्तत्वात् नहि सकलविक्रियातीतस्य कारणत्वं शक्यसम्भावनम् मधुरादीनां सप्तमरसादीनां चासत्त्वाविशेषे ऽपि सद्बुद्धिभावाभावाभ्यां विशेषात् यदपि कार्यार्थीत्यादि तदीश्वरस्य सर्वकारणत्वे तत एव पटादिसम्भवात्तन्त्वाद्युपादानं न स्यात् कुविन्दादेरिच्छादिकं च व्यर्थं स्यादिति समानम् एतेन देशकालादीति प्रसङ्गो ऽपि समीकृतो वेदितव्यः यच्च पुरुषेच्छानुसारेणेत्युक्तम् (तदपि) तन्महदादिकार्यस्य कुलालादिजन्यतासाधनसमानयोगक्षेममिति 8,278 अत्र यद्विश्वस्यासत्त्वमुक्तं तत्तावन्निराकर्तुं सूत्रम् ओं नाभाव उपलब्धेः ओं इति तद्वयाचष्टे- नचेति नाभाव उपलब्धेः ब्ब्स्_2,2.28 ... नचाभावो विश्वं सदिति गम्यते
-c nyāyasudhā: kiñcidityadhunātanaṃ kāryam vastutvāt kāryatvāt sarvasyāpīti ādikālīnasyāpi kāryasyetyarthaḥ anane nā puruṣaḥ, sataḥ ādikālīnasya kāryasya kartānumātavyaḥ kutaḥ dṛṣṭatvāt adhunātanānāṃ kāryāṇāṃ puruṣakartṛtvasya niścitatvāditi prathamasūtraṃ prakārāntareṇa vyākhyātaṃ bhavati sūtrabhāṣyayoḥ puruṣagrahaṇaṃ tu upādānādyupalakṣaṇam 8,276 nanvidaṃ sarvamapi svavyāhatam tathāhi yaduktaṃ nāsato 'dṛṣṭatvāditi tatsataḥ kāraṇatve 'pi samānam nahi sataḥ kāraṇatvamapi kvāpyāvayoḥ sammatam nanu ca madhurādiva goḥ śṛṅgamivetyādinā sataḥ sṛṣṭisaṃhārakāritvaṃ nidarśitam maivam sarvasyāpi jagato 'sattvena tadantaḥpātino madhurāderapi sattvābhāvāt yaścāyamatiprasaṅgaḥ"asataḥ kāraṇatve saptamarasāderapi madhurādi(vat) kāryakāritvaprasaṅgaḥ'; iti so 'pi sataḥ kāraṇatve tantvādīnāṃ mṛdādikāryakāritvaprasaṅgena tulyaḥ tathāpi kāraṇatvamātraṃ sato 'stīti cet (na) tatsattvāsammateruktatvāt nahi sakalavikriyātītasya kāraṇatvaṃ śakyasambhāvanam madhurādīnāṃ saptamarasādīnāṃ cāsattvāviśeṣe 'pi sadbuddhibhāvābhāvābhyāṃ viśeṣāt yadapi kāryārthītyādi tadīśvarasya sarvakāraṇatve tata eva paṭādisambhavāttantvādyupādānaṃ na syāt kuvindādericchādikaṃ ca vyarthaṃ syāditi samānam etena deśakālādīti prasaṅgo 'pi samīkṛto veditavyaḥ yacca puruṣecchānusāreṇetyuktam (tadapi) tanmahadādikāryasya kulālādijanyatāsādhanasamānayogakṣemamiti 8,278 atra yadviśvasyāsattvamuktaṃ tattāvannirākartuṃ sūtram oṃ nābhāva upalabdheḥ oṃ iti tadvayācaṣṭe- naceti nābhāva upalabdheḥ bbs_2,2.28 ... nacābhāvo viśvaṃ saditi gamyate
2.2.213a
यतो
yato
2.2.213ab
न्यायसुधा: भवतीति भावः न भावो ऽभावः असदिति यावत् सदिति गम्यते यत इत्यनेन विश्वसत्यत्वे प्रत्यक्षं प्रमाणमुक्तं वेदितव्यम् प्रत्यक्षेण सदित्यनुभूयमानमपि विश्वमसच्चेत्को दोष इत्यत आह- अनुभवेति ... ऽनुभवरोधे तु वचनं वादिनः कुतः
nyāyasudhā: bhavatīti bhāvaḥ na bhāvo 'bhāvaḥ asaditi yāvat saditi gamyate yata ityanena viśvasatyatve pratyakṣaṃ pramāṇamuktaṃ veditavyam pratyakṣeṇa sadityanubhūyamānamapi viśvamasaccetko doṣa ityata āha- anubhaveti ... 'nubhavarodhe tu vacanaṃ vādinaḥ kutaḥ
2.2.213cd
न्यायसुधा: अनुभव(वि)रोधे तु क्रियमाण इति शेषः (तत्र) यदि सत्त्वेनोपलभ्यमानमप्यसत्स्यात्तदोत्तरं वदत्यपि शून्यवादिति नोक्तं त्वयेत्यतस्ते ऽप्रतिभेति ब्रुवाणं परं प्रति शून्यवादिनः स्ववचनसाध(नो)कोपायाभावात्पराजय एवापद्येत यदि च प्राश्निकाद्यवगतं कथं मद्वचनं नास्तीति ब्रूयात् तदाङ्गीकृतं प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यमिति सत्त्वेन तदवगतं विश्वं कतमसत्स्यादिति 8,279 उक्तदोषपरिहारं शङ्कते- स्वप्नेति स्वप्नभ्रान्तिवदेवेदं संवृत्त्यैवोपलभ्यते
nyāyasudhā: anubhava(vi)rodhe tu kriyamāṇa iti śeṣaḥ (tatra) yadi sattvenopalabhyamānamapyasatsyāttadottaraṃ vadatyapi śūnyavāditi noktaṃ tvayetyataste 'pratibheti bruvāṇaṃ paraṃ prati śūnyavādinaḥ svavacanasādha(no)kopāyābhāvātparājaya evāpadyeta yadi ca prāśnikādyavagataṃ kathaṃ madvacanaṃ nāstīti brūyāt tadāṅgīkṛtaṃ pratyakṣasya prāmāṇyamiti sattvena tadavagataṃ viśvaṃ katamasatsyāditi 8,279 uktadoṣaparihāraṃ śaṅkate- svapneti svapnabhrāntivadevedaṃ saṃvṛttyaivopalabhyate
2.2.214a
यदि सत्त्वेन
yadi sattvena
2.2.214ab
न्यायसुधा: स्वप्नश्च भ्रान्तिश्च तयोरिव स्वप्नभ्रान्तिवत् यद्यपि परस्य स्वप्नो ऽपि भ्रन्तिरेव तथापि गोबलीवर्दन्यायेन लोकव्यवहारमपेक्ष्य पृथगुक्तिः यथा स्वप्ने भ्रान्तौ चासदेव गजादिकं सपादिकं च सदित्युपलभ्यते तथासदेवेदं विश्वं स(त्यत्वे)त्त्वेनोपलभ्यते एतदेव विश्वस्य शून्यकारणत्वं नाम नापरम् तत्र कथं सदित्युपलम्भेन विश्वस्य स(त्य)त्वसिद्धिः नचैवमधिष्ठानस्य द्रष्टुः करणानां तद्दोषाणां च सत्त्वमङ्गीकार्यम् अन्यथा भ्रान्तिवैचित्र्याद्यनुपपत्तिरिति वाच्यम् असत्प्रकाशनशक्त्या संवृत्यैव सर्वस्योपपत्तौ तदङ्गीकारवैयथ्र्यात् एवंच न वचनासिद्धिः सांवृतसत्त्वस्य वचनस्य प्रत्यक्षेणैव सिद्धेः तावतैव व्यवहारोपपत्तौ पारमार्थिकसत्त्वस्योपयोगाभावादिति 8,282 एतत्परिहाराय ओं वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् ओं इति सूत्रम् तद्वयाचष्टे- किञ्चेति वैधर्म्याच् च न स्वप्नादिवत् ब्ब्स्_2,2.29 ... किञ्चात्र भ्रमो नैव निवर्तते
nyāyasudhā: svapnaśca bhrāntiśca tayoriva svapnabhrāntivat yadyapi parasya svapno 'pi bhrantireva tathāpi gobalīvardanyāyena lokavyavahāramapekṣya pṛthaguktiḥ yathā svapne bhrāntau cāsadeva gajādikaṃ sapādikaṃ ca sadityupalabhyate tathāsadevedaṃ viśvaṃ sa(tyatve)ttvenopalabhyate etadeva viśvasya śūnyakāraṇatvaṃ nāma nāparam tatra kathaṃ sadityupalambhena viśvasya sa(tya)tvasiddhiḥ nacaivamadhiṣṭhānasya draṣṭuḥ karaṇānāṃ taddoṣāṇāṃ ca sattvamaṅgīkāryam anyathā bhrāntivaicitryādyanupapattiriti vācyam asatprakāśanaśaktyā saṃvṛtyaiva sarvasyopapattau tadaṅgīkāravaiyathryāt evaṃca na vacanāsiddhiḥ sāṃvṛtasattvasya vacanasya pratyakṣeṇaiva siddheḥ tāvataiva vyavahāropapattau pāramārthikasattvasyopayogābhāvāditi 8,282 etatparihārāya oṃ vaidharmyācca na svapnādivat oṃ iti sūtram tadvayācaṣṭe- kiñceti vaidharmyāc ca na svapnādivat bbs_2,2.29 ... kiñcātra bhramo naiva nivartate
2.2.214c
न्यायसुधा: भवेदेवं यदि प्रपञ्चे रज्जुसर्पादाविव सत्त्वप्रत्ययो भ्रमः स्यात् नचैवम् तथात्वे अत्र प्रपञ्चे सत्वभ्रमः किमिति नैव निवर्तते ज्ञानानां भ्रमत्वावधारणं हि बाधबोधाधीनम् सम्प्रतिपन्नस्थले तथा दर्शनात् प्रत्ययत्वमात्राधीनत्वे प्रागपि बाधबोधोदयाद्रज्जुसर्पादिज्ञाने लौकिकपरीक्षकाणां भ्रमत्वावधारणं स्यात् नचैवं क्वचिद्दृष्टम् नच प्रपञ्चसत्तावगमस्य बाधकं पश्यामः ततो न भ्रमत्वावधारणं युक्तमिति स्वप्नस्य भ्रान्तित्वाभावो, भ्रमस्य चाधिष्ठानाद्यपेक्षानियमः, सांवृतसत्त्वस्य व्यवहारनिर्वाहकत्वस्याभावश्चान्यत्र समर्थितो ऽत्रानुसन्धेयः 8,284 स्यादेतत् किं प्रपञ्चप्रत्ययस्येदानीं बाधो नास्तीत्युच्यते उतोत्तरकाले ऽपि आद्ये न तावता भवतो ऽपि विश्वसत्यत्वावधारणं, शुक्तिरजतादौ तदयोगात् द्वितीयस्तु नास्ति प्रपञ्चप्रत्ययो बाधिष्यते प्रत्ययत्वात्सम्प्रतिपन्नवत् इत्यागामिबाधसिद्धेरित्यत आह- अनादेरिति अनादेरस्य विश्वस्य निवृत्तिर्यदि चेष्यते निवृत्तिश्च निवर्तेत तस्या भ्रान्तित्वसम्भवात्
nyāyasudhā: bhavedevaṃ yadi prapañce rajjusarpādāviva sattvapratyayo bhramaḥ syāt nacaivam tathātve atra prapañce satvabhramaḥ kimiti naiva nivartate jñānānāṃ bhramatvāvadhāraṇaṃ hi bādhabodhādhīnam sampratipannasthale tathā darśanāt pratyayatvamātrādhīnatve prāgapi bādhabodhodayādrajjusarpādijñāne laukikaparīkṣakāṇāṃ bhramatvāvadhāraṇaṃ syāt nacaivaṃ kvaciddṛṣṭam naca prapañcasattāvagamasya bādhakaṃ paśyāmaḥ tato na bhramatvāvadhāraṇaṃ yuktamiti svapnasya bhrāntitvābhāvo, bhramasya cādhiṣṭhānādyapekṣāniyamaḥ, sāṃvṛtasattvasya vyavahāranirvāhakatvasyābhāvaścānyatra samarthito 'trānusandheyaḥ 8,284 syādetat kiṃ prapañcapratyayasyedānīṃ bādho nāstītyucyate utottarakāle 'pi ādye na tāvatā bhavato 'pi viśvasatyatvāvadhāraṇaṃ, śuktirajatādau tadayogāt dvitīyastu nāsti prapañcapratyayo bādhiṣyate pratyayatvātsampratipannavat ityāgāmibādhasiddherityata āha- anāderiti anāderasya viśvasya nivṛttiryadi ceṣyate nivṛttiśca nivarteta tasyā bhrāntitvasambhavāt
2.2.215ab
-f न्यायसुधा: अनादितो ऽनुवृत्तस्येत्यर्थः विश्वस्य तत्प्रत्ययस्य, निवृत्तिः बाधः निवर्तेत बाध्येत यदि प्रत्ययत्वात्प्रपञ्चप्रत्ययस्य बाधो ऽनुमीयते, तदावश्यं बाधप्रत्ययस्यापि बाधेन भाव्यम् अन्यथा प्रत्ययत्वहेतोस्तत्र व्यभिचारापत्तेः बाधकप्रत्ययस्य बाध्यत्वे प्रपञ्चप्रत्ययस्य याथार्थ्यसिद्धिः तिष्ठतु तावत्परमार्थचिन्ता, व्यावहारिके तु तथा दृष्टमेव न केवलमिदमापादनं किन्तु सम्भावितं चैतत् यत्प्रपञ्चप्रत्ययस्य याथार्थ्यं तन्नास्तिताप्रत्ययस्य बाध्यत्वात् अनादितो ऽनुवृत्तस्यानेकसजातीयविजातीयसंवाद(व)तो याथार्थ्यसम्भवात् कादाचित्कस्य संवादविधुर(रुद्ध)त्वेन भ्रमत्वसम्भवादिति 8,285 ननु च प्रपञ्चनिवृत्तिर्नाम शून्यमेव तच्च परमार्थरूपं न कल्पितमदृष्टत्वात् तत्कथं तत्प्रत्ययस्य बाध्यता स्यात् किन्तु प्रपञ्चस्य दृष्टत्वेन कल्पितत्वसम्भवात्तत्प्रत्यय एव बाध्यः हेतुश्च प्रपञ्चप्रत्ययत्वेन विवेक्तव्य इत्यत आह- दृष्टस्येति दृष्टस्य भ्रान्तिता चेत् स्याददृष्टे न भ्रमः कुतः
-f nyāyasudhā: anādito 'nuvṛttasyetyarthaḥ viśvasya tatpratyayasya, nivṛttiḥ bādhaḥ nivarteta bādhyeta yadi pratyayatvātprapañcapratyayasya bādho 'numīyate, tadāvaśyaṃ bādhapratyayasyāpi bādhena bhāvyam anyathā pratyayatvahetostatra vyabhicārāpatteḥ bādhakapratyayasya bādhyatve prapañcapratyayasya yāthārthyasiddhiḥ tiṣṭhatu tāvatparamārthacintā, vyāvahārike tu tathā dṛṣṭameva na kevalamidamāpādanaṃ kintu sambhāvitaṃ caitat yatprapañcapratyayasya yāthārthyaṃ tannāstitāpratyayasya bādhyatvāt anādito 'nuvṛttasyānekasajātīyavijātīyasaṃvāda(va)to yāthārthyasambhavāt kādācitkasya saṃvādavidhura(ruddha)tvena bhramatvasambhavāditi 8,285 nanu ca prapañcanivṛttirnāma śūnyameva tacca paramārtharūpaṃ na kalpitamadṛṣṭatvāt tatkathaṃ tatpratyayasya bādhyatā syāt kintu prapañcasya dṛṣṭatvena kalpitatvasambhavāttatpratyaya eva bādhyaḥ hetuśca prapañcapratyayatvena vivektavya ityata āha- dṛṣṭasyeti dṛṣṭasya bhrāntitā cet syādadṛṣṭe na bhramaḥ kutaḥ
2.2.215cd
न्यायसुधा: भ्रान्तिताभ्रमशब्दाभ्यां कल्पितत्वमुच्यते इदमुक्तं भवति विपरतीमेतदुक्तं यत्सर्वप्रमाणदृष्टस्य प्रपञ्चस्य कल्पितत्वमादाय तत्सत्ताप्रत्ययस्य बाध्यत्वस्वीकरणम् केनापि प्रमाणेनादृष्टस्य शून्यस्याकल्पितत्वं गृहीत्वा तत्सत्त्वप्रत्ययस्याबाध्यत्वोपादानम् प्रामाणिकमकल्पितम् अप्रामाणिकं चाङ्गीक्रियमाणं कल्पितमिति सर्वसम्मतत्वादिति 8,286 एतदेव दृष्टान्तेन दर्शयति- गवामिति गवामशृङ्गिभावेन नहि स्याच्छशशृङ्गिता
nyāyasudhā: bhrāntitābhramaśabdābhyāṃ kalpitatvamucyate idamuktaṃ bhavati viparatīmetaduktaṃ yatsarvapramāṇadṛṣṭasya prapañcasya kalpitatvamādāya tatsattāpratyayasya bādhyatvasvīkaraṇam kenāpi pramāṇenādṛṣṭasya śūnyasyākalpitatvaṃ gṛhītvā tatsattvapratyayasyābādhyatvopādānam prāmāṇikamakalpitam aprāmāṇikaṃ cāṅgīkriyamāṇaṃ kalpitamiti sarvasammatatvāditi 8,286 etadeva dṛṣṭāntena darśayati- gavāmiti gavāmaśṛṅgibhāvena nahi syācchaśaśṛṅgitā
2.2.216
न्यायसुधा: अशृङ्गिभावेन सहितेति शेषः कश्चिद्गवां शृङ्गितवमस्तीत्याह- कश्चिच्छशस्येति तत्र परोक्तरीत्या गवां शृङ्गिता कल्पिता, दृष्टत्वात् शशशृङ्गिता त्वकल्पितादृष्टत्वादिति स्यात् न ह्येवं लोके प्रतीतिः लोकानुसारेणैव च परमार्थो बोद्धव्यो नान्यथा लोकन्यायस्यैव तद्बोधोपायत्वादिति तदेवं प्रत्यक्षबलेन विश्वसत्यता साधिता तद्बाधकशङ्का च परिहृता ततः किं सिद्धमित्यतो यदुक्तं पूर्वपक्षिणा सतो ऽपि कारणत्वे प्रमाणाभाव इति तत्परिहृतमिति वदन्समीकरणान्तरमपि परिहरति- अस्माकं त्विति अस्माकं तु प्रमाणेन प्रसादादीश्वरस्य च उक्तभङ्गयाऽगमानां च प्रामाण्याद् युज्यते ऽखिलम्
nyāyasudhā: aśṛṅgibhāvena sahiteti śeṣaḥ kaścidgavāṃ śṛṅgitavamastītyāha- kaścicchaśasyeti tatra paroktarītyā gavāṃ śṛṅgitā kalpitā, dṛṣṭatvāt śaśaśṛṅgitā tvakalpitādṛṣṭatvāditi syāt na hyevaṃ loke pratītiḥ lokānusāreṇaiva ca paramārtho boddhavyo nānyathā lokanyāyasyaiva tadbodhopāyatvāditi tadevaṃ pratyakṣabalena viśvasatyatā sādhitā tadbādhakaśaṅkā ca parihṛtā tataḥ kiṃ siddhamityato yaduktaṃ pūrvapakṣiṇā sato 'pi kāraṇatve pramāṇābhāva iti tatparihṛtamiti vadansamīkaraṇāntaramapi pariharati- asmākaṃ tviti asmākaṃ tu pramāṇena prasādādīśvarasya ca uktabhaṅgayā'gamānāṃ ca prāmāṇyād yujyate 'khilam
2.2.217ab
8,286f. न्यायसुधा: सत्कारणत्ववादिनाम् अखिलं परेणाक्षिप्तं युज्यते कथम् बाधविधुरेण प्रमाणेन जगतः सत्यत्वसिद्धौ मधुरादीनां पुष्ययादिकारणानां सत्त्वसिद्धेः तन्त्वादीनां च विचित्रस्वभावतया प्रमाणेन सिद्धानां न मृदादिकार्यकारित्वप्रसङ्गः नहि सत इवासतो ऽपि स्वभावभेदो ऽसत्त्वव्याघातात् प्रमाणेनैव सतः कारणत्वोपलब्धेरनुपपत्तिराभासभूतैव प्रमाणेन सत्तया प्रमितानां मधुरादीनां सद्बुद्धिमात्रवैलक्षण्यकल्पना त्ययुक्तैव अन्यथा सद्बुद्धयावगतात्सप्तमरसादपि पीनता सती स्यात् ईश्वरस्य सर्वकारणत्वे ऽपि तन्त्वाद्यपेक्षा पुरुषप्रयत्नाद्यपेक्षा देशकालादिनियमश्च युज्यत एव तन्त्वाद्यपेक्षयैव कार्यमुत्पद्यतामितीश्वरस्य प्रसादात् सङ्कल्पात् नचैवं निर्विशेषस्य शून्यस्य सङ्कल्पो युज्यते नचैतदप्रामाणिकम् आरम्भणाधिकरणोक्तरीत्यात्रागमानुमानादीनां प्रमारत्वात् नच वेदाद्यागमप्रामाण्यमसिद्धम् प्रथमसूत्रोक्तरीत्याऽगमप्रामाण्यस्य सिद्धत्वात् अनुमाने ऽतिप्रसङ्गो ऽप्यागमप्रामाण्येनैवापास्त इति ब्रह्मादीन्सृष्टयादावीश्वरस्तेषु कृपयापेक्षते परमेश्वरनियोगानुष्ठाने तेषां परमपुरुषार्थलाभादिति ज्ञापयितुं प्रसादादित्युक्तम् 8,289 प्राग्विश्व(स्य)सत्यत्वसाधनायोपन्यस्तस्य प्रत्यक्षस्यान्यथासिद्धिमाशङ्कय तत्परिहारत्वेन वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवदिति सूत्रं व्याख्यातम् इदानीं विश्वमिथ्यात्वे पराभिहितस्य अनुमानस्य दूषकत्वेनापि (तद्वया)व्याख्यातुं मिथ्यात्वे ऽनुमानं तावच्छङ्कते- दृश्यत्वादिति दृश्यत्वाद् विमंत मिथ्या स्वप्नवच्चेद्
8,286f. nyāyasudhā: satkāraṇatvavādinām akhilaṃ pareṇākṣiptaṃ yujyate katham bādhavidhureṇa pramāṇena jagataḥ satyatvasiddhau madhurādīnāṃ puṣyayādikāraṇānāṃ sattvasiddheḥ tantvādīnāṃ ca vicitrasvabhāvatayā pramāṇena siddhānāṃ na mṛdādikāryakāritvaprasaṅgaḥ nahi sata ivāsato 'pi svabhāvabhedo 'sattvavyāghātāt pramāṇenaiva sataḥ kāraṇatvopalabdheranupapattirābhāsabhūtaiva pramāṇena sattayā pramitānāṃ madhurādīnāṃ sadbuddhimātravailakṣaṇyakalpanā tyayuktaiva anyathā sadbuddhayāvagatātsaptamarasādapi pīnatā satī syāt īśvarasya sarvakāraṇatve 'pi tantvādyapekṣā puruṣaprayatnādyapekṣā deśakālādiniyamaśca yujyata eva tantvādyapekṣayaiva kāryamutpadyatāmitīśvarasya prasādāt saṅkalpāt nacaivaṃ nirviśeṣasya śūnyasya saṅkalpo yujyate nacaitadaprāmāṇikam ārambhaṇādhikaraṇoktarītyātrāgamānumānādīnāṃ pramāratvāt naca vedādyāgamaprāmāṇyamasiddham prathamasūtroktarītyā'gamaprāmāṇyasya siddhatvāt anumāne 'tiprasaṅgo 'pyāgamaprāmāṇyenaivāpāsta iti brahmādīnsṛṣṭayādāvīśvarasteṣu kṛpayāpekṣate parameśvaraniyogānuṣṭhāne teṣāṃ paramapuruṣārthalābhāditi jñāpayituṃ prasādādityuktam 8,289 prāgviśva(sya)satyatvasādhanāyopanyastasya pratyakṣasyānyathāsiddhimāśaṅkaya tatparihāratvena vaidharmyācca na svapnādivaditi sūtraṃ vyākhyātam idānīṃ viśvamithyātve parābhihitasya anumānasya dūṣakatvenāpi (tadvayā)vyākhyātuṃ mithyātve 'numānaṃ tāvacchaṅkate- dṛśyatvāditi dṛśyatvād vimaṃta mithyā svapnavacced
2.2.217b
न्यायसुधा: सर्वं मिथ्येत्युक्ते सम्प्रतिपन्नमिथ्यात्वे शुक्तिरजतादौ सिद्धसाधनता, शून्ये बाधः (च) स्यात् अतः सत्यत्वमिथ्यात्वाभ्यां विमतमित्युक्तम् विमतं गगनादिकं मिथ्या दृश्यत्वात् स्वप्नवदित्यनुमानेन विश्वमिथ्यात्वसिद्धेः कथं (तत्स)सत्यत्वमङ्गीक्रियत इत्यर्थः 8,291 दूषयितुं पृच्छति- इयं चेति ... इयं च मा
nyāyasudhā: sarvaṃ mithyetyukte sampratipannamithyātve śuktirajatādau siddhasādhanatā, śūnye bādhaḥ (ca) syāt ataḥ satyatvamithyātvābhyāṃ vimatamityuktam vimataṃ gaganādikaṃ mithyā dṛśyatvāt svapnavadityanumānena viśvamithyātvasiddheḥ kathaṃ (tatsa)satyatvamaṅgīkriyata ityarthaḥ 8,291 dūṣayituṃ pṛcchati- iyaṃ ceti ... iyaṃ ca mā
2.2.217c
न्यायसुधा: तिष्ठतु तावद्विश्वम् इयं च मा इदमेव दृश्यत्वानुमानम् मिथ्या सत्यं (त्या वे) वेति शेषः आद्यं दूषयति- मिथ्येति मिथ्या चेत् साध्यसिद्धिर् न
nyāyasudhā: tiṣṭhatu tāvadviśvam iyaṃ ca mā idameva dṛśyatvānumānam mithyā satyaṃ (tyā ve) veti śeṣaḥ ādyaṃ dūṣayati- mithyeti mithyā cet sādhyasiddhir na
2.2.217d
न्यायसुधा: नहि शब्दे ऽविद्यमानेन चाक्षुषत्वेन शब्दानित्यत्वं सिद्धयतीति भावः द्वितीये दृश्यत्वं दृश्यमदृश्यं वा प्रथमं दूषयति- व्यभिचार इति ... व्यभिचारो न चेद् भवेत्
nyāyasudhā: nahi śabde 'vidyamānena cākṣuṣatvena śabdānityatvaṃ siddhayatīti bhāvaḥ dvitīye dṛśyatvaṃ dṛśyamadṛśyaṃ vā prathamaṃ dūṣayati- vyabhicāra iti ... vyabhicāro na ced bhavet
2.2.218ab
न्यायसुधा: दृश्यत्वं मिथ्या न चेदथ च दृश्यम् तदा (दृश्यत्वस्य) दृश्यत्व एव व्यभिचारो भवेत् द्वितीये त्वज्ञानासिद्धता हेतोरिति भावः 8,292 स्यादेतत् मिथ्यैव दृश्यत्वमिति ब्रूमः नचैवं साध्यासाधकत्वम् वर्णदैर्घ्यादीनां मिथ्याभूतानामपि साधकत्वस्योभयसिद्धत्वात् चाक्षुषत्वादीनां त्वारोपाभावात् आरोपे ऽप्यसांव्यावहारिकत्वादसाधकत्वं, न तु मिथ्यात्वादित्यत आह- साधकत्वमिति साधकत्वमसत्यस्य साध्यं विप्रतिपत्तितः
nyāyasudhā: dṛśyatvaṃ mithyā na cedatha ca dṛśyam tadā (dṛśyatvasya) dṛśyatva eva vyabhicāro bhavet dvitīye tvajñānāsiddhatā hetoriti bhāvaḥ 8,292 syādetat mithyaiva dṛśyatvamiti brūmaḥ nacaivaṃ sādhyāsādhakatvam varṇadairghyādīnāṃ mithyābhūtānāmapi sādhakatvasyobhayasiddhatvāt cākṣuṣatvādīnāṃ tvāropābhāvāt ārope 'pyasāṃvyāvahārikatvādasādhakatvaṃ, na tu mithyātvādityata āha- sādhakatvamiti sādhakatvamasatyasya sādhyaṃ vipratipattitaḥ
2.2.218c
न्यायसुधा: यत्रोदाहरणे मिथ्यात्वं सम्प्रतिपन्नं तत्र साधकत्वे, यत्र च साधकत्वं संमतं तत्र मिथ्यात्वे विप्रतिपत्तितो ऽसत्यस्य साधकत्वं साध्यमेव, न पुनरस्माकं सिद्धमिति 8,293 विप्रतिपत्तौ साधकत्वं मिथ्यात्वं वा साधयिष्यामीति चेत् किं सत्येन प्रमाणेनोत मिथ्याभूतेन आद्ये तूक्तमेवोत्तरम् द्वितीये दोषमाह- तस्य चेति तस्य च-
nyāyasudhā: yatrodāharaṇe mithyātvaṃ sampratipannaṃ tatra sādhakatve, yatra ca sādhakatvaṃ saṃmataṃ tatra mithyātve vipratipattito 'satyasya sādhakatvaṃ sādhyameva, na punarasmākaṃ siddhamiti 8,293 vipratipattau sādhakatvaṃ mithyātvaṃ vā sādhayiṣyāmīti cet kiṃ satyena pramāṇenota mithyābhūtena ādye tūktamevottaram dvitīye doṣamāha- tasya ceti tasya ca-
2.2.218c
न्यायसुधा: नहि क्वाप्यस्माकं मिथ्याभूतस्य साधकत्वं सम्मतम् अतस्तस्यापि साधकत्वं साध्यमेव तस्यापि साधकत्वं साधयिष्यामीत्यत आह- इतीति ... इत्यनवस्था स्यात्
nyāyasudhā: nahi kvāpyasmākaṃ mithyābhūtasya sādhakatvaṃ sammatam atastasyāpi sādhakatvaṃ sādhyameva tasyāpi sādhakatvaṃ sādhayiṣyāmītyata āha- itīti ... ityanavasthā syāt
2.2.218d
न्यायसुधा: पूर्वोक्तप्रकारेणेत्यर्थः नहि सर्वमसत्यं साधकमित्येकं प्रमाणमस्ति नापि सद्वादी कदापि सत्त्वासत्त्वोदासीनेन प्रमाणेन साध्यसिद्धिमङ्गीकुर्यात् येनानवस्थाशान्तिर्भवेदिति 8,294 एवमसिद्धिव्यभिचाराभ्यामनुमानं निराकृत्य प्रमाणबाधं चाह- सत्त्वं चेति ... सत्त्वं चास्यानुभूतितः
nyāyasudhā: pūrvoktaprakāreṇetyarthaḥ nahi sarvamasatyaṃ sādhakamityekaṃ pramāṇamasti nāpi sadvādī kadāpi sattvāsattvodāsīnena pramāṇena sādhyasiddhimaṅgīkuryāt yenānavasthāśāntirbhavediti 8,294 evamasiddhivyabhicārābhyāmanumānaṃ nirākṛtya pramāṇabādhaṃ cāha- sattvaṃ ceti ... sattvaṃ cāsyānubhūtitaḥ
2.2.219ab
न्यायसुधा: अस्य प्रपञ्चस्य अनुभूतितः सिद्धमतो बाधितविषयं चानुमानमिति शेषः न केवलं दृश्यत्वानुमानस्यानेन दोषेणाभासत्त्वं, किन्तु यदन्यदपि प्रपञ्चमिथ्यात्वे ऽनुमानं जडत्वं वा परिच्छिन्नत्वं वा परैरुच्यते तस्यापीत्याह- अनुभूतीति अनुभूतिविरोधेन मिथ्यात्वे मा न काचन
nyāyasudhā: asya prapañcasya anubhūtitaḥ siddhamato bādhitaviṣayaṃ cānumānamiti śeṣaḥ na kevalaṃ dṛśyatvānumānasyānena doṣeṇābhāsattvaṃ, kintu yadanyadapi prapañcamithyātve 'numānaṃ jaḍatvaṃ vā paricchinnatvaṃ vā parairucyate tasyāpītyāha- anubhūtīti anubhūtivirodhena mithyātve mā na kācana
2.2.219cd
न्यायसुधा: उपलक्षणमेतत् पूर्वोक्तव्यभिचारासिद्धिभ्यां चेत्यपि द्रष्टव्यम् तथाहि जडत्वादिकं सत्यं मिथ्या वा आद्ये जडत्वादिमन्न वा प्रथमे व्यभिचारः द्वितीये ऽपसिद्धान्तः मिथ्या चेत्साध्यसिद्धिर्नेति 8,295 भवेदसत्त्वमनुमानानां यद्यनुभवविरोधो भवेत् न चासावस्ति, मिथ्यात्वापरपर्यायं बाध्यत्वं ह्यनुमानसाध्यम् नच तदभावः प्रत्यक्षेण वेद्यः तस्य वर्तमानमात्रविषयत्वेन कथञ्चिद्वर्तमानकालीनाबाधाभावविषयत्वे ऽपि कालान्तर(गत)भाविबाधाभावविषयत्वायोगादित्यत आह- अतीतेति 8,296 अतीतानागतौ कालावपि नः साक्षिगोचरौ
nyāyasudhā: upalakṣaṇametat pūrvoktavyabhicārāsiddhibhyāṃ cetyapi draṣṭavyam tathāhi jaḍatvādikaṃ satyaṃ mithyā vā ādye jaḍatvādimanna vā prathame vyabhicāraḥ dvitīye 'pasiddhāntaḥ mithyā cetsādhyasiddhirneti 8,295 bhavedasattvamanumānānāṃ yadyanubhavavirodho bhavet na cāsāvasti, mithyātvāparaparyāyaṃ bādhyatvaṃ hyanumānasādhyam naca tadabhāvaḥ pratyakṣeṇa vedyaḥ tasya vartamānamātraviṣayatvena kathañcidvartamānakālīnābādhābhāvaviṣayatve 'pi kālāntara(gata)bhāvibādhābhāvaviṣayatvāyogādityata āha- atīteti 8,296 atītānāgatau kālāvapi naḥ sākṣigocarau
2.2.219ef
न्यायसुधा: अत्रातीतग्रहणं प्रासङ्गिकम् न केवलं वर्तमान इत्यपेरर्थः नः सर्वेषाम् अन्यथा तद्विशिष्टव्यवहारानुपप(त्ते)त्तिरिति भावः 8,297 किमतो यद्येवमवर्तमानो ऽपि कालः साक्षिगोचर इत्यत आह- तदिति तत्सम्बन्धितया सत्त्वमपि
nyāyasudhā: atrātītagrahaṇaṃ prāsaṅgikam na kevalaṃ vartamāna ityaperarthaḥ naḥ sarveṣām anyathā tadviśiṣṭavyavahārānupapa(tte)ttiriti bhāvaḥ 8,297 kimato yadyevamavartamāno 'pi kālaḥ sākṣigocara ityata āha- taditi tatsambandhitayā sattvamapi
2.2.219f
न्यायसुधा: कालान्तरसम्बन्धितया सत्त्वमबाध्यत्वम् न केवलं वर्तमानकालीनबाधाभावो ऽनुभववेद्यः किन्तु सर्वकालगतो ऽपीत्यर्थः तत्कथमित्यत उक्तम्- दृष्टस्येति ... दृष्टस्य साक्षिगम्
nyāyasudhā: kālāntarasambandhitayā sattvamabādhyatvam na kevalaṃ vartamānakālīnabādhābhāvo 'nubhavavedyaḥ kintu sarvakālagato 'pītyarthaḥ tatkathamityata uktam- dṛṣṭasyeti ... dṛṣṭasya sākṣigam
2.2.220ab
न्यायसुधा: प्रत्यक्षादिप्रतीतिविषयस्य प्रत्यक्षादिप्रतीतीनां प्रामाण्यस्य साक्षिणा ग्रहणादिति भावः 8,298 नहि विषयस्य त्रैकालिकाबाध्यत्वमनन्तर्भाव्य तत्प्रतीतेः प्रामाण्यं शक्यग्रहणम् यदि प्रतीतिं गृह्णन् साक्षी तत्प्रामाण्यग्रहणस्वभावत्वात्तद्गृह्णंस्तद्विषयस्य त्रैकालिकाबाध्यत्वं व्यवस्थापयेत्तदा शुक्तिरजतादिप्रतीतेरपि स एव ग्राहक इति तस्या अपि प्रामाण्यं गृह्णीयात् तथाच तद्विषयस्यापि रजतादेस्त्रैकालिकाबाध्यत्वं सिद्धयेदित्यतो दृष्टशब्दं व्याख्याति- दृढेति दृढदृष्टं तु यद् दृष्टं दृष्टाभासस्ततो ऽपरम्
nyāyasudhā: pratyakṣādipratītiviṣayasya pratyakṣādipratītīnāṃ prāmāṇyasya sākṣiṇā grahaṇāditi bhāvaḥ 8,298 nahi viṣayasya traikālikābādhyatvamanantarbhāvya tatpratīteḥ prāmāṇyaṃ śakyagrahaṇam yadi pratītiṃ gṛhṇan sākṣī tatprāmāṇyagrahaṇasvabhāvatvāttadgṛhṇaṃstadviṣayasya traikālikābādhyatvaṃ vyavasthāpayettadā śuktirajatādipratīterapi sa eva grāhaka iti tasyā api prāmāṇyaṃ gṛhṇīyāt tathāca tadviṣayasyāpi rajatādestraikālikābādhyatvaṃ siddhayedityato dṛṣṭaśabdaṃ vyākhyāti- dṛḍheti dṛḍhadṛṣṭaṃ tu yad dṛṣṭaṃ dṛṣṭābhāsastato 'param
2.2.220d
न्यायसुधा: यन्निर्देषत्वेनावधृतया प्रतीत्या विषयीकृतं, तदेव दृष्टमित्युक्तम् कुतः इतरस्य सम्मुग्ध(स्य)दृष्टस्य दृष्टाभासत्वात् मुख्यामुख्ययोश्च मुख्यग्रहणस्य न्याय्यत्वात् कृतव्युत्पादनं चैतत्प्राक् 8,299 सत्प्रतिपक्षाणि च दृश्यत्वाद्यनुमानानीत्याशयवानाह- भ्रान्तेरिति भ्रान्तेः संवृतिसत्यस्य विशेषो ऽव्यभिचारवान् तेनाप्यङ्गीकृतः सम्यक् स नः सत्यत्वमेव हि
nyāyasudhā: yannirdeṣatvenāvadhṛtayā pratītyā viṣayīkṛtaṃ, tadeva dṛṣṭamityuktam kutaḥ itarasya sammugdha(sya)dṛṣṭasya dṛṣṭābhāsatvāt mukhyāmukhyayośca mukhyagrahaṇasya nyāyyatvāt kṛtavyutpādanaṃ caitatprāk 8,299 satpratipakṣāṇi ca dṛśyatvādyanumānānītyāśayavānāha- bhrānteriti bhrānteḥ saṃvṛtisatyasya viśeṣo 'vyabhicāravān tenāpyaṅgīkṛtaḥ samyak sa naḥ satyatvameva hi
2.2.221a
-f 8,299f. न्यायसुधा: भ्रान्तिविषयत्वेन सम्प्रतिपन्नाच्छुक्तिरजतादिकादित्यर्थः संवृतिसत्यस्य तथात्वेनाभ्युपगतस्य विश्वस्य विशेषो वैलक्षण्यम् अव्यभिचारवान् कदाचित्क्वचिदपि सम्प्रतिपन्नमिथ्याभावे अवर्तमानः तेन शून्यवादिनापि, सम्यगिति असन्देहेन स एव विशेषो, नः अस्माकं मते विश्वस्य सत्यत्वं साधयिष्यतीति शेषः ततः सत्प्रतिपक्षाणि दृश्यत्वाद्यनुमानानीति अत्र तेनापि सम्यगङ्गीकृत इत्यनेन पक्षधर्मता समर्थिता अव्यभिचारवानित्यनेन तु व्याप्तिः अयमत्र प्रयोगः विश्वं कालत्राबाध्यम्, प्रातीतिकविलक्षणत्वात् व्यतिरेकेण शुक्तिरजत(तादि)वदिति 8,300 ननु च शुक्तिरजतादीनां प्राक् शून्यतत्त्वज्ञानाच्छुक्त्यादिज्ञानेनैव निवृत्तिः भवति प्रपञ्चस्य तु शून्यज्ञानेन कदाचिन्निवृत्तिर्भविष्यतीत्येवं मया प्रातीतिकसांवृतयोः वैलक्षण्यमङ्गीकृतम् नचेदं विश्वसत्यत्वे भवता हेतूकर्तुं शक्यम्, विरोधादित्यत आह- विज्ञानादिति विज्ञानाद् व्यभिचारो ऽस्य कदाचित् स्यादिति प्रमा नैव दृष्टा
-f 8,299f. nyāyasudhā: bhrāntiviṣayatvena sampratipannācchuktirajatādikādityarthaḥ saṃvṛtisatyasya tathātvenābhyupagatasya viśvasya viśeṣo vailakṣaṇyam avyabhicāravān kadācitkvacidapi sampratipannamithyābhāve avartamānaḥ tena śūnyavādināpi, samyagiti asandehena sa eva viśeṣo, naḥ asmākaṃ mate viśvasya satyatvaṃ sādhayiṣyatīti śeṣaḥ tataḥ satpratipakṣāṇi dṛśyatvādyanumānānīti atra tenāpi samyagaṅgīkṛta ityanena pakṣadharmatā samarthitā avyabhicāravānityanena tu vyāptiḥ ayamatra prayogaḥ viśvaṃ kālatrābādhyam, prātītikavilakṣaṇatvāt vyatirekeṇa śuktirajata(tādi)vaditi 8,300 nanu ca śuktirajatādīnāṃ prāk śūnyatattvajñānācchuktyādijñānenaiva nivṛttiḥ bhavati prapañcasya tu śūnyajñānena kadācinnivṛttirbhaviṣyatītyevaṃ mayā prātītikasāṃvṛtayoḥ vailakṣaṇyamaṅgīkṛtam nacedaṃ viśvasatyatve bhavatā hetūkartuṃ śakyam, virodhādityata āha- vijñānāditi vijñānād vyabhicāro 'sya kadācit syāditi pramā naiva dṛṣṭā
2.2.221cd
-च् न्यायसुधा: व्यभिचारो निवृत्तिः नायं विशेषो ऽङ्गीकर्तुं शक्यते, अप्रामाणिकत्वात् न ह्यप्रामाणिकेन शृङ्गेणाश्वो ऽन्यतो वि(शि)शेष्यमाणो दृश्यत इति नन्विदं कदाचिद्बाधिष्यते दृश्यत्वाच्छुक्तिरजतादिवदित्यनुमानस्य सत्त्वात्कथमत्र प्रमाणाभाव इत्यतः (तस्यो)स्वोक्तं दोषं स्मारयति- प्रमेति ... प्रमा सा च न भवेत् स्वविरोधतः
-c nyāyasudhā: vyabhicāro nivṛttiḥ nāyaṃ viśeṣo 'ṅgīkartuṃ śakyate, aprāmāṇikatvāt na hyaprāmāṇikena śṛṅgeṇāśvo 'nyato vi(śi)śeṣyamāṇo dṛśyata iti nanvidaṃ kadācidbādhiṣyate dṛśyatvācchuktirajatādivadityanumānasya sattvātkathamatra pramāṇābhāva ityataḥ (tasyo)svoktaṃ doṣaṃ smārayati- prameti ... pramā sā ca na bhavet svavirodhataḥ
2.2.222a
न्यायसुधा: या च शङ्कयते सेत्यर्थः स्वविरोधत इति स्वविषयस्य स्वस्य च बाध्यत्वापादकत्वादित्यर्थः अन्यथा व्यभिचारापत्तेः यस्य विषयो ऽसन्(यत्)स्वयं च बाध्यं, कथं तत्प्रमाणं भवेत् अतो ऽस्य विशेषस्याप्रामाणिकत्वेनाङ्गीकर्तुमशक्यत्वे यो ऽन्यो विशेषः प्रामाणिकः प्रमाणाविरोधी चाङ्गीकर्तव्यः, सो ऽस्माकं सत्यत्वे हेतुर्भविष्यतीति स च प्रमाणगम्यत्वमर्थक्रियाकारित्वं चेति हृदयम् 8,301 ननु तर्ह्येवमेव कुतो नोच्यते तथोच्यमाने प्रमाणानां तत्त्वावेदकत्वमथर्क्रियायाः सत्त्वमसति तदभाव इत्यादि बहु संविधेयं स्यात् लाघवार्थं त्वेवमुक्तं, तदपि यथावसरमुपपादितमेव 8,303 यद्वा प्रपञ्चस्याबाध्यत्वे परिशेषप्रमाणमनेनोक्तम् तथाहि जगतो बाध्यत्वमबाध्यत्वं च प्रसक्तम् तृतीयप्रकाराभावात् बाध्यत्वं च प्रसिद्धपदार्थतत्त्वज्ञानेन, अन्येन वा तत्राद्यं वादिप्रतिवादिभ्यामनभ्युपगमात् द्वितीयं तु प्रमाणाभावनिरस्तम् परिशेषादबाध्यत्वमेव सिद्धयतीति अथवा व्यापकानुपलब्धिलिङ्गकमनुमानम्(अनेन)एतेन श्लोकद्वयेनोक्तम् बाध्यत्वं हि प्रसिद्धपदार्थतदितरतत्त्वज्ञाननिवत्यर्त्वेन व्याप्तम् तच्च व्यापकमनभ्युपगमप्रमाणाभावाभ्यां जगतो व्यावर्तमानं स्वव्याप्यं बाध्यत्वमिति व्यावर्तयति जोस्हि-4 8,304 एवं प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमानानि निराकृत्येदानीं तदनुग्राहकत्वेन, सत्यत्वप्रत्यक्षस्य प्रतिकूलत्वेन च परोत्प्रेक्षितं तर्कमपि निराकर्तुमाशङ्कते- भेद इति भेदो विशेष्यधर्म्यादिग्रहणापेक्षया यदि अन्योन्याश्रयताहेतोर्दुर्गाह्य इति यन्
nyāyasudhā: yā ca śaṅkayate setyarthaḥ svavirodhata iti svaviṣayasya svasya ca bādhyatvāpādakatvādityarthaḥ anyathā vyabhicārāpatteḥ yasya viṣayo 'san(yat)svayaṃ ca bādhyaṃ, kathaṃ tatpramāṇaṃ bhavet ato 'sya viśeṣasyāprāmāṇikatvenāṅgīkartumaśakyatve yo 'nyo viśeṣaḥ prāmāṇikaḥ pramāṇāvirodhī cāṅgīkartavyaḥ, so 'smākaṃ satyatve heturbhaviṣyatīti sa ca pramāṇagamyatvamarthakriyākāritvaṃ ceti hṛdayam 8,301 nanu tarhyevameva kuto nocyate tathocyamāne pramāṇānāṃ tattvāvedakatvamatharkriyāyāḥ sattvamasati tadabhāva ityādi bahu saṃvidheyaṃ syāt lāghavārthaṃ tvevamuktaṃ, tadapi yathāvasaramupapāditameva 8,303 yadvā prapañcasyābādhyatve pariśeṣapramāṇamanenoktam tathāhi jagato bādhyatvamabādhyatvaṃ ca prasaktam tṛtīyaprakārābhāvāt bādhyatvaṃ ca prasiddhapadārthatattvajñānena, anyena vā tatrādyaṃ vādiprativādibhyāmanabhyupagamāt dvitīyaṃ tu pramāṇābhāvanirastam pariśeṣādabādhyatvameva siddhayatīti athavā vyāpakānupalabdhiliṅgakamanumānam(anena)etena ślokadvayenoktam bādhyatvaṃ hi prasiddhapadārthataditaratattvajñānanivatyartvena vyāptam tacca vyāpakamanabhyupagamapramāṇābhāvābhyāṃ jagato vyāvartamānaṃ svavyāpyaṃ bādhyatvamiti vyāvartayati joshi-4 8,304 evaṃ prapañcamithyātvānumānāni nirākṛtyedānīṃ tadanugrāhakatvena, satyatvapratyakṣasya pratikūlatvena ca parotprekṣitaṃ tarkamapi nirākartumāśaṅkate- bheda iti bhedo viśeṣyadharmyādigrahaṇāpekṣayā yadi anyonyāśrayatāhetordurgāhya iti yan
2.2.222
-द् न्यायसुधा: आदिपदेन विशेषणप्रतियागिनोर्ग्रहणम् यदि गृह्यत इति शेषः तर्हीति च अयमर्थः यदि प्रपञ्चो सांवृतो न स्यात्तदा प्रत्यक्षो ऽप्यसौ न स्यात् तथाहि अनेकमेदभिन्नो हि प्रपञ्च इष्यते भेदस्य चाप्रत्यक्षतायां सो ऽप्यप्रत्यक्ष एव विना भेदेन तत्प्रतीतावद्वितीयशून्यप्रतीत्यापत्तेः नच भेदप्रतीतिरुपपद्यते भेदो हि प्रतीयमानो घटपटौ भिन्नाविति घटपटयोविर्शेषणतया, घटपटयोर्भेद इति ताभ्यां विशेष्यतया वा प्रत्येतव्यः भेद इत्येव प्रतीतेरभावात् यद्वा घटात्पटो भिन्न इति, घटात्पटस्य भेद इति वा घटप्रतियोगितया पटधर्मिकतया च भेदग्रहणमेष्यव्यम् तत्रोभयत्राप्यन्योन्याश्रयत्वं, विशेष्ययोर्घटपटयोर्ज्ञाने सति हि तद्विशेषणतया भेदो ज्ञातव्यः नहि देवदत्तादर्शने दण्डस्य तद्विशेषणतया दर्शनं युज्यते विशेष्यज्ञानं च भेदापेक्षम् नहि भेदाप्रतीतौ घटपटाविति द्वित्वविशिष्टार्थप्रतीतिः सम्भवति एवं विशेष्यतया भेदप्रतीतावपि द्रष्टव्यम् तथा धर्मिप्रतियोगिज्ञाने सति भेदज्ञानम् तन्निरूप्यत्वात् भेदज्ञा(न एव)ने सति च धर्मिप्रतियोगिनोर्ज्ञानम् नहि भेदाग्रहे धर्मिप्रतियोगिभावो ऽवगन्तुं शक्यते तथात्वे घटाद्घटस्य भेद(इत्यपि) प्रतीतिः स्यात् नच परस्पराश्रयाणि कार्याणि सम्भवन्ति 8,305 अतो वास्तवत्वे भेदस्य प्रतीत्यनुपपत्तौ प्रपञ्चस्यापि तदापत्तेरविचारितरमणीयः संवृतिभय एवायमङ्गीकरणीय इति निराकरोति- नेति ... न तत्
-d nyāyasudhā: ādipadena viśeṣaṇapratiyāginorgrahaṇam yadi gṛhyata iti śeṣaḥ tarhīti ca ayamarthaḥ yadi prapañco sāṃvṛto na syāttadā pratyakṣo 'pyasau na syāt tathāhi anekamedabhinno hi prapañca iṣyate bhedasya cāpratyakṣatāyāṃ so 'pyapratyakṣa eva vinā bhedena tatpratītāvadvitīyaśūnyapratītyāpatteḥ naca bhedapratītirupapadyate bhedo hi pratīyamāno ghaṭapaṭau bhinnāviti ghaṭapaṭayovirśeṣaṇatayā, ghaṭapaṭayorbheda iti tābhyāṃ viśeṣyatayā vā pratyetavyaḥ bheda ityeva pratīterabhāvāt yadvā ghaṭātpaṭo bhinna iti, ghaṭātpaṭasya bheda iti vā ghaṭapratiyogitayā paṭadharmikatayā ca bhedagrahaṇameṣyavyam tatrobhayatrāpyanyonyāśrayatvaṃ, viśeṣyayorghaṭapaṭayorjñāne sati hi tadviśeṣaṇatayā bhedo jñātavyaḥ nahi devadattādarśane daṇḍasya tadviśeṣaṇatayā darśanaṃ yujyate viśeṣyajñānaṃ ca bhedāpekṣam nahi bhedāpratītau ghaṭapaṭāviti dvitvaviśiṣṭārthapratītiḥ sambhavati evaṃ viśeṣyatayā bhedapratītāvapi draṣṭavyam tathā dharmipratiyogijñāne sati bhedajñānam tannirūpyatvāt bhedajñā(na eva)ne sati ca dharmipratiyoginorjñānam nahi bhedāgrahe dharmipratiyogibhāvo 'vagantuṃ śakyate tathātve ghaṭādghaṭasya bheda(ityapi) pratītiḥ syāt naca parasparāśrayāṇi kāryāṇi sambhavanti 8,305 ato vāstavatve bhedasya pratītyanupapattau prapañcasyāpi tadāpatteravicāritaramaṇīyaḥ saṃvṛtibhaya evāyamaṅgīkaraṇīya iti nirākaroti- neti ... na tat
2.2.223a
8,310 न्यायसुधा: यदुक्तं भेदस्य दुर्ग्राह्यत्वं तन्नास्तीत्यर्थः तत्कथमित्यत आह- स्वरूपमिति स्वरूपं वस्तुनो भेदो
8,310 nyāyasudhā: yaduktaṃ bhedasya durgrāhyatvaṃ tannāstītyarthaḥ tatkathamityata āha- svarūpamiti svarūpaṃ vastuno bhedo
2.2.223b
न्यायसुधा: यत् यस्माद्भेदो वस्तुनः स्वरूपं तस्मात् तस्य वस्तुनो ग्र(हे)हणे सति पश्चाद्भेदग्रह इति नास्ति किन्तु वस्तुग्रह एव भेदग्रहः तथाच क्वान्योन्याश्रयत्वं येन भेदो दुर्ग्रहः स्यादिति ... यन्न तस्य ग्रहे ग्रहः
nyāyasudhā: yat yasmādbhedo vastunaḥ svarūpaṃ tasmāt tasya vastuno gra(he)haṇe sati paścādbhedagraha iti nāsti kintu vastugraha eva bhedagrahaḥ tathāca kvānyonyāśrayatvaṃ yena bhedo durgrahaḥ syāditi ... yanna tasya grahe grahaḥ
Adhyāya 2 (cont. 35)
2.2.223cd
न्यायसुधा: यस्माद्वस्तुनो ग्रहे तस्य भेदस्याग्रहो नास्ति तस्माद्भेदो वस्तुनः स्वरूपमिति सम्बन्धः अयमत्र प्रयोगः विमतो भेदो घटस्वरूपं भवितुमर्हति घटग्रहे ऽगृह्यमाणत्वरहितत्वात् घटस्वरूपवदेवेति यदि अत्र तस्य ग्रहे गृह्यमाणत्वादित्येवोच्येत तदा घटपटाविति घटज्ञानेन ज्ञायमानेन पटेनानैकान्तिकत्वं स्यात् तदर्थं"तस्य ग्रहे ऽग्रहो नऽ; इत्युक्तम् नहि घटग्रहे गृह्यमाणो ऽपि पटो घटग्रहे सर्वथा गृह्यत एवेति नियमो ऽस्ति यज्ज्ञाने यत्सर्वथोपलभ्यते तत्तत्स्वरूपमिति व्याप्तावुच्यमानायां दण्डिज्ञाने दण्डो ऽप्यवश्यं स्फुरत्येव नचासौ दण्डिनः स्वरूपमित्यतो विशेषनिष्ठैव व्याप्तिरभिधातव्या 8,311 किञ्च विशिष्टं नाम विशेषणसम्बन्धनिमित्तो विशेष्यस्याकारभेद इति पी न विशिष्टप्रत्यये विशेषणस्फुरणमस्ति किन्नाम विशेषणज्ञानं विशिष्टज्ञानकारणम् आशुभावाच्च न क्रमो लक्ष्यते यद्वा घटभेदौ पक्षीकृत्य नियमेनान्यतरप्रतीतावन्यतरस्य स्फुरणेनान्योन्याभिन्नत्वं साध्यम् नहि दण्डिप्रतीतौ दण्ड(स्य)स्फुरणे ऽपि, दण्डप्रतीतौ सर्वथा दण्डि(नः)स्फुरणमस्तीति 8,314 भवेदेतद्यदि भेदो वस्तुग्रह एव गृह्येत नचैवम् किन्नाम वस्तुप्रतीत्युत्तरकालमेव निर्विकल्पके (हि) च प्रत्यये वस्तुमात्रमवभासते भेदस्त वस्तुदर्शनोत्तरकालं प्रतियोगिस्मरणे सत्यवभासते यथा सादृश्यमभावश्चेत्यत आह- अन्यथेति अन्यथास्यामुना भेद इति वक्तुं न युज्यते
nyāyasudhā: yasmādvastuno grahe tasya bhedasyāgraho nāsti tasmādbhedo vastunaḥ svarūpamiti sambandhaḥ ayamatra prayogaḥ vimato bhedo ghaṭasvarūpaṃ bhavitumarhati ghaṭagrahe 'gṛhyamāṇatvarahitatvāt ghaṭasvarūpavadeveti yadi atra tasya grahe gṛhyamāṇatvādityevocyeta tadā ghaṭapaṭāviti ghaṭajñānena jñāyamānena paṭenānaikāntikatvaṃ syāt tadarthaṃ"tasya grahe 'graho na'; ityuktam nahi ghaṭagrahe gṛhyamāṇo 'pi paṭo ghaṭagrahe sarvathā gṛhyata eveti niyamo 'sti yajjñāne yatsarvathopalabhyate tattatsvarūpamiti vyāptāvucyamānāyāṃ daṇḍijñāne daṇḍo 'pyavaśyaṃ sphuratyeva nacāsau daṇḍinaḥ svarūpamityato viśeṣaniṣṭhaiva vyāptirabhidhātavyā 8,311 kiñca viśiṣṭaṃ nāma viśeṣaṇasambandhanimitto viśeṣyasyākārabheda iti pī na viśiṣṭapratyaye viśeṣaṇasphuraṇamasti kinnāma viśeṣaṇajñānaṃ viśiṣṭajñānakāraṇam āśubhāvācca na kramo lakṣyate yadvā ghaṭabhedau pakṣīkṛtya niyamenānyatarapratītāvanyatarasya sphuraṇenānyonyābhinnatvaṃ sādhyam nahi daṇḍipratītau daṇḍa(sya)sphuraṇe 'pi, daṇḍapratītau sarvathā daṇḍi(naḥ)sphuraṇamastīti 8,314 bhavedetadyadi bhedo vastugraha eva gṛhyeta nacaivam kinnāma vastupratītyuttarakālameva nirvikalpake (hi) ca pratyaye vastumātramavabhāsate bhedasta vastudarśanottarakālaṃ pratiyogismaraṇe satyavabhāsate yathā sādṛśyamabhāvaścetyata āha- anyatheti anyathāsyāmunā bheda iti vaktuṃ na yujyate
2.2.224a
न्यायसुधा: यदि भेदो वस्तुप्रतीतौ न प्रतीयेत तदास्यामुना भेद इत्युत्तरकालं सविकल्पक(वि)ज्ञानमपि न जायेत तथाच तथा व्यवहारो ऽपि न स्यात् अस्यामुनेति (हि) धर्मिप्रतियोगितया वस्तुद्वयमुद्दिश्य भेदो ज्ञायते न चागृहीतभेदं तथोद्देष्युं शक्यते एकस्मिन्नपि तत्प्रसङ्गात् भेदसत्तामात्रेण तदुपपत्तिरिति चेत्(न) दूरस्थवनस्पत्योरभेदप्रत्ययाभावप्रसङ्गात् दोषात्तत्र तथेति चेन्न भेदस्य स्वरूपसत्तयैवोपयोगे दोषस्याकिञ्चित्करत्वादिति 8,316 न केवलं वस्तुदर्शने भेदस्फुरणमनभ्युपगच्छतो ऽस्यामुना भेद इति पश्चात्कालीनं सविकल्पकज्ञानं तथा व्यवहारश्च नोपपद्यते किं तर्हीत्यत आह- अगृहीत इति अगृहीतो यदा भेदस्तदा स्वस्मादिति ग्रहः स्यात्
nyāyasudhā: yadi bhedo vastupratītau na pratīyeta tadāsyāmunā bheda ityuttarakālaṃ savikalpaka(vi)jñānamapi na jāyeta tathāca tathā vyavahāro 'pi na syāt asyāmuneti (hi) dharmipratiyogitayā vastudvayamuddiśya bhedo jñāyate na cāgṛhītabhedaṃ tathoddeṣyuṃ śakyate ekasminnapi tatprasaṅgāt bhedasattāmātreṇa tadupapattiriti cet(na) dūrasthavanaspatyorabhedapratyayābhāvaprasaṅgāt doṣāttatra tatheti cenna bhedasya svarūpasattayaivopayoge doṣasyākiñcitkaratvāditi 8,316 na kevalaṃ vastudarśane bhedasphuraṇamanabhyupagacchato 'syāmunā bheda iti paścātkālīnaṃ savikalpakajñānaṃ tathā vyavahāraśca nopapadyate kiṃ tarhītyata āha- agṛhīta iti agṛhīto yadā bhedastadā svasmāditi grahaḥ syāt
2.2.224c
-च् न्यायसुधा: यदि घटदर्शने ऽपि तद्भेदो न दृष्टस्तद(दा)नन्तरं स्मर्यमाणरो गृह्यमाणो वा प्रतियोगी पटो ऽपि विना भेदेनोपलब्धव्यः भेदादर्शने चावश्यमभेदज्ञानं स्यात् तथा चोत्तरकालं स्वस्मात्स्वयं भिन्न इति सविकल्पको भेदग्रहः स्यादिति अस्वेवमित्यत आह- प्रतीतीति ... प्रतीतिविरोधाच्च
-c nyāyasudhā: yadi ghaṭadarśane 'pi tadbhedo na dṛṣṭastada(dā)nantaraṃ smaryamāṇaro gṛhyamāṇo vā pratiyogī paṭo 'pi vinā bhedenopalabdhavyaḥ bhedādarśane cāvaśyamabhedajñānaṃ syāt tathā cottarakālaṃ svasmātsvayaṃ bhinna iti savikalpako bhedagrahaḥ syāditi asvevamityata āha- pratītīti ... pratītivirodhācca
2.2.224d
न्यायसुधा: चशब्दस्योत्तरत्र सम्बन्धः पटाद्घटो भिन्न इत्येव हि सविकल्पिका प्रतीतिरनुभूयते न जातु स्वस्मात्स्वयं भिन्न इति अतः प्रतीतिविरोधादेवंविधः सविकल्पकग्रहो नाङ्गीकर्तुमुचित इति शेषः किञ्च यदि स्वस्वात्स्वयं भिन्न इति सविकल्पको भेदग्रहः स्यात् तदा कदाचित्तथाविधो वाग्व्यवहारो ऽपि स्यात् नचैवमित्याह- नहीति ... नहि कश्चित् तथा वदेत्
nyāyasudhā: caśabdasyottaratra sambandhaḥ paṭādghaṭo bhinna ityeva hi savikalpikā pratītiranubhūyate na jātu svasmātsvayaṃ bhinna iti ataḥ pratītivirodhādevaṃvidhaḥ savikalpakagraho nāṅgīkartumucita iti śeṣaḥ kiñca yadi svasvātsvayaṃ bhinna iti savikalpako bhedagrahaḥ syāt tadā kadācittathāvidho vāgvyavahāro 'pi syāt nacaivamityāha- nahīti ... nahi kaścit tathā vadet
2.2.225
8,317 न्यायसुधा: एतेन किमिकप्रतीतिविरोधः उत सर्वप्रतीतिविरोधः नाद्यो व्यभिचारात् न द्वितीयः असिद्धेरित्यपि परास्तम् कदापि कस्यचिदपि तथा व्यवहाराभावेन विपरीतव्यवहारेण च सर्वप्रतीतिसिद्धेरिति अतो वस्तुप्रतीतावेव भेदस्य स्फुरणात्तत्स्वरूपत्वमेवेति 8,318 नन्वेवं भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वेन तत्प्रतीतिभेदाभावादितरेतरसापेक्षत्वस्य सुतरामभावान्नान्योन्याश्रयत्वमित्युक्तम् तत्र किं भेदो धर्मिणः स्वरूपम्, उत प्रतियोगिनो ऽपि न तावद्द्वितीयः एकस्यैव भेदस्योभयस्वरूपत्वे ऽद्वैतप्रसङ्गात् आद्ये तु यद्यपि धर्मिज्ञानभेदज्ञानयोर्नान्योन्याश्रयत्वम् तथापि प्रतियोगिज्ञानापेक्षयान्योन्याश्रयत्वं कथं परिहरणीयम् मैवम् भेदस्य स्वरूपतो ज्ञाने प्रतियोगिविशेषज्ञानानपेक्षणात् प्रतियोगिस्वरूपज्ञाने चैतद्भेदज्ञानानपेक्षणात् अस्तु तर्हि विशेषज्ञाने ऽन्योन्याश्रयत्वम् तद्धि घटात्पटो भिन्न इत्युत्पद्यते तत्र धमिर्णो भेदेन प्रतिपन्नस्य वा प्रतियोगिता, अन्यथा वा नतावद्द्वितीयः स्वतो ऽपि भेदप्रतीत्यापत्तेः आद्ये प्रतियोगिस्वरूपभेदप्रतीतौ धर्मिणः प्रतियोगितायां स एव न्यायः तथाच पटाद्घटस्य भेदप्रतीतौ घटात्पटस्य भेदप्रतीतिरित्यन्योन्याश्रयत्वमिति मैवम् वस्तुतो ऽन्योन्यप्रतियोगिकयोर्घटपटस्वरूपभेदयोः प्रतीतयोः सतोरसति सादृश्यादौ प्रतिबन्धके ऽन्योन्यप्रतियोगिकतया विशिष्टभेदप्रतीतौ बाधकाभावादिति 8,321 एवं स्वमतेन भेदप्रतीतावन्योन्याश्रयत्वं परिहृत्य भिन्नभेदवादिनां परिहारमाह- धर्मित्वेति धर्मित्वप्रतियोगित्वतद्भेदा युगपद् यदि विशेषणं विशेष्यं च तद्भावश्चैव गृह्यते
8,317 nyāyasudhā: etena kimikapratītivirodhaḥ uta sarvapratītivirodhaḥ nādyo vyabhicārāt na dvitīyaḥ asiddherityapi parāstam kadāpi kasyacidapi tathā vyavahārābhāvena viparītavyavahāreṇa ca sarvapratītisiddheriti ato vastupratītāveva bhedasya sphuraṇāttatsvarūpatvameveti 8,318 nanvevaṃ bhedasya vastusvarūpatvena tatpratītibhedābhāvāditaretarasāpekṣatvasya sutarāmabhāvānnānyonyāśrayatvamityuktam tatra kiṃ bhedo dharmiṇaḥ svarūpam, uta pratiyogino 'pi na tāvaddvitīyaḥ ekasyaiva bhedasyobhayasvarūpatve 'dvaitaprasaṅgāt ādye tu yadyapi dharmijñānabhedajñānayornānyonyāśrayatvam tathāpi pratiyogijñānāpekṣayānyonyāśrayatvaṃ kathaṃ pariharaṇīyam maivam bhedasya svarūpato jñāne pratiyogiviśeṣajñānānapekṣaṇāt pratiyogisvarūpajñāne caitadbhedajñānānapekṣaṇāt astu tarhi viśeṣajñāne 'nyonyāśrayatvam taddhi ghaṭātpaṭo bhinna ityutpadyate tatra dhamirṇo bhedena pratipannasya vā pratiyogitā, anyathā vā natāvaddvitīyaḥ svato 'pi bhedapratītyāpatteḥ ādye pratiyogisvarūpabhedapratītau dharmiṇaḥ pratiyogitāyāṃ sa eva nyāyaḥ tathāca paṭādghaṭasya bhedapratītau ghaṭātpaṭasya bhedapratītirityanyonyāśrayatvamiti maivam vastuto 'nyonyapratiyogikayorghaṭapaṭasvarūpabhedayoḥ pratītayoḥ satorasati sādṛśyādau pratibandhake 'nyonyapratiyogikatayā viśiṣṭabhedapratītau bādhakābhāvāditi 8,321 evaṃ svamatena bhedapratītāvanyonyāśrayatvaṃ parihṛtya bhinnabhedavādināṃ parihāramāha- dharmitveti dharmitvapratiyogitvatadbhedā yugapad yadi viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ ca tadbhāvaścaiva gṛhyate
2.2.226a
न्यायसुधा: उपलक्षणं चैतत् धर्मिप्रतियोगिनौ चे(त्यपि)ति द्रष्टव्यम् तद्भावो विशेषणत्वं विशेष्यत्वं च अत्र विशेषणविशेष्ययोरन्यतरत्वाद्भेदस्य पृथग्ग्रहणाभावः अयमर्थः किं निर्विकल्पकप्रतीतावन्योन्याश्रयत्वमुच्यते उत सविकल्पकप्रतीतौ नाद्यः तत्र धर्मिप्रतियोगिस्वरूपयोस्तद्भावयोस्तद्भेदस्य भेदयोर्वा युगप(दुभय)दवभासनात् तथा विशेषण(विशेष्य)भूत(भाव)योर्घटपटयोर्भेदस्य च तद्भावयोश्च युगपत्प्रतीतेः युगपदेव सर्वस्येन्द्रियसन्निकृष्टत्वात् दर्शनयोग्यत्वाच्च ननु धर्मिप्रतियोगिनोर्विशेषणविशेष्ययो(श्च)ः तद्भावो ऽपरो भिन्नभेदवादिभिर्नेष्यते तत्कथमेतत् मैवम् भूषणकारादिभिस्तस्याङ्गीकृतत्वात् तेषामेव चायं परिहार इति ननु यत्र प्रतियोगी पश्चात्प्रतीयते तत्र युगपदवभासो नास्तीति तद्दृष्टान्तेन सर्वत्राप्येवमनुमीयत इति चेन्न असन्निहितवत्सन्निहितस्याप्यज्ञानसाधने प्रतितिविरोधात् यत्र(च)प्रतियोगी न सन्निहितस्तत्रापि धर्मिधर्मित्वभेदानां तावद्युगपत्प्रतीतिर्नानुपपन्ना तदिदमुक्तम्- को विरोध इति को विरोधः
nyāyasudhā: upalakṣaṇaṃ caitat dharmipratiyoginau ce(tyapi)ti draṣṭavyam tadbhāvo viśeṣaṇatvaṃ viśeṣyatvaṃ ca atra viśeṣaṇaviśeṣyayoranyataratvādbhedasya pṛthaggrahaṇābhāvaḥ ayamarthaḥ kiṃ nirvikalpakapratītāvanyonyāśrayatvamucyate uta savikalpakapratītau nādyaḥ tatra dharmipratiyogisvarūpayostadbhāvayostadbhedasya bhedayorvā yugapa(dubhaya)davabhāsanāt tathā viśeṣaṇa(viśeṣya)bhūta(bhāva)yorghaṭapaṭayorbhedasya ca tadbhāvayośca yugapatpratīteḥ yugapadeva sarvasyendriyasannikṛṣṭatvāt darśanayogyatvācca nanu dharmipratiyoginorviśeṣaṇaviśeṣyayo(śca)ḥ tadbhāvo 'paro bhinnabhedavādibhirneṣyate tatkathametat maivam bhūṣaṇakārādibhistasyāṅgīkṛtatvāt teṣāmeva cāyaṃ parihāra iti nanu yatra pratiyogī paścātpratīyate tatra yugapadavabhāso nāstīti taddṛṣṭāntena sarvatrāpyevamanumīyata iti cenna asannihitavatsannihitasyāpyajñānasādhane pratitivirodhāt yatra(ca)pratiyogī na sannihitastatrāpi dharmidharmitvabhedānāṃ tāvadyugapatpratītirnānupapannā tadidamuktam- ko virodha iti ko virodhaḥ
2.2.226
न्यायसुधा: द्वितीयं निराकरोति- स्वरूपेणेति ... स्वरूपेण गृहीतो भेद एव तु अस्यामुष्मादिति पुनर्विशेषेणैव गृह्यते
nyāyasudhā: dvitīyaṃ nirākaroti- svarūpeṇeti ... svarūpeṇa gṛhīto bheda eva tu asyāmuṣmāditi punarviśeṣeṇaiva gṛhyate
2.2.227a
8,321f. न्यायसुधा: अस्यामुष्मादित्युपलक्षणम् अनयोर्भेदो भिन्नाविमावित्यपि ग्राह्यम् निविर्कल्पकप्रतीतार्थानामन्योन्यवैशिष्ययमात्रं सविकल्पकज्ञाने ऽवभासते नाधिकमिति न तत्रापीतरेतराश्रयत्वमिति तथा(चा)हुर्भिन्नभेदवादिनः एकस्यामेव निर्विकल्पिकायां संविदि भेदस्य भेदिनोश्च युगपदवभासने सति तत्रैकं भेदिनमव(धिं कृत्वै)धीकृत्यैतस्मादयं भिन्न इति सविकल्पकबोधोदया(त्कथम)न्न व्यतिरिक्तभेदपक्षे ऽन्योन्याश्रयत्वमिति 8,324 ननु किमर्थमयं परमतोपन्यासः भेदपार्थक्यमन्तरेण विशेषप्रतीतावस्माकम(प्येवमे)प्ययमेव परिहार इति ज्ञापनार्थम् तर्हीदमेव वाक्यं तथा व्याख्यायताम् नै(चै)वं (शं)शक्यम् तद्भेदश्चेति पृथग्भेदग्रहणविरोधात् विशेषणविशेष्यभावेन ग्रहणमपि न धर्मिप्रतियोगिप्रकाराद्भिद्यत इति वैशेषिकपरीक्षायामुक्तम् अतो नात्र व्युत्पादनमपि कृतमिति 8,327 एवमापादकानभ्युपगमेनान्योन्याश्रयत्वप्रसङ्गं निराकृत्येदानीं दूषणान्तरं प्रतिजानीते- किञ्चेति किञ्च
8,321f. nyāyasudhā: asyāmuṣmādityupalakṣaṇam anayorbhedo bhinnāvimāvityapi grāhyam nivirkalpakapratītārthānāmanyonyavaiśiṣyayamātraṃ savikalpakajñāne 'vabhāsate nādhikamiti na tatrāpītaretarāśrayatvamiti tathā(cā)hurbhinnabhedavādinaḥ ekasyāmeva nirvikalpikāyāṃ saṃvidi bhedasya bhedinośca yugapadavabhāsane sati tatraikaṃ bhedinamava(dhiṃ kṛtvai)dhīkṛtyaitasmādayaṃ bhinna iti savikalpakabodhodayā(tkathama)nna vyatiriktabhedapakṣe 'nyonyāśrayatvamiti 8,324 nanu kimarthamayaṃ paramatopanyāsaḥ bhedapārthakyamantareṇa viśeṣapratītāvasmākama(pyevame)pyayameva parihāra iti jñāpanārtham tarhīdameva vākyaṃ tathā vyākhyāyatām nai(cai)vaṃ (śaṃ)śakyam tadbhedaśceti pṛthagbhedagrahaṇavirodhāt viśeṣaṇaviśeṣyabhāvena grahaṇamapi na dharmipratiyogiprakārādbhidyata iti vaiśeṣikaparīkṣāyāmuktam ato nātra vyutpādanamapi kṛtamiti 8,327 evamāpādakānabhyupagamenānyonyāśrayatvaprasaṅgaṃ nirākṛtyedānīṃ dūṣaṇāntaraṃ pratijānīte- kiñceti kiñca
2.2.227
न्यायसुधा: अन्यच्चेत्यर्थः कथमिति चेत् किमत्र यदि धर्म्यादिप्रतीत्यपेक्षया भेदः प्रतीयेत तदान्योन्याश्रयत्वं स्यादि(त्या)त्येवापाद्यते, किंवा यदि भेदः प्रतीयेत तदान्योन्याश्रयत्वं स्यादिति आद्ये दोषमाह- भेद इति ... भेदः कथं ग्राह्य इति यः परिपृच्छति धर्म्यादिभेदग्रहणात् तेनोक्तो ऽन्योन्यसंश्रयः
nyāyasudhā: anyaccetyarthaḥ kathamiti cet kimatra yadi dharmyādipratītyapekṣayā bhedaḥ pratīyeta tadānyonyāśrayatvaṃ syādi(tyā)tyevāpādyate, kiṃvā yadi bhedaḥ pratīyeta tadānyonyāśrayatvaṃ syāditi ādye doṣamāha- bheda iti ... bhedaḥ kathaṃ grāhya iti yaḥ paripṛcchati dharmyādibhedagrahaṇāt tenokto 'nyonyasaṃśrayaḥ
2.2.228ab
न्यायसुधा: कथमित्याक्षेपे परिपृच्छतीति मृदूक्तिः आक्षिपतीति यावत् धर्म्यादिभेदग्रहणात् धर्म्यादिग्रहणसापेक्षभेदग्रहणात् कथमिदं लभ्यते धर्म्यादिपदस्य तद्ग्रहणोपलक्षणत्वात् आदिपदस्य च कारणार्थस्याऽवृत्तेः तदेतत्परस्परं व्याहतमिति शेषः तथाहि भेदो दुर्ग्रह इति प्रतिज्ञाय तदुपपत्तये हीदमुच्यते अनेन च यदि भेदो धर्म्यादिप्रतीतिमपेक्ष्य प्रतीयेत तदान्योन्याश्रयत्वं स्यात् तथाच न प्रतीयेतेत्यापादनेन प्रतीयते चातो न धर्म्यादिग्रहणापेक्षा तत्प्रतीतिरिति लब्धं भवेत् तथाच"भेदो दुर्ग्रहःऽ"प्रतीयते चऽ; इत्येतयोः कथं न पूर्वोत्तरविरोध इति 8,329 द्वितीये पृच्छामः किं परेण क्वापि भेदो न गृहीतः किंवा क्वचिद्गृहीत इति आद्यं दूषयति- अन्यत्वेति अन्यत्वाग्रहणे प्रोक्तः कथमन्योन्यसंश्रयः
nyāyasudhā: kathamityākṣepe paripṛcchatīti mṛdūktiḥ ākṣipatīti yāvat dharmyādibhedagrahaṇāt dharmyādigrahaṇasāpekṣabhedagrahaṇāt kathamidaṃ labhyate dharmyādipadasya tadgrahaṇopalakṣaṇatvāt ādipadasya ca kāraṇārthasyā'vṛtteḥ tadetatparasparaṃ vyāhatamiti śeṣaḥ tathāhi bhedo durgraha iti pratijñāya tadupapattaye hīdamucyate anena ca yadi bhedo dharmyādipratītimapekṣya pratīyeta tadānyonyāśrayatvaṃ syāt tathāca na pratīyetetyāpādanena pratīyate cāto na dharmyādigrahaṇāpekṣā tatpratītiriti labdhaṃ bhavet tathāca"bhedo durgrahaḥ'"pratīyate ca'; ityetayoḥ kathaṃ na pūrvottaravirodha iti 8,329 dvitīye pṛcchāmaḥ kiṃ pareṇa kvāpi bhedo na gṛhītaḥ kiṃvā kvacidgṛhīta iti ādyaṃ dūṣayati- anyatveti anyatvāgrahaṇe proktaḥ kathamanyonyasaṃśrayaḥ
2.2.228cd
न्यायसुधा: यद्यन्यत्वं क्वापि न गृहीतं तदान्योन्याश्रयत्वापादनमेव न शक्यम् निराश्रयत्वात् तद्धि प्रतीतयोर्द्वयोः कार्यकारणभावाश्रयणे सत्यापद्यते अन्ततो वादिप्रतिवादिनोः दूष्यदूषकयोरापाद्यापादकयोर्भेदाग्रहे ऽनुत्थानमेवापादनस्य द्वितीयं दूषयति- अन्यत्वमिति अन्यत्वं यदि सिद्धं स्यात् कथमन्योन्यसंश्रयः
nyāyasudhā: yadyanyatvaṃ kvāpi na gṛhītaṃ tadānyonyāśrayatvāpādanameva na śakyam nirāśrayatvāt taddhi pratītayordvayoḥ kāryakāraṇabhāvāśrayaṇe satyāpadyate antato vādiprativādinoḥ dūṣyadūṣakayorāpādyāpādakayorbhedāgrahe 'nutthānamevāpādanasya dvitīyaṃ dūṣayati- anyatvamiti anyatvaṃ yadi siddhaṃ syāt kathamanyonyasaṃśrayaḥ
2.2.229a
न्यायसुधा: सिद्धं प्रतीतम् अन्योन्याश्रयत्वे हि भेदप्रतीतिरेव न स्यात् नह्यन्योन्याश्रयाणि कार्याणि क्वापि दृष्टानि प्रकल्प्यन्ते तथाचास्ति चेद्भेदप्रतीतिः नूनमाभासभूतमेवेदमन्योन्याश्रयत्वमप्रतिबन्धकत्वादिति अस्ति भेदप्रतीतिः सा न प्रमेति तु तात्पर्यमिति चेन्न किमन्योन्याश्रयत्वमन्योन्योत्पादं प्रतिबधनातीति मतं, किंवा तद्धर्मम् आद्ये कथमप्रमापि भेदप्रतीतिरुत्पद्यते न द्वितीयः अन्ययोरन्योन्याश्रयत्वमन्यत्तु लुप्यत इत्यस्यान्यायत्वात् सांवृती प्र(तीति)तिपत्तिरिति चेत् तत्किं पट; सांवृत इति येभ्यस्तन्तुभ्यो जातस्तेषामेव कारणं भ(व)विष्यतीति 8,331 नन्वनेनास्य तर्कस्य किं दूषणमुक्तं स्यादित्यत आह- एतादृशस्येति एतादृशस्य वक्तारावुभौ जात्युत्तराकरौ मायी माध्यमिकश्चैव
nyāyasudhā: siddhaṃ pratītam anyonyāśrayatve hi bhedapratītireva na syāt nahyanyonyāśrayāṇi kāryāṇi kvāpi dṛṣṭāni prakalpyante tathācāsti cedbhedapratītiḥ nūnamābhāsabhūtamevedamanyonyāśrayatvamapratibandhakatvāditi asti bhedapratītiḥ sā na prameti tu tātparyamiti cenna kimanyonyāśrayatvamanyonyotpādaṃ pratibadhanātīti mataṃ, kiṃvā taddharmam ādye kathamapramāpi bhedapratītirutpadyate na dvitīyaḥ anyayoranyonyāśrayatvamanyattu lupyata ityasyānyāyatvāt sāṃvṛtī pra(tīti)tipattiriti cet tatkiṃ paṭa; sāṃvṛta iti yebhyastantubhyo jātasteṣāmeva kāraṇaṃ bha(va)viṣyatīti 8,331 nanvanenāsya tarkasya kiṃ dūṣaṇamuktaṃ syādityata āha- etādṛśasyeti etādṛśasya vaktārāvubhau jātyuttarākarau māyī mādhyamikaścaiva
2.2.229d
-च् न्यायसुधा: न केवलमेतज्जात्युत्तरं किन्तु यदन्यदपि तदीयं वचनम् तथाहि भेदस्यापि भेदान्तरभेद्यत्वे ऽनवस्थेति तथा भिन्ने भेदनिवेशश्चेत्तेनैव भेदेन भिन्नतायामात्माश्रयत्वं, भेदान्तराङ्गीकारे त्वनवस्था अभिन्ने भेदनिवेशश्चेत्स्वतो ऽपि पटस्य भेदापत्तिरिति तथा न तावत्प्रत्यक्षेण भेद एव दृश्यते भेद इत्येव प्रतीतेरनुभवात् वस्तुनो ऽपि प्रतीतौ न तावद्भेदपूर्वं वस्तुप्रतीतिः उक्तदोषात् नापि वस्तुप्रतीतिपूर्विका भेदप्रतीतिः अभेदेन प्रतीते भेदप्रतीतावतिप्रसक्तेः नच युगपत् भेदप्रतीतिं प्रति वस्तुप्रतीतेः कारणत्वेन यौगपद्यायोगात् नच प्रकारान्तरमस्तीति तथा सत्तावत्कारणं वा कारणे सत्ता वा आद्ये कारणस्यासत्त्वम् द्वितीये ऽसत एव कारणत्वमित्यादि तत्सर्वं जात्युत्तरमिति ज्ञापयितुमेतादृशस्येत्युक्तम् सर्वस्यापि स्वव्याघातकत्वात् भेदस्य सत्तायाश्च स्वरूपातिरिक्तयोरयुक्तयोः (क्तायाः) (क्ततायाः) अयुक्तायाः) एवाङ्गीकरणाच्च कतमेयं जातिरिति चेन्न सामान्यलक्षणसद्भावे ऽस्य निर्बन्धस्य व्यर्थत्वात् अहेतुप्रसङ्गनित्यसमास्वन्तर्भावाच्च मायाशब्दस्य व्रीह्यादित्वान्मायीति साधुः शून्यवादिनिरासे(नैव)न मायावादो ऽपि निरस्तो वेदितव्य इत्यतिदेशज्ञापनाय मायी चेत्युक्तम् एवशब्दस्योत्तरत्रत सम्बन्धः 8,339 नन्वेतदन्योन्याश्रयत्वादिकं सूत्रकृतैव कुतो न निराकृतमित्यत आह- तदिति ... तदुपेक्ष्यौ बुभूषुभिः
-c nyāyasudhā: na kevalametajjātyuttaraṃ kintu yadanyadapi tadīyaṃ vacanam tathāhi bhedasyāpi bhedāntarabhedyatve 'navastheti tathā bhinne bhedaniveśaścettenaiva bhedena bhinnatāyāmātmāśrayatvaṃ, bhedāntarāṅgīkāre tvanavasthā abhinne bhedaniveśaścetsvato 'pi paṭasya bhedāpattiriti tathā na tāvatpratyakṣeṇa bheda eva dṛśyate bheda ityeva pratīteranubhavāt vastuno 'pi pratītau na tāvadbhedapūrvaṃ vastupratītiḥ uktadoṣāt nāpi vastupratītipūrvikā bhedapratītiḥ abhedena pratīte bhedapratītāvatiprasakteḥ naca yugapat bhedapratītiṃ prati vastupratīteḥ kāraṇatvena yaugapadyāyogāt naca prakārāntaramastīti tathā sattāvatkāraṇaṃ vā kāraṇe sattā vā ādye kāraṇasyāsattvam dvitīye 'sata eva kāraṇatvamityādi tatsarvaṃ jātyuttaramiti jñāpayitumetādṛśasyetyuktam sarvasyāpi svavyāghātakatvāt bhedasya sattāyāśca svarūpātiriktayorayuktayoḥ (ktāyāḥ) (ktatāyāḥ) ayuktāyāḥ) evāṅgīkaraṇācca katameyaṃ jātiriti cenna sāmānyalakṣaṇasadbhāve 'sya nirbandhasya vyarthatvāt ahetuprasaṅganityasamāsvantarbhāvācca māyāśabdasya vrīhyāditvānmāyīti sādhuḥ śūnyavādinirāse(naiva)na māyāvādo 'pi nirasto veditavya ityatideśajñāpanāya māyī cetyuktam evaśabdasyottaratrata sambandhaḥ 8,339 nanvetadanyonyāśrayatvādikaṃ sūtrakṛtaiva kuto na nirākṛtamityata āha- taditi ... tadupekṣyau bubhūṣubhiḥ
2.2.230ab
न्यायसुधा: तस्माज्जात्युत्तराकरत्वादुपेक्ष्यावेव नतु परिहाराय प्रतिवादीकर्तव्यौ एतदुक्तं भवति सदलमेव पूर्वपक्षिवचनं निराकर्तव्यं भवति न निर्दलम् अन्यथातिप्रसङ्गात् एतच्च जात्युत्तरत्वेन निर्दलमित्युपेक्षितं सूत्रकृता अस्माभिस्तु शिष्यव्युत्पादनाय निराकृतमिति स्यादेतत् शून्यावादी शून्यं जगत्कारणं मन्यते मायावादी तु ब्रह्म तत्कथं नासतो ऽदृष्टत्वादित्यादिशून्यवादनिरासाय मायावादे ऽतिदेशः मतवैषम्ये ऽतिदेशासम्भवादित्यत आह- यदीति यच्छून्यवादिनः शून्यं तदेव ब्रह्म मायिनः
nyāyasudhā: tasmājjātyuttarākaratvādupekṣyāveva natu parihārāya prativādīkartavyau etaduktaṃ bhavati sadalameva pūrvapakṣivacanaṃ nirākartavyaṃ bhavati na nirdalam anyathātiprasaṅgāt etacca jātyuttaratvena nirdalamityupekṣitaṃ sūtrakṛtā asmābhistu śiṣyavyutpādanāya nirākṛtamiti syādetat śūnyāvādī śūnyaṃ jagatkāraṇaṃ manyate māyāvādī tu brahma tatkathaṃ nāsato 'dṛṣṭatvādityādiśūnyavādanirāsāya māyāvāde 'tideśaḥ matavaiṣamye 'tideśāsambhavādityata āha- yadīti yacchūnyavādinaḥ śūnyaṃ tadeva brahma māyinaḥ
2.2.230cd
न्यायसुधा: तस्मादतिदेशो युक्त इति शेषः तत्कथमित्यत आह- नहीति नहि लक्षणभेदो ऽस्ति निर्विशेषत्वतस्तयोः
nyāyasudhā: tasmādatideśo yukta iti śeṣaḥ tatkathamityata āha- nahīti nahi lakṣaṇabhedo 'sti nirviśeṣatvatastayoḥ
2.2.231ab
8,340 न्यायसुधा: लक्षणभेदेन हि विप्रतिपन्नो भेदो बोधनीयः ना(चा)सौ शून्यब्रह्मणोः सम्भवति द्वयोरपि निर्विशेषत्वाङ्गीकारात् ननु निर्विशेषत्वेन बाह्यलक्षणभेदाभावे ऽपि सत्यज्ञानानन्तानन्दात्मकत्वं ब्रह्मणः स्वलक्षणं मायावादिनाङ्गीकृतम् न शून्यस्य शून्यवादिना तेन ब्रह्मशून्ययोर्भेदो भविष्यतीत्यत आह- अनृतादीति अनृतादिविरोधित्वमुभयोश्च स्वलक्षणम्
8,340 nyāyasudhā: lakṣaṇabhedena hi vipratipanno bhedo bodhanīyaḥ nā(cā)sau śūnyabrahmaṇoḥ sambhavati dvayorapi nirviśeṣatvāṅgīkārāt nanu nirviśeṣatvena bāhyalakṣaṇabhedābhāve 'pi satyajñānānantānandātmakatvaṃ brahmaṇaḥ svalakṣaṇaṃ māyāvādināṅgīkṛtam na śūnyasya śūnyavādinā tena brahmaśūnyayorbhedo bhaviṣyatītyata āha- anṛtādīti anṛtādivirodhitvamubhayośca svalakṣaṇam
2.2.231cd
न्यायसुधा: ब्रह्मणः सत्यज्ञानाद्यात्मकत्वं नामानृतजडादिविरोधित्वमेवाभिमतं मायावादिनो ऽन्यस्यासम्भवात्,"अनृतजडविरोधिरूपमन्तत्रयमलबन्धनदुःखताविरुद्धमऽ; इति तद् व्याख्यानाच्च अनृतादिविरोधित्वं च शून्यवादी शून्यस्यापि मन्यते "जाड्यसंवृतिदुःखान्तपूवर्देषविरोधि यतऽ; इति वचनात् ततो नैतदपि भेदकमिति युक्त एवातिदेशः 8,341 स्यादेतत् प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमाननिरासार्थं वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवदिति सूत्रम् तत्र यत्"भ्रान्तेः संवृविसत्यस्यऽ; इति दूषणमुक्तम् तदेव वैधर्म्यादिति सूत्रे प्रतीयते यत्पुनरुक्तं दृश्यत्वस्य सत्यत्वे तत्रैव व्यभिचारप्रसङ्गात्तस्य मिथ्यात्वं वाच्यम् तथाचासाधकत्वमिति तत्सूत्रे न दृश्यते तत्कथमेतद्वयाख्यानमित्यत आह- स्ववाक्येति स्ववाक्याभावसंवादान्न कृत्यं प्रतिवादिनः
nyāyasudhā: brahmaṇaḥ satyajñānādyātmakatvaṃ nāmānṛtajaḍādivirodhitvamevābhimataṃ māyāvādino 'nyasyāsambhavāt,"anṛtajaḍavirodhirūpamantatrayamalabandhanaduḥkhatāviruddham'; iti tad vyākhyānācca anṛtādivirodhitvaṃ ca śūnyavādī śūnyasyāpi manyate "jāḍyasaṃvṛtiduḥkhāntapūvardeṣavirodhi yat'; iti vacanāt tato naitadapi bhedakamiti yukta evātideśaḥ 8,341 syādetat prapañcamithyātvānumānanirāsārthaṃ vaidharmyācca na svapnādivaditi sūtram tatra yat"bhrānteḥ saṃvṛvisatyasya'; iti dūṣaṇamuktam tadeva vaidharmyāditi sūtre pratīyate yatpunaruktaṃ dṛśyatvasya satyatve tatraiva vyabhicāraprasaṅgāttasya mithyātvaṃ vācyam tathācāsādhakatvamiti tatsūtre na dṛśyate tatkathametadvayākhyānamityata āha- svavākyeti svavākyābhāvasaṃvādānna kṛtyaṃ prativādinaḥ
2.2.232a
तत्पक्ष इति वैधर्म्यान्न स्वप्नादिवदित्यजः अप्रयत्नान्निराचक्रे
tatpakṣa iti vaidharmyānna svapnādivadityajaḥ aprayatnānnirācakre
2.2.232d
-च् न्यायसुधा: अत्र वाक्यमिति हेतुवाक्यार्थो दृश्यत्वं लक्ष्यते तत्पक्ष इति विषयसप्तमी तन्मिथ्यात्वसाधनविषय इति यावत् इति शब्दो हेतौ अप्रयत्नात् प्रयत्नमविधाय,"वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवतऽ; इत्यनेन निराचक्र इति सम्बन्धः एतदुक्तं भवति दृश्यत्वस्य मिथ्यात्वं शून्यवादिनैवाभ्युपगतम् मिथ्याभूतस्या(चा)साधकत्वं सुप्रसिद्धमेव अत ए(वै)तद्विषये सद्वादिनः किमपि कृत्यं नास्त्येव स्फुटदूणव्युत्पादने सूत्रत्वव्याघातात् तस्मादेतद्दूषणव्युत्पादने सूत्रकृता प्रयत्नो न विहितः अस्माभिस्तु तदभिप्रायः स्फुटीकृत इति 8,342 तथापि"सत्त्वं चास्यानुभूषितःऽ; इति यत्प्रपञ्चमिथ्यात्वस्य प्रत्यक्षविरुद्धत्वमुक्तम् यच्च"मिथ्यात्वे मा न काचनऽ; इति निष्प्रमाणत्वं, तदुभयं सूत्रे न दृश्यत इत्यत आह- चेति ... चेति दृष्टिविरुद्धताम् निष्प्रमाणत्वमप्यस्य सूचयामास विश्वकृत्
-c nyāyasudhā: atra vākyamiti hetuvākyārtho dṛśyatvaṃ lakṣyate tatpakṣa iti viṣayasaptamī tanmithyātvasādhanaviṣaya iti yāvat iti śabdo hetau aprayatnāt prayatnamavidhāya,"vaidharmyācca na svapnādivat'; ityanena nirācakra iti sambandhaḥ etaduktaṃ bhavati dṛśyatvasya mithyātvaṃ śūnyavādinaivābhyupagatam mithyābhūtasyā(cā)sādhakatvaṃ suprasiddhameva ata e(vai)tadviṣaye sadvādinaḥ kimapi kṛtyaṃ nāstyeva sphuṭadūṇavyutpādane sūtratvavyāghātāt tasmādetaddūṣaṇavyutpādane sūtrakṛtā prayatno na vihitaḥ asmābhistu tadabhiprāyaḥ sphuṭīkṛta iti 8,342 tathāpi"sattvaṃ cāsyānubhūṣitaḥ'; iti yatprapañcamithyātvasya pratyakṣaviruddhatvamuktam yacca"mithyātve mā na kācana'; iti niṣpramāṇatvaṃ, tadubhayaṃ sūtre na dṛśyata ityata āha- ceti ... ceti dṛṣṭiviruddhatām niṣpramāṇatvamapyasya sūcayāmāsa viśvakṛt
2.2.233ab
-f न्यायसुधा: अस्य मिथ्यात्वस्य नन्वनुक्तसमुच्चयार्थेन चशब्देनेदं दूषणद्वयं सूचितमिति यथा व्याख्यायते तथा तदपि चाशब्दार्थतया व्याख्यायताम् किमनुक्तत्वाङ्गीकारेण मैवम् "न कृत्यं प्रतिवादिनःऽ; इत्युक्त्वात् सूत्रे हेतुविशेषस्यानुपादानान्निष्प्रमाणकत्वं ज्ञापितमित्यस्तु किं चाशब्दस्योभयसूचकत्वग्रहणेन न सति शब्दे सावकाशज्ञापकादरणानुपपत्तेः स्वप्नादिवदिति सूत्रं स्वप्नवदिति व्याख्यातम् को ऽत्राभिप्रायः उच्यते बहुस्थलेषु गृहीतेयं व्याप्तिरित्यतो न व्यभिचारमर्हतीति पूर्वपक्षिणो ऽभिमानं सूचयितुं सूत्रकारेणादिपदं प्रयुक्तम् तथापि प्रयोगवेलायामेक एव दृष्टान्त उपादेयो ऽन्यथाऽधिक्यं प्रस(ज्यते)ज्येतेति यथाऽह हेतूदाहरणादिकम् अधिकमिति एतज्ज्ञापनाय भाष्यकारेण स्वप्नवदित्येवोक्तमिति सर्वं सुस्थम् इति श्रीमन्न्यायसुधायां असदधिकरणम् 8,344 [======= ज्न्य्स्_2,2.इx: अनुपलब्ध्यधिकरण =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अनुपलब्ध्यधिकरणम् ओं न भावो ऽनुपलब्धेः ओं अत्र योगाचाराणां मतमपाक्रियते तदर्थं तदुपन्यस्यति- ज्ञानमेवेति न भावो ऽनुपलब्धेः ब्ब्स्_2,2.30 ज्ञानमेवैकमखिलज्ञेयाकारं प्रभासते
-f nyāyasudhā: asya mithyātvasya nanvanuktasamuccayārthena caśabdenedaṃ dūṣaṇadvayaṃ sūcitamiti yathā vyākhyāyate tathā tadapi cāśabdārthatayā vyākhyāyatām kimanuktatvāṅgīkāreṇa maivam "na kṛtyaṃ prativādinaḥ'; ityuktvāt sūtre hetuviśeṣasyānupādānānniṣpramāṇakatvaṃ jñāpitamityastu kiṃ cāśabdasyobhayasūcakatvagrahaṇena na sati śabde sāvakāśajñāpakādaraṇānupapatteḥ svapnādivaditi sūtraṃ svapnavaditi vyākhyātam ko 'trābhiprāyaḥ ucyate bahusthaleṣu gṛhīteyaṃ vyāptirityato na vyabhicāramarhatīti pūrvapakṣiṇo 'bhimānaṃ sūcayituṃ sūtrakāreṇādipadaṃ prayuktam tathāpi prayogavelāyāmeka eva dṛṣṭānta upādeyo 'nyathā'dhikyaṃ prasa(jyate)jyeteti yathā'ha hetūdāharaṇādikam adhikamiti etajjñāpanāya bhāṣyakāreṇa svapnavadityevoktamiti sarvaṃ sustham iti śrīmannyāyasudhāyāṃ asadadhikaraṇam 8,344 [======= jnys_2,2.ix: anupalabdhyadhikaraṇa =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ anupalabdhyadhikaraṇam oṃ na bhāvo 'nupalabdheḥ oṃ atra yogācārāṇāṃ matamapākriyate tadarthaṃ tadupanyasyati- jñānameveti na bhāvo 'nupalabdheḥ bbs_2,2.30 jñānamevaikamakhilajñeyākāraṃ prabhāsate
2.2.233c
न्यायसुधा: विज्ञानमेव तत्त्वं, न रूपादयश्चत्वारः स्कन्धाः, इति योगाचारा मन्यन्त इत्यथरः विज्ञानाङ्गीकारे ऽपि विशेषमाह- एकमिति अद्वितीयमित्यर्थः ननु ज्ञेयमपि रूपादिकं प्रत्यक्षादिसिद्धं तत्कथं विज्ञानमेव तत्त्वमित्यत आह- अखिलेति ज्ञानमेव ज्ञेयकारम् न ज्ञेयं नाम ज्ञानाद्भिन्नमस्तीत्यर्थः कुतो ज्ञेयस्य ज्ञानात्मकत्वमित्यत आह- प्रभासत इति ज्ञानं हि प्रकाशते तेन प्रकाशमानत्वस्य ज्ञानत्वेन व्याप्तौ सिद्धायां नीलादेरपि प्रकाशमानस्य ज्ञानत्वं सिद्धमित्यर्थः यद्वा प्रभासते नीलादिना सहैवेति शेषः तेन"सहोपलम्भनियमादभेदो नीलतद्धियोःऽ; इत्युक्तं भवति 8,346 नन्वयुक्तो ज्ञानज्ञेययोरभेदः भेदस्य प्रतिभासनात् एकमिति चायुक्तम् विज्ञानसन्ततीनां भेदस्य एकैकस्यापि सन्ततौ विज्ञानभेदस्य च विद्यमानत्वात् किञ्च आस्तामन्यो भेदः भेदाभावस्तावदभ्युपगम्यते तेनैव विज्ञानस्य सद्वितीयत्वाप्राप्तेर्नैकत्वमुपपद्यत इत्यत आह- तत्रेति तत्र सन्ततिभेदश्च स्वभेदो भेद एव च कल्पिताः प्रतिभासन्ते नानासंवृतिभूमिषु
nyāyasudhā: vijñānameva tattvaṃ, na rūpādayaścatvāraḥ skandhāḥ, iti yogācārā manyanta ityatharḥ vijñānāṅgīkāre 'pi viśeṣamāha- ekamiti advitīyamityarthaḥ nanu jñeyamapi rūpādikaṃ pratyakṣādisiddhaṃ tatkathaṃ vijñānameva tattvamityata āha- akhileti jñānameva jñeyakāram na jñeyaṃ nāma jñānādbhinnamastītyarthaḥ kuto jñeyasya jñānātmakatvamityata āha- prabhāsata iti jñānaṃ hi prakāśate tena prakāśamānatvasya jñānatvena vyāptau siddhāyāṃ nīlāderapi prakāśamānasya jñānatvaṃ siddhamityarthaḥ yadvā prabhāsate nīlādinā sahaiveti śeṣaḥ tena"sahopalambhaniyamādabhedo nīlataddhiyoḥ'; ityuktaṃ bhavati 8,346 nanvayukto jñānajñeyayorabhedaḥ bhedasya pratibhāsanāt ekamiti cāyuktam vijñānasantatīnāṃ bhedasya ekaikasyāpi santatau vijñānabhedasya ca vidyamānatvāt kiñca āstāmanyo bhedaḥ bhedābhāvastāvadabhyupagamyate tenaiva vijñānasya sadvitīyatvāprāpternaikatvamupapadyata ityata āha- tatreti tatra santatibhedaśca svabhedo bheda eva ca kalpitāḥ pratibhāsante nānāsaṃvṛtibhūmiṣu
2.2.234a
-f न्यायसुधा: तत्र ज्ञानज्ञेययोः भेद इति सम्बन्धः सन्ततिभेदः सन्ततीनां परस्परं भेदः स्वभेदः एकैकस्यामपि सन्ततौ पूर्वोत्तरज्ञानभेदः कल्पिता एवेति सम्बन्धः नानासंवृतिभूमिषु अनेकाज्ञानस्थानेष्वन्तःकरणेषु यद्वा नानासंवृतिकारणकासु वासनास्विति निमित्तसप्तमी तदुक्तम्"भेदस्तु भ्रन्तिबुद्धयैव दृ(दृश्य इन्दा)श्येतेन्दाविवाद्वयःऽ; इति 8,347 एवमनूदितं मतमपाकरोति- इत्येतदपीति इत्येतदपि नो युक्तं
-f nyāyasudhā: tatra jñānajñeyayoḥ bheda iti sambandhaḥ santatibhedaḥ santatīnāṃ parasparaṃ bhedaḥ svabhedaḥ ekaikasyāmapi santatau pūrvottarajñānabhedaḥ kalpitā eveti sambandhaḥ nānāsaṃvṛtibhūmiṣu anekājñānasthāneṣvantaḥkaraṇeṣu yadvā nānāsaṃvṛtikāraṇakāsu vāsanāsviti nimittasaptamī taduktam"bhedastu bhrantibuddhayaiva dṛ(dṛśya indā)śyetendāvivādvayaḥ'; iti 8,347 evamanūditaṃ matamapākaroti- ityetadapīti ityetadapi no yuktaṃ
2.2.234bc
8,348 न्यायसुधा: पूर्वमतसमुच्चयार्थो ऽपिशब्दः अनेन"न भावेऽ; इति सूत्रांशो व्याख्यातः जगत् भावो ज्ञानं न भवतीत्यर्थः भवतेरनुभवार्थत्वात् उपसर्गा हि धातुलीनास्यार्थस्य व्यञ्जका एव 8,350f. कुतो न युक्तमिति चेत् किं ज्ञेयं स्वरूपेणासदेव विज्ञाने समारोपितं विज्ञानात्मक(मित्यु)मुच्यते, किं वा परमार्थसत एव ज्ञेयस्य जगतो विज्ञानात्मकत्वं भेदमात्रं त्वसदिति आद्यस्त्वतीताधिकरणरीत्या निरस्तः न द्वितीयः जगतो ज्ञानाभेदे प्रमाणाभावात् न तावत्तत्र प्रत्यक्षमस्तीत्याह- न हीति ... न हि ज्ञानतया जगत् भासते
8,348 nyāyasudhā: pūrvamatasamuccayārtho 'piśabdaḥ anena"na bhāve'; iti sūtrāṃśo vyākhyātaḥ jagat bhāvo jñānaṃ na bhavatītyarthaḥ bhavateranubhavārthatvāt upasargā hi dhātulīnāsyārthasya vyañjakā eva 8,350f. kuto na yuktamiti cet kiṃ jñeyaṃ svarūpeṇāsadeva vijñāne samāropitaṃ vijñānātmaka(mityu)mucyate, kiṃ vā paramārthasata eva jñeyasya jagato vijñānātmakatvaṃ bhedamātraṃ tvasaditi ādyastvatītādhikaraṇarītyā nirastaḥ na dvitīyaḥ jagato jñānābhede pramāṇābhāvāt na tāvattatra pratyakṣamastītyāha- na hīti ... na hi jñānatayā jagat bhāsate
2.2.234cd
न्यायसुधा: अनेनानुपलब्धेरित्येतद्वयाख्यातं भवति मा भूत्प्रत्यक्षेण ज्ञानार्थयोरभेदसिद्धिः प्रकाशमानत्वाद्यनुमा(नात्तु)नेन तु भविष्यतीत्यत आह- अनुभवस्यैवेति ... अनुभवस्यैव विरुद्धत्वादपेशलम्
nyāyasudhā: anenānupalabdherityetadvayākhyātaṃ bhavati mā bhūtpratyakṣeṇa jñānārthayorabhedasiddhiḥ prakāśamānatvādyanumā(nāttu)nena tu bhaviṣyatītyata āha- anubhavasyaiveti ... anubhavasyaiva viruddhatvādapeśalam
2.2.235a
तन्मतं
tanmataṃ
2.2.235a
न्यायसुधा: सम्बन्धमात्रे षष्ठी एवशब्देनानुभवस्यानुमानतः प्राबल्यं सूचयति तन्मतं तदभिमतमनुमानमिति शेषः ज्ञानज्ञेययोरैक्यमिति (च) वा ज्ञानज्ञेययोः स्फुटं भेदस्यैव साक्षिसिद्धत्वात्कालात्ययापदिष्टत्वमनुमानस्येत्यर्थः अनेनानुपलब्धेरित्येतदुपलब्धिविरोधादिति च व्याख्यातम् ननु भेदग्राहकं प्रत्यक्षं भ्रान्तमिति चेन्न बाधकाभावात् अनुमानं बाधकमिति तु न वाच्यम् प्रत्यक्षस्यानुमानतो बलवत्त्वात् अन्यथा कालातीततोच्छेदप्रसङ्गात् प्रत्यक्षस्य भ्रा(न्ति)न्तत्वे ऽनुमानप्रामाण्यं तस्मिंश्च प्रत्यक्षस्य भ्रान्तत्वमित्यन्योन्याश्रयत्वाच्चेति 8,353 अनुमानविरोधं चानुमानस्य प्रतिपादयितुं सूत्रम् ओं क्षणिकत्वाच्च ओं इति तद्वयाचष्टे- क्षणिकत्वाच्चेति क्षणिकत्वाच् च ब्ब्स्_2,2.31 ... क्षणिकत्वाच्च ज्ञानस्य स्थिररूपतः ज्ञेयस्योक्तप्रकारेण
nyāyasudhā: sambandhamātre ṣaṣṭhī evaśabdenānubhavasyānumānataḥ prābalyaṃ sūcayati tanmataṃ tadabhimatamanumānamiti śeṣaḥ jñānajñeyayoraikyamiti (ca) vā jñānajñeyayoḥ sphuṭaṃ bhedasyaiva sākṣisiddhatvātkālātyayāpadiṣṭatvamanumānasyetyarthaḥ anenānupalabdherityetadupalabdhivirodhāditi ca vyākhyātam nanu bhedagrāhakaṃ pratyakṣaṃ bhrāntamiti cenna bādhakābhāvāt anumānaṃ bādhakamiti tu na vācyam pratyakṣasyānumānato balavattvāt anyathā kālātītatocchedaprasaṅgāt pratyakṣasya bhrā(nti)ntatve 'numānaprāmāṇyaṃ tasmiṃśca pratyakṣasya bhrāntatvamityanyonyāśrayatvācceti 8,353 anumānavirodhaṃ cānumānasya pratipādayituṃ sūtram oṃ kṣaṇikatvācca oṃ iti tadvayācaṣṭe- kṣaṇikatvācceti kṣaṇikatvāc ca bbs_2,2.31 ... kṣaṇikatvācca jñānasya sthirarūpataḥ jñeyasyoktaprakāreṇa
2.2.235d
-च् न्यायसुधा: आशुतरविनाशित्वादित्यर्थः नच ज्ञानस्य क्षणिकत्वं भ्रान्तम् अबाधितप्र(तीति)त्ययसिद्धत्वात् स्थिररूपतः आशुतरविनाशितारहित(त्वात्)त्वतः अनुस्मृतेश्चेत्याद्युक्तप्रकारेण अत्र क्षणिकत्वाक्षणिकत्वलक्षणविरुद्धधर्माध्यासं भेदहेतुं वदताऽन्तरबाह्यत्वादिरनेको विरुद्धधर्मसंसर्ग उपलक्षितो बोद्धव्यः 8,354 एवं प्रत्येकं निराकृतानि बौद्धमतानि साधारणदोषेण दूषयितुं सूत्रम्- ओं सवर्थानुपपत्तेश्च ओं इति तद्वयाख्याति- सर्वेति सर्वथानुपपत्तेश् च ब्ब्स्_2,2.32 ... सर्वश्रुतिविरोधतः अनुभूतिविरुद्धत्वादपि पक्षा इमे ऽशिवाः
-c nyāyasudhā: āśutaravināśitvādityarthaḥ naca jñānasya kṣaṇikatvaṃ bhrāntam abādhitapra(tīti)tyayasiddhatvāt sthirarūpataḥ āśutaravināśitārahita(tvāt)tvataḥ anusmṛteścetyādyuktaprakāreṇa atra kṣaṇikatvākṣaṇikatvalakṣaṇaviruddhadharmādhyāsaṃ bhedahetuṃ vadatā'ntarabāhyatvādiraneko viruddhadharmasaṃsarga upalakṣito boddhavyaḥ 8,354 evaṃ pratyekaṃ nirākṛtāni bauddhamatāni sādhāraṇadoṣeṇa dūṣayituṃ sūtram- oṃ savarthānupapatteśca oṃ iti tadvayākhyāti- sarveti sarvathānupapatteś ca bbs_2,2.32 ... sarvaśrutivirodhataḥ anubhūtiviruddhatvādapi pakṣā ime 'śivāḥ
2.2.236
-f न्यायसुधा: श्रुतिप्रामाण्यस्य समर्थितत्वादवैदिकं प्रत्यपि श्रुतिविरोधकथनं युक्तमेव अभ्युपगतश्रुतिप्रामाण्यं (शिष्यं) प्रति वा तेषां पक्षाणामशिवत्वमनेन ज्ञाप्यत इति नन्वनुभूतिविरोधः प्रागुक्त एव पुनः कस्मादुच्यते उपसंहारार्थमित्यदोषः यद्वा तदीयप्रमेयान्तरे ऽपीति इति श्रीमन्न्यायसुधायां अनुपलब्ध्यधिकरणम् 8,355 [======= ज्न्य्स्_2,2.x: नैकस्मिन्नधिकरण =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां नैकस्मिन्नधिकरणम् ओं नैकस्मिन्नसम्भवात् ओं जैनमतमत्र निराक्रियते निराकार्यांशज्ञापनाय तदुपन्यस्यति- आहेति नैकस्मिन्न् असंभवात् ब्ब्स्_2,2.33 आह क्षपणको विश्वं सदसद् द्वयमद्वयम् द्वयाद्वयमतत्सर्वं सप्तभङ्गिसदातनम्
-f nyāyasudhā: śrutiprāmāṇyasya samarthitatvādavaidikaṃ pratyapi śrutivirodhakathanaṃ yuktameva abhyupagataśrutiprāmāṇyaṃ (śiṣyaṃ) prati vā teṣāṃ pakṣāṇāmaśivatvamanena jñāpyata iti nanvanubhūtivirodhaḥ prāgukta eva punaḥ kasmāducyate upasaṃhārārthamityadoṣaḥ yadvā tadīyaprameyāntare 'pīti iti śrīmannyāyasudhāyāṃ anupalabdhyadhikaraṇam 8,355 [======= jnys_2,2.x: naikasminnadhikaraṇa =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ naikasminnadhikaraṇam oṃ naikasminnasambhavāt oṃ jainamatamatra nirākriyate nirākāryāṃśajñāpanāya tadupanyasyati- āheti naikasminn asaṃbhavāt bbs_2,2.33 āha kṣapaṇako viśvaṃ sadasad dvayamadvayam dvayādvayamatatsarvaṃ saptabhaṅgisadātanam
2.2.237ab
न्यायसुधा: द्विविधं तावद्विश्वं, जीवाजीवात्मकं निरीश्वरम् तत्पुनः षड्द्रव्यात्मकम् तानि च द्रव्याणि जीवधर्माधमर्पुद्गलकालाकाशनामानि तत्र जीवास्त्रिविधाः बद्धा योगसिद्धा मुक्ताश्चेति धर्मो गतिहेतुर्जगद्वयापी अधर्मः स्थितिहेतुर्व्यापक एव पुद्गलो रूपरसगन्धस्पर्शवत् द्रव्यम् तत् द्विविधम् परमाणुरूपं सङ्घातरूपं च कालः, अभूद्भवति भविष्यतीति व्यवहारहेतुरप्यणुरूपः आकाश एको ऽनन्तप्रदेशश्च स द्विविधो लोकाकाशो ऽलोकाकाशश्चेति (ए)तेष्वणुव्यतिरिक्तान्यस्तिकायशब्दानि अनेकदेशवर्तिनि द्रव्ये ऽस्तिकायशब्द(प्र)वृत्तेः ते च जीवास्तिकायो धर्मास्तिकायो ऽधर्मास्तिकायः पुद्गलास्तिकाय आकाशास्तिकाय इति पञ्च अत्र च मोक्षोपयोगिनः सप्त पदार्था जीवाजीवास्रवबन्धनिर्जरसंवरमोक्षाः जीवो ज्ञानदर्शनसुखवीर्यगुणः अजीवो जीवोपभोग्यं वस्तुजातम् अस्रवः तद्भोगोपकरणमिन्द्रियादिकम् बन्धो द्विविधः घातिकाघातिकचतुष्ययभेदात् आद्यं जीवगुणानां ज्ञाना(नन्दा)दीनां प्रतिबन्धकम् द्वितीयं शरीरसंस्थानतदभिमानतत्स्थितितत्प्रयुक्तसुखदुःखहेतुभूतम् निर्जरो मोक्षसाधनं तपः संवर इन्द्रिय(निरोधः) निग्रहः मोक्षः स्वाभाविकात्मस्वरूपाविर्भावः मोक्षग्रहणेनैव मोक्षमार्गो ऽपि सङ्गृहीतः स च सम्यग्ज्ञानसम्यग्दर्शनसम्यक्चारित्र्याख्यरत्नत्रयात्मकः तदेतद्विश्वं सप्तभङ्गि प्रत्येकं सप्तप्रकारकमा(मित्या)ह क्षपणकः कथम् सदित्येकप्रकारः असदिति द्वितीयः द्वयं सदसदात्मकमिति तृतीयः अद्वयम् अवक्तव्यमिति चतुर्थः द्वयाद्वयमिति पञ्चमषष्ठौ तत्र सदवक्तव्यं चेति पञ्चमः, असदवक्तव्यं चेति षष्ठः अतत्सर्वमिति सप्तमः सर्वमिति सदसदात्मकम्, अतदिति अवक्तव्यम् 8,362 अत्र सप्तभङ्गित्वनिरासार्थं नैकस्मिन्नसम्भवादिति सूत्रं व्याचष्टे- नैतदिति नैतत् पदार्थ एकस्मिन् युक्तं दृष्टिविरोधतः
nyāyasudhā: dvividhaṃ tāvadviśvaṃ, jīvājīvātmakaṃ nirīśvaram tatpunaḥ ṣaḍdravyātmakam tāni ca dravyāṇi jīvadharmādhamarpudgalakālākāśanāmāni tatra jīvāstrividhāḥ baddhā yogasiddhā muktāśceti dharmo gatiheturjagadvayāpī adharmaḥ sthitiheturvyāpaka eva pudgalo rūparasagandhasparśavat dravyam tat dvividham paramāṇurūpaṃ saṅghātarūpaṃ ca kālaḥ, abhūdbhavati bhaviṣyatīti vyavahāraheturapyaṇurūpaḥ ākāśa eko 'nantapradeśaśca sa dvividho lokākāśo 'lokākāśaśceti (e)teṣvaṇuvyatiriktānyastikāyaśabdāni anekadeśavartini dravye 'stikāyaśabda(pra)vṛtteḥ te ca jīvāstikāyo dharmāstikāyo 'dharmāstikāyaḥ pudgalāstikāya ākāśāstikāya iti pañca atra ca mokṣopayoginaḥ sapta padārthā jīvājīvāsravabandhanirjarasaṃvaramokṣāḥ jīvo jñānadarśanasukhavīryaguṇaḥ ajīvo jīvopabhogyaṃ vastujātam asravaḥ tadbhogopakaraṇamindriyādikam bandho dvividhaḥ ghātikāghātikacatuṣyayabhedāt ādyaṃ jīvaguṇānāṃ jñānā(nandā)dīnāṃ pratibandhakam dvitīyaṃ śarīrasaṃsthānatadabhimānatatsthititatprayuktasukhaduḥkhahetubhūtam nirjaro mokṣasādhanaṃ tapaḥ saṃvara indriya(nirodhaḥ) nigrahaḥ mokṣaḥ svābhāvikātmasvarūpāvirbhāvaḥ mokṣagrahaṇenaiva mokṣamārgo 'pi saṅgṛhītaḥ sa ca samyagjñānasamyagdarśanasamyakcāritryākhyaratnatrayātmakaḥ tadetadviśvaṃ saptabhaṅgi pratyekaṃ saptaprakārakamā(mityā)ha kṣapaṇakaḥ katham sadityekaprakāraḥ asaditi dvitīyaḥ dvayaṃ sadasadātmakamiti tṛtīyaḥ advayam avaktavyamiti caturthaḥ dvayādvayamiti pañcamaṣaṣṭhau tatra sadavaktavyaṃ ceti pañcamaḥ, asadavaktavyaṃ ceti ṣaṣṭhaḥ atatsarvamiti saptamaḥ sarvamiti sadasadātmakam, ataditi avaktavyam 8,362 atra saptabhaṅgitvanirāsārthaṃ naikasminnasambhavāditi sūtraṃ vyācaṣṭe- naitaditi naitat padārtha ekasmin yuktaṃ dṛṣṭivirodhataḥ
2.2.237c
8,363 न्यायसुधा: एतत्सप्तप्रकारत्वं कुतः असम्भवात् सो ऽपि कथं, दृष्टिविरोधतः सर्वं हि स्वोपाधौ सत् परोपाधावसत् स्वरूपेण भावो ऽन्यात्मत्वादिनाभावः द्रव्यरूपेण नित्यमवस्थाभेदेन अनित्यम् स्वरूपादिनाभिन्नं स्वगुणादिना भिन्नाभिन्नमित्येव प्रतीयते नातो ऽन्येन प्रकारेण अतो व्यवस्थया नियमग्राहकप्रत्यक्षादिविरोधेनासम्भवादयुक्तमेवानेकान्तमतमिति नन्वेकान्तदर्शनस्य मिथ्यादृष्टित्वेन न तद्विरोधो ऽसम्भवमाहवतीत्यत आह- भावेति भावाभावतया विश्वं येन रूपेण मीयते तद्रूपमेव तदिति नियमः केन वार्यते
8,363 nyāyasudhā: etatsaptaprakāratvaṃ kutaḥ asambhavāt so 'pi kathaṃ, dṛṣṭivirodhataḥ sarvaṃ hi svopādhau sat paropādhāvasat svarūpeṇa bhāvo 'nyātmatvādinābhāvaḥ dravyarūpeṇa nityamavasthābhedena anityam svarūpādinābhinnaṃ svaguṇādinā bhinnābhinnamityeva pratīyate nāto 'nyena prakāreṇa ato vyavasthayā niyamagrāhakapratyakṣādivirodhenāsambhavādayuktamevānekāntamatamiti nanvekāntadarśanasya mithyādṛṣṭitvena na tadvirodho 'sambhavamāhavatītyata āha- bhāveti bhāvābhāvatayā viśvaṃ yena rūpeṇa mīyate tadrūpameva taditi niyamaḥ kena vāryate
Adhyāya 2 (cont. 36)
2.2.238a
-f न्यायसुधा: येन रूपेणेत्यस्यैव विवरणं भावाभावतयेति तच्च व्यवस्थितसदसत्त्वाद्युपलक्षणं बोद्धव्यम् यद्वा भावाभावतयान्येन च येन सत्त्वादि(ना)रूपेणेति योजना अथवा येन भावाभावतया रूपेणेति सामानाधिकरण्येन योज्यम् यदि वा भावाभावतयेत्यस्य विशेषणमेतत् येन व्यवस्थितेन रूपेणेति केन प्रमाणेनेत्याक्षेपः भवेदेतन्नियमदर्शनस्य मिथ्यादृष्टित्वम् यदि दृष्टस्य नियमस्य निवारकमनेकान्तसाधकं प्रबलप्रमाणं स्यात् न चैतदस्ति नच बाधकेन विना प्रत्ययानां मिथ्यात्वं कल्पयितुं युक्तमतिप्रसङ्गादिति नियमस्य बाधकमाशङ्कते- तत्तदिति तत्तद्दोषनिवृत्त्यर्थं स्वीकृता तत्तदात्मना यदि
-f nyāyasudhā: yena rūpeṇetyasyaiva vivaraṇaṃ bhāvābhāvatayeti tacca vyavasthitasadasattvādyupalakṣaṇaṃ boddhavyam yadvā bhāvābhāvatayānyena ca yena sattvādi(nā)rūpeṇeti yojanā athavā yena bhāvābhāvatayā rūpeṇeti sāmānādhikaraṇyena yojyam yadi vā bhāvābhāvatayetyasya viśeṣaṇametat yena vyavasthitena rūpeṇeti kena pramāṇenetyākṣepaḥ bhavedetanniyamadarśanasya mithyādṛṣṭitvam yadi dṛṣṭasya niyamasya nivārakamanekāntasādhakaṃ prabalapramāṇaṃ syāt na caitadasti naca bādhakena vinā pratyayānāṃ mithyātvaṃ kalpayituṃ yuktamatiprasaṅgāditi niyamasya bādhakamāśaṅkate- tattaditi tattaddoṣanivṛttyarthaṃ svīkṛtā tattadātmanā yadi
2.2.238cd
-च् न्यायसुधा: सद्वादिनो हि सत्त्वं विश्वस्य प्रमाणैः प्रातिष्ठिपस्तदनङ्गीकारे दोषांश्च न्यरूपयन् एवमसद्वादिनो ऽप्यसत्त्वस्थापनं तदनङ्गीकारे दूषणं च व्युत्पादितवन्तः तथान्ये ऽपि स्वपक्षसाधनं तदनभ्युपगमे बाधनं च कृतवन्तः तथाच यदि स(त्य)त्वं नाङ्गीक्रियते तदा तु तदुपन्यस्तं प्रमाणमुपरुध्येत दूषणं चानुषज्येत एवमसत्त्वाद्यनङ्गीकारे ऽपि अतस्तद्दोषपरिहारार्थं तत्तत्प्रमाणानुसरणार्थं च तत्तदात्मता विश्वस्य मया स्वीकृता तथाचानेकान्ते प्रबलप्रमाणसद्भावात्कथं नियमे बाधकाभाव इति परिहरति- तैरिति 8,365 ... तैरखिलैर्देषैर्लिप्यते चलदर्शनः
-c nyāyasudhā: sadvādino hi sattvaṃ viśvasya pramāṇaiḥ prātiṣṭhipastadanaṅgīkāre doṣāṃśca nyarūpayan evamasadvādino 'pyasattvasthāpanaṃ tadanaṅgīkāre dūṣaṇaṃ ca vyutpāditavantaḥ tathānye 'pi svapakṣasādhanaṃ tadanabhyupagame bādhanaṃ ca kṛtavantaḥ tathāca yadi sa(tya)tvaṃ nāṅgīkriyate tadā tu tadupanyastaṃ pramāṇamuparudhyeta dūṣaṇaṃ cānuṣajyeta evamasattvādyanaṅgīkāre 'pi atastaddoṣaparihārārthaṃ tattatpramāṇānusaraṇārthaṃ ca tattadātmatā viśvasya mayā svīkṛtā tathācānekānte prabalapramāṇasadbhāvātkathaṃ niyame bādhakābhāva iti pariharati- tairiti 8,365 ... tairakhilairdeṣairlipyate caladarśanaḥ
2.2.239
न्यायसुधा: तर्हीति शेषः इदमत्र वक्तव्यम् सद्वादिमतानुसरणसमये ऽसत्त्वादिभङ्गीरङ्गीकरोषि (वा) न वेति एवमसद्वादिचरणशरणप्रवेशवेलायां सत्त्वादिप्रकारानूरीकरोषि वा न वेति एवमन्येष्वपि पक्षेषु विकल्पः यद्याद्यस्तदासौ अचलदर्शनः सदा सकलपक्षाङ्गीकारवान् तैर्देषैरखिलै(तैरखिलैर्देषै)र्लिप्यते तथाहि सद्वादिनो हि न केवलं सत्त्वे प्रमाणं तदनङ्गीकारे च दूषणं च व्युत्पाद्य निवृत्ताः किन्त्वसत्त्वादिपक्षेषु दोषानपि व्युत्पादितवन्तः एवमसद्वादिनो ऽपि नासत्त्वे प्रमाणं तदनभ्युपगमे बाधकं चाभिधायैवोपरता, किन्नाम सत्त्वादिपक्षेषु दोषानपि उपपादितवन्तः एवमन्ये ऽपि तथाच सकलपक्षकक्षीकारे (तु) तत्तद्वाद्युक्तपक्षान्तरदोषलेपः कथं न स्यात् अथ मन्यसे न ते दोषाः किन्त्वाभासाः ते च नानेकान्तवादं बाधन्त इति तदा कथं तानि प्रमाणानि अनङ्गीकारे दोषाश्च नाभासाः (ये नानुम)येनानुसरणीयाः तसम्त्तत्तद्वादिव्युत्पादितप्रमाणाद्यनुसारेण सप्तभङ्गीरङ्गीकुर्वाणेन तदुक्तविपक्षदोषानुसारेण तत्परित्यागो ऽपि कार्यः स्यात् तथा चाङ्गीकारपरित्यागाभ्यामुभयत आकृष्टो ऽयं कष्टां दशामाविष्यः स्यात् नन्वेकान्तो द्वेधा क्रमाक्रमभेदात् तत्र क्रमानेकान्ते तावन्नाङ्गीकारपरित्यागौ विरुद्धौ अक्रमानेकान्ते ऽपि येन रूपेण नित्यत्वं तेनैवानित्यत्वमित्याद्यनङ्गीकारान्न विरोधः तथाच सप्तभङ्गयङ्गीकारिणा मया तानि प्रमाणानि दूषणानि च व्यवस्थापितानि भवन्तीति नोक्तदोषः मैवम् तत्तत्प्रमाणादीनां व्यवस्थानर्हत्वात् न खलु तत्त(त्प्रमाणवा)द्वादिभिस्तानि तानि प्रमाणादीनि सावकाशान्युपन्यस्तानि तस्मात्सर्वेष्वपि (वादिषु) वादेषु परमास्तिकस्य कथितैव गतिः 8,366 अपि चैवमपि सप्तभङ्गयङ्गीकारो निर्मूल एव न ह्येवंवादिनो वादिनः प्रसिद्धाः सम्भावनया तदङ्गीकारे च न सप्तत्वपरिनिष्ठा सम्भावनावका(को)शस्य निःसीमत्वात् किञ्च सर्वाङ्गीकारपक्षे स्यादस्ति च नास्ति चेति पक्षात्स्यादस्ति स्यान्नास्तीति पक्षद्वयं न भिद्यते द्वितीयपक्षे तु चलदर्शन इत्येव दूषणम् अपसिद्धान्ती स्यादिति तदेवं सप्तभङ्गयङ्गीकारः प्रमाणविरुद्धो ऽप्रामाणिकश्चेत्युक्तम् अखिलैर्देषैर्लिप्यत इत्यनेन परस्परव्याहतिश्चेत्यपि सूचितम् जोस्हि-5 8,368 एवम्भूतस्यापि सप्तभङ्गिनयस्य स्वीकारे ऽतिप्रसङ्गं चाह- अतिहायेति अतिहाय प्रमाणाप्तं नियमं सदसत्तया अशेषमाविरुद्धं च निर्मानं व्याहतं सदा
nyāyasudhā: tarhīti śeṣaḥ idamatra vaktavyam sadvādimatānusaraṇasamaye 'sattvādibhaṅgīraṅgīkaroṣi (vā) na veti evamasadvādicaraṇaśaraṇapraveśavelāyāṃ sattvādiprakārānūrīkaroṣi vā na veti evamanyeṣvapi pakṣeṣu vikalpaḥ yadyādyastadāsau acaladarśanaḥ sadā sakalapakṣāṅgīkāravān tairdeṣairakhilai(tairakhilairdeṣai)rlipyate tathāhi sadvādino hi na kevalaṃ sattve pramāṇaṃ tadanaṅgīkāre ca dūṣaṇaṃ ca vyutpādya nivṛttāḥ kintvasattvādipakṣeṣu doṣānapi vyutpāditavantaḥ evamasadvādino 'pi nāsattve pramāṇaṃ tadanabhyupagame bādhakaṃ cābhidhāyaivoparatā, kinnāma sattvādipakṣeṣu doṣānapi upapāditavantaḥ evamanye 'pi tathāca sakalapakṣakakṣīkāre (tu) tattadvādyuktapakṣāntaradoṣalepaḥ kathaṃ na syāt atha manyase na te doṣāḥ kintvābhāsāḥ te ca nānekāntavādaṃ bādhanta iti tadā kathaṃ tāni pramāṇāni anaṅgīkāre doṣāśca nābhāsāḥ (ye nānuma)yenānusaraṇīyāḥ tasamttattadvādivyutpāditapramāṇādyanusāreṇa saptabhaṅgīraṅgīkurvāṇena taduktavipakṣadoṣānusāreṇa tatparityāgo 'pi kāryaḥ syāt tathā cāṅgīkāraparityāgābhyāmubhayata ākṛṣṭo 'yaṃ kaṣṭāṃ daśāmāviṣyaḥ syāt nanvekānto dvedhā kramākramabhedāt tatra kramānekānte tāvannāṅgīkāraparityāgau viruddhau akramānekānte 'pi yena rūpeṇa nityatvaṃ tenaivānityatvamityādyanaṅgīkārānna virodhaḥ tathāca saptabhaṅgayaṅgīkāriṇā mayā tāni pramāṇāni dūṣaṇāni ca vyavasthāpitāni bhavantīti noktadoṣaḥ maivam tattatpramāṇādīnāṃ vyavasthānarhatvāt na khalu tatta(tpramāṇavā)dvādibhistāni tāni pramāṇādīni sāvakāśānyupanyastāni tasmātsarveṣvapi (vādiṣu) vādeṣu paramāstikasya kathitaiva gatiḥ 8,366 api caivamapi saptabhaṅgayaṅgīkāro nirmūla eva na hyevaṃvādino vādinaḥ prasiddhāḥ sambhāvanayā tadaṅgīkāre ca na saptatvapariniṣṭhā sambhāvanāvakā(ko)śasya niḥsīmatvāt kiñca sarvāṅgīkārapakṣe syādasti ca nāsti ceti pakṣātsyādasti syānnāstīti pakṣadvayaṃ na bhidyate dvitīyapakṣe tu caladarśana ityeva dūṣaṇam apasiddhāntī syāditi tadevaṃ saptabhaṅgayaṅgīkāraḥ pramāṇaviruddho 'prāmāṇikaścetyuktam akhilairdeṣairlipyata ityanena parasparavyāhatiścetyapi sūcitam joshi-5 8,368 evambhūtasyāpi saptabhaṅginayasya svīkāre 'tiprasaṅgaṃ cāha- atihāyeti atihāya pramāṇāptaṃ niyamaṃ sadasattayā aśeṣamāviruddhaṃ ca nirmānaṃ vyāhataṃ sadā
2.2.240
सर्वप्रकारं वदतो दृष्टहानिरमग्रहः स्वव्याहतत्वमित्याद्या दोषाः सर्वे भवन्ति हि
sarvaprakāraṃ vadato dṛṣṭahāniramagrahaḥ svavyāhatatvamityādyā doṣāḥ sarve bhavanti hi
2.2.241ab
न्यायसुधा: अशेषमाविरुद्धं वदत इत्यस्योपपादनं व्यवस्थितया सदसत्तया प्रमाणाप्तनियममतिहायेति सर्वे प्रकारा यस्य विश्वस्य तत्तथोक्तम् ततश्चासौ प्रकारश्चेति वा ननु क्रमानेकान्ते तावत्कालभेदेन न व्याघातः अक्रमानेकान्ते ऽपि रूपभेदेनेत्यत उक्तम्- सदा सर्वप्रकारं वदत इति सदेति रूपाभेदस्याप्युपलक्षणम् 8,369 अयमाशयः यदि क्रमेण वा रूपभेदेन वानेप्रकारत्वम् तदा नायमनेकान्तवादः समर्थनीयः सर्वैरपि वादिभिरङ्गीकृतत्वात् नहि को ऽपि वादी पदार्थानां कालतो रूपतश्चावस्थावैचित्र्यमनङ्गीकुर्वाणो ऽस्ति यं प्रत्यनेकान्तवादावतारः सङ्गच्छेत केवलं क्षणभङ्गो वात्यन्तसत्कार्यवादो वावस्थावतोरत्यन्तभेदो वापाकरणीयः अतः अनेकान्तवादमवतारयता क्षपणकेन सदा रूपाभेदेनैव च सर्वप्रकार(क)त्वमित्येव वक्तव्यम् तथाच न व्याघातनिस्तार इति 8,370 अशेषमाविरुद्धं सदा सर्वप्रकारत्वं वदतो दृष्टहानिः स्यात् निर्मान च सदा सर्वप्रकारं वदतो अमग्रहो अप्रामाणिकस्वीकारः स्यात् व्याहतं सदा सर्वप्रकारं वदतः स्वव्याहतत्वं स्यादिति योजना दृष्टहानाद्यनुषङ्गिदोषान्तरसङ्ग्रहार्थमित्याद्या इत्युक्तम् हिशब्दः सर्वत्र प्रसङ्गहेतुसूचनार्थः अयमर्थः यदि प्रमाणविरुद्धमपि सर्वप्रकारत्वं विश्वस्य स्वीक्रियते तदा दहनशैत्यं वा गवालम्भनादेर्धर्मसाधनत्वादिकं वा(चा)ऽङ्गीकार्यं स्यात् प्रमाणविरोधेन प्रतिपक्षनिराकरणं च न स्यात् किन्तु प्रत्यभिज्ञादिविरुद्धमपि क्षणिकत्वादिकमङ्गीकर्तव्यं स्यात् अविशेषात् यदि चाप्रामाणिकमपि सर्वप्रकारत्वमुररीक्रियते तदा खरविषाणादिकं वा गोमांसादिभक्षणस्य धर्मसाधनत्वं चोररीकरणीयं स्यात् प्रमाणाभावेन परमतनिरासो ऽपि न कार्यः स्यात् तद(प्य)भ्युपगमनीयमेव भवेदविशेषात् तथाच दूष्योपादेयहीनस्य शास्त्रनिर्माणमपि न स्यात् यदि च व्याहतमपि सर्वप्रकारत्वमङ्गीकुर्यात् तदा मातुरपि वन्ध्यत्वं, जिनोपदेशस्य प्रमाणतयाभ्युपगतस्याप्यप्रामाण्यं, बद्धस्यापि मुक्तत्वं, मुक्तस्यापि बद्धत्वं, सिद्धस्यापि रागित्वं, श्वपचस्यापि सिद्धत्वमित्यादिसर्वमप्यङ्गी(कुर्यात्)कार्यं स्यात् अन्यथानेकान्तभङ्गप्रसङ्गात् एवंच न शास्त्रप्रणयनप्रयासः कार्यः मत्तोन्मत्तादिभिरेवास्य कृतत्वादिति 8,371 एवं विश्वस्य क्षपणकोक्तं सर्वप्रकारत्वं निराकृत्य तदुक्तमर्थान्तरमपि निराकर्तुमनुवदति- वक्तीति वक्ति स्वप्रभमात्मानं देहमानं
nyāyasudhā: aśeṣamāviruddhaṃ vadata ityasyopapādanaṃ vyavasthitayā sadasattayā pramāṇāptaniyamamatihāyeti sarve prakārā yasya viśvasya tattathoktam tataścāsau prakāraśceti vā nanu kramānekānte tāvatkālabhedena na vyāghātaḥ akramānekānte 'pi rūpabhedenetyata uktam- sadā sarvaprakāraṃ vadata iti sadeti rūpābhedasyāpyupalakṣaṇam 8,369 ayamāśayaḥ yadi krameṇa vā rūpabhedena vāneprakāratvam tadā nāyamanekāntavādaḥ samarthanīyaḥ sarvairapi vādibhiraṅgīkṛtatvāt nahi ko 'pi vādī padārthānāṃ kālato rūpataścāvasthāvaicitryamanaṅgīkurvāṇo 'sti yaṃ pratyanekāntavādāvatāraḥ saṅgaccheta kevalaṃ kṣaṇabhaṅgo vātyantasatkāryavādo vāvasthāvatoratyantabhedo vāpākaraṇīyaḥ ataḥ anekāntavādamavatārayatā kṣapaṇakena sadā rūpābhedenaiva ca sarvaprakāra(ka)tvamityeva vaktavyam tathāca na vyāghātanistāra iti 8,370 aśeṣamāviruddhaṃ sadā sarvaprakāratvaṃ vadato dṛṣṭahāniḥ syāt nirmāna ca sadā sarvaprakāraṃ vadato amagraho aprāmāṇikasvīkāraḥ syāt vyāhataṃ sadā sarvaprakāraṃ vadataḥ svavyāhatatvaṃ syāditi yojanā dṛṣṭahānādyanuṣaṅgidoṣāntarasaṅgrahārthamityādyā ityuktam hiśabdaḥ sarvatra prasaṅgahetusūcanārthaḥ ayamarthaḥ yadi pramāṇaviruddhamapi sarvaprakāratvaṃ viśvasya svīkriyate tadā dahanaśaityaṃ vā gavālambhanāderdharmasādhanatvādikaṃ vā(cā)'ṅgīkāryaṃ syāt pramāṇavirodhena pratipakṣanirākaraṇaṃ ca na syāt kintu pratyabhijñādiviruddhamapi kṣaṇikatvādikamaṅgīkartavyaṃ syāt aviśeṣāt yadi cāprāmāṇikamapi sarvaprakāratvamurarīkriyate tadā kharaviṣāṇādikaṃ vā gomāṃsādibhakṣaṇasya dharmasādhanatvaṃ corarīkaraṇīyaṃ syāt pramāṇābhāvena paramatanirāso 'pi na kāryaḥ syāt tada(pya)bhyupagamanīyameva bhavedaviśeṣāt tathāca dūṣyopādeyahīnasya śāstranirmāṇamapi na syāt yadi ca vyāhatamapi sarvaprakāratvamaṅgīkuryāt tadā māturapi vandhyatvaṃ, jinopadeśasya pramāṇatayābhyupagatasyāpyaprāmāṇyaṃ, baddhasyāpi muktatvaṃ, muktasyāpi baddhatvaṃ, siddhasyāpi rāgitvaṃ, śvapacasyāpi siddhatvamityādisarvamapyaṅgī(kuryāt)kāryaṃ syāt anyathānekāntabhaṅgaprasaṅgāt evaṃca na śāstrapraṇayanaprayāsaḥ kāryaḥ mattonmattādibhirevāsya kṛtatvāditi 8,371 evaṃ viśvasya kṣapaṇakoktaṃ sarvaprakāratvaṃ nirākṛtya taduktamarthāntaramapi nirākartumanuvadati- vaktīti vakti svaprabhamātmānaṃ dehamānaṃ
2.2.241b
8,371f. न्यायसुधा: क्षपणक इति वर्तते स्वप्रभं स्वप्रकाशं, देहस्य मानं परिमाणमिव मानं यस्यासौ तथोक्तः अत्र देहमानत्वमेव विप्रतिपन्नो ऽर्थः स्वप्रभत्वं तु सम्मतमेवास्माकम् यद्वा स्वप्रभमिति क्रियाविशेषणम् विना प्रमाणेन स्वीयया प्रभयोत्प्रेक्ष्यैव वक्तीति अथवानेन देहपरिमाणत्वे जैनोक्तं प्रमाणाभावसमनुवदति तत्र स्वशब्देन स्वीयो देह उच्यते तत्र प्रभा यस्यासौ तथोक्तः तथाच प्रयोगः देवदत्तात्मा, तद्देह एव, तत्र सर्वत्रैव च विद्यते तत्रैव तत्र सर्वत्रैव च स्वासाधारणगुणाधारतयोपलम्भात् यो यत्रैव, यत्र सवर्त्रैव स्वासाधारणगुणाधारतयोपलभ्यते, स तत्रैव, तत्र सर्वत्र च विद्यते यथा देवदत्तगृह एव तत्र सर्वत्रैव चोपलभ्यमानस्वासाधारणभास्वरत्वादिगुणः प्रदीपः तथाचायं तस्मात्तथेति अन्यथा कमनीयतनयालिङ्गनेन सर्वत्राह्ला(दाक)दकरस्य (स्व)सुखस्याननुभवप्रसङ्गः तथाच सर्वाङ्गीणरोमाञ्चादिकार्यानुदयः स्यादिति यद्वा प्रदीपस्येव स्वानपायिनी प्रभा यस्यासौ स्वप्रभ इति 8,374 अत्रात्मनः कायपरिमाणत्वनिरासार्थं सूत्रम् ओं एवञ्चात्माकात्स्नर्यम् ओं इति तस्य तात्पर्यमाह- तदपीति एवं चात्माकार्त्स्न्यम् ब्ब्स्_2,2.34 न च पर्यायाद् अप्य् अविरोधो विकारादिभ्यः ब्ब्स्_2,2.35 ... तदप्यलम् दुष्यं नानाशरीरेषु प्रवेशादन्यथाभवात्
8,371f. nyāyasudhā: kṣapaṇaka iti vartate svaprabhaṃ svaprakāśaṃ, dehasya mānaṃ parimāṇamiva mānaṃ yasyāsau tathoktaḥ atra dehamānatvameva vipratipanno 'rthaḥ svaprabhatvaṃ tu sammatamevāsmākam yadvā svaprabhamiti kriyāviśeṣaṇam vinā pramāṇena svīyayā prabhayotprekṣyaiva vaktīti athavānena dehaparimāṇatve jainoktaṃ pramāṇābhāvasamanuvadati tatra svaśabdena svīyo deha ucyate tatra prabhā yasyāsau tathoktaḥ tathāca prayogaḥ devadattātmā, taddeha eva, tatra sarvatraiva ca vidyate tatraiva tatra sarvatraiva ca svāsādhāraṇaguṇādhāratayopalambhāt yo yatraiva, yatra savartraiva svāsādhāraṇaguṇādhāratayopalabhyate, sa tatraiva, tatra sarvatra ca vidyate yathā devadattagṛha eva tatra sarvatraiva copalabhyamānasvāsādhāraṇabhāsvaratvādiguṇaḥ pradīpaḥ tathācāyaṃ tasmāttatheti anyathā kamanīyatanayāliṅganena sarvatrāhlā(dāka)dakarasya (sva)sukhasyānanubhavaprasaṅgaḥ tathāca sarvāṅgīṇaromāñcādikāryānudayaḥ syāditi yadvā pradīpasyeva svānapāyinī prabhā yasyāsau svaprabha iti 8,374 atrātmanaḥ kāyaparimāṇatvanirāsārthaṃ sūtram oṃ evañcātmākātsnaryam oṃ iti tasya tātparyamāha- tadapīti evaṃ cātmākārtsnyam bbs_2,2.34 na ca paryāyād apy avirodho vikārādibhyaḥ bbs_2,2.35 ... tadapyalam duṣyaṃ nānāśarīreṣu praveśādanyathābhavāt
2.2.242a
-द् न्यायसुधा: कुतः अकात्स्नर्यादिप्रसङ्गादिति शेषः पिपीलिकादिदेहस्थस्य तत्परिमाणस्यात्मनः कर्मविपाकवशाद्गजगवयादिदेहप्राप्तौ तत्राकात्स्नर्यं स्यात् गजादिदेहगतस्य च तत्परिमाणस्य पिपीलिकादिदेहे ऽतिरेकः स्यादित्युभयथा कायपरिमाणत्वानुपपत्तिरेवेति एतदर्थत्वेन (वा) च नानाशरीरेष्विति वाक्यं योज्यम् तत्रान्यथाभावादिति कायपरिमाणत्वाभावापत्तेरित्यर्थः 8,375 स्यादेतत् यं यं देहं प्राप्नोत्यात्मा तत्तत्परिमाणो भवत्यतो नोक्तदोष इत्याशङ्कानिरासार्थं सूत्रम् ओं नच पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ओं इति तस्य तात्पर्यमाह- तदप्यलमिति चित्तस्थं परिमाणपर्यायं तच्छब्देन परामृशति "नानाशरीरेषु प्रवेशादन्यथाभावातऽ; इति स्थूलसूक्ष्मशरीरेषु प्रवेशात्स्थूलसूक्ष्मपरिमाणोपज(न)ने सति परिमाणतद्वतोरत्यन्तभेदानभ्युपगमादात्मन एवान्यथाभावप्रसङ्गादित्यर्थः 8,376 अस्त्वात्मन एवान्यथाभावास्ततः को दोष इत्यत आह- अन्यथेति अन्यथाभावि यद् वस्तु तदनित्यमिति स्थितिः तन्मते
-d nyāyasudhā: kutaḥ akātsnaryādiprasaṅgāditi śeṣaḥ pipīlikādidehasthasya tatparimāṇasyātmanaḥ karmavipākavaśādgajagavayādidehaprāptau tatrākātsnaryaṃ syāt gajādidehagatasya ca tatparimāṇasya pipīlikādidehe 'tirekaḥ syādityubhayathā kāyaparimāṇatvānupapattireveti etadarthatvena (vā) ca nānāśarīreṣviti vākyaṃ yojyam tatrānyathābhāvāditi kāyaparimāṇatvābhāvāpatterityarthaḥ 8,375 syādetat yaṃ yaṃ dehaṃ prāpnotyātmā tattatparimāṇo bhavatyato noktadoṣa ityāśaṅkānirāsārthaṃ sūtram oṃ naca paryāyādapyavirodho vikārādibhyaḥ oṃ iti tasya tātparyamāha- tadapyalamiti cittasthaṃ parimāṇaparyāyaṃ tacchabdena parāmṛśati "nānāśarīreṣu praveśādanyathābhāvāt'; iti sthūlasūkṣmaśarīreṣu praveśātsthūlasūkṣmaparimāṇopaja(na)ne sati parimāṇatadvatoratyantabhedānabhyupagamādātmana evānyathābhāvaprasaṅgādityarthaḥ 8,376 astvātmana evānyathābhāvāstataḥ ko doṣa ityata āha- anyatheti anyathābhāvi yad vastu tadanityamiti sthitiḥ tanmate
2.2.242c
-च् न्यायसुधा: स्थितिः व्याप्तिः तन्मत जैनदर्शने अङ्गीकृतेति शेषः ततो ऽपि किमित्यत आह- तदिति ... तदनित्यत्वं
-c nyāyasudhā: sthitiḥ vyāptiḥ tanmata jainadarśane aṅgīkṛteti śeṣaḥ tato 'pi kimityata āha- taditi ... tadanityatvaṃ
2.2.242d
न्यायसुधा: यत एवं व्याप्तिर्यतश्चान्यथाभावित्वमङ्गीकृतं तत् तस्मादात्मनो ऽनित्यत्वमापततीति शेषः अत्र दृष्टान्तः- पुद्गलेति ... पुद्गलस्यानिवारितम्
nyāyasudhā: yata evaṃ vyāptiryataścānyathābhāvitvamaṅgīkṛtaṃ tat tasmādātmano 'nityatvamāpatatīti śeṣaḥ atra dṛṣṭāntaḥ- pudgaleti ... pudgalasyānivāritam
2.2.243
8,377 न्यायसुधा: इवशब्दो ऽध्याहार्यः पुद्गलस्य देहस्येवेति यद्वा पुद्गलशब्दो जरज्जैनैरात्मवाचित्वेन स्वीकृत इत्यत्रात्मवाची (यद्वा) यदि वा स्वमतेनायमात्मनि प्रयुक्तः यथाऽहुः "पुद्गलो निरययं गिरनऽ; इति नन्ववस्थापर्यायरूपेणा(प्या)त्मनो ऽप्यनित्यत्वमङ्गीक्रियत एव तत्कथमनित्यत्वापादनमित्यतो वा पुद्गलस्य देहस्येवेत्युक्तम् यथा देहस्य देहाकारनामपरित्यागेन भस्मीभावलक्षणानित्यत्वं तथाविधमातम्नो ऽप्यापाद्यत इति ननु अन्यथाभावस्यैवं विधानित्यत्वेन व्याप्तिर्नास्ति परमाण्वादौ व्यभिचारात् तत्कथमापादनम् मैवम् परिमाणव्यत्ययलक्षणस्यान्यथाभावस्यैवंविधानित्यत्वव्याप्तत्वेन देहादौ दृष्टतया तद्वतो ऽप्यात्मनस्तथाविधानित्यत्वस्य निवारयितुमशक्यत्वात् तदिदमुक्तम्- अनिवारितमिति 8,378 नन्वस्मन्मतवद्भवन्मते ऽप्यात्मनो ऽन्यथाभावो ऽस्त्येव सुखदुःखाभ्यामुच्चनीचत्वाभ्युपगमात् अन्यथाभाविनश्च देहादेरनित्यतोपलब्धा तस्माद्भवन्मते ऽप्यात्मनो ऽनित्यता दुर्वारेत्यत आह- नेति नानित्यतास्मत्पक्षे तु चैतन्यादेर्विशेषिणः लक्षणस्य निवृत्तौ तु स्यान्न तच्चेतने क्वचित्
8,377 nyāyasudhā: ivaśabdo 'dhyāhāryaḥ pudgalasya dehasyeveti yadvā pudgalaśabdo jarajjainairātmavācitvena svīkṛta ityatrātmavācī (yadvā) yadi vā svamatenāyamātmani prayuktaḥ yathā'huḥ "pudgalo nirayayaṃ giran'; iti nanvavasthāparyāyarūpeṇā(pyā)tmano 'pyanityatvamaṅgīkriyata eva tatkathamanityatvāpādanamityato vā pudgalasya dehasyevetyuktam yathā dehasya dehākāranāmaparityāgena bhasmībhāvalakṣaṇānityatvaṃ tathāvidhamātamno 'pyāpādyata iti nanu anyathābhāvasyaivaṃ vidhānityatvena vyāptirnāsti paramāṇvādau vyabhicārāt tatkathamāpādanam maivam parimāṇavyatyayalakṣaṇasyānyathābhāvasyaivaṃvidhānityatvavyāptatvena dehādau dṛṣṭatayā tadvato 'pyātmanastathāvidhānityatvasya nivārayitumaśakyatvāt tadidamuktam- anivāritamiti 8,378 nanvasmanmatavadbhavanmate 'pyātmano 'nyathābhāvo 'styeva sukhaduḥkhābhyāmuccanīcatvābhyupagamāt anyathābhāvinaśca dehāderanityatopalabdhā tasmādbhavanmate 'pyātmano 'nityatā durvāretyata āha- neti nānityatāsmatpakṣe tu caitanyāderviśeṣiṇaḥ lakṣaṇasya nivṛttau tu syānna taccetane kvacit
2.2.244
8,378f. न्यायसुधा: अन्यथाभाववतो ऽप्यात्मनः प्रसज्यत इति शेषः तत्कथमित्यत आह- चैतन्यादेरिति अस्मन्मत इति वर्तते अनित्यतेति च तुशब्दो ऽवधारणे अस्मन्मते चैतन्यादेर्लक्षणस्य निवृत्तावेव विशेषिणो लक्षणवतो ऽर्थस्यानित्यता स्यात् नतु जैनानामिवान्यथाभावमात्रेण एतदुक्तं भवति यस्य वस्तुनो यल्लक्षणं तन्निवृत्तिरूपो ऽन्यथाभाव एव तदनित्यतानिबन्धनं नान्यथाभावमात्रमिति एवं तर्हि शब्दादिलक्षणाभावाद्गगनादीनां महाप्रलये विनाशः स्यात् चेष्याश्रयत्वाभावाच्छरीरस्य सुप्त्यादौ विलयो भवेदित्यत उक्तम्- विशेषिणो लक्षणस्येति विशेषवतो लक्षणस्य न तु लक्षणमात्रस्येत्यर्थः 8,379 किमतो यद्येवमित्यत आह- नेति तदिति सामान्येन वाक्यार्थं परामृशति अनित्यत्वकारणत्वेनोक्तं विशेषिणो लक्षणस्य निवर्तनं चेतने क्वचिदपि न स्यात् अतस्तस्यानित्यतापि न स्यात् यद्वा तदिति लक्षणपरामशरः चेतने वर्तमानं क्वचिन्न निवर्तत इति शेषः 8,380 विशेषिणो लक्षणस्य निवृत्तौ लक्षस्यानित्यता स्यादित्युक्तम् तद्विशदयति- ओतेति ओतप्रोतात्मकत्वं तु पटे देहे ऽङ्गसंस्थितिः इत्यादिलक्षणस्यैव निवृत्तौ स्यादनित्यता
8,378f. nyāyasudhā: anyathābhāvavato 'pyātmanaḥ prasajyata iti śeṣaḥ tatkathamityata āha- caitanyāderiti asmanmata iti vartate anityateti ca tuśabdo 'vadhāraṇe asmanmate caitanyāderlakṣaṇasya nivṛttāveva viśeṣiṇo lakṣaṇavato 'rthasyānityatā syāt natu jainānāmivānyathābhāvamātreṇa etaduktaṃ bhavati yasya vastuno yallakṣaṇaṃ tannivṛttirūpo 'nyathābhāva eva tadanityatānibandhanaṃ nānyathābhāvamātramiti evaṃ tarhi śabdādilakṣaṇābhāvādgaganādīnāṃ mahāpralaye vināśaḥ syāt ceṣyāśrayatvābhāvāccharīrasya suptyādau vilayo bhavedityata uktam- viśeṣiṇo lakṣaṇasyeti viśeṣavato lakṣaṇasya na tu lakṣaṇamātrasyetyarthaḥ 8,379 kimato yadyevamityata āha- neti taditi sāmānyena vākyārthaṃ parāmṛśati anityatvakāraṇatvenoktaṃ viśeṣiṇo lakṣaṇasya nivartanaṃ cetane kvacidapi na syāt atastasyānityatāpi na syāt yadvā taditi lakṣaṇaparāmaśarḥ cetane vartamānaṃ kvacinna nivartata iti śeṣaḥ 8,380 viśeṣiṇo lakṣaṇasya nivṛttau lakṣasyānityatā syādityuktam tadviśadayati- oteti otaprotātmakatvaṃ tu paṭe dehe 'ṅgasaṃsthitiḥ ityādilakṣaṇasyaiva nivṛttau syādanityatā
2.2.245ab
न्यायसुधा: ओतप्रोतात्मकत्वं नाम तन्तूनां संयोगविशेषः पटे लक्षणमिति शेषः अङ्गसंस्थितिः करचरणाद्यङ्गानां सन्निवेशविशेषः आदिशब्दः प्रकारवचनः अनित्यता लक्ष्यस्येति शेषः यावल्लक्ष्यभाविनां लक्षणानां निवृत्तिरेव लक्ष्यानित्यत्वनिमित्तम् तादृशं चात्मनश्चैतन्यम् तच्च कदापि न निवर्तते इति कथं तस्य विनाशप्रसङ्ग इति यदुक्तमात्मा स्वप्रभ इति तदप्यसत् स्वप्रभावतः प्रदीपादेरिव रूपस्पर्शापत्तेः रूपादिमत्वाच्च विनाशित्वापत्तेः यद्रूपादिमत्तदनित्यत्वमिति परेणैव व्याप्तेरङ्गीकृतत्वात् इति 8,381 ननु सिद्धान्ते ऽप्यात्मनो रूपादिमत्त्वमङ्गीक्रियत एव रूपादिमतो ऽनित्यत्वमिति व्याप्तिश्च "रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनातऽ; इत्युक्तत्वात् तत्कथमनित्यत्वपरिहार इत्यत आह- भौतिकं त्विति भौतिकं त्वेव रूपादि व्याप्तं नाशेन नो मते
nyāyasudhā: otaprotātmakatvaṃ nāma tantūnāṃ saṃyogaviśeṣaḥ paṭe lakṣaṇamiti śeṣaḥ aṅgasaṃsthitiḥ karacaraṇādyaṅgānāṃ sanniveśaviśeṣaḥ ādiśabdaḥ prakāravacanaḥ anityatā lakṣyasyeti śeṣaḥ yāvallakṣyabhāvināṃ lakṣaṇānāṃ nivṛttireva lakṣyānityatvanimittam tādṛśaṃ cātmanaścaitanyam tacca kadāpi na nivartate iti kathaṃ tasya vināśaprasaṅga iti yaduktamātmā svaprabha iti tadapyasat svaprabhāvataḥ pradīpāderiva rūpasparśāpatteḥ rūpādimatvācca vināśitvāpatteḥ yadrūpādimattadanityatvamiti pareṇaiva vyāpteraṅgīkṛtatvāt iti 8,381 nanu siddhānte 'pyātmano rūpādimattvamaṅgīkriyata eva rūpādimato 'nityatvamiti vyāptiśca "rūpādimattvācca viparyayo darśanāt'; ityuktatvāt tatkathamanityatvaparihāra ityata āha- bhautikaṃ tviti bhautikaṃ tveva rūpādi vyāptaṃ nāśena no mate
2.2.245c
8,382 न्यायसुधा: तुशब्दो विशेषार्थः स एव भौतिकमिति विवृतः न रूपादिमात्रमित्येवार्थः नच भौतिकं रूपादिकमात्मन्यस्ति तस्मान्नानित्यताप्रसङ्ग इति भावः यथा भवद्भिरन्यथाभावो विशेष्यते यावल्लक्ष्यभावि(विशेष)लक्षणव्यावृत्तिरूपो ऽन्यथाभावो ऽनित्यत्वव्याप्त इति रूपादिमत्त्वं च भौतिकत्वेन तथास्मन्मते ऽपि विशेषणप्रक्षेपे नोक्तदोष इत्यत आह- नैवमिति नैवं तस्य
8,382 nyāyasudhā: tuśabdo viśeṣārthaḥ sa eva bhautikamiti vivṛtaḥ na rūpādimātramityevārthaḥ naca bhautikaṃ rūpādikamātmanyasti tasmānnānityatāprasaṅga iti bhāvaḥ yathā bhavadbhiranyathābhāvo viśeṣyate yāvallakṣyabhāvi(viśeṣa)lakṣaṇavyāvṛttirūpo 'nyathābhāvo 'nityatvavyāpta iti rūpādimattvaṃ ca bhautikatvena tathāsmanmate 'pi viśeṣaṇaprakṣepe noktadoṣa ityata āha- naivamiti naivaṃ tasya
2.2.245cd
न्यायसुधा: तस्य क्षपणकस्य मते नैवमन्यथाभावो रूपादिमत्त्वं च विशेष्यते किन्तु सामान्यमेवानित्यत्वव्याप्ततयाङ्गीक्रियते ततो नोक्तदोषपरिहार इत्यर्थः तत्कथमित्यत आह- अन्यथेति ... अन्यथाभावो यस्यानित्यत्वमीरितम्
nyāyasudhā: tasya kṣapaṇakasya mate naivamanyathābhāvo rūpādimattvaṃ ca viśeṣyate kintu sāmānyamevānityatvavyāptatayāṅgīkriyate tato noktadoṣaparihāra ityarthaḥ tatkathamityata āha- anyatheti ... anyathābhāvo yasyānityatvamīritam
2.2.246ab
रूपादियुक्तस्य तथा जगन्नाशित्वसिद्धये
rūpādiyuktasya tathā jagannāśitvasiddhaye
2.2.246cd
न्यायसुधा: भूभूधरादेजर्गतो नाशित्वसिद्धये यस्यान्यथाभावस्तस्यानित्यत्वमीरितं क्षपणकेन तथाशब्दः समुच्चये रूपादियुक्तस्याप्यनित्यत्वमीरितमिति यद्वा यत् रूपादियु(क्तं तत्त)क् तत्तथानित्यमीरितमित योजना तस्येत्यत यस्येत्यनेनान्वयः अन्यथा तु यच्छब्दश्रवणात्तच्छब्दाध्याहारः पूर्ववाक्यात्तस्येत्यनुवर्तते वा एतच्चोपपादयिष्यते 8,383 उक्तमुपसंहरति- व्याप्त्येति व्याप्त्या तयान्यथाभावादात्मनो ऽनित्यता भवेत्
nyāyasudhā: bhūbhūdharādejargato nāśitvasiddhaye yasyānyathābhāvastasyānityatvamīritaṃ kṣapaṇakena tathāśabdaḥ samuccaye rūpādiyuktasyāpyanityatvamīritamiti yadvā yat rūpādiyu(ktaṃ tatta)k tattathānityamīritamita yojanā tasyetyata yasyetyanenānvayaḥ anyathā tu yacchabdaśravaṇāttacchabdādhyāhāraḥ pūrvavākyāttasyetyanuvartate vā etaccopapādayiṣyate 8,383 uktamupasaṃharati- vyāptyeti vyāptyā tayānyathābhāvādātmano 'nityatā bhavet
2.2.247
न्यायसुधा: यदन्यथाभावि तदनित्यं यच्च रूपादिमत्तदनित्यमिति व्याप्त्या अन्यथाभावादित्युपलक्षणम् रूपादिमत्त्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् स्यादेतत् सम्प्रतिपन्नव्याप्तिकव्याप्यारोपो(ण) अनिष्यव्यापकारो(पः)पणं तर्कः अत्र च न चेद्वयाप्तिः सम्मता कथं तर्हि तर्कत्वम् मैवम् व्याप्यवद्वयाप्तेरपि पराभ्युपगतत्वे ऽपि तर्कत्वाविरोधात् एवमेव क्वचिदाश्रयस्योभयासम्मतावपि न दोषः वक्ष्यति चैतत्"परन्यायैस्तु दूषणमऽ; इति 8,385 क्षपणोक्तं प्रमेयान्तरं निराकर्तुं सूत्रम् ओं अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषात् ओं इति तत्रान्त्यावस्थितेश्चेत्येतावत्तावद्वयाख्याति- नित्येति अन्त्यावस्थितेश् चोभयनित्यत्वाद् अविशेषः ब्ब्स्_2,2.36 नित्योर्ध्वगतिरप्येषा या मुक्तिरिति कथ्यते अलोकाकाशमाप्तस्य कथं न विकृतिश्च सा
nyāyasudhā: yadanyathābhāvi tadanityaṃ yacca rūpādimattadanityamiti vyāptyā anyathābhāvādityupalakṣaṇam rūpādimattvāccetyapi draṣṭavyam syādetat sampratipannavyāptikavyāpyāropo(ṇa) aniṣyavyāpakāro(paḥ)paṇaṃ tarkaḥ atra ca na cedvayāptiḥ sammatā kathaṃ tarhi tarkatvam maivam vyāpyavadvayāpterapi parābhyupagatatve 'pi tarkatvāvirodhāt evameva kvacidāśrayasyobhayāsammatāvapi na doṣaḥ vakṣyati caitat"paranyāyaistu dūṣaṇam'; iti 8,385 kṣapaṇoktaṃ prameyāntaraṃ nirākartuṃ sūtram oṃ antyāvasthiteścobhayanityatvādaviśeṣāt oṃ iti tatrāntyāvasthiteścetyetāvattāvadvayākhyāti- nityeti antyāvasthiteś cobhayanityatvād aviśeṣaḥ bbs_2,2.36 nityordhvagatirapyeṣā yā muktiriti kathyate alokākāśamāptasya kathaṃ na vikṛtiśca sā
2.2.248ab
8,386 न्यायसुधा: अपिशब्दः प्रमेयान्तरनिराकरणसमुच्चयार्थः चशब्दः परिमाणपर्यायेण सह समुच्चये या एषा नित्योर्ध्वगतिर्मुक्तिरिति जैनैः कथ्यते सा च कथमात्मनो विकृतिर्नो भवेत् भेवेदेव तत्कथम् अलोकाकाशमाप्तस्य प्राक् लोकाकाशस्थो ह्ययमात्मा निरन्तरोर्ध्वगत्यालोकाकाशमाप्नोति तथाचान्यथाभावादात्मनो ऽनित्यत्वापत्तिरिति भावः अनेनान्त्या (या)अवस्थितिः सन्ततोर्ध्वगतिलक्षणा ततश्चात्मनो ऽनित्यत्वापत्तिरिति सूत्रखण्डस्यार्थ उक्तो भवति नन्वन्यथाभावमात्रमनित्यत्वस्य प्रयोजकमिति न तावद्भवदीयः पक्ष इत्युक्तम् नापि मदीयः पक्षः तत्कथं प्रदेशविशेषसंयोगमात्ररूपान्यथात्वेन मुक्तात्मनो ऽनित्यत्वप्रसञ्जनमित्यतो जैनपक्षो ऽयमिति समर्थयितुं तावत्पृच्छति- कीदृशश्चेति 8,387 कीदृशश्चान्यथाभावो नाशहेतुतयेष्यते
8,386 nyāyasudhā: apiśabdaḥ prameyāntaranirākaraṇasamuccayārthaḥ caśabdaḥ parimāṇaparyāyeṇa saha samuccaye yā eṣā nityordhvagatirmuktiriti jainaiḥ kathyate sā ca kathamātmano vikṛtirno bhavet bhevedeva tatkatham alokākāśamāptasya prāk lokākāśastho hyayamātmā nirantarordhvagatyālokākāśamāpnoti tathācānyathābhāvādātmano 'nityatvāpattiriti bhāvaḥ anenāntyā (yā)avasthitiḥ santatordhvagatilakṣaṇā tataścātmano 'nityatvāpattiriti sūtrakhaṇḍasyārtha ukto bhavati nanvanyathābhāvamātramanityatvasya prayojakamiti na tāvadbhavadīyaḥ pakṣa ityuktam nāpi madīyaḥ pakṣaḥ tatkathaṃ pradeśaviśeṣasaṃyogamātrarūpānyathātvena muktātmano 'nityatvaprasañjanamityato jainapakṣo 'yamiti samarthayituṃ tāvatpṛcchati- kīdṛśaśceti 8,387 kīdṛśaścānyathābhāvo nāśahetutayeṣyate
2.2.248c
न्यायसुधा: क्षपणकेन हि क्षित्यादेः सर्वस्य नित्यत्वाद्यनेकान्तं समर्थयमानेन द्रव्यपर्यायाभ्यां नित्यत्वमनित्यत्वं चेत्युक्तम् द्रव्याकारस्य कदाप्यनपायान्नित्यत्वम् पर्यायो ऽन्यथाभावः तस्मादनित्यत्वमिति तत्र वक्तव्यम् कीदृशो ऽत्रान्यथाभावो नाशं प्रति हेतुतयेष्यते किं संस्थानादिलक्षणापगमरूपो वा, सधारणो वेति भावः आद्यं शङ्कते- संस्थानेति संस्थानापगमश्चेत्
nyāyasudhā: kṣapaṇakena hi kṣityādeḥ sarvasya nityatvādyanekāntaṃ samarthayamānena dravyaparyāyābhyāṃ nityatvamanityatvaṃ cetyuktam dravyākārasya kadāpyanapāyānnityatvam paryāyo 'nyathābhāvaḥ tasmādanityatvamiti tatra vaktavyam kīdṛśo 'trānyathābhāvo nāśaṃ prati hetutayeṣyate kiṃ saṃsthānādilakṣaṇāpagamarūpo vā, sadhāraṇo veti bhāvaḥ ādyaṃ śaṅkate- saṃsthāneti saṃsthānāpagamaścet
2.2.248d
न्यायसुधा: संस्थानग्रहणं लक्षणोपलक्षणम् नाशहेतुतयेष्यत इति सम्बन्धः प्रतिषेधति- स नेति ... स नहि भूसागरादिषु
nyāyasudhā: saṃsthānagrahaṇaṃ lakṣaṇopalakṣaṇam nāśahetutayeṣyata iti sambandhaḥ pratiṣedhati- sa neti ... sa nahi bhūsāgarādiṣu
2.2.249ab
न्यायसुधा: वक्तुं शक्यत इति शेषः कुतो नेत्यत आह- स न हीति यावल्लक्ष्यभाविलक्षणापगमलक्षणो ऽन्यथाभावो भूसागरादिषु पक्षैकदेशभूतेषु न हीदानीं प्रमितस्ततो हेतोः सन्दिग्धासिद्धत्वं स्यादित्यर्थः प्रमितत्वे तु तस्यानित्यत्वे ऽपि संशयो नास्तीत्यनुमानं व्यर्थमापद्यते 8,388 तर्हि द्वितीयो ऽस्त्विति शङ्कते- यः कश्चिदिति यः कश्चिदन्यथाभावो यदि
nyāyasudhā: vaktuṃ śakyata iti śeṣaḥ kuto netyata āha- sa na hīti yāvallakṣyabhāvilakṣaṇāpagamalakṣaṇo 'nyathābhāvo bhūsāgarādiṣu pakṣaikadeśabhūteṣu na hīdānīṃ pramitastato hetoḥ sandigdhāsiddhatvaṃ syādityarthaḥ pramitatve tu tasyānityatve 'pi saṃśayo nāstītyanumānaṃ vyarthamāpadyate 8,388 tarhi dvitīyo 'stviti śaṅkate- yaḥ kaściditi yaḥ kaścidanyathābhāvo yadi
2.2.249b
न्यायसुधा: पूर्ववदेव सम्बन्धः अविवक्षितविशेष इत्यर्थः एवं तर्हि मुक्तात्मनो ऽप्यनित्यत्वापादनं सुस्थितमिति भावेनाह- मुक्तिश्चेति ... मुक्तिश्च तादृशी
nyāyasudhā: pūrvavadeva sambandhaḥ avivakṣitaviśeṣa ityarthaḥ evaṃ tarhi muktātmano 'pyanityatvāpādanaṃ susthitamiti bhāvenāha- muktiśceti ... muktiśca tādṛśī
2.2.249cd
न्यायसुधा: तादृशी अन्यथाभावस्वरूपा एवमप्यात्मनो नित्यत्वे भूभूधरादीनामपि नित्यत्वं स्यात् अन्यथा हेतोरनैकान्त्यात् तदिदमुक्तं सूत्रकृता "उभयनित्यत्वातऽ; इति अवयवोपचयापचयलक्षणो ऽन्यथाभावो ऽनित्यत्वे हेतुरिति चेत् (न) स्फटिकादौ पक्षैकदेशे सन्दिग्धत्वात् रूपादिमत्त्वं सविशेषणमुपादीयते चेत्को दोष इति चेन्न परस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात् नहि परो रूपादिमत्किञ्चिन्नित्यमभ्युपैति आत्मनस्तु प्रभया रूपादिमत्त्वमापादितमेव यद्वा आत्मनो रूपादिमत्त्वं स्वसिद्धान्त एव रूपादिमतो ऽनित्यत्वमिति व्याप्त्यङ्गीकारे पूर्वोक्तानित्यत्वप्रसङ्गो व्याख्यातव्यः 8,391 क्षपणकोक्तमर्थान्तरं दूषयितुमनुवदति- देहेति देहमाने विकारः स्यादिति स्थास्नूननात्मनः
nyāyasudhā: tādṛśī anyathābhāvasvarūpā evamapyātmano nityatve bhūbhūdharādīnāmapi nityatvaṃ syāt anyathā hetoranaikāntyāt tadidamuktaṃ sūtrakṛtā "ubhayanityatvāt'; iti avayavopacayāpacayalakṣaṇo 'nyathābhāvo 'nityatve heturiti cet (na) sphaṭikādau pakṣaikadeśe sandigdhatvāt rūpādimattvaṃ saviśeṣaṇamupādīyate cetko doṣa iti cenna parasya vaiyarthyaprasaṅgāt nahi paro rūpādimatkiñcinnityamabhyupaiti ātmanastu prabhayā rūpādimattvamāpāditameva yadvā ātmano rūpādimattvaṃ svasiddhānta eva rūpādimato 'nityatvamiti vyāptyaṅgīkāre pūrvoktānityatvaprasaṅgo vyākhyātavyaḥ 8,391 kṣapaṇakoktamarthāntaraṃ dūṣayitumanuvadati- deheti dehamāne vikāraḥ syāditi sthāsnūnanātmanaḥ
2.2.250ab
8,391f. न्यायसुधा: देहमाने देहमानत्वे प्रमिते (सती)ति शेषः विकारः स्यात् स्थावराणां सात्मकत्वाङ्गीकृतावात्मन इति शेषः इति स मा भूदित्येवमर्थम् स्थास्नून् वृक्षादीन् अनात्मनः आत्मानधिष्ठितान् आह क्षपणकः अत्र क्षपणकः स्थावराननात्मन आहेत्येतावत्येव वक्तव्ये यदात्मनो देहपरिमाणत्वस्य प्रमितत्वात् वृक्षादीनामपि सात्मकत्वे तत्परिमाणत्वापत्तावङ्कुरावस्थायामणुमात्रस्य महावृक्षावस्थायां च महतो विकारित्वं विकारित्वादनित्यत्वं च प्रसज्येत तन्मा प्रासाङ्क्षीदित्येतद(प्रसञ्जीत्येवमर्)थति हेतुकथनं, तत्पूर्वोक्तप्रमेयदृढीकरणार्थम् यदि विकारित्वमात्रमनित्यत्वे प्रयोजकं जैनो नाभ्युपेयात् तदा विकारित्वेनानित्यत्वप्रसङ्गाद्बिभ्यता स्थावराणामनात्मत्वं यत्तेनाभ्युपगतं तदनुपपन्नं स्यात् नहि स्थावराणां सात्मकतायामात्मनो लक्षणापगमो भवति किन्त्वन्यथाभावमात्रमिति यद्वा दूषणसौकर्यार्थं हेत्वनुवादः 8,393 तदिदं विकारित्वापत्तिभयात्स्थावराणामनात्मत्वाङ्गीकरणमयुक्तम् तथा सति हस्त्यादिशरीराणामप्यनात्मत्वस्याङ्गीकायर्त्वप्रसङ्गात् तत्कथमित्यत आह- हस्त्यादीति ... हस्त्यादिदेहेषु ह्यपि स्यादन्यथाभावः
8,391f. nyāyasudhā: dehamāne dehamānatve pramite (satī)ti śeṣaḥ vikāraḥ syāt sthāvarāṇāṃ sātmakatvāṅgīkṛtāvātmana iti śeṣaḥ iti sa mā bhūdityevamartham sthāsnūn vṛkṣādīn anātmanaḥ ātmānadhiṣṭhitān āha kṣapaṇakaḥ atra kṣapaṇakaḥ sthāvarānanātmana āhetyetāvatyeva vaktavye yadātmano dehaparimāṇatvasya pramitatvāt vṛkṣādīnāmapi sātmakatve tatparimāṇatvāpattāvaṅkurāvasthāyāmaṇumātrasya mahāvṛkṣāvasthāyāṃ ca mahato vikāritvaṃ vikāritvādanityatvaṃ ca prasajyeta tanmā prāsāṅkṣīdityetada(prasañjītyevamar)thati hetukathanaṃ, tatpūrvoktaprameyadṛḍhīkaraṇārtham yadi vikāritvamātramanityatve prayojakaṃ jaino nābhyupeyāt tadā vikāritvenānityatvaprasaṅgādbibhyatā sthāvarāṇāmanātmatvaṃ yattenābhyupagataṃ tadanupapannaṃ syāt nahi sthāvarāṇāṃ sātmakatāyāmātmano lakṣaṇāpagamo bhavati kintvanyathābhāvamātramiti yadvā dūṣaṇasaukaryārthaṃ hetvanuvādaḥ 8,393 tadidaṃ vikāritvāpattibhayātsthāvarāṇāmanātmatvāṅgīkaraṇamayuktam tathā sati hastyādiśarīrāṇāmapyanātmatvasyāṅgīkāyartvaprasaṅgāt tatkathamityata āha- hastyādīti ... hastyādideheṣu hyapi syādanyathābhāvaḥ
2.2.250c
न्यायसुधा: पिपीलिकादिदेहस्थस्य तत्परिमाणस्य हस्त्यादिदेहेषु प्राप्तेष्वन्यथाभावः स्यात् हि तस्मात् इति अथवा शरीरमात्रस्यानात्म(क)त्वमापाद्य तदुपपादनमिदं क्रियते हस्त्यादिसर्वदेहेष्वपि आत्मनो ऽन्यथाभावः स्यात् उत्पत्तिसमये देहानां हस्तवित(स्त्यादिमा)स्तिमात्रपरिमाणत्वात् यौवने तूत्कृष्टपरिमाणत्वादिति अनेनाविशेषादिति सूत्रखण्डस्यार्थ उक्तो भवति 8,394 ननु च विषमो ऽयमुपन्यासः अल्पैव हि हस्त्यादिदेहेष्वात्मनो विकृतिः वृक्षादौ तु महती ततो वृक्षादीनामनात्मत्वे हस्त्यादीनामपि त(दुप)दापादनमनुचितमित्यत आह- अणुदेहस्येति अणुदेहस्य जीवस्य गजत्वे विकृतिर्हि या देहव्याप्त्यै विशेषः कस्तस्याः स्थास्नुतनौ च नुः
nyāyasudhā: pipīlikādidehasthasya tatparimāṇasya hastyādideheṣu prāpteṣvanyathābhāvaḥ syāt hi tasmāt iti athavā śarīramātrasyānātma(ka)tvamāpādya tadupapādanamidaṃ kriyate hastyādisarvadeheṣvapi ātmano 'nyathābhāvaḥ syāt utpattisamaye dehānāṃ hastavita(styādimā)stimātraparimāṇatvāt yauvane tūtkṛṣṭaparimāṇatvāditi anenāviśeṣāditi sūtrakhaṇḍasyārtha ukto bhavati 8,394 nanu ca viṣamo 'yamupanyāsaḥ alpaiva hi hastyādideheṣvātmano vikṛtiḥ vṛkṣādau tu mahatī tato vṛkṣādīnāmanātmatve hastyādīnāmapi ta(dupa)dāpādanamanucitamityata āha- aṇudehasyeti aṇudehasya jīvasya gajatve vikṛtirhi yā dehavyāptyai viśeṣaḥ kastasyāḥ sthāsnutanau ca nuḥ
2.2.251a
-f 8,394f. न्यायसुधा: अणुदेहस्य पिपीलिकादिदेहस्य जीवस्य गजत्वे प्राप्ते यद्वोत्पत्तिसमये अणुदेहस्य हस्तवितस्त्यादिपरिमितदेहस्य, महागजत्वे प्राप्ते देहव्याप्तौ (या) यावती विकृतिः, स्थास्नुतनौ च नुः पुरुषस्य, या विकृतिस्तस्यास्तस्याश्च परस्परं को विशेषः न को ऽपि अयमर्थः आत्मनः किं महती विकृतिरनित्यत्वहेतुत्वादनभ्युपगन्तव्या किंवा विकृतिमात्रम् नाद्यः महत्त्वस्यापरिनिष्ठितत्वात्परिनिष्ठाकल्पने केषुचिद्वृक्षादिषु तदभावात् तदनुरोधेनापि परिनिष्ठाङ्गीकारे हस्त्यादावपि तद्भावात् द्वितीये तूभयोर्विकारित्वेनाविशेषाद्वृक्षादिवत् हस्त्यादावपि अनात्मत्वमङ्गीकार्यम् हस्त्यादिवद्वृक्षादीनामपि सात्मकत्वं न परित्याज्यमिति एतेन अविशेषादित्यस्यार्थान्तरमुक्तं वेदितव्यम् 8,396 स्यादेतत् न वयं विकारित्वापत्तिभयाद्वृक्षादीनामनात्मकत्वमाचक्ष्महे किन्तु सात्मकत्वे प्रमाणाभावात् बाधकप्रमाणसद्भावाच्च वृक्षादीनां देहत्वे तद्वयापकमिन्द्रियवत्त्वमपि स्यात् नच तदस्ति तत्कार्यस्य श्रवणादेरभावात् सो ऽपि तज्ज्ञापकस्याभावात् अदेहत्वे च न सात्मकत्वं शिलादिवदित्यत आह- गीतादिति गीतात् पुष्पफलावाप्तिः स्पर्शात् कार्श्यं रसात् स्थितिः अपि वृक्षस्य दृश्यन्त इति नानात्मता भवेत्
-f 8,394f. nyāyasudhā: aṇudehasya pipīlikādidehasya jīvasya gajatve prāpte yadvotpattisamaye aṇudehasya hastavitastyādiparimitadehasya, mahāgajatve prāpte dehavyāptau (yā) yāvatī vikṛtiḥ, sthāsnutanau ca nuḥ puruṣasya, yā vikṛtistasyāstasyāśca parasparaṃ ko viśeṣaḥ na ko 'pi ayamarthaḥ ātmanaḥ kiṃ mahatī vikṛtiranityatvahetutvādanabhyupagantavyā kiṃvā vikṛtimātram nādyaḥ mahattvasyāpariniṣṭhitatvātpariniṣṭhākalpane keṣucidvṛkṣādiṣu tadabhāvāt tadanurodhenāpi pariniṣṭhāṅgīkāre hastyādāvapi tadbhāvāt dvitīye tūbhayorvikāritvenāviśeṣādvṛkṣādivat hastyādāvapi anātmatvamaṅgīkāryam hastyādivadvṛkṣādīnāmapi sātmakatvaṃ na parityājyamiti etena aviśeṣādityasyārthāntaramuktaṃ veditavyam 8,396 syādetat na vayaṃ vikāritvāpattibhayādvṛkṣādīnāmanātmakatvamācakṣmahe kintu sātmakatve pramāṇābhāvāt bādhakapramāṇasadbhāvācca vṛkṣādīnāṃ dehatve tadvayāpakamindriyavattvamapi syāt naca tadasti tatkāryasya śravaṇāderabhāvāt so 'pi tajjñāpakasyābhāvāt adehatve ca na sātmakatvaṃ śilādivadityata āha- gītāditi gītāt puṣpaphalāvāptiḥ sparśāt kārśyaṃ rasāt sthitiḥ api vṛkṣasya dṛśyanta iti nānātmatā bhavet
2.2.251ef
-द् न्यायसुधा: गीतात्तावद्वृक्षस्यापि पुष्पफलावाप्तिर्दृश्यते तया श्रवणमनुमीयते विमतः श्रवणवान् गीतसान्निध्ये सति लब्धविकासत्वाद्राजादिवदिति न चायं स्वभाव एव राजादेरपि तत्प्रसङ्गात् श्रवणेन च श्रोत्रसद्भावो ऽनुमीयते एवं शीतोष्णस्पर्शविशेषात्कार्श्यं दृश्यते तेन सुकुमारशरीरवत्स्पर्शज्ञानमनुमीयते तेन च त्वगिन्द्रियसत्त्वम् तथोदकादिरसात्स्थितिरशुष्यतो ऽवस्थानं दृश्यते तेन सम्मतदेहवद्रसज्ञानं ततो रसनेन्द्रियसद्भावो ऽनुमीयते एवं कमनीयकान्तावलोकनेनोत्कोरकत्वं तिलवृक्षस्योपलभ्यते तेन दर्शनकामौ ततो नयनमनसी सिद्धयतः धूपोपयागेन चातिशयदर्शनाद्घ्राणसिद्धिरिति प्रसिद्धशरीराविशेषात्स्थावराणामनात्मता न सिद्धयेत् केचिन्मूले निषिक्तानामपामुपरि सर्पणादाध्यात्मिकवायुसम्बन्धमनुमाय सात्मकत्वमनुमियते तदसत् भस्मगुलिकादौ व्यभिचारात् एतेनाविशेषादित्येतत्प्रकारान्तरेण व्याख्यातं भवति 8,397 "वक्ति स्वप्रभमऽ; इत्यादिकमुत्सूत्रितं कस्माद्वर्णितमिति मन्दाशङ्कां निवारयितुं सूत्रारूढं करोति- एवञ्चेति एवञ्चात्माकार्त्स्न्यमिति तत एवाह वेदवित्
-d nyāyasudhā: gītāttāvadvṛkṣasyāpi puṣpaphalāvāptirdṛśyate tayā śravaṇamanumīyate vimataḥ śravaṇavān gītasānnidhye sati labdhavikāsatvādrājādivaditi na cāyaṃ svabhāva eva rājāderapi tatprasaṅgāt śravaṇena ca śrotrasadbhāvo 'numīyate evaṃ śītoṣṇasparśaviśeṣātkārśyaṃ dṛśyate tena sukumāraśarīravatsparśajñānamanumīyate tena ca tvagindriyasattvam tathodakādirasātsthitiraśuṣyato 'vasthānaṃ dṛśyate tena sammatadehavadrasajñānaṃ tato rasanendriyasadbhāvo 'numīyate evaṃ kamanīyakāntāvalokanenotkorakatvaṃ tilavṛkṣasyopalabhyate tena darśanakāmau tato nayanamanasī siddhayataḥ dhūpopayāgena cātiśayadarśanādghrāṇasiddhiriti prasiddhaśarīrāviśeṣātsthāvarāṇāmanātmatā na siddhayet kecinmūle niṣiktānāmapāmupari sarpaṇādādhyātmikavāyusambandhamanumāya sātmakatvamanumiyate tadasat bhasmagulikādau vyabhicārāt etenāviśeṣādityetatprakārāntareṇa vyākhyātaṃ bhavati 8,397 "vakti svaprabham'; ityādikamutsūtritaṃ kasmādvarṇitamiti mandāśaṅkāṃ nivārayituṃ sūtrārūḍhaṃ karoti- evañceti evañcātmākārtsnyamiti tata evāha vedavit
2.2.252
8,398 न्यायसुधा: इति त्रिसूतीमिति शेषः तत एव तदर्थमेव उक्तस्यार्थस्य प्रतिपादनार्थमेव एवमन्यत्रापि सूत्रानुपन्यासेन व्याख्याने ऽपि नैवमाशङ्कनीयमिति ज्ञापयितुमिदमभिहितमिति इति श्रीमन्न्यायसुधायां नैकस्मिन्नधिकरणम् 8,399 [======= ज्न्य्स्_2,2.xइ: पत्युरधिकरण =======] इति श्रीमन्न्यायसुधायां पत्यरधिकरणम् ओं पत्युरसामञ्जस्यात् ओं इह महादेवं पुरस्कृत्य प्रवर्तमानानां मतमपाक्रियते ते चतुर्विधाः शैवाः पाशुपताः कालामुखा महाव्रताश्चेति तेषां सत्यप्यवान्तरभेदे साधारणमेव प्रमेयं वेदवादस्यातिविरुद्धत्वादपाकर्तुमनुवदति- सर्वज्ञत्वादिकैरिति पत्युर् असामञ्जस्यात् ब्ब्स्_2,2.37 सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तं सदाशिवम् जगद्विचित्ररचनाकर्तारं दोषवर्जितम्
8,398 nyāyasudhā: iti trisūtīmiti śeṣaḥ tata eva tadarthameva uktasyārthasya pratipādanārthameva evamanyatrāpi sūtrānupanyāsena vyākhyāne 'pi naivamāśaṅkanīyamiti jñāpayitumidamabhihitamiti iti śrīmannyāyasudhāyāṃ naikasminnadhikaraṇam 8,399 [======= jnys_2,2.xi: patyuradhikaraṇa =======] iti śrīmannyāyasudhāyāṃ patyaradhikaraṇam oṃ patyurasāmañjasyāt oṃ iha mahādevaṃ puraskṛtya pravartamānānāṃ matamapākriyate te caturvidhāḥ śaivāḥ pāśupatāḥ kālāmukhā mahāvratāśceti teṣāṃ satyapyavāntarabhede sādhāraṇameva prameyaṃ vedavādasyātiviruddhatvādapākartumanuvadati- sarvajñatvādikairiti patyur asāmañjasyāt bbs_2,2.37 sarvajñatvādikaiḥ sarvairguṇairyuktaṃ sadāśivam jagadvicitraracanākartāraṃ doṣavarjitam
2.2.253a
आहुः पाशुपतास्
āhuḥ pāśupatās
Adhyāya 2 (cont. 37)
2.2.253a
8,399 न्यायसुधा: पशुपतेरिमे पाशुपता इति चतुर्विधा अपि गृह्यन्ते ते सदाशिवं जगद्विचित्ररचनाकर्तारमाहुः ततो जन्माद्यस्य यत इत्युक्तमसदिति अज्ञानादिदोषयुक्तं कथं जगत्कर्तारमाहुरित्यत उक्तम्- दोषवर्जितमिति सार्वज्ञाद्यभावे ऽज्ञानादिवर्जनं चेतनस्य नोपपद्यत इत्यतः सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तमित्युक्तम् यद्वा सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तं दोषवर्जितमिति प्रधानलक्षणविरुद्धार्थोपन्यासः जगद्विचित्ररचनाकर्तारमिति श्रौतब्रह्मलक्षणविरुद्धार्थोक्तिः इत्यवगन्तव्यम् 8,401 तदेतद्दूषयितुं पत्युरसामञ्जस्यादिति सूत्रतात्पर्यमाह- तच्चेति ... तच्च बहुश्रुतिविरोधतः नोपादेयं मतं ह्य्
8,399 nyāyasudhā: paśupaterime pāśupatā iti caturvidhā api gṛhyante te sadāśivaṃ jagadvicitraracanākartāramāhuḥ tato janmādyasya yata ityuktamasaditi ajñānādidoṣayuktaṃ kathaṃ jagatkartāramāhurityata uktam- doṣavarjitamiti sārvajñādyabhāve 'jñānādivarjanaṃ cetanasya nopapadyata ityataḥ sarvajñatvādikaiḥ sarvairguṇairyuktamityuktam yadvā sarvajñatvādikaiḥ sarvairguṇairyuktaṃ doṣavarjitamiti pradhānalakṣaṇaviruddhārthopanyāsaḥ jagadvicitraracanākartāramiti śrautabrahmalakṣaṇaviruddhārthoktiḥ ityavagantavyam 8,401 tadetaddūṣayituṃ patyurasāmañjasyāditi sūtratātparyamāha- tacceti ... tacca bahuśrutivirodhataḥ nopādeyaṃ mataṃ hy
2.2.253cd
-च् न्यायसुधा: चशब्दः पूर्वतनैः(मतैः) सह समुच्चयार्थः हिशब्दो हेतौ तत् पशुपतेः सर्वजगत्काणत्वादिकं मतं नोपादेयम् कुतः पत्युः पशुपतेः असामञ्जस्यात् दोषित्वात् तदनङ्गीकारे च बहुश्रुतिविरोध इति योजना कास्ताः श्रुतय इत्यतस्ता उदाहरति- अस्येति ... अस्य देवस्य स्तुहि गर्तगम्
-c nyāyasudhā: caśabdaḥ pūrvatanaiḥ(mataiḥ) saha samuccayārthaḥ hiśabdo hetau tat paśupateḥ sarvajagatkāṇatvādikaṃ mataṃ nopādeyam kutaḥ patyuḥ paśupateḥ asāmañjasyāt doṣitvāt tadanaṅgīkāre ca bahuśrutivirodha iti yojanā kāstāḥ śrutaya ityatastā udāharati- asyeti ... asya devasya stuhi gartagam
2.2.254
उत्पिपेष शिरस्तस्य गृणीषे सत्पतिं पदम् यद् विष्णोरुपमं हन्तुं रुद्रमाकृष्टते मया
utpipeṣa śirastasya gṛṇīṣe satpatiṃ padam yad viṣṇorupamaṃ hantuṃ rudramākṛṣṭate mayā
2.2.255
धनुर्यं कामये तं तमुग्रं मा शिश्नदेवताः घ्नञ्छिश्नदेवानेको ऽसावासीन्नारायणः परः
dhanuryaṃ kāmaye taṃ tamugraṃ mā śiśnadevatāḥ ghnañchiśnadevāneko 'sāvāsīnnārāyaṇaḥ paraḥ
2.2.256
तस्माद् रुद्रः सम्प्रसादश्चाभूतां वैष्णवं मखम् यज्ञेन यज्ञमयजन्ताबध्नन् पुरुषं पशुम्
tasmād rudraḥ samprasādaścābhūtāṃ vaiṣṇavaṃ makham yajñena yajñamayajantābadhnan puruṣaṃ paśum
2.2.257ab
यो भूतानामधिपती रुद्रस्तन्तिचरो वृषा
yo bhūtānāmadhipatī rudrastanticaro vṛṣā
2.2.257cd
न्यायसुधा: अनेन"अस्य देवस्य मीळ्हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभुथे हविर्भिः विदे हि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्यं वर्तिरश्चिवाविरावतऽ; इति (ऋ.7-40-5) श्रुतिमुपादत्ते 8,401f. "स्तुहि गर्तगमऽ; इत्यनेन"स्तुहि श्रुतं गर्तमदं युवानं मृगं न भीममुपहत्नुमुग्रम् मृळा जरित्रे रुद्र स्तवानो ऽन्यं ते अस्मान्निवपन्तु सेनाऽ; इति (ऋ.2-33-11) "उत्पिपेषऽ; इत्यनेन"रुद्रस्य त्वेव धनुरार्त्निः रि उत्पिपेषऽ; इति "गृणीषःऽ; इत्यनेन"कुमारश्चित्पितरं वन्दमानं प्रति नानाम रुद्रोपयन्तम् भूरेर्दातारं सत्पतिं गृणीषे स्तुतस्त्वं भेषजा रास्यस्मऽ; इति (ऋ.2-33-12) "पदमऽ; इत्यनेन"तव श्रिये मरुतो मर्जयन्त रुद्र यत्ते जनिम चारु चित्रम् पदं यद्विष्णोरुपमं निधायि तेन पासि गुह्यं नाम गोनामऽ; इति (ऋ.5-3-3) "यं कामयेऽ; इत्यनेन"यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधामऽ; इति (ऋ.10-125-5) "माऽ; इत्यनेन"मा शिश्नदेवा अपि गुरृतं नऽ; इति "घ्ननऽ; इत्यनेन"घ्नंच्छिश्नदेवां अभिवर्पसा भूदऽ; इति "एकोसौऽ; इत्यनेन"एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नच शङ्करःऽ; इति "तस्मातऽ; इत्यनेन"स रुष्यः स प्रसन्नो यद्रुष्यो यत्प्रसन्नस्तस्माद्रुद्रसम्प्रसादावभूतामऽ; इति "वैष्णवमऽ; इत्यनेन"तेषां मखं वैष्णवं यश आर्छतऽ; इति यज्ञेनेति, अबध्नन्निति, यो भूतानामिति प्रसिद्धम् 8,402 कथमेताभिः श्रुतिभिः पशुपतेनिर्र्देषत्वं विरुद्धमित्यतस्तासां तात्पर्यमाह- इत्यादीति इत्यादिश्रुतिसामर्थ्यात् पारतन्त्र्यं जनिर्मृतिः
nyāyasudhā: anena"asya devasya mīḷhuṣo vayā viṣṇoreṣasya prabhuthe havirbhiḥ vide hi rudro rudriyaṃ mahitvaṃ yāsiṣyaṃ vartiraścivāvirāvat'; iti (ṛ.7-40-5) śrutimupādatte 8,401f. "stuhi gartagam'; ityanena"stuhi śrutaṃ gartamadaṃ yuvānaṃ mṛgaṃ na bhīmamupahatnumugram mṛḷā jaritre rudra stavāno 'nyaṃ te asmānnivapantu senā'; iti (ṛ.2-33-11) "utpipeṣa'; ityanena"rudrasya tveva dhanurārtniḥ ri utpipeṣa'; iti "gṛṇīṣaḥ'; ityanena"kumāraścitpitaraṃ vandamānaṃ prati nānāma rudropayantam bhūrerdātāraṃ satpatiṃ gṛṇīṣe stutastvaṃ bheṣajā rāsyasma'; iti (ṛ.2-33-12) "padam'; ityanena"tava śriye maruto marjayanta rudra yatte janima cāru citram padaṃ yadviṣṇorupamaṃ nidhāyi tena pāsi guhyaṃ nāma gonām'; iti (ṛ.5-3-3) "yaṃ kāmaye'; ityanena"yaṃ kāmaye taṃ tamugraṃ kṛṇomi taṃ brahmāṇaṃ tamṛṣiṃ taṃ sumedhām'; iti (ṛ.10-125-5) "mā'; ityanena"mā śiśnadevā api gurṛtaṃ na'; iti "ghnan'; ityanena"ghnaṃcchiśnadevāṃ abhivarpasā bhūd'; iti "ekosau'; ityanena"eko nārāyaṇa āsīnna brahmā naca śaṅkaraḥ'; iti "tasmāt'; ityanena"sa ruṣyaḥ sa prasanno yadruṣyo yatprasannastasmādrudrasamprasādāvabhūtām'; iti "vaiṣṇavam'; ityanena"teṣāṃ makhaṃ vaiṣṇavaṃ yaśa ārchat'; iti yajñeneti, abadhnanniti, yo bhūtānāmiti prasiddham 8,402 kathametābhiḥ śrutibhiḥ paśupatenirrdeṣatvaṃ viruddhamityatastāsāṃ tātparyamāha- ityādīti ityādiśrutisāmarthyāt pāratantryaṃ janirmṛtiḥ
2.2.258a
पराधीनपरप्राप्तिरज्ञत्वं प्रळये ऽभवः प्रतीयन्ते
parādhīnaparaprāptirajñatvaṃ praḷaye 'bhavaḥ pratīyante
2.2.258cd
-च् न्यायसुधा: अभवः अभावः प्रतीयन्ते पशुपतेरिति शेषः 8,403 "अस्य देवस्यऽ; इत्यनेन पराधीनपदप्राप्तिः प्रतीयते मीळ्हुषः सेचकस्य, एषस्य इच्छारूपस्य, अस्य विष्णोर्देवस्य, प्रमृथे प्रभरणे पूजायामिति यावत् हविर्भिः कृते सति वया बन्धको रुद्रो, रुद्रियं महित्वं रौद्रं पदं, विदे विविदे लेभे, हि यथा तथा हे अश्विनौ युवामपि इरावत् अन्नवत्, वर्ति वर्तनं, यासिष्यं अयासिष्य प्राप्तवन्तौ स्थ इति "स्तुहिऽ; इत्यनेन स्तावकतया पारतन्त्र्यम् हे रुद्र त्वं श्रुतं प्रसिद्धं, गर्तसदं हृदयगुहानिवासं, युवानं, मृगं न भीमं सिंहमिव भीषणम्, उग्रम् उग्राणां दैत्यानाम्, उपहन्तुनम् उपहन्तारं, नृहरिं, स्तुहि स्तौषि स एवं स्तवान स्तुवंस्त्वं, जरित्रे स्तोत्रे, त्वां स्तुवन्तं माम् मृळ मृडय सुखस्य ते सेनाश्चास्मदन्यमेव निवपन्तु घ्नन्त्विति "रुद्रस्यऽ; इत्यनेनाज्ञत्वं पारतन्त्र्यं मृतिश्च आरोपितं धनुर्हनाववष्टभ्यावस्थितस्य रुद्रस्य शिरो ज्यायां (वभ्रिरू)कामरूपेणेन्द्रेण छिन्नायामुत्क्षिप्ता धनुरार्त्निरुत्पिपेष चिच्छेदेति "कुमारःऽ; इत्यनेनापि पारतन्त्र्यं जनिश्च हे रुद्र कुमारः पुत्रो भवान् जगद्वयामोहनाय कैलासमुपयन्तं, त्वां वन्दमानं पितरं कृष्णं प्रति ननाम तेन स्तुतस्त्वं भूरेः पुरुषार्थस्य दातारं सत्पतिं गृणीषे स्तौषि स्तुतवानसि एवम्भूतस्त्वमस्माभिः स्तुतः अस्मे ऽस्मभ्यं भेषजा भेषजानि संसारव्याधिनिरसनानि ज्ञानानि रासि ददासि देहीति "तव श्रियःऽ; इत्यनेन पराधीनपदप्राप्तिर्जनिः पारतन्त्र्यं च हे रुद्र यत् येभ्यस्ते जनिम जन्माभूत्ते मरुतो ब्रह्मणो ऽतीतवर्तमानास्तव श्रिये सम्पदे चारु सुन्दरं चित्रमाश्चर्यं उपमं उप समीपे मा लक्ष्मीर्यस्य संवहनकर्त्री तत्तथोक्तम् यद्विष्णोः पदं मर्जयन्तः शोधितवन्तः क्षालितवन्तः तत्त्वया हृदि निधायि न्यधायि तेन कारणेन त्वं गोनां गवां (वाचां) मध्ये गुह्यं नाम नारायणादिकं पासि जपोपदेशादिना पालयसीति "अहमऽ; इत्यनेन मृतिः अहं ब्रह्मद्विषे ब्रह्मद्विषां दैत्यानां शरवे हिंसकं रुद्राय रुद्रं हन्तवै हन्तुमेव प्रलये धनुरातनोमि विस्तारयामीति 8,404 "यमऽ; इत्यनेन पराधीनपदप्राप्तिः अहं यं यं रुद्रं कर्तुं कामये तं तमुग्रं रुद्रं कृणोमि करोमि एवं तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधां सुमेधसं करोमीति "माऽ; इत्यनेनाज्ञत्वम् अतीतानागतवर्तमाना गुह्याभिमानिनो देवा रुद्रा अपि नो ऽस्माकमुपास्यमृतं ज्ञानरूपं ब्रह्म मागुर्न ज्ञातवन्त इति घ्नन्नित्यनेन मृतिः गुह्याभिमानिदेवान्घ्नन्नीश्वरो वर्पसा बलेन सर्वमभ्यभूदभिभूतवानिति "एकःऽ; इत्यनेन प्रलये ऽभावो जनिश्च "तस्मातऽ; इत्यनेन जनिः परमेश्वररोषजो रुद्र इत्यर्थः सम्प्रसादो ब्रह्मा "तेषामऽ; इत्यादिवाक्यैः पारतन्त्र्यम् तेषां देवानां यशो, वैष्णवं मखं विष्णुमखे पशुत्वेन नियुक्तं रुद्रमार्छत्प्राप्तवदिति देवा यज्ञेन रुद्रेण पशुना यज्ञं विष्णुमयजन्तेति देवाः पुरुषं रुद्रं पशुमबध्नन्निति यो भूतानामधिपती रुद्रः स विष्णोराज्ञारूपायां तन्त्यां चरति वृषा प्रसिद्धतन्त्यामिवेति 8,408 एतासां श्रुतीनामेतदर्थत्वोपपादनं त्वचार्येणैवान्यत्रोदाहृतेभ्यो वाक्येभ्यष्टीकातश्चावगन्तव्यम् अत एव सामर्थ्यादित्युक्तम् 8,409 सूत्रार्थमुपसंहरति- सदोषत्वादिति ... सदोषत्वान्नेशः पशुपतिस्ततः
-c nyāyasudhā: abhavaḥ abhāvaḥ pratīyante paśupateriti śeṣaḥ 8,403 "asya devasya'; ityanena parādhīnapadaprāptiḥ pratīyate mīḷhuṣaḥ secakasya, eṣasya icchārūpasya, asya viṣṇordevasya, pramṛthe prabharaṇe pūjāyāmiti yāvat havirbhiḥ kṛte sati vayā bandhako rudro, rudriyaṃ mahitvaṃ raudraṃ padaṃ, vide vivide lebhe, hi yathā tathā he aśvinau yuvāmapi irāvat annavat, varti vartanaṃ, yāsiṣyaṃ ayāsiṣya prāptavantau stha iti "stuhi'; ityanena stāvakatayā pāratantryam he rudra tvaṃ śrutaṃ prasiddhaṃ, gartasadaṃ hṛdayaguhānivāsaṃ, yuvānaṃ, mṛgaṃ na bhīmaṃ siṃhamiva bhīṣaṇam, ugram ugrāṇāṃ daityānām, upahantunam upahantāraṃ, nṛhariṃ, stuhi stauṣi sa evaṃ stavāna stuvaṃstvaṃ, jaritre stotre, tvāṃ stuvantaṃ mām mṛḷa mṛḍaya sukhasya te senāścāsmadanyameva nivapantu ghnantviti "rudrasya'; ityanenājñatvaṃ pāratantryaṃ mṛtiśca āropitaṃ dhanurhanāvavaṣṭabhyāvasthitasya rudrasya śiro jyāyāṃ (vabhrirū)kāmarūpeṇendreṇa chinnāyāmutkṣiptā dhanurārtnirutpipeṣa cicchedeti "kumāraḥ'; ityanenāpi pāratantryaṃ janiśca he rudra kumāraḥ putro bhavān jagadvayāmohanāya kailāsamupayantaṃ, tvāṃ vandamānaṃ pitaraṃ kṛṣṇaṃ prati nanāma tena stutastvaṃ bhūreḥ puruṣārthasya dātāraṃ satpatiṃ gṛṇīṣe stauṣi stutavānasi evambhūtastvamasmābhiḥ stutaḥ asme 'smabhyaṃ bheṣajā bheṣajāni saṃsāravyādhinirasanāni jñānāni rāsi dadāsi dehīti "tava śriyaḥ'; ityanena parādhīnapadaprāptirjaniḥ pāratantryaṃ ca he rudra yat yebhyaste janima janmābhūtte maruto brahmaṇo 'tītavartamānāstava śriye sampade cāru sundaraṃ citramāścaryaṃ upamaṃ upa samīpe mā lakṣmīryasya saṃvahanakartrī tattathoktam yadviṣṇoḥ padaṃ marjayantaḥ śodhitavantaḥ kṣālitavantaḥ tattvayā hṛdi nidhāyi nyadhāyi tena kāraṇena tvaṃ gonāṃ gavāṃ (vācāṃ) madhye guhyaṃ nāma nārāyaṇādikaṃ pāsi japopadeśādinā pālayasīti "aham'; ityanena mṛtiḥ ahaṃ brahmadviṣe brahmadviṣāṃ daityānāṃ śarave hiṃsakaṃ rudrāya rudraṃ hantavai hantumeva pralaye dhanurātanomi vistārayāmīti 8,404 "yam'; ityanena parādhīnapadaprāptiḥ ahaṃ yaṃ yaṃ rudraṃ kartuṃ kāmaye taṃ tamugraṃ rudraṃ kṛṇomi karomi evaṃ taṃ brahmāṇaṃ tamṛṣiṃ taṃ sumedhāṃ sumedhasaṃ karomīti "mā'; ityanenājñatvam atītānāgatavartamānā guhyābhimānino devā rudrā api no 'smākamupāsyamṛtaṃ jñānarūpaṃ brahma māgurna jñātavanta iti ghnannityanena mṛtiḥ guhyābhimānidevānghnannīśvaro varpasā balena sarvamabhyabhūdabhibhūtavāniti "ekaḥ'; ityanena pralaye 'bhāvo janiśca "tasmāt'; ityanena janiḥ parameśvararoṣajo rudra ityarthaḥ samprasādo brahmā "teṣām'; ityādivākyaiḥ pāratantryam teṣāṃ devānāṃ yaśo, vaiṣṇavaṃ makhaṃ viṣṇumakhe paśutvena niyuktaṃ rudramārchatprāptavaditi devā yajñena rudreṇa paśunā yajñaṃ viṣṇumayajanteti devāḥ puruṣaṃ rudraṃ paśumabadhnanniti yo bhūtānāmadhipatī rudraḥ sa viṣṇorājñārūpāyāṃ tantyāṃ carati vṛṣā prasiddhatantyāmiveti 8,408 etāsāṃ śrutīnāmetadarthatvopapādanaṃ tvacāryeṇaivānyatrodāhṛtebhyo vākyebhyaṣṭīkātaścāvagantavyam ata eva sāmarthyādityuktam 8,409 sūtrārthamupasaṃharati- sadoṣatvāditi ... sadoṣatvānneśaḥ paśupatistataḥ
2.2.259a
न्यायसुधा: ततः श्रुतिबलेन सदोषत्वात्पशुपतिः ईशो जगत्कर्ता न भवति दोषि(णो)यज्ञदत्तस्येव जगत्कर्तृत्वानुपपत्तेरिति 8,410 युक्त्यन्तरेण शिवस्य जगत्कर्तृत्वमपाकर्तुं सूत्रम् ओं सम्बन्धानुपपत्तेश्च ओं इति तस्यार्थमाह- अशरीरत्वत इति संबन्धानुपपत्तेश् च ब्ब्स्_2,2.38 अशरीरत्वतस्तस्य सम्बन्धो जगता क्वचित् कर्तृत्वेन न युज्येत
nyāyasudhā: tataḥ śrutibalena sadoṣatvātpaśupatiḥ īśo jagatkartā na bhavati doṣi(ṇo)yajñadattasyeva jagatkartṛtvānupapatteriti 8,410 yuktyantareṇa śivasya jagatkartṛtvamapākartuṃ sūtram oṃ sambandhānupapatteśca oṃ iti tasyārthamāha- aśarīratvata iti saṃbandhānupapatteś ca bbs_2,2.38 aśarīratvatastasya sambandho jagatā kvacit kartṛtvena na yujyeta
2.2.259d
-च् न्यायसुधा: तस्य शिवस्य अशरीरस्यापि गगनादेर्जगता सम्बन्धदर्शनात्कथमेतदित्यत सम्बन्धमेवे व्याख्याति क्वचित् कार्ये कर्तृत्वेनेति कायर्कर्तृत्वलक्षणः सम्बन्धो न युज्यत इत्यर्थः क्वचिदित्यनेन कुतः सर्वकर्तृत्वमिति सूचयति अयमत्र प्रयोगः शिवो न कर्ताशरीरत्वात् सुप्तप्रलीनवदिति ननु शिवः सिद्धो न वा न द्वितीयः आश्रयासिद्धेः आद्ये तु कर्तृत्वेनैव सिद्ध इति धर्मिग्राहकमानविरोधः किञ्च भवन्मते(ऽपि) शिवस्य कर्तृत्वं शरीरित्वं चाङ्गीक्रियत एव तथा चापसिद्धान्तान्यतरासिद्धी स्यातामिति उच्यते इदमत्राकूतम् पशुपतेर्जगत्कारणत्वं वदन्प्रष्टव्यः किं पाशुपतादिशास्त्राण्यनुमानानि (चा)वाऽश्रित्येदमुच्यते, उत श्रुत्यादिकम् आद्ये त्वतिप्रसङ्गो ऽयमुच्यते यदि पाशुपताद्याश्रित्येदमुच्यते तर्हि तस्याशरीरत्वमपि ततः सिद्धमिति तदप्यङ्गीकार्यं स्यात् तथाच कर्तृत्वानुपपत्तिरिति अत एव न युज्यतेति लिङ्प्रयोगः द्वितीये तु वक्ष्यत इति एवञ्च न कश्चिद्दोषः शिवस्वरूपस्य अस्माकं श्रुत्यादितः सिद्धेराश्रयासिद्धयभावात् परसिद्धेनाशरीरत्वेन कर्तृत्वाभावापादनाद्धर्मिग्राहकविरोधाद्यभावात् एतेन पाशुपतादिविरोधात् श्रुतयो ऽन्यथा योज्या इति निरस्तम् 8,412 नन्वशरीरस्यापि कर्तृत्वे बाधकाभावाद्वयाप्तिविधुरो ऽयं प्रसङ्गः कारकप्रयोक्तृत्वं हि कर्तृत्वं न शरीरित्वमित्यत आह- देहिन इति ... देहिनो ज्ञानदृष्टितः
-c nyāyasudhā: tasya śivasya aśarīrasyāpi gaganāderjagatā sambandhadarśanātkathametadityata sambandhameve vyākhyāti kvacit kārye kartṛtveneti kāyarkartṛtvalakṣaṇaḥ sambandho na yujyata ityarthaḥ kvacidityanena kutaḥ sarvakartṛtvamiti sūcayati ayamatra prayogaḥ śivo na kartāśarīratvāt suptapralīnavaditi nanu śivaḥ siddho na vā na dvitīyaḥ āśrayāsiddheḥ ādye tu kartṛtvenaiva siddha iti dharmigrāhakamānavirodhaḥ kiñca bhavanmate('pi) śivasya kartṛtvaṃ śarīritvaṃ cāṅgīkriyata eva tathā cāpasiddhāntānyatarāsiddhī syātāmiti ucyate idamatrākūtam paśupaterjagatkāraṇatvaṃ vadanpraṣṭavyaḥ kiṃ pāśupatādiśāstrāṇyanumānāni (cā)vā'śrityedamucyate, uta śrutyādikam ādye tvatiprasaṅgo 'yamucyate yadi pāśupatādyāśrityedamucyate tarhi tasyāśarīratvamapi tataḥ siddhamiti tadapyaṅgīkāryaṃ syāt tathāca kartṛtvānupapattiriti ata eva na yujyateti liṅprayogaḥ dvitīye tu vakṣyata iti evañca na kaściddoṣaḥ śivasvarūpasya asmākaṃ śrutyāditaḥ siddherāśrayāsiddhayabhāvāt parasiddhenāśarīratvena kartṛtvābhāvāpādanāddharmigrāhakavirodhādyabhāvāt etena pāśupatādivirodhāt śrutayo 'nyathā yojyā iti nirastam 8,412 nanvaśarīrasyāpi kartṛtve bādhakābhāvādvayāptividhuro 'yaṃ prasaṅgaḥ kārakaprayoktṛtvaṃ hi kartṛtvaṃ na śarīritvamityata āha- dehina iti ... dehino jñānadṛṣṭitaḥ
2.2.260ab
न्यायसुधा: सत्यं कारकप्रयोक्तृत्वमेव कर्तृत्वं न शरीरित्वमिति तच्च न प्रयत्नेन विना सम्भवति न चेच्छामन्तरेण प्रयत्नः नच ज्ञानाद्विनेच्छा नच शरीरादृते ज्ञानम् देहिनामेव जाग्रतां ज्ञानदर्शनात् अदेहिनां सुप्तप्रलीनानां चादर्शनात् ततः कर्तृत्वस्य व्यापकं शरीरं शिवाद्वयावर्तमानं तदपि व्यावर्तयतीति 8,413 ननु ज्ञानजन्मन्येव शरीरस्योपयोगः ज्ञानस्येन्द्रियजन्यत्वात् इन्द्रियाणां च शरीरसंयोगनियमात् नित्यज्ञानश्च भगवाञ्छिव इति किं तस्य शरीरेणेति एवं तर्हि प्रयत्नजन्मन्येवेच्छोपयोगिनीति नित्यप्रयत्नस्येच्छापि न स्यात् तथेच्छोत्पत्तावेव ज्ञानमुपयुज्यत इति नित्येच्छस्य ज्ञानमपि न स्यात् 8,413f. अथ न प्रयत्नमात्रं कर्तृत्वम्, अपि तर्हि ज्ञानेच्छे अपि परिदृष्टसामर्थ्यकारकप्रयोक्तृत्वं कर्तृत्वमिति हि वृद्धा इति चेत् तथापीच्छात्यागे बाधकाभावात् कुतश्चैवं कल्पनीयम् कुलालादौ तथा दर्शनादिति चेत् किं तत्र शरीरं न दृष्टम् दृष्टमप्यनुपयुक्तमिति चेत् किन्नियमाभावादेवमाश्रीयते, अन्यत्रोपक्षयाद्वा नाद्यः व्यभिचाराभावात् शरीरप्रेरणे ऽपरं शरीरं नास्तीति चेन्न तेनैव सशरीरत्वात् न द्वितीयः निरस्तत्वात् अन्यथा ज्ञानादीनामप्यनुपयोगप्रसङ्गः कुतश्चास्य नित्यज्ञानत्वसिद्धिः आगमादिति चेन्न परस्पराश्रयप्रसङ्गात् सिद्धे ह्यागमप्रामाण्ये नित्यज्ञानेश्वरसिद्धिस्तत्सिद्धौ चागमस्य तत्प्रणीतत्वेन प्रामाण्यसिद्धिरिति 8,416 उक्तदोषपरिहारमाशङ्कय तन्निरासाय सूत्रम् ओं करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः ओं इति तन्नेत्यन्तं तावद्वयाचष्टे- नचेति करणवच् चेन् न भोगादिभ्यः ब्ब्स्_2,2.40 न च देहादिवद् विश्वमस्य स्याद्
nyāyasudhā: satyaṃ kārakaprayoktṛtvameva kartṛtvaṃ na śarīritvamiti tacca na prayatnena vinā sambhavati na cecchāmantareṇa prayatnaḥ naca jñānādvinecchā naca śarīrādṛte jñānam dehināmeva jāgratāṃ jñānadarśanāt adehināṃ suptapralīnānāṃ cādarśanāt tataḥ kartṛtvasya vyāpakaṃ śarīraṃ śivādvayāvartamānaṃ tadapi vyāvartayatīti 8,413 nanu jñānajanmanyeva śarīrasyopayogaḥ jñānasyendriyajanyatvāt indriyāṇāṃ ca śarīrasaṃyoganiyamāt nityajñānaśca bhagavāñchiva iti kiṃ tasya śarīreṇeti evaṃ tarhi prayatnajanmanyevecchopayoginīti nityaprayatnasyecchāpi na syāt tathecchotpattāveva jñānamupayujyata iti nityecchasya jñānamapi na syāt 8,413f. atha na prayatnamātraṃ kartṛtvam, api tarhi jñānecche api paridṛṣṭasāmarthyakārakaprayoktṛtvaṃ kartṛtvamiti hi vṛddhā iti cet tathāpīcchātyāge bādhakābhāvāt kutaścaivaṃ kalpanīyam kulālādau tathā darśanāditi cet kiṃ tatra śarīraṃ na dṛṣṭam dṛṣṭamapyanupayuktamiti cet kinniyamābhāvādevamāśrīyate, anyatropakṣayādvā nādyaḥ vyabhicārābhāvāt śarīrapreraṇe 'paraṃ śarīraṃ nāstīti cenna tenaiva saśarīratvāt na dvitīyaḥ nirastatvāt anyathā jñānādīnāmapyanupayogaprasaṅgaḥ kutaścāsya nityajñānatvasiddhiḥ āgamāditi cenna parasparāśrayaprasaṅgāt siddhe hyāgamaprāmāṇye nityajñāneśvarasiddhistatsiddhau cāgamasya tatpraṇītatvena prāmāṇyasiddhiriti 8,416 uktadoṣaparihāramāśaṅkaya tannirāsāya sūtram oṃ karaṇavaccenna bhogādibhyaḥ oṃ iti tannetyantaṃ tāvadvayācaṣṭe- naceti karaṇavac cen na bhogādibhyaḥ bbs_2,2.40 na ca dehādivad viśvamasya syād
2.2.260b
न्यायसुधा: यदुक्तमशरीरत्वाच्छिवस्य कर्तृत्वानुपपत्तिरिति तदसत् कुलालादयो हि कर्तारो दण्डादिकं साक्षात्प्रयत्नेनाधिष्ठातुमनीशानास्तदधिष्ठानाय साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठेयं स्यात् ततः किमपरेण शरीरेण अत एव भगवान्विश्वमूर्तिरिति गीयते न चादिसृष्टेः प्राक् कारकाभावः मायादेरनादेर्विद्यमानत्वात् अन्यथा सृष्टयनुपपत्तेरिति आदिपदेनेन्द्रियाणां वक्ष्यमाणस्याधिष्ठानस्य च सङ्ग्रहः तदिदं नोपपद्यत इत्यर्थः कुतो नेत्यतः सौत्रहेतुं व्याख्याति- भोगेति ... भोगसम्भवात्
nyāyasudhā: yaduktamaśarīratvācchivasya kartṛtvānupapattiriti tadasat kulālādayo hi kartāro daṇḍādikaṃ sākṣātprayatnenādhiṣṭhātumanīśānāstadadhiṣṭhānāya sākṣātprayatnādhiṣṭheyaṃ syāt tataḥ kimapareṇa śarīreṇa ata eva bhagavānviśvamūrtiriti gīyate na cādisṛṣṭeḥ prāk kārakābhāvaḥ māyāderanādervidyamānatvāt anyathā sṛṣṭayanupapatteriti ādipadenendriyāṇāṃ vakṣyamāṇasyādhiṣṭhānasya ca saṅgrahaḥ tadidaṃ nopapadyata ityarthaḥ kuto netyataḥ sautrahetuṃ vyākhyāti- bhogeti ... bhogasambhavāt
2.2.260cd
8,417 न्यायसुधा: यदि शिवस्य कारकग्रामः साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठेयः स्यात्तदा स तस्य सुखदुःखानुभवलक्षणभोगहेतुः स्यात् साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठेये ऽस्मदादिशरीरे तथा दर्शनात् कर्मार्जितस्यैव तथात्वमिति चेन्न साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठेयत्वेन तथाभावस्याप्यापत्तेर्भोगादिमतश्च नेश्वरत्वम् अतः शिवस्य भोगादिप्रसङ्गान्नेयं कल्पना युक्तेति जोस्हि-6 हेत्वन्तरेण शिवस्य विश्वकर्तृत्वं निराकुर्वत् ओं अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ओं इति सूत्रं व्याचष्टे- अधिष्ठान इति अधिष्ठानानुपपत्तेश् च ब्ब्स्_2,2.39 अधिष्ठाने स्थितः कर्ता कार्यं कुर्वन् प्रतीयते
8,417 nyāyasudhā: yadi śivasya kārakagrāmaḥ sākṣātprayatnādhiṣṭheyaḥ syāttadā sa tasya sukhaduḥkhānubhavalakṣaṇabhogahetuḥ syāt sākṣātprayatnādhiṣṭheye 'smadādiśarīre tathā darśanāt karmārjitasyaiva tathātvamiti cenna sākṣātprayatnādhiṣṭheyatvena tathābhāvasyāpyāpatterbhogādimataśca neśvaratvam ataḥ śivasya bhogādiprasaṅgānneyaṃ kalpanā yukteti joshi-6 hetvantareṇa śivasya viśvakartṛtvaṃ nirākurvat oṃ adhiṣṭhānānupapatteśca oṃ iti sūtraṃ vyācaṣṭe- adhiṣṭhāna iti adhiṣṭhānānupapatteś ca bbs_2,2.39 adhiṣṭhāne sthitaḥ kartā kāryaṃ kurvan pratīyate
2.2.260ef
न्यायसुधा: यः कर्ता कुलालादिः स पृथिव्यादावधिष्ठाने स्थित एव घटादिकार्यं कुर्वन्प्रतीयते नतु निरधिष्ठानः कश्चित्किञ्चित्कुर्वाणः अनेन व्यतिरेकाविनाभावेन निरधिष्ठानत्वस्याकर्तृत्वेन व्याप्तिरुपपादिता भवति ततः किमित्यत आह- नास्येति 8,418 नास्याधिष्ठानयोगो ऽस्ति भूतानां प्रळये तदा
nyāyasudhā: yaḥ kartā kulālādiḥ sa pṛthivyādāvadhiṣṭhāne sthita eva ghaṭādikāryaṃ kurvanpratīyate natu niradhiṣṭhānaḥ kaścitkiñcitkurvāṇaḥ anena vyatirekāvinābhāvena niradhiṣṭhānatvasyākartṛtvena vyāptirupapāditā bhavati tataḥ kimityata āha- nāsyeti 8,418 nāsyādhiṣṭhānayogo 'sti bhūtānāṃ praḷaye tadā
2.2.261ab
न्यायसुधा: अस्य शिवस्य तदा आदिसृष्टिसमये कुतो नास्ति प्रागुत्पन्नानां पृथिव्यादीनां महाभूतानां प्रलये सति तस्मात्कर्तृत्वमपि तस्य नोपपद्यत इति शेषः ननु कारकाणामेव अधिष्ठानत्वं भविष्यति मैवम् साधिष्ठानस्य चेतनस्य भोगादिप्रसक्तेरुक्तत्वात् नन्वयं निरधिष्ठानत्वहेतुः कर्तुर्विपक्षात्कुलालादिर्वाकर्तुः सपक्षाद्घटादेरपि व्यावृत्तत्वादसाधारणः मैवम् गगनादौ सपक्षे वृत्तेः नन्विदं सूत्रद्वयं व्युत्क्रमेण कुतो व्याख्यातम् सम्बन्धानुपपत्त्यधिष्ठानानानुपपत्त्योरुभयोरपि परिहारः करणवच्चेदित्यनेन निरस्यत इति ज्ञापनार्थम् यदि खलु यथाक्रममेव व्याख्यायेत तदा सन्निहिताधिष्ठानानुपपत्तिपरिहारनिरासकमेवेदं ज्ञायेत व्युत्क्रमेण तु उभयमध्ये व्याख्याने सत्युभयसम्बन्धि विज्ञायत इति अत एव भाष्ये ऽधिष्ठानादिरूपमित्युक्तमत्र तु देहादिवदिति 8,419 ननु युक्तं कुलालस्याधिष्ठानसापेक्षत्वं शरीरित्वम् शरीरं हि गुरुत्वात्प्रसक्तपतनं तत्प्रतिबन्धाय स्पर्शवदधिष्ठानमपेक्षते अनवस्थितशरीरस्य कर्तृत्वायोगात् ईश्वरस्य तु शरीरविधुरस्य किमधिष्ठानमेव इहेदं जातमित्यदिव्यवहारस्तु गगनादिकमाश्रित्योपपत्स्यत इत्यत आह- अदेहश्चेदिति अदेहश्चेदसार्वज्ञः शिलाकाष्ठादिवत् सदा
nyāyasudhā: asya śivasya tadā ādisṛṣṭisamaye kuto nāsti prāgutpannānāṃ pṛthivyādīnāṃ mahābhūtānāṃ pralaye sati tasmātkartṛtvamapi tasya nopapadyata iti śeṣaḥ nanu kārakāṇāmeva adhiṣṭhānatvaṃ bhaviṣyati maivam sādhiṣṭhānasya cetanasya bhogādiprasakteruktatvāt nanvayaṃ niradhiṣṭhānatvahetuḥ karturvipakṣātkulālādirvākartuḥ sapakṣādghaṭāderapi vyāvṛttatvādasādhāraṇaḥ maivam gaganādau sapakṣe vṛtteḥ nanvidaṃ sūtradvayaṃ vyutkrameṇa kuto vyākhyātam sambandhānupapattyadhiṣṭhānānānupapattyorubhayorapi parihāraḥ karaṇavaccedityanena nirasyata iti jñāpanārtham yadi khalu yathākramameva vyākhyāyeta tadā sannihitādhiṣṭhānānupapattiparihāranirāsakamevedaṃ jñāyeta vyutkrameṇa tu ubhayamadhye vyākhyāne satyubhayasambandhi vijñāyata iti ata eva bhāṣye 'dhiṣṭhānādirūpamityuktamatra tu dehādivaditi 8,419 nanu yuktaṃ kulālasyādhiṣṭhānasāpekṣatvaṃ śarīritvam śarīraṃ hi gurutvātprasaktapatanaṃ tatpratibandhāya sparśavadadhiṣṭhānamapekṣate anavasthitaśarīrasya kartṛtvāyogāt īśvarasya tu śarīravidhurasya kimadhiṣṭhānameva ihedaṃ jātamityadivyavahārastu gaganādikamāśrityopapatsyata ityata āha- adehaścediti adehaścedasārvajñaḥ śilākāṣṭhādivat sadā
2.2.261cd
न्यायसुधा: सदेत्यनेन व्याप्तिमुपपादयति अत एव शिलाकाष्ठादिवदित्यनेकदृष्टान्तोपादानम् तथाच कुतः सावर्ज्ञम् कुतश्च सर्वकर्तृत्वमिति भावः स्यादेतत् न सर्वथा सदाशिवः अशरीरः किन्तु लीलया शरीराण्यपि गृह्णाति ततो नायं दोषः नच भोगादिप्राप्तिः लीलया गृहीतस्य विग्रहस्य तदहेतुत्वादित्यत आह- देही चेदिति देही चेदन्तवानेव यज्ञदत्तनिदर्शनात्
nyāyasudhā: sadetyanena vyāptimupapādayati ata eva śilākāṣṭhādivadityanekadṛṣṭāntopādānam tathāca kutaḥ sāvarjñam kutaśca sarvakartṛtvamiti bhāvaḥ syādetat na sarvathā sadāśivaḥ aśarīraḥ kintu līlayā śarīrāṇyapi gṛhṇāti tato nāyaṃ doṣaḥ naca bhogādiprāptiḥ līlayā gṛhītasya vigrahasya tadahetutvādityata āha- dehī cediti dehī cedantavāneva yajñadattanidarśanāt
2.2.262a
8,420 न्यायसुधा: अन्तवान्मरणवान्स्यात् उपलक्षणं चैतत् दुःखादिमांश्च स्यादित्यपि द्रष्टव्यम् नन्वसौ विग्रहो न तद्धेतुरित्युक्तम् मैवम् शरीरं न भोगायतनं चेत्यस्य व्याहतत्वात् शरीरत्वेनैव तदनुमानाच्च तदिदमाह- एवेति एतेन"अन्तवत्त्मसर्वज्ञता वाऽ; इति सूत्रं व्याख्यातं भवति पाठक्रमादर्थक्रमो गरीयानित्यतो व्युत्क्रमेण व्याख्यानम् 8,421 नन्वेवं शिवस्य जगत्कारणत्वमपाकुर्वतां को ऽभिप्रायः किमकर्तृकमेवेदं विश्वमिति किंवा विष्णुकर्तृकमिति नाद्यः कार्यस्याकर्तृकत्वे विरोधात् अपसिद्धान्तप्रसक्तेश्च न द्वितीयः विष्णावपि कर्तर्यभ्युपगम्यमाने दोषाणामेषां समानत्वेन (स्व)व्याहतत्वात् तथाहि यदुक्तमसामञ्जस्यं शिवस्य तत्तावद्विष्णावपि समम् "जनितोत विष्णोःऽ; इत्यादौ जन्मादिदोषश्रवणात् सम्बन्धानुपपत्त्यादिकं तु स्फुटमेवेत्यत आह- नचेति नचैतदखिलं विष्णौ
8,420 nyāyasudhā: antavānmaraṇavānsyāt upalakṣaṇaṃ caitat duḥkhādimāṃśca syādityapi draṣṭavyam nanvasau vigraho na taddheturityuktam maivam śarīraṃ na bhogāyatanaṃ cetyasya vyāhatatvāt śarīratvenaiva tadanumānācca tadidamāha- eveti etena"antavattmasarvajñatā vā'; iti sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati pāṭhakramādarthakramo garīyānityato vyutkrameṇa vyākhyānam 8,421 nanvevaṃ śivasya jagatkāraṇatvamapākurvatāṃ ko 'bhiprāyaḥ kimakartṛkamevedaṃ viśvamiti kiṃvā viṣṇukartṛkamiti nādyaḥ kāryasyākartṛkatve virodhāt apasiddhāntaprasakteśca na dvitīyaḥ viṣṇāvapi kartaryabhyupagamyamāne doṣāṇāmeṣāṃ samānatvena (sva)vyāhatatvāt tathāhi yaduktamasāmañjasyaṃ śivasya tattāvadviṣṇāvapi samam "janitota viṣṇoḥ'; ityādau janmādidoṣaśravaṇāt sambandhānupapattyādikaṃ tu sphuṭamevetyata āha- naceti nacaitadakhilaṃ viṣṇau
2.2.262b
न्यायसुधा: एतदखिलं दोषजातं, विष्णावपि विश्वस्य कर्तर्यभ्युपगते समानमिति न वाच्यम् कुतः श्रुत्यैव सकलदोषपरिहारेण विष्णोर्विश्वकारणत्वस्य प्रतिपादितत्वात् ननु पशुपतेरप्येवमागमैरनुमानैश्च जगत्कारणता प्रतिपादितैव ततः को विशेष इत्यत आह- श्रुतीति ... श्रुतिप्रामाण्यगौरवात्
nyāyasudhā: etadakhilaṃ doṣajātaṃ, viṣṇāvapi viśvasya kartaryabhyupagate samānamiti na vācyam kutaḥ śrutyaiva sakaladoṣaparihāreṇa viṣṇorviśvakāraṇatvasya pratipāditatvāt nanu paśupaterapyevamāgamairanumānaiśca jagatkāraṇatā pratipāditaiva tataḥ ko viśeṣa ityata āha- śrutīti ... śrutiprāmāṇyagauravāt
2.2.262cd
न्यायसुधा: पाशुपतादितो ऽपि श्रुतीनां प्रामाण्यस्य गुरुत्वात् एतदुक्तं भवति पाशुपतादिकं हि शिवे जगत्कर्तरि सर्वज्ञे सिद्धे तत्प्रणीतत्वेन प्रमाणत्वेन निश्चीयेत निश्चिते च तत्प्रामाण्ये शिवस्यैवंविधस्य सिद्धिरित्यन्योन्याश्रयता दुरवधारणप्रामाण्यम् अन्यतः शिवस्यैवंविधतासिद्धावलमनेन न चान्यत्तादृशं प्रमाणमस्ति अनुमानानां दूषितत्वात् नचैवं श्रुतिप्रामाण्यम् अपौरुषेयत्वेन करणदोषाणां बाधकप्रत्ययस्य चाभावे सति तस्य निष्कम्पमेव स्वतो निश्चितत्वात् अतो निश्चितप्रमाणभावया श्रुत्या विधूतावद्यगन्धं विष्णोर्जगत्कारणत्वं सिद्धयत्येवेति 8,423f. कास्ताः श्रुतय इत्यतस्ता उदाहरति- मन इति मनोबुद्धयङ्गितां विष्णोर्लक्षयामो य एव सः
nyāyasudhā: pāśupatādito 'pi śrutīnāṃ prāmāṇyasya gurutvāt etaduktaṃ bhavati pāśupatādikaṃ hi śive jagatkartari sarvajñe siddhe tatpraṇītatvena pramāṇatvena niścīyeta niścite ca tatprāmāṇye śivasyaivaṃvidhasya siddhirityanyonyāśrayatā duravadhāraṇaprāmāṇyam anyataḥ śivasyaivaṃvidhatāsiddhāvalamanena na cānyattādṛśaṃ pramāṇamasti anumānānāṃ dūṣitatvāt nacaivaṃ śrutiprāmāṇyam apauruṣeyatvena karaṇadoṣāṇāṃ bādhakapratyayasya cābhāve sati tasya niṣkampameva svato niścitatvāt ato niścitapramāṇabhāvayā śrutyā vidhūtāvadyagandhaṃ viṣṇorjagatkāraṇatvaṃ siddhayatyeveti 8,423f. kāstāḥ śrutaya ityatastā udāharati- mana iti manobuddhayaṅgitāṃ viṣṇorlakṣayāmo ya eva saḥ
2.2.263
स एव देहो विज्ञानमैश्वर्यं शक्तिरूर्जिता देहो विष्णोर्न ते विष्णो वासुदेवो ऽग्रतो ऽभवत्
sa eva deho vijñānamaiśvaryaṃ śaktirūrjitā deho viṣṇorna te viṣṇo vāsudevo 'grato 'bhavat
2.2.264
एको नारायणस्त्वासीन्न ब्रह्मा नच शङ्करः अजस्य नाभावध्येकमर्पितं मात्रया परः
eko nārāyaṇastvāsīnna brahmā naca śaṅkaraḥ ajasya nābhāvadhyekamarpitaṃ mātrayā paraḥ
2.2.265
सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमाक्षरः
saddehaḥ sukhagandhaśca jñānabhāḥ satparākramaḥ jñānajñānaḥ sukhasukhaḥ sa viṣṇuḥ paramākṣaraḥ
2.2.266
आनन्द एक एवाग्र आसीन्नारायणः प्रभुः प्रियं तस्य शिरे मोदप्रमोदौ च भुजौ हरेः
ānanda eka evāgra āsīnnārāyaṇaḥ prabhuḥ priyaṃ tasya śire modapramodau ca bhujau hareḥ
2.2.267
आनन्दो मध्यतो ब्रह्म पुच्छं नान्यदभूत् क्वचित् मनसो ऽस्याभवद् ब्रह्मा ललाटादपि शङ्करः
ānando madhyato brahma pucchaṃ nānyadabhūt kvacit manaso 'syābhavad brahmā lalāṭādapi śaṅkaraḥ
2.2.268
पक्षयोर्गरुडः शेषो मुखादास सरस्वती सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्
pakṣayorgaruḍaḥ śeṣo mukhādāsa sarasvatī sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt
2.2.269
8,424 न्यायसुधा: अनेन"बुद्धिमनो ऽङ्गप्रत्यङ्गवत्तां भगवतो लक्षयामाह बुद्धिमान्मनोवानङ्गवान्प्रत्यङ्गवानऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते "य एवऽ; इत्यनेन"यदात्मको भगवांस्तदात्मिका व्यक्तिः किमात्मको भगवान्ज्ञानात्मक ऐश्वर्यात्मकः शक्त्यात्मकःऽ; इति ऊर्जिता बलवती सर्वत्राप्रतिबद्धा एतदातमको भगवांस्ततस्तस्य देहो ऽप्येतदात्मक इति श्रुतिलब्धो ऽर्थः "न ते विष्णौऽ; इत्यनेन"न ते विष्णो जायमानो न जातो देवमहिम्नः परमन्तमापऽ; इति "वासुदेवःऽ; इत्यनेन"वासुदेवो वा इदमग्र आसीतऽ; इति "मात्रयाऽ; इत्यनेन"परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्तिऽ; इति कथमेताभिः श्रुतिभिरभिप्रेतार्थसिद्धिरित्यतस्तासां तात्पर्यमाह- इत्यादीति इत्यादिश्रुतिसन्दर्भबलान्नित्यगुणात्मनः विष्णोर्देहाज्जगत् सर्वमाविरासीदितीयते
8,424 nyāyasudhā: anena"buddhimano 'ṅgapratyaṅgavattāṃ bhagavato lakṣayāmāha buddhimānmanovānaṅgavānpratyaṅgavān'; iti śrutimupādatte "ya eva'; ityanena"yadātmako bhagavāṃstadātmikā vyaktiḥ kimātmako bhagavānjñānātmaka aiśvaryātmakaḥ śaktyātmakaḥ'; iti ūrjitā balavatī sarvatrāpratibaddhā etadātamako bhagavāṃstatastasya deho 'pyetadātmaka iti śrutilabdho 'rthaḥ "na te viṣṇau'; ityanena"na te viṣṇo jāyamāno na jāto devamahimnaḥ paramantamāpa'; iti "vāsudevaḥ'; ityanena"vāsudevo vā idamagra āsīt'; iti "mātrayā'; ityanena"paro mātrayā tanvā vṛdhāna na te mahitvamanvaśnuvanti'; iti kathametābhiḥ śrutibhirabhipretārthasiddhirityatastāsāṃ tātparyamāha- ityādīti ityādiśrutisandarbhabalānnityaguṇātmanaḥ viṣṇordehājjagat sarvamāvirāsīditīyate
2.2.270a
न्यायसुधा: नित्यश्चासौ गुणात्मा चेति तथोक्तः तस्मात् तत्र"बुद्धिःऽ; इति श्रुत्या विष्णोर्देहवत्त्वमवगम्यते अङ्गं देहः, प्रत्यङ्गानि हस्तादीनि, लक्षयामहे ज्ञापयामः कथं बुद्धिमानित्यादि "यदात्मको भगवानऽ; इत्यनया भगवतो देहस्य ज्ञानादिगुणात्मकत्वात् व्यक्तिः देहः "न ते विष्णौऽ; इत्यना भगवो देहस्य ज्ञानादिगुणात्मकत्वमनादिनित्यत्वम् जातादिभिरप्राप्यमहित्वस्यान्यथानुपपत्तेः "वासुदेवःऽ; इति श्रुतिद्वयेनानादिनित्यदेहत्वम् "अजस्यऽ; इत्यनया देहवत्त्वं तस्याप्यजत्वम् "परो मात्रयाऽ; इत्यनया देशकालगुणैरपरिच्छिन्नतनुत्वम् "सद्देहःऽ; इत्यादिश्रुतिद्वयेन जन्मादिदोषरहितगुणात्मदेहवत्त्वम् सद्देहो जन्मादिदोषरहितदेहः सुखगन्धः सुगन्धः ज्ञानभा न तु तैजसभाः ज्ञानज्ञान इत्यादेरतिशयितज्ञान इत्यादिरित्यर्थः प्रियादिशब्दाः सुखविशेषवाचिनः अन्यत् प्राकृतादिकम् "मनसःऽ; इत्यादिश्रुतिद्वयेन देहवत्त्वं ततो जगतो जन्म च "ब्राह्मणो ऽस्यऽ; इत्यादिवाक्यशेषात् पक्षयोः पार्श्वयोः 8,424f. अत्र कासुचित् श्रुतिषु विवक्षितार्थो न स्फुटं प्रतीयते किन्तूपपत्तिसाध्य इत्याशयवतोक्तम्- बलादिति आविरासीदित्यनेन सत्कार्यवादं सूचयति ईयते ज्ञायते अत्र सकलजगत्कारणत्वस्यैव श्रुतिसिद्धत्वे सर्वदोषपरिहारः सिध्यत्येव नहि दोषेषु सत्सु तत्सम्भवति तथापि देहाभावप्रयुक्तानि दूषणानि प्रयुक्तानि तस्य च देहस्य ज्ञानानन्दादिगुणात्मकत्वेन जननादिदोषपरिहारो ऽपि सिद्धः जनितोतेत्यादिवाक्यं तु बह्वीभिर्निरवकाशादिभिः श्रुतिभिः विरुद्धमन्यथाव्याख्येयम् तदिदमुक्तम्- सन्दर्भबलादिति 8,428 स्यादेतत् देहो ज्ञानानन्दादिगुणात्मानादिनित्यश्चेत्येतच्छशो विषाणवानितिवद्विरुद्धम् यो देहः स भौतिको जन्मादिमानिति नियमदर्शनात् ततो विष्णोर्देहमङ्गीकृत्य तस्याभौतिकत्वाद्यङ्गीकारे शशस्यापि विषाणित्वमङ्गीकार्यमित्यतो देहस्याभौतिकत्वादिना विरोधं तावदपाकरोति- मानसत्त्वादिति मानवत्त्वाद् विरोधः को
nyāyasudhā: nityaścāsau guṇātmā ceti tathoktaḥ tasmāt tatra"buddhiḥ'; iti śrutyā viṣṇordehavattvamavagamyate aṅgaṃ dehaḥ, pratyaṅgāni hastādīni, lakṣayāmahe jñāpayāmaḥ kathaṃ buddhimānityādi "yadātmako bhagavān'; ityanayā bhagavato dehasya jñānādiguṇātmakatvāt vyaktiḥ dehaḥ "na te viṣṇau'; ityanā bhagavo dehasya jñānādiguṇātmakatvamanādinityatvam jātādibhiraprāpyamahitvasyānyathānupapatteḥ "vāsudevaḥ'; iti śrutidvayenānādinityadehatvam "ajasya'; ityanayā dehavattvaṃ tasyāpyajatvam "paro mātrayā'; ityanayā deśakālaguṇairaparicchinnatanutvam "saddehaḥ'; ityādiśrutidvayena janmādidoṣarahitaguṇātmadehavattvam saddeho janmādidoṣarahitadehaḥ sukhagandhaḥ sugandhaḥ jñānabhā na tu taijasabhāḥ jñānajñāna ityāderatiśayitajñāna ityādirityarthaḥ priyādiśabdāḥ sukhaviśeṣavācinaḥ anyat prākṛtādikam "manasaḥ'; ityādiśrutidvayena dehavattvaṃ tato jagato janma ca "brāhmaṇo 'sya'; ityādivākyaśeṣāt pakṣayoḥ pārśvayoḥ 8,424f. atra kāsucit śrutiṣu vivakṣitārtho na sphuṭaṃ pratīyate kintūpapattisādhya ityāśayavatoktam- balāditi āvirāsīdityanena satkāryavādaṃ sūcayati īyate jñāyate atra sakalajagatkāraṇatvasyaiva śrutisiddhatve sarvadoṣaparihāraḥ sidhyatyeva nahi doṣeṣu satsu tatsambhavati tathāpi dehābhāvaprayuktāni dūṣaṇāni prayuktāni tasya ca dehasya jñānānandādiguṇātmakatvena jananādidoṣaparihāro 'pi siddhaḥ janitotetyādivākyaṃ tu bahvībhirniravakāśādibhiḥ śrutibhiḥ viruddhamanyathāvyākhyeyam tadidamuktam- sandarbhabalāditi 8,428 syādetat deho jñānānandādiguṇātmānādinityaścetyetacchaśo viṣāṇavānitivadviruddham yo dehaḥ sa bhautiko janmādimāniti niyamadarśanāt tato viṣṇordehamaṅgīkṛtya tasyābhautikatvādyaṅgīkāre śaśasyāpi viṣāṇitvamaṅgīkāryamityato dehasyābhautikatvādinā virodhaṃ tāvadapākaroti- mānasattvāditi mānavattvād virodhaḥ ko
2.2.270b
न्यायसुधा: क इत्याक्षेपे नास्ति विरोध इत्यर्थः इदानीं शशविषाणप्रतिबन्दीं मोचयति- नेति ... नामानं क्वचिदिष्यते
nyāyasudhā: ka ityākṣepe nāsti virodha ityarthaḥ idānīṃ śaśaviṣāṇapratibandīṃ mocayati- neti ... nāmānaṃ kvacidiṣyate
2.2.270cd
न्यायसुधा: अङ्गीकुर्मः शशविषाणमपि यदि परमेश्वरविग्रहस्यानन्दाद्यात्मकत्वमस्ति प्रामाणिकं स्यात् नचैवम् नह्यप्रामाणिकं केनापि कदापि क्वचिदप्येष्युं शक्यत इति ननु प्रामाणिकत्वे ऽपि विरोधाभावः कथमित्यत आह- अविरोध इति अविरोधो विरोधश्च मानेनैव हि गम्यते
nyāyasudhā: aṅgīkurmaḥ śaśaviṣāṇamapi yadi parameśvaravigrahasyānandādyātmakatvamasti prāmāṇikaṃ syāt nacaivam nahyaprāmāṇikaṃ kenāpi kadāpi kvacidapyeṣyuṃ śakyata iti nanu prāmāṇikatve 'pi virodhābhāvaḥ kathamityata āha- avirodha iti avirodho virodhaśca mānenaiva hi gamyate
2.2.271ab
न्यायसुधा: ययोः क्वचित्सहदर्शनं तयोरविरोधः ययोस्तु नियमेन व्यधिकरणतयैव दशर्नं तयोः विरोध इत्येवं सहदर्शनासहदर्शनलक्षणेन मानेन (हि) वस्तूनामविरोधविरोधाववगन्तव्यौ तन्नियमाकस्यान्यस्याभावात् अतः प्रमाणेन सहदृष्टे ऽर्थे विरोधः कथं स्याद्वयाघातादिति उपसंहरति- अत इति 8,429 अत उक्तं समस्तं च वासुदेवस्य युज्यते
nyāyasudhā: yayoḥ kvacitsahadarśanaṃ tayoravirodhaḥ yayostu niyamena vyadhikaraṇatayaiva daśarnaṃ tayoḥ virodha ityevaṃ sahadarśanāsahadarśanalakṣaṇena mānena (hi) vastūnāmavirodhavirodhāvavagantavyau tanniyamākasyānyasyābhāvāt ataḥ pramāṇena sahadṛṣṭe 'rthe virodhaḥ kathaṃ syādvayāghātāditi upasaṃharati- ata iti 8,429 ata uktaṃ samastaṃ ca vāsudevasya yujyate
2.2.271cd
न्यायसुधा: प्रमाणैः सहदृष्टे ऽर्थे विरोधस्यानाशङ्कनीयत्वात् उक्तम् उदाहृताभिः श्रुतिभिः समस्तं चिदानन्दाद्यात्मकनिरवद्यविग्रहेण जगत्कारणत्वम् एतच्चारूपवदेवेत्यादिना वक्ष्यमाणं शिष्यहितैषिणाऽचार्येणात्रोक्तमिति ज्ञातव्यम् नन्वेतदस्माकमपि समानम् तथाहि यद्यपि पाशुपतादिकमशक्यावधारणप्रमाणभावम् तथापि"ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति ऽ"एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्थे ऽ"स इमान् लोकानीशत ईशनीभिःऽ; इत्याद्याः श्रुतयस्तावच्छिवस्य जगज्जन्मादिहेतुतामाचक्षते शिवादिनामोपेतत्वात् नच तथाविधस्यासमञ्जसत्वं सम्भवतीत्युदाहृताः श्रुतयो ऽन्यथा योज्याः अतः सम्बन्धानुपपत्त्यादिकं श्रुतिरेवाभासयिष्यति तद्घटकं वा किमपि कल्पयिष्यतीत्यत आह- शिवादीति शिवादिनामयुक्ताश्च श्रुतयो विष्णुवाचकाः
nyāyasudhā: pramāṇaiḥ sahadṛṣṭe 'rthe virodhasyānāśaṅkanīyatvāt uktam udāhṛtābhiḥ śrutibhiḥ samastaṃ cidānandādyātmakaniravadyavigraheṇa jagatkāraṇatvam etaccārūpavadevetyādinā vakṣyamāṇaṃ śiṣyahitaiṣiṇā'cāryeṇātroktamiti jñātavyam nanvetadasmākamapi samānam tathāhi yadyapi pāśupatādikamaśakyāvadhāraṇapramāṇabhāvam tathāpi"jñātvā śivaṃ śāntimatyantameti '"eko rudro na dvitīyāya tasthe '"sa imān lokānīśata īśanībhiḥ'; ityādyāḥ śrutayastāvacchivasya jagajjanmādihetutāmācakṣate śivādināmopetatvāt naca tathāvidhasyāsamañjasatvaṃ sambhavatītyudāhṛtāḥ śrutayo 'nyathā yojyāḥ ataḥ sambandhānupapattyādikaṃ śrutirevābhāsayiṣyati tadghaṭakaṃ vā kimapi kalpayiṣyatītyata āha- śivādīti śivādināmayuktāśca śrutayo viṣṇuvācakāḥ
2.2.272
न्यायसुधा: भवेदेवं यद्येताः श्रुतयः शिवपराः स्युः नचैवम् किन्तु शिवादिनामयुक्ता अपि विष्णुविषया एव नन्वेतत्कुतः एवं सत्यस्माभिरपि वक्तुं शक्यत एव एको नारायण इत्याद्या अपि श्रुतयः शिवपरा इति मैवम् शिवादिनाम्नां विष्णौ शक्तिमत्त्वात् नारायणादिनाम्नां शिवे शक्त्यभवात् अत्रापि किं मानमित्यत आह- नामानीति 8,430 नामानि सर्वाणि च यमेको यो देवनामधाः विष्णुनामानि नान्यस्य सर्वनामा हरिः स्वयम्
nyāyasudhā: bhavedevaṃ yadyetāḥ śrutayaḥ śivaparāḥ syuḥ nacaivam kintu śivādināmayuktā api viṣṇuviṣayā eva nanvetatkutaḥ evaṃ satyasmābhirapi vaktuṃ śakyata eva eko nārāyaṇa ityādyā api śrutayaḥ śivaparā iti maivam śivādināmnāṃ viṣṇau śaktimattvāt nārāyaṇādināmnāṃ śive śaktyabhavāt atrāpi kiṃ mānamityata āha- nāmānīti 8,430 nāmāni sarvāṇi ca yameko yo devanāmadhāḥ viṣṇunāmāni nānyasya sarvanāmā hariḥ svayam
2.2.273
न नारायणनामानि तदन्येष्वपरे हरौ इत्यादिश्रुतयस्तत्र मानं चोक्तः समन्वयः
na nārāyaṇanāmāni tadanyeṣvapare harau ityādiśrutayastatra mānaṃ coktaḥ samanvayaḥ
2.2.274ab
न्यायसुधा: अनेन"नामानि विश्वाभि न सन्ति लोकेऽ; इत्यादिकां श्रुतिमुपादत्ते "एकःऽ; इत्यनेन "यो देवानां नामधा एक एवेति नामानि धत्त इति नामधाः नान्यस्य वाचकानि न तदन्येषु वर्तन्ते अपरे शिवादिशब्दाः उक्तः समन्वयश्च तत्र मानमिति सम्बन्धः समन्वयग्रहणेनैतदपि परिहृतम् एता अपि श्रुतीरहं शिवादिवि(ववि)षयतया व्याख्यास्यामीति उपक्रमादिभिर्लिङ्गादिभिश्च भगवत्परतया निश्चितत्वादिति 8,431 मा भूच्छतिभिः शिवस्य जगत्कारणत्वावधारणं शैवपुराणैस्तु भविष्यति नच तान्यपि विष्णुपराणि उपक्रमादिबलेन शिवविषयतया निश्चितत्वादित्यत आह- पुराणानीति पुराणानि पुराणाद्यैर्विरुद्धत्वान्न तत् प्रमा
nyāyasudhā: anena"nāmāni viśvābhi na santi loke'; ityādikāṃ śrutimupādatte "ekaḥ'; ityanena "yo devānāṃ nāmadhā eka eveti nāmāni dhatta iti nāmadhāḥ nānyasya vācakāni na tadanyeṣu vartante apare śivādiśabdāḥ uktaḥ samanvayaśca tatra mānamiti sambandhaḥ samanvayagrahaṇenaitadapi parihṛtam etā api śrutīrahaṃ śivādivi(vavi)ṣayatayā vyākhyāsyāmīti upakramādibhirliṅgādibhiśca bhagavatparatayā niścitatvāditi 8,431 mā bhūcchatibhiḥ śivasya jagatkāraṇatvāvadhāraṇaṃ śaivapurāṇaistu bhaviṣyati naca tānyapi viṣṇuparāṇi upakramādibalena śivaviṣayatayā niścitatvādityata āha- purāṇānīti purāṇāni purāṇādyairviruddhatvānna tat pramā
2.2.274cd
न्यायसुधा: पुराणाद्यैः वैष्णवैः विरुद्धत्वात् प्राक् प्राबल्यचिन्तायाः सत्प्रतिपक्षत्वात् तदुत्तरं बाधितत्वाच्च तत् तत्र, शिवस्य जगत्कारणत्वे न केवलं वैष्णवादिपुराणादिविरुद्धत्वादप्रमाणं शैवपुराणम् किन्तु शैवप्रमाण(पुराण)विरुद्धत्वादपीत्याह- तदिति तद्विरुद्धेषु नो मानं पूर्वापरविरोधतः
nyāyasudhā: purāṇādyaiḥ vaiṣṇavaiḥ viruddhatvāt prāk prābalyacintāyāḥ satpratipakṣatvāt taduttaraṃ bādhitatvācca tat tatra, śivasya jagatkāraṇatve na kevalaṃ vaiṣṇavādipurāṇādiviruddhatvādapramāṇaṃ śaivapurāṇam kintu śaivapramāṇa(purāṇa)viruddhatvādapītyāha- taditi tadviruddheṣu no mānaṃ pūrvāparavirodhataḥ
2.2.275b
न्यायसुधा: तद्विरुद्धेषु शैवपुराणादिविरुद्धेषु शिवजगत्कारणादिषु नो मानम् शैवपुराणमिति शेषः कथं शैवपुराणस्य शैवपुराणविरोध इत्यत आह- पूर्वेति एतच्चान्यत्र दर्शितम् किञ्च शैववैष्णवपक्षपातशून्यब्राह्मपुराणविरुद्धत्वाच्च शैवपुराणं विमते ऽर्थे न मानमित्याह- समेति समब्राह्मविरोधाच्च
nyāyasudhā: tadviruddheṣu śaivapurāṇādiviruddheṣu śivajagatkāraṇādiṣu no mānam śaivapurāṇamiti śeṣaḥ kathaṃ śaivapurāṇasya śaivapurāṇavirodha ityata āha- pūrveti etaccānyatra darśitam kiñca śaivavaiṣṇavapakṣapātaśūnyabrāhmapurāṇaviruddhatvācca śaivapurāṇaṃ vimate 'rthe na mānamityāha- sameti samabrāhmavirodhācca
2.2.275b
न्यायसुधा: इदमप्यन्यत्र दर्शितम् एवं तर्हि वैष्णवानामपि पुराणादीनामप्रामाण्यं स्यात् तेषामपि शैवब्राह्मपुराणविरुद्धत्वात्पूर्वापरविरोधाच्चेत्यत आह- नियमादिति 8,432 ... नियमाद् वैष्णवेष्वपि
nyāyasudhā: idamapyanyatra darśitam evaṃ tarhi vaiṣṇavānāmapi purāṇādīnāmaprāmāṇyaṃ syāt teṣāmapi śaivabrāhmapurāṇaviruddhatvātpūrvāparavirodhāccetyata āha- niyamāditi 8,432 ... niyamād vaiṣṇaveṣvapi
Adhyāya 2 (cont. 38)
2.2.275c
न्यायसुधा: एकप्रकारत्वात् पूर्वापरविरोधाभावात् शैवादिपुराणानामेतत्प्रतिबन्धकत्वाद्यसामर्थ्यादित्यपेरर्थः तेषां नाप्रामाण्यमिति शेषः ननु वैष्णवेष्वपि पुराणादिषु शिवादीनां जगत्कारणत्वादिकं विष्णुना तदीयस्तुत्यादिकारणं च प्रतीयत एव तत्कथं नियम उच्यत इत्यत आह- मोहार्थमिति मोहार्थमुक्तितश्चैव
nyāyasudhā: ekaprakāratvāt pūrvāparavirodhābhāvāt śaivādipurāṇānāmetatpratibandhakatvādyasāmarthyādityaperarthaḥ teṣāṃ nāprāmāṇyamiti śeṣaḥ nanu vaiṣṇaveṣvapi purāṇādiṣu śivādīnāṃ jagatkāraṇatvādikaṃ viṣṇunā tadīyastutyādikāraṇaṃ ca pratīyata eva tatkathaṃ niyama ucyata ityata āha- mohārthamiti mohārthamuktitaścaiva
2.2.275d
न्यायसुधा: शिवादीनां जगत्कारणत्वादेरयोग्यजनव्यामोहनार्थमेवोक्तिः, चशब्दाद्विष्णुना शिवस्तुत्यादेर्मोहार्थं कृतस्यानुवादतश्च नियमो न विरुद्ध इति कथं शैवपुराणादीनां प्रतिरोधकत्वाद्यसामथ्यर्मित्यत आह- मोहार्थमिति शैवपुराणादीनां मोहार्थमेव उक्तितः कृतत्वात् चशब्देन वैष्णवानां तत्त्वज्ञानाथर्मेव कृतत्वात् अत्र चार्थे ऽन्यत्र प्रमाणान्युक्तानि 8,433 अधिकरणार्थमुपसंहरति- विष्णुरिति ... विष्णुरेको गुणार्णवः
nyāyasudhā: śivādīnāṃ jagatkāraṇatvāderayogyajanavyāmohanārthamevoktiḥ, caśabdādviṣṇunā śivastutyādermohārthaṃ kṛtasyānuvādataśca niyamo na viruddha iti kathaṃ śaivapurāṇādīnāṃ pratirodhakatvādyasāmathyarmityata āha- mohārthamiti śaivapurāṇādīnāṃ mohārthameva uktitaḥ kṛtatvāt caśabdena vaiṣṇavānāṃ tattvajñānātharmeva kṛtatvāt atra cārthe 'nyatra pramāṇānyuktāni 8,433 adhikaraṇārthamupasaṃharati- viṣṇuriti ... viṣṇureko guṇārṇavaḥ
2.2.276a
न्यायसुधा: तस्मादिति सिद्धमिति शेषः ननु स्कन्दादिमतान्यप्युक्तार्थविरोधीनि सन्ति तानि कुतो ऽत्र न निराक्रियन्त इत्यत आह- स्कन्देति स्कन्दसूर्यगणेशादिमतानि न्यायतो ऽमुतः निराकृतान्य्
nyāyasudhā: tasmāditi siddhamiti śeṣaḥ nanu skandādimatānyapyuktārthavirodhīni santi tāni kuto 'tra na nirākriyanta ityata āha- skandeti skandasūryagaṇeśādimatāni nyāyato 'mutaḥ nirākṛtāny
2.2.276cd
-च् न्यायसुधा: अमुतो न्यायतः पाशुपतमतनिराकरणन्यायतः अतो न निराक्रियन्त इति शेषः कथमनेन न्यायेन तन्निराकरणमित्यत आह- अशेषेणेति ... अशेषेण सिद्धान्तस्याविशेषतः
-c nyāyasudhā: amuto nyāyataḥ pāśupatamatanirākaraṇanyāyataḥ ato na nirākriyanta iti śeṣaḥ kathamanena nyāyena tannirākaraṇamityata āha- aśeṣeṇeti ... aśeṣeṇa siddhāntasyāviśeṣataḥ
2.2.277a
न्यायसुधा: कात्स्नर्येन तदीयसिद्धान्तानां पाशुपतसिद्धान्तस्य चाविशेषतः केवलदेवतान्तरपरिग्रहेणैव सिद्धान्तभेदः प्रक्रिया तु सर्वत्र समानैव अतः पूर्वनिराकरणन्यायेनैव तन्निराकरणं युक्तमेवेति भावः इति श्रीमन्न्यायसुधायां पत्युरधिकरणम् 8,434 [======= ज्न्य्स्_2,2.xइ: उत्पत्त्य्(अशक्त्य्)अधिकरण =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां उत्पत्त्य(शक्त्य)धिकरणम् ओं उत्पत्त्यसम्भवात् ओं शाक्तं मतमत्रापाक्रियते न निराकर्तव्यमेवैतत् स्कान्दादिमतवदस्यापि पूर्वन्यायेनैव निरस्तत्वात् यथा हि पत्युरित्यस्य स्थाने स्कन्दस्येत्यादि पठित्वासामञ्जस्ये तदनुसारिण्यः श्रुतय उदाह्रियन्ते सम्बन्धानुपपत्त्यादिकं च तद्विषयं योज्यते तथा शक्तावपि वक्तुं शक्यमेव(ते) अन्यथा स्कन्दादिशर्नमपि पृथगपाकरणीयं स्यात् अथोच्येत शाक्तमते पाशुपतादाचारभेदादेर्विद्यमानत्वात्तत्सिद्धान्ताविशेषो नास्तीति तन्न सौरादिमतेष्वपि तस्य विद्यमानत्वात् अथ किं तेन देवताविशेषपरिग्रहमन्तरेणोक्तार्थविरुद्धो दूष्यो ऽथरः सर्वत्र समान एवेति ब्रूषे तच्छाक्ते ऽपि समानमित्यतो नैतदपि पृथगपाकरणीयमित्यत आह- निराकृताविति उत्पत्त्यसंभवात् ब्ब्स्_2,2.42 निराकृतौ विशेषस्य भावाच्छक्तिमतं पृथक् दूष्यते
nyāyasudhā: kātsnaryena tadīyasiddhāntānāṃ pāśupatasiddhāntasya cāviśeṣataḥ kevaladevatāntaraparigraheṇaiva siddhāntabhedaḥ prakriyā tu sarvatra samānaiva ataḥ pūrvanirākaraṇanyāyenaiva tannirākaraṇaṃ yuktameveti bhāvaḥ iti śrīmannyāyasudhāyāṃ patyuradhikaraṇam 8,434 [======= jnys_2,2.xi: utpatty(aśakty)adhikaraṇa =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ utpattya(śaktya)dhikaraṇam oṃ utpattyasambhavāt oṃ śāktaṃ matamatrāpākriyate na nirākartavyamevaitat skāndādimatavadasyāpi pūrvanyāyenaiva nirastatvāt yathā hi patyurityasya sthāne skandasyetyādi paṭhitvāsāmañjasye tadanusāriṇyaḥ śrutaya udāhriyante sambandhānupapattyādikaṃ ca tadviṣayaṃ yojyate tathā śaktāvapi vaktuṃ śakyameva(te) anyathā skandādiśarnamapi pṛthagapākaraṇīyaṃ syāt athocyeta śāktamate pāśupatādācārabhedādervidyamānatvāttatsiddhāntāviśeṣo nāstīti tanna saurādimateṣvapi tasya vidyamānatvāt atha kiṃ tena devatāviśeṣaparigrahamantareṇoktārthaviruddho dūṣyo 'tharḥ sarvatra samāna eveti brūṣe tacchākte 'pi samānamityato naitadapi pṛthagapākaraṇīyamityata āha- nirākṛtāviti utpattyasaṃbhavāt bbs_2,2.42 nirākṛtau viśeṣasya bhāvācchaktimataṃ pṛthak dūṣyate
2.2.277c
-च् न्यायसुधा: सत्यम् स्कन्दादिवच्छाक्तस्यापि मतस्य न पाशुपताद्विशेषः अत एवोक्तदोषग्रामविषयत्वमपि तथापि तत्रासाधारणस्य दूषण(स्यापि वि)स्य विद्यमानत्वात्तद्विवक्षया शक्तिमतं पृथग्भङ्गया दूष्यते सूत्रकारेण उत्पत्त्यसम्भवो हि शाक्तस्यैवासाधारणदोषो न तु पुरुषदैवतानाम् एतच्च वक्ष्याम इति 8,436 एवमधिकरणारम्भमुपपाद्येदानीं शाक्तमत(स्थिति)मुपन्यस्यति- महतीति ... महती देवी ह्रीङ्करी सर्वकारणम् त्रिपुराभैरवीत्यादिनामभिः साभिधीयते
-c nyāyasudhā: satyam skandādivacchāktasyāpi matasya na pāśupatādviśeṣaḥ ata evoktadoṣagrāmaviṣayatvamapi tathāpi tatrāsādhāraṇasya dūṣaṇa(syāpi vi)sya vidyamānatvāttadvivakṣayā śaktimataṃ pṛthagbhaṅgayā dūṣyate sūtrakāreṇa utpattyasambhavo hi śāktasyaivāsādhāraṇadoṣo na tu puruṣadaivatānām etacca vakṣyāma iti 8,436 evamadhikaraṇārambhamupapādyedānīṃ śāktamata(sthiti)mupanyasyati- mahatīti ... mahatī devī hrīṅkarī sarvakāraṇam tripurābhairavītyādināmabhiḥ sābhidhīyate
2.2.278a
-f न्यायसुधा: शक्तिमतमिति वर्तते सर्वस्यागामिना इतिशब्देन सम्बन्धः देवी महती सर्वोत्कृष्टेति शक्तिमतमिति कथं महतीत्यत उक्तम्- सर्वकारणमिति सकलजगत्सृष्टयादिकारणत्वात् सार्वज्ञादिसर्वगुणवती समस्तदोषदूरा भ(ग)वतीत्यतः सर्वोत्कृष्टेति नन्विदं शास्त्रमन्योन्यव्याहतं कथं प्रमाणं स्यात् भुवनेश्वरीतन्त्रे हि सैव महती सर्वकारणमिति चोच्यते त्रिपुरातन्त्रे तु त्रिपुरैव तथा भैवरीतन्त्रे भैरवी एवं कुब्जिकादितन्त्रेष्वन्या चान्या च नच बह्वीनां सर्वोत्तमत्वमुपपद्यत इत्यत उक्तम् ह्रीङ्कारी त्रिपुरा भैरवीत्यादिनामभिः सा भगवत्येकैवाभिधीयते अतो न (नान्योन्य) व्याघात इति शाक्ताश्च त्रिविधाः महावामा मध्यवामा अणुवामाश्चेति एत एव क्वचिच्छाक्तशाम्भवाऽणशब्दैरुच्यन्ते तत्राद्यानां मतविशेषं दर्शयति- तस्या इति तस्याः सदाशिवाद्याश्च जायन्ते देवमानुषाः भूतभौतिकमप्येतदिति
-f nyāyasudhā: śaktimatamiti vartate sarvasyāgāminā itiśabdena sambandhaḥ devī mahatī sarvotkṛṣṭeti śaktimatamiti kathaṃ mahatītyata uktam- sarvakāraṇamiti sakalajagatsṛṣṭayādikāraṇatvāt sārvajñādisarvaguṇavatī samastadoṣadūrā bha(ga)vatītyataḥ sarvotkṛṣṭeti nanvidaṃ śāstramanyonyavyāhataṃ kathaṃ pramāṇaṃ syāt bhuvaneśvarītantre hi saiva mahatī sarvakāraṇamiti cocyate tripurātantre tu tripuraiva tathā bhaivarītantre bhairavī evaṃ kubjikāditantreṣvanyā cānyā ca naca bahvīnāṃ sarvottamatvamupapadyata ityata uktam hrīṅkārī tripurā bhairavītyādināmabhiḥ sā bhagavatyekaivābhidhīyate ato na (nānyonya) vyāghāta iti śāktāśca trividhāḥ mahāvāmā madhyavāmā aṇuvāmāśceti eta eva kvacicchāktaśāmbhavā'ṇaśabdairucyante tatrādyānāṃ mataviśeṣaṃ darśayati- tasyā iti tasyāḥ sadāśivādyāśca jāyante devamānuṣāḥ bhūtabhautikamapyetaditi
2.2.278d
-द् न्यायसुधा: तस्याः केवलाया एव शक्तेः सदाशिवग्रहणेन मतान्तराद्भेदो दर्शितः तत्र सदाशिवस्य शक्तितो जन्मानभ्युपगमात् एवमुपन्यस्तं महावाममतं तावदयुक्तमित्याह- तदिति ... तन्नोपपद्यते
-d nyāyasudhā: tasyāḥ kevalāyā eva śakteḥ sadāśivagrahaṇena matāntarādbhedo darśitaḥ tatra sadāśivasya śaktito janmānabhyupagamāt evamupanyastaṃ mahāvāmamataṃ tāvadayuktamityāha- taditi ... tannopapadyate
2.2.279
8,437 न्यायसुधा: निरन्तरोपन्यस्तं महावाममतं तदिति परामृशति कुत इत्याकाङ्क्षायां सूत्रम् उत्पत्त्यसम्भवादिति तद्वयाख्यातुं तावद्वयाप्तिमुपपादयति- दृष्टेति दृष्टा पुम्भ्यः सदा सृष्टिः स्त्रीपुम्भ्यो वा विशेषतः केवलाभ्यो नहि स्त्रीभ्यस्तत उत्पत्त्यसम्भवात्
8,437 nyāyasudhā: nirantaropanyastaṃ mahāvāmamataṃ taditi parāmṛśati kuta ityākāṅkṣāyāṃ sūtram utpattyasambhavāditi tadvayākhyātuṃ tāvadvayāptimupapādayati- dṛṣṭeti dṛṣṭā pumbhyaḥ sadā sṛṣṭiḥ strīpumbhyo vā viśeṣataḥ kevalābhyo nahi strībhyastata utpattyasambhavāt
2.2.280a
नार्च्यं महावाममतं
nārcyaṃ mahāvāmamataṃ
2.2.280b
8,438 न्यायसुधा: अत्र सृष्टिशब्देनापत्त्योत्पत्तिर्विवक्षिता न सृष्टिमात्रम् तस्य केवलाभ्यो ऽपि स्त्रीभ्यो दर्शनात् सदेति व्यभिचाराभावं सूचयति वाशब्दस्तुशब्दार्थः विशेषतः प्राचुर्येण केषाञ्चिदेव हि द्रोणादीनां सृष्टिः केवलेभ्यः पुरुषेभ्यो दृष्टा नन्वचतुरादिसूत्रेण स्त्रीपुंसेभ्य इति भवितव्यम् स्त्रीपुंभ्य इति कथम् "समासान्तो विधिरनित्यःऽ; इति भविष्यति यद्वा द्वन्द्वात्परः समासान्तो ऽसौ निपातितः अत्र तु स्त्रीभिः सहिताः पुमांसः (स्त्रीमुमांसस्ते)तेभ्य इति न द्वन्द्व इति न भविष्यति केवलाभ्यः पुरु(षानुग्रहहीनाभ्यः)षाननुगृहीताभ्यः ततः किमित्यतः सूत्रं व्याख्याति- तत इति यत एवं व्याप्तिर्यतश्च प्रकृता(तिः) केवला शिवादीनां ततो जन्माङ्गीकारात् ततः कारणात्ततः शक्तेरपत्योत्पत्त्यसम्भवात् इत्यर्थः 8,439 अयमत्र प्रयोगः आदिकालीनापत्त्योत्पत्तिर्न केवलस्त्रीकृता(कर्तृका) अपत्योत्पत्तित्वात् यापत्त्योत्पत्तिः सा न केवलस्त्रीकर्तृका यथा सम्प्रतिपन्ना सा हि कदाचित् पुरुषमात्रात्क्वचित्पुरुषानुगृहीताभ्यः स्त्रीभ्यो दृष्टा न पुनः क्वापि केवलाभ्यः स्त्रीभ्यो दृष्टा येनोक्तव्याप्तेर्व्यभिचारः स्यादिति यद्वा शक्तिर्नापत्त्यप्रसवित्री केवलस्त्रीत्वात्सम्प्रतिपन्नकेवलस्त्रीवत् अत्र केवलाभ्यो न हि स्त्रीभ्य इत्यन्वयकथनं दृष्टेत्यादि तद्वयभिचारपरिहारार्थमिति ज्ञातव्यम् यदि वा केवलस्त्रीत्वान्नापत्यप्रसवित्री चेच्छक्तिः स्यात्तदा केवलपु(लात्पु)रुषत्वात् पुरुषोत्तमो ऽपि तथा न स्यादित्याक्षेपमपाकर्तुं प्रागेव दृष्टेत्याद्युक्तम् असिद्धं च केवलत्वं तस्य लक्ष्मीपतेरित्याशयेन स्त्रीपुंभ्य इत्युक्तम् केवलाभ्य इति तु व्याप्त्युपपादकम् अथवा यत्"निराकृतौ विशेषस्य भावातऽ; इत्यनेनास्य दोषस्यासाधारणत्वमुक्तम् तदुपपादनाय दृष्टेत्याद्युपन्यासः 8,441 इदानीमधिकाशङ्कया मतान्तरमुत्थापयति- वामैरिति ... वामैरन्यदुदीर्यते
8,438 nyāyasudhā: atra sṛṣṭiśabdenāpattyotpattirvivakṣitā na sṛṣṭimātram tasya kevalābhyo 'pi strībhyo darśanāt sadeti vyabhicārābhāvaṃ sūcayati vāśabdastuśabdārthaḥ viśeṣataḥ prācuryeṇa keṣāñcideva hi droṇādīnāṃ sṛṣṭiḥ kevalebhyaḥ puruṣebhyo dṛṣṭā nanvacaturādisūtreṇa strīpuṃsebhya iti bhavitavyam strīpuṃbhya iti katham "samāsānto vidhiranityaḥ'; iti bhaviṣyati yadvā dvandvātparaḥ samāsānto 'sau nipātitaḥ atra tu strībhiḥ sahitāḥ pumāṃsaḥ (strīmumāṃsaste)tebhya iti na dvandva iti na bhaviṣyati kevalābhyaḥ puru(ṣānugrahahīnābhyaḥ)ṣānanugṛhītābhyaḥ tataḥ kimityataḥ sūtraṃ vyākhyāti- tata iti yata evaṃ vyāptiryataśca prakṛtā(tiḥ) kevalā śivādīnāṃ tato janmāṅgīkārāt tataḥ kāraṇāttataḥ śakterapatyotpattyasambhavāt ityarthaḥ 8,439 ayamatra prayogaḥ ādikālīnāpattyotpattirna kevalastrīkṛtā(kartṛkā) apatyotpattitvāt yāpattyotpattiḥ sā na kevalastrīkartṛkā yathā sampratipannā sā hi kadācit puruṣamātrātkvacitpuruṣānugṛhītābhyaḥ strībhyo dṛṣṭā na punaḥ kvāpi kevalābhyaḥ strībhyo dṛṣṭā yenoktavyāptervyabhicāraḥ syāditi yadvā śaktirnāpattyaprasavitrī kevalastrītvātsampratipannakevalastrīvat atra kevalābhyo na hi strībhya ityanvayakathanaṃ dṛṣṭetyādi tadvayabhicāraparihārārthamiti jñātavyam yadi vā kevalastrītvānnāpatyaprasavitrī cecchaktiḥ syāttadā kevalapu(lātpu)ruṣatvāt puruṣottamo 'pi tathā na syādityākṣepamapākartuṃ prāgeva dṛṣṭetyādyuktam asiddhaṃ ca kevalatvaṃ tasya lakṣmīpaterityāśayena strīpuṃbhya ityuktam kevalābhya iti tu vyāptyupapādakam athavā yat"nirākṛtau viśeṣasya bhāvāt'; ityanenāsya doṣasyāsādhāraṇatvamuktam tadupapādanāya dṛṣṭetyādyupanyāsaḥ 8,441 idānīmadhikāśaṅkayā matāntaramutthāpayati- vāmairiti ... vāmairanyadudīryate
2.2.280
न्यायसुधा: मध्यवामैरित्यर्थः अन्यत् महावामसिद्धान्तात् किं तदित्यत आह- शिवेति शिवोपसर्जना शक्तिः ससर्जेदं समन्ततः
nyāyasudhā: madhyavāmairityarthaḥ anyat mahāvāmasiddhāntāt kiṃ tadityata āha- śiveti śivopasarjanā śaktiḥ sasarjedaṃ samantataḥ
2.2.281ab
न्यायसुधा: शिव उपसर्जनं यस्याः सा शिवोपसर्जना इदमित्यस्यैव व्याख्यानं समन्ततो देशे काले च वर्तमानं कार्यमिति एतदुक्तं भवति नोत्पत्त्यसम्भवो ऽस्मन्मते ऽस्ति अस्माभिः शिवसहितायाः शक्तेर्विश्वप्रस(भ)वस्याङ्गीकृतत्वात् नचैवं (त)द्वयोः सर्वोत्कृष्टत्वं विरुद्धमापद्यते शिवस्य शक्तिं पत्युपसर्जनत्वाङ्गीकारादिति एतत्प्रतिषेधति- तच्चेति ... तच्चोपपन्नं न
nyāyasudhā: śiva upasarjanaṃ yasyāḥ sā śivopasarjanā idamityasyaiva vyākhyānaṃ samantato deśe kāle ca vartamānaṃ kāryamiti etaduktaṃ bhavati notpattyasambhavo 'smanmate 'sti asmābhiḥ śivasahitāyāḥ śakterviśvaprasa(bha)vasyāṅgīkṛtatvāt nacaivaṃ (ta)dvayoḥ sarvotkṛṣṭatvaṃ viruddhamāpadyate śivasya śaktiṃ patyupasarjanatvāṅgīkārāditi etatpratiṣedhati- tacceti ... taccopapannaṃ na
2.2.281bc
न्यायसुधा: अत्राप्युत्पत्त्यसम्भवस्यापरिहारादिति भावः न च कर्तुः करणम् ब्ब्स्_2,2.43 ... शिवस्याकरणत्वतः अदेहत्वाद्
nyāyasudhā: atrāpyutpattyasambhavasyāparihārāditi bhāvaḥ na ca kartuḥ karaṇam bbs_2,2.43 ... śivasyākaraṇatvataḥ adehatvād
2.2.281cd
8,441f. न्यायसुधा: अकरणत्वत इत्यस्यैव स्वपदस्य वर्णनमदेहत्वादिति यद्वाकरणत्वतो ज्ञानादिकारणाभावादित्यर्थः तदेव कथमित्यतो ऽकरणत्वतो निरिन्द्रियत्वादित्युक्तम् तदपि कुत इत्यत उक्तमदेहत्वादिति एतदुक्तं भवति देहवता हि शिवेनापत्योत्पत्तौ शक्तेः साचिव्यमाचरणीयम् न विदेहेन तस्य प्र(वि)लीनवदिन्द्रियादिविज्ञानादिविकलस्य तदनुपपत्तेः नच शिवदेहोत्पत्तौ केवलायाः शक्तेः शक्तिरस्ति प्रागुक्तदोषात् अन्यथात्रापि तथोपपत्तौ शिवाङ्गीकारवैयर्थ्यापत्तेश्च नच शिवसहितायाः विदेहस्य साहाय्यकरणानुपपत्तेः अतः अङ्गीकृतस्यापि शिवस्याजागलस्तनायितत्वेनात्राप्युत्पत्त्यसम्भव एवेति मतान्तरमुत्थापयति- अपि हीति ... अपि ह्यन्ये ब्रूयुः सर्वज्ञमीश्वरम्
8,441f. nyāyasudhā: akaraṇatvata ityasyaiva svapadasya varṇanamadehatvāditi yadvākaraṇatvato jñānādikāraṇābhāvādityarthaḥ tadeva kathamityato 'karaṇatvato nirindriyatvādityuktam tadapi kuta ityata uktamadehatvāditi etaduktaṃ bhavati dehavatā hi śivenāpatyotpattau śakteḥ sācivyamācaraṇīyam na videhena tasya pra(vi)līnavadindriyādivijñānādivikalasya tadanupapatteḥ naca śivadehotpattau kevalāyāḥ śakteḥ śaktirasti prāguktadoṣāt anyathātrāpi tathopapattau śivāṅgīkāravaiyarthyāpatteśca naca śivasahitāyāḥ videhasya sāhāyyakaraṇānupapatteḥ ataḥ aṅgīkṛtasyāpi śivasyājāgalastanāyitatvenātrāpyutpattyasambhava eveti matāntaramutthāpayati- api hīti ... api hyanye brūyuḥ sarvajñamīśvaram
2.2.282a
अणुवामा
aṇuvāmā
2.2.282a
8,443 न्यायसुधा: अन्ये ऽपीत्यन्वयः तानेव विशेषनाम्नाऽह- अणुवामा इति अस्य मतस्य लोके प्रचुरतां सूचयितुं हिशब्दः सर्वज्ञमित्युपलक्षणम् जगत्सृष्टयाद्युपयुक्तसकलकारणोपेतम् इदमुक्तं भवति शिवसहिता शक्तिर्जगज्जननीत्यभ्युपच्छतो मम नोक्तदोषः शिवस्य स्वाभाविकसार्वज्ञादिमत्त्वेन देहेन्द्रियानपेक्षणात् लीलाविग्रहग्रहणेन शक्तिसाहाय्यकरणस्या(सम्भोगस्या)प्युपपत्तेरिति तदिदं दूषयति- न तदिति ... न तद्युक्तम्
8,443 nyāyasudhā: anye 'pītyanvayaḥ tāneva viśeṣanāmnā'ha- aṇuvāmā iti asya matasya loke pracuratāṃ sūcayituṃ hiśabdaḥ sarvajñamityupalakṣaṇam jagatsṛṣṭayādyupayuktasakalakāraṇopetam idamuktaṃ bhavati śivasahitā śaktirjagajjananītyabhyupacchato mama noktadoṣaḥ śivasya svābhāvikasārvajñādimattvena dehendriyānapekṣaṇāt līlāvigrahagrahaṇena śaktisāhāyyakaraṇasyā(sambhogasyā)pyupapatteriti tadidaṃ dūṣayati- na taditi ... na tadyuktam
2.2.282b
न्यायसुधा: कुत इत्यत्र सूत्रम् ओं विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ओं इति तस्यार्थः शिवस्य विज्ञानादिभावे अङ्गीकृते तस्य मतस्य प्रतिषेधो न क्रियत इति नन्विदं मतमनुमानं न वा नाद्यः उक्तार्थविरुद्धत्वात् न तद्युक्तमित्यस्य चायोगात् द्वितीये कथं तदप्रतिषेध इत्युक्तम् कथं च न तद्युक्तमित्यत्रास्य हेतुत्वमित्यतस्तदप्रतिषेध इति निवेशयितुमुत्सूत्रं तावद्धेतुमाह- ईशेति विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ब्ब्स्_2,2.44 ... ईशवादप्रवेशनात्
nyāyasudhā: kuta ityatra sūtram oṃ vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ oṃ iti tasyārthaḥ śivasya vijñānādibhāve aṅgīkṛte tasya matasya pratiṣedho na kriyata iti nanvidaṃ matamanumānaṃ na vā nādyaḥ uktārthaviruddhatvāt na tadyuktamityasya cāyogāt dvitīye kathaṃ tadapratiṣedha ityuktam kathaṃ ca na tadyuktamityatrāsya hetutvamityatastadapratiṣedha iti niveśayitumutsūtraṃ tāvaddhetumāha- īśeti vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ bbs_2,2.44 ... īśavādapraveśanāt
2.2.282cd
न्यायसुधा: शैवमतप्रवेशापत्तेरित्यर्थः 8,444 ननु शैवाः सार्वज्ञादिगुणोपेतं शिवमेकमेवाभ्युपयन्ति शाक्तास्तु शिवं शक्तिं चेत्यस्ति महान्सिद्धान्तभेदः तत्कथं शाक्तानां शैवमतानुप्रवेश इत्यत आपादितदोषो ऽयमित्याशयवानाह- सार्वज्ञादीति सार्वज्ञ्यादिगुणैर्युक्तं गुरुकल्पनया द्वयम्
nyāyasudhā: śaivamatapraveśāpatterityarthaḥ 8,444 nanu śaivāḥ sārvajñādiguṇopetaṃ śivamekamevābhyupayanti śāktāstu śivaṃ śaktiṃ cetyasti mahānsiddhāntabhedaḥ tatkathaṃ śāktānāṃ śaivamatānupraveśa ityata āpāditadoṣo 'yamityāśayavānāha- sārvajñādīti sārvajñyādiguṇairyuktaṃ gurukalpanayā dvayam
2.2.283a
न युज्यते
na yujyate
2.2.283b
न्यायसुधा: सत्यं शाक्तैः सार्वज्ञादिगुणैर्युक्तं शिवशक्त्याख्यं द्वयमभ्युपगतमिति तत्तु न युज्यते कल्पनागौरवात् तथाहि न तावत्सार्वज्ञाद्युपेतं प्रत्यक्षेण सिद्धम् परचित्तवृत्तीनां परं प्रत्यतीन्द्रियत्वात् नाप्यागमेन शक्तागमस्य प्रामाण्यसन्देहात् अपौरुषेयागमस्य परेण प्रामाण्यानादरणात् आदरणे वा तत एव स्वमतहानेः ततः प्रपञ्चरचनानुपपत्त्यैव तथाविधं वस्तु कल्पनीयम् एकेनैव सार्वज्ञादिमता सर्वं निर्वहत्येव तथाच वृथा तथाभूत(वस्तु)द्वयकल्पने कल्पनागौरवमेव अत एकमेव तादृशं वस्त्वङ्गीकार्यमिति ततः किमित्यत आह- तत इति ... ततस्त्वीश एक एव प्रयोजकः
nyāyasudhā: satyaṃ śāktaiḥ sārvajñādiguṇairyuktaṃ śivaśaktyākhyaṃ dvayamabhyupagatamiti tattu na yujyate kalpanāgauravāt tathāhi na tāvatsārvajñādyupetaṃ pratyakṣeṇa siddham paracittavṛttīnāṃ paraṃ pratyatīndriyatvāt nāpyāgamena śaktāgamasya prāmāṇyasandehāt apauruṣeyāgamasya pareṇa prāmāṇyānādaraṇāt ādaraṇe vā tata eva svamatahāneḥ tataḥ prapañcaracanānupapattyaiva tathāvidhaṃ vastu kalpanīyam ekenaiva sārvajñādimatā sarvaṃ nirvahatyeva tathāca vṛthā tathābhūta(vastu)dvayakalpane kalpanāgauravameva ata ekameva tādṛśaṃ vastvaṅgīkāryamiti tataḥ kimityata āha- tata iti ... tatastvīśa eka eva prayojakaḥ
2.2.283
न्यायसुधा: उक्तहेतोरेकस्यैव सार्वज्ञादिमतो ऽङ्गीकार्यत्वे केवलशक्तेरङ्गीकृतावुत्पत्त्यसम्भवप्रसङ्गादीश एव सार्वज्ञाद्युपेतः प्रपञ्चरचनायाः प्रयोजकः शाक्तैरङ्गीकर्तव्यः स्यात् एवञ्च कथं न शैवमतप्रवेशः शाक्तमतस्येति 8,445 किमतो यद्येवम् शाक्तस्यापसिद्धान्तेन पराजयः स्यादिति चेत्सत्यम् तावतापि भगवत्सिद्धान्तानवकॢप्तिरेव शैवमतस्यापि भवत्सिद्धान्तविरोधित्वेन निराकतर्व्यत्वादित्यतस्तदप्रतिषेध इति सूत्रांशं सोपपत्तिकं निवेशयति- उक्तेति उक्तदोषश्च तत्पक्ष इति नैवात्र दूष्यते
nyāyasudhā: uktahetorekasyaiva sārvajñādimato 'ṅgīkāryatve kevalaśakteraṅgīkṛtāvutpattyasambhavaprasaṅgādīśa eva sārvajñādyupetaḥ prapañcaracanāyāḥ prayojakaḥ śāktairaṅgīkartavyaḥ syāt evañca kathaṃ na śaivamatapraveśaḥ śāktamatasyeti 8,445 kimato yadyevam śāktasyāpasiddhāntena parājayaḥ syāditi cetsatyam tāvatāpi bhagavatsiddhāntānavakḷptireva śaivamatasyāpi bhavatsiddhāntavirodhitvena nirākatarvyatvādityatastadapratiṣedha iti sūtrāṃśaṃ sopapattikaṃ niveśayati- ukteti uktadoṣaśca tatpakṣa iti naivātra dūṣyate
2.2.284
न्यायसुधा: यतः शैवपक्षो निरन्तरातीताधिकरण एवोक्तदोषो ऽतो ऽत्र न पुनर्दूष्यते पुनरुक्तिदोषभयादिति एवं प्रत्येकमपाकृतानि त्रीण्यपि मतानि साधारणदूषणेन निराकर्तुं सूत्रम् ओं विप्रतिषेधाच्च ओं इति तद्व्याचष्टे- श्रुतीति विप्रतिषेधाच् च ब्ब्स्_2,2.45 श्रुतिस्मृतीतिहासानां सामस्त्येन विरोधतः सतां जुगुप्सितत्वाच्च नाङ्गीकार्यं हि तन्मतम्
nyāyasudhā: yataḥ śaivapakṣo nirantarātītādhikaraṇa evoktadoṣo 'to 'tra na punardūṣyate punaruktidoṣabhayāditi evaṃ pratyekamapākṛtāni trīṇyapi matāni sādhāraṇadūṣaṇena nirākartuṃ sūtram oṃ vipratiṣedhācca oṃ iti tadvyācaṣṭe- śrutīti vipratiṣedhāc ca bbs_2,2.45 śrutismṛtītihāsānāṃ sāmastyena virodhataḥ satāṃ jugupsitatvācca nāṅgīkāryaṃ hi tanmatam
2.2.285a
न्यायसुधा: सतां मध्ये जुगुप्सितत्वात् गोप्तुमिष्टत्वात् यद्वा कर्तृकर्मणोः कृतीति कर्तरि षष्ठी सद्भिर्निन्दितत्वादित्यर्थः हिशब्देन श्रुत्यादीनां प्रसिद्धतां द्योतयति 8,447 केचिदिमां चतुःसूत्रीं भागवतमतनिराकरणपरतया व्याचक्षते तथाहि पाञ्चरात्रिका वासुदेवात्सङ्कर्षणो नाम जीवो जायते सङ्कर्षणात्प्रद्युम्नसंज्ञकं मनो जायते प्रद्युम्नादनिरुद्धसंज्ञको ऽहङ्कारो जायत इति प्रक्रियामाहुः तत्र सूत्रम्- उत्पत्त्यसम्भवादिति वासुदेवात्सङ्कर्षणो नाम जीवो जायत इति तावदयुक्तम् जीवभ्योत्पत्त्यसम्भवात् उत्पत्तिमतो हि जीवस्यानित्यत्वादयो दोषाः प्रसज्येरन् ततश्च नैवास्य भगवत्प्राप्तिर्मोक्षः स्यात् न जायते(न)म्रियत इत्यादिश्रुतिस्मृतिविरोधाच्च नच कर्तुः करणम् सङ्कर्षणसंज्ञकाज्जीवात्प्रद्युम्नसंज्ञकस्य मनसो जन्मापि पञ्चरोत्रोक्तं नोपपद्यते नहि लोके कर्तुर्देवदत्तादेः (करणं) परश्वधाद्युत्पद्यमानं करणं दृश्यते यदा चोत्पद्यते तदा कर्मैव न करणम् जीवस्य कर्ता मनश्च करणम् ततस्तन्न ततो जनिमद्भवितुमर्हति एतस्माज्जायते प्राणो मनःसर्वेन्द्रियाणि चेतांश्वरादेव मनोजननश्रवणाच्च एतेन प्रद्युम्नादनिरुद्धसंज्ञको ऽहङ्कारो जायत इत्यपि प्रत्युक्तम् अथापि स्यात् नैवैते सङ्कषर्णादयो जीवादिभावेनाभिप्रेयन्ते किं तर्हीश्वरा एवैते सर्वे ज्ञानैश्वर्यशक्तिबलवीर्यतेजोभिरैश्वरैर्धर्मैरन्विता अभ्युपगम्यन्ते तस्मान्नायं दोष इति अत्र परिहारं पठति विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः परमात्मनो वासुदेवस्येव सङ्कर्षणादीनामपि विज्ञानादिषाड्गुण्यसद्भावे तत एव चेश्वरत्वे ऽभ्युपगम्यमाने ऽपि तस्योत्पत्त्यसम्भवदोषस्याप्रतिषेधः प्रकारान्तरेण प्राप्नोत्येवायमुत्पत्त्यसम्भवदोषः तथाहि न तावदेते चत्वारः परस्परं भिन्नाः अनेकेश्वरकल्पनायां गौरवादिदोषापत्तेः अभेदे तु कथं स्वत एव स्वस्योत्पत्तिः सम्भवेत् निरतिशयत्वात् नचैते भगवद्व्यूहाश्चतुःसङ्खयायामेवावतिष्ठेरन् तद्व्यूहानामनन्तत्वाभ्युपगमात् विप्रतिषेधाच्च परस्परविरोधश्च पञ्चरात्रे भवति ज्ञानैश्वर्यबलवीर्यशक्तितेज्सां भगवतो गुणा इति क्वचिदुच्यते आत्मान एवैते भग(वतो)वन्तो वासुदे(वा इ)वस्येति क्वचिद्भगवत्स्वरूपत्वमित्यदि वेदप्रतिषेधश्चात्र भवति भगवाञ्छाण्डिल्यः षडङ्गं वेदमधीत्य तस्मिन्महत्याम्नाये निष्ठामनधिगच्छन्यः सर्वपरो धर्मो यस्मान्न भूयो ऽस्ति कथं तं विद्यामित्येवं बलवद्विवेकमातिष्ठमानो बभूव तत्र भगवते शाण्डिल्याय भगवता सङ्कर्षणेन व्यक्तेन शब्दवच्छास्त्रं प्रोक्तमिति वेदनिन्दादर्शनात् तथा चान्यत्र "अधीता भगवन्वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः श्रुतानि च मयाङ्गानि वाको वाक्ययुतानि च "न चैतेषु समस्तेषु संशयेन विना क्वचित् श्रेयोमार्गं प्रपश्यामि येन सिद्धिर्भविष्यतिऽ; इति तस्मादयुक्तं पञ्चरात्रशास्त्रमिति 8,448 तामिमामपव्याख्यां प्रत्याख्याति- पञ्चरात्रेति पञ्चरात्रनिषेधार्थमेतान्याचक्षते यदि सूत्राण्यतिविरुद्धं तद्
nyāyasudhā: satāṃ madhye jugupsitatvāt goptumiṣṭatvāt yadvā kartṛkarmaṇoḥ kṛtīti kartari ṣaṣṭhī sadbhirninditatvādityarthaḥ hiśabdena śrutyādīnāṃ prasiddhatāṃ dyotayati 8,447 kecidimāṃ catuḥsūtrīṃ bhāgavatamatanirākaraṇaparatayā vyācakṣate tathāhi pāñcarātrikā vāsudevātsaṅkarṣaṇo nāma jīvo jāyate saṅkarṣaṇātpradyumnasaṃjñakaṃ mano jāyate pradyumnādaniruddhasaṃjñako 'haṅkāro jāyata iti prakriyāmāhuḥ tatra sūtram- utpattyasambhavāditi vāsudevātsaṅkarṣaṇo nāma jīvo jāyata iti tāvadayuktam jīvabhyotpattyasambhavāt utpattimato hi jīvasyānityatvādayo doṣāḥ prasajyeran tataśca naivāsya bhagavatprāptirmokṣaḥ syāt na jāyate(na)mriyata ityādiśrutismṛtivirodhācca naca kartuḥ karaṇam saṅkarṣaṇasaṃjñakājjīvātpradyumnasaṃjñakasya manaso janmāpi pañcarotroktaṃ nopapadyate nahi loke karturdevadattādeḥ (karaṇaṃ) paraśvadhādyutpadyamānaṃ karaṇaṃ dṛśyate yadā cotpadyate tadā karmaiva na karaṇam jīvasya kartā manaśca karaṇam tatastanna tato janimadbhavitumarhati etasmājjāyate prāṇo manaḥsarvendriyāṇi cetāṃśvarādeva manojananaśravaṇācca etena pradyumnādaniruddhasaṃjñako 'haṅkāro jāyata ityapi pratyuktam athāpi syāt naivaite saṅkaṣarṇādayo jīvādibhāvenābhipreyante kiṃ tarhīśvarā evaite sarve jñānaiśvaryaśaktibalavīryatejobhiraiśvarairdharmairanvitā abhyupagamyante tasmānnāyaṃ doṣa iti atra parihāraṃ paṭhati vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ paramātmano vāsudevasyeva saṅkarṣaṇādīnāmapi vijñānādiṣāḍguṇyasadbhāve tata eva ceśvaratve 'bhyupagamyamāne 'pi tasyotpattyasambhavadoṣasyāpratiṣedhaḥ prakārāntareṇa prāpnotyevāyamutpattyasambhavadoṣaḥ tathāhi na tāvadete catvāraḥ parasparaṃ bhinnāḥ anekeśvarakalpanāyāṃ gauravādidoṣāpatteḥ abhede tu kathaṃ svata eva svasyotpattiḥ sambhavet niratiśayatvāt nacaite bhagavadvyūhāścatuḥsaṅkhayāyāmevāvatiṣṭheran tadvyūhānāmanantatvābhyupagamāt vipratiṣedhācca parasparavirodhaśca pañcarātre bhavati jñānaiśvaryabalavīryaśaktitejsāṃ bhagavato guṇā iti kvaciducyate ātmāna evaite bhaga(vato)vanto vāsude(vā i)vasyeti kvacidbhagavatsvarūpatvamityadi vedapratiṣedhaścātra bhavati bhagavāñchāṇḍilyaḥ ṣaḍaṅgaṃ vedamadhītya tasminmahatyāmnāye niṣṭhāmanadhigacchanyaḥ sarvaparo dharmo yasmānna bhūyo 'sti kathaṃ taṃ vidyāmityevaṃ balavadvivekamātiṣṭhamāno babhūva tatra bhagavate śāṇḍilyāya bhagavatā saṅkarṣaṇena vyaktena śabdavacchāstraṃ proktamiti vedanindādarśanāt tathā cānyatra "adhītā bhagavanvedāḥ sāṅgopāṅgāḥ savistarāḥ śrutāni ca mayāṅgāni vāko vākyayutāni ca "na caiteṣu samasteṣu saṃśayena vinā kvacit śreyomārgaṃ prapaśyāmi yena siddhirbhaviṣyati'; iti tasmādayuktaṃ pañcarātraśāstramiti 8,448 tāmimāmapavyākhyāṃ pratyākhyāti- pañcarātreti pañcarātraniṣedhārthametānyācakṣate yadi sūtrāṇyativiruddhaṃ tad
2.2.285d
-च् न्यायसुधा: आचक्षते व्याचक्षते यदित्यस्यार्थे यदिशब्दः तद्वयाख्यानमति(अति)शयेन विरुद्धं स्वव्याहतं प्रमाणान्तरप्रतिहतं चेत्यर्थः तत्कथमित्यतः स्वव्याहतिं तावदुपपादयति- यत इति ... यत आह स भारते
-c nyāyasudhā: ācakṣate vyācakṣate yadityasyārthe yadiśabdaḥ tadvayākhyānamati(ati)śayena viruddhaṃ svavyāhataṃ pramāṇāntarapratihataṃ cetyarthaḥ tatkathamityataḥ svavyāhatiṃ tāvadupapādayati- yata iti ... yata āha sa bhārate
2.2.286
न्यायसुधा: यस्मात्सूत्रकार एव भारते पञ्चरात्रस्य प्रामाण्यमाह तस्मादत्र तन्निराकरणे सूत्रकारस्य स्ववचनव्याहतिः स्यादित्यर्थः 8,449f. तद्भारतवचनमुदाहरति- पञ्चरात्रस्येति पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् ज्ञानेष्वेतेषु राजेन्द्र सर्वेष्वेतद् विशिष्टते
nyāyasudhā: yasmātsūtrakāra eva bhārate pañcarātrasya prāmāṇyamāha tasmādatra tannirākaraṇe sūtrakārasya svavacanavyāhatiḥ syādityarthaḥ 8,449f. tadbhāratavacanamudāharati- pañcarātrasyeti pañcarātrasya kṛtsnasya vaktā nārāyaṇaḥ svayam jñāneṣveteṣu rājendra sarveṣvetad viśiṣṭate
2.2.287
पञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप एकान्तभावोपगता वासुदेवं विशन्ति ते
pañcarātravido ye tu yathākramaparā nṛpa ekāntabhāvopagatā vāsudevaṃ viśanti te
2.2.288ab
8,450 न्यायसुधा: "साङ्खयं योगः पाशुपतं वेदारण्यकमेव च ज्ञानान्येतानि भिन्नान्युताहो नेति चोच्यतामऽ; इति ज्ञानकारणत्वज्ज्ञानशब्दवाच्यानि साङ्खयादीनि शास्त्राण्यन्योन्यविरुद्धान्युताविरुद्धानीति प्रश्नस्य"साङ्खयं योगः पाशुपतं वेदारण्यकमेव च ज्ञानान्येतानि भिन्नानि नात्र कार्या विचारणाऽ; इति परिहारो ऽभिहितः ततः पुनर्वस्तुविकल्पानुपपत्तेः परस्परविरुद्धानां सर्वेषां प्रामाण्ययोगादेतेषु किं प्रमाणमिति जिज्ञासायां,"साङ्खयस्य वक्ता कपिलःऽ; इत्यादिना साङ्खयादीनामनाप्तकर्तृत्वमभिधाय प्राग्वेदारण्यकपदोपलक्षितस्य पञ्चरात्रस्य परमाप्तत्वेन नारायणेन प्रणीतत्त्वात्प्रामाण्यमित्यनेन वाक्येनोच्यते वेदानां त्वपौरुषेयतया स्वत एव प्रामाण्यं सिद्धमेवेति नोक्तम् फलवत्प्रवृत्तिजनकत्वादपि पञ्चरात्रस्य प्रामाण्यमिति पञ्चरात्रविद इत्यनेन वाक्येनोच्यते यथाक्रमपरा देवतातारतम्यपराः एकान्तभावोपगताः अव्यभिचारिणीं भक्तिं प्राप्ताः प्रकारान्तरेण स्वव्याहतिमाह- गीता चेति ... गीता च तच्छास्त्रसङ्क्षेप इति हीरितम्
8,450 nyāyasudhā: "sāṅkhayaṃ yogaḥ pāśupataṃ vedāraṇyakameva ca jñānānyetāni bhinnānyutāho neti cocyatām'; iti jñānakāraṇatvajjñānaśabdavācyāni sāṅkhayādīni śāstrāṇyanyonyaviruddhānyutāviruddhānīti praśnasya"sāṅkhayaṃ yogaḥ pāśupataṃ vedāraṇyakameva ca jñānānyetāni bhinnāni nātra kāryā vicāraṇā'; iti parihāro 'bhihitaḥ tataḥ punarvastuvikalpānupapatteḥ parasparaviruddhānāṃ sarveṣāṃ prāmāṇyayogādeteṣu kiṃ pramāṇamiti jijñāsāyāṃ,"sāṅkhayasya vaktā kapilaḥ'; ityādinā sāṅkhayādīnāmanāptakartṛtvamabhidhāya prāgvedāraṇyakapadopalakṣitasya pañcarātrasya paramāptatvena nārāyaṇena praṇītattvātprāmāṇyamityanena vākyenocyate vedānāṃ tvapauruṣeyatayā svata eva prāmāṇyaṃ siddhameveti noktam phalavatpravṛttijanakatvādapi pañcarātrasya prāmāṇyamiti pañcarātravida ityanena vākyenocyate yathākramaparā devatātāratamyaparāḥ ekāntabhāvopagatāḥ avyabhicāriṇīṃ bhaktiṃ prāptāḥ prakārāntareṇa svavyāhatimāha- gītā ceti ... gītā ca tacchāstrasaṅkṣepa iti hīritam
2.2.288cd
न्यायसुधा: तच्छास्त्रसङ्क्षेपः पञ्चरात्रसङ्क्षेप इति हीरितम् "ब्रह्मरुद्रेन्द्रसूर्याणां यद्दत्तं विष्णुना पुरा पञ्चरात्रात्मकं ज्ञानं व्यासो ऽदात्पाण्डवेषु तत् तेषामेवावतारेषु सेनामध्ये ऽर्जुनाय च प्रादाद्गीतेति विनिर्दिष्यं(विज्ञातं)(विख्यातं) सङ्क्षेपेणायुयुत्सवेऽ; (ते) इत्यादिना पुराणवाक्येनेति शेषः ततः प्रमाणतया पञ्चरात्रसङ्क्षेपरूपां गीतां प्रणीतवतो बादरायणस्य पञ्चरात्रप्रामाण्यमनुमतमेवेति पुनरत्र तन्निराकरणे कथं स्वव्याहतिर्न भवेदिति स्वव्याहतिं प्रकारान्तरेण दर्शयति- वेदेनेति वेदेन पञ्चरात्रेण भक्तया यज्ञेन चैव हि
nyāyasudhā: tacchāstrasaṅkṣepaḥ pañcarātrasaṅkṣepa iti hīritam "brahmarudrendrasūryāṇāṃ yaddattaṃ viṣṇunā purā pañcarātrātmakaṃ jñānaṃ vyāso 'dātpāṇḍaveṣu tat teṣāmevāvatāreṣu senāmadhye 'rjunāya ca prādādgīteti vinirdiṣyaṃ(vijñātaṃ)(vikhyātaṃ) saṅkṣepeṇāyuyutsave'; (te) ityādinā purāṇavākyeneti śeṣaḥ tataḥ pramāṇatayā pañcarātrasaṅkṣeparūpāṃ gītāṃ praṇītavato bādarāyaṇasya pañcarātraprāmāṇyamanumatameveti punaratra tannirākaraṇe kathaṃ svavyāhatirna bhavediti svavyāhatiṃ prakārāntareṇa darśayati- vedeneti vedena pañcarātreṇa bhaktayā yajñena caiva hi
2.2.289a
दृश्यो ऽहं नान्यथा दृश्यो वर्षकोटिशतैरपि इति वाराहवचनं
dṛśyo 'haṃ nānyathā dṛśyo varṣakoṭiśatairapi iti vārāhavacanaṃ
2.2.289d
-च् 8,451 न्यायसुधा: एवं वराहपुराणे भगवद्दर्शनसाधनत्वेन वेदवत्पञ्चरात्रस्य प्रामाण्यमभ्युपगम्येह पुनस्तन्निराकरणे व्याघात एवेति 8,452 एवं स्वव्याहतिमुपपाद्य प्रमाणान्तरविरोधं दर्शयति- श्लोका इति ... श्लोका इति वचः श्रुतौ
-c 8,451 nyāyasudhā: evaṃ varāhapurāṇe bhagavaddarśanasādhanatvena vedavatpañcarātrasya prāmāṇyamabhyupagamyeha punastannirākaraṇe vyāghāta eveti 8,452 evaṃ svavyāhatimupapādya pramāṇāntaravirodhaṃ darśayati- ślokā iti ... ślokā iti vacaḥ śrutau
2.2.290ab
8,452f. न्यायसुधा: वचः अस्तीति शेषः "ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो ऽथर्वाङ्गिरस इतिहासपु(सःपु)राणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानिऽ; इत्यस्यां श्रुतौ ऋग्वेदादिप्रमाणोद्देशप्रसङ्गे श्लोका इति पञ्चरात्रमुपात्तम् "पञ्चरात्रविदो मुख्याःऽ; इति प्रकृतपञ्चरात्रविषयत्वेन"ऋषीनुवाच तान्सर्वानदृश्यः पुरुषोत्तमः कृतं शतसहस्रं हि श्लोकानां हितमुत्तममऽ; इति श्लोकशब्दस्य भारते प्रयोगात् छन्दोगश्रुतौ ऋग्वेदो यजुर्वेद इत्यारभ्यैकायनमिति पञ्चरात्रमुच्यते तत्समाख्यया श्लोकशब्दः पञ्चरात्रविषयो ऽशेषो(ऽवगम्यते)ज्ञायते अतः श्रुत्या पञ्चरात्रप्रामाण्यं सिद्धमिति तदप्रामाण्यवादः श्रुतिविरुद्धः स्पष्टश्रुतिविरोधं च दर्शयति- वेदैश्चेति 8,453 वेदैश्च पञ्चरात्रैश्च ध्येयो नारायणः परः
8,452f. nyāyasudhā: vacaḥ astīti śeṣaḥ "ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo 'tharvāṅgirasa itihāsapu(saḥpu)rāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānāni'; ityasyāṃ śrutau ṛgvedādipramāṇoddeśaprasaṅge ślokā iti pañcarātramupāttam "pañcarātravido mukhyāḥ'; iti prakṛtapañcarātraviṣayatvena"ṛṣīnuvāca tānsarvānadṛśyaḥ puruṣottamaḥ kṛtaṃ śatasahasraṃ hi ślokānāṃ hitamuttamam'; iti ślokaśabdasya bhārate prayogāt chandogaśrutau ṛgvedo yajurveda ityārabhyaikāyanamiti pañcarātramucyate tatsamākhyayā ślokaśabdaḥ pañcarātraviṣayo 'śeṣo('vagamyate)jñāyate ataḥ śrutyā pañcarātraprāmāṇyaṃ siddhamiti tadaprāmāṇyavādaḥ śrutiviruddhaḥ spaṣṭaśrutivirodhaṃ ca darśayati- vedaiśceti 8,453 vedaiśca pañcarātraiśca dhyeyo nārāyaṇaḥ paraḥ
2.2.290cd
न्यायसुधा: वेदपञ्चरात्रोक्तप्रकारेणणेत्यर्थः संहिताभेदात्पञ्चरात्रैरिति बहुवचनम् परस्परविरुद्धशास्त्रद्वयानुसारेण कथं ध्यानमित्यत उक्तम्- पञ्चरात्रं चेति इत्यादिवेदवचनैश्च पञ्चरात्राप्रामाण्यकथनं विरुद्धमिति शेषः ततः किमित्यत आह- पञ्चरात्रमिति पञ्चरात्रं च वेदाश्च विद्यैकैव द्विधेयते
nyāyasudhā: vedapañcarātroktaprakāreṇaṇetyarthaḥ saṃhitābhedātpañcarātrairiti bahuvacanam parasparaviruddhaśāstradvayānusāreṇa kathaṃ dhyānamityata uktam- pañcarātraṃ ceti ityādivedavacanaiśca pañcarātrāprāmāṇyakathanaṃ viruddhamiti śeṣaḥ tataḥ kimityata āha- pañcarātramiti pañcarātraṃ ca vedāśca vidyaikaiva dvidheyate
2.2.291a
इत्यादिवेदवचनैः पञ्चरात्रमपोद्यते कथमेव
ityādivedavacanaiḥ pañcarātramapodyate kathameva
2.2.291c
-च् न्यायसुधा: यत एवं पञ्चरात्रनिराकरणं स्वव्याहतं प्रमाणान्तरव्याहतं च अतो ऽत्र सूत्रकारेण पञ्चरात्रं अपोद्यते दूष्यत इति कथमे(वं)व वक्तुं शक्यते नहि व्याहतभाषी भगवानिति 8,454 स्यान्मतम् नास्त्ययं व्याघातः "यो ऽसौ नारायणः परो ऽवक्तात् प्रसिद्धः परमात्मा स आत्मनाऽत्मानमनेकधा व्यूह्य व्यवस्थितः तमित्थम्भूतं षाड्गुण्यविग्रहं भगवन्तमभिगमनोपादानेज्यास्वाध्याययोगैः पञ्चकालाभि(धैर)धानैरनेककालमिष्ट्वा क्षीणक्लेशो भगवन्तमेव प्रतिपाद्यतेऽ; इत्यादेः पञ्चरात्रादितस्यार्थस्य स्वीकृतत्वात् तत्परतैव भारतादिवाक्यानामुपपत्तेरिति मैवम् एवं सति साङ्खयादिशास्त्रेष्वप्युपादेयांशस्य विद्यमानत्वेन विशेषतः पञ्चरात्रप्रामाण्याभिधानानुपपत्तेः कृत्स्नस्येति विशेषणानुपपत्तेश्च "ऋगाद्या भारतं चैव पञ्चरात्रमथाखिलम् वेदार्थपूरकं ज्ञेयं पञ्चरात्रं यतो ऽखिलमऽ; इत्यखिलशब्दविरोधाच्चेति 8,455 इतश्च न पञ्चरात्रदूषणं युक्तमित्याह- अत्रेति ... अत्र दोषः कः
-c nyāyasudhā: yata evaṃ pañcarātranirākaraṇaṃ svavyāhataṃ pramāṇāntaravyāhataṃ ca ato 'tra sūtrakāreṇa pañcarātraṃ apodyate dūṣyata iti kathame(vaṃ)va vaktuṃ śakyate nahi vyāhatabhāṣī bhagavāniti 8,454 syānmatam nāstyayaṃ vyāghātaḥ "yo 'sau nārāyaṇaḥ paro 'vaktāt prasiddhaḥ paramātmā sa ātmanā'tmānamanekadhā vyūhya vyavasthitaḥ tamitthambhūtaṃ ṣāḍguṇyavigrahaṃ bhagavantamabhigamanopādānejyāsvādhyāyayogaiḥ pañcakālābhi(dhaira)dhānairanekakālamiṣṭvā kṣīṇakleśo bhagavantameva pratipādyate'; ityādeḥ pañcarātrāditasyārthasya svīkṛtatvāt tatparataiva bhāratādivākyānāmupapatteriti maivam evaṃ sati sāṅkhayādiśāstreṣvapyupādeyāṃśasya vidyamānatvena viśeṣataḥ pañcarātraprāmāṇyābhidhānānupapatteḥ kṛtsnasyeti viśeṣaṇānupapatteśca "ṛgādyā bhārataṃ caiva pañcarātramathākhilam vedārthapūrakaṃ jñeyaṃ pañcarātraṃ yato 'khilam'; ityakhilaśabdavirodhācceti 8,455 itaśca na pañcarātradūṣaṇaṃ yuktamityāha- atreti ... atra doṣaḥ kaḥ
2.2.291d
न्यायसुधा: अत्र पञ्चरात्रे को दोषो येन तन्निराक्रियेत न को ऽपीत्यर्थः ननु कथं दोषो नास्ति जीवोत्पत्तेरसम्भावितायास्तत्रोक्तत्वादित्यतो ऽङ्गीकारवादेनाह- उत्पत्तिरिति ... उत्पत्तिर्ज्ञो ऽत इत्यपि
nyāyasudhā: atra pañcarātre ko doṣo yena tannirākriyeta na ko 'pītyarthaḥ nanu kathaṃ doṣo nāsti jīvotpatterasambhāvitāyāstatroktatvādityato 'ṅgīkāravādenāha- utpattiriti ... utpattirjño 'ta ityapi
2.2.292a
इहैवोक्ता
ihaivoktā
2.2.292ab
न्यायसुधा: किं जीवोत्पत्यभिधानमात्रं पञ्चरात्राप्रामाण्यहेतुतयोपादीयते उताभूतभवनरूपजीवोत्पत्त्यभिधानम् आद्ये तूत्पत्तिमात्रं इहैव, प्रमाणतयाभ्युपगते मीमांसाशास्त्रे,"ज्ञो ऽत एवऽ; इति सूत्रेणोक्तम् अपिपदेन"सर्व एव (वै) त आत्मानो व्युच्चरन्तिऽ; इति श्रुतावुक्तेति समुच्चिनोति ततो वेदतन्मीमांसयोरप्यप्रामाण्यं स्यात् अन्यथा हेतोरनैकान्त्यापत्तेरिति भावः "ज्ञो ऽत एवऽ; इति सूत्रार्थे विप्रतिपन्नं प्रति श्रुतिरेवोदाहतर्व्या स्यादेतत् द्वितीय एव हेतुरुपादीयते नचासौ श्रुतिसूत्रयोर्वर्तते तत्र हि प्राग्विद्यमानस्यैव जीवस्य देहाद्युपाध्यपेक्षयैवोत्पत्तिरुच्यते नत्वभूतभावलक्षणेत्यत आह- नचेति ... नचाभूतभावस्तत्रापि कथ्यते
nyāyasudhā: kiṃ jīvotpatyabhidhānamātraṃ pañcarātrāprāmāṇyahetutayopādīyate utābhūtabhavanarūpajīvotpattyabhidhānam ādye tūtpattimātraṃ ihaiva, pramāṇatayābhyupagate mīmāṃsāśāstre,"jño 'ta eva'; iti sūtreṇoktam apipadena"sarva eva (vai) ta ātmāno vyuccaranti'; iti śrutāvukteti samuccinoti tato vedatanmīmāṃsayorapyaprāmāṇyaṃ syāt anyathā hetoranaikāntyāpatteriti bhāvaḥ "jño 'ta eva'; iti sūtrārthe vipratipannaṃ prati śrutirevodāhatarvyā syādetat dvitīya eva heturupādīyate nacāsau śrutisūtrayorvartate tatra hi prāgvidyamānasyaiva jīvasya dehādyupādhyapekṣayaivotpattirucyate natvabhūtabhāvalakṣaṇetyata āha- naceti ... nacābhūtabhāvastatrāpi kathyate
2.2.292cd
8,456 न्यायसुधा: तत्रापि पञ्चरात्रे ऽपि यथा हि श्रुतिसूत्रयोः प्रतीतमपि जीवजननमभूतभवनं विहाय उपाधिविषयं व्याख्यायते तथा पञ्चरात्रोक्तमपि तत्तथा व्याख्यायताम् ततश्च स्वरूपासिद्धो हेतुरिति भावः जोस्हि-7 8,457 नु विषमो ऽयमुपन्यासः श्रुतिसूत्रयोः खलु"अनादिमायया सुप्तःऽ; "नानादित्वातऽ; इत्यादिनानादिकर्म(कर्मादि)सम्बन्धो ऽभिधीयते न ह्यभूत्वा (भवतो)भाववतो जीवस्यासावुपपद्यते अतस्तदनुरोधात्तत्र प्रतीतमपि जीवजननमन्यथा नेतव्यमेव नच तथाविधं बाधकमिहास्ति येन मुख्यार्थं परित्याज्यामुख्यार्थं प्रतिपद्येमहि ततो मुख्यार्थे ग्राह्ये न हेतोरसिद्धिरित्यत आह- अनादीति अनादिकर्मणा बद्धो जीवः संसारमण्डले
8,456 nyāyasudhā: tatrāpi pañcarātre 'pi yathā hi śrutisūtrayoḥ pratītamapi jīvajananamabhūtabhavanaṃ vihāya upādhiviṣayaṃ vyākhyāyate tathā pañcarātroktamapi tattathā vyākhyāyatām tataśca svarūpāsiddho heturiti bhāvaḥ joshi-7 8,457 nu viṣamo 'yamupanyāsaḥ śrutisūtrayoḥ khalu"anādimāyayā suptaḥ'; "nānāditvāt'; ityādinānādikarma(karmādi)sambandho 'bhidhīyate na hyabhūtvā (bhavato)bhāvavato jīvasyāsāvupapadyate atastadanurodhāttatra pratītamapi jīvajananamanyathā netavyameva naca tathāvidhaṃ bādhakamihāsti yena mukhyārthaṃ parityājyāmukhyārthaṃ pratipadyemahi tato mukhyārthe grāhye na hetorasiddhirityata āha- anādīti anādikarmaṇā baddho jīvaḥ saṃsāramaṇḍale
2.2.293ab
वासुदेवेच्छया नित्यं भ्रमतीति हि तद्वचः
vāsudevecchayā nityaṃ bhramatīti hi tadvacaḥ
2.2.293cd
न्यायसुधा: तद्वचः पञ्चरात्रवाक्यम् श्रुतिसूत्रवत्पञ्चरात्रे ऽपि जीवस्यानादिकर्मसम्बन्धाभिधानात्तदनुरोधेन तत्रोक्तं जीवजननमप्यन्यथाव्याख्यातव्यमेव पक्षपाते कारणाभावात् तथाच हेतोरसिद्धिस्तदवस्थेत्यर्थः अथापि स्यात् न कुत्रापि वेदादौ संसारसादित्वादिकं जीवानामभूत्वाभवनज्ञापकं स्पष्टमुक्तम् अतः सावकाशमिदमन्यथा योज्यमेवेति चेत् एतदपि समानमत्रेति भावेनाह- नहीति 8,458 न हि संसारसादित्वं पञ्चरात्रोदितं क्वचित्
nyāyasudhā: tadvacaḥ pañcarātravākyam śrutisūtravatpañcarātre 'pi jīvasyānādikarmasambandhābhidhānāttadanurodhena tatroktaṃ jīvajananamapyanyathāvyākhyātavyameva pakṣapāte kāraṇābhāvāt tathāca hetorasiddhistadavasthetyarthaḥ athāpi syāt na kutrāpi vedādau saṃsārasāditvādikaṃ jīvānāmabhūtvābhavanajñāpakaṃ spaṣṭamuktam ataḥ sāvakāśamidamanyathā yojyameveti cet etadapi samānamatreti bhāvenāha- nahīti 8,458 na hi saṃsārasāditvaṃ pañcarātroditaṃ kvacit
2.2.294
न्यायसुधा: अनेनैव न्यायेन"नच कर्तुः करणमऽ; इत्येतदप्यपाकरणीयम् इति तथाहि किं करणं कर्तुर्न जायत इति व्याप्तिः किं वा यस्यां क्रियायां यत्करणं तत्तत्क्रियाकर्तुर्न जायत इति नाद्यः व्यभिचारात् अन्यथा करणानामनुत्पत्तिप्रसङ्गात् न द्वितीयः प्रकृते ऽपि तथाभावासिद्धेः एतस्माज्जायत इति श्रुतिविरोधो ऽपि किं जीवान्मनसो जननमात्राभ्युपगमे स्यात् उत जननविशेषाभ्युपगमे नाद्यः "अन्नमशितं त्रेधा विधीयतेऽ; इत्यादिश्रुतेः प्रत्यहं मनसो जीवादुत्पत्तेः न द्वितीयः तथात्वस्य प्रकृते ऽप्यसम्मतेः एवं मनसो ऽप्यहङ्कारजन्मनि दोषः परिहरणीयः 8,460 एवं जीवादिपदानां यथाश्रुतार्थाभ्युपगमेन सूत्रद्वयारोपितदोषपरिहारो ऽ(वि)भिहितः इदानीं वासुदेवात्सङ्कषर्णो नाम जीवो जायत इत्यादिवाक्यस्य परकल्पितादर्थादर्थान्तरमाह- जीवेति जीवाभिमानिशेषस्य नाम्ना सङ्कर्षणस्य तु वासुदेवाज्जनिः प्रोक्ता प्रद्युम्नस्य ततस्तथा
nyāyasudhā: anenaiva nyāyena"naca kartuḥ karaṇam'; ityetadapyapākaraṇīyam iti tathāhi kiṃ karaṇaṃ karturna jāyata iti vyāptiḥ kiṃ vā yasyāṃ kriyāyāṃ yatkaraṇaṃ tattatkriyākarturna jāyata iti nādyaḥ vyabhicārāt anyathā karaṇānāmanutpattiprasaṅgāt na dvitīyaḥ prakṛte 'pi tathābhāvāsiddheḥ etasmājjāyata iti śrutivirodho 'pi kiṃ jīvānmanaso jananamātrābhyupagame syāt uta jananaviśeṣābhyupagame nādyaḥ "annamaśitaṃ tredhā vidhīyate'; ityādiśruteḥ pratyahaṃ manaso jīvādutpatteḥ na dvitīyaḥ tathātvasya prakṛte 'pyasammateḥ evaṃ manaso 'pyahaṅkārajanmani doṣaḥ pariharaṇīyaḥ 8,460 evaṃ jīvādipadānāṃ yathāśrutārthābhyupagamena sūtradvayāropitadoṣaparihāro '(vi)bhihitaḥ idānīṃ vāsudevātsaṅkaṣarṇo nāma jīvo jāyata ityādivākyasya parakalpitādarthādarthāntaramāha- jīveti jīvābhimāniśeṣasya nāmnā saṅkarṣaṇasya tu vāsudevājjaniḥ proktā pradyumnasya tatastathā
2.2.295ab
मनो ऽभिमानिनः कामस्यैवं
mano 'bhimāninaḥ kāmasyaivaṃ
Adhyāya 2 (cont. 39)
2.2.295b
न्यायसुधा: जीवशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तमुपपादयितुं जीवाभिमानीत्युक्तम् सङ्कर्षणस्य भगवतो जनेरभावात्तद्व्युदासाय नाम्ना सङ्कर्षणस्य शेषस्येत्युक्तम् प्रोक्ता वासुदेवादित्यादिना वाक्येन ततः सङ्कर्षणात् तथाशब्दः समुच्चये जनिः प्रोक्तेत्यर्थः मनोभिमानिनः कामस्येत्यस्य पूर्ववदेव प्रयोजनम् एवंशब्देन प्रद्युम्नादनिरुद्धसंज्ञको ऽहङ्कारो जायत इत्यत्राप्युक्तव्याख्यानन्यायमतिदिशति प्रद्युम्नादहङ्काराभिमानिनः कामपुत्रस्यानिरुद्धस्य जनिः प्रोक्तेति 8,461 नन्वेवमप्युत्पत्त्यसम्भवदोषस्तदवस्थः शेषादीनामपि जीवत्वादिति मैवम् न ह्यत्र सङ्कर्षणादीनामुत्पत्तिरुच्यते किन्तु जायत इत्रत जनिरुच्यते जनिश्च प्रादुर्भावः जनी प्रादुर्भाव इति पठन्ति प्रादुर्भावश्च शरीरोत्पत्तौ जीवस्य सुप्रसिद्धः तदिदमुक्तं जनिः प्रोक्तेति अत एव पूर्वो ऽभ्युपगमवादः अर्थान्तरमप्याह- साक्षादिति ... साक्षाद्धरेः क्वचित् सङ्कर्षणादिनाम्नैव नित्याचिन्त्योरुशक्तितः व्यूह उक्तो
nyāyasudhā: jīvaśabdasya pravṛttinimittamupapādayituṃ jīvābhimānītyuktam saṅkarṣaṇasya bhagavato janerabhāvāttadvyudāsāya nāmnā saṅkarṣaṇasya śeṣasyetyuktam proktā vāsudevādityādinā vākyena tataḥ saṅkarṣaṇāt tathāśabdaḥ samuccaye janiḥ proktetyarthaḥ manobhimāninaḥ kāmasyetyasya pūrvavadeva prayojanam evaṃśabdena pradyumnādaniruddhasaṃjñako 'haṅkāro jāyata ityatrāpyuktavyākhyānanyāyamatidiśati pradyumnādahaṅkārābhimāninaḥ kāmaputrasyāniruddhasya janiḥ prokteti 8,461 nanvevamapyutpattyasambhavadoṣastadavasthaḥ śeṣādīnāmapi jīvatvāditi maivam na hyatra saṅkarṣaṇādīnāmutpattirucyate kintu jāyata itrata janirucyate janiśca prādurbhāvaḥ janī prādurbhāva iti paṭhanti prādurbhāvaśca śarīrotpattau jīvasya suprasiddhaḥ tadidamuktaṃ janiḥ prokteti ata eva pūrvo 'bhyupagamavādaḥ arthāntaramapyāha- sākṣāditi ... sākṣāddhareḥ kvacit saṅkarṣaṇādināmnaiva nityācintyoruśaktitaḥ vyūha ukto
2.2.295ef
-ए न्यायसुधा: शेषादयो ऽपि (हि) भगवदंशत्वाद्धरित्वेनोच्यते तद्व्युदासाय साक्षादित्युक्तम् साक्षाद्धरेरेव सङ्कर्षणादिनाम्ना व्यूह उक्त इत्यन्वयः नन्वत्रोक्तं तदप्रतिषेधो हरेरुत्पत्त्यभावादित्यत उक्तं व्यूहो विभाग एवोक्तो न तूत्पत्तिरिति यदप्युक्तं किमेते ऽन्योन्यं भिन्ना उत नेति तस्योत्तरं हरेः एकस्यैवेति नन्वेवं तर्हि निरतिशयत्वात्कथं स्वस्मादेव स्वस्य विभाग इत्यत उक्तम्- नित्येति किन्नाम दुर्विभाव्यं भगवति यत्प्रमितमित्यर्थः यदप्युक्तं नैवेते भगवद्व्यूहाश्चतुःसङ्खयामेव परिनिष्ठिताः अनन्तत्वादिति तत्रोत्तरं क्वचिदिति कालविशेषे प्रयोजनविशेषे चेत्यर्थः अनभिज्ञो भ(ग)वान्भागवतसम्प्रदायस्य आदिकाले हि भगवान्नारायणो निजमुक्तिपदप्रदानाद्यर्थं वासुदेवादिचतुर्व्यूहो बभूव ततः कालान्तरे प्रयोजनान्तरार्थं दशद्वादशादिव्यूहो जातः सेयं शुद्धसृष्टिरिति पाञ्चरात्रिकैरभिधीयते तदपेक्षया चतुर्व्यूहवर्णनं कथं नामानुपपन्नमिति एवमधिकारिविशेषाराधनार्थमियमुक्तिर्युक्तैव यथोक्तम् "एकमूर्तिश्चतुर्मूतिरथवा पञ्चमूर्तिकः द्वादशादिप्रभेदो वा पूज्यते सज्जनैर्हरिःऽ; इति 8,463 अर्थान्तरकथनस्य प्रयोजनमाह- अन्यथेति ... ऽन्यथानूद्य कथं दुष्टत्वमुच्यते
-e nyāyasudhā: śeṣādayo 'pi (hi) bhagavadaṃśatvāddharitvenocyate tadvyudāsāya sākṣādityuktam sākṣāddharereva saṅkarṣaṇādināmnā vyūha ukta ityanvayaḥ nanvatroktaṃ tadapratiṣedho harerutpattyabhāvādityata uktaṃ vyūho vibhāga evokto na tūtpattiriti yadapyuktaṃ kimete 'nyonyaṃ bhinnā uta neti tasyottaraṃ hareḥ ekasyaiveti nanvevaṃ tarhi niratiśayatvātkathaṃ svasmādeva svasya vibhāga ityata uktam- nityeti kinnāma durvibhāvyaṃ bhagavati yatpramitamityarthaḥ yadapyuktaṃ naivete bhagavadvyūhāścatuḥsaṅkhayāmeva pariniṣṭhitāḥ anantatvāditi tatrottaraṃ kvaciditi kālaviśeṣe prayojanaviśeṣe cetyarthaḥ anabhijño bha(ga)vānbhāgavatasampradāyasya ādikāle hi bhagavānnārāyaṇo nijamuktipadapradānādyarthaṃ vāsudevādicaturvyūho babhūva tataḥ kālāntare prayojanāntarārthaṃ daśadvādaśādivyūho jātaḥ seyaṃ śuddhasṛṣṭiriti pāñcarātrikairabhidhīyate tadapekṣayā caturvyūhavarṇanaṃ kathaṃ nāmānupapannamiti evamadhikāriviśeṣārādhanārthamiyamuktiryuktaiva yathoktam "ekamūrtiścaturmūtirathavā pañcamūrtikaḥ dvādaśādiprabhedo vā pūjyate sajjanairhariḥ'; iti 8,463 arthāntarakathanasya prayojanamāha- anyatheti ... 'nyathānūdya kathaṃ duṣṭatvamucyate
2.2.296
न्यायसुधा: एवमर्थान्तरविवक्षया प्रयुक्तस्य वाक्यस्यान्यथानुवादं विधाय दूषणाभिधानं कथं क्रियते छलप्रसङ्गादिति नच जीवादिशब्दानामनुपपत्तिः भगवत एव मुख्यतः प्राणधारणादिमतस्तदथर्त्वात् यच्च विप्रतिषेधाच्चेति सूत्रार्थतया कल्पितं परस्परव्याघातो ऽस्ति पञ्चरात्र इति तदपि नित्याचिन्त्योरुशक्तित इत्यनेनैव परिहृतम् भगवच्छक्त्यैव गुणगुण्यादिव्यवहारोपपत्तिरिति समर्थितश्च भेदपदे ऽभिषिक्तः प्रमितसर्वनिर्वाहहेतुर्विशेषः यदप्युक्तं शाण्डिल्यवृत्तान्तकथने पञ्चरात्रस्य वेदविद्वेषः प्रतीयत इति तत् निराकरोति- यदीति यदि विद्याच्चतुर्वेदानितिवद् वेदपूरणम् पञ्चरात्रादिति कुतो द्वेषः शाण्डिल्यवर्तने
nyāyasudhā: evamarthāntaravivakṣayā prayuktasya vākyasyānyathānuvādaṃ vidhāya dūṣaṇābhidhānaṃ kathaṃ kriyate chalaprasaṅgāditi naca jīvādiśabdānāmanupapattiḥ bhagavata eva mukhyataḥ prāṇadhāraṇādimatastadathartvāt yacca vipratiṣedhācceti sūtrārthatayā kalpitaṃ parasparavyāghāto 'sti pañcarātra iti tadapi nityācintyoruśaktita ityanenaiva parihṛtam bhagavacchaktyaiva guṇaguṇyādivyavahāropapattiriti samarthitaśca bhedapade 'bhiṣiktaḥ pramitasarvanirvāhaheturviśeṣaḥ yadapyuktaṃ śāṇḍilyavṛttāntakathane pañcarātrasya vedavidveṣaḥ pratīyata iti tat nirākaroti- yadīti yadi vidyāccaturvedānitivad vedapūraṇam pañcarātrāditi kuto dveṣaḥ śāṇḍilyavartane
2.2.297
8,463f. न्यायसुधा: "यदि विद्याच्चतुर्वेदान्साङ्गोपनिषदान्द्विजः नचेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणःऽ; इत्यत्र वाक्ये यथेतिहासपुराणादितो वेदपूरणमभिप्रेयते तथात्रापि पञ्चरात्राद्वेदपूरणमेवाभिप्रेतं इति व्याख्याने सति, शाण्डिल्यवर्तने ऽभिधीयमाने पञ्चरात्रस्य वेदविद्वेषः प्रतीयत इति कुतः न प्रतीयत इत्यर्थः यद्वैवं वाक्यद्वये समाने सति शाण्डिल्यवर्तनाभिधायिन्येव वाक्ये भवतो द्वेषः कुतो येन यदि विद्यादित्येतदितिहासपुराणयोर्वेदपूरकत्वाभिप्रायमादाय"भगवान् शाण्डिल्यःऽ; इत्यादिकं पञ्चरात्रस्य वेदविरोधित्वाभिप्रायमिति व्याख्यायत इति 8,464 अयमत्रोत्तरक्रमः यद्येतद्वाक्यबलात्पञ्चरात्रस्य चेदविरोधित्वं कल्प्यते तदा यदि विद्यादिति वाक्यबलादितिहासपुराणयोरपि तत्कल्प्यतां विशेषाभावात्(मविशेषात्) अथ तत्र इतिहासादेर्वेदपूरकत्वमभिप्रायः अत्रापि स एव कल्प्यताम् विशेषाभावात् "इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेतऽ; इत्युत्तरवा(क्यविरो)क्यानुरोधात्तथा कल्पनं युक्तमिति चेत् अत्रापि"वेदार्थपूरकं ज्ञेय पञ्चरात्रमऽ; इत्यादिवाक्यानुरोधात्तथा कल्पनमिति न कश्चिद्विशेषः अन्यत्र विद्वेषादिति परमसंहितावाक्यमप्येवमेव व्याख्यातव्यम् अपव्याख्याननिराकरणमुपसंहरति- अतः परमेति अतः परमशास्त्रोरुद्वेषादुदितमासुरैः दूषणं पञ्चरात्रस्य वीक्षायामपि न क्षमम्
8,463f. nyāyasudhā: "yadi vidyāccaturvedānsāṅgopaniṣadāndvijaḥ nacetpurāṇaṃ saṃvidyānnaiva sa syādvicakṣaṇaḥ'; ityatra vākye yathetihāsapurāṇādito vedapūraṇamabhipreyate tathātrāpi pañcarātrādvedapūraṇamevābhipretaṃ iti vyākhyāne sati, śāṇḍilyavartane 'bhidhīyamāne pañcarātrasya vedavidveṣaḥ pratīyata iti kutaḥ na pratīyata ityarthaḥ yadvaivaṃ vākyadvaye samāne sati śāṇḍilyavartanābhidhāyinyeva vākye bhavato dveṣaḥ kuto yena yadi vidyādityetaditihāsapurāṇayorvedapūrakatvābhiprāyamādāya"bhagavān śāṇḍilyaḥ'; ityādikaṃ pañcarātrasya vedavirodhitvābhiprāyamiti vyākhyāyata iti 8,464 ayamatrottarakramaḥ yadyetadvākyabalātpañcarātrasya cedavirodhitvaṃ kalpyate tadā yadi vidyāditi vākyabalāditihāsapurāṇayorapi tatkalpyatāṃ viśeṣābhāvāt(maviśeṣāt) atha tatra itihāsādervedapūrakatvamabhiprāyaḥ atrāpi sa eva kalpyatām viśeṣābhāvāt "itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet'; ityuttaravā(kyaviro)kyānurodhāttathā kalpanaṃ yuktamiti cet atrāpi"vedārthapūrakaṃ jñeya pañcarātram'; ityādivākyānurodhāttathā kalpanamiti na kaścidviśeṣaḥ anyatra vidveṣāditi paramasaṃhitāvākyamapyevameva vyākhyātavyam apavyākhyānanirākaraṇamupasaṃharati- ataḥ parameti ataḥ paramaśāstrorudveṣāduditamāsuraiḥ dūṣaṇaṃ pañcarātrasya vīkṣāyāmapi na kṣamam
2.2.298
8,465 न्यायसुधा: वीक्षायामपि न क्षमं व्यधिकरणमित्यर्थः तर्हि कस्मादुदितमित्यत उक्तम्- परमेति परमशास्त्रं पञ्चरात्रम् द्वेष एव किं निबन्धन इत्यत उक्तम्- आसुरैरिति भागवतशास्त्रे हि स्वाभाविक एव हि विद्वेषो ऽसुराणाम् नतु दोषदर्शननिमित्तः एते चासुरसम्बन्धिनस्तत्स्वभावाश्च वृत्तिकाराः आसुरैरेवोक्तं नतु सूत्रकारेणेत्यनेन तस्मान्नायं सूत्रार्थः, किन्तु शाक्तमतनिरास एवेत्युक्तं भवति एतेनैतदपि प्रत्युक्तम् यत्केचिदिदमधिकरणं साङ्खयादिवत्पञ्चरात्रस्याप्यप्रामाण्यमाशङ्कय तन्निरासार्थमिति वर्णयन्ति तथाहि उक्तरीत्या"उत्पत्त्यसम्भवातऽ"नच कर्तुः करणमऽ; इति सूत्रद्वयेन पञ्चरात्राप्रामाण्यं पूर्वपक्षयित्वा विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेध इति सिद्धान्तितम् वाशब्दात्पक्षो विपरिवर्तते विज्ञानं चादि चेति परंब्रह्म विज्ञानादि, सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धानामपि परब्रह्मभावे सति तत्प्रतिपाद(कस्य)नस्य शास्त्रस्य प्रामाण्यं न प्रतिषिद्धयते विप्रतिषेधाच्च प्रतिषिद्धा हि जीवोत्पत्तिरस्मिन्नपि तन्त्रे यथोक्तं परमसंहितायां "अचेतना परार्था च नित्या सततविक्रिया त्रिगुणा कर्मणां क्षेत्रं प्रकृते रूपमुच्यते प्राप्तिरूपेण सम्बन्धस्तस्याश्च पुरुषस्य च स ह्यनादिरनन्तश्च परमार्थेन निश्चितःऽ; इति 8,465f. पञ्चरात्राप्रामाण्यशङ्कायां प्राप्तायामेव हि तन्निरासाय प्रयासः साथर्कः स्यात् नच व्यधिकरणानि दूषणानि तच्छङ्कां प्रापयितुमीशते नहि छलोत्तराण्येतावदधिकरणं प्रयोजयन्ति अतिप्रसङ्गात् प्रकरणाननुगुरं चैतत् परमतनिरासो ह्यत्र प्रकृतो न तु स्वमतसमर्थनम् कृतं च तत्"न विलक्षणत्वातऽ; इत्यादिना सूत्राक्षराननुरूपं चैतद्वयाख्यानम् नह्यत्र विज्ञानादिपदं ब्रह्मणि क्वचित्प्रयुक्तम् तदप्रतिषेध इति च व्यर्थम् न प्राज्ञत्वादित्येव वक्तव्यम् लघु चैवं सूत्रं व्यक्तं च स्यात् तस्मादुक्त एव सूत्रार्थ इति स्थितम् 8,467 पादार्थमुपसंहरति- अतो ऽशेषेति अतो ऽशेषजगद्धाता निर्दोषोरुगुणार्णवः नारायणः श्रुतिगणतात्पर्यादवसीयते
8,465 nyāyasudhā: vīkṣāyāmapi na kṣamaṃ vyadhikaraṇamityarthaḥ tarhi kasmāduditamityata uktam- parameti paramaśāstraṃ pañcarātram dveṣa eva kiṃ nibandhana ityata uktam- āsurairiti bhāgavataśāstre hi svābhāvika eva hi vidveṣo 'surāṇām natu doṣadarśananimittaḥ ete cāsurasambandhinastatsvabhāvāśca vṛttikārāḥ āsurairevoktaṃ natu sūtrakāreṇetyanena tasmānnāyaṃ sūtrārthaḥ, kintu śāktamatanirāsa evetyuktaṃ bhavati etenaitadapi pratyuktam yatkecididamadhikaraṇaṃ sāṅkhayādivatpañcarātrasyāpyaprāmāṇyamāśaṅkaya tannirāsārthamiti varṇayanti tathāhi uktarītyā"utpattyasambhavāt'"naca kartuḥ karaṇam'; iti sūtradvayena pañcarātrāprāmāṇyaṃ pūrvapakṣayitvā vijñānādibhāve vā tadapratiṣedha iti siddhāntitam vāśabdātpakṣo viparivartate vijñānaṃ cādi ceti paraṃbrahma vijñānādi, saṅkarṣaṇapradyumnāniruddhānāmapi parabrahmabhāve sati tatpratipāda(kasya)nasya śāstrasya prāmāṇyaṃ na pratiṣiddhayate vipratiṣedhācca pratiṣiddhā hi jīvotpattirasminnapi tantre yathoktaṃ paramasaṃhitāyāṃ "acetanā parārthā ca nityā satatavikriyā triguṇā karmaṇāṃ kṣetraṃ prakṛte rūpamucyate prāptirūpeṇa sambandhastasyāśca puruṣasya ca sa hyanādiranantaśca paramārthena niścitaḥ'; iti 8,465f. pañcarātrāprāmāṇyaśaṅkāyāṃ prāptāyāmeva hi tannirāsāya prayāsaḥ sātharkaḥ syāt naca vyadhikaraṇāni dūṣaṇāni tacchaṅkāṃ prāpayitumīśate nahi chalottarāṇyetāvadadhikaraṇaṃ prayojayanti atiprasaṅgāt prakaraṇānanuguraṃ caitat paramatanirāso hyatra prakṛto na tu svamatasamarthanam kṛtaṃ ca tat"na vilakṣaṇatvāt'; ityādinā sūtrākṣarānanurūpaṃ caitadvayākhyānam nahyatra vijñānādipadaṃ brahmaṇi kvacitprayuktam tadapratiṣedha iti ca vyartham na prājñatvādityeva vaktavyam laghu caivaṃ sūtraṃ vyaktaṃ ca syāt tasmādukta eva sūtrārtha iti sthitam 8,467 pādārthamupasaṃharati- ato 'śeṣeti ato 'śeṣajagaddhātā nirdoṣoruguṇārṇavaḥ nārāyaṇaḥ śrutigaṇatātparyādavasīyate
2.2.299
न्यायसुधा: साङ्खयादिविरोधिसमयानां निरस्तत्वात्प्रथमाध्याये यत्सकलश्रुतिसमन्वयेन भगवतो लक्षणद्वयं साधितं तन्निर्णीतमेवेत्यर्थः 8,467f. स्यादेतत् "न निगृह्य कथां कुर्यातऽ; इत्यादिस्मृतिनिषिद्धं परनिराकरणमिदं न कार्यमेव तत्कुतः साङ्खयादिनिराकरणं कृतमिति चेन्न अस्य निषेधस्य सद्विषयत्वात् कुतः सङ्कोच इति चेत् श्रुतिस्मृत्योः श्रुतेर्बलवत्त्वात् श्रुतौ च परनिराकरणस्य कर्तव्यतया अवगतत्वादित्याशयवान्"अन्धन्तमः प्रविशन्ति ये ऽविद्यामुपासते ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुतेऽ; इति मन्त्रद्वयमर्थतो ऽनुवदति- अन्धमिति 8,468 अन्धं तमः प्रविशन्ति ये त्वविद्यामुपासते ततो भूय इवाप्स्यन्ति ये तस्या नैव निन्दकाः
nyāyasudhā: sāṅkhayādivirodhisamayānāṃ nirastatvātprathamādhyāye yatsakalaśrutisamanvayena bhagavato lakṣaṇadvayaṃ sādhitaṃ tannirṇītamevetyarthaḥ 8,467f. syādetat "na nigṛhya kathāṃ kuryāt'; ityādismṛtiniṣiddhaṃ paranirākaraṇamidaṃ na kāryameva tatkutaḥ sāṅkhayādinirākaraṇaṃ kṛtamiti cenna asya niṣedhasya sadviṣayatvāt kutaḥ saṅkoca iti cet śrutismṛtyoḥ śruterbalavattvāt śrutau ca paranirākaraṇasya kartavyatayā avagatatvādityāśayavān"andhantamaḥ praviśanti ye 'vidyāmupāsate tato bhūya iva te tamo ya u vidyāyāṃ ratāḥ vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayaṃ saha avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayāmṛtamaśnute'; iti mantradvayamarthato 'nuvadati- andhamiti 8,468 andhaṃ tamaḥ praviśanti ye tvavidyāmupāsate tato bhūya ivāpsyanti ye tasyā naiva nindakāḥ
2.2.300
ततो विद्यामविद्यां च यो जानात्युभयं सह दोषज्ञानादतीत्यैतान् विद्ययामृतमश्नुते
tato vidyāmavidyāṃ ca yo jānātyubhayaṃ saha doṣajñānādatītyaitān vidyayāmṛtamaśnute
2.3.1
न्यायसुधा: अविद्याम् अविद्यकल्पितमविद्यमानार्थम् आयान्ति तमः इवशब्दः किञ्चिदर्थः उशब्दो ऽवधारणार्थः ये केवलं विद्यायामेव रता इत्युक्त्या लब्धस्यार्थस्य कथनम् ,तस्या नैव निन्दका इति अन्यथा विद्ययामृतमश्नुत इत्यनेन विरोधः स्यात् ततः अविद्यानिराकरणाभावे दोषसद्भावात् सहेति समुच्चयनियमं द्योतयति दोषज्ञानादतीत्यैताम् इत्यनेन अविद्यया दुष्टत्वेन ज्ञातया मृत्युं तामेवाविद्यां तत्कार्यं दुःखादिकं चातीत्य तीर्त्वा इत्यर्थो ज्ञायते यद्यपि तत्त्वज्ञानं न स्वपक्षप्रमाणमात्रेण भवति, यावत्परपक्षप्रमाणं न निराक्रियते सत्प्रतिपक्षस्य प्रमाणस्य निर्णयानङ्गत्वात् अतस्तत्त्वज्ञानं कामयमानेनावश्यं स्वपक्षसाधनमिव परपक्षनिरसो ऽपि विधेय एवेत्युपपत्तिसिद्धो ऽयमर्थः तथाप्यागमावष्टम्भेन प्रत्यवतिष्ठमानस्तथैव बोधनीय इत्याशयवता मन्त्रावुदाहृताविति सर्वमनवद्यम् इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना कृतायां टीकायां विषमपदवाक्याथर्विवृतौ द्वितीये ऽध्याये ऽयं समयचरणः पर्यवसितः अध्यय 2, पद 3 8,471 [======= ज्न्य्स्_2,3....: ...आधिकरण =======] अथ द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः अथ श्रीमन्न्यायसुधायां वियदधिकरणम् "न वियदश्रुतेःऽ; इत्यादि पादप्रतिपाद्यं ससङ्गतिकं दर्शयति- अथेति अथाशेषसमाम्नायविरोधापाकृतिं प्रभुः करिष्यन्नधिदैवाधिभूतजीवपरात्मनाम्
nyāyasudhā: avidyām avidyakalpitamavidyamānārtham āyānti tamaḥ ivaśabdaḥ kiñcidarthaḥ uśabdo 'vadhāraṇārthaḥ ye kevalaṃ vidyāyāmeva ratā ityuktyā labdhasyārthasya kathanam ,tasyā naiva nindakā iti anyathā vidyayāmṛtamaśnuta ityanena virodhaḥ syāt tataḥ avidyānirākaraṇābhāve doṣasadbhāvāt saheti samuccayaniyamaṃ dyotayati doṣajñānādatītyaitām ityanena avidyayā duṣṭatvena jñātayā mṛtyuṃ tāmevāvidyāṃ tatkāryaṃ duḥkhādikaṃ cātītya tīrtvā ityartho jñāyate yadyapi tattvajñānaṃ na svapakṣapramāṇamātreṇa bhavati, yāvatparapakṣapramāṇaṃ na nirākriyate satpratipakṣasya pramāṇasya nirṇayānaṅgatvāt atastattvajñānaṃ kāmayamānenāvaśyaṃ svapakṣasādhanamiva parapakṣaniraso 'pi vidheya evetyupapattisiddho 'yamarthaḥ tathāpyāgamāvaṣṭambhena pratyavatiṣṭhamānastathaiva bodhanīya ityāśayavatā mantrāvudāhṛtāviti sarvamanavadyam iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyātharvivṛtau dvitīye 'dhyāye 'yaṃ samayacaraṇaḥ paryavasitaḥ adhyaya 2, pada 3 8,471 [======= jnys_2,3....: ...ādhikaraṇa =======] atha dvitīyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ atha śrīmannyāyasudhāyāṃ viyadadhikaraṇam "na viyadaśruteḥ'; ityādi pādapratipādyaṃ sasaṅgatikaṃ darśayati- atheti athāśeṣasamāmnāyavirodhāpākṛtiṃ prabhuḥ kariṣyannadhidaivādhibhūtajīvaparātmanām
2.3.2
न्यायसुधा: प्रभुः सूत्रकारः, अनेन व्याचिख्यासिततया बुद्धिसन्निहितेन तृतीयेन पादेन वैदिकानां वचनानां परस्परं अविरोधं विरोधाभावं, दर्शयतीति प्रतिपाद्यकथनम् अस्यान्तर्भावलक्षणां सङ्गतिं दर्शयितुमुक्तम्- अशेषेति अशेषाश्च ते समाम्नायविरोधाश्चेति विग्रहः करिष्यन् इत्यध्यायोपक्रमसमयापेक्षया सूत्रकृता खलु सर्वानपि वेदविरोधान्परिहर्तुं द्वितीयो ऽयमध्याय आरब्धः वैदिकानां वचनानां परस्परविरोधो ऽपि तदन्तर्भूत एवेत्यतस्तदपाकरणमिह सङ्गतमेवेति आनन्तर्यलक्षणां सङ्गतिं दर्शयितुमथेत्युक्तम् अवसरप्राप्तौ प्राधान्याद्युक्तिविरोधपरिहारस्य प्राथम्ये तत्प्रपञ्चात्मकत्वेन समयविरोधपरिहारस्य तदानन्तर्ये सति श्रुतीनां परस्परविरोधपरिहारस्य भवत्ययमवसर इति नन्वेवं तर्ह्यस्य पादस्य चतुर्थपादाद्भेदो न स्यात् तत्रापि वेदवचसां परस्परविरोधस्य अपाक्रियमाणत्वादित्यत उक्तम्- अधिदैवेति अधिदैवानि अव्यक्ताद्यभिमानिदेवताः अधिभूतानि कार्यकारणोपेतानि वियदादिभूतानि 8,474 इदमुक्तं भवति यद्यपि पादद्वये वेदवाक्यानां परस्परविरोध एव निरस्यते तथापि विषयभेदाद्भेदो भविष्यति इहाधिदैवादिविषयवाक्यानां चतुर्थे त्वध्यात्मविषयाणामिति नचैवमस्य पादस्यानेकविषयत्वेनानेकत्वापत्तिः अध्यात्मेतरविषयत्वेनैकत्वोपपत्तेः इति अत्रापि क्रमनियमे हेतुमाचार्य एव वक्ष्यति 8,475 ननु च वेदवाक्यानां परस्परविरोधपरिहारः किमर्थः मिथो विरुद्धानां प्रामाण्यानिश्चयात्तत्प्रामाण्यनिश्चयार्थ इति चेन्न एवं सत्यस्य तर्कशास्त्रत्वप्रसङ्गेन मीमांसात्वव्याघातादिति उच्यते ब्रह्मणो ऽशेषजगत्कारणत्वनिश्चयो ह्यशेषजगत्स्वरूपनिर्णये तस्य कार्यत्वादिनिर्णये च सति स्यान्नान्यथा नच तद्विषयाणां वाक्यानां मिथो व्याघाते तत्स्वरूपनिर्णयो भवति अतो ऽधिदैवादिवस्तुतत्त्वावधारणार्थ एवायं मिथो विरोधपरिहारः तदिदमप्युक्तम्- स्वरूपनिर्णयायैवेति स्वरूपनिर्णयायैव वचनानां परस्परम् पादेनानेनाविरोधं दर्शयत्यमितद्युतिः
nyāyasudhā: prabhuḥ sūtrakāraḥ, anena vyācikhyāsitatayā buddhisannihitena tṛtīyena pādena vaidikānāṃ vacanānāṃ parasparaṃ avirodhaṃ virodhābhāvaṃ, darśayatīti pratipādyakathanam asyāntarbhāvalakṣaṇāṃ saṅgatiṃ darśayitumuktam- aśeṣeti aśeṣāśca te samāmnāyavirodhāśceti vigrahaḥ kariṣyan ityadhyāyopakramasamayāpekṣayā sūtrakṛtā khalu sarvānapi vedavirodhānparihartuṃ dvitīyo 'yamadhyāya ārabdhaḥ vaidikānāṃ vacanānāṃ parasparavirodho 'pi tadantarbhūta evetyatastadapākaraṇamiha saṅgatameveti ānantaryalakṣaṇāṃ saṅgatiṃ darśayitumathetyuktam avasaraprāptau prādhānyādyuktivirodhaparihārasya prāthamye tatprapañcātmakatvena samayavirodhaparihārasya tadānantarye sati śrutīnāṃ parasparavirodhaparihārasya bhavatyayamavasara iti nanvevaṃ tarhyasya pādasya caturthapādādbhedo na syāt tatrāpi vedavacasāṃ parasparavirodhasya apākriyamāṇatvādityata uktam- adhidaiveti adhidaivāni avyaktādyabhimānidevatāḥ adhibhūtāni kāryakāraṇopetāni viyadādibhūtāni 8,474 idamuktaṃ bhavati yadyapi pādadvaye vedavākyānāṃ parasparavirodha eva nirasyate tathāpi viṣayabhedādbhedo bhaviṣyati ihādhidaivādiviṣayavākyānāṃ caturthe tvadhyātmaviṣayāṇāmiti nacaivamasya pādasyānekaviṣayatvenānekatvāpattiḥ adhyātmetaraviṣayatvenaikatvopapatteḥ iti atrāpi kramaniyame hetumācārya eva vakṣyati 8,475 nanu ca vedavākyānāṃ parasparavirodhaparihāraḥ kimarthaḥ mitho viruddhānāṃ prāmāṇyāniścayāttatprāmāṇyaniścayārtha iti cenna evaṃ satyasya tarkaśāstratvaprasaṅgena mīmāṃsātvavyāghātāditi ucyate brahmaṇo 'śeṣajagatkāraṇatvaniścayo hyaśeṣajagatsvarūpanirṇaye tasya kāryatvādinirṇaye ca sati syānnānyathā naca tadviṣayāṇāṃ vākyānāṃ mitho vyāghāte tatsvarūpanirṇayo bhavati ato 'dhidaivādivastutattvāvadhāraṇārtha evāyaṃ mitho virodhaparihāraḥ tadidamapyuktam- svarūpanirṇayāyaiveti svarūpanirṇayāyaiva vacanānāṃ parasparam pādenānenāvirodhaṃ darśayatyamitadyutiḥ
2.3.3
न्यायसुधा: ननु किं कतिपयवचनानामन्योन्यविरोधः परिह्रियते उत सर्वेषाम् नाद्यः वैयर्थ्यात् तत्रैव वचनान्तरविरोधसद्भावेनानिर्णयतादवस्थ्यात् न द्वितीयः वेदवाक्यानामनन्तत्वेन ज्ञातुमशक्यत्वादित्यत उक्तम्- अमितद्युतिरिति सर्वज्ञ इत्यर्थः 8,476 एतत्पादाधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तीः सङ्गृह्याह- अनुभूतीति अनुभूतियुक्तिबहुवाग्वैलोम्यं च ततो ऽधिकम् एतत् सर्वं सतः साम्यं द्वारवैयर्थ्यमेव च
nyāyasudhā: nanu kiṃ katipayavacanānāmanyonyavirodhaḥ parihriyate uta sarveṣām nādyaḥ vaiyarthyāt tatraiva vacanāntaravirodhasadbhāvenānirṇayatādavasthyāt na dvitīyaḥ vedavākyānāmanantatvena jñātumaśakyatvādityata uktam- amitadyutiriti sarvajña ityarthaḥ 8,476 etatpādādhikaraṇapūrvapakṣasiddhāntayuktīḥ saṅgṛhyāha- anubhūtīti anubhūtiyuktibahuvāgvailomyaṃ ca tato 'dhikam etat sarvaṃ sataḥ sāmyaṃ dvāravaiyarthyameva ca
2.3.4
दृष्टयुक्तयनुसारित्वमुक्तान्यार्थाविरोधतः प्रसिद्धनामस्वीकारे बहुवाक्यानुवतिर्ता
dṛṣṭayuktayanusāritvamuktānyārthāvirodhataḥ prasiddhanāmasvīkāre bahuvākyānuvatirtā
2.3.5
लोकदृष्टानुसारित्वं जीवसाम्यमनादिता तत्र तत्र परिज्ञानं गुणसाम्यश्रुती तथा
lokadṛṣṭānusāritvaṃ jīvasāmyamanāditā tatra tatra parijñānaṃ guṇasāmyaśrutī tathā
2.3.6
उत्पत्तिमत्त्वं स्वगुणाननुभूत्यल्पकल्पने नानाश्रुतिश्च वैचितृयं युक्तयः पूर्वपक्षगाः
utpattimattvaṃ svaguṇānanubhūtyalpakalpane nānāśrutiśca vaicitṛyaṃ yuktayaḥ pūrvapakṣagāḥ
2.3.7
व्यवस्थानुपपत्तिश्च स्वातन्त्र्यमनुसारिता मुख्यता शक्तिमत्त्वं च वैरूप्यं सर्वसङ्ग्रहः
vyavasthānupapattiśca svātantryamanusāritā mukhyatā śaktimattvaṃ ca vairūpyaṃ sarvasaṅgrahaḥ
2.3.8
गत्यादिरीशशक्तिश्च सर्वमानविरोधिता अभीष्यासिद्धिसुव्यक्ती शास्त्रसिद्धिविर्पर्ययः विशेषकारणं चेति सिद्धान्तस्यैव साधकाः
gatyādirīśaśaktiśca sarvamānavirodhitā abhīṣyāsiddhisuvyaktī śāstrasiddhivirparyayaḥ viśeṣakāraṇaṃ ceti siddhāntasyaiva sādhakāḥ
2.3.9a
8,477 न्यायसुधा: ओं न वियदश्रुतेः ओं अत्राधिकरणे ऽनादिर्वायमाकाश इत्यादिश्रुतीनां गौणत्वमात्मन आकाशः सम्भूत इत्यादिश्रुतीनां मुख्यत्वमुपादाय वियत उत्पत्तिः समर्थिता तत्र वियत्पदं नाकाशमात्रपरं किन्नाम अथ ह वाव नित्यानि पुरुषः प्रकृतिरात्मा काल इत्यादिश्रुतिविगानविषयाणां परमात्मातिरिक्तानां प्रकृत्यादीनामुपलक्षणार्थं ज्ञातव्यमित्याशयवानाह- प्रकृतिरिति न वियदश्रुतेः ब्ब्स्_2,3.1 प्रकृतिः पुरुषः कालो देवास्तदभिमानिनः महदाद्याश्च जायन्ते
8,477 nyāyasudhā: oṃ na viyadaśruteḥ oṃ atrādhikaraṇe 'nādirvāyamākāśa ityādiśrutīnāṃ gauṇatvamātmana ākāśaḥ sambhūta ityādiśrutīnāṃ mukhyatvamupādāya viyata utpattiḥ samarthitā tatra viyatpadaṃ nākāśamātraparaṃ kinnāma atha ha vāva nityāni puruṣaḥ prakṛtirātmā kāla ityādiśrutivigānaviṣayāṇāṃ paramātmātiriktānāṃ prakṛtyādīnāmupalakṣaṇārthaṃ jñātavyamityāśayavānāha- prakṛtiriti na viyadaśruteḥ bbs_2,3.1 prakṛtiḥ puruṣaḥ kālo devāstadabhimāninaḥ mahadādyāśca jāyante
2.3.9d
-च् न्यायसुधा: प्रकृतिः अचेतना पुरुषो जीवः तदभिमानिनः प्रकृत्याद्यभिमानिनः महदाद्या इति महदहङ्कारमनोबुद्धीन्द्रियभूतसूक्ष्मतन्मात्राण्युच्यन्ते प्रकृतस्योत्पत्त्यसम्भवस्य नेति प्रतिषेधे लब्धमर्थमाह- जायन्त इति अयमभिसन्धिः न तावत्प्रकृत्यादयो जन्मरहिता एवाभ्युपग(म्यत)ता इति युक्तम् "प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छब्देभ्यःऽ"यावद्विकारस्तु विभागो लोकवतऽ; इत्युक्तानां प्रतिज्ञाहान्यादीनामत्रापि साम्यात् अन्यथा तेषामनैकान्तिकत्वापातात् नाप्यविगीतजन्मानः श्रुतिविगानस्य दर्शितत्वात् नचाधिकरणान्तरं तत्परमस्ति तस्मादत्रैव वियत्पदेन तेषामुपलक्षणं युक्तम् मातरिश्वप्रभृतिषु पुनरधिकाशङ्कानिरासायायधिकरणान्तरारम्भ इति 8,479 इहाकाशस्योक्तं जन्म घटादेरिवाभूत्वाभवनलक्षणमिति केचिदास्थिताः तत् निराकरिष्यन्स्वमतं तावदाह- पराधीनेति ... पराधीनविशेषिता इदं सर्वं ससर्जेति जनिमत्त्वमिहोदितम्
-c nyāyasudhā: prakṛtiḥ acetanā puruṣo jīvaḥ tadabhimāninaḥ prakṛtyādyabhimāninaḥ mahadādyā iti mahadahaṅkāramanobuddhīndriyabhūtasūkṣmatanmātrāṇyucyante prakṛtasyotpattyasambhavasya neti pratiṣedhe labdhamarthamāha- jāyanta iti ayamabhisandhiḥ na tāvatprakṛtyādayo janmarahitā evābhyupaga(myata)tā iti yuktam "pratijñāhāniravyatirekācchabdebhyaḥ'"yāvadvikārastu vibhāgo lokavat'; ityuktānāṃ pratijñāhānyādīnāmatrāpi sāmyāt anyathā teṣāmanaikāntikatvāpātāt nāpyavigītajanmānaḥ śrutivigānasya darśitatvāt nacādhikaraṇāntaraṃ tatparamasti tasmādatraiva viyatpadena teṣāmupalakṣaṇaṃ yuktam mātariśvaprabhṛtiṣu punaradhikāśaṅkānirāsāyāyadhikaraṇāntarārambha iti 8,479 ihākāśasyoktaṃ janma ghaṭāderivābhūtvābhavanalakṣaṇamiti kecidāsthitāḥ tat nirākariṣyansvamataṃ tāvadāha- parādhīneti ... parādhīnaviśeṣitā idaṃ sarvaṃ sasarjeti janimattvamihoditam
2.3.10ab
-f न्यायसुधा: "आत्मन आकाशः सम्भूतःऽ"स इदं सर्वमसृजतऽ; इत्यादिश्रुतिं, विभक्तत्वादियुक्तिं चाश्रित्य यदिहाधिकरणे वियतो जनिमत्त्वमुदितं तत्पराधीनातिशयलाभलक्षणं प्रतिपत्तव्यम् अपूर्वविशेषोपजनने हि विशिष्याकारोपजनो ऽवश्यम्भावी विशिष्याकारश्च वस्तुस्वरूपाभिन्न इति तस्यैवासावुपजनो भवति देवदत्तः शरीरी जातो विद्वान् जात इति, घटः संयुक्तो जातो विभक्तो जात इति चावस्थितस्वरूप एव वस्तुनि विशेषावाप्तिमात्रेण जननव्यवहारो दृश्यत एव ननु परिणामवादे घटादेरप्येषैवोत्पत्तिर्यदवस्थितस्वरूपस्यैव मृदादेरप्याकारान्त(रावाप्तिः)रतापत्तिः परैरपि परिणामवाद एवाङ्गीकृतो नारम्भवादः अतो विवादाभावाद्वयर्थो ऽयमारम्भः यथा न व्यर्थस्तथाऽचार्य एव विवादविषयं स्पष्टयिष्यति अत्र"इदं सर्वं ससर्जऽ; इति श्रु(त्याद्युदा)त्युदाहरणं श्रुत्यादावप्येवमेव जन्म व्याख्येयमिति ज्ञापनार्थम् यच्च वियत्पदं प्रकृत्याद्युपलक्षणपरमित्याभिप्रेतं तत्रोक्तरीत्योपपत्तिसूचनार्थं चेति 8,481 परोक्तरीत्या घटादिवदभूत्वाभवनलक्षणैवोत्पत्तिर्वियतः श्रुतिसूत्रविवक्षिता किन्न स्यादिति चेदत्र पृच्छामः आकाशशब्देन किं विवक्षितं परेषां (किं) वैशेषिकादिवदवकाशमात्रमुत बाह्यानामिव मूर्ताभावः आद्यं दूषयति- अवकाशमात्रमिति अवकाशमात्रमाकाशः कथमुत्पद्यते ऽन्यथा
-f nyāyasudhā: "ātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ'"sa idaṃ sarvamasṛjata'; ityādiśrutiṃ, vibhaktatvādiyuktiṃ cāśritya yadihādhikaraṇe viyato janimattvamuditaṃ tatparādhīnātiśayalābhalakṣaṇaṃ pratipattavyam apūrvaviśeṣopajanane hi viśiṣyākāropajano 'vaśyambhāvī viśiṣyākāraśca vastusvarūpābhinna iti tasyaivāsāvupajano bhavati devadattaḥ śarīrī jāto vidvān jāta iti, ghaṭaḥ saṃyukto jāto vibhakto jāta iti cāvasthitasvarūpa eva vastuni viśeṣāvāptimātreṇa jananavyavahāro dṛśyata eva nanu pariṇāmavāde ghaṭāderapyeṣaivotpattiryadavasthitasvarūpasyaiva mṛdāderapyākārānta(rāvāptiḥ)ratāpattiḥ parairapi pariṇāmavāda evāṅgīkṛto nārambhavādaḥ ato vivādābhāvādvayartho 'yamārambhaḥ yathā na vyarthastathā'cārya eva vivādaviṣayaṃ spaṣṭayiṣyati atra"idaṃ sarvaṃ sasarja'; iti śru(tyādyudā)tyudāharaṇaṃ śrutyādāvapyevameva janma vyākhyeyamiti jñāpanārtham yacca viyatpadaṃ prakṛtyādyupalakṣaṇaparamityābhipretaṃ tatroktarītyopapattisūcanārthaṃ ceti 8,481 paroktarītyā ghaṭādivadabhūtvābhavanalakṣaṇaivotpattirviyataḥ śrutisūtravivakṣitā kinna syāditi cedatra pṛcchāmaḥ ākāśaśabdena kiṃ vivakṣitaṃ pareṣāṃ (kiṃ) vaiśeṣikādivadavakāśamātramuta bāhyānāmiva mūrtābhāvaḥ ādyaṃ dūṣayati- avakāśamātramiti avakāśamātramākāśaḥ kathamutpadyate 'nyathā
2.3.10cd
न्यायसुधा: अन्यथा पराधीनविशेषाप्तिर्जन्मेत्यनङ्गीकृत्याभूत्वाभवनं जन्मेत्यङ्गीकारे ऽवकाशमात्रमाकाश इति चाङ्गीकारे कथमसावुत्पद्यते तस्योत्पत्तिर्नोपपद्यत इति यावत् सोपादाना हि सर्(वार्)वसृष्टिर्दृष्टा न चाकाशोत्पत्तावुपादानमस्ति नच ब्रह्मण उपादानत्वमुपपद्यत इति प्रकृत्यधिकरणे (निष्ठङ्कितम्) निर्दिष्यम् यस्य चोत्पत्तिस्तस्य प्रागभावेन भाव्यम् न चाकाशस्य प्रागभावः सम्भवति अनुपपन्नप्रतीतिकत्वात् अभावो हि प्रतीयमानो ऽस्यात्रेति प्रतीयते न तु निराश्रयः नचाकाशाभावस्याश्रयप्रतीतिरुपपद्यते यदेवेहेति निर्दिश्यते तस्यैवाकाशत्वात् उपादानाश्रिताभाववादे ऽपि तदभावान्नाभावप्रतीत्युपपत्तिः तथाच श्रुतिः "अभावो हि प्रदेशस्य न ह्यत्राभाव इत्यपिऽ; इति अनवकाशरूपं ब्रह्मैवाकाशस्य पूर्वावस्था प्रागभावश्चोच्यत इत्यपि ब्रह्मणो ऽनुपादानत्वेन प्रत्युक्तम् प्रतियोग्याश्रय एवाभावाश्रयः नचाकाशस्याश्रयो ऽस्तीति तदभावो ऽपि निराश्रयो ऽस्त्विति चेन्न निराश्रयत्वे कार्यत्वानुपपत्तेः किञ्च प्रतीतावाकाशः स्वाश्रय इत्यतस्तदभावो ऽप्याकाशाश्रयः प्रतीयेतेति विरुद्धमापद्यते प्रकृतिराकाशस्य कारणमिति कश्चित् तन्मते प्रकृतेरजन्मप्रसङ्गः अथ तत्र पराधीनविशेषावाप्तिर्जन्माङ्गीक्रियते तदासम्भावितोत्पत्तिके वियदादावप्येवमेवाङ्गीकरणीयमिति 8,483 द्वितीये ऽपि किं प्रदेशरूपमाकाशमङ्गीकृत्येदमुच्यते उतानङ्गीकृत्य प्रथमे यस्य कस्यचिन्मूर्तद्रव्याभावस्योत्पत्तिर्वा सर्वस्य वा विवक्षिता नाद्यः तस्याः प्रत्यक्षादिसिद्धत्वेनाधिकरणानारम्भकत्वात् द्वितीयं दूषयति- यदीति यद्यनाकाशता पूर्वं किं मूर्तनिबिडं जगत्
nyāyasudhā: anyathā parādhīnaviśeṣāptirjanmetyanaṅgīkṛtyābhūtvābhavanaṃ janmetyaṅgīkāre 'vakāśamātramākāśa iti cāṅgīkāre kathamasāvutpadyate tasyotpattirnopapadyata iti yāvat sopādānā hi sar(vār)vasṛṣṭirdṛṣṭā na cākāśotpattāvupādānamasti naca brahmaṇa upādānatvamupapadyata iti prakṛtyadhikaraṇe (niṣṭhaṅkitam) nirdiṣyam yasya cotpattistasya prāgabhāvena bhāvyam na cākāśasya prāgabhāvaḥ sambhavati anupapannapratītikatvāt abhāvo hi pratīyamāno 'syātreti pratīyate na tu nirāśrayaḥ nacākāśābhāvasyāśrayapratītirupapadyate yadeveheti nirdiśyate tasyaivākāśatvāt upādānāśritābhāvavāde 'pi tadabhāvānnābhāvapratītyupapattiḥ tathāca śrutiḥ "abhāvo hi pradeśasya na hyatrābhāva ityapi'; iti anavakāśarūpaṃ brahmaivākāśasya pūrvāvasthā prāgabhāvaścocyata ityapi brahmaṇo 'nupādānatvena pratyuktam pratiyogyāśraya evābhāvāśrayaḥ nacākāśasyāśrayo 'stīti tadabhāvo 'pi nirāśrayo 'stviti cenna nirāśrayatve kāryatvānupapatteḥ kiñca pratītāvākāśaḥ svāśraya ityatastadabhāvo 'pyākāśāśrayaḥ pratīyeteti viruddhamāpadyate prakṛtirākāśasya kāraṇamiti kaścit tanmate prakṛterajanmaprasaṅgaḥ atha tatra parādhīnaviśeṣāvāptirjanmāṅgīkriyate tadāsambhāvitotpattike viyadādāvapyevamevāṅgīkaraṇīyamiti 8,483 dvitīye 'pi kiṃ pradeśarūpamākāśamaṅgīkṛtyedamucyate utānaṅgīkṛtya prathame yasya kasyacinmūrtadravyābhāvasyotpattirvā sarvasya vā vivakṣitā nādyaḥ tasyāḥ pratyakṣādisiddhatvenādhikaraṇānārambhakatvāt dvitīyaṃ dūṣayati- yadīti yadyanākāśatā pūrvaṃ kiṃ mūrtanibiḍaṃ jagat
2.3.11ab
8,484 न्यायसुधा: सर्वस्यापि मूर्ताभावस्य सृष्टावुत्पत्त्यङ्गीकारे प्रलये ऽवश्यं तदभावो ऽभ्युपगमः स्यात् अत्यन्तासतो जन्मासम्भवात् यदि च सृष्टेः पूर्वं प्रलये ऽनाकाशता सर्वस्य मूर्तद्रव्याभावस्याभावः अङ्गीक्रियते तर्हि किं तदा मूर्तनिबिडं जगदङ्गीक्रियते एतदेव स्पष्टयति- मूर्तेति मूतर्सम्पूर्णता चैव यद्यनाकाशता भवेत्
8,484 nyāyasudhā: sarvasyāpi mūrtābhāvasya sṛṣṭāvutpattyaṅgīkāre pralaye 'vaśyaṃ tadabhāvo 'bhyupagamaḥ syāt atyantāsato janmāsambhavāt yadi ca sṛṣṭeḥ pūrvaṃ pralaye 'nākāśatā sarvasya mūrtadravyābhāvasyābhāvaḥ aṅgīkriyate tarhi kiṃ tadā mūrtanibiḍaṃ jagadaṅgīkriyate etadeva spaṣṭayati- mūrteti mūtarsampūrṇatā caiva yadyanākāśatā bhavet
2.3.11cd
न्यायसुधा: यद्युक्तलक्षणाकाशाभावः प्रलये भवेत्तदा मूर्तसम्पूर्णता भवेदेव अभावाभावस्य भावानतिरेकात् तद्वयाप्तत्वाद्वा चशब्दो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः सृष्टयुत्तरकालं मूर्तमात्रं च न स्यात् एवं च सर्गप्रलयविपरिवर्तः स्यात् अधिका च प्रलये मूर्तसम्पूर्तेरापत्तिः मूर्तद्रव्याभाव एवाकाशो न ततो ऽतिरिक्तो ऽस्तीति द्वितीयं निराकरोति- मूर्तद्रव्याणीति मूर्तद्रव्याणि चाकाशे स्थितान्येव हि सर्वदा
nyāyasudhā: yadyuktalakṣaṇākāśābhāvaḥ pralaye bhavettadā mūrtasampūrṇatā bhavedeva abhāvābhāvasya bhāvānatirekāt tadvayāptatvādvā caśabdo 'nuktasamuccayārthaḥ sṛṣṭayuttarakālaṃ mūrtamātraṃ ca na syāt evaṃ ca sargapralayaviparivartaḥ syāt adhikā ca pralaye mūrtasampūrterāpattiḥ mūrtadravyābhāva evākāśo na tato 'tirikto 'stīti dvitīyaṃ nirākaroti- mūrtadravyāṇīti mūrtadravyāṇi cākāśe sthitānyeva hi sarvadā
2.3.12
न्यायसुधा: तदभावश्चेति चार्थः यो मूर्तद्रव्याणि तदभावांश्चाङ्गीकरोति तेनावश्यं तदतिरिक्ताकाशो ऽङ्गीकर्तव्य एव यस्मात्तानि सर्वदाऽकाशे स्थितानि तेनेति योजना 8,485f. इदमुक्तं भवति एकस्मिन् पतत्रिणि पतति द्वितीयेन पतत्रिणा कुत्र पतितव्यमिति वाच्यम् यत्रासौ नास्ति तत्रेति चेत्तर्हि येनाधिकरणेनैक्य पतत्रिणो ऽभावः परस्य च भावो विशिष्यते तदर्थान्तरमङ्गीकरणीयम् स एव प्रदेशरूप आकाश इति कथं तदनभ्युपगमः किञ्चेह पक्षी नेह पक्षीति मूर्ततदभावाश्रयतया प्रदेशः साक्षिसिद्धः कथमपह्नोतुं शक्यते अपि च किं मूर्तद्रव्यस्य प्रागभाव आकाशः किंवा प्रध्वंसो यद्वात्यन्ताभावः अथवान्योन्याभावः न प्रथमद्वितीयौ सृष्टयुत्तरकाले निराकाशत्वप्रसङ्गात् प्रागभावप्रध्वंसाभावयोरुपादाननिष्ठत्वेन तत्राकाशबुद्धेरन्यत्र तदभावस्य चापत्तेः न तृतीयः क्वचित्कदाचिन्मूर्तसद्भावे तदत्यन्ताभावानुपपत्तेः नचतुर्थः घटान्योन्याभावो हि पटस्तन्निष्ठो वेति तत्राकाशबुद्धिप्रसङ्गात् मूर्तद्रव्यसंसर्गाभावमात्रमाकाश इति चेत्तर्हि उत्पततः पतत्रिणः केन संसर्गो येन तदभावस्याकाशत्वं स्यादित्यवश्याश्रयणीयः प्रदेश इति तदेवमाकाशस्याभूत्वाभवनरूपोत्पत्तिरुयक्तेति सिद्धम् 8,487 अस्त्वेवं परकृतमपव्याख्यानम् कस्तर्ह्याकाशशब्दार्थः का च तस्य पराधीनविशेषाप्तिरित्यत आह- अत इति अत आकाशशब्दोक्तस्तद्देवो ऽत्र विनायकः देहोत्पत्त्या समुत्पन्न इति श्रुत्याभिधीयते
nyāyasudhā: tadabhāvaśceti cārthaḥ yo mūrtadravyāṇi tadabhāvāṃścāṅgīkaroti tenāvaśyaṃ tadatiriktākāśo 'ṅgīkartavya eva yasmāttāni sarvadā'kāśe sthitāni teneti yojanā 8,485f. idamuktaṃ bhavati ekasmin patatriṇi patati dvitīyena patatriṇā kutra patitavyamiti vācyam yatrāsau nāsti tatreti cettarhi yenādhikaraṇenaikya patatriṇo 'bhāvaḥ parasya ca bhāvo viśiṣyate tadarthāntaramaṅgīkaraṇīyam sa eva pradeśarūpa ākāśa iti kathaṃ tadanabhyupagamaḥ kiñceha pakṣī neha pakṣīti mūrtatadabhāvāśrayatayā pradeśaḥ sākṣisiddhaḥ kathamapahnotuṃ śakyate api ca kiṃ mūrtadravyasya prāgabhāva ākāśaḥ kiṃvā pradhvaṃso yadvātyantābhāvaḥ athavānyonyābhāvaḥ na prathamadvitīyau sṛṣṭayuttarakāle nirākāśatvaprasaṅgāt prāgabhāvapradhvaṃsābhāvayorupādānaniṣṭhatvena tatrākāśabuddheranyatra tadabhāvasya cāpatteḥ na tṛtīyaḥ kvacitkadācinmūrtasadbhāve tadatyantābhāvānupapatteḥ nacaturthaḥ ghaṭānyonyābhāvo hi paṭastanniṣṭho veti tatrākāśabuddhiprasaṅgāt mūrtadravyasaṃsargābhāvamātramākāśa iti cettarhi utpatataḥ patatriṇaḥ kena saṃsargo yena tadabhāvasyākāśatvaṃ syādityavaśyāśrayaṇīyaḥ pradeśa iti tadevamākāśasyābhūtvābhavanarūpotpattiruyakteti siddham 8,487 astvevaṃ parakṛtamapavyākhyānam kastarhyākāśaśabdārthaḥ kā ca tasya parādhīnaviśeṣāptirityata āha- ata iti ata ākāśaśabdoktastaddevo 'tra vināyakaḥ dehotpattyā samutpanna iti śrutyābhidhīyate
2.3.13a
न्यायसुधा: परकीयव्याख्यानस्यायुक्तत्वादित्यर्थः तद्देवो भूताकाशाभिमानीति विनायकस्याकाशशब्दवाच्यत्वोपपादनम् अत्रात्मन आकाश इत्यादिश्रुतौ देहोत्पत्त्येति पराधीनविशेषा(वा)प्तेर्विवरणम् वाक्यद्वयमेतदित्यतो ऽत्रेति श्रुत्येति च युज्यते श्रुतेर्विषयान्तरं चाह- भूतमपीति 8,487f. भूतमप्यसितं दिव्यदृष्टिगोचरमेव तु उत्पद्यते
nyāyasudhā: parakīyavyākhyānasyāyuktatvādityarthaḥ taddevo bhūtākāśābhimānīti vināyakasyākāśaśabdavācyatvopapādanam atrātmana ākāśa ityādiśrutau dehotpattyeti parādhīnaviśeṣā(vā)ptervivaraṇam vākyadvayametadityato 'treti śrutyeti ca yujyate śruterviṣayāntaraṃ cāha- bhūtamapīti 8,487f. bhūtamapyasitaṃ divyadṛṣṭigocarameva tu utpadyate
2.3.13cd
-च् न्यायसुधा: भूतमप्याकाशशब्दोक्तं तच्च घटादिवदुत्पद्यत इति श्रुत्याभिधीयत इति सम्बन्धः कुतो भूताकाशस्योत्पत्तिमत्त्वमित्यत उक्तम्- असितमिति रूपित्वादित्यर्थः तथाच श्रुतिः "आकाशो नीलिमोदेतिऽ; इति तथा सति चाक्षुषत्वप्रसङ्ग इत्यत उक्तम्- दिव्येति तुशब्देनानुद्भूतत्वविशेषं सूचयति इदमुक्तं भवति किं चाक्षुषत्वमात्रमापाद्यमुतास्मदादीन्प्रति आद्ये त्विष्यापादनम् दिव्यदृष्टिगोचरत्वाभ्युपगमात् द्वितीये तु भूतादिशरीरेषु व्याप्तिभङ्गः तत्रानुद्भूतादिकल्पने ऽत्रापि तत्समानं श्रुतिप्रामाण्यादिति 8,489 नन्वाकाशस्याभूत्वाभवनलक्षणामुत्पत्तिमधुनैव निराकृत्यात्र पुनस्तदङ्गीकारे कथं पूर्वोत्तरव्याघातो न भवेदित्यत आह- अव्याकृतमिति ... अव्याकृतं हि गगनं साक्षिगोचरम्
-c nyāyasudhā: bhūtamapyākāśaśabdoktaṃ tacca ghaṭādivadutpadyata iti śrutyābhidhīyata iti sambandhaḥ kuto bhūtākāśasyotpattimattvamityata uktam- asitamiti rūpitvādityarthaḥ tathāca śrutiḥ "ākāśo nīlimodeti'; iti tathā sati cākṣuṣatvaprasaṅga ityata uktam- divyeti tuśabdenānudbhūtatvaviśeṣaṃ sūcayati idamuktaṃ bhavati kiṃ cākṣuṣatvamātramāpādyamutāsmadādīnprati ādye tviṣyāpādanam divyadṛṣṭigocaratvābhyupagamāt dvitīye tu bhūtādiśarīreṣu vyāptibhaṅgaḥ tatrānudbhūtādikalpane 'trāpi tatsamānaṃ śrutiprāmāṇyāditi 8,489 nanvākāśasyābhūtvābhavanalakṣaṇāmutpattimadhunaiva nirākṛtyātra punastadaṅgīkāre kathaṃ pūrvottaravyāghāto na bhavedityata āha- avyākṛtamiti ... avyākṛtaṃ hi gaganaṃ sākṣigocaram
2.3.13ef
न्यायसुधा: यतो ऽव्याकृतमेव गगनं नोत्पद्यत इत्युक्तं न तु भूतमतो न विरोधः तस्यानुत्पत्तौ हेत्वन्तरमप्याह- नित्यं हि तदिति नचैतदसिद्धम् विनाशकारणाभावात् नहि कारणान्तरमनपेक्ष्येश्चरेच्छा विनाशहेतुर्दृष्टा उत्पत्तिश्रुतेस्तदपि कल्पनीयमिति चेन्न तस्या भूततदभिमानिविषयत्वेन सावकाशत्वात् अवश्यं चैतदेवम् आत्मन आकाशः सम्भूत इत्यादेर्भूतप्रकरणत्वात् नन्वव्याकृताकाशे प्रमाणमेव नास्ति कस्यानुत्पत्तिरुच्यत इत्यत उक्तम्- साक्षीति तत्कथमित्यत आह- प्रदेश इति प्रदेश इति विज्ञेयं नित्यं नोत्पद्यते हि तत्
nyāyasudhā: yato 'vyākṛtameva gaganaṃ notpadyata ityuktaṃ na tu bhūtamato na virodhaḥ tasyānutpattau hetvantaramapyāha- nityaṃ hi taditi nacaitadasiddham vināśakāraṇābhāvāt nahi kāraṇāntaramanapekṣyeścarecchā vināśaheturdṛṣṭā utpattiśrutestadapi kalpanīyamiti cenna tasyā bhūtatadabhimāniviṣayatvena sāvakāśatvāt avaśyaṃ caitadevam ātmana ākāśaḥ sambhūta ityāderbhūtaprakaraṇatvāt nanvavyākṛtākāśe pramāṇameva nāsti kasyānutpattirucyata ityata uktam- sākṣīti tatkathamityata āha- pradeśa iti pradeśa iti vijñeyaṃ nityaṃ notpadyate hi tat
2.3.14
न्यायसुधा: नन्वेतदेव भूताकाशमिति चेन्न रूपित्वारूपित्वव्याकृतत्वाव्याकृतत्वपरिच्छिन्नत्वापरिच्छिन्नत्वश्रुतीनां सत्त्वात् किञ्चोत्पत्त्यनुत्पत्तिश्रुत्योर्विरोधो ऽप्याकाशद्वैतमवगमयति व्यवस्थयाविरोधोपपत्तावनुत्पत्तिश्रुतेरौपचारिकत्वकल्पनायोगात् नच प्रदेशस्योत्पत्तिरुपपद्यत इत्युक्तं प्राक् ननु सूत्रकृतैव गौण्यसम्भवादित्युक्तम् व्याख्यातं तद्भाष्यकृता विवृतं चास्माभिः 8,491 नन्वव्याकृताकाशस्योत्पत्त्यभावे मा भूदाकाशः सम्भूत इति विरोधः इदं सर्वमसृजतेत्यादिश्रुतिविरोधस्तु भविष्यतीति चेन्न तस्याभूत्वाभवनलक्षणोत्पत्त्यसम्भवे ऽपि पराधीनविशेषाप्तिरूपोत्पत्तिसद्भावादित्याह- तथापीति तथापि पूर्वसम्बन्धपरतन्त्रविशेषयुक् खमेवोत्पत्तिमन्नाम श्रुतिशब्दविवक्षितम्
nyāyasudhā: nanvetadeva bhūtākāśamiti cenna rūpitvārūpitvavyākṛtatvāvyākṛtatvaparicchinnatvāparicchinnatvaśrutīnāṃ sattvāt kiñcotpattyanutpattiśrutyorvirodho 'pyākāśadvaitamavagamayati vyavasthayāvirodhopapattāvanutpattiśruteraupacārikatvakalpanāyogāt naca pradeśasyotpattirupapadyata ityuktaṃ prāk nanu sūtrakṛtaiva gauṇyasambhavādityuktam vyākhyātaṃ tadbhāṣyakṛtā vivṛtaṃ cāsmābhiḥ 8,491 nanvavyākṛtākāśasyotpattyabhāve mā bhūdākāśaḥ sambhūta iti virodhaḥ idaṃ sarvamasṛjatetyādiśrutivirodhastu bhaviṣyatīti cenna tasyābhūtvābhavanalakṣaṇotpattyasambhave 'pi parādhīnaviśeṣāptirūpotpattisadbhāvādityāha- tathāpīti tathāpi pūrvasambandhaparatantraviśeṣayuk khamevotpattimannāma śrutiśabdavivakṣitam
2.3.15
न्यायसुधा: मूर्तसम्बन्धश्चासौ परतन्त्रविशेषश्चेति विग्रहः यदनादित्वेनोक्तं तदेव स्वमित्यर्थः इदं सर्वमसृजतेति श्रुतिवाक्यं श्रुतिशब्दः 8,492 एवं श्रौता(सौत्रा)काशोत्पत्तिं व्याख्यायोपलक्षितप्रकृत्याद्युत्पत्तिं व्याख्याति- प्रकृतिरिति प्रकृतिः पुरुषः काल इत्येते च समस्तशः ईशाधीनविशेषेण जन्या इत्येव कीर्तिताः
nyāyasudhā: mūrtasambandhaścāsau paratantraviśeṣaśceti vigrahaḥ yadanāditvenoktaṃ tadeva svamityarthaḥ idaṃ sarvamasṛjateti śrutivākyaṃ śrutiśabdaḥ 8,492 evaṃ śrautā(sautrā)kāśotpattiṃ vyākhyāyopalakṣitaprakṛtyādyutpattiṃ vyākhyāti- prakṛtiriti prakṛtiḥ puruṣaḥ kāla ityete ca samastaśaḥ īśādhīnaviśeṣeṇa janyā ityeva kīrtitāḥ
2.3.16ab
न्यायसुधा: इत्येते च एतदादयश्च ईश्वराधीनविशेषेणैव नाभूत्वाभावित्वेनेत्यर्थः कालस्य त्वभूत्वाभवनमप्यस्तीत्याशयेनाह- कालेति कालप्रवाह एवैको नित्यो नतु विशेषवान्
nyāyasudhā: ityete ca etadādayaśca īśvarādhīnaviśeṣeṇaiva nābhūtvābhāvitvenetyarthaḥ kālasya tvabhūtvābhavanamapyastītyāśayenāha- kāleti kālapravāha evaiko nityo natu viśeṣavān
2.3.16cd
न्यायसुधा: विशेषवान् क्षणलवादिरूपः उपपादितं चैतत्प्रागेव 8,493 प्राक् परिगणितानां प्रकृत्यादीनामीश्वराधीनविशेषावाप्तिरेव जन्मेत्युक्तम् तत्र कस्य कीदृशी विशेषावाप्तिरित्यतः प्रकृत्यादित्रयाभिमानिदेवतायाः पराधीनविशेषावाप्तिं विशदयति- पुरुषेति पुरुषाव्यक्तकालानां रमैवैकाभिमानिनी
nyāyasudhā: viśeṣavān kṣaṇalavādirūpaḥ upapāditaṃ caitatprāgeva 8,493 prāk parigaṇitānāṃ prakṛtyādīnāmīśvarādhīnaviśeṣāvāptireva janmetyuktam tatra kasya kīdṛśī viśeṣāvāptirityataḥ prakṛtyāditrayābhimānidevatāyāḥ parādhīnaviśeṣāvāptiṃ viśadayati- puruṣeti puruṣāvyaktakālānāṃ ramaivaikābhimāninī
2.3.17a
सिसृक्षुत्वविशेषं तत् साक्षाद् भगवदिच्छया प्राप्तैव सृष्टेत्युदिता
sisṛkṣutvaviśeṣaṃ tat sākṣād bhagavadicchayā prāptaiva sṛṣṭetyuditā
Adhyāya 2 (cont. 40)
2.3.17d
-च् न्यायसुधा: यस्मात्पुरुषादीनां रमाभिमानिनी सा चैकैव देहदेह्यादिभेदरहिता तत्तस्मात्साक्षाद्भगवदिच्छया सिसृक्षुत्वविशेषं प्राप्तैव सृष्टेत्युदिता नतु विनायकाद्यभिमानिवद्देहोत्पत्तिमतीत्यर्थः यद्यपि भगवत्या इच्छानि नित्या तथापि (तदीय)व्यक्तिरूपस्येश्वरा(परा)धीनत्वाभिप्रायेणेदमुक्तमिति ज्ञातव्यम् प्रकृतेः पराधीनविशेषावाप्तिं विवृणोति- प्रधानमिति ... प्रधानं विकृतेरपि
-c nyāyasudhā: yasmātpuruṣādīnāṃ ramābhimāninī sā caikaiva dehadehyādibhedarahitā tattasmātsākṣādbhagavadicchayā sisṛkṣutvaviśeṣaṃ prāptaiva sṛṣṭetyuditā natu vināyakādyabhimānivaddehotpattimatītyarthaḥ yadyapi bhagavatyā icchāni nityā tathāpi (tadīya)vyaktirūpasyeśvarā(parā)dhīnatvābhiprāyeṇedamuktamiti jñātavyam prakṛteḥ parādhīnaviśeṣāvāptiṃ vivṛṇoti- pradhānamiti ... pradhānaṃ vikṛterapi
2.3.18ab
न्यायसुधा: प्रधानमपि विकृतेरीश्वराधीनायाः कारणादिदं सर्वमसृजतेत्यादौ सृष्टमित्युदितमित्यर्थः यथोक्तम् "विकारो ऽव्यक्तजन्म हिऽ; इति 8,494 पुरुषाणां पराधीनविशेषावाप्तिं स्पष्टयति- पुमांस इति पुमांसो देहसम्बन्धात् सृष्टिमन्त इतीरिताः
nyāyasudhā: pradhānamapi vikṛterīśvarādhīnāyāḥ kāraṇādidaṃ sarvamasṛjatetyādau sṛṣṭamityuditamityarthaḥ yathoktam "vikāro 'vyaktajanma hi'; iti 8,494 puruṣāṇāṃ parādhīnaviśeṣāvāptiṃ spaṣṭayati- pumāṃsa iti pumāṃso dehasambandhāt sṛṣṭimanta itīritāḥ
2.3.18cd
न्यायसुधा: कालप्रवाहस्य प्रवाहिजन्म महदादीनां चोपचयावाप्तिर्विशेषलाभ इति स्पष्टत्वा(न्नात्रो)न्नोक्तम् एतेन"ज्ञो ऽत एवऽ"तथा प्राणाःऽ; इत्यदिकमपि व्याख्यातं वेदितव्यम् इति श्रीमन्न्यायसुधायां वियदधिकरणम् 8,494 [======= ज्न्य्स्_2,3.इइ: मातरिश्वाधिकरण =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां मातरिश्वाधिकरणम् ओं एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ओं अतीताधिकरणे वियदादिविषयाणां उत्पत्त्यनुत्पत्तिश्रुतीनां व्यवस्थया विरोधः परिहृतः इदानीं"तेजोबन्नान्याकाश इति तान्यनित्यानि वायुर्वाव नित्यःऽ; इति श्रुतौ व्यवस्थितनित्यत्वानित्यत्ववन्तमप्याकाशमनित्यपक्षे निक्षिप्य वायोनिर्त्यत्वाभिधानादाकाशदेवताया विनायकस्येव वायुदेवतायाः स्वरूपेण नित्यत्वं देहोत्पत्त्यादिना जन्मादिमत्त्वमिति व्यवस्थानुपपत्तेर्मुख्यैवानुत्पत्तिरित्यधिकाशङ्कया पूर्वपक्षिते व्यवस्थातिदेशेनैव सिद्धान्तितम् तत्र कीदृशी वायौ श्रुतीनां व्यवस्था ययाधिकाशङ्कापरिहारः स्यादित्यतस्तां दशर्यति- एवमिति 8,495 एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ब्ब्स्_2,3.8 एवं प्रळयकाले ऽपि प्रतिभातपरावरः
nyāyasudhā: kālapravāhasya pravāhijanma mahadādīnāṃ copacayāvāptirviśeṣalābha iti spaṣṭatvā(nnātro)nnoktam etena"jño 'ta eva'"tathā prāṇāḥ'; ityadikamapi vyākhyātaṃ veditavyam iti śrīmannyāyasudhāyāṃ viyadadhikaraṇam 8,494 [======= jnys_2,3.ii: mātariśvādhikaraṇa =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ mātariśvādhikaraṇam oṃ etena mātariśvā vyākhyātaḥ oṃ atītādhikaraṇe viyadādiviṣayāṇāṃ utpattyanutpattiśrutīnāṃ vyavasthayā virodhaḥ parihṛtaḥ idānīṃ"tejobannānyākāśa iti tānyanityāni vāyurvāva nityaḥ'; iti śrutau vyavasthitanityatvānityatvavantamapyākāśamanityapakṣe nikṣipya vāyonirtyatvābhidhānādākāśadevatāyā vināyakasyeva vāyudevatāyāḥ svarūpeṇa nityatvaṃ dehotpattyādinā janmādimattvamiti vyavasthānupapattermukhyaivānutpattirityadhikāśaṅkayā pūrvapakṣite vyavasthātideśenaiva siddhāntitam tatra kīdṛśī vāyau śrutīnāṃ vyavasthā yayādhikāśaṅkāparihāraḥ syādityatastāṃ daśaryati- evamiti 8,495 etena mātariśvā vyākhyātaḥ bbs_2,3.8 evaṃ praḷayakāle 'pi pratibhātaparāvaraḥ
2.3.19
मुख्यावायुर्नित्यसमः शरीरोत्पत्तिकारणात् पराधीनविशेषेण जनिमानेव शब्दितः
mukhyāvāyurnityasamaḥ śarīrotpattikāraṇāt parādhīnaviśeṣeṇa janimāneva śabditaḥ
2.3.20
न्यायसुधा: यथा वियदनादि जन्मवच्चोक्तमेवमित्यथरः प्रतिभातपरावरः शरीराभावे ऽपि प्रतिभेनैव ज्ञानेन विषयीकृतातीतानागतो यतस्तस्मान्नित्यसम इति शब्दितः शरीरोत्पत्तिकारणात्पराधीनविशेषेणेत्येतयोर्हेतुहेतुमद्भावः एवशब्दस्य पराधीनविशेषेणैवेत्यन्वयः मुख्यवायुरित्यनेन भूतप्रकरणे ऽपि न भूतवायुविषयमिदं सूत्रम् तत्राधिकाशङ्काभावात् अत एव नावान्तराभिमानिविषयम् किन्नाम तत्परमाभिमानिविषयमेवेति सूचयति स्वरूपातिरिक्तस्य प्रतिभज्ञानस्याप्यनुपप्लवादाकाशदेवतातो विशेषो युज्यत इति भावः 8,496 यदुक्तमत्र प्रकरणे पराधीनविशेषावाप्तिरेव जनिर्नाभूत्वाभवनमिति तदुपपत्त्यन्तरेणोपपादयन्नधिकरणार्थमुपसंहरति- नैवेति नैव किञ्चित् ततो जन्मवर्जितं परमादृते पराधीनविशेषत्वे जन्मनः स्थूलताभवः
nyāyasudhā: yathā viyadanādi janmavaccoktamevamityatharḥ pratibhātaparāvaraḥ śarīrābhāve 'pi pratibhenaiva jñānena viṣayīkṛtātītānāgato yatastasmānnityasama iti śabditaḥ śarīrotpattikāraṇātparādhīnaviśeṣeṇetyetayorhetuhetumadbhāvaḥ evaśabdasya parādhīnaviśeṣeṇaivetyanvayaḥ mukhyavāyurityanena bhūtaprakaraṇe 'pi na bhūtavāyuviṣayamidaṃ sūtram tatrādhikāśaṅkābhāvāt ata eva nāvāntarābhimāniviṣayam kinnāma tatparamābhimāniviṣayameveti sūcayati svarūpātiriktasya pratibhajñānasyāpyanupaplavādākāśadevatāto viśeṣo yujyata iti bhāvaḥ 8,496 yaduktamatra prakaraṇe parādhīnaviśeṣāvāptireva janirnābhūtvābhavanamiti tadupapattyantareṇopapādayannadhikaraṇārthamupasaṃharati- naiveti naiva kiñcit tato janmavarjitaṃ paramādṛte parādhīnaviśeṣatve janmanaḥ sthūlatābhavaḥ
2.3.21
पूर्वशब्दविलोपश्च यदि जन्मेति कीर्त्यते रमाया नैव जन्मास्ति चैतन्यस्यापि केवलम्
pūrvaśabdavilopaśca yadi janmeti kīrtyate ramāyā naiva janmāsti caitanyasyāpi kevalam
2.3.22a
प्रधनस्य च वेदस्य
pradhanasya ca vedasya
2.3.22bc
8,496f. न्यायसुधा: इति सिद्धमिति शेषः एतच्च जन्मनः पराधीनविशेषलाभ(स्वरूप)त्व एवाङ्गीकृते सिद्धयति न त्वभूत्वाभवनरूपत्व इत्यर्थः नन्वव्याकृताकाशस्याभूत्वाभवनानुपपत्तेरस्तु तत्र पराधीनविशेषावाप्तिजर्न्मशब्दार्थः अन्यत्र त्वभूत्वाभवनमेवाङ्गीक्रियते चेत्को दोषः बाधकभावाभावाभ्यामनेकार्थत्वकल्पनाविरोधादित्यत आह- स्थूलतेति उपादानधर्मिणो धर्म्यन्तरात्मना परिवर्तः स्थूलताभावः अत एव पूर्वशब्दविलोपश्च पूर्वशब्दनिवृत्तौ शब्दान्तरप्रवृत्तिश्चेत्यर्थः उदाहृतं चैतत्प्रकृत्यधिकरणे अभूत्वाभवनं यदि जन्मेति कीर्त्यत इत्युक्ते ऽसदनुवादः स्यात् परिणामवादिभिः क्वाप्यभूत्वाभवनानभ्युपगमात् अतो विमतिपदं दर्शयितुं स्थूलतेत्याद्युक्तम् तर्हि रमाया जीवचैतन्यस्यापि प्रधानस्य वेदस्य चैवंविधं जन्म नैवास्तीत्यतः परमेश्वरादृते सर्वं जनिमदिति न सिद्धयेत् तथाच"इदं सर्वमसृजतऽ; इत्यादिप्रतिज्ञाहानिः"आत्मा वाऽ; इत्यादिशब्दविरोधो विभक्तत्वहेतोरनैकान्त्यं च स्यात् इति वाक्यशेषः "एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयतेऽ; इत्यादिवचनाज्जीवशब्दो भूतादिसङ्घाते वर्तते तस्य चोक्तविधोत्पत्तिरस्त्येवेत्यतः केवलं चैतन्यस्येत्युक्तम् नहि क्षीरं दधिजातमितिवदिदं द्रव्यं रमादित्वेन परि(णतमि)वृत्तमित्यत्र प्रमाणमस्ति किन्तु"द्वावेतौ नित्यमुक्तौ नित्यौ सर्वगतौऽ,"अजो नित्यःऽ,"अजामेकामऽ,"यावद्ब्रह्म विष्ठितं तावती वाकऽ; इत्यादिश्रुतिभ्यो ऽनादित्वमेवावगतम् 8,498 ननु वेदस्य कीदृशी पराधीनविशेषाप्तिर्येन भवत्पक्षे प्रतिज्ञाहान्यादिकं न स्यादित्यत आह- वेदस्यापीति ... वेदस्यापीश्वरेच्छया व्यक्तिर्नाम विशेषो ऽस्ति
8,496f. nyāyasudhā: iti siddhamiti śeṣaḥ etacca janmanaḥ parādhīnaviśeṣalābha(svarūpa)tva evāṅgīkṛte siddhayati na tvabhūtvābhavanarūpatva ityarthaḥ nanvavyākṛtākāśasyābhūtvābhavanānupapatterastu tatra parādhīnaviśeṣāvāptijarnmaśabdārthaḥ anyatra tvabhūtvābhavanamevāṅgīkriyate cetko doṣaḥ bādhakabhāvābhāvābhyāmanekārthatvakalpanāvirodhādityata āha- sthūlateti upādānadharmiṇo dharmyantarātmanā parivartaḥ sthūlatābhāvaḥ ata eva pūrvaśabdavilopaśca pūrvaśabdanivṛttau śabdāntarapravṛttiścetyarthaḥ udāhṛtaṃ caitatprakṛtyadhikaraṇe abhūtvābhavanaṃ yadi janmeti kīrtyata ityukte 'sadanuvādaḥ syāt pariṇāmavādibhiḥ kvāpyabhūtvābhavanānabhyupagamāt ato vimatipadaṃ darśayituṃ sthūlatetyādyuktam tarhi ramāyā jīvacaitanyasyāpi pradhānasya vedasya caivaṃvidhaṃ janma naivāstītyataḥ parameśvarādṛte sarvaṃ janimaditi na siddhayet tathāca"idaṃ sarvamasṛjata'; ityādipratijñāhāniḥ"ātmā vā'; ityādiśabdavirodho vibhaktatvahetoranaikāntyaṃ ca syāt iti vākyaśeṣaḥ "eṣa cetanayā yukto jīva ityabhidhīyate'; ityādivacanājjīvaśabdo bhūtādisaṅghāte vartate tasya coktavidhotpattirastyevetyataḥ kevalaṃ caitanyasyetyuktam nahi kṣīraṃ dadhijātamitivadidaṃ dravyaṃ ramāditvena pari(ṇatami)vṛttamityatra pramāṇamasti kintu"dvāvetau nityamuktau nityau sarvagatau',"ajo nityaḥ',"ajāmekām',"yāvadbrahma viṣṭhitaṃ tāvatī vāk'; ityādiśrutibhyo 'nāditvamevāvagatam 8,498 nanu vedasya kīdṛśī parādhīnaviśeṣāptiryena bhavatpakṣe pratijñāhānyādikaṃ na syādityata āha- vedasyāpīti ... vedasyāpīśvarecchayā vyaktirnāma viśeṣo 'sti
2.3.22d
न्यायसुधा: नियतविशिष्यानुपूर्वीकत्वेनार्थबोधकत्वशक्त्याविर्भावो व्यक्तिः कालप्रवाहस्य नास्तित्वे दोषो वक्ष्यते महदादिसूक्ष्मरूपनित्यता च श्रुत्या(दिप्र)पि प्रसिद्धा अतो ऽपि प्रतिज्ञाहान्याद्यनिस्तार इत्याशयवानुपसंहरति- तस्मादिति ... तस्मात् तद्वशतैव हि
nyāyasudhā: niyataviśiṣyānupūrvīkatvenārthabodhakatvaśaktyāvirbhāvo vyaktiḥ kālapravāhasya nāstitve doṣo vakṣyate mahadādisūkṣmarūpanityatā ca śrutyā(dipra)pi prasiddhā ato 'pi pratijñāhānyādyanistāra ityāśayavānupasaṃharati- tasmāditi ... tasmāt tadvaśataiva hi
2.3.23a
उत्पत्तिरत्र कथिता
utpattiratra kathitā
2.3.23b
न्यायसुधा: तद्वशता परमेश्वरवशत्वविशेषलाभः अत्र श्रुतिसूत्रयोः इति श्रीमन्न्यायसुधायां मातरिश्वाधिकरणम् जोस्हि-8 8,501 [======= ज्न्य्स्_2,3.इइइ: असम्भावाधिकरण =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां असम्भवाधिकरणम् ओं असम्भवस्तु सतो ऽनुपपत्तेः ओं असम्भाव्यमानजन्मनोर्गगनपवनयोरुत्पत्तावुक्तायामिदमाशङ्कयते सदजायतेत्यादिश्रुतेर्ब्रह्मणो ऽपि जन्मास्ति नच श्रुत्यादिविरोधः स्वरूपोत्पत्त्यभावे ऽपि परायत्तविशेषावाप्तिरूपोत्पत्तिसम्भवाद्गगनपवनवदिति तन्निवृत्त्यर्थमिदमधिकरणमारब्धम् एतच्चायुक्तमिवाभाति असम्भव इत्यनुत्पत्तिमात्रप्रतिज्ञानात् तस्य च परेणाप्यङ्गीकृतत्वात् नन्ववधारणार्थस्य तुशब्दस्य प्रयोगान्नायं दोषः सत्यम् तथापि तत्र हेतोरनभिधानादयुक्तमेव नन्वनुपपत्तेरित्युक्तम् सत्यम् किं तस्यार्थो न ह्यसतः सदुत्पत्तेरदृष्टत्वादनुपपत्तेरिति नचैतत्सर्वथाप्युत्पत्त्यभावमुपपादयितुमलम् कारणविशेषप्रतिषेधात् मैवम् प्रसक्तकारणनिरासादन्यस्याप्रसङ्गात्कारणाभावस्यैव सिद्धेरिति स्थिते विभवादनुपपत्तेरित हेतुं प्रकारान्तरेण व्याचक्षाणाः सूत्रार्थमाह- स्वतन्त्रत्वादिति असंभवस् तु सतो ऽनुपपत्तेः ब्ब्स्_2,3.9 ... स्वतन्त्रत्वात् परात्मनः नैवोत्पत्तिः कथमपि न स्वतन्त्रं ततो ऽपरम्
nyāyasudhā: tadvaśatā parameśvaravaśatvaviśeṣalābhaḥ atra śrutisūtrayoḥ iti śrīmannyāyasudhāyāṃ mātariśvādhikaraṇam joshi-8 8,501 [======= jnys_2,3.iii: asambhāvādhikaraṇa =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ asambhavādhikaraṇam oṃ asambhavastu sato 'nupapatteḥ oṃ asambhāvyamānajanmanorgaganapavanayorutpattāvuktāyāmidamāśaṅkayate sadajāyatetyādiśruterbrahmaṇo 'pi janmāsti naca śrutyādivirodhaḥ svarūpotpattyabhāve 'pi parāyattaviśeṣāvāptirūpotpattisambhavādgaganapavanavaditi tannivṛttyarthamidamadhikaraṇamārabdham etaccāyuktamivābhāti asambhava ityanutpattimātrapratijñānāt tasya ca pareṇāpyaṅgīkṛtatvāt nanvavadhāraṇārthasya tuśabdasya prayogānnāyaṃ doṣaḥ satyam tathāpi tatra hetoranabhidhānādayuktameva nanvanupapatterityuktam satyam kiṃ tasyārtho na hyasataḥ sadutpatteradṛṣṭatvādanupapatteriti nacaitatsarvathāpyutpattyabhāvamupapādayitumalam kāraṇaviśeṣapratiṣedhāt maivam prasaktakāraṇanirāsādanyasyāprasaṅgātkāraṇābhāvasyaiva siddheriti sthite vibhavādanupapatterita hetuṃ prakārāntareṇa vyācakṣāṇāḥ sūtrārthamāha- svatantratvāditi asaṃbhavas tu sato 'nupapatteḥ bbs_2,3.9 ... svatantratvāt parātmanaḥ naivotpattiḥ kathamapi na svatantraṃ tato 'param
2.3.24
-द् न्यायसुधा: कथमपीति स्वरूपतो विशेषतश्चेत्यर्थः कुतः परमात्मनः स्वातन्त्र्यमिति चेन्मैवम् किं स्वतन्त्रमेव वस्तु नाङ्गीक्रियते किंवातो ऽन्यत्स्वतन्त्रमङ्गीकृत्य तस्य स्वातन्त्र्यं निराक्रियते नाद्यः अनवस्थितेरसम्भवाच्च द्वितीयं प्रत्याह- नेति प्रमाणाभावात् भावे वा तदेवास्माभिः परमात्मतयाङ्गीकरिष्यत इति भावः 8,503 केचिदिदं सूत्रमन्यथा व्याचक्षते प्राग्गुणिनां वियदादीनामुत्पत्तिरुक्ता इदानीं रूपादीनां गुणानां दिक्कालादेश्चोत्पत्तिरुच्यते सतो गुणादेरसम्भवो नोपपद्यते प्रतिज्ञाहान्यादिनानुपपत्तेरिति तदसत् वियत्पदेनैव सर्वस्योपलक्षणात् अभ्यधिकाशङ्काभावाच्च वियत्पदस्य सजातीयभूतमात्रोपलक्षकत्वं न्याय्यम् विजातीयगुणाद्युपलक्षकत्वमयुक्तमिति चेन्न सङ्गतिरेषा नाभ्यधिका शङ्का रूपादीनामुत्पत्त्यश्रवणादिति चेन्न प्रतिज्ञादिभ्यस्तदवगतेः सङ्कोचस्तत्र कल्प्यत इति चेन्न बाधकानुपन्यासादिति 8,505 अन्ये त्वेवं व्याकुर्वते ब्रह्मण एवासम्भवो न तु तद्वयतिरिक्तस्य प्रतिज्ञाहान्यादिप्रसङ्गेनानुपपत्तेरिति एतदप्यसत् पूर्वेणैवास्यार्थस्य लब्धत्वात् वियन्मातरिश्वनोरुत्पत्तिप्रतिपादनमुपलक्षणार्थमिति ज्ञापयितुमेतदिति चेन्न प्रतिज्ञाहान्याद्युपन्यासेनैव तज्ज्ञापनसिद्धेः समानन्यायोपलक्षणस्य मीमांसायां सर्वत्र प्रसिद्धत्वात् अन्यथातिदेशे ऽभ्यधिकाशङ्काभ्यूहनवैयर्थ्यादित्युक्त एव सूत्रार्थः एतदेव ज्ञापयितुं भगवताऽचार्येण प्रागेव"नैव किञ्चिदऽ; इत्युपसंहृतम् इति श्रीमन्न्यायसुधायां असम्भवाधिकरणम् 8,506 [======= ज्न्य्स्_2,3.xइइइ: व्यतिरेखाधिकरण =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां व्यतिरेकाधिकरणम् ओं व्यतिरेको गन्धवत्तथा च दर्शयति ओं अत्र योगिनां स्वरूपेणैवानेकत्वमुपपद्यते तस्य च अविरोधश्चन्दनवदित्युक्तार्थोपपादकतया सङ्गतौ स्थितायां असम्भवस्तु सतो ऽनुपपत्तेरिति यदीश्वरस्य सर्वस्वातन्त्र्यमुक्तं तदुपपादकत्वेनापि सङ्गतिं ज्ञापयंस्तथा सूत्रं व्याचष्टे- अच्छेद्यस्यापीति व्यतिरेको गन्धवत् ब्ब्स्_2,3.26 तथा च दर्शयति ब्ब्स्_2,3.27 अच्छेद्यस्यापि जीवस्य विभागं बहुधा हरिः कृत्वा भोगान् प्रदायैव चैक्यमापादयेत् पुनः
-d nyāyasudhā: kathamapīti svarūpato viśeṣataścetyarthaḥ kutaḥ paramātmanaḥ svātantryamiti cenmaivam kiṃ svatantrameva vastu nāṅgīkriyate kiṃvāto 'nyatsvatantramaṅgīkṛtya tasya svātantryaṃ nirākriyate nādyaḥ anavasthiterasambhavācca dvitīyaṃ pratyāha- neti pramāṇābhāvāt bhāve vā tadevāsmābhiḥ paramātmatayāṅgīkariṣyata iti bhāvaḥ 8,503 kecididaṃ sūtramanyathā vyācakṣate prāgguṇināṃ viyadādīnāmutpattiruktā idānīṃ rūpādīnāṃ guṇānāṃ dikkālādeścotpattirucyate sato guṇāderasambhavo nopapadyate pratijñāhānyādinānupapatteriti tadasat viyatpadenaiva sarvasyopalakṣaṇāt abhyadhikāśaṅkābhāvācca viyatpadasya sajātīyabhūtamātropalakṣakatvaṃ nyāyyam vijātīyaguṇādyupalakṣakatvamayuktamiti cenna saṅgatireṣā nābhyadhikā śaṅkā rūpādīnāmutpattyaśravaṇāditi cenna pratijñādibhyastadavagateḥ saṅkocastatra kalpyata iti cenna bādhakānupanyāsāditi 8,505 anye tvevaṃ vyākurvate brahmaṇa evāsambhavo na tu tadvayatiriktasya pratijñāhānyādiprasaṅgenānupapatteriti etadapyasat pūrveṇaivāsyārthasya labdhatvāt viyanmātariśvanorutpattipratipādanamupalakṣaṇārthamiti jñāpayitumetaditi cenna pratijñāhānyādyupanyāsenaiva tajjñāpanasiddheḥ samānanyāyopalakṣaṇasya mīmāṃsāyāṃ sarvatra prasiddhatvāt anyathātideśe 'bhyadhikāśaṅkābhyūhanavaiyarthyādityukta eva sūtrārthaḥ etadeva jñāpayituṃ bhagavatā'cāryeṇa prāgeva"naiva kiñcid'; ityupasaṃhṛtam iti śrīmannyāyasudhāyāṃ asambhavādhikaraṇam 8,506 [======= jnys_2,3.xiii: vyatirekhādhikaraṇa =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ vyatirekādhikaraṇam oṃ vyatireko gandhavattathā ca darśayati oṃ atra yogināṃ svarūpeṇaivānekatvamupapadyate tasya ca avirodhaścandanavadityuktārthopapādakatayā saṅgatau sthitāyāṃ asambhavastu sato 'nupapatteriti yadīśvarasya sarvasvātantryamuktaṃ tadupapādakatvenāpi saṅgatiṃ jñāpayaṃstathā sūtraṃ vyācaṣṭe- acchedyasyāpīti vyatireko gandhavat bbs_2,3.26 tathā ca darśayati bbs_2,3.27 acchedyasyāpi jīvasya vibhāgaṃ bahudhā hariḥ kṛtvā bhogān pradāyaiva caikyamāpādayet punaḥ
2.3.25ab
अत ईशवशं सर्वं चेतनाचेतनं जगत्
ata īśavaśaṃ sarvaṃ cetanācetanaṃ jagat
2.3.25c
न्यायसुधा: भोगांश्चेति सम्बन्धः ऐक्यमेवेत्येवशब्दान्वयः ऐक्यं एकरूपत्वम् स्वरूपैक्यस्य विभागे ऽपि सत्त्वात् सर्वमीशवशम् तथाच स एव स्वतन्त्र इति वाक्यशेषः 8,507 नन्वन्यैश्छैत्तुमशक्यं छित्वा तेषामपि भागानां भोगशक्तिं प्रदाय यदि पुनरेकतामापादयति हरिस्तर्हि तत्र तस्य सामर्थ्यं ज्ञायताम् कार्यस्य कारणशक्तिं विनानुपपत्तेः सर्वं जगदीशवशमिति तु कथमित्यत आह- अविभागमिति अविभागं विभागाय यदा नयति केशवः किमशक्यं परेशस्य तदेति ह्यभिधीयते
nyāyasudhā: bhogāṃśceti sambandhaḥ aikyamevetyevaśabdānvayaḥ aikyaṃ ekarūpatvam svarūpaikyasya vibhāge 'pi sattvāt sarvamīśavaśam tathāca sa eva svatantra iti vākyaśeṣaḥ 8,507 nanvanyaiśchaittumaśakyaṃ chitvā teṣāmapi bhāgānāṃ bhogaśaktiṃ pradāya yadi punarekatāmāpādayati haristarhi tatra tasya sāmarthyaṃ jñāyatām kāryasya kāraṇaśaktiṃ vinānupapatteḥ sarvaṃ jagadīśavaśamiti tu kathamityata āha- avibhāgamiti avibhāgaṃ vibhāgāya yadā nayati keśavaḥ kimaśakyaṃ pareśasya tadeti hyabhidhīyate
2.3.26
-f 8,507f. न्यायसुधा: यथा लोके किञ्चिदद्भतं कार्यं कृतवतस्तथाभूते ऽन्यत्रापि कार्यशक्तिः सम्भाव्यते तथात्यन्ताघटितमिदं घटयतो जगन्नाथस्य सर्वत्रापि शक्तिसम्भावना युक्तैवेति भावः नन्वत्र सूत्रे जीवस्यानेकत्वापत्तिमात्रमुच्यते नतु तस्याः परमेश्वरायत्तत्वम् तत्कथमनेन तस्य सर्वैश्वर्यावगतिरित्यत आह- इति हीति "तं यथा यथेश्वरः प्रकुरुते तथा तथा भवति सो ऽचिन्त्यः पमरो गरीयानऽ"अचिन्त्ययेशशक्त्यैव ह्येको ऽवयवविवर्जितः आत्मानं बहुधा कृत्वा क्रीडते योगसम्पदःऽ; इति सूत्रोपात्ताभ्यां श्रुतिभ्यां यस्मादेवमभिधीयते तस्मात्सूत्रेणाप्येवमेवमभिधीयते प्रतिज्ञाप्रमाणयोरेकार्थताया आवश्यकत्वादिति इति श्रीमन्न्यायसुधायां व्यतिरेकाधिकरणम् 8,508 [======= ज्न्य्स्_2,3.xइव्: पृथगुपदेशाधिकरण =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां पृथगुपदेशाधिकरणम् ओं पृथगुपदेशात् ओं अत्र जीवात्मनः परमात्मनाऽत्यन्तिको भेदः समर्थ्यते स्यादेतत् यथा हि प्रत्यक्षादिप्रमाणैर??णावधृत(देवदत्त)सिंह(देवदत्त)भेदस्य पुंसः सिंहो देवदत्त इति वाक्यश्रवणे ऽपि न सिंहदेवदत्तस्वरूपैक्यप्रतिपत्तिर्भवति किन्नाम गौण एवायं प्रयोग इत्यध्यवस्यति तथा अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इत्यादिभिः व्यतिरेको गन्धवत् इत्यन्तैः सूत्रैः जीवात्मपरमात्मभेदस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणबलेनोपपादितत्वात्तत्त्वमस्यादिश्रुतिशतेनापि न तदभेदप्रतिपत्तिरुत्पत्तुमलम् किन्तु गौणार्थ एव श्रुतय एव इति निश्चयो भवेत् अतः प्रापकभावान्नेदमधिकरणमारम्भणीयमित्यतो ऽधिकाशङ्कां दशर्यन्पूर्वपक्षयति- एवं स्थिते ऽपीति पृथगुपदेशात् ब्ब्स्_2,3.28 एवं स्थिते ऽपि जीवैक्यं केचिदाहुः परात्मना तद् यो ऽहमितिपूर्वाभिः श्रुतिभिश्चानुमाबलात्
-f 8,507f. nyāyasudhā: yathā loke kiñcidadbhataṃ kāryaṃ kṛtavatastathābhūte 'nyatrāpi kāryaśaktiḥ sambhāvyate tathātyantāghaṭitamidaṃ ghaṭayato jagannāthasya sarvatrāpi śaktisambhāvanā yuktaiveti bhāvaḥ nanvatra sūtre jīvasyānekatvāpattimātramucyate natu tasyāḥ parameśvarāyattatvam tatkathamanena tasya sarvaiśvaryāvagatirityata āha- iti hīti "taṃ yathā yatheśvaraḥ prakurute tathā tathā bhavati so 'cintyaḥ pamaro garīyān'"acintyayeśaśaktyaiva hyeko 'vayavavivarjitaḥ ātmānaṃ bahudhā kṛtvā krīḍate yogasampadaḥ'; iti sūtropāttābhyāṃ śrutibhyāṃ yasmādevamabhidhīyate tasmātsūtreṇāpyevamevamabhidhīyate pratijñāpramāṇayorekārthatāyā āvaśyakatvāditi iti śrīmannyāyasudhāyāṃ vyatirekādhikaraṇam 8,508 [======= jnys_2,3.xiv: pṛthagupadeśādhikaraṇa =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ pṛthagupadeśādhikaraṇam oṃ pṛthagupadeśāt oṃ atra jīvātmanaḥ paramātmanā'tyantiko bhedaḥ samarthyate syādetat yathā hi pratyakṣādipramāṇaira??ṇāvadhṛta(devadatta)siṃha(devadatta)bhedasya puṃsaḥ siṃho devadatta iti vākyaśravaṇe 'pi na siṃhadevadattasvarūpaikyapratipattirbhavati kinnāma gauṇa evāyaṃ prayoga ityadhyavasyati tathā athāto brahmajijñāsā ityādibhiḥ vyatireko gandhavat ityantaiḥ sūtraiḥ jīvātmaparamātmabhedasya pratyakṣādipramāṇabalenopapāditatvāttattvamasyādiśrutiśatenāpi na tadabhedapratipattirutpattumalam kintu gauṇārtha eva śrutaya eva iti niścayo bhavet ataḥ prāpakabhāvānnedamadhikaraṇamārambhaṇīyamityato 'dhikāśaṅkāṃ daśaryanpūrvapakṣayati- evaṃ sthite 'pīti pṛthagupadeśāt bbs_2,3.28 evaṃ sthite 'pi jīvaikyaṃ kecidāhuḥ parātmanā tad yo 'hamitipūrvābhiḥ śrutibhiścānumābalāt
2.3.27ab
8,509 न्यायसुधा: एवमतीतग्रन्थोक्तन्यायेन जीवात्मपरमात्मनोर्भेदे निश्चिते ऽपीत्यर्थः स्मृतिभिन्नेति चार्थो ऽनुमानबलाच्चेति वा सम्बन्धः एतदुक्तं भवति यद्यपि भेदः प्राक् समर्थितस्तथापि जीवः परमात्मनाभिन्न एव "तद्यो ऽहं सो ऽसौ यो ऽसौ सो ऽहमऽ; तत्त्वमसि "अहं ब्रह्मास्मिऽ; इत्यादिश्रुतेः "अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्ततः कारणकार्यजातम् ईदृङ्मनो यस्य न तस्य भूयो भवोद्भवा द्वन्द्वगदा भवन्तिऽ; इत्यादिस्मृतेश्च नचैताः श्रुतयः स्मृतयश्च गौणार्था योज्याः उपक्रमादिबलेन तात्पर्यावधारणात् बलवद्बाधकाभावाच्च उपन्यस्तानि तु प्रमाणान्याविद्यकमिथ्याभेदविषयतयापि सम्भवन्ति तथा चानुमानम् विमतो भेदो मिथ्या भेदत्वाच्चन्द्रभेदवदिति नच"अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्तिऽ; इति मुक्तावपि भेदोक्तिर्बाधिका तस्या अवान्तरविषयत्वोपपत्तेः नच परममुक्तौ भेदे प्रमाणमस्ति "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति अविमुक्तेस्तु भेदस्स्याज्जीवस्य परमस्य च ततः परं न भेदो ऽस्ति भेदहेतोरभावतःऽ; इत्यादिश्रुतिरमृतयो ऽपवदन्ति च परममुक्तौ जीवपरभेदमित्येवं केचिद्वादिनो वदन्ति अतो युक्तस्तन्निराकरणायाधिकरणारम्भ इति 8,511 एवं पूर्वपक्षयित्वा सिद्धान्तयत्सूत्रं व्याचष्टे- न तदिति न तद् युक्तं यतो विष्णुः पृथगेवाभिधीयते
8,509 nyāyasudhā: evamatītagranthoktanyāyena jīvātmaparamātmanorbhede niścite 'pītyarthaḥ smṛtibhinneti cārtho 'numānabalācceti vā sambandhaḥ etaduktaṃ bhavati yadyapi bhedaḥ prāk samarthitastathāpi jīvaḥ paramātmanābhinna eva "tadyo 'haṃ so 'sau yo 'sau so 'ham'; tattvamasi "ahaṃ brahmāsmi'; ityādiśruteḥ "ahaṃ hariḥ sarvamidaṃ janārdano nānyattataḥ kāraṇakāryajātam īdṛṅmano yasya na tasya bhūyo bhavodbhavā dvandvagadā bhavanti'; ityādismṛteśca nacaitāḥ śrutayaḥ smṛtayaśca gauṇārthā yojyāḥ upakramādibalena tātparyāvadhāraṇāt balavadbādhakābhāvācca upanyastāni tu pramāṇānyāvidyakamithyābhedaviṣayatayāpi sambhavanti tathā cānumānam vimato bhedo mithyā bhedatvāccandrabhedavaditi naca"asminnasya ca tadyogaṃ śāsti'; iti muktāvapi bhedoktirbādhikā tasyā avāntaraviṣayatvopapatteḥ naca paramamuktau bhede pramāṇamasti "yatra tvasya sarvamātmaivābhūt vibhedajanake jñāne nāśamātyantikaṃ gate ātmano brahmaṇo bhedamasantaṃ kaḥ kariṣyati avimuktestu bhedassyājjīvasya paramasya ca tataḥ paraṃ na bhedo 'sti bhedahetorabhāvataḥ'; ityādiśrutiramṛtayo 'pavadanti ca paramamuktau jīvaparabhedamityevaṃ kecidvādino vadanti ato yuktastannirākaraṇāyādhikaraṇārambha iti 8,511 evaṃ pūrvapakṣayitvā siddhāntayatsūtraṃ vyācaṣṭe- na taditi na tad yuktaṃ yato viṣṇuḥ pṛthagevābhidhīyate
2.3.27cd
न्यायसुधा: तत् जीवस्य परमात्मैक्यम् न युक्तम् किन्तु पृथगेव जीवात्मपरमात्मानौ कुतः यतो विष्णुर्जीवाज्जीवश्च विष्णोः "भिन्नो ऽचिन्त्यः परमो जीवसङ्घातऽ; इत्यादिश्रुति(स्मृति)भिः पृथगेव अभिधीयते तस्मादित्यर्थः नन्वेताः श्रुतिस्मृतयो ऽविद्याकल्पितभेदविषयतयान्यथासिद्धाः न तात्विकभेदसिद्धयै प्रभवन्तीत्युक्तमिति चेत् मा त्वरिष्ठाः निराकरिष्यामः श्रुत्यादेः अतत्त्वावेदकत्वमित्याशयवानकल्पितभेदविषयां श्रुतिमुदाहरति- प्रज्ञेति प्रज्ञानेत्रो ऽलोक इति मुक्तौ भेदो ऽभिधीयते
nyāyasudhā: tat jīvasya paramātmaikyam na yuktam kintu pṛthageva jīvātmaparamātmānau kutaḥ yato viṣṇurjīvājjīvaśca viṣṇoḥ "bhinno 'cintyaḥ paramo jīvasaṅghāt'; ityādiśruti(smṛti)bhiḥ pṛthageva abhidhīyate tasmādityarthaḥ nanvetāḥ śrutismṛtayo 'vidyākalpitabhedaviṣayatayānyathāsiddhāḥ na tātvikabhedasiddhayai prabhavantītyuktamiti cet mā tvariṣṭhāḥ nirākariṣyāmaḥ śrutyādeḥ atattvāvedakatvamityāśayavānakalpitabhedaviṣayāṃ śrutimudāharati- prajñeti prajñānetro 'loka iti muktau bhedo 'bhidhīyate
2.3.27ef
न्यायसुधा: "एष ब्रह्मैष प्रजापतिरिन्द्रःऽ; इत्यादिना विश्वप्रपञ्चमनूद्य सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रमिति तस्य प्रज्ञाख्यब्रह्मनेतृकत्वमभिधाय नेतृनेतव्यभावस्य कल्पितत्वादित्याशङ्कानिवृत्त्यर्थं प्रज्ञानेत्रो ऽलोक इति श्रुत्या मुक्तावपि जीवपरयोर्भेदो ऽभिधीयते ऽलोको मुक्तो ऽपि प्रज्ञानेत्रो ब्रह्मनेतृक इति नीयते ऽनेनेति नेत्रम् दाम्नीत्यदिसूत्रात् प्रज्ञा च ब्रह्म "प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्मऽ; इति वाक्यशेषात् नचात्र लोक इति पदं छेद्यम् जनभुवनदेहरूपस्य लोकस्य प्रागेव ब्रह्मनेतृकत्वस्योक्तत्वेन पुनरुक्तिप्रसङ्गात् नच नेतृनेतव्ययोरभेदः क्वचिदस्ति नचावान्तरमुक्तिविषयेयं श्रुतिः तत्र लोकातीततायोगात् देहेन्द्रियादिवैकल्यं खल्वलोकत्वम् परममुक्तौ चानुवर्तमानो भेदो नाविद्याकल्पितो भवितुमर्हत्यतिप्रसङ्गादिति 8,513 ननु मु(क्तौ भेदाभावेने)क्तावभेदे ऽनेकाः श्रुतयः स्मृतयश्च सन्ति तत्कथमेकाकिनीयं श्रतिर्मुक्तौ भेदसाधनायालमित्यतो बह्वीः श्रुतिस्मृतीरत्रोदाहरति- एतमिति 8,514 एतमानन्दमित्यन्या परमं साम्यमित्यपि
nyāyasudhā: "eṣa brahmaiṣa prajāpatirindraḥ'; ityādinā viśvaprapañcamanūdya sarvaṃ tatprajñānetramiti tasya prajñākhyabrahmanetṛkatvamabhidhāya netṛnetavyabhāvasya kalpitatvādityāśaṅkānivṛttyarthaṃ prajñānetro 'loka iti śrutyā muktāvapi jīvaparayorbhedo 'bhidhīyate 'loko mukto 'pi prajñānetro brahmanetṛka iti nīyate 'neneti netram dāmnītyadisūtrāt prajñā ca brahma "prajñā pratiṣṭhā prajñānaṃ brahma'; iti vākyaśeṣāt nacātra loka iti padaṃ chedyam janabhuvanadeharūpasya lokasya prāgeva brahmanetṛkatvasyoktatvena punaruktiprasaṅgāt naca netṛnetavyayorabhedaḥ kvacidasti nacāvāntaramuktiviṣayeyaṃ śrutiḥ tatra lokātītatāyogāt dehendriyādivaikalyaṃ khalvalokatvam paramamuktau cānuvartamāno bhedo nāvidyākalpito bhavitumarhatyatiprasaṅgāditi 8,513 nanu mu(ktau bhedābhāvene)ktāvabhede 'nekāḥ śrutayaḥ smṛtayaśca santi tatkathamekākinīyaṃ śratirmuktau bhedasādhanāyālamityato bahvīḥ śrutismṛtīratrodāharati- etamiti 8,514 etamānandamityanyā paramaṃ sāmyamityapi
2.3.28
न्यायसुधा: "एतमानन्दमयात्मानमुपसङ्क्रम्यऽ; इत्यन्या श्रुतिर्मुक्तस्य परस्माद्भेदमाह सामीप्यप्राप्तेरभिधानात् नचेयमवान्तरमुक्तिः "अस्माल्लोकात्प्रेत्यऽ; इति विदेहत्ववचनात् "तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैतिऽ; इत्यपि श्रुतिर्मुक्तौ जीवस्य ब्रह्मणो भेदमाचष्टे साम्यस्य भेदसमानाश्रयत्वात् पुण्यपापाञ्जनाख्यविद्याविधूननाभिधानादस्यापि परममुक्तिविषयत्वं ज्ञायते इदं ज्ञानमपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः सर्गे ऽपि नोपजायन्ते प्रळये न व्यथन्ति च
nyāyasudhā: "etamānandamayātmānamupasaṅkramya'; ityanyā śrutirmuktasya parasmādbhedamāha sāmīpyaprāpterabhidhānāt naceyamavāntaramuktiḥ "asmāllokātpretya'; iti videhatvavacanāt "tadā vidvānpuṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti'; ityapi śrutirmuktau jīvasya brahmaṇo bhedamācaṣṭe sāmyasya bhedasamānāśrayatvāt puṇyapāpāñjanākhyavidyāvidhūnanābhidhānādasyāpi paramamuktiviṣayatvaṃ jñāyate idaṃ jñānamapāśritya mama sādharmyamāgatāḥ sarge 'pi nopajāyante praḷaye na vyathanti ca
2.3.29
न्यायसुधा: इदं ज्ञानमिति भगवद्वाक्ये ऽपि मम साधर्म्यमागमा इति भेदो ज्ञायते सर्गप्रलययोरप्युपजननव्यथाभावोक्त्या परममुक्तित्वं च उपसम्पद्य तज्ज्योतिः स्वरूपेणाभिपद्यते तत्र पर्येति जक्षंश्च क्रीडन्नपि सदा सुखी
nyāyasudhā: idaṃ jñānamiti bhagavadvākye 'pi mama sādharmyamāgamā iti bhedo jñāyate sargapralayayorapyupajananavyathābhāvoktyā paramamuktitvaṃ ca upasampadya tajjyotiḥ svarūpeṇābhipadyate tatra paryeti jakṣaṃśca krīḍannapi sadā sukhī
2.3.30
आचक्ष्व मे मोक्षं धीरा यं प्रवदन्ति तम् इत्यक्त आह वाग्देवी परं मोक्षं प्रजापतेः
ācakṣva me mokṣaṃ dhīrā yaṃ pravadanti tam ityakta āha vāgdevī paraṃ mokṣaṃ prajāpateḥ
2.3.31
न्यायसुधा: उपसम्पद्यत इत्यनेन"परञ्ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स तत्र पर्येति जक्षन्क्रीडन्रममाणःऽ; इत्येतां श्रुतिमर्थतो ऽनुवदति अत्रापि सामीप्यप्राप्त्यादिना भेदो ऽवगम्यते "अस्माच्छरीरात्समुत्थाय स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यतेऽ; इत्युक्त्या परममोक्षत्वं च शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति परितःस्रवाः धानापूपा मांसकामाः सदा पायसकर्दमाः
nyāyasudhā: upasampadyata ityanena"parañjyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate sa tatra paryeti jakṣankrīḍanramamāṇaḥ'; ityetāṃ śrutimarthato 'nuvadati atrāpi sāmīpyaprāptyādinā bhedo 'vagamyate "asmāccharīrātsamutthāya svena rūpeṇābhiniṣpadyate'; ityuktyā paramamokṣatvaṃ ca śākhāṃ śākhāṃ mahānadyaḥ saṃyānti paritaḥsravāḥ dhānāpūpā māṃsakāmāḥ sadā pāyasakardamāḥ
2.3.32
यस्मिन्नग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सहमरुद्गणाः ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तदक्षरमुपासते
yasminnagnimukhā devāḥ sendrāḥ sahamarudgaṇāḥ ījire kratubhiḥ śreṣṭhaistadakṣaramupāsate
2.3.33
प्रविशन्ति परं देवं मुक्तास्तत्रैव भोगिनः निर्गच्छन्ति यथाकामं परेशेनैव चोदिताः
praviśanti paraṃ devaṃ muktāstatraiva bhoginaḥ nirgacchanti yathākāmaṃ pareśenaiva coditāḥ
2.3.34
8,514f. न्यायसुधा: शाखां शाखामिति महाभारतवाक्ये भेदावभासः स्फुट एव तस्य च परममोक्षविषयताप्रदर्शनार्थमाचक्ष्वेत्यादिपूर्ववाक्यार्थसङ्ग्रहकथनम् इत्युक्ते प्रजापतिनेति पृष्टे तस्य मध्ये पुण्यगन्धः सहस्रशाखो विमलो विभाति तस्य वेतसस्य शाखां शाखामाश्रित्य धानापूपवत्यः मांसकामवत्यः अर्शआदिभ्यो ऽच् पायसं कर्दमस्थानीयं यासां तास्तथोक्ताः यस्मिन् लोके ईजिरे यजन्ते च तदक्षरं परमं ब्रह्म तत्रैव परमेश्वरान्तर एव 8,515 भेददृष्टयाभिमानेन निःसङ्गेनापि कमर्णा कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम्
8,514f. nyāyasudhā: śākhāṃ śākhāmiti mahābhāratavākye bhedāvabhāsaḥ sphuṭa eva tasya ca paramamokṣaviṣayatāpradarśanārthamācakṣvetyādipūrvavākyārthasaṅgrahakathanam ityukte prajāpatineti pṛṣṭe tasya madhye puṇyagandhaḥ sahasraśākho vimalo vibhāti tasya vetasasya śākhāṃ śākhāmāśritya dhānāpūpavatyaḥ māṃsakāmavatyaḥ arśaādibhyo 'c pāyasaṃ kardamasthānīyaṃ yāsāṃ tāstathoktāḥ yasmin loke ījire yajante ca tadakṣaraṃ paramaṃ brahma tatraiva parameśvarāntara eva 8,515 bhedadṛṣṭayābhimānena niḥsaṅgenāpi kamarṇā kartṛtvāt saguṇaṃ brahma puruṣaṃ puruṣarṣabham
2.3.35
स सङ्गत्य पुनः काले कालेनेश्वरमूर्तिता जाते ऽगुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते
sa saṅgatya punaḥ kāle kāleneśvaramūrtitā jāte 'guṇavyatikare yathāpūrvaṃ prajāyate
2.3.36ab
न्यायसुधा: भेददृष्टयेति भागवतवाक्यस्यायमर्थः "आद्यः स्थिरचराणां यो वेदगर्भः सहर्षिभिः योगेश्वरैः कुमाराद्यैः सिद्धैर्योगप्रवर्तकैः स जीवेश्वरादिभेदज्ञानेनाभिमानेनेश्वरबहुमानेन निवृत्तकर्मणा च जगत्कर्तृत्वात्सार्वज्ञादिगुणोपेतं परमपुरुषाख्यं परं ब्रह्म सङ्गत्यमुक्तः सन्प्रविश्य पुनः कालाख्यपरमेश्वरमूर्त्या सृष्टिकाले जाते सत्यगुणव्यतिरेके सत्त्वादिगुणविक्रियाहीने विष्णुलोके पूर्ववत्सर्वमुक्ताधिपतिर्जायत इति अत्र तु भेदः स्फुट एव हिरण्यगर्भमुक्तित्वादेव परममुक्तित्वं च सिद्धम् ऋचां त्वः पोषमास्ते च परेण प्रेरिताः सदा
nyāyasudhā: bhedadṛṣṭayeti bhāgavatavākyasyāyamarthaḥ "ādyaḥ sthiracarāṇāṃ yo vedagarbhaḥ saharṣibhiḥ yogeśvaraiḥ kumārādyaiḥ siddhairyogapravartakaiḥ sa jīveśvarādibhedajñānenābhimāneneśvarabahumānena nivṛttakarmaṇā ca jagatkartṛtvātsārvajñādiguṇopetaṃ paramapuruṣākhyaṃ paraṃ brahma saṅgatyamuktaḥ sanpraviśya punaḥ kālākhyaparameśvaramūrtyā sṛṣṭikāle jāte satyaguṇavyatireke sattvādiguṇavikriyāhīne viṣṇuloke pūrvavatsarvamuktādhipatirjāyata iti atra tu bhedaḥ sphuṭa eva hiraṇyagarbhamuktitvādeva paramamuktitvaṃ ca siddham ṛcāṃ tvaḥ poṣamāste ca pareṇa preritāḥ sadā
2.3.36cd
न्यायसुधा: "ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान्गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वऽ; इति मन्त्रस्यायमर्थः मुक्तिस्थाने त्वः कश्चिद् ब्रह्मा ऋचां पोषं पुपुष्प्वानास्ते ऋचः पुष्याः कुर्वन्नास्ते त्वो ब्रह्मा शक्वरीषु ऋक्ष्वारूढं गायत्रं साम गायति त्वो ब्रह्मा जातविद्यां पौरुषेयविद्यां वदति त्वो ब्रह्मा यज्ञस्य विष्णोर्मात्रामंशमेव विमिमीते ध्यायतीति अत्रापि भेदः स्फुट एवावभासते ब्रह्मबाहुल्यश्रवणात्परममोक्षत्वं च नचास्य ऋत्विग्विषयत्वम् ब्रह्मणो जातविद्यावादित्वस्याप्रसिद्धत्वात् चतुर्णामपि पादानां होत्रादिभिन्नविषयत्वे तृतीयपादे त्व इति च व्यर्थं स्यात् चशब्दो वाक्यशेषसमुच्चये परेण प्रेरिताः सदेत्यनेन"स वा एष ब्रह्मनिष्ठ इदं शरीरं मर्त्यमतिमृज्य ब्रह्माभिसम्पद्य ब्रह्मणा(ऽभि)पश्यतिऽ; इत्यादिश्रुतीः "यथेष्यं परिवर्तन्ते तस्यैवानुग्रहेरिताऽ; इत्यादिस्मृतीश्चोपादत्ते यत्कामस्तत् सृजत्यद्धैषात्मना तत् सृजत्यपि
nyāyasudhā: "ṛcāṃ tvaḥ poṣamāste pupuṣvāngāyatraṃ tvo gāyati śakvarīṣu brahmā tvo vadati jātavidyāṃ yajñasya mātrāṃ vimimīta u tva'; iti mantrasyāyamarthaḥ muktisthāne tvaḥ kaścid brahmā ṛcāṃ poṣaṃ pupuṣpvānāste ṛcaḥ puṣyāḥ kurvannāste tvo brahmā śakvarīṣu ṛkṣvārūḍhaṃ gāyatraṃ sāma gāyati tvo brahmā jātavidyāṃ pauruṣeyavidyāṃ vadati tvo brahmā yajñasya viṣṇormātrāmaṃśameva vimimīte dhyāyatīti atrāpi bhedaḥ sphuṭa evāvabhāsate brahmabāhulyaśravaṇātparamamokṣatvaṃ ca nacāsya ṛtvigviṣayatvam brahmaṇo jātavidyāvāditvasyāprasiddhatvāt caturṇāmapi pādānāṃ hotrādibhinnaviṣayatve tṛtīyapāde tva iti ca vyarthaṃ syāt caśabdo vākyaśeṣasamuccaye pareṇa preritāḥ sadetyanena"sa vā eṣa brahmaniṣṭha idaṃ śarīraṃ martyamatimṛjya brahmābhisampadya brahmaṇā('bhi)paśyati'; ityādiśrutīḥ "yatheṣyaṃ parivartante tasyaivānugraheritā'; ityādismṛtīścopādatte yatkāmastat sṛjatyaddhaiṣātmanā tat sṛjatyapi
2.3.37ab
8,516 न्यायसुधा: यत्काम इत्यनेन"न हास्य कर्म क्षीयते ऽस्माद्धयेवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजतऽ; इति श्रुतिरुपादीयते मुक्तो यद्यत्कामयते तत्तद्वस्तु तत्कर्म सृजते कथम् यत्सृजते तदस्मादात्मन एव परमेश्वरानुग्रहद्वारैवेत्यर्थः अद्धैवेति ह्येवशब्दार्थः अत्रेश्वराज्जीवस्य भेदः स्पष्ट एव कर्माक्षयवचनात्परममुक्तित्वं च सहैव ब्रह्मणा कामान् भुङ्कते निस्तीर्णतद्गुणः
8,516 nyāyasudhā: yatkāma ityanena"na hāsya karma kṣīyate 'smāddhayevātmano yadyatkāmayate tattatsṛjata'; iti śrutirupādīyate mukto yadyatkāmayate tattadvastu tatkarma sṛjate katham yatsṛjate tadasmādātmana eva parameśvarānugrahadvāraivetyarthaḥ addhaiveti hyevaśabdārthaḥ atreśvarājjīvasya bhedaḥ spaṣṭa eva karmākṣayavacanātparamamuktitvaṃ ca sahaiva brahmaṇā kāmān bhuṅkate nistīrṇatadguṇaḥ
2.3.37c
न्यायसुधा: सहैवेत्यनेन"सो ऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चितःऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते ब्रह्मणा ब्रह्मात्मकामतया सर्वान्कामान्सह यौगपद्येन भुङ्क्त इति व्याख्यानं तु श्रौताक्षराननुगुणं तत्सिद्धान्ताननुगुणं च निस्तीर्णेत्यनेन"तीर्णो हि तदा सर्वान्शोकान्हृदयस्य भवतिऽ; इति श्रुतिर्गृह्यते तदा सर्वान् शोकांस्तीर्णो मुक्तो हृदयस्य ब्रह्मणः शेषभूतो भवतीत्यर्थः हृदयनत्वाद् हृदयं ब्रह्म तद्गुणा हृद्गुणा दुःखाद्याः अत्र सर्वशोकतरणात्परममुक्तित्वमवगम्यते दुःखादींश्च परित्यज्य
nyāyasudhā: sahaivetyanena"so 'śnute sarvānkāmānsaha brahmaṇā vipaścitaḥ'; iti śrutimupādatte brahmaṇā brahmātmakāmatayā sarvānkāmānsaha yaugapadyena bhuṅkta iti vyākhyānaṃ tu śrautākṣarānanuguṇaṃ tatsiddhāntānanuguṇaṃ ca nistīrṇetyanena"tīrṇo hi tadā sarvānśokānhṛdayasya bhavati'; iti śrutirgṛhyate tadā sarvān śokāṃstīrṇo mukto hṛdayasya brahmaṇaḥ śeṣabhūto bhavatītyarthaḥ hṛdayanatvād hṛdayaṃ brahma tadguṇā hṛdguṇā duḥkhādyāḥ atra sarvaśokataraṇātparamamuktitvamavagamyate duḥkhādīṃśca parityajya
2.3.37d
न्यायसुधा: दुःखादींश्च परित्यज्येत्यनेन"ज्योतिर्मयेषु देहेषु स्वेच्छया विश्वमोक्षिणः भुञ्जते सुसुखान्येव न दुःखादीन्कदाचनऽ; इत्यादि(कं) ब्रह्मवैवर्तवाक्यं गृह्यते अत्र बहुवचनेन भेदो दुःखाद्यभावेन परममुक्तित्वं चाव(सीयते)भासते ... जगद्वयापारवर्जितः
nyāyasudhā: duḥkhādīṃśca parityajyetyanena"jyotirmayeṣu deheṣu svecchayā viśvamokṣiṇaḥ bhuñjate susukhānyeva na duḥkhādīnkadācana'; ityādi(kaṃ) brahmavaivartavākyaṃ gṛhyate atra bahuvacanena bhedo duḥkhādyabhāvena paramamuktitvaṃ cāva(sīyate)bhāsate ... jagadvayāpāravarjitaḥ
2.3.38a
भुङ्क्ते भोगान् सहैवोच्चान्
bhuṅkte bhogān sahaivoccān
2.3.38b
न्यायसुधा: जगद्वयापारेत्यनेन स्वाधिकानन्दसम्प्राप्तौ सृष्टयादिव्यापृतिष्वपि मुक्तानां नैव कामः स्यादन्यान्कामांस्तु भुञ्जतेऽ; इति वाराहवचनं गृह्यते अत्र चैश्वर्यमर्यादया भेदो गम्यते स्वपक्षसाधनमुपसंहरति- इत्यादीति ... इत्याद्यागममानतः मुक्तस्य भेदावगतेः कथमेव ह्यभिन्नता
nyāyasudhā: jagadvayāpāretyanena svādhikānandasamprāptau sṛṣṭayādivyāpṛtiṣvapi muktānāṃ naiva kāmaḥ syādanyānkāmāṃstu bhuñjate'; iti vārāhavacanaṃ gṛhyate atra caiśvaryamaryādayā bhedo gamyate svapakṣasādhanamupasaṃharati- ityādīti ... ityādyāgamamānataḥ muktasya bhedāvagateḥ kathameva hyabhinnatā
2.3.39a
-द् जीवेशयोर्
-d jīveśayor
2.3.39ab
न्यायसुधा: मुक्तस्य परब्रह्मण इति शेषः 8,519 इदानीं परपक्षं निराकरिष्यन्यदुक्तं श्रुतिभिश्चानुमाबलादित श्रुतिसाचिव्येन अनुमानम्, तत्तावन्निराकर्तुमुपक्रमते- नानुमा चेति ... नानुमा च तदभेदं प्रमापयेत्
nyāyasudhā: muktasya parabrahmaṇa iti śeṣaḥ 8,519 idānīṃ parapakṣaṃ nirākariṣyanyaduktaṃ śrutibhiścānumābalādita śrutisācivyena anumānam, tattāvannirākartumupakramate- nānumā ceti ... nānumā ca tadabhedaṃ pramāpayet
2.3.39c
न्यायसुधा: चशब्दः स्वपक्षसाधनपरपक्षनि(रसन)राससमुच्चयार्तः प्रमापयेत् प्रमितं कुर्यात् यद्वा जीवेश्वराभेदे परोपन्यस्तसमस्तप्रमाणनिरसनप्रतिज्ञेयम् तथाच श्रुतिस्मृती चेति चार्थः 8,520 तत्कथमित्यतो ऽनुमानं तावदनुवदति- मिथ्यैवेति मिथ्यैव भेदो विमतो भेदत्वाच्चन्द्रभेदवत् इति चेत्
nyāyasudhā: caśabdaḥ svapakṣasādhanaparapakṣani(rasana)rāsasamuccayārtaḥ pramāpayet pramitaṃ kuryāt yadvā jīveśvarābhede paropanyastasamastapramāṇanirasanapratijñeyam tathāca śrutismṛtī ceti cārthaḥ 8,520 tatkathamityato 'numānaṃ tāvadanuvadati- mithyaiveti mithyaiva bhedo vimato bhedatvāccandrabhedavat iti cet
2.3.39ef
-ए न्यायसुधा: भेदो मिथ्येत्येतावत्युक्ते चन्द्रभेदादिना सिद्धसाधनं स्यादित्योत विमत इत्युक्तम् जीवब्रह्मणोर्भेद इति यावत् स्तम्भकुम्भादिभेदस्य पक्षतुल्यत्वान्न तत्र भेदत्वहेतोर्व्यभिचारः शङ्कनीय इति ज्ञापनार्थं वा यावान्कश्चिद्विमतो भेदः स सर्वो ऽपीति भेदग्रहणं (वि)स्पष्टार्थम् साध्यावधारणेनासिद्धयाद्याभासोद्धारं सूचयति भेदमिथ्यात्वसिद्धावभेद एव वास्तवः सिद्धयतीति भावः 8,521 दूषयितुं पृच्छति- साध्येति ... साध्यधर्मो ऽयं सन्नसन् वा नवोभयम्
-e nyāyasudhā: bhedo mithyetyetāvatyukte candrabhedādinā siddhasādhanaṃ syādityota vimata ityuktam jīvabrahmaṇorbheda iti yāvat stambhakumbhādibhedasya pakṣatulyatvānna tatra bhedatvahetorvyabhicāraḥ śaṅkanīya iti jñāpanārthaṃ vā yāvānkaścidvimato bhedaḥ sa sarvo 'pīti bhedagrahaṇaṃ (vi)spaṣṭārtham sādhyāvadhāraṇenāsiddhayādyābhāsoddhāraṃ sūcayati bhedamithyātvasiddhāvabheda eva vāstavaḥ siddhayatīti bhāvaḥ 8,521 dūṣayituṃ pṛcchati- sādhyeti ... sādhyadharmo 'yaṃ sannasan vā navobhayam
2.3.40a
न्यायसुधा: अयं जीवब्रह्मभेदस्य मिथ्यात्वलक्षणः सन्निति स्वमतानुसारेण ननु मिथ्यात्वं सच्चेत्तद्यस्य तदपि सत्स्यात् नहि सम्भवति नास्ति धर्मी धर्मश्चास्तीति तथाच वैपरी(त्यमेव)त्यम् मैवम् मिथ्यात्वं खल्वत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तच्च बुद्धिद्वारेणैव अत्यन्तासतो ऽपि प्रतीतिरङ्गीक्रियते तथाच मिथ्यात्वमस्तीत्यस्य तत्प्रतियोगिको ऽत्यन्ताभावः सन्नित्यर्थः नचात्र को ऽपि विरोधः असन्वेति माध्यमिकमतानुरोधेन नहि प्रतिवादिन्याश्वासो ऽस्ति येनासौ स्वमतमतिप(ती)त्य न वदेदिति निश्चिनुमः उभयं नवेति प्रतिवादिमतानुसारेण सदादिपक्षदूषणसाम्यादिति ब्रूमः यद्वोभयं (वेति) चेति तृतीयः पक्षः नेति चतुर्थः उभयं न वेत्यर्थः 8,524 आद्यं दूषयति- यदीति यदि सन्नपसिद्धान्तः
nyāyasudhā: ayaṃ jīvabrahmabhedasya mithyātvalakṣaṇaḥ sanniti svamatānusāreṇa nanu mithyātvaṃ saccettadyasya tadapi satsyāt nahi sambhavati nāsti dharmī dharmaścāstīti tathāca vaiparī(tyameva)tyam maivam mithyātvaṃ khalvatyantābhāvapratiyogitvaṃ tacca buddhidvāreṇaiva atyantāsato 'pi pratītiraṅgīkriyate tathāca mithyātvamastītyasya tatpratiyogiko 'tyantābhāvaḥ sannityarthaḥ nacātra ko 'pi virodhaḥ asanveti mādhyamikamatānurodhena nahi prativādinyāśvāso 'sti yenāsau svamatamatipa(tī)tya na vadediti niścinumaḥ ubhayaṃ naveti prativādimatānusāreṇa sadādipakṣadūṣaṇasāmyāditi brūmaḥ yadvobhayaṃ (veti) ceti tṛtīyaḥ pakṣaḥ neti caturthaḥ ubhayaṃ na vetyarthaḥ 8,524 ādyaṃ dūṣayati- yadīti yadi sannapasiddhāntaḥ
2.3.40b
न्यायसुधा: यद्ययं साध्यधर्मः सन्नित्युच्यते तदा मायावादिनो ऽपसिद्धान्तः स्यात् नहि जीवब्रह्मणोर्भेदस्य मिथ्यात्वं ब्रह्म, येन तस्य सत्त्वे ऽपि सदद्वैतवादिनो नापसिद्धान्तः स्यात् ब्रह्मणो निर्विकल्पकत्वात् द्वितीये दोषमाह- स एवेति ... स एवासन्नितीरिते
nyāyasudhā: yadyayaṃ sādhyadharmaḥ sannityucyate tadā māyāvādino 'pasiddhāntaḥ syāt nahi jīvabrahmaṇorbhedasya mithyātvaṃ brahma, yena tasya sattve 'pi sadadvaitavādino nāpasiddhāntaḥ syāt brahmaṇo nirvikalpakatvāt dvitīye doṣamāha- sa eveti ... sa evāsannitīrite
2.3.40c
न्यायसुधा: अपसिद्धान्त एव मिथ्यात्वस्यासत्त्वे (अपि) सत्त्वमेव जीवब्रह्मभेदस्य स्यात् नचासत् प्रमाणविषय इति तेषां पक्षः अनेन सदसत्त्वपक्षो ऽपि निरस्तो वेदितव्यः अन्तिममपाकरोति- नोभयं चेदिति नोभयं चेन्न सिद्धं तद्
nyāyasudhā: apasiddhānta eva mithyātvasyāsattve (api) sattvameva jīvabrahmabhedasya syāt nacāsat pramāṇaviṣaya iti teṣāṃ pakṣaḥ anena sadasattvapakṣo 'pi nirasto veditavyaḥ antimamapākaroti- nobhayaṃ cediti nobhayaṃ cenna siddhaṃ tad
Adhyāya 2 (cont. 41)
2.3.40d
न्यायसुधा: तदुभयविलक्षणत्वं च जीवब्रह्मभेदमिथ्यात्वे ऽन्यत्र वा क्वापि न सिद्धम् 8,525 नन्वनेन किमुक्तं स्यात् अप्रसिद्धविशेषणत्वमिति चेन्न सदसद्वैलक्षण्यस्य पक्षविशेषणत्वाभावात् मिथ्यात्वमेव पक्षविशेषणमुपन्यस्तं तद्धर्म एव सदसद्वैलक्षण्यम् नच विमतं बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकमितिवद्विशेषणेनापि प्रसिद्धेन भाव्यमिति वाच्यम् वैषम्यात् यद्धि व्यापककोटिनिविष्यं विवादपदं च तस्य प्रसिद्धतावश्यम्भाविनी अन्यथा व्याप्तिग्रहणपक्ष(त्व)योरसम्भवात् अस्ति च बुद्धिमत्त्वस्यापि व्यापकोटि(टौ) निवेशादि न तु सदसद्वैलक्षण्यस्येति उच्यते यो ह्यर्थः प्रमाणसाध्यः स सम्भावितप्रकारेष्वन्यतमप्रकारवानुपलब्धः इदं च जीवब्रह्मभेदस्य मिथ्यात्वं न सदादिप्रकारवदङ्गीकर्तुं शक्यं प्रकारत्रयस्यापसिद्धान्तपराहतत्वात् चतुथर्स्याप्रामाणिकत्वात् न ह्यप्रामाणिकेन प्रकारेण प्रकारवत्किञ्चिद्भवति अतो व्यापकानुपलब्धिबाधितं जीवब्रह्मणोर्भेदस्य मिथ्यात्वं न साधयितुं शक्यमिति समुदायार्थो विवक्षित इति न काचिदनुपपत्तिः अनेनैवाभिप्रायेण टीकापि नेतव्येति 8,526 दूषणान्तरमाह- इति मानस्येति ... इति मानस्य दूषणम्
nyāyasudhā: tadubhayavilakṣaṇatvaṃ ca jīvabrahmabhedamithyātve 'nyatra vā kvāpi na siddham 8,525 nanvanena kimuktaṃ syāt aprasiddhaviśeṣaṇatvamiti cenna sadasadvailakṣaṇyasya pakṣaviśeṣaṇatvābhāvāt mithyātvameva pakṣaviśeṣaṇamupanyastaṃ taddharma eva sadasadvailakṣaṇyam naca vimataṃ buddhimatkartṛpūrvakamitivadviśeṣaṇenāpi prasiddhena bhāvyamiti vācyam vaiṣamyāt yaddhi vyāpakakoṭiniviṣyaṃ vivādapadaṃ ca tasya prasiddhatāvaśyambhāvinī anyathā vyāptigrahaṇapakṣa(tva)yorasambhavāt asti ca buddhimattvasyāpi vyāpakoṭi(ṭau) niveśādi na tu sadasadvailakṣaṇyasyeti ucyate yo hyarthaḥ pramāṇasādhyaḥ sa sambhāvitaprakāreṣvanyatamaprakāravānupalabdhaḥ idaṃ ca jīvabrahmabhedasya mithyātvaṃ na sadādiprakāravadaṅgīkartuṃ śakyaṃ prakāratrayasyāpasiddhāntaparāhatatvāt catutharsyāprāmāṇikatvāt na hyaprāmāṇikena prakāreṇa prakāravatkiñcidbhavati ato vyāpakānupalabdhibādhitaṃ jīvabrahmaṇorbhedasya mithyātvaṃ na sādhayituṃ śakyamiti samudāyārtho vivakṣita iti na kācidanupapattiḥ anenaivābhiprāyeṇa ṭīkāpi netavyeti 8,526 dūṣaṇāntaramāha- iti mānasyeti ... iti mānasya dūṣaṇam
2.3.41ab
8,526f. न्यायसुधा: मीयत इति मानम् कृत्यल्लुटो बहुलमिति वचनात् मिथ्याशब्दार्थं विकल्प्याप्येवं दूषणमभिधानीयमित्यर्थः तथाहि किं मिथ्येत्यसत्त्वमुच्यते किंवानिर्वाच्यत्वम् आद्ये ऽपसिद्धान्तः द्वितीये ऽप्रसिद्धविशेषणता पक्षस्येति सत्त्वाभावो मिथ्यापदार्थ इति चेन्न तस्यैवासत्त्व(शब्दार्थ)पदार्थत्वेनापसिद्धान्तानिस्तारादिति 8,528 दोषान्तरमाह- इतीति मानस्य लिङ्गस्य भेदत्वहेतुरपि सन्नसन्वा सदसन्वा अनिर्वाच्यो वेति विकल्प्याद्ये ऽद्वैतवादिनो ऽसिद्धिः दृष्टान्तस्य साधनविकलः द्वितीयतृतीययोर्द्वयोरपि चतुर्थे द्वैतवादिन इति दूषणमभिधातव्यमित्यर्थः नच सदसदादौ भेदत्वसामान्यमस्ति येन धूमवत्त्ववदयं हेतुः स्यात् 8,530 जीवो ब्रह्मणो न भिद्यते आत्मत्वाद्ब्रह्मवदित्यादावनुमानान्तरे ऽप्येवमेव विकल्प्य दूषणान्तरमभिधातव्यमित्याह- इति मानस्येति यद्वाद्वैतवादिप्रयुक्तेषु विरुद्धविषयेषु सर्वेष्वपि अनुमानेष्वेवं साध्यं हेतुं च विकल्प्य दोषो वक्तव्य इत्यतिदिशति- इतीति 8,531 न सिद्धं तदित्ययुक्तम् पक्षीकृते भेदे वा प्रपञ्चे वाविद्यायां वा शक्तिरजतादौ वानिर्वचनीयत्वस्य प्रमाणेन साधयितुं शक्यत्वादित्यत आह- नचेति न च मानान्तरेणैतच्छक्यं साधयितुं क्वचित्
8,526f. nyāyasudhā: mīyata iti mānam kṛtyalluṭo bahulamiti vacanāt mithyāśabdārthaṃ vikalpyāpyevaṃ dūṣaṇamabhidhānīyamityarthaḥ tathāhi kiṃ mithyetyasattvamucyate kiṃvānirvācyatvam ādye 'pasiddhāntaḥ dvitīye 'prasiddhaviśeṣaṇatā pakṣasyeti sattvābhāvo mithyāpadārtha iti cenna tasyaivāsattva(śabdārtha)padārthatvenāpasiddhāntānistārāditi 8,528 doṣāntaramāha- itīti mānasya liṅgasya bhedatvaheturapi sannasanvā sadasanvā anirvācyo veti vikalpyādye 'dvaitavādino 'siddhiḥ dṛṣṭāntasya sādhanavikalaḥ dvitīyatṛtīyayordvayorapi caturthe dvaitavādina iti dūṣaṇamabhidhātavyamityarthaḥ naca sadasadādau bhedatvasāmānyamasti yena dhūmavattvavadayaṃ hetuḥ syāt 8,530 jīvo brahmaṇo na bhidyate ātmatvādbrahmavadityādāvanumānāntare 'pyevameva vikalpya dūṣaṇāntaramabhidhātavyamityāha- iti mānasyeti yadvādvaitavādiprayukteṣu viruddhaviṣayeṣu sarveṣvapi anumāneṣvevaṃ sādhyaṃ hetuṃ ca vikalpya doṣo vaktavya ityatidiśati- itīti 8,531 na siddhaṃ tadityayuktam pakṣīkṛte bhede vā prapañce vāvidyāyāṃ vā śaktirajatādau vānirvacanīyatvasya pramāṇena sādhayituṃ śakyatvādityata āha- naceti na ca mānāntareṇaitacchakyaṃ sādhayituṃ kvacit
2.3.41cd
न्यायसुधा: यदा भेदमिथ्यात्वस्य सत्त्वादिविकल्पेन दूषणाभिधानं तदान्तरशब्दो विशेषवचनः यदा तु मिथ्याशब्दार्(थरं)थविक(ल्प्य)ल्पेन दूषणाभिधानं तदान्यन्मानं मानान्तरम् एतत् अनिर्वाच्यत्वम् क्वचित् इत्युक्तस्थलेषु 8,532 तत्कथमिति चेदित्थम् कस्यचित्पदार्थस्यानिर्वाच्यत्वे प्रत्यक्षं वा प्रमाणमुच्यते अनुमानं वाऽगमो वारऽथापत्तिर्वोपमानं वाभावो वेति मनसि विकल्पान्निधाय पराङ्गीकारप्राचुर्यानुरोधेनानुमानं तावदपाकरोति- अनुमानेन चेदिति अनुमानेन चेत् सैव ह्यनवस्था भविष्यति
nyāyasudhā: yadā bhedamithyātvasya sattvādivikalpena dūṣaṇābhidhānaṃ tadāntaraśabdo viśeṣavacanaḥ yadā tu mithyāśabdār(tharṃ)thavika(lpya)lpena dūṣaṇābhidhānaṃ tadānyanmānaṃ mānāntaram etat anirvācyatvam kvacit ityuktasthaleṣu 8,532 tatkathamiti cedittham kasyacitpadārthasyānirvācyatve pratyakṣaṃ vā pramāṇamucyate anumānaṃ vā'gamo vār'thāpattirvopamānaṃ vābhāvo veti manasi vikalpānnidhāya parāṅgīkāraprācuryānurodhenānumānaṃ tāvadapākaroti- anumānena cediti anumānena cet saiva hyanavasthā bhaviṣyati
2.3.42a
न्यायसुधा: विमतमनिर्वाच्यं बाध्यत्वादित्याद्यनुमानेन शुक्तिरजतादेरनिर्वाच्यत्वं साध्यते चेदनवस्था भविष्यति कथम् सैव हि अप्रसिद्धविशेषणतापरिहारार्थानुमानपरम्पराद्वारिका प्रसिद्धैवेत्यर्थः यदत्र वक्तव्यं तत्प्रथमसूत्र एवास्माभिरभिहितम् आगममपाकरोति- नचेति नचागमस्तदर्थो ऽस्ति
nyāyasudhā: vimatamanirvācyaṃ bādhyatvādityādyanumānena śuktirajatāderanirvācyatvaṃ sādhyate cedanavasthā bhaviṣyati katham saiva hi aprasiddhaviśeṣaṇatāparihārārthānumānaparamparādvārikā prasiddhaivetyarthaḥ yadatra vaktavyaṃ tatprathamasūtra evāsmābhirabhihitam āgamamapākaroti- naceti nacāgamastadartho 'sti
2.3.42b
न्यायसुधा: तदर्थो ऽनिर्वचनीयार्थः अनुपलम्भादिति भावः ननु कथं नास्ति नासदासीन्नोसदासीत्तदानीमित्यागमस्य विद्यमानत्वादित्यत आह- नासदिति 8,533 ... नासदासीन्न तद् वदेत्
nyāyasudhā: tadartho 'nirvacanīyārthaḥ anupalambhāditi bhāvaḥ nanu kathaṃ nāsti nāsadāsīnnosadāsīttadānīmityāgamasya vidyamānatvādityata āha- nāsaditi 8,533 ... nāsadāsīnna tad vadet
2.3.42cd
न्यायसुधा: इत्यागम इति शेषः तत् अनिर्वाच्यं वस्तु अयं भावः पदसमन्वयबलेन प्रतीतः पदार्थसंसर्गो हि वाक्यार्थो नापरः अन्यथारऽथापत्त्यादेरप्यागमान्तर्भावप्रसङ्गात् अत्र च प्रलये सदाद्यभावमात्रं वाक्यात्प्रतीयते न पुनरनिर्वाच्यं वस्तु ततो नायमागमो ऽनिर्वाच्यार्थ इति मा भूदयमागमो ऽनिर्वचनीयार्थः तथाप्येतद्वचनबलेनानिर्वचनीयार्थः सेत्स्यति तथाहि अत्र तावत्प्रलये सदसदभाव; प्रतिपाद्यते तत्सामर्थ्यात्तदा विद्यमानस्यार्थस्य सत्त्वासत्त्वप्रतिषेधावगतौ परिशेषादनिर्वाच्यत्वावगतेः नच तदा वस्तुमात्राभावः पुनः सृष्टयनुपपत्तेः अभावस्याङ्गीकार्यत्वाच्च 8,534 परिशेषश्चार्थापत्तिरनुमानं वेत्याशङ्कते- परिशेषादिति परिशेषादनिर्वाच्यं यदि सिद्धयेत्
nyāyasudhā: ityāgama iti śeṣaḥ tat anirvācyaṃ vastu ayaṃ bhāvaḥ padasamanvayabalena pratītaḥ padārthasaṃsargo hi vākyārtho nāparaḥ anyathār'thāpattyāderapyāgamāntarbhāvaprasaṅgāt atra ca pralaye sadādyabhāvamātraṃ vākyātpratīyate na punaranirvācyaṃ vastu tato nāyamāgamo 'nirvācyārtha iti mā bhūdayamāgamo 'nirvacanīyārthaḥ tathāpyetadvacanabalenānirvacanīyārthaḥ setsyati tathāhi atra tāvatpralaye sadasadabhāva; pratipādyate tatsāmarthyāttadā vidyamānasyārthasya sattvāsattvapratiṣedhāvagatau pariśeṣādanirvācyatvāvagateḥ naca tadā vastumātrābhāvaḥ punaḥ sṛṣṭayanupapatteḥ abhāvasyāṅgīkāryatvācca 8,534 pariśeṣaścārthāpattiranumānaṃ vetyāśaṅkate- pariśeṣāditi pariśeṣādanirvācyaṃ yadi siddhayet
2.3.42d
न्यायसुधा: परिशेषादनिर्वाच्यं वस्तु सिद्धयेदित यद्युच्यत इति सम्बन्धः अत्र ब्रूमः भवेदिदं यद्यत्र सदसच्छब्दौ प्रतीतार्थौ स्याताम् नचैवम् प्रत्यक्षाप्रत्यक्षपञ्चमहाभूतपरत्वात् "न सत्तन्नासदुच्यतेऽ; इत्यादौ तत्र प्रयोगात् कुत एतदिति चेत्प्रतीतार्थत्वे ऽनिष्यप्रसङ्गादितयाशयवानाह- परात्मन इति ... परात्मनः
nyāyasudhā: pariśeṣādanirvācyaṃ vastu siddhayedita yadyucyata iti sambandhaḥ atra brūmaḥ bhavedidaṃ yadyatra sadasacchabdau pratītārthau syātām nacaivam pratyakṣāpratyakṣapañcamahābhūtaparatvāt "na sattannāsaducyate'; ityādau tatra prayogāt kuta etaditi cetpratītārthatve 'niṣyaprasaṅgāditayāśayavānāha- parātmana iti ... parātmanaḥ
2.3.43a
अनिर्वाच्यत्वमेव स्यात्
anirvācyatvameva syāt
2.3.43b
न्यायसुधा: तर्हि सत्त्वेनाङ्गीकृतस्य परमात्मन एवानिर्वाच्यत्वं स्यादित्यर्थः कुत इत्यत आह- परिशिष्यो हीति ... परिशिष्टो ह्यसौ तदा
nyāyasudhā: tarhi sattvenāṅgīkṛtasya paramātmana evānirvācyatvaṃ syādityarthaḥ kuta ityata āha- pariśiṣyo hīti ... pariśiṣṭo hyasau tadā
2.3.43c
न्यायसुधा: सदसत्प्रतिषेधसामर्थ्यात्सर्वकार्य(प्र)लये ऽवशिष्यस्य खल्वनिर्वाच्यत्वमेवेष्यव्यम् असौ परमात्मा यस्मात्तदा प्रलयवेलायामलीनतयावशिष्यस्तस्मात्तस्यानिर्वाच्यत्वं भवेदिति नच वाच्यं यद्यपि प्रलये परमात्मा विद्यत एव तथापि तम आसीदित्यदिसन्निहितवाक्यात्तमो ऽविद्याख्यं बुद्धिसन्निहितमिति तदुपक्तायां बुद्धौ परिशेषप्रमाणमपि तमस एव अनिर्वाच्यतामाधास्यतीति आनीदवातमिति वाक्येन ब्रह्मणो ऽपि बुद्धिसन्निधानात् सत्यं ज्ञानमिति तस्य सत्यत्वावगमादपवाद इति चेन्न आसीदिति तमसो ऽपि सत्त्वावगमादपवादः स्यात् सांव्यावहारिकं सत्त्वं तदिति चेत् ब्रह्मणो ऽपि तथा किन्न स्यात् किञ्चास्मिन्व्याख्याने तदानीमिति व्यर्थं सदा तमसो ऽनिर्वाच्यत्वात् अन्यपरं वाक्यमिति चेत् तथाप्यसन्नासीदिति व्यर्थमेव प्राप्त्यभावात् 8,537 "न तं विदाथ य इमा जजानान्यद्युष्माकमन्तरं बभूव नीहारेण प्रावृता जल्प्या चासुतृप उक्थशासश्चरन्ति त इमे सत्याः कामा अनृता पिधानाऽ; इत्याद्यागमस्तर्ह्यज्ञानस्यानिर्वाच्यत्वे प्रमाणमित्यत आह- नचेति नचान्य आगमस्तत्र
nyāyasudhā: sadasatpratiṣedhasāmarthyātsarvakārya(pra)laye 'vaśiṣyasya khalvanirvācyatvameveṣyavyam asau paramātmā yasmāttadā pralayavelāyāmalīnatayāvaśiṣyastasmāttasyānirvācyatvaṃ bhavediti naca vācyaṃ yadyapi pralaye paramātmā vidyata eva tathāpi tama āsīdityadisannihitavākyāttamo 'vidyākhyaṃ buddhisannihitamiti tadupaktāyāṃ buddhau pariśeṣapramāṇamapi tamasa eva anirvācyatāmādhāsyatīti ānīdavātamiti vākyena brahmaṇo 'pi buddhisannidhānāt satyaṃ jñānamiti tasya satyatvāvagamādapavāda iti cenna āsīditi tamaso 'pi sattvāvagamādapavādaḥ syāt sāṃvyāvahārikaṃ sattvaṃ taditi cet brahmaṇo 'pi tathā kinna syāt kiñcāsminvyākhyāne tadānīmiti vyarthaṃ sadā tamaso 'nirvācyatvāt anyaparaṃ vākyamiti cet tathāpyasannāsīditi vyarthameva prāptyabhāvāt 8,537 "na taṃ vidātha ya imā jajānānyadyuṣmākamantaraṃ babhūva nīhāreṇa prāvṛtā jalpyā cāsutṛpa ukthaśāsaścaranti ta ime satyāḥ kāmā anṛtā pidhānā'; ityādyāgamastarhyajñānasyānirvācyatve pramāṇamityata āha- naceti nacānya āgamastatra
2.3.43d
न्यायसुधा: तत्रानिर्वाच्ये ऽर्थे मानमिति शेषः अन्यानृतशब्दाभ्यामनिर्वचनीयाज्ञानाभिधानात्कथं नेत्यतो ऽनिर्वाच्यत्वं निर्वक्ति- सदसदिति ... सदसत्प्रतियोगिनि
nyāyasudhā: tatrānirvācye 'rthe mānamiti śeṣaḥ anyānṛtaśabdābhyāmanirvacanīyājñānābhidhānātkathaṃ netyato 'nirvācyatvaṃ nirvakti- sadasaditi ... sadasatpratiyogini
2.3.44a
न्यायसुधा: सदसती प्रतियोगिनी यस्य तत्तथोक्तम् यन्न सन्नाप्यसत्तद्धयनिर्वाच्यम् नचात्र तत्प्रतिपादकः शब्दो ऽस्ति अनृतादिशब्दस्य त्वन्यथा व्याख्यानादिति 8,539 प्रत्यक्षं प्रतिक्षिपति- नचेति न च प्रत्यक्षमात्रास्ति
nyāyasudhā: sadasatī pratiyoginī yasya tattathoktam yanna sannāpyasattaddhayanirvācyam nacātra tatpratipādakaḥ śabdo 'sti anṛtādiśabdasya tvanyathā vyākhyānāditi 8,539 pratyakṣaṃ pratikṣipati- naceti na ca pratyakṣamātrāsti
2.3.44b
न्यायसुधा: नहीदमनिर्वाच्यमिति कश्चिल्लौकिकः परीक्षको वा चक्षुरादिनेक्षते बाधोत्तरकालं मिथ्यैव रजतं प्रत्यभादित्यनुवादात्कथं नेक्षत इति चेन्न मिथ्याशब्दस्यासदर्थत्वात् 8,541 अर्थापत्तिमपाकरोति- नचेति ... नचार्थापत्तिरिष्यते
nyāyasudhā: nahīdamanirvācyamiti kaścillaukikaḥ parīkṣako vā cakṣurādinekṣate bādhottarakālaṃ mithyaiva rajataṃ pratyabhādityanuvādātkathaṃ nekṣata iti cenna mithyāśabdasyāsadarthatvāt 8,541 arthāpattimapākaroti- naceti ... nacārthāpattiriṣyate
2.3.44c
न्यायसुधा: अनुमानात्पृथक् प्रामाणिकैरिति शेषः अनुमानं चाप्रसिद्धविशेषणतया निरस्तमिति भावः किञ्च नास्त्यसावनुपपद्यमानो ऽर्थो येन कस्यचिदर्थस्यानिर्वाच्यतापत्तिः स्यात् 8,542 अथ मतम् यदि वियदादिविश्वं वा शुक्तिरजतादिकं वा सत्स्यात्तदा न बाध्येत सतो बाधायोगात् नहि (संश्चिदात्मा) सन्नात्मा बाध्यते यदि वासत्स्यात्तर्हि न प्रतीयेत असतः प्रतीत्ययोगात् नहि नरि शृङ्गं भाति गवीव अतो बाधप्रतीत्योरनुपपत्त्यानिर्वाच्यत्वं गम्यत इत्यत आह- बाधेति बाधायोगात् सत इति
nyāyasudhā: anumānātpṛthak prāmāṇikairiti śeṣaḥ anumānaṃ cāprasiddhaviśeṣaṇatayā nirastamiti bhāvaḥ kiñca nāstyasāvanupapadyamāno 'rtho yena kasyacidarthasyānirvācyatāpattiḥ syāt 8,542 atha matam yadi viyadādiviśvaṃ vā śuktirajatādikaṃ vā satsyāttadā na bādhyeta sato bādhāyogāt nahi (saṃścidātmā) sannātmā bādhyate yadi vāsatsyāttarhi na pratīyeta asataḥ pratītyayogāt nahi nari śṛṅgaṃ bhāti gavīva ato bādhapratītyoranupapattyānirvācyatvaṃ gamyata ityata āha- bādheti bādhāyogāt sata iti
2.3.44d
न्यायसुधा: अर्थापत्तिर्नेष्यत इति वर्तते एकदेशोत्कीर्तनेनोक्तं सर्वमुपात्तं वेदितव्यम् सतो बाधायोगादित्याद्युक्तार्थापत्तिर्नानिर्वाच्यत्वं गमयितुमलमित्यथरः वियदादेः सत्त्वे शुक्तिरजतादेश्चासत्त्वे ऽनुपपत्त्यभावादिति भावः ननु यदि वियदादिकं सत्स्यात्तदा बाधो न स्यादित्युक्तमित्यत आह- बाधाभावत इति ... बाधाभावत एव हि इष्टापत्तिः
nyāyasudhā: arthāpattirneṣyata iti vartate ekadeśotkīrtanenoktaṃ sarvamupāttaṃ veditavyam sato bādhāyogādityādyuktārthāpattirnānirvācyatvaṃ gamayitumalamityatharḥ viyadādeḥ sattve śuktirajatādeścāsattve 'nupapattyabhāvāditi bhāvaḥ nanu yadi viyadādikaṃ satsyāttadā bādho na syādityuktamityata āha- bādhābhāvata iti ... bādhābhāvata eva hi iṣṭāpattiḥ
2.3.44ef
-ए न्यायसुधा: वियदादेर्विश्वस्य बाधाभावत एव, सत्त्वे बाधो न स्यादितीष्यापादनमेतत् नेह नानास्तीति श्रौतनिषेधात्मा बाधो ऽस्तीति चेन्न तस्य प्रा(ङ्निषि)गेव निषिद्धत्वात् तदिदमाह हिशब्देन अनेनाक्षेपकासिद्धिश्चोक्ता भवति 8,543 विमतं बाध्यं दृश्यत्वाद् भ्रान्तिवदिति वियदादौ बाधः प्रमित इत्यत आह- नहति ... न हि भ्रान्तावपि बाधो ऽवगम्यते
-e nyāyasudhā: viyadāderviśvasya bādhābhāvata eva, sattve bādho na syāditīṣyāpādanametat neha nānāstīti śrautaniṣedhātmā bādho 'stīti cenna tasya prā(ṅniṣi)geva niṣiddhatvāt tadidamāha hiśabdena anenākṣepakāsiddhiścoktā bhavati 8,543 vimataṃ bādhyaṃ dṛśyatvād bhrāntivaditi viyadādau bādhaḥ pramita ityata āha- nahati ... na hi bhrāntāvapi bādho 'vagamyate
2.3.45ab
न्यायसुधा: तस्माद्दृष्टान्तः साध्यविकल इत्यर्थः कथमिति चेत् वक्तव्यं (हि क) तर्हि कस्य बाध सति किं ज्ञानस्योत विषयस्य नाद्यः अधिष्ठानज्ञाननाश्यत्वलक्षणस्य पराभिमतस्य बाधस्य तत्र स्वभावभङ्गुरे ऽभावात् अन्यथा प्रमितेरपि तत्प्रसङ्गात् परमते ज्ञानस्य साक्षित्वेन विनाशायोगाच्च द्वितीयं प्रतिषेधति- विषयस्येति विषयस्य कुतो बाधो विद्यमानं हि बाध्यते
nyāyasudhā: tasmāddṛṣṭāntaḥ sādhyavikala ityarthaḥ kathamiti cet vaktavyaṃ (hi ka) tarhi kasya bādha sati kiṃ jñānasyota viṣayasya nādyaḥ adhiṣṭhānajñānanāśyatvalakṣaṇasya parābhimatasya bādhasya tatra svabhāvabhaṅgure 'bhāvāt anyathā pramiterapi tatprasaṅgāt paramate jñānasya sākṣitvena vināśāyogācca dvitīyaṃ pratiṣedhati- viṣayasyeti viṣayasya kuto bādho vidyamānaṃ hi bādhyate
2.3.45cd
न्यायसुधा: न कुतो ऽपीत्यर्थः कुतो नेति चेत् विषयः को ऽभिमतः किं शुक्त्यादिः किं वा रजतादिः आद्ये हेतुमाह- विद्यमानं हीति नहि वन्ध्यासुतो वध्यो यज्ञदत्तो हि वध्यते
nyāyasudhā: na kuto 'pītyarthaḥ kuto neti cet viṣayaḥ ko 'bhimataḥ kiṃ śuktyādiḥ kiṃ vā rajatādiḥ ādye hetumāha- vidyamānaṃ hīti nahi vandhyāsuto vadhyo yajñadatto hi vadhyate
2.3.46ab
न्यायसुधा: "न हि भ्रान्तौऽ; इत्यतो मण्डूकप्लुत्या नेत्यनुवर्तते विद्यमानं यथार्थज्ञानोदयानन्तरमप्यनुवर्तमानं नहि बाध्यते तथा सत्यात्मनो ऽपि बाधप्रसङ्गादिति भावः द्वितीये (युक्तिमा)हेतुमाह- विद्यमानं हीति यत्पूर्वं विद्यमानं तदेव केनचिन्नाश्यते (नत्ववि)नाविद्यमान् शुक्तिरजतादिकं चाविद्यमानमिति तस्य नाश्यत्वायोगात्तद्विषयो बाधः सुतरामयुक्त इति असतो नाश्यत्वं नास्ति किन्तु विद्यमानस्यैवेत्यत्र दृष्टान्तावाह- नहीति अयमत्र प्रयोगः शुक्तिरजतं न नाश्यमसत्त्वात् यदसत्तन्न नाश्यं यथा वन्ध्यासुतः यद्वा यन्नाश्यं न तदसद्यथा यज्ञदत्त इति 8,545 स्यादेतत् बाधानभ्युपगमे लौकिकवैदिकव्यवहारविरोधो ऽपसिद्धान्तश्च स्यादित्यतः सर्वथाङ्गीकर्तव्ये बाधे तद्दृष्टान्तेन वियदादेरपि बाधायोगात्सत्त्वानुपपत्तिरित्यत आह- बाधेति बाधायोगः सत इति व्याप्तिरेषा क्व दृश्यते
nyāyasudhā: "na hi bhrāntau'; ityato maṇḍūkaplutyā netyanuvartate vidyamānaṃ yathārthajñānodayānantaramapyanuvartamānaṃ nahi bādhyate tathā satyātmano 'pi bādhaprasaṅgāditi bhāvaḥ dvitīye (yuktimā)hetumāha- vidyamānaṃ hīti yatpūrvaṃ vidyamānaṃ tadeva kenacinnāśyate (natvavi)nāvidyamān śuktirajatādikaṃ cāvidyamānamiti tasya nāśyatvāyogāttadviṣayo bādhaḥ sutarāmayukta iti asato nāśyatvaṃ nāsti kintu vidyamānasyaivetyatra dṛṣṭāntāvāha- nahīti ayamatra prayogaḥ śuktirajataṃ na nāśyamasattvāt yadasattanna nāśyaṃ yathā vandhyāsutaḥ yadvā yannāśyaṃ na tadasadyathā yajñadatta iti 8,545 syādetat bādhānabhyupagame laukikavaidikavyavahāravirodho 'pasiddhāntaśca syādityataḥ sarvathāṅgīkartavye bādhe taddṛṣṭāntena viyadāderapi bādhāyogātsattvānupapattirityata āha- bādheti bādhāyogaḥ sata iti vyāptireṣā kva dṛśyate
2.3.46c
न्यायसुधा: क्वेत्याक्षेपे इदमुक्तं भवति सत्यमङ्गीक्रियत एव बाधो ऽस्माभिः किन्त्वन्यथाविज्ञातस्य सम्यग्विज्ञानगोचरत्वलक्षणः स तु भ्रान्ताविव वियदादावप्यस्त्येव क्षणिकत्वब्रह्मपरिणामत्वादिरूपेण विज्ञातस्य स्थायित्वादिरूपेणावगमात् अधिष्ठानयाथात्म्यज्ञाननाश्यत्वस्यैव प्राङ्निरस्तत्वात् तत्साधने सिद्धसाधनता स्यात् नच तेन वियदादौ सत्त्वप्रतिक्षेपः सम्भवति यत्सत्तन्न बाध्यत इति व्याप्तेरनवगतत्वात् स (तो ऽप्या)त्यस्याप्यात्मनो ऽन्याकारेण विदितस्य सम्यग्विज्ञानगोचरत्वस्योभयसिद्धत्वात् नचार्थापत्तेः पृथक् प्रमाणत्वे किं व्याप्त्येति वाच्यम् नहि वयमनुपपद्यमानर्स्थस्योपपादकेनार्थेन व्याप्तेरभावं चोदयामः किन्तु सत्त्वस्य बाधाभावेन बाधस्य वा सत्त्वाभावेन नहि बाध एवानुपपद्यरमानो ऽर्थः किन्तु प्रतीतत्वे सति बाधः तस्य चान्यथानुपपत्तिं व्युत्पादयता सर्वथासत्त्वे बाधो न स्यादिति प्रसङ्गो वा बाधात्सन्न भवतीत्यनुमानं वा वाच्यम् तदुभयं च व्याप्त्यपेक्षमेव यदा तु प्रमाणद्वयविरोधो ऽर्थापत्तिस्तदा स्पष्ट एव व्याप्त्यभावो दोष इति ननु बाधायोगादिति पञ्चमी किमर्था उच्यते सतो बाधायोगाद्बाध्यमानमिदं न सदित्यनुमाने व्याप्तिरेषा क्व दृश्यत इति व्याख्यायते यद्वास्मदभिमतबाधाभ्युपगमे बाधायोगात्सत इत्यादिकं नोपपद्यत इति नञो ऽनुवृत्त्या व्याख्या कुत इत्याशङ्कायां व्याप्तिरित्यादिकं व्याख्येयम् 8,548 एवं विनाशलक्षणं बाधं सिद्धवत्कृत्य शक्तिरजतादौ वियदादौ च बाधस्यासिद्धिरभिहिता इदानीं तामेव विवरितुं बाधस्वरूपं परं पृच्छति- कश्चेति कश्चायं बाध उद्दिष्टो
nyāyasudhā: kvetyākṣepe idamuktaṃ bhavati satyamaṅgīkriyata eva bādho 'smābhiḥ kintvanyathāvijñātasya samyagvijñānagocaratvalakṣaṇaḥ sa tu bhrāntāviva viyadādāvapyastyeva kṣaṇikatvabrahmapariṇāmatvādirūpeṇa vijñātasya sthāyitvādirūpeṇāvagamāt adhiṣṭhānayāthātmyajñānanāśyatvasyaiva prāṅnirastatvāt tatsādhane siddhasādhanatā syāt naca tena viyadādau sattvapratikṣepaḥ sambhavati yatsattanna bādhyata iti vyāpteranavagatatvāt sa (to 'pyā)tyasyāpyātmano 'nyākāreṇa viditasya samyagvijñānagocaratvasyobhayasiddhatvāt nacārthāpatteḥ pṛthak pramāṇatve kiṃ vyāptyeti vācyam nahi vayamanupapadyamānarsthasyopapādakenārthena vyāpterabhāvaṃ codayāmaḥ kintu sattvasya bādhābhāvena bādhasya vā sattvābhāvena nahi bādha evānupapadyaramāno 'rthaḥ kintu pratītatve sati bādhaḥ tasya cānyathānupapattiṃ vyutpādayatā sarvathāsattve bādho na syāditi prasaṅgo vā bādhātsanna bhavatītyanumānaṃ vā vācyam tadubhayaṃ ca vyāptyapekṣameva yadā tu pramāṇadvayavirodho 'rthāpattistadā spaṣṭa eva vyāptyabhāvo doṣa iti nanu bādhāyogāditi pañcamī kimarthā ucyate sato bādhāyogādbādhyamānamidaṃ na sadityanumāne vyāptireṣā kva dṛśyata iti vyākhyāyate yadvāsmadabhimatabādhābhyupagame bādhāyogātsata ityādikaṃ nopapadyata iti naño 'nuvṛttyā vyākhyā kuta ityāśaṅkāyāṃ vyāptirityādikaṃ vyākhyeyam 8,548 evaṃ vināśalakṣaṇaṃ bādhaṃ siddhavatkṛtya śaktirajatādau viyadādau ca bādhasyāsiddhirabhihitā idānīṃ tāmeva vivarituṃ bādhasvarūpaṃ paraṃ pṛcchati- kaśceti kaścāyaṃ bādha uddiṣṭo
2.3.46d
न्यायसुधा: यो ऽयं वियदादेः शुक्तिरजतादेश्च सत्त्वाभावसिद्धयर्थं बाध उद्दिष्यो ऽयं कः किं (वि)ज्ञानेन विनाशः किंवा निवृत्तिर्यद्वा नासीन्नास्ति न भविष्यतीति कालत्रयसत्तानिषेध इति भावः ननु विनाशनिवृत्त्योः को भेदः उच्यते केचित्खलु मायावादिनो वदन्ति अधिष्ठानयाथात्म्यज्ञानेन सविलासाविद्या विनश्यति यावन्ति ज्ञानानि तावत्यो ह्यविद्या इति तन्मतरीत्या विनाश इत्युक्तम् अपरे त्वेकैकाविद्या तदवस्थाविशेषा एव रजताद्युपादानानि भवन्तीति मन्वाना अधिष्ठानतत्त्वज्ञानेन, सह कार्यैरविद्या तिरोधत्त इति तत्समयानुसारेण निवृत्तिरिति 8,549 यद्वाविद्याया विद्यया विनाशो भवति कार्यं तु रजतादिकमुपादानविनाशे स्वयमेव विलीयत इति परेषां मतम् तदुभयानुसारेणेदं कल्पद्वयम् अथवालौकिकरजतोत्पादवादिनां मतमनुसृत्य विनाश इति मायावादिनां तु मतमनुरुद्धय निवृत्तिरिति यदि वा, विनाश इति मायावादिनां मतम् विवेकाग्रहात्प्रवृत्तस्य विवेकग्रहे सति निवृत्तिरिति प्राभाकरमतमिति 8,550 आद्यं दूषयति- नहीति ... नहि नाशो ऽसतो भवेत्
nyāyasudhā: yo 'yaṃ viyadādeḥ śuktirajatādeśca sattvābhāvasiddhayarthaṃ bādha uddiṣyo 'yaṃ kaḥ kiṃ (vi)jñānena vināśaḥ kiṃvā nivṛttiryadvā nāsīnnāsti na bhaviṣyatīti kālatrayasattāniṣedha iti bhāvaḥ nanu vināśanivṛttyoḥ ko bhedaḥ ucyate kecitkhalu māyāvādino vadanti adhiṣṭhānayāthātmyajñānena savilāsāvidyā vinaśyati yāvanti jñānāni tāvatyo hyavidyā iti tanmatarītyā vināśa ityuktam apare tvekaikāvidyā tadavasthāviśeṣā eva rajatādyupādānāni bhavantīti manvānā adhiṣṭhānatattvajñānena, saha kāryairavidyā tirodhatta iti tatsamayānusāreṇa nivṛttiriti 8,549 yadvāvidyāyā vidyayā vināśo bhavati kāryaṃ tu rajatādikamupādānavināśe svayameva vilīyata iti pareṣāṃ matam tadubhayānusāreṇedaṃ kalpadvayam athavālaukikarajatotpādavādināṃ matamanusṛtya vināśa iti māyāvādināṃ tu matamanuruddhaya nivṛttiriti yadi vā, vināśa iti māyāvādināṃ matam vivekāgrahātpravṛttasya vivekagrahe sati nivṛttiriti prābhākaramatamiti 8,550 ādyaṃ dūṣayati- nahīti ... nahi nāśo 'sato bhavet
2.3.46ef
न्यायसुधा: असत इत्युपलक्षणम् असदेव रजतं प्रत्यभादित्युत्तरानुभवबलादसदेव तावच्छुक्तिरजतम् नचासतः शशविषाणवद्विनाशः सम्भवति स्वरूपनिवृत्तिर्हि विनाशः नचासतः स्वरूपमस्ति व्याघातात् नापि वियदादेर्विनाशः सम्भवति नित्यत्वात् घटादेरपि मुद्गराभिघातादिनैव विनाशो नाधिष्ठानतत्त्वज्ञानेनेति पूर्वोक्तं स्मारयितुमेतदुक्तमिति हिशब्दः जोस्हि-9 8,551 द्वितीयं निराकरोति- निवृत्तिश्चेति निवृत्तिश्चाप्रवृत्तस्य कथमेवोपपद्यते
nyāyasudhā: asata ityupalakṣaṇam asadeva rajataṃ pratyabhādityuttarānubhavabalādasadeva tāvacchuktirajatam nacāsataḥ śaśaviṣāṇavadvināśaḥ sambhavati svarūpanivṛttirhi vināśaḥ nacāsataḥ svarūpamasti vyāghātāt nāpi viyadādervināśaḥ sambhavati nityatvāt ghaṭāderapi mudgarābhighātādinaiva vināśo nādhiṣṭhānatattvajñāneneti pūrvoktaṃ smārayitumetaduktamiti hiśabdaḥ joshi-9 8,551 dvitīyaṃ nirākaroti- nivṛttiśceti nivṛttiścāpravṛttasya kathamevopapadyate
2.3.47a
न्यायसुधा: तिरोभावादिरूपा निवृत्तिः खल्वाविर्भावादिरूपप्रवृत्तिमतो भवेत् सद्धर्मश्चाविर्भावः शुक्तिरजतादिकं चासदित्युक्तम् अतः अप्रवृत्तस्य तस्य निवृत्तिश्च कथमेवोपपद्यते यद्वा अविद्याया प्रवृत्तस्य तदुपादानकस्य हि विद्यया निवृत्तिरुक्तरूपोपपद्यते नच शक्तिरजतादिकमविद्योपादानकम् असत्त्वात् अतः अप्रवृत्तस्य निवृत्तिश्च कथमेवोपपद्यते एतेन वियदादावपि बाधासिद्धिरुक्ता वेदितव्या प्राभाकरं प्रति रजतार्थिताभावादिनाप्रवृत्तस्य पुरुषस्य निवृत्तिर्नोपपद्यत इति तत्राव्याप्तेर्नेदं बाधलक्षणमिति व्याख्येयम् 8,552 तृतीयं दूषयितुमनुवदति- नासीदिति नासीदस्ति भविष्यच्च तदिति ज्ञानमेयता यदि बाधस्
nyāyasudhā: tirobhāvādirūpā nivṛttiḥ khalvāvirbhāvādirūpapravṛttimato bhavet saddharmaścāvirbhāvaḥ śuktirajatādikaṃ cāsadityuktam ataḥ apravṛttasya tasya nivṛttiśca kathamevopapadyate yadvā avidyāyā pravṛttasya tadupādānakasya hi vidyayā nivṛttiruktarūpopapadyate naca śaktirajatādikamavidyopādānakam asattvāt ataḥ apravṛttasya nivṛttiśca kathamevopapadyate etena viyadādāvapi bādhāsiddhiruktā veditavyā prābhākaraṃ prati rajatārthitābhāvādināpravṛttasya puruṣasya nivṛttirnopapadyata iti tatrāvyāpternedaṃ bādhalakṣaṇamiti vyākhyeyam 8,552 tṛtīyaṃ dūṣayitumanuvadati- nāsīditi nāsīdasti bhaviṣyacca taditi jñānameyatā yadi bādhas
2.3.47cd
-च् न्यायसुधा: यदेतावन्तं कालं प्रत्यभात्तन्नासीन्नास्ति न भविष्यतीति त्रैकालिकसत्त्वनिषेधरूपज्ञानविषयता (यदि) बाध इत्यर्थः यद्यप्येवंविधं ज्ञानं बाध इति वक्तव्यं तथापि तस्य रजतादिसम्बन्धिताज्ञापनार्थं ज्ञानमेयतेत्युक्तम् दूषयति- तदेति 8,553 ... तदासत्त्वं तेनैवाङ्गीकृतं पुनः
-c nyāyasudhā: yadetāvantaṃ kālaṃ pratyabhāttannāsīnnāsti na bhaviṣyatīti traikālikasattvaniṣedharūpajñānaviṣayatā (yadi) bādha ityarthaḥ yadyapyevaṃvidhaṃ jñānaṃ bādha iti vaktavyaṃ tathāpi tasya rajatādisambandhitājñāpanārthaṃ jñānameyatetyuktam dūṣayati- tadeti 8,553 ... tadāsattvaṃ tenaivāṅgīkṛtaṃ punaḥ
2.3.48ab
न्यायसुधा: यद्येवं त्रैकालिकसत्त्वनिषेधलक्षणो बाधो वियदादेः शुक्तिरजतादेश्चाङ्गीक्रियते तदा असद्वैलक्षण्यमुररीकुर्वता तेनैव पुनरसत्त्वमङ्गीकृतं स्यात् सत्ताविरहव्यतिरेकेण शशविषाणादीनामप्यसत्त्वस्यानिरूपणात् अपसिद्धान्तप्रसङ्गान्नायं बाधः परेणाङ्गीकर्तुं शक्यत इत्याशयः असिद्धश्चायं बाधो वियदादाविति प्रागेवोक्तम् (ननु) यदुक्तं शुक्तिरजतादेरसत्त्वान्न विनाशादिलक्षणो बाधः सम्भवतीति तद(सत्)सिद्धम् विमतं नासत् प्रतीयमानत्वात्, यत्प्रतीयते तन्नासद्यथा पटः, यच्चासन्न तत्प्रतीयते यथा शशविषाणमिति प्रमाणेनासत्त्वविरहस्य निश्चितत्वात् अत एवासत्त्वे ऽनुपपत्त्यभावादर्थापत्तेरन्यथैवोपपत्तिरित्यपि प्रत्युक्तम् प्रतीतेरेवानुपपत्तेः यच्चोक्तं त्रैकालिकसत्त्वनिषेधे ऽसत्त्वाङ्गीकारप्रसङ्ग इति तदप्यसत् प्रतीतत्वेनासत्त्वानुपपत्तौ निषेधस्य सत्त्वोत्सारणमात्र एव पर्यवसानोपपत्तेः यदप्यत्रोक्तं सत्ताविरहव्यतिरेकेणासत्त्वं नाम दुर्निरूपमिति, तच्चायुक्तम् निरुपाख्यत्वमसत्त्वमिति निरूपणात् इति चेन्न असतः प्रतीत्यभावे खल्विदं सर्वं स्यात् नचैवम् असतः प्रतीतिं निराकुर्वता त्वयैव तस्या अङ्गीकार्यत्वादित्याशयवानाह- प्रतीतिरिति प्रतीतिर्नासत इति वदन्नङ्गीकरोति ताम्
nyāyasudhā: yadyevaṃ traikālikasattvaniṣedhalakṣaṇo bādho viyadādeḥ śuktirajatādeścāṅgīkriyate tadā asadvailakṣaṇyamurarīkurvatā tenaiva punarasattvamaṅgīkṛtaṃ syāt sattāvirahavyatirekeṇa śaśaviṣāṇādīnāmapyasattvasyānirūpaṇāt apasiddhāntaprasaṅgānnāyaṃ bādhaḥ pareṇāṅgīkartuṃ śakyata ityāśayaḥ asiddhaścāyaṃ bādho viyadādāviti prāgevoktam (nanu) yaduktaṃ śuktirajatāderasattvānna vināśādilakṣaṇo bādhaḥ sambhavatīti tada(sat)siddham vimataṃ nāsat pratīyamānatvāt, yatpratīyate tannāsadyathā paṭaḥ, yaccāsanna tatpratīyate yathā śaśaviṣāṇamiti pramāṇenāsattvavirahasya niścitatvāt ata evāsattve 'nupapattyabhāvādarthāpatteranyathaivopapattirityapi pratyuktam pratīterevānupapatteḥ yaccoktaṃ traikālikasattvaniṣedhe 'sattvāṅgīkāraprasaṅga iti tadapyasat pratītatvenāsattvānupapattau niṣedhasya sattvotsāraṇamātra eva paryavasānopapatteḥ yadapyatroktaṃ sattāvirahavyatirekeṇāsattvaṃ nāma durnirūpamiti, taccāyuktam nirupākhyatvamasattvamiti nirūpaṇāt iti cenna asataḥ pratītyabhāve khalvidaṃ sarvaṃ syāt nacaivam asataḥ pratītiṃ nirākurvatā tvayaiva tasyā aṅgīkāryatvādityāśayavānāha- pratītiriti pratītirnāsata iti vadannaṅgīkaroti tām
2.3.48cd
न्यायसुधा: वदन्नित्युपलक्षणम् जानन्नित्यपि द्रष्टव्यम् असतः प्रतीतिर्नास्तीति निषेधं कुर्वता कुतो ऽसतः प्रतीतिरङ्गीकार्येत्यत आह- निषेधो हीति निषेधो ह्यप्रतीतस्य कथञ्चिन्नोपपद्यते
nyāyasudhā: vadannityupalakṣaṇam jānannityapi draṣṭavyam asataḥ pratītirnāstīti niṣedhaṃ kurvatā kuto 'sataḥ pratītiraṅgīkāryetyata āha- niṣedho hīti niṣedho hyapratītasya kathañcinnopapadyate
2.3.49a
8,553f. न्यायसुधा: प्रतीतिर्नासत इति किमसतः प्रतीतिर्निषिध्यते किंवा प्रतीतेरसद्विषयत्वम् आद्ये प्रतिषेधविषयतया, द्वितीये प्रतिषेध्यनिविष्यतयावश्यमसतः प्रतीतिरङ्गीकरणीया तस्मात्कथञ्चिदुक्तप्रकारद्वयेनाप्रतीतस्य सम्बन्धी निषेधो नोपपद्यते न ह्यप्रतीते भूतले घटे वा भूतले घटो नास्तीति प्रतिषेधो दृष्टः तदनेन विमतो ऽसत्प्रतीतिमांस्तत्सम्बन्धिनिषेधकर्तृत्वात्तद्वयवहर्तृत्वाद्वा सम्मतवदिति प्रमाणं सूचितं भवति अवश्यं च प्रामाणिकं परीक्षकेणाभ्युपगन्तव्यम् मनस्यभ्युपगमो वाचि निषेध इति स्वक्रियाविरोधो वानेन सूचित इति 8,555 एवमर्थापत्तिं निरस्योपमानं च निरस्यति- नचेति न चोपमा भवेदत्र
8,553f. nyāyasudhā: pratītirnāsata iti kimasataḥ pratītirniṣidhyate kiṃvā pratīterasadviṣayatvam ādye pratiṣedhaviṣayatayā, dvitīye pratiṣedhyaniviṣyatayāvaśyamasataḥ pratītiraṅgīkaraṇīyā tasmātkathañciduktaprakāradvayenāpratītasya sambandhī niṣedho nopapadyate na hyapratīte bhūtale ghaṭe vā bhūtale ghaṭo nāstīti pratiṣedho dṛṣṭaḥ tadanena vimato 'satpratītimāṃstatsambandhiniṣedhakartṛtvāttadvayavahartṛtvādvā sammatavaditi pramāṇaṃ sūcitaṃ bhavati avaśyaṃ ca prāmāṇikaṃ parīkṣakeṇābhyupagantavyam manasyabhyupagamo vāci niṣedha iti svakriyāvirodho vānena sūcita iti 8,555 evamarthāpattiṃ nirasyopamānaṃ ca nirasyati- naceti na copamā bhavedatra
2.3.49b
न्यायसुधा: अत्र अनिर्वचनीयार्थसद्भावे प्रमाणमिति शेषः तस्याः सादृश्यादिनियतविषयत्वादिति भावः अभावमपाकरोति प्रत्यक्षदिति ... प्रत्यक्षात् सत्त्वमेव च
nyāyasudhā: atra anirvacanīyārthasadbhāve pramāṇamiti śeṣaḥ tasyāḥ sādṛśyādiniyataviṣayatvāditi bhāvaḥ abhāvamapākaroti pratyakṣaditi ... pratyakṣāt sattvameva ca
2.3.49cd
न्यायसुधा: वियदादौ शुक्तिरजतादौ वा प्रत्यक्षेणानुपलम्भेन वा सत्त्वासत्त्वयोरभावसिद्धावनिर्वचनीयार्थसिद्धिरिति वक्तव्यम् नच तद्युक्तम् यतो वियदादौ प्रत्यक्षात्सत्त्वमेव निश्चीयते चशब्दाच्छुक्तिरजतादावसत्त्वं च निश्चीयत इति गृह्यते प्रत्यक्षं विपरीतमनुपलम्भश्चासिद्ध इत्यर्थः 8,556 एवमनुमानादीनां प्रत्येकं दूषणमभिधाय साधारणं दूषणमाह- प्रत्यक्षादिति प्रत्यक्षेण गगनादौ सत्त्वमेव शुक्तिरजतादौ त्वसत्त्वमेव निश्चीयते सद्गगनम्, अस्ति मे ऽज्ञानम्, असदेव रजतं प्रत्यभादिति सर्वलोकसाक्षिणः साक्षात्कारिप्रत्यक्षस्य दुरपह्नवत्वात् अतस्तदनिर्वाच्यतायामाशङ्कयमानान्यनुमानादीनि प्रत्यक्षापहृतविषयाणीति"नोभयं चेन्न सिद्धं ततऽ; इति युक्तम् यद्वा जीवेश्वरयोर्भेदो मिथ्या भेदत्वादित्याद्यनुमानस्य दूषणान्तरमाह- प्रत्यक्षादिति जीवेश्वरभेदस्यावधार्यत इति शेषः ततः प्रत्यक्षविरुद्धत्वेन कालात्ययापदिष्टत्वं जीवेश्वरभेदमिथ्यात्वादिसाधकानुमानस्येति भावः 8,557 स्यादेतत् ईश्वरस्तावन्न प्रत्यक्षसिद्धः शास्त्रयोनित्वस्याभ्युपगतत्वात् नापि सर्वे जीवाः परात्मनां परात्मानं प्रति प्रत्यक्षत्वस्यानभ्युपगमात् नचाप्रत्यक्षवस्तुभेदः प्रत्यक्षसिद्धो दूरे तत्सत्यत्वमित्यत आह- शास्त्रेति शास्त्रगम्यपरेशानाद् भेदः स्वात्मन ईयते
nyāyasudhā: viyadādau śuktirajatādau vā pratyakṣeṇānupalambhena vā sattvāsattvayorabhāvasiddhāvanirvacanīyārthasiddhiriti vaktavyam naca tadyuktam yato viyadādau pratyakṣātsattvameva niścīyate caśabdācchuktirajatādāvasattvaṃ ca niścīyata iti gṛhyate pratyakṣaṃ viparītamanupalambhaścāsiddha ityarthaḥ 8,556 evamanumānādīnāṃ pratyekaṃ dūṣaṇamabhidhāya sādhāraṇaṃ dūṣaṇamāha- pratyakṣāditi pratyakṣeṇa gaganādau sattvameva śuktirajatādau tvasattvameva niścīyate sadgaganam, asti me 'jñānam, asadeva rajataṃ pratyabhāditi sarvalokasākṣiṇaḥ sākṣātkāripratyakṣasya durapahnavatvāt atastadanirvācyatāyāmāśaṅkayamānānyanumānādīni pratyakṣāpahṛtaviṣayāṇīti"nobhayaṃ cenna siddhaṃ tat'; iti yuktam yadvā jīveśvarayorbhedo mithyā bhedatvādityādyanumānasya dūṣaṇāntaramāha- pratyakṣāditi jīveśvarabhedasyāvadhāryata iti śeṣaḥ tataḥ pratyakṣaviruddhatvena kālātyayāpadiṣṭatvaṃ jīveśvarabhedamithyātvādisādhakānumānasyeti bhāvaḥ 8,557 syādetat īśvarastāvanna pratyakṣasiddhaḥ śāstrayonitvasyābhyupagatatvāt nāpi sarve jīvāḥ parātmanāṃ parātmānaṃ prati pratyakṣatvasyānabhyupagamāt nacāpratyakṣavastubhedaḥ pratyakṣasiddho dūre tatsatyatvamityata āha- śāstreti śāstragamyapareśānād bhedaḥ svātmana īyate
2.3.50ab
न्यायसुधा: ईयते प्रत्यक्षेणेति शेषः उक्तं तावन्नैक एव भेदो ऽनेकत्र व्यासज्य वर्तते किन्त्वेकप्रतियोगिको ऽपरधर्मिक इति तत्प्रत्यक्षतायां च धर्मिण एव प्रत्यक्षतोपयुज्यते प्रतियोगिनस्त्ववगममात्रं, तथा लोके दर्शनात् तत्रेश्वरस्यात्मान्तराणां चाप्रत्यक्षत्वेन तद्धर्मिकस्य भेदस्य प्रत्यक्षेण ज्ञातुमशक्यत्वे ऽपि परमेश्वरप्रतियोगिकः स्वात्मधर्मिको भेदः प्रत्यक्षेण ज्ञातुं शक्यत एव स्वात्मनः प्रत्यक्षत्वात् परेशानस्य च शास्त्रेणावगतत्वात् यस्तु शास्त्रेणेश्वरं न जानाति तेन मा विमायि तत्प्रतियोगिकः स्वात्मनो भेदः शास्त्राद्विदितेश्वरस्यैव प्रत्यक्षं ततः स्वात्मनो भेदे प्रमाणमुक्तमिति तथापि कथमनुमानस्य कालात्ययापदिष्टत्वं भेदग्राहकस्य प्रत्यक्षस्य प्राबल्यानिरूपणादित्यत आह- अनुभूतीति 8,559 ततापि कथमनुमानस्य कालात्ययापदिष्टत्वं भेदग्राहकस्य प्रत्यक्षस्य प्राबल्यानिरूपणादित्यत आह अनुभूतीति अनुभूतिविरोधेन कथमेकत्वमुच्यते
nyāyasudhā: īyate pratyakṣeṇeti śeṣaḥ uktaṃ tāvannaika eva bhedo 'nekatra vyāsajya vartate kintvekapratiyogiko 'paradharmika iti tatpratyakṣatāyāṃ ca dharmiṇa eva pratyakṣatopayujyate pratiyoginastvavagamamātraṃ, tathā loke darśanāt tatreśvarasyātmāntarāṇāṃ cāpratyakṣatvena taddharmikasya bhedasya pratyakṣeṇa jñātumaśakyatve 'pi parameśvarapratiyogikaḥ svātmadharmiko bhedaḥ pratyakṣeṇa jñātuṃ śakyata eva svātmanaḥ pratyakṣatvāt pareśānasya ca śāstreṇāvagatatvāt yastu śāstreṇeśvaraṃ na jānāti tena mā vimāyi tatpratiyogikaḥ svātmano bhedaḥ śāstrādviditeśvarasyaiva pratyakṣaṃ tataḥ svātmano bhede pramāṇamuktamiti tathāpi kathamanumānasya kālātyayāpadiṣṭatvaṃ bhedagrāhakasya pratyakṣasya prābalyānirūpaṇādityata āha- anubhūtīti 8,559 tatāpi kathamanumānasya kālātyayāpadiṣṭatvaṃ bhedagrāhakasya pratyakṣasya prābalyānirūpaṇādityata āha anubhūtīti anubhūtivirodhena kathamekatvamucyate
2.3.50cd
न्यायसुधा: अत्रानुभूतिशब्देन साक्षी गृह्यते उच्यते अनुमीयते परार्थानुमानप्रयोगस्य वचनात्मकत्वादुच्यत इत्युक्तम् अनुमानेनेत्यध्याहारो वा एतदुक्तं भवति साक्षिप्रत्यक्षं खलु स्वात्मनः परमात्मभेदग्राहकमिष्यम् तच्चानुमानतः प्रबलमेव तत्स्वरूपप्रामाण्ययोर्धर्मिकोटिनिविष्यस्य जीवस्य च ग्राहकत्वेनोपजीव्यत्वात् अतस्तद्विरोधेन कारणेन जीवब्रह्मणोरेकत्वं नानुमातुं शक्यत इति अस्तु साक्षिप्रत्यक्षमनुमानात्प्रबलं तस्येश्वरात्स्वात्मनो भेदग्राहकत्वं तु कुतो निश्चितं येनानुमानं बाधितविषयं स्यादित्यत आह- किञ्चिदिति किञ्चित्कर्ता च दुःखीति सर्वैरेवानुभूयते
nyāyasudhā: atrānubhūtiśabdena sākṣī gṛhyate ucyate anumīyate parārthānumānaprayogasya vacanātmakatvāducyata ityuktam anumānenetyadhyāhāro vā etaduktaṃ bhavati sākṣipratyakṣaṃ khalu svātmanaḥ paramātmabhedagrāhakamiṣyam taccānumānataḥ prabalameva tatsvarūpaprāmāṇyayordharmikoṭiniviṣyasya jīvasya ca grāhakatvenopajīvyatvāt atastadvirodhena kāraṇena jīvabrahmaṇorekatvaṃ nānumātuṃ śakyata iti astu sākṣipratyakṣamanumānātprabalaṃ tasyeśvarātsvātmano bhedagrāhakatvaṃ tu kuto niścitaṃ yenānumānaṃ bādhitaviṣayaṃ syādityata āha- kiñciditi kiñcitkartā ca duḥkhīti sarvairevānubhūyate
2.3.51ab
सर्वज्ञो भगवान् विष्णुः सर्वशक्तिरिति श्रुतः
sarvajño bhagavān viṣṇuḥ sarvaśaktiriti śrutaḥ
2.3.51cd
8,559f. न्यायसुधा: उपलक्षणमेतत् अल्पज्ञो ऽल्पशक्तिश्चेत्यपि पूर्वार्धे ग्राह्यम् तथा सर्वकर्ता निर्दुःख इत्यपरार्धे अनुभूयते स्वात्मेति शेषः श्रुतः"यः सर्वज्ञःऽ,"परास्य शक्तिःऽ,"स हि सर्वस्य कर्ताऽ,"निरनिष्यःऽ; इत्यादाविति शेषः अयमभिसन्धिः यो हि यमर्थमव(धि)गम्य तद्विरुद्धधर्माणं यमध्यक्षीकरोति स तस्मात्तस्य भेदं प्रत्यक्षतः पश्यत्येवेति सर्वसाक्षिकम् यद्यपि भेदः प्रत्यक्षसिद्धस्तथापि प्रतियोगिनो वैधर्म्यदशर्नं प्रत्यक्षसाचिव्यमाचरतीति न दोषः दृष्टं हि रत्नतत्त्वसाक्षात्कारे शास्त्रीयलक्षणज्ञानस्य साचिव्यम् तदिहापि शास्त्रावगतसार्वज्ञादिमदीश्वरः पुरुषः स्वात्मनं तद्विरुद्धाल्पज्ञत्वादिधर्मवन्तं साक्षिणानुभवंस्ततः स्वात्मनो भेदं कथं नाध्यक्षीकुर्यादिति अस्त्वेकस्य जीवस्येश्वराद्भेदः साक्षिसिद्धः तथापि तं विहायान्यत्रेश्वराभेदानुमाने न प्रत्यक्षबाध इत्यत उक्तम्- सर्वैरेवेति एकप्रत्यक्षबाधाभावे ऽपि तत्तत्प्रत्यक्षबाधो दुष्परिहर इति भावः 8,560 ननु जीवं पक्षीकृत्येश्वराभेदसाधने भवेदेयं प्रत्यक्षविरोधः नचैवमनुमीयते किन्त्वीश्वरं पक्षीकृत्य जीवाभेद इत्यत आह- अनुभूताद्धीति अनुभूताद्धि भेदेन श्रुतिरेषा वदत्यमुम्
8,559f. nyāyasudhā: upalakṣaṇametat alpajño 'lpaśaktiścetyapi pūrvārdhe grāhyam tathā sarvakartā nirduḥkha ityaparārdhe anubhūyate svātmeti śeṣaḥ śrutaḥ"yaḥ sarvajñaḥ',"parāsya śaktiḥ',"sa hi sarvasya kartā',"niraniṣyaḥ'; ityādāviti śeṣaḥ ayamabhisandhiḥ yo hi yamarthamava(dhi)gamya tadviruddhadharmāṇaṃ yamadhyakṣīkaroti sa tasmāttasya bhedaṃ pratyakṣataḥ paśyatyeveti sarvasākṣikam yadyapi bhedaḥ pratyakṣasiddhastathāpi pratiyogino vaidharmyadaśarnaṃ pratyakṣasācivyamācaratīti na doṣaḥ dṛṣṭaṃ hi ratnatattvasākṣātkāre śāstrīyalakṣaṇajñānasya sācivyam tadihāpi śāstrāvagatasārvajñādimadīśvaraḥ puruṣaḥ svātmanaṃ tadviruddhālpajñatvādidharmavantaṃ sākṣiṇānubhavaṃstataḥ svātmano bhedaṃ kathaṃ nādhyakṣīkuryāditi astvekasya jīvasyeśvarādbhedaḥ sākṣisiddhaḥ tathāpi taṃ vihāyānyatreśvarābhedānumāne na pratyakṣabādha ityata uktam- sarvaireveti ekapratyakṣabādhābhāve 'pi tattatpratyakṣabādho duṣparihara iti bhāvaḥ 8,560 nanu jīvaṃ pakṣīkṛtyeśvarābhedasādhane bhavedeyaṃ pratyakṣavirodhaḥ nacaivamanumīyate kintvīśvaraṃ pakṣīkṛtya jīvābheda ityata āha- anubhūtāddhīti anubhūtāddhi bhedena śrutireṣā vadatyamum
2.3.52ab
8,560f. न्यायसुधा: ईश्वरं पक्षीकुर्वता हि तत्सिद्धिरवश्यं वक्तव्या नच प्रत्यक्षादिना स सिद्धयतीति श्रुतिरेव तद्ग्राहिका ग्राह्या एषा(हि) च धर्मिप्रमाणभूता"यः सर्वज्ञःऽ; सत्यादिका श्रुतिः अनुमीश्वरमल्पज्ञत्वादिनानुभूताज्जीवाद्भेदेनवदति तस्मात्प्रत्यक्षबाधाभावे ऽप्युपजीव्यश्रुतिविरोधेन कालात्ययापदिष्यता दुष्परिहरैव सदावगताल्पज्ञत्वादिमञ्जीरस्वरूपं प्रति सार्वज्ञादिमदीश्वरस्वरूपं प्रतिपादयन्ती श्रुतिस्ततस्तं भिन्नमेव प्रतिपादयति अनुभवस्यापलपितुमशक्यत्वात् अनेनैवोभयपक्षीकारो ऽपि परास्तः उपजीव्यप्रत्यक्षश्रुतिबाधितत्वादिति 8,561 एवमनुमानं निराकृत्येदानीं तद्यो ऽहमित्यादिश्रुतिं निराकरोति- उपजीव्येति उपजीव्यविरुद्धं तु कथमैक्यं श्रुतिर्वदेत्
8,560f. nyāyasudhā: īśvaraṃ pakṣīkurvatā hi tatsiddhiravaśyaṃ vaktavyā naca pratyakṣādinā sa siddhayatīti śrutireva tadgrāhikā grāhyā eṣā(hi) ca dharmipramāṇabhūtā"yaḥ sarvajñaḥ'; satyādikā śrutiḥ anumīśvaramalpajñatvādinānubhūtājjīvādbhedenavadati tasmātpratyakṣabādhābhāve 'pyupajīvyaśrutivirodhena kālātyayāpadiṣyatā duṣpariharaiva sadāvagatālpajñatvādimañjīrasvarūpaṃ prati sārvajñādimadīśvarasvarūpaṃ pratipādayantī śrutistatastaṃ bhinnameva pratipādayati anubhavasyāpalapitumaśakyatvāt anenaivobhayapakṣīkāro 'pi parāstaḥ upajīvyapratyakṣaśrutibādhitatvāditi 8,561 evamanumānaṃ nirākṛtyedānīṃ tadyo 'hamityādiśrutiṃ nirākaroti- upajīvyeti upajīvyaviruddhaṃ tu kathamaikyaṃ śrutirvadet
Adhyāya 2 (cont. 42)
2.3.52cd
न्यायसुधा: तुशब्दो विशेषार्थः दुष्यं ह्यनुमानमप्रा(णमेव भ)णं भवति श्रुतेस्तु प्रतीतार्थप्रच्यावनमात्रमिति ऐक्यं जीवेश्वरयोः श्रुत्या हि यदि जीवमनूद्य तस्येश्वरैक्यं बोध्यते तदा जीवग्राहकं साक्षिप्रत्यक्षमुपजीव्यं स्यात् तच्च भेदग्राहकमित्युक्तमित्युपजीव्यविरोधः यदि चेश्वरानुवादेन तस्य जीवाभेदो विधीयते तदा यः सर्वज्ञ इत्यादिकं श्रुत्यन्तरमेवोपजीव्यं भवेत् तच्च भेदग्राहकमित्युक्तत्वादुपजीव्यविरोध एव यदि चोभयानुवादेनाभेदमात्रबोध्यं तदोभयमुपजीव्यमित्युपजीव्यप्रमाणविरोधः स्फुट एव यद्यप्येतत्सर्वं प्रथमसूत्र एवोक्तम् तथापि प्रपञ्चनार्थं पुनरारभ्यत इत्यदोषः 8,562 ननूपजीव्यविरोधेनोपजीवकं बाध्यत इत्यत्र किं नियामकम् येन प्रत्यक्षागमविरोधादनुमानागमयोरप्रामाण्यमुक्तम् उच्यते इह हि भेदाभेदविषयोरुपजीव्योपजीवकयोरुभयोरपि प्रामाण्यमेव वाप्रामाण्यमेव वा एकस्य प्रामाण्यमपरस्याप्रामाण्यं वा तत्राप्युपजीवकस्य प्रामाण्यमुपजीव्यस्याप्रामाण्यं वा उपजीव्यस्य प्रामाण्यमुपजीवकस्याप्रामाण्यमिति पक्षाः सम्भवति तत्र न तावत्प्रथमः विरुद्धयोः प्रामाण्यानुपपत्तेः उपपत्तौ वा वस्तुनो द्वरूप्यापत्तेः भ्रान्तिबाधव्यवस्थाभावप्रसङ्गाच्च नच भेदाभेदाभ्यामुपपत्तिः निराकरिष्यमाणत्वात् असार्वत्रिकत्वाच्च नचानैकान्तवादेन निस्तारः द्वयोरपि सावधारणत्वासम्भवात् नापि द्वितीयः वस्तुनो निस्स्वभावत्वापत्तेः नचानिर्वाच्यतास्वीकारेण निर्वाहः ब्रह्मण्यपि सम्भवादिति पक्षद्वयमतिस्फुटदोषत्वादनिराकृत्य तृतीयं दूषयति- अप्रामाण्यमिति अप्रामाण्यं यदा भेदवाचकस्य भविष्यति
nyāyasudhā: tuśabdo viśeṣārthaḥ duṣyaṃ hyanumānamaprā(ṇameva bha)ṇaṃ bhavati śrutestu pratītārthapracyāvanamātramiti aikyaṃ jīveśvarayoḥ śrutyā hi yadi jīvamanūdya tasyeśvaraikyaṃ bodhyate tadā jīvagrāhakaṃ sākṣipratyakṣamupajīvyaṃ syāt tacca bhedagrāhakamityuktamityupajīvyavirodhaḥ yadi ceśvarānuvādena tasya jīvābhedo vidhīyate tadā yaḥ sarvajña ityādikaṃ śrutyantaramevopajīvyaṃ bhavet tacca bhedagrāhakamityuktatvādupajīvyavirodha eva yadi cobhayānuvādenābhedamātrabodhyaṃ tadobhayamupajīvyamityupajīvyapramāṇavirodhaḥ sphuṭa eva yadyapyetatsarvaṃ prathamasūtra evoktam tathāpi prapañcanārthaṃ punarārabhyata ityadoṣaḥ 8,562 nanūpajīvyavirodhenopajīvakaṃ bādhyata ityatra kiṃ niyāmakam yena pratyakṣāgamavirodhādanumānāgamayoraprāmāṇyamuktam ucyate iha hi bhedābhedaviṣayorupajīvyopajīvakayorubhayorapi prāmāṇyameva vāprāmāṇyameva vā ekasya prāmāṇyamaparasyāprāmāṇyaṃ vā tatrāpyupajīvakasya prāmāṇyamupajīvyasyāprāmāṇyaṃ vā upajīvyasya prāmāṇyamupajīvakasyāprāmāṇyamiti pakṣāḥ sambhavati tatra na tāvatprathamaḥ viruddhayoḥ prāmāṇyānupapatteḥ upapattau vā vastuno dvarūpyāpatteḥ bhrāntibādhavyavasthābhāvaprasaṅgācca naca bhedābhedābhyāmupapattiḥ nirākariṣyamāṇatvāt asārvatrikatvācca nacānaikāntavādena nistāraḥ dvayorapi sāvadhāraṇatvāsambhavāt nāpi dvitīyaḥ vastuno nissvabhāvatvāpatteḥ nacānirvācyatāsvīkāreṇa nirvāhaḥ brahmaṇyapi sambhavāditi pakṣadvayamatisphuṭadoṣatvādanirākṛtya tṛtīyaṃ dūṣayati- aprāmāṇyamiti aprāmāṇyaṃ yadā bhedavācakasya bhaviṣyati
2.3.53ab
स एव धर्मिणो ग्राही तदभेदः कथं भवेत्
sa eva dharmiṇo grāhī tadabhedaḥ kathaṃ bhavet
2.3.53cd
न्यायसुधा: भेदवाचकस्यागमस्येत्युपलक्षणम् भेदग्राहिणः प्रत्यक्षस्येत्यपि द्रष्टव्यम् एवं तदा स एवेत्यत्रापि व्याख्यातत्वात् धर्मिणो जीवस्येश्वरस्य च इतिशब्दो ऽध्याहार्यः कथं बोध्य इति शेषः इदमुक्तं भवति यद्यज्ञानादिविशिष्यस्य जीवस्य सार्वज्ञादिविशिष्यस्य परमात्मनो ग्राहकं प्रत्यक्षमागमवाक्यं वाप्रामाण्यं स्यात् तदा जीवेश्वरयोरसिद्धौ तत्त्वमस्याद्यागमैरनुमानैश्च तदभेदबोधनं न स्यात् निर्विषयत्वात् तथाच कस्य विरोधात्प्रत्यक्षादेरप्रामाण्यं स्यात् ज्ञापकश्चायमर्थो न कारकः अखण्डार्थबोधनमपि लौकिकवाक्यन्यायमनुसृत्य पश्चाल्लक्षणया परेणाभ्युपगतम् न पुनरेवमेव अलौकिकप्रकारस्य बोधानङ्गत्वात् तस्मादुपजीवकविरोधेनोपजीव्यस्याप्रामाण्यायोगात्परिशेषतश्चतुर्थप्रकार एव च सिद्धयतीति 8,567f. भवेदेवोपजीवकादुपजीव्यं बलवत्तद्विरोधे चोपजीवकस्याप्रामाण्यम् किन्नामास्ति तत्र विशेषः अनेकप्रकारो ह्युपजीव्योपजीवकभावः क्वचिद्धर्मिग्राहक(तयेति)त्वेन क्वचित्साध्यग्राहकतया क्वचित्तद्ग्रहणोपयुक्ततया क्वापि स्वरूपग्रहणेन कुत्रचित्प्रामाण्योपपादनेन क्वचिद्वयाप्त्याद्यङ्गप्रतिपादकत्वेनेति तत्र सर्वत्रोपजीव्यविरुद्धमुपजीवकं बाध्यत एव आश्रयादिहीनस्योत्थानविरहापत्तेः यत्र पुनः प्रतिषेधकस्योपजीवकस्य प्रतिषेध्यसमर्पकमुपजीव्यं भवति तदा नायं न्यायः चोपजीवकेनैवोपजीव्यस्य बाधः निषेधार्थमेव तेन तदुपजीवनात् दृष्टं हीदं रजतमिति ज्ञानस्य नेदं रजतमिति ज्ञानेन बाध्यत्वात् तदिहापि यदुक्तमभेदप्रमाणयोरनुमानागमयोरुपजीव्याभ्यां प्रत्यक्षागमाभ्यां विरोधादप्रामाण्यमिति तदयुक्तम् प्रत्यक्षागमयोरनुमानागमौ प्रति निषेध्यसमर्पकतयोपजीव्यत्वात् भेदनिषेधो हि न तत्प्राप्तिं सम्भवति तेनात्रोपजीवकविरोधिनोरुपजीव्ययोः प्रत्यक्षागमयोरेवाप्रामाण्यमुचितमित्यतो यः सर्वज्ञ इत्यादेरागमस्य तावदप्रामाण्यमपाकरोति- अप्रामाण्यमिति 8,568 भेदवाचकस्य भेदकसार्वज्ञादिविशिष्यपरमात्मप्रतिपादकस्यागमस्य एतदुक्तं भवति समुत्थानवता खल्वनुमानेनागमेन वा विरोधिना यः सर्वज्ञ इत्याद्यागमस्याप्रामाण्यस्येष्यव्यम् अस्याप्रामाण्ये त्वनुमानादेरुत्थानमेव दुर्लभम् दूरे तद्बाधनम् परमात्मलक्षणस्य धर्मिणस्तदेकगम्यत्वात् निराश्रयस्यानुमानादेः प्रवृत्त्यनुपपत्तिरिति नन्वेवं तर्हि नेदं रजतमिति ज्ञानविरोधेन इदं रजतमित ज्ञानस्याप्रामाण्यं न स्यात् न न स्यात् नहि नेदं रजतमिति ज्ञानं रजताविशिष्यं वस्तु धर्मीकृत्योत्पद्यते किन्तु स्वरूपमात्रम् सर्वमपि हि, ज्ञानं धर्मिणि प्रमाणं प्रकारे तु विपर्ययः (धर्मिण्यभ्रान्तमखिलं ज्ञानमिच्छन्ति वादिनः विपर्ययं प्रकारे तु वदन्ति रजतादिकेऽ; इति सायणशिक्षाभाष्ये वार्तिकसारवचनम् अत्रापि तृतीयाध्याये चतुथर्पादे"तथान्येप्याहुः सर्वं ज्ञानं धर्मिणि प्रमाणं प्रकारे तु विपर्यय इति) तदत्रापीदं रजतमिति ज्ञानमिदमंशे प्रमाणमिति तत्सिद्धमिदमाकारमाश्रित्य प्रवृत्तेन बाधकप्रत्ययेन विरोधाद्रजतांशे पूर्वज्ञानस्याप्रामाण्यं युज्यत एव 8,570 नन्वनेनैव न्यायेनाभेदानुमानागमविरोधेन यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेरप्रामाण्यं शक्योपपादनम् इयमपि श्रुतिर्ब्रह्मस्वरूपमात्रे प्रमाणमिति तन्मात्रमुपजीव्यानुमानागमाभ्यां सार्वज्ञादिभेदकधर्मवैशिष्ययांशे ऽप्रमाणीकरिष्यते तथाच यद्धर्मिग्राहकं न तद्विरोधो ऽनुमानादेः यच्च विरोधि न तद्धर्मिप्रमारमित्यत आह- यदिति यत् स्वरूपग्रहे मानं तद्धर्मे न कथं भवेत्
nyāyasudhā: bhedavācakasyāgamasyetyupalakṣaṇam bhedagrāhiṇaḥ pratyakṣasyetyapi draṣṭavyam evaṃ tadā sa evetyatrāpi vyākhyātatvāt dharmiṇo jīvasyeśvarasya ca itiśabdo 'dhyāhāryaḥ kathaṃ bodhya iti śeṣaḥ idamuktaṃ bhavati yadyajñānādiviśiṣyasya jīvasya sārvajñādiviśiṣyasya paramātmano grāhakaṃ pratyakṣamāgamavākyaṃ vāprāmāṇyaṃ syāt tadā jīveśvarayorasiddhau tattvamasyādyāgamairanumānaiśca tadabhedabodhanaṃ na syāt nirviṣayatvāt tathāca kasya virodhātpratyakṣāderaprāmāṇyaṃ syāt jñāpakaścāyamartho na kārakaḥ akhaṇḍārthabodhanamapi laukikavākyanyāyamanusṛtya paścāllakṣaṇayā pareṇābhyupagatam na punarevameva alaukikaprakārasya bodhānaṅgatvāt tasmādupajīvakavirodhenopajīvyasyāprāmāṇyāyogātpariśeṣataścaturthaprakāra eva ca siddhayatīti 8,567f. bhavedevopajīvakādupajīvyaṃ balavattadvirodhe copajīvakasyāprāmāṇyam kinnāmāsti tatra viśeṣaḥ anekaprakāro hyupajīvyopajīvakabhāvaḥ kvaciddharmigrāhaka(tayeti)tvena kvacitsādhyagrāhakatayā kvacittadgrahaṇopayuktatayā kvāpi svarūpagrahaṇena kutracitprāmāṇyopapādanena kvacidvayāptyādyaṅgapratipādakatveneti tatra sarvatropajīvyaviruddhamupajīvakaṃ bādhyata eva āśrayādihīnasyotthānavirahāpatteḥ yatra punaḥ pratiṣedhakasyopajīvakasya pratiṣedhyasamarpakamupajīvyaṃ bhavati tadā nāyaṃ nyāyaḥ copajīvakenaivopajīvyasya bādhaḥ niṣedhārthameva tena tadupajīvanāt dṛṣṭaṃ hīdaṃ rajatamiti jñānasya nedaṃ rajatamiti jñānena bādhyatvāt tadihāpi yaduktamabhedapramāṇayoranumānāgamayorupajīvyābhyāṃ pratyakṣāgamābhyāṃ virodhādaprāmāṇyamiti tadayuktam pratyakṣāgamayoranumānāgamau prati niṣedhyasamarpakatayopajīvyatvāt bhedaniṣedho hi na tatprāptiṃ sambhavati tenātropajīvakavirodhinorupajīvyayoḥ pratyakṣāgamayorevāprāmāṇyamucitamityato yaḥ sarvajña ityāderāgamasya tāvadaprāmāṇyamapākaroti- aprāmāṇyamiti 8,568 bhedavācakasya bhedakasārvajñādiviśiṣyaparamātmapratipādakasyāgamasya etaduktaṃ bhavati samutthānavatā khalvanumānenāgamena vā virodhinā yaḥ sarvajña ityādyāgamasyāprāmāṇyasyeṣyavyam asyāprāmāṇye tvanumānāderutthānameva durlabham dūre tadbādhanam paramātmalakṣaṇasya dharmiṇastadekagamyatvāt nirāśrayasyānumānādeḥ pravṛttyanupapattiriti nanvevaṃ tarhi nedaṃ rajatamiti jñānavirodhena idaṃ rajatamita jñānasyāprāmāṇyaṃ na syāt na na syāt nahi nedaṃ rajatamiti jñānaṃ rajatāviśiṣyaṃ vastu dharmīkṛtyotpadyate kintu svarūpamātram sarvamapi hi, jñānaṃ dharmiṇi pramāṇaṃ prakāre tu viparyayaḥ (dharmiṇyabhrāntamakhilaṃ jñānamicchanti vādinaḥ viparyayaṃ prakāre tu vadanti rajatādike'; iti sāyaṇaśikṣābhāṣye vārtikasāravacanam atrāpi tṛtīyādhyāye catutharpāde"tathānyepyāhuḥ sarvaṃ jñānaṃ dharmiṇi pramāṇaṃ prakāre tu viparyaya iti) tadatrāpīdaṃ rajatamiti jñānamidamaṃśe pramāṇamiti tatsiddhamidamākāramāśritya pravṛttena bādhakapratyayena virodhādrajatāṃśe pūrvajñānasyāprāmāṇyaṃ yujyata eva 8,570 nanvanenaiva nyāyenābhedānumānāgamavirodhena yaḥ sarvajña ityādiśruteraprāmāṇyaṃ śakyopapādanam iyamapi śrutirbrahmasvarūpamātre pramāṇamiti tanmātramupajīvyānumānāgamābhyāṃ sārvajñādibhedakadharmavaiśiṣyayāṃśe 'pramāṇīkariṣyate tathāca yaddharmigrāhakaṃ na tadvirodho 'numānādeḥ yacca virodhi na taddharmipramāramityata āha- yaditi yat svarūpagrahe mānaṃ taddharme na kathaṃ bhavet
2.3.54
न्यायसुधा: यच्छतिवाक्यं ब्रह्मस्वरूपग्रहणार्थं मानमङ्गीक्रियते तद्धर्मे सार्वज्ञादिधर्मवैशिष्ययाकारे कथं न मानं भवेत् 8,570f. अयमभिसन्धिः शुक्तिरजतादिज्ञानं हीदमंशे प्रमाणं रजतवैशिष्ययांशे त्वप्रमाणमिति युक्तम् वैशिष्ययांशस्य बाधकप्रमाणविरुद्धत्वात् इदमाकारस्योत्तरत्राप्यनुवृत्तेः इदं न रजतमिति बाधकज्ञानमुत्पद्यते न पुनर्नेदं रजतं चेति नचायमत्र न्यायः स्वरूपवद्विशिष्यांशे ऽपि बाधकाभावात् नचाभेदानुमानागमौ बाधकौ अन्योन्याश्रयत्वात् बाधितत्वेन श्रुतेरप्रामाण्ये सत्युपजीव्यविरोधरहितस्यानुमानादेर्बाधकत्वं सति च तस्मिंस्तद्विरोधिन्याः श्रुतेरप्रामाण्यमिति कथं चानुमानादेः श्रुतिबाधकत्वम् नतावद्विरोधित्वमात्रेण वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वात् नापि विरोध्युत्तरज्ञानत्वेन शुक्तिरूप्यमिति ज्ञानानन्तरं रजतमिदमिति ज्ञानस्य दर्शनात् अनुत्तरविरोधिज्ञानं बाधकमिदं तु सोत्तरमित्यपि न कदाचिदनुत्तरस्यापि रजतज्ञानस्य सम्भवात् किन्तु यावच्छक्ति परीक्षितमुत्तरं विरोध्यपरीक्षितस्य पूर्वस्य बाधकं भवति नचैवमत्रास्तीति 8,572 न केवलं बाधकाभावसाम्यादयं विभागो न युक्तः किं तर्हीत्यत आह- एकेति एकविज्ञानविज्ञप्त्या द्वयं मानं भविष्यति न चेदेकममानं तद् द्वयमप्यत्र नो भवेत्
nyāyasudhā: yacchativākyaṃ brahmasvarūpagrahaṇārthaṃ mānamaṅgīkriyate taddharme sārvajñādidharmavaiśiṣyayākāre kathaṃ na mānaṃ bhavet 8,570f. ayamabhisandhiḥ śuktirajatādijñānaṃ hīdamaṃśe pramāṇaṃ rajatavaiśiṣyayāṃśe tvapramāṇamiti yuktam vaiśiṣyayāṃśasya bādhakapramāṇaviruddhatvāt idamākārasyottaratrāpyanuvṛtteḥ idaṃ na rajatamiti bādhakajñānamutpadyate na punarnedaṃ rajataṃ ceti nacāyamatra nyāyaḥ svarūpavadviśiṣyāṃśe 'pi bādhakābhāvāt nacābhedānumānāgamau bādhakau anyonyāśrayatvāt bādhitatvena śruteraprāmāṇye satyupajīvyavirodharahitasyānumānāderbādhakatvaṃ sati ca tasmiṃstadvirodhinyāḥ śruteraprāmāṇyamiti kathaṃ cānumānādeḥ śrutibādhakatvam natāvadvirodhitvamātreṇa vaiparītyasyāpi suvacatvāt nāpi virodhyuttarajñānatvena śuktirūpyamiti jñānānantaraṃ rajatamidamiti jñānasya darśanāt anuttaravirodhijñānaṃ bādhakamidaṃ tu sottaramityapi na kadācidanuttarasyāpi rajatajñānasya sambhavāt kintu yāvacchakti parīkṣitamuttaraṃ virodhyaparīkṣitasya pūrvasya bādhakaṃ bhavati nacaivamatrāstīti 8,572 na kevalaṃ bādhakābhāvasāmyādayaṃ vibhāgo na yuktaḥ kiṃ tarhītyata āha- eketi ekavijñānavijñaptyā dvayaṃ mānaṃ bhaviṣyati na cedekamamānaṃ tad dvayamapyatra no bhavet
2.3.55ab
न्यायसुधा: एकविधमेवेदं यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिजनितं विज्ञानं, न पुनः शुक्तिरजतादिज्ञानमिव स्वरूपमात्रे प्रमाणं विशिष्याकारे त्वप्रमाणमित्यनेकविधमित्येवं परीक्षासहकृतसाक्षिरूपविज्ञप्त्यापीदं ज्ञानद्वयं धर्मधर्मिद्वयगर्भं विशिष्याकारं प्रत्यपि मानं भवत्येव वक्ष्यते चायमर्थः प्रपञ्चेन यद्वा द्वयं प्रतीतिद्वयं स्वरूपवद्धर्मे ऽपीति योज्यम् 8,573f. अथवा यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेर्ब्रह्मस्वरूपमात्रे प्रामाण्यमप्रामाण्यं तु सार्वज्ञादिविशिष्याकार इति वदतः को ऽभिप्रायः किं शुक्तिरजतादिज्ञानमिवैकमेवेदं ज्ञानं विषयभेदेन प्रमाणमप्रमाणं चेति किंवा ज्ञानद्वयमेतत् तत्रैकं प्रमाणमपरं चाप्रमाणमिति आद्यं दूषयति- यदिति पूर्व एवाभिप्रायः द्वितीयं निराकरोति- एकेति एकमेवेदं विज्ञानमिति साक्षिविज्ञप्त्या नानेकत्वं कल्प्यमिति शेषः अन्यथा स्तम्भो ऽयमित्यादावपि ज्ञानद्वयकल्पनापत्तिः तथाच सामानाधिकरण्यं न केनापि ज्ञायेत 8,574 अस्तु वेदं ज्ञानद्वयं तथापि नैकस्याप्रामाण्यं वक्तुं शक्यते स्वरूपज्ञानस्येव धर्मज्ञानस्याप्यबाधितत्वादित्याह- द्वयमिति ज्ञानद्वयमपीत्यर्थः धर्मज्ञानमपीति(च) वक्तव्ये द्वयमिति वचनं न्यायसाम्यसूचनार्थम् एवं बाधाभावपरीक्षितत्वसाम्ये ऽपि श्रौतमेकं ज्ञानद्वयं वाङ्गीकृत्यांशतः प्रामाण्यप्रामाण्ये वदतो ऽतिप्रसङ्गमाह- नचेदिति तच्छ्रौतं ज्ञानं द्वयं विशिष्याकारं प्रति प्रमाणं न चेत्तदात्र विषये एकं स्वरूपांशं प्रत्यपि प्रमाणं न भवेत् अविशेषात् तथाच पुनरनाश्रययोरनुमानागामयोरनुत्थानमेव यद्वा तद्विज्ञानमत्र विषये एकं विशिष्याकारं प्रति प्रमाणं चेत्तदा द्वयं प्रत्यपि नो भवेत् विशिष्याकारवत्स्वरूपे ऽपि प्रमाणं न भवेत् अविशेषादिति यावत् ज्ञानद्वयाङ्गीकारवादे त्वत्र ज्ञानद्वये तद्विशिष्यविषयं ज्ञानं प्रमाणं न चेत्तर्हि ज्ञानद्वयमपि प्रमाणं न भवेत् विशिष्यज्ञानमिव स्वरूपज्ञानमप्यप्रमाणं स्यादविशेषादिति 8,575 एवमभेदानुमानागमौ प्रति यः सर्वज्ञ इति श्रुतेर्निषेध्यसमर्पकत्वेनोपजीव्यत्वं प्रत्युक्तम् तथापि नानुमानागमयोरुपजीव्यप्रमाणविरोधो ऽस्ति यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिसिद्धब्रह्मस्वरूपमात्राश्रयणेन प्रवृत्तत्वात् नहि सार्वज्ञादिविशिष्याकारमवलम्ब्यानुमानादिना प्रवर्तितव्यमित्यत्र नियामकमस्ति ततो विरुद्धाकारस्यानुपयोगितयानुपजीवनादुपजीव्यस्य च स्वरूपमात्रस्याविरोधित्वान्नोपजीव्यप्रमाणविरोधो ऽनुमानादेः प्रमाणविरोधस्तु कथञ्चित्स्यादित्याशङ्कां परिहरन्नुपसंहरति- धर्मीति धर्मिग्राहिविरोधस्तु तस्मान्मानस्य दूषणम्
nyāyasudhā: ekavidhamevedaṃ yaḥ sarvajña ityādiśrutijanitaṃ vijñānaṃ, na punaḥ śuktirajatādijñānamiva svarūpamātre pramāṇaṃ viśiṣyākāre tvapramāṇamityanekavidhamityevaṃ parīkṣāsahakṛtasākṣirūpavijñaptyāpīdaṃ jñānadvayaṃ dharmadharmidvayagarbhaṃ viśiṣyākāraṃ pratyapi mānaṃ bhavatyeva vakṣyate cāyamarthaḥ prapañcena yadvā dvayaṃ pratītidvayaṃ svarūpavaddharme 'pīti yojyam 8,573f. athavā yaḥ sarvajña ityādiśruterbrahmasvarūpamātre prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ tu sārvajñādiviśiṣyākāra iti vadataḥ ko 'bhiprāyaḥ kiṃ śuktirajatādijñānamivaikamevedaṃ jñānaṃ viṣayabhedena pramāṇamapramāṇaṃ ceti kiṃvā jñānadvayametat tatraikaṃ pramāṇamaparaṃ cāpramāṇamiti ādyaṃ dūṣayati- yaditi pūrva evābhiprāyaḥ dvitīyaṃ nirākaroti- eketi ekamevedaṃ vijñānamiti sākṣivijñaptyā nānekatvaṃ kalpyamiti śeṣaḥ anyathā stambho 'yamityādāvapi jñānadvayakalpanāpattiḥ tathāca sāmānādhikaraṇyaṃ na kenāpi jñāyeta 8,574 astu vedaṃ jñānadvayaṃ tathāpi naikasyāprāmāṇyaṃ vaktuṃ śakyate svarūpajñānasyeva dharmajñānasyāpyabādhitatvādityāha- dvayamiti jñānadvayamapītyarthaḥ dharmajñānamapīti(ca) vaktavye dvayamiti vacanaṃ nyāyasāmyasūcanārtham evaṃ bādhābhāvaparīkṣitatvasāmye 'pi śrautamekaṃ jñānadvayaṃ vāṅgīkṛtyāṃśataḥ prāmāṇyaprāmāṇye vadato 'tiprasaṅgamāha- nacediti tacchrautaṃ jñānaṃ dvayaṃ viśiṣyākāraṃ prati pramāṇaṃ na cettadātra viṣaye ekaṃ svarūpāṃśaṃ pratyapi pramāṇaṃ na bhavet aviśeṣāt tathāca punaranāśrayayoranumānāgāmayoranutthānameva yadvā tadvijñānamatra viṣaye ekaṃ viśiṣyākāraṃ prati pramāṇaṃ cettadā dvayaṃ pratyapi no bhavet viśiṣyākāravatsvarūpe 'pi pramāṇaṃ na bhavet aviśeṣāditi yāvat jñānadvayāṅgīkāravāde tvatra jñānadvaye tadviśiṣyaviṣayaṃ jñānaṃ pramāṇaṃ na cettarhi jñānadvayamapi pramāṇaṃ na bhavet viśiṣyajñānamiva svarūpajñānamapyapramāṇaṃ syādaviśeṣāditi 8,575 evamabhedānumānāgamau prati yaḥ sarvajña iti śruterniṣedhyasamarpakatvenopajīvyatvaṃ pratyuktam tathāpi nānumānāgamayorupajīvyapramāṇavirodho 'sti yaḥ sarvajña ityādiśrutisiddhabrahmasvarūpamātrāśrayaṇena pravṛttatvāt nahi sārvajñādiviśiṣyākāramavalambyānumānādinā pravartitavyamityatra niyāmakamasti tato viruddhākārasyānupayogitayānupajīvanādupajīvyasya ca svarūpamātrasyāvirodhitvānnopajīvyapramāṇavirodho 'numānādeḥ pramāṇavirodhastu kathañcitsyādityāśaṅkāṃ pariharannupasaṃharati- dharmīti dharmigrāhivirodhastu tasmānmānasya dūṣaṇam
2.3.55cd
न्यायसुधा: तुशब्दो विशेषार्थः, प्रमाणमात्रविरोधाद्वयवच्छिनत्ति धर्मिग्राहिण्या श्रुत्या विरोधः मानस्य अभेदप्रमाणस्यानुमानागमरूपस्य अयमाशयः परमाणवः सावयवा इत्यादेरनुमानस्य वाक्यस्य च कथमुपजीव्यविरोधः इति वक्तव्यम् परमाणुत्वस्यानुपयोगिनो ऽनुपजीव्यत्वं किन्तु स्वरूपमात्रस्येति वक्तुं शक्यत्वात् नैवं युक्तम् निरवयत्वादिना विना परमाणोर्धर्मीकरणासम्भवात् स्वरूपमात्रधर्मीकरणे सिद्धार्थतापत्तिरिति चेत् समं प्रकृते ऽपि नहि ब्रह्मापि सार्वज्ञादिना विना शक्यं धर्मीकर्तुम् स्वरूपमात्रधर्मीकरणे सिद्धसाधनात् आरोपितेन सार्वज्ञादिना व्यावृत्तस्य धर्मीकरणे को दोषः यो ऽयं स्थाणुः स पुरुष इतिवदिति चेन्न आरोपितेन निरवयवत्वादिना व्यावृत्तस्य तत्रापि धर्मीकरणसम्भवात् निरवयवत्वादिग्राहकं प्रमाणतयावधृतम् नारोपितं इति चेत् तुल्यमत्रापि श्रुतेरपि प्रामाण्यनिश्चयात् तदेवं प्रमाणसिद्धेन निरवयवत्वादिना विशिष्यस्यैव यथा धर्मीकरणं तथात्रापि सावर्ज्ञादिना पारमार्थिकेनैव विशिष्यस्यैव धर्मीकरणमित्यतो धर्मिग्राहकविरोधो दुष्परिहर इति 8,576f. स्यादेतत् यथा खल्वभेदप्रमाणयोरनुमानागमयोरुपजीव्यविरोधान्नाभेदसाधकत्वं तथोदाहृताया भिन्नो ऽचिन्त्य इत्यादिभेदश्रुतेरप्युपजीव्यविरोधान्न भेदसाधकत्वं सम्भवति तादात्म्यप्रतियोगिकः प्रतिषेधो हि भेदो नाम नचाप्राप्ते तादात्म्ये तत्प्रतिषेधबोधनं युक्तमित्यभेदप्रापकं प्रमाणमुपजीव्य प्रवृत्ता भेदश्रुतिः कथं नोपजीव्यविरुद्धा किञ्च निर्भेदं स्वरूपमाश्रित्य तस्य भेदो बोधनीयः तथाच कथं नोपजीव्यविरोधः यथोक्तम्"अभेदं नोल्लिखन्ती धीर्न भेदोल्लेखनक्षमा तथाचाद्ये प्रमा सा स्यान्नान्त्ये स्वापेक्ष्यवैशसातऽ; इत्यत आह- नेति 8,577 नोपजीव्यो ह्यभेदो ऽत्र क्वचिद् भेदश्रुतेर्बलात्
nyāyasudhā: tuśabdo viśeṣārthaḥ, pramāṇamātravirodhādvayavacchinatti dharmigrāhiṇyā śrutyā virodhaḥ mānasya abhedapramāṇasyānumānāgamarūpasya ayamāśayaḥ paramāṇavaḥ sāvayavā ityāderanumānasya vākyasya ca kathamupajīvyavirodhaḥ iti vaktavyam paramāṇutvasyānupayogino 'nupajīvyatvaṃ kintu svarūpamātrasyeti vaktuṃ śakyatvāt naivaṃ yuktam niravayatvādinā vinā paramāṇordharmīkaraṇāsambhavāt svarūpamātradharmīkaraṇe siddhārthatāpattiriti cet samaṃ prakṛte 'pi nahi brahmāpi sārvajñādinā vinā śakyaṃ dharmīkartum svarūpamātradharmīkaraṇe siddhasādhanāt āropitena sārvajñādinā vyāvṛttasya dharmīkaraṇe ko doṣaḥ yo 'yaṃ sthāṇuḥ sa puruṣa itivaditi cenna āropitena niravayavatvādinā vyāvṛttasya tatrāpi dharmīkaraṇasambhavāt niravayavatvādigrāhakaṃ pramāṇatayāvadhṛtam nāropitaṃ iti cet tulyamatrāpi śruterapi prāmāṇyaniścayāt tadevaṃ pramāṇasiddhena niravayavatvādinā viśiṣyasyaiva yathā dharmīkaraṇaṃ tathātrāpi sāvarjñādinā pāramārthikenaiva viśiṣyasyaiva dharmīkaraṇamityato dharmigrāhakavirodho duṣparihara iti 8,576f. syādetat yathā khalvabhedapramāṇayoranumānāgamayorupajīvyavirodhānnābhedasādhakatvaṃ tathodāhṛtāyā bhinno 'cintya ityādibhedaśruterapyupajīvyavirodhānna bhedasādhakatvaṃ sambhavati tādātmyapratiyogikaḥ pratiṣedho hi bhedo nāma nacāprāpte tādātmye tatpratiṣedhabodhanaṃ yuktamityabhedaprāpakaṃ pramāṇamupajīvya pravṛttā bhedaśrutiḥ kathaṃ nopajīvyaviruddhā kiñca nirbhedaṃ svarūpamāśritya tasya bhedo bodhanīyaḥ tathāca kathaṃ nopajīvyavirodhaḥ yathoktam"abhedaṃ nollikhantī dhīrna bhedollekhanakṣamā tathācādye pramā sā syānnāntye svāpekṣyavaiśasāt'; ityata āha- neti 8,577 nopajīvyo hyabhedo 'tra kvacid bhedaśruterbalāt
2.3.56ab
न्यायसुधा: हिशब्दो युक्तिसूचकः अभेद इति तद्ग्राहकम् अत्र क्वचिदिति धर्मित्वादावित्यर्थः तदयमर्थः भेदश्रुतेर्हि न धर्मिसमर्पकत्वेनाभेदज्ञानोपजीवकत्वं तावत् जीवेश्वरस्वरूपस्यैव धर्मित्वात् नापि स्वरूपप्रामाण्यग्राहकत्वेन प्रत्यक्षेणैव तत्सिद्धेः अतो निषेध्यप्रापकतयैवेति वक्तव्यम् नच तद्विरोधो ऽप्रामाण्यमावहति निषेधशास्त्रापलापप्रसङ्गात् नच प्रमाणप्राप्तस्यायं प्रतिषेधः किन्तु तत्त्वमस्यादिश्रुतितात्पर्यापरिज्ञानप्राप्तस्यैव यदपि निर्भेदं स्वरूपमादाय भेदो बोद्धव्य इति तत्रापि न ययोर्भेदो बोधनीयस्तयोरभेद आश्रयणीयः किन्तु स्वगतभेदं वस्तु धर्मितयोपादाय तस्यान्ततो भेदो बोध्यते अतो जीवेशभेदश्रुतेस्तदभेदोपजीवनाभावादनपेक्षत्वलक्षणाद्बलाद्युक्तं भेदसाधकत्वमिति शेषः 8,581 किञ्च तिष्ठतु तावद्यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेरुपजीव्यत्वम् तथाप्यभेदानुमानागमबाधकत्वं भवेदेव इयं खलु श्रुतिः सार्वज्ञादिविशिष्यमीश्वरं प्रतिपादयन्ती न किञ्चिदपेक्षते अनुमानागमौ तु सापेक्षौ सापेक्षनिरपेक्षयोश्च निरपेक्षस्य प्राबल्यादित्याशयवानाह- नोपजीव्यो हीति अत्र भेदाभेदप्रमाणयोर्मध्ये भेदश्रुतेः भेदकधर्मविशिष्यधर्मिश्रुतेः अभेद इत्यभेदप्रमाणम् अनपेक्षत्वोपलक्षणमेतत् अतो बलादभेदप्रमाणबाधकत्वमिति शेषः 8,582 स्यादेतत् यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिर्न जीवभेदकधर्मविशिष्यं ब्रह्म प्रतिपादयति किन्त्वनुवदत्येव अतो नानुमानादेस्तद्बाध इत्यत आह- नचेति न च मानान्तरोपेयं ब्रह्म तद् भवति क्वचित्
nyāyasudhā: hiśabdo yuktisūcakaḥ abheda iti tadgrāhakam atra kvaciditi dharmitvādāvityarthaḥ tadayamarthaḥ bhedaśruterhi na dharmisamarpakatvenābhedajñānopajīvakatvaṃ tāvat jīveśvarasvarūpasyaiva dharmitvāt nāpi svarūpaprāmāṇyagrāhakatvena pratyakṣeṇaiva tatsiddheḥ ato niṣedhyaprāpakatayaiveti vaktavyam naca tadvirodho 'prāmāṇyamāvahati niṣedhaśāstrāpalāpaprasaṅgāt naca pramāṇaprāptasyāyaṃ pratiṣedhaḥ kintu tattvamasyādiśrutitātparyāparijñānaprāptasyaiva yadapi nirbhedaṃ svarūpamādāya bhedo boddhavya iti tatrāpi na yayorbhedo bodhanīyastayorabheda āśrayaṇīyaḥ kintu svagatabhedaṃ vastu dharmitayopādāya tasyāntato bhedo bodhyate ato jīveśabhedaśrutestadabhedopajīvanābhāvādanapekṣatvalakṣaṇādbalādyuktaṃ bhedasādhakatvamiti śeṣaḥ 8,581 kiñca tiṣṭhatu tāvadyaḥ sarvajña ityādiśruterupajīvyatvam tathāpyabhedānumānāgamabādhakatvaṃ bhavedeva iyaṃ khalu śrutiḥ sārvajñādiviśiṣyamīśvaraṃ pratipādayantī na kiñcidapekṣate anumānāgamau tu sāpekṣau sāpekṣanirapekṣayośca nirapekṣasya prābalyādityāśayavānāha- nopajīvyo hīti atra bhedābhedapramāṇayormadhye bhedaśruteḥ bhedakadharmaviśiṣyadharmiśruteḥ abheda ityabhedapramāṇam anapekṣatvopalakṣaṇametat ato balādabhedapramāṇabādhakatvamiti śeṣaḥ 8,582 syādetat yaḥ sarvajña ityādiśrutirna jīvabhedakadharmaviśiṣyaṃ brahma pratipādayati kintvanuvadatyeva ato nānumānādestadbādha ityata āha- naceti na ca mānāntaropeyaṃ brahma tad bhavati kvacit
2.3.56cd
न्यायसुधा: उपेयं ज्ञेयम् तदिति सार्वज्ञाद्युपेतम् क्वचिदिति भ्रान्तिप्रतिपन्नमपि न भवतीति सूचयति न तावत्सार्वज्ञादिविशिष्यं ब्रह्म श्रीतिव्यतिरिक्तप्रमाणगम्यम् शास्त्रैकयोनित्वस्य समर्थितत्वात् नापि भ्रान्तिप्रतिपन्नम् क्वचित्प्रमितस्यैवान्यत्रारोपात् नच प्रमाणेन भ्रान्त्या वाप्राप्तस्यानुवादः सम्भवति अतो नेयं श्रुतिरनुवादिनी किन्नाम प्रतिपादयत्येवोक्तरूपं ब्रह्मेति ननु तथापि नोपजीव्यप्रमाणविरोधो ऽनुमानादेः श्रुत्युपजीवने हि सः स्यात् न चैवम् तद्वयतिरिक्तप्रमाणोपजीवनादित्यत आह- नचेति वस्तुव्यवहितो वह्निरधूमस्थले प्रत्यक्षाद्यवेद्यो ऽपि क्वचिद्देशे प्रत्यक्षेणानुमानेन वावगम्यते प्राक् पतनोत्पत्तेरगम्यमपि गुरुत्वं क्वचित्काले ऽनुमानेन गम्यते नचैवं ब्रह्म क्वचिन्मानान्तरोपेयम् येन तदुपजीव्यानुमानादिप्रवृत्तिः स्यात् 8,583 अस्तु वा ब्रह्म प्रमाणान्तरवेद्यम् तथाप्यभेदानुमानादेरुपजीव्यप्रमाणविरोधो दुष्परिहरः श्रुतिवत्तस्यापि प्रमाणस्य भेदप्रत्यायकत्वादित्यभिप्रायवानाह- येनेति येन मानेन चापेयं भेदस्तेनावगम्यते
nyāyasudhā: upeyaṃ jñeyam taditi sārvajñādyupetam kvaciditi bhrāntipratipannamapi na bhavatīti sūcayati na tāvatsārvajñādiviśiṣyaṃ brahma śrītivyatiriktapramāṇagamyam śāstraikayonitvasya samarthitatvāt nāpi bhrāntipratipannam kvacitpramitasyaivānyatrāropāt naca pramāṇena bhrāntyā vāprāptasyānuvādaḥ sambhavati ato neyaṃ śrutiranuvādinī kinnāma pratipādayatyevoktarūpaṃ brahmeti nanu tathāpi nopajīvyapramāṇavirodho 'numānādeḥ śrutyupajīvane hi saḥ syāt na caivam tadvayatiriktapramāṇopajīvanādityata āha- naceti vastuvyavahito vahniradhūmasthale pratyakṣādyavedyo 'pi kvaciddeśe pratyakṣeṇānumānena vāvagamyate prāk patanotpatteragamyamapi gurutvaṃ kvacitkāle 'numānena gamyate nacaivaṃ brahma kvacinmānāntaropeyam yena tadupajīvyānumānādipravṛttiḥ syāt 8,583 astu vā brahma pramāṇāntaravedyam tathāpyabhedānumānāderupajīvyapramāṇavirodho duṣpariharaḥ śrutivattasyāpi pramāṇasya bhedapratyāyakatvādityabhiprāyavānāha- yeneti yena mānena cāpeyaṃ bhedastenāvagamyate
2.3.57
न्यायसुधा: उपेयं ब्रह्मेति शेषः तत्कथमित्यत आह- स(सार्)वज्ञेति सर्वज्ञानमयैवेशो यद्युपेयः कथञ्चन सर्वज्ञथ्वगुणेनैव तया भेदो ऽवगम्यते
nyāyasudhā: upeyaṃ brahmeti śeṣaḥ tatkathamityata āha- sa(sār)vajñeti sarvajñānamayaiveśo yadyupeyaḥ kathañcana sarvajñathvaguṇenaiva tayā bhedo 'vagamyate
2.3.58ab
न्यायसुधा: धर्मादिकं कस्यचित्प्रत्यक्षं प्रमेयत्वाद्घटवदित्यादिकया सा(सर्)वज्ञसाधकतयानुमया सर्वकर्तृत्वाद्यनुमानोपलक्षणं चैतत् एवेति प्रत्यक्षं व्यावर्तयति कथञ्चनेत्यभ्युपगमवादो ऽयमिति सूचयति सर्वज्ञत्वेत्युपलक्षणम् तयैवेत्यन्वयः ईश्वरे तावत्प्रत्यक्षं शङ्कार्हमेव न भवति अतो ऽनुमानमेव वक्तव्यम् प्रतिपक्षादिना पराहतस्यापि तस्य कथञ्चिच्छङ्कार्हत्वात् अनुमानं च किञ्चित्केनचिद्विशिष्यमेव प्रतिपादयति नतु निष्कृष्टं वस्तु नच जीवादिसाधारणधर्मविशिष्याथर्सिद्धावीश्वरः सिध्यति तस्माद्भेदकधर्मवैशिष्ययेनैव तत्सिद्धिवर्क्तव्या तथाचानुमानादेरुपजीव्यविरोधो वज्रलेपायितः यद्यप्यनुमानं स्वतः श्रुतितो दुर्बलं तथापि उपजीव्यतया बाधकं भवत्येवेति 8,584 तदनेनेश्वरग्राहिकायाः श्रुतेर्भेदकधर्मविश्टि तस्मिन्प्रामाण्यमुपपादितम् इदानीं जीवग्राहकस्य प्रत्यक्षस्येश्वरभेदक(वि)धर्मिणि जीवे प्रामाण्यं समर्थ्यते तथाहि भवतु श्रुतिरदुःखित्वसार्वज्ञादिमदीश्वरे प्रमाणम् तथापि नाभेदानुमानागमयोरुपजीव्यप्रमाणविरोधेनाप्रामाण्यम् दुःखित्वादिरूपे हि जीवस्य तात्त्विके सति तथा स्यान्न चैवम् अहं दुःखीत्यादेरनुभवस्य मिथ्यानुभवत्वात् अन्तःकरणगतो हि दुःखादिरनर्थः स्वरूपतो मिथ्याभूतो जपाकुसुमारुणिमेव स्फटिके चैतन्ये चकास्ति नच भ्रान्तिप्रतिपन्नेन(न्नभे)भेदकेन वस्तु भिद्यत इति अत आह- नेति न दुःखानुभवः क्वापि मिथ्यानुभवतां व्रजेत्
nyāyasudhā: dharmādikaṃ kasyacitpratyakṣaṃ prameyatvādghaṭavadityādikayā sā(sar)vajñasādhakatayānumayā sarvakartṛtvādyanumānopalakṣaṇaṃ caitat eveti pratyakṣaṃ vyāvartayati kathañcanetyabhyupagamavādo 'yamiti sūcayati sarvajñatvetyupalakṣaṇam tayaivetyanvayaḥ īśvare tāvatpratyakṣaṃ śaṅkārhameva na bhavati ato 'numānameva vaktavyam pratipakṣādinā parāhatasyāpi tasya kathañcicchaṅkārhatvāt anumānaṃ ca kiñcitkenacidviśiṣyameva pratipādayati natu niṣkṛṣṭaṃ vastu naca jīvādisādhāraṇadharmaviśiṣyātharsiddhāvīśvaraḥ sidhyati tasmādbhedakadharmavaiśiṣyayenaiva tatsiddhivarktavyā tathācānumānāderupajīvyavirodho vajralepāyitaḥ yadyapyanumānaṃ svataḥ śrutito durbalaṃ tathāpi upajīvyatayā bādhakaṃ bhavatyeveti 8,584 tadaneneśvaragrāhikāyāḥ śruterbhedakadharmaviśṭi tasminprāmāṇyamupapāditam idānīṃ jīvagrāhakasya pratyakṣasyeśvarabhedaka(vi)dharmiṇi jīve prāmāṇyaṃ samarthyate tathāhi bhavatu śrutiraduḥkhitvasārvajñādimadīśvare pramāṇam tathāpi nābhedānumānāgamayorupajīvyapramāṇavirodhenāprāmāṇyam duḥkhitvādirūpe hi jīvasya tāttvike sati tathā syānna caivam ahaṃ duḥkhītyāderanubhavasya mithyānubhavatvāt antaḥkaraṇagato hi duḥkhādiranarthaḥ svarūpato mithyābhūto japākusumāruṇimeva sphaṭike caitanye cakāsti naca bhrāntipratipannena(nnabhe)bhedakena vastu bhidyata iti ata āha- neti na duḥkhānubhavaḥ kvāpi mithyānubhavatāṃ vrajet
2.3.58cd
न्यायसुधा: क्वापीति सर्वथेत्यर्थः भवेदेतद्यद्यहं दुःखीत्याद्यनुभवो मिथ्यानुभवः स्यान्न च तथा अपि तु प्रमाणमेव यद्यपि दुःखादिकमन्तःकरणगतं, तथापि स्वरूपेण सदेव जीवात्मनश्च तद्भोक्तृत्वेन तद्वत्त्वं तात्त्विकमेव अल्पशक्तित्वपारतन्त्र्यादिकं तु स्वरूपगतमेवेत्याशयः 8,585 कुत इत्यत आह- नहीति न हि बाधः क्वचिद् दृष्टो दुःखाद्यनुभवस्य तु
nyāyasudhā: kvāpīti sarvathetyarthaḥ bhavedetadyadyahaṃ duḥkhītyādyanubhavo mithyānubhavaḥ syānna ca tathā api tu pramāṇameva yadyapi duḥkhādikamantaḥkaraṇagataṃ, tathāpi svarūpeṇa sadeva jīvātmanaśca tadbhoktṛtvena tadvattvaṃ tāttvikameva alpaśaktitvapāratantryādikaṃ tu svarūpagatamevetyāśayaḥ 8,585 kuta ityata āha- nahīti na hi bādhaḥ kvacid dṛṣṭo duḥkhādyanubhavasya tu
2.3.59
न्यायसुधा: तुशब्दो ऽवधारणे नैवेति सम्बन्धः असञ्जातबाधभ्रमेषु व्यभिचारपरिहाराय क्वचिदित्युक्तम् नहि कदाचित्कुत्रचित्कश्चिन्नाहं दुःखी किन्त्वन्तःकरणगतेनैव मिथ्यादुःखेन दुःखितयाऽत्मानममनि(षी)षमिति बाधकप्रत्ययवान्दृश्यत इत्यर्थः ननु"विमुक्तश्च विमुच्यतेऽ"तत्त्वमसिऽ; इत्यादिश्रुतिरेवास्यानुभवस्य बाधिकास्तीति कथं न दुःखानुभूतिर्भ्रान्तिः अत्र हि दुःखाद्युपप्लवरहितमेवास्यात्मनस्तात्त्विकं रूपमिति प्रतिपाद्यत इत्यत आह- यदीति यदि दुःखानुभूतिश्च भ्रान्तिरित्यवसीयते अदुःखिताश्रुतिः केन न भ्रान्तिरिति गम्यते
nyāyasudhā: tuśabdo 'vadhāraṇe naiveti sambandhaḥ asañjātabādhabhrameṣu vyabhicāraparihārāya kvacidityuktam nahi kadācitkutracitkaścinnāhaṃ duḥkhī kintvantaḥkaraṇagatenaiva mithyāduḥkhena duḥkhitayā'tmānamamani(ṣī)ṣamiti bādhakapratyayavāndṛśyata ityarthaḥ nanu"vimuktaśca vimucyate'"tattvamasi'; ityādiśrutirevāsyānubhavasya bādhikāstīti kathaṃ na duḥkhānubhūtirbhrāntiḥ atra hi duḥkhādyupaplavarahitamevāsyātmanastāttvikaṃ rūpamiti pratipādyata ityata āha- yadīti yadi duḥkhānubhūtiśca bhrāntirityavasīyate aduḥkhitāśrutiḥ kena na bhrāntiriti gamyate
2.3.60ab
8,585f. न्यायसुधा: अवसीयते श्रुतिमाश्रित्येति शेषः केन कारणेन भ्रान्तिः स्वरूपतो ऽर्थतश्च गम्यते अभ्युपगम्यते अनुभवमाश्रित्येति शेषः इदमुक्तं भवति भवेदेषा श्रुतिरस्यानुभवस्य बाधिका यदि निश्चितप्रमाणभावा भवेत् नच तथा धर्मिग्राहकानुभवविरोधेनास्माभिःतदप्रामाण्यस्य प्रतिपाद्यमानत्वात् परस्य च तत्परिहारायाद्यापि समुद्यतत्वात् तथाच सति श्रुतिप्रामाण्यनिश्चये ऽनुभवस्य भ्रान्तित्वं तस्मिंश्च सति श्रुतिप्रामाण्यनिश्चय इति परस्पराश्रयत्वप्रसङ्गः नन्वनुभवविरोधेन श्रुत्यप्रामाण्याभिधाने ऽपि समानमेतत् न समानम् अनुभवस्यानपेक्षत्वात् श्रुतेस्तदपेक्षत्वात् अन्यथा सर्वत्र धर्मिग्राहकविरोधोच्छेदाप(त्ते)त्तिरिति 8,586 ननु तर्हि नेदं रजतमित्यस्यापि रजतमिदमिति ज्ञानं प्रति बाधकत्वमयुक्तं स्यात् न स्यात् नेदं रजतमिति ज्ञानप्रामाण्यस्य साक्षिणा परीक्षया निश्चितत्वात् इदं रजतमिति ज्ञानस्य तदभावात् परीक्षितप्रामाण्येनोपजीवकेनोपजीव्यस्यातथाभूतस्य बाधोपगमात् उपजीव्योपजीवकन्यायस्य तदन्यविषयत्वात् प्रामाण्यसन्देहे खलु न्यायानुसरणम् निश्चिते तु प्रामाण्ये किमनेन वक्ष्यति चैतदाचार्यः एवं तर्हि श्रुतेरपि प्रामाण्यं परीक्षासहकृतेन साक्षिणा निश्चितमित्यनुभवबाधकत्वमुपपत्स्यत इत्याशयवानाशङ्कते- श्रुतीति 8,588 एवं तर्हि श्रुतेरपि प्रामाण्यं परीक्षासहकृतेन साक्षिणा निश्चितमित्यनुभवबाधकत्वमुपपत्स्यत इत्याशयवानाशङ्कते श्रुतीति 8,589 श्रुतिस्वरूपमर्थश्च मानेनैवावसीयते
8,585f. nyāyasudhā: avasīyate śrutimāśrityeti śeṣaḥ kena kāraṇena bhrāntiḥ svarūpato 'rthataśca gamyate abhyupagamyate anubhavamāśrityeti śeṣaḥ idamuktaṃ bhavati bhavedeṣā śrutirasyānubhavasya bādhikā yadi niścitapramāṇabhāvā bhavet naca tathā dharmigrāhakānubhavavirodhenāsmābhiḥtadaprāmāṇyasya pratipādyamānatvāt parasya ca tatparihārāyādyāpi samudyatatvāt tathāca sati śrutiprāmāṇyaniścaye 'nubhavasya bhrāntitvaṃ tasmiṃśca sati śrutiprāmāṇyaniścaya iti parasparāśrayatvaprasaṅgaḥ nanvanubhavavirodhena śrutyaprāmāṇyābhidhāne 'pi samānametat na samānam anubhavasyānapekṣatvāt śrutestadapekṣatvāt anyathā sarvatra dharmigrāhakavirodhocchedāpa(tte)ttiriti 8,586 nanu tarhi nedaṃ rajatamityasyāpi rajatamidamiti jñānaṃ prati bādhakatvamayuktaṃ syāt na syāt nedaṃ rajatamiti jñānaprāmāṇyasya sākṣiṇā parīkṣayā niścitatvāt idaṃ rajatamiti jñānasya tadabhāvāt parīkṣitaprāmāṇyenopajīvakenopajīvyasyātathābhūtasya bādhopagamāt upajīvyopajīvakanyāyasya tadanyaviṣayatvāt prāmāṇyasandehe khalu nyāyānusaraṇam niścite tu prāmāṇye kimanena vakṣyati caitadācāryaḥ evaṃ tarhi śruterapi prāmāṇyaṃ parīkṣāsahakṛtena sākṣiṇā niścitamityanubhavabādhakatvamupapatsyata ityāśayavānāśaṅkate- śrutīti 8,588 evaṃ tarhi śruterapi prāmāṇyaṃ parīkṣāsahakṛtena sākṣiṇā niścitamityanubhavabādhakatvamupapatsyata ityāśayavānāśaṅkate śrutīti 8,589 śrutisvarūpamarthaśca mānenaivāvasīyate
2.3.60cd
न्यायसुधा: स्वरूपमर्थश्चेति विवक्षाभेदेन प्रामाण्यमेवोक्तम् जीवस्य निर्दुःखब्रह्मात्मताप्रतिपादकश्रुतिस्वरूपमस्याः श्रुतेः सो ऽर्थ इत्युभयत्र फलतो ऽर्थभेदाभावात् एतदेव हि प्रामाण्यमपि मानेन साक्षिणा परिहरति- तच्चेदिति तच्चेन्मानं गृहीतं ते किं दुःखानुभवे भ्रमः
nyāyasudhā: svarūpamarthaśceti vivakṣābhedena prāmāṇyamevoktam jīvasya nirduḥkhabrahmātmatāpratipādakaśrutisvarūpamasyāḥ śruteḥ so 'rtha ityubhayatra phalato 'rthabhedābhāvāt etadeva hi prāmāṇyamapi mānena sākṣiṇā pariharati- taccediti taccenmānaṃ gṛhītaṃ te kiṃ duḥkhānubhave bhramaḥ
2.3.61ab
न्यायसुधा: त इत्यव्ययं तृतीयार्थे ते मत इत्यध्याहारो वा किं किन्निमित्तम् दुःखानुभवे भ्रम इति दुःखानुभवस्य भ्रमत्वमिति(इति) यावत् अङ्गीक्रियत इति शेषः तत् साक्षिलक्षणं मानं दुःखानुभवविषये भ्रमः कुतो ऽङ्गीक्रियत इति वा एतदुक्तं भवति साक्षिणा श्रुतिप्रामाण्यं निश्चितमिति न परेणाङ्गीकर्तुं शक्यते तथा सति तत्प्रामाण्यस्याङ्गीकर्तव्यत्वप्रसङ्गात् इष्यते तदिति चेन्न तथा सत्यहं दुःखीति दुःखादिविषयो ऽपि स एवेति तत्रापि तस्य प्रामाण्यमेव ग्राह्यं स्यान्न भ्रमत्वम् नचेत् श्रुतिप्रामाण्यग्रहणे ऽपि भ्रमः स्यादिति जोस्हि-10 8,591 नन्वेकत्र प्रामाण्ये विषयान्तरे ऽपि प्रामाण्येन भाव्यं तत्राप्रामाण्ये चान्यत्रापि अप्रामाण्येन भवितव्यमिति कुत एतत् मा हि भूदेकस्य चक्षुरादेरयं नियम इत्यत आह- नचेति न च बाधविशेषो ऽस्ति यदबाधितमेव तत्
nyāyasudhā: ta ityavyayaṃ tṛtīyārthe te mata ityadhyāhāro vā kiṃ kinnimittam duḥkhānubhave bhrama iti duḥkhānubhavasya bhramatvamiti(iti) yāvat aṅgīkriyata iti śeṣaḥ tat sākṣilakṣaṇaṃ mānaṃ duḥkhānubhavaviṣaye bhramaḥ kuto 'ṅgīkriyata iti vā etaduktaṃ bhavati sākṣiṇā śrutiprāmāṇyaṃ niścitamiti na pareṇāṅgīkartuṃ śakyate tathā sati tatprāmāṇyasyāṅgīkartavyatvaprasaṅgāt iṣyate taditi cenna tathā satyahaṃ duḥkhīti duḥkhādiviṣayo 'pi sa eveti tatrāpi tasya prāmāṇyameva grāhyaṃ syānna bhramatvam nacet śrutiprāmāṇyagrahaṇe 'pi bhramaḥ syāditi joshi-10 8,591 nanvekatra prāmāṇye viṣayāntare 'pi prāmāṇyena bhāvyaṃ tatrāprāmāṇye cānyatrāpi aprāmāṇyena bhavitavyamiti kuta etat mā hi bhūdekasya cakṣurāderayaṃ niyama ityata āha- naceti na ca bādhaviśeṣo 'sti yadabādhitameva tat
Adhyāya 2 (cont. 43)
2.3.62ab
8,591f. न्यायसुधा: भेदेदेवैकस्यापि क्वचित्प्रामाण्ये परत्राप्रामाण्यम् कारणविशेषात् स चोत्पत्तौ दोषो ज्ञप्तौ बाधः दोषो ऽपि बाधोन्नेय एव यथोक्तम् "बलवत्प्रमाणतश्चैव ज्ञेया दोषा न चान्यथाऽ; इति ततो बाध एव विशेषः नच दुःखादिविषयस्य साक्ष्यनुभवस्य बाधरूपो विशेषो ऽस्ति येनासौ श्रुतिप्रामाण्ये प्रमाणभूतो ऽपि दुःखादौ भ्रमः स्यात् यत् यस्मादेवं तत् तस्मात् श्रुतिप्रामाण्यमिव तत् आत्मनो दुःखित्वादिकमप्यबाधितमेव सत्यमेवाङ्गीकायर्मिति यद्वा यद्यस्मादेवं त(त्त)स्मात्किं दुःखानुभवे भ्रम इति पूर्वे(णैव)ण सम्बन्धः 8,593 नन्वेतत् श्रुतिप्रामाण्यं दुःखादिकं च साक्षिगृहीतमेव नचोभयत्र प्रामाण्यं साक्षिणो युक्तम् परस्परविरोधात् तत एकत्राप्रामाण्यावश्यम्भावे दुःखादावेव तदिति ग्राह्यम् श्रुतिप्रामाण्यस्यापौरुषेयत्वादिपरीक्षासहकृतेन गृहीतत्वात् अतो मिथ्यैव दुःखित्वादिकमित चेन्न दुःखादावपि सजातीयविजातीयसंवादरूपपरीक्षासद्भावात् एवं तर्हि सन्देहान्न दुःखादिसत्यतानिश्चयो भवतां युक्त इति न श्रुतेरनुभवबाधो वक्तुं शक्यत इत्यत आह- अबाधितमेवेति तद् दुःखं सत्यमेवेत्यवधारयतो ऽयमभिसन्धिः सत्यम् श्रुतिप्रामाण्यं दुःखादिकं च साक्षिगृहीतमेव नचैकत्रापि बाधकमस्तीत्युभयमपि प्रमाणं साक्षी नच विरोधः अद्वैतसत्तामन्तरेणापि श्रुतिप्रामाण्यसत्तायाः सम्भवात् नह्यपौरुषेयत्वादियुक्तयो विषयविशेषनियतप्रामाण्यनिश्चये (साक्षिणः) साचिव्यमाचरन्ति किन्तु प्रामाण्यमात्रनिश्चये उपक्रमाद्यास्तु तत्र तत्राभासीकृता एव नच दुःखसत्तामन्तरेण तत्र प्रामाण्यस्य सम्भवो ऽस्ति नच दुःखसत्तया श्रुतिप्रामाण्यमात्रस्य विरोधो ऽस्ति विषयान्तरे ऽपि तस्य सम्भवात् अतः सत्यमेव दुःखादिकमिति 8,594 श्रुतिरनुभवस्य बाधिका न भवति किन्तु धर्मिग्राहकतया प्रबलेनानुभवेनैव बाध्यत इत्युक्तम् न केवलं धमिर्ग्राहकतयानुभव(स्य)प्राबल्यम् किन्नाम श्रुतिस्वरूपप्रामाण्यग्राहकत्वेनापीत्याशयवानाह- श्रुतीति अर्थ इत्यर्थवत्त्वं प्रामाण्यमिति यावत् स्वरूपतः प्रामाण्यतश्चावसिता हि श्रुतिरभिप्रेतसिद्धये प्रयोक्तव्या नान्यथा श्रतिस्वरूपं तत्प्रामाण्यं च मानेनैव साक्षिलक्षणेनावसीयते नान्येन यद्यपि श्रतिस्वरूपं श्रोत्रवेद्यं तथापि श्रोत्रजनिततद्वृत्तिप्रामाण्यं यावन्न साक्षिणा गृह्यते तावन्न तत् सिद्धयतीत्यतः श्रुतिस्वरूपावसायो ऽपि साक्षिण्येवायतते यद्वा श्रुतिशब्दे(नै)न तज्जनितं ज्ञानमुच्यते तत्र पृच्छामः तस्य साक्षिणः प्रामाण्यं भवताप्यभ्युपगतं न वेति नेति पक्षे श्रुतिस्वरूपाद्यसिद्धेर्न तद्विरोधेन दुःखाद्यनुभवस्य भ्रमत्वं वक्तुं युक्तम् आद्यं दूषयति- तच्चेदिति तत् साक्षि(स्व)रूपं प्रमाणं त्वया गृहीतं चेत्तदा दुःखानुभवस्य भ्रमत्वं किं (कथं) न कथञ्चित् श्रुतिविरोधेन खलु तदुच्यते सा तु स्वरूपप्रामाण्यग्राहकतयोपजीव्येनानुभवेन बाधिता कथं तद्बाधनाय प्रभवतीति स्यादेतत् श्रुतिस्वरूपप्रामाण्ययोः साक्षिणः प्रामाण्यमङ्गीक्रियते दुःखादौ तु विषयान्तरे श्रुतिविरोधेनाप्रामाण्यमाश्रीयते तत्कथमुक्तदोष इत्यत आह- नचेति बाधस्य बाधकत्वेन अभिमतायाः श्रुतेः विशेषो बाध्यतयाभिमतात्साक्षिणो ऽतिशयो नास्ति अस्ति चोक्तवक्ष्यमाणरीत्या साक्षिण एव विशेष इति शिष्यं स्पष्टम् 8,595 किञ्चाहं दुःखीत्यादिसाक्षिणो भ्रमत्वं वदन्प्रष्टव्यः किं सर्वत्रापि साक्षिणो भ्रमत्वमङ्गीक्रियते उत क्वचित्प्रामाण्यमपि आद्ये दोषमाह- श्रुतिस्वरूपमिति मानेन साक्षिणैव तथाच तस्य भ्रान्तित्वे तन्न सिद्धयेदिति भावः परमार्थतो मा सैत्सीदिति च न वाच्यम् तत्त्वावेदकत्वस्याङ्गीकृतत्वात् अथ श्रुतिस्वरूपादिविषये तन्मानत्वं स्वीक्रियत इति द्वितीयमनूद्योत्तरमाह- तच्चेदिति एकत्र प्रामाण्ये परत्रापि प्रामाण्यमङ्गीकर्तव्यमित्येतत्कुत इत्यतो ऽविशेषादित्याह- नचेति पूर्ववद्वयाख्यानम् एवं साक्षिणः प्रमाणान्तरसाधारणरूपता(त्व)मुपेत्य बाधकाभावेनाहं दुःखीत्यादेभ्रंमत्वं नोपपद्यत इत्युक्तम् इदानीं साक्षिणो यथार्थत्वनियमाच्च न दुःखादिविषये भ्रमत्वशङ्कोपपद्यते किं बाधकगवेषणादिनेत्याशयवान्साक्षिणो यथार्थत्वनियमं विपक्षे बाधकेन समर्थयते- बाध इति 8,596 अनुभूते साक्षिप्रतीते ऽर्थे यदि बाधः प्रवर्तेत साक्षी यदि कुत्रचिदयथार्थः स्यादिति यावत् अयथात्वर्थस्य बाधोन्नेयत्वादेवमुक्तम् तदा कथं स्तम्भो ऽयं कुम्भो ऽयमिति पदार्थानां निर्णय ईयते उपेयते एतदेव प्रपञ्चयति- को ऽपीति को ऽपि ह्य् अर्थो न निश्चेतुं शक्यते भ्रमवादिना
8,591f. nyāyasudhā: bhededevaikasyāpi kvacitprāmāṇye paratrāprāmāṇyam kāraṇaviśeṣāt sa cotpattau doṣo jñaptau bādhaḥ doṣo 'pi bādhonneya eva yathoktam "balavatpramāṇataścaiva jñeyā doṣā na cānyathā'; iti tato bādha eva viśeṣaḥ naca duḥkhādiviṣayasya sākṣyanubhavasya bādharūpo viśeṣo 'sti yenāsau śrutiprāmāṇye pramāṇabhūto 'pi duḥkhādau bhramaḥ syāt yat yasmādevaṃ tat tasmāt śrutiprāmāṇyamiva tat ātmano duḥkhitvādikamapyabādhitameva satyamevāṅgīkāyarmiti yadvā yadyasmādevaṃ ta(tta)smātkiṃ duḥkhānubhave bhrama iti pūrve(ṇaiva)ṇa sambandhaḥ 8,593 nanvetat śrutiprāmāṇyaṃ duḥkhādikaṃ ca sākṣigṛhītameva nacobhayatra prāmāṇyaṃ sākṣiṇo yuktam parasparavirodhāt tata ekatrāprāmāṇyāvaśyambhāve duḥkhādāveva taditi grāhyam śrutiprāmāṇyasyāpauruṣeyatvādiparīkṣāsahakṛtena gṛhītatvāt ato mithyaiva duḥkhitvādikamita cenna duḥkhādāvapi sajātīyavijātīyasaṃvādarūpaparīkṣāsadbhāvāt evaṃ tarhi sandehānna duḥkhādisatyatāniścayo bhavatāṃ yukta iti na śruteranubhavabādho vaktuṃ śakyata ityata āha- abādhitameveti tad duḥkhaṃ satyamevetyavadhārayato 'yamabhisandhiḥ satyam śrutiprāmāṇyaṃ duḥkhādikaṃ ca sākṣigṛhītameva nacaikatrāpi bādhakamastītyubhayamapi pramāṇaṃ sākṣī naca virodhaḥ advaitasattāmantareṇāpi śrutiprāmāṇyasattāyāḥ sambhavāt nahyapauruṣeyatvādiyuktayo viṣayaviśeṣaniyataprāmāṇyaniścaye (sākṣiṇaḥ) sācivyamācaranti kintu prāmāṇyamātraniścaye upakramādyāstu tatra tatrābhāsīkṛtā eva naca duḥkhasattāmantareṇa tatra prāmāṇyasya sambhavo 'sti naca duḥkhasattayā śrutiprāmāṇyamātrasya virodho 'sti viṣayāntare 'pi tasya sambhavāt ataḥ satyameva duḥkhādikamiti 8,594 śrutiranubhavasya bādhikā na bhavati kintu dharmigrāhakatayā prabalenānubhavenaiva bādhyata ityuktam na kevalaṃ dhamirgrāhakatayānubhava(sya)prābalyam kinnāma śrutisvarūpaprāmāṇyagrāhakatvenāpītyāśayavānāha- śrutīti artha ityarthavattvaṃ prāmāṇyamiti yāvat svarūpataḥ prāmāṇyataścāvasitā hi śrutirabhipretasiddhaye prayoktavyā nānyathā śratisvarūpaṃ tatprāmāṇyaṃ ca mānenaiva sākṣilakṣaṇenāvasīyate nānyena yadyapi śratisvarūpaṃ śrotravedyaṃ tathāpi śrotrajanitatadvṛttiprāmāṇyaṃ yāvanna sākṣiṇā gṛhyate tāvanna tat siddhayatītyataḥ śrutisvarūpāvasāyo 'pi sākṣiṇyevāyatate yadvā śrutiśabde(nai)na tajjanitaṃ jñānamucyate tatra pṛcchāmaḥ tasya sākṣiṇaḥ prāmāṇyaṃ bhavatāpyabhyupagataṃ na veti neti pakṣe śrutisvarūpādyasiddherna tadvirodhena duḥkhādyanubhavasya bhramatvaṃ vaktuṃ yuktam ādyaṃ dūṣayati- taccediti tat sākṣi(sva)rūpaṃ pramāṇaṃ tvayā gṛhītaṃ cettadā duḥkhānubhavasya bhramatvaṃ kiṃ (kathaṃ) na kathañcit śrutivirodhena khalu taducyate sā tu svarūpaprāmāṇyagrāhakatayopajīvyenānubhavena bādhitā kathaṃ tadbādhanāya prabhavatīti syādetat śrutisvarūpaprāmāṇyayoḥ sākṣiṇaḥ prāmāṇyamaṅgīkriyate duḥkhādau tu viṣayāntare śrutivirodhenāprāmāṇyamāśrīyate tatkathamuktadoṣa ityata āha- naceti bādhasya bādhakatvena abhimatāyāḥ śruteḥ viśeṣo bādhyatayābhimatātsākṣiṇo 'tiśayo nāsti asti coktavakṣyamāṇarītyā sākṣiṇa eva viśeṣa iti śiṣyaṃ spaṣṭam 8,595 kiñcāhaṃ duḥkhītyādisākṣiṇo bhramatvaṃ vadanpraṣṭavyaḥ kiṃ sarvatrāpi sākṣiṇo bhramatvamaṅgīkriyate uta kvacitprāmāṇyamapi ādye doṣamāha- śrutisvarūpamiti mānena sākṣiṇaiva tathāca tasya bhrāntitve tanna siddhayediti bhāvaḥ paramārthato mā saitsīditi ca na vācyam tattvāvedakatvasyāṅgīkṛtatvāt atha śrutisvarūpādiviṣaye tanmānatvaṃ svīkriyata iti dvitīyamanūdyottaramāha- taccediti ekatra prāmāṇye paratrāpi prāmāṇyamaṅgīkartavyamityetatkuta ityato 'viśeṣādityāha- naceti pūrvavadvayākhyānam evaṃ sākṣiṇaḥ pramāṇāntarasādhāraṇarūpatā(tva)mupetya bādhakābhāvenāhaṃ duḥkhītyādebhraṃmatvaṃ nopapadyata ityuktam idānīṃ sākṣiṇo yathārthatvaniyamācca na duḥkhādiviṣaye bhramatvaśaṅkopapadyate kiṃ bādhakagaveṣaṇādinetyāśayavānsākṣiṇo yathārthatvaniyamaṃ vipakṣe bādhakena samarthayate- bādha iti 8,596 anubhūte sākṣipratīte 'rthe yadi bādhaḥ pravarteta sākṣī yadi kutracidayathārthaḥ syāditi yāvat ayathātvarthasya bādhonneyatvādevamuktam tadā kathaṃ stambho 'yaṃ kumbho 'yamiti padārthānāṃ nirṇaya īyate upeyate etadeva prapañcayati- ko 'pīti ko 'pi hy artho na niścetuṃ śakyate bhramavādinā
2.3.62c
न्यायसुधा: भ्रमवादिना साक्षिणः क्वचिद्भ्रमत्वं वदता (यदि) साक्षी क्वचिदयथार्थः स्यात्तदा पदार्थनिर्णयो न स्यादित्यर्थः यथाऽहुरन्ये ऽपि "ज्ञानस्य व्यभिचारित्वे विश्वासः किन्निबन्धनःऽ; इति 8,597 ननु च निर्णयो निश्चय इति चावधारणात्मकं ज्ञानमुच्यते तच्च स्तम्भकुम्भादिष्वर्थेषु तत्तत्कारणसामग्रीवशादेवोत्पद्यते निर्णायकाभावसहकृतसमानधर्मदर्शनादिना ह्यनवधारणात्मकं ज्ञानं संशयपदवेदनीयं जन्यते तद्विलक्षणया च सामग्षा अवधारणज्ञानम् तत्र कः साक्षिणो याथार्थ्यनियमस्योपयोगः किञ्च तदभावेनापनेष्यते उच्यते न स्तम्भो ऽयमित्येकाकारप्रतिनियतं ज्ञानं इह(हि) निर्णयादिशब्दैरभिधीयते अपि तर्हि तदनन्तरभावी वस्तुतथात्वाश्वासः तथाहि वक्तारो भवन्ति स्तम्भ इति (च) प्रतीयते भवति चायं स्तम्भ इति वा वस्तुतत्त्वं तु न विद्म इति वेति तत्कस्य हेतोः एकाकारप्रतिनियतेष्वपि ज्ञानेष केषाञ्चिद्भ्रमत्वस्य केषाञ्चिदभ्रमत्वस्य बहुलमुपलब्धत्वेनेदानीं जायमानेप्ये(ष्वे)काकारनियते ज्ञाने वस्तुतथात्वविश्वासायोगात् 8,599 भवतु वस्तुतथात्वाश्वासो वस्तुदर्शनपृष्ठभावी निर्णयः सो ऽपि तस्य दशर्नस्य भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयमेवापेक्षते यदि ज्ञानं भ्रमः स्यात्तदा वस्त्वतथाभूतमित्यवसीयते यदि त्वभ्रमस्तदा तथाभूतमिति एवंच किं साक्षिणो याथार्थ्यनियमेनोपनीयते, किंच तस्य भ्रमत्वेनापनीयत इत्यत आह- भ्रमत्वमिति भ्रमत्वमभ्रमत्वं च यदैवानुभवोपगम् एकस्य भ्रमता तत्र परस्याभ्रमता कुतः
nyāyasudhā: bhramavādinā sākṣiṇaḥ kvacidbhramatvaṃ vadatā (yadi) sākṣī kvacidayathārthaḥ syāttadā padārthanirṇayo na syādityarthaḥ yathā'huranye 'pi "jñānasya vyabhicāritve viśvāsaḥ kinnibandhanaḥ'; iti 8,597 nanu ca nirṇayo niścaya iti cāvadhāraṇātmakaṃ jñānamucyate tacca stambhakumbhādiṣvartheṣu tattatkāraṇasāmagrīvaśādevotpadyate nirṇāyakābhāvasahakṛtasamānadharmadarśanādinā hyanavadhāraṇātmakaṃ jñānaṃ saṃśayapadavedanīyaṃ janyate tadvilakṣaṇayā ca sāmagṣā avadhāraṇajñānam tatra kaḥ sākṣiṇo yāthārthyaniyamasyopayogaḥ kiñca tadabhāvenāpaneṣyate ucyate na stambho 'yamityekākārapratiniyataṃ jñānaṃ iha(hi) nirṇayādiśabdairabhidhīyate api tarhi tadanantarabhāvī vastutathātvāśvāsaḥ tathāhi vaktāro bhavanti stambha iti (ca) pratīyate bhavati cāyaṃ stambha iti vā vastutattvaṃ tu na vidma iti veti tatkasya hetoḥ ekākārapratiniyateṣvapi jñāneṣa keṣāñcidbhramatvasya keṣāñcidabhramatvasya bahulamupalabdhatvenedānīṃ jāyamānepye(ṣve)kākāraniyate jñāne vastutathātvaviśvāsāyogāt 8,599 bhavatu vastutathātvāśvāso vastudarśanapṛṣṭhabhāvī nirṇayaḥ so 'pi tasya daśarnasya bhramatvābhramatvanirṇayamevāpekṣate yadi jñānaṃ bhramaḥ syāttadā vastvatathābhūtamityavasīyate yadi tvabhramastadā tathābhūtamiti evaṃca kiṃ sākṣiṇo yāthārthyaniyamenopanīyate, kiṃca tasya bhramatvenāpanīyata ityata āha- bhramatvamiti bhramatvamabhramatvaṃ ca yadaivānubhavopagam ekasya bhramatā tatra parasyābhramatā kutaḥ
2.3.63
-f न्यायसुधा: सत्यं प्रत्ययानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयायत्तो वस्तुनिर्णय इति सैव तत्र प्रत्ययेष्वेकस्य स्तम्भादौ पुरुषादिप्रत्ययस्य भ्रमतापरस्य स्तम्भादिप्रत्ययस्याभ्रमता च कुतो निर्णेतव्या न कुतो ऽपि कुतो यदा यतः प्रत्ययानां भ्रमत्वमभ्रमत्व च अनुभवोपगं साक्षिणैवाध्यवसेयमिति स्यादेतत् करणदोषबाधकप्रत्ययाधीनं प्रत्ययानां भ्रमत्वमभ्रमत्वं च संवादायत्तं भविष्यति तत्कथं तदनवधारणमित्याशङ्कां परिहरन्नुक्तमर्थं स्पष्टमाचष्टे- भ्रमत्वमिति 8,600 भ्रमत्वमभ्रमत्वं च सर्वं वेद्यं हि साक्षिणा स चेत् साक्षी क्वचिद् दुष्यः कथं निर्णय ईयते
-f nyāyasudhā: satyaṃ pratyayānāṃ bhramatvābhramatvanirṇayāyatto vastunirṇaya iti saiva tatra pratyayeṣvekasya stambhādau puruṣādipratyayasya bhramatāparasya stambhādipratyayasyābhramatā ca kuto nirṇetavyā na kuto 'pi kuto yadā yataḥ pratyayānāṃ bhramatvamabhramatva ca anubhavopagaṃ sākṣiṇaivādhyavaseyamiti syādetat karaṇadoṣabādhakapratyayādhīnaṃ pratyayānāṃ bhramatvamabhramatvaṃ ca saṃvādāyattaṃ bhaviṣyati tatkathaṃ tadanavadhāraṇamityāśaṅkāṃ pariharannuktamarthaṃ spaṣṭamācaṣṭe- bhramatvamiti 8,600 bhramatvamabhramatvaṃ ca sarvaṃ vedyaṃ hi sākṣiṇā sa cet sākṣī kvacid duṣyaḥ kathaṃ nirṇaya īyate
2.3.64ab
न्यायसुधा: प्रत्ययानां भ्रमत्वमभ्रमत्वं तदवधारणोपयुक्तं च सर्वं करणदोषादिकं साक्षिणा निश्चेयम् अनिश्चितस्य भ्रमत्वाद्यवधारणाप्रसङ्गात् स चेत्साक्षी क्वचित् दुष्यः अयथार्थः स्यात्तदा कथं कारणदोषादेर्भ्रमत्वादेर्वस्तुतथात्वादेर्वा निणर्य ईयते एतदुक्तं भवति प्रत्ययानां भ्रमत्वावधारणं का(क)रणदोषाद्यायत्तं तथापि साक्षिणो याथार्थ्यनियमाभावे न सिद्धयेत् नहि तत्स्वरूपेणोपयुक्तम् अतिप्रसङ्गात् किन्तु निश्चितमेव तन्निश्चयश्च साक्षात्कारपरम्परया वा साक्षिण्यायतते स हि का(क)रणदोषादिकं स्वयमेव (वा) तद्ग्राहकप्रामाण्यग्रहणेन वा निश्चित्य भ्रमत्वं निश्चिनोति ततश्च तस्य क्वचिदयथार्थत्वे ऽविश्वसनीयत्वापत्त्या न निर्णयः स्यात् अभ्रमत्वनिश्चयस्तु न संवादाधीनः तथा सत्यनवस्थादिदोषाः प्रादुष्युरित्युक्तम् किन्तु केवलसाक्षिण्यायत्तः विपर्ययशङ्कानिरासे तु संवादस्यानुप्रवेशः नच संवादो ऽप्यनिश्चितो ऽङ्गम् तन्निश्चयश्च साक्ष्यधीन एव तस्य च क्वचिदयथार्थत्वे तदुभयनिर्णयो ऽपि न भवेदिति 8,602 ननु साक्षिणो यथार्थत्वनियमे ऽपि प्रत्ययानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयो नोपपद्यते नहि याथार्थ्यं स्वरूपेणैवोपयुक्तम् अतिप्रसङ्गात् किन्तु निश्चितमेव नच तन्निश्चयोपायो ऽस्ति अतस्तदनिश्चयात्का(क)रणदोषादेर्भ्रमत्वादेः स्तम्भत्वादेरनिश्चय एवेत्यत आह- विशेषा इति विशेषा सर्व एवैते साक्षिप्रत्ययगोचराः
nyāyasudhā: pratyayānāṃ bhramatvamabhramatvaṃ tadavadhāraṇopayuktaṃ ca sarvaṃ karaṇadoṣādikaṃ sākṣiṇā niśceyam aniścitasya bhramatvādyavadhāraṇāprasaṅgāt sa cetsākṣī kvacit duṣyaḥ ayathārthaḥ syāttadā kathaṃ kāraṇadoṣāderbhramatvādervastutathātvādervā niṇarya īyate etaduktaṃ bhavati pratyayānāṃ bhramatvāvadhāraṇaṃ kā(ka)raṇadoṣādyāyattaṃ tathāpi sākṣiṇo yāthārthyaniyamābhāve na siddhayet nahi tatsvarūpeṇopayuktam atiprasaṅgāt kintu niścitameva tanniścayaśca sākṣātkāraparamparayā vā sākṣiṇyāyatate sa hi kā(ka)raṇadoṣādikaṃ svayameva (vā) tadgrāhakaprāmāṇyagrahaṇena vā niścitya bhramatvaṃ niścinoti tataśca tasya kvacidayathārthatve 'viśvasanīyatvāpattyā na nirṇayaḥ syāt abhramatvaniścayastu na saṃvādādhīnaḥ tathā satyanavasthādidoṣāḥ prāduṣyurityuktam kintu kevalasākṣiṇyāyattaḥ viparyayaśaṅkānirāse tu saṃvādasyānupraveśaḥ naca saṃvādo 'pyaniścito 'ṅgam tanniścayaśca sākṣyadhīna eva tasya ca kvacidayathārthatve tadubhayanirṇayo 'pi na bhavediti 8,602 nanu sākṣiṇo yathārthatvaniyame 'pi pratyayānāṃ bhramatvābhramatvanirṇayo nopapadyate nahi yāthārthyaṃ svarūpeṇaivopayuktam atiprasaṅgāt kintu niścitameva naca tanniścayopāyo 'sti atastadaniścayātkā(ka)raṇadoṣāderbhramatvādeḥ stambhatvāderaniścaya evetyata āha- viśeṣā iti viśeṣā sarva evaite sākṣipratyayagocarāḥ
2.3.64cd
न्यायसुधा: विशिष्यन्ते एतैरिति विशेषाः का(क)रणदोषोपादयः साक्षिप्रत्यक्षगोचरा एवेति सम्बन्धः साक्षियाथार्थ्यस्य साक्षिणैव उ(निश्चयो)पपत्तेः अस्यार्थस्य च वक्ष्यमाणव्यवहारान्यथानुपपत्तिसिद्धत्वादिति भावः 8,603 यदि साक्षी क्वचिद्वयभिचरेत्तदा तेनाविश्वसनीयेन का(क)रणदोषादिनिश्चयो न स्यात् तदभावे च प्रत्ययानां भ्रमत्वादि न निश्चीयेत तथाच वस्तुनिर्णयो न स्यात् कारणाभावे कार्या(कार्योदया)योगादित्युक्तम् तत्र मा भूदेतत्सर्वमिति चेन्न तथा सति हानोपादानादिसर्वव्यवहाविलोपप्रसङ्गात् कथम् सर्वव्यवहाराणामतत्कार्यत्वादित्याह- ऊरीकृत्य चेति ऊरीकृत्य च तान् सर्वान् व्यवहारः प्रवर्तते
nyāyasudhā: viśiṣyante etairiti viśeṣāḥ kā(ka)raṇadoṣopādayaḥ sākṣipratyakṣagocarā eveti sambandhaḥ sākṣiyāthārthyasya sākṣiṇaiva u(niścayo)papatteḥ asyārthasya ca vakṣyamāṇavyavahārānyathānupapattisiddhatvāditi bhāvaḥ 8,603 yadi sākṣī kvacidvayabhicarettadā tenāviśvasanīyena kā(ka)raṇadoṣādiniścayo na syāt tadabhāve ca pratyayānāṃ bhramatvādi na niścīyeta tathāca vastunirṇayo na syāt kāraṇābhāve kāryā(kāryodayā)yogādityuktam tatra mā bhūdetatsarvamiti cenna tathā sati hānopādānādisarvavyavahāvilopaprasaṅgāt katham sarvavyavahārāṇāmatatkāryatvādityāha- ūrīkṛtya ceti ūrīkṛtya ca tān sarvān vyavahāraḥ pravartate
2.3.64ef
न्यायसुधा: निश्चित्येत्यर्थः चो ऽवधारणे तान्सर्वान्का(क)रणदोषा(दी)न् ऊरीकृत्य व्यवहार प्रवर्तत इति गौणं समानकर्तृकत्वम् यद्वोरीकृत्य कारणतयोपादाय कारणीकृत्वेति व्याख्येयम् तथाहि इदं रजतमिति भ्रान्त्या प्रवृत्तः का(क)रणदोषं बाधकप्रत्ययं (चा)वावधार्य तस्य ज्ञानस्य भ्रमत्वं निश्चित्य नेदं रजतं किन्तु शुक्तिरेवेति वस्तु व्यवस्थाप्य जहाति तथा जलमेददिति प्रतीत्य तस्य प्रत्ययस्यापातत एवान्यथात्वशङ्कायां संवादं निवेश्य तत्स्वरूपप्रामाण्ये गृहीत्वा(च) अभ्रमत्वं निश्चित्य जलमेतद्भवत्येवेत्यवधार्य तदुपादत्त इति 8,604 ननु नायमस्ति नियमो यदुक्तरीत्यारऽथतथात्वाध्यवसायपूर्वक एव व्यवहार इति तत्सन्देहादिनापि(दपि) व्यवहारदर्शनादित्यत आह- साक्षिण इति साक्षिणो व्यवसायी तु व्यवहारो ऽभिधीयते
nyāyasudhā: niścityetyarthaḥ co 'vadhāraṇe tānsarvānkā(ka)raṇadoṣā(dī)n ūrīkṛtya vyavahāra pravartata iti gauṇaṃ samānakartṛkatvam yadvorīkṛtya kāraṇatayopādāya kāraṇīkṛtveti vyākhyeyam tathāhi idaṃ rajatamiti bhrāntyā pravṛttaḥ kā(ka)raṇadoṣaṃ bādhakapratyayaṃ (cā)vāvadhārya tasya jñānasya bhramatvaṃ niścitya nedaṃ rajataṃ kintu śuktireveti vastu vyavasthāpya jahāti tathā jalamedaditi pratītya tasya pratyayasyāpātata evānyathātvaśaṅkāyāṃ saṃvādaṃ niveśya tatsvarūpaprāmāṇye gṛhītvā(ca) abhramatvaṃ niścitya jalametadbhavatyevetyavadhārya tadupādatta iti 8,604 nanu nāyamasti niyamo yaduktarītyār'thatathātvādhyavasāyapūrvaka eva vyavahāra iti tatsandehādināpi(dapi) vyavahāradarśanādityata āha- sākṣiṇa iti sākṣiṇo vyavasāyī tu vyavahāro 'bhidhīyate
2.3.65
न्यायसुधा: व्यवसायी निरशङ्को ऽविसंवा(दिव्य)दी च व्यवहारो ऽस्माभिरुक्तरीत्या साक्षिणः कार्यो ऽभिधीयते न तु व्यवहारमात्रम् नच विशिष्यो व्यवहारो ऽर्थतथात्वाध्यवसायपूर्वकतां व्यभिचरतीति अस्तु व्यवहारविलोपः किन्नश्छिन्नमित्याशङ्कां परिहरन्नुक्ताप्रसङ्गानां विपर्ययपर्यवसानमाह- तस्मादिति तस्मात् सर्वप्रसिद्धस्य व्यवहारस्य सिद्धये साक्षी निर्दोष एवैकः सदाङ्गीकार्य एव नः
nyāyasudhā: vyavasāyī niraśaṅko 'visaṃvā(divya)dī ca vyavahāro 'smābhiruktarītyā sākṣiṇaḥ kāryo 'bhidhīyate na tu vyavahāramātram naca viśiṣyo vyavahāro 'rthatathātvādhyavasāyapūrvakatāṃ vyabhicaratīti astu vyavahāravilopaḥ kinnaśchinnamityāśaṅkāṃ pariharannuktāprasaṅgānāṃ viparyayaparyavasānamāha- tasmāditi tasmāt sarvaprasiddhasya vyavahārasya siddhaye sākṣī nirdoṣa evaikaḥ sadāṅgīkārya eva naḥ
2.3.66ab
न्यायसुधा: यस्मात्साक्षिणः क्वचिदयथार्थत्वे ऽविश्वसनीयत्वापत्त्या का(क)रणदोषाद्यनिश्चयप्रसङ्गेन ज्ञानानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्धारणाभावसक्त्यारऽथतथात्वनिर्णयाभावानुषङ्गेण निश्शङ्को ऽविसंवादी व्यवहारो लुप्येत नच तल्लोपो ऽङ्गीकर्तुं शक्यः सवर्लोकप्रसिद्धत्वात् तथाविधस्य (च) लौकिकैः परीक्षकैश्लोल्लङ्घनायोगात् प्रमितार्थाननुमतावुन्मत्तत्वप्रसङ्गात् तस्मात्सर्वलोकप्रसिद्धस्य निश्शङ्कस्याविसंवादिनो व्यवहारस्य कायर्भूतस्य सिद्धये वस्तुतथात्वातथात्वनिश्चयः कारण(करणी)भूतो ऽङ्गीकार्यः तत्सिद्धये का(क)रणदोषादिनिश्चयद्वारा साक्षिणा ज्ञानानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयो ऽङ्गीकार्यः तत्सिद्धये (च) साक्षिणो विश्वसनीयत्वं तत्सिद्धये च साक्षी सदा निर्देषो यथार्थ एव न परीक्षकाणामङ्गीकार्य इति नन्वेवं तर्हि प्राभाकरादिदिशा सर्वेषामपि प्रत्ययानां यथार्थत्वनियमो ऽस्त्वित्यत आह- एक एवेति एकस्यैव याथार्थ्यनियमेन सर्वस्योपपत्तौ किमप्रामाणिकेन प्रमाणविरुद्धेन सर्वप्रत्यययाथार्थ्यनियमेनेति भावः 8,605 किमतो यद्येवं साक्षी नियमेनार्थाव्यभिचारीत्यत आह- शुद्ध इति शुद्धः साक्षी यदा सिद्धो दुःखित्वं वार्यते कथम्
nyāyasudhā: yasmātsākṣiṇaḥ kvacidayathārthatve 'viśvasanīyatvāpattyā kā(ka)raṇadoṣādyaniścayaprasaṅgena jñānānāṃ bhramatvābhramatvanirdhāraṇābhāvasaktyār'thatathātvanirṇayābhāvānuṣaṅgeṇa niśśaṅko 'visaṃvādī vyavahāro lupyeta naca tallopo 'ṅgīkartuṃ śakyaḥ savarlokaprasiddhatvāt tathāvidhasya (ca) laukikaiḥ parīkṣakaiślollaṅghanāyogāt pramitārthānanumatāvunmattatvaprasaṅgāt tasmātsarvalokaprasiddhasya niśśaṅkasyāvisaṃvādino vyavahārasya kāyarbhūtasya siddhaye vastutathātvātathātvaniścayaḥ kāraṇa(karaṇī)bhūto 'ṅgīkāryaḥ tatsiddhaye kā(ka)raṇadoṣādiniścayadvārā sākṣiṇā jñānānāṃ bhramatvābhramatvanirṇayo 'ṅgīkāryaḥ tatsiddhaye (ca) sākṣiṇo viśvasanīyatvaṃ tatsiddhaye ca sākṣī sadā nirdeṣo yathārtha eva na parīkṣakāṇāmaṅgīkārya iti nanvevaṃ tarhi prābhākarādidiśā sarveṣāmapi pratyayānāṃ yathārthatvaniyamo 'stvityata āha- eka eveti ekasyaiva yāthārthyaniyamena sarvasyopapattau kimaprāmāṇikena pramāṇaviruddhena sarvapratyayayāthārthyaniyameneti bhāvaḥ 8,605 kimato yadyevaṃ sākṣī niyamenārthāvyabhicārītyata āha- śuddha iti śuddhaḥ sākṣī yadā siddho duḥkhitvaṃ vāryate katham
2.3.66cd
न्यायसुधा: दुःखित्वं तेन प्रतीतं जीवस्येति शेषः ततश्च किमित्यत आह- उपजीव्येति उपजीव्यप्रमाणं तद् भेदग्राहकमेव हि
nyāyasudhā: duḥkhitvaṃ tena pratītaṃ jīvasyeti śeṣaḥ tataśca kimityata āha- upajīvyeti upajīvyapramāṇaṃ tad bhedagrāhakameva hi
2.3.66ef
न्यायसुधा: श्रुत्यनुमानयोरुपजीव्यप्रमाणं तत् तस्मात् भेदग्राहकं भेदप्रमापकम् तथा चोपजीव्यविरोधादभेदश्रुत्यादेरप्रामाण्यमिति भावः ततो ऽपि किमित्यतः सूत्रार्थमुपसंहरति- अत इति अतो जीवेशयोर्भेदः श्रुतिसामर्थ्यसुस्थिरः
nyāyasudhā: śrutyanumānayorupajīvyapramāṇaṃ tat tasmāt bhedagrāhakaṃ bhedapramāpakam tathā copajīvyavirodhādabhedaśrutyāderaprāmāṇyamiti bhāvaḥ tato 'pi kimityataḥ sūtrārthamupasaṃharati- ata iti ato jīveśayorbhedaḥ śrutisāmarthyasusthiraḥ
2.3.67
न्यायसुधा: श्रुतिः"भिन्नो ऽचिन्त्यःऽ; इत्यादिका सामर्थ्यमप्रति(सत्प्रति)पक्षत्वम् ओं तद्गुणसारत्वात्तु तद्वयपदेशः प्राज्ञवत् ओं यद्येवं जीवेश्वरयोर्भेद एव पारमार्थिको व्यवस्थितस्तदा तत्त्वमसीत्याद्यद्वैतश्रुतीनामहं हरिरित्यादिस्मृतीनां च का गतिः नहि तासामनुमानवत्सर्वथाप्रामाण्यं युक्तम् अपौरुषेयत्वेनाप्तोक्तत्वेन च तत्कारणाभावादित्याशङ्कापरिहाराय सूत्रम् तद्गुणसारत्वात्तु तद्वयपदेशः प्राज्ञवदिति तद्वयाचष्टे- तथापीति तद्गुणसारत्वात् तु तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत् ब्ब्स्_2,3.29 तथापि तु चिदानन्दपूर्वास्तत्सदृशा गुणाः सारस्वरूपमस्यापि मुक्तावप्यवशिष्यते
nyāyasudhā: śrutiḥ"bhinno 'cintyaḥ'; ityādikā sāmarthyamaprati(satprati)pakṣatvam oṃ tadguṇasāratvāttu tadvayapadeśaḥ prājñavat oṃ yadyevaṃ jīveśvarayorbheda eva pāramārthiko vyavasthitastadā tattvamasītyādyadvaitaśrutīnāmahaṃ harirityādismṛtīnāṃ ca kā gatiḥ nahi tāsāmanumānavatsarvathāprāmāṇyaṃ yuktam apauruṣeyatvenāptoktatvena ca tatkāraṇābhāvādityāśaṅkāparihārāya sūtram tadguṇasāratvāttu tadvayapadeśaḥ prājñavaditi tadvayācaṣṭe- tathāpīti tadguṇasāratvāt tu tadvyapadeśaḥ prājñavat bbs_2,3.29 tathāpi tu cidānandapūrvāstatsadṛśā guṇāḥ sārasvarūpamasyāpi muktāvapyavaśiṣyate
2.3.68
अतो ऽभेदवदेवैताः श्रुतयः प्रवदन्ति हि पौराणानि च वाक्यानि सादृश्याभेदसंश्रयात्
ato 'bhedavadevaitāḥ śrutayaḥ pravadanti hi paurāṇāni ca vākyāni sādṛśyābhedasaṃśrayāt
2.3.69a
8,606 न्यायसुधा: यद्यपि जीवब्रह्मणोर्भेद एव तथाप्यभेदवदिति सम्बन्धः तुशब्दो विशेषार्थः तं च वक्ष्यामः तत्सदृशः परमात्मगुणसदृशाः सार इत्यनुवादेन स्वरूपमिति व्याख्यानम् अस्य जीवस्य कुतः मुक्तावपि कैवल्ये ऽप्यवशिष्यते यतः अभेदवत् अभेदमिव"तत्र तस्येवऽ; इत्यत्रोपसङ्खयेयमेतत् शिष्यप्रयोगात् यद्वाभेद इति तत्प्रतिपादकमुपलक्ष्यते अत एवेति सम्बन्धः एताः परोदाहृताः हीति मुख्ये बाधकं सूचयति अत एवेत्यस्यैव विवरणं सादृश्येति सादृश्यमेवाभेदः सादृश्याभेदः सिंहो देवदत्त इत्यादिवद्गौणो ऽयं व्यपदेश इति वाक्यार्थः अद्वैतवादिभिः खलु तत्त्वंपदयोर्विरुद्धस्वार्थैकदेशत्यागेनैकदेशलक्षणया सामानाधिकरण्यमात्रं मुख्यमङ्गीकृतम् ततो वरं पदद्वयस्य मुख्यार्थत्वमभ्युपगम्य सामानाधिकरण्यमात्रस्य गौणत्वमभ्युपगन्तुम् तात्पर्यलिङ्गानि च तत्र तत्रान्यथा नीतानि 8,610 उपलक्षणं चैतत् सौत्रमभेदागमव्याख्यानमित्याशयवानुक्तानुवादेनार्थान्तरमप्याह- सादृश्याच्चेति सादृश्याच्च प्रधानत्वात् स्वातन्त्र्यादपिचाभिदाम् आहुरीशेन जीवस्य
8,606 nyāyasudhā: yadyapi jīvabrahmaṇorbheda eva tathāpyabhedavaditi sambandhaḥ tuśabdo viśeṣārthaḥ taṃ ca vakṣyāmaḥ tatsadṛśaḥ paramātmaguṇasadṛśāḥ sāra ityanuvādena svarūpamiti vyākhyānam asya jīvasya kutaḥ muktāvapi kaivalye 'pyavaśiṣyate yataḥ abhedavat abhedamiva"tatra tasyeva'; ityatropasaṅkhayeyametat śiṣyaprayogāt yadvābheda iti tatpratipādakamupalakṣyate ata eveti sambandhaḥ etāḥ parodāhṛtāḥ hīti mukhye bādhakaṃ sūcayati ata evetyasyaiva vivaraṇaṃ sādṛśyeti sādṛśyamevābhedaḥ sādṛśyābhedaḥ siṃho devadatta ityādivadgauṇo 'yaṃ vyapadeśa iti vākyārthaḥ advaitavādibhiḥ khalu tattvaṃpadayorviruddhasvārthaikadeśatyāgenaikadeśalakṣaṇayā sāmānādhikaraṇyamātraṃ mukhyamaṅgīkṛtam tato varaṃ padadvayasya mukhyārthatvamabhyupagamya sāmānādhikaraṇyamātrasya gauṇatvamabhyupagantum tātparyaliṅgāni ca tatra tatrānyathā nītāni 8,610 upalakṣaṇaṃ caitat sautramabhedāgamavyākhyānamityāśayavānuktānuvādenārthāntaramapyāha- sādṛśyācceti sādṛśyācca pradhānatvāt svātantryādapicābhidām āhurīśena jīvasya
2.3.69d
-च् 8,611 न्यायसुधा: प्रधानत्वादपीत्यन्वयः आहुः श्रुतयः पौराणानि (च) वाक्यानीति वर्तते उक्तानुवादः प्रतिपत्तिसौकर्यार्थः प्रधानत्वं वैशिष्ययम् तत्त्वमसीत्यादिव्यपदेशः सादृश्याद्गौण इत्युक्तम् नान्यो ऽतो ऽस्ति द्रष्टेत्यादि निर्देशस्तु स्वातन्त्र्यप्राधान्याभ्यां लाक्षणिकः द्रष्टृपदेन तत्रारोपितवैशिष्ययं स्वातन्त्र्यं चोपलक्ष्यते तथाच द्रष्टा विशिष्यः स्वातन्त्र्यश्चान्यो नास्ति इत्यर्थः सम्पद्यते यद्वा तत्त्वमसीत्यादिनिर्देशो ऽपि प्राधान्यस्वातन्त्र्याभ्यां लाक्षणिको व्याख्यायते तथाहि तच्छब्देन तदीये स्वातन्त्र्यप्राधान्ये लक्ष्येते पुनस्ताभ्यां तद्विषयता लक्ष्यते ततश्च तत्प्रधानकस्तत्तन्त्रश्चेति वाक्यार्थो भवति एतदप्युपलक्षणम् अतत्त्वमसीत्यादिव्याख्यानान्तरमप्यत्र द्रष्टव्यम् स्यादेतत् तुशब्दो हि सौत्रो ऽवधारणार्थस्तेन च सादृश्यातिरिक्तो ऽर्थो निवर्त्यते तत्कथमर्थान्तरवर्णनमित्यतो ऽन्यथा व्याचष्टे- नेति ... न स्वरूपाभिदां क्वचित्
-c 8,611 nyāyasudhā: pradhānatvādapītyanvayaḥ āhuḥ śrutayaḥ paurāṇāni (ca) vākyānīti vartate uktānuvādaḥ pratipattisaukaryārthaḥ pradhānatvaṃ vaiśiṣyayam tattvamasītyādivyapadeśaḥ sādṛśyādgauṇa ityuktam nānyo 'to 'sti draṣṭetyādi nirdeśastu svātantryaprādhānyābhyāṃ lākṣaṇikaḥ draṣṭṛpadena tatrāropitavaiśiṣyayaṃ svātantryaṃ copalakṣyate tathāca draṣṭā viśiṣyaḥ svātantryaścānyo nāsti ityarthaḥ sampadyate yadvā tattvamasītyādinirdeśo 'pi prādhānyasvātantryābhyāṃ lākṣaṇiko vyākhyāyate tathāhi tacchabdena tadīye svātantryaprādhānye lakṣyete punastābhyāṃ tadviṣayatā lakṣyate tataśca tatpradhānakastattantraśceti vākyārtho bhavati etadapyupalakṣaṇam atattvamasītyādivyākhyānāntaramapyatra draṣṭavyam syādetat tuśabdo hi sautro 'vadhāraṇārthastena ca sādṛśyātirikto 'rtho nivartyate tatkathamarthāntaravarṇanamityato 'nyathā vyācaṣṭe- neti ... na svarūpābhidāṃ kvacit
2.3.70ab
न्यायसुधा: क्वचित् प्रदेशे स्वरूपाभिदां नाहुरिति तुशब्दार्थः नतु प्राधान्यादिनिवृत्तिरिति अस्त्वेवं जीवस्य ब्रह्मैक्यं मुक्तस्य तत्कथं व्याख्येयम् नच तदप्युक्तन्यायेनेति युक्तम् तथा सति यत्र त्वस्येत्यादिविशेषोक्त्यनुपपत्तेरित्यत आह- स्थानैक्यमिति स्थानैक्यमैकमत्यं च मुक्तस्य तु विशिष्टते
nyāyasudhā: kvacit pradeśe svarūpābhidāṃ nāhuriti tuśabdārthaḥ natu prādhānyādinivṛttiriti astvevaṃ jīvasya brahmaikyaṃ muktasya tatkathaṃ vyākhyeyam naca tadapyuktanyāyeneti yuktam tathā sati yatra tvasyetyādiviśeṣoktyanupapatterityata āha- sthānaikyamiti sthānaikyamaikamatyaṃ ca muktasya tu viśiṣṭate
2.3.70c
न्यायसुधा: ईशेनेति वर्तते न केवलमुक्तनिमित्तत्रयं किन्नामैतन्निमित्तद्वयं विशिष्यते अतो विशेषणाभेदोक्तिरुपपद्यते तत्र स्थानैक्येनैक्यव्यपदेशो लाक्षणिकः स्थानगतस्यैकस्य स्थानिषु प्रयोगात् ऐकमत्यनिमित्ते तु प्रयोगे लक्षितलक्षणा विषयैक्यान्मत्यैक्यं ततश्च मतिमतामिति 8,616 किञ्च यत्सादृश्यं सज्जीवमात्रसाधारणतयोक्तं तत्संसारिण्यनभिव्यक्तं मुक्ते तु व्यक्तमिति तदभिप्रायेणापि विशेषतो ऽभेदोक्तिर्युक्तेत्याशयवानाह- सादृश्यं चेति सादृश्यं च विशेषेण
nyāyasudhā: īśeneti vartate na kevalamuktanimittatrayaṃ kinnāmaitannimittadvayaṃ viśiṣyate ato viśeṣaṇābhedoktirupapadyate tatra sthānaikyenaikyavyapadeśo lākṣaṇikaḥ sthānagatasyaikasya sthāniṣu prayogāt aikamatyanimitte tu prayoge lakṣitalakṣaṇā viṣayaikyānmatyaikyaṃ tataśca matimatāmiti 8,616 kiñca yatsādṛśyaṃ sajjīvamātrasādhāraṇatayoktaṃ tatsaṃsāriṇyanabhivyaktaṃ mukte tu vyaktamiti tadabhiprāyeṇāpi viśeṣato 'bhedoktiryuktetyāśayavānāha- sādṛśyaṃ ceti sādṛśyaṃ ca viśeṣeṇa
2.3.70d
न्यायसुधा: मुक्तस्येशेनेति वर्तते ननु सादृयादिकं जडेष्वपि विद्यते तत्कथं तेषां"सर्वं खल्विदं ब्रह्मऽ; "भूतानि विष्णुर्भुवनानि विष्णुर्वनानि विष्णुर्गिरयो दिशश्चऽ; इत्यादौ क्वचिदेव परमात्मैक्यव्यपदेशो न पुनर्जीवत्प्राचुर्येणेत्यत आह- जडानामिति ... जडानां द्वयमेव तु
nyāyasudhā: muktasyeśeneti vartate nanu sādṛyādikaṃ jaḍeṣvapi vidyate tatkathaṃ teṣāṃ"sarvaṃ khalvidaṃ brahma'; "bhūtāni viṣṇurbhuvanāni viṣṇurvanāni viṣṇurgirayo diśaśca'; ityādau kvacideva paramātmaikyavyapadeśo na punarjīvatprācuryeṇetyata āha- jaḍānāmiti ... jaḍānāṃ dvayameva tu
2.3.70ef
न्यायसुधा: तत्प्रधानकं तत्तन्त्रत्वमेव जडानां त्विति सम्बन्धः सादृश्यस्यापि तृतीयस्य विद्यमानत्वात्कथं द्वयमेवेत्यत आह- भवेदिति भवेत् सादृश्यमत्यल्पं तृतीयं परमात्मना
nyāyasudhā: tatpradhānakaṃ tattantratvameva jaḍānāṃ tviti sambandhaḥ sādṛśyasyāpi tṛtīyasya vidyamānatvātkathaṃ dvayamevetyata āha- bhavediti bhavet sādṛśyamatyalpaṃ tṛtīyaṃ paramātmanā
2.3.71
8,616f. न्यायसुधा: जडानामिति वर्तते सत्यमस्ति सादृश्यं किन्तु तत्सत्वा(त्ता)दिनैव नतु जीववदानन्दादिना अतो द्वयस्यैव सत्त्वादुपपन्नाप्रचुरोक्तिः नन्वानन्दादिना सादृश्यं जीवेष्वपि नास्ति केषाञ्चिज्जीवानामतद्रूपताभ्युपगमादिति चेन्मा भूत् नहि जीवमात्रं प्रति तत्त्वमसीत्युच्यते तस्य वेदानधिकारित्वात् किन्तु भोक्षयोग्यं पतीत्यदोषः अत्र स्थानैक्यं च क्षीराब्ध्यादिस्थितभगवद्रूपापेक्षयोक्तमिति न जीवजडसाधारणम् जडाभेदव्याख्यानेन प्राज्ञवदिति दृष्टान्तो ऽपि व्याख्यातो भवति 8,617 सूत्रे प्राज्ञवदित्युक्तम् तस्या(यमर्)थः प्राज्ञे यथाभेदव्यपदेशो ऽमुख्यस्तथेति तत्र प्रतियोगिविशेषानुक्तेर्विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादिरखिलो ऽप्यभेदव्यपदेशो नित्यत्वादिसादृश्येनामुख्य इति ज्ञायेत तन्मा विज्ञायीत्याशयवानाह- ईशेति 8,618 ईशरूपक्रियाणां च गुणानामपि सर्वशः तथैवावयवानां तत्स्वरूपैक्यं तु मुख्यतः
8,616f. nyāyasudhā: jaḍānāmiti vartate satyamasti sādṛśyaṃ kintu tatsatvā(ttā)dinaiva natu jīvavadānandādinā ato dvayasyaiva sattvādupapannāpracuroktiḥ nanvānandādinā sādṛśyaṃ jīveṣvapi nāsti keṣāñcijjīvānāmatadrūpatābhyupagamāditi cenmā bhūt nahi jīvamātraṃ prati tattvamasītyucyate tasya vedānadhikāritvāt kintu bhokṣayogyaṃ patītyadoṣaḥ atra sthānaikyaṃ ca kṣīrābdhyādisthitabhagavadrūpāpekṣayoktamiti na jīvajaḍasādhāraṇam jaḍābhedavyākhyānena prājñavaditi dṛṣṭānto 'pi vyākhyāto bhavati 8,617 sūtre prājñavadityuktam tasyā(yamar)thaḥ prājñe yathābhedavyapadeśo 'mukhyastatheti tatra pratiyogiviśeṣānuktervijñānamānandaṃ brahmetyādirakhilo 'pyabhedavyapadeśo nityatvādisādṛśyenāmukhya iti jñāyeta tanmā vijñāyītyāśayavānāha- īśeti 8,618 īśarūpakriyāṇāṃ ca guṇānāmapi sarvaśaḥ tathaivāvayavānāṃ tatsvarūpaikyaṃ tu mukhyataḥ
2.3.72a
न्यायसुधा: रूपाणि मत्स्यादीनि क्रियाः सृष्टयाद्याः गुणा ज्ञानादयः सवर्श इति प्रत्येकं सम्बन्धः तथाशब्दः समुच्चये एवशब्दस्य मुख्यत इत्येनान्वयः अवयवा हस्ताद्याः तत्स्वरूपैक्यम् ईश्वरस्वरूपेणै(पै)क्यं तत्प्रतिपादकं वाक्यमिति यावत् मुख्यत एव व्याख्येयमिति शेषः तुशब्दो जडव्यावृत्त्यर्थः तथाच जडविशेष एवायं दृष्टान्त इति भावः नचैवं साध्यसमत्वदोषः जीवमात्राभेदवादिनं प्रत्यक्षस्याधिकरणस्यारब्धत्वादिति कुत एतदिति चेत्(न) तत्र भेददर्शने प्रत्यवायस्योक्तत्वादित्याह- यथेति यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति इति श्रुतेर्
nyāyasudhā: rūpāṇi matsyādīni kriyāḥ sṛṣṭayādyāḥ guṇā jñānādayaḥ savarśa iti pratyekaṃ sambandhaḥ tathāśabdaḥ samuccaye evaśabdasya mukhyata ityenānvayaḥ avayavā hastādyāḥ tatsvarūpaikyam īśvarasvarūpeṇai(pai)kyaṃ tatpratipādakaṃ vākyamiti yāvat mukhyata eva vyākhyeyamiti śeṣaḥ tuśabdo jaḍavyāvṛttyarthaḥ tathāca jaḍaviśeṣa evāyaṃ dṛṣṭānta iti bhāvaḥ nacaivaṃ sādhyasamatvadoṣaḥ jīvamātrābhedavādinaṃ pratyakṣasyādhikaraṇasyārabdhatvāditi kuta etaditi cet(na) tatra bhedadarśane pratyavāyasyoktatvādityāha- yatheti yathodakaṃ durge vṛṣṭaṃ parvateṣu vidhāvati evaṃ dharmān pṛthak paśyaṃstānevānuvidhāvati iti śruter
2.3.72ef
-ए न्यायसुधा: पर्वतेषु दुर्गे शिखरे वृष्टमुदकं यथाधो (वि)धावत्येवं पारमेश्वरान्धर्मास्ततः पृथक् पश्यंस्तानेव तद्दर्शनमन्वेवाविलम्बेन नरकं विधावतीत्यर्थः 8,620 नन्वीश्वरधर्माणां भेदाभेदौ भवताम् तथा चात्यन्ताभेदोक्तिरमुख्येति सौत्रो दृष्टान्तो ऽसङ्कुचितवृत्तिर्भविष्यति इयं च श्रुतिरत्यन्तभेददर्शननिन्दापरा भवत्वित्यत आह- नोभयं चेति ... नोभयं च भेदाभेदाख्यमिष्यते
-e nyāyasudhā: parvateṣu durge śikhare vṛṣṭamudakaṃ yathādho (vi)dhāvatyevaṃ pārameśvarāndharmāstataḥ pṛthak paśyaṃstāneva taddarśanamanvevāvilambena narakaṃ vidhāvatītyarthaḥ 8,620 nanvīśvaradharmāṇāṃ bhedābhedau bhavatām tathā cātyantābhedoktiramukhyeti sautro dṛṣṭānto 'saṅkucitavṛttirbhaviṣyati iyaṃ ca śrutiratyantabhedadarśananindāparā bhavatvityata āha- nobhayaṃ ceti ... nobhayaṃ ca bhedābhedākhyamiṣyate
2.3.73
न्यायसुधा: इष्यते सूत्रकृतेति शेषः भेदाभेदौ नेष्यते इति वक्तव्ये भेदाभेदाख्यमुभयमिति वचनं वक्ष्यमाणश्रुतिव्याख्यानानुसारेणेति ज्ञातव्यम् कुतो नेष्यत इत्यत आह- एकमेवेति एकमेवाद्वितीयं नेह नानास्ति किञ्चन मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति
nyāyasudhā: iṣyate sūtrakṛteti śeṣaḥ bhedābhedau neṣyate iti vaktavye bhedābhedākhyamubhayamiti vacanaṃ vakṣyamāṇaśrutivyākhyānānusāreṇeti jñātavyam kuto neṣyata ityata āha- ekameveti ekamevādvitīyaṃ neha nānāsti kiñcana mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati
2.3.74ab
इति श्रुताविवेत्यस्माद् भेदाभेदनिराकृतिः
iti śrutāvivetyasmād bhedābhedanirākṛtiḥ
2.3.74cd
न्यायसुधा: एकम् अभिन्नम् एकमपि घटादिकमवयवभेदवदुपलब्धमत एवेत्युक्तम् अद्वितीयं समाधिकरहितम् इह ब्रह्मणि किञ्चन गुणादिकमिति नानाभूतं नास्ति यस्त्विह ब्रह्मणि विद्यमानं गुणादिकं नाना भिन्नं, इव शब्दादभिन्नं च पश्यति स मृत्योरनन्तरं मृत्युं नरकमाप्नोति इति श्रुताविवेत्यस्माच्छब्दात् उपलक्षणं चैतत् एवशब्दाच्च भेदाभेदनिराकृतिः कृता ज्ञायते अतो नेष्यत इति योजना इवशब्दप्रयोगात्कथमेतल्लभ्यत इत्यत आह- इवेति इवोभये च सादृश्य इति वाक् शब्दनिर्णये
nyāyasudhā: ekam abhinnam ekamapi ghaṭādikamavayavabhedavadupalabdhamata evetyuktam advitīyaṃ samādhikarahitam iha brahmaṇi kiñcana guṇādikamiti nānābhūtaṃ nāsti yastviha brahmaṇi vidyamānaṃ guṇādikaṃ nānā bhinnaṃ, iva śabdādabhinnaṃ ca paśyati sa mṛtyoranantaraṃ mṛtyuṃ narakamāpnoti iti śrutāvivetyasmācchabdāt upalakṣaṇaṃ caitat evaśabdācca bhedābhedanirākṛtiḥ kṛtā jñāyate ato neṣyata iti yojanā ivaśabdaprayogātkathametallabhyata ityata āha- iveti ivobhaye ca sādṛśya iti vāk śabdanirṇaye
2.3.75ab
न्यायसुधा: उभये यदुक्तं पूर्वपदेन तत्प्रतियोगिनि द्वितीये वर्तत इत्यर्थः अत्र च नानो(क्त्वा)क्त्या प्रयुक्त इवशब्दो ऽनाना (सं)गृह्णातीति भेदाभेदाख्यमुख्यं निराकृतं भवति वागस्तीति शेषः शब्दनिर्णयो नाम ग्रन्थविशेषः इति श्रीमन्न्यायसुधायां पृथगुपदेशाधिकरणम् 8,622 [======= ज्न्य्स्_2,3.xविइइ: अंशाधिकरण =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अंशाधिकरणम् ओं अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि ताशकितवादित्वमधीयत एके ओं केचिदिदमेवं व्याचक्षते जीवः परमात्मनोंऽशः अंशत्वं च नारम्भकत्वम् परमात्मनो ऽनारब्धत्वात् नापि खण्डत्वम् अच्छेद्यत्वात् नच प्रदेशत्वम् प(घ)टादिवदनित्यत्वप्रसङ्गात् किन्नाम भिन्नाभिन्नत्वम् अत्र भेद औपाधिको ऽभेदस्तु स्वाभाविकः उपाधिश्च अनाद्यनिर्वाच्याविद्येत्येके अन्ये तु सत्यमेवान्तःकरणादिकमिति कुत एतत् "द्वा सुपर्णाऽ"नित्यो नित्यानामऽ; इत्यादिनानाव्यपदेशात् अन्यथा चापि"तत्त्वमसिऽ"अहं ब्रह्मास्मिऽ; इत्याद्यभेदव्यपदेशात् नचैकस्यैव जीवस्य ब्रह्मणा भेदाभेदौ किन्तु सर्वेषाम् यतो ब्रह्मदाशा ब्रह्मकितवा इत्येके ब्रह्मररो दाशकितवादित्वमधीयत इत्यादि तदिदमयुक्तम् तथाहि को ऽयमभेदः किं मुख्य एवोतामुख्यः सादृश्यादिलक्षणः आद्यं निराकरोति- भेदस्येति 8,623 अंशो नानाव्यपदेशाद् अन्यथा चापि दाशकितवादित्वम् अधीयत एके ब्ब्स्_2,3.43 भेदस्य मुक्तौ वचनादपि तत्पक्षनिग्रहः
nyāyasudhā: ubhaye yaduktaṃ pūrvapadena tatpratiyogini dvitīye vartata ityarthaḥ atra ca nāno(ktvā)ktyā prayukta ivaśabdo 'nānā (saṃ)gṛhṇātīti bhedābhedākhyamukhyaṃ nirākṛtaṃ bhavati vāgastīti śeṣaḥ śabdanirṇayo nāma granthaviśeṣaḥ iti śrīmannyāyasudhāyāṃ pṛthagupadeśādhikaraṇam 8,622 [======= jnys_2,3.xviii: aṃśādhikaraṇa =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ aṃśādhikaraṇam oṃ aṃśo nānāvyapadeśādanyathā cāpi tāśakitavāditvamadhīyata eke oṃ kecididamevaṃ vyācakṣate jīvaḥ paramātmanoṃ'śaḥ aṃśatvaṃ ca nārambhakatvam paramātmano 'nārabdhatvāt nāpi khaṇḍatvam acchedyatvāt naca pradeśatvam pa(gha)ṭādivadanityatvaprasaṅgāt kinnāma bhinnābhinnatvam atra bheda aupādhiko 'bhedastu svābhāvikaḥ upādhiśca anādyanirvācyāvidyetyeke anye tu satyamevāntaḥkaraṇādikamiti kuta etat "dvā suparṇā'"nityo nityānām'; ityādinānāvyapadeśāt anyathā cāpi"tattvamasi'"ahaṃ brahmāsmi'; ityādyabhedavyapadeśāt nacaikasyaiva jīvasya brahmaṇā bhedābhedau kintu sarveṣām yato brahmadāśā brahmakitavā ityeke brahmararo dāśakitavāditvamadhīyata ityādi tadidamayuktam tathāhi ko 'yamabhedaḥ kiṃ mukhya evotāmukhyaḥ sādṛśyādilakṣaṇaḥ ādyaṃ nirākaroti- bhedasyeti 8,623 aṃśo nānāvyapadeśād anyathā cāpi dāśakitavāditvam adhīyata eke bbs_2,3.43 bhedasya muktau vacanādapi tatpakṣanigrahaḥ
2.3.75c
न्यायसुधा: मुक्तावपीति सम्बन्धः तत्पक्षो मुख्याभेदपक्षः जीवस्यौपाधिक एव परमात्मनो भेदः अभेदस्तु स्वाभाविक इति वदता मुक्तौ भेदाभावो (वाच्यः) तत्राविद्याया अन्तःकरणादेश्चाभावात् नच तद्युज्यते मुक्तावपि जीवब्रह्मभे(णोर्भे)दस्य प्रागुदाहृताभिः श्रुतिस्मृतिभिरभिहितत्वात् अतः प्रमाणविरुद्धत्वादस्य पक्षस्य हेयत्वमेव द्वितीयं निराचष्टे- चेतनत्वादीति चेतनत्वादिसादृश्यं यद्यभेद इतीष्यते अङ्गीकृतं तदस्माभिर्न स्वरूपैकता क्वचित्
nyāyasudhā: muktāvapīti sambandhaḥ tatpakṣo mukhyābhedapakṣaḥ jīvasyaupādhika eva paramātmano bhedaḥ abhedastu svābhāvika iti vadatā muktau bhedābhāvo (vācyaḥ) tatrāvidyāyā antaḥkaraṇādeścābhāvāt naca tadyujyate muktāvapi jīvabrahmabhe(ṇorbhe)dasya prāgudāhṛtābhiḥ śrutismṛtibhirabhihitatvāt ataḥ pramāṇaviruddhatvādasya pakṣasya heyatvameva dvitīyaṃ nirācaṣṭe- cetanatvādīti cetanatvādisādṛśyaṃ yadyabheda itīṣyate aṅgīkṛtaṃ tadasmābhirna svarūpaikatā kvacit
2.3.76
-f न्यायसुधा: सादृश्यमित्युपलक्षणम् तत्प्रधान(क)त्वाद्यपीति द्रष्टव्यम् अभेदो ऽङ्गीकृतश्चेत्कथं तत्पक्षनिग्रह इत्युक्तमित्यत(मत) आह- नेति क्वचिदिति संसारे मुक्तौ वे(चे)त्यर्थः 8,625 न केवलं युक्तिविरुद्धो जीवब्रह्मणोर्भेदाभेदाङ्गीकारः किं तर्हि श्रुतिविरुद्धो ऽपीत्याह- न केनचिदिति न केनचिदभेदो ऽस्ति भेदाभेदो ऽपिवा क्वचित् समुदायमृते विष्णोः स्वगुणादीन् विनापि वा
-f nyāyasudhā: sādṛśyamityupalakṣaṇam tatpradhāna(ka)tvādyapīti draṣṭavyam abhedo 'ṅgīkṛtaścetkathaṃ tatpakṣanigraha ityuktamityata(mata) āha- neti kvaciditi saṃsāre muktau ve(ce)tyarthaḥ 8,625 na kevalaṃ yuktiviruddho jīvabrahmaṇorbhedābhedāṅgīkāraḥ kiṃ tarhi śrutiviruddho 'pītyāha- na kenaciditi na kenacidabhedo 'sti bhedābhedo 'pivā kvacit samudāyamṛte viṣṇoḥ svaguṇādīn vināpi vā
2.3.77ab
इति श्रुतेर्न तस्यास्ति भेदाभेदो ऽपि केनचित्
iti śruterna tasyāsti bhedābhedo 'pi kenacit
2.3.77c
8,625f. न्यायसुधा: भेदेन सहितो ऽभेदो भेदाभेदः क्वचिदपीति सम्बन्धः वाशब्दः समुच्चये ऋतेयोगे द्वितीयाप्युपसङ्खयातव्या श्रौतप्रयोगात् अपिशब्दः समुच्चये वाशब्दो विकल्पार्थः स च व्यवस्थितो विकल्पः समुदायमृते(न) केनचिद्भेदाभेदो(दो ऽस्ति) नास्ति स्वगुणादीन्विनाभेदो नास्तीति केनचिदपीत्यन्वयः एतेन जीवब्रह्मणोर्भेदाभेदौ द्वावपि स्वाभाविकौ नतु भेदो ऽविद्याद्युपाधिनिबन्धनः अतो मुक्तावपि भेदसद्भावान्नास्माकं मुक्तभेदवचनविरोध इति वदन्यादवप्रकाशो ऽपि निरस्तः क्वचित्केनचिदिति विशेषश्रुतिविरोधादिति 8,628 यद्येवं जीवब्रह्मणोर्न भेदाभेदौ कथं तर्हि सौत्रं भेदाभेदश्रुत्युदाहरणमित्यतः स्वमतेन सूत्रतात्पर्यमाह- अभेदेति अभेदश्रुतयो ऽंशत्वात्
8,625f. nyāyasudhā: bhedena sahito 'bhedo bhedābhedaḥ kvacidapīti sambandhaḥ vāśabdaḥ samuccaye ṛteyoge dvitīyāpyupasaṅkhayātavyā śrautaprayogāt apiśabdaḥ samuccaye vāśabdo vikalpārthaḥ sa ca vyavasthito vikalpaḥ samudāyamṛte(na) kenacidbhedābhedo(do 'sti) nāsti svaguṇādīnvinābhedo nāstīti kenacidapītyanvayaḥ etena jīvabrahmaṇorbhedābhedau dvāvapi svābhāvikau natu bhedo 'vidyādyupādhinibandhanaḥ ato muktāvapi bhedasadbhāvānnāsmākaṃ muktabhedavacanavirodha iti vadanyādavaprakāśo 'pi nirastaḥ kvacitkenaciditi viśeṣaśrutivirodhāditi 8,628 yadyevaṃ jīvabrahmaṇorna bhedābhedau kathaṃ tarhi sautraṃ bhedābhedaśrutyudāharaṇamityataḥ svamatena sūtratātparyamāha- abhedeti abhedaśrutayo 'ṃśatvāt
Adhyāya 2 (cont. 44)
2.3.77d
न्यायसुधा: उपलक्षणमेतत् भेदश्रुतयश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् अंशत्वादेव हि उपपद्यन्त इति शेषः दिनानाविधसम्बन्धव्यपदेशहेतुमभिधायान्यथा चापीत्यादिनारऽथापत्तिरप्युच्यते तथाहि जीवब्रह्मणोर्भेदमभेदं च वदन्त्यः श्रुतयस्तावद्विद्यन्ते ताश्च जीवस्य ब्रह्मांशत्वादेव हि उपपद्यन्ते नान्यथा यदि जीवो ब्रह्मणो घट इव पटादत्यन्तभिन्नः स्यात्तदाभेदश्रुतय उपरुध्येरन् यदि वा ब्रह्माभिन्नः स्यात्तर्हि भेदश्रुतयो बाध्येरन् नच भेदाभेदाश्रयणेन श्रुतिद्वयसामञ्जस्यं वाच्यम् न केनचिदित्युदाहृतश्रुतिविरोधात् अतो भेदाभेदश्रुत्यन्यथानुपपत्त्या जीवो ब्रह्मां(णों)शो ऽङ्गीकार्य इत्येव सूत्रार्थ इति एतदर्थं च न केनचिदित्याद्येकवाक्यतया वा योज्यम् यथोक्तम् "यतो भेदेन तस्यायमभेदेन च गीयते अतश्चांशत्वमुद्दिष्यं भेदाभेदौ न मुख्यतःऽ; इति 8,629 परमात्मांशत्वं चेदुपगतं कथं तर्हि न भेदाभेदाङ्गीकारः प्रकारान्तरेणांशत्वस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात् मत्स्यादिषु परमेश्वरांशेष्वभेदस्याङ्गीकृतत्वाच्चेत्यत आह- सादृश्यं चेति ... सादृश्यं चांशतास्य तु
nyāyasudhā: upalakṣaṇametat bhedaśrutayaścetyapi draṣṭavyam aṃśatvādeva hi upapadyanta iti śeṣaḥ dinānāvidhasambandhavyapadeśahetumabhidhāyānyathā cāpītyādinār'thāpattirapyucyate tathāhi jīvabrahmaṇorbhedamabhedaṃ ca vadantyaḥ śrutayastāvadvidyante tāśca jīvasya brahmāṃśatvādeva hi upapadyante nānyathā yadi jīvo brahmaṇo ghaṭa iva paṭādatyantabhinnaḥ syāttadābhedaśrutaya uparudhyeran yadi vā brahmābhinnaḥ syāttarhi bhedaśrutayo bādhyeran naca bhedābhedāśrayaṇena śrutidvayasāmañjasyaṃ vācyam na kenacidityudāhṛtaśrutivirodhāt ato bhedābhedaśrutyanyathānupapattyā jīvo brahmāṃ(ṇoṃ)śo 'ṅgīkārya ityeva sūtrārtha iti etadarthaṃ ca na kenacidityādyekavākyatayā vā yojyam yathoktam "yato bhedena tasyāyamabhedena ca gīyate ataścāṃśatvamuddiṣyaṃ bhedābhedau na mukhyataḥ'; iti 8,629 paramātmāṃśatvaṃ cedupagataṃ kathaṃ tarhi na bhedābhedāṅgīkāraḥ prakārāntareṇāṃśatvasya nirvaktumaśakyatvāt matsyādiṣu parameśvarāṃśeṣvabhedasyāṅgīkṛtatvāccetyata āha- sādṛśyaṃ ceti ... sādṛśyaṃ cāṃśatāsya tu
2.3.78
न्यायसुधा: अस्य जीवस्य परमेश्वरांशता तु तत्सादृश्यम् चशब्दात्तदधीनसत्तादिमत्त्वं चेत्यर्थः एतेन पुंस्त्वादिवदित्यनेनैवेदं गतार्थमधिकरणमित्यपि निरस्तम् यद्वा चशब्दो ऽवधारणार्थः सत्यम् मत्स्यादिष्वभेदनिमित्तकोंऽशशब्दः तथापि मुख्यांशसादृश्यं तत्सत्तयैव सत्तावत्त्वलक्षणमेव जीवस्यांशत्वं गौणो ऽयमंशशब्द इति इति यावत् अंशशब्दस्यानेकार्थत्वं तत्र मत्स्याद्याः स्वरूपांशा एव जीवाः भिन्नांशा एवेत्यत्र असम्भावनानिरासाय(दीनां स्वरूपांशत्वं जीवानां त्वतथाभूतांशत्वमित्येतत्कुत इत्यतो ऽत्र) आगमवाकयं पठति- अंशस्त्विति 8,630 अंशस्तु द्विविधो ज्ञेयः स्वरूपांशो ऽन्य एव च विभिन्नांशो ऽल्पशक्तिः स्यात् किञ्चित्सादृश्यमात्रयुक्
nyāyasudhā: asya jīvasya parameśvarāṃśatā tu tatsādṛśyam caśabdāttadadhīnasattādimattvaṃ cetyarthaḥ etena puṃstvādivadityanenaivedaṃ gatārthamadhikaraṇamityapi nirastam yadvā caśabdo 'vadhāraṇārthaḥ satyam matsyādiṣvabhedanimittakoṃ'śaśabdaḥ tathāpi mukhyāṃśasādṛśyaṃ tatsattayaiva sattāvattvalakṣaṇameva jīvasyāṃśatvaṃ gauṇo 'yamaṃśaśabda iti iti yāvat aṃśaśabdasyānekārthatvaṃ tatra matsyādyāḥ svarūpāṃśā eva jīvāḥ bhinnāṃśā evetyatra asambhāvanānirāsāya(dīnāṃ svarūpāṃśatvaṃ jīvānāṃ tvatathābhūtāṃśatvamityetatkuta ityato 'tra) āgamavākayaṃ paṭhati- aṃśastviti 8,630 aṃśastu dvividho jñeyaḥ svarūpāṃśo 'nya eva ca vibhinnāṃśo 'lpaśaktiḥ syāt kiñcitsādṛśyamātrayuk
2.3.79
अंशिनो यत्तु सामर्थ्यं यत् स्वरूपं यथा स्थितिः स एव चेत् स्वरूपांशः प्रादुर्भावा हरेर्यथा
aṃśino yattu sāmarthyaṃ yat svarūpaṃ yathā sthitiḥ sa eva cet svarūpāṃśaḥ prādurbhāvā hareryathā
2.3.80
न्यायसुधा: द्विविध एव न त्वेकविध एवेत्यन्वयः किञ्चित्सादृश्यमात्रयुगिति पुरोवदुभयथा व्याख्येयम् सामर्थ्यं सृष्टयादिकर्तृत्वादिलक्षणम् स्वरूपं पूर्णानन्दादिकम् स्थितिः सर्वगतत्वादिपरिमाणम् स एव चेत् तत्सामर्थ्यादियुक्तश्चेदंशस्तदासौ तत्स्वरूपांशो ज्ञातव्यः प्रादुर्भावा इति तस्यैवोदाहरणम् एवं जीवा यथेत्याद्यस्याप्युदाहरणं द्रष्टव्यम् अनेन प्रकाशादिवन्नैवं पर इत्यस्य तात्पर्यमुक्तं भवति 8,633 मत्स्यादीनां जीवानां च परमेश्वरांशत्वासाम्ये ऽपि नैकप्रकारता किन्तु मत्स्याद्याः स्वरूपांशा एव जीवा विभिन्नांशा एवेत्यत्रासम्भावनानिरासाय प्रकाशवदिति सूत्रकृता दृष्टान्ता दत्ताः ते चायुक्ता इव प्रतीयन्ते उभयत्र भेदाभेदसाम्या(सद्भावा)दित्याशङ्कानिरासा(यर्)थं भाष्यम्"अभिमानिदेवतापेक्षयैतदऽ; इति तदविस्पष्टमित्यतः सौत्रान्दृष्टान्तान्स्पष्टयति- सूर्येति सूर्यमण्डलमान्येकस्तत्प्रकाशाभिमानवान् सूर्यो ऽथ सप्तमाब्धेश्च बाह्योदस्य च वारिपः
nyāyasudhā: dvividha eva na tvekavidha evetyanvayaḥ kiñcitsādṛśyamātrayugiti purovadubhayathā vyākhyeyam sāmarthyaṃ sṛṣṭayādikartṛtvādilakṣaṇam svarūpaṃ pūrṇānandādikam sthitiḥ sarvagatatvādiparimāṇam sa eva cet tatsāmarthyādiyuktaścedaṃśastadāsau tatsvarūpāṃśo jñātavyaḥ prādurbhāvā iti tasyaivodāharaṇam evaṃ jīvā yathetyādyasyāpyudāharaṇaṃ draṣṭavyam anena prakāśādivannaivaṃ para ityasya tātparyamuktaṃ bhavati 8,633 matsyādīnāṃ jīvānāṃ ca parameśvarāṃśatvāsāmye 'pi naikaprakāratā kintu matsyādyāḥ svarūpāṃśā eva jīvā vibhinnāṃśā evetyatrāsambhāvanānirāsāya prakāśavaditi sūtrakṛtā dṛṣṭāntā dattāḥ te cāyuktā iva pratīyante ubhayatra bhedābhedasāmyā(sadbhāvā)dityāśaṅkānirāsā(yar)thaṃ bhāṣyam"abhimānidevatāpekṣayaitad'; iti tadavispaṣṭamityataḥ sautrāndṛṣṭāntānspaṣṭayati- sūryeti sūryamaṇḍalamānyekastatprakāśābhimānavān sūryo 'tha saptamābdheśca bāhyodasya ca vāripaḥ
2.3.81a
कठिनत्वेन मेर्वादेः पृथिव्या अपि देवता धरादेव्य्
kaṭhinatvena mervādeḥ pṛthivyā api devatā dharādevy
2.3.81c
-च् न्यायसुधा: सूर्यमण्डलमान्यंशी सूर्यस्तत्प्रकाशाभिमानवांस्तदंशश्चैक एव यथेति सर्वत्रान्वीयते अथशब्दः समुच्चये बाह्योदस्याभिमान्यंशी वारिपः सप्तमाब्धेरभिमानी तदंशश्चैक एव पृथिव्याः पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णाया अभिमानिन्यंशिभूता (देवता) धरादेवी मेर्वा(देर)द्यभिमानिनी देवताप्यंशरूपैकैव मेरुहिमवदादेः पुरुषा अभिमानिनः पुराणेषु (प्र)सिद्धा इत्यत उक्तम्- कठिणत्वेनेति यत्कठिनं(णं) सा पृथिवीति श्रुतेर्धरादेव्येव सर्वस्याः पृथिव्या अभिमानिनी अवान्तराभिमानिनस्त्वन्ये इति अनेन स्वरूपांशो निदर्शितः दार्ष्यान्तिकं दर्शयति- एवमेवेति ... एवमेवैको भगवान् विष्णुरव्ययः नानावताररूपेण स्थितः पूर्णगुणः सदा
-c nyāyasudhā: sūryamaṇḍalamānyaṃśī sūryastatprakāśābhimānavāṃstadaṃśaścaika eva yatheti sarvatrānvīyate athaśabdaḥ samuccaye bāhyodasyābhimānyaṃśī vāripaḥ saptamābdherabhimānī tadaṃśaścaika eva pṛthivyāḥ pañcāśatkoṭivistīrṇāyā abhimāninyaṃśibhūtā (devatā) dharādevī mervā(dera)dyabhimāninī devatāpyaṃśarūpaikaiva meruhimavadādeḥ puruṣā abhimāninaḥ purāṇeṣu (pra)siddhā ityata uktam- kaṭhiṇatveneti yatkaṭhinaṃ(ṇaṃ) sā pṛthivīti śruterdharādevyeva sarvasyāḥ pṛthivyā abhimāninī avāntarābhimāninastvanye iti anena svarūpāṃśo nidarśitaḥ dārṣyāntikaṃ darśayati- evameveti ... evamevaiko bhagavān viṣṇuravyayaḥ nānāvatārarūpeṇa sthitaḥ pūrṇaguṇaḥ sadā
2.3.82
-f न्यायसुधा: भगवान्विष्णुरंशी नानावताररूपेण स्थितोंऽशश्चैक एवेति योजना अव्ययः सदा पूर्णगुण इत्यागामिसूत्रानुसारेणाभेदोपपादनम् विभिन्नांशदृष्टान्तविवरणपूर्वकं दार्ष्यान्तिकं विवृणोति- विण्मूत्रेति विण्मूत्राक्ष्यादिमानिन्यो यथापभ्रष्टदेवताः सूर्यादिभ्यस्तथैवायं संसारी परमात् पृथक्
-f nyāyasudhā: bhagavānviṣṇuraṃśī nānāvatārarūpeṇa sthitoṃ'śaścaika eveti yojanā avyayaḥ sadā pūrṇaguṇa ityāgāmisūtrānusāreṇābhedopapādanam vibhinnāṃśadṛṣṭāntavivaraṇapūrvakaṃ dārṣyāntikaṃ vivṛṇoti- viṇmūtreti viṇmūtrākṣyādimāninyo yathāpabhraṣṭadevatāḥ sūryādibhyastathaivāyaṃ saṃsārī paramāt pṛthak
2.3.83
8,635 न्यायसुधा: अपभ्रष्टनामका देवता अंशरूपाः सूर्यादिभ्यः सूर्यवरुणपृथिवीभ्योंऽशिभ्यो व्युत्क्रमेण यथा पृथक् जीवांशानामंशिनः परमेश्वरात्पृथक्त्वं युक्तितः समर्थयितुं सूत्रम् अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवदिति अत्रापि दृष्टान्तानामसङ्गतिमाशङ्कयाभिमानिविषयतया व्याख्याति- देहेति अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज् ज्योतिरादिवत् ब्ब्स्_2,3.48 देहदोषैश्च दुष्टत्वादपभ्रष्टाख्यदेवताः अन्याः सूर्यादिदेवेभ्यो ह्यनुग्राह्याश्च तैः सदा
8,635 nyāyasudhā: apabhraṣṭanāmakā devatā aṃśarūpāḥ sūryādibhyaḥ sūryavaruṇapṛthivībhyoṃ'śibhyo vyutkrameṇa yathā pṛthak jīvāṃśānāmaṃśinaḥ parameśvarātpṛthaktvaṃ yuktitaḥ samarthayituṃ sūtram anujñāparihārau dehasambandhājjyotirādivaditi atrāpi dṛṣṭāntānāmasaṅgatimāśaṅkayābhimāniviṣayatayā vyākhyāti- deheti anujñāparihārau dehasambandhāj jyotirādivat bbs_2,3.48 dehadoṣaiśca duṣṭatvādapabhraṣṭākhyadevatāḥ anyāḥ sūryādidevebhyo hyanugrāhyāśca taiḥ sadā
2.3.84
एवमेव पराद् विष्णोः पृथक् संसारिणो मताः अनुग्राह्याश्च तेनैव तत्प्रसादाच्च मोक्षिणः
evameva parād viṣṇoḥ pṛthak saṃsāriṇo matāḥ anugrāhyāśca tenaiva tatprasādācca mokṣiṇaḥ
2.3.85ab
न तु मत्स्यादिरूपाणामनुग्राह्यत्वमिष्यते
na tu matsyādirūpāṇāmanugrāhyatvamiṣyate
2.3.85cd
न्यायसुधा: परदेहगतदोषैः देवतात्वं त्वन्तर्धानादिशक्तियोगः चश(ब्दौ)ब्दो हेत्वोः समुच्चये हि यस्मादनुग्राह्याश्च तैः सूर्यादिभिस्तत्प्रसादायत्तप्रतिबन्धनिवृत्तित्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् अनुग्राह्यश्चेत्यादौ यत इति शेषः देहदोषलिप्तत्वादित्यपि ग्राह्यम् नन्वनुज्ञादिहेतुत्रयं स्वरूपांशेषु मत्स्यादिष्वस्तीत्यनैकान्तिकं न जीवांशानां परमेश्वराद्भेदं साधयितुमलमित्यत आह- नत्विति अनुग्राह्यत्वमित्युपलक्षणम् नेष्यते"नैव ते जायन्तेऽ; इत्यादिश्रुतिबलेनेति शेषः 8,637 अत्रैव सूत्रम्- असन्ततेश्चाव्यतिकरःऽ; इति तज्जीवांशानां परमेश्वराद्भेदमेव साधयत्प्रतीयते नतु मत्स्यादीनामभेदमपि अत उ(तदु)पलक्षणत्वेन व्याचष्टे- गुणैरिति असन्ततेश् चाव्यतिकरः ब्ब्स्_2,3.49 गुणैरशेषैः पूर्णत्वान्मुख्याभेदो ऽपरैर्नच
nyāyasudhā: paradehagatadoṣaiḥ devatātvaṃ tvantardhānādiśaktiyogaḥ caśa(bdau)bdo hetvoḥ samuccaye hi yasmādanugrāhyāśca taiḥ sūryādibhistatprasādāyattapratibandhanivṛttitvāccetyapi draṣṭavyam anugrāhyaścetyādau yata iti śeṣaḥ dehadoṣaliptatvādityapi grāhyam nanvanujñādihetutrayaṃ svarūpāṃśeṣu matsyādiṣvastītyanaikāntikaṃ na jīvāṃśānāṃ parameśvarādbhedaṃ sādhayitumalamityata āha- natviti anugrāhyatvamityupalakṣaṇam neṣyate"naiva te jāyante'; ityādiśrutibaleneti śeṣaḥ 8,637 atraiva sūtram- asantateścāvyatikaraḥ'; iti tajjīvāṃśānāṃ parameśvarādbhedameva sādhayatpratīyate natu matsyādīnāmabhedamapi ata u(tadu)palakṣaṇatvena vyācaṣṭe- guṇairiti asantateś cāvyatikaraḥ bbs_2,3.49 guṇairaśeṣaiḥ pūrṇatvānmukhyābhedo 'parairnaca
2.3.86ab
न्यायसुधा: मत्स्यादिरूपाणामिति वर्तते मुख्याभेदाएंऽशिना अपरैर्जीवैरीश्वरस्याभेदो न च तेषामपरिपूर्णगुणत्वाच्चेति अनुज्ञापरिहारावित्येतदप्येवमुपलक्षणतया व्याख्येयम् तदर्थं वा नतु मत्स्यादिरूपाणामिति वाक्यं योज्यम् 8,638 ओं आभास एव च ओं एवमंशस्यापि जीवस्येश्वराद्भेदः प्रमाणैस्समर्थितः यस्त्वंशत्वादभेदं साधयेत्तस्यांशशब्दवाच्यत्वमात्रत्वं चेद्धेतुस्तदानैकान्तिकत्वमुक्तमेव मुख्यांशत्वं चेद्धेतुस्तदासिद्धिरिति प्रतिपादयदाभास एव चेति सूत्रं व्याचष्टे- अंशेति आभास एव च ब्ब्स्_2,3.50 अंशाभासाश्च सर्वे ऽपि परस्यांशा न मुख्यतः
nyāyasudhā: matsyādirūpāṇāmiti vartate mukhyābhedāeṃ'śinā aparairjīvairīśvarasyābhedo na ca teṣāmaparipūrṇaguṇatvācceti anujñāparihārāvityetadapyevamupalakṣaṇatayā vyākhyeyam tadarthaṃ vā natu matsyādirūpāṇāmiti vākyaṃ yojyam 8,638 oṃ ābhāsa eva ca oṃ evamaṃśasyāpi jīvasyeśvarādbhedaḥ pramāṇaissamarthitaḥ yastvaṃśatvādabhedaṃ sādhayettasyāṃśaśabdavācyatvamātratvaṃ ceddhetustadānaikāntikatvamuktameva mukhyāṃśatvaṃ ceddhetustadāsiddhiriti pratipādayadābhāsa eva ceti sūtraṃ vyācaṣṭe- aṃśeti ābhāsa eva ca bbs_2,3.50 aṃśābhāsāśca sarve 'pi parasyāṃśā na mukhyataḥ
2.3.86cd
न्यायसुधा: सर्वे ऽपि जीवाः जीवानामंशाभासत्वं श्रुत्यन्तरेण द्रढयति- यथेति यथैषा पुरुषे च्छाया एतस्मिन्नेतदाततम्
nyāyasudhā: sarve 'pi jīvāḥ jīvānāmaṃśābhāsatvaṃ śrutyantareṇa draḍhayati- yatheti yathaiṣā puruṣe cchāyā etasminnetadātatam
2.3.87
न्यायसुधा: तथैतस्मिन्पुरुषोत्तमे एतज्जीवजातमाततमेतदेवास्य तदंशत्वमिति भावः नन्वेतत् श्रुतिविरुद्धं"पादो ऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिविऽ; इत्यस्मिन्मन्त्रे ऽनन्तासनश्वेतद्वीपवैकुण्ठेषु द्युशब्दवाच्येष्ववस्थितरूपत्रयवद्भूतशब्दवाच्यानां जीवानामपि परमपुरुषपादत्वाभिधानात् इत्याशङ्कय विशेषश्रुतिबलेन पादशब्दस्यानेकार्थत्वकल्पनं न्याय्यमित्याशयवानाह- नत्विति न तु पुम्पादवत् पादा जीवा एते परात्मनः पूर्णास्तस्य गुणा एव प्रादुर्भावतया स्थिताः एवं जगाद परमश्रुतिर्नारायणं परम्
nyāyasudhā: tathaitasminpuruṣottame etajjīvajātamātatametadevāsya tadaṃśatvamiti bhāvaḥ nanvetat śrutiviruddhaṃ"pādo 'sya viśvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi'; ityasminmantre 'nantāsanaśvetadvīpavaikuṇṭheṣu dyuśabdavācyeṣvavasthitarūpatrayavadbhūtaśabdavācyānāṃ jīvānāmapi paramapuruṣapādatvābhidhānāt ityāśaṅkaya viśeṣaśrutibalena pādaśabdasyānekārthatvakalpanaṃ nyāyyamityāśayavānāha- natviti na tu pumpādavat pādā jīvā ete parātmanaḥ pūrṇāstasya guṇā eva prādurbhāvatayā sthitāḥ evaṃ jagāda paramaśrutirnārāyaṇaṃ param
2.3.88ab
न्यायसुधा: पुंपादवत् पुरुषस्यामृतपादत्रयमिव कुतः पूर्णाः नारायणं प्रादुर्भावरूपम् जीवांशेभ्यः परं विलक्षणम् जगाद 8,639 अधिदैवादिस्वरूपनिर्णयाय पादो ऽयमारब्ध इत्युक्तम् तत्र कीदृशो ऽत्र निर्णयो जात इत्यतस्तं बुद्धयारोहाय पिण्डीकृत्याह- अक्षय इति अक्षयो भगवान् विष्णुर्लक्ष्म्यावासो लये स्थितः
nyāyasudhā: puṃpādavat puruṣasyāmṛtapādatrayamiva kutaḥ pūrṇāḥ nārāyaṇaṃ prādurbhāvarūpam jīvāṃśebhyaḥ paraṃ vilakṣaṇam jagāda 8,639 adhidaivādisvarūpanirṇayāya pādo 'yamārabdha ityuktam tatra kīdṛśo 'tra nirṇayo jāta ityatastaṃ buddhayārohāya piṇḍīkṛtyāha- akṣaya iti akṣayo bhagavān viṣṇurlakṣmyāvāso laye sthitaḥ
2.3.88cd
न्यायसुधा: देहादिक्षयरहित एव प्रलये स्थितः अनेन"असम्भवस्तु सतो ऽनुपपत्तेःऽ,"नात्मा श्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यःऽ; इत्यधिकरणतात्पर्यमुक्तं भवति लक्ष्म्यावास इति देव्या अपि प्रलये ऽवस्थानोक्त्या वियत्प(देनोप)दोपलक्षितायास्तस्या न जीववज्जननमिति वियदादिपदोपादानेन तदभिमानित्वदशायामेव ब्रह्मादीनां देहाद्युत्पत्तिर्न मुक्ताविति सूचितम् तत्सूचयति- मुक्तैरिति मुक्तैः सदा चिन्त्यमानो ब्रह्माद्यैस्तारतम्यगैः
nyāyasudhā: dehādikṣayarahita eva pralaye sthitaḥ anena"asambhavastu sato 'nupapatteḥ',"nātmā śruternityatvācca tābhyaḥ'; ityadhikaraṇatātparyamuktaṃ bhavati lakṣmyāvāsa iti devyā api pralaye 'vasthānoktyā viyatpa(denopa)dopalakṣitāyāstasyā na jīvavajjananamiti viyadādipadopādānena tadabhimānitvadaśāyāmeva brahmādīnāṃ dehādyutpattirna muktāviti sūcitam tatsūcayati- muktairiti muktaiḥ sadā cintyamāno brahmādyaistāratamyagaiḥ
2.3.89
न्यायसुधा: तथापि सृष्टि(प्र)लयक्रमसमर्थनेन सूचितं तारतम्यं तु तत्रापि नापैतीत्याशयेनोक्तम्- तारतम्यगौरिति विपर्ययेण तु क्रमो ऽत्र इति सृष्टिक्रमविपर्ययेण (प्र)लये क्रमो ऽभिहितः तत्र कः सृष्टौ क्रम इत्यतस्तं दर्शयन्वियदधिकरणतात्पर्यमाह- प्रकृतिरिति प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदाश्चेति चतुष्ययम् नित्यं स्वरूपतो विष्णोर्विशेषावाप्तिमात्रतः उत्पत्तिमादिति प्रोक्तं लक्ष्मीस्तदभिमानिनी
nyāyasudhā: tathāpi sṛṣṭi(pra)layakramasamarthanena sūcitaṃ tāratamyaṃ tu tatrāpi nāpaitītyāśayenoktam- tāratamyagauriti viparyayeṇa tu kramo 'tra iti sṛṣṭikramaviparyayeṇa (pra)laye kramo 'bhihitaḥ tatra kaḥ sṛṣṭau krama ityatastaṃ darśayanviyadadhikaraṇatātparyamāha- prakṛtiriti prakṛtiḥ puruṣaḥ kālo vedāśceti catuṣyayam nityaṃ svarūpato viṣṇorviśeṣāvāptimātrataḥ utpattimāditi proktaṃ lakṣmīstadabhimāninī
2.3.90
8,640 न्यायसुधा: ततो जातः पुमान् नाम ब्रह्मास्यां वासुदेवतः सूत्रात्मा प्राणनामा च देव्यौ प्रकृतिमानिनी
8,640 nyāyasudhā: tato jātaḥ pumān nāma brahmāsyāṃ vāsudevataḥ sūtrātmā prāṇanāmā ca devyau prakṛtimāninī
2.3.91
ततो रूपं महान् नाम ब्रह्मणो ऽहङ्कृतिः शिवः ब्रह्मणो बुद्धिनाम्नोमा तत इन्द्रो मनो ऽभिधः स्कन्दश्च तत एवान्ये सर्वे देवाः प्रजज्ञिरे
tato rūpaṃ mahān nāma brahmaṇo 'haṅkṛtiḥ śivaḥ brahmaṇo buddhināmnomā tata indro mano 'bhidhaḥ skandaśca tata evānye sarve devāḥ prajajñire
2.3.92ab
न्यायसुधा: तदभिमानिनी लक्ष्मीश्चैवमित्यर्थः ततः कः सृष्टौ क्रम इत्यतस्तं दर्शयन्वियदधिकरणतात्पर्यमाह- प्रकृतिरिति तदभिमानिनी लक्ष्मीश्चैवमित्यर्थः ततः तदनन्तरम् प्राणनामा सङ्कर्षणात् देव्यौ सरस्वतीभारत्यौ प्रकृतिमानिनी महत्तत्त्वरूपात् ततः अहङ्कारात् तत एव इन्द्रस्कन्दाभ्याम् अन्ये तत्त्वाभिमानिनः अत्रोपलक्षितानामप्यधिकाशङ्कानिरासाय"तथा प्राणःऽइत्यादिना निर्णयः करिष्यत इत्यदोषः सृष्टिप्रलययोः क्रमविपयर्यसमर्थनाय तात्पर्यमाह- तत्रेति तत्र पूर्वतनः श्रेयान् गुणैः सर्वैः समस्तशः
nyāyasudhā: tadabhimāninī lakṣmīścaivamityarthaḥ tataḥ kaḥ sṛṣṭau krama ityatastaṃ darśayanviyadadhikaraṇatātparyamāha- prakṛtiriti tadabhimāninī lakṣmīścaivamityarthaḥ tataḥ tadanantaram prāṇanāmā saṅkarṣaṇāt devyau sarasvatībhāratyau prakṛtimāninī mahattattvarūpāt tataḥ ahaṅkārāt tata eva indraskandābhyām anye tattvābhimāninaḥ atropalakṣitānāmapyadhikāśaṅkānirāsāya"tathā prāṇaḥ'ityādinā nirṇayaḥ kariṣyata ityadoṣaḥ sṛṣṭipralayayoḥ kramavipayaryasamarthanāya tātparyamāha- tatreti tatra pūrvatanaḥ śreyān guṇaiḥ sarvaiḥ samastaśaḥ
2.3.92c
न्यायसुधा: समस्तशः समस्तेषु "तेजो ऽतःऽ,"तदभिध्यानातऽ; इत्यादेस्तात्पर्यमाह- तेभ्यश्चेति तेभ्यश्च भगवान् विष्णुस्
nyāyasudhā: samastaśaḥ samasteṣu "tejo 'taḥ',"tadabhidhyānāt'; ityādestātparyamāha- tebhyaśceti tebhyaśca bhagavān viṣṇus
2.3.92d
न्यायसुधा: श्रेयानिति वर्तते समस्तश इति पञ्चम्यन्तमत्र वा सम्बद्धयते सर्वस्य जन्मलयौ परमेश्वरायत्तावित्युक्तम् "परात्तु तच्छतेःऽ; इत्यादिना प्रवृत्तिश्च तत्तात्पर्यमाह- तदधीना इति ... तदधीना इमे सदा
nyāyasudhā: śreyāniti vartate samastaśa iti pañcamyantamatra vā sambaddhayate sarvasya janmalayau parameśvarāyattāvityuktam "parāttu tacchateḥ'; ityādinā pravṛttiśca tattātparyamāha- tadadhīnā iti ... tadadhīnā ime sadā
2.3.93a
जन्मस्थितिलयाज्ञाननियतिज्ञानसंसृतिः मोक्षश्च
janmasthitilayājñānaniyatijñānasaṃsṛtiḥ mokṣaśca
2.3.93cd
-च् न्यायसुधा: इमे जन्माद्या मोक्षान्ता भावाः एतेषामिति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते द्वन्द्वैकवद्भावे ऽपि नपुंसकत्वाभावश्छान्दसः युवोरनाकाविति यथा मुक्तौ जन्माभावे ऽपि स्थित्यादौ भगवदधीनत्वमस्त्येवेत्याह- तदधीनत्वमिति ... तदधीनत्वमेतेषां नैव हीयते
-c nyāyasudhā: ime janmādyā mokṣāntā bhāvāḥ eteṣāmiti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate dvandvaikavadbhāve 'pi napuṃsakatvābhāvaśchāndasaḥ yuvoranākāviti yathā muktau janmābhāve 'pi sthityādau bhagavadadhīnatvamastyevetyāha- tadadhīnatvamiti ... tadadhīnatvameteṣāṃ naiva hīyate
2.3.94a
मुक्तावपि
muktāvapi
2.3.94ab
8,641 न्यायसुधा: एतेषां ब्रह्मादीनाम् परमप्रमेयमाह- स एवेति ... स एवैकः स्वतन्त्रः पूर्णसद्गुणः
8,641 nyāyasudhā: eteṣāṃ brahmādīnām paramaprameyamāha- sa eveti ... sa evaikaḥ svatantraḥ pūrṇasadguṇaḥ
2.3.94cd
न्यायसुधा: उपसंहरति- इतीति इति श्रुत्युपपत्तिभ्यां पादे ऽस्मिन् प्रभुणोदितम्
nyāyasudhā: upasaṃharati- itīti iti śrutyupapattibhyāṃ pāde 'smin prabhuṇoditam
2.4.1a
न्यायसुधा: इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना कृतायां टीकायां विषमदवाक्यार्थविवृतौ द्वितीये ऽध्याये ऽस्मिन्गगनचरणः पर्यवसितः इति द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः अध्यय 2, पद 4 8,647 अथ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः यद्यपि चतुर्थपादे ऽपि श्रुतिवचनानां परस्परविरोध एव परिह्रियते तथाप्यध्यात्मविषयत्वेन भेदसिद्धिरिति प्रागेव सूचितम् प्रकारान्तरेण पादभेदं दर्शयितुमाह- श्रुत्यर्थ इति श्रुत्यर्थः श्रुतियुक्तिभ्यां विरुद्ध इव दृश्यते यत्र तन्निर्णयं देवः सुविशिष्टोपपत्तिभिः करोत्यनेन पादेन
nyāyasudhā: iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamadavākyārthavivṛtau dvitīye 'dhyāye 'smingaganacaraṇaḥ paryavasitaḥ iti dvitīyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ adhyaya 2, pada 4 8,647 atha dvitīyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ yadyapi caturthapāde 'pi śrutivacanānāṃ parasparavirodha eva parihriyate tathāpyadhyātmaviṣayatvena bhedasiddhiriti prāgeva sūcitam prakārāntareṇa pādabhedaṃ darśayitumāha- śrutyartha iti śrutyarthaḥ śrutiyuktibhyāṃ viruddha iva dṛśyate yatra tannirṇayaṃ devaḥ suviśiṣṭopapattibhiḥ karotyanena pādena
2.4.1f
-ए न्यायसुधा: यद्यपि श्रुतिरित्येवोक्ते ऽपि सिद्धयत्यर्थ इति वाक्यानामर्थद्वारैव विरोधस्थितेः तथाप्यर्थनिर्णयायैव पादारम्भो न प्रामाण्यनिर्णयायातो न मीमांसात्वहनिरिति दर्शयितुमर्थ इत्युक्तम् यद्यपि युक्तयः पूर्वपादे ऽपि सन्ति तथाप्यागमगृहीतव्याप्त्यादिमत्त्वेनात्र प्रबला इति विशेषः पारमार्थिके विरोधे निणर्यो दुष्कर इत्यत इवेत्युक्तम् यत्र प्राणादिविषये श्रुत्यर्थो जन्मादिः युक्त्युपसर्जनाभिः श्रुतिभिर्विरुद्ध इव दृश्यते तन्निर्णयमिति योजना युक्तिसहितश्रुतिभिः पूर्वपक्षिते कथं श्रुतिमात्रेण तद्विपरीतार्थनिर्णय इत्यत उक्तम्- सुविशिष्येति अनेन बुद्धिसन्निहितेन तथा प्राणा इत्यादीनां सूत्राणां भाष्य एवार्थो विस्पष्ट इत्यतः पूर्वोत्तरप(क्षीययु)क्षयुक्तीः सङ्गृह्याह- तत्रेति ... तत्र स्पष्टार्थवच्छ्रुतिः
-e nyāyasudhā: yadyapi śrutirityevokte 'pi siddhayatyartha iti vākyānāmarthadvāraiva virodhasthiteḥ tathāpyarthanirṇayāyaiva pādārambho na prāmāṇyanirṇayāyāto na mīmāṃsātvahaniriti darśayitumartha ityuktam yadyapi yuktayaḥ pūrvapāde 'pi santi tathāpyāgamagṛhītavyāptyādimattvenātra prabalā iti viśeṣaḥ pāramārthike virodhe niṇaryo duṣkara ityata ivetyuktam yatra prāṇādiviṣaye śrutyartho janmādiḥ yuktyupasarjanābhiḥ śrutibhirviruddha iva dṛśyate tannirṇayamiti yojanā yuktisahitaśrutibhiḥ pūrvapakṣite kathaṃ śrutimātreṇa tadviparītārthanirṇaya ityata uktam- suviśiṣyeti anena buddhisannihitena tathā prāṇā ityādīnāṃ sūtrāṇāṃ bhāṣya evārtho vispaṣṭa ityataḥ pūrvottarapa(kṣīyayu)kṣayuktīḥ saṅgṛhyāha- tatreti ... tatra spaṣṭārthavacchrutiḥ
2.4.2
विशेषश्रुतिवैरूप्यं माहात्म्यं व्यक्तसद्गुणाः दृष्टायुक्तिः समानत्वं कर्तृशक्तिर्विमिश्रता
viśeṣaśrutivairūpyaṃ māhātmyaṃ vyaktasadguṇāḥ dṛṣṭāyuktiḥ samānatvaṃ kartṛśaktirvimiśratā
2.4.3
युक्तयः पूर्वपक्षेषु सुनिर्णीतासतु तादृशाः युक्तयो निर्णयस्यैव स्वयं भगवतोदिताः
yuktayaḥ pūrvapakṣeṣu sunirṇītāsatu tādṛśāḥ yuktayo nirṇayasyaiva svayaṃ bhagavatoditāḥ
Adhyāya 3
3.1.1
8,648 न्यायसुधा: तत्र चतुर्थपादे तादृशाः तच्छब्दवाच्याः निर्णयस्य सिद्धान्तस्य तादृशाश्चेत्कथं निर्णयं कुर्युरित्यत उक्तम्- सुनिर्णीतास्त्विति तादृशार्था इति शेषः कुत एतदित्यत उक्तम्- स्वयमिति स्वयमेवेति सम्बन्धः इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ द्वितीये ऽध्याये ऽस्मिंश्चरमचरणः पर्यवसितः इति श्रीमन्न्यायसुधायां द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः अध्यय 3, पद 1 9,1 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः कृपिताहिफणच्छायासमीकृत्यापरं सुखम् सेवन्ते यत्पदं धीरास्तं भजेवल्लभं श्रियः साधनविचारो ऽयमध्यायः वैराग्यार्थे गत्यादिनिरूपणा प्रथमपाद इत्यध्यायपादप्रतिपाद्यं भाष्य एव स्फुटम् सङ्गतिं तु लाघवायैकीकृत्योपरि वक्ष्याम इत्याशयवांस्तृतीया(ध्याय)द्यपादाधिकरणपूवर्पक्षसिद्धान्तयुक्तीः सङ्ग्रहेणाह- स्वाभाविकेति स्वाभाविकान्यथानामसहाभावान्यथोक्तयः अविशेषो विशेषौ च सहभावो विमिश्रता
8,648 nyāyasudhā: tatra caturthapāde tādṛśāḥ tacchabdavācyāḥ nirṇayasya siddhāntasya tādṛśāścetkathaṃ nirṇayaṃ kuryurityata uktam- sunirṇītāstviti tādṛśārthā iti śeṣaḥ kuta etadityata uktam- svayamiti svayameveti sambandhaḥ iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyārthavivṛtau dvitīye 'dhyāye 'smiṃścaramacaraṇaḥ paryavasitaḥ iti śrīmannyāyasudhāyāṃ dvitīyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ adhyaya 3, pada 1 9,1 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ tṛtīyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ kṛpitāhiphaṇacchāyāsamīkṛtyāparaṃ sukham sevante yatpadaṃ dhīrāstaṃ bhajevallabhaṃ śriyaḥ sādhanavicāro 'yamadhyāyaḥ vairāgyārthe gatyādinirūpaṇā prathamapāda ityadhyāyapādapratipādyaṃ bhāṣya eva sphuṭam saṅgatiṃ tu lāghavāyaikīkṛtyopari vakṣyāma ityāśayavāṃstṛtīyā(dhyāya)dyapādādhikaraṇapūvarpakṣasiddhāntayuktīḥ saṅgraheṇāha- svābhāviketi svābhāvikānyathānāmasahābhāvānyathoktayaḥ aviśeṣo viśeṣau ca sahabhāvo vimiśratā
3.1.2
विरुद्धोक्तिः सहस्थानं वैयर्थ्यं चान्यथागतिः युक्तयः पूर्वपक्षस्य गुणाधिक्यार्थतोभवौ
viruddhoktiḥ sahasthānaṃ vaiyarthyaṃ cānyathāgatiḥ yuktayaḥ pūrvapakṣasya guṇādhikyārthatobhavau
3.1.3
उपपत्तिर्द्विरूपत्वमाधिक्यमनुरूपता योग्यता प्रबलत्वं च विभागः कारणाभवः कॢप्तिरन्यागतिश्चैव सिद्धान्तस्यैव साधकाः
upapattirdvirūpatvamādhikyamanurūpatā yogyatā prabalatvaṃ ca vibhāgaḥ kāraṇābhavaḥ kḷptiranyāgatiścaiva siddhāntasyaiva sādhakāḥ
3.1.4a
न्यायसुधा: साधका इति वक्ष्यमाणं पूर्वपक्षस्येत्यत्रापि सम्बद्धयते पूर्वपक्षस्य सिद्धान्तस्येति जातावेकवचनम् साधका इति छान्दसो निर्देशः यद्वा युक्तयः पूर्वपक्षस्येत्यत्र साधका इति न्यकृष्टते पूर्वपक्षसम्बन्धिनो युक्तय इत्येवार्थः सिद्धान्तस्यैव साधका इत्यत्र तु न्याया इति शेषः 9,10 अत्र सूत्रम् योनेः शरीरमिति तद्वयाख्यातं भाष्ये स्वर्गादवाग्गतो जीवो वृष्टिद्वारा व्रीह्यादिबीजेषु सङ्क्रान्तो रेतस्मि(चंपु)क्पुरुषं प्रविश्य सह रेतसा मात्र्योनिद्वारेण जठरं प्रविष्यः कललबृद्बुदादिक्रमेणोत्पन्नं शरीरमाप्नोतीति प्रसिद्धम् तत्किं तथ्यमुतातथ्यमिति सन्देहः न तथ्यमिति पूर्वः पक्षः कुतः "देहं गर्भस्थितं क्वापि प्रविशेत्स्वर्गतो गतःऽ; इत्यादिवचनात् मान्धातृद्रोणद्रुपदकृपाकादीनामितिहासपुराणेषु विनैव बीजादिसम्बन्धेन जननदर्शनाच्च अन्यथासिद्धे चार्थे न बहुकल्पना युक्ता अतस्ते वैराग्यजनका(यैवार्)थमेवाध्यात्मविदां वादाःऽ; इति तथ्यमिति सिद्धान्तः कस्मात् "मेमेघो भूत्वा वर्षति त(द्य) इह व्रीहियवा ओष(धिवनस्पतय)धयस्तिलामाषा इति जायन्ते यो यो ह्यन्नमत्ति यो वा रेतः सिञ्चति तद्रूपाद्भूय एव भवति तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्यन्तेऽ; इत्यादिश्रुतेः न चादृष्टे ऽर्थेन्यथासिद्धिरवकाशवती नच वचनान्तरलिङ्गदशर्नविरोधः क्वचिद् बीजादिसम्बन्धाभावस्यापि विद्यामानत्वेन तद्विषयत्वात् यथोक्तम् "दिवः स्थास्नून् गच्छतिऽ; "स्थावराणि दिवः प्राप्तःऽ; इति श्रुतिस्मृतिभ्यामिति तदिदमयुक्तं व्याख्यानम् उत्सूत्रत्वात् यद्यप्यत्र योनिशब्दो बीजाद्युपलक्षणः शक्यो व्याख्यातुं तथापि तत्सम्बन्धनियम एव सूत्रे प्रतीयते नतु क्वाचित्कस्तदभावो ऽपि यदि च क्वचिद् बीजादिसम्बन्धाभावः स्यात्तदाऽकस्मिकत्वं स्यादित्यत आह- बीजेति योनेः शरीरम् ब्ब्स्_3,1.27 बीजापूरुषयोनीनां सङ्गातिनियमोज्खितिम् अथशब्देन भगवानाह
nyāyasudhā: sādhakā iti vakṣyamāṇaṃ pūrvapakṣasyetyatrāpi sambaddhayate pūrvapakṣasya siddhāntasyeti jātāvekavacanam sādhakā iti chāndaso nirdeśaḥ yadvā yuktayaḥ pūrvapakṣasyetyatra sādhakā iti nyakṛṣṭate pūrvapakṣasambandhino yuktaya ityevārthaḥ siddhāntasyaiva sādhakā ityatra tu nyāyā iti śeṣaḥ 9,10 atra sūtram yoneḥ śarīramiti tadvayākhyātaṃ bhāṣye svargādavāggato jīvo vṛṣṭidvārā vrīhyādibījeṣu saṅkrānto retasmi(caṃpu)kpuruṣaṃ praviśya saha retasā mātryonidvāreṇa jaṭharaṃ praviṣyaḥ kalalabṛdbudādikrameṇotpannaṃ śarīramāpnotīti prasiddham tatkiṃ tathyamutātathyamiti sandehaḥ na tathyamiti pūrvaḥ pakṣaḥ kutaḥ "dehaṃ garbhasthitaṃ kvāpi praviśetsvargato gataḥ'; ityādivacanāt māndhātṛdroṇadrupadakṛpākādīnāmitihāsapurāṇeṣu vinaiva bījādisambandhena jananadarśanācca anyathāsiddhe cārthe na bahukalpanā yuktā ataste vairāgyajanakā(yaivār)thamevādhyātmavidāṃ vādāḥ'; iti tathyamiti siddhāntaḥ kasmāt "memegho bhūtvā varṣati ta(dya) iha vrīhiyavā oṣa(dhivanaspataya)dhayastilāmāṣā iti jāyante yo yo hyannamatti yo vā retaḥ siñcati tadrūpādbhūya eva bhavati tadya iha ramaṇīyacaraṇā abhyāśo ha yatte ramaṇīyāṃ yonimāpadyante'; ityādiśruteḥ na cādṛṣṭe 'rthenyathāsiddhiravakāśavatī naca vacanāntaraliṅgadaśarnavirodhaḥ kvacid bījādisambandhābhāvasyāpi vidyāmānatvena tadviṣayatvāt yathoktam "divaḥ sthāsnūn gacchati'; "sthāvarāṇi divaḥ prāptaḥ'; iti śrutismṛtibhyāmiti tadidamayuktaṃ vyākhyānam utsūtratvāt yadyapyatra yoniśabdo bījādyupalakṣaṇaḥ śakyo vyākhyātuṃ tathāpi tatsambandhaniyama eva sūtre pratīyate natu kvācitkastadabhāvo 'pi yadi ca kvacid bījādisambandhābhāvaḥ syāttadā'kasmikatvaṃ syādityata āha- bījeti yoneḥ śarīram bbs_3,1.27 bījāpūruṣayonīnāṃ saṅgātiniyamojkhitim athaśabdena bhagavānāha
3.1.4d
-च् 9,11 न्यायसुधा: बीजशब्देन व्रीह्यादिकं रेतश्चोच्यते सङ्गतिनियमोज्खितिं सम्बन्धातिनियमाभावम् अयमर्थः रेतःसिण्योगो ऽथेति पूर्वसूत्रादथशब्दो ऽत्राप्यनुवर्तते स च प्रकृतादर्थादर्थान्तरे वर्तते तथाच योनेः शरीरमापद्यते क्वचित्तदभावेनापीत्यथशब्देन भगवान्सूत्रकारो बीजादिसम्ब(न्धे नि)न्धनियमाभावं सूत्रितवानित्यतो नोत्सूत्रत्वपर्यनुयोगो युक्त इति यदुक्तमेवं सत्याकस्मिकत्वप्रसङ्ग इति तत्परिहरति- कारणतश्चेति ... कारणतश्च ताम्
-c 9,11 nyāyasudhā: bījaśabdena vrīhyādikaṃ retaścocyate saṅgatiniyamojkhitiṃ sambandhātiniyamābhāvam ayamarthaḥ retaḥsiṇyogo 'theti pūrvasūtrādathaśabdo 'trāpyanuvartate sa ca prakṛtādarthādarthāntare vartate tathāca yoneḥ śarīramāpadyate kvacittadabhāvenāpītyathaśabdena bhagavānsūtrakāro bījādisamba(ndhe ni)ndhaniyamābhāvaṃ sūtritavānityato notsūtratvaparyanuyogo yukta iti yaduktamevaṃ satyākasmikatvaprasaṅga iti tatpariharati- kāraṇataśceti ... kāraṇataśca tām
3.2.1
न्यायसुधा: तां च बीजादिसम्बन्धनियमोज्खितिं कारणात् आह एतदुक्तं भवति जन्मकारणादृष्टाकृष्टो जन्तुर्बीजादिसम्बन्धेन शरीरमापद्यत इत्युत्सर्गः स च क्वचिज्ज्ञानतपोयोगाद्यतिशयलक्षणेन कारणविशेषणापोद्यते यथा क्षुद्रजन्तुयातनाशरीरोत्पत्तावपवाद इति तथा चोक्तम् "विशेषकारणादेव विशेषाज्जनिरिष्यते सामान्यजननं चैव नृणां सामान्यहेतुतःऽ; इति अतो युक्तमेतद्वयाख्यानमिति इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ तृतीये ऽध्याये ऽयं प्रथमचरणः पर्यवसितः अध्यय 3, पद 2 9,16 "भक्तिरस्मिन्पाद उच्यते भक्त्यर्थं हि भगवन्महिमोक्तिःऽ; इति पादाप्रतिपाद्यं भाष्य एव स्फुटम् सङ्गतिं तूत्तरत्र वक्ष्याम इत्याशयवानेतत्पादाधिकरणे पूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तीः सङ्ग्रहेणाह- पश्चादिति पश्चाददृष्टयविज्ञानकालदुःखपृथग्भवाः स्थानभेदो विरुद्धत्वं न्यायसाम्यं स्वतोभवः
nyāyasudhā: tāṃ ca bījādisambandhaniyamojkhitiṃ kāraṇāt āha etaduktaṃ bhavati janmakāraṇādṛṣṭākṛṣṭo janturbījādisambandhena śarīramāpadyata ityutsargaḥ sa ca kvacijjñānatapoyogādyatiśayalakṣaṇena kāraṇaviśeṣaṇāpodyate yathā kṣudrajantuyātanāśarīrotpattāvapavāda iti tathā coktam "viśeṣakāraṇādeva viśeṣājjaniriṣyate sāmānyajananaṃ caiva nṛṇāṃ sāmānyahetutaḥ'; iti ato yuktametadvayākhyānamiti iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyārthavivṛtau tṛtīye 'dhyāye 'yaṃ prathamacaraṇaḥ paryavasitaḥ adhyaya 3, pada 2 9,16 "bhaktirasminpāda ucyate bhaktyarthaṃ hi bhagavanmahimoktiḥ'; iti pādāpratipādyaṃ bhāṣya eva sphuṭam saṅgatiṃ tūttaratra vakṣyāma ityāśayavānetatpādādhikaraṇe pūrvapakṣasiddhāntayuktīḥ saṅgraheṇāha- paścāditi paścādadṛṣṭayavijñānakāladuḥkhapṛthagbhavāḥ sthānabhedo viruddhatvaṃ nyāyasāmyaṃ svatobhavaḥ
3.2.2
गुणसाम्यमयोगश्च तर्कबाधो विलोमता नानाभावः प्रलोभश्च पूर्वपक्षगाः
guṇasāmyamayogaśca tarkabādho vilomatā nānābhāvaḥ pralobhaśca pūrvapakṣagāḥ
3.2.3
अशक्यकर्तृताशक्तिः स्वतो ऽबोधस्तदेव च अमानकॢप्तिसन्मानव्यवस्थात्यल्पताभवाः
aśakyakartṛtāśaktiḥ svato 'bodhastadeva ca amānakḷptisanmānavyavasthātyalpatābhavāḥ
3.2.4
विशेषदृष्टिवाक्ये च पुंशक्तिः सुनिदर्शनम् अलौकिकत्वमाधिक्यं स्वातन्त्र्यं निर्णयप्रमाः
viśeṣadṛṣṭivākye ca puṃśaktiḥ sunidarśanam alaukikatvamādhikyaṃ svātantryaṃ nirṇayapramāḥ
3.2.5
न्यायसुधा: पूर्वपक्षगाः पूर्वपक्षसम्बन्धिन्यः निर्णयप्रमाः सिद्धान्तनिर्णयार्थानि प्रमाणानि 9,17 [======= ज्न्य्स्_3,2.इ: संध्याधिकरणम् =======] संध्ये सृष्टिराह हि ब्ब्स्_3,2.1 (च्f. बेलोw) ओं सन्ध्ये सृष्टिराह हि ओं 9,17f. योनेः शरीरमित्येतदवसानैः सूत्रैर्जीवस्य जन्मावगतम् जातस्य च स्वपनाद्यवस्थासम्बन्धः प्रसिद्धः तत्र स्वप्नावस्थाप्रवर्तकत्वलक्षणो महिमाभगवतो ऽत्राधिकरणे निर्णीयते तथाहि स्वप्नो नामार्थज्ञानात्मकः तत्र तावत्स्वाप्नार्थानां करितुरगादीनां परमेश्वरायत्तता नोपपद्यते असत्यत्वात् न तावदिमे ऽनादिनित्याः स्वप्नावस्थातः प्रागूर्ध्वं चोपलब्धिप्रसङ्गात् नहि विद्यमाना अप्युपलब्धिसाधनेषु चक्षुरादिष्वनुपरतेषु नोपलभ्यन्ते, उपलभ्यन्ते चोपपत्तेरिति सम्भवति नचान्यत्र गताः अन्यैरप्यनुपलम्भात् मद्यमपरिमाणश्चैते दृश्यन्ते नच तथाविधमनादिनित्यं किमपि दृष्टम् नाप्युत्पत्तिनाशवन्तः तथात्वे ऽपि प्रागूर्ध्वमुपलम्भप्रसक्तेः नच वाच्यं विद्युदादिवत्तदैवोत्पत्तिर्विनाशश्चेति इत्थम्भावे प्रमाणाभावात् प्राड्मृदादीनामूर्ध्वं कपालादीनां चोपलम्भापत्तेश्च नचैतेषां (तात्कालिक)तत्कालीनजन्मन्युपादानं निमित्तं च पश्यामः कर्ता च न तावज्जीवात्मा द्रष्टुर्निर्व्यापारत्वात् अपरस्य चादर्शनात् नापीश्वरः प्रमाणाभावात् भ्रान्तित्वं चैतेषाम्,"स्वाप्नमायासरूपःऽ; इति"स्वाप्नमनोरथो यथाऽ; इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यामावेद्यते शिष्यमपव्याख्यानानुवादे वक्ष्यामः तदेवं न स्वाप्नानामर्थानामीश्वराधीनत्वम् नापि तज्ज्ञानस्य तस्यापि निमित्ताभावेनापरमार्थत्वात् नतावच्चक्षुरादीनां त(त्र निमि)न्निमित्तत्वम् तेषामुपरतत्वात् नापि मनसः रूपादिमत्यर्थे सामर्थ्याभावात् (स्वातन्त्र्याभावात्) अत एव न साक्षिणः स इन्द्रियाप्रवृत्तौ लिङ्गशब्दयोरपि नावकाशः अपरोक्षाकारं चेदमवभासते अतो ऽर्थज्ञानरूपा स्वाप्नावस्था नेश्वराधीनेति प्राप्ते तत्प्रतिविधानायोपोद्घातमाह- वासना इति संध्ये सृष्टिराह हि ब्ब्स्_3,2.1 निर्मातारं चैके पुत्रादयश् च ब्ब्स्_3,2.2 मायामात्रं तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् ब्ब्स्_3,2.3 वासनाः सर्ववस्तूनामनाद्यनुभवागताः सन्त्येवाशेषजीवानामनादिमनसि स्थिताः
nyāyasudhā: pūrvapakṣagāḥ pūrvapakṣasambandhinyaḥ nirṇayapramāḥ siddhāntanirṇayārthāni pramāṇāni 9,17 [======= jnys_3,2.i: saṃdhyādhikaraṇam =======] saṃdhye sṛṣṭirāha hi bbs_3,2.1 (cf. below) oṃ sandhye sṛṣṭirāha hi oṃ 9,17f. yoneḥ śarīramityetadavasānaiḥ sūtrairjīvasya janmāvagatam jātasya ca svapanādyavasthāsambandhaḥ prasiddhaḥ tatra svapnāvasthāpravartakatvalakṣaṇo mahimābhagavato 'trādhikaraṇe nirṇīyate tathāhi svapno nāmārthajñānātmakaḥ tatra tāvatsvāpnārthānāṃ karituragādīnāṃ parameśvarāyattatā nopapadyate asatyatvāt na tāvadime 'nādinityāḥ svapnāvasthātaḥ prāgūrdhvaṃ copalabdhiprasaṅgāt nahi vidyamānā apyupalabdhisādhaneṣu cakṣurādiṣvanuparateṣu nopalabhyante, upalabhyante copapatteriti sambhavati nacānyatra gatāḥ anyairapyanupalambhāt madyamaparimāṇaścaite dṛśyante naca tathāvidhamanādinityaṃ kimapi dṛṣṭam nāpyutpattināśavantaḥ tathātve 'pi prāgūrdhvamupalambhaprasakteḥ naca vācyaṃ vidyudādivattadaivotpattirvināśaśceti itthambhāve pramāṇābhāvāt prāḍmṛdādīnāmūrdhvaṃ kapālādīnāṃ copalambhāpatteśca nacaiteṣāṃ (tātkālika)tatkālīnajanmanyupādānaṃ nimittaṃ ca paśyāmaḥ kartā ca na tāvajjīvātmā draṣṭurnirvyāpāratvāt aparasya cādarśanāt nāpīśvaraḥ pramāṇābhāvāt bhrāntitvaṃ caiteṣām,"svāpnamāyāsarūpaḥ'; iti"svāpnamanoratho yathā'; ityādiśrutismṛtibhyāmāvedyate śiṣyamapavyākhyānānuvāde vakṣyāmaḥ tadevaṃ na svāpnānāmarthānāmīśvarādhīnatvam nāpi tajjñānasya tasyāpi nimittābhāvenāparamārthatvāt natāvaccakṣurādīnāṃ ta(tra nimi)nnimittatvam teṣāmuparatatvāt nāpi manasaḥ rūpādimatyarthe sāmarthyābhāvāt (svātantryābhāvāt) ata eva na sākṣiṇaḥ sa indriyāpravṛttau liṅgaśabdayorapi nāvakāśaḥ aparokṣākāraṃ cedamavabhāsate ato 'rthajñānarūpā svāpnāvasthā neśvarādhīneti prāpte tatpratividhānāyopodghātamāha- vāsanā iti saṃdhye sṛṣṭirāha hi bbs_3,2.1 nirmātāraṃ caike putrādayaś ca bbs_3,2.2 māyāmātraṃ tu kārtsnyenānabhivyaktasvarūpatvāt bbs_3,2.3 vāsanāḥ sarvavastūnāmanādyanubhavāgatāḥ santyevāśeṣajīvānāmanādimanasi sthitāḥ
3.2.6
न्यायसुधा: भावनापरनामकाः संस्काराः सर्वग्रहणप्रयोजनमुत्तरत्र भविष्यति ननु भावनाख्यसंस्कारो ऽनुभवजन्यः नच सर्वजीवानां सर्ववस्त्वनुभवो ऽस्ति तत्कथमशेषजीवानां सर्ववस्तुवासनाः सन्त्येवेत्यत उक्तम्- अनादीति अनाद्यनुभवप्रवाहोत्पन्नाः वासनानामात्मसमवेतत्वं वैशेषिकादिभिरभ्युपगतम् तन्निरासार्थमुक्तं मनसि स्थिता इति जातावेकवचनम् सादितो मनसः कथमनादिवासनासम्बन्ध इत्यत उक्तम्- अनादीति 9,27 एतदेव प्रपञ्चयति- त्रिगुणात्मकमिति त्रिगुणात्मकं मनो ऽस्त्येव यावन्मुक्तिः सदातनम् तत्रैवाशेषसंस्काराः सञ्चीयन्ते सदैव च
nyāyasudhā: bhāvanāparanāmakāḥ saṃskārāḥ sarvagrahaṇaprayojanamuttaratra bhaviṣyati nanu bhāvanākhyasaṃskāro 'nubhavajanyaḥ naca sarvajīvānāṃ sarvavastvanubhavo 'sti tatkathamaśeṣajīvānāṃ sarvavastuvāsanāḥ santyevetyata uktam- anādīti anādyanubhavapravāhotpannāḥ vāsanānāmātmasamavetatvaṃ vaiśeṣikādibhirabhyupagatam tannirāsārthamuktaṃ manasi sthitā iti jātāvekavacanam sādito manasaḥ kathamanādivāsanāsambandha ityata uktam- anādīti 9,27 etadeva prapañcayati- triguṇātmakamiti triguṇātmakaṃ mano 'styeva yāvanmuktiḥ sadātanam tatraivāśeṣasaṃskārāḥ sañcīyante sadaiva ca
3.2.7
न्यायसुधा: मनस एव संस्काराश्रयत्वं नात्मन इतयत्रोपपत्तिसूचनाय त्रिगुणात्मकमित्युक्तम् गुणात्मकमित्येवोक्ते परिमाणादिगुणात्मकमित्यपि प्रतीतिः स्यात् तदात्मनो ऽपि समानमित्यतस्त्रिग्रहणम् तथाच जीवात्मा न भावनाश्रयः सत्त्वादिगुणानात्मकत्वादीश्वरवत् भावना वा सत्त्वादिगुणात्मकद्रव्याश्रया संस्कारत्वाद्वेगादिवत् तच्च परिशेषान्मन एवेत्युक्तं भवति सत्त्वादिगुणानभ्युपगन्तारं प्रति तु तत्स्थाने ऽचेतनपदं प्रयोक्तव्यम् त्रिगुणात्मकग्रहणं (च)स्वरूपकथनम् अस्त्येव सर्व(दैवेति)देति शेषः तथा सति मोक्षे ऽपि सत्त्वात्स्वप्नाद्यवस्थापत्तिरित्यत उक्तं विवृणोति- यावदिति यद्यपि मनः स्वरूपेण नित्यमेव तथापि जीवसम्बन्धस्तस्य मोक्षावधिरित्यत इदमुक्तम् (तद्वै देवं) तद्वै जैवं मनो येनानन्द्येत भवतीति सूक्तावप्यात्मनो मनःसम्बन्धश्रवणात्कथं यावन्मुक्तिरित्युक्तमित्यतो वा त्रिगुणात्मकमित्युक्तम् आत्मस्वरूपमनसो मुक्तौ सत्त्वे ऽपि जडमनो ऽभिप्रेत्यायमवधिरुक्त इति चस्तस्मादित्यर्थे तत्रैव न त्वात्मनि 9,23 "एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चऽ; इति मनसो जन्मश्रवणात्कथमनादित्वमुच्यत इत्यत आह- सूक्ष्मत्वेनेति 9,24 सूक्ष्मत्वेन लये सच्च प्राकृतैरुपचीयते सृष्टिकाले यदा तन्न कुतः संसारसंस्थितिः
nyāyasudhā: manasa eva saṃskārāśrayatvaṃ nātmana itayatropapattisūcanāya triguṇātmakamityuktam guṇātmakamityevokte parimāṇādiguṇātmakamityapi pratītiḥ syāt tadātmano 'pi samānamityatastrigrahaṇam tathāca jīvātmā na bhāvanāśrayaḥ sattvādiguṇānātmakatvādīśvaravat bhāvanā vā sattvādiguṇātmakadravyāśrayā saṃskāratvādvegādivat tacca pariśeṣānmana evetyuktaṃ bhavati sattvādiguṇānabhyupagantāraṃ prati tu tatsthāne 'cetanapadaṃ prayoktavyam triguṇātmakagrahaṇaṃ (ca)svarūpakathanam astyeva sarva(daiveti)deti śeṣaḥ tathā sati mokṣe 'pi sattvātsvapnādyavasthāpattirityata uktaṃ vivṛṇoti- yāvaditi yadyapi manaḥ svarūpeṇa nityameva tathāpi jīvasambandhastasya mokṣāvadhirityata idamuktam (tadvai devaṃ) tadvai jaivaṃ mano yenānandyeta bhavatīti sūktāvapyātmano manaḥsambandhaśravaṇātkathaṃ yāvanmuktirityuktamityato vā triguṇātmakamityuktam ātmasvarūpamanaso muktau sattve 'pi jaḍamano 'bhipretyāyamavadhirukta iti castasmādityarthe tatraiva na tvātmani 9,23 "etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca'; iti manaso janmaśravaṇātkathamanāditvamucyata ityata āha- sūkṣmatveneti 9,24 sūkṣmatvena laye sacca prākṛtairupacīyate sṛṣṭikāle yadā tanna kutaḥ saṃsārasaṃsthitiḥ
3.2.8a
न्यायसुधा: चशब्द एवार्थे प्राकृतैः अहङ्काराद्यैः मन इति वर्तते प्रलये सतो ऽप्युपचयापेक्षया जन्मश्रुतिरिति भावः कुत एषा कल्पना मुख्यार्थे बाधकसद्भावादित्याह- यदेति यदि मनो मुख्यत एव जनिमत्स्यात्तदा प्रलये तन्न स्यात् यदि च प्रलये तन्न स्यात्तदाऽत्मनः संसारावस्थानं न स्यात् नच मा भूत्प्रलये संसारावस्थानमिति युक्तम् मुक्तानां पुनः संसारानुपपत्त्या सृष्टयनुपपत्तिप्रसङ्गात् अविद्याकामकर्माद्यधीनः संसार इति चेन्न अविद्यादेरेव संसारत्वात्,"मनः परं कारणमामनन्तिऽ; इत्यादिस्मृतिविरोधाच्च तथाच श्रुतिः "नित्यं मनो ऽनादित्वान्न ह्यमनाः पुमांस्तिष्ठतिऽ; इति पुमान्संसारीत्यर्थः 9,25 किमतो यद्येवं सर्ववस्त्वनुभवाहितसंस्कारसद्भाव इत्यत आह- संस्कारैरिति संस्कारैर्भगवानेव सृष्ट्वा नानाविधं जगत् स्वप्नकाले दर्शयति
nyāyasudhā: caśabda evārthe prākṛtaiḥ ahaṅkārādyaiḥ mana iti vartate pralaye sato 'pyupacayāpekṣayā janmaśrutiriti bhāvaḥ kuta eṣā kalpanā mukhyārthe bādhakasadbhāvādityāha- yadeti yadi mano mukhyata eva janimatsyāttadā pralaye tanna syāt yadi ca pralaye tanna syāttadā'tmanaḥ saṃsārāvasthānaṃ na syāt naca mā bhūtpralaye saṃsārāvasthānamiti yuktam muktānāṃ punaḥ saṃsārānupapattyā sṛṣṭayanupapattiprasaṅgāt avidyākāmakarmādyadhīnaḥ saṃsāra iti cenna avidyādereva saṃsāratvāt,"manaḥ paraṃ kāraṇamāmananti'; ityādismṛtivirodhācca tathāca śrutiḥ "nityaṃ mano 'nāditvānna hyamanāḥ pumāṃstiṣṭhati'; iti pumānsaṃsārītyarthaḥ 9,25 kimato yadyevaṃ sarvavastvanubhavāhitasaṃskārasadbhāva ityata āha- saṃskārairiti saṃskārairbhagavāneva sṛṣṭvā nānāvidhaṃ jagat svapnakāle darśayati
3.2.8d
-च् न्यायसुधा: अत्र सृष्ट्वेत्यनेनानादिनित्यत्वपक्षदोषा अनभ्युपगमेनैव निरस्ताः स्वप्नकाल एव सृष्ट्वेत्यनेन प्रागूर्ध्वं चोपलम्भप्रसङ्गो निराकृतः सृष्टेः संहारोपलक्षणत्वात् संस्कारैरित्युपादानकीर्तनम् नच तेषां गुणत्वेनोपादानत्वानुपपत्तिः मनोवृत्तित्वेन द्रव्यत्वात् संस्काराणां चातीन्द्रियत्वेन त्र्यणुकजन्मविनाशयोरिव प्रागूर्ध्वं चानुपलम्भो न दोषाय भगवानिति कर्तृनिर्देशः तदैव सृष्टिसंहारकरणमसम्भावितमित्यतो ऽशक्यकर्तृताशक्तिसूचनाय भगवानित्युक्तम् एवं च सत्यदृष्टादिनिमित्तं प्रसिद्धमेव न केवलमर्थानां सत्यत्वसम्भवेन भगवदधीनत्वम्, अपि तु तज्ज्ञानस्यापीत्युक्तं दर्शयतीति जीवायेति शेषः दर्शनसाधनं च मन एवेति वक्ष्यति दर्शनं चानुभवो विवक्षितः तेन स्मरणमेवैतदिति मतं निरस्तं भवति स्मरणत्वं खल्वस्य तच्चिह्नस्य तदित्युल्लेखस्य सद्भावाद्वा कल्प्यते असन्निहितगोचरत्वाद्वा संस्कारप्रभवत्वाद्वा नाद्यः इदमित्युल्लेखेन तदभावात् अत एव स्मृतिविपर्यासो ऽयमिति चेन्न स्मृतित्वस्यैवासिद्धेः न द्वितीयः विषयसान्निध्यस्योपपादितत्वात् न तृतीयः पदार्थजन्मनि संस्कारस्योपक्षीणत्वेनासिद्धेः तस्माद्यथा मनोरथे ध्याने वा संस्कारयोनीनर्थान्मनसानुभवत्येवं स्वप्ने ऽपीति किमनुपपन्नम् इयांस्तु विशेषः मनोरथादौ प्रयत्नपूर्विका पदार्थसृष्टिः स्वप्ने पुनरीश्व(रेच्छाधी)राधीनैवेति 9,28 अपरे तु भवत्येवायमनुभवः किन्तु जागरानुभूतस्मर्तव्यार्थ एवेति मन्यन्ते तदप्यसत् तथाहि किमयमनुभवो यथार्थ उतायथार्थः नाद्यः बाह्यार्थानां देशकालविप्रकृष्टत्वेन तदनुपपत्तेः द्वितीये वक्तव्यं किमयमगजे गजत्वोल्लेखीत्ययमयथार्थः, किंवा गज एवासन्निकृष्टे सन्निकृष्टत्वोल्लेखीत्ययथार्थः आद्ये नायं गजः किन्तु गवय एवेति बादोदयः स्यात् द्वितीये नायं सन्निकृष्टः किन्नाम विप्रकृष्ट इति बाधो भवेत् न चैतदस्ति तस्मात्संस्कारप्रभवसन्निकृष्टसत्यार्थप्रमितिरेवेयमिति युक्तम् कथं तर्हि श्रुतिस्मृतिषु स्वप्नप्रतीतेर्भ्रान्तित्वमुच्यत इत्यत आह- भ्रान्तिरिति ... भ्रान्तिर्जाग्रत्त्वमेव हि
-c nyāyasudhā: atra sṛṣṭvetyanenānādinityatvapakṣadoṣā anabhyupagamenaiva nirastāḥ svapnakāla eva sṛṣṭvetyanena prāgūrdhvaṃ copalambhaprasaṅgo nirākṛtaḥ sṛṣṭeḥ saṃhāropalakṣaṇatvāt saṃskārairityupādānakīrtanam naca teṣāṃ guṇatvenopādānatvānupapattiḥ manovṛttitvena dravyatvāt saṃskārāṇāṃ cātīndriyatvena tryaṇukajanmavināśayoriva prāgūrdhvaṃ cānupalambho na doṣāya bhagavāniti kartṛnirdeśaḥ tadaiva sṛṣṭisaṃhārakaraṇamasambhāvitamityato 'śakyakartṛtāśaktisūcanāya bhagavānityuktam evaṃ ca satyadṛṣṭādinimittaṃ prasiddhameva na kevalamarthānāṃ satyatvasambhavena bhagavadadhīnatvam, api tu tajjñānasyāpītyuktaṃ darśayatīti jīvāyeti śeṣaḥ darśanasādhanaṃ ca mana eveti vakṣyati darśanaṃ cānubhavo vivakṣitaḥ tena smaraṇamevaitaditi mataṃ nirastaṃ bhavati smaraṇatvaṃ khalvasya taccihnasya tadityullekhasya sadbhāvādvā kalpyate asannihitagocaratvādvā saṃskāraprabhavatvādvā nādyaḥ idamityullekhena tadabhāvāt ata eva smṛtiviparyāso 'yamiti cenna smṛtitvasyaivāsiddheḥ na dvitīyaḥ viṣayasānnidhyasyopapāditatvāt na tṛtīyaḥ padārthajanmani saṃskārasyopakṣīṇatvenāsiddheḥ tasmādyathā manorathe dhyāne vā saṃskārayonīnarthānmanasānubhavatyevaṃ svapne 'pīti kimanupapannam iyāṃstu viśeṣaḥ manorathādau prayatnapūrvikā padārthasṛṣṭiḥ svapne punarīśva(recchādhī)rādhīnaiveti 9,28 apare tu bhavatyevāyamanubhavaḥ kintu jāgarānubhūtasmartavyārtha eveti manyante tadapyasat tathāhi kimayamanubhavo yathārtha utāyathārthaḥ nādyaḥ bāhyārthānāṃ deśakālaviprakṛṣṭatvena tadanupapatteḥ dvitīye vaktavyaṃ kimayamagaje gajatvollekhītyayamayathārthaḥ, kiṃvā gaja evāsannikṛṣṭe sannikṛṣṭatvollekhītyayathārthaḥ ādye nāyaṃ gajaḥ kintu gavaya eveti bādodayaḥ syāt dvitīye nāyaṃ sannikṛṣṭaḥ kinnāma viprakṛṣṭa iti bādho bhavet na caitadasti tasmātsaṃskāraprabhavasannikṛṣṭasatyārthapramitireveyamiti yuktam kathaṃ tarhi śrutismṛtiṣu svapnapratīterbhrāntitvamucyata ityata āha- bhrāntiriti ... bhrāntirjāgrattvameva hi
3.2.9
न्यायसुधा: जाग्रत्त्वमिति तत्प्रतीतिमुपलक्षयति एवेति पदार्थस्वरूपं व्यावर्तयति जाग्रत्त्वं जागरानुभूतपदार्थैरेकत्वम् स्वप्ने हि तात्कालिकतयादृष्टचरानेव तनयादीन्दृष्टचरतयानुसन्धत्ते यद्वा जाग्रत्त्वं नाम गगनादीनां नित्यत्वादिकम् घटादीनां मृदाद्युपादानकत्वं बाह्यार्थक्रियाक्षमत्वमित्यादि ग्राह्यम् जाग्रत्त्वप्रतीतेर्भ्रान्तित्वात्तद्विषयं श्रुत्यादिकमिति भावः स्यादेतत् जाग्रत्त्वस्यापि संस्कारो ऽस्त्येवेति सोपादानत्वसम्भवात्कथं तत्प्रतीतिः भ्रान्तिरित्युच्यते अन्यथारऽथप्रतीतिरपि भ्रान्तिः स्यादविशेषादिति मैवम् नहि वयं कारणसामग्रीसम्भवमात्रेणार्थानां सत्यतामातिष्ठामहे किन्तु बाधाभावेनेति वक्ष्यामः सामग्षभावेनासत्यत्वं ब्रुवाणं प्रति तु तदसिद्धि(रा)रेवावेदिता अस्ति च जाग्रत्ता(त्त्व)प्रतीतेर्बाधः स्वाप्न एवायं न जागरानुभूत इत्याद्युदयात् तदिदमुक्तं हिशब्देन 9,31 जाग्रत्त्व्रप्रतीतिरेव भ्रान्तिरित्ययुक्तम् अर्थानामपि केषाञ्चिदसत्त्वेन तत्प्रतीतेरपि भ्रान्तित्वात् स्वप्ने ऽपि स्वशिरच्छेदादयो ऽपि प्रतीयन्ते नच तदुत्पत्तावुपादानमस्ति अननुभूतत्वेन संस्कारोदयायोगात् अननुभूते ऽपि संस्कारोदयाभ्युपगमे"अदृष्टे चाश्रुतेःऽ; इत्यादिश्रुतिस्मृतिविरोधः स्यात् कदाचिदननुभूतार्थस्मृतिरप्यापद्येत ततो यद्यपि साक्षात्स्वशिरच्छेदादेर्बाधो नास्ति तथापि कारणानुपपत्त्यासत्त्वमङ्गीकार्यमेवेत्यत आह- अदृष्टे चेति अदृष्टे चाश्रुते भावे न भाव उपजायते अदृष्टादश्रुताद् भावान्न भाव उपजायते
nyāyasudhā: jāgrattvamiti tatpratītimupalakṣayati eveti padārthasvarūpaṃ vyāvartayati jāgrattvaṃ jāgarānubhūtapadārthairekatvam svapne hi tātkālikatayādṛṣṭacarāneva tanayādīndṛṣṭacaratayānusandhatte yadvā jāgrattvaṃ nāma gaganādīnāṃ nityatvādikam ghaṭādīnāṃ mṛdādyupādānakatvaṃ bāhyārthakriyākṣamatvamityādi grāhyam jāgrattvapratīterbhrāntitvāttadviṣayaṃ śrutyādikamiti bhāvaḥ syādetat jāgrattvasyāpi saṃskāro 'styeveti sopādānatvasambhavātkathaṃ tatpratītiḥ bhrāntirityucyate anyathār'thapratītirapi bhrāntiḥ syādaviśeṣāditi maivam nahi vayaṃ kāraṇasāmagrīsambhavamātreṇārthānāṃ satyatāmātiṣṭhāmahe kintu bādhābhāveneti vakṣyāmaḥ sāmagṣabhāvenāsatyatvaṃ bruvāṇaṃ prati tu tadasiddhi(rā)revāveditā asti ca jāgrattā(ttva)pratīterbādhaḥ svāpna evāyaṃ na jāgarānubhūta ityādyudayāt tadidamuktaṃ hiśabdena 9,31 jāgrattvrapratītireva bhrāntirityayuktam arthānāmapi keṣāñcidasattvena tatpratīterapi bhrāntitvāt svapne 'pi svaśiracchedādayo 'pi pratīyante naca tadutpattāvupādānamasti ananubhūtatvena saṃskārodayāyogāt ananubhūte 'pi saṃskārodayābhyupagame"adṛṣṭe cāśruteḥ'; ityādiśrutismṛtivirodhaḥ syāt kadācidananubhūtārthasmṛtirapyāpadyeta tato yadyapi sākṣātsvaśiracchedāderbādho nāsti tathāpi kāraṇānupapattyāsattvamaṅgīkāryamevetyata āha- adṛṣṭe ceti adṛṣṭe cāśrute bhāve na bhāva upajāyate adṛṣṭādaśrutād bhāvānna bhāva upajāyate
3.2.10ab
इति श्रुतिपुराणोक्तिरनादित्वात्तु युज्यते
iti śrutipurāṇoktiranāditvāttu yujyate
3.2.10cd
न्यायसुधा: भावे पदार्थे भावो वासना पञ्चमी सप्तम्यर्थे उक्तिरित्यतः परस्तुशब्दो बोद्धव्यः अनादित्वात् संसारस्येति शेषः संसारस्यानादित्वात्क्वचिज्जन्मनि स्वशिरश्च्छेदादेरप्यनुभवसम्भवेन संस्कारोपपत्तेः सत्यत्वे ऽपि श्रुतिपुराणोक्तिर्युज्यत एव, न तु विरुद्धयते विनाप्यनुभवेन संस्कारोदयाभ्युपगमे हि सा विरुद्धयेतेति अत्राश्रुतग्रहणेनात्रापि जन्मनि श्रवणजनितसंस्कारः सम्भवतीति सूच्यते यत्र तु श्रवणाद्यपि नास्ति तत्रानादित्वं निवेशितम् अनेन यत्पूर्वं सर्वग्रहणं कृतं तदुपपत्तये वानाद्यनुभवपरम्परोक्ता तस्य सर्वस्योपयोगः कथितो भवति 9,32 ननु (च) शशविषाणादिप्रतीतौ कथम् नहि भवान्तरे ऽपि तदनुभवः सम्भवति यथापूर्वमिति सर्वकल्पानामेकविधत्वश्रवणात् मैवम् शशविषाणादिप्रमाभावे ऽपि शब्दादिना भ्रान्तिसम्भवेन संस्कारोपपत्तेः येन तु शशविषाणादिकं भ्रान्त्यापि न प्रतिपन्नं तस्य कथम् नहि (सवो ऽपि) सर्वत्र भ्राम्यतीति नियमो ऽस्ति नापि स्वप्ने न तत्पश्यतीति नियन्तुं शक्यते उच्यते किमत्र शशादीनां विषाणादीनां चोपादानासम्भवेनासत्त्वमुच्यते उत शशत्वादिविषाणित्वादिसामानाधिकरण्यादेः आद्यं निराकरोति- कदाचिदिति कदाचिद् दर्शनायोग्यं यत् तत्रापि विभागतः
nyāyasudhā: bhāve padārthe bhāvo vāsanā pañcamī saptamyarthe uktirityataḥ parastuśabdo boddhavyaḥ anāditvāt saṃsārasyeti śeṣaḥ saṃsārasyānāditvātkvacijjanmani svaśiraścchedāderapyanubhavasambhavena saṃskāropapatteḥ satyatve 'pi śrutipurāṇoktiryujyata eva, na tu viruddhayate vināpyanubhavena saṃskārodayābhyupagame hi sā viruddhayeteti atrāśrutagrahaṇenātrāpi janmani śravaṇajanitasaṃskāraḥ sambhavatīti sūcyate yatra tu śravaṇādyapi nāsti tatrānāditvaṃ niveśitam anena yatpūrvaṃ sarvagrahaṇaṃ kṛtaṃ tadupapattaye vānādyanubhavaparamparoktā tasya sarvasyopayogaḥ kathito bhavati 9,32 nanu (ca) śaśaviṣāṇādipratītau katham nahi bhavāntare 'pi tadanubhavaḥ sambhavati yathāpūrvamiti sarvakalpānāmekavidhatvaśravaṇāt maivam śaśaviṣāṇādipramābhāve 'pi śabdādinā bhrāntisambhavena saṃskāropapatteḥ yena tu śaśaviṣāṇādikaṃ bhrāntyāpi na pratipannaṃ tasya katham nahi (savo 'pi) sarvatra bhrāmyatīti niyamo 'sti nāpi svapne na tatpaśyatīti niyantuṃ śakyate ucyate kimatra śaśādīnāṃ viṣāṇādīnāṃ copādānāsambhavenāsattvamucyate uta śaśatvādiviṣāṇitvādisāmānādhikaraṇyādeḥ ādyaṃ nirākaroti- kadāciditi kadācid darśanāyogyaṃ yat tatrāpi vibhāgataḥ
3.2.11a
दृष्टं
dṛṣṭaṃ
3.2.11ab
9,33 न्यायसुधा: यत्स्वप्ने दृश्यत इति शेषः विभागतः सामानाधिरण्येन विना दृष्टं जागरे यद्यपि शशत्वविषाणित्वादीनां सामानाधिकरण्यं शशविषाणादिसम्बन्धविशेषो वा जागरे नानुभूतस्तथापि विविक्तं शशत्वादिकमनुभूतमेवेति तत्संस्कारसम्भवे(न) न शशादीनामसत्त्वं वाच्यमिति द्वितीये सम्प्रतिपत्तिमुत्तरमाह- समेति ... समानाधिकरणं दृश्यते च स च भ्रमः
9,33 nyāyasudhā: yatsvapne dṛśyata iti śeṣaḥ vibhāgataḥ sāmānādhiraṇyena vinā dṛṣṭaṃ jāgare yadyapi śaśatvaviṣāṇitvādīnāṃ sāmānādhikaraṇyaṃ śaśaviṣāṇādisambandhaviśeṣo vā jāgare nānubhūtastathāpi viviktaṃ śaśatvādikamanubhūtameveti tatsaṃskārasambhave(na) na śaśādīnāmasattvaṃ vācyamiti dvitīye sampratipattimuttaramāha- sameti ... samānādhikaraṇaṃ dṛśyate ca sa ca bhramaḥ
Adhyāya 3 (cont. 2)
3.2.12a
न्यायसुधा: भावप्रधानो निर्देशः उपलक्षणं चैतत् दृश्यत इत्यत्र प्रकृत्यर्थं स इति परामृशति यदित्यनुवर्तते अत्र स्वप्ने न केवलं जाग्रत्त्वमिति चार्थः यस्योपादानं सम्भवति बाधश्च नास्ति तदेव हि प्रागेवशब्देन व्यवच्छिन्नमिति भावः 9,34 भवेदेतत्सर्वं यदि स्वाप्नार्थानां जागरोपलब्धानामिव स्पष्टतया बाह्यार्थक्रियासामर्थ्यलक्षणा नास्ति अन्यथा सा स्यादित्यर्थः दृष्टं समानाधिकरणं दृश्यते च स च भ्रमः 9,34f. न्यायसुधा: अयमभिसन्धिः स्वाप्नास्तावद्घटादयो नासन्तो बाधाभावात् नाप्यनादिनित्याः पूर्वोत्तरमनुपलम्भात् न(च)निरुपादानोत्पत्तिरुपपन्ना ततो ऽवश्यमुपादाने ऽनुसरणीये न तावद्बाह्य(त्ते बाह्य)मृदाद्युपादानाः बाह्यार्थक्रियासामर्थ्यरहितत्वात् विमतो घटो न बाह्यमृदाद्युपादानको बाह्यमृदाद्युपादानको बाह्यमृदाद्युपादानकार्यक्रियारहितत्वात् (पटवत्) इति प्रयोगात् अन्यथा तत्प्रसङ्गात् नचोपादानान्तरमस्ति ततः परिशेषाद्वासनोपादानका एवेति चशब्देन भगवत्कर्तृकत्वे तात्कालिकोत्पत्तिविनाशित्वे च परिशेषम्"य एष सुप्तेषु जागर्तिऽ"एतस्माद्धयेव पुत्रो जायतेऽ"न तत्र रथाःऽ; इत्यादिश्रुतिं च प्रमाणं समुच्चिनोति तदनेन प्रबन्धेन सन्ध्ये सृष्टिराह हि निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च मायामात्रं तु कात्स्नर्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वादिति त्रिसूत्री व्याख्याता भवति 9,35f. अन्ये पुनरन्यथैतानि सूत्राणि व्याचक्षते तथाहि "न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान्रथयोगान्पथः सृजतेऽ; इत्यादि श्रूयते तत्र संशयः किं प्रबोध इव स्वप्ने ऽपि पारमार्थिकी सृष्टिराहोस्विन्मायामयीति तत्र तावत्प्रतिपद्यन्ते सन्ध्ये सृष्टिराह हि प्रबोध (स्वापस्थान) सम्प्रसाद(योः सं) स्थानयोः सन्धौ, भवतीति सन्ध्यं स्वाप्नस्थानम् तत्र तथारूपैव सृष्टिः कुतः यतः प्रमाणभूता श्रुतिरेवमाह "अथ रथान्रथयोगान्पथः सृजतेऽ; इत्यादि निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च अपि चैके शाखिनः सन्ध्ये कामानां निर्मातारमात्मानमामनन्ति "य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणःऽ; इति पुत्रादयश्च तत्र कामा अभिप्रेयन्ते काम्यन्त इति, न पुनरिच्छाविशेषाः "शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्वऽ; इति प्रकृतेषु पुत्रादिषु"कामानां त्वा कामभाजं करोमिऽ; इति कामशब्दस्य प्रयुक्तत्वात् प्राज्ञं चैनं निर्मातारं प्रकरणवाक्यशेषाभ्यां प्रतीमः "अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मातऽ; इत्यादेः प्राज्ञस्य हीदं प्रकरणम् वाक्यशेषो ऽपि"तदेव शुक्रं तद्ब्रह्मऽ; इत्यादिः प्राज्ञकर्तृका च सृष्टि(स्तथाभूतार्)यथारूपा सन्ध्ये सृष्टिरिति एवं प्राप्ते प्रत्याह- मायामात्रं तु कात्स्नर्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति मायेत्यनादिरनिर्वाच्याविद्योच्यते मायैव सन्ध्ये सृष्टिर्न परमार्थगन्धो ऽप्यस्ति कुतः मायेत्यनादिरनिर्वाच्यऽविद्योच्यते मायैव सन्ध्ये सृष्टिर्न परमार्थगन्धो ऽप्यस्ति कुतः कात्स्नर्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् देशकालनिमित्तसम्पत्तिरबाधश्च कात्स्नर्यं तेनाभिव्यक्तस्वरूपत्वाभावात् तथाहि न तावत्स्वप्ने रथादीनामुचितो देशः सम्भवति नहि संवृते देहदेशे रथादयो ऽवकाशं लभेरन् नच वाच्यं"बहिः कुलायादमृतश्चरित्वाऽ; इति श्रुतेः स्थितिगतिप्रत्ययभेदाच्च बहिर्देहात्स्वप्नं पश्यतीति सुप्तस्य जन्तोर्योजनशतान्तरितं देशं क्षणमात्रेण पर्येतुं विपर्येतु च ततः (सर्वतः)सामर्थ्या(भावा)सम्भवात् क्वचिच्च प्रत्यागमनवर्जितः स्वप्नो भवति कुरुष्वहमद्य शयानः स्वप्ने पाञ्चालानधिगतश्च प्रतिबुद्धश्चेति देहाच्चेदपेयात्पाञ्चालेषु प्रतिबुध्येत कुरुष्वेव तु प्रतिबुध्यते येन चायं देहेन देशान्तराणि स्वप्ने पश्यति, न तानि तथाभूतान्येव भवन्ति परिधावंश्चेत्पश्येज्जाग्रद्वद्भूतमर्थमाकलयेत् दर्शयति च श्रुतिरन्तरेव स्वप्नं"स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्ततेऽ; इति अतश्च श्रुत्युपपत्तिविरेधाद्बहिः श्रुतिरनुपकारित्वसाम्याद्गौणी व्याख्येया स्थितिगतिप्रत्ययभेदश्च भ्रान्तो ऽभ्युपेयः 9,37 कालविसंवादो ऽपि स्वप्ने भवति रजन्यां सुप्तो हि वासरं भारते वर्षे मन्यन्ते तथा मुहूर्तमात्रमपि वर्षम् निमित्तान्यपि (च) स्वप्ने न बुद्धये कर्मणे वोचि(चोचि)तानि विद्यन्ते बाध्यन्ते चैते रथादयः स्वप्ने दृष्टाः प्रबोधे स्वप्ने एव चैते सुलभबाधा भवन्ति आद्यन्तयोर्व्यभिचारदर्शनात् रथो ऽयमिति हि कदाचित्स्वप्ने निर्धारितः क्षणेन मनुष्यः सम्पद्यते मनुष्यो ऽयमिति निर्धारितः क्षणेन वृक्षः स्पष्टं चाभावं रथादीनां स्वप्ने श्रावयति शास्त्रम् "न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्तिऽ; इत्यादि तस्मान्मायामात्रं स्वपनदर्शनम् 9,44 अपर आह कात्स्नर्येनानभिव्यक्तस्वरपूत्वाद् द्रष्टुभिर्न्नत्वादिना निर्वक्तुमशक्यत्वात् तथाहि स्वाप्नानां रथादीनां द्रष्टुर्भेदो ऽभेदो भेदाभेदो वा न तावद्भेदः पाश्वर्स्थानामपि तदुपलम्भप्रसङ्गात् आन्तरत्वस्य चानुचितत्वात् नाप्यभेदः एकस्याविचित्रस्य विचित्रानेकात्मकताया विना भ्रान्तिमनुपपत्तेः भेदप्रत्ययविरोधाच्च नच भेदाभेदौ व्याघातात् अतो ऽनिर्वाच्याविद्यालास एवायमिति सूचकश्च हि श्रुतेर् आचक्षते च तद्विदः ब्ब्स्_3,2.4 सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः मायामात्रत्वात्तर्हि न कश्चित्स्वप्ने परमार्थगन्ध इति नेत्युच्यते सूचकश्च हि स्वप्नो भवति भविष्यतोः साध्वसाधुनोः कुतः यदा कर्मस्वित्यादिश्रुतेः आचक्षते च स्वप्नाध्यायविदः तत्र भवतु सूच्यमानस्य सत्यत्वम् सूचकस्य तु वैतथ्यमेवेति भावः यदुक्तम्"आह हिऽ; इति तदेवं सति भाक्तं व्याख्येयम् सुप्तौ हि स्वप्नदर्शननिमित्तसुकृतदुष्कृतकर्तृत्वाद्रथादीनां कर्तेत्युच्यते निर्माणश्रुतिरप्येवं भाक्ता व्याख्येया यदप्युक्तं प्राज्ञमेनं निर्मातारमामनन्तीति तदप्यसत् श्रुत्यन्तरे"स्वयं विहृत्य स्वयं निर्मायऽ; इति जीवव्यापारश्रवणात् अपरस्त्वेतदर्थमेव सूचकश्चेति सूत्रं व्याख्यातवान् शुभाशुभसूचको हि स्वप्नः नहि प्राज्ञस्य शुभाशुभयोगो ऽवकल्पत इति जीवस्यैव तदेव शुक्लमिति वाक्यशेषे जीवभावं व्यावर्त्य ब्रह्मभाव उपदिश्यते तत्त्वमसीत्यादिवदिति न ब्रह्मप्रकरणं विरुद्धय(तो)ते अस्तु वा स्वप्ने ऽपि प्राज्ञव्यवहारः न(च) तावता वियदादिवत्स्वप्नस्य सत्यत्वम् वैषम्यस्योक्तत्वात् वियदादिप्रपञ्चो ऽप्यसत्य एवेत्युपपादितं चारम्भणाधिकरणे ब्रह्मात्मत्वदर्शनाद्वियदादिप्रपञ्चो बाध्यते सन्ध्याश्रयस्तु प्रतिदिनमित्यतो वैशेषिकमिदं सन्ध्यस्य मायामात्रत्वमु(पपा)दितम् 9,45 पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ नन्यग्नेरंशस्य विष्फुलिङ्गस्य यथा दहनप्रकाशनशक्ती भवतस्तथेश्वरांशस्य जीवस्यापि ज्ञानैश्वर्यशक्तिभ्यां भाव्यम् ततश्च साङ्कल्पिकी सृष्टिः स्यादित्यस्येदमुत्तरम् सत्यमस्त्येवेश्वरसाधर्म्यं जीवस्य किन्तु तिरोहितम् तत्तु परमेश्वराभिध्यानादेवाविर्भवति कुतः ततो हीश्वराद्धेतोरस्य जीवस्य बन्धमोक्षौ भवतः देहयोगाद्वा सो ऽपि कस्माज्जीवस्य ज्ञानैश्वर्यतिरस्कारो भवति विष्फुलिङ्गवदतिरस्कारो हि युक्त इत्यत्रेदमुत्तरम् सो ऽपि तिरस्कारो जीवस्य देहयोगात् अविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपकृतदेहेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनाद्युपाधियोगात्तदविवेकभ्रमकृतो भवति यथारणियोगादग्नेः किमनया कल्पनया अन्य एवास्तु जीवः परमेश्वरादित्येतद्वाशब्देन व्यवच्छिनत्ति मैवम् तत्त्वमस्यादिश्रुतिविरोधादिति 9,47 तदिदमनुपपन्नं व्याख्यानम् तथाहि यत्तात्स्वप्नसृष्टेः पारमार्थिकत्वप्रतिपादकं सूत्रद्वयं पूर्वपीनुवादपरमिति तत्तदा प्रतीमो यदि मायामात्रमित्यनिर्वाच्यत्वप्रतिज्ञा स्यात् नचैवम् तत्प्रतिपादकप्रमाणाभावात् ननूक्तं कात्स्नर्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वादिति देशकालनिमित्तसम्पत्त्यबाधराहित्यं तथा भिन्नत्वादिना निरूपयितुमशक्यत्वं च मैवम् तस्यानुपपन्नत्वात् तत्र यद्देशादिराहित्यमुपपादितम् तत्सूत्रार्थस्पष्टीकरणेनैवाभासीभविष्यतीत्याशयवान् भेदादिविकल्पप्रश्नेन यत् दूषणमुक्तं तत्र प्रश्न एवासावनुपपन्नो दूरे दूषणाभिधानमित्याह- भेद इति भेदो ऽभेदो ऽथवा द्वन्द्वमिति प्रश्नो न युज्यते द्रष्टुः स्वप्नस्य
nyāyasudhā: bhāvapradhāno nirdeśaḥ upalakṣaṇaṃ caitat dṛśyata ityatra prakṛtyarthaṃ sa iti parāmṛśati yadityanuvartate atra svapne na kevalaṃ jāgrattvamiti cārthaḥ yasyopādānaṃ sambhavati bādhaśca nāsti tadeva hi prāgevaśabdena vyavacchinnamiti bhāvaḥ 9,34 bhavedetatsarvaṃ yadi svāpnārthānāṃ jāgaropalabdhānāmiva spaṣṭatayā bāhyārthakriyāsāmarthyalakṣaṇā nāsti anyathā sā syādityarthaḥ dṛṣṭaṃ samānādhikaraṇaṃ dṛśyate ca sa ca bhramaḥ 9,34f. nyāyasudhā: ayamabhisandhiḥ svāpnāstāvadghaṭādayo nāsanto bādhābhāvāt nāpyanādinityāḥ pūrvottaramanupalambhāt na(ca)nirupādānotpattirupapannā tato 'vaśyamupādāne 'nusaraṇīye na tāvadbāhya(tte bāhya)mṛdādyupādānāḥ bāhyārthakriyāsāmarthyarahitatvāt vimato ghaṭo na bāhyamṛdādyupādānako bāhyamṛdādyupādānako bāhyamṛdādyupādānakāryakriyārahitatvāt (paṭavat) iti prayogāt anyathā tatprasaṅgāt nacopādānāntaramasti tataḥ pariśeṣādvāsanopādānakā eveti caśabdena bhagavatkartṛkatve tātkālikotpattivināśitve ca pariśeṣam"ya eṣa supteṣu jāgarti'"etasmāddhayeva putro jāyate'"na tatra rathāḥ'; ityādiśrutiṃ ca pramāṇaṃ samuccinoti tadanena prabandhena sandhye sṛṣṭirāha hi nirmātāraṃ caike putrādayaśca māyāmātraṃ tu kātsnaryenānabhivyaktasvarūpatvāditi trisūtrī vyākhyātā bhavati 9,35f. anye punaranyathaitāni sūtrāṇi vyācakṣate tathāhi "na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavantyatha rathānrathayogānpathaḥ sṛjate'; ityādi śrūyate tatra saṃśayaḥ kiṃ prabodha iva svapne 'pi pāramārthikī sṛṣṭirāhosvinmāyāmayīti tatra tāvatpratipadyante sandhye sṛṣṭirāha hi prabodha (svāpasthāna) samprasāda(yoḥ saṃ) sthānayoḥ sandhau, bhavatīti sandhyaṃ svāpnasthānam tatra tathārūpaiva sṛṣṭiḥ kutaḥ yataḥ pramāṇabhūtā śrutirevamāha "atha rathānrathayogānpathaḥ sṛjate'; ityādi nirmātāraṃ caike putrādayaśca api caike śākhinaḥ sandhye kāmānāṃ nirmātāramātmānamāmananti "ya eṣa supteṣu jāgarti kāmaṃ kāmaṃ puruṣo nirmimāṇaḥ'; iti putrādayaśca tatra kāmā abhipreyante kāmyanta iti, na punaricchāviśeṣāḥ "śatāyuṣaḥ putrapautrānvṛṇīṣva'; iti prakṛteṣu putrādiṣu"kāmānāṃ tvā kāmabhājaṃ karomi'; iti kāmaśabdasya prayuktatvāt prājñaṃ cainaṃ nirmātāraṃ prakaraṇavākyaśeṣābhyāṃ pratīmaḥ "anyatra dharmādanyatrādharmāt'; ityādeḥ prājñasya hīdaṃ prakaraṇam vākyaśeṣo 'pi"tadeva śukraṃ tadbrahma'; ityādiḥ prājñakartṛkā ca sṛṣṭi(stathābhūtār)yathārūpā sandhye sṛṣṭiriti evaṃ prāpte pratyāha- māyāmātraṃ tu kātsnaryenānabhivyaktasvarūpatvāt tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati māyetyanādiranirvācyāvidyocyate māyaiva sandhye sṛṣṭirna paramārthagandho 'pyasti kutaḥ māyetyanādiranirvācya'vidyocyate māyaiva sandhye sṛṣṭirna paramārthagandho 'pyasti kutaḥ kātsnaryenānabhivyaktasvarūpatvāt deśakālanimittasampattirabādhaśca kātsnaryaṃ tenābhivyaktasvarūpatvābhāvāt tathāhi na tāvatsvapne rathādīnāmucito deśaḥ sambhavati nahi saṃvṛte dehadeśe rathādayo 'vakāśaṃ labheran naca vācyaṃ"bahiḥ kulāyādamṛtaścaritvā'; iti śruteḥ sthitigatipratyayabhedācca bahirdehātsvapnaṃ paśyatīti suptasya jantoryojanaśatāntaritaṃ deśaṃ kṣaṇamātreṇa paryetuṃ viparyetu ca tataḥ (sarvataḥ)sāmarthyā(bhāvā)sambhavāt kvacicca pratyāgamanavarjitaḥ svapno bhavati kuruṣvahamadya śayānaḥ svapne pāñcālānadhigataśca pratibuddhaśceti dehāccedapeyātpāñcāleṣu pratibudhyeta kuruṣveva tu pratibudhyate yena cāyaṃ dehena deśāntarāṇi svapne paśyati, na tāni tathābhūtānyeva bhavanti paridhāvaṃścetpaśyejjāgradvadbhūtamarthamākalayet darśayati ca śrutirantareva svapnaṃ"sve śarīre yathākāmaṃ parivartate'; iti ataśca śrutyupapattiviredhādbahiḥ śrutiranupakāritvasāmyādgauṇī vyākhyeyā sthitigatipratyayabhedaśca bhrānto 'bhyupeyaḥ 9,37 kālavisaṃvādo 'pi svapne bhavati rajanyāṃ supto hi vāsaraṃ bhārate varṣe manyante tathā muhūrtamātramapi varṣam nimittānyapi (ca) svapne na buddhaye karmaṇe voci(coci)tāni vidyante bādhyante caite rathādayaḥ svapne dṛṣṭāḥ prabodhe svapne eva caite sulabhabādhā bhavanti ādyantayorvyabhicāradarśanāt ratho 'yamiti hi kadācitsvapne nirdhāritaḥ kṣaṇena manuṣyaḥ sampadyate manuṣyo 'yamiti nirdhāritaḥ kṣaṇena vṛkṣaḥ spaṣṭaṃ cābhāvaṃ rathādīnāṃ svapne śrāvayati śāstram "na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavanti'; ityādi tasmānmāyāmātraṃ svapanadarśanam 9,44 apara āha kātsnaryenānabhivyaktasvarapūtvād draṣṭubhirnnatvādinā nirvaktumaśakyatvāt tathāhi svāpnānāṃ rathādīnāṃ draṣṭurbhedo 'bhedo bhedābhedo vā na tāvadbhedaḥ pāśvarsthānāmapi tadupalambhaprasaṅgāt āntaratvasya cānucitatvāt nāpyabhedaḥ ekasyāvicitrasya vicitrānekātmakatāyā vinā bhrāntimanupapatteḥ bhedapratyayavirodhācca naca bhedābhedau vyāghātāt ato 'nirvācyāvidyālāsa evāyamiti sūcakaśca hi śruter ācakṣate ca tadvidaḥ bbs_3,2.4 sūcakaśca hi śruterācakṣate ca tadvidaḥ māyāmātratvāttarhi na kaścitsvapne paramārthagandha iti netyucyate sūcakaśca hi svapno bhavati bhaviṣyatoḥ sādhvasādhunoḥ kutaḥ yadā karmasvityādiśruteḥ ācakṣate ca svapnādhyāyavidaḥ tatra bhavatu sūcyamānasya satyatvam sūcakasya tu vaitathyameveti bhāvaḥ yaduktam"āha hi'; iti tadevaṃ sati bhāktaṃ vyākhyeyam suptau hi svapnadarśananimittasukṛtaduṣkṛtakartṛtvādrathādīnāṃ kartetyucyate nirmāṇaśrutirapyevaṃ bhāktā vyākhyeyā yadapyuktaṃ prājñamenaṃ nirmātāramāmanantīti tadapyasat śrutyantare"svayaṃ vihṛtya svayaṃ nirmāya'; iti jīvavyāpāraśravaṇāt aparastvetadarthameva sūcakaśceti sūtraṃ vyākhyātavān śubhāśubhasūcako hi svapnaḥ nahi prājñasya śubhāśubhayogo 'vakalpata iti jīvasyaiva tadeva śuklamiti vākyaśeṣe jīvabhāvaṃ vyāvartya brahmabhāva upadiśyate tattvamasītyādivaditi na brahmaprakaraṇaṃ viruddhaya(to)te astu vā svapne 'pi prājñavyavahāraḥ na(ca) tāvatā viyadādivatsvapnasya satyatvam vaiṣamyasyoktatvāt viyadādiprapañco 'pyasatya evetyupapāditaṃ cārambhaṇādhikaraṇe brahmātmatvadarśanādviyadādiprapañco bādhyate sandhyāśrayastu pratidinamityato vaiśeṣikamidaṃ sandhyasya māyāmātratvamu(papā)ditam 9,45 parābhidhyānāttu tirohitaṃ tato hyasya bandhaviparyayau nanyagneraṃśasya viṣphuliṅgasya yathā dahanaprakāśanaśaktī bhavatastatheśvarāṃśasya jīvasyāpi jñānaiśvaryaśaktibhyāṃ bhāvyam tataśca sāṅkalpikī sṛṣṭiḥ syādityasyedamuttaram satyamastyeveśvarasādharmyaṃ jīvasya kintu tirohitam tattu parameśvarābhidhyānādevāvirbhavati kutaḥ tato hīśvarāddhetorasya jīvasya bandhamokṣau bhavataḥ dehayogādvā so 'pi kasmājjīvasya jñānaiśvaryatiraskāro bhavati viṣphuliṅgavadatiraskāro hi yukta ityatredamuttaram so 'pi tiraskāro jīvasya dehayogāt avidyāpratyupasthāpitanāmarūpakṛtadehendriyamanobuddhiviṣayavedanādyupādhiyogāttadavivekabhramakṛto bhavati yathāraṇiyogādagneḥ kimanayā kalpanayā anya evāstu jīvaḥ parameśvarādityetadvāśabdena vyavacchinatti maivam tattvamasyādiśrutivirodhāditi 9,47 tadidamanupapannaṃ vyākhyānam tathāhi yattātsvapnasṛṣṭeḥ pāramārthikatvapratipādakaṃ sūtradvayaṃ pūrvapīnuvādaparamiti tattadā pratīmo yadi māyāmātramityanirvācyatvapratijñā syāt nacaivam tatpratipādakapramāṇābhāvāt nanūktaṃ kātsnaryenānabhivyaktasvarūpatvāditi deśakālanimittasampattyabādharāhityaṃ tathā bhinnatvādinā nirūpayitumaśakyatvaṃ ca maivam tasyānupapannatvāt tatra yaddeśādirāhityamupapāditam tatsūtrārthaspaṣṭīkaraṇenaivābhāsībhaviṣyatītyāśayavān bhedādivikalpapraśnena yat dūṣaṇamuktaṃ tatra praśna evāsāvanupapanno dūre dūṣaṇābhidhānamityāha- bheda iti bhedo 'bhedo 'thavā dvandvamiti praśno na yujyate draṣṭuḥ svapnasya
3.2.12cd
-च् न्यायसुधा: द्रष्टुर्देवदत्तात्स्वप्नस्य स्वप्नोपलभ्यस्य रथादेः किं भेदो ऽथाभेदो द्वन्द्वं भेदाभेदौ वेति विकल्प(ल्प्य) प्रश्नो न युज्यते कुत इत्यत आह- दृष्टत्वादिति ... दृष्टत्वाद् भेदस्यैवाखिलैर्जनैः
-c nyāyasudhā: draṣṭurdevadattātsvapnasya svapnopalabhyasya rathādeḥ kiṃ bhedo 'thābhedo dvandvaṃ bhedābhedau veti vikalpa(lpya) praśno na yujyate kuta ityata āha- dṛṣṭatvāditi ... dṛṣṭatvād bhedasyaivākhilairjanaiḥ
3.2.13d
न्यायसुधा: द्रष्टुः स्वप्नस्येत्यनुवर्तते सन्देहमूलो हि विकल्पप्रश्नः नच प्रकृते सन्देहः सम्भवति स्वप्नतद्द्रष्षोर्भेदस्यैवाखिलैर्जनैर्दृष्टत्वेन विप्रतिपत्तेरभावात् 9,50 स्यादेतत् मा भूद्विप्रतिपत्तिमूलो ऽयं संशयः समानधर्मजस्तु भविष्यति किञ्चिद्वस्तु द्रष्टुर्भिन्नं भवति किञ्चिदभिन्नं किञ्चिद्भिन्नाभिन्नम् वस्तु चेदमतो भिन्नमभिन्नं वेत्यादिसंशयो भवेदिति मैवम् संशयो हि किं समानधर्मदर्शनमात्राद्भवति उत निर्णायकाभावसहकृतात् नाद्यः सर्वत्र सन्देहोत्पादप्रसङ्गात् अस्ति हि सर्वत्र किञ्चित् साधर्म्यम् तदनिवृत्तिप्रसङ्गाच्च नहि समानो धर्मः कदापि निवर्तते द्वितीये तु कथमत्र सन्देहः भेदस्यैवाखिलैर्जनैर्दृष्टत्वेन निर्णायकाभावस्यैवासिद्धेः 9,52 अथ मतम् भेदो हि कश्चित्परमार्थो दृष्टो यथा स्तम्भकुम्भयोः कश्चि(च्चाप)दपरमार्थो यथा चन्द्रमसोः दृश्यते चायं भेदस्ततो भवेदेव सन्देह इति एतदपि न तथा सति यथासंशयं विकल्पप्रश्नस्य कार्यत्वात् स एवानया वाचोभङ्गया क्रियत इति चेन्न प्रतीतिरपि हि न केवला संशयहेतुर्भवति सर्वत्र (संशय)प्रसङ्गात् तदनिवृत्तिप्रसङ्गाच्च विशेषप्रतीत्या हि तन्निवृत्तिरेष्यव्या तत्रापि च सन्देहो ऽवस्कन्दत एव किन्तु विप्रतिपत्त्यादिकलुषिता नचात्र तदस्तीत्युक्तम् औत्सर्गिकं हि प्रतीतीनां याथाथ्यर्म् अन्यथात्वं त्वपवादम् तदेवं सिद्धविषयत्वात्प्रश्न एवायमनुपपन्नः 9,55 ननु च भेदपक्षमेवाङ्गीकृत्य तत्रोक्तो दोषः शक्यत एव परिहर्तुम् मनोयोनित्वेन सुखादिवत्पार्श्वस्थानुपलम्भसम्भवात् तत्किमनेन प्रश्नखण्डेन सत्यम् तथापि प्रतिवादिस्स्वखिलं नोपेक्षामर्हतीति शिष्यांच्छिक्षयितुमेतत् तथाच वक्ष्यति युक्तिपादव्युत्पादितन्यायशेषं प्रसङ्गेन व्युत्पादयितुं च इह च तद्व्युत्पादनस्योपयोगं लेशतो दर्शयिष्यामः 9,56 सिद्धे ऽर्थे संशयो न युज्यते ततो विकल्पप्रश्नो ऽपीत्युक्तम् तत्र न युज्यत इति को ऽर्थः न तावन्नोत्पद्यत इति संशयविकल्पप्रश्नोत्पत्तेः प्रमितत्वात् न चोत्पन्नो ऽपि निष्कारण इति अकारणकार्योत्पत्तेः प्रमाणविरुद्धत्वात् नाप्यतत्कारणादुत्पन्न इति यत उत्पन्नस्तस्यैव कारणत्वेन व्याहतत्वात् नचान्यदनुपपन्नत्वमस्तीत्यत आह- प्रश्नेति विकल्पप्रश्नदोषाःढ प्रमाणव्याहतिः सिद्धार्थतैवेति न पृथगुक्तः स्वव्याहतिर्यथा वन्ध्या किं पुत्रवती न वेति असङ्गतिर्यथा ईश्वरः सुखीत्युक्ते प्रपञ्चस्य क्षणिकत्वे किं प्रत्यक्षं प्रमाणमुतानुमितिरिति सिद्धार्थस्य तु प्रकृतैव वैफलत्यं यथा काकस्याष्यौ दश वा दन्ता इति वैफल्यमित्यतःपरमितिशब्दो ऽध्याहार्यः 9,58 अयमभिसन्धिः स्वव्याहत्यादिकं तावत्त्रयं प्रश्नदूषणं भवत्येव प्रतिज्ञाविरोदार्थान्तरादेर्निग्रहस्थानत्वेन प्रामाणिकैः परिगणितत्वात् तस्यानुपपन्नता कीदृशी येन दूषणत्वमिति वक्तव्यम् अथ मन्येत अव्या(घातादि)हत्यादिकमर्थप्रत्ययनाङ्गम् व्याहतादिकं च ब्रुवाणस्तन्न प्रत्येति विपरीतं च प्रत्येतीत्यनुमीयते अतो ऽप्रतिपत्तिविप्रतिपत्तिलिङ्गत्वादनुपपन्नमिति एवं तर्हि सिद्धार्थताप्येवमेवेति कथं न दोषः विकल्पप्रश्नो हि सन्देहमूलः सन्देहश्च समानधर्मदर्शनादिना निर्णायकाभावसहकृतेन भवति समानधर्माद्यभावे वा निर्णायकसद्भावे ऽपि वा यः सन्दिग्धे विकल्पांश्च पृच्छति स नूनमविद्यामानमेव समानधर्मादिकं प्रतिपन्नो न प्रतिपन्नश्च निर्णायकसद्भावमित्यनुमीयते नच कार्यमकारणं भवितुमर्हति दृश्यते हि सर्पभ्रमादिनापि भयकम्पादिकार्योत्पाद इति 9,59f. ननु ग्रन्थास्तावदिमे वादकथाप्रक्रियया प्रवृत्ताः नच वादे निग्रहस्थानमस्ति तस्य तत्त्वनिर्णयावसानत्वात् नहि वादिप्रतिवादिनोरन्यरस्मिन्प्रतिज्ञाहान्यादिना निगृहीते सत्यन्तरपक्षनिर्णयः सिद्धयति पुनः सम्यक् प्रतिपाद्य प्रत्यवस्थानसम्भवात् यत्तु वादसूत्रे"सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नःऽ; इत्यपसिद्धान्तादेर्निग्रहस्थानत्वं सूचितम् तदपि वादस्यान्यतरपक्षनिणर्यावसानत्वविरोधादनुपपन्नम् यदि च वादे ऽपसिद्धान्तादीनि कानिचिन्निग्रहस्थानानि स्युस्तदापरण्यपि कस्मान्न स्युः तत्त्वनिर्णयावसानत्वविरो(धित्वस्यो)धस्योभयत्र साम्यात् प्रतिज्ञाहान्यादिना निग्रहे वीतरागत्वहा(निरिति)निः स्यादिति चेत् सममपसिद्धान्तदावपीति अतो वादे निग्रहस्थानाभावात्कथं प्रश्नदोषोद्भवनमित्यत आह- न तैरिति 9,60 ... न तैः स्यात् तत्त्वनिर्णयः
nyāyasudhā: draṣṭuḥ svapnasyetyanuvartate sandehamūlo hi vikalpapraśnaḥ naca prakṛte sandehaḥ sambhavati svapnataddraṣṣorbhedasyaivākhilairjanairdṛṣṭatvena vipratipatterabhāvāt 9,50 syādetat mā bhūdvipratipattimūlo 'yaṃ saṃśayaḥ samānadharmajastu bhaviṣyati kiñcidvastu draṣṭurbhinnaṃ bhavati kiñcidabhinnaṃ kiñcidbhinnābhinnam vastu cedamato bhinnamabhinnaṃ vetyādisaṃśayo bhavediti maivam saṃśayo hi kiṃ samānadharmadarśanamātrādbhavati uta nirṇāyakābhāvasahakṛtāt nādyaḥ sarvatra sandehotpādaprasaṅgāt asti hi sarvatra kiñcit sādharmyam tadanivṛttiprasaṅgācca nahi samāno dharmaḥ kadāpi nivartate dvitīye tu kathamatra sandehaḥ bhedasyaivākhilairjanairdṛṣṭatvena nirṇāyakābhāvasyaivāsiddheḥ 9,52 atha matam bhedo hi kaścitparamārtho dṛṣṭo yathā stambhakumbhayoḥ kaści(ccāpa)daparamārtho yathā candramasoḥ dṛśyate cāyaṃ bhedastato bhavedeva sandeha iti etadapi na tathā sati yathāsaṃśayaṃ vikalpapraśnasya kāryatvāt sa evānayā vācobhaṅgayā kriyata iti cenna pratītirapi hi na kevalā saṃśayaheturbhavati sarvatra (saṃśaya)prasaṅgāt tadanivṛttiprasaṅgācca viśeṣapratītyā hi tannivṛttireṣyavyā tatrāpi ca sandeho 'vaskandata eva kintu vipratipattyādikaluṣitā nacātra tadastītyuktam autsargikaṃ hi pratītīnāṃ yāthāthyarm anyathātvaṃ tvapavādam tadevaṃ siddhaviṣayatvātpraśna evāyamanupapannaḥ 9,55 nanu ca bhedapakṣamevāṅgīkṛtya tatrokto doṣaḥ śakyata eva parihartum manoyonitvena sukhādivatpārśvasthānupalambhasambhavāt tatkimanena praśnakhaṇḍena satyam tathāpi prativādissvakhilaṃ nopekṣāmarhatīti śiṣyāṃcchikṣayitumetat tathāca vakṣyati yuktipādavyutpāditanyāyaśeṣaṃ prasaṅgena vyutpādayituṃ ca iha ca tadvyutpādanasyopayogaṃ leśato darśayiṣyāmaḥ 9,56 siddhe 'rthe saṃśayo na yujyate tato vikalpapraśno 'pītyuktam tatra na yujyata iti ko 'rthaḥ na tāvannotpadyata iti saṃśayavikalpapraśnotpatteḥ pramitatvāt na cotpanno 'pi niṣkāraṇa iti akāraṇakāryotpatteḥ pramāṇaviruddhatvāt nāpyatatkāraṇādutpanna iti yata utpannastasyaiva kāraṇatvena vyāhatatvāt nacānyadanupapannatvamastītyata āha- praśneti vikalpapraśnadoṣāḥḍha pramāṇavyāhatiḥ siddhārthataiveti na pṛthaguktaḥ svavyāhatiryathā vandhyā kiṃ putravatī na veti asaṅgatiryathā īśvaraḥ sukhītyukte prapañcasya kṣaṇikatve kiṃ pratyakṣaṃ pramāṇamutānumitiriti siddhārthasya tu prakṛtaiva vaiphalatyaṃ yathā kākasyāṣyau daśa vā dantā iti vaiphalyamityataḥparamitiśabdo 'dhyāhāryaḥ 9,58 ayamabhisandhiḥ svavyāhatyādikaṃ tāvattrayaṃ praśnadūṣaṇaṃ bhavatyeva pratijñāvirodārthāntarādernigrahasthānatvena prāmāṇikaiḥ parigaṇitatvāt tasyānupapannatā kīdṛśī yena dūṣaṇatvamiti vaktavyam atha manyeta avyā(ghātādi)hatyādikamarthapratyayanāṅgam vyāhatādikaṃ ca bruvāṇastanna pratyeti viparītaṃ ca pratyetītyanumīyate ato 'pratipattivipratipattiliṅgatvādanupapannamiti evaṃ tarhi siddhārthatāpyevameveti kathaṃ na doṣaḥ vikalpapraśno hi sandehamūlaḥ sandehaśca samānadharmadarśanādinā nirṇāyakābhāvasahakṛtena bhavati samānadharmādyabhāve vā nirṇāyakasadbhāve 'pi vā yaḥ sandigdhe vikalpāṃśca pṛcchati sa nūnamavidyāmānameva samānadharmādikaṃ pratipanno na pratipannaśca nirṇāyakasadbhāvamityanumīyate naca kāryamakāraṇaṃ bhavitumarhati dṛśyate hi sarpabhramādināpi bhayakampādikāryotpāda iti 9,59f. nanu granthāstāvadime vādakathāprakriyayā pravṛttāḥ naca vāde nigrahasthānamasti tasya tattvanirṇayāvasānatvāt nahi vādiprativādinoranyarasminpratijñāhānyādinā nigṛhīte satyantarapakṣanirṇayaḥ siddhayati punaḥ samyak pratipādya pratyavasthānasambhavāt yattu vādasūtre"siddhāntāviruddhaḥ pañcāvayavopapannaḥ'; ityapasiddhāntādernigrahasthānatvaṃ sūcitam tadapi vādasyānyatarapakṣaniṇaryāvasānatvavirodhādanupapannam yadi ca vāde 'pasiddhāntādīni kānicinnigrahasthānāni syustadāparaṇyapi kasmānna syuḥ tattvanirṇayāvasānatvaviro(dhitvasyo)dhasyobhayatra sāmyāt pratijñāhānyādinā nigrahe vītarāgatvahā(niriti)niḥ syāditi cet samamapasiddhāntadāvapīti ato vāde nigrahasthānābhāvātkathaṃ praśnadoṣodbhavanamityata āha- na tairiti 9,60 ... na taiḥ syāt tattvanirṇayaḥ
3.2.14ab
न्यायसुधा: तैः स्वव्याहतादिप्रश्नैः स्वव्याहतादिप्रश्नास्तत्त्वनिर्णयविरोधिन इत्यर्थः नहि सिद्धे ऽप्यर्थे सन्दिहानः शतेनापि प्रमाणानां तत्त्वं प्रतिपादयितुं शक्यते (तत्र) तत्रापि सन्देहानिवारणात् [जोस्हि-12] 9,61 ततः किमित्यत आह- तत्त्वेति तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं स्याद् वादे ऽपि हि निग्रहः
nyāyasudhā: taiḥ svavyāhatādipraśnaiḥ svavyāhatādipraśnāstattvanirṇayavirodhina ityarthaḥ nahi siddhe 'pyarthe sandihānaḥ śatenāpi pramāṇānāṃ tattvaṃ pratipādayituṃ śakyate (tatra) tatrāpi sandehānivāraṇāt [joshi-12] 9,61 tataḥ kimityata āha- tattveti tattvanirṇayavailomyaṃ syād vāde 'pi hi nigrahaḥ
3.2.14cd
न्यायसुधा: न केवलं जल्पवितण्डयोरेव निग्रहस्थानसद्भावः किन्तु वादे ऽपि निगृह्यते ऽनेनेति निग्रहो निग्रहस्थानं स्यादेव अयं तु विशेषः न जल्पवितण्डयोरिव समस्तम् अपि तु यावत्तत्त्वनिर्णयविरोधि तावदेव सिद्धप्रश्नादिकं च तत्त्वनिर्णयविरोधीत्युक्तम्, तत्कुतो वादे न निग्रहस्थानमिति यो हि यदर्थं प्रवर्तते स तद्विरुद्धमाचरन्कथं नापराधी स्यादिति हिशब्दार्थः निग्रहनिमित्तनिष्कर्षार्थं वैलोम्यमिति भावप्रत्ययः 9,63 नन्वेवं तर्हि वादस्य तत्त्वनिर्णयार्थत्वं व्याह(न्येत)न्यते तथाच विजयार्थत्वेन जल्पादितो व्यावृत्तिश्च न स्यात् तद्वदेव सवर्निग्रहस्थानसद्भावो ऽपि स्यादित्यत आह- उद्भावनीयमेवेति उद्भावनीयमेव स्यान्न कथावसितिर्भवेत्
nyāyasudhā: na kevalaṃ jalpavitaṇḍayoreva nigrahasthānasadbhāvaḥ kintu vāde 'pi nigṛhyate 'neneti nigraho nigrahasthānaṃ syādeva ayaṃ tu viśeṣaḥ na jalpavitaṇḍayoriva samastam api tu yāvattattvanirṇayavirodhi tāvadeva siddhapraśnādikaṃ ca tattvanirṇayavirodhītyuktam, tatkuto vāde na nigrahasthānamiti yo hi yadarthaṃ pravartate sa tadviruddhamācarankathaṃ nāparādhī syāditi hiśabdārthaḥ nigrahanimittaniṣkarṣārthaṃ vailomyamiti bhāvapratyayaḥ 9,63 nanvevaṃ tarhi vādasya tattvanirṇayārthatvaṃ vyāha(nyeta)nyate tathāca vijayārthatvena jalpādito vyāvṛttiśca na syāt tadvadeva savarnigrahasthānasadbhāvo 'pi syādityata āha- udbhāvanīyameveti udbhāvanīyameva syānna kathāvasitirbhavet
3.2.15ab
विजिगीषुकथायां तु कथावसितिकारणम्
vijigīṣukathāyāṃ tu kathāvasitikāraṇam
3.2.15c
न्यायसुधा: तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं वाद इत्यनुवर्तते अवसीतयते ऽनेनेत्यवसितिः विजिगीषुकथायां जल्पवितण्डालक्षणायाम् कथावसितिकारणं सर्वमपि निग्रहस्थानमिति शेषः 9,63f. एतदुक्तं भवति वादे(ऽपि) किञ्चिदसम्भावितमेव यथा विक्षेपादि तस्याज्ञानसंगूहनाद्यर्थत्वात् तत्त्वनिर्णिनीषोश्च तत्रानर्थित्वात् किञ्चित्सम्भावितमप्यनुद्भाव्यम् यथाननुभाषणादि तस्योभयाभिलषितत्त्वनिर्णयाविरोधित्वेन तदुद्भावनस्य व्यर्थत्वात् किञ्चिदुद्भाव्यमात्रं यथा प्रतिज्ञाविरोधादिकं प्रकृतम् तस्य तत्त्वनिर्णयविरोधित्वेन तदुद्भावनस्य त्याजनेन तत्त्वनिर्णयाङ्गत्वात् वादावसानं त्वन्यतरस्य साधनदूषणयोः स्थितयोरन्य(तर)स्मिंश्च निस्साधदूषणे सति भवति स एव हि तत्त्वनिर्णय इति जल्पवितण्डयोस्तु सर्वमपि निग्रहस्थानं सम्भावितं चोद्भाव्यं च उद्भावितं च कथां चावसाययति तयोर्विजयार्थत्वात् सर्वस्य विजयसाधनत्वात् अतो न कश्चिद्दोष इति 9,70 एवं सिद्धार्थविषयत्वं प्रश्नस्य दूषणमुद्भाव्यं चेत्युपपाद्य तद्दूषणत्वानभ्युपगमे ऽतिप्रसङ्गं सूचयितुमाह- परिहारे ऽपीति परिहारे ऽपि सिद्धत्वं दूषणं प्रतिवादिनः प्रतिज्ञायां
nyāyasudhā: tattvanirṇayavailomyaṃ vāda ityanuvartate avasītayate 'nenetyavasitiḥ vijigīṣukathāyāṃ jalpavitaṇḍālakṣaṇāyām kathāvasitikāraṇaṃ sarvamapi nigrahasthānamiti śeṣaḥ 9,63f. etaduktaṃ bhavati vāde('pi) kiñcidasambhāvitameva yathā vikṣepādi tasyājñānasaṃgūhanādyarthatvāt tattvanirṇinīṣośca tatrānarthitvāt kiñcitsambhāvitamapyanudbhāvyam yathānanubhāṣaṇādi tasyobhayābhilaṣitattvanirṇayāvirodhitvena tadudbhāvanasya vyarthatvāt kiñcidudbhāvyamātraṃ yathā pratijñāvirodhādikaṃ prakṛtam tasya tattvanirṇayavirodhitvena tadudbhāvanasya tyājanena tattvanirṇayāṅgatvāt vādāvasānaṃ tvanyatarasya sādhanadūṣaṇayoḥ sthitayoranya(tara)smiṃśca nissādhadūṣaṇe sati bhavati sa eva hi tattvanirṇaya iti jalpavitaṇḍayostu sarvamapi nigrahasthānaṃ sambhāvitaṃ codbhāvyaṃ ca udbhāvitaṃ ca kathāṃ cāvasāyayati tayorvijayārthatvāt sarvasya vijayasādhanatvāt ato na kaściddoṣa iti 9,70 evaṃ siddhārthaviṣayatvaṃ praśnasya dūṣaṇamudbhāvyaṃ cetyupapādya taddūṣaṇatvānabhyupagame 'tiprasaṅgaṃ sūcayitumāha- parihāre 'pīti parihāre 'pi siddhatvaṃ dūṣaṇaṃ prativādinaḥ pratijñāyāṃ
3.2.15ef
-ए न्यायसुधा: न केवलं सिद्धविषयत्वं प्रश्नदूषणं किन्नाम परिहरे ऽप्युत्तरे ऽप्यर्थस्य सिद्धत्वं दूषणम् इयांस्तु विशेषः प्रश्ने तु पृच्छ्यमानार्थस्य प्रष्टुः सिद्धत्वं दूषणम् प्रतियोगिनस्तु सिद्धत्वं न्याय्यमेव अन्यथा प्रतिपादकत्वानुपपत्तेरिति तत्किमुत्तरवाक्यार्थस्य सर्वस्यापि प्रतिवादिसिद्धत्वं दूषणम् नेति ब्रूमः किन्तु प्रतिज्ञार्थस्यैव, परिहारे ऽपि प्रतिज्ञायामर्थस्य प्रतिवादिनः सिद्धत्वं दूषणमिति सम्बन्धः इदमुक्तं भवति यदि स्वसिद्धार्(थे प्रर्)थप्रश्नकरणं न दूषणं स्यात् तदा प्रतिवादिसिद्धार्थप्रतिज्ञापि न दूषणं स्यादविशेषात् 9,71 ननु परं प्रति साधनाय पक्षवचनं प्रतिज्ञा नच सिद्धं साधनमर्हति अतः प्रतिज्ञात्वव्याघातात् प्रतिवादिसिद्धार्थत्वं दूषणमेवेति एवं तर्हि ज्ञीप्सापूर्वकं वाक्यं प्रश्नः नच ज्ञाते ज्ञीप्सा सम्भवति अतः प्रश्नत्वव्याघातात्स्वसिद्धार्थविषयत्वं कथं न दूषणमिति अथ किमर्थं प्रतिज्ञायामित्युच्यत इत्यत आह- तदन्यस्येति ... तदन्यस्य सिद्धतैव हि साधका
-e nyāyasudhā: na kevalaṃ siddhaviṣayatvaṃ praśnadūṣaṇaṃ kinnāma parihare 'pyuttare 'pyarthasya siddhatvaṃ dūṣaṇam iyāṃstu viśeṣaḥ praśne tu pṛcchyamānārthasya praṣṭuḥ siddhatvaṃ dūṣaṇam pratiyoginastu siddhatvaṃ nyāyyameva anyathā pratipādakatvānupapatteriti tatkimuttaravākyārthasya sarvasyāpi prativādisiddhatvaṃ dūṣaṇam neti brūmaḥ kintu pratijñārthasyaiva, parihāre 'pi pratijñāyāmarthasya prativādinaḥ siddhatvaṃ dūṣaṇamiti sambandhaḥ idamuktaṃ bhavati yadi svasiddhār(the prar)thapraśnakaraṇaṃ na dūṣaṇaṃ syāt tadā prativādisiddhārthapratijñāpi na dūṣaṇaṃ syādaviśeṣāt 9,71 nanu paraṃ prati sādhanāya pakṣavacanaṃ pratijñā naca siddhaṃ sādhanamarhati ataḥ pratijñātvavyāghātāt prativādisiddhārthatvaṃ dūṣaṇameveti evaṃ tarhi jñīpsāpūrvakaṃ vākyaṃ praśnaḥ naca jñāte jñīpsā sambhavati ataḥ praśnatvavyāghātātsvasiddhārthaviṣayatvaṃ kathaṃ na dūṣaṇamiti atha kimarthaṃ pratijñāyāmityucyata ityata āha- tadanyasyeti ... tadanyasya siddhataiva hi sādhakā
3.2.16a
9,72 न्यायसुधा: व्यापकधर्मस्य साध्यधर्मिणा सम्बन्धस्तदपर्यवसानलभ्यश्चार्थः प्रतिज्ञार्(ता)थः तदन्यस्य हेत्वाद्यर्थस्य सिद्धतैव हि साध्यसाधिका भवति असिद्धस्य लिङ्गादेः साध्यसाधकत्वे ऽतिप्रसङ्गात् अतः प्रतिज्ञायामित्यक्तम् प्रतिज्ञातार्थव्यतिरिक्तस्योत्तरवाक्यार्थस्य सिद्धतैव साधिकेत्यनेन तदसिद्धेर्दूषण्वं लब्धम् सा चानेकप्रकारा तथाहि साध्यधर्मिणो ऽसिद्धिराश्रयासिद्धिः यथा नृ(शश)शृङ्गमस्ति शृङ्गत्वाद्गोशृङ्गवदिति साध्यधर्मासिद्धिरप्रसिद्धविशेषणतापरसंज्ञा यथा शुक्तिरजतादिकं सदसद्विलक्षणं बाध्यत्वादिति लिङ्गासिद्धिः यथा विमतमचेतनं सदसद्विलक्षणत्वादिति लिङ्गस्य पक्षधर्मतासिद्धिः यथा शब्दो नित्यश्चाक्षुषत्वादिति व्यधिकरणासिद्धिः यथा शब्दो ऽनित्यो घटस्य कृतकत्वादिति व्याप्त्यसिद्धिः यथा यत्सत्तत्क्षणिकं यथा प्रदीपः, संश्च प्रपञ्च इति एवं विशेषणासिद्धयादयो ऽपि द्रष्टव्याः 9,74 तत्र सर्वासामप्यसिद्धीनां दूषणत्वे प्राप्ते ऽपवादमाह- आश्रयेति आश्रयव्याश्रयासिद्धी साध्यसिद्धिश्च दूषणम् केषाञ्चिन्
9,72 nyāyasudhā: vyāpakadharmasya sādhyadharmiṇā sambandhastadaparyavasānalabhyaścārthaḥ pratijñār(tā)thaḥ tadanyasya hetvādyarthasya siddhataiva hi sādhyasādhikā bhavati asiddhasya liṅgādeḥ sādhyasādhakatve 'tiprasaṅgāt ataḥ pratijñāyāmityaktam pratijñātārthavyatiriktasyottaravākyārthasya siddhataiva sādhiketyanena tadasiddherdūṣaṇvaṃ labdham sā cānekaprakārā tathāhi sādhyadharmiṇo 'siddhirāśrayāsiddhiḥ yathā nṛ(śaśa)śṛṅgamasti śṛṅgatvādgośṛṅgavaditi sādhyadharmāsiddhiraprasiddhaviśeṣaṇatāparasaṃjñā yathā śuktirajatādikaṃ sadasadvilakṣaṇaṃ bādhyatvāditi liṅgāsiddhiḥ yathā vimatamacetanaṃ sadasadvilakṣaṇatvāditi liṅgasya pakṣadharmatāsiddhiḥ yathā śabdo nityaścākṣuṣatvāditi vyadhikaraṇāsiddhiḥ yathā śabdo 'nityo ghaṭasya kṛtakatvāditi vyāptyasiddhiḥ yathā yatsattatkṣaṇikaṃ yathā pradīpaḥ, saṃśca prapañca iti evaṃ viśeṣaṇāsiddhayādayo 'pi draṣṭavyāḥ 9,74 tatra sarvāsāmapyasiddhīnāṃ dūṣaṇatve prāpte 'pavādamāha- āśrayeti āśrayavyāśrayāsiddhī sādhyasiddhiśca dūṣaṇam keṣāñcin
3.2.16
-च् न्यायसुधा: आश्रयासिद्धिर्व्यधिकरणासिद्धिः साध्यासिद्धिश्च यद्यपि केषाञ्चिन्नैय्यायिकादीनां मते दूषणम् तथापि तत्त्वतो न च ते दोषाः आश्रयासिद्धिरनेकप्रकारा असदाश्रयत्वमभावाश्रयत्वमप्रतीताश्रयत्वं पक्षीकृताकारेणासत्त्वं सिद्धसाध(कत्वं)नत्वं चेति तत्राद्ययोर्द्वयोरदोषत्वं प्रतिजानीते- नचेति ... न च ते दोषा व्याप्तौ सत्यां कथञ्चन
-c nyāyasudhā: āśrayāsiddhirvyadhikaraṇāsiddhiḥ sādhyāsiddhiśca yadyapi keṣāñcinnaiyyāyikādīnāṃ mate dūṣaṇam tathāpi tattvato na ca te doṣāḥ āśrayāsiddhiranekaprakārā asadāśrayatvamabhāvāśrayatvamapratītāśrayatvaṃ pakṣīkṛtākāreṇāsattvaṃ siddhasādha(katvaṃ)natvaṃ ceti tatrādyayordvayoradoṣatvaṃ pratijānīte- naceti ... na ca te doṣā vyāptau satyāṃ kathañcana
3.2.17ab
न्यायसुधा: अप्रतीताश्रयत्वादेर्देषत्वस्य सिद्धत्वात् अत एवोक्तमन्यत्र"असदाश्रयस्यऽ; इत्यादि "न चात्यन्ताभावो ऽपिऽ; इति एवमुत्तरत्रापि ज्ञातव्यम् आश्रयासिद्धिशब्देन दृष्टान्तस्याश्रयहीनतापि सङ्ग्राह्या कुतस्ते न दोषा इति चेत् किं व्याप्त्यादिभङ्गहेतुत्वेन दोषत्वमुत सत्येव व्याप्त्यादौ प्रकारान्तरेण नाद्यः आश्रयासिद्धयादावपि व्याप्त्यादेः सत्त्वात् द्वितीये त्विदमुपतिष्ठते व्याप्तौ सत्यां कथञ्चन केनापि प्रकारेण न दोषा इति व्याप्तिग्रहणमबाधितविषयत्वाद्युपलक्षणम् वस्तुतो व्याप्तावेव तस्योपयोगान्न पृथगुक्तम् अस्यैवार्थस्य प्रपञ्चार्थमुत्तरः प्रबन्धः 9,77 तत्र भगवदभावस्यापि प्रामाणिकत्वं सधर्मकत्वं च प्रागेव साधितम् असदाश्रयस्य तु कुतो दुष्टत्वमिति वाच्यम् किन्नरविषाणमस्ति विषाणत्वादित्यादेरपि साधनत्वप्रसङ्गात् उतासतो निर्धर्मकत्वेन साध्यधर्माश्रयत्वानुपपत्त्या बाधितविषयत्वेन अथ साधनधर्माश्रयत्वानुपपत्त्या स्वरूपासिद्धत्वेन यद्वासतः सकलव्यवहाराभाजनत्वेन यदि वाप्रामाणिकस्य प्रमाणाङ्गतासम्भवेन अथवासदाश्रयस्य व्याप्त्यनुपपत्त्येति आद्यं निराकरोति- दोष इति दोषो व्याहतिरेवास्ति नृशृङ्गास्तित्वसाधने
nyāyasudhā: apratītāśrayatvāderdeṣatvasya siddhatvāt ata evoktamanyatra"asadāśrayasya'; ityādi "na cātyantābhāvo 'pi'; iti evamuttaratrāpi jñātavyam āśrayāsiddhiśabdena dṛṣṭāntasyāśrayahīnatāpi saṅgrāhyā kutaste na doṣā iti cet kiṃ vyāptyādibhaṅgahetutvena doṣatvamuta satyeva vyāptyādau prakārāntareṇa nādyaḥ āśrayāsiddhayādāvapi vyāptyādeḥ sattvāt dvitīye tvidamupatiṣṭhate vyāptau satyāṃ kathañcana kenāpi prakāreṇa na doṣā iti vyāptigrahaṇamabādhitaviṣayatvādyupalakṣaṇam vastuto vyāptāveva tasyopayogānna pṛthaguktam asyaivārthasya prapañcārthamuttaraḥ prabandhaḥ 9,77 tatra bhagavadabhāvasyāpi prāmāṇikatvaṃ sadharmakatvaṃ ca prāgeva sādhitam asadāśrayasya tu kuto duṣṭatvamiti vācyam kinnaraviṣāṇamasti viṣāṇatvādityāderapi sādhanatvaprasaṅgāt utāsato nirdharmakatvena sādhyadharmāśrayatvānupapattyā bādhitaviṣayatvena atha sādhanadharmāśrayatvānupapattyā svarūpāsiddhatvena yadvāsataḥ sakalavyavahārābhājanatvena yadi vāprāmāṇikasya pramāṇāṅgatāsambhavena athavāsadāśrayasya vyāptyanupapattyeti ādyaṃ nirākaroti- doṣa iti doṣo vyāhatirevāsti nṛśṛṅgāstitvasādhane
3.2.17cd
न्यायसुधा: व्याहतिः प्रमाणविरोधः शृङ्गशब्दो हि महतः शिस्संयुक्तस्य रूपवतो ऽवयवविशेषस्य वाचको ऽभिप्रेतः स्यात् अतीन्द्रियस्य वा कस्यचित् आद्ये प्रत्यक्षेण तस्य नास्तितावधारणात् प्रमाणबाधितत्वेनैव विषाणत्वस्यासाधनत्वान्नातिप्रसङ्गः द्वितीये त्विष्यापादनमिति 9,79 स्यादेतत् शृङ्गत्वं तावदसाधनमित्यविवादम् अस्ति च तत्र बाधितविषयत्वमसदाश्रयत्वं च तत्र बाधितविषयत्वमेव तदीयासाधनत्वे प्रयोजकं नासदाश्रयत्वमिति कुतो नियम्यत इत्यत आह- यत्रेति यत्र व्याहतता नास्ति को ऽतिसङ्गो ऽस्य साधने
nyāyasudhā: vyāhatiḥ pramāṇavirodhaḥ śṛṅgaśabdo hi mahataḥ śissaṃyuktasya rūpavato 'vayavaviśeṣasya vācako 'bhipretaḥ syāt atīndriyasya vā kasyacit ādye pratyakṣeṇa tasya nāstitāvadhāraṇāt pramāṇabādhitatvenaiva viṣāṇatvasyāsādhanatvānnātiprasaṅgaḥ dvitīye tviṣyāpādanamiti 9,79 syādetat śṛṅgatvaṃ tāvadasādhanamityavivādam asti ca tatra bādhitaviṣayatvamasadāśrayatvaṃ ca tatra bādhitaviṣayatvameva tadīyāsādhanatve prayojakaṃ nāsadāśrayatvamiti kuto niyamyata ityata āha- yatreti yatra vyāhatatā nāsti ko 'tisaṅgo 'sya sādhane
3.2.18a
न्यायसुधा: यस्मिन्साध्ये व्याहतता प्रमाणबाधो नास्ति अस्य साधने ऽसदाश्रयेणापि हेतुना क्रियमाणे को ऽतिप्रसङ्गः न को ऽपि दोषः व्याहततेत्युपलक्षणम् व्यभिचारादिकं चेत्यपि द्रष्टव्यम् एतदुक्तं भवति अस्ति तावद्बाधितविषयत्वस्य दूषणत्वे कृशानुशैत्यादिसाधनं कृतकत्वादिकं दोषान्तरासङ्कीर्णमुदाहरणम् तेन तस्य दूषणत्वं निश्निनुमः न चासादाश्रयत्वस्य दोषत्वे ऽबाधितविषयत्वाद्यसङ्कीर्णमुदाहरणमस्ति येन तस्य दोषत्वं प्रतीमः बाधितविषयत्वादिदोषान्तराभावे केवलासदाश्रयस्य हेतुत्वे बाधकाभावात् दृश्यते च तथाविधस्य हेतुत्वम् यथा वन्ध्यासुतो न वक्ताचेतनत्वात्पाषाणवदिति अतो बाधितविषयत्वेनैव शृङ्गत्वमसाधनं नासदाश्रयत्वेनेति निश्चीयते 9,80 अथ मतम् वन्ध्यासुतो वक्ता सुतत्वात्सम्मतवदिति सत्प्रतिपक्षमेतत्किन्न स्यात् असदाश्रयताभयस्य भवतैव त्याजितत्वादिति मैवम् तदीयवक्तृताकार्यस्य कदापि केनाप्यनुपलब्धत्वेन बाधितविषयतया दुर्बलस्याप्रतिपक्षत्वात् नहि भवति तरक्षोः प्रतिपक्षो हरिणशावः अवक्तृत्वमपि वचनेतरक्रियाकर्तृत्वमित्यतो ऽचेतनत्वमपि बाधितविषयमिति चेन्न वक्तृत्वाभावमात्रस्य साध्यत्वात् 9,81 नन्वभावो ऽप्यसति कथं, तस्य धर्माभावादिति चेन्न धर्माणामनेकविधत्वात् केचिद्धि धर्मिसमवेता भवन्ति यथा रूपादयः केचिदन्यसमवेता अप्यन्यमुपरञ्जनीयम् यथा ज्ञानादयो घटादीनाम् केचिदाश्रयसमवायमपि नापेक्षन्ते केवलं केनचिन्निरूप्यन्ते यथाभावः नच वाच्यमभावो ऽपि सद्भयां निरूपणीय इति प्रागभावाद्यनिरूपणप्रसङ्गात् घटादेः कदाचित्सत्त्वान्नैवमिति चेन्न तस्य निरूपणसमये ऽनुपयोगात् प्रतीत्या निरूपकत्वमिति चेत् समं प्रकृते ऽपि शब्दाभासादिना वन्ध्यासुतस्यापि प्रतीतिसम्भवात् 9,83 असिद्धं च सुतत्वं वन्ध्यासुतस्य नचैवं स्ववचनव्याघातः काल्पनिकानुवादेन वास्तवनिराकरणात् काल्पनिकस्य कथं पक्षत्वमिति चेन्न निषेधं प्रति पक्षत्वे बाधकाभावात् अन्यथा परपक्षप्रतिक्षेपायोगात् अथाचेतनत्वमप्यसिद्धम् तस्य चेतनातिरिक्तस्वभावत्वादिति चेन्न चैतन्यव्यावृत्तिमात्रस्य हेतुत्वात् अभावस्य चासतो(ता)ऽपि निरूपणमुपपद्यत इत्युक्तम् 9,84 मूके ऽनैकान्तिकश्च सतत्वहेतुः अमूकत्वेन विशेषणे तस्य वक्तृत्वानतिरिक्तत्वेन साध्यविशिष्यता स्यात् एतेन विकल्पिताः पक्षाः समस्ता अपि निरस्ता भवन्तीत्यास्तां विस्तरः 9,85 प्रमाण(बाधे)विरोधेन शृङ्गत्वहेतुराभास इत्युक्तम् अथ प्रमाणविरोधस्यापि कुतो दूषणत्वम् व्याप्त्याद्यङ्गसाकल्ये साध्यसिद्धेरावश्यकत्वात् तदभावे तत एवाभासत्वम् किं प्रमाणबाधेनेत्यत आह- प्रत्यक्षेति प्रत्यक्षागममूलास्तु न्यायाः सर्वे भवन्ति हि न्यायाभासा अमूलाः स्युर्
nyāyasudhā: yasminsādhye vyāhatatā pramāṇabādho nāsti asya sādhane 'sadāśrayeṇāpi hetunā kriyamāṇe ko 'tiprasaṅgaḥ na ko 'pi doṣaḥ vyāhatatetyupalakṣaṇam vyabhicārādikaṃ cetyapi draṣṭavyam etaduktaṃ bhavati asti tāvadbādhitaviṣayatvasya dūṣaṇatve kṛśānuśaityādisādhanaṃ kṛtakatvādikaṃ doṣāntarāsaṅkīrṇamudāharaṇam tena tasya dūṣaṇatvaṃ niśninumaḥ na cāsādāśrayatvasya doṣatve 'bādhitaviṣayatvādyasaṅkīrṇamudāharaṇamasti yena tasya doṣatvaṃ pratīmaḥ bādhitaviṣayatvādidoṣāntarābhāve kevalāsadāśrayasya hetutve bādhakābhāvāt dṛśyate ca tathāvidhasya hetutvam yathā vandhyāsuto na vaktācetanatvātpāṣāṇavaditi ato bādhitaviṣayatvenaiva śṛṅgatvamasādhanaṃ nāsadāśrayatveneti niścīyate 9,80 atha matam vandhyāsuto vaktā sutatvātsammatavaditi satpratipakṣametatkinna syāt asadāśrayatābhayasya bhavataiva tyājitatvāditi maivam tadīyavaktṛtākāryasya kadāpi kenāpyanupalabdhatvena bādhitaviṣayatayā durbalasyāpratipakṣatvāt nahi bhavati tarakṣoḥ pratipakṣo hariṇaśāvaḥ avaktṛtvamapi vacanetarakriyākartṛtvamityato 'cetanatvamapi bādhitaviṣayamiti cenna vaktṛtvābhāvamātrasya sādhyatvāt 9,81 nanvabhāvo 'pyasati kathaṃ, tasya dharmābhāvāditi cenna dharmāṇāmanekavidhatvāt keciddhi dharmisamavetā bhavanti yathā rūpādayaḥ kecidanyasamavetā apyanyamuparañjanīyam yathā jñānādayo ghaṭādīnām kecidāśrayasamavāyamapi nāpekṣante kevalaṃ kenacinnirūpyante yathābhāvaḥ naca vācyamabhāvo 'pi sadbhayāṃ nirūpaṇīya iti prāgabhāvādyanirūpaṇaprasaṅgāt ghaṭādeḥ kadācitsattvānnaivamiti cenna tasya nirūpaṇasamaye 'nupayogāt pratītyā nirūpakatvamiti cet samaṃ prakṛte 'pi śabdābhāsādinā vandhyāsutasyāpi pratītisambhavāt 9,83 asiddhaṃ ca sutatvaṃ vandhyāsutasya nacaivaṃ svavacanavyāghātaḥ kālpanikānuvādena vāstavanirākaraṇāt kālpanikasya kathaṃ pakṣatvamiti cenna niṣedhaṃ prati pakṣatve bādhakābhāvāt anyathā parapakṣapratikṣepāyogāt athācetanatvamapyasiddham tasya cetanātiriktasvabhāvatvāditi cenna caitanyavyāvṛttimātrasya hetutvāt abhāvasya cāsato(tā)'pi nirūpaṇamupapadyata ityuktam 9,84 mūke 'naikāntikaśca satatvahetuḥ amūkatvena viśeṣaṇe tasya vaktṛtvānatiriktatvena sādhyaviśiṣyatā syāt etena vikalpitāḥ pakṣāḥ samastā api nirastā bhavantītyāstāṃ vistaraḥ 9,85 pramāṇa(bādhe)virodhena śṛṅgatvaheturābhāsa ityuktam atha pramāṇavirodhasyāpi kuto dūṣaṇatvam vyāptyādyaṅgasākalye sādhyasiddherāvaśyakatvāt tadabhāve tata evābhāsatvam kiṃ pramāṇabādhenetyata āha- pratyakṣeti pratyakṣāgamamūlāstu nyāyāḥ sarve bhavanti hi nyāyābhāsā amūlāḥ syur
Adhyāya 3 (cont. 3)
3.2.18d
-च् न्यायसुधा: तुशब्दो ऽवधारणे हिशब्दः प्रसिद्धौ यस्मादित्यर्थे च यद्यपि निषेधकहेतोर्निषेधात्मनो ऽप्रामाणिकमप्याश्रयो दृष्टान्तधर्मी च क्वचिद्भवतीत्युक्तम् तथापि विधायकानां विधिरूपाणां चाश्रयेणावश्यं प्रत्यक्षागमगृहीतेन भाव्यम् क्वचिन्निषेधकस्य निषेधात्मनश्च निषेधे, साध्ये, क्वचित्प्रतियोगिना प्रत्यक्षादिगृहीतेन भवितव्यम् लिङ्गं च न स्वरूपेण साध्यप्रमितिमुपजनयितुमलम् किन्तु प्रत्यक्षागमाभ्यां निश्चितस्वरूपव्याप्तिकम् इत्येवमनेकधा सर्वे ऽपि न्यायाः प्रत्यक्षागममूला एव भवन्तीति तावत्प्रसिद्धम् यत एवं, तस्मादमूलाः स्वमूलभूतप्रत्यक्षागमविरुद्धा न्यायाभासा एव स्युः यथा (खलु) नैशत्यादिसम्पन्नो ऽपि परशुरविषये गगनादौ न छिदां जनयति एवमनुमानान्यप्युपजीव्यत्वादिना प्रबलाभ्यां प्रत्यक्षागमाभ्यां बाधितत्वेनाविषये न प्रमामुपजनयितुमलमित्याभासभूतान्येवेति 9,88 नन्वनुमानमूलो ऽपि न्यायो ऽस्ति यथा चक्षुरादिपक्षीकारेण प्रवृत्तः तत्कथं प्रत्यक्षागममूलाः स्युरित्युक्तमित्यत आह- न्यायस्येति ... न्यायस्यान्यस्य तौ पुनः
-c nyāyasudhā: tuśabdo 'vadhāraṇe hiśabdaḥ prasiddhau yasmādityarthe ca yadyapi niṣedhakahetorniṣedhātmano 'prāmāṇikamapyāśrayo dṛṣṭāntadharmī ca kvacidbhavatītyuktam tathāpi vidhāyakānāṃ vidhirūpāṇāṃ cāśrayeṇāvaśyaṃ pratyakṣāgamagṛhītena bhāvyam kvacinniṣedhakasya niṣedhātmanaśca niṣedhe, sādhye, kvacitpratiyoginā pratyakṣādigṛhītena bhavitavyam liṅgaṃ ca na svarūpeṇa sādhyapramitimupajanayitumalam kintu pratyakṣāgamābhyāṃ niścitasvarūpavyāptikam ityevamanekadhā sarve 'pi nyāyāḥ pratyakṣāgamamūlā eva bhavantīti tāvatprasiddham yata evaṃ, tasmādamūlāḥ svamūlabhūtapratyakṣāgamaviruddhā nyāyābhāsā eva syuḥ yathā (khalu) naiśatyādisampanno 'pi paraśuraviṣaye gaganādau na chidāṃ janayati evamanumānānyapyupajīvyatvādinā prabalābhyāṃ pratyakṣāgamābhyāṃ bādhitatvenāviṣaye na pramāmupajanayitumalamityābhāsabhūtānyeveti 9,88 nanvanumānamūlo 'pi nyāyo 'sti yathā cakṣurādipakṣīkāreṇa pravṛttaḥ tatkathaṃ pratyakṣāgamamūlāḥ syurityuktamityata āha- nyāyasyeti ... nyāyasyānyasya tau punaḥ
3.2.19a
न्यायसुधा: प्रत्यक्षागममूलान्न्यायादन्यस्यापि न्यायस्य तौ प्रत्यक्षागमावेवे मूलम् कथम् यतो मूलभूतस्याप्यन्यस्य न्यायस्य तौ पुनर्मूलमित्यन्ततः सर्वथा प्रत्यक्षागमानतिक्रमात्तथोक्तमिति यद्यप्यागमो ऽपि प्रत्यक्षमूलस्तथापि क्वचित्प्रत्यक्षस्यापि मूलं भवतीत्यतो द्वयोर्ग्रहणम् अनुमानस्यापि क्वचित्तन्मूलत्वे ऽपि न स्वतन्त्रस्येत्यतस्तत्परित्यागः 9,89 एवं व्याप्तिभङ्गाद्यनपेक्षमेवाविषयवृत्तित्वेन बाधितस्य दुष्टत्वमुपपादितम् प्रकारान्तरमप्याह- अदृष्ट इति अदृष्टे व्यभिचारे तु साधकं तदिति स्फुटम् ज्ञायते साक्षिणैवाद्वा
nyāyasudhā: pratyakṣāgamamūlānnyāyādanyasyāpi nyāyasya tau pratyakṣāgamāveve mūlam katham yato mūlabhūtasyāpyanyasya nyāyasya tau punarmūlamityantataḥ sarvathā pratyakṣāgamānatikramāttathoktamiti yadyapyāgamo 'pi pratyakṣamūlastathāpi kvacitpratyakṣasyāpi mūlaṃ bhavatītyato dvayorgrahaṇam anumānasyāpi kvacittanmūlatve 'pi na svatantrasyetyatastatparityāgaḥ 9,89 evaṃ vyāptibhaṅgādyanapekṣamevāviṣayavṛttitvena bādhitasya duṣṭatvamupapāditam prakārāntaramapyāha- adṛṣṭa iti adṛṣṭe vyabhicāre tu sādhakaṃ taditi sphuṭam jñāyate sākṣiṇaivādvā
3.2.19d
-च् न्यायसुधा: तुशब्दो ऽवधारणे तल्लिङ्गं धूमादिकं दहनादिसाध्यव्यभिचारे ऽद्धा सर्वथाप्यदृष्ट एव सति तस्य साधकं न तु व्यभिचारदर्शन इति तावत्साक्षिणैव स्फुटं ज्ञायते 9,90 किमते यद्यदृष्टव्यभिचारस्यैव लिङ्गस्य साध्यसाधकत्वं साक्षिसिद्धमित्यत आह- मानेति ... मानबाधे न तद् भवेत्
-c nyāyasudhā: tuśabdo 'vadhāraṇe talliṅgaṃ dhūmādikaṃ dahanādisādhyavyabhicāre 'ddhā sarvathāpyadṛṣṭa eva sati tasya sādhakaṃ na tu vyabhicāradarśana iti tāvatsākṣiṇaiva sphuṭaṃ jñāyate 9,90 kimate yadyadṛṣṭavyabhicārasyaiva liṅgasya sādhyasādhakatvaṃ sākṣisiddhamityata āha- māneti ... mānabādhe na tad bhavet
3.2.20ab
यत् साक्षिणैव मानत्वं मानानामवसीयते
yat sākṣiṇaiva mānatvaṃ mānānāmavasīyate
3.2.20cd
न्यायसुधा: प्रमाणबाधे सति तद्दृष्टान्तव्यभिचारित्वं न भवेत् प्रमाणबाधेनाग्न्यादेः शैत्याद्यपहारे सति तत्रैव लिङ्गस्य कृतकत्वादेः साध्यव्यभिचारदर्शनात् तदनेन व्याप्तिभङ्गहेतुतया बाधस्य दूषणत्वमित्युक्तं भवति तत्रायं विवेकः परार्थप्रयोगोत्तरकालमविषयवृत्तित्वमेवोद्भाव्यम् न व्याप्तिभङ्गः व्याप्तिभङ्गोपपादनायोपजीव्येनाविषयवृत्तित्वेनैवानुमानस्य दुष्टत्वे जघन्यप्रतिपत्तिकस्य व्याप्तिभङ्गस्यानुसरणस्यान्याय्यत्वात् व्याप्तिग्रहणसमये तु तद्भङ्गहेतुत्वेनैव तदानीं विषयस्य बुद्धावनारूढत्वात् व्याप्तिभङ्गस्यैव पुरस्फूतिर्कत्वाच्चेति साक्षिणैवेत्युक्तम् तत्प्रसङ्गादुपपादयति- यदिति यस्मात्सर्वेषां मानानां ज्ञानानां मानत्वं साक्षिणैवावसीयते अन्यतानवस्थादिप्रसङ्गात् तस्मादनुमानस्यापि प्रामाण्यं तेनैव ज्ञायत इत्युक्तमेव 9,91 यदि तर्हि प्रामाण्यं साक्षिवेद्यं साक्षिणः प्रागुपपादितो याथार्थ्यनियमो भज्येत कदाचिदमानस्यापि हि मानत्वं गृह्यते अन्यथा विपर्ययादिशङ्का प्रवृत्तिर्न स्यात् तस्य चायथार्थत्वं बाधेनावेद्यते इत्यत आह- अमानस्येति अमानस्य तु मानत्वं मानसत्वाच्चलं भवेत्
nyāyasudhā: pramāṇabādhe sati taddṛṣṭāntavyabhicāritvaṃ na bhavet pramāṇabādhenāgnyādeḥ śaityādyapahāre sati tatraiva liṅgasya kṛtakatvādeḥ sādhyavyabhicāradarśanāt tadanena vyāptibhaṅgahetutayā bādhasya dūṣaṇatvamityuktaṃ bhavati tatrāyaṃ vivekaḥ parārthaprayogottarakālamaviṣayavṛttitvamevodbhāvyam na vyāptibhaṅgaḥ vyāptibhaṅgopapādanāyopajīvyenāviṣayavṛttitvenaivānumānasya duṣṭatve jaghanyapratipattikasya vyāptibhaṅgasyānusaraṇasyānyāyyatvāt vyāptigrahaṇasamaye tu tadbhaṅgahetutvenaiva tadānīṃ viṣayasya buddhāvanārūḍhatvāt vyāptibhaṅgasyaiva purasphūtirkatvācceti sākṣiṇaivetyuktam tatprasaṅgādupapādayati- yaditi yasmātsarveṣāṃ mānānāṃ jñānānāṃ mānatvaṃ sākṣiṇaivāvasīyate anyatānavasthādiprasaṅgāt tasmādanumānasyāpi prāmāṇyaṃ tenaiva jñāyata ityuktameva 9,91 yadi tarhi prāmāṇyaṃ sākṣivedyaṃ sākṣiṇaḥ prāgupapādito yāthārthyaniyamo bhajyeta kadācidamānasyāpi hi mānatvaṃ gṛhyate anyathā viparyayādiśaṅkā pravṛttirna syāt tasya cāyathārthatvaṃ bādhenāvedyate ityata āha- amānasyeti amānasya tu mānatvaṃ mānasatvāccalaṃ bhavet
3.2.21
न्यायसुधा: मानत्वं मानत्वग्रहणं चलं बाधितम् अमानस्य तु यन्मानत्वं गृह्यते तन्मनसैव न साक्षिणा अतस्तस्य बाध्यत्वं न दोषमावहतीति अत्रैषा प्रक्रिया सर्वमपि ज्ञानं साक्षी गृह्णाति यद्यस्य बाधो भविष्यति तदाप्रमाणं न चेत्प्रमाणमेवेति तत्प्रामाण्यमपि गृह्णाति सति प्रयोजने प्रामाण्यादिजिज्ञासायां परीक्षामनुसृत्य प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा व्यवस्थापयति अलाभे तु परीक्षाया विशेषावधारणादुदास्ते 9,92 अस्यामवस्थायां रागादिकलुषितं मनः परीक्षाऽभाससहायं प्रामाण्यादिकमवधारयति तच्च कदाचिद्बाध्यते कदाचिन्नेति कुत एषा कल्पनेति चेत्साक्षिणो याथार्थ्यनियमस्यैवोपापदितत्वात् वक्ष्यते चैतदिति 9,94 अदृष्टे व्यभिचार इति साध्यव्यभिचारिलिङ्गमप्रमाणमित्युक्तम् तत्र दृष्टव्यभिचारिलिङ्गमप्रमाणमित्युक्तं (भवति) तत्र विशेषमाह- उत्सर्गतो ऽपीति उत्सर्गतो ऽपि यत् प्राप्तमपवादविवर्जितम् व्यभिचार्यपवादेन मानमेव भविष्यति
nyāyasudhā: mānatvaṃ mānatvagrahaṇaṃ calaṃ bādhitam amānasya tu yanmānatvaṃ gṛhyate tanmanasaiva na sākṣiṇā atastasya bādhyatvaṃ na doṣamāvahatīti atraiṣā prakriyā sarvamapi jñānaṃ sākṣī gṛhṇāti yadyasya bādho bhaviṣyati tadāpramāṇaṃ na cetpramāṇameveti tatprāmāṇyamapi gṛhṇāti sati prayojane prāmāṇyādijijñāsāyāṃ parīkṣāmanusṛtya prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ vā vyavasthāpayati alābhe tu parīkṣāyā viśeṣāvadhāraṇādudāste 9,92 asyāmavasthāyāṃ rāgādikaluṣitaṃ manaḥ parīkṣā'bhāsasahāyaṃ prāmāṇyādikamavadhārayati tacca kadācidbādhyate kadācinneti kuta eṣā kalpaneti cetsākṣiṇo yāthārthyaniyamasyaivopāpaditatvāt vakṣyate caitaditi 9,94 adṛṣṭe vyabhicāra iti sādhyavyabhicāriliṅgamapramāṇamityuktam tatra dṛṣṭavyabhicāriliṅgamapramāṇamityuktaṃ (bhavati) tatra viśeṣamāha- utsargato 'pīti utsargato 'pi yat prāptamapavādavivarjitam vyabhicāryapavādena mānameva bhaviṣyati
3.2.22a
9,95 न्यायसुधा: यल्लिङ्गमुत्सर्गतः स्वभावेनापवादविवर्जितं साध्यव्यभिचारवर्जितं प्राप्तं निश्चितमप्यपवादेन कारणविशेषेणैव व्यभिचारि तन्मानमेव भविष्यति एतदुक्तं भवति यथा साधनस्य साध्यसाहित्यमात्रं न प्रामाण्ययोपयोगि किन्तु निरुपाधिकमेव अन्यथा सोपाधिकसाध्यसम्बन्धस्य, मैत्रीतनयत्वादेरपि श्यमतासाधनत्वप्रसङ्गात् तथा व्यभिचारो ऽपि निरुपाधिक एवासा(को ऽसा)धनत्वे हेतुः यथा प्रमेयत्वस्य नित्यत्वेन नहि प्रमेयत्वं स्वभावेन नित्यत्वाव्यभिचारि, व्यभिचारि तु निमित्तान्तरेणेत्यत्र नियामकं पश्यामः यस्तु स्वभावेन नित्यत्वाव्यभिचारि, व्यभिचारि तु निमित्तान्तरेणेत्यत्र पश्यामः यस्तु स्वभावेन साध्यव्यभिचारिणो ऽपि साधनस्यौपाधिको व्यभिचारो नासावप्रामाण्यकारणमिति कुत एतदित्यत आह- अतो हीति अतो हि भोजनादीनामिष्टसाधनतानुमा मानं व्यवहृतौ नित्यं
9,95 nyāyasudhā: yalliṅgamutsargataḥ svabhāvenāpavādavivarjitaṃ sādhyavyabhicāravarjitaṃ prāptaṃ niścitamapyapavādena kāraṇaviśeṣeṇaiva vyabhicāri tanmānameva bhaviṣyati etaduktaṃ bhavati yathā sādhanasya sādhyasāhityamātraṃ na prāmāṇyayopayogi kintu nirupādhikameva anyathā sopādhikasādhyasambandhasya, maitrītanayatvāderapi śyamatāsādhanatvaprasaṅgāt tathā vyabhicāro 'pi nirupādhika evāsā(ko 'sā)dhanatve hetuḥ yathā prameyatvasya nityatvena nahi prameyatvaṃ svabhāvena nityatvāvyabhicāri, vyabhicāri tu nimittāntareṇetyatra niyāmakaṃ paśyāmaḥ yastu svabhāvena nityatvāvyabhicāri, vyabhicāri tu nimittāntareṇetyatra paśyāmaḥ yastu svabhāvena sādhyavyabhicāriṇo 'pi sādhanasyaupādhiko vyabhicāro nāsāvaprāmāṇyakāraṇamiti kuta etadityata āha- ato hīti ato hi bhojanādīnāmiṣṭasādhanatānumā mānaṃ vyavahṛtau nityaṃ
3.2.22
-च् 9,96 न्यायसुधा: एवशब्दो ऽत्राध्याहार्यः सोपाधिक(स्य)व्यभिचारस्याप्रामाण्यकारणत्वाभावादेव ह्यागामिभोजनादीनामिष्यसाधनतानुमानम् यदि सोपाधिको ऽपि व्यभिचारो ऽप्रामाण्यहेतुः स्यात्तदा विमतं भोजनमिष्यसाधनं भोजनत्वात् ह्यस्तनभोजनवदित्यनुमानममानं प्रसज्येतेति अप्रामाण्यमेव तदस्त्वित्यत आह- व्यवहृताविति कारणमिति शेषः यदि व्यभिचारेणेदममानं स्यात्तदा प्रमेयत्वमिव व्यवहर्तृभिरमानतया निश्चीयेतापि तथा च ततो भोजने प्रेक्षावतां प्रवृत्तिर्न स्यात् ननु व्यभिचारिसाधनं सन्देहमावहति सन्देहो ऽपि भवति प्रवृत्तिहेतुरिति सत्यम् सन्देहः साशङ्कां प्रवृत्तिमुपजनयति न निरङ्कुशाम् इयं तु निरङ्कुशा सर्वानुभवसिद्धेति तदिदमुक्तम्- नित्यमिति पूर्वेणैव सम्बन्धः 9,97 भवतीदमनुमानं प्रमाणं किन्तु व्यभिचाराभावादेवेत्यत आह- व्यभिचारो हीति ... व्यभिचारो हि तत्र च
-c 9,96 nyāyasudhā: evaśabdo 'trādhyāhāryaḥ sopādhika(sya)vyabhicārasyāprāmāṇyakāraṇatvābhāvādeva hyāgāmibhojanādīnāmiṣyasādhanatānumānam yadi sopādhiko 'pi vyabhicāro 'prāmāṇyahetuḥ syāttadā vimataṃ bhojanamiṣyasādhanaṃ bhojanatvāt hyastanabhojanavadityanumānamamānaṃ prasajyeteti aprāmāṇyameva tadastvityata āha- vyavahṛtāviti kāraṇamiti śeṣaḥ yadi vyabhicāreṇedamamānaṃ syāttadā prameyatvamiva vyavahartṛbhiramānatayā niścīyetāpi tathā ca tato bhojane prekṣāvatāṃ pravṛttirna syāt nanu vyabhicārisādhanaṃ sandehamāvahati sandeho 'pi bhavati pravṛttiheturiti satyam sandehaḥ sāśaṅkāṃ pravṛttimupajanayati na niraṅkuśām iyaṃ tu niraṅkuśā sarvānubhavasiddheti tadidamuktam- nityamiti pūrveṇaiva sambandhaḥ 9,97 bhavatīdamanumānaṃ pramāṇaṃ kintu vyabhicārābhāvādevetyata āha- vyabhicāro hīti ... vyabhicāro hi tatra ca
3.2.23ab
न्यायसुधा: तत्र भोजनत्वादौ साधने साध्येष्यसाधनत्वव्यभिचारः स्फुट एव क्वचिदनिष्यसाधनत्वस्याप्युपलम्भात् किन्त्वपथ्यत्वाद्युपाधिनिबन्धन एव नच पथ्यत्वादिविशिष्यमेव भोजनत्वादिकं साधनमिति वाच्यम् तस्य प्रवृत्त्युत्तरकाले, फलानुमेयस्य प्रागसिद्धेः न खलु फलमूलादीनां विषपत्रिकाद्यनुपहतत्वमस्मदादिभिरवधारयितुं शक्यते तस्मान्निरुपाधिक एव व्यभिचारो ऽसाधनत्वहेतुरिति तदेवं प्रमाणबाधस्य दूषणत्वे प्रकारसम्भवान्नासदाश्रयत्वस्यादूषणत्वे तत्प्रतिबन्दी युक्तेति 9,98f. एवमसदाश्रयत्वस्य हेतुदूषणत्वं निराकृत्य व्यधिकरणत्वस्यापि तन्निराकुर्वाणो यदि व्यधिकरणो ऽपि हेतुः स्यात्तदाऽत्मा(ऽनि)नित्यः काकस्य कार्ष्यादित्ययमपि हेतुः स्यादित्यतिप्रसङ्गाद्वा व्यधिकरणत्वस्य हेतुदूषणत्वमङ्गीकतर्व्यम् व्याप्त्यभावाद्वा पक्षधर्मताभावाद्वेति विकल्पं मनसि निधायाद्यं निराचष्टे- व्याप्तत्व इति 9,99 व्याप्तत्वे व्याश्रयत्वं तु कथमेव हि दूषणम्
nyāyasudhā: tatra bhojanatvādau sādhane sādhyeṣyasādhanatvavyabhicāraḥ sphuṭa eva kvacidaniṣyasādhanatvasyāpyupalambhāt kintvapathyatvādyupādhinibandhana eva naca pathyatvādiviśiṣyameva bhojanatvādikaṃ sādhanamiti vācyam tasya pravṛttyuttarakāle, phalānumeyasya prāgasiddheḥ na khalu phalamūlādīnāṃ viṣapatrikādyanupahatatvamasmadādibhiravadhārayituṃ śakyate tasmānnirupādhika eva vyabhicāro 'sādhanatvaheturiti tadevaṃ pramāṇabādhasya dūṣaṇatve prakārasambhavānnāsadāśrayatvasyādūṣaṇatve tatpratibandī yukteti 9,98f. evamasadāśrayatvasya hetudūṣaṇatvaṃ nirākṛtya vyadhikaraṇatvasyāpi tannirākurvāṇo yadi vyadhikaraṇo 'pi hetuḥ syāttadā'tmā('ni)nityaḥ kākasya kārṣyādityayamapi hetuḥ syādityatiprasaṅgādvā vyadhikaraṇatvasya hetudūṣaṇatvamaṅgīkatarvyam vyāptyabhāvādvā pakṣadharmatābhāvādveti vikalpaṃ manasi nidhāyādyaṃ nirācaṣṭe- vyāptatva iti 9,99 vyāptatve vyāśrayatvaṃ tu kathameva hi dūṣaṇam
3.2.23c
न्यायसुधा: साधनस्य साध्येन व्याप्तत्वे सति तेन विभिन्नाश्रयत्वं कथमेव हि दूषणम् न कथञ्चित् इदमुक्तं भवति काकस्य कार्ष्ण्यं व्याप्त्यभावादेव हि नित्यत्वासाधकं न पुनर्व्यधिकरणत्वम् अतो नातिप्रसङ्गः कुत एतत् व्याप्त्याद्यङ्गसाकल्ये व्यधिकरणत्वमात्रेणासाधकत्वस्य क्वाप्यनुपलम्भात् घटस्य कृतकत्वात् शब्दो ऽनित्यत इत्यादौ दृष्टमिति चेत् घटस्येत्येतद्धेतुविशेषणं न वा आद्ये वैयर्थ्यम् द्वितीये कथमसाधकत्वम् (अथ) अनित्यत्वव्याप्तमपि कृतकत्वं घटवृत्ति न शब्दे ऽनित्यत्वं साधयतीति चेन्न व्याप्त्यभावात् तथाच वक्ष्यामः 9,102 न केवलं व्याप्त्याद्यङ्गसाकल्ये व्यधिकरणत्वमात्रेण दुष्टत्वं न दृष्टम् किन्तु दृष्टं च व्यधिकरणस्यापि व्याप्त्यादिसम्पत्तिमतः साधकत्वमित्याह- रोहिणीति रोहिण्युदय आसन्नः कृत्तिकाभ्युदिता यतः इत्युक्ते साधनं नो किं
nyāyasudhā: sādhanasya sādhyena vyāptatve sati tena vibhinnāśrayatvaṃ kathameva hi dūṣaṇam na kathañcit idamuktaṃ bhavati kākasya kārṣṇyaṃ vyāptyabhāvādeva hi nityatvāsādhakaṃ na punarvyadhikaraṇatvam ato nātiprasaṅgaḥ kuta etat vyāptyādyaṅgasākalye vyadhikaraṇatvamātreṇāsādhakatvasya kvāpyanupalambhāt ghaṭasya kṛtakatvāt śabdo 'nityata ityādau dṛṣṭamiti cet ghaṭasyetyetaddhetuviśeṣaṇaṃ na vā ādye vaiyarthyam dvitīye kathamasādhakatvam (atha) anityatvavyāptamapi kṛtakatvaṃ ghaṭavṛtti na śabde 'nityatvaṃ sādhayatīti cenna vyāptyabhāvāt tathāca vakṣyāmaḥ 9,102 na kevalaṃ vyāptyādyaṅgasākalye vyadhikaraṇatvamātreṇa duṣṭatvaṃ na dṛṣṭam kintu dṛṣṭaṃ ca vyadhikaraṇasyāpi vyāptyādisampattimataḥ sādhakatvamityāha- rohiṇīti rohiṇyudaya āsannaḥ kṛttikābhyuditā yataḥ ityukte sādhanaṃ no kiṃ
3.2.23
-ए न्यायसुधा: नदीपूरदर्शनेनोत्तरदेशे वृष्टयनुमानं, प्रत्यग्रशरावचक्रभ्रमदर्शनेन कुलालासत्त्यनुमानं चाशङ्कय केनचिदुक्तं नोत्तरदेशो ऽत्र पक्षः किन्नाम नदी तद्धर्मेणैव पूरेण, तद्धर्मस्य वृष्टिमदुत्तरदेशसम्बन्धस्य साध्यत्वम् एवं शरावचक्रधर्माभ्यां प्रत्यग्रत्वभ्रमाभ्यां तद्धर्मस्यैव कुलालासत्तेरनुमानमिति अत इदमुदाहरणान्तरमुदितम् नहि त(थेहो)त्रेवेह रोहिण्याः कृत्तिकाया वा द्वौ धर्मौ सम्पादयितुं शक्यौ 9,102f. नन्विहापि कालं पक्षीकृत्य प्रयोक्तव्यम् विमतः कालो रोहिण्युदयासत्तिमान्कृत्तिकोदयवत्कालत्वादतीतकालवदिति (मैवम्) एवं सति देशं कालं वाऽदाय सामानाधिकरण्यस्य सर्वत्र सत्त्वाद्वयधिकरणासिद्ध एव न स्यादिति व्यर्थं तत्परिसङ्खयानम् एवमप्रयोगे व्यधिकरणत्वं सावकाशमिति चेन्न तथा सत्यसिद्धेरुक्तिदोषत्वाभावप्रसङ्गात् नचोक्तिदोषत्वमपि व्यधिकरणतयोक्तेरपि साध्यसिद्धयङ्गत्वानुभवात् एवमेव हि लौकिकानामुक्तयः परीक्षका अपि हि"तत्प्रामाण्यमपातप्रामाण्यातऽ; इत्यादि प्रयुज्यते तदिदमुक्तम् इति व्यधिकरणतया उक्ते ऽप्येतद्वाक्यं, साधनं साध्यसिध्यङ्गं नो किं भवत्येवेति 9,105 किञ्च कालादिकमादाय प्रयोगविपरिणामः कार्य इत्यत्र (किं) नैयायिकादिसमयो नियामकः, किंवा(त्र)प्रमाणमस्ति आद्यं दूषयति- न हीति ... न ह्याज्ञैवात्र साधका
-e nyāyasudhā: nadīpūradarśanenottaradeśe vṛṣṭayanumānaṃ, pratyagraśarāvacakrabhramadarśanena kulālāsattyanumānaṃ cāśaṅkaya kenaciduktaṃ nottaradeśo 'tra pakṣaḥ kinnāma nadī taddharmeṇaiva pūreṇa, taddharmasya vṛṣṭimaduttaradeśasambandhasya sādhyatvam evaṃ śarāvacakradharmābhyāṃ pratyagratvabhramābhyāṃ taddharmasyaiva kulālāsatteranumānamiti ata idamudāharaṇāntaramuditam nahi ta(theho)treveha rohiṇyāḥ kṛttikāyā vā dvau dharmau sampādayituṃ śakyau 9,102f. nanvihāpi kālaṃ pakṣīkṛtya prayoktavyam vimataḥ kālo rohiṇyudayāsattimānkṛttikodayavatkālatvādatītakālavaditi (maivam) evaṃ sati deśaṃ kālaṃ vā'dāya sāmānādhikaraṇyasya sarvatra sattvādvayadhikaraṇāsiddha eva na syāditi vyarthaṃ tatparisaṅkhayānam evamaprayoge vyadhikaraṇatvaṃ sāvakāśamiti cenna tathā satyasiddheruktidoṣatvābhāvaprasaṅgāt nacoktidoṣatvamapi vyadhikaraṇatayokterapi sādhyasiddhayaṅgatvānubhavāt evameva hi laukikānāmuktayaḥ parīkṣakā api hi"tatprāmāṇyamapātaprāmāṇyāt'; ityādi prayujyate tadidamuktam iti vyadhikaraṇatayā ukte 'pyetadvākyaṃ, sādhanaṃ sādhyasidhyaṅgaṃ no kiṃ bhavatyeveti 9,105 kiñca kālādikamādāya prayogavipariṇāmaḥ kārya ityatra (kiṃ) naiyāyikādisamayo niyāmakaḥ, kiṃvā(tra)pramāṇamasti ādyaṃ dūṣayati- na hīti ... na hyājñaivātra sādhakā
3.2.24ab
9,105f. न्यायसुधा: अत्र उपपत्ति(सिद्धे ऽर्थे) साध्ये ऽर्थे आज्ञैव समयमात्रम् तथा सति सर्वं वाङ्मात्रेणैवोपदेष्यव्यम् न पुनः क्वापि प्रमाणं वाच्यम् विपरीताज्ञया सत्प्रतिपक्षता च स्यादिति हि शब्दार्थः आज्ञा खलु प्रमाणात्परविषये धर्मादौ भवति सा चावगताप्तभावानाम् नापि द्वितीयः तदनुपलम्भात् 9,106f. स्यादेतत् व्याप्तिस्तावदनुमानाङ्गम् सम्बन्धविशेषश्च व्याप्तिः नच व्याश्रययोः सम्बन्धो युज्यते अतो व्याश्रयत्वस्य दोषत्वात्सम्भ(तवि)ते विषये विपरिणाम इति मैवम् अविनाभावमात्रस्य व्याप्तित्वात् अविनाभावश्च क्वचिदेकाश्रयतामन्तर्भाव्य भवति यथा कृतकत्वस्यानित्यत्वेन अत एवान्यगतेन तेन नान्यत्रानित्यतासिद्धिः क्वचिद्विभिन्नाश्रययोरेव यथा धूमस्याग्निना धूमाग्नी खलु न समवायवृत्त्या समानाश्रयौ नापि संयोगवृत्त्या ऊर्ध्वाधोदेशसंयोगित्वात् (धूमस्याधोदेशसंयोगस्य सिद्धत्वात्) तथाप्येकपर्वतसंयोगिता द्वयोरस्तीति चेन्न तथा सत्यग्न्यर्थिनो नियमेन प्रदेशविशेषे प्रवृत्त्यनुपपत्तेः धूम एव धूमत्वेन मूले ऽग्निमान्साध्यत इति चेत् किमेषा लौकिकी प्रतीतिः आहोस्वित्समयसिद्धये विपरिणामः क्रियते न प्रथमः लौकिका ह्यूर्ध्वदेशं धूमवन्तमवलोक्याधोदेशं वह्निमन्तमवगच्छन्ति न द्वितीयः निर्मूलत्वात् अपि च देहादीनां तावत्परेण क्षणिकता स्वीक्रिय(ऽऽस्थीय)ते तत्र पतनकमर्णा गुरुत्वानुमानं दुर्घटं स्यात् नहि तयोः कालतः सामानाधिकरण्यम् कार्यकारणभावात् नापि देशतः विभिन्नद्रव्याश्रयत्वात् अतः कस्यचिद्विभिन्नाश्रयेणैवाविनाभावः 9,109 ननु व्यधिकरणस्य पक्षधर्मता नास्तीति चेन्मा भूत् तन्नियमस्य निर्निबन्धनत्वात् तथा सति साध्य(स्य)नियतदेशता कथं सिद्धयेदिति चेद्वयाप्तिस्वभावादिति ब्रूमः यथा हि यत्कृतकं तदनित्यमिति सामानाधिकरण्यमन्तर्भाव्य व्याप्तेः कृतकत्वं स्वाश्रय एवानित्यत्वं गमयति तथा कृत्तिकोदयो व्यधिकरणयैव रोहिण्युदयासत्त्या व्याप्त इति तौ तथैव गमयति यथा च सामानाधिकरण्ये ऽप्यस्ति प्रदेशादिनियमस्तथा वैयधिकरण्ये ऽपीति को दोषः तस्माद्यत्रेदं तत्रेदमितिवद्यदेदं तदेदमितिवत् यदेवं तदेवमितिवच्च यदीदं तर्हीदमिति व्याप्तिसम्भवात् व्याप्त्यनुरोधेनैव हेतुसिद्धेरावश्यकतया पक्षधर्मतानावश्यकत्वाद्युक्तं व्यधिकरणस्यापि हेतुत्वमिति 9,110 तथा साध्यविशेषणस्याप्रसिद्धावपि तथाहि साध्यविशेषणशप्रसिद्धेः कुतो दूषणत्वात् किं विश्वं सदसद्विलक्षणं बाध्यत्वादित्यादेरपि प्रामाण्यप्रसङ्गात् उत साध्यविशेषणाप्रसिद्धौ तत्सन्देहानुपपत्तौ पक्षत्वानुपपत्तेर्हेतोः पक्षधर्मत्वानुपपत्तिप्रसक्तेः अथवा साध्यविशेषणाप्रसिद्धौ तेन साधनस्य व्याप्तिप्रतीत्यनुपपत्तिप्रसङ्गात् यद्वा प्रतिज्ञावाक्यस्याप्रतीतपदार्थकत्वेनाबोधकत्वापत्तेः आद्यं दूषयति- अन्यदिति अन्यत् सदसतोर्विश्वमिति च व्याहतेरमा
9,105f. nyāyasudhā: atra upapatti(siddhe 'rthe) sādhye 'rthe ājñaiva samayamātram tathā sati sarvaṃ vāṅmātreṇaivopadeṣyavyam na punaḥ kvāpi pramāṇaṃ vācyam viparītājñayā satpratipakṣatā ca syāditi hi śabdārthaḥ ājñā khalu pramāṇātparaviṣaye dharmādau bhavati sā cāvagatāptabhāvānām nāpi dvitīyaḥ tadanupalambhāt 9,106f. syādetat vyāptistāvadanumānāṅgam sambandhaviśeṣaśca vyāptiḥ naca vyāśrayayoḥ sambandho yujyate ato vyāśrayatvasya doṣatvātsambha(tavi)te viṣaye vipariṇāma iti maivam avinābhāvamātrasya vyāptitvāt avinābhāvaśca kvacidekāśrayatāmantarbhāvya bhavati yathā kṛtakatvasyānityatvena ata evānyagatena tena nānyatrānityatāsiddhiḥ kvacidvibhinnāśrayayoreva yathā dhūmasyāgninā dhūmāgnī khalu na samavāyavṛttyā samānāśrayau nāpi saṃyogavṛttyā ūrdhvādhodeśasaṃyogitvāt (dhūmasyādhodeśasaṃyogasya siddhatvāt) tathāpyekaparvatasaṃyogitā dvayorastīti cenna tathā satyagnyarthino niyamena pradeśaviśeṣe pravṛttyanupapatteḥ dhūma eva dhūmatvena mūle 'gnimānsādhyata iti cet kimeṣā laukikī pratītiḥ āhosvitsamayasiddhaye vipariṇāmaḥ kriyate na prathamaḥ laukikā hyūrdhvadeśaṃ dhūmavantamavalokyādhodeśaṃ vahnimantamavagacchanti na dvitīyaḥ nirmūlatvāt api ca dehādīnāṃ tāvatpareṇa kṣaṇikatā svīkriya(''sthīya)te tatra patanakamarṇā gurutvānumānaṃ durghaṭaṃ syāt nahi tayoḥ kālataḥ sāmānādhikaraṇyam kāryakāraṇabhāvāt nāpi deśataḥ vibhinnadravyāśrayatvāt ataḥ kasyacidvibhinnāśrayeṇaivāvinābhāvaḥ 9,109 nanu vyadhikaraṇasya pakṣadharmatā nāstīti cenmā bhūt tanniyamasya nirnibandhanatvāt tathā sati sādhya(sya)niyatadeśatā kathaṃ siddhayediti cedvayāptisvabhāvāditi brūmaḥ yathā hi yatkṛtakaṃ tadanityamiti sāmānādhikaraṇyamantarbhāvya vyāpteḥ kṛtakatvaṃ svāśraya evānityatvaṃ gamayati tathā kṛttikodayo vyadhikaraṇayaiva rohiṇyudayāsattyā vyāpta iti tau tathaiva gamayati yathā ca sāmānādhikaraṇye 'pyasti pradeśādiniyamastathā vaiyadhikaraṇye 'pīti ko doṣaḥ tasmādyatredaṃ tatredamitivadyadedaṃ tadedamitivat yadevaṃ tadevamitivacca yadīdaṃ tarhīdamiti vyāptisambhavāt vyāptyanurodhenaiva hetusiddherāvaśyakatayā pakṣadharmatānāvaśyakatvādyuktaṃ vyadhikaraṇasyāpi hetutvamiti 9,110 tathā sādhyaviśeṣaṇasyāprasiddhāvapi tathāhi sādhyaviśeṣaṇaśaprasiddheḥ kuto dūṣaṇatvāt kiṃ viśvaṃ sadasadvilakṣaṇaṃ bādhyatvādityāderapi prāmāṇyaprasaṅgāt uta sādhyaviśeṣaṇāprasiddhau tatsandehānupapattau pakṣatvānupapatterhetoḥ pakṣadharmatvānupapattiprasakteḥ athavā sādhyaviśeṣaṇāprasiddhau tena sādhanasya vyāptipratītyanupapattiprasaṅgāt yadvā pratijñāvākyasyāpratītapadārthakatvenābodhakatvāpatteḥ ādyaṃ dūṣayati- anyaditi anyat sadasatorviśvamiti ca vyāhateramā
3.2.24cd
9,110f. न्यायसुधा: सन्न भवतीत्युक्ते ऽसत्त्वमुक्तं भवेत् (स्यात्स)सत्त्वप्रतिक्षेपरूपत्वादसत्त्वस्य पुनरसन्न भवतीत्युक्ते स्ववचनव्याहतिः एवमसन्न भवतीत्युक्त्या द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयत इति सत्त्वं लभ्यते पुनः सन्न भवतीत्युक्ते स्वव्याहतिरेव तदेवं विश्वं सदसतोः सकाशादन्यत् सदसच्च न भवतीत्येषा प्रतिज्ञा स्वव्याहतेरेव अमा(ऽप्रमा) साधनाङ्गं न भवति नतु विशेषणस्य सदसद्वैलक्षण्यलक्षणस्याप्रसिद्धत्वेन कुतः स्वव्याहतिर्हि मे माता वन्ध्येत्यादौ दूषणत्वेन सम्प्रतिपन्ना स्ववचनस्वन्यायस्वक्रियास्वसिद्धान्तप्रमाणान्तराप्रतिहताया एवोक्तेः साधनदूषणाङ्गत्वात् नहि स्वविषविमूर्छिता भुजङ्गी परं दशति नच दोषान्तरासङ्कीर्णं साध्यविशेषणासिद्धेरुदाहरणं पश्यामो येन दोषत्वं प्रतीमः कस्यचिदसाधारणधर्मेण शशविषाणादिमत्त्वसाधनमपि प्रमाणं किन्न स्यादिति चेन्न तत्रापि दृश्यानुपलम्भबाधस्य विद्यमानत्वात् अतीन्द्रियसंसगर्साधने न को ऽपि दोष इति चेन्न ईश्वरादिसंसर्गेण सिद्धसाधनत्वात् एवमन्यत्रापि सम्प्रतिपन्नाप्रामाण्ये दोषान्तरमन्वेषणीयम् तदिदमुक्तं चशब्देन अत एव व्याहतेरित्युपलक्षणम् 9,114 द्वितीयं पराचष्टे- असिद्धेति असिद्धसाधने दोषः को व्याप्तिर्यदि विद्यते
9,110f. nyāyasudhā: sanna bhavatītyukte 'sattvamuktaṃ bhavet (syātsa)sattvapratikṣeparūpatvādasattvasya punarasanna bhavatītyukte svavacanavyāhatiḥ evamasanna bhavatītyuktyā dvau nañau prakṛtamarthaṃ sātiśayaṃ gamayata iti sattvaṃ labhyate punaḥ sanna bhavatītyukte svavyāhatireva tadevaṃ viśvaṃ sadasatoḥ sakāśādanyat sadasacca na bhavatītyeṣā pratijñā svavyāhatereva amā('pramā) sādhanāṅgaṃ na bhavati natu viśeṣaṇasya sadasadvailakṣaṇyalakṣaṇasyāprasiddhatvena kutaḥ svavyāhatirhi me mātā vandhyetyādau dūṣaṇatvena sampratipannā svavacanasvanyāyasvakriyāsvasiddhāntapramāṇāntarāpratihatāyā evokteḥ sādhanadūṣaṇāṅgatvāt nahi svaviṣavimūrchitā bhujaṅgī paraṃ daśati naca doṣāntarāsaṅkīrṇaṃ sādhyaviśeṣaṇāsiddherudāharaṇaṃ paśyāmo yena doṣatvaṃ pratīmaḥ kasyacidasādhāraṇadharmeṇa śaśaviṣāṇādimattvasādhanamapi pramāṇaṃ kinna syāditi cenna tatrāpi dṛśyānupalambhabādhasya vidyamānatvāt atīndriyasaṃsagarsādhane na ko 'pi doṣa iti cenna īśvarādisaṃsargeṇa siddhasādhanatvāt evamanyatrāpi sampratipannāprāmāṇye doṣāntaramanveṣaṇīyam tadidamuktaṃ caśabdena ata eva vyāhaterityupalakṣaṇam 9,114 dvitīyaṃ parācaṣṭe- asiddheti asiddhasādhane doṣaḥ ko vyāptiryadi vidyate
3.2.25ab
न्यायसुधा: साध्याप्रसिद्धया यत्र पक्षधर्मत्वासिद्धिरुच्यते(हेतौ) तत्र व्याप्त्यादीतराङ्गसाकल्यमस्ति न वा न चेत्तत एवानुमानं दुष्यं किं साध्यविशेषणाप्रसिद्धया यदि व्याप्त्यादिकं विद्यते तदासिद्धसाधने को दोषः न को ऽपि अयमभिसन्धिः हेतोर्हि पक्षधर्मत्वासिद्धिस्तदा स्यात् यदि धर्मी वा हेतोस्तद्धर्मत्वं वा न स्यात् सन्देहाभावेन पक्षधर्मत्वासिद्धिस्तदा स्यात् यदि धर्मी वा हेतोस्तद्धर्मत्वं वा न स्यात् सन्देहाभावेन पक्षत्वानुपपत्त्या पक्षधर्म(त्व)ताभावे तु स्वार्थानुमानविशेषविलोपः स्यात् यदा हि यो धूमवानसावग्निमानिति गृहीतव्याप्तिको गिरिशेखरे धूमं पश्यन्व्याप्तिं स्मरति तदोत्पद्यत एवास्यानुमितिः नच तस्याग्निसन्देहो ऽस्ति यदा चाप्तवचनाद्विनिश्चितपर्वताग्निसम्बन्धः पर्वतं प्रत्यासीदन्धूममवलोकयति तदापि तस्य विना सन्देहेनाग्न्यनुमितिर्भवत्येव नहि सामग्री बुद्धिमती येन यन्मया कर्तव्यं तदन्येन कृतमिति पर्यालोच्योदासीत नापि छिन्ने छिदाया इव परिच्छिन्ने परिच्छेदान्तरोत्पादो ऽयुक्तः(वक्तुं न शक्यः) नापि परार्थानुमाने सन्देहनियमः विपर्यस्तस्यापि प्रतिवादित्वोपपत्तेः अत एव सिद्धसाधको ऽसङ्गत एव नाश्रयासिद्ध इत्युक्तम् किञ्च विदिततत्त्वो ऽपि यदा परपरीक्षार्थं (द्यर्थे) तत्र प्रमाणं पृच्छति तदा प्रयुक्तमनुमानममानं स्यात् सन्देहाभावात् तस्मात्सन्दिग्धसाध्यः पक्ष इत्याद्याः प्राचां वाचः सम्भावनाभिप्रायाः परमार्थतस्त्वनुमितिविषय एव पक्षः अतः सन्देहाभावे पक्षत्वानुपपत्त्यभावान्नाप्रसिद्धसाधने पक्षधर्मत्वासिद्धिरूपो दोष इति 9,117 तृतीयं निराकरोति- व्याप्तिश्चेति व्याप्तिश्च व्यतिरेकेण तत्र तैश्चैव गम्यते
nyāyasudhā: sādhyāprasiddhayā yatra pakṣadharmatvāsiddhirucyate(hetau) tatra vyāptyādītarāṅgasākalyamasti na vā na cettata evānumānaṃ duṣyaṃ kiṃ sādhyaviśeṣaṇāprasiddhayā yadi vyāptyādikaṃ vidyate tadāsiddhasādhane ko doṣaḥ na ko 'pi ayamabhisandhiḥ hetorhi pakṣadharmatvāsiddhistadā syāt yadi dharmī vā hetostaddharmatvaṃ vā na syāt sandehābhāvena pakṣadharmatvāsiddhistadā syāt yadi dharmī vā hetostaddharmatvaṃ vā na syāt sandehābhāvena pakṣatvānupapattyā pakṣadharma(tva)tābhāve tu svārthānumānaviśeṣavilopaḥ syāt yadā hi yo dhūmavānasāvagnimāniti gṛhītavyāptiko giriśekhare dhūmaṃ paśyanvyāptiṃ smarati tadotpadyata evāsyānumitiḥ naca tasyāgnisandeho 'sti yadā cāptavacanādviniścitaparvatāgnisambandhaḥ parvataṃ pratyāsīdandhūmamavalokayati tadāpi tasya vinā sandehenāgnyanumitirbhavatyeva nahi sāmagrī buddhimatī yena yanmayā kartavyaṃ tadanyena kṛtamiti paryālocyodāsīta nāpi chinne chidāyā iva paricchinne paricchedāntarotpādo 'yuktaḥ(vaktuṃ na śakyaḥ) nāpi parārthānumāne sandehaniyamaḥ viparyastasyāpi prativāditvopapatteḥ ata eva siddhasādhako 'saṅgata eva nāśrayāsiddha ityuktam kiñca viditatattvo 'pi yadā paraparīkṣārthaṃ (dyarthe) tatra pramāṇaṃ pṛcchati tadā prayuktamanumānamamānaṃ syāt sandehābhāvāt tasmātsandigdhasādhyaḥ pakṣa ityādyāḥ prācāṃ vācaḥ sambhāvanābhiprāyāḥ paramārthatastvanumitiviṣaya eva pakṣaḥ ataḥ sandehābhāve pakṣatvānupapattyabhāvānnāprasiddhasādhane pakṣadharmatvāsiddhirūpo doṣa iti 9,117 tṛtīyaṃ nirākaroti- vyāptiśceti vyāptiśca vyatirekeṇa tatra taiścaiva gamyate
3.2.25c
न्यायसुधा: तत्र जीवाच्छरीरजातं सात्मकं प्राणादिमत्त्वात्, भूरितरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्त्वात्, ईश्वरः सर्वज्ञः सवर्कर्तृत्वादित्यादौ केवलव्यतिरेकिणि साधनसमूहे तैः अप्रसिद्धैरपि सात्मकत्वादिभिः साध्यैः व्याप्तिश्चास्ति न केवलं पक्षधर्मता व्यतिरेकेण साध्याभावस्य साधनाभावव्याप्तत्वेन लिङ्गेनावगम्यते च सा 9,117f. इदमुक्तं भवति साध्यविशेषणाप्रसिद्धया व्याप्तिप्रतीत्यभावं प्रसज्जयतो व्याप्त्यभावः तथाहि केवलव्यतिरेक्यनुमानं प्रमाणं न वा नेति पक्षे वक्ष्यामः आद्ये तस्य व्याप्तिसद्भावो व्याप्त्यवगम(श्चावश्यमङ्गी)श्चाङ्गीकार्यः अन्यथानुमानत्वव्याघातात् नच केवलव्यतिरेकिणि साध्यं प्रसिद्धम् पक्षे प्रसिद्धौ सिद्धसाधनत्वात् अन्यत्र प्रसिद्धौ केवलव्यतिरेकिणि साध्यं प्रसिद्धम् पक्षे प्रसिद्धौ सिद्धसाधनत्वात् अन्यत्र प्रसिद्धौ केवलव्यतिरेकिणि साध्यं प्रसिद्धम् पक्षे प्रसिद्धौ सिद्धसाधनत्वात् अन्यत्र प्रसिद्धौ तत्र हेतोर्वृत्तौ केवलव्यतिरेकित्वानुपपत्तेः अवृत्तावसाधारण्यप्रसङ्गात् अतः (प्र)शिथिलमूलः प्रसङ्गः व्यतिरेकिणः क्व व्याप्तिः केन चावगम्यत इति चेत् पक्ष एव व्यतिरेकेणावगम्यत इति ब्रूमः पक्षादिप्रविभागात्प्रागवगता तत्रैव विप्रतिपत्त्योपदर्शयितुमशक्या व्यतिरेकेणोपपाद्यत इति तैरिति बहुवचनेनातिप्रसिद्धतां प्रसङ्गव्याप्तिभङ्गस्य सूचयति 9,120 न केवलं केवलव्यतिरेकिसाधनस्य साध्येन व्याप्तिर्व्यतिरेकेण तदवगमश्चास्माभिरेवाङ्गीक्रियते किन्त्वप्रसिद्धविशेषणत्वदूषणत्ववादिभिरपि कैश्चिदित्याह- तैश्चेति अवगम्यते अभ्युपगम्यते यथाऽहुः यदि साध्येनास्य क्वचिदप्यन्वयो नास्ति तदा विरुद्ध एवायमित्याशङ्कय नोपेयत्वमन्वयस्य व्यासेधामो ऽपि तूपा(यमि)यत्वमित्यादि तथा, यथा च व्यतिरेकबलादन्वयसिद्धिस्तथा वैशेषिकैरप्युपपादनीयम् अन्यथा साध्यसाधनयोरव्याप्तौ व्यतिरेकिणो गमकत्वभङ्गादित्यादि तथा चाप्रसिद्धविशेषणस्यापि केवलव्यतिरेकिणो व्याप्त्युपपादनमप्रसिद्धविशेषणत्वे व्याप्त्यप्रतीतिप्रसञ्जनं च कथं न व्याहतमिति भावः 9,123 यदुक्तं केवलव्यतिरेकिणो व्याप्त्यवगमात्परैरभ्युपगमाच्च नाप्रसिद्धविशेषणत्वे ऽपि व्याप्त्यवगमात्परैरभ्युपगमाच्च नाप्रसिद्धविशेषणत्वे ऽपि व्याप्त्यनवगतिरिति तदयुक्तम् यतः केवलव्यतिरेकिण्यन्यैव गतिः ये हि सम्प्रतिपन्नप्रमाणभावाः केवलव्यतिरेकिणस्तेषु सामान्यतो ऽन्वयव्याप्तिरेवाभिधातव्या तथा हि प्राणादिमत्त्वेन जीवच्छरीरस्य सात्मकत्वे साध्ये यद्यत्कार्यवत्तत्तत्कारणवद्यथाहङ्कुरवती भूमिर्बीजगर्भेति (य)तथा गन्धवत्त्वेन भुवो ऽन्यभेदसाधने यद्यदसाधारणधर्मवत्तत्ततो भिद्यते यथा अबादीति एवमीश्वरस्य सर्वकर्तृत्वेन सार्वज्ञसाधने यो यस्य कर्ता स तस्य कारणं प्रयोजनं च जानाति यथा कुलाल इति एवं शब्दः पृथिव्याद्यष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितः पृथिव्यादिवृत्तौ बाधकोपपन्नत्वे सति गुणत्वादित्यादौ यो यद्वृत्तौ बाधकोपपन्नत्वे सति गुणः स ततो ऽन्यद्रव्यवृत्तिर्यथा गन्ध इत्यादिरूपेण सामान्यतो व्याप्तिरभिधातव्या यद्वा सामान्यतो विशेषणप्रसिद्धिं विधाय केवलव्यतिरेकी प्रयोक्तव्यः यथा ज्ञानतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तं तारतम्यत्वादित्यनेन सामान्यतः सार्वज्ञसिद्धौ तस्येश्वरसम्बन्धः केवलव्यतिरेकिणा साध्यते तथेच्छादयः क्वचिदाश्रिता गुणत्वाद्रूपवत् यश्चेच्छादीनामाश्रयः स एवात्मेति सामान्येनात्मसिद्धौ तत्सम्बन्धो जीवच्छरीरस्य केवलव्यतिरेकिणा साध्यते एवमन्यत्रापि यथासम्भवमूह्यम् क्वचित्पक्षैकदेश एव विशेषणप्रसिद्धिमाश्रित्य केवलव्यतिरेकी प्रवर्तते यथा पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते पृथिवीत्वान्न यदेवं न तदेवं यथा जलादीत्यत्र घटादावेव विशेषणप्रसिद्धेर्नाप्रसिद्धविशेषणता नचैवं सपक्षसम्भवेन केवलव्यतिरेकित्वभङ्गः घटादेः पक्षैकदेशत्वात् नचांशे सिद्धसाधनता एकैकत्र प्रसिद्धावप्यापरमाणरोः आ च भूगोलकादसिद्धेरिति अभावो वा केवलव्यतिरेकिणा साध्यः भावे हि प्रतिपाद्ये व्यतिरेकव्याप्तौ तदभावस्य प्रतियोगिप्रतीतिसापेक्षतया विशेषणप्रसिद्धयपेक्षा अभावे तु साध्ये नायं दोषः अभावाभावस्य भावत्वेन प्रतियोगिनिरपेक्षत्वात् एवमन्ये ऽप्युक्तिविशेषप्रकारा द्रष्टव्याः [जोस्हि-13] 9,128 तेष्वन्यतमस्याप्यभावे ऽप्रसिद्धविशेषणता दूषणमेव अतो न केवलव्यतिरेकिप्रामाण्यमवलम्ब्याप्रसिद्धविशेषणतादूषणत्वं निरसनीयमित्यत आह- अप्रसिद्धस्येति 9,129 अप्रसिद्धस्य साध्यस्य साधकत्वं यदेष्यते लिङ्गस्योक्तौ विशेषो ऽयं केन मानेन गम्यते
nyāyasudhā: tatra jīvāccharīrajātaṃ sātmakaṃ prāṇādimattvāt, bhūritarebhyo bhidyate gandhavattvāt, īśvaraḥ sarvajñaḥ savarkartṛtvādityādau kevalavyatirekiṇi sādhanasamūhe taiḥ aprasiddhairapi sātmakatvādibhiḥ sādhyaiḥ vyāptiścāsti na kevalaṃ pakṣadharmatā vyatirekeṇa sādhyābhāvasya sādhanābhāvavyāptatvena liṅgenāvagamyate ca sā 9,117f. idamuktaṃ bhavati sādhyaviśeṣaṇāprasiddhayā vyāptipratītyabhāvaṃ prasajjayato vyāptyabhāvaḥ tathāhi kevalavyatirekyanumānaṃ pramāṇaṃ na vā neti pakṣe vakṣyāmaḥ ādye tasya vyāptisadbhāvo vyāptyavagama(ścāvaśyamaṅgī)ścāṅgīkāryaḥ anyathānumānatvavyāghātāt naca kevalavyatirekiṇi sādhyaṃ prasiddham pakṣe prasiddhau siddhasādhanatvāt anyatra prasiddhau kevalavyatirekiṇi sādhyaṃ prasiddham pakṣe prasiddhau siddhasādhanatvāt anyatra prasiddhau kevalavyatirekiṇi sādhyaṃ prasiddham pakṣe prasiddhau siddhasādhanatvāt anyatra prasiddhau tatra hetorvṛttau kevalavyatirekitvānupapatteḥ avṛttāvasādhāraṇyaprasaṅgāt ataḥ (pra)śithilamūlaḥ prasaṅgaḥ vyatirekiṇaḥ kva vyāptiḥ kena cāvagamyata iti cet pakṣa eva vyatirekeṇāvagamyata iti brūmaḥ pakṣādipravibhāgātprāgavagatā tatraiva vipratipattyopadarśayitumaśakyā vyatirekeṇopapādyata iti tairiti bahuvacanenātiprasiddhatāṃ prasaṅgavyāptibhaṅgasya sūcayati 9,120 na kevalaṃ kevalavyatirekisādhanasya sādhyena vyāptirvyatirekeṇa tadavagamaścāsmābhirevāṅgīkriyate kintvaprasiddhaviśeṣaṇatvadūṣaṇatvavādibhirapi kaiścidityāha- taiśceti avagamyate abhyupagamyate yathā'huḥ yadi sādhyenāsya kvacidapyanvayo nāsti tadā viruddha evāyamityāśaṅkaya nopeyatvamanvayasya vyāsedhāmo 'pi tūpā(yami)yatvamityādi tathā, yathā ca vyatirekabalādanvayasiddhistathā vaiśeṣikairapyupapādanīyam anyathā sādhyasādhanayoravyāptau vyatirekiṇo gamakatvabhaṅgādityādi tathā cāprasiddhaviśeṣaṇasyāpi kevalavyatirekiṇo vyāptyupapādanamaprasiddhaviśeṣaṇatve vyāptyapratītiprasañjanaṃ ca kathaṃ na vyāhatamiti bhāvaḥ 9,123 yaduktaṃ kevalavyatirekiṇo vyāptyavagamātparairabhyupagamācca nāprasiddhaviśeṣaṇatve 'pi vyāptyavagamātparairabhyupagamācca nāprasiddhaviśeṣaṇatve 'pi vyāptyanavagatiriti tadayuktam yataḥ kevalavyatirekiṇyanyaiva gatiḥ ye hi sampratipannapramāṇabhāvāḥ kevalavyatirekiṇasteṣu sāmānyato 'nvayavyāptirevābhidhātavyā tathā hi prāṇādimattvena jīvaccharīrasya sātmakatve sādhye yadyatkāryavattattatkāraṇavadyathāhaṅkuravatī bhūmirbījagarbheti (ya)tathā gandhavattvena bhuvo 'nyabhedasādhane yadyadasādhāraṇadharmavattattato bhidyate yathā abādīti evamīśvarasya sarvakartṛtvena sārvajñasādhane yo yasya kartā sa tasya kāraṇaṃ prayojanaṃ ca jānāti yathā kulāla iti evaṃ śabdaḥ pṛthivyādyaṣṭadravyātiriktadravyāśritaḥ pṛthivyādivṛttau bādhakopapannatve sati guṇatvādityādau yo yadvṛttau bādhakopapannatve sati guṇaḥ sa tato 'nyadravyavṛttiryathā gandha ityādirūpeṇa sāmānyato vyāptirabhidhātavyā yadvā sāmānyato viśeṣaṇaprasiddhiṃ vidhāya kevalavyatirekī prayoktavyaḥ yathā jñānatāratamyaṃ kvacidviśrāntaṃ tāratamyatvādityanena sāmānyataḥ sārvajñasiddhau tasyeśvarasambandhaḥ kevalavyatirekiṇā sādhyate tathecchādayaḥ kvacidāśritā guṇatvādrūpavat yaścecchādīnāmāśrayaḥ sa evātmeti sāmānyenātmasiddhau tatsambandho jīvaccharīrasya kevalavyatirekiṇā sādhyate evamanyatrāpi yathāsambhavamūhyam kvacitpakṣaikadeśa eva viśeṣaṇaprasiddhimāśritya kevalavyatirekī pravartate yathā pṛthivī itarebhyo bhidyate pṛthivītvānna yadevaṃ na tadevaṃ yathā jalādītyatra ghaṭādāveva viśeṣaṇaprasiddhernāprasiddhaviśeṣaṇatā nacaivaṃ sapakṣasambhavena kevalavyatirekitvabhaṅgaḥ ghaṭādeḥ pakṣaikadeśatvāt nacāṃśe siddhasādhanatā ekaikatra prasiddhāvapyāparamāṇaroḥ ā ca bhūgolakādasiddheriti abhāvo vā kevalavyatirekiṇā sādhyaḥ bhāve hi pratipādye vyatirekavyāptau tadabhāvasya pratiyogipratītisāpekṣatayā viśeṣaṇaprasiddhayapekṣā abhāve tu sādhye nāyaṃ doṣaḥ abhāvābhāvasya bhāvatvena pratiyoginirapekṣatvāt evamanye 'pyuktiviśeṣaprakārā draṣṭavyāḥ [joshi-13] 9,128 teṣvanyatamasyāpyabhāve 'prasiddhaviśeṣaṇatā dūṣaṇameva ato na kevalavyatirekiprāmāṇyamavalambyāprasiddhaviśeṣaṇatādūṣaṇatvaṃ nirasanīyamityata āha- aprasiddhasyeti 9,129 aprasiddhasya sādhyasya sādhakatvaṃ yadeṣyate liṅgasyoktau viśeṣo 'yaṃ kena mānena gamyate
3.2.26
-f न्यायसुधा: साध्यस्येति कर्मणि षष्ठी लिङ्गस्येति कर्तरि अयमिति बुद्धिस्थपरामर्शः भवेदेतद्यद्ययं केवलव्यतिरेकिण्युक्तिविशेषः कार्य इत्यत्र नियामकं स्यात् न चैतदस्ति तथाहि किमनेनोक्तिविशेषेण केवलव्यतिरेकिसाध्यमन्वयितां नीयत उत नेति वक्तव्यम् नाद्यः उक्तेरर्थतथात्वपरिवर्तकत्वासम्भवात् नहि सहस्रेणाप्युक्तीनां नरो वानरीकर्तुं शक्यते शक्यत्वे वा केवलव्यतिरेकिप्रामाण्यं त्यक्तं स्यात् द्वितीयस्येदमुक्तम् यदा लिङ्गस्याप्रसिद्धस्य साध्यस्य साधकत्वमिष्यते यद्युक्तिविशेषणापि लिङ्गं केवलव्यतिरेकिसाध्यसाधकमेव नान्वयितामापद्यत इतीष्यत इति यावत् तदायमुक्तौ विशेषः केन मानेन कर्तव्यतया ज्ञायते न केनापि अतो ऽप्रसिद्धविशेषण एव केवलव्यतिरेकी साधकश्चेति नाप्रसिद्धविशेषणत्वस्य दोषत्वमिति अस्त्येवोक्तिविशेषस्य कर्तव्यतायां नियामकम् तथाहि यद्यप्युक्तिविशेषो न व्यतिरेकिणमन्वयिनं करोति तथापि लिङ्गस्य साध्येन व्याप्तिस्तावदश्यम्भाविनी नच सा केवलव्यतिरेकिणि साक्षादुपर्शयितुं शक्या अन्वयग्रहणस्थलस्य विप्रतिपत्त्या प्रतिरुद्धत्वात् अतः साध्यव्यतिरेकस्य साधनव्यतिरेकेण विपक्षे व्याप्तिं प्रदर्श्योपपादनीया 9,130 यदि वा व्यतिरेकव्याप्तिरेव साध्यसिद्धेरङ्गम् तथापि तद्ग्रहो ऽवश्यम्भावी व्यतिरेकश्च प्रतियोगिप्रतीत्यधीनप्रतीतिक एव प्रतियोगिनौ च लिङ्गसाध्यधर्मौ तत्र लिङ्गं पक्षे प्रतीतमेव साध्यधर्मश्च न पक्षे प्रतीतो नाप्यन्यत्र तत्कथं व्यतिरेकयोरपि व्याप्तिर्गृह्यताम् एतैस्तूक्तिविशेषैः कथञ्चित्प्रतियोगिनः साध्यधर्मस्य बुद्धिस्थतायां सुकरो व्याप्तिग्रहः स्यात् 9,131 प्रतिज्ञावाक्यं चैवमविदितपदार्थकं न प्रसज्यत इत्यत आह- साधनमिति साधनं परमाण्वादेर्यदासिद्धस्य चेष्यते यथानुभवमेवैतन्नाङ्गीकार्यं कुतस्तदा
-f nyāyasudhā: sādhyasyeti karmaṇi ṣaṣṭhī liṅgasyeti kartari ayamiti buddhisthaparāmarśaḥ bhavedetadyadyayaṃ kevalavyatirekiṇyuktiviśeṣaḥ kārya ityatra niyāmakaṃ syāt na caitadasti tathāhi kimanenoktiviśeṣeṇa kevalavyatirekisādhyamanvayitāṃ nīyata uta neti vaktavyam nādyaḥ ukterarthatathātvaparivartakatvāsambhavāt nahi sahasreṇāpyuktīnāṃ naro vānarīkartuṃ śakyate śakyatve vā kevalavyatirekiprāmāṇyaṃ tyaktaṃ syāt dvitīyasyedamuktam yadā liṅgasyāprasiddhasya sādhyasya sādhakatvamiṣyate yadyuktiviśeṣaṇāpi liṅgaṃ kevalavyatirekisādhyasādhakameva nānvayitāmāpadyata itīṣyata iti yāvat tadāyamuktau viśeṣaḥ kena mānena kartavyatayā jñāyate na kenāpi ato 'prasiddhaviśeṣaṇa eva kevalavyatirekī sādhakaśceti nāprasiddhaviśeṣaṇatvasya doṣatvamiti astyevoktiviśeṣasya kartavyatāyāṃ niyāmakam tathāhi yadyapyuktiviśeṣo na vyatirekiṇamanvayinaṃ karoti tathāpi liṅgasya sādhyena vyāptistāvadaśyambhāvinī naca sā kevalavyatirekiṇi sākṣāduparśayituṃ śakyā anvayagrahaṇasthalasya vipratipattyā pratiruddhatvāt ataḥ sādhyavyatirekasya sādhanavyatirekeṇa vipakṣe vyāptiṃ pradarśyopapādanīyā 9,130 yadi vā vyatirekavyāptireva sādhyasiddheraṅgam tathāpi tadgraho 'vaśyambhāvī vyatirekaśca pratiyogipratītyadhīnapratītika eva pratiyoginau ca liṅgasādhyadharmau tatra liṅgaṃ pakṣe pratītameva sādhyadharmaśca na pakṣe pratīto nāpyanyatra tatkathaṃ vyatirekayorapi vyāptirgṛhyatām etaistūktiviśeṣaiḥ kathañcitpratiyoginaḥ sādhyadharmasya buddhisthatāyāṃ sukaro vyāptigrahaḥ syāt 9,131 pratijñāvākyaṃ caivamaviditapadārthakaṃ na prasajyata ityata āha- sādhanamiti sādhanaṃ paramāṇvāderyadāsiddhasya ceṣyate yathānubhavamevaitannāṅgīkāryaṃ kutastadā
Adhyāya 3 (cont. 4)
3.2.27
न्यायसुधा: परमाणुकारकतां कार्याणामभ्युपगच्छता वैशेषिकादिना परमाणुसद्भावः साध्यते तथा प्रधानोपादानतां वदता साङ्खयेन प्रधानसद्भावः एवमन्यदपि समवायादिकं तदङ्गीकारिभिः समर्थ्यते तत्र पृच्छामः यः परमाण्वादिकमभ्युपैति तं प्रति तत्सद्भावः साध्यते, उत न सन्ति परमाणव इति तदभावमभ्युपगच्छन्तं प्रति नाद्यः सिद्धस्य साधनायोगात् द्वितीये त्वबुद्धयारूढस्य परमाण्वादेः साधनाय कथं वादिनः प्रयत्नः कथं च तदभावं परो मन्येत प्रतियोगिनो ऽविदितत्वात् अथ मन्यसे कणादाद्युपदेशेन, सामान्यतो दृष्टस्वार्थानुमानेन वा स्वयमवगतं परमाण्वादिकं वादिना शक्यत एव साधयितुम् वादिवाक्येन च प्रतियोगिनः परमाण्वादेरवगमे तदभावा(नुम)भिमतिः प्रतिवादिनो युक्तैव नहि प्रमाणेनैव प्रतियोगी ज्ञातव्य इति नियमो ऽस्ति शशविषाणाद्यभावप्रतीत्यानुपपत्तिप्रसङ्गादिति यद्येवमत्यन्ताप्रसिद्धस्यापि परमाण्वादेरनुभवमार्गमनतिक्रम्य साधनमिष्यते तदैतद्वयतिरेकिसाध्यसाधनमप्यनुभवानुसारेणैव कुतो नाङ्गीकार्यम् तथाहि प्रत्यक्षेणोपदेशेन वासाधार(णध)णौ धर्मावेकत्रोपलब्धवतस्ततो ऽन्यत्र सवर्त्रापि तदभावोपलम्भसम्भवे व्यतिरेकव्याप्तिग्रहस्तावद्वादिनः सुकर एव प्रतिवादिनो ऽपि वादिवाक्यावगतप्रतियोगिनस्तदभावावगमसम्भवात् व्यतिरेकव्याप्तिग्रहः सम्भवत्येव तथाच प्रागुक्तरीत्यान्वयसमर्थनेन अप्रसिद्धसाध्यसाधने सम्भवति किमेताभिः क्लिष्यकल्पनाभिः एवंच न प्रतिज्ञावाक्यस्याविदितपदार्थकत्वप्रसङ्गः वादिना तदर्थस्य व्युत्पादितत्वा(द्यत्वा)दिति 9,133 उपसंहरति- यत्रेति यत्र नातिप्रसङ्गो ऽस्ति मानं नच विपर्यते क्लिष्टकल्पनयैवात्र साध्यमित्यतिदुर्वचः
nyāyasudhā: paramāṇukārakatāṃ kāryāṇāmabhyupagacchatā vaiśeṣikādinā paramāṇusadbhāvaḥ sādhyate tathā pradhānopādānatāṃ vadatā sāṅkhayena pradhānasadbhāvaḥ evamanyadapi samavāyādikaṃ tadaṅgīkāribhiḥ samarthyate tatra pṛcchāmaḥ yaḥ paramāṇvādikamabhyupaiti taṃ prati tatsadbhāvaḥ sādhyate, uta na santi paramāṇava iti tadabhāvamabhyupagacchantaṃ prati nādyaḥ siddhasya sādhanāyogāt dvitīye tvabuddhayārūḍhasya paramāṇvādeḥ sādhanāya kathaṃ vādinaḥ prayatnaḥ kathaṃ ca tadabhāvaṃ paro manyeta pratiyogino 'viditatvāt atha manyase kaṇādādyupadeśena, sāmānyato dṛṣṭasvārthānumānena vā svayamavagataṃ paramāṇvādikaṃ vādinā śakyata eva sādhayitum vādivākyena ca pratiyoginaḥ paramāṇvāderavagame tadabhāvā(numa)bhimatiḥ prativādino yuktaiva nahi pramāṇenaiva pratiyogī jñātavya iti niyamo 'sti śaśaviṣāṇādyabhāvapratītyānupapattiprasaṅgāditi yadyevamatyantāprasiddhasyāpi paramāṇvāderanubhavamārgamanatikramya sādhanamiṣyate tadaitadvayatirekisādhyasādhanamapyanubhavānusāreṇaiva kuto nāṅgīkāryam tathāhi pratyakṣeṇopadeśena vāsādhāra(ṇadha)ṇau dharmāvekatropalabdhavatastato 'nyatra savartrāpi tadabhāvopalambhasambhave vyatirekavyāptigrahastāvadvādinaḥ sukara eva prativādino 'pi vādivākyāvagatapratiyoginastadabhāvāvagamasambhavāt vyatirekavyāptigrahaḥ sambhavatyeva tathāca prāguktarītyānvayasamarthanena aprasiddhasādhyasādhane sambhavati kimetābhiḥ kliṣyakalpanābhiḥ evaṃca na pratijñāvākyasyāviditapadārthakatvaprasaṅgaḥ vādinā tadarthasya vyutpāditatvā(dyatvā)diti 9,133 upasaṃharati- yatreti yatra nātiprasaṅgo 'sti mānaṃ naca viparyate kliṣṭakalpanayaivātra sādhyamityatidurvacaḥ
3.2.28a
न्यायसुधा: विषये केवलव्यतिरेकिणि एवं सामान्यान्व(वमन्व)याभिधानादिना साधनं कार्यमिति नियामकं (मानं वा) नास्ति व्याप्तिप्रतीत्यादेरन्यथासिद्धत्वात् ऋजुनानुभवानुसारिणा मार्गेण सिद्धयतो ऽर्थस्य वक्रेणानानुभाविकेन साधनायोगात् विपर्यये तथा साधनाकरणे, अतिप्रसङ्गश्च नास्ति स्वव्याहत्यादिनैवापरस्याभासत्वात् अत्र क्लिष्यकल्पनयैव साध्यसाधनं कार्यमित्यतिदुष्यं वाक्यमिति अनेन विशिष्यव्यतिरेकमाश्रित्य या महाविद्यादिवक्ररीतिः साप्यपास्ता वेदितव्या भवेदेतद्यदि केवलव्यतिरेक्यनुमानं भवेत् नचैवम् पक्षधर्मत्वं सपक्षे सत्त्वं विपक्षाद्वयावृत्तिरबाधितविषयत्वमसत्प्रतिपक्षत्वं चेति पञ्चरूपोपपन्नं खल्वनुमानं भवति नच केवलव्यतिरेकिणस्तदस्ति सपक्षाभावेन सपक्षे सत्त्वाभावात् नचैवं केवलान्वयिनो ऽपि विपक्षाभावेन विपक्षाद्वयावृत्तेरभावादननुमानत्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् अन्वयव्यतिरेकवत एवानुमानत्वेनानिष्याभावादिति 9,136 द्वितीयमाशङ्कयाह- परिशेष इति परिशेषो मिथःसिद्धिः चक्रकस्वाश्रयादयः असिद्धसाधकत्वेन पञ्चावयवतां विना अङ्गीकार्याः समस्तैस्
nyāyasudhā: viṣaye kevalavyatirekiṇi evaṃ sāmānyānva(vamanva)yābhidhānādinā sādhanaṃ kāryamiti niyāmakaṃ (mānaṃ vā) nāsti vyāptipratītyāderanyathāsiddhatvāt ṛjunānubhavānusāriṇā mārgeṇa siddhayato 'rthasya vakreṇānānubhāvikena sādhanāyogāt viparyaye tathā sādhanākaraṇe, atiprasaṅgaśca nāsti svavyāhatyādinaivāparasyābhāsatvāt atra kliṣyakalpanayaiva sādhyasādhanaṃ kāryamityatiduṣyaṃ vākyamiti anena viśiṣyavyatirekamāśritya yā mahāvidyādivakrarītiḥ sāpyapāstā veditavyā bhavedetadyadi kevalavyatirekyanumānaṃ bhavet nacaivam pakṣadharmatvaṃ sapakṣe sattvaṃ vipakṣādvayāvṛttirabādhitaviṣayatvamasatpratipakṣatvaṃ ceti pañcarūpopapannaṃ khalvanumānaṃ bhavati naca kevalavyatirekiṇastadasti sapakṣābhāvena sapakṣe sattvābhāvāt nacaivaṃ kevalānvayino 'pi vipakṣābhāvena vipakṣādvayāvṛtterabhāvādananumānatvaprasaṅga iti vācyam anvayavyatirekavata evānumānatvenāniṣyābhāvāditi 9,136 dvitīyamāśaṅkayāha- pariśeṣa iti pariśeṣo mithaḥsiddhiḥ cakrakasvāśrayādayaḥ asiddhasādhakatvena pañcāvayavatāṃ vinā aṅgīkāryāḥ samastais
3.2.28f
-ए न्यायसुधा: प्रसक्तप्रतिषेधे परिशिष्यमाणे बुद्धिः परिशेषः द्वयोः परस्परापेक्षयोत्पत्तिर्ज्ञप्तिर्वा मिथःसिद्धिः बहूनां चक्रवदितरेतरापेक्षयोत्पत्त्यादिकं चक्रकम् स्वापेक्षं स्वोत्पत्त्यादि स्वाश्रयः आदिपदेनानवस्था सा चानवस्थितासिद्धोत्पादकादिपरम्परापेक्षा असिद्धसाधकत्वेन हेतुना पञ्चावयवतां पञ्चरूपोपपन्नताम् अङ्गीकार्याः अनुमानत्वेन समस्तैर्वादिभिः न खलु को ऽपि वादी परिशेषादीननादृत्य परीक्षायां प्रवृत्तो ऽस्ति 9,136f. एतदुक्तं भवति परिशेषादीनि तावदनुमानानि, व्याप्यज्ञानाद्वयापकज्ञानमिति तल्लक्षणाक्रान्तत्वात् प्रमाणप्रपञ्चरुचिभिरप्यनुमानाद्बहिर्भावेन तत्प्रामाण्यस्यानभ्युपगतत्वाच्च तानि चासिद्धस्यैव साध्यस्य साधकानि शब्दस्य हि पृथिव्याद्यष्टसंसर्गे प्रतिषिद्धे परिशेषात्तदतिरिक्तद्रव्याश्रितत्वं सिद्धयति नच प्रागाकाशसिद्धेः पृथिव्याद्यतिरिक्तं द्रव्यं सिद्धम् येन तदाश्रितत्व क्वचित्प्रसिद्धं स्यात् यत् यस्य कार्यं प्रमितं परेणाङ्गीकृतं वा तस्य तत्कार्यतामङ्गीकुर्वाणं प्रति मिथःसिद्धिरुच्यते नच सा क्वचित्प्रसिद्धा द्वयोरपि परस्परापेक्षया पूर्वभावित्वं (से त्वे) सेति पक्षे ऽपि तथा एतेन चक्रकं व्याख्यातम् अस्यैव घटस्यैतत्कार्यत्वम्युप(मुप)गच्छन्तं प्रति स्वाश्रयत्वमभिधीयते (तच्च) स्वस्यैव स्वापेक्षया पूर्वभावित्वं पश्चाद्भावित्वं चाप्रसिद्धमेव असिद्धस्यैव कारणतां ब्रुवाणं प्रत्यनवस्थोच्यते नच क्वचित्कार्ये ऽनवस्थितासिद्धकारणपरम्परा सिद्धा सामान्यतः प्रसिद्धिस्तु केवलव्यतिरेकिण्यपि समाना असिद्धसाधकत्वेन चैषां पञ्चरूपोपपन्नता नास्ति तथा चानुमानानामप्येषां पञ्चरूपोपपन्नत्वाभावात् व्यतिरेकि नानुमानं पञ्चरू(पोपन्नता)पतावैधुर्यादित्यनैकान्तिकमिति 9,140 दूषणान्तरमाह- तन्नियम इति ... तन्नियमः किंनिबन्धनः
-e nyāyasudhā: prasaktapratiṣedhe pariśiṣyamāṇe buddhiḥ pariśeṣaḥ dvayoḥ parasparāpekṣayotpattirjñaptirvā mithaḥsiddhiḥ bahūnāṃ cakravaditaretarāpekṣayotpattyādikaṃ cakrakam svāpekṣaṃ svotpattyādi svāśrayaḥ ādipadenānavasthā sā cānavasthitāsiddhotpādakādiparamparāpekṣā asiddhasādhakatvena hetunā pañcāvayavatāṃ pañcarūpopapannatām aṅgīkāryāḥ anumānatvena samastairvādibhiḥ na khalu ko 'pi vādī pariśeṣādīnanādṛtya parīkṣāyāṃ pravṛtto 'sti 9,136f. etaduktaṃ bhavati pariśeṣādīni tāvadanumānāni, vyāpyajñānādvayāpakajñānamiti tallakṣaṇākrāntatvāt pramāṇaprapañcarucibhirapyanumānādbahirbhāvena tatprāmāṇyasyānabhyupagatatvācca tāni cāsiddhasyaiva sādhyasya sādhakāni śabdasya hi pṛthivyādyaṣṭasaṃsarge pratiṣiddhe pariśeṣāttadatiriktadravyāśritatvaṃ siddhayati naca prāgākāśasiddheḥ pṛthivyādyatiriktaṃ dravyaṃ siddham yena tadāśritatva kvacitprasiddhaṃ syāt yat yasya kāryaṃ pramitaṃ pareṇāṅgīkṛtaṃ vā tasya tatkāryatāmaṅgīkurvāṇaṃ prati mithaḥsiddhirucyate naca sā kvacitprasiddhā dvayorapi parasparāpekṣayā pūrvabhāvitvaṃ (se tve) seti pakṣe 'pi tathā etena cakrakaṃ vyākhyātam asyaiva ghaṭasyaitatkāryatvamyupa(mupa)gacchantaṃ prati svāśrayatvamabhidhīyate (tacca) svasyaiva svāpekṣayā pūrvabhāvitvaṃ paścādbhāvitvaṃ cāprasiddhameva asiddhasyaiva kāraṇatāṃ bruvāṇaṃ pratyanavasthocyate naca kvacitkārye 'navasthitāsiddhakāraṇaparamparā siddhā sāmānyataḥ prasiddhistu kevalavyatirekiṇyapi samānā asiddhasādhakatvena caiṣāṃ pañcarūpopapannatā nāsti tathā cānumānānāmapyeṣāṃ pañcarūpopapannatvābhāvāt vyatireki nānumānaṃ pañcarū(popannatā)patāvaidhuryādityanaikāntikamiti 9,140 dūṣaṇāntaramāha- tanniyama iti ... tanniyamaḥ kiṃnibandhanaḥ
3.2.29ab
9,140f. न्यायसुधा: अनुमाने पञ्चरूपोपपन्नतानियमस्य निर्निबन्धनत्वादतादृशस्याप्यनुमानत्वे बाधकाभावाच्चाप्रयोजको ऽयं हेत्वाभासः नन्वेपां रूपाणां व्याप्तिपक्षधर्मतौपायिकत्वादसिद्धयादिहेत्वाभासपञ्चक(स्य)व्युदासार्थत्वाच्च कथं निर्निबन्धन(त्व)ता कथं च विपक्षे बाधकाभावः उक्तप्रयोजनासिद्धेरेव बाधकत्वात् सपक्षे सत्त्वं विनाप्यनुमानत्वे भूर्नित्या गन्धवत्त्वादित्यादेरसाधारणस्याप्यनुमानत्वं स्यादिति चेन्न सपक्षसद्भावासद्भावाभ्यां भेदसिद्धेरिति 9,143 एवमाश्रयासिद्धयादेरदूषणत्वमुपपाद्य यदुक्तं"परिहरे ऽपि सिद्धत्वं दूषणमऽ; इति तदयुक्तम् वादे निग्रहस्थानाभावस्योक्तत्वादित्याशङ्कां परिहरति- सिद्धेति सिद्दसाधनतायां च न कथावसितिर्भवेत्
9,140f. nyāyasudhā: anumāne pañcarūpopapannatāniyamasya nirnibandhanatvādatādṛśasyāpyanumānatve bādhakābhāvāccāprayojako 'yaṃ hetvābhāsaḥ nanvepāṃ rūpāṇāṃ vyāptipakṣadharmataupāyikatvādasiddhayādihetvābhāsapañcaka(sya)vyudāsārthatvācca kathaṃ nirnibandhana(tva)tā kathaṃ ca vipakṣe bādhakābhāvaḥ uktaprayojanāsiddhereva bādhakatvāt sapakṣe sattvaṃ vināpyanumānatve bhūrnityā gandhavattvādityāderasādhāraṇasyāpyanumānatvaṃ syāditi cenna sapakṣasadbhāvāsadbhāvābhyāṃ bhedasiddheriti 9,143 evamāśrayāsiddhayāderadūṣaṇatvamupapādya yaduktaṃ"parihare 'pi siddhatvaṃ dūṣaṇam'; iti tadayuktam vāde nigrahasthānābhāvasyoktatvādityāśaṅkāṃ pariharati- siddheti siddasādhanatāyāṃ ca na kathāvasitirbhavet
3.2.29cd
न्यायसुधा: यथा सिद्धप्रश्नादौ न वादकथावसितिर्भवेत् किन्तु तत्त्वनिर्णयविरोधित्वादुद्भाव्य त्याजनीयमेव एवं सिद्धसाधनतायां चेत्यर्थः "तदन्यस्य सिद्धतैव हि साधिकाऽ; इत्यनेन हेतोर्व्याप्त्यसिद्धिः स्वरूपासिद्धिश्च दूषणमिति सूचितम् तत्र केचिदाचक्षते द्विविधं व्याप्त्यभावादिकम् वादिप्रतिवादिनोरन्यतरमतेनोभयमतेन चेति अन्ये तु मन्यन्ते अन्यतराव्याप्त्यादिकं नाम नास्त्येव वस्तुविकल्पासम्भवादिति तत्र किन्तत्त्वमित्याकाङ्क्षायामाह- व्यभिचार इति व्यभिचारो हेत्वसिद्धिरेकपक्षे ऽपि दूषणम्
nyāyasudhā: yathā siddhapraśnādau na vādakathāvasitirbhavet kintu tattvanirṇayavirodhitvādudbhāvya tyājanīyameva evaṃ siddhasādhanatāyāṃ cetyarthaḥ "tadanyasya siddhataiva hi sādhikā'; ityanena hetorvyāptyasiddhiḥ svarūpāsiddhiśca dūṣaṇamiti sūcitam tatra kecidācakṣate dvividhaṃ vyāptyabhāvādikam vādiprativādinoranyataramatenobhayamatena ceti anye tu manyante anyatarāvyāptyādikaṃ nāma nāstyeva vastuvikalpāsambhavāditi tatra kintattvamityākāṅkṣāyāmāha- vyabhicāra iti vyabhicāro hetvasiddhirekapakṣe 'pi dūṣaṇam
3.2.30ab
9,144 न्यायसुधा: अत्र व्यभिचार इत्यव्याप्तिमात्रोपलक्षणम् न केवलमुभयपक्षे किन्तु वादिप्रतिवादिनोरेकस्य पक्षे ऽपि व्यभिचारो हेत्वसिद्धिश्च हेतोर्दूषणमेव यद्यपि वस्तुतो ऽन्यतरव्यभिचारादिकं न सम्भवति तथापि प्राग्वस्तुतत्त्वावधारणादाभिमानिकं सम्भवत्येव तथाच हेतुसामर्थ्यसन्देहे ऽप्यहेतुत्वमावश्यकमेव व्याप्त्यादिनिमित्तया निश्चितस्यैव हेतुत्वादिति तदन्यस्येत्यनेन दृष्टान्तस्यापि साध्यादिमत्त्वेनासिद्धिर्दूषणमिति सूचितम् 9,145 केचिदाचक्षते दृष्टान्तदोषा नाम न सन्ति तेषां यथायोगं हेतुदोषेष्वेवान्तर्भूतत्वादिति तान्प्रत्याह- साध्येति साध्यसाधनवैकल्यं दृष्टान्तस्य
9,144 nyāyasudhā: atra vyabhicāra ityavyāptimātropalakṣaṇam na kevalamubhayapakṣe kintu vādiprativādinorekasya pakṣe 'pi vyabhicāro hetvasiddhiśca hetordūṣaṇameva yadyapi vastuto 'nyataravyabhicārādikaṃ na sambhavati tathāpi prāgvastutattvāvadhāraṇādābhimānikaṃ sambhavatyeva tathāca hetusāmarthyasandehe 'pyahetutvamāvaśyakameva vyāptyādinimittayā niścitasyaiva hetutvāditi tadanyasyetyanena dṛṣṭāntasyāpi sādhyādimattvenāsiddhirdūṣaṇamiti sūcitam 9,145 kecidācakṣate dṛṣṭāntadoṣā nāma na santi teṣāṃ yathāyogaṃ hetudoṣeṣvevāntarbhūtatvāditi tānpratyāha- sādhyeti sādhyasādhanavaikalyaṃ dṛṣṭāntasya
3.2.30bc
न्यायसुधा: दूषणमिति वर्तते साध्यवैकल्यादेर्हेत्वाभासान्तर्भावे ऽपि दृष्टान्ताश्रयतया स्पष्टप्रतिभासत्वात् प्रतिभासानुसारेणैवोद्भाव्यत्वादुद्भावनार्थत्वाच्च व्युत्पादनस्य दृष्टान्तदोषत्वं युक्तमिति भावः दृष्टान्तदोषांश्च केचिदष्टावाचक्षते साध्यवैकल्यं साधनवैकल्यमुभयवैकल्यमाश्रयहीनत्वमिति चत्वारः साधर्म्यदृष्टान्तदोषाः साध्याव्यावृत्तिः साधनाव्यावृत्तिरुभयाव्यावृत्तिराश्रयहीनत्वमिति चत्वारो वैधम्यर्दृष्टान्तदोषा इति तन्नेत्याह- साध्येति सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः साध्यसाधनवैकल्यमेव दृष्टान्तस्य दूषणं नापरमित्यर्थः तथाहि उभयवैकल्यं तावत्पृथङ् न वाच्यम् एकैकवैकल्येनैव दृष्टान्तस्य दुष्टत्वे समुदितकल्पनावैयर्थ्यात् अन्यथैकैकवैकल्यस्य दूषणत्वाङ्गीकारभङ्गात् सम्भवमात्रेण पृथग्वचने ऽनैकान्तिककालतीतत्वं नाम हेत्वाभासान्तरं वाच्यं स्यात् आश्रयहीनत्वं चाश्रयसिद्धिसमानम् वैधर्म्यदृष्टान्तो नाम नास्त्येवेति प्रागेव प्रपञ्चितमिति यद्वा दृष्टान्तस्य साध्यसाधनवैकल्यमपि व्यभिचारासिवदुभयान्यतररीत्या द्विविधं प्रतिपत्तव्य न पुनरेकविधमेव अभिमानतो द्वैविध्यस्यापि सम्भवादित्याह- साध्येति एकपक्षे ऽपि दूषणमित्यनुवर्तते 9,147 हेतोर्व्यर्थविशेषणत्वं व्यर्थविशेष्यत्वं च न दूषणम् व्याप्तिपक्षधर्मतयोरप्रतिहतेरिति केचित् तान्प्रत्याह- विशेषण इति विशेषणे दत्ते सति यद्वैयर्थ्यं विशेष्यस्य विशेषणस्य वा तदपि हेतोर्दूषणमेव व्याप्त्युपयोगितया हि हेतौ विशेषणमुपदीयते वैयर्थ्ये तु विशिष्यस्य व्याप्यत्वाभावाद्युक्तं (तस्य) हेतुदोषत्वमिति यद्वा सिद्धप्रश्नादिकमिति वक्ष्यमाणत्वादाधिक्यान्तर्गतमेतत् सर्वथा हेतुदोषत्वं सि(द्धमिति)द्धम् व्यर्थविशेषणत्वादिकमप्युभयान्यतररीत्या द्विविधं प्रतिपत्तव्यम् न पुनरेकविधमेवेत्याह- विशेषण इति ... विशेषणे वैयथ्यर्म्
nyāyasudhā: dūṣaṇamiti vartate sādhyavaikalyāderhetvābhāsāntarbhāve 'pi dṛṣṭāntāśrayatayā spaṣṭapratibhāsatvāt pratibhāsānusāreṇaivodbhāvyatvādudbhāvanārthatvācca vyutpādanasya dṛṣṭāntadoṣatvaṃ yuktamiti bhāvaḥ dṛṣṭāntadoṣāṃśca kecidaṣṭāvācakṣate sādhyavaikalyaṃ sādhanavaikalyamubhayavaikalyamāśrayahīnatvamiti catvāraḥ sādharmyadṛṣṭāntadoṣāḥ sādhyāvyāvṛttiḥ sādhanāvyāvṛttirubhayāvyāvṛttirāśrayahīnatvamiti catvāro vaidhamyardṛṣṭāntadoṣā iti tannetyāha- sādhyeti siddhe satyārambho niyamārthaḥ sādhyasādhanavaikalyameva dṛṣṭāntasya dūṣaṇaṃ nāparamityarthaḥ tathāhi ubhayavaikalyaṃ tāvatpṛthaṅ na vācyam ekaikavaikalyenaiva dṛṣṭāntasya duṣṭatve samuditakalpanāvaiyarthyāt anyathaikaikavaikalyasya dūṣaṇatvāṅgīkārabhaṅgāt sambhavamātreṇa pṛthagvacane 'naikāntikakālatītatvaṃ nāma hetvābhāsāntaraṃ vācyaṃ syāt āśrayahīnatvaṃ cāśrayasiddhisamānam vaidharmyadṛṣṭānto nāma nāstyeveti prāgeva prapañcitamiti yadvā dṛṣṭāntasya sādhyasādhanavaikalyamapi vyabhicārāsivadubhayānyatararītyā dvividhaṃ pratipattavya na punarekavidhameva abhimānato dvaividhyasyāpi sambhavādityāha- sādhyeti ekapakṣe 'pi dūṣaṇamityanuvartate 9,147 hetorvyarthaviśeṣaṇatvaṃ vyarthaviśeṣyatvaṃ ca na dūṣaṇam vyāptipakṣadharmatayorapratihateriti kecit tānpratyāha- viśeṣaṇa iti viśeṣaṇe datte sati yadvaiyarthyaṃ viśeṣyasya viśeṣaṇasya vā tadapi hetordūṣaṇameva vyāptyupayogitayā hi hetau viśeṣaṇamupadīyate vaiyarthye tu viśiṣyasya vyāpyatvābhāvādyuktaṃ (tasya) hetudoṣatvamiti yadvā siddhapraśnādikamiti vakṣyamāṇatvādādhikyāntargatametat sarvathā hetudoṣatvaṃ si(ddhamiti)ddham vyarthaviśeṣaṇatvādikamapyubhayānyatararītyā dvividhaṃ pratipattavyam na punarekavidhamevetyāha- viśeṣaṇa iti ... viśeṣaṇe vaiyathyarm
3.2.30cd
न्यायसुधा: एकपक्षे ऽपि दूषणमिति वर्तते 9,150 विशेषणासिद्धिर्विशेष्यासिद्धिश्च हेतुदोषो न भवति नहि विशेषणमात्रं विशेष्यमात्रं वा हेतुर्येन तदसिद्धिर्हेतोर्दूषणं स्यादित्येके तान्प्रत्याह- एकसिद्धौ चेति ... एकासिद्धौ च विशिष्टासिद्धिरेव हि
nyāyasudhā: ekapakṣe 'pi dūṣaṇamiti vartate 9,150 viśeṣaṇāsiddhirviśeṣyāsiddhiśca hetudoṣo na bhavati nahi viśeṣaṇamātraṃ viśeṣyamātraṃ vā heturyena tadasiddhirhetordūṣaṇaṃ syādityeke tānpratyāha- ekasiddhau ceti ... ekāsiddhau ca viśiṣṭāsiddhireva hi
3.2.31ab
न्यायसुधा: विशिष्यो(हि)हेतुर्न विशेषणादिमात्रम् विशेषणविशेष्ययोरेकस्यासिद्धावपि विशिष्यस्यासिद्धिरेव प्रसिद्धा दण्डमात्राभावे पुरुषमात्राभावे वा दण्डिनो ऽभावदर्शनात् अतो विशेषणासिद्धयादावपि विशिष्यहेत्वसिद्धेरवर्जनीयत्वाद्युक्तं तस्य हेतुदोषत्वम् तच्चोभयान्यतररीत्या द्विविधमिति पूर्ववत्सिद्धमेवेति एकाभावे चेत्याद्यनुक्त्वैकासिद्धौ चेति वचनमसिद्धिश्च द्विविधा स्वरूपताज्ञानतश्चेति सूचनार्थम् तदेवं व्यर्थविशेषणासिद्धयादेर्हेतुदोषत्वद्युक्तं परपरिगणितासिद्धिभेदेष्वाश्रयासिद्धयादित्रयस्यैवादोषत्वकथनमिति 9,150f. यदुक्तं प्रश्नदोषाश्चत्वार इति तत्र वैफल्यस्यासङ्गतेश्च दोषत्वमयुक्तम् अशक्योद्भावनत्वात् तथाहि शब्दो ऽनित्यो ऽस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्यत्वादिति प्रयुक्ते परः पृच्छति सामान्यं नित्यमनित्यं वेति तत्र वैफल्योद्भावने निरनुयोज्यानुयोगेन परो निगृह्णीयात् सामान्यनित्यत्वमुभयसम्मतं कृत्वा तत्रानैकान्तिकत्वोद्भावनस्य प्रयोजनस्य परेणाभिसन्धातुमप्युचितत्वात् तत्रैव प्रयोगे परः पृच्छति सामान्यमनुगतदं न वेति तत्रासङ्गत्युद्भावने निरनुयोगज्यानुयोगः स्यात् अनुगतत्वेन नित्यत्वं प्रसाध्य तत्रानैकान्तिकत्वं वक्ष्यामीत्येवमुपोद्घातलक्षणायाः सङ्गतेरपि परेणाभिप्रेतमुचितत्वात् नचाशक्योद्भावनं दूषणं नामेत्यत आह- अप्रयोजनतेति अप्रयोजकता तत्र प्रथमप्रश्नदूषणम्
nyāyasudhā: viśiṣyo(hi)heturna viśeṣaṇādimātram viśeṣaṇaviśeṣyayorekasyāsiddhāvapi viśiṣyasyāsiddhireva prasiddhā daṇḍamātrābhāve puruṣamātrābhāve vā daṇḍino 'bhāvadarśanāt ato viśeṣaṇāsiddhayādāvapi viśiṣyahetvasiddheravarjanīyatvādyuktaṃ tasya hetudoṣatvam taccobhayānyatararītyā dvividhamiti pūrvavatsiddhameveti ekābhāve cetyādyanuktvaikāsiddhau ceti vacanamasiddhiśca dvividhā svarūpatājñānataśceti sūcanārtham tadevaṃ vyarthaviśeṣaṇāsiddhayāderhetudoṣatvadyuktaṃ paraparigaṇitāsiddhibhedeṣvāśrayāsiddhayāditrayasyaivādoṣatvakathanamiti 9,150f. yaduktaṃ praśnadoṣāścatvāra iti tatra vaiphalyasyāsaṅgateśca doṣatvamayuktam aśakyodbhāvanatvāt tathāhi śabdo 'nityo 'smadādibāhyendriyagrāhyatvāditi prayukte paraḥ pṛcchati sāmānyaṃ nityamanityaṃ veti tatra vaiphalyodbhāvane niranuyojyānuyogena paro nigṛhṇīyāt sāmānyanityatvamubhayasammataṃ kṛtvā tatrānaikāntikatvodbhāvanasya prayojanasya pareṇābhisandhātumapyucitatvāt tatraiva prayoge paraḥ pṛcchati sāmānyamanugatadaṃ na veti tatrāsaṅgatyudbhāvane niranuyogajyānuyogaḥ syāt anugatatvena nityatvaṃ prasādhya tatrānaikāntikatvaṃ vakṣyāmītyevamupodghātalakṣaṇāyāḥ saṅgaterapi pareṇābhipretamucitatvāt nacāśakyodbhāvanaṃ dūṣaṇaṃ nāmetyata āha- aprayojanateti aprayojakatā tatra prathamapraśnadūṣaṇam
3.2.31cd
न्यायसुधा: तत्र प्रश्नदोषेष्वप्रयोजनता यद्यप्यु(त्तरो)त्तरप्रश्नेष्ववधारयितुमशक्या तथापि प्रथमप्रश्ने सम्भाविता दूषणत्वेनोद्भावयितुं शक्यत एव नहि कथोपक्रमे प्रधानप्रमेयप्रश्नमपहायैवंविधः प्रश्नः सम्भवतीति अनेनैव न्यायेनासङ्गतिरपि सर्वथा सङ्गत्यनुपलम्भ एवोद्भाव्येति द्रष्टव्यम् 9,152 नन्वेवं सति षडेव निग्रहस्थानानीति भज्येत स्वव्याहत्यसङ्गत्योर्विरोधासङ्गत्यन्तर्भावे ऽपि सिद्धार्थतावैफल्ययोरतिरिक्तत्वादित्यत आह- सिद्धेति सिद्धप्रश्नादिकं यत् तदाधिक्यान्तगर्तं भवेत्
nyāyasudhā: tatra praśnadoṣeṣvaprayojanatā yadyapyu(ttaro)ttarapraśneṣvavadhārayitumaśakyā tathāpi prathamapraśne sambhāvitā dūṣaṇatvenodbhāvayituṃ śakyata eva nahi kathopakrame pradhānaprameyapraśnamapahāyaivaṃvidhaḥ praśnaḥ sambhavatīti anenaiva nyāyenāsaṅgatirapi sarvathā saṅgatyanupalambha evodbhāvyeti draṣṭavyam 9,152 nanvevaṃ sati ṣaḍeva nigrahasthānānīti bhajyeta svavyāhatyasaṅgatyorvirodhāsaṅgatyantarbhāve 'pi siddhārthatāvaiphalyayoratiriktatvādityata āha- siddheti siddhapraśnādikaṃ yat tadādhikyāntagartaṃ bhavet
3.2.32ab
न्यायसुधा: दूषणान्तर्भावकथनप्रसङ्गेन प्रागुक्तप्रमाणत्रित्वनियमसिद्धये परैः पृथक्प्रमाणत्वेनाङ्गीकृतानामर्थापत्त्यादीनामुक्तान्तर्भावमाह- अर्थापत्तीति अर्थापत्त्युपमाभावा अनुमान्तर्गताः
nyāyasudhā: dūṣaṇāntarbhāvakathanaprasaṅgena prāguktapramāṇatritvaniyamasiddhaye paraiḥ pṛthakpramāṇatvenāṅgīkṛtānāmarthāpattyādīnāmuktāntarbhāvamāha- arthāpattīti arthāpattyupamābhāvā anumāntargatāḥ
3.2.32bc
न्यायसुधा: अनुपपद्यमानदर्शनादुपपादके बुद्धिरर्थापत्तिः यथा जीवतो गृहाभावदर्शनाद्बहिर्भावबुद्धिः तत्र जीवतो गृहाभावस्यानुपपद्यमानता नाम किं सर्वथासम्भवः किं बहिर्भावेन विनानवस्थानम् आद्ये दहनशैत्यमप्यनुमानाभासात्प्रतीतं किं कमप्यर्थं न बोधयेत् तत्प्रतीतिर्भ्रान्तिरिति चेत् सर्वथासम्भवतो गृहाभावस्यापि प्रतीतिः कथं न भ्रान्तिः दहनशैत्यस्योपपादकं नास्तीति चेन्न सर्वथाप्यसम्भवतो गृहाभावस्यापि तदनुपपत्तेः द्वितीये व्याप्तिरेव सेति व्याप्यदर्शनाद्वयापकबुद्धिरर्थापत्तिरनुमानमेव प्रमाणद्वयविरोधो ऽनुपपत्तिरिति चेन्न प्रकृतोदाहरणे तदभावात् विरोधो हि तदा स्याद्यदि जीवतीत्यस्य गृहे ऽस्तीत्यर्थः स्यात् यदि वा गृहे नास्तीत्यस्य न जीवतीत्यर्थः स्यात् नच तदस्ति स्वस्मिन्नेवान्यथाभावादर्शनात् यो हि मातापितृभ्यां सु(रक्षी)शिक्षितो न जातु गृहान्निर्गच्छति सो ऽन्यानपि तथा मन्यमानो जीवनप्रमाणस्य गृहे सत्त्वमेवार्थं प्रतिपाद्यत इति एवं तर्हि सन्दिहानो ऽवतिष्ठेत न तु बहिर्भावं निश्चिनुयात् अन्यथा प्रकरणसमेनापि किञ्चिदवधारयेत् एतेनैतदपि निरस्तम् यदाहुः अनुमानत्वपक्षे किं बहिर्भावे जीवनमात्रं लिङ्गमुत गृहाभावमात्रम् अथवा विशिष्यम् न प्रथमद्वितीयौ व्यभिचारात् न तृतीयः विरुद्धयोर्विशेषणविशेष्यभावानुपपत्तेः अविरोधप्रतीतेश्च बहिर्भावकल्पनोत्तरकालीनत्वेनेतरेतराश्रयापत्तेरिति जीवनग्रहाभावयोर्विरोधस्य अभावात् भावे वारऽथापत्तेरप्यनुपपत्तेः अतो ऽविनाभावबलेनार्थप्रतीतिहेतुत्वादर्थापत्तिरनुमानमेव 9,153 एतेन केवलव्यतिरेकी परिशेषश्चार्थापत्तिरेव नानुमानमित्यपि निरस्तम् 9,156 गृह्यमाणे वस्तुनि स्मर्यमाणप्रतियोगिकसादृश्यदर्शनात् स्मर्यमाणे गृह्यमाणप्रतियोगिकसादृश्यप्रतीतिरुपमानम् यथा गामनुभूय वनं गतो गवये गोसादृश्यमुपलभ्य गवि गवयसादृश्यं प्रत्येति यद्यपि नैतत्स्मरणम् प्रतियोगिनो गवयस्य प्रागननुभूतत्वेन गोगतसादृश्यस्याननुभूतत्वात् नहि सामग्षभावे योग्येन्द्रियसन्निकर्षसद्भावमात्रेणानुभवः शक्यो ऽङ्गीकर्तुम् प्रतियोगिज्ञानस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां सादृश्यप्रतीतौ हेतुत्वमवधृतमेव निर्विकल्पकप्रतीत्यभ्युपगमस्त्वप्रामाणिक एव तथापि यो यत्सदृशः स तत्सदृश इति व्याप्तिबलेन गमकत्वादनुमानमेव व्यधिकरणत्वान्नेति चेत्तस्यादोषताया निरूपितत्वात् एकाधिकरणतायाः शक्यसम्पादनत्वाच्च तस्माद्वैसादृश्यदर्शनवत्सादृश्यदर्शनमपि न पृथक् प्रमाणम् 9,159 अन्ये तु संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रमितिफलमनधिगतसङ्गतिसंज्ञास्मरणसहायं तत्समभिव्याहृतातिदेशवाक्यार्थप्रत्यभिज्ञानमुपमानम् अतिदेशवाक्यार्थश्च क्वचित्साधर्म्यं क्वचिद्वैधर्म्यं क्वचिद्धर्ममात्रमिति त्रिविधो भवति यथाव्युत्पन्नगवयपदार्थो गोसदृशो गवय इत्यतिदेशवाक्यानुभूतमर्थं प्रत्यक्षे(ण) गवये प्रत्यभिज्ञानम् गवयपदं स्मरन् गवयपदस्य गवये सङ्गतिमवगच्छति तदिदं साधर्म्योपमानम् वैधर्म्योपमानं तु गवादिवद्द्विशफो न भवत्यश्व इति वाक्यार्थप्रत्यभिज्ञानादश्वे ऽश्वपदसङ्गतिग्रहणम् धर्ममात्रोपमानमपि दीर्घग्रीवत्वादिधर्मवान्पशुरुष्ष इति वाक्यार्थप्रत्यभिज्ञानादुष्षपदव्युत्पत्तिरिति मन्यन्ते तत्र यद्यपि संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिः प्राग्गवयादिदर्शनादतिदेशवाक्येन प्रयोगादिना लिङ्गेन वा भवितुं नार्हति सम्बन्धिनो ऽनवगमे सम्बन्धस्यावगन्तुमशक्यत्वात् तथापि गवयादिदर्शनोत्तरकालं साधर्म्यादिना लिङ्गेनैव भविष्यति एतस्यां दशायामतिदेशवाक्यं व्याप्तिग्राहकत्वेनोपयुज्यते यथा हि पृथिवीत्वाभिसम्बन्धात्पृथिवीति व्यवहर्तव्येति श्रुतवतः पृथिवीत्वाभिसम्बन्धं क्वचिद्द्रव्ये पश्यतो ऽनुमानेनैव संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिरभ्युपगता तथा प्रकृते ऽपीति कथमिदं पृथक् प्रमाणं स्यादिति 9,161 घटादिप्रत्यक्षयोग्यार्थप्रतियोगिकाभावप्रतीतिसाधनं प्रमाणमभावः तच्चानुपलब्धिलक्षणं लिङ्गमेवेत्यभावो ऽपि नानुमानाद्भिद्यते अतो युक्तं त्रीण्येव प्रमाणानीति तत्किमभावो नियमेनानुमानान्तर्गत इत्यत आह- क्वचिदिति ... क्वचित् प्रत्यक्षान्तर्गतो ऽभावः
nyāyasudhā: anupapadyamānadarśanādupapādake buddhirarthāpattiḥ yathā jīvato gṛhābhāvadarśanādbahirbhāvabuddhiḥ tatra jīvato gṛhābhāvasyānupapadyamānatā nāma kiṃ sarvathāsambhavaḥ kiṃ bahirbhāvena vinānavasthānam ādye dahanaśaityamapyanumānābhāsātpratītaṃ kiṃ kamapyarthaṃ na bodhayet tatpratītirbhrāntiriti cet sarvathāsambhavato gṛhābhāvasyāpi pratītiḥ kathaṃ na bhrāntiḥ dahanaśaityasyopapādakaṃ nāstīti cenna sarvathāpyasambhavato gṛhābhāvasyāpi tadanupapatteḥ dvitīye vyāptireva seti vyāpyadarśanādvayāpakabuddhirarthāpattiranumānameva pramāṇadvayavirodho 'nupapattiriti cenna prakṛtodāharaṇe tadabhāvāt virodho hi tadā syādyadi jīvatītyasya gṛhe 'stītyarthaḥ syāt yadi vā gṛhe nāstītyasya na jīvatītyarthaḥ syāt naca tadasti svasminnevānyathābhāvādarśanāt yo hi mātāpitṛbhyāṃ su(rakṣī)śikṣito na jātu gṛhānnirgacchati so 'nyānapi tathā manyamāno jīvanapramāṇasya gṛhe sattvamevārthaṃ pratipādyata iti evaṃ tarhi sandihāno 'vatiṣṭheta na tu bahirbhāvaṃ niścinuyāt anyathā prakaraṇasamenāpi kiñcidavadhārayet etenaitadapi nirastam yadāhuḥ anumānatvapakṣe kiṃ bahirbhāve jīvanamātraṃ liṅgamuta gṛhābhāvamātram athavā viśiṣyam na prathamadvitīyau vyabhicārāt na tṛtīyaḥ viruddhayorviśeṣaṇaviśeṣyabhāvānupapatteḥ avirodhapratīteśca bahirbhāvakalpanottarakālīnatvenetaretarāśrayāpatteriti jīvanagrahābhāvayorvirodhasya abhāvāt bhāve vār'thāpatterapyanupapatteḥ ato 'vinābhāvabalenārthapratītihetutvādarthāpattiranumānameva 9,153 etena kevalavyatirekī pariśeṣaścārthāpattireva nānumānamityapi nirastam 9,156 gṛhyamāṇe vastuni smaryamāṇapratiyogikasādṛśyadarśanāt smaryamāṇe gṛhyamāṇapratiyogikasādṛśyapratītirupamānam yathā gāmanubhūya vanaṃ gato gavaye gosādṛśyamupalabhya gavi gavayasādṛśyaṃ pratyeti yadyapi naitatsmaraṇam pratiyogino gavayasya prāgananubhūtatvena gogatasādṛśyasyānanubhūtatvāt nahi sāmagṣabhāve yogyendriyasannikarṣasadbhāvamātreṇānubhavaḥ śakyo 'ṅgīkartum pratiyogijñānasyānvayavyatirekābhyāṃ sādṛśyapratītau hetutvamavadhṛtameva nirvikalpakapratītyabhyupagamastvaprāmāṇika eva tathāpi yo yatsadṛśaḥ sa tatsadṛśa iti vyāptibalena gamakatvādanumānameva vyadhikaraṇatvānneti cettasyādoṣatāyā nirūpitatvāt ekādhikaraṇatāyāḥ śakyasampādanatvācca tasmādvaisādṛśyadarśanavatsādṛśyadarśanamapi na pṛthak pramāṇam 9,159 anye tu saṃjñāsaṃjñisambandhapramitiphalamanadhigatasaṅgatisaṃjñāsmaraṇasahāyaṃ tatsamabhivyāhṛtātideśavākyārthapratyabhijñānamupamānam atideśavākyārthaśca kvacitsādharmyaṃ kvacidvaidharmyaṃ kvaciddharmamātramiti trividho bhavati yathāvyutpannagavayapadārtho gosadṛśo gavaya ityatideśavākyānubhūtamarthaṃ pratyakṣe(ṇa) gavaye pratyabhijñānam gavayapadaṃ smaran gavayapadasya gavaye saṅgatimavagacchati tadidaṃ sādharmyopamānam vaidharmyopamānaṃ tu gavādivaddviśapho na bhavatyaśva iti vākyārthapratyabhijñānādaśve 'śvapadasaṅgatigrahaṇam dharmamātropamānamapi dīrghagrīvatvādidharmavānpaśuruṣṣa iti vākyārthapratyabhijñānāduṣṣapadavyutpattiriti manyante tatra yadyapi saṃjñāsaṃjñisambandhapratipattiḥ prāggavayādidarśanādatideśavākyena prayogādinā liṅgena vā bhavituṃ nārhati sambandhino 'navagame sambandhasyāvagantumaśakyatvāt tathāpi gavayādidarśanottarakālaṃ sādharmyādinā liṅgenaiva bhaviṣyati etasyāṃ daśāyāmatideśavākyaṃ vyāptigrāhakatvenopayujyate yathā hi pṛthivītvābhisambandhātpṛthivīti vyavahartavyeti śrutavataḥ pṛthivītvābhisambandhaṃ kvaciddravye paśyato 'numānenaiva saṃjñāsaṃjñisambandhapratipattirabhyupagatā tathā prakṛte 'pīti kathamidaṃ pṛthak pramāṇaṃ syāditi 9,161 ghaṭādipratyakṣayogyārthapratiyogikābhāvapratītisādhanaṃ pramāṇamabhāvaḥ taccānupalabdhilakṣaṇaṃ liṅgamevetyabhāvo 'pi nānumānādbhidyate ato yuktaṃ trīṇyeva pramāṇānīti tatkimabhāvo niyamenānumānāntargata ityata āha- kvaciditi ... kvacit pratyakṣāntargato 'bhāvaḥ
3.2.32d
न्यायसुधा: कदाचिद्धटाद्यभावग्राहकं प्रत्यक्षमपि भवतीत्यर्थः किं तर्हि प्रत्यक्षयोग्यार्थानां सर्वेषामप्यभावः प्रमाणद्वयवेद्य इत्यत आह- सुखादेरिति ... सुखादेर्नियमेन च
nyāyasudhā: kadāciddhaṭādyabhāvagrāhakaṃ pratyakṣamapi bhavatītyarthaḥ kiṃ tarhi pratyakṣayogyārthānāṃ sarveṣāmapyabhāvaḥ pramāṇadvayavedya ityata āha- sukhāderiti ... sukhāderniyamena ca
3.2.33a
न्यायसुधा: चस्त्वर्थः सुखादेरान्तरस्य साक्षिवेद्यस्याभावस्तु नियमेन साक्षिप्रत्यक्षेणैव ग्राह्य इत्यर्थः यद्वाभाव इति प्रमाणमेवोच्यते तस्य सुखादेरिति परम्परया सम्बन्धः नियमेन प्रत्यक्षान्तर्गत इति सम्बन्धः अनेन बाह्यानां प्रत्यक्षयोग्यानां घटादीनामभावः प्रत्यक्षानुमानवेद्य इत्युक्तम् तदयुक्तम् एकस्यैव ज्ञानस्य स्वतन्त्रकारणद्वयजन्यत्वानुपपत्तेः परस्परविरुद्धपरोक्षापरोक्षत्वलक्षणाकारद्वयप्राप्तेश्चेत्यत उक्तम्- क्वचिदिति 9,162 तथाप्यनुपपत्तिरेव, प्रत्यक्षग्राह्ये ऽर्थेऽनुमानानवकाशादित्यत आह- अन्यत्रेति अन्यत्र खडिति प्राप्तः
nyāyasudhā: castvarthaḥ sukhāderāntarasya sākṣivedyasyābhāvastu niyamena sākṣipratyakṣeṇaiva grāhya ityarthaḥ yadvābhāva iti pramāṇamevocyate tasya sukhāderiti paramparayā sambandhaḥ niyamena pratyakṣāntargata iti sambandhaḥ anena bāhyānāṃ pratyakṣayogyānāṃ ghaṭādīnāmabhāvaḥ pratyakṣānumānavedya ityuktam tadayuktam ekasyaiva jñānasya svatantrakāraṇadvayajanyatvānupapatteḥ parasparaviruddhaparokṣāparokṣatvalakṣaṇākāradvayaprāpteścetyata uktam- kvaciditi 9,162 tathāpyanupapattireva, pratyakṣagrāhye 'rthe'numānānavakāśādityata āha- anyatreti anyatra khaḍiti prāptaḥ
3.2.33b
9,162f. न्यायसुधा: सुखादेरन्यत्र घटादौ प्रतियोगिनि सति, यो ऽभावो ऽभावप्रमाणं खडिति प्राप्नोति, तत्प्रत्यक्षम् यत्तु विलम्बेन जायते तदनुमानमिति एतदुक्तं भवति घटाद्यभावग्राहकं योग्यानुपलब्धिरूपं प्रमाणं पृथगेवेति मीमांसकाः अनुपलब्धिलिङ्गकमनुमानमेवे तदिति सौगताः तदुभयमप्यनुपपन्नम् प्रतियोगिस्मरणवतः पुरोवर्तिनि भूतले घटाद्यभावस्य प्रत्यक्षेणैव(चाव)गम्यमानत्वात् इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायिनो ऽभावप्रत्ययस्याप्रत्यक्षफलत्वानुपपत्तेः अपरोक्षकारत्वस्यानुभवसिद्धत्वात् बाधकाभावाच्चान्यत्रोपक्षयकल्पनानुपपत्तेः अन्यथा रूपादिज्ञाने ऽपि प्रमाणान्तरकल्पनाप्रसङ्गात् लिङ्गदर्शनव्याप्तिस्मरणादिविलम्बेन विना खडिति जायमानस्यानुमानफलत्वानुपपत्तेः लिङ्गस्य ज्ञातस्यैव करणत्वादनुपलब्धेरप्यभावत्वेनानुपलब्ध्यन्तरापेक्षायामनवस्थाप्रसङ्गाच्च 9,164 ननु च प्रातश्चत्वरादौ प्रतियोगिस्मरणाभावेन गजाद्यभावंमननुभूय देशान्तरं गतो गजस्मृतिमान्प्रातश्चत्वरे गजो नासीदिति प्रतिपद्यते न तत्र प्रत्यक्षस्यावकाश इत्यनुपलब्धिलक्षणं पृथक् प्रमाणं तत्राङ्गीकार्यमिति मैवम् तत्राभावस्याप्रत्यक्षत्वे ऽप्यनुपलब्धिलिङ्गकानुमानवेद्यताभ्युपगमात् अनुपलब्धेश्च स्मरणाभावलिङ्गानुमेयत्वात् अत एव तत्र क्षणं ध्यात्वा नासीच्चत्वरे गज इति प्रतिपद्यते स्मरणाभावो ऽप्यनुपलब्ध्यन्तरानुमेय इत्यनवस्थेत्यपि नास्ति साक्षिग्राह्याणां बुद्धिसुखादीनामवभावस्य नियमेन साक्षि(प्रत्यक्ष)वेद्यत्वादिति 9,165 तथाप्युपक्रमोपसंहारावभ्यासापूवर्ताफलार्थवादाः प्रमाणानि सन्तीति कथं तत्त्रित्वनियम इत्यत आह- प्रारम्भाद्याश्चेति ... प्रारम्भाद्याश्च युक्तयः
9,162f. nyāyasudhā: sukhāderanyatra ghaṭādau pratiyogini sati, yo 'bhāvo 'bhāvapramāṇaṃ khaḍiti prāpnoti, tatpratyakṣam yattu vilambena jāyate tadanumānamiti etaduktaṃ bhavati ghaṭādyabhāvagrāhakaṃ yogyānupalabdhirūpaṃ pramāṇaṃ pṛthageveti mīmāṃsakāḥ anupalabdhiliṅgakamanumānameve taditi saugatāḥ tadubhayamapyanupapannam pratiyogismaraṇavataḥ purovartini bhūtale ghaṭādyabhāvasya pratyakṣeṇaiva(cāva)gamyamānatvāt indriyānvayavyatirekānuvidhāyino 'bhāvapratyayasyāpratyakṣaphalatvānupapatteḥ aparokṣakāratvasyānubhavasiddhatvāt bādhakābhāvāccānyatropakṣayakalpanānupapatteḥ anyathā rūpādijñāne 'pi pramāṇāntarakalpanāprasaṅgāt liṅgadarśanavyāptismaraṇādivilambena vinā khaḍiti jāyamānasyānumānaphalatvānupapatteḥ liṅgasya jñātasyaiva karaṇatvādanupalabdherapyabhāvatvenānupalabdhyantarāpekṣāyāmanavasthāprasaṅgācca 9,164 nanu ca prātaścatvarādau pratiyogismaraṇābhāvena gajādyabhāvaṃmananubhūya deśāntaraṃ gato gajasmṛtimānprātaścatvare gajo nāsīditi pratipadyate na tatra pratyakṣasyāvakāśa ityanupalabdhilakṣaṇaṃ pṛthak pramāṇaṃ tatrāṅgīkāryamiti maivam tatrābhāvasyāpratyakṣatve 'pyanupalabdhiliṅgakānumānavedyatābhyupagamāt anupalabdheśca smaraṇābhāvaliṅgānumeyatvāt ata eva tatra kṣaṇaṃ dhyātvā nāsīccatvare gaja iti pratipadyate smaraṇābhāvo 'pyanupalabdhyantarānumeya ityanavasthetyapi nāsti sākṣigrāhyāṇāṃ buddhisukhādīnāmavabhāvasya niyamena sākṣi(pratyakṣa)vedyatvāditi 9,165 tathāpyupakramopasaṃhārāvabhyāsāpūvartāphalārthavādāḥ pramāṇāni santīti kathaṃ tattritvaniyama ityata āha- prārambhādyāśceti ... prārambhādyāśca yuktayaḥ
3.2.33cd
न्यायसुधा: युक्तयः अनुमानानि कुत इत्यत आह- आगमेति आगमार्थावसित्यर्था नियतव्याप्तयो ऽखिलाः
nyāyasudhā: yuktayaḥ anumānāni kuta ityata āha- āgameti āgamārthāvasityarthā niyatavyāptayo 'khilāḥ
3.2.34ab
न्यायसुधा: यतो ऽखिलाः प्रारम्भाद्या नियतव्याप्तयो, यो यत्र प्रारभ्यते स तत्र प्रतिपाद्य इत्यादिरूपां व्याप्तिमपेक्षमाणा एवागमार्थावसित्यर्था भवन्त्यतो युक्तय एवेत्यर्थः एतेनागमान्तर्भावो ऽपि निरस्तः उपक्रमाद्या आगमविषया एव न चार्थापत्त्युपमाभावा इति योगविभागः 9,166 वाक्यादीनामपि प्रमाणानमनुमानान्तर्भावमाह- वाक्यमिति वाक्यं प्रकरणं स्थानं समाख्या च तथाविधाः
nyāyasudhā: yato 'khilāḥ prārambhādyā niyatavyāptayo, yo yatra prārabhyate sa tatra pratipādya ityādirūpāṃ vyāptimapekṣamāṇā evāgamārthāvasityarthā bhavantyato yuktaya evetyarthaḥ etenāgamāntarbhāvo 'pi nirastaḥ upakramādyā āgamaviṣayā eva na cārthāpattyupamābhāvā iti yogavibhāgaḥ 9,166 vākyādīnāmapi pramāṇānamanumānāntarbhāvamāha- vākyamiti vākyaṃ prakaraṇaṃ sthānaṃ samākhyā ca tathāvidhāḥ
3.2.34cd
न्यायसुधा: यतो वाक्यादयो ऽपि तथाविधा व्याप्तिमपेक्ष्यैवागमार्थावसित्यर्थास्ततस्तथाविधा युक्तय एवेत्यर्थः उपक्रमादीनामुत्तरोत्तरं प्राबल्यं वाक्यादीनां तु पूर्वपूर्वमिति ज्ञापनाय योगविभागः यद्युपक्रमादयो वाक्यादयश्चानुमाने ऽन्तर्भवन्ति तर्हि कथम्"उपक्रमोपसंहारावभ्यासो ऽपूर्वता फलम् अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णयेऽ; इत्युपक्रमादीनामनुमानापरपर्या(याया उप)योपपत्तेः पृथक्त्वेनोक्तिः त तथा"श्रुतिर्लिङ्गं समाख्या च वाक्यं प्रकरणं तथाऽ; इति वाक्यादीनां लिङ्गादित्यत आह- कुरुपाण्डववदिति कुरुपाण्डववत् तेषामुपपत्तेः पृथग् वचः
nyāyasudhā: yato vākyādayo 'pi tathāvidhā vyāptimapekṣyaivāgamārthāvasityarthāstatastathāvidhā yuktaya evetyarthaḥ upakramādīnāmuttarottaraṃ prābalyaṃ vākyādīnāṃ tu pūrvapūrvamiti jñāpanāya yogavibhāgaḥ yadyupakramādayo vākyādayaścānumāne 'ntarbhavanti tarhi katham"upakramopasaṃhārāvabhyāso 'pūrvatā phalam arthavādopapattī ca liṅgaṃ tātparyanirṇaye'; ityupakramādīnāmanumānāparaparyā(yāyā upa)yopapatteḥ pṛthaktvenoktiḥ ta tathā"śrutirliṅgaṃ samākhyā ca vākyaṃ prakaraṇaṃ tathā'; iti vākyādīnāṃ liṅgādityata āha- kurupāṇḍavavaditi kurupāṇḍavavat teṣāmupapatteḥ pṛthag vacaḥ
Adhyāya 3 (cont. 5)
3.2.35
9,167 न्यायसुधा: यथा पाण्डवानां कुरु(विशेष)त्वे ऽपि सामान्यविशेषापेक्षया"सन्तानबीजं कुरुपाण्डवानामऽ; इत्यादौ कुरुभ्यः पृथग्वचनं तथा तेषामुपक्रमादीनां वाक्यादीनां चानुमानत्वे ऽप्युपपत्तेर्लिङ्गाच्च पृथग्वचनं युक्तमित्यर्थः ननु तथापि शाकुनलिप्यक्षरचेष्यासम्बवैतिह्यपरिशेषाः पृथक् प्रमाणानि सन्तीति चेत्(न) शाकुनलिप्यक्षरचेष्यानामन्तर्भावस्य न विलक्षणाधिकरणे सूचितत्वात् सम्भवैतिह्ययोरनुमानागमान्तर्भावस्य सर्ववादिसम्प्रतिपन्नत्वात् परिशेषस्य च"परिशेषो मिथः सिद्धिःऽ; इत्यनेनैवानुमानत्वस्य स्थितत्वात् 9,168 ननु तथापि जैनास्तर्कं पृथक् प्रमाणमाहुः सत्यम् मिथस्सिसिद्धिरीत्यादिना सो ऽप्यनुमानान्तर्गत इति सूचितमेव अत्राह तर्कः प्रमाणमेव न भवति कुतो ऽनुमानम् तथाहि अनिष्यप्रसञ्जनं तर्कः अनिष्यं च द्विविधं (धा) प्रामाणिकपरित्यागो ऽप्रामाणिकस्वीकारश्चेति स पञ्चविधः आत्माश्रयान्योन्याश्रयचक्रकानवस्थाप्रमाणबाधितार्थप्रसङ्गभेदात् तत्र प्रसङ्गो नाम व्याप्याङ्गीकारे ऽनिष्यव्यापकप्रसञ्जनम् 9,171 सो ऽयं तर्कः प्रमाणानामनुग्राहकः अनुग्रहश्च प्रमाणविषयसम्भावनादिरूपः तथाहि भूतले घटः किन्न स्यादिति विपरीतशङ्कया कुण्ठितशक्तिकं प्रत्यक्षं न तावद्घटाभावं निश्निनुयाद्यावद्यद्यत्र घटो ऽभविष्यत्तदा भूतलमिवाद्रक्ष्यत तत्तुल्यदर्शनसामग्रीकत्वादिति तर्केण विपरीतशङ्का नापनीयते तर्को हि दुर्जन इव पराभिलषितं वि(व्यव)च्छिद्य घटाभावं सम्भावयति अथेदानीं प्रत्यक्षं सुजन इव स्वप्रमेयं निश्चिनोति 9,172 एवं क्वचिद्वयभिचारशङ्कयोपाधिशङ्कया वा धूमवानपि पर्वतो ऽग्निमान्मा भूदिति पक्षे विपक्षशङ्कयानुमाने कुण्ठिते यदि निरग्निकः स्यात्पर्वतस्तदा निर्धूमो ऽपि स्यादित्यादिरूपस्तर्कः प्रवर्तते स ह्युपाधिकोटौ तदायत्तव्यभिचारकोटौ वानिष्यमुपजनयन्विपरीतेच्छां विच्छिनत्ति ततश्च निश्चिताविनाभावमनुमानं निष्कम्मपेवाग्निमत्त्वं निश्चाययति तथा स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र लिङ्गा प्रतीयमानाया भावनाया भाव्यपेक्षायां, किं भाव्यो धात्वर्थो भवतु, भवतु वा स्वर्ग, इति सन्देहे समानपदोपात्तत्वाद्धात्वर्थ एव भाव्य इति शङ्कया कुण्ठितशक्तिः शब्दो जोषमेवास्ते यदि धात्वर्थो भाव्यः स्यात्तदा विधेरिष्याभ्युपायत्वं शास्त्रस्य च तद्बोधकत्वं तत्प्रणेतुश्चाप्तत्वं प्रेक्षावतां प्रवृत्तिश्चेत्येतत्सर्वं न स्यादिति तर्केणापनीतायां शङ्कायां शब्दः स्वर्गमेव भाव्यतयावधारयति एवं नानाविधस्तर्कसाध्यो ऽनुग्रहः स्वयमेव बोद्धव्यः 9,175 सो ऽयं प्रमारूपं वा प्रमाणं स्याल्लिङ्गदशर्नवदप्रमारूपं वेन्द्रियादिवत् न तावदन्यः तर्(क)स्याहार्यरूपत्वात् न तत्करणमपि प्रमाणम् प्रमाफलत्वाभावात् न द्वितीयः आरोपितविषयत्वात् विपर्ययप्रामाण्योपगतौ तु तेनास्य नियामकः सम्बन्धो नास्ति असम्बद्धस्य गमकत्वे चातिप्रसङ्गः अनुमानत्वे चास्यापादकं लिङ्गमापाद्यं साध्यमिति वक्तव्यम् नच तद्युक्तम् आपादकस्याहार्यत्वेनान्यतरासिद्धत्वात् आपाद्यस्य चानिष्टत्वेन बाधितत्वात् न ह्यसिद्धं लिङ्गं भवति नापि बाधितं साध्यम् सति चाश्रये ऽनुमानं भवति न(हि)च भूतले घटो ऽस्ति यः साध्यसाधनयोराश्रयः स्यात् व्यधिकरणता चापाद्यापादकयोर्बहुलमुपलभ्यते आपाद्यस्य साध्यत्वे ऽपसिद्धान्तश्च स्यात् धूमसद्भावस्य स्वयमभ्युपगन्तव्यत्वात् तस्माद्विपर्ययपरतन्त्रत्वादप्रमाणमेव प्रमाणानामनुग्राहकस्तर्क इति कुतो ऽस्यानुमाने ऽन्तर्भाव इत्यत आह- स्वन्यायैरिति 9,176 स्वन्यायैः साधनं कार्यं परन्यायैस्तु दूषणम् स्वन्यायैर्दूषणं च स्यात् साधितैः प्रतिवादिनः
9,167 nyāyasudhā: yathā pāṇḍavānāṃ kuru(viśeṣa)tve 'pi sāmānyaviśeṣāpekṣayā"santānabījaṃ kurupāṇḍavānām'; ityādau kurubhyaḥ pṛthagvacanaṃ tathā teṣāmupakramādīnāṃ vākyādīnāṃ cānumānatve 'pyupapatterliṅgācca pṛthagvacanaṃ yuktamityarthaḥ nanu tathāpi śākunalipyakṣaraceṣyāsambavaitihyapariśeṣāḥ pṛthak pramāṇāni santīti cet(na) śākunalipyakṣaraceṣyānāmantarbhāvasya na vilakṣaṇādhikaraṇe sūcitatvāt sambhavaitihyayoranumānāgamāntarbhāvasya sarvavādisampratipannatvāt pariśeṣasya ca"pariśeṣo mithaḥ siddhiḥ'; ityanenaivānumānatvasya sthitatvāt 9,168 nanu tathāpi jaināstarkaṃ pṛthak pramāṇamāhuḥ satyam mithassisiddhirītyādinā so 'pyanumānāntargata iti sūcitameva atrāha tarkaḥ pramāṇameva na bhavati kuto 'numānam tathāhi aniṣyaprasañjanaṃ tarkaḥ aniṣyaṃ ca dvividhaṃ (dhā) prāmāṇikaparityāgo 'prāmāṇikasvīkāraśceti sa pañcavidhaḥ ātmāśrayānyonyāśrayacakrakānavasthāpramāṇabādhitārthaprasaṅgabhedāt tatra prasaṅgo nāma vyāpyāṅgīkāre 'niṣyavyāpakaprasañjanam 9,171 so 'yaṃ tarkaḥ pramāṇānāmanugrāhakaḥ anugrahaśca pramāṇaviṣayasambhāvanādirūpaḥ tathāhi bhūtale ghaṭaḥ kinna syāditi viparītaśaṅkayā kuṇṭhitaśaktikaṃ pratyakṣaṃ na tāvadghaṭābhāvaṃ niśninuyādyāvadyadyatra ghaṭo 'bhaviṣyattadā bhūtalamivādrakṣyata tattulyadarśanasāmagrīkatvāditi tarkeṇa viparītaśaṅkā nāpanīyate tarko hi durjana iva parābhilaṣitaṃ vi(vyava)cchidya ghaṭābhāvaṃ sambhāvayati athedānīṃ pratyakṣaṃ sujana iva svaprameyaṃ niścinoti 9,172 evaṃ kvacidvayabhicāraśaṅkayopādhiśaṅkayā vā dhūmavānapi parvato 'gnimānmā bhūditi pakṣe vipakṣaśaṅkayānumāne kuṇṭhite yadi niragnikaḥ syātparvatastadā nirdhūmo 'pi syādityādirūpastarkaḥ pravartate sa hyupādhikoṭau tadāyattavyabhicārakoṭau vāniṣyamupajanayanviparītecchāṃ vicchinatti tataśca niścitāvinābhāvamanumānaṃ niṣkammapevāgnimattvaṃ niścāyayati tathā svargakāmo yajetetyatra liṅgā pratīyamānāyā bhāvanāyā bhāvyapekṣāyāṃ, kiṃ bhāvyo dhātvartho bhavatu, bhavatu vā svarga, iti sandehe samānapadopāttatvāddhātvartha eva bhāvya iti śaṅkayā kuṇṭhitaśaktiḥ śabdo joṣamevāste yadi dhātvartho bhāvyaḥ syāttadā vidheriṣyābhyupāyatvaṃ śāstrasya ca tadbodhakatvaṃ tatpraṇetuścāptatvaṃ prekṣāvatāṃ pravṛttiścetyetatsarvaṃ na syāditi tarkeṇāpanītāyāṃ śaṅkāyāṃ śabdaḥ svargameva bhāvyatayāvadhārayati evaṃ nānāvidhastarkasādhyo 'nugrahaḥ svayameva boddhavyaḥ 9,175 so 'yaṃ pramārūpaṃ vā pramāṇaṃ syālliṅgadaśarnavadapramārūpaṃ vendriyādivat na tāvadanyaḥ tar(ka)syāhāryarūpatvāt na tatkaraṇamapi pramāṇam pramāphalatvābhāvāt na dvitīyaḥ āropitaviṣayatvāt viparyayaprāmāṇyopagatau tu tenāsya niyāmakaḥ sambandho nāsti asambaddhasya gamakatve cātiprasaṅgaḥ anumānatve cāsyāpādakaṃ liṅgamāpādyaṃ sādhyamiti vaktavyam naca tadyuktam āpādakasyāhāryatvenānyatarāsiddhatvāt āpādyasya cāniṣṭatvena bādhitatvāt na hyasiddhaṃ liṅgaṃ bhavati nāpi bādhitaṃ sādhyam sati cāśraye 'numānaṃ bhavati na(hi)ca bhūtale ghaṭo 'sti yaḥ sādhyasādhanayorāśrayaḥ syāt vyadhikaraṇatā cāpādyāpādakayorbahulamupalabhyate āpādyasya sādhyatve 'pasiddhāntaśca syāt dhūmasadbhāvasya svayamabhyupagantavyatvāt tasmādviparyayaparatantratvādapramāṇameva pramāṇānāmanugrāhakastarka iti kuto 'syānumāne 'ntarbhāva ityata āha- svanyāyairiti 9,176 svanyāyaiḥ sādhanaṃ kāryaṃ paranyāyaistu dūṣaṇam svanyāyairdūṣaṇaṃ ca syāt sādhitaiḥ prativādinaḥ
3.2.36ab
न्यायसुधा: न्यायशब्देन धमिर्लिङ्गव्याप्तिदृष्टान्ता उच्यन्ते न केवलं परस्य किन्तु स्वस्यापि ये सिद्धा न्यायास्ते स्वन्यायाः साधनमिति दूषणस्याप्युपलक्षणम् परस्यैव सिद्धा न्यायाः परन्यायाः स्वस्यैव सिद्धा न्यायाः स्वन्यायाः चशब्देन साधनं च प्रतिवादिनः प्रति 9,179 एतदुक्तं भवति द्विविधं हि कार्यं कथकस्य, स्वपक्षसाधनं परपक्षदूषणं चेति तत्र साधनं स्वपरसम्मतैरेव न्यायैः कार्यं नान्यतरमात्रसिद्धैः यथा पर्वतो ऽग्निमान्धूमवत्त्वाद्यो यो धूमवानसावग्निमान्यथा महानस इति क्वचित्पुनः साधनं स्वमात्रसिद्धैरेव न्यायैः क्रियते तत्र च परेणान्यतरासिद्धयादावुदाहृते तं प्रति तत्साधनं क्रियते यथा शब्दो ऽनित्यः कार्यत्वात् कार्यश्चासावव्यञ्जकप्रयत्नानन्तरोपलब्धेरित्यादि सर्वथा साधनमुभयसिद्धन्यायसाध्यम् दूषणं तु द्विविधम् इदमित्थं न भवतीति वानिष्योपदर्शनेन वा तत्राद्यमुभयसिद्धन्यायैरेव कार्यम् यथा शब्दो न द्रव्यं श्रोत्रग्राह्यत्वात्सामान्यवदिति क्वचित्पुनः स्वमात्रसिद्धैर्न्यायैः साधनमिव दूषणमपि कृत्वा परं प्रति तत्साधनं क्रियते यथा तत्रैव प्रयोगे कालेनानैकान्त्यौद्भावने तस्यातीन्द्रियत्वसाधनमित्यादि सर्वथाऽद्यं दूषणमुभयसिद्धन्यायसम्पाद्यमेव द्वितीयं तु परसिद्धैरेव न्यायैः कार्यम् यथा यदि पर्वतो निरग्निकस्तदा निर्धूमः स्यादिति अत्र ह्यापादकस्य परसिद्धत्वमेव भाव्यं न स्वसिद्धत्वम् तदतिरिक्ताङ्गानां तु स्वसिद्धः सती असती वा न विवक्षिता परसिद्धिरेवोपयुज्यते तदेव च तर्क इति व्यवह्रियते तेन तत्राश्रयासिद्धयन्यतरासिद्धी भूषणे एव न दूषणे 9,181 व्यधिकरणत्वं तु न क्वापि दूषणमित्युक्तम् शक्यसम्पादनं च तर्के ऽपि सामानाधिकरणत्वम् अवश्यं चैतदेवम् अन्यथा केवलान्वयिधर्मस्य केवलव्यतिरेकिण्यभावात् तस्याननुमानत्वापत्तेः सामान्यलक्षणसद्भावात्, विशेषलक्षणाभावे ऽपि न दोष इति चेत्समं प्रकृते ऽपि व्याप्त्यपेक्षया गमकत्वस्य तर्के ऽपि विद्यमानत्वात् विद्यमान एवाश्रये विद्यमानस्यैवेत्यपि सामान्यलक्षणे निवेश्यत इति चेत् तर्हि विपक्षाभावो वा सप(क्षे स)पक्षसद्भावो ऽपि वा निवेश्यताम् प्रयोजनाभावान्नेति चेन्न प्रकृते ऽपि समत्वात् तर्कनिरासः प्रयोजनमिति चेत्तत्रापि केवलव्यतिकिनिरासः प्रयोजनं भविष्यति निर्निबन्धनो ऽसाविति चेत् समं प्रकृते ऽपि साधने ऽप्यसिद्धस्यानुमानत्वं स्यादिति चेत्तर्हि विपक्षवतः सपक्षे ऽसतो ऽपि केवलान्वयित्वं स्यात् तद्विशेषलक्षण एव निक्षेप्यमिति चेत्समानमत्रापि अत एव स्वन्यायैः साधनमित्यादिना व्यवस्था दर्शितेति [जोस्हि-14] 9,184 मभूदाश्रयासिद्धयन्यतरासिद्धयोरत्र दूषणत्वम् तथापि बाधापसिद्धान्तसद्भावान्न तर्कस्यानुमानत्वमिति चेत् न तयोरप्यसिद्धिवत्साधनदूषणविशेषयोरेव दूषणत्वेन प्रसङ्गानुमाने तदभावादिति पूर्ववत्परिहारः सिद्ध एव तथापि, साधने ऽप्यवान्तरभेदकल्पनया तर्हि बाधादेरदूषणत्वं कल्प्यतामित्यतिप्रसङ्गनिरासाय परिहारान्तरमाह- प्रसङ्गेति प्रसङ्गार्थतया प्रोक्ता न सिद्धान्तस्य दूषकाः
nyāyasudhā: nyāyaśabdena dhamirliṅgavyāptidṛṣṭāntā ucyante na kevalaṃ parasya kintu svasyāpi ye siddhā nyāyāste svanyāyāḥ sādhanamiti dūṣaṇasyāpyupalakṣaṇam parasyaiva siddhā nyāyāḥ paranyāyāḥ svasyaiva siddhā nyāyāḥ svanyāyāḥ caśabdena sādhanaṃ ca prativādinaḥ prati 9,179 etaduktaṃ bhavati dvividhaṃ hi kāryaṃ kathakasya, svapakṣasādhanaṃ parapakṣadūṣaṇaṃ ceti tatra sādhanaṃ svaparasammataireva nyāyaiḥ kāryaṃ nānyataramātrasiddhaiḥ yathā parvato 'gnimāndhūmavattvādyo yo dhūmavānasāvagnimānyathā mahānasa iti kvacitpunaḥ sādhanaṃ svamātrasiddhaireva nyāyaiḥ kriyate tatra ca pareṇānyatarāsiddhayādāvudāhṛte taṃ prati tatsādhanaṃ kriyate yathā śabdo 'nityaḥ kāryatvāt kāryaścāsāvavyañjakaprayatnānantaropalabdherityādi sarvathā sādhanamubhayasiddhanyāyasādhyam dūṣaṇaṃ tu dvividham idamitthaṃ na bhavatīti vāniṣyopadarśanena vā tatrādyamubhayasiddhanyāyaireva kāryam yathā śabdo na dravyaṃ śrotragrāhyatvātsāmānyavaditi kvacitpunaḥ svamātrasiddhairnyāyaiḥ sādhanamiva dūṣaṇamapi kṛtvā paraṃ prati tatsādhanaṃ kriyate yathā tatraiva prayoge kālenānaikāntyaudbhāvane tasyātīndriyatvasādhanamityādi sarvathā'dyaṃ dūṣaṇamubhayasiddhanyāyasampādyameva dvitīyaṃ tu parasiddhaireva nyāyaiḥ kāryam yathā yadi parvato niragnikastadā nirdhūmaḥ syāditi atra hyāpādakasya parasiddhatvameva bhāvyaṃ na svasiddhatvam tadatiriktāṅgānāṃ tu svasiddhaḥ satī asatī vā na vivakṣitā parasiddhirevopayujyate tadeva ca tarka iti vyavahriyate tena tatrāśrayāsiddhayanyatarāsiddhī bhūṣaṇe eva na dūṣaṇe 9,181 vyadhikaraṇatvaṃ tu na kvāpi dūṣaṇamityuktam śakyasampādanaṃ ca tarke 'pi sāmānādhikaraṇatvam avaśyaṃ caitadevam anyathā kevalānvayidharmasya kevalavyatirekiṇyabhāvāt tasyānanumānatvāpatteḥ sāmānyalakṣaṇasadbhāvāt, viśeṣalakṣaṇābhāve 'pi na doṣa iti cetsamaṃ prakṛte 'pi vyāptyapekṣayā gamakatvasya tarke 'pi vidyamānatvāt vidyamāna evāśraye vidyamānasyaivetyapi sāmānyalakṣaṇe niveśyata iti cet tarhi vipakṣābhāvo vā sapa(kṣe sa)pakṣasadbhāvo 'pi vā niveśyatām prayojanābhāvānneti cenna prakṛte 'pi samatvāt tarkanirāsaḥ prayojanamiti cettatrāpi kevalavyatikinirāsaḥ prayojanaṃ bhaviṣyati nirnibandhano 'sāviti cet samaṃ prakṛte 'pi sādhane 'pyasiddhasyānumānatvaṃ syāditi cettarhi vipakṣavataḥ sapakṣe 'sato 'pi kevalānvayitvaṃ syāt tadviśeṣalakṣaṇa eva nikṣepyamiti cetsamānamatrāpi ata eva svanyāyaiḥ sādhanamityādinā vyavasthā darśiteti [joshi-14] 9,184 mabhūdāśrayāsiddhayanyatarāsiddhayoratra dūṣaṇatvam tathāpi bādhāpasiddhāntasadbhāvānna tarkasyānumānatvamiti cet na tayorapyasiddhivatsādhanadūṣaṇaviśeṣayoreva dūṣaṇatvena prasaṅgānumāne tadabhāvāditi pūrvavatparihāraḥ siddha eva tathāpi, sādhane 'pyavāntarabhedakalpanayā tarhi bādhāderadūṣaṇatvaṃ kalpyatāmityatiprasaṅganirāsāya parihārāntaramāha- prasaṅgeti prasaṅgārthatayā proktā na siddhāntasya dūṣakāḥ
3.2.36cd
न्यायसुधा: प्रसङ्गः आपादनं, तदर्थतया तद्विषयतया प्रसञ्जनीयतयेति यावत् प्रोक्ताः निर्धूमत्वादयो ऽर्थाः न सिद्धान्तस्य दूषका इत्युपलक्षणम् न बाधिता इत्यपि द्रष्टव्यम् 9,184f. एतदुक्तं भवति किमापाद्यतोपेतस्य निर्धूमत्वादेर्बाध्यत्वं तत्प्रोक्तौ चापसिद्धान्त उच्यते, उत केवलस्य नाद्यः यत आपादनं नामाङ्गीकतर्व्यताज्ञापनम् न पुनः सद्भावप्रतिपादनम् नच तत्प्रमाणादिविरुद्धम् यदि विषं भक्षयिष्यसि तर्हि मरिष्यसीति यथा द्वितीये तु स्यादेव बाधादि नच तदत्रोच्यते तथा सति (तर्हि) स्यादिति न स्यादिति 9,185 असिद्धिरप्येवमेव परिहतर्व्या तथाहि किं यद्यलंकृतस्य निरग्निकत्वादेरसिद्धत्वमुच्यते किंवा केवलस्य न प्रथमः असिद्धेः यदि निरग्निकः स्यादित्य(स्य हि य)पि यदि निरग्निकत्वेनाङ्गीक्रियेतेत्यर्थः नचायमसिद्धः तथासति तर्कस्याप्यनुत्थानापत्तेः अत एव भगवानाचार्यो"यदि विद्येतऽ; इत्येतत्"विद्यत इत्यङ्गीकारो भवेद्यदिऽ; इति व्याख्यातवान् न द्वितीयः तस्यात्रानुपादानात् तथात्वे(हि) यदीति न स्यादिति 9,186 अस्मिन्परिहारे सति पूर्वोक्तव्यवस्थाश्रयणे ऽपि न कश्चिततिप्रसङ्गः 9,192 स्यादेतत् द्विविधमेवानुमानं साधनं दूषणं च तत्र तर्को न साधनमिति तावद्भवतामपि सम्मतम् नापि दूषणम् दुष्यिप्रमाजनकं हि दूषणं नाम नच तर्कस्य तत्सम्भवति परसिद्धेन हि न्यायेन परस्य तत्र दुष्यिर्ज्ञापनीया न चासौ साधुः तथात्वे हि परसिद्ध इत्येव न स्यात् असाधुना च ज्ञाप्यमाना दुष्यिराभासभूतैवेति कथं तर्को ऽनुमानमित्यतः छलजात्योर्दुष्टत्वमूलव्युत्पादनेनैवैतत्समानयोगक्षेममित्याशयवांस्तत्स्वरूपं निरूपयति- छलमिति छलं जातिरिति द्वेधा व्याहत्यन्तरमिष्यते
nyāyasudhā: prasaṅgaḥ āpādanaṃ, tadarthatayā tadviṣayatayā prasañjanīyatayeti yāvat proktāḥ nirdhūmatvādayo 'rthāḥ na siddhāntasya dūṣakā ityupalakṣaṇam na bādhitā ityapi draṣṭavyam 9,184f. etaduktaṃ bhavati kimāpādyatopetasya nirdhūmatvāderbādhyatvaṃ tatproktau cāpasiddhānta ucyate, uta kevalasya nādyaḥ yata āpādanaṃ nāmāṅgīkatarvyatājñāpanam na punaḥ sadbhāvapratipādanam naca tatpramāṇādiviruddham yadi viṣaṃ bhakṣayiṣyasi tarhi mariṣyasīti yathā dvitīye tu syādeva bādhādi naca tadatrocyate tathā sati (tarhi) syāditi na syāditi 9,185 asiddhirapyevameva parihatarvyā tathāhi kiṃ yadyalaṃkṛtasya niragnikatvāderasiddhatvamucyate kiṃvā kevalasya na prathamaḥ asiddheḥ yadi niragnikaḥ syāditya(sya hi ya)pi yadi niragnikatvenāṅgīkriyetetyarthaḥ nacāyamasiddhaḥ tathāsati tarkasyāpyanutthānāpatteḥ ata eva bhagavānācāryo"yadi vidyeta'; ityetat"vidyata ityaṅgīkāro bhavedyadi'; iti vyākhyātavān na dvitīyaḥ tasyātrānupādānāt tathātve(hi) yadīti na syāditi 9,186 asminparihāre sati pūrvoktavyavasthāśrayaṇe 'pi na kaścitatiprasaṅgaḥ 9,192 syādetat dvividhamevānumānaṃ sādhanaṃ dūṣaṇaṃ ca tatra tarko na sādhanamiti tāvadbhavatāmapi sammatam nāpi dūṣaṇam duṣyipramājanakaṃ hi dūṣaṇaṃ nāma naca tarkasya tatsambhavati parasiddhena hi nyāyena parasya tatra duṣyirjñāpanīyā na cāsau sādhuḥ tathātve hi parasiddha ityeva na syāt asādhunā ca jñāpyamānā duṣyirābhāsabhūtaiveti kathaṃ tarko 'numānamityataḥ chalajātyorduṣṭatvamūlavyutpādanenaivaitatsamānayogakṣemamityāśayavāṃstatsvarūpaṃ nirūpayati- chalamiti chalaṃ jātiriti dvedhā vyāhatyantaramiṣyate
3.2.36e
न्यायसुधा: व्याहत्यन्तरं व्याहतिप्रभेदः इष्यते प्रामाणिकैः यद्वा व्याहतिविरोधः अन्यदसङ्गतं चेति व्याहत्यन्तरम् छलमसङ्गतं जातिविरोध इत्यर्थः 9,194 तत्र जातेर्लक्षणमाह- जातिरिति जातिः स्वव्याहतिर्ज्ञेया
nyāyasudhā: vyāhatyantaraṃ vyāhatiprabhedaḥ iṣyate prāmāṇikaiḥ yadvā vyāhativirodhaḥ anyadasaṅgataṃ ceti vyāhatyantaram chalamasaṅgataṃ jātivirodha ityarthaḥ 9,194 tatra jāterlakṣaṇamāha- jātiriti jātiḥ svavyāhatirjñeyā
3.2.36f
न्यायसुधा: ज्ञेयत्यनेनोत्तरत्वविशेषणं न कार्यम् साधने ऽपि स्वव्याहतेः सम्भवात् वृथा प्रभेदकल्पनस्याप्रामाणिकत्वात् स्वव्याहतिश्च स्ववचनविरोधस्वक्रियाविरोधस्वन्यायविरोधभेदेन त्रिविधेति छललक्षणमाह- छलमिति ... छलमर्थान्तरोत्तरम्
nyāyasudhā: jñeyatyanenottaratvaviśeṣaṇaṃ na kāryam sādhane 'pi svavyāhateḥ sambhavāt vṛthā prabhedakalpanasyāprāmāṇikatvāt svavyāhatiśca svavacanavirodhasvakriyāvirodhasvanyāyavirodhabhedena trividheti chalalakṣaṇamāha- chalamiti ... chalamarthāntarottaram
3.2.37
न्यायसुधा: परोक्तस्यार्थान्तरं परिकल्प्य तस्यार्थान्तरस्योत्तरमित्यर्थः 9,195 अयं भावः अस्ति तावत्स्वव्याहतिलक्षणा जातिः, अर्थान्तरोत्तरलक्षणं छलं चेति द्विविधं निग्रहस्थानम् नच तदङ्गीकारे षडेव निग्रहस्थानानीति नियमभङ्गः जातेर्विरोधभेदत्वाच्छलस्यासङ्गतिप्रभेदत्वाद्द्वयोरपि वा विरोध एवान्तर्भावयितुं शक्यत्वात् तत्र जातिं वा छलं वा प्रयुञ्जानो दुष्यमेतदिति कथं प्रतिपादनीय इति वाच्यम् जातौ तावद्युक्ताङ्गहीनत्वादयुक्ताङ्गाधिकत्वादविषयवृत्तित्वा(द्वा)द्दुष्यमेतदिति छले च मदविवक्षितदूषणेनासङ्गतत्वादित्येवमिति चेत् तत्र जातिवादी नेदमयुक्ताङ्गमिति वा नेदमयुक्तमिति वा नायमविषय इति वा नेदमयुक्तमिति वा (प्रति)ब्रूयादेव छलवादी च किं त्वद्विवक्षया, त्वद्वचनेन प्रतीतो ऽर्थो मया दूषणीय इति तौ कथं प्रतिबोधनीयौ 9,196f. अथ मन्यसे द्विविधं दुष्टत्वमूलं साधारणमसाधारणं च (चेति) तत्रासाधारणं युक्ताङ्गत्यागादिकम् साधारणं तु स्वव्याहतिः तत्रासाधारणदूषणोपन्यासे ऽपि पुनश्शङ्कमानः स्वव्याहत्या बोधनीयः यदि व्याप्त्याद्यङ्गमनपे(क्ष्यैव)क्ष्य प्रसङ्गस्तदा जातिवाक्यार्थो ऽपि तथा दूषयितुं शक्यत इत्यादि यदि (च) वक्तुर्विवक्षामनपेक्ष्यैव शब्दप्रतीतत्वमात्रेण दूषणं तदा छलवाक्ये ऽपि तथा शक्यमिति एवं तर्हि परसिद्धेनैव न्यायेन परश्छलजात्योर्दुष्यिं बोधनीयः ततः परं तु न शङ्कयत एव व्याघातावधित्वादाशङ्काया इत्युक्तं भवति तथाच परन्यायस्तावदसाधुः तेन बोध्यमाना दुष्यिराभासभूतैवेति छलादेर्वास्तवमदुष्टत्वं स्यात् न स्यात् न ह्यत्र परन्यायः प्रमाणत्वेनोपन्यस्यते किन्त्वसाधुरयं त्वदीयो न्यायो यतः स्वात्मानमपि व्याहन्तीत्यभिप्राय इति चेत्तुल्यमेतत्प्रकृते ऽपि न ह्यत्रापि निरग्निकत्वं प्रमाणतयोपन्यस्यते ऽपि तु असाधुरयं त्वदीयो निरग्निकत्वाङ्गीकारो यतः प्रमाणविरुद्धं निर्धूमत्वमप्यङ्गीकारयतीत्यभिप्रायैति जात्यादौ स्वविरु(द्धताप)द्धापत्तिस्तर्के तु प्रमाणविरुद्धापत्तिरिति वैलक्षण्यमात्रम् अस्ति च स्वविरुद्धापत्तिरन्ततस्तर्के ऽपि यथोक्तम् "व्याघातावधिराशङ्का तर्कः शङ्कावधिर्मतःऽ; इति तदेवं तर्कस्य दूषणानुमाने ऽन्तर्भावाद्युक्तमुक्तमिति 9,198 तदनेन प्रबन्धेनोक्तार्थस्य प्रकृतोपयोगं दर्शयन्नपव्याख्यानस्य दूषणान्तरमाह- एवमिति एवं संशोधितन्यायसदागमविरोधतः नानिर्वाच्यमिह प्रोक्तं मायामात्रपदेन हि
nyāyasudhā: paroktasyārthāntaraṃ parikalpya tasyārthāntarasyottaramityarthaḥ 9,195 ayaṃ bhāvaḥ asti tāvatsvavyāhatilakṣaṇā jātiḥ, arthāntarottaralakṣaṇaṃ chalaṃ ceti dvividhaṃ nigrahasthānam naca tadaṅgīkāre ṣaḍeva nigrahasthānānīti niyamabhaṅgaḥ jātervirodhabhedatvācchalasyāsaṅgatiprabhedatvāddvayorapi vā virodha evāntarbhāvayituṃ śakyatvāt tatra jātiṃ vā chalaṃ vā prayuñjāno duṣyametaditi kathaṃ pratipādanīya iti vācyam jātau tāvadyuktāṅgahīnatvādayuktāṅgādhikatvādaviṣayavṛttitvā(dvā)dduṣyametaditi chale ca madavivakṣitadūṣaṇenāsaṅgatatvādityevamiti cet tatra jātivādī nedamayuktāṅgamiti vā nedamayuktamiti vā nāyamaviṣaya iti vā nedamayuktamiti vā (prati)brūyādeva chalavādī ca kiṃ tvadvivakṣayā, tvadvacanena pratīto 'rtho mayā dūṣaṇīya iti tau kathaṃ pratibodhanīyau 9,196f. atha manyase dvividhaṃ duṣṭatvamūlaṃ sādhāraṇamasādhāraṇaṃ ca (ceti) tatrāsādhāraṇaṃ yuktāṅgatyāgādikam sādhāraṇaṃ tu svavyāhatiḥ tatrāsādhāraṇadūṣaṇopanyāse 'pi punaśśaṅkamānaḥ svavyāhatyā bodhanīyaḥ yadi vyāptyādyaṅgamanape(kṣyaiva)kṣya prasaṅgastadā jātivākyārtho 'pi tathā dūṣayituṃ śakyata ityādi yadi (ca) vakturvivakṣāmanapekṣyaiva śabdapratītatvamātreṇa dūṣaṇaṃ tadā chalavākye 'pi tathā śakyamiti evaṃ tarhi parasiddhenaiva nyāyena paraśchalajātyorduṣyiṃ bodhanīyaḥ tataḥ paraṃ tu na śaṅkayata eva vyāghātāvadhitvādāśaṅkāyā ityuktaṃ bhavati tathāca paranyāyastāvadasādhuḥ tena bodhyamānā duṣyirābhāsabhūtaiveti chalādervāstavamaduṣṭatvaṃ syāt na syāt na hyatra paranyāyaḥ pramāṇatvenopanyasyate kintvasādhurayaṃ tvadīyo nyāyo yataḥ svātmānamapi vyāhantītyabhiprāya iti cettulyametatprakṛte 'pi na hyatrāpi niragnikatvaṃ pramāṇatayopanyasyate 'pi tu asādhurayaṃ tvadīyo niragnikatvāṅgīkāro yataḥ pramāṇaviruddhaṃ nirdhūmatvamapyaṅgīkārayatītyabhiprāyaiti jātyādau svaviru(ddhatāpa)ddhāpattistarke tu pramāṇaviruddhāpattiriti vailakṣaṇyamātram asti ca svaviruddhāpattirantatastarke 'pi yathoktam "vyāghātāvadhirāśaṅkā tarkaḥ śaṅkāvadhirmataḥ'; iti tadevaṃ tarkasya dūṣaṇānumāne 'ntarbhāvādyuktamuktamiti 9,198 tadanena prabandhenoktārthasya prakṛtopayogaṃ darśayannapavyākhyānasya dūṣaṇāntaramāha- evamiti evaṃ saṃśodhitanyāyasadāgamavirodhataḥ nānirvācyamiha proktaṃ māyāmātrapadena hi
3.2.38ab
9,199 न्यायसुधा: संशोधितः आभासात्सम्यग्विवेचितः न्यायो ऽनुमानम् निर्देषत्वस्यागमपदेनैव लब्धत्वात्सच्छब्देन निरवकाशत्वमुच्यते इह सूत्रे प्रोक्तं सन्ध्यमिति शेषः तत्र न्यायविरोधो ऽनुपदमेव प्रदर्शयिष्यते स्वप्नस्य सत्यतां प्रतिपादयन्सदागमस्तु भाष्यादावुदाहृतः प्रसिद्ध एवेति हिशब्देनाह न केवलं प्रमाणाभावान्मायामात्रमितीयं न स्वप्नस्यानिर्वाच्यताप्रतिज्ञा किन्नाम प्रमाणविरोधादपीत्यर्थः न केवलं प्रमाणव्याहतेयं प्रतिज्ञापि तर्हि स्वव्याहतापीत्याह- विलक्षणमिति विलक्षणं सदसतोरिति हि व्याहतं स्वतः
9,199 nyāyasudhā: saṃśodhitaḥ ābhāsātsamyagvivecitaḥ nyāyo 'numānam nirdeṣatvasyāgamapadenaiva labdhatvātsacchabdena niravakāśatvamucyate iha sūtre proktaṃ sandhyamiti śeṣaḥ tatra nyāyavirodho 'nupadameva pradarśayiṣyate svapnasya satyatāṃ pratipādayansadāgamastu bhāṣyādāvudāhṛtaḥ prasiddha eveti hiśabdenāha na kevalaṃ pramāṇābhāvānmāyāmātramitīyaṃ na svapnasyānirvācyatāpratijñā kinnāma pramāṇavirodhādapītyarthaḥ na kevalaṃ pramāṇavyāhateyaṃ pratijñāpi tarhi svavyāhatāpītyāha- vilakṣaṇamiti vilakṣaṇaṃ sadasatoriti hi vyāhataṃ svataḥ
3.2.38cd
न्यायसुधा: अनिर्वाच्यमिति न वाच्यताविरहः परस्याभिमतः स्वक्रियाविरोधापत्तेः किन्तु सदसतोः सकाशाद्विलक्षणमिति प्रतिज्ञानं च स्वव्याहतम् सन्न भवतीत्युक्ते ऽसत्त्वमेव लब्धम् पुनरसन्न भवतीत्यभिधाने कथं न स्वव्याहतिः एवमसन्न भवतीत्यभिहिते सति सत्त्वमेवाभिहितम् पुनः सन्न भवतीत्युक्तौ कुतो न स्वव्याहतिरिति हिशब्दार्थः तृतीयप्रकाराङ्गीकारिणां न स्वव्याहतिरिति चेन्न अस्यां प्रतिज्ञायां सिद्धायां तृतीयप्रकारसिद्धिस्तत्सिद्धौ च प्रतिज्ञासिद्धिरिति परस्पराश्रयदोषात् सदादिप्रका(र)रैःदुर्निरूपतामात्रं प्रतिज्ञायते न पुनरसदादिप्रकारो विधीयते ऽतो न स्वव्याहतिरिति चेन्न सदादिप्रकारप्रतिषेधो ऽसदादिप्रकारविधिरित्येतयोरनर्थान्तरभावस्योक्तत्वात् अन्यथैवं मम माता वन्ध्येत्यादावपि स्वव्याहतिः समाहिता स्यात् 9,202 किञ्च सदसद्विलक्षणमित्यत्र सच्छब्देन किमबाध्यमभिधीयते उत ब्रह्मस्वरूपम् वैलक्षण्यमपि तद्धमर्विपरीतधर्म(व)त्त्वं वा तत्प्रतियोगिकान्योन्याभावो वा तत्त्वानधिकरणत्वं वा सर्वेष्वपि दूषणान्याह- प्रतियोगित्वमपीति प्रतियोगित्वमप्यस्य ब्रह्मणो ऽङ्गीकृतं भवेत्
nyāyasudhā: anirvācyamiti na vācyatāvirahaḥ parasyābhimataḥ svakriyāvirodhāpatteḥ kintu sadasatoḥ sakāśādvilakṣaṇamiti pratijñānaṃ ca svavyāhatam sanna bhavatītyukte 'sattvameva labdham punarasanna bhavatītyabhidhāne kathaṃ na svavyāhatiḥ evamasanna bhavatītyabhihite sati sattvamevābhihitam punaḥ sanna bhavatītyuktau kuto na svavyāhatiriti hiśabdārthaḥ tṛtīyaprakārāṅgīkāriṇāṃ na svavyāhatiriti cenna asyāṃ pratijñāyāṃ siddhāyāṃ tṛtīyaprakārasiddhistatsiddhau ca pratijñāsiddhiriti parasparāśrayadoṣāt sadādiprakā(ra)raiḥdurnirūpatāmātraṃ pratijñāyate na punarasadādiprakāro vidhīyate 'to na svavyāhatiriti cenna sadādiprakārapratiṣedho 'sadādiprakāravidhirityetayoranarthāntarabhāvasyoktatvāt anyathaivaṃ mama mātā vandhyetyādāvapi svavyāhatiḥ samāhitā syāt 9,202 kiñca sadasadvilakṣaṇamityatra sacchabdena kimabādhyamabhidhīyate uta brahmasvarūpam vailakṣaṇyamapi taddhamarviparītadharma(va)ttvaṃ vā tatpratiyogikānyonyābhāvo vā tattvānadhikaraṇatvaṃ vā sarveṣvapi dūṣaṇānyāha- pratiyogitvamapīti pratiyogitvamapyasya brahmaṇo 'ṅgīkṛtaṃ bhavet
3.2.39ab
न्यायसुधा: अस्य स्वाप्नप्रपञ्चस्य स्वाप्नप्रपञ्चं प्रतीति यावत् अपिपदं दोषान्तरसमुच्चयार्थम् अस्य निराकारतयाङ्गीकृतस्यापि ब्रह्मण इति वा सदसद्विलक्षणं सन्ध्यमिति प्रतिजानतेति वाक्यशेषः ततश्चायमर्थः सच्छब्देनाबाध्यमङ्गीकृत्य वैलक्षण्यमपि तद्धर्मविपरीतधर्मत्वमङ्गीक्रियते चेत्तदाबाध्यस्यापि धर्मवत्त्वमङ्गीकृतं स्यात् अबाध्यं च न ब्रह्मणो ऽन्यदस्तीति ब्रह्मैव सधर्मकमु(मित्यु)क्तं स्यात् तथा चापसिद्धान्तः एतेन सच्छब्दस्य ब्रह्मार्थो, वैलक्षण्यं च तद्धर्मविपर्यय इति पक्षो ऽप्यपास्तः अथाबाध्यं सत्, वैलक्षण्यं च तत्प्रतियोगिको ऽन्योन्याभाव इति मतम् तदा ब्रह्मातिरिक्तस्याबाध्यस्याभावाद्ब्रह्मणः प्रपञ्चं प्रति प्रतियोगित्वलक्षणो धर्मः स्वीकृतो भवेत् अनेन सच्छब्दो ब्रह्मार्थ इति (इत्यपि) प्रत्युक्तम् अथ सच्छब्दो ऽबाध्यार्थो, वैलक्षण्यं च तत्त्वानधिकरणत्वं तर्हि बाध्यमिति प्रतिज्ञार्थः स्यात् कात्स्नर्येनानभिव्यक्तत्वं च तदेवेति साध्यहेत्वोर्भेदो न भवेत् अबाध्यस्य धर्मित्वं चाभ्युपेतं स्यात् अन्यथा त्वप्रत्ययवैयर्थ्यात् एतेन ब्रह्मपक्षरो ऽप्यपोढः नच वाच्यं सकलमप्येतदयुक्तम् यतो ऽत्र मायामात्रत्वमेव प्रतिज्ञातं न तु सदसद्वैलक्षण्यमिति मायामात्रपदस्य सदसद्वैलक्षण्यार्थतयैव परस्याभिमतत्वात् तच्च"किं स्वप्ने पारमार्थिकी सृष्टिराहोस्विन्मयामयिऽ; इति संशयोपपादनेन"सन्ध्ये तथारूपैव सृष्टिःऽ; इति पूर्वपक्षोत्थापनेन"न परमार्थगन्धो ऽप्यस्तिऽ; इति सिद्धान्तोपक्रमेण चावगम्यते न ह्यसत्त्वं स्वीक्रियत इति 9,205 स्यादेतत् ब्रह्मणः प्रतियोगित्वाद्यङ्गीकारे ऽपि नापसिद्धान्तः परमार्थतो हि ब्रह्म निर्धर्मकं ब्रूमः प्रतियोगित्वादिकं चाङ्गीक्रियमाणं मिथ्यैव न ह्यारोपितेन नीलिम्ना नभसो नीरूपत्वं व्याहन्यत इत्याशङ्कयाह- मिथ्या चेदिति मिथ्या चेत् प्रतियोगित्वं वैलक्षण्यं ततो नहि
nyāyasudhā: asya svāpnaprapañcasya svāpnaprapañcaṃ pratīti yāvat apipadaṃ doṣāntarasamuccayārtham asya nirākāratayāṅgīkṛtasyāpi brahmaṇa iti vā sadasadvilakṣaṇaṃ sandhyamiti pratijānateti vākyaśeṣaḥ tataścāyamarthaḥ sacchabdenābādhyamaṅgīkṛtya vailakṣaṇyamapi taddharmaviparītadharmatvamaṅgīkriyate cettadābādhyasyāpi dharmavattvamaṅgīkṛtaṃ syāt abādhyaṃ ca na brahmaṇo 'nyadastīti brahmaiva sadharmakamu(mityu)ktaṃ syāt tathā cāpasiddhāntaḥ etena sacchabdasya brahmārtho, vailakṣaṇyaṃ ca taddharmaviparyaya iti pakṣo 'pyapāstaḥ athābādhyaṃ sat, vailakṣaṇyaṃ ca tatpratiyogiko 'nyonyābhāva iti matam tadā brahmātiriktasyābādhyasyābhāvādbrahmaṇaḥ prapañcaṃ prati pratiyogitvalakṣaṇo dharmaḥ svīkṛto bhavet anena sacchabdo brahmārtha iti (ityapi) pratyuktam atha sacchabdo 'bādhyārtho, vailakṣaṇyaṃ ca tattvānadhikaraṇatvaṃ tarhi bādhyamiti pratijñārthaḥ syāt kātsnaryenānabhivyaktatvaṃ ca tadeveti sādhyahetvorbhedo na bhavet abādhyasya dharmitvaṃ cābhyupetaṃ syāt anyathā tvapratyayavaiyarthyāt etena brahmapakṣaro 'pyapoḍhaḥ naca vācyaṃ sakalamapyetadayuktam yato 'tra māyāmātratvameva pratijñātaṃ na tu sadasadvailakṣaṇyamiti māyāmātrapadasya sadasadvailakṣaṇyārthatayaiva parasyābhimatatvāt tacca"kiṃ svapne pāramārthikī sṛṣṭirāhosvinmayāmayi'; iti saṃśayopapādanena"sandhye tathārūpaiva sṛṣṭiḥ'; iti pūrvapakṣotthāpanena"na paramārthagandho 'pyasti'; iti siddhāntopakrameṇa cāvagamyate na hyasattvaṃ svīkriyata iti 9,205 syādetat brahmaṇaḥ pratiyogitvādyaṅgīkāre 'pi nāpasiddhāntaḥ paramārthato hi brahma nirdharmakaṃ brūmaḥ pratiyogitvādikaṃ cāṅgīkriyamāṇaṃ mithyaiva na hyāropitena nīlimnā nabhaso nīrūpatvaṃ vyāhanyata ityāśaṅkayāha- mithyā cediti mithyā cet pratiyogitvaṃ vailakṣaṇyaṃ tato nahi
3.2.39c
न्यायसुधा: प्रतियोगित्वमित्युपलक्षणम् ब्रह्मणः प्रतियोगित्वादि यदि मिथ्या स्यात्तर्हि ततो ब्रह्मणः स्वाप्नप्रपञ्चस्य वैलक्षण्यमुक्तविधं न स्यात् यस्य यदपेक्षया न प्रतियोगित्वं न ततस्तस्य वैलक्षण्यमपि यथा तत एव घटात्तस्यैव घटस्येति व्याप्तिसूचनार्थो हिशब्दः मिथ्याशब्दो ऽनिर्वचनीयवचनो नासद्वचन इति तु प्रागनिर्वचनीयसिद्धेर्दुर्वचनम् 9,206 ननु च वैलक्षण्यं न स्यादितीदमिष्यापादनम् मया तस्यापि मिथ्यात्वाङ्गीकारादित्यत आह- अविलक्षणत्वमिति अविलक्षणत्वं सत्यं स्यान्
nyāyasudhā: pratiyogitvamityupalakṣaṇam brahmaṇaḥ pratiyogitvādi yadi mithyā syāttarhi tato brahmaṇaḥ svāpnaprapañcasya vailakṣaṇyamuktavidhaṃ na syāt yasya yadapekṣayā na pratiyogitvaṃ na tatastasya vailakṣaṇyamapi yathā tata eva ghaṭāttasyaiva ghaṭasyeti vyāptisūcanārtho hiśabdaḥ mithyāśabdo 'nirvacanīyavacano nāsadvacana iti tu prāganirvacanīyasiddherdurvacanam 9,206 nanu ca vailakṣaṇyaṃ na syāditīdamiṣyāpādanam mayā tasyāpi mithyātvāṅgīkārādityata āha- avilakṣaṇatvamiti avilakṣaṇatvaṃ satyaṃ syān
3.2.39d
न्यायसुधा: यदि स्वाप्नप्रपञ्चस्य ब्रह्मवैलक्षण्यं मृषा तदविलक्षणत्वं सत्यं स्यात् घटादौ तथा दर्शनात् यद्यप्यत्र न परेण तथास्त्विति वक्तुं (न) शक्यम् अपसिद्धान्तापत्तेः स्फुटत्वात् तथाप्यधिकं विवक्षुराह- मिथ्यात्वमिति ... मिथ्यात्वं ब्रह्मणस्ततः
nyāyasudhā: yadi svāpnaprapañcasya brahmavailakṣaṇyaṃ mṛṣā tadavilakṣaṇatvaṃ satyaṃ syāt ghaṭādau tathā darśanāt yadyapyatra na pareṇa tathāstviti vaktuṃ (na) śakyam apasiddhāntāpatteḥ sphuṭatvāt tathāpyadhikaṃ vivakṣurāha- mithyātvamiti ... mithyātvaṃ brahmaṇastataḥ
3.2.40a
अनिर्वाच्यस्य सत्त्वं वा
anirvācyasya sattvaṃ vā
3.2.40b
न्यायसुधा: ततो ब्रह्मस्वप्नयोरवैलक्षण्यस्य सत्यत्वात् अनिर्वाच्यस्य अनिर्वाच्यतयाङ्गीकृतस्य स्वप्नस्य सत्त्वं, भवेदित्यनुवर्तते प्रसङ्गस्यानिष्यता(प्र)दर्शनाय स्वप्नस्येति वक्तव्ये ऽनिर्वाच्यस्येत्युक्तम् एवं ब्रह्मणः सत्यस्येत्यपि ग्राह्यम् ब्रह्मस्वप्नयोरवैलक्षण्यस्य सत्यत्वे ऽपि कुतो मिथ्यात्वादिप्रसङ्ग इत्यतो वेदमुदितम् उपलब्धं हि घटस्य घटान्तरेण सालक्षण्यसद्भावे पार्थिवत्वादिसाम्यम् अत्र सामान्येन विशेषापादनान्नापाद्यापादकयोरभेदः शङ्कनीयः भावत्वे द्रव्याद्यन्यतमत्वापत्तिरिति यथा ब्रह्मप्रतियोगिकं स्वप्नस्य सालक्षण्यं चेद्ब्रह्मणो ऽपि मिथ्यात्वं स्यादित्यसङ्गतम् व्यधिकरणत्वादिति न वाच्यम् यत्प्रतियोगिकं यत्र सालक्षण्यं स तद्धर्मेति व्याप्तेः सुग्रहत्वात् यस्तु मन्दमतिस्तं प्रति समानाधिकरणमप्यनिष्यं सुवचनमिति प्रसङ्गान्तरमभिहितम् 9,208 स्यादेतत् ब्रह्मणः प्रतियोगित्वाभावे ऽनुयोगित्वं स्यात् तथाच स्वप्नस्य ततो वैलक्षण्यं न स्यात् तदभावे च सालक्षण्यापत्त्या ब्रह्मस्वप्नयोर्मिथ्यात्वादि प्रसज्येतेत्युक्तमयुक्तम् सधर्मके हि वस्तुन्येकस्य धर्मस्याभावेन तद्विरुद्धस्य धर्मस्य भावो भावेन चाभावो(न्यस्य भावो) वक्तुं शक्यते यथा परिमाणवत्त्वाद्द्रव्यस्य महत्त्वाभावे ऽणुत्वस्य अणुत्वभावे वा महत्त्वाभावस्यापादनम् यथा (वा) वक्तुर्मन्दवचनाभावे तीव्रवचनम् तद्भावे वा तदभावः शक्यापादनः ब्रह्म तु सकलधर्मविकलमिति कथं तत्रापादनं प्रतियोगित्वादेरिवायोगित्वादेरप्यभावात् नहि परिमाणरहिते गुणादौ वक्तृत्वशून्ये काष्ठे चोक्तप्रसङ्गावकाशो ऽस्ति तथा स्वपने ऽपि नोक्तप्रसङ्गावकाशः स्वयमसत्यस्य वैलक्षण्यवदवैलक्षण्यस्याप्यभावात् नहि भ्रान्तसर्पविसर्पणादयः सत्या भवेयुरित्याशङ्कय ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वं दूषयति यदीत्यादिना ईशतज्ज्ञानेत्यतः प्राक्तनेन प्रकरणेन 9,209 ... यदि धर्मा न केचन ब्रह्मणो नैव जिज्ञास्यं
nyāyasudhā: tato brahmasvapnayoravailakṣaṇyasya satyatvāt anirvācyasya anirvācyatayāṅgīkṛtasya svapnasya sattvaṃ, bhavedityanuvartate prasaṅgasyāniṣyatā(pra)darśanāya svapnasyeti vaktavye 'nirvācyasyetyuktam evaṃ brahmaṇaḥ satyasyetyapi grāhyam brahmasvapnayoravailakṣaṇyasya satyatve 'pi kuto mithyātvādiprasaṅga ityato vedamuditam upalabdhaṃ hi ghaṭasya ghaṭāntareṇa sālakṣaṇyasadbhāve pārthivatvādisāmyam atra sāmānyena viśeṣāpādanānnāpādyāpādakayorabhedaḥ śaṅkanīyaḥ bhāvatve dravyādyanyatamatvāpattiriti yathā brahmapratiyogikaṃ svapnasya sālakṣaṇyaṃ cedbrahmaṇo 'pi mithyātvaṃ syādityasaṅgatam vyadhikaraṇatvāditi na vācyam yatpratiyogikaṃ yatra sālakṣaṇyaṃ sa taddharmeti vyāpteḥ sugrahatvāt yastu mandamatistaṃ prati samānādhikaraṇamapyaniṣyaṃ suvacanamiti prasaṅgāntaramabhihitam 9,208 syādetat brahmaṇaḥ pratiyogitvābhāve 'nuyogitvaṃ syāt tathāca svapnasya tato vailakṣaṇyaṃ na syāt tadabhāve ca sālakṣaṇyāpattyā brahmasvapnayormithyātvādi prasajyetetyuktamayuktam sadharmake hi vastunyekasya dharmasyābhāvena tadviruddhasya dharmasya bhāvo bhāvena cābhāvo(nyasya bhāvo) vaktuṃ śakyate yathā parimāṇavattvāddravyasya mahattvābhāve 'ṇutvasya aṇutvabhāve vā mahattvābhāvasyāpādanam yathā (vā) vakturmandavacanābhāve tīvravacanam tadbhāve vā tadabhāvaḥ śakyāpādanaḥ brahma tu sakaladharmavikalamiti kathaṃ tatrāpādanaṃ pratiyogitvāderivāyogitvāderapyabhāvāt nahi parimāṇarahite guṇādau vaktṛtvaśūnye kāṣṭhe coktaprasaṅgāvakāśo 'sti tathā svapane 'pi noktaprasaṅgāvakāśaḥ svayamasatyasya vailakṣaṇyavadavailakṣaṇyasyāpyabhāvāt nahi bhrāntasarpavisarpaṇādayaḥ satyā bhaveyurityāśaṅkaya brahmaṇo nirdharmakatvaṃ dūṣayati yadītyādinā īśatajjñānetyataḥ prāktanena prakaraṇena 9,209 ... yadi dharmā na kecana brahmaṇo naiva jijñāsyaṃ
3.2.40d
-च् न्यायसुधा: यदि ब्रह्मणः के ऽपि धर्मा न स्युस्तर्हि तज्जिज्ञास्यं नैव स्यात् भवति हि (च) जिज्ञास्यम् अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति वचनात् अतो न तन्निर्धकमिति 9,210 निर्धर्मकत्वे ऽपि ब्रह्मणः कुतो न जिज्ञास्यतेत्यत आह- जिज्ञासेति ... जिज्ञासा धर्मनिर्णयः
-c nyāyasudhā: yadi brahmaṇaḥ ke 'pi dharmā na syustarhi tajjijñāsyaṃ naiva syāt bhavati hi (ca) jijñāsyam athāto brahmajijñāseti vacanāt ato na tannirdhakamiti 9,210 nirdharmakatve 'pi brahmaṇaḥ kuto na jijñāsyatetyata āha- jijñāseti ... jijñāsā dharmanirṇayaḥ
3.2.41ab
न्यायसुधा: विचारो हि जिज्ञासा नाम स च धर्मस्य निर्णयो धर्मनिर्णयः व्याप्यधर्मदर्शनमिति यावत् शशविषाणवन्निर्धर्मके कथमसौ स्यात् अङ्गीकारे च व्याघातः कथं न स्यात् इतो ऽपि न निर्धर्मकस्य जिज्ञास्यतेत्याह- इदमित्थमिति इदमित्थमिति ज्ञानं जिज्ञासायाः प्रयोजनम्
nyāyasudhā: vicāro hi jijñāsā nāma sa ca dharmasya nirṇayo dharmanirṇayaḥ vyāpyadharmadarśanamiti yāvat śaśaviṣāṇavannirdharmake kathamasau syāt aṅgīkāre ca vyāghātaḥ kathaṃ na syāt ito 'pi na nirdharmakasya jijñāsyatetyāha- idamitthamiti idamitthamiti jñānaṃ jijñāsāyāḥ prayojanam
3.2.41cd
न्यायसुधा: न खल्वनुमानविचारापरपर्यायायाः जिज्ञासाया वस्तुस्वरूपमात्रज्ञानं प्रयोजनम् तस्य प्रागेव सिद्धत्वात् असिद्धौ वा(चा)ऽऽश्रयासिद्धस्यानुमानस्यानुत्थानात् किन्नामेदमिति स्वरूपानुवादेनेत्थमिति व्यापकधर्मविशिष्यधर्मिज्ञानम् धूमानुमानादौ तथा दर्शनात् तथा च कथं निर्धर्मकस्य जिज्ञास्यतेति एतेन स्वप्ने ऽपि प्रसङ्गानवकाशो(ऽपि) निरस्तः तथा सति मायामात्रमित्यनुमानासम्भवात् आरोपिताभ्यां व्याप्यव्यापकाभ्यां तत्सम्भवं इति चेन्न स्वरूपासिद्धिबाधप्रसङ्गादिति 9,211 यद्यपि न ब्रह्मनिष्ठेन केनचिद्धर्मेण तत्र धर्मान्तरं विधित्सितं तथापि कस्यचिद्धर्मस्य निवृत्त्या धर्मान्तरस्य भ्रान्तिप्रसक्तस्यान्यत्र सतो निवृत्तिर्ज्ञाप्यते यथोक्तम् सिद्धं तु निवर्तकत्वादिति एवञ्च निर्धर्मकस्य कथं जिज्ञास्यतानुपपत्तिरित्यत आह- इत्थम्भावो हीति इत्थम्भावो हि धर्मो ऽस्य न चेन्न प्रतियोगिता
nyāyasudhā: na khalvanumānavicārāparaparyāyāyāḥ jijñāsāyā vastusvarūpamātrajñānaṃ prayojanam tasya prāgeva siddhatvāt asiddhau vā(cā)''śrayāsiddhasyānumānasyānutthānāt kinnāmedamiti svarūpānuvādenetthamiti vyāpakadharmaviśiṣyadharmijñānam dhūmānumānādau tathā darśanāt tathā ca kathaṃ nirdharmakasya jijñāsyateti etena svapne 'pi prasaṅgānavakāśo('pi) nirastaḥ tathā sati māyāmātramityanumānāsambhavāt āropitābhyāṃ vyāpyavyāpakābhyāṃ tatsambhavaṃ iti cenna svarūpāsiddhibādhaprasaṅgāditi 9,211 yadyapi na brahmaniṣṭhena kenaciddharmeṇa tatra dharmāntaraṃ vidhitsitaṃ tathāpi kasyaciddharmasya nivṛttyā dharmāntarasya bhrāntiprasaktasyānyatra sato nivṛttirjñāpyate yathoktam siddhaṃ tu nivartakatvāditi evañca nirdharmakasya kathaṃ jijñāsyatānupapattirityata āha- itthambhāvo hīti itthambhāvo hi dharmo 'sya na cenna pratiyogitā
3.2.42ab
न्यायसुधा: अस्य ब्रह्मणः प्रतियोगिता विरोधिता प्रपञ्चधर्मव्यावृत्तिमत्तेति यावत् न खलु निराधारया कस्यचिद्धर्मस्य निवृत्त्या निराधारैव धर्मान्तरव्यावृत्तिरनुमातुं शक्या एवंविधानुमानप्रवृत्तेरलौकिकत्वात् अतो ब्रह्मनिष्ठयैव ब्रह्मनिष्ठेति वाच्यम् यदि चास्य धर्मो न स्यान्न तर्हि व्यावृत्तिमत्तापि स्यादिति इत्थमिति ज्ञानं जिज्ञासाफलं चेद्ब्रह्मणीत्थम्भाव एव स्वीकार्यः स्यात् तत् किं धर्मेणेति मन्दाशङ्कानिरासाय"इत्थम्भावो हि धर्मो ऽस्यऽ; इत्यनुवादेन परिहारो ऽभिहितः यद्वास्तु व्यावृत्तिमत्ता ब्रह्मणः किं धर्मेणेत्यत इदमुक्तम् न विधिरूप एव धर्मः किन्नामेत्थम्भावमात्रं प्रकृतमिति तदनेन ब्रह्म न निर्धर्मकं जिज्ञास्यत्वात्पर्वतवदित्यनुमानं (च) सूचितं भवति 9,212 इतो ऽपि न निर्धर्मकं ब्रह्मेत्याह- इत्थम्भावात्मकानिति 9,213 इत्थम्भावात्मकान् धर्मानाहुश्च श्रुतयो ऽखिलाः
nyāyasudhā: asya brahmaṇaḥ pratiyogitā virodhitā prapañcadharmavyāvṛttimatteti yāvat na khalu nirādhārayā kasyaciddharmasya nivṛttyā nirādhāraiva dharmāntaravyāvṛttiranumātuṃ śakyā evaṃvidhānumānapravṛtteralaukikatvāt ato brahmaniṣṭhayaiva brahmaniṣṭheti vācyam yadi cāsya dharmo na syānna tarhi vyāvṛttimattāpi syāditi itthamiti jñānaṃ jijñāsāphalaṃ cedbrahmaṇītthambhāva eva svīkāryaḥ syāt tat kiṃ dharmeṇeti mandāśaṅkānirāsāya"itthambhāvo hi dharmo 'sya'; ityanuvādena parihāro 'bhihitaḥ yadvāstu vyāvṛttimattā brahmaṇaḥ kiṃ dharmeṇetyata idamuktam na vidhirūpa eva dharmaḥ kinnāmetthambhāvamātraṃ prakṛtamiti tadanena brahma na nirdharmakaṃ jijñāsyatvātparvatavadityanumānaṃ (ca) sūcitaṃ bhavati 9,212 ito 'pi na nirdharmakaṃ brahmetyāha- itthambhāvātmakāniti 9,213 itthambhāvātmakān dharmānāhuśca śrutayo 'khilāḥ
3.2.42cd
न्यायसुधा: श्रुतयश्चेति सम्बन्धः भव(न्तु स)न्ति सत्यकाम इत्याद्याः श्रुतयो धर्मवादिन्यो न त्वपहतपाप्मेत्याद्यास्तत्कथमखिला इत्युच्यत इत्यत उक्तमित्थम्भावात्मकानिति अखण्डनिष्ठता तु प्रागेव निराकृता निराकरिष्यते चेति न केवलं श्रुत्यनुमानविरुद्धं ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वं किन्तु सूत्रविरुद्धं चेत्याह- अदृश्यत्वादयो ऽपीति अदृश्यत्वादयो ऽप्यस्य गुणा हि प्रभुणोदिताः
nyāyasudhā: śrutayaśceti sambandhaḥ bhava(ntu sa)nti satyakāma ityādyāḥ śrutayo dharmavādinyo na tvapahatapāpmetyādyāstatkathamakhilā ityucyata ityata uktamitthambhāvātmakāniti akhaṇḍaniṣṭhatā tu prāgeva nirākṛtā nirākariṣyate ceti na kevalaṃ śrutyanumānaviruddhaṃ brahmaṇo nirdharmakatvaṃ kintu sūtraviruddhaṃ cetyāha- adṛśyatvādayo 'pīti adṛśyatvādayo 'pyasya guṇā hi prabhuṇoditāḥ
3.2.43ab
न्यायसुधा: प्रभुणापीति सम्बन्धः "अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेःऽ; इत्यादिनेति शेषः यद्वा न विधिरूप एव धर्मः किन्नामेत्थम्भावमात्रमित्यत प्रयोगमनेन प्रमाणयति अत्रचापिशब्दो न भिन्नक्रमः गुणशब्दश्च धमर्वचनो न पारिभाषिकवचनः अदृश्यत्वादीनां तदभावात् नन्वस्माभिर्भावरूपा एव धर्मा ब्रह्मणो नाङ्गीक्रियन्ते ऽभावात्मकास्तु स्वीक्रियन्त एव अतो न सूत्रविरोध इत्यत आह- यदीति यदि स्युस्तादृशा धर्माः सर्वज्ञत्वादयो न किम्
nyāyasudhā: prabhuṇāpīti sambandhaḥ "adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ'; ityādineti śeṣaḥ yadvā na vidhirūpa eva dharmaḥ kinnāmetthambhāvamātramityata prayogamanena pramāṇayati atracāpiśabdo na bhinnakramaḥ guṇaśabdaśca dhamarvacano na pāribhāṣikavacanaḥ adṛśyatvādīnāṃ tadabhāvāt nanvasmābhirbhāvarūpā eva dharmā brahmaṇo nāṅgīkriyante 'bhāvātmakāstu svīkriyanta eva ato na sūtravirodha ityata āha- yadīti yadi syustādṛśā dharmāḥ sarvajñatvādayo na kim
3.2.43c
न्यायसुधा: तादृशा अभावात्मकाः यतादृश्यत्वाद्याः प्रमाणावगतास्तथा सर्वज्ञत्वादयो भावरूपा अपि यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिसिद्धा इति ते ऽप्यङ्गीकार्याः अथ तदङ्गीकारे नेह नानास्तीत्यादिश्रुतिविरोध इत्युच्यते सो ऽदृश्यत्वाद्यङ्गीकारे ऽपि समानः अतो ऽर्धचर(जर)तीयस्याप्रामाणिकत्वात्सर्वज्ञत्वादयो ऽपि स्वीकार्याः अदृश्यत्वादयो ऽपि वा त्याज्या इति 9,214 स्यादेतत् सर्वज्ञत्वादयः सर्वनिरूप्यत्वात्सर्वापेक्षाः वियदादिकं च सर्वं भ्रान्तिसिद्धमसत्यमेव असत्यसापेक्षास्तु कथं परमाथर्तो ब्रह्मधर्मतया स्वीकर्तुं शक्यन्त इत्यत आह- अन्येति अन्यापेक्षा यदि स्युष्टे
nyāyasudhā: tādṛśā abhāvātmakāḥ yatādṛśyatvādyāḥ pramāṇāvagatāstathā sarvajñatvādayo bhāvarūpā api yaḥ sarvajña ityādiśrutisiddhā iti te 'pyaṅgīkāryāḥ atha tadaṅgīkāre neha nānāstītyādiśrutivirodha ityucyate so 'dṛśyatvādyaṅgīkāre 'pi samānaḥ ato 'rdhacara(jara)tīyasyāprāmāṇikatvātsarvajñatvādayo 'pi svīkāryāḥ adṛśyatvādayo 'pi vā tyājyā iti 9,214 syādetat sarvajñatvādayaḥ sarvanirūpyatvātsarvāpekṣāḥ viyadādikaṃ ca sarvaṃ bhrāntisiddhamasatyameva asatyasāpekṣāstu kathaṃ paramātharto brahmadharmatayā svīkartuṃ śakyanta ityata āha- anyeti anyāpekṣā yadi syuṣṭe
3.2.43d
न्यायसुधा: ते सर्वज्ञत्वादयो ऽन्यापेक्षा इति यदि नाङ्गीक्रियन्ते तर्हि ते ऽदृश्यत्वादयो ऽपि न दृश्यमदृश्यमित्येवमन्यापेक्षास्स्युरिति नाङ्गीकार्या एव तथा च सूत्रविरोधस्तदवस्थ एव विषयतयान्यापेक्षत्वं प्रतियोगितयान्यापेक्षत्वमिति (तु) वैषम्यमात्रम् स्युष्य इति सुषामादिषु द्रष्टव्यम् 9,216 किञ्च परापेक्षतया सर्वज्ञत्वादिकं ब्रह्मणो ऽनङ्गीकुर्वाणेन सत्तापि नाङ्गीकरणीया यतः सत्ताप्येवं परापेक्षेत्याह- सत्तैवमिति ... सत्तैवं
nyāyasudhā: te sarvajñatvādayo 'nyāpekṣā iti yadi nāṅgīkriyante tarhi te 'dṛśyatvādayo 'pi na dṛśyamadṛśyamityevamanyāpekṣāssyuriti nāṅgīkāryā eva tathā ca sūtravirodhastadavastha eva viṣayatayānyāpekṣatvaṃ pratiyogitayānyāpekṣatvamiti (tu) vaiṣamyamātram syuṣya iti suṣāmādiṣu draṣṭavyam 9,216 kiñca parāpekṣatayā sarvajñatvādikaṃ brahmaṇo 'naṅgīkurvāṇena sattāpi nāṅgīkaraṇīyā yataḥ sattāpyevaṃ parāpekṣetyāha- sattaivamiti ... sattaivaṃ
Adhyāya 3 (cont. 6)
3.2.43d
न्यायसुधा: नास्त्येव स्वरूपातिरिक्ता सत्तेति चेत्स्वरूपसत्तापि न स्यात् नहि मिथ्याभूतपरापेक्षं सत्यस्वरूपं भवितुमर्हतीति त्वदीयन्यायप्राप्तत्वात् तथाच सदेव सोम्येत्यादिश्रुतिविरोधः कथं सत्ता परापेक्षेत्यत आह- देशेति ... देशकालगा
nyāyasudhā: nāstyeva svarūpātiriktā satteti cetsvarūpasattāpi na syāt nahi mithyābhūtaparāpekṣaṃ satyasvarūpaṃ bhavitumarhatīti tvadīyanyāyaprāptatvāt tathāca sadeva somyetyādiśrutivirodhaḥ kathaṃ sattā parāpekṣetyata āha- deśeti ... deśakālagā
3.2.44ab
न्यायसुधा: यतस्तस्मात्सत्तैवमिति सम्बन्धः ननु देशकालगेति को ऽर्थः देशकालसम्बद्धेति वा देशकालजन्येति वा नाद्यः तावता परापेक्षासिद्धेः नहि गगनं घटेन संयुक्तमित्येतावता तदपेक्षम् न द्वितीयः अनादिनित्यत्वादिति चेदेवं तर्हि सावर्ज्ञादेरपि नान्यापे(क्षा)क्षता नहि सर्वेण सह विषयविषयिभावमात्रेण सर्वापेक्षत्वं सौरप्रकाशस्यापि घटापेक्षताप्रसङ्गात् न(हि स) च सर्वेण जन्यत्वम् नित्यसिद्धत्वात् 9,217 ननूत्पत्तौ सार्वज्ञादेः सर्वासापेक्षताभावे ऽपि ज्ञप्तौ सास्त्येव विदित एव सर्वस्मिन्सार्वज्ञादि विज्ञायते नाविदित इति एवं तर्हि सत्तापि मा भूदुत्पत्तौ परापेक्षा ज्ञप्तौ तु भवत्येवेत्याह- देशेति देशकालानपेक्षा हि न सत्ता क्वापि दृश्यते
nyāyasudhā: yatastasmātsattaivamiti sambandhaḥ nanu deśakālageti ko 'rthaḥ deśakālasambaddheti vā deśakālajanyeti vā nādyaḥ tāvatā parāpekṣāsiddheḥ nahi gaganaṃ ghaṭena saṃyuktamityetāvatā tadapekṣam na dvitīyaḥ anādinityatvāditi cedevaṃ tarhi sāvarjñāderapi nānyāpe(kṣā)kṣatā nahi sarveṇa saha viṣayaviṣayibhāvamātreṇa sarvāpekṣatvaṃ sauraprakāśasyāpi ghaṭāpekṣatāprasaṅgāt na(hi sa) ca sarveṇa janyatvam nityasiddhatvāt 9,217 nanūtpattau sārvajñādeḥ sarvāsāpekṣatābhāve 'pi jñaptau sāstyeva vidita eva sarvasminsārvajñādi vijñāyate nāvidita iti evaṃ tarhi sattāpi mā bhūdutpattau parāpekṣā jñaptau tu bhavatyevetyāha- deśeti deśakālānapekṣā hi na sattā kvāpi dṛśyate
3.2.44cd
न्यायसुधा: देशकालानपेक्षा देशकालप्रतीत्यनपेक्षा देशकालप्रतीत्यपेक्षैव दृश्यत इत्यन्वयो ऽपि द्रष्टव्यः यदि कश्चिद्वैयात्यात्क्वचिद्देशकालप्रतीत्यनपेक्षापि सत्ता दृश्यत इति ब्रूयात्तदा व्याघातः स्यात् देशकालव्यतिरेकेण (क्वचित्सत्ताश) किंशब्दार्थानिर्वचनात् सत्ताप्रतीताववर्जनीयतया देशकालौ दृश्येते न तु तदपेक्षेति चेन्न अभूद्भवति भविष्यतीत्यादिप्रतीतिमवधूय सत्ताया अप्रतिभासात् नियतविशिष्यप्रतीतिके ऽ(तदन)नपेक्षायां न कुत्राप्यपेक्षा स्यात् तदिदमुक्तम्- क्वापीति 9,218 न केवलं ब्राह्मणो निर्धमर्कत्वे मीमांसाविषयत्वानुपपत्तिः किन्नाम शास्त्रयोनित्वादित्युक्तं शास्त्रविषयत्वमप्यनुपपन्नं स्यादित्याह- सर्वेति सर्वधर्मोज्ज्ञितस्यास्य किं शास्त्रेणाधिगम्यते
nyāyasudhā: deśakālānapekṣā deśakālapratītyanapekṣā deśakālapratītyapekṣaiva dṛśyata ityanvayo 'pi draṣṭavyaḥ yadi kaścidvaiyātyātkvaciddeśakālapratītyanapekṣāpi sattā dṛśyata iti brūyāttadā vyāghātaḥ syāt deśakālavyatirekeṇa (kvacitsattāśa) kiṃśabdārthānirvacanāt sattāpratītāvavarjanīyatayā deśakālau dṛśyete na tu tadapekṣeti cenna abhūdbhavati bhaviṣyatītyādipratītimavadhūya sattāyā apratibhāsāt niyataviśiṣyapratītike '(tadana)napekṣāyāṃ na kutrāpyapekṣā syāt tadidamuktam- kvāpīti 9,218 na kevalaṃ brāhmaṇo nirdhamarkatve mīmāṃsāviṣayatvānupapattiḥ kinnāma śāstrayonitvādityuktaṃ śāstraviṣayatvamapyanupapannaṃ syādityāha- sarveti sarvadharmojjñitasyāsya kiṃ śāstreṇādhigamyate
3.2.45ab
न्यायसुधा: किमाक्षेपे स्वरूपं तावत्स्वप्रकाशत्वान्न शास्त्रप्रतिपाद्यम् संसर्गभेदयोरेव वाक्यार्थत्वाच्च धर्मास्तु न सन्ति येन संसर्गभेदौ शास्त्रविषयौ स्याताम् तस्मादस्य ब्रह्मणः किं शास्त्रेणाधिगम्यते न स्वरूपं नापि धर्मसंसर्गादीति 9,221 इत्थम्भावात्मकानीति ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वे श्रुतिविरोधो ऽभिहितः साम्प्रतं तु श्रुतीनां निर्विषयत्वापत्त्यादिकमिति महान्भेदः ब्रह्मणि परमार्थतो धर्माभावे ऽपि मिथ्याभूता धर्माः शास्त्रस्य विषया भविष्यन्तीत्यत आह- मिथ्येति मिथ्याधर्मविधातुश्च वेदस्यैवाप्रमाणता
nyāyasudhā: kimākṣepe svarūpaṃ tāvatsvaprakāśatvānna śāstrapratipādyam saṃsargabhedayoreva vākyārthatvācca dharmāstu na santi yena saṃsargabhedau śāstraviṣayau syātām tasmādasya brahmaṇaḥ kiṃ śāstreṇādhigamyate na svarūpaṃ nāpi dharmasaṃsargādīti 9,221 itthambhāvātmakānīti brahmaṇo nirdharmakatve śrutivirodho 'bhihitaḥ sāmprataṃ tu śrutīnāṃ nirviṣayatvāpattyādikamiti mahānbhedaḥ brahmaṇi paramārthato dharmābhāve 'pi mithyābhūtā dharmāḥ śāstrasya viṣayā bhaviṣyantītyata āha- mithyeti mithyādharmavidhātuśca vedasyaivāpramāṇatā
3.2.45cd
न्यायसुधा: चस्त्वर्थः अप्रमाणतैवेति सम्बन्धः वेदान्तानां (दानां) विषयाभावेन प्रसक्तमबोधकत्वलक्षणमप्रामाण्यं परिहर्तुमङ्गीकृतं मिथ्याधर्मप्रतिपादकत्वं विपरीतबोधकत्वलक्षणमप्रामाण्यमेवापादयति इयांस्तु विशेषः अबोधकानामुपेक्षणीयतैव केवलं विपरीतबोधकानां तु हेयता स्यादिति 9,222 भवेदप्रमाणं वेदो यदि मिथ्याधर्मान्प्रतिपाद्यैवोपरमेत् नचैवं किन्नाम नेह नानास्तीत्यादिना (तु तत्प्रति) प्रतिषेधति चेत्यत आह- आप्राप्तमिति अप्राप्तां भ्रान्तिमापाद्य किं वेदो मानतां व्रजेत्
nyāyasudhā: castvarthaḥ apramāṇataiveti sambandhaḥ vedāntānāṃ (dānāṃ) viṣayābhāvena prasaktamabodhakatvalakṣaṇamaprāmāṇyaṃ parihartumaṅgīkṛtaṃ mithyādharmapratipādakatvaṃ viparītabodhakatvalakṣaṇamaprāmāṇyamevāpādayati iyāṃstu viśeṣaḥ abodhakānāmupekṣaṇīyataiva kevalaṃ viparītabodhakānāṃ tu heyatā syāditi 9,222 bhavedapramāṇaṃ vedo yadi mithyādharmānpratipādyaivoparamet nacaivaṃ kinnāma neha nānāstītyādinā (tu tatprati) pratiṣedhati cetyata āha- āprāptamiti aprāptāṃ bhrāntimāpādya kiṃ vedo mānatāṃ vrajet
3.2.46ab
न्यायसुधा: आपाद्येत्यतःपरं निषेधं कुर्वन्निति शेषः "यः सर्वज्ञः सर्ववितऽ; "य आत्मापहतपाप्माऽ; इत्यादिना वेदो यदि भ्रान्तिं ब्रह्मणि मिथ्याभूतसार्वज्ञ्यादिप्रतीतिमुत्पाद्य स्वयमेव नेह नानास्तीत्यादिना तत्प्रतिषेधं कुर्यात्तदा मानतां व्रजेत्किम् परस्परविरुद्धत्वेनोन्मत्तवचनवदप्रामाण्य(प्रमाण)मेव स्यात् नन्वेतदनाकलितपराभिसन्धेरसदनुवादेनोक्तम् नहि वयं वेदो धर्मान्विधाय स्वयमेव निषेधतीति ब्रूमः किन्त्वनूद्य निषेधतीति तथाच कथमप्रामाण्यापत्तिरित्यत उक्तम्- आप्राप्तमिति अनुवादो ह्यन्यतः प्राप्तस्य भवति नच ब्रह्मणि मिथ्याभूतधर्मप्रतीतिः केनचित्प्राप्ता ततो ऽनुवादासम्भवात् विधायैव प्रतिषेधतीति वक्तव्ये पूर्वोक्तो दोष इति 9,223 कथमप्राप्तिर्ब्रह्मधर्मणामित्यत आह- नहीति नहि वेदं विना ब्रह्म वेद्यं धर्माश्च तद्गताः
nyāyasudhā: āpādyetyataḥparaṃ niṣedhaṃ kurvanniti śeṣaḥ "yaḥ sarvajñaḥ sarvavit'; "ya ātmāpahatapāpmā'; ityādinā vedo yadi bhrāntiṃ brahmaṇi mithyābhūtasārvajñyādipratītimutpādya svayameva neha nānāstītyādinā tatpratiṣedhaṃ kuryāttadā mānatāṃ vrajetkim parasparaviruddhatvenonmattavacanavadaprāmāṇya(pramāṇa)meva syāt nanvetadanākalitaparābhisandherasadanuvādenoktam nahi vayaṃ vedo dharmānvidhāya svayameva niṣedhatīti brūmaḥ kintvanūdya niṣedhatīti tathāca kathamaprāmāṇyāpattirityata uktam- āprāptamiti anuvādo hyanyataḥ prāptasya bhavati naca brahmaṇi mithyābhūtadharmapratītiḥ kenacitprāptā tato 'nuvādāsambhavāt vidhāyaiva pratiṣedhatīti vaktavye pūrvokto doṣa iti 9,223 kathamaprāptirbrahmadharmaṇāmityata āha- nahīti nahi vedaṃ vinā brahma vedyaṃ dharmāśca tadgatāḥ
3.2.46cd
न्यायसुधा: वेदेन विना ब्रह्म न वेद्यमिति तावत्समर्थितं प्रथमाध्याये तथाच कथं तद्गतत्वेन सार्वज्ञादयो ऽन्यतो वेद्या भवेयुः वेदविदिते ऽपि ब्रह्मण्यनुमानेन सार्वज्ञादिप्रतीतिरिति चेन्न तस्या विनापि वैदिकेन प्रतिषेधेन प्रत्यनुमाने(नादि)नैवापास्तत्वात् अन्यथातिप्रसङ्गात् 9,224 अथ मतम् मिथ्याधर्मविधातुश्च वेदस्यैवाप्रमाणतेति यदुक्तं तन्नानिष्यम् द्विविधो(हि) वेदभागः तत्त्वावेदको ऽतत्त्वावेदकश्च तत्र जीवेश्वरयो(वब्रह्मणो)रैक्यं प्रतिपादयंस्तत्त्वावेदको ऽपरो ऽतत्त्वावेदक इत्यस्माभिरङ्गीकृतत्वादित्यत आह- वेदेति वेदवेद्यस्य मिथ्यात्वं यदि नैक्यस्य तत् कथम्
nyāyasudhā: vedena vinā brahma na vedyamiti tāvatsamarthitaṃ prathamādhyāye tathāca kathaṃ tadgatatvena sārvajñādayo 'nyato vedyā bhaveyuḥ vedavidite 'pi brahmaṇyanumānena sārvajñādipratītiriti cenna tasyā vināpi vaidikena pratiṣedhena pratyanumāne(nādi)naivāpāstatvāt anyathātiprasaṅgāt 9,224 atha matam mithyādharmavidhātuśca vedasyaivāpramāṇateti yaduktaṃ tannāniṣyam dvividho(hi) vedabhāgaḥ tattvāvedako 'tattvāvedakaśca tatra jīveśvarayo(vabrahmaṇo)raikyaṃ pratipādayaṃstattvāvedako 'paro 'tattvāvedaka ityasmābhiraṅgīkṛtatvādityata āha- vedeti vedavedyasya mithyātvaṃ yadi naikyasya tat katham
3.2.47ab
न्यायसुधा: तत् तर्हि तन्मिथ्यात्वमिति वा सत्यमेव त्वयाङ्गीकृतमिति नच तदुपपद्यते(द्युज्यते) सर्वो ऽपि हि वेदो ऽपौरुषेयः स्वतःप्रमा(णं च)णभूतश्च तत्र चैकस्य भागस्याप्रामाण्ये परस्यापि तत्स्यात् तस्य प्रामाण्ये ऽस्यापि कथं तन्न स्यात् तात्पर्यलिङ्गभावाभावाभ्यां व्यवस्थेति चासङ्गतम् तथात्वे ह्यस्य भागस्यान्यत्र तात्पर्यं वाच्यं स्यात् नच निषेधायानुवाद इत्युपपादितम् अहिंसादिश्येनादिविधिवद्विद्वदविद्वद्विषयतया व्यवस्थास्त्विति चेन्न वैषम्यात् धनत्वस्य चानभिधानात् अथैक्यं प्रतिपादयितुं बुद्धिशुद्धये सार्वज्ञाद्यविद्यामानमपि प्रतिपाद्यते सर्वत्र प्रसृता हि बुद्धिः सगुणे ब्रह्मणि दत्तपदा क्रमेणैक्ये प्रविशतीति चेन्न प्रतिकूलत्वात् सार्वज्ञादिप्रतिपादनेन हि भेदवासनैव दृढनिरूढा स्यादित्येषा दिक् 9,228 यदुक्तं ब्रह्मणि धर्माणामप्राप्तिरिति तन्न प्रमाणतो ऽप्राप्तावप्यारोपस्तत्सम्भवात् आत्मैव हि ब्रह्म स च स्वप्रकाशतयावभासत एवेति तस्मिन्धर्मारोपो नानुपपन्नः ततश्चारोपितधर्मानुवादेन प्रतिषेधो युज्यत इति चेत् स्यादप्येवं यदि ब्रह्मणि धर्मारोपो युज्येत नचैवम् तस्य सर्वधर्मरहितत्वात् प्रधानाभावाच्च अथ धर्मरहितत्वादावपि कुतो नारोप इत्यतो व्यतिरेकव्याप्तिं दर्शयति- धर्मेति धर्मारोपो ऽपि सामान्यधर्मादीनां हि दशर्ने
nyāyasudhā: tat tarhi tanmithyātvamiti vā satyameva tvayāṅgīkṛtamiti naca tadupapadyate(dyujyate) sarvo 'pi hi vedo 'pauruṣeyaḥ svataḥpramā(ṇaṃ ca)ṇabhūtaśca tatra caikasya bhāgasyāprāmāṇye parasyāpi tatsyāt tasya prāmāṇye 'syāpi kathaṃ tanna syāt tātparyaliṅgabhāvābhāvābhyāṃ vyavastheti cāsaṅgatam tathātve hyasya bhāgasyānyatra tātparyaṃ vācyaṃ syāt naca niṣedhāyānuvāda ityupapāditam ahiṃsādiśyenādividhivadvidvadavidvadviṣayatayā vyavasthāstviti cenna vaiṣamyāt dhanatvasya cānabhidhānāt athaikyaṃ pratipādayituṃ buddhiśuddhaye sārvajñādyavidyāmānamapi pratipādyate sarvatra prasṛtā hi buddhiḥ saguṇe brahmaṇi dattapadā krameṇaikye praviśatīti cenna pratikūlatvāt sārvajñādipratipādanena hi bhedavāsanaiva dṛḍhanirūḍhā syādityeṣā dik 9,228 yaduktaṃ brahmaṇi dharmāṇāmaprāptiriti tanna pramāṇato 'prāptāvapyāropastatsambhavāt ātmaiva hi brahma sa ca svaprakāśatayāvabhāsata eveti tasmindharmāropo nānupapannaḥ tataścāropitadharmānuvādena pratiṣedho yujyata iti cet syādapyevaṃ yadi brahmaṇi dharmāropo yujyeta nacaivam tasya sarvadharmarahitatvāt pradhānābhāvācca atha dharmarahitatvādāvapi kuto nāropa ityato vyatirekavyāptiṃ darśayati- dharmeti dharmāropo 'pi sāmānyadharmādīnāṃ hi daśarne
3.2.47cd
9,229 न्यायसुधा: न केवलं प्रमाणतः प्राप्त्यभावः किन्तु धर्मारोपो ऽपि नोपपद्यत इत्यपिशब्दः सामान्यं चासौ धर्मश्च सामान्यधर्मः आदिपदेन प्रधानदर्शनम् दृष्ट इति शेषः 9,230 एतदेव प्रपञ्चयति- इदमिति इदन्तदादिधर्मित्वे धर्मो ऽन्यः कल्प्यते ऽत्र हि
9,229 nyāyasudhā: na kevalaṃ pramāṇataḥ prāptyabhāvaḥ kintu dharmāropo 'pi nopapadyata ityapiśabdaḥ sāmānyaṃ cāsau dharmaśca sāmānyadharmaḥ ādipadena pradhānadarśanam dṛṣṭa iti śeṣaḥ 9,230 etadeva prapañcayati- idamiti idantadādidharmitve dharmo 'nyaḥ kalpyate 'tra hi
3.2.48ab
न्यायसुधा: इदं तदिति भावप्रधानो निर्देशः आदिपदेन साधारणधर्मग्रहणम् धर्मित्वे दृष्ट इति शेषः प्रधानज्ञानमप्यत्र सङ्ग्राह्यम् अत्र लोके शुक्तिकायां रजतत्वधर्मारोपो हि न शुक्तिकावभासमात्रेण भवति किन्नाम वस्तुतो रजतत्वधर्मवतः प्रधानस्य, अधिष्ठाने शुक्तिकाशकले पुरोवर्तित्वादेः, प्रधानसाधारण(धर्मस्य)स्य च शुक्लभास्वरत्वादेर्धर्मस्य दर्शन एव तथा स्फटिके लौहित्यारोपो ऽपि वस्तुतो लौहित्यवतो जपाकुसुमस्य, स्फटिके च(चे)दन्तादेः, प्रधानसन्निधानस्य च दर्शन एव दृष्ट इति 9,232 सहदर्शनमात्रेण न व्याप्तिनिश्चय इत्यत आह- सर्वेति सर्वधर्मविहीनस्य धर्मारोपः क्व दृश्यते
nyāyasudhā: idaṃ taditi bhāvapradhāno nirdeśaḥ ādipadena sādhāraṇadharmagrahaṇam dharmitve dṛṣṭa iti śeṣaḥ pradhānajñānamapyatra saṅgrāhyam atra loke śuktikāyāṃ rajatatvadharmāropo hi na śuktikāvabhāsamātreṇa bhavati kinnāma vastuto rajatatvadharmavataḥ pradhānasya, adhiṣṭhāne śuktikāśakale purovartitvādeḥ, pradhānasādhāraṇa(dharmasya)sya ca śuklabhāsvaratvāderdharmasya darśana eva tathā sphaṭike lauhityāropo 'pi vastuto lauhityavato japākusumasya, sphaṭike ca(ce)dantādeḥ, pradhānasannidhānasya ca darśana eva dṛṣṭa iti 9,232 sahadarśanamātreṇa na vyāptiniścaya ityata āha- sarveti sarvadharmavihīnasya dharmāropaḥ kva dṛśyate
3.2.49
9,233 न्यायसुधा: अत्रापि प्रधानदर्शनमुपलक्षणीयम् क्व दृश्यते येनोक्तव्याप्तेर्व्यभिचारः स्यादिति शेषः उपाधिव्यभिचारयोरदर्शने (सहचार)साहचर्यदर्शनं व्याप्तिनिश्चायकमेवेति भावः अयं(मत्र) समुदायार्थः धर्मारोपस्य प्रधानदर्शनादिकं व्यापकमुपलब्धम् नच प्रकृते तदस्ति सर्वाज्ञादीनामपहतपाप्मत्वादीनामन्यत्रानभ्युपगमात् ब्रह्मणि च प्रधानसाधारणधर्मादेरनङ्गीकारात् अतो व्याप्यस्य धर्मारोपस्याभाव इति नन्वत्र प्रधानादर्शनेन धर्मारोपसम्भवः शक्यानुमानः सार्वज्ञादिकं न ब्रह्मण्यारोपितं प्रागन्यत्रानुपलब्धत्वादिति प्रयोगसम्भवात् धर्माभावलिङ्गकमनुमानं तु कथम् भवतामसिद्धत्वादिति मैवम् धर्मराहित्यवादिनैवमनुमायोपगन्तव्यमित्यभिप्रायत् 9,234 ननु (च) धर्मारोपो ऽधिष्ठानधर्माणां प्रधानस्य च प्रतीतावेवायतते न तु सत्तायाम् इदन्त्वादिप्रतीतौ हीदं रजतमित्यादिरूपा प्रतीतिः स्यात् साधारणधर्मप्रतीतिरेव च प्रधानं बुद्धि(स्थं क)स्थीकरोति प्रधानप्रतीतिरेव चान्वयव्यतिरेकाभ्यामारोपोपयोगिनी सत्ताया उपयोगाङ्गीकारे ऽतिप्रसङ्गः उभयोपयोगे तु गौरवम् अस्ति चाप्यत्राधिष्ठानधर्मादिप्रतीतिरारोपरूपा नहीदंपूर्वो ऽयं ब्रह्मणि धर्मारोपः तथाच पूर्वारोपितधर्मप्रतीत्यधीनो ऽयमुत्तरोत्तरारोपो भविष्यति पूर्वमेव चोत्तरस्य प्रधानमिति किमनुपपन्नमित्यत आह- तदर्थमिति यदि ब्रह्म(णो)णि धर्मारोपसिद्धयर्थमन्या धर्माणामारोपः कल्प्यते तदा सो ऽपि धर्मारोपान्तरायत्त इत्येवं प्रसक्तानवस्थितिः स्यात् सिद्धविषयत्वान्नेयमनवस्था दूषणमिति चेन्न धर्मसद्भावतत्प्रतीत्योः पूर्वसिद्धत्वे ऽप्यारोपत्वकल्पनायामनवस्थानिवारणात् अस्या धर्मप्रतीतेरारोपत्वं पूर्वप्रतीतेरारोपत्वकल्पनाधीनं तस्या अपि तथेति तदेवं ब्रह्मणि धर्मारोपासम्भवात्स्वतो निर्धर्मकत्वे वेदाप्रामाण्यादिप्रसङ्गान्न निर्धर्मकं ब्रह्मेति सिद्धम् 9,236 यदुक्तं सार्वज्ञादेर्मिथ्यात्वसिद्धये विश्वस्य भ्रान्तिकल्पितत्वं तद्दूषयितुमीशतज्ज्ञानेत्यादिको ग्रन्थः तथाहि विश्वस्य भ्रान्तिसिद्धत्वं वदता तत्र प्रमाणं वक्तव्यम् तत्किं प्रत्यक्षं स्यादनुमानं वाऽगमो वा न तावत्प्रत्यक्षम् तस्य सत्य(तत्सत्य)त्वग्राहित्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् नाप्यनुमानम् शून्यसमयनिरासे(न)निरस्तत्वात् अधिकं च दूषणं वक्तुमाह- ईशेति ईशतज्ज्ञानवेदाक्षजानुमामातृपूर्विणः भ्रान्तिर्विश्वस्य येनैव मानाभासेन कल्प्यते ऽत्र हि
9,233 nyāyasudhā: atrāpi pradhānadarśanamupalakṣaṇīyam kva dṛśyate yenoktavyāptervyabhicāraḥ syāditi śeṣaḥ upādhivyabhicārayoradarśane (sahacāra)sāhacaryadarśanaṃ vyāptiniścāyakameveti bhāvaḥ ayaṃ(matra) samudāyārthaḥ dharmāropasya pradhānadarśanādikaṃ vyāpakamupalabdham naca prakṛte tadasti sarvājñādīnāmapahatapāpmatvādīnāmanyatrānabhyupagamāt brahmaṇi ca pradhānasādhāraṇadharmāderanaṅgīkārāt ato vyāpyasya dharmāropasyābhāva iti nanvatra pradhānādarśanena dharmāropasambhavaḥ śakyānumānaḥ sārvajñādikaṃ na brahmaṇyāropitaṃ prāganyatrānupalabdhatvāditi prayogasambhavāt dharmābhāvaliṅgakamanumānaṃ tu katham bhavatāmasiddhatvāditi maivam dharmarāhityavādinaivamanumāyopagantavyamityabhiprāyat 9,234 nanu (ca) dharmāropo 'dhiṣṭhānadharmāṇāṃ pradhānasya ca pratītāvevāyatate na tu sattāyām idantvādipratītau hīdaṃ rajatamityādirūpā pratītiḥ syāt sādhāraṇadharmapratītireva ca pradhānaṃ buddhi(sthaṃ ka)sthīkaroti pradhānapratītireva cānvayavyatirekābhyāmāropopayoginī sattāyā upayogāṅgīkāre 'tiprasaṅgaḥ ubhayopayoge tu gauravam asti cāpyatrādhiṣṭhānadharmādipratītirāroparūpā nahīdaṃpūrvo 'yaṃ brahmaṇi dharmāropaḥ tathāca pūrvāropitadharmapratītyadhīno 'yamuttarottarāropo bhaviṣyati pūrvameva cottarasya pradhānamiti kimanupapannamityata āha- tadarthamiti yadi brahma(ṇo)ṇi dharmāropasiddhayarthamanyā dharmāṇāmāropaḥ kalpyate tadā so 'pi dharmāropāntarāyatta ityevaṃ prasaktānavasthitiḥ syāt siddhaviṣayatvānneyamanavasthā dūṣaṇamiti cenna dharmasadbhāvatatpratītyoḥ pūrvasiddhatve 'pyāropatvakalpanāyāmanavasthānivāraṇāt asyā dharmapratīterāropatvaṃ pūrvapratīterāropatvakalpanādhīnaṃ tasyā api tatheti tadevaṃ brahmaṇi dharmāropāsambhavātsvato nirdharmakatve vedāprāmāṇyādiprasaṅgānna nirdharmakaṃ brahmeti siddham 9,236 yaduktaṃ sārvajñādermithyātvasiddhaye viśvasya bhrāntikalpitatvaṃ taddūṣayitumīśatajjñānetyādiko granthaḥ tathāhi viśvasya bhrāntisiddhatvaṃ vadatā tatra pramāṇaṃ vaktavyam tatkiṃ pratyakṣaṃ syādanumānaṃ vā'gamo vā na tāvatpratyakṣam tasya satya(tatsatya)tvagrāhitvasya vakṣyamāṇatvāt nāpyanumānam śūnyasamayanirāse(na)nirastatvāt adhikaṃ ca dūṣaṇaṃ vaktumāha- īśeti īśatajjñānavedākṣajānumāmātṛpūrviṇaḥ bhrāntirviśvasya yenaiva mānābhāsena kalpyate 'tra hi
3.2.50ab
तन्मात्रस्यान्यथा भावात् किं न स्याद् विश्वसत्यता
tanmātrasyānyathā bhāvāt kiṃ na syād viśvasatyatā
3.2.50cd
9,237 न्यायसुधा: यद्यप्यत्र भ्रान्तिर्विश्वस्येत्यादिनैवालम् तथापि ये विश्वं प्रमाणप्रमेयप्रमातृप्रमितिभेदेन चतुर्विधमाचक्षते तन्निराकरणप्रस्तावनाय प्रमाणप्रमेयप्रमातृभेदेन त्रिविधमेव विश्वमिति प्रतिज्ञातुमीशेत्याद्युक्तम् तत्रेशमात्रपदाभ्यां परापरप्रमात्रोर्ग्रहणम् यद्यपि मातृपदेनैवेश्वरो ऽपि लभ्यते तथापि तस्य नियतं प्रमातृत्वमन्येषां तु विपर्ययादिसम्भवादनियतमित्यादिविशेषद्योतनाय पृथग्ग्रहणम् वेदाक्षजानुमापदैः करणफलरूपप्रमाणस्वीकारः वेदपदमागमो(मात्रो)पलक्षणम् अक्षजत्वं ज्ञानसन्निकर्षयोरस्त्येव ईश्वरादि(र)ज्ञानं न वेदादिपदैः सङ्गृह्यते अकरणत्वादफलत्वाच्च भवति च प्रमाणमित्यतस्तज्ज्ञानेति पृथगुक्तम् नित्यज्ञानमात्रोपलक्षणं चैतत् पूर्वशब्देन कर्मधारयं विधाय तत इनिप्रत्ययः प्रत्ययार्थस्तु वेदशब्दश्चापौपुरुषेयवाक्यवचन एव पूर्वशब्दः (क)कारणार्थः प्रमाध्याहारेण तत्सम्बन्धः ततश्चेशवाक्येशादिज्ञानवेदाक्षजानुमानानीश्वरप्रमातृवाक्यरूपप्रमाणवतः सर्वप्रमाणसिद्धस्येत्युक्तं भवति भ्रान्तिः भ्रान्तिकल्पितत्वम् येनेत्यतो लब्धमेकत्वमेवेत्यवधार्यते मानाभासेनेति स्वभावतो दुर्बलेनानुमानेनेत्यर्थः अन्यथाभावे अप्रामाण्ये किमाक्षेपे एतदुक्तं भवति विश्वं तावत्स्वभावतो बहुत्वेन च प्रबलैरीशवाक्यादिभिः सर्वैः प्रमाणैः सत्यतयावगतम् तेषां"असत्यमप्रतिष्ठं तेऽ; इत्यादीनामन्यत्र दर्शितत्वात् विवादपदं मिथ्या दृश्यत्वाज्जडवदित्यादिकं विश्वमिथ्यात्वानुमानं तु स्वभावैकत्वाभ्यां दुर्बलम् तथाच प्रबलप्रमाणविरुद्धस्यानुमानस्याप्रामाण्योपपत्तेर्विश्वस्य सत्यत्वमेव युक्तमिति 9,245 नाप्यभावः स हि गौडपादादिपुरुषप्रणीतो वा वेदादिर्वा आद्यं दूषयति- येनेति येनेदं कल्प्यते भ्रान्तं भ्रान्तिस्तस्यैव किं न सा
9,237 nyāyasudhā: yadyapyatra bhrāntirviśvasyetyādinaivālam tathāpi ye viśvaṃ pramāṇaprameyapramātṛpramitibhedena caturvidhamācakṣate tannirākaraṇaprastāvanāya pramāṇaprameyapramātṛbhedena trividhameva viśvamiti pratijñātumīśetyādyuktam tatreśamātrapadābhyāṃ parāparapramātrorgrahaṇam yadyapi mātṛpadenaiveśvaro 'pi labhyate tathāpi tasya niyataṃ pramātṛtvamanyeṣāṃ tu viparyayādisambhavādaniyatamityādiviśeṣadyotanāya pṛthaggrahaṇam vedākṣajānumāpadaiḥ karaṇaphalarūpapramāṇasvīkāraḥ vedapadamāgamo(mātro)palakṣaṇam akṣajatvaṃ jñānasannikarṣayorastyeva īśvarādi(ra)jñānaṃ na vedādipadaiḥ saṅgṛhyate akaraṇatvādaphalatvācca bhavati ca pramāṇamityatastajjñāneti pṛthaguktam nityajñānamātropalakṣaṇaṃ caitat pūrvaśabdena karmadhārayaṃ vidhāya tata inipratyayaḥ pratyayārthastu vedaśabdaścāpaupuruṣeyavākyavacana eva pūrvaśabdaḥ (ka)kāraṇārthaḥ pramādhyāhāreṇa tatsambandhaḥ tataśceśavākyeśādijñānavedākṣajānumānānīśvarapramātṛvākyarūpapramāṇavataḥ sarvapramāṇasiddhasyetyuktaṃ bhavati bhrāntiḥ bhrāntikalpitatvam yenetyato labdhamekatvamevetyavadhāryate mānābhāseneti svabhāvato durbalenānumānenetyarthaḥ anyathābhāve aprāmāṇye kimākṣepe etaduktaṃ bhavati viśvaṃ tāvatsvabhāvato bahutvena ca prabalairīśavākyādibhiḥ sarvaiḥ pramāṇaiḥ satyatayāvagatam teṣāṃ"asatyamapratiṣṭhaṃ te'; ityādīnāmanyatra darśitatvāt vivādapadaṃ mithyā dṛśyatvājjaḍavadityādikaṃ viśvamithyātvānumānaṃ tu svabhāvaikatvābhyāṃ durbalam tathāca prabalapramāṇaviruddhasyānumānasyāprāmāṇyopapatterviśvasya satyatvameva yuktamiti 9,245 nāpyabhāvaḥ sa hi gauḍapādādipuruṣapraṇīto vā vedādirvā ādyaṃ dūṣayati- yeneti yenedaṃ kalpyate bhrāntaṃ bhrāntistasyaiva kiṃ na sā
3.2.51ab
न्यायसुधा: येन गौडपादादिना इदं प्रागुक्तमीशादिकं विश्वं, भ्रान्तं भ्रान्तिसिद्धं कल्प्यते, कल्पयित्वा च तथा वाक्यं प्रणीयते तस्यैव सा कल्पना भ्रान्तिरयथार्था किन्न भवेत् एतदुक्तं भवति ईशवाक्यादिप्रमाणैस्तावदीशादिविश्वं सत्यतयावगतम् तद्विरुद्धा च गौडपादादीनां विश्वमिथ्यात्वप्रतीतिर्भ्रान्तिरेवेति ततः किमित्यत आह- भ्रान्तत्व इति भ्रान्तत्वे तस्य विश्वादेरीशाद्यभ्रान्तमेव हि
nyāyasudhā: yena gauḍapādādinā idaṃ prāguktamīśādikaṃ viśvaṃ, bhrāntaṃ bhrāntisiddhaṃ kalpyate, kalpayitvā ca tathā vākyaṃ praṇīyate tasyaiva sā kalpanā bhrāntirayathārthā kinna bhavet etaduktaṃ bhavati īśavākyādipramāṇaistāvadīśādiviśvaṃ satyatayāvagatam tadviruddhā ca gauḍapādādīnāṃ viśvamithyātvapratītirbhrāntireveti tataḥ kimityata āha- bhrāntatva iti bhrāntatve tasya viśvāderīśādyabhrāntameva hi
3.2.51cd
न्यायसुधा: विश्वारेर्विश्वमिथ्यात्वं प्रतिपादयतस्तस्य गौडपादादेर्भ्रान्तत्वे सिद्धे तन्मूलस्य तद्वाक्यस्याप्रामाण्यात्तेन विश्वमिथ्यात्वासिद्धावीशवाक्यादिभिःप्रमाणैरीशादिविश्वमभ्रान्तं सत्यमेव सिद्धमिति नन्वीश्वरवाक्यविरोधाद्गौडपादादीनां भ्रान्तत्वं कुतः कल्पनीयम् गौडपादादिवाक्यविरोधादीश्वरादीनां विश्वसत्यत्वप्रतीतिरेव भ्रान्तिः कुतो न कल्पनीयेत्यत आह- भवेयुरिति भवेयुर्भ्रान्तयो नृणां नैवेशादेः कथञ्चन
nyāyasudhā: viśvārerviśvamithyātvaṃ pratipādayatastasya gauḍapādāderbhrāntatve siddhe tanmūlasya tadvākyasyāprāmāṇyāttena viśvamithyātvāsiddhāvīśavākyādibhiḥpramāṇairīśādiviśvamabhrāntaṃ satyameva siddhamiti nanvīśvaravākyavirodhādgauḍapādādīnāṃ bhrāntatvaṃ kutaḥ kalpanīyam gauḍapādādivākyavirodhādīśvarādīnāṃ viśvasatyatvapratītireva bhrāntiḥ kuto na kalpanīyetyata āha- bhaveyuriti bhaveyurbhrāntayo nṛṇāṃ naiveśādeḥ kathañcana
3.2.52ab
न्यायसुधा: बाह्या(भ्य)न्तरकारणसामग्रीसत्त्वादिति शेषः कथञ्चनेन्द्रियदोषादेर्बाह्यकारणस्य अधर्मादेः अज्ञानादेरान्तरकारणस्याप्यत्यन्तमसम्भवादित्यर्थः ईशादयो विप्रलम्भका इति चेन्न कल्पकाभावादिति 9,246 अस्तु तर्हि नेह नानास्तीत्यादिरद्वैतपरो वेदादिरागमः सर्वस्यापि मिथ्यात्वे प्रमाणमिति चेन्न तस्य विश्वसत्यत्वग्राहकप्रत्यक्षबाधितत्वेनातदर्थत्वात् अथ मतम् प्रत्यक्षं खलु तात्कालिकं प्रमाणं न पुनरात्यन्तिकम् वेदस्तु न तथा स्वतः प्रमाणं च अतो बलवता वेदेन बाधितत्वात्प्रत्यक्षप्राप्तमपि विश्वसत्यत्वं भ्रान्तिसिद्धमित्येवाङ्गीकर्तुमुचितमित्यत आह- सत्यत्वमिति सत्यत्वमक्षजप्राप्तं यदि भ्रान्तमितीष्यते
nyāyasudhā: bāhyā(bhya)ntarakāraṇasāmagrīsattvāditi śeṣaḥ kathañcanendriyadoṣāderbāhyakāraṇasya adharmādeḥ ajñānāderāntarakāraṇasyāpyatyantamasambhavādityarthaḥ īśādayo vipralambhakā iti cenna kalpakābhāvāditi 9,246 astu tarhi neha nānāstītyādiradvaitaparo vedādirāgamaḥ sarvasyāpi mithyātve pramāṇamiti cenna tasya viśvasatyatvagrāhakapratyakṣabādhitatvenātadarthatvāt atha matam pratyakṣaṃ khalu tātkālikaṃ pramāṇaṃ na punarātyantikam vedastu na tathā svataḥ pramāṇaṃ ca ato balavatā vedena bādhitatvātpratyakṣaprāptamapi viśvasatyatvaṃ bhrāntisiddhamityevāṅgīkartumucitamityata āha- satyatvamiti satyatvamakṣajaprāptaṃ yadi bhrāntamitīṣyate
3.2.52cd
न्यायसुधा: सत्यत्यं विश्वस्येति शेषः आगमबलमाश्रित्य तन्नेति वाक्यशेषः कुतो नेत्यत आह- प्रामाण्यमिति [जोस्हि-15] प्रामाण्यमागमस्यापि प्रत्यक्षादन्यतः कुतः
nyāyasudhā: satyatyaṃ viśvasyeti śeṣaḥ āgamabalamāśritya tanneti vākyaśeṣaḥ kuto netyata āha- prāmāṇyamiti [joshi-15] prāmāṇyamāgamasyāpi pratyakṣādanyataḥ kutaḥ
3.2.53ab
न्यायसुधा: कुतः सिद्धम् न कुतो ऽपि न केवलं प्रत्यक्षस्य किन्त्वागमस्यापि प्रामाण्यं प्रत्यक्षेणैव सिद्धं न त्वन्येनेत्यर्थः तत्कथमित्यत आह- साक्षीति साक्षिप्रत्यक्षतो ह्येव मानानां मानतेयते
nyāyasudhā: kutaḥ siddham na kuto 'pi na kevalaṃ pratyakṣasya kintvāgamasyāpi prāmāṇyaṃ pratyakṣeṇaiva siddhaṃ na tvanyenetyarthaḥ tatkathamityata āha- sākṣīti sākṣipratyakṣato hyeva mānānāṃ mānateyate
3.2.53cd
न्यायसुधा: आद्यादिभ्य उपसङ्खयानात्तृतीयार्थे तसिः मानानां सर्वेषामीयते प्रतीयते हिशब्दः सर्वप्रमाणप्रामाण्यस्य साक्षिसिद्धत्वोपपादकप्रमाणसूचनार्थः तद्विवृणोति- साक्षिणा इति 9,247 साक्षिणः स्वप्रकाशत्वमनवस्था ततो नहि
nyāyasudhā: ādyādibhya upasaṅkhayānāttṛtīyārthe tasiḥ mānānāṃ sarveṣāmīyate pratīyate hiśabdaḥ sarvapramāṇaprāmāṇyasya sākṣisiddhatvopapādakapramāṇasūcanārthaḥ tadvivṛṇoti- sākṣiṇā iti 9,247 sākṣiṇaḥ svaprakāśatvamanavasthā tato nahi
3.2.54a
न्यायसुधा: प्रमाणानां प्रामाण्यं हि न सत्तामात्रेण निश्शङ्कव्यवहारहेतुः अपि तु प्रमितमेव नच बाह्यप्रत्यक्षादिकमेव प्रामाण्यप्रमितिसाधनम् तत्प्रामाण्यप्रमितेरप्युक्तन्यायेनावश्यकत्वात् नच तत्प्रामाण्यं स्वग्राह्यम् अचैतन्यज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वाभावात् प्रत्यक्षाद्यन्तरान्वेषणे चानवस्था स्यात् साक्षिवेद्यत्वे तु सर्वप्रमाणप्रामाण्यस्य न कश्चिद्दोषः साक्षी हि चैतन्यरूपतया स्वप्रकाशः प्रामाण्यं च ज्ञानग्राहकग्राह्यमिति स्वप्रामाण्यं स्वयमेव गृह्णातीति नानवस्थाऽपद्यते अतः साक्षिवेद्यमेव सर्वप्रमाणप्रामाण्यमङ्गीकार्यमिति 9,250 अस्त्वेवं साक्षिप्रत्यक्षवेद्यं प्रत्यक्षागमप्रामाण्यम् तथाप्युक्तरीत्या प्रबलेनागमेन विरोधे दुर्बलस्य प्रत्यक्षस्य कुतो न बाध इति चेत् इत्थम् स्यादयं प्रत्यक्षागमयोर्बाध्यबाधकभावः, यदि व्युत्पादिते दौर्बल्यप्राबल्ये युक्ते स्याताम् नचोभयप्रामाण्यस्य साक्षिवेद्यत्वे ते युज्येते इत्याशयवान्प्रत्यक्षस्य तात्कालिकं प्रामाण्यमागमस्यात्यन्तिकमिति विभागं तावदपाकरोति- तत्कालिकमिति तात्कालिकं प्रमाणत्वमक्षजस्य यदा भवेत् ऐक्यागमस्य किं न स्यात्
nyāyasudhā: pramāṇānāṃ prāmāṇyaṃ hi na sattāmātreṇa niśśaṅkavyavahārahetuḥ api tu pramitameva naca bāhyapratyakṣādikameva prāmāṇyapramitisādhanam tatprāmāṇyapramiterapyuktanyāyenāvaśyakatvāt naca tatprāmāṇyaṃ svagrāhyam acaitanyajñānasya svaprakāśatvābhāvāt pratyakṣādyantarānveṣaṇe cānavasthā syāt sākṣivedyatve tu sarvapramāṇaprāmāṇyasya na kaściddoṣaḥ sākṣī hi caitanyarūpatayā svaprakāśaḥ prāmāṇyaṃ ca jñānagrāhakagrāhyamiti svaprāmāṇyaṃ svayameva gṛhṇātīti nānavasthā'padyate ataḥ sākṣivedyameva sarvapramāṇaprāmāṇyamaṅgīkāryamiti 9,250 astvevaṃ sākṣipratyakṣavedyaṃ pratyakṣāgamaprāmāṇyam tathāpyuktarītyā prabalenāgamena virodhe durbalasya pratyakṣasya kuto na bādha iti cet ittham syādayaṃ pratyakṣāgamayorbādhyabādhakabhāvaḥ, yadi vyutpādite daurbalyaprābalye yukte syātām nacobhayaprāmāṇyasya sākṣivedyatve te yujyete ityāśayavānpratyakṣasya tātkālikaṃ prāmāṇyamāgamasyātyantikamiti vibhāgaṃ tāvadapākaroti- tatkālikamiti tātkālikaṃ pramāṇatvamakṣajasya yadā bhavet aikyāgamasya kiṃ na syāt
3.2.54d
-च् न्यायसुधा: यदि साक्षिगृहीतमपि विश्वसत्यत्वग्राहिणो ऽक्षजस्य प्रामाण्यं तात्कालिकमेव भवेत्तर्ह्यैक्यागमस्यापि प्रामाण्यं साक्षिगृहीतत्वाविशेषात्तात्कालिकं स्यादेवेति न विभागः सिद्धयति नन्वैक्यगामप्रामाण्यमपि तात्कालिकमेव किन्तु प्रत्यक्षमाभासीकृत्य निवर्तते यथोक्तम्"वेणुसङ्घर्षजो वह्निर्दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम् एवं गुणव्यत्ययजो वेदः शाम्यति तद्यथाऽ; इतीत्यत आह- तस्यापीति ... तस्याप्येतादृशं यदि ऐक्यप्रामाण्यमिथ्यात्वं यदा विश्वस्य सत्यता
-c nyāyasudhā: yadi sākṣigṛhītamapi viśvasatyatvagrāhiṇo 'kṣajasya prāmāṇyaṃ tātkālikameva bhavettarhyaikyāgamasyāpi prāmāṇyaṃ sākṣigṛhītatvāviśeṣāttātkālikaṃ syādeveti na vibhāgaḥ siddhayati nanvaikyagāmaprāmāṇyamapi tātkālikameva kintu pratyakṣamābhāsīkṛtya nivartate yathoktam"veṇusaṅgharṣajo vahnirdagdhvā śāmyati tadvanam evaṃ guṇavyatyayajo vedaḥ śāmyati tadyathā'; itītyata āha- tasyāpīti ... tasyāpyetādṛśaṃ yadi aikyaprāmāṇyamithyātvaṃ yadā viśvasya satyatā
3.2.55
-f 9,251 न्यायसुधा: ऐक्यागमस्यापि प्रामाण्यं यदि तात्कालिकं स्वीक्रियेत तदा विश्वस्य सत्यतैव स्यात् ननूक्तमत्र प्रत्यक्षमाभासीकृत्य पश्चादैक्यागमप्रामाण्यं निवर्तत इति भवति तात्कालिकम्, नच विश्व(स्य) सत्यत्वापत्तिरित्यतः"तस्याप्येतादृशं यदिऽ; इत्येतद्"ऐक्यप्रमाणमिथ्यात्वं यदाऽ; इति व्याख्यातम् ऐक्यागमप्रामाण्यस्य बाध्यत्वं यदेत्यर्थः न केवलं प्रामाण्यमात्रस्य बाध्यत्वम् किन्तु धर्मिणो वाक्यस्यापीति ज्ञापनायैवमुक्तम् एतदुक्तं भवति स्यादिदं यदि प्रामाण्यस्य तात्कालिकत्वं नामानित्यत्वमिह विवक्षितं स्यात् न चैवम् क्षणमात्रवर्तिनो ऽपि प्रामाण्यस्य विषयसत्यत्वाव्यभिचारित्वेनानित्यताया दौर्बल्यहेतुत्वासम्भवात् किन्तु बाध्यत्वमेव तच्चेदैक्यागमप्रामाण्यस्याभ्युपगतं तदा कथं विश्वस्य सत्यता न स्यादिति 9,252 ननु साक्षिणो विषयव्यभिचारित्वात्तद्गृहीतमैक्यागमप्रामाण्यमबाधतयमेवेत्याशङ्कयाह- ऐक्यवाक्यस्येति ऐक्यागमस्य मानत्वं यद्यबाध्यमितीष्यते अक्षजस्यापि मानत्वं नाबाध्यं किमितीष्यते
-f 9,251 nyāyasudhā: aikyāgamasyāpi prāmāṇyaṃ yadi tātkālikaṃ svīkriyeta tadā viśvasya satyataiva syāt nanūktamatra pratyakṣamābhāsīkṛtya paścādaikyāgamaprāmāṇyaṃ nivartata iti bhavati tātkālikam, naca viśva(sya) satyatvāpattirityataḥ"tasyāpyetādṛśaṃ yadi'; ityetad"aikyapramāṇamithyātvaṃ yadā'; iti vyākhyātam aikyāgamaprāmāṇyasya bādhyatvaṃ yadetyarthaḥ na kevalaṃ prāmāṇyamātrasya bādhyatvam kintu dharmiṇo vākyasyāpīti jñāpanāyaivamuktam etaduktaṃ bhavati syādidaṃ yadi prāmāṇyasya tātkālikatvaṃ nāmānityatvamiha vivakṣitaṃ syāt na caivam kṣaṇamātravartino 'pi prāmāṇyasya viṣayasatyatvāvyabhicāritvenānityatāyā daurbalyahetutvāsambhavāt kintu bādhyatvameva taccedaikyāgamaprāmāṇyasyābhyupagataṃ tadā kathaṃ viśvasya satyatā na syāditi 9,252 nanu sākṣiṇo viṣayavyabhicāritvāttadgṛhītamaikyāgamaprāmāṇyamabādhatayamevetyāśaṅkayāha- aikyavākyasyeti aikyāgamasya mānatvaṃ yadyabādhyamitīṣyate akṣajasyāpi mānatvaṃ nābādhyaṃ kimitīṣyate
3.2.56a
न्यायसुधा: साक्षिगृहीतत्वाविशेषादिति भावः साक्षिगृहीतत्वाविशेषाद्विश्वसत्यताग्राहकप्रत्यक्षप्रामाण्यस्य बाध्यतायामैक्यागमप्रामाण्यमपि बाध्यं स्यात् तदबाध्यत्वे वा प्रत्यक्षप्रामाण्यमप्यबाध्यमेवैष्यव्यमिति समुदायार्थः नन्वद्वैतब्रह्मावस्थानं मोक्षः स च प्रत्यक्षप्रामाण्यस्याबाध्यत्वे व्याहन्येत प्रपञ्चसत्यत्वेन सद्द्वैततापत्तेः अतः साक्षिवेद्यत्वाविशेषे ऽप्यनेन विशेषेण प्रत्यक्षप्रामाण्यं साक्षिणा तात्कालिकमेव गृह्यत इति कल्प्यत इत्यत आह- अद्वैतेति अद्वैतहानिसामान्यान्
nyāyasudhā: sākṣigṛhītatvāviśeṣāditi bhāvaḥ sākṣigṛhītatvāviśeṣādviśvasatyatāgrāhakapratyakṣaprāmāṇyasya bādhyatāyāmaikyāgamaprāmāṇyamapi bādhyaṃ syāt tadabādhyatve vā pratyakṣaprāmāṇyamapyabādhyamevaiṣyavyamiti samudāyārthaḥ nanvadvaitabrahmāvasthānaṃ mokṣaḥ sa ca pratyakṣaprāmāṇyasyābādhyatve vyāhanyeta prapañcasatyatvena saddvaitatāpatteḥ ataḥ sākṣivedyatvāviśeṣe 'pyanena viśeṣeṇa pratyakṣaprāmāṇyaṃ sākṣiṇā tātkālikameva gṛhyata iti kalpyata ityata āha- advaiteti advaitahānisāmānyān
3.2.56b
न्यायसुधा: एवं तर्ह्यैक्यवाक्यप्रामाण्यमपि तथाविधमेव (मन्तव्यम्) तदबाध्यत्वे ऽप्यद्वैतहानिसामान्येनोक्तलक्षणमोक्षासिद्धेः नहि वाक्यं वा तत्प्रामाण्यं वा तदर्थो भेदाभावो वा ब्रह्मेति प्रत्यक्षप्रामाण्यस्याबाध्यत्वे बहुप्रपञ्चापत्तिः आगमप्रामाण्याबाध्यतायां तु नैवमिति चेन्न अस्य विशेषस्य व्यर्थत्वादित्याशयवानाह- नेति 9,253 ... न विशेषश्च कश्चन
nyāyasudhā: evaṃ tarhyaikyavākyaprāmāṇyamapi tathāvidhameva (mantavyam) tadabādhyatve 'pyadvaitahānisāmānyenoktalakṣaṇamokṣāsiddheḥ nahi vākyaṃ vā tatprāmāṇyaṃ vā tadartho bhedābhāvo vā brahmeti pratyakṣaprāmāṇyasyābādhyatve bahuprapañcāpattiḥ āgamaprāmāṇyābādhyatāyāṃ tu naivamiti cenna asya viśeṣasya vyarthatvādityāśayavānāha- neti 9,253 ... na viśeṣaśca kaścana
3.2.56cd
न्यायसुधा: यदप्यद्वैतागमस्य प्राबल्योपपादनाय स्वतःप्रामाण्यमुक्तं तत्राह- यदीति यदि स्वतस्त्वं प्रामाण्ये विश्वसत्ता कथं न ते
nyāyasudhā: yadapyadvaitāgamasya prābalyopapādanāya svataḥprāmāṇyamuktaṃ tatrāha- yadīti yadi svatastvaṃ prāmāṇye viśvasattā kathaṃ na te
3.2.57ab
न्यायसुधा: स्वतस्त्वधर्मस्य प्रामाण्यं धर्मि, अधिकरणतया विवक्षितमिति सप्तम्युपपत्तिः यद्यागमप्रामाण्यस्य स्वतस्त्वमुच्यते तदा प्रत्यक्षप्रामाण्यमपि स्वत एवेति ब्रूमः सम्यङ्मिथ्याज्ञानसाधारणकारणमात्रजन्यत्वं वा सम्यङ्मिथ्याज्ञानसाधारणज्ञापकमात्रज्ञेयत्वं वा प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वम् तदागमजन्यज्ञानवत्प्रत्यक्षजन्यस्याप्यविशिष्यमेव तथा चागमप्रामाण्यस्य स्वतस्त्वमङ्गीकुर्वतो यता तद्विषयसत्यता सम्मता तथा स्वतःप्रमाणप्रत्यक्षविषयविश्वसत्ता(त्यता)ऽपि कथं न ते सम्मतेति 9,254 स्यादेतत् प्रत्यक्षागमयोः स्वतःप्रामाण्ये ऽप्यस्ति विशेषः यत्प्रत्यक्षं तात्कालिकमेव ज्ञानस्य प्रामाण्यं जनयति वाक्यन्त्वात्यन्तिकम् तथा ज्ञानग्राहकः साक्षी प्रत्यक्षज्ञानस्य तात्कालिकमेव प्रामाण्यं गृह्णाति वाक्यजन्यज्ञानस्य त्वात्यन्तिकमिति मैवम् अस्यां व्यवस्थायां नियामकाभावस्योक्तत्वात् दोषान्तरं चाह- प्रामाण्यस्य चेति प्रामाण्यस्य च मर्यादा कालतो व्याहता भवेत्
nyāyasudhā: svatastvadharmasya prāmāṇyaṃ dharmi, adhikaraṇatayā vivakṣitamiti saptamyupapattiḥ yadyāgamaprāmāṇyasya svatastvamucyate tadā pratyakṣaprāmāṇyamapi svata eveti brūmaḥ samyaṅmithyājñānasādhāraṇakāraṇamātrajanyatvaṃ vā samyaṅmithyājñānasādhāraṇajñāpakamātrajñeyatvaṃ vā prāmāṇyasya svatastvam tadāgamajanyajñānavatpratyakṣajanyasyāpyaviśiṣyameva tathā cāgamaprāmāṇyasya svatastvamaṅgīkurvato yatā tadviṣayasatyatā sammatā tathā svataḥpramāṇapratyakṣaviṣayaviśvasattā(tyatā)'pi kathaṃ na te sammateti 9,254 syādetat pratyakṣāgamayoḥ svataḥprāmāṇye 'pyasti viśeṣaḥ yatpratyakṣaṃ tātkālikameva jñānasya prāmāṇyaṃ janayati vākyantvātyantikam tathā jñānagrāhakaḥ sākṣī pratyakṣajñānasya tātkālikameva prāmāṇyaṃ gṛhṇāti vākyajanyajñānasya tvātyantikamiti maivam asyāṃ vyavasthāyāṃ niyāmakābhāvasyoktatvāt doṣāntaraṃ cāha- prāmāṇyasya ceti prāmāṇyasya ca maryādā kālato vyāhatā bhavet
3.2.57cd
न्यायसुधा: कालतो मर्यादा व्यवच्छेदः तात्कालिकत्वम् इति यावत् कथं व्याहतिरित्यत आह कालान्तरे ऽपीति कालान्तरे ऽप्यमानं चेदिदानीं मानता कुतः
nyāyasudhā: kālato maryādā vyavacchedaḥ tātkālikatvam iti yāvat kathaṃ vyāhatirityata āha kālāntare 'pīti kālāntare 'pyamānaṃ cedidānīṃ mānatā kutaḥ
3.2.58ab
9,254f. न्यायसुधा: अमानं बाधितमानत्वं (नं) चेत्प्रत्यक्षम् तात्कालिकशब्देन हीदानीमस्ति कालान्तरे तु बाध्य(त्व)मिति परस्याभिमतम् तत्र यदि च प्रत्यक्षं कालान्तरे ऽपि बाधितप्रामाण्यं स्यात्तर्हीदानीं तस्य मानतास्तीति कुतः स्यात् कालत्रयसत्तानिषेधरूपत्वाद्बाधस्य यदि च प्रत्यक्षप्रामाण्यमिदानीं सत्स्यात्कथं कालान्तरे ऽपि तर्हि बाध्येतेति व्याहतमेव तात्कालिकत्ववचनम् अप्रमाणमेव भवतु तर्हि प्रत्यक्षमिति चेत् सत्यम् भवति भवतो ऽयं मनोरथः तत्सिद्धिरेवेदानीमपि क(पो)फोणिगुडायते अद्वितीयब्रह्मावस्थानलक्षणं मोक्षमभ्युपेत्य प्रत्यक्षप्रामाण्याबाध्यतावदागमप्रामाण्याबाध्यतायामपि तद्धानिः समानेत्युक्तम् इदानीन्तु स एवानुपपन्न इत्याशयवान्पृच्छति- मिथ्यात्वमानमिति मिथ्यात्वमानं मोक्षे ऽपि मानं किं नेति भण्यताम्
9,254f. nyāyasudhā: amānaṃ bādhitamānatvaṃ (naṃ) cetpratyakṣam tātkālikaśabdena hīdānīmasti kālāntare tu bādhya(tva)miti parasyābhimatam tatra yadi ca pratyakṣaṃ kālāntare 'pi bādhitaprāmāṇyaṃ syāttarhīdānīṃ tasya mānatāstīti kutaḥ syāt kālatrayasattāniṣedharūpatvādbādhasya yadi ca pratyakṣaprāmāṇyamidānīṃ satsyātkathaṃ kālāntare 'pi tarhi bādhyeteti vyāhatameva tātkālikatvavacanam apramāṇameva bhavatu tarhi pratyakṣamiti cet satyam bhavati bhavato 'yaṃ manorathaḥ tatsiddhirevedānīmapi ka(po)phoṇiguḍāyate advitīyabrahmāvasthānalakṣaṇaṃ mokṣamabhyupetya pratyakṣaprāmāṇyābādhyatāvadāgamaprāmāṇyābādhyatāyāmapi taddhāniḥ samānetyuktam idānīntu sa evānupapanna ityāśayavānpṛcchati- mithyātvamānamiti mithyātvamānaṃ mokṣe 'pi mānaṃ kiṃ neti bhaṇyatām
3.2.58c
न्यायसुधा: विश्वमिथ्यात्वप्रतिपादकमानमागमो ऽनुमानं वा मोक्षे ऽपि मानमिति मोक्षसमये ऽप्यबाधितस्वरूपप्रामाण्यमित्यर्थः नेति बाधितस्वरूपप्रामाण्यमित्यर्थः किंशब्दः पूर्वेण परेण च सम्बद्धयते यद्वा काक्वैव मानमित्ययं प्रश्नो ज्ञातव्यः इति पृष्टस्योत्तरं, भण्यताम् आद्ये दोषमाह- मानत्व इति 9,256 मानत्वे ऽद्वैतहानिः स्याद्
nyāyasudhā: viśvamithyātvapratipādakamānamāgamo 'numānaṃ vā mokṣe 'pi mānamiti mokṣasamaye 'pyabādhitasvarūpaprāmāṇyamityarthaḥ neti bādhitasvarūpaprāmāṇyamityarthaḥ kiṃśabdaḥ pūrveṇa pareṇa ca sambaddhayate yadvā kākvaiva mānamityayaṃ praśno jñātavyaḥ iti pṛṣṭasyottaraṃ, bhaṇyatām ādye doṣamāha- mānatva iti 9,256 mānatve 'dvaitahāniḥ syād
3.2.58d
न्यायसुधा: अबाधितस्वरूपप्रामाण्यपक्षे तेनैव सद्द्वितीयत्वादद्वैतहानिः स्यादित्युक्तलक्षणो मोक्षो न सिद्धयेत् द्वितीये दूषणमाह- अमानत्वे ऽपीति ... अमानत्वे ऽप्यमोक्षता
nyāyasudhā: abādhitasvarūpaprāmāṇyapakṣe tenaiva saddvitīyatvādadvaitahāniḥ syādityuktalakṣaṇo mokṣo na siddhayet dvitīye dūṣaṇamāha- amānatve 'pīti ... amānatve 'pyamokṣatā
3.2.59ab
न्यायसुधा: अमोक्षता विवक्षितावस्थाया इति शेषः विश्वमिथ्यात्वमानस्य तत्प्रामाण्यस्य च बाध्यत्वपक्षे ऽपि मोक्षो न सिद्धयति कथमित्यत आह- विश्वस्येति विश्वस्य पुनरापत्तिर्मिथ्यामानं यदा न मा
nyāyasudhā: amokṣatā vivakṣitāvasthāyā iti śeṣaḥ viśvamithyātvamānasya tatprāmāṇyasya ca bādhyatvapakṣe 'pi mokṣo na siddhayati kathamityata āha- viśvasyeti viśvasya punarāpattirmithyāmānaṃ yadā na mā
3.2.59cd
न्यायसुधा: विश्वमिथ्यात्वमानं यदा न मा बाधितस्वरूपप्रामाण्यं स्यात्तदा विश्वस्य पुनरापत्तिः स्यात् नास्तित्वप्रमाणबाधस्यास्तित्वाव्यभिचारात् विश्वसद्भावे च कथमुक्तलक्षणो मोक्षः स्यादिति आदौ तावत्प्रत्यक्षेण विश्वं प्राप्तम् तदागमादिनाऽपाततो ऽपनीयम् आगमादेश्च बाधे पुनस्तदापतितमिति प्रतीत्यपेक्षया पुनःशब्दः विश्वं तद्बाधकं चोभयमपि बाधितमिति चेन्न उत्तरत्र दूषणात् 9,257 किञ्च मुक्तिः सती वासती वा पक्षद्वये ऽपि नोक्तलक्षणा मुक्तिः सिद्धयति कथमिति आद्यं प्रत्याह- अस्ति चेदिति अस्ति चेन्मुक्तयवस्था च द्वैतापत्तिर्
nyāyasudhā: viśvamithyātvamānaṃ yadā na mā bādhitasvarūpaprāmāṇyaṃ syāttadā viśvasya punarāpattiḥ syāt nāstitvapramāṇabādhasyāstitvāvyabhicārāt viśvasadbhāve ca kathamuktalakṣaṇo mokṣaḥ syāditi ādau tāvatpratyakṣeṇa viśvaṃ prāptam tadāgamādinā'pātato 'panīyam āgamādeśca bādhe punastadāpatitamiti pratītyapekṣayā punaḥśabdaḥ viśvaṃ tadbādhakaṃ cobhayamapi bādhitamiti cenna uttaratra dūṣaṇāt 9,257 kiñca muktiḥ satī vāsatī vā pakṣadvaye 'pi noktalakṣaṇā muktiḥ siddhayati kathamiti ādyaṃ pratyāha- asti cediti asti cenmuktayavasthā ca dvaitāpattir
3.2.59d
न्यायसुधा: आत्मस्वरूपमेव मुक्तिः यथोक्तम् "आत्मैवाज्ञानहानिःऽ; इति "अविद्यास्तमयो मोक्षःऽ; इति च तत्कथं द्वैतापत्तिरित्यतो मुक्त्यवस्थेत्युक्तम् अवस्थैवैषाऽत्मनो न त्वात्मैव तथात्वे हि प्रागेव सिद्धत्वात् प्रयत्नवैयर्थ्यम् न चात्मा ज्ञानस्य साध्यो ऽनादित्वात् अविद्याध्वंसविशिष्यो न प्राक्सिद्धो ज्ञानसाध्यश्चेति चेत्तत्किं स एव मुक्तिः अद्धेति चेत् तर्हि विशिष्यस्य सत्त्वाभावेन सती मुक्तिरित्ययुक्तं स्यात् किञ्च मुक्तिर्नाम धर्मः स कथमात्मैव स्यादिति 9,258 द्वितीयं पराचष्टे- अतो ऽन्यश्चेति 9,259 ... अतो ऽन्यथा
nyāyasudhā: ātmasvarūpameva muktiḥ yathoktam "ātmaivājñānahāniḥ'; iti "avidyāstamayo mokṣaḥ'; iti ca tatkathaṃ dvaitāpattirityato muktyavasthetyuktam avasthaivaiṣā'tmano na tvātmaiva tathātve hi prāgeva siddhatvāt prayatnavaiyarthyam na cātmā jñānasya sādhyo 'nāditvāt avidyādhvaṃsaviśiṣyo na prāksiddho jñānasādhyaśceti cettatkiṃ sa eva muktiḥ addheti cet tarhi viśiṣyasya sattvābhāvena satī muktirityayuktaṃ syāt kiñca muktirnāma dharmaḥ sa kathamātmaiva syāditi 9,258 dvitīyaṃ parācaṣṭe- ato 'nyaśceti 9,259 ... ato 'nyathā
3.2.60a
अमुक्तत्वं
amuktatvaṃ
Adhyāya 3 (cont. 7)
3.2.60a
न्यायसुधा: सत्त्वपक्षात्पक्षान्तरे यदि मुक्तिरसती स्यात्तदाऽत्मनो ऽमुक्तत्वं स्यात् विषाणासत्त्वे शशो ह्यविषाणी दृष्टः तथाच कुत उक्तलक्षणत्वम् अथ मतम् न मुक्तिः सती नाप्यसती किन्त्वनिर्वचनीयेति तदाप्यमुक्ततैव(दप्ययुक्तमेव) संसारे ऽप्यनिर्वचनीयेनैव हि द्वितीयेन सद्द्वितीयत्वम् तदुत्तरमपि तच्चेत्स्यात्कथममुक्तत्वं न भवेत् एतेन पञ्चमप्रकारतापि निरस्ता अनिर्वचनीयतापरिहारात् नहि चतुर्थप्रकारतावस्थितिरनिर्वचनीयत्वम् तथा सति निर्वचनीयतापत्तेः अनिर्वचनीयाविद्यानिवृत्तिः कथमनिर्वचनीया स्यादिति चेत् घटप्रध्वंसो यथा तथेति जानीथाः तदेतत्सङ्ग्रहायातो ऽन्यथेत्युक्तम् अन्यथासती चेदित्यवक्ष्यत् 9,261 एवमेव मुक्तेरद्वितीयब्रह्मावस्थानरूपतानिरासाय काले ऽपि विकल्प्य दोषो ऽभिधातव्य इत्याह- तथा काल इति ... तथा काले
nyāyasudhā: sattvapakṣātpakṣāntare yadi muktirasatī syāttadā'tmano 'muktatvaṃ syāt viṣāṇāsattve śaśo hyaviṣāṇī dṛṣṭaḥ tathāca kuta uktalakṣaṇatvam atha matam na muktiḥ satī nāpyasatī kintvanirvacanīyeti tadāpyamuktataiva(dapyayuktameva) saṃsāre 'pyanirvacanīyenaiva hi dvitīyena saddvitīyatvam taduttaramapi taccetsyātkathamamuktatvaṃ na bhavet etena pañcamaprakāratāpi nirastā anirvacanīyatāparihārāt nahi caturthaprakāratāvasthitiranirvacanīyatvam tathā sati nirvacanīyatāpatteḥ anirvacanīyāvidyānivṛttiḥ kathamanirvacanīyā syāditi cet ghaṭapradhvaṃso yathā tatheti jānīthāḥ tadetatsaṅgrahāyāto 'nyathetyuktam anyathāsatī cedityavakṣyat 9,261 evameva mukteradvitīyabrahmāvasthānarūpatānirāsāya kāle 'pi vikalpya doṣo 'bhidhātavya ityāha- tathā kāla iti ... tathā kāle
3.2.60b
न्यायसुधा: ननु च मोक्षदशायां कालो ऽस्ति न वेति विकल्प्य"अस्ति चेद्द्वैतापत्तिःऽ; इति दूषणं चास्तु "अतो ऽन्यथामुक्तत्वमऽ; इति कथमतिदेश इत्यत आह- कालाधीना हीति ... कालाधीना हि मुक्तता
nyāyasudhā: nanu ca mokṣadaśāyāṃ kālo 'sti na veti vikalpya"asti ceddvaitāpattiḥ'; iti dūṣaṇaṃ cāstu "ato 'nyathāmuktatvam'; iti kathamatideśa ityata āha- kālādhīnā hīti ... kālādhīnā hi muktatā
3.2.60cd
न्यायसुधा: कालाधीना नियमेन कालाधिकरणा यद्वस्तु तत्कालसम्बन्ध्येवेति व्याप्तेरिति हि शब्दार्थः न केवलमनुमानसिद्धो मुक्तेः कालाधिकरणतानियमः किन्तु"तदा विद्वानऽ"दृष्ट्वैव तं मुच्यतेऽ; इत्यागमसिद्धो ऽपीत्याह- काल एवेति काल एवागमो ऽप्याह मुक्तिं
nyāyasudhā: kālādhīnā niyamena kālādhikaraṇā yadvastu tatkālasambandhyeveti vyāpteriti hi śabdārthaḥ na kevalamanumānasiddho mukteḥ kālādhikaraṇatāniyamaḥ kintu"tadā vidvān'"dṛṣṭvaiva taṃ mucyate'; ityāgamasiddho 'pītyāha- kāla eveti kāla evāgamo 'pyāha muktiṃ
3.2.60de
9,262 न्यायसुधा: किन्ततो यद्येवमधिकरणेन कालेन व्याप्ता मुक्तिरित्यत आह- कालेति ... कालनिवर्तने मुक्तेरपि निवृत्तिः स्यात्
9,262 nyāyasudhā: kintato yadyevamadhikaraṇena kālena vyāptā muktirityata āha- kāleti ... kālanivartane mukterapi nivṛttiḥ syāt
3.2.60f
न्यायसुधा: कालासत्त्वे मुक्तेरप्यसत्त्वं स्यात् व्यापकनिवृत्तौ व्याप्यनिवृत्तेरावश्यकत्वात् तथा चातिदेशो युक्त इति एतदुक्तं भवति यदि मोक्षः कालसम्बन्धी न स्यात्तदा शशृङ्गादिवदसत्त्वापत्तिः इति ननु च"न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थताऽ; इति मुक्तेरसत्त्वस्येष्टत्वान्नेयमनिष्यापत्तिरित्यत आह- संसारित्वमिति ... संसारित्वमतो भवेत्
nyāyasudhā: kālāsattve mukterapyasattvaṃ syāt vyāpakanivṛttau vyāpyanivṛtterāvaśyakatvāt tathā cātideśo yukta iti etaduktaṃ bhavati yadi mokṣaḥ kālasambandhī na syāttadā śaśṛṅgādivadasattvāpattiḥ iti nanu ca"na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā'; iti mukterasattvasyeṣṭatvānneyamaniṣyāpattirityata āha- saṃsāritvamiti ... saṃsāritvamato bhavet
3.2.61ab
न्यायसुधा: चैतन्यस्य सतो बन्धाभावलक्षणे मोक्षे ऽसति देवदत्तवन्मुक्ताभिमतस्यापि संसारित्वं भवेत् बन्ध(स्य)मिथ्यात्वात्संसारो मुक्तिश्च न स्त एवेति चेन्नानङ्गीकृतत्वमेवानिष्टत्वं किन्त्वप्रामाणिकत्वादिकम् नच बन्धमिथ्यात्वं प्रामाणिकमित्युक्तं प्राक् 9,263f. तदेवमागमादितः प्रत्यक्षस्य दौर्बल्यं निराकुर्वता तन्मिषेण प्राबल्यं च व्युत्पादितम् साक्षिप्रत्यक्षस्यागमादिप्रामाण्यग्राहकत्वेनोपजीव्यतायास्तदितरस्य साक्षिनिश्चितप्रमाण(प्रामाण्य)तायाश्च सूचितत्वात् ततस्तद्विरुद्धस्यागमादेरेवाप्रामाण्यं युक्तमिति न केवलमुपजीव्यत्वादिगुणेनान्यतः प्रबलं प्रत्यक्षम् किन्तु स्वभावतो ऽपीत्याशयवानाह- क्व चेति 9,264 क्व च प्रत्यक्षतः प्राप्तमनुमागमबाधितम्
nyāyasudhā: caitanyasya sato bandhābhāvalakṣaṇe mokṣe 'sati devadattavanmuktābhimatasyāpi saṃsāritvaṃ bhavet bandha(sya)mithyātvātsaṃsāro muktiśca na sta eveti cennānaṅgīkṛtatvamevāniṣṭatvaṃ kintvaprāmāṇikatvādikam naca bandhamithyātvaṃ prāmāṇikamityuktaṃ prāk 9,263f. tadevamāgamāditaḥ pratyakṣasya daurbalyaṃ nirākurvatā tanmiṣeṇa prābalyaṃ ca vyutpāditam sākṣipratyakṣasyāgamādiprāmāṇyagrāhakatvenopajīvyatāyāstaditarasya sākṣiniścitapramāṇa(prāmāṇya)tāyāśca sūcitatvāt tatastadviruddhasyāgamāderevāprāmāṇyaṃ yuktamiti na kevalamupajīvyatvādiguṇenānyataḥ prabalaṃ pratyakṣam kintu svabhāvato 'pītyāśayavānāha- kva ceti 9,264 kva ca pratyakṣataḥ prāptamanumāgamabādhitam
3.2.61c
न्यायसुधा: प्रत्यक्षतः प्राप्तमिति साक्षात्कारसिद्धम् अनुमानागमशब्दौ लिङ्गवचनवचनौ प्रामाण्यनिर्णयस्येदानीं क्रियमाणत्वात् दृष्टमिति शेषः यदि हि प्रत्यक्षप्राप्तं क्वचिदनुमानागमाभ्यां बाधितमुपलब्धवन्तः तदा प्रतीमो ऽनुमादितः प्रत्यक्षस्य दौर्बल्यम् नच तथा ईश्वरे दोषग्राहिप्रत्यक्षमागमादिबाधितं दृष्टमिति चेत् सत्यम् तत्रागमादेरुपजीव्यतया बाधकत्वमिति वक्ष्यामः "प्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतमऽ; इत्यस्य वैदिकार्तविषयत्वादत्र च पृथिव्यादिप्रपञ्चस्य प्रस्तुतत्वान्न विरोधः 9,267 दृष्टं च दहनशैत्यानुमानस्य, मम कर्णे प्रविश्य गजो गर्जतीत्यादिवाक्यस्य च प्रत्यक्षबाधितत्वात् तत्रापि प्रत्यक्षमुपजीव्यत्वाद्बाधकं नतु स्वभावेनेति चेत् न धर्मिव्यापकव्याप्यव्याप्तिग्राहकत्वाभावाद्दहनौष्ण्यादिग्राहिणः प्रत्यक्षस्य अनौष्ण्यमुष्णताभावः स च प्रतियोगिज्ञानाधीनज्ञानः प्रतियोगिभूतं चौष्ण्यं तेजस्येव प्रत्यक्षेण प्रत्येतव्यमिति तस्योपजीव्यत्वमिति चेन्न उक्तोत्तरत्वात् अनुष्णतासाधने हीदमुपपा(दितम्)दनम् केनचिद्धेतुना शैत्यसाधने त्वस्यानवकाशः यदा च समस्तस्यापि तेजसो ऽनौष्ण्यं साध्यते तदा भवत्विदं व्युत्पादनम् अग्निमात्रपक्षीकारे तु नेदमुपयुज्यते सौरादौ तेजस्युष्णतां स्पर्शनेनोपलभ्य चक्षुषोपलब्धे ऽग्नावनौष्ण्यसाधनस्य तु स्वभावप्रबलेनैव प्रत्यक्षेण बाध इत्येषा दिक् 9,269 देहस्यात्मत्वं प्रत्यक्षप्राप्तमपि देहो नात्मा भूतत्वात्कार्यत्वाद्घटवदित्याद्यनुमानेन"तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेतऽ; इत्यागमेन च बाधितं दृष्टम् अन्यथा बाधकान्तराभावाद्देहात्मत्वस्य वास्तवतापातात् तत्कथमेतदित्यत आह- देहात्मत्वमिति देहात्मत्वं यदि
nyāyasudhā: pratyakṣataḥ prāptamiti sākṣātkārasiddham anumānāgamaśabdau liṅgavacanavacanau prāmāṇyanirṇayasyedānīṃ kriyamāṇatvāt dṛṣṭamiti śeṣaḥ yadi hi pratyakṣaprāptaṃ kvacidanumānāgamābhyāṃ bādhitamupalabdhavantaḥ tadā pratīmo 'numāditaḥ pratyakṣasya daurbalyam naca tathā īśvare doṣagrāhipratyakṣamāgamādibādhitaṃ dṛṣṭamiti cet satyam tatrāgamāderupajīvyatayā bādhakatvamiti vakṣyāmaḥ "prābalyamāgamasyaiva jātyā teṣu triṣu smṛtam'; ityasya vaidikārtaviṣayatvādatra ca pṛthivyādiprapañcasya prastutatvānna virodhaḥ 9,267 dṛṣṭaṃ ca dahanaśaityānumānasya, mama karṇe praviśya gajo garjatītyādivākyasya ca pratyakṣabādhitatvāt tatrāpi pratyakṣamupajīvyatvādbādhakaṃ natu svabhāveneti cet na dharmivyāpakavyāpyavyāptigrāhakatvābhāvāddahanauṣṇyādigrāhiṇaḥ pratyakṣasya anauṣṇyamuṣṇatābhāvaḥ sa ca pratiyogijñānādhīnajñānaḥ pratiyogibhūtaṃ cauṣṇyaṃ tejasyeva pratyakṣeṇa pratyetavyamiti tasyopajīvyatvamiti cenna uktottaratvāt anuṣṇatāsādhane hīdamupapā(ditam)danam kenaciddhetunā śaityasādhane tvasyānavakāśaḥ yadā ca samastasyāpi tejaso 'nauṣṇyaṃ sādhyate tadā bhavatvidaṃ vyutpādanam agnimātrapakṣīkāre tu nedamupayujyate saurādau tejasyuṣṇatāṃ sparśanenopalabhya cakṣuṣopalabdhe 'gnāvanauṣṇyasādhanasya tu svabhāvaprabalenaiva pratyakṣeṇa bādha ityeṣā dik 9,269 dehasyātmatvaṃ pratyakṣaprāptamapi deho nātmā bhūtatvātkāryatvādghaṭavadityādyanumānena"taṃ svāccharīrātpravṛhet'; ityāgamena ca bādhitaṃ dṛṣṭam anyathā bādhakāntarābhāvāddehātmatvasya vāstavatāpātāt tatkathametadityata āha- dehātmatvamiti dehātmatvaṃ yadi
3.2.61cd
न्यायसुधा: देहात्मत्वं प्रत्यक्षतः प्राप्तमनुमानागमबाधितं दृष्टमिति यदि ब्रूयात्तदा तन्नेति ब्रूम इत्यर्थः न तदिति पूर्वेणोत्तरेण च सम्बद्धयते कुतो नेत्यत आह- न तदिति ... न तत् प्राप्तं प्रत्यक्षतः क्वचित्
nyāyasudhā: dehātmatvaṃ pratyakṣataḥ prāptamanumānāgamabādhitaṃ dṛṣṭamiti yadi brūyāttadā tanneti brūma ityarthaḥ na taditi pūrveṇottareṇa ca sambaddhayate kuto netyata āha- na taditi ... na tat prāptaṃ pratyakṣataḥ kvacit
3.2.61ef
न्यायसुधा: देहात्मत्वं प्रत्यक्षप्राप्तमेव न भवति अतः प्रत्यक्षप्राप्तस्यानुमानादिना बाध इत्यत्र नेदमुदाहरणम् अयमभिसन्धिः नास्त्येव देहात्मत्वप्रतीतिः यानुमानादिना बाध्यते येषां चास्ति नास्तिकादीनां तेषामपि नेन्द्रियजा किन्त्वनुमानागमाभासजन्यैवेति मा भूत्पण्डितरूपाणां देहात्मत्वप्रतीतिः पामाराणां त्वस्त्येव सैवास्माकमुदाहरणं भविष्यतीत्यतः क्वचिदित्युक्तम् 9,271 तदुपपादयति- ममेति मम देह इति ह्येव न देहो ऽहमिति प्रमा
nyāyasudhā: dehātmatvaṃ pratyakṣaprāptameva na bhavati ataḥ pratyakṣaprāptasyānumānādinā bādha ityatra nedamudāharaṇam ayamabhisandhiḥ nāstyeva dehātmatvapratītiḥ yānumānādinā bādhyate yeṣāṃ cāsti nāstikādīnāṃ teṣāmapi nendriyajā kintvanumānāgamābhāsajanyaiveti mā bhūtpaṇḍitarūpāṇāṃ dehātmatvapratītiḥ pāmārāṇāṃ tvastyeva saivāsmākamudāharaṇaṃ bhaviṣyatītyataḥ kvacidityuktam 9,271 tadupapādayati- mameti mama deha iti hyeva na deho 'hamiti pramā
3.2.62ab
न्यायसुधा: सर्वस्यापि जन्तोर्मम देह इत्येव हि प्रमा प्रतीतिर्न तु कस्यापि देहो ऽहमिति यद्वा यस्मात्सर्वेषां मम देह इत्येव प्रमा सम्यक्प्रतीतिः सर्(व)दानुवर्तते तस्माद्देहो ऽहमिति प्रतीतिर्नावकाशमासादयतीति देहात्मत्वप्रतीत्यभावे ऽपि देहधर्माणां कार्ष्ण्यादीनामात्मनिष्ठत्वप्रतीतिस्तावदस्त्येव कृष्णो ऽहमित्यादिव्यवहारसन्दर्शनात् सा च लिङ्गाद्यनपेक्षैव जायमाना प्रत्यक्षजन्यैव बाध्यते चानुमानादिनेति सैवोदाहरणं भविष्यतीत्यत आह- उपचारश्चेति उपचारश्च कृष्णो ऽहमिति
nyāyasudhā: sarvasyāpi jantormama deha ityeva hi pramā pratītirna tu kasyāpi deho 'hamiti yadvā yasmātsarveṣāṃ mama deha ityeva pramā samyakpratītiḥ sar(va)dānuvartate tasmāddeho 'hamiti pratītirnāvakāśamāsādayatīti dehātmatvapratītyabhāve 'pi dehadharmāṇāṃ kārṣṇyādīnāmātmaniṣṭhatvapratītistāvadastyeva kṛṣṇo 'hamityādivyavahārasandarśanāt sā ca liṅgādyanapekṣaiva jāyamānā pratyakṣajanyaiva bādhyate cānumānādineti saivodāharaṇaṃ bhaviṣyatītyata āha- upacāraśceti upacāraśca kṛṣṇo 'hamiti
3.2.62ab
न्यायसुधा: कृष्णो ऽहमिति च प्रतीतिर्नास्तीत्यनुवर्तते कथं तर्हि व्यवहारः कृष्णो ऽहमिति व्यवहारस्तूपचार एवेति योजना अस्य यो व्यवहारबलेन तथाविधां प्रतीतिमप्यनुमिनोति तस्यानैकान्तिकत्वं स्यादित्याशयवानुक्तार्थे दृष्टान्तमाह- कर्दमेति ... कर्दमलेपने
nyāyasudhā: kṛṣṇo 'hamiti ca pratītirnāstītyanuvartate kathaṃ tarhi vyavahāraḥ kṛṣṇo 'hamiti vyavahārastūpacāra eveti yojanā asya yo vyavahārabalena tathāvidhāṃ pratītimapyanuminoti tasyānaikāntikatvaṃ syādityāśayavānuktārthe dṛṣṭāntamāha- kardameti ... kardamalepane
3.2.62c
9,272 न्यायसुधा: वस्त्रस्य यद्वदेवं स्याद्
9,272 nyāyasudhā: vastrasya yadvadevaṃ syād
3.2.62b
न्यायसुधा: यथा वस्त्रस्य कर्दमलेपने सति कृष्णं वस्त्रमित्युपचारव्यवहारो भवत्येवं प्रकृते ऽपि स्यात् अयमभिसन्धिः यो हि वस्त्रस्य शौक्लयं कर्दमलेपनं च सम्यगवगच्छति न तस्य वस्त्रे काष्ण्यर्प्रतीतिरस्ति व्यवहरति च कृष्णं वस्त्रमिति अतः कृष्णो ऽहमिति व्यवहारात्तथाविधज्ञानानुमानं तत्र व्यभिचरति उपचारव्यवहारो ऽसाविति चेत् प्रकृते ऽपि तथा किन्न स्यादिति 9,273 ननु कृष्णं वस्त्रमिति नोपचारः स्वतः शुक्ले ऽपि वस्त्रे कर्दमोपाधिककार्ष्ण्यसद्भावेन प्रतीतिसम्भवादिति चेन्न किमिदमौपाधिकं नाम साधनाभिमते व्याप्तिरिव कर्दमसन्निधानादारोप्यमाणमिति चेन्न आरोपासम्भस्योक्तत्वात् जपाकुसुमसन्निधानात्स्फटिके लौहित्यमिव प्रतिफलतीति चेन्न वस्त्रस्यास्वच्छत्वात् घृतादिना कुङ्कुमगन्धादि(वत्कर्द)रिव कर्दमनाभिव्यक्तमिति चेन्न प्राग्वस्त्रे कार्ष्ण्यसद्भावे मानाभावात् अथाग्निसंयोगात्पार्थिवद्रव्ये रूपादिकमिव कर्दमोपाधिना कृतमिति मतम् तत्र पृच्छामः किं कर्दमः शौक्लयं निवर्त्य कार्ष्ण्यं वस्त्रे करोति, उतानिवर्त्यैव नाद्यः कर्दमापगमे शौक्लयानुपलब्धिप्रसङ्गात् नच पुनः शौक्लयमुत्पन्नम् कारणाभावात् न द्वितीयः युगपद्रूपद्वयाधिष्ठानविरोधात् औपाधिकस्यापि सत्यत्वेन स्वाभाविकाविशेषात् 9,274 भवतु वा वस्त्रे कथञ्चित्कार्ष्ण्यमौपाधिकं किन्तदुपन्यासेनाभ्यर्थते नचोक्तव्यभिचारपरिहारः एकोदाहरणनिराकरणे ऽपि मञ्चाः क्रोशन्तीत्यादेरनेकस्य व्यभिचारोदाहरणस्य सम्भवात् अथ वस्त्रे कर्दमेनेवात्मनि देहोपाधिना कृतं कार्ष्ण्यमस्तीति प्रतीतिसम्भावना विवक्षिता तत्राह- यदीति ... यद्युपाधिकृतं तदा
nyāyasudhā: yathā vastrasya kardamalepane sati kṛṣṇaṃ vastramityupacāravyavahāro bhavatyevaṃ prakṛte 'pi syāt ayamabhisandhiḥ yo hi vastrasya śauklayaṃ kardamalepanaṃ ca samyagavagacchati na tasya vastre kāṣṇyarpratītirasti vyavaharati ca kṛṣṇaṃ vastramiti ataḥ kṛṣṇo 'hamiti vyavahārāttathāvidhajñānānumānaṃ tatra vyabhicarati upacāravyavahāro 'sāviti cet prakṛte 'pi tathā kinna syāditi 9,273 nanu kṛṣṇaṃ vastramiti nopacāraḥ svataḥ śukle 'pi vastre kardamopādhikakārṣṇyasadbhāvena pratītisambhavāditi cenna kimidamaupādhikaṃ nāma sādhanābhimate vyāptiriva kardamasannidhānādāropyamāṇamiti cenna āropāsambhasyoktatvāt japākusumasannidhānātsphaṭike lauhityamiva pratiphalatīti cenna vastrasyāsvacchatvāt ghṛtādinā kuṅkumagandhādi(vatkarda)riva kardamanābhivyaktamiti cenna prāgvastre kārṣṇyasadbhāve mānābhāvāt athāgnisaṃyogātpārthivadravye rūpādikamiva kardamopādhinā kṛtamiti matam tatra pṛcchāmaḥ kiṃ kardamaḥ śauklayaṃ nivartya kārṣṇyaṃ vastre karoti, utānivartyaiva nādyaḥ kardamāpagame śauklayānupalabdhiprasaṅgāt naca punaḥ śauklayamutpannam kāraṇābhāvāt na dvitīyaḥ yugapadrūpadvayādhiṣṭhānavirodhāt aupādhikasyāpi satyatvena svābhāvikāviśeṣāt 9,274 bhavatu vā vastre kathañcitkārṣṇyamaupādhikaṃ kintadupanyāsenābhyarthate nacoktavyabhicāraparihāraḥ ekodāharaṇanirākaraṇe 'pi mañcāḥ krośantītyāderanekasya vyabhicārodāharaṇasya sambhavāt atha vastre kardamenevātmani dehopādhinā kṛtaṃ kārṣṇyamastīti pratītisambhāvanā vivakṣitā tatrāha- yadīti ... yadyupādhikṛtaṃ tadā
3.2.62cd
न्यायसुधा: यदि वस्त्र इवात्मनि देहोपाधिकृतं कार्ष्ण्यमस्तीति तत्प्रतीतिः सम्भाव्यते तदा प्रत्यक्षप्रतीतस्यानुमानादिना बाध इत्यत्र नेदमुदाहरणमिति शेषः कथमित्यत आह- स्वत इति स्वतः शुक्लत्ववत् कार्ष्ण्यं न ममेति प्रतीयते
nyāyasudhā: yadi vastra ivātmani dehopādhikṛtaṃ kārṣṇyamastīti tatpratītiḥ sambhāvyate tadā pratyakṣapratītasyānumānādinā bādha ityatra nedamudāharaṇamiti śeṣaḥ kathamityata āha- svata iti svataḥ śuklatvavat kārṣṇyaṃ na mameti pratīyate
3.2.63ab
9,274f. न्यायसुधा: अत्र दृष्टान्ते दार्ष्यान्तिके चैकदेशोत्कीर्तनेनान्यदप्युपलक्ष्यते तथा चायमर्थः वस्त्रे खलु कार्ष्ण्यं कर्दमोपाधिकृतं (औपाधिकं) प्रतीयमानमेवं प्रत्येतव्यम् स्वतिः शुक्लमेवेदं वस्त्रं न कृष्णम् कार्ष्ण्यन्तूपाधिकृतमिति तथात्रापि स्वतो नीरूप एवाहम् कार्ष्ण्यं तु न मम स्वभावतः किन्तु देहोपाधिकृतमिति प्रतीयत इत्यङ्गीकर्तव्यम् तथाचास्याः प्रतीतेर्यथार्थत्वान्नानुमानादिना(तो) बाध इति 9,276 यदुक्तं देहात्मताप्रतीतिर्नास्ति देहो ऽहमिति प्रतीत्यननुभवादिति तदसत् अहमिति प्रतीतेरेव तत्प्रतीतित्वात् इदमनिदंरूपवस्तुगर्भो ह्यहङ्कारः यच्चोक्तं मम देह इति भेदप्रती(तेर)त्यनुवृत्तेर्देहात्मत्वप्रतिभासो ऽनुपपन्न इति तदयुक्तम् भेदप्रतीत्यसम्प्रतिपत्तेः मम देह इति व्यवहारस्य मम स्वरूपमितिवदौपचारिकत्वोपपत्तेः न खलु केवले देहे आत्मत्वप्रतीतिः किन्तर्हि देहेन्द्रियान्तःकरणादिसङ्घाते तत्र सङ्घातापेक्षया देहमात्रे सम्बन्धप्रतीतिरपि न बाधिका प्रसादस्य स्तम्भो, वृक्षस्य शाखेति यथा नच देहेन्द्रियादेरात्मनश्च भेदावभासे स्फुटं प्रमाणमस्ति येन देहाद्यात्मप्रतीतिर्विरुध्येत यदप्युक्तं कृष्णो ऽहमित्यादिरूपदेहादिधर्माणामात्मनिष्ठप्रतीतिर्नास्ति प्रमाणाभावादिति तन्न कृष्णो ऽहमिति व्यवहारदर्शनात् ज्ञानमूलता खलु व्यवहारस्योत्सर्गतः सिद्धा तदनुपपत्तौ तूपचारत्वकल्पना नच नाहं कृष्ण इत्यादिरूपा प्रतीतिरस्ति यद्भयादुपचारत्वं कल्पयामः अतो भेदादिप्रतीत्यभावादस्त्येवोभयी प्रतीतिः यथाऽह "अन्योन्यस्मिन्नन्योन्यात्मकतामन्योन्यधर्मांश्चाध्यस्यऽ; इति 9,278 प्रत्यक्षजा चेयं प्रतीतिरिति कथं प्रत्यक्षसिद्धस्य नानुमानादिना बाध इत्यत आह- कथं चेति कथं च भेदो देहादेरात्मनो न प्रमीयते
9,274f. nyāyasudhā: atra dṛṣṭānte dārṣyāntike caikadeśotkīrtanenānyadapyupalakṣyate tathā cāyamarthaḥ vastre khalu kārṣṇyaṃ kardamopādhikṛtaṃ (aupādhikaṃ) pratīyamānamevaṃ pratyetavyam svatiḥ śuklamevedaṃ vastraṃ na kṛṣṇam kārṣṇyantūpādhikṛtamiti tathātrāpi svato nīrūpa evāham kārṣṇyaṃ tu na mama svabhāvataḥ kintu dehopādhikṛtamiti pratīyata ityaṅgīkartavyam tathācāsyāḥ pratīteryathārthatvānnānumānādinā(to) bādha iti 9,276 yaduktaṃ dehātmatāpratītirnāsti deho 'hamiti pratītyananubhavāditi tadasat ahamiti pratītereva tatpratītitvāt idamanidaṃrūpavastugarbho hyahaṅkāraḥ yaccoktaṃ mama deha iti bhedapratī(tera)tyanuvṛtterdehātmatvapratibhāso 'nupapanna iti tadayuktam bhedapratītyasampratipatteḥ mama deha iti vyavahārasya mama svarūpamitivadaupacārikatvopapatteḥ na khalu kevale dehe ātmatvapratītiḥ kintarhi dehendriyāntaḥkaraṇādisaṅghāte tatra saṅghātāpekṣayā dehamātre sambandhapratītirapi na bādhikā prasādasya stambho, vṛkṣasya śākheti yathā naca dehendriyāderātmanaśca bhedāvabhāse sphuṭaṃ pramāṇamasti yena dehādyātmapratītirvirudhyeta yadapyuktaṃ kṛṣṇo 'hamityādirūpadehādidharmāṇāmātmaniṣṭhapratītirnāsti pramāṇābhāvāditi tanna kṛṣṇo 'hamiti vyavahāradarśanāt jñānamūlatā khalu vyavahārasyotsargataḥ siddhā tadanupapattau tūpacāratvakalpanā naca nāhaṃ kṛṣṇa ityādirūpā pratītirasti yadbhayādupacāratvaṃ kalpayāmaḥ ato bhedādipratītyabhāvādastyevobhayī pratītiḥ yathā'ha "anyonyasminnanyonyātmakatāmanyonyadharmāṃścādhyasya'; iti 9,278 pratyakṣajā ceyaṃ pratītiriti kathaṃ pratyakṣasiddhasya nānumānādinā bādha ityata āha- kathaṃ ceti kathaṃ ca bhedo dehāderātmano na pramīyate
3.2.63c
न्यायसुधा: भेदशब्देनासंसर्गो ऽपि गृह्यते देहादिशब्देन सङ्घातस्तद्धर्माश्च यदा देहादेरिति पञ्चमी तदाऽत्मन इति षष्ठी यदा चात्मन इति पञ्चमी तदा देहादेरिति षष्ठी अन्योन्यारोपस्य परेणोक्तत्वात् देहादिसङ्घातस्यात्मनश्चान्योन्यं भेदस्तद्धर्माणां च परस्परमसंसर्गः प्रतीयत एवेत्यर्थः तत्कथमित्यत आह-जातमात्रा इति जातमात्रा मृगा गावो हस्तिनः पक्षिणो खषाः भयाभयस्वभोगादौ कारणानि विजानते
nyāyasudhā: bhedaśabdenāsaṃsargo 'pi gṛhyate dehādiśabdena saṅghātastaddharmāśca yadā dehāderiti pañcamī tadā'tmana iti ṣaṣṭhī yadā cātmana iti pañcamī tadā dehāderiti ṣaṣṭhī anyonyāropasya pareṇoktatvāt dehādisaṅghātasyātmanaścānyonyaṃ bhedastaddharmāṇāṃ ca parasparamasaṃsargaḥ pratīyata evetyarthaḥ tatkathamityata āha-jātamātrā iti jātamātrā mṛgā gāvo hastinaḥ pakṣiṇo khaṣāḥ bhayābhayasvabhogādau kāraṇāni vijānate
3.2.64ab
-f 9,278f. न्यायसुधा: जाता एव न तु व्यापारान्तरं कृतवन्तः भुज्यत इति भोगः सुखम् आदिपदेन दुःखम् सिंहव्याघ्रादीनि भयकारणानि, मात्रादीन्यभयकारणानि, स्तनपानादीनि सुखकारणानि, शङ्क्वादिना नयनान्तःकण्डूयनादीनि दुःखकारणानीति विजानते अत एव सिंहादिध्वनिमात्रेण पलायन्ते, मात्रादीनि चोपसर्पन्ति, स्तनपानाद्यर्थं प्रवर्तन्ते, वर्जयन्ति शङ्कुकण्डूयनादीनि 9,279 ततः किमित्यत आह अस्मृताविति अस्मृतौ पूर्वदेहस्य विज्ञानं तत् कथं भवेत्
-f 9,278f. nyāyasudhā: jātā eva na tu vyāpārāntaraṃ kṛtavantaḥ bhujyata iti bhogaḥ sukham ādipadena duḥkham siṃhavyāghrādīni bhayakāraṇāni, mātrādīnyabhayakāraṇāni, stanapānādīni sukhakāraṇāni, śaṅkvādinā nayanāntaḥkaṇḍūyanādīni duḥkhakāraṇānīti vijānate ata eva siṃhādidhvanimātreṇa palāyante, mātrādīni copasarpanti, stanapānādyarthaṃ pravartante, varjayanti śaṅkukaṇḍūyanādīni 9,279 tataḥ kimityata āha asmṛtāviti asmṛtau pūrvadehasya vijñānaṃ tat kathaṃ bhavet
3.2.64cd
न्यायसुधा: तद्विज्ञानं भयादिकारणमेतदिति विज्ञानम् पूर्वदेहास्मरणे तद्विज्ञानं(कृतो) कथं न भवेदित्यत आह- अन्वयेति अन्वयव्यतिरेकादेरनुसन्धानविस्मृतौ
nyāyasudhā: tadvijñānaṃ bhayādikāraṇametaditi vijñānam pūrvadehāsmaraṇe tadvijñānaṃ(kṛto) kathaṃ na bhavedityata āha- anvayeti anvayavyatirekāderanusandhānavismṛtau
3.2.65ab
9,280 न्यायसुधा: आदिपदेन दृष्टान्तधर्मिणोर्ग्रहणम् यद्वाऽदिग्रहणेनोपदेशो गृह्यते अन्वयव्यतिरेकादेर्विस्मृताविति सम्बन्धः न केवलमेतावत् किन्तु तथा चायमित्यनुसन्धनस्य च विस्मृतौ सत्यां विज्ञानं तत्कथं भवेदिति सम्बन्धः एतदुक्तं भवति अस्ति तावन्मृगादीनां स्तनपानादौ प्रवृत्तिः शङ्कुकण्डूयनादितो निवृत्तिश्च ततो ऽनुमीयते विद्येते तत्र तेषां रागद्वेषाविति रागद्वेषयोरेव प्रवृत्तिकारणत्वेनास्मदादौ निर्णीतत्वात् रागद्वेषाभ्यां चेष्यानिष्यसाधनत्वज्ञानम् तस्यैव रागादिकारणतया निश्चितत्वात् नच तज्ज्ञानं प्रत्यक्षसाध्यम् कार्यकारणभावस्यातीन्द्रियत्वात् किन्त्वनुमानोपदेशसाध्यमेव नच मृगादीनामुपदेशः सम्भवति अनधिकारात् तस्मात्प्राग्भवीयोपदेश इति वाच्यम् नचास्मृतो ऽसौ तत्कारणमिति तत्स्मृतिसद्भावो ऽङ्गीकार्यः यद्वानुमानम् नच तत्, यद्यत्स्तनपानं तदिष्यसाधनं, यदिष्यसाधनं न भवति तत्स्तनपानं न भवति, यथामुकम्, स्तनपानं चेदमित्यन्वयादिस्मरणेन विना भवति नचाननुभूते स्मृतिरुत्पद्यते नचास्मिञ्जन्मन्यन्वयाद्यनुभवो ऽस्ति जातमात्राणामुदाहृतत्वात् अतो जन्मान्तरानुभूतान्वयादिस्मरणमेष्टव्यम् प्राग्भवीयस्योपदेशस्यान्वयादेश्च स्मरणे पूवर्देहस्मरणमप्यङ्गीकर्तव्यम् समानयोगक्षेमत्वात् नचेद्देहान्तरस्मरणं मृगादीनां तदा तदविशिष्यान्वययादिस्मरणमपि न स्यात् तदभावे चानुमानाद्यभावेनेष्यानिष्यकारणताज्ञानं नोत्पद्येत तदनुत्पादे च रागाद्यनुत्पादात्प्रवृत्त्याद्यनुत्प(द्यत)द्यते कारणाभावे कार्याभावस्य सुलभत्वात् अदृष्टवशात्प्रवृत्त्यादीति चेन्न दृष्टातिक्रमदोषात् एतावांस्त्वदृष्टस्योपयोगो यञ्जन्मान्तरानुभूतं सर्वमस्मरन्नेतावत्स्मरति यादृच्छिकं प्रवृत्त्यादि भवत्विति चेन्न अनन्तानां तदनुपपत्तेः अत एव मृगा इत्यादिबहुवचनम् अस्तु जातिस्वभावो ऽयम् न भिन्नजातीयानामप्युपलम्भात् अत एव मृगा गाव इत्याद्युक्तम् दृष्टातिक्रमदोषश्चापरिहार्यः तस्मादस्ति मृगादीनां पूर्वदेहस्मरणम् तथैव मानुषादीनामपीति सिद्धमिति 9,283 तथापि किं प्रकृत इत्यत आह- यदेति यदा देहान्तरज्ञानं देहैक्यावसितिः कुतः
9,280 nyāyasudhā: ādipadena dṛṣṭāntadharmiṇorgrahaṇam yadvā'digrahaṇenopadeśo gṛhyate anvayavyatirekādervismṛtāviti sambandhaḥ na kevalametāvat kintu tathā cāyamityanusandhanasya ca vismṛtau satyāṃ vijñānaṃ tatkathaṃ bhavediti sambandhaḥ etaduktaṃ bhavati asti tāvanmṛgādīnāṃ stanapānādau pravṛttiḥ śaṅkukaṇḍūyanādito nivṛttiśca tato 'numīyate vidyete tatra teṣāṃ rāgadveṣāviti rāgadveṣayoreva pravṛttikāraṇatvenāsmadādau nirṇītatvāt rāgadveṣābhyāṃ ceṣyāniṣyasādhanatvajñānam tasyaiva rāgādikāraṇatayā niścitatvāt naca tajjñānaṃ pratyakṣasādhyam kāryakāraṇabhāvasyātīndriyatvāt kintvanumānopadeśasādhyameva naca mṛgādīnāmupadeśaḥ sambhavati anadhikārāt tasmātprāgbhavīyopadeśa iti vācyam nacāsmṛto 'sau tatkāraṇamiti tatsmṛtisadbhāvo 'ṅgīkāryaḥ yadvānumānam naca tat, yadyatstanapānaṃ tadiṣyasādhanaṃ, yadiṣyasādhanaṃ na bhavati tatstanapānaṃ na bhavati, yathāmukam, stanapānaṃ cedamityanvayādismaraṇena vinā bhavati nacānanubhūte smṛtirutpadyate nacāsmiñjanmanyanvayādyanubhavo 'sti jātamātrāṇāmudāhṛtatvāt ato janmāntarānubhūtānvayādismaraṇameṣṭavyam prāgbhavīyasyopadeśasyānvayādeśca smaraṇe pūvardehasmaraṇamapyaṅgīkartavyam samānayogakṣematvāt naceddehāntarasmaraṇaṃ mṛgādīnāṃ tadā tadaviśiṣyānvayayādismaraṇamapi na syāt tadabhāve cānumānādyabhāveneṣyāniṣyakāraṇatājñānaṃ notpadyeta tadanutpāde ca rāgādyanutpādātpravṛttyādyanutpa(dyata)dyate kāraṇābhāve kāryābhāvasya sulabhatvāt adṛṣṭavaśātpravṛttyādīti cenna dṛṣṭātikramadoṣāt etāvāṃstvadṛṣṭasyopayogo yañjanmāntarānubhūtaṃ sarvamasmarannetāvatsmarati yādṛcchikaṃ pravṛttyādi bhavatviti cenna anantānāṃ tadanupapatteḥ ata eva mṛgā ityādibahuvacanam astu jātisvabhāvo 'yam na bhinnajātīyānāmapyupalambhāt ata eva mṛgā gāva ityādyuktam dṛṣṭātikramadoṣaścāparihāryaḥ tasmādasti mṛgādīnāṃ pūrvadehasmaraṇam tathaiva mānuṣādīnāmapīti siddhamiti 9,283 tathāpi kiṃ prakṛta ityata āha- yadeti yadā dehāntarajñānaṃ dehaikyāvasitiḥ kutaḥ
3.2.65cd
न्यायसुधा: यदैवमेतद्देहवर्तिनो मम न केवलमयमेव देहः किन्तु तत्प्रागन्यो ऽप्यभूदिति देहान्तरस्मरणं प्रमितम्(णमापतितम्) तदैतद्देहेन स्वस्यैक्या(ध्य)वसायः कुतः स्यात् किन्त्वनेकमणिष्वनुस्यूतं सूत्रमिवानेकदेहानुस्यूतमात्मानं पश्यतः स्वस्य ततो ऽत्यन्तभेदावसितिरेव युक्ता तथाच कार्ष्ण्यादीनामसंसर्गज्ञानमपि सुस्थमेवे परेण देहाद्यारोपनिबन्धनत्वाभ्युपगमात्तदारोपस्य अहंप्रत्ययस्तु नारोप इति प्रागेवोक्तम् अतो मम देह इति प्रत्ययो नान्यथयितव्यः कृष्णो ऽहमित्यादिश्चोपचारो ऽङ्गीकरणीय इति 9,284f. स्यादेतत् न मुख्यार्थानुपपत्तिमात्रादुपचारो लभ्यते किन्तु सादृश्ये सम्बन्धे वा प्रयोजने च सति नचात्र सादृश्यादिकमस्ति तत्कथमयमुपचारः किञ्च मृगादीनां पामाराणां मनुष्याणां च यदि देहात्मभेदज्ञानं स्यात्तर्हि"नैषां ममाहमिति धीः श्वसृगालभक्ष्यऽ; इत्यादयः पुराणादिव्यवहाराः कथं सङ्गच्छन्ते कथं च देहात्मविवेकार्थानामुपदेशानामानर्थक्यं न स्यात् देहानुकूलप्रतिकूलार्थयो रागद्वेषौ च देहात्मभेदज्ञाने सति न स्याताम् ततश्च संसारानुपपत्तिरित्यत आह- व्याप्तत्वादिति 9,285 व्याप्तत्वादात्मनो देहे व्यवहारेष्वपाटवात्
nyāyasudhā: yadaivametaddehavartino mama na kevalamayameva dehaḥ kintu tatprāganyo 'pyabhūditi dehāntarasmaraṇaṃ pramitam(ṇamāpatitam) tadaitaddehena svasyaikyā(dhya)vasāyaḥ kutaḥ syāt kintvanekamaṇiṣvanusyūtaṃ sūtramivānekadehānusyūtamātmānaṃ paśyataḥ svasya tato 'tyantabhedāvasitireva yuktā tathāca kārṣṇyādīnāmasaṃsargajñānamapi susthameve pareṇa dehādyāropanibandhanatvābhyupagamāttadāropasya ahaṃpratyayastu nāropa iti prāgevoktam ato mama deha iti pratyayo nānyathayitavyaḥ kṛṣṇo 'hamityādiścopacāro 'ṅgīkaraṇīya iti 9,284f. syādetat na mukhyārthānupapattimātrādupacāro labhyate kintu sādṛśye sambandhe vā prayojane ca sati nacātra sādṛśyādikamasti tatkathamayamupacāraḥ kiñca mṛgādīnāṃ pāmārāṇāṃ manuṣyāṇāṃ ca yadi dehātmabhedajñānaṃ syāttarhi"naiṣāṃ mamāhamiti dhīḥ śvasṛgālabhakṣya'; ityādayaḥ purāṇādivyavahārāḥ kathaṃ saṅgacchante kathaṃ ca dehātmavivekārthānāmupadeśānāmānarthakyaṃ na syāt dehānukūlapratikūlārthayo rāgadveṣau ca dehātmabhedajñāne sati na syātām tataśca saṃsārānupapattirityata āha- vyāptatvāditi 9,285 vyāptatvādātmano dehe vyavahāreṣvapāṭavāt
3.2.66a
भेदज्ञाने ऽपि चाङ्गारवह्निवत् स्वाविविक्तवत् भवन्ति व्यवहाराश्च
bhedajñāne 'pi cāṅgāravahnivat svāviviktavat bhavanti vyavahārāśca
3.2.66d
-च् न्यायसुधा: भेदाज्ञाने ऽपि चेति चशब्दो व्यवहारेष्वपाटवाच्चेति सम्बद्धयते अङ्गारवह्निवदिति अङ्गारव्याप्तवन्हाविवेत्यर्थः स्वाविविक्तवत् स्वाभिन्ने स्वसंसृष्टे च यथा तथेत्यर्थः व्यवहाराश्चेति चशब्दो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः आत्मनो(देहे) व्याप्तत्वात्स्वाविविक्तवद्वयवहारा भवन्ति इत्यनेनैकदेशत्वलक्षणं सादृश्यं सम्बन्धो ऽप्यभिहितः भेदज्ञाने ऽप्यभिन्नवद्वयवहारे किं प्रयोजनमित्यस्योत्तरं भेदज्ञाने ऽपि लोकानां व्यवहारेष्वपाटवात्स्वाविविक्तवद्वयवहारे किं प्रयोजनमित्यस्योत्तरं भेदज्ञाने ऽपि लोकानां व्यवहारेष्वपाटववात्स्वाविविक्तवद्वयवहारा भवन्तीति न प्रयोजनमुद्दिश्य लोकास्तथा व्यवहरन्ति किन्तु विविक्तव्यवहारेषु पाटवाभावादेवेति अपाटवे हेतुर्व्याप्तत्वादात्मनो देह इति रूढत्वाच्चैतेषां व्यवहाराणां न प्रयोजनापेक्षेत्याशयेन उक्तम्- अङ्गारवह्निवदिति भेदज्ञाने ऽप्यात्मनो देहव्याप्तत्वादङ्गारवह्निवल्लोकानां व्यवहारेषु अपाटवादत्यन्तविविक्तवेदनेष्वसामर्थ्यात्पुराणादिव्यवहाराश्च स्वाविविक्तवद्भवन्ति विशदविवेकाभावविवक्षयैव ते व्यवहारा इत्याशयः अत एव विवेकार्थानामुपदेशानां च सार्थक्यमुपपद्यते विशदो हि विवेकः पुरुषार्थाय कल्पते न त्वौत्पत्तिकः आत्मनो देहे व्याप्तत्वादत्यन्तं प्रेमास्पदत्वाद्रागादयो युज्यन्त एवेति 9,287 ननु ज्ञानमेव व्यवहारकारणं तच्चेदस्ति कथं तर्हि व्यवहारेष्वपाटवमित्यत आह- नहीति ... न हि प्रत्यक्षगानपि
-c nyāyasudhā: bhedājñāne 'pi ceti caśabdo vyavahāreṣvapāṭavācceti sambaddhayate aṅgāravahnivaditi aṅgāravyāptavanhāvivetyarthaḥ svāviviktavat svābhinne svasaṃsṛṣṭe ca yathā tathetyarthaḥ vyavahārāśceti caśabdo 'nuktasamuccayārthaḥ ātmano(dehe) vyāptatvātsvāviviktavadvayavahārā bhavanti ityanenaikadeśatvalakṣaṇaṃ sādṛśyaṃ sambandho 'pyabhihitaḥ bhedajñāne 'pyabhinnavadvayavahāre kiṃ prayojanamityasyottaraṃ bhedajñāne 'pi lokānāṃ vyavahāreṣvapāṭavātsvāviviktavadvayavahāre kiṃ prayojanamityasyottaraṃ bhedajñāne 'pi lokānāṃ vyavahāreṣvapāṭavavātsvāviviktavadvayavahārā bhavantīti na prayojanamuddiśya lokāstathā vyavaharanti kintu viviktavyavahāreṣu pāṭavābhāvādeveti apāṭave heturvyāptatvādātmano deha iti rūḍhatvāccaiteṣāṃ vyavahārāṇāṃ na prayojanāpekṣetyāśayena uktam- aṅgāravahnivaditi bhedajñāne 'pyātmano dehavyāptatvādaṅgāravahnivallokānāṃ vyavahāreṣu apāṭavādatyantaviviktavedaneṣvasāmarthyātpurāṇādivyavahārāśca svāviviktavadbhavanti viśadavivekābhāvavivakṣayaiva te vyavahārā ityāśayaḥ ata eva vivekārthānāmupadeśānāṃ ca sārthakyamupapadyate viśado hi vivekaḥ puruṣārthāya kalpate na tvautpattikaḥ ātmano dehe vyāptatvādatyantaṃ premāspadatvādrāgādayo yujyanta eveti 9,287 nanu jñānameva vyavahārakāraṇaṃ taccedasti kathaṃ tarhi vyavahāreṣvapāṭavamityata āha- nahīti ... na hi pratyakṣagānapi
3.2.67a
9,288 न्यायसुधा: अर्थान् यथानुभवतः प्रतिपादयितुं क्षमाः लोकास्
9,288 nyāyasudhā: arthān yathānubhavataḥ pratipādayituṃ kṣamāḥ lokās
3.2.67cd
-च् न्यायसुधा: यथानुभवतः अनुभवानुसारेण प्रतिपादयितुं व्यवहर्तुम् यमलयोरत्यन्तविवेकं पश्यन्तो ऽपि मात्रादयः कथमेतौ विविक्ताववगन्तव्याविति पृष्टा एवमिति स्वप्रत्यक्षानुभवानुसारेण न परान्प्रतिपादयितुं क्षमन्त इत्याद्यनुभवसिद्धम् का नामात्र कथन्ता अथ तत्रात्यन्तसादृश्यं प्रतिबन्धकं तर्ह्यत्राप्यङ्गारवह्निवदात्मनो देहे व्याप्तत्वं प्रतिबन्धकमुक्तमेव शुक्तिरजतादिप्रत्यक्षाणामनुमानादिना बाधो नास्तीत्यन्यत्रोपपादितमित्याशयवान्"क्व च प्रत्यक्षतः प्राप्तमऽ; इत्यादिनोक्तमुपसंहरति- ततो हीति ... ततो हि प्रत्यक्षसिद्धं नान्येन केनचित्
-c nyāyasudhā: yathānubhavataḥ anubhavānusāreṇa pratipādayituṃ vyavahartum yamalayoratyantavivekaṃ paśyanto 'pi mātrādayaḥ kathametau viviktāvavagantavyāviti pṛṣṭā evamiti svapratyakṣānubhavānusāreṇa na parānpratipādayituṃ kṣamanta ityādyanubhavasiddham kā nāmātra kathantā atha tatrātyantasādṛśyaṃ pratibandhakaṃ tarhyatrāpyaṅgāravahnivadātmano dehe vyāptatvaṃ pratibandhakamuktameva śuktirajatādipratyakṣāṇāmanumānādinā bādho nāstītyanyatropapāditamityāśayavān"kva ca pratyakṣataḥ prāptam'; ityādinoktamupasaṃharati- tato hīti ... tato hi pratyakṣasiddhaṃ nānyena kenacit
3.2.68a
शक्यं वारयितुं क्वापि
śakyaṃ vārayituṃ kvāpi
3.2.68b
न्यायसुधा: क्वचित्प्रतीतेरेवाभावात्क्वचित्प्रतीतिसद्भावे ऽपि प्रत्यक्षजन्यत्वाभावात्क्वचित्प्रत्यक्षप्रतीतिभावे ऽपि यथार्थत्वात्क्वचिदयथार्थत्वे ऽपि प्रबलप्रत्यक्षेणैव बाधादित्यर्थः अत एव क्वापीत्युक्तम् अन्येनेति अनुपजीव्येनागमादिनेत्यर्थः तदेवं स्वभावतः प्रबलेन प्रत्यक्षेण विरुद्धावनुमानागमावभासावेवेति 9,289 भवत्वागमादितः प्रत्यक्षं प्रबलं मा वा भूत् तद्विरोधस्त्वागमादेर्नास्ति भिन्नविषयत्वात् तथाहि आगमादिकं खल्वागामिनं विश्वस्य बाधं प्रतिपादयति न तु अधुनातनम् स एव च मिथ्यादिपदेन वेदनीयः तस्य च प्रत्यक्षविरोधस्तदा स्यात् यद्यागामिनमपि विश्वस्य बाधं प्रत्यक्षं प्रतिक्षिपेत् नचैवम् तस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वेन आगामिनमपि विश्वस्य बाधं प्रत्यक्षं प्रतिक्षिपेत् नचैवम् तस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वेन आगामिबाधाभावग्रहणे सामर्थ्याभावात् यथोक्तम् "सम्बद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिनाऽ; इति इदानीन्तनबाधाभावग्रहणे ऽपि न विरोधः नच भिन्नविषययोर्विरोधो ऽस्ति तथा सतीदानीन्तनघटाभावग्राहिणा प्रत्यक्षेण भविष्यति घट इत्यागमादेर्विरोधः स्यादिति 9,290 उच्यते अस्ति तावत् प्रत्यक्षं वर्तमानकालीनं बाधाभावमावेदयतीति परस्यापि सम्प्रतिपत्तिः आगमश्च नेह नानास्तीत्यादिरूपो वर्तमानमेव विश्वस्य बाधं प्रतिपादयतीति कथं न प्रत्यक्षविरुद्धः अस्तु वागामिबोधकत्वमागमादेस्तथापि बाधो नाम त्रैकालिकसत्तनिषेधः स च वर्तमानकालीनसत्ताग्राहिणा प्रत्यक्षेण विरुद्धयत एवेति तत्प्रतिपादकस्यागमादेः कथं न प्रत्यक्षविरोधः एतेनास्मत्प्रत्यक्षमस्मन्निष्ठमेव बाधं प्रतिक्षेप्तुं क्षमते न पुरुषान्तरगतमिति निरस्तम् घटादिसत्तानिषेधरूपस्य बाधस्य तत्सत्ताग्राहिणा प्रत्यक्षेण विरोधावश्यम्भावात् 9,293 तदेवं प्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वे ऽप्यागमादेस्तद्विरोधो दुष्परिहार एव तथापि प्रसक्तौ वस्तुस्थितिर्वक्तव्येत्याशयवान्प्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रग्राहितानियममपाकर्तुमुत्तरं प्रकरणमारभमाणः साक्षिप्रत्यक्षस्य तावत्तन्नियममपाकरोति- तच्चेदिति ... तच्चेन्नोत्तरगोचरम् कथमेवोत्तरः कालस्तद्गो मोक्षश्च गम्यते
nyāyasudhā: kvacitpratīterevābhāvātkvacitpratītisadbhāve 'pi pratyakṣajanyatvābhāvātkvacitpratyakṣapratītibhāve 'pi yathārthatvātkvacidayathārthatve 'pi prabalapratyakṣeṇaiva bādhādityarthaḥ ata eva kvāpītyuktam anyeneti anupajīvyenāgamādinetyarthaḥ tadevaṃ svabhāvataḥ prabalena pratyakṣeṇa viruddhāvanumānāgamāvabhāsāveveti 9,289 bhavatvāgamāditaḥ pratyakṣaṃ prabalaṃ mā vā bhūt tadvirodhastvāgamādernāsti bhinnaviṣayatvāt tathāhi āgamādikaṃ khalvāgāminaṃ viśvasya bādhaṃ pratipādayati na tu adhunātanam sa eva ca mithyādipadena vedanīyaḥ tasya ca pratyakṣavirodhastadā syāt yadyāgāminamapi viśvasya bādhaṃ pratyakṣaṃ pratikṣipet nacaivam tasya vartamānamātragrāhitvena āgāminamapi viśvasya bādhaṃ pratyakṣaṃ pratikṣipet nacaivam tasya vartamānamātragrāhitvena āgāmibādhābhāvagrahaṇe sāmarthyābhāvāt yathoktam "sambaddhaṃ vartamānaṃ ca gṛhyate cakṣurādinā'; iti idānīntanabādhābhāvagrahaṇe 'pi na virodhaḥ naca bhinnaviṣayayorvirodho 'sti tathā satīdānīntanaghaṭābhāvagrāhiṇā pratyakṣeṇa bhaviṣyati ghaṭa ityāgamādervirodhaḥ syāditi 9,290 ucyate asti tāvat pratyakṣaṃ vartamānakālīnaṃ bādhābhāvamāvedayatīti parasyāpi sampratipattiḥ āgamaśca neha nānāstītyādirūpo vartamānameva viśvasya bādhaṃ pratipādayatīti kathaṃ na pratyakṣaviruddhaḥ astu vāgāmibodhakatvamāgamādestathāpi bādho nāma traikālikasattaniṣedhaḥ sa ca vartamānakālīnasattāgrāhiṇā pratyakṣeṇa viruddhayata eveti tatpratipādakasyāgamādeḥ kathaṃ na pratyakṣavirodhaḥ etenāsmatpratyakṣamasmanniṣṭhameva bādhaṃ pratikṣeptuṃ kṣamate na puruṣāntaragatamiti nirastam ghaṭādisattāniṣedharūpasya bādhasya tatsattāgrāhiṇā pratyakṣeṇa virodhāvaśyambhāvāt 9,293 tadevaṃ pratyakṣasya vartamānamātragrāhitve 'pyāgamādestadvirodho duṣparihāra eva tathāpi prasaktau vastusthitirvaktavyetyāśayavānpratyakṣasya vartamānamātragrāhitāniyamamapākartumuttaraṃ prakaraṇamārabhamāṇaḥ sākṣipratyakṣasya tāvattanniyamamapākaroti- taccediti ... taccennottaragocaram kathamevottaraḥ kālastadgo mokṣaśca gamyate
3.2.69a
-द् न्यायसुधा: गम्यत इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः तदिति प्रत्यक्षविशेषसाक्षिणमेवाधिकुरुते भगवान् भाष्यकारः चेच्छब्दश्रवणात्तर्हीत्यध्याहार्यम् नोत्तरगोचरमिति वर्तमानमात्रगोचरमित्यर्थः प्रमाणान्तराणां प्रागेव दूषितत्वादित्येवार्थः उत्तर इत्यतीतस्याप्युपलक्षणम् येषां चाखण्ड एव कालस्तैरप्युपाधिभेदो ऽङ्गीकर्तव्य एव अन्यथा सर्वाख्यातप्रत्ययानामैकाथ्यर्प्रसङ्गात् अतः स्वाभाविको वौपाधिको वास्त्युत्तरः कालः मावगाम्युत्तरः काल इदानीम् किन्नश्छिन्नमित्यत आह- तद्ग इति कथमेवेत्यनुवर्तते उत्तरकालानवगताविति चार्थः गम्यते अवगम्यते अत्रातीतस्य कण्ठतो ऽसङ्कीर्तनं कैश्चिदतीतमोक्षस्यानङ्गीकृतत्वात् उत्तरकालानवगतौ तत्सम्बन्धितया मोक्षो ऽपि नावगम्यत एव विशेषणानवगमे विशिष्यानवगमस्य प्रसिद्धत्वात् भविष्यति मोक्ष इत्यवगमाभावे च तदर्थः प्रयत्नो न स्यात् मोक्षे सर्वस्य बाधो भविष्यतीत्येतदपि न स्यादिति 9,295 शुकवामदेवादयो ज्ञानेन मुक्ता अभूवन्नहमपि मुक्तो भविष्यामीत्याद्यवगतिः आगमादेव भविष्य(तीति)ति किमत्र साक्षिणो ऽतीतानागतार्थगोचरत्वेनेत्यत आह- आगमो ऽपीति आगमो ऽपि हि सामान्ये सिद्धे प्रत्यक्षतः पुनः विशेषं गमयेदेव
-d nyāyasudhā: gamyata iti vakṣyamāṇena sambandhaḥ taditi pratyakṣaviśeṣasākṣiṇamevādhikurute bhagavān bhāṣyakāraḥ cecchabdaśravaṇāttarhītyadhyāhāryam nottaragocaramiti vartamānamātragocaramityarthaḥ pramāṇāntarāṇāṃ prāgeva dūṣitatvādityevārthaḥ uttara ityatītasyāpyupalakṣaṇam yeṣāṃ cākhaṇḍa eva kālastairapyupādhibhedo 'ṅgīkartavya eva anyathā sarvākhyātapratyayānāmaikāthyarprasaṅgāt ataḥ svābhāviko vaupādhiko vāstyuttaraḥ kālaḥ māvagāmyuttaraḥ kāla idānīm kinnaśchinnamityata āha- tadga iti kathamevetyanuvartate uttarakālānavagatāviti cārthaḥ gamyate avagamyate atrātītasya kaṇṭhato 'saṅkīrtanaṃ kaiścidatītamokṣasyānaṅgīkṛtatvāt uttarakālānavagatau tatsambandhitayā mokṣo 'pi nāvagamyata eva viśeṣaṇānavagame viśiṣyānavagamasya prasiddhatvāt bhaviṣyati mokṣa ityavagamābhāve ca tadarthaḥ prayatno na syāt mokṣe sarvasya bādho bhaviṣyatītyetadapi na syāditi 9,295 śukavāmadevādayo jñānena muktā abhūvannahamapi mukto bhaviṣyāmītyādyavagatiḥ āgamādeva bhaviṣya(tīti)ti kimatra sākṣiṇo 'tītānāgatārthagocaratvenetyata āha- āgamo 'pīti āgamo 'pi hi sāmānye siddhe pratyakṣataḥ punaḥ viśeṣaṃ gamayedeva
3.2.69d
-च् न्यायसुधा: एषा खल्वागमस्य स्थितिः यत्सामान्ये ऽन्वयसामान्यवति पदार्थसमूहे, प्रत्यक्षतः प्रमाणान्तरेण, सिद्धे सति, पुनः पश्चाद्विशेषमन्वयविशेषवन्तं तमेव पदार्थसमूहं, गमयेदित्येव न पुनः पदार्थानपि गमयेदिति नद्यास्तीरे पञ्चफलानि सन्तीत्यादौ तथा दर्शनादिति हिशब्दार्थः किं प्राक् पदाथर्सिद्धयेत्यत आह- कथमिति ... कथं शक्तिग्रहो ऽन्यथा
-c nyāyasudhā: eṣā khalvāgamasya sthitiḥ yatsāmānye 'nvayasāmānyavati padārthasamūhe, pratyakṣataḥ pramāṇāntareṇa, siddhe sati, punaḥ paścādviśeṣamanvayaviśeṣavantaṃ tameva padārthasamūhaṃ, gamayedityeva na punaḥ padārthānapi gamayediti nadyāstīre pañcaphalāni santītyādau tathā darśanāditi hiśabdārthaḥ kiṃ prāk padātharsiddhayetyata āha- kathamiti ... kathaṃ śaktigraho 'nyathā
3.2.70
न्यायसुधा: यदि पदार्थाः प्राङ् न सिद्धास्तर्हि पदानां तेषु वाचकत्वशक्तिग्रहणं न स्यात् अविदितविषयायाः शक्तेर्गृहीतुमशक्यत्वात् नहि काष्ठमजानन्कुठारस्य तच्छेदनशक्तिं ज्ञातु शक्नोति 9,296 अस्तु पदानां शक्तिग्रहाय पदार्थज्ञानमावश्यकम् अथ शक्तिग्रह एव किमर्थ इत्यत आह- अतीतेति अतीतानागतार्थेषु जाते शक्तिग्रहे ऽखिलम् विशेषं ज्ञापयेद् वाक्यं न तदज्ञातशक्तिके
nyāyasudhā: yadi padārthāḥ prāṅ na siddhāstarhi padānāṃ teṣu vācakatvaśaktigrahaṇaṃ na syāt aviditaviṣayāyāḥ śaktergṛhītumaśakyatvāt nahi kāṣṭhamajānankuṭhārasya tacchedanaśaktiṃ jñātu śaknoti 9,296 astu padānāṃ śaktigrahāya padārthajñānamāvaśyakam atha śaktigraha eva kimartha ityata āha- atīteti atītānāgatārtheṣu jāte śaktigrahe 'khilam viśeṣaṃ jñāpayed vākyaṃ na tadajñātaśaktike
3.2.71ab
न्यायसुधा: अत्रातीतानागतग्रहणं प्रकृतापेक्षम् अखिलमपि वाक्यं पदानां पदार्थेषु वाचकत्वशक्तिग्रहे जात एवान्वयविशेषं गमयेत् नतु तद्वाक्यं पदार्थेषु पदसमूहे ऽज्ञातशक्तिके सति विशेषं गमयेदित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां, वाक्यस्य वाक्यार्थावगतौ कर्तव्यायां, शक्तिग्रहो ऽङ्गमिति ज्ञायते ऽतो ऽसावर्थनीयः प्रकृतवाक्यानां चातीतानागतार्थसंसर्गबोधकत्वादतीतानागतार्थेषु लुङॢडाद्यन्तपदानां शक्तिर्ज्ञातव्येत्यर्थः 9,297 अस्तु शक्तिग्रहावश्यम्भावः किन्तु वर्तमानेष्वेवार्थेषु नातीतानागतेष्वनुपयोगादित्यत आह- शक्तिश्चेदिति [जोस्हि-16] शक्तिश्चेद् वर्तमाने स्यान्नातीतानागतं वदेत्
nyāyasudhā: atrātītānāgatagrahaṇaṃ prakṛtāpekṣam akhilamapi vākyaṃ padānāṃ padārtheṣu vācakatvaśaktigrahe jāta evānvayaviśeṣaṃ gamayet natu tadvākyaṃ padārtheṣu padasamūhe 'jñātaśaktike sati viśeṣaṃ gamayedityanvayavyatirekābhyāṃ, vākyasya vākyārthāvagatau kartavyāyāṃ, śaktigraho 'ṅgamiti jñāyate 'to 'sāvarthanīyaḥ prakṛtavākyānāṃ cātītānāgatārthasaṃsargabodhakatvādatītānāgatārtheṣu luṅḷḍādyantapadānāṃ śaktirjñātavyetyarthaḥ 9,297 astu śaktigrahāvaśyambhāvaḥ kintu vartamāneṣvevārtheṣu nātītānāgateṣvanupayogādityata āha- śaktiścediti [joshi-16] śaktiśced vartamāne syānnātītānāgataṃ vadet
3.2.71cd
न्यायसुधा: यदि वर्तमान एवार्थे पदानां शक्तिर्गृहीता स्यात्तदा वाक्यम् अतीतानागतम् अतीतानागतार्थसंसर्गं न वदेत् न प्रतिपादयेत् सहकारिविरहात् सर्वो द्वन्द्वो विभाषयैकवद्भवतीत्येकवद्भावः अतीतानागतार्थेष्वित्युक्तस्याभिप्रायकथनमेतत् 9,299 अस्त्वतीतानागतार्थेष्वपि पदानां शक्तिग्रहः ततः किमित्यत आह- यदीति यदि शक्तिग्रहो ऽन्यत्र कथं स स्यात् तदग्रहे
nyāyasudhā: yadi vartamāna evārthe padānāṃ śaktirgṛhītā syāttadā vākyam atītānāgatam atītānāgatārthasaṃsargaṃ na vadet na pratipādayet sahakārivirahāt sarvo dvandvo vibhāṣayaikavadbhavatītyekavadbhāvaḥ atītānāgatārtheṣvityuktasyābhiprāyakathanametat 9,299 astvatītānāgatārtheṣvapi padānāṃ śaktigrahaḥ tataḥ kimityata āha- yadīti yadi śaktigraho 'nyatra kathaṃ sa syāt tadagrahe
Adhyāya 3 (cont. 8)
3.2.72ab
न्यायसुधा: वर्तमानादन्यत्रातीतानागतयोरपि पदशक्तिग्रहो यद्यङ्गीकृतस्तदा सः अतीतानागतार्थेषु पदशक्तिग्रहस्तदग्रहे ऽतीतानागतार्थाग्रहे कथं स्यात् न कथञ्चित् निर्विषयायाः शक्तेर्ज्ञातुमशक्यत्वात् अतो ऽतीतानागतार्थज्ञानमप्यङ्गीकार्यम् अयमत्र समुदायार्थः वाक्यं तावत्पदार्थसंसर्गविशेषलक्षणं वाक्यार्थमेव बोधयति न पदार्थमात्रम् तच्चापेक्षते पदानां पदार्थेषु वाचकत्वशक्तिग्रहम् शक्तिग्रहश्च पदार्थग्रहम् पदार्थग्रहश्च प्रमाणान्तरायत्तो न पदवाक्यजन्यः इतरेतराश्रयादिदोषप्रसङ्गात् यत्र चातीतानागतार्थसंसर्गो वाक्यार्थस्तत्रातीतानागतार्थग्रहणमावश्यकम् शुकवामदेवेदयो मुक्ता अभूवन्नहं च मुक्तो भविष्यामीत्यादिकं च तथा तस्माल्लुङॢडाद्यन्तपदवाच्यानामतीतानगतकालतत्सम्बन्धिपदार्थानां च ग्रहणमागमेनोक्तार्थप्रतिपत्तिमभिलषतापि परेणैष्यव्यम् नच तत्साक्षिणा विना भवतीति कथमतीतानागतार्थग्राहिणस्तस्य वर्तमानमात्रविषयत्वमिति 9,300 मीमांसकमतानुसारेण शङ्कते- सामान्यमिति सामान्यं दृष्टमेवासावन्यत्र गमयेद् यदि
nyāyasudhā: vartamānādanyatrātītānāgatayorapi padaśaktigraho yadyaṅgīkṛtastadā saḥ atītānāgatārtheṣu padaśaktigrahastadagrahe 'tītānāgatārthāgrahe kathaṃ syāt na kathañcit nirviṣayāyāḥ śakterjñātumaśakyatvāt ato 'tītānāgatārthajñānamapyaṅgīkāryam ayamatra samudāyārthaḥ vākyaṃ tāvatpadārthasaṃsargaviśeṣalakṣaṇaṃ vākyārthameva bodhayati na padārthamātram taccāpekṣate padānāṃ padārtheṣu vācakatvaśaktigraham śaktigrahaśca padārthagraham padārthagrahaśca pramāṇāntarāyatto na padavākyajanyaḥ itaretarāśrayādidoṣaprasaṅgāt yatra cātītānāgatārthasaṃsargo vākyārthastatrātītānāgatārthagrahaṇamāvaśyakam śukavāmadevedayo muktā abhūvannahaṃ ca mukto bhaviṣyāmītyādikaṃ ca tathā tasmālluṅḷḍādyantapadavācyānāmatītānagatakālatatsambandhipadārthānāṃ ca grahaṇamāgamenoktārthapratipattimabhilaṣatāpi pareṇaiṣyavyam naca tatsākṣiṇā vinā bhavatīti kathamatītānāgatārthagrāhiṇastasya vartamānamātraviṣayatvamiti 9,300 mīmāṃsakamatānusāreṇa śaṅkate- sāmānyamiti sāmānyaṃ dṛṣṭamevāsāvanyatra gamayed yadi
3.2.72cd
9,301 न्यायसुधा: असाविति प्रकृवाक्यैकदेशस्य शब्दस्य परामर्शः सकलमपि वस्तु सामान्यविशेषात्मकम् तत्र सामान्याकार एव शब्दवाच्यो विशेषस्तु लक्ष्य एवेति तावन्निष्यङ्कितम् सामान्यं चातीतानागतविशेषेष्वेकमेव तच्च वर्तमानं चक्षुरादिना दृष्टं शब्दशक्तिविषयतया अवगतमेव, अन्यत्र कालान्तरे ऽपि, शब्दो बोधयति तत्र किमतीतानागतार्थज्ञानेन विशेषाणां हि शब्दवाच्यत्वे तेषामतीतादिरूपत्वात् शक्तिग्रहणायातीतादिज्ञानमपेक्षितं स्यात् नच लुङॢडादिशक्तिग्रहणायातीतानागतादिकालग्रहणमपरिहार्यमिति वाच्यम् तत्रापि कालत्वजातेरेव वाच्यत्वात् नहि वैशेषिकादिवन्मीमांसकानां निस्सामान्यं किमप्यस्ति अतो न शक्तिग्रहायातीतादिग्रहापेक्षेति 9,302 उत्तरमाह- सामान्येति सामान्यवर्जितं वस्तुस्वरूपं गमयेत् कथम्
9,301 nyāyasudhā: asāviti prakṛvākyaikadeśasya śabdasya parāmarśaḥ sakalamapi vastu sāmānyaviśeṣātmakam tatra sāmānyākāra eva śabdavācyo viśeṣastu lakṣya eveti tāvanniṣyaṅkitam sāmānyaṃ cātītānāgataviśeṣeṣvekameva tacca vartamānaṃ cakṣurādinā dṛṣṭaṃ śabdaśaktiviṣayatayā avagatameva, anyatra kālāntare 'pi, śabdo bodhayati tatra kimatītānāgatārthajñānena viśeṣāṇāṃ hi śabdavācyatve teṣāmatītādirūpatvāt śaktigrahaṇāyātītādijñānamapekṣitaṃ syāt naca luṅḷḍādiśaktigrahaṇāyātītānāgatādikālagrahaṇamaparihāryamiti vācyam tatrāpi kālatvajātereva vācyatvāt nahi vaiśeṣikādivanmīmāṃsakānāṃ nissāmānyaṃ kimapyasti ato na śaktigrahāyātītādigrahāpekṣeti 9,302 uttaramāha- sāmānyeti sāmānyavarjitaṃ vastusvarūpaṃ gamayet katham
3.2.73ab
न्यायसुधा: अस्तु तावत्सर्वविशेषा(षया)नुगतं नित्यं गोत्वादिसामान्यमेव गवादिशब्दवाच्वत्वं सास्नादिमन्तो विशेषास्तु लक्ष्या एव तथापीदं वक्तव्यम् स्वरूपशब्दो वस्तुस्वरूपाण्यवगमयति न वेति नेति पक्षे ऽनुभवविरोधः आद्ये कथं कया वृत्त्येति वाच्यम् न तावल्लक्षणया वाच्यार्थद्वारैव(रेणैव) सक्षणासम्भवा(लाभा)त्सामान्यस्यैव वाच्यत्वात् स्वरूपाणां च सामान्यवर्जितत्वात् अतः स्वरूपशब्दो वस्तुस्वरूपाणां वाचक इत्येवाङ्गीकार्यमिति 9,303 ननु सर्वसामान्यानां वस्तुस्वरूपाबहिर्भावात्सामान्यवर्जितं (वस्तु)स्वरूपमिति कथमित्यत आह- नेति न स्वरूपत्वसामान्यं केनाप्यङ्गीकृतं क्वचित्
nyāyasudhā: astu tāvatsarvaviśeṣā(ṣayā)nugataṃ nityaṃ gotvādisāmānyameva gavādiśabdavācvatvaṃ sāsnādimanto viśeṣāstu lakṣyā eva tathāpīdaṃ vaktavyam svarūpaśabdo vastusvarūpāṇyavagamayati na veti neti pakṣe 'nubhavavirodhaḥ ādye kathaṃ kayā vṛttyeti vācyam na tāvallakṣaṇayā vācyārthadvāraiva(reṇaiva) sakṣaṇāsambhavā(lābhā)tsāmānyasyaiva vācyatvāt svarūpāṇāṃ ca sāmānyavarjitatvāt ataḥ svarūpaśabdo vastusvarūpāṇāṃ vācaka ityevāṅgīkāryamiti 9,303 nanu sarvasāmānyānāṃ vastusvarūpābahirbhāvātsāmānyavarjitaṃ (vastu)svarūpamiti kathamityata āha- neti na svarūpatvasāmānyaṃ kenāpyaṅgīkṛtaṃ kvacit
3.2.73cd
न्यायसुधा: सत्यम् सन्ति स्वरूपे सामान्यानि नच तानि स्वरूपशब्दवाच्यानि नहि सास्नादिमति पिण्डे वतर्मानं पशुत्वं गोशब्दवाच्यम् किन्तु गोत्वमेव तदत्रापि स्वरूपशब्दस्य वाच्यं सामान्यमभ्युपगच्छता स्वरूपत्वमेवाङ्गीकार्यम् तच्च नास्ति केनापि परीक्षकेण, क्वचिदप्यनङ्गीकृतत्वात् माङ्गीकारि केनापि स्वरूपत्वसामान्यम् मया त्वङ्गीकरिष्यते नहि सर्वैरङ्गीकृतमेवाङ्गीकरणीयमित्यस्ति नियमः तथात्वे दर्शनभेदासम्भवादिति वैयात्याद्वदन्तं प्रत्याह- स्वरूपं चेदिति स्वरूपं चेदनुगतं व्यावृत्तं तत्र किं भवेत्
nyāyasudhā: satyam santi svarūpe sāmānyāni naca tāni svarūpaśabdavācyāni nahi sāsnādimati piṇḍe vatarmānaṃ paśutvaṃ gośabdavācyam kintu gotvameva tadatrāpi svarūpaśabdasya vācyaṃ sāmānyamabhyupagacchatā svarūpatvamevāṅgīkāryam tacca nāsti kenāpi parīkṣakeṇa, kvacidapyanaṅgīkṛtatvāt māṅgīkāri kenāpi svarūpatvasāmānyam mayā tvaṅgīkariṣyate nahi sarvairaṅgīkṛtamevāṅgīkaraṇīyamityasti niyamaḥ tathātve darśanabhedāsambhavāditi vaiyātyādvadantaṃ pratyāha- svarūpaṃ cediti svarūpaṃ cedanugataṃ vyāvṛttaṃ tatra kiṃ bhavet
3.2.74a
न्यायसुधा: स्वरूपमिति भावप्रधानो निर्देशः तत्र वस्तुनि किंशब्दः प्रश्ने एवं सत्यत्व प्रश्नो निरुत्तरः स्यादिति भावः तत्कथमित्यत आह- सर्वेति 9,304 सर्वानुगतधर्माणामन्ते हि स्वत्वमिष्यते किं व्यावृत्तमिति प्रश्ने स्वरूपमिति केवलम् स्यादुत्तरं
nyāyasudhā: svarūpamiti bhāvapradhāno nirdeśaḥ tatra vastuni kiṃśabdaḥ praśne evaṃ satyatva praśno niruttaraḥ syāditi bhāvaḥ tatkathamityata āha- sarveti 9,304 sarvānugatadharmāṇāmante hi svatvamiṣyate kiṃ vyāvṛttamiti praśne svarūpamiti kevalam syāduttaraṃ
3.2.74ef
-ए न्यायसुधा: यस्मात्सर्वेषामनुगतधर्माणामन्ते ऽवसाने स्वत्त्वं स्वरूपत्वमिष्यते मीमांसकेन तस्मात्किं तत्र व्यावृत्तमिति प्रश्ने कृते स्वरूपत्वमित्येवोत्तरं वक्तव्यं स्यात् एतदुक्तं भवति द्रव्येष्वत्यन्तं व्यावृत्ता धर्मा अन्त्या विशेषा इति वैशेषिकैरङ्गीकृतम् विशेषेष्वपि विशेषान्तराङ्गीकारे ऽनवस्था(स्यात्)नात् तत्र यथा स्वरूपत्वमेव व्यावृत्तं तथा द्रव्येष्वपि तदेवास्तु किं विशेषैरिति विशेषानवज्ञाय तत्स्थाने स्वरूपत्वमभिषिञ्चता मीमांसकेन किं व्यावृत्तमिति प्रश्ने ऽन्त्या विशेषा इति वक्तुं न शक्यत एव अपसिद्धान्तापातात् गुणादयस्तु व्यावृत्तत्वे ऽप्यनुगताधारतयाङ्गीकृता अनुगतकल्पा एव अतः स्वरूपत्व(मित्ये)मेव वक्तव्यम् तस्य चेदानीमनुगतत्वाङ्गीकारे कथमयं प्रश्नो निरुत्तरो न भवेदिति 9,305 ननु भेद एव व्यावृत्तो भविष्यति तस्यानुगतेरनुगताधारतायाश्चाभावादित्यत आह- तत इति ... ततो ऽन्यच्चेत् तदेव स्वयमेव नः
-e nyāyasudhā: yasmātsarveṣāmanugatadharmāṇāmante 'vasāne svattvaṃ svarūpatvamiṣyate mīmāṃsakena tasmātkiṃ tatra vyāvṛttamiti praśne kṛte svarūpatvamityevottaraṃ vaktavyaṃ syāt etaduktaṃ bhavati dravyeṣvatyantaṃ vyāvṛttā dharmā antyā viśeṣā iti vaiśeṣikairaṅgīkṛtam viśeṣeṣvapi viśeṣāntarāṅgīkāre 'navasthā(syāt)nāt tatra yathā svarūpatvameva vyāvṛttaṃ tathā dravyeṣvapi tadevāstu kiṃ viśeṣairiti viśeṣānavajñāya tatsthāne svarūpatvamabhiṣiñcatā mīmāṃsakena kiṃ vyāvṛttamiti praśne 'ntyā viśeṣā iti vaktuṃ na śakyata eva apasiddhāntāpātāt guṇādayastu vyāvṛttatve 'pyanugatādhāratayāṅgīkṛtā anugatakalpā eva ataḥ svarūpatva(mitye)meva vaktavyam tasya cedānīmanugatatvāṅgīkāre kathamayaṃ praśno niruttaro na bhavediti 9,305 nanu bheda eva vyāvṛtto bhaviṣyati tasyānugateranugatādhāratāyāścābhāvādityata āha- tata iti ... tato 'nyaccet tadeva svayameva naḥ
3.2.75a
न्यायसुधा: एकस्य एवशब्दस्य तर्हीत्यर्थः ततः स्वरूपत्वादन्यद्भेदलक्षणं व्यावृत्तं यद्यङ्गीक्रियते तर्हि तदेवास्माकं स्वयं स्वरूपम् पदार्थ(यदर्थं)स्वरूपमुदाहृतं तत्र भेद एवोदाहरणं भविष्यतीत्यर्थः एतदुक्तं भवति उदाहरणस्यानादरणीयत्वाद्भेदस्तावन्निस्सामान्यो ऽपि शब्दबोध्यो वचनवृत्त्यैवेत्यङ्गीकरणीयम् नच वाचकः शब्दः शक्तिग्रहणे विनारऽथं बोधयतीति तत्र तस्य शक्तिग्रहो ऽप्येष्यव्य इति ततः किं प्रकृत इत्यत आह- एवमिति एवं व्यावृत्तरूपे ऽपि यदा शक्तिग्रहो भवेत् तस्य
nyāyasudhā: ekasya evaśabdasya tarhītyarthaḥ tataḥ svarūpatvādanyadbhedalakṣaṇaṃ vyāvṛttaṃ yadyaṅgīkriyate tarhi tadevāsmākaṃ svayaṃ svarūpam padārtha(yadarthaṃ)svarūpamudāhṛtaṃ tatra bheda evodāharaṇaṃ bhaviṣyatītyarthaḥ etaduktaṃ bhavati udāharaṇasyānādaraṇīyatvādbhedastāvannissāmānyo 'pi śabdabodhyo vacanavṛttyaivetyaṅgīkaraṇīyam naca vācakaḥ śabdaḥ śaktigrahaṇe vinār'thaṃ bodhayatīti tatra tasya śaktigraho 'pyeṣyavya iti tataḥ kiṃ prakṛta ityata āha- evamiti evaṃ vyāvṛttarūpe 'pi yadā śaktigraho bhavet tasya
3.2.75cd
-च् न्यायसुधा: एवमुक्तप्रकारेण व्यावृत्तरूपे निस्सामान्ये ऽपि स्वरूपे वा भेदे वा स्वरूपभेदादिशब्दानां वाचकत्वशक्तिग्रहो यदाङ्गीकृतो भवेत्तदा स च शक्तिग्रहस्तस्य स्वरूपादेर्ज्ञानं विना कुतो भवेत् सम्बन्धज्ञानस्य सम्बन्धिज्ञानपूर्वकत्वनियमान्न भवेदेवेति तज्ज्ञानमङ्गीकरणीयम् सर्वेषां स्वरूपाणां भेदानां च ज्ञाने(च) सार्वज्ञमापतितमित्यत आह- सामान्यत इति ... सामान्यतो ज्ञानं विना स च भवेत् कुतः
-c nyāyasudhā: evamuktaprakāreṇa vyāvṛttarūpe nissāmānye 'pi svarūpe vā bhede vā svarūpabhedādiśabdānāṃ vācakatvaśaktigraho yadāṅgīkṛto bhavettadā sa ca śaktigrahastasya svarūpāderjñānaṃ vinā kuto bhavet sambandhajñānasya sambandhijñānapūrvakatvaniyamānna bhavedeveti tajjñānamaṅgīkaraṇīyam sarveṣāṃ svarūpāṇāṃ bhedānāṃ ca jñāne(ca) sārvajñamāpatitamityata āha- sāmānyata iti ... sāmānyato jñānaṃ vinā sa ca bhavet kutaḥ
3.2.76ab
न्यायसुधा: सामान्यतो ज्ञानेनैव व्युत्पत्त्युपपत्तिः, विशेषतो ज्ञानाभावाच्च सार्वज्ञानापत्तिरित्यर्थः ननु सामान्यवर्जितस्य स्वरूपादेः कथं सामान्यतो ज्ञानमित्यत आह- अत इति अतो विशेषसामान्यरूपं सर्वमपीष्यते
nyāyasudhā: sāmānyato jñānenaiva vyutpattyupapattiḥ, viśeṣato jñānābhāvācca sārvajñānāpattirityarthaḥ nanu sāmānyavarjitasya svarūpādeḥ kathaṃ sāmānyato jñānamityata āha- ata iti ato viśeṣasāmānyarūpaṃ sarvamapīṣyate
3.2.76cd
न्यायसुधा: सर्वमपि वस्त्वस्माभिर्विशेषसामान्यरूपं व्यावृत्तरूपं सामान्यरूपं चेष्यते ऽतो न काचिदनुपपत्तिः कुत एवमिष्यते अतः पूर्वन्यायात् यदि व्यावृत्तमेव स्यात्तदोक्तप्रकारेण सार्वज्ञमापद्येत शक्तिग्रहाभावो वा स्यात् यदि च सामान्यरूपमेव भवेत्तदा व्यावृत्तबुद्धयनुपपत्तिरेवेति 9,306 नन्विदं पूर्वोक्तविरुद्धमुच्यते यावता प्राक् स्वरूपादिकं निस्सामान्यमेवेति प्रसाध्येदानीं सर्वमपि विशेषसामान्यरूपमिष्यत इत्युच्यत इत्यत आह- व्यावृत्तमिति व्यावृत्तं यच्च सामान्यं तदेव स्याद् विशेषतः
nyāyasudhā: sarvamapi vastvasmābhirviśeṣasāmānyarūpaṃ vyāvṛttarūpaṃ sāmānyarūpaṃ ceṣyate 'to na kācidanupapattiḥ kuta evamiṣyate ataḥ pūrvanyāyāt yadi vyāvṛttameva syāttadoktaprakāreṇa sārvajñamāpadyeta śaktigrahābhāvo vā syāt yadi ca sāmānyarūpameva bhavettadā vyāvṛttabuddhayanupapattireveti 9,306 nanvidaṃ pūrvoktaviruddhamucyate yāvatā prāk svarūpādikaṃ nissāmānyameveti prasādhyedānīṃ sarvamapi viśeṣasāmānyarūpamiṣyata ityucyata ityata āha- vyāvṛttamiti vyāvṛttaṃ yacca sāmānyaṃ tadeva syād viśeṣataḥ
3.2.77ab
नचैकधर्मता तेन पदार्थानां परस्परम्
nacaikadharmatā tena padārthānāṃ parasparam
3.2.77c
न्यायसुधा: यदेव व्यावृत्तं स्वरूपं तदेव विशेषबलेन सामान्यं च स्याद्यतस्तेन कारणेन पदार्थानां परस्परमेकधर्मता नास्तीति एतदुक्तं भवति यत्प्राक् स्वरूपभेदादौ सामान्यं नास्तीत्युक्तं तत्पदार्थस्वरूपाणां परस्परमनुगतैकधर्मता नास्तीत्यभिप्रायेण तदभावे ऽपि व्यावृत्त(स्य)स्वरूपाभिन्नस्य प्रतिनियतस्य सामान्याकारस्याभ्युपगमे विशेषसामान्यरूपं सर्वमपीष्यत इत्युक्तमिति न पूर्वोत्तरविरोधः नचैतदयुक्तम् एकस्यैव वस्तुनो विशेषबलेन व्यावृत्तानुवृत्तबुद्धिजनकत्वेन विशेषसामान्यरूपतोपपत्ते(त्ति)रिति 9,307 एवं गोत्वादिसामान्यस्यानुगतत्वमङ्गीकृत्य स्वरूपत्वादिसामान्याभावात्तत्रशब्दशक्तिग्रहार्थं तत्स्वरूपज्ञानमपेक्षितमित्युक्तम् इदानीं गोत्वादिकमपि नानुगतमित्याह- धर्माणामिति धर्माणां भेददृष्टयैव
nyāyasudhā: yadeva vyāvṛttaṃ svarūpaṃ tadeva viśeṣabalena sāmānyaṃ ca syādyatastena kāraṇena padārthānāṃ parasparamekadharmatā nāstīti etaduktaṃ bhavati yatprāk svarūpabhedādau sāmānyaṃ nāstītyuktaṃ tatpadārthasvarūpāṇāṃ parasparamanugataikadharmatā nāstītyabhiprāyeṇa tadabhāve 'pi vyāvṛtta(sya)svarūpābhinnasya pratiniyatasya sāmānyākārasyābhyupagame viśeṣasāmānyarūpaṃ sarvamapīṣyata ityuktamiti na pūrvottaravirodhaḥ nacaitadayuktam ekasyaiva vastuno viśeṣabalena vyāvṛttānuvṛttabuddhijanakatvena viśeṣasāmānyarūpatopapatte(tti)riti 9,307 evaṃ gotvādisāmānyasyānugatatvamaṅgīkṛtya svarūpatvādisāmānyābhāvāttatraśabdaśaktigrahārthaṃ tatsvarūpajñānamapekṣitamityuktam idānīṃ gotvādikamapi nānugatamityāha- dharmāṇāmiti dharmāṇāṃ bhedadṛṣṭayaiva
3.2.77d
न्यायसुधा: पदार्थानां परम्परमेकधर्मता नेत्येतावदनुवतर्ते समुदायव्यतिरिक्तानां शौक्लयादिधर्माणां भेददृष्टया प्रतिधर्मिव्यावृत्तत्वदर्शनात्तद्दृष्टान्तेन गवादिपदार्थानामपि परस्परमेकधर्मता अनुगतगोत्वादिधर्मवत्ता नेत्यनुमातव्यम् अयमत्र प्रयोगः गोत्वादिकं प्रतिव्यक्तिव्यावृत्तं समुदायातिरिक्तधर्मत्वाच्छौक्लयादिवदिति एवशब्दः प्रतिज्ञया सम्बद्धयते तेनानुगतबुद्धिबाध इति निराकरोति अनुगतबुद्धेरन्यथैवोपपादितत्वात् 9,308 अथवा यथान्यासामेवास्तु सम्बन्धः प्राभाकरा मन्यन्ते रूपादयो ऽपि धर्मा अनुवृत्ता एव न तु प्रतिव्यक्ति भिद्यते अतः साध्यविकलतेति तन्निरासाय भेददृष्टयैवेत्युक्तम् अन्यथा भेदादित्येवावक्ष्यत् शौक्लयादेर्व्यावृत्तत्वे ऽनुवृत्तप्रत्ययो विरुद्धयेतेत्यत आह- तदिति ... तत्सादृश्यस्य दर्शनात्
nyāyasudhā: padārthānāṃ paramparamekadharmatā netyetāvadanuvatarte samudāyavyatiriktānāṃ śauklayādidharmāṇāṃ bhedadṛṣṭayā pratidharmivyāvṛttatvadarśanāttaddṛṣṭāntena gavādipadārthānāmapi parasparamekadharmatā anugatagotvādidharmavattā netyanumātavyam ayamatra prayogaḥ gotvādikaṃ prativyaktivyāvṛttaṃ samudāyātiriktadharmatvācchauklayādivaditi evaśabdaḥ pratijñayā sambaddhayate tenānugatabuddhibādha iti nirākaroti anugatabuddheranyathaivopapāditatvāt 9,308 athavā yathānyāsāmevāstu sambandhaḥ prābhākarā manyante rūpādayo 'pi dharmā anuvṛttā eva na tu prativyakti bhidyate ataḥ sādhyavikalateti tannirāsāya bhedadṛṣṭayaivetyuktam anyathā bhedādityevāvakṣyat śauklayādervyāvṛttatve 'nuvṛttapratyayo viruddhayetetyata āha- taditi ... tatsādṛśyasya darśanāt
3.2.78ab
न्यायसुधा: शौक्लयमिदं शौक्लयमिदमिति प्रतीतौ हिमशौक्लयसादृश्यमेव हिमांशुशौक्लये प्रतीयते नतु तेनैक्यमित्यतो न विरोधः मा भूदनुगतं सामान्यं ततः किं प्रकृत इत्यत आह- अत इति अतः सर्वपदार्थाश्च सामान्यात् साक्षिगोचराः
nyāyasudhā: śauklayamidaṃ śauklayamidamiti pratītau himaśauklayasādṛśyameva himāṃśuśauklaye pratīyate natu tenaikyamityato na virodhaḥ mā bhūdanugataṃ sāmānyaṃ tataḥ kiṃ prakṛta ityata āha- ata iti ataḥ sarvapadārthāśca sāmānyāt sākṣigocarāḥ
3.2.78cd
न्यायसुधा: अनुगतसामान्याभावेनातीतानागतवर्तमानव्यक्तीनामेव वाच्यत्वादगृहीतशक्तीनां च पदानामबोधकत्वात् शक्तिग्रहणस्य च पदार्थज्ञानेन विनासम्भवाद्विशेषतो ज्ञाने सार्वज्ञापत्तेरित्यर्थः सर्व इति वर्तमानातीतानागताः अस्त्वतीतादिज्ञानापेक्षा शक्तिग्रहस्य तच्च साक्षिणेति कुत इत्यत आह- सर्वमिति सर्वमित्येव विज्ञानं सर्वेषां कथमन्यथा
nyāyasudhā: anugatasāmānyābhāvenātītānāgatavartamānavyaktīnāmeva vācyatvādagṛhītaśaktīnāṃ ca padānāmabodhakatvāt śaktigrahaṇasya ca padārthajñānena vināsambhavādviśeṣato jñāne sārvajñāpatterityarthaḥ sarva iti vartamānātītānāgatāḥ astvatītādijñānāpekṣā śaktigrahasya tacca sākṣiṇeti kuta ityata āha- sarvamiti sarvamityeva vijñānaṃ sarveṣāṃ kathamanyathā
3.2.79a
9,309 न्यायसुधा: एवशब्दो विशेषाकारव्यवच्छेदार्थः प्रमाणान्तराभावादिति भावः अनुमानेनातीतादिसर्वसामान्यज्ञानं भविष्यतीत्यस्य चेदमुत्तरम् अतीतानागतवर्तमानं सर्वमपि लिङ्गमनेन साध्येन व्याप्तमिति ज्ञानापेक्षं खल्वनुमानम् नचैतज्ज्ञानं साक्षिणा विना सम्भवतीति यद्वा साक्षिणो ऽतीतादिसर्वसामान्याकारगोचरत्वे प्रमाणान्तरमेवानेनोच्यते अतीतादिकं सर्वं धूमादि तथाविधेनाग्न्यादिना व्याप्तमिति ज्ञानपूर्वकं खल्वनुमानम् तथाच साक्षिणो ऽतीतादिगोचरत्वाभावे ऽन्यस्य तथाविधस्याभावादनुमानमात्रोच्छेदः स्यादिति किञ्चास्ति तावत्सर्वेषां सर्वशब्दशक्तिग्रहः अन्यथा"सर्वं खल्विदं ब्रह्मऽ; इति व्यवहारविलोपप्रसङ्गात् शक्तिग्रहश्चार्थग्रहापेक्ष इति सर्वेषां सामान्यतः सर्वमिति ज्ञानमङ्गीकार्यम् साक्षिणश्चातीतादिसर्वगोचरत्वाभावे तन्न स्यादिति 9,310 नन्वनुगतसामान्याभावे व्यक्तीनामानन्त्याद्वयभिचाराच्च शब्दशक्तिग्रह एव न सङ्गच्छते कुतस्तदन्यथानुपपत्त्या साक्षिणो ऽतीतादिगोचरत्वसिद्धिरित्यत आह- किञ्चिदिति किञ्चित्सादृश्यविज्ञानादखिलस्यापि वस्तुनः शब्दशक्तिग्रहश्च स्यात्
9,309 nyāyasudhā: evaśabdo viśeṣākāravyavacchedārthaḥ pramāṇāntarābhāvāditi bhāvaḥ anumānenātītādisarvasāmānyajñānaṃ bhaviṣyatītyasya cedamuttaram atītānāgatavartamānaṃ sarvamapi liṅgamanena sādhyena vyāptamiti jñānāpekṣaṃ khalvanumānam nacaitajjñānaṃ sākṣiṇā vinā sambhavatīti yadvā sākṣiṇo 'tītādisarvasāmānyākāragocaratve pramāṇāntaramevānenocyate atītādikaṃ sarvaṃ dhūmādi tathāvidhenāgnyādinā vyāptamiti jñānapūrvakaṃ khalvanumānam tathāca sākṣiṇo 'tītādigocaratvābhāve 'nyasya tathāvidhasyābhāvādanumānamātrocchedaḥ syāditi kiñcāsti tāvatsarveṣāṃ sarvaśabdaśaktigrahaḥ anyathā"sarvaṃ khalvidaṃ brahma'; iti vyavahāravilopaprasaṅgāt śaktigrahaścārthagrahāpekṣa iti sarveṣāṃ sāmānyataḥ sarvamiti jñānamaṅgīkāryam sākṣiṇaścātītādisarvagocaratvābhāve tanna syāditi 9,310 nanvanugatasāmānyābhāve vyaktīnāmānantyādvayabhicārācca śabdaśaktigraha eva na saṅgacchate kutastadanyathānupapattyā sākṣiṇo 'tītādigocaratvasiddhirityata āha- kiñciditi kiñcitsādṛśyavijñānādakhilasyāpi vastunaḥ śabdaśaktigrahaśca syāt
3.2.79d
-च् 9,311 न्यायसुधा: तदेतद्वैशेषिकपरीक्षायां व्याख्यातप्रायम् नन्वेवं सति गोशब्दस्य गवये ऽपि शक्तिं गृह्णीयात् सादृश्यसद्भावादित्यत आह- तत्तदिति ... तत्तत्सादृश्यमानतः
-c 9,311 nyāyasudhā: tadetadvaiśeṣikaparīkṣāyāṃ vyākhyātaprāyam nanvevaṃ sati gośabdasya gavaye 'pi śaktiṃ gṛhṇīyāt sādṛśyasadbhāvādityata āha- tattaditi ... tattatsādṛśyamānataḥ
3.2.80ab
न्यायसुधा: पूर्वेणान्वयः न यत्किञ्चित्सादृश्यज्ञानं शब्दशक्तिग्रहणकारणम् किन्त्वतिव्याप्तिविधुरम् यथा गोशब्दे सास्नादिमत्त्वमेवमन्यत्रान्यदिति भावः एतेन पूर्वः"किञ्चितऽ; शब्दो व्याख्यातो भवति 9,312 एवं साक्षिप्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वमपाकृत्य मानसप्रत्यक्षस्यापि तदपाकरोति- प्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षं मानसं चैव यदातीतार्थगोचरम्
nyāyasudhā: pūrveṇānvayaḥ na yatkiñcitsādṛśyajñānaṃ śabdaśaktigrahaṇakāraṇam kintvativyāptividhuram yathā gośabde sāsnādimattvamevamanyatrānyaditi bhāvaḥ etena pūrvaḥ"kiñcit'; śabdo vyākhyāto bhavati 9,312 evaṃ sākṣipratyakṣasya vartamānamātragrāhitvamapākṛtya mānasapratyakṣasyāpi tadapākaroti- pratyakṣamiti pratyakṣaṃ mānasaṃ caiva yadātītārthagocaram
3.2.80cd
न्यायसुधा: मानसं प्रत्यक्षं चातीतार्थगोचरमेव यत्स्मृतिकारणमिति यदेत्युत्तरवाक्ये सम्बद्धयते पूर्वानुभवानधिकविषयायाः स्मृतेः प्रामाण्यमेव दुर्लभं कुतो मानसप्रत्यक्षजत्वमित्यत आह- (यदेति)तदेति 9,313 तदा स्मृतिप्रमाणत्वमतीतत्वविशेषितम्
nyāyasudhā: mānasaṃ pratyakṣaṃ cātītārthagocarameva yatsmṛtikāraṇamiti yadetyuttaravākye sambaddhayate pūrvānubhavānadhikaviṣayāyāḥ smṛteḥ prāmāṇyameva durlabhaṃ kuto mānasapratyakṣajatvamityata āha- (yadeti)tadeti 9,313 tadā smṛtipramāṇatvamatītatvaviśeṣitam
3.2.81a
न्यायसुधा: यदा यस्मात् अतीतत्वविशेषितम् अर्थं स्मृतिर्विषयीकरोतीति शेषः तदा तस्मात्स्मृतिप्रमाणत्वं सिद्धम् अतीतत्वविशेषितार्थविषयत्वे ऽपि कथं स्मृतेः प्रमाणत्वमित्यत आह- आधिक्यमिति आधिक्यमनुभूतात्तु यदातीतत्वमिष्यते मानता च कथं न स्यात् स्मृतेर्
nyāyasudhā: yadā yasmāt atītatvaviśeṣitam arthaṃ smṛtirviṣayīkarotīti śeṣaḥ tadā tasmātsmṛtipramāṇatvaṃ siddham atītatvaviśeṣitārthaviṣayatve 'pi kathaṃ smṛteḥ pramāṇatvamityata āha- ādhikyamiti ādhikyamanubhūtāttu yadātītatvamiṣyate mānatā ca kathaṃ na syāt smṛter
3.2.81d
-द् न्यायसुधा: यस्मात्स्मृतिविषयीकृतमतीतत्वं वर्तमानतयानुभूतार्थादधिक्यमिष्यते सर्वैस्तस्मात्स्मृतेर्मानता कथं न स्यात् मानत्वे च मानसप्रत्यक्षजत्वं कथं न स्यादिति चार्थः अपि चानधिगतार्थगन्तृत्वं प्रमाणलक्षणमङ्गीकृत्येदं स्मृतेरनुभवाधिकविषयत्वं व्युत्पादितम् वस्तुतस्तु नेदं लक्षणम् किन्तु यथार्थत्वमेव तच्चास्ति स्मृतेरनुभवसिद्धम् बाधकप्रत्यये हि सति तन्न भवेत् नचासावत्रास्तीत्याह- बाधश्चेति ... बाधश्च नात्रहि
-d nyāyasudhā: yasmātsmṛtiviṣayīkṛtamatītatvaṃ vartamānatayānubhūtārthādadhikyamiṣyate sarvaistasmātsmṛtermānatā kathaṃ na syāt mānatve ca mānasapratyakṣajatvaṃ kathaṃ na syāditi cārthaḥ api cānadhigatārthagantṛtvaṃ pramāṇalakṣaṇamaṅgīkṛtyedaṃ smṛteranubhavādhikaviṣayatvaṃ vyutpāditam vastutastu nedaṃ lakṣaṇam kintu yathārthatvameva taccāsti smṛteranubhavasiddham bādhakapratyaye hi sati tanna bhavet nacāsāvatrāstītyāha- bādhaśceti ... bādhaśca nātrahi
3.2.82ab
न्यायसुधा: चाक्षुषादिप्रत्यक्षे ऽपि न वर्तमानमात्रग्राहित्वनियम इति भावेनाह- मानत्वमिति मानत्वं प्रत्यभिज्ञाया अपि सर्वानुभूतिगम्
nyāyasudhā: cākṣuṣādipratyakṣe 'pi na vartamānamātragrāhitvaniyama iti bhāvenāha- mānatvamiti mānatvaṃ pratyabhijñāyā api sarvānubhūtigam
3.2.82cd
न्यायसुधा: सर्वे ऽपि हि परीक्षकास्तद्बलेनात्मादेः स्थायित्वं साधयन्ति ततः किं प्रकृत इत्यत आह- अतीतेति अतीतवर्तमानत्वधर्मिणी सा च दृश्यते
nyāyasudhā: sarve 'pi hi parīkṣakāstadbalenātmādeḥ sthāyitvaṃ sādhayanti tataḥ kiṃ prakṛta ityata āha- atīteti atītavartamānatvadharmiṇī sā ca dṛśyate
3.2.83a
न्यायसुधा: अतीतत्ववर्तमानत्वधर्मविशिष्यार्थविषयेत्यर्थः दृश्यते साक्षिणा सो ऽयमिति हि प्रत्यभिज्ञाकारो ऽनुभूयते सा च चक्षुरादिनैव जायत इति भावः 9,314 अथ मतम् प्रत्यभिज्ञायां चत्वारः पक्षाः सम्भवन्ति अनुभव एवेति वा स्मृतिरेवेति वा स्मृत्यनुभवरूपं ज्ञानद्वयमिति चैकमेव ज्ञानमंशे स्मृतिरंशे ऽनुभव इति वेति तत्र न तावदाद्यः तथात्वे ह्यहमित्येव स्यान्न तु स इति नापि द्वितीयः तथा सति स इत्येव स्यान्न त्वयमिति वक्ष्यमा(ण)णो दोषश्च स्यात् अथ उत्तरं पक्षद्वयमेवाङ्गीकरणीयम् तथाच स इत्यंशस्य स्मृतित्वान्न चाक्षुषादिप्रत्यक्षस्यातीतविषयत्वमित्यत आह- नचेति न च सा स्मृतिमात्रार्धा
nyāyasudhā: atītatvavartamānatvadharmaviśiṣyārthaviṣayetyarthaḥ dṛśyate sākṣiṇā so 'yamiti hi pratyabhijñākāro 'nubhūyate sā ca cakṣurādinaiva jāyata iti bhāvaḥ 9,314 atha matam pratyabhijñāyāṃ catvāraḥ pakṣāḥ sambhavanti anubhava eveti vā smṛtireveti vā smṛtyanubhavarūpaṃ jñānadvayamiti caikameva jñānamaṃśe smṛtiraṃśe 'nubhava iti veti tatra na tāvadādyaḥ tathātve hyahamityeva syānna tu sa iti nāpi dvitīyaḥ tathā sati sa ityeva syānna tvayamiti vakṣyamā(ṇa)ṇo doṣaśca syāt atha uttaraṃ pakṣadvayamevāṅgīkaraṇīyam tathāca sa ityaṃśasya smṛtitvānna cākṣuṣādipratyakṣasyātītaviṣayatvamityata āha- naceti na ca sā smṛtimātrārdhā
3.2.83b
न्यायसुधा: स्मृतिरेव (मात्रा) स्मृतिमात्रा स्मृतिमात्रार्धं यस्याः सा तथोक्ता स्मृत्यनुभवरूपैकदेशसमुदायरूपा तथा स्मृत्यनुभवात्मकैकज्ञानरूपा च नेत्यर्थः कुतो नेत्यतः प्रथमप्रतिज्ञायां हेतुमाह- तदिदंत्वेति 9,315 ... तदिदन्त्वग्रहैकतः
nyāyasudhā: smṛtireva (mātrā) smṛtimātrā smṛtimātrārdhaṃ yasyāḥ sā tathoktā smṛtyanubhavarūpaikadeśasamudāyarūpā tathā smṛtyanubhavātmakaikajñānarūpā ca netyarthaḥ kuto netyataḥ prathamapratijñāyāṃ hetumāha- tadidaṃtveti 9,315 ... tadidantvagrahaikataḥ
3.2.83cd
न्यायसुधा: तत्त्वेदन्त्वग्रहयोरेकत्वानुभवात् ग्रहग्रहणेनानुभवत्वं सूचयति द्वितीयप्रतिज्ञायां हेतुमाह- तदिदन्त्वेति तत्त्वेदन्त्वग्रहस्यैकत्वान्निरंशत्वात् एतदुक्तं भवति प्रत्यभिज्ञा न स्मृतिरेवेति परेणाप्युक्तम् नापि ज्ञानद्वयरूपा तत्तावत एवेदन्तायां मानाभावप्रसङ्गेन क्षणभङ्गभङ्गासिद्धेः नच स्मृत्यनुभवरूपमेकमेव ज्ञानम् एकत्वे द्विरूपताविरोधात् तस्मादनुभवरूपमेकमेव विज्ञानं संस्कारसचिवेन चक्षुरादिना जातत्वात्सोयमित्याकारं भवति यथा खलु शुक्लहरितपीतादिरूपाणां चित्ररूपारम्भकत्वम् यथा वा दोषसहकृतानामिन्द्रियाणां विपर्ययहेतुत्वम् तथा संस्कारसचिवानामिन्द्रियाणां प्रत्यभिज्ञाहेतुत्वं भविष्यतीति को दोषः नच संस्कारस्य स्वतन्त्रस्य ज्ञानहेतुत्वम् स्मृतेर्मानसप्रत्यक्षजत्वाङ्गीकारादिति तच्चेन्नोत्तरगोचरमित्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति- अत इति अतो न वतर्मानैकनियमः स्याद् ग्रहे ऽक्षजे
nyāyasudhā: tattvedantvagrahayorekatvānubhavāt grahagrahaṇenānubhavatvaṃ sūcayati dvitīyapratijñāyāṃ hetumāha- tadidantveti tattvedantvagrahasyaikatvānniraṃśatvāt etaduktaṃ bhavati pratyabhijñā na smṛtireveti pareṇāpyuktam nāpi jñānadvayarūpā tattāvata evedantāyāṃ mānābhāvaprasaṅgena kṣaṇabhaṅgabhaṅgāsiddheḥ naca smṛtyanubhavarūpamekameva jñānam ekatve dvirūpatāvirodhāt tasmādanubhavarūpamekameva vijñānaṃ saṃskārasacivena cakṣurādinā jātatvātsoyamityākāraṃ bhavati yathā khalu śuklaharitapītādirūpāṇāṃ citrarūpārambhakatvam yathā vā doṣasahakṛtānāmindriyāṇāṃ viparyayahetutvam tathā saṃskārasacivānāmindriyāṇāṃ pratyabhijñāhetutvaṃ bhaviṣyatīti ko doṣaḥ naca saṃskārasya svatantrasya jñānahetutvam smṛtermānasapratyakṣajatvāṅgīkārāditi taccennottaragocaramityādinoktamarthamupasaṃharati- ata iti ato na vatarmānaikaniyamaḥ syād grahe 'kṣaje
3.2.84
न्यायसुधा: वर्तमानैकनियमः वर्तमानमेकमेव विषयीकरोतीत्येवंरूपो नियमः 9,318 प्रमाणप्रमेयप्रमातृभेदं विश्वमबाध्यमिति यदुक्तं तदुपसंहरिष्यन्नर्थगताया ज्ञा(ततायाः प्राकट्यापरपर्याया)तत्ताप्राकट्यसमाख्यायाः प्रमितेश्चतुर्थ्या विद्यमानत्वात्कथं त्रिविधं विश्वमित्याशङ्कां तावत्परिहरति- नचेति नच प्रमाणतो ऽन्या स्यात् प्रमितिर्नाम कुत्रचित् मानाभावाद् गौरवाच्च कल्पनायाः किमेतया
nyāyasudhā: vartamānaikaniyamaḥ vartamānamekameva viṣayīkarotītyevaṃrūpo niyamaḥ 9,318 pramāṇaprameyapramātṛbhedaṃ viśvamabādhyamiti yaduktaṃ tadupasaṃhariṣyannarthagatāyā jñā(tatāyāḥ prākaṭyāparaparyāyā)tattāprākaṭyasamākhyāyāḥ pramiteścaturthyā vidyamānatvātkathaṃ trividhaṃ viśvamityāśaṅkāṃ tāvatpariharati- naceti naca pramāṇato 'nyā syāt pramitirnāma kutracit mānābhāvād gauravācca kalpanāyāḥ kimetayā
3.2.85a
न्यायसुधा: प्रमितिर्नाम वस्तु नास्त्येव तत्र मानाभावात् ननु कथं मानाभावः "प्रमाता च प्रमेयं च प्रमाणं प्रमितिस्तथाऽ; इत्यादेरागमस्य विद्यमानत्वादित्यत उक्तम्- प्रमाणतो ऽन्येति द्विविधं प्रमाणं करणं फलं च (अत्र) तत्र प्रमाणशब्देन करणमभिधाय प्रमितिशब्देन फलरूपप्रमाणमेवोच्यते नतु ततो ऽन्या प्रमितिरिति अस्ति तावदर्थज्ञानयोविर्षयविषयिभावनियमः नचासौ सत्तया कारणत्वेन वातिव्याप्तेः नापि तादात्म्यसारूप्याभ्याम् असम्भवात् यत्र ज्ञाने यो ऽर्थो ऽवभासते त(त्रासौ)स्यासौ विषय इत्यत्र सप्तम्यर्थानुपपत्तिः तस्माद्येन यस्यातिशय उत्पद्यते तस्यासौ विषय इत्यङ्गीकार्यम् तथा चार्थस्य विषयत्वसिद्धये ज्ञानजन्यो ऽर्थगतो ऽतिशयः सर्वथाङ्गीकार्य इति कथं मानाभावः मैवम् तथा सत्यतीतानागतयोर्ज्ञानविषयताभावप्रसङ्गात् न ह्यसति धर्मिणि तत्र धर्मोत्पत्तिः सम्भवति अथ करणसम्भवात्तत्र विषयत्वमित्युच्यते तर्हि वर्तमाने ऽपि तथा सम्भवान्न ज्ञातता कल्पनीयेति तदिदमुक्तं कुत्रचिदिति अतीतादिवद्वर्तमाने ऽपि नास्तीत्यर्थः किञ्च ज्ञानं स्वविषये ज्ञाततामुपजनयति यत्र क्वचिद्वा द्वितीये ऽतिप्रसङ्गः आद्ये ज्ञातोपजननात्प्रागेवार्थस्य विषयत्वसिद्धेर्व्यर्थं तत्कल्पनमित्याह- किमेतयेति अपि च ज्ञाततायामपि ज्ञाततोत्पादो ऽङ्गीक्रियते न वा नेति पक्षे ज्ञानविषयत्वं न स्यात् आद्ये ऽनुभवानारूढं ज्ञातताप्रवाहमङ्गीकुर्वाणस्य कल्पनागौरवं स्यादित्याह- कल्पनाया गौरवाच्चेति अथ ज्ञातता ज्ञाततान्तरमन्तरेणैव विषय इति कल्प्यते तदापि कल्पनागौरवमेव एतेन ज्ञानं स्वविषये किञ्चित्करोति क्रियात्वाद्गमनवदित्यनुमानमपि निरस्तम् ज्ञानमात्रपक्षीकारे ऽतीतानागतज्ञातताज्ञानेषु बाधात् अन्यथा तत्रैव व्यभिचारादिति 9,321 ननु ज्ञातो घटः प्रकटो घट इत्यर्थविशेषणतया ज्ञातता प्रत्यक्षमीक्ष्यत इत्यत आह- मयेति मयैतज्ज्ञातमिति तु साक्षिगं ज्ञानगोचरम् ज्ञानमेव
nyāyasudhā: pramitirnāma vastu nāstyeva tatra mānābhāvāt nanu kathaṃ mānābhāvaḥ "pramātā ca prameyaṃ ca pramāṇaṃ pramitistathā'; ityāderāgamasya vidyamānatvādityata uktam- pramāṇato 'nyeti dvividhaṃ pramāṇaṃ karaṇaṃ phalaṃ ca (atra) tatra pramāṇaśabdena karaṇamabhidhāya pramitiśabdena phalarūpapramāṇamevocyate natu tato 'nyā pramitiriti asti tāvadarthajñānayovirṣayaviṣayibhāvaniyamaḥ nacāsau sattayā kāraṇatvena vātivyāpteḥ nāpi tādātmyasārūpyābhyām asambhavāt yatra jñāne yo 'rtho 'vabhāsate ta(trāsau)syāsau viṣaya ityatra saptamyarthānupapattiḥ tasmādyena yasyātiśaya utpadyate tasyāsau viṣaya ityaṅgīkāryam tathā cārthasya viṣayatvasiddhaye jñānajanyo 'rthagato 'tiśayaḥ sarvathāṅgīkārya iti kathaṃ mānābhāvaḥ maivam tathā satyatītānāgatayorjñānaviṣayatābhāvaprasaṅgāt na hyasati dharmiṇi tatra dharmotpattiḥ sambhavati atha karaṇasambhavāttatra viṣayatvamityucyate tarhi vartamāne 'pi tathā sambhavānna jñātatā kalpanīyeti tadidamuktaṃ kutraciditi atītādivadvartamāne 'pi nāstītyarthaḥ kiñca jñānaṃ svaviṣaye jñātatāmupajanayati yatra kvacidvā dvitīye 'tiprasaṅgaḥ ādye jñātopajananātprāgevārthasya viṣayatvasiddhervyarthaṃ tatkalpanamityāha- kimetayeti api ca jñātatāyāmapi jñātatotpādo 'ṅgīkriyate na vā neti pakṣe jñānaviṣayatvaṃ na syāt ādye 'nubhavānārūḍhaṃ jñātatāpravāhamaṅgīkurvāṇasya kalpanāgauravaṃ syādityāha- kalpanāyā gauravācceti atha jñātatā jñātatāntaramantareṇaiva viṣaya iti kalpyate tadāpi kalpanāgauravameva etena jñānaṃ svaviṣaye kiñcitkaroti kriyātvādgamanavadityanumānamapi nirastam jñānamātrapakṣīkāre 'tītānāgatajñātatājñāneṣu bādhāt anyathā tatraiva vyabhicārāditi 9,321 nanu jñāto ghaṭaḥ prakaṭo ghaṭa ityarthaviśeṣaṇatayā jñātatā pratyakṣamīkṣyata ityata āha- mayeti mayaitajjñātamiti tu sākṣigaṃ jñānagocaram jñānameva
3.2.85cd
-च् 9,321f. न्यायसुधा: ज्ञानमेव मयैतज्ज्ञातमिति ज्ञानगोचरम् क्रिया हि कर्तृस्थैव यदा कर्तृप्राधान्येन व्यवह्रियते तदा कर्तृधर्मतया प्रतीयते यथा देवदत्तो घटमिच्छति द्वेष्यीति यदा तु कर्मप्राधान्येन तदा तद्धर्मतया यथेष्यो द्विष्य इति 9,322 यदा पुनः स्वप्राधान्येन तदा स्वतन्त्रैव यथेच्छा द्वेष इति एवामात्मगतमेव ज्ञानं विषयधर्मतयावभासत इति किमनुपपन्नम् ननु च ज्ञानं तावन्न प्रत्यक्षम् तथाहि न तावत्पूर्वभाविनो ज्ञानस्य ज्ञानं विषयः तथा सति ज्ञास्यामीत्येव(मेव) स्यान्न तु जानामीति नाप्यागामिनः तथात्वे ह्यज्ञासिषमित्येव स्यात् नच सहभाविज्ञानान्तरमस्ति ततो ज्ञाततालक्षणकार्येणैवानुमातव्यमिति कथं सा नाभ्युपगम्यत इत्यत उक्तम्- साक्षिणमिति साक्षिणो नित्यत्वान्नोक्तदोषः स च स्वप्रकाश इति अनुपलम्भबाधिता च ज्ञाततेत्याह- ततो ऽन्येति ... ततो ऽन्या न प्रमितिर्नाम दृश्यते
-c 9,321f. nyāyasudhā: jñānameva mayaitajjñātamiti jñānagocaram kriyā hi kartṛsthaiva yadā kartṛprādhānyena vyavahriyate tadā kartṛdharmatayā pratīyate yathā devadatto ghaṭamicchati dveṣyīti yadā tu karmaprādhānyena tadā taddharmatayā yatheṣyo dviṣya iti 9,322 yadā punaḥ svaprādhānyena tadā svatantraiva yathecchā dveṣa iti evāmātmagatameva jñānaṃ viṣayadharmatayāvabhāsata iti kimanupapannam nanu ca jñānaṃ tāvanna pratyakṣam tathāhi na tāvatpūrvabhāvino jñānasya jñānaṃ viṣayaḥ tathā sati jñāsyāmītyeva(meva) syānna tu jānāmīti nāpyāgāminaḥ tathātve hyajñāsiṣamityeva syāt naca sahabhāvijñānāntaramasti tato jñātatālakṣaṇakāryeṇaivānumātavyamiti kathaṃ sā nābhyupagamyata ityata uktam- sākṣiṇamiti sākṣiṇo nityatvānnoktadoṣaḥ sa ca svaprakāśa iti anupalambhabādhitā ca jñātatetyāha- tato 'nyeti ... tato 'nyā na pramitirnāma dṛśyate
3.2.86ab
न्यायसुधा: प्रथमज्ञाने हि शुद्ध एवार्थो ज्ञायते न ज्ञातताविशिष्यः तदानीं तस्या अजातत्वात् तामुत्पाद्य पुनस्तद्विशिष्यमर्थं विषयीकरोतीति पक्षे विरम्यव्यापारप्रसङ्गात् नच प्रथमज्ञानविषयीकृतादधिको ऽर्थ उत्तरज्ञानेषु चकास्ति ज्ञात इत्यत्र तु ज्ञानं विषय इत्युक्तमेवेति 9,324 इदानीमीशतज्ज्ञानेत्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति- मानेति मानामातृप्रमेयाणां तदुच्छित्तिर्नहि क्वचित्
nyāyasudhā: prathamajñāne hi śuddha evārtho jñāyate na jñātatāviśiṣyaḥ tadānīṃ tasyā ajātatvāt tāmutpādya punastadviśiṣyamarthaṃ viṣayīkarotīti pakṣe viramyavyāpāraprasaṅgāt naca prathamajñānaviṣayīkṛtādadhiko 'rtha uttarajñāneṣu cakāsti jñāta ityatra tu jñānaṃ viṣaya ityuktameveti 9,324 idānīmīśatajjñānetyādinoktamarthamupasaṃharati- māneti mānāmātṛprameyāṇāṃ taducchittirnahi kvacit
3.2.86cd
न्यायसुधा: तत्तस्मान्मानादिभेदेन त्रिविधमेव विश्वं तस्य क्वचिदप्युच्छित्तिर्बाधो ना(स्ती)स्त्येवेत्यर्थः प्रकृत(मनुस)मुपसंहरन्स्वप्नस्य मिथ्यात्वं हेत्वन्तरेण दूषयति- स्वाप्नानामपीति 9,325 स्वप्नानामपि चैतेषां न बाधो दृश्यते क्वचित्
nyāyasudhā: tattasmānmānādibhedena trividhameva viśvaṃ tasya kvacidapyucchittirbādho nā(stī)styevetyarthaḥ prakṛta(manusa)mupasaṃharansvapnasya mithyātvaṃ hetvantareṇa dūṣayati- svāpnānāmapīti 9,325 svapnānāmapi caiteṣāṃ na bādho dṛśyate kvacit
3.2.87a
न्यायसुधा: चो हेतौ यस्मात्स्वप्नानामप्ये(ते)षां मानमातृप्रमेयाणां क्वचित्काले न बाधो दृश्यते अतः स्वप्नो मिथ्या नैवेति सम्बन्धः न केवलं बाह्यप्रपञ्च इत्यपेरर्थः स्वप्नादुत्थितस्य नात्र गजो ऽभूदित्यादिना बाधदर्शनात्कथमेतदित्यत आह- जाग्रत्त्वमात्रमिति जाग्रत्त्वमात्रमत्रैकमन्यथा दृश्यते स्फुटम् अतो मिथ्या नच स्वप्नो
nyāyasudhā: co hetau yasmātsvapnānāmapye(te)ṣāṃ mānamātṛprameyāṇāṃ kvacitkāle na bādho dṛśyate ataḥ svapno mithyā naiveti sambandhaḥ na kevalaṃ bāhyaprapañca ityaperarthaḥ svapnādutthitasya nātra gajo 'bhūdityādinā bādhadarśanātkathametadityata āha- jāgrattvamātramiti jāgrattvamātramatraikamanyathā dṛśyate sphuṭam ato mithyā naca svapno
3.2.87d
-च् न्यायसुधा: अन्यथा अविद्यमानत्वेन व्याख्यातप्रायमेतत् यत्तूक्तं रथो ऽयमित्यादि, तत्परिणामितामावेदयति न बाधमिति वक्ष्यते "न तत्र रथाःऽ; इत्यादिश्रुतिस्तु तत्प्रागभावम् ननु स्वाप्नपदार्थानां जाग्रत्त्वं यदि भ्रमसिद्धं बाधितं च तदा तेषां मिथ्यात्वमवर्जनीयम् स्वाप्नगजादयो मिथ्या भ्रमविषयत्वाद्बाधविषयत्वाच्च शक्तिरजतवदित्यनुमानादिति चेत्किमिदं भ्रमविषयत्वमारोप्यतया वाऽरोपाधिष्ठानतया वा साधारणं वा तथा बाधविषयत्वमपि किन्निषेध्यतयोत निषेधाधिकरणतयाथ साधारणम् उभयत्रापि द्वितीयतृतीययोर्देषमाह- जाग्रद्वदिति ... जाग्रद्वज्
-c nyāyasudhā: anyathā avidyamānatvena vyākhyātaprāyametat yattūktaṃ ratho 'yamityādi, tatpariṇāmitāmāvedayati na bādhamiti vakṣyate "na tatra rathāḥ'; ityādiśrutistu tatprāgabhāvam nanu svāpnapadārthānāṃ jāgrattvaṃ yadi bhramasiddhaṃ bādhitaṃ ca tadā teṣāṃ mithyātvamavarjanīyam svāpnagajādayo mithyā bhramaviṣayatvādbādhaviṣayatvācca śaktirajatavadityanumānāditi cetkimidaṃ bhramaviṣayatvamāropyatayā vā'ropādhiṣṭhānatayā vā sādhāraṇaṃ vā tathā bādhaviṣayatvamapi kinniṣedhyatayota niṣedhādhikaraṇatayātha sādhāraṇam ubhayatrāpi dvitīyatṛtīyayordeṣamāha- jāgradvaditi ... jāgradvaj
3.2.87d
न्यायसुधा: जाग्रता दृष्टं शुक्त्यादिकं यथा तथेत्यर्थः यथा शुक्तिकादेरारोपबाधाधिष्ठानत्वे ऽपि न मिथ्यात्वं तथा स्वाप्नानामपीत्यनैकान्त्यमित्यर्थः ननु जागरोपलब्धस्य शुक्त्यादेरप्यनेनैव हेतुना मिथ्यात्वमस्माकं सिषाधयिषितमेवेति कथं तत्रानैकान्तिकत्वमित्यत आह- जाग्रदिति ... जाग्रदेव च
nyāyasudhā: jāgratā dṛṣṭaṃ śuktyādikaṃ yathā tathetyarthaḥ yathā śuktikāderāropabādhādhiṣṭhānatve 'pi na mithyātvaṃ tathā svāpnānāmapītyanaikāntyamityarthaḥ nanu jāgaropalabdhasya śuktyāderapyanenaiva hetunā mithyātvamasmākaṃ siṣādhayiṣitameveti kathaṃ tatrānaikāntikatvamityata āha- jāgraditi ... jāgradeva ca
3.2.88a
आत्मवत्
ātmavat
3.2.88a
न्यायसुधा: एवं तर्हि जाग्रत्स्वप्नश्चात्मवन्नैव मिथ्येत्यर्थः 9,326 तद्विवृणोति- क्वचिदिति ... क्वचिदात्मा च स्यादेव भ्रमगोचरः एतावता न मिथ्यासौ स्वप्ने जागरिते तथा
nyāyasudhā: evaṃ tarhi jāgratsvapnaścātmavannaiva mithyetyarthaḥ 9,326 tadvivṛṇoti- kvaciditi ... kvacidātmā ca syādeva bhramagocaraḥ etāvatā na mithyāsau svapne jāgarite tathā
3.2.89ab
-द् 9,327 न्यायसुधा: क्षणिको ऽहमित्यादि भ्रमगोचरः उपलक्षणं चैतत् न क्षणिको ऽहं स्थिर एवेति बाधगोचरश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् स्वप्ने जागरिते तथेति तत्रोपलब्धाः पदार्था अपि न मिथ्येत्यर्थः उभयपक्षीकारेणानुमा(ने ऽप्या)नस्यात्मनि व्यभिचारो ऽपरिहायर् इति ननु क्षणिकत्वादिना प्रतिपन्न आत्मापि मिथ्येति कथं तत्र व्यभिचार इति चेत् किं क्षणिकत्वादेरारोपितस्य मिथ्यात्वादेवमुच्यते उतात्मस्वरूपस्यैव द्वितीये त्वपसिद्धान्तः स्फुट एव आद्यमाशङ्कय दूषयति- यदीति यद्यात्मन्यन्यथा दृश्यं भ्रान्तमत्रापि तद् भवेत्
-d 9,327 nyāyasudhā: kṣaṇiko 'hamityādi bhramagocaraḥ upalakṣaṇaṃ caitat na kṣaṇiko 'haṃ sthira eveti bādhagocaraścetyapi draṣṭavyam svapne jāgarite tatheti tatropalabdhāḥ padārthā api na mithyetyarthaḥ ubhayapakṣīkāreṇānumā(ne 'pyā)nasyātmani vyabhicāro 'parihāyar iti nanu kṣaṇikatvādinā pratipanna ātmāpi mithyeti kathaṃ tatra vyabhicāra iti cet kiṃ kṣaṇikatvāderāropitasya mithyātvādevamucyate utātmasvarūpasyaiva dvitīye tvapasiddhāntaḥ sphuṭa eva ādyamāśaṅkaya dūṣayati- yadīti yadyātmanyanyathā dṛśyaṃ bhrāntamatrāpi tad bhavet
3.2.89cd
न्यायसुधा: एवं तर्ह्यारोपिताकारस्य मिथ्यात्वं साध्यमित्युक्तं स्यात् तथाच सिद्धसाधनत्वं जाग्रत्स्वप्नावगतार्थेष्वारोपिताकाराणां मिथ्यात्वस्यास्माभिरप्यङ्गीकृतत्वात् आरोप्यतया निषेध्यतया वा भ्रान्तिबाधविषयत्वं हेतुरित्याद्यपक्षे दोषमाह- अबाधितेति अबाधितानुवृत्तेस्तु स्वप्नादेर्भ्रान्तता कुतः
nyāyasudhā: evaṃ tarhyāropitākārasya mithyātvaṃ sādhyamityuktaṃ syāt tathāca siddhasādhanatvaṃ jāgratsvapnāvagatārtheṣvāropitākārāṇāṃ mithyātvasyāsmābhirapyaṅgīkṛtatvāt āropyatayā niṣedhyatayā vā bhrāntibādhaviṣayatvaṃ heturityādyapakṣe doṣamāha- abādhiteti abādhitānuvṛttestu svapnāderbhrāntatā kutaḥ
3.2.90
न्यायसुधा: जाग्रत्त्वादेः रजतत्वादेश्च बाधादुत्तरमप्यबाधितत्वेन गजादेः शुक्त्यादेश्चानुवृत्तेः स्वप्नादेरुक्तविधा भ्रान्तता बाध्यता च कुतः तथाच स्वरूपासिद्धिः यथा खलु बाधोत्तरकालमप्यनुवर्तमान आत्मा नारोप्यो नापि बाध्यः तथा स्वप्नजागरावपि तयोरप्यद्राक्षमेवाहं गजमित्याद्यनुवृत्तेरिति अनुकूलप्रमाणाभावात्प्रतिकूलप्रमाणभावाच्च भ्रान्तिविषयत्वादिहेतुना जाग्रत्स्वप्नयोर्मिथ्यात्वानुमानमनुपपन्नमित्याह- नचेति नच काचित् प्रमा विश्वभ्रान्तत्वे सर्वमेव च अभ्रान्तत्वे प्रमाणं तु कथं तद्भ्रान्तिता भवेत्
nyāyasudhā: jāgrattvādeḥ rajatatvādeśca bādhāduttaramapyabādhitatvena gajādeḥ śuktyādeścānuvṛtteḥ svapnāderuktavidhā bhrāntatā bādhyatā ca kutaḥ tathāca svarūpāsiddhiḥ yathā khalu bādhottarakālamapyanuvartamāna ātmā nāropyo nāpi bādhyaḥ tathā svapnajāgarāvapi tayorapyadrākṣamevāhaṃ gajamityādyanuvṛtteriti anukūlapramāṇābhāvātpratikūlapramāṇabhāvācca bhrāntiviṣayatvādihetunā jāgratsvapnayormithyātvānumānamanupapannamityāha- naceti naca kācit pramā viśvabhrāntatve sarvameva ca abhrāntatve pramāṇaṃ tu kathaṃ tadbhrāntitā bhavet
3.2.91a
न्यायसुधा: विश्वमित्युभयविधं विवक्षितम् भ्रान्तत्वे मिथ्यात्वे यद्वा भ्रान्तिविषयत्वादिहेतुद्वयस्यासिद्धिं प्रकारान्तरेण साधयितुमिदं वाक्यम् भ्रान्तस्य इ(मि)ति बाध्यत्वस्याप्युपलक्षणम् यतस्तस्मादित्युपस्कर्तव्यम् तद्भ्रान्तता तस्य द्विविधस्यापि विश्वस्य भ्रान्तिविषयता 9,328 दृश्यत्वादिहेतुना स्वप्नजागरयोभ्रान्तत्वादिसाधनात्कथमसिद्धिरित्याशङ्कां परिहर्तुं भ्रान्तत्वं प्रकारान्तरेण दूषयति- किञ्चेति 9,329 किञ्च भ्रान्तत्ववादी स भ्रान्तत्वं स्वमतस्य च अङ्गीकरोति नियतं
nyāyasudhā: viśvamityubhayavidhaṃ vivakṣitam bhrāntatve mithyātve yadvā bhrāntiviṣayatvādihetudvayasyāsiddhiṃ prakārāntareṇa sādhayitumidaṃ vākyam bhrāntasya i(mi)ti bādhyatvasyāpyupalakṣaṇam yatastasmādityupaskartavyam tadbhrāntatā tasya dvividhasyāpi viśvasya bhrāntiviṣayatā 9,328 dṛśyatvādihetunā svapnajāgarayobhrāntatvādisādhanātkathamasiddhirityāśaṅkāṃ parihartuṃ bhrāntatvaṃ prakārāntareṇa dūṣayati- kiñceti 9,329 kiñca bhrāntatvavādī sa bhrāntatvaṃ svamatasya ca aṅgīkaroti niyataṃ
3.2.91d
-च् न्यायसुधा: भ्रान्तत्ववादी दृश्यत्वादिना द्विविधस्यापि विश्वस्य भ्रान्तत्वादिकं (सा त्वं) साधयन् स्वमतस्येति स्वप्रतिज्ञाथर्म् नियतमिति अन्यथा तत्रानैकान्त्यापत्तेरिति भावः न केवलं परेण स्वव्याप्तिसिद्धये स्वप्रतिज्ञातार्थस्य भ्रान्तत्वादिकमङ्गीकरणीयम् किन्तु वयमपि तदङ्गीकुर्म इत्याह- तत्रेति ... तत्र सम्प्रतिपन्नता वादिनोस्
-c nyāyasudhā: bhrāntatvavādī dṛśyatvādinā dvividhasyāpi viśvasya bhrāntatvādikaṃ (sā tvaṃ) sādhayan svamatasyeti svapratijñātharm niyatamiti anyathā tatrānaikāntyāpatteriti bhāvaḥ na kevalaṃ pareṇa svavyāptisiddhaye svapratijñātārthasya bhrāntatvādikamaṅgīkaraṇīyam kintu vayamapi tadaṅgīkurma ityāha- tatreti ... tatra sampratipannatā vādinos
3.2.91ef
-ए न्यायसुधा: परप्रतिज्ञातार्थस्य भ्रान्तत्वादौ वादिनोः वादिप्रतिवादिनोः एतच्च वक्ष्यमाणानुमानस्यान्यतरासिद्धिनिरासार्थमिति बोद्धव्यम् ततः किमित्यत आह- तेन चेति ... तेन चाभ्रान्तं विश्वमेव भविष्यति
-e nyāyasudhā: parapratijñātārthasya bhrāntatvādau vādinoḥ vādiprativādinoḥ etacca vakṣyamāṇānumānasyānyatarāsiddhinirāsārthamiti boddhavyam tataḥ kimityata āha- tena ceti ... tena cābhrāntaṃ viśvameva bhaviṣyati
Adhyāya 3 (cont. 9)
3.2.92ab
न्यायसुधा: न केवलमुक्तप्रमाणैः किन्तु विश्वभ्रान्तत्वादेर्भ्रान्तत्वादिहेतुना च विश्वमभ्रान्तमेव तथाबाध्यमेव भविष्यति तत्र व्याप्तिं सूचयति- भ्रान्तत्वेति भ्रान्तित्वभ्रान्तता चेत् स्यात् कथं नाभ्रान्तिसत्यता
nyāyasudhā: na kevalamuktapramāṇaiḥ kintu viśvabhrāntatvāderbhrāntatvādihetunā ca viśvamabhrāntameva tathābādhyameva bhaviṣyati tatra vyāptiṃ sūcayati- bhrāntatveti bhrāntitvabhrāntatā cet syāt kathaṃ nābhrāntisatyatā
3.2.92cd
न्यायसुधा: तदेतौ प्रयोगौ भवतः विश्वमभ्रान्तं भ्रान्तभ्रान्तत्वात् तथा विश्वमबाध्यं बाध्यबाध्यत्वात् आत्मवदिति अपव्याख्यानदूषणस्य प्रयारेजनमाह- अशेषेति अशेषदोषदुष्यं तन्मतं हेयं बुभूषिभिः
nyāyasudhā: tadetau prayogau bhavataḥ viśvamabhrāntaṃ bhrāntabhrāntatvāt tathā viśvamabādhyaṃ bādhyabādhyatvāt ātmavaditi apavyākhyānadūṣaṇasya prayārejanamāha- aśeṣeti aśeṣadoṣaduṣyaṃ tanmataṃ heyaṃ bubhūṣibhiḥ
3.2.93
न्यायसुधा: तन्मतमिति स्वाप्नजागरप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं प्रतिपादयन्मतम् 9,330 स्यादेतत् विश्वस्य भ्रान्तत्वादिकमिवाभ्रान्तत्वादिकमपि मिथ्या किन्न स्यात् न चैतदघटितं दुर्घटत्वस्य भूषणत्वादित्याशङ्कां परिहरन्मन्दमेतदस्मदीयं तन्मतहेयताव्युत्पादानप्रसक्तेरभावादिति सोल्लुण्ठमाह- येनेति येन स्वमतहेयत्वं स्वयमङ्गीकृतं सदा भ्रान्तित्वाद् दुर्घटत्वस्य भूषणत्वाच्च केवलम्
nyāyasudhā: tanmatamiti svāpnajāgaraprapañcasya mithyātvaṃ pratipādayanmatam 9,330 syādetat viśvasya bhrāntatvādikamivābhrāntatvādikamapi mithyā kinna syāt na caitadaghaṭitaṃ durghaṭatvasya bhūṣaṇatvādityāśaṅkāṃ pariharanmandametadasmadīyaṃ tanmataheyatāvyutpādānaprasakterabhāvāditi solluṇṭhamāha- yeneti yena svamataheyatvaṃ svayamaṅgīkṛtaṃ sadā bhrāntitvād durghaṭatvasya bhūṣaṇatvācca kevalam
3.2.94ab
उन्मत्तो ऽपि कथं तस्य मतं स्वीकर्तुमिच्छति
unmatto 'pi kathaṃ tasya mataṃ svīkartumicchati
3.2.94cd
9,331 न्यायसुधा: भ्रान्तित्वात् भ्रान्तिविषयत्वेनाङ्गीकृतत्वात् दुर्घटत्वस्य भूषणत्वात् भूषणत्वेनाङ्गीकृतत्वाच्च केवलमुन्मत्तो ऽपि साक्षादुन्मत्तो ऽपि न पुनरुन्मत्तकबीजाद्यदनेनोन्मत्तः न ह्युन्मत्तः स्वमतं भ्रान्तं दुर्घटं चेति स्वयमेव मन्यते तर्हि कथं लोके प्रवृत्तमित्यत आह- ईशेति ईशशक्तेरचिन्त्यत्वान्महोन्मत्तैः प्रवर्तितम्
9,331 nyāyasudhā: bhrāntitvāt bhrāntiviṣayatvenāṅgīkṛtatvāt durghaṭatvasya bhūṣaṇatvāt bhūṣaṇatvenāṅgīkṛtatvācca kevalamunmatto 'pi sākṣādunmatto 'pi na punarunmattakabījādyadanenonmattaḥ na hyunmattaḥ svamataṃ bhrāntaṃ durghaṭaṃ ceti svayameva manyate tarhi kathaṃ loke pravṛttamityata āha- īśeti īśaśakteracintyatvānmahonmattaiḥ pravartitam
3.2.95ab
न्यायसुधा: महोन्मत्तैरिति हेत्वन्तरम् सूत्रव्याख्यानमुपक्रम्यापव्याख्यानस्य हेयताव्युत्पादनमसङ्गतमित्यतः स्वव्याख्यानदार्ढ्यार्थमित्याशयवानुक्तं सूत्रार्थं विवृण्वन्मायाशब्दार्थं तावदाह- अत इति अतः प्रज्ञात्र मायोक्ता जैव्यु
nyāyasudhā: mahonmattairiti hetvantaram sūtravyākhyānamupakramyāpavyākhyānasya heyatāvyutpādanamasaṅgatamityataḥ svavyākhyānadārḍhyārthamityāśayavānuktaṃ sūtrārthaṃ vivṛṇvanmāyāśabdārthaṃ tāvadāha- ata iti ataḥ prajñātra māyoktā jaivyu
3.2.95b
न्यायसुधा: अत इति अन्यथा व्याख्यानस्य दुष्टत्वात्"माया वयुनमभिख्यऽ; इति प्रज्ञानामसु पाठादिति भावः मायायाः सन्ध्यकारणत्वं वक्ष्यते तत्र जैवी प्रज्ञा कीदृशं कारणमित्यत आह- उपादानमेवेति ... उपादानमेव सा
nyāyasudhā: ata iti anyathā vyākhyānasya duṣṭatvāt"māyā vayunamabhikhya'; iti prajñānāmasu pāṭhāditi bhāvaḥ māyāyāḥ sandhyakāraṇatvaṃ vakṣyate tatra jaivī prajñā kīdṛśaṃ kāraṇamityata āha- upādānameveti ... upādānameva sā
3.2.95c
न्यायसुधा: सन्ध्यस्येति शेषः न केवलं जैवीप्रज्ञात्र माया किन्त्वैश्वरी च सा च सन्ध्यस्य निमित्तमेवेत्याह- निमित्तमिति निमित्तमैश्वरी मुख्यं
nyāyasudhā: sandhyasyeti śeṣaḥ na kevalaṃ jaivīprajñātra māyā kintvaiśvarī ca sā ca sandhyasya nimittamevetyāha- nimittamiti nimittamaiśvarī mukhyaṃ
3.2.95d
न्यायसुधा: प्रज्ञाशब्दश्चात्र लाक्षणिको वासनार्थ इति वक्ष्यति(ते) तच्च व्याख्यानं नोभयसाधारणमित्याशयेनोक्तं मुख्येति ईश्वरप्रज्ञा मुख्यैव जीवप्रज्ञा तु लाक्षणिकी 9,333 मायामात्रपदं व्याख्याति- निर्मितमिति ... निर्मितं त्रातमेव च
nyāyasudhā: prajñāśabdaścātra lākṣaṇiko vāsanārtha iti vakṣyati(te) tacca vyākhyānaṃ nobhayasādhāraṇamityāśayenoktaṃ mukhyeti īśvaraprajñā mukhyaiva jīvaprajñā tu lākṣaṇikī 9,333 māyāmātrapadaṃ vyākhyāti- nirmitamiti ... nirmitaṃ trātameva ca
3.2.96
ताभ्यां सह पृथक् चैव मायामात्रमितीर्यते उभाभ्यां मातमैश्वर्या त्रातं सह पृथक् ततः
tābhyāṃ saha pṛthak caiva māyāmātramitīryate ubhābhyāṃ mātamaiśvaryā trātaṃ saha pṛthak tataḥ
3.2.97ab
न्यायसुधा: ताभ्यामेवेति सम्बन्धः तेन तुशब्दो व्याख्यातो भवति यथासङ्खयेनान्वयपरिहारार्थमुक्तम्- सह पृथगेवेति चशब्दस्तस्मादित्यर्थे ईर्यते सन्ध्यमिति शेषः सह पृथगित्युक्तं विवृणोति- उभाभ्यामिति जीवेश्वरप्रज्ञाभ्यां मातं निर्मितमैश्वर्या प्रज्ञया त्रातं यस्मात्ततः सह पृथगित्युक्तम् धातुसमुदायादातो ऽनुपसर्गे क इति कः अदिभूम्यां हुतजिति यथा यद्यप्येकस्मादेव धातोस्त्रप्रत्ययः शक्यः कर्तुम् तथाप्यधिकार्थलाभायैवं कृतम् सौत्रत्वान्निर्देशस्य कर्मणि प्रत्ययः घञर्थे कविधानमिति वा नन्विदं पूर्वापरविरुद्धम् पूर्वं हि जीववासनोपादानकं सन्ध्यमित्युक्तम् इदानीं तु प्रज्ञोपादनकमिति मैवम् प्रज्ञाशब्द(स्यापि वा)स्य वासनोपलक्षणत्वात् 9,338 अथ प्रज्ञाया वासनायाश्च कः सम्बन्धो येन लक्षणा स्यादित्यत आह- प्रज्ञात्मकमिति प्रज्ञात्मकं मनो येन मनोरूपाश्च वासनाः
nyāyasudhā: tābhyāmeveti sambandhaḥ tena tuśabdo vyākhyāto bhavati yathāsaṅkhayenānvayaparihārārthamuktam- saha pṛthageveti caśabdastasmādityarthe īryate sandhyamiti śeṣaḥ saha pṛthagityuktaṃ vivṛṇoti- ubhābhyāmiti jīveśvaraprajñābhyāṃ mātaṃ nirmitamaiśvaryā prajñayā trātaṃ yasmāttataḥ saha pṛthagityuktam dhātusamudāyādāto 'nupasarge ka iti kaḥ adibhūmyāṃ hutajiti yathā yadyapyekasmādeva dhātostrapratyayaḥ śakyaḥ kartum tathāpyadhikārthalābhāyaivaṃ kṛtam sautratvānnirdeśasya karmaṇi pratyayaḥ ghañarthe kavidhānamiti vā nanvidaṃ pūrvāparaviruddham pūrvaṃ hi jīvavāsanopādānakaṃ sandhyamityuktam idānīṃ tu prajñopādanakamiti maivam prajñāśabda(syāpi vā)sya vāsanopalakṣaṇatvāt 9,338 atha prajñāyā vāsanāyāśca kaḥ sambandho yena lakṣaṇā syādityata āha- prajñātmakamiti prajñātmakaṃ mano yena manorūpāśca vāsanāḥ
3.2.97cd
न्यायसुधा: येन कारणेन मनः प्रज्ञात्मकं प्रज्ञोपादानं, वासनाश्च मनोरूपा मनौपादानकाः तेनैतयोरेककारणत्वलक्षणसम्बन्धेन लक्षणोपपद्यत इति शेषः प्रज्ञावासनयोमर्न उपादानमित्येतत्कुत इत्यत आह- धीरिति धीर्भीरिति मनस्त्वेवेत्याह च श्रुतिरञ्जसा
nyāyasudhā: yena kāraṇena manaḥ prajñātmakaṃ prajñopādānaṃ, vāsanāśca manorūpā manaupādānakāḥ tenaitayorekakāraṇatvalakṣaṇasambandhena lakṣaṇopapadyata iti śeṣaḥ prajñāvāsanayomarna upādānamityetatkuta ityata āha- dhīriti dhīrbhīriti manastvevetyāha ca śrutirañjasā
3.2.98
न्यायसुधा: श्रुतावितिशब्द आद्यर्थः तेन वासनाया अपि मनोविकारत्वं लभ्यते इति त्विति सम्बन्धः इति श्रुतिश्चशब्दादन्या चाह प्रज्ञादेर्मनोविकारत्वम् अञ्जसा स्पष्टम् एतेनात्मकार्यत्वं वदन्तो निरस्ता भवन्ति बाह्यार्थज्ञानस्य तदानीमभावादसतश्चोपादानत्वानुपपत्तेः मुख्यार्थत्यागः यदि च वासनामात्रमिति मुख्य एव प्रयोगः क्रियेत तदेश्वरप्रज्ञा न सङ्गृहीता स्यात्पृथगुभयग्रहणे च गौरवं स्यात् अतो मुख्यामुख्यविवक्षयोभयस्य लाघवेन ग्रहणाय मायामात्रमित्युक्तम् अत एव मायैव मायामात्रमिति न व्याख्यातम् सन्ध्यस्य निमित्तकारणभूतयेश्वरप्रज्ञया तादात्म्याभावात् 9,340 ननु प्रज्ञावासनयोरस्ति कार्यकारणभावः सम्बन्धः स एव लक्षणाबीजमस्तु किं द्वयोर्मनःकार्यत्ववर्णनेनेत्यत आह- चिदिति चिदचिन्मिश्रमेवैतन्मनो यावच्च संसृतिः तेनावस्था इमाः सर्वा जीवः पश्यति सर्वदा
nyāyasudhā: śrutāvitiśabda ādyarthaḥ tena vāsanāyā api manovikāratvaṃ labhyate iti tviti sambandhaḥ iti śrutiścaśabdādanyā cāha prajñādermanovikāratvam añjasā spaṣṭam etenātmakāryatvaṃ vadanto nirastā bhavanti bāhyārthajñānasya tadānīmabhāvādasataścopādānatvānupapatteḥ mukhyārthatyāgaḥ yadi ca vāsanāmātramiti mukhya eva prayogaḥ kriyeta tadeśvaraprajñā na saṅgṛhītā syātpṛthagubhayagrahaṇe ca gauravaṃ syāt ato mukhyāmukhyavivakṣayobhayasya lāghavena grahaṇāya māyāmātramityuktam ata eva māyaiva māyāmātramiti na vyākhyātam sandhyasya nimittakāraṇabhūtayeśvaraprajñayā tādātmyābhāvāt 9,340 nanu prajñāvāsanayorasti kāryakāraṇabhāvaḥ sambandhaḥ sa eva lakṣaṇābījamastu kiṃ dvayormanaḥkāryatvavarṇanenetyata āha- ciditi cidacinmiśramevaitanmano yāvacca saṃsṛtiḥ tenāvasthā imāḥ sarvā jīvaḥ paśyati sarvadā
3.2.99
न्यायसुधा: न केवलं स्वप्नं किन्त्विमाः सांसारिकीः सर्वा अप्यवस्थास्तेन मनसैव सर्वदा जीवः पश्यति अतः प्रधानत्वात्तद्द्वारक एव सम्बन्ध आदरणीयो नापरः मनश्च केचन जडमेव मन्यन्ते अपरे त्वचेतनमेवारोपितचैतन्यम् तन्निरासेन स्वरूपं कथयति- चिदचिन्मिश्रमेवेति यदित्यध्याहार्यम् केवलमचेतनस्य घटादिवदेवम्भावासम्भवाच्चैतन्यारोपस्य निराकृतत्वाच्चिदचिन्मिश्रमेवाङ्गीकार्यम् भवन्ति चात्रागमाः यदि मनसा सर्वावस्थाप्राप्तिस्तदा मोक्षे ऽपि तस्य भावा(दव)देवावस्थास्स्युरित्यत उक्तं यावत्संसृतिस्तावदेव जीवस्योपकारापकारौ करोतीति कात्स्नर्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वादिति व्याख्याति- मनोविकारा इति 9,341 मनोविकारा विषयाः स्वाप्ना यद् बह्यवन्न ते स्थूला भवन्त्यतस्तेषां स्पष्टता न तथा क्वचित्
nyāyasudhā: na kevalaṃ svapnaṃ kintvimāḥ sāṃsārikīḥ sarvā apyavasthāstena manasaiva sarvadā jīvaḥ paśyati ataḥ pradhānatvāttaddvāraka eva sambandha ādaraṇīyo nāparaḥ manaśca kecana jaḍameva manyante apare tvacetanamevāropitacaitanyam tannirāsena svarūpaṃ kathayati- cidacinmiśrameveti yadityadhyāhāryam kevalamacetanasya ghaṭādivadevambhāvāsambhavāccaitanyāropasya nirākṛtatvāccidacinmiśramevāṅgīkāryam bhavanti cātrāgamāḥ yadi manasā sarvāvasthāprāptistadā mokṣe 'pi tasya bhāvā(dava)devāvasthāssyurityata uktaṃ yāvatsaṃsṛtistāvadeva jīvasyopakārāpakārau karotīti kātsnaryenānabhivyaktasvarūpatvāditi vyākhyāti- manovikārā iti 9,341 manovikārā viṣayāḥ svāpnā yad bahyavanna te sthūlā bhavantyatasteṣāṃ spaṣṭatā na tathā kvacit
3.2.100a
न्यायसुधा: यद्यस्मात्स्वाप्ना विषया मनोजन्यवासनाविकारा अत एव हि ते बाह्यवत् स्थूलाः न भवन्ति संवृते देशे ऽवकाशानर्हा न भवन्ति तेषां तथा बाह्यवत्क्वचित्स्पष्टता बाह्यार्थक्रियाकारिता नास्ति यद्वा यस्मात्ते बाह्यवत्स्थूला न भवन्ति तथा तेषां क्वचित्स्पष्टता नास्त्यतः स्वापना विषया मनोविकारा इति योजना यथा चैतत्तथोक्तं पुरस्तात् 9,343 ननु (च) स्वाप्नकामिनीसम्भोगादेश्चरमधातुविसर्गादिबाह्याथर्क्रियाकारितादर्शनाद्भागासिद्धिरित्यत आह- क्वचिदिति क्वचित् स्पष्टा अपि स्युष्ये
nyāyasudhā: yadyasmātsvāpnā viṣayā manojanyavāsanāvikārā ata eva hi te bāhyavat sthūlāḥ na bhavanti saṃvṛte deśe 'vakāśānarhā na bhavanti teṣāṃ tathā bāhyavatkvacitspaṣṭatā bāhyārthakriyākāritā nāsti yadvā yasmātte bāhyavatsthūlā na bhavanti tathā teṣāṃ kvacitspaṣṭatā nāstyataḥ svāpanā viṣayā manovikārā iti yojanā yathā caitattathoktaṃ purastāt 9,343 nanu (ca) svāpnakāminīsambhogādeścaramadhātuvisargādibāhyātharkriyākāritādarśanādbhāgāsiddhirityata āha- kvaciditi kvacit spaṣṭā api syuṣye
3.2.100b
न्यायसुधा: ते स्वाप्ना विषयाः क्वचित्स्पष्टा अपि स्युरेव तथापि तदतिरिक्तपक्षीकरणेनादोष इति भावः एवं तर्हि तस्यांशस्य वासनामयत्वं न स्यादित्यत आह- वासनेति ... वासना मानसी च सा
nyāyasudhā: te svāpnā viṣayāḥ kvacitspaṣṭā api syureva tathāpi tadatiriktapakṣīkaraṇenādoṣa iti bhāvaḥ evaṃ tarhi tasyāṃśasya vāsanāmayatvaṃ na syādityata āha- vāsaneti ... vāsanā mānasī ca sā
3.2.100c
9,343f. न्यायसुधा: सा च मानसी वासना सिद्धा अस्पष्टताभावे ऽप्यस्थूलत्वस्य सत्त्वादिति भावः अत एव सौत्रो हेतुर्द्वेधा व्याख्यातः तदनेन देशकालनिमित्तसम्पत्तिः स्वप्ने नास्तीति यदुक्तं तद्वासनामयोक्त्या निरस्तम् अत एव सृष्टिश्रुतेर्भाक्तत्ववर्णनमपास्तम् प्राज्ञस्य निर्मातृत्वं च न वृथा त्वाज्यम् स्वयं विहत्येत्याद्यापीश्वरविषयमन्यत्र व्याख्यातम् स्वप्ननिर्माणे शुभाशुभयोगापत्तिरिति चासङ्गतम् व्याप्त्यभावात् जीवस्य ब्रह्मभावोपदेश इति च सार्वज्ञादेः पारमार्थिकत्वसमर्थनादयुक्तम् वियदादिप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वकथनं च तत्सत्यत्वोपपादनान्निरस्तम् इति श्रीमन्न्यायसुधायां सन्ध्याधिकरणम् [जोस्हि-17] [======= ज्न्य्स्_3,2.इइ: पराभिध्यानाधिकरणम् =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां पराभिध्यानाधिकरणम् पराभिध्यानात् तु तिरोहितं ततो ह्य् अस्य बन्धविपर्ययौ ब्ब्स्_3,2.5 ओं पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ ओं परकृतस्यापव्याख्यानतां प्रतिपादयितुं पराभिध्यानादिति सूत्रतात्पर्यमाह- ईशेति ईशेच्छयान्तर्दधाति
9,343f. nyāyasudhā: sā ca mānasī vāsanā siddhā aspaṣṭatābhāve 'pyasthūlatvasya sattvāditi bhāvaḥ ata eva sautro heturdvedhā vyākhyātaḥ tadanena deśakālanimittasampattiḥ svapne nāstīti yaduktaṃ tadvāsanāmayoktyā nirastam ata eva sṛṣṭiśruterbhāktatvavarṇanamapāstam prājñasya nirmātṛtvaṃ ca na vṛthā tvājyam svayaṃ vihatyetyādyāpīśvaraviṣayamanyatra vyākhyātam svapnanirmāṇe śubhāśubhayogāpattiriti cāsaṅgatam vyāptyabhāvāt jīvasya brahmabhāvopadeśa iti ca sārvajñādeḥ pāramārthikatvasamarthanādayuktam viyadādiprapañcasya mithyātvakathanaṃ ca tatsatyatvopapādanānnirastam iti śrīmannyāyasudhāyāṃ sandhyādhikaraṇam [joshi-17] [======= jnys_3,2.ii: parābhidhyānādhikaraṇam =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ parābhidhyānādhikaraṇam parābhidhyānāt tu tirohitaṃ tato hy asya bandhaviparyayau bbs_3,2.5 oṃ parābhidhyānāttu tirohitaṃ tato hyasya bandhaviparyayau oṃ parakṛtasyāpavyākhyānatāṃ pratipādayituṃ parābhidhyānāditi sūtratātparyamāha- īśeti īśecchayāntardadhāti
3.2.100d
9,347 न्यायसुधा: सन्ध्यमिति शेषः न केवलं स्वप्नः किन्तु तत्तिरोधानमपीश्वरेच्छाधीनमित्येष एवार्थो ऽनेन सूत्रेणोच्यते नान्यः जीवस्येश्वरांशताया अप्रामाणिकत्वस्य द्वितीये ऽभिहितत्वात् नच ज्ञानैश्वर्यशक्ती ब्रह्मणस्तात्त्विकतया परेणाङ्गीकृते किञ्च देहयोगात्तिरोहितमित्येतावतालम् अन्यदसङ्गतमेव किञ्च देहयोगश्चेत्तिरोधान (एव) हेतुस्तदा सुप्तिप्रलययोराविर्भावः स्यात् अविद्याद्युपलक्षणमेतदिति चे(देतदपि त)त् अथ तथैव किन्नोक्तमित्यास्तां विस्तरः यदि स्वप्नो ऽन्तर्धत्ते कथं तर्हि पुनस्तत्प्रतीतिरिष्यत आह- व्यज्यते चेति ... व्यज्यते च पुनस्तया
9,347 nyāyasudhā: sandhyamiti śeṣaḥ na kevalaṃ svapnaḥ kintu tattirodhānamapīśvarecchādhīnamityeṣa evārtho 'nena sūtreṇocyate nānyaḥ jīvasyeśvarāṃśatāyā aprāmāṇikatvasya dvitīye 'bhihitatvāt naca jñānaiśvaryaśaktī brahmaṇastāttvikatayā pareṇāṅgīkṛte kiñca dehayogāttirohitamityetāvatālam anyadasaṅgatameva kiñca dehayogaścettirodhāna (eva) hetustadā suptipralayayorāvirbhāvaḥ syāt avidyādyupalakṣaṇametaditi ce(detadapi ta)t atha tathaiva kinnoktamityāstāṃ vistaraḥ yadi svapno 'ntardhatte kathaṃ tarhi punastatpratītiriṣyata āha- vyajyate ceti ... vyajyate ca punastayā
3.2.101
न्यायसुधा: एतेन परकीयं बाधकथनं निरस्तम् व्यक्तिस्तिरोधानं च न ज्ञायत इत्यतो ऽधिकरणद्वयार्थमुपसंहरति- सृष्ट्वैवेति सृष्ट्वैव वासानभिश्च प्रपञ्चं स्वाप्नमीश्वरः वासनामात्रतां तस्य नीत्वान्तर्धापयत्यजः
nyāyasudhā: etena parakīyaṃ bādhakathanaṃ nirastam vyaktistirodhānaṃ ca na jñāyata ityato 'dhikaraṇadvayārthamupasaṃharati- sṛṣṭvaiveti sṛṣṭvaiva vāsānabhiśca prapañcaṃ svāpnamīśvaraḥ vāsanāmātratāṃ tasya nītvāntardhāpayatyajaḥ
3.2.102a
न्यायसुधा: एवशब्देनारोपं वारयति दर्शयित्वेत्यपि द्रष्टव्यम् तस्य च वासनामात्रतां नीत्वा कृत्वा अन्यथा द्वितीया स्यात् अन्तर्धापयति अदर्शनं गमयति तस्य जीवस्य वासनाभिरिति वा तस्यान्तर्धापयतीति वा इति श्रीमन्न्यायसुधायां पराभिध्यानाधिकरणम् 9,350 [======= ज्न्य्स्_3,2.इइइ: सुषुप्तिबोधमोहाधिकरणम् =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां बोधमोहाधिकरणानि तदभावो नाडीषु तच्छ्रुतेर् आत्मनि च ब्ब्स्_3,2.7 अतः प्रबोधो ऽस्मात् ब्ब्स्_3,2.8 मुग्धे ऽर्धसंपत्तिः परिशेषात् ब्ब्स्_3,2.10 ओं तदभावो नाडीषु तच्छतेरात्मनि ह ओं ओं अतः प्रबोधो ऽस्मात् ओं ओं मुग्धे ऽर्धसम्पत्ति परिशेषात् ओं अत्र यज्जीवब्रह्मणोरेकत्वं परेण वर्णितं तत्सूत्राक्षराप्रतीतं तद्विरुद्धं चापेक्षणीयमेवेति ज्ञापयितुमधिकरणत्रयस्य तात्पर्यमाह- सुषुप्तीति सुषुप्तिमोहबोधांश्च स्ववशस्तद्वशं सदा जीवं नयति जीवेशो
nyāyasudhā: evaśabdenāropaṃ vārayati darśayitvetyapi draṣṭavyam tasya ca vāsanāmātratāṃ nītvā kṛtvā anyathā dvitīyā syāt antardhāpayati adarśanaṃ gamayati tasya jīvasya vāsanābhiriti vā tasyāntardhāpayatīti vā iti śrīmannyāyasudhāyāṃ parābhidhyānādhikaraṇam 9,350 [======= jnys_3,2.iii: suṣuptibodhamohādhikaraṇam =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ bodhamohādhikaraṇāni tadabhāvo nāḍīṣu tacchruter ātmani ca bbs_3,2.7 ataḥ prabodho 'smāt bbs_3,2.8 mugdhe 'rdhasaṃpattiḥ pariśeṣāt bbs_3,2.10 oṃ tadabhāvo nāḍīṣu tacchaterātmani ha oṃ oṃ ataḥ prabodho 'smāt oṃ oṃ mugdhe 'rdhasampatti pariśeṣāt oṃ atra yajjīvabrahmaṇorekatvaṃ pareṇa varṇitaṃ tatsūtrākṣarāpratītaṃ tadviruddhaṃ cāpekṣaṇīyameveti jñāpayitumadhikaraṇatrayasya tātparyamāha- suṣuptīti suṣuptimohabodhāṃśca svavaśastadvaśaṃ sadā jīvaṃ nayati jīveśo
3.2.102d
-च् न्यायसुधा: सुषुप्तिबोधादेः कारणान्तरदर्शनात्कथमेतदित्यत उक्तं स्ववशस्तद्वशमिति स्वतन्त्रो ऽपीश्वरो लीलया तानि कारणान्युपादाय जीवं तद्वशतां नीत्वा सुषुप्त्यादिकं प्रापयतीत्यर्थः एतच्च भाष्यादौ स्पष्टम् इति सुषुप्तिबोधमोहाधिकरणम् 9,355 [======= ज्न्य्स्_3,2.इव्: कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् =======] अथ कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् ओं स एव च कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ओं केचिदेवं व्याचक्षते सुषुप्तौ ब्रह्मसम्पन्नो य एव जीवषः (किं) स एवोत्तिष्ठत्युतान्यो ऽपीति संशये महाजलनिधौ क्षिप्तस्योदबिन्दोरिव ब्रह्मणैकीभूतस्योद्धरणासम्भवादनियम इति प्राप्ते समाधीयते स एवोत्तिष्ठति, यः सुप्तः कुतः कर्मशेषसमापनात्प्रत्यभिज्ञानाच्छब्देभ्यो विधिभ्यश्च सुप्तस्य मुक्तत्वापत्त्या विध्यनुपपत्तेरिति तदेतदपव्याख्यानमिति सूचनायाधिकरणतात्पयर्माह- नान्य इति स एव च कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ब्ब्स्_3,2.9 ... नान्यः कर्तास्य कश्चन
-c nyāyasudhā: suṣuptibodhādeḥ kāraṇāntaradarśanātkathametadityata uktaṃ svavaśastadvaśamiti svatantro 'pīśvaro līlayā tāni kāraṇānyupādāya jīvaṃ tadvaśatāṃ nītvā suṣuptyādikaṃ prāpayatītyarthaḥ etacca bhāṣyādau spaṣṭam iti suṣuptibodhamohādhikaraṇam 9,355 [======= jnys_3,2.iv: karmānusmṛtyadhikaraṇam =======] atha karmānusmṛtyadhikaraṇam oṃ sa eva ca karmānusmṛtiśabdavidhibhyaḥ oṃ kecidevaṃ vyācakṣate suṣuptau brahmasampanno ya eva jīvaṣaḥ (kiṃ) sa evottiṣṭhatyutānyo 'pīti saṃśaye mahājalanidhau kṣiptasyodabindoriva brahmaṇaikībhūtasyoddharaṇāsambhavādaniyama iti prāpte samādhīyate sa evottiṣṭhati, yaḥ suptaḥ kutaḥ karmaśeṣasamāpanātpratyabhijñānācchabdebhyo vidhibhyaśca suptasya muktatvāpattyā vidhyanupapatteriti tadetadapavyākhyānamiti sūcanāyādhikaraṇatātpayarmāha- nānya iti sa eva ca karmānusmṛtiśabdavidhibhyaḥ bbs_3,2.9 ... nānyaḥ kartāsya kaścana
3.2.103ab
न्यायसुधा: स्वप्नादीनां परमेश्वरकृतत्वे ऽभिहिते किं देशकालान्तरे ऽन्यो ऽपि कर्तास्त्युतेश्वर एवेति संशये लौकिकेश्वराणां देशकालव्यवस्थयैश्वर्यदर्शनादयमपि तथाविध इति प्राप्ते स एवेश्वरो ऽस्य स्वप्नादेः कर्ता नतु देशकालान्तरे ऽन्यः कश्चनेत्येष एवार्थो ऽत्र प्रतिपाद्यत इति नहि यः सुप्तः स एवोत्तिष्ठत्यन्यो वेति कस्यचित्संशयो ऽस्ति नच सुप्तस्य ब्रह्मणैक्यं प्रमाणदृष्टमिष्यं वा परस्येति यत्किञ्चिदेतत् लाघवार्थं क्रमोल्लङ्घनेन व्याख्यानमिति बो(द्धव्य)ध्यम् सूत्रकृता च स्वप्नादिवन्न मोहः स्वतन्त्रावस्थेति ज्ञापनाय व्यवधानं कृतमिति इति कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् 9,358 [======= ज्न्य्स्_3,2.व्: स्थान(तो ऽप्य)भेदाधिकरणम् =======] अथ स्थान(तो ऽप्य)भेदाधिकरणम् ओं न स्थानतो ऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ओं केचिदिदमित्थं व्याचक्षते द्विरूपं ब्रह्म श्रूयते सर्वकर्मा सर्वकाम इत्यादौ सविशेषमस्थूलमनण्वित्यादौ निर्विशेषम् तत्र किमुभयरूपं ब्रह्म प्रतिपत्तव्यमुतान्यतररूपम् यदाप्यन्यतररूपं तदा(ऽपि) किं सविशेषमुत निर्विशेषमिति संशये द्विविधश्रुत्यनुरोधादुभयरूपमेव ब्रह्मेति प्राप्ते इदमुच्यते न तावत्स्वत एव परस्य ब्रह्मण उभयरूपत्वं सम्भवति विरोधात् अस्तु तर्हि स्थानतः पृथिव्याद्युपाधियोगात् मैवम् न ह्युपाधिरन्यदन्यथाकरोति किन्त्वविद्योपस्थापिताः पृथिव्याद्युपाधयो भ्रममुपजनयन्ति अतश्चान्यतरपरिग्रहे ऽपि निरस्तसमस्तविशेषमेव ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् सर्वत्राशब्दमस्पर्शमित्यादिवाक्येषु तथाभूतमेव हि ब्रह्मोपदिश्यते न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् न निर्विशेषमेव ब्रह्म चतुष्पाद्ब्रह्म षोडशकलं ब्रह्मेत्यादौ भेदेनोपदेशादिति चेन्न यश्चायमस्यां पृथिव्यामित्यादिना प्रत्युपाधि भेदाभाववचनात् अपि चैवमेके नेह नानास्ति किञ्चनेत्यादौ भेददर्शननिन्दापूर्वकमभेदमेके शाखिनः समामनन्तीति तदिदं व्याख्यानं सम्यग्व्याख्यानेनैवापहस्तितं भविष्यति किं पुनः प्रयत्नेनेत्याशयवान्व्याख्यानमेवारभते सर्वशरीरेषु, प्रतिशरीरं च दक्षिणाक्ष्यादिस्थानेषु, स्थितः परमपुरुषः स्वपनाद्यवस्थाः प्रवर्तयतीत्युक्तम् तत्र सर्वत्र स्थितः किमेक एवोत परस्परं भिन्न इति संशये यद्युगपद्भिन्नस्थानं तद्भिन्नं दृष्टम् यथा घटादि भिन्नस्थानश्चायमित्यतो भिन्न एव भवेत् भिन्नानां च तारतम्यमनुग्राह्यानुग्राहकभावश्चोपलब्ध इति तत्प्रसङ्गो ऽपीति कथं स एव चेत्युक्तमिति प्राप्ते प्रतिविहितं सूत्रकृता न स्थानतो ऽपीति तद्वयाचष्टे- नेति न स्थानतो ऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ब्ब्स्_3,2.11 न स्थानभेदतो ऽप्यस्य भेदः कश्चित् परेशितुः
nyāyasudhā: svapnādīnāṃ parameśvarakṛtatve 'bhihite kiṃ deśakālāntare 'nyo 'pi kartāstyuteśvara eveti saṃśaye laukikeśvarāṇāṃ deśakālavyavasthayaiśvaryadarśanādayamapi tathāvidha iti prāpte sa eveśvaro 'sya svapnādeḥ kartā natu deśakālāntare 'nyaḥ kaścanetyeṣa evārtho 'tra pratipādyata iti nahi yaḥ suptaḥ sa evottiṣṭhatyanyo veti kasyacitsaṃśayo 'sti naca suptasya brahmaṇaikyaṃ pramāṇadṛṣṭamiṣyaṃ vā parasyeti yatkiñcidetat lāghavārthaṃ kramollaṅghanena vyākhyānamiti bo(ddhavya)dhyam sūtrakṛtā ca svapnādivanna mohaḥ svatantrāvastheti jñāpanāya vyavadhānaṃ kṛtamiti iti karmānusmṛtyadhikaraṇam 9,358 [======= jnys_3,2.v: sthāna(to 'pya)bhedādhikaraṇam =======] atha sthāna(to 'pya)bhedādhikaraṇam oṃ na sthānato 'pi parasyobhayaliṅgaṃ sarvatra hi oṃ kecididamitthaṃ vyācakṣate dvirūpaṃ brahma śrūyate sarvakarmā sarvakāma ityādau saviśeṣamasthūlamanaṇvityādau nirviśeṣam tatra kimubhayarūpaṃ brahma pratipattavyamutānyatararūpam yadāpyanyatararūpaṃ tadā('pi) kiṃ saviśeṣamuta nirviśeṣamiti saṃśaye dvividhaśrutyanurodhādubhayarūpameva brahmeti prāpte idamucyate na tāvatsvata eva parasya brahmaṇa ubhayarūpatvaṃ sambhavati virodhāt astu tarhi sthānataḥ pṛthivyādyupādhiyogāt maivam na hyupādhiranyadanyathākaroti kintvavidyopasthāpitāḥ pṛthivyādyupādhayo bhramamupajanayanti ataścānyataraparigrahe 'pi nirastasamastaviśeṣameva brahma pratipattavyam sarvatrāśabdamasparśamityādivākyeṣu tathābhūtameva hi brahmopadiśyate na bhedāditi cenna pratyekamatadvacanāt na nirviśeṣameva brahma catuṣpādbrahma ṣoḍaśakalaṃ brahmetyādau bhedenopadeśāditi cenna yaścāyamasyāṃ pṛthivyāmityādinā pratyupādhi bhedābhāvavacanāt api caivameke neha nānāsti kiñcanetyādau bhedadarśananindāpūrvakamabhedameke śākhinaḥ samāmanantīti tadidaṃ vyākhyānaṃ samyagvyākhyānenaivāpahastitaṃ bhaviṣyati kiṃ punaḥ prayatnenetyāśayavānvyākhyānamevārabhate sarvaśarīreṣu, pratiśarīraṃ ca dakṣiṇākṣyādisthāneṣu, sthitaḥ paramapuruṣaḥ svapanādyavasthāḥ pravartayatītyuktam tatra sarvatra sthitaḥ kimeka evota parasparaṃ bhinna iti saṃśaye yadyugapadbhinnasthānaṃ tadbhinnaṃ dṛṣṭam yathā ghaṭādi bhinnasthānaścāyamityato bhinna eva bhavet bhinnānāṃ ca tāratamyamanugrāhyānugrāhakabhāvaścopalabdha iti tatprasaṅgo 'pīti kathaṃ sa eva cetyuktamiti prāpte prativihitaṃ sūtrakṛtā na sthānato 'pīti tadvayācaṣṭe- neti na sthānato 'pi parasyobhayaliṅgaṃ sarvatra hi bbs_3,2.11 na sthānabhedato 'pyasya bhedaḥ kaścit pareśituḥ
3.2.103cd
न्यायसुधा: अत्र स्थानशब्दस्तद्भेदस्योपलक्षण इत्युक्तं भवति सप्तम्यर्थे तसिः आद्यादिभ्य उपसङ्खयानात् 9,360 भेद इति वदता"उभयलिङ्गमऽ; इत्येतद्भिन्नस्वरूपत्वमिति व्याख्यातम् स्थानानां सुरनरादिशरीराणां तत्रापि दक्षिणाक्ष्यादीनां भेदे सत्यप्यस्य तत्र तत्र स्थितस्य परेशितुः कश्चित् अन्योन्याभावलक्षणो हीनाधिकत्वरूपो ऽनुग्राह्यानुग्राहकत्वरूपो वा, भेदो नास्ति कुत इत्यतः सर्वत्र हीत्युक्तं व्याचष्टे- सर्वत्रेति सर्वत्राशेषदोषोज्खपूर्णकल्याणचिद्गुणः
nyāyasudhā: atra sthānaśabdastadbhedasyopalakṣaṇa ityuktaṃ bhavati saptamyarthe tasiḥ ādyādibhya upasaṅkhayānāt 9,360 bheda iti vadatā"ubhayaliṅgam'; ityetadbhinnasvarūpatvamiti vyākhyātam sthānānāṃ suranarādiśarīrāṇāṃ tatrāpi dakṣiṇākṣyādīnāṃ bhede satyapyasya tatra tatra sthitasya pareśituḥ kaścit anyonyābhāvalakṣaṇo hīnādhikatvarūpo 'nugrāhyānugrāhakatvarūpo vā, bhedo nāsti kuta ityataḥ sarvatra hītyuktaṃ vyācaṣṭe- sarvatreti sarvatrāśeṣadoṣojkhapūrṇakalyāṇacidguṇaḥ
3.2.104ab
9,361 न्यायसुधा: सर्वत्र स्थानेषु निर्भेदश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् अशेषदोषोज्खश्चासौ पूर्णकल्याणचिद्गुणश्चेति विग्रहः कल्याणा विनाशादिरहिताः यद्वा गुणशब्दो दुःखादिष्वपीत्यतः कल्याणेत्युक्तम् चिच्छब्दात्परत आदिपदमध्याहार्यम् अथवा चिद्रूपा न त्वचेतना इत्यर्थः "सर्वेषु भूतेष्वेतमेव ब्रह्मेत्याचक्षतेऽ; इत्यादौ परमात्मा श्रूयते यत इति शेषः 9,362 ओं न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् ओं उक्तमर्थमाक्षिप्य समाधातुं सूत्रं न भेदादिति निर्भेदं सर्वत्र सर्वदोषदूरं सकलगुणपरिपूर्णं ब्रह्मेति नोपपद्यते "कार्यकारणबद्धौ तौऽ; इत्यादिश्रुतिपुराणादिवाक्यैर्भिन्नत्वदोषित्वाल्पगुणत्वादेर्भेदशब्दोपलक्षितस्योक्तत्वादित्याक्षेपार्थः नेति परिहारांशं व्याचष्टे- तद्विरुद्धं त्विति न भेदाद् इति चेन् न प्रत्येकम् अतद्वचनात् ब्ब्स्_3,2.12 तद्विरुद्धं तु यत् तत्र मानं नैव भवेत् क्वचित्
9,361 nyāyasudhā: sarvatra sthāneṣu nirbhedaścetyapi draṣṭavyam aśeṣadoṣojkhaścāsau pūrṇakalyāṇacidguṇaśceti vigrahaḥ kalyāṇā vināśādirahitāḥ yadvā guṇaśabdo duḥkhādiṣvapītyataḥ kalyāṇetyuktam cicchabdātparata ādipadamadhyāhāryam athavā cidrūpā na tvacetanā ityarthaḥ "sarveṣu bhūteṣvetameva brahmetyācakṣate'; ityādau paramātmā śrūyate yata iti śeṣaḥ 9,362 oṃ na bhedāditi cenna pratyekamatadvacanāt oṃ uktamarthamākṣipya samādhātuṃ sūtraṃ na bhedāditi nirbhedaṃ sarvatra sarvadoṣadūraṃ sakalaguṇaparipūrṇaṃ brahmeti nopapadyate "kāryakāraṇabaddhau tau'; ityādiśrutipurāṇādivākyairbhinnatvadoṣitvālpaguṇatvāderbhedaśabdopalakṣitasyoktatvādityākṣepārthaḥ neti parihārāṃśaṃ vyācaṣṭe- tadviruddhaṃ tviti na bhedād iti cen na pratyekam atadvacanāt bbs_3,2.12 tadviruddhaṃ tu yat tatra mānaṃ naiva bhavet kvacit
3.2.104cd
न्यायसुधा: यत्तु वाक्यं तस्योक्तार्थस्य विरुद्धं प्रतीयते तत्तत्र उक्तविरुद्धे क्वचिदर्थे मानं नैव भवेत्किन्त्वन्य एव तस्यार्थः प्रतिपत्तव्यः कुत इत्यतः प्रत्येकमतद्वचनादित्युक्तम् तदनुपपन्नमिवाभाति सर्वत्र हीत्युक्तस्य प्रतिपक्षचोदनायां पुनस्तन्मात्रोपन्यासस्य व्यर्थत्वात् अतस्तात्पर्यमाह- महातात्पर्येति 9,363 महातात्पर्यरोधेन कथं तन्मानमत्र तु
nyāyasudhā: yattu vākyaṃ tasyoktārthasya viruddhaṃ pratīyate tattatra uktaviruddhe kvacidarthe mānaṃ naiva bhavetkintvanya eva tasyārthaḥ pratipattavyaḥ kuta ityataḥ pratyekamatadvacanādityuktam tadanupapannamivābhāti sarvatra hītyuktasya pratipakṣacodanāyāṃ punastanmātropanyāsasya vyarthatvāt atastātparyamāha- mahātātparyeti 9,363 mahātātparyarodhena kathaṃ tanmānamatra tu
3.2.105a
न्यायसुधा: सकलस्मृतीतिहासपुराणानां परमेश्वरस्याशेषदोषदूरत्वे समस्तगुणपरिपूर्णत्वे च यन्महातात्पर्यं तद्विरोधेन तत् वाक्यं अत्र भगवतो दोषित्वादौ कथं मानं भवेत् तुशब्दो महावाक्यत्वावान्तरवाक्यत्वलक्षणविशेषार्थः दृष्टं हि निर्णीतमहावाक्यार्थविरुद्धस्य तदवान्तरवाक्यस्य तत्राप्रामाण्यम् यथा स्वर्गप्रयोजनाग्निहोत्रपरमहावाक्यार्थविरुद्धस्य यद्यमुष्मिन्ल्लोके ऽस्ति वा न वेत्यादेस्तदवान्तरवाक्यम् तदथर्प्रतिपत्तिहेतुत्वात् 9,364 स्यादेतत् यदि परमेश्वरस्य सकलगुणपरिपूर्णत्वे निरस्तसमस्तदोषत्वे च वेदादीनां महातात्पर्यमित्यर्थः प्रमाणवान्स्यात् तदेव तु न पश्याम इत्यत आह- दुःखेति दुःखाप्ययसुखावाप्तिहेतुत्वेनैव वेदवाक् भवेन्मानं
nyāyasudhā: sakalasmṛtītihāsapurāṇānāṃ parameśvarasyāśeṣadoṣadūratve samastaguṇaparipūrṇatve ca yanmahātātparyaṃ tadvirodhena tat vākyaṃ atra bhagavato doṣitvādau kathaṃ mānaṃ bhavet tuśabdo mahāvākyatvāvāntaravākyatvalakṣaṇaviśeṣārthaḥ dṛṣṭaṃ hi nirṇītamahāvākyārthaviruddhasya tadavāntaravākyasya tatrāprāmāṇyam yathā svargaprayojanāgnihotraparamahāvākyārthaviruddhasya yadyamuṣminlloke 'sti vā na vetyādestadavāntaravākyam tadatharpratipattihetutvāt 9,364 syādetat yadi parameśvarasya sakalaguṇaparipūrṇatve nirastasamastadoṣatve ca vedādīnāṃ mahātātparyamityarthaḥ pramāṇavānsyāt tadeva tu na paśyāma ityata āha- duḥkheti duḥkhāpyayasukhāvāptihetutvenaiva vedavāk bhavenmānaṃ
3.2.105cd
-च् 9,365 न्यायसुधा: मोक्षहेतुत्वेनेति वक्तव्ये दुःखाप्ययेत्यादिवचनं वादिविप्रतिपत्तेर्मोक्षस्वरूपनिरूपणार्थमात्यन्तिकदुःखनिवृत्तिर्निरतिशयसुखाभिव्यक्तिश्च मुक्तिरिति यद्वाप्रधानप्रयोजनस्वर्गादिसङ्ग्रहार्थमिदम् इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया दुःखाप्ययसुखावाप्तिहेतुत्वेनैव तद्धेतुत्वं यथा निर्वहेत्तथैव, मानं कस्यचिदर्थस्य प्रतिपादिका भवेत् वेदवागिति स्मृत्यादेरुपलक्षणम् एतदुक्तं भवति शास्त्रेण हि विषयप्रयोजनवता भाव्यम् प्रमाणत्वात्परार्थत्वाच्च तत्र यदा विषयः सन्दिग्धः प्रयोजनं च निश्चितं तदा, निश्चितेन प्रयोजनेनानिश्चितो विषयो निश्चेतव्यः नहि शास्त्रं साक्षात्प्रयोजनस्य कारकम् किन्तु विषयप्रतिपादनद्वारैव तथाच तत्प्रयोजनं यस्मिन्ज्ञापिते सम्पद्यते स एव विषयो ऽवधार्यते अन्यथा विषयप्रयोजनयोरसम्बद्धत्वेन शास्त्रस्यानुपादेयताऽपत्तेः वेदादेश्च मोक्ष एव प्रधानं प्रयोजनम् "तेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा प्रवर्ततेऽ; इत्यादेः स्वर्गादिकं चाप्रधानम् अतः स एव विषयः कल्पनीयो यस्मिन्ज्ञा(पि)ते मोक्षादिकं सम्प(द्यत इति)द्येतेति 9,366 ततः किमित्यत आह- तदिति ... तदीशानात् प्रसन्नादेव नान्यथा
-c 9,365 nyāyasudhā: mokṣahetutveneti vaktavye duḥkhāpyayetyādivacanaṃ vādivipratipattermokṣasvarūpanirūpaṇārthamātyantikaduḥkhanivṛttirniratiśayasukhābhivyaktiśca muktiriti yadvāpradhānaprayojanasvargādisaṅgrahārthamidam itthambhūtalakṣaṇe tṛtīyā duḥkhāpyayasukhāvāptihetutvenaiva taddhetutvaṃ yathā nirvahettathaiva, mānaṃ kasyacidarthasya pratipādikā bhavet vedavāgiti smṛtyāderupalakṣaṇam etaduktaṃ bhavati śāstreṇa hi viṣayaprayojanavatā bhāvyam pramāṇatvātparārthatvācca tatra yadā viṣayaḥ sandigdhaḥ prayojanaṃ ca niścitaṃ tadā, niścitena prayojanenāniścito viṣayo niścetavyaḥ nahi śāstraṃ sākṣātprayojanasya kārakam kintu viṣayapratipādanadvāraiva tathāca tatprayojanaṃ yasminjñāpite sampadyate sa eva viṣayo 'vadhāryate anyathā viṣayaprayojanayorasambaddhatvena śāstrasyānupādeyatā'patteḥ vedādeśca mokṣa eva pradhānaṃ prayojanam "teṣāṃ duḥkhaprahāṇāya śrutireṣā pravartate'; ityādeḥ svargādikaṃ cāpradhānam ataḥ sa eva viṣayaḥ kalpanīyo yasminjñā(pi)te mokṣādikaṃ sampa(dyata iti)dyeteti 9,366 tataḥ kimityata āha- taditi ... tadīśānāt prasannādeva nānyathā
3.2.106
न्यायसुधा: तत् दुःखाप्ययादिरूपं कैवल्यम् ईशानात् विष्णोरेव भवेन्नान्यस्मात् स हि तस्येष्ये नान्यः अस्तु तर्हि स एव विषयः किं गुणपूर्णत्वादिनेत्यत उक्तं प्रसन्नादेव नान्यथा न ज्ञातमात्रादिति ततो ऽपि किमित्यत आह- प्रसन्नतेति प्रसन्नता गुणोत्कर्षज्ञानादेव हि केवलम् निर्दोषतापरिज्ञानादपि नान्येन केनचित्
nyāyasudhā: tat duḥkhāpyayādirūpaṃ kaivalyam īśānāt viṣṇoreva bhavennānyasmāt sa hi tasyeṣye nānyaḥ astu tarhi sa eva viṣayaḥ kiṃ guṇapūrṇatvādinetyata uktaṃ prasannādeva nānyathā na jñātamātrāditi tato 'pi kimityata āha- prasannateti prasannatā guṇotkarṣajñānādeva hi kevalam nirdoṣatāparijñānādapi nānyena kenacit
3.2.107
न्यायसुधा: विष्णोः प्रसन्नता च तदीयगुणोत्कर्षज्ञानादेव केवलं निर्देषतापरिज्ञानाच्च भवति हिशब्दः प्रमाणप्रसिद्धिं द्योतयति तच्च वक्ष्यते केवलशब्दो ऽवदारणार्थः नान्येन केनचिदित्येतत्प्रतिरूपेणाल्पगुणत्वादिज्ञानेन कर्मादिना वा नेत्यर्थः तथाच मोक्षादिप्रयोजनेन शास्त्रेण तत्साधनभूतं भगवद्गुणोत्कर्षनिर्देषताज्ञानमेव जीवानामुत्पादनीयमित्यतः सकलगुणपरिपूर्णे निरस्तसमस्तदोषे नारायण एवाशेषशास्त्रस्य महातात्पर्यमित्यवसीयते 9,367 स्यादेतद्यदि तदीशानादित्यादिनोक्तं प्रामाणिकं स्यादित्यतस्तत्रागमवाक्यान्युदाहरति- यो मामिति यो मामशेषदोषोज्खं गुणसर्वस्वबृंहितम् जानात्यस्मै प्रसन्नो ऽहं दद्यां मुक्तिं नचान्यथा
nyāyasudhā: viṣṇoḥ prasannatā ca tadīyaguṇotkarṣajñānādeva kevalaṃ nirdeṣatāparijñānācca bhavati hiśabdaḥ pramāṇaprasiddhiṃ dyotayati tacca vakṣyate kevalaśabdo 'vadāraṇārthaḥ nānyena kenacidityetatpratirūpeṇālpaguṇatvādijñānena karmādinā vā netyarthaḥ tathāca mokṣādiprayojanena śāstreṇa tatsādhanabhūtaṃ bhagavadguṇotkarṣanirdeṣatājñānameva jīvānāmutpādanīyamityataḥ sakalaguṇaparipūrṇe nirastasamastadoṣe nārāyaṇa evāśeṣaśāstrasya mahātātparyamityavasīyate 9,367 syādetadyadi tadīśānādityādinoktaṃ prāmāṇikaṃ syādityatastatrāgamavākyānyudāharati- yo māmiti yo māmaśeṣadoṣojkhaṃ guṇasarvasvabṛṃhitam jānātyasmai prasanno 'haṃ dadyāṃ muktiṃ nacānyathā
3.2.108
यो मामशेषाभ्यधिकं विजानाति स एव माम् विजानात्यखिलांस्तस्य दद्यां कामान् परं पदम्
yo māmaśeṣābhyadhikaṃ vijānāti sa eva mām vijānātyakhilāṃstasya dadyāṃ kāmān paraṃ padam
3.2.109ab
यो मामेवमसम्मूढः किं मा निन्दन्ति शत्रवः
yo māmevamasammūḍhaḥ kiṃ mā nindanti śatravaḥ
3.2.109cd
9,367f. न्यायसुधा: बृंहितशब्देन प्रत्येकमपि गुणानामनवधिकत्वमाचष्टे अशेषाभ्यधिकं गुणैर्देषभावैश्च सर्वोत्तमम् स एव मां विजानाति अन्यज्ञानस्य मत्प्रसादाहेतुत्वात् "यो मामेवमऽ; इत्यनेन"कृतकृत्यश्च भारतऽ; इत्यन्तं भगवद्वाक्यं सङ्गृह्णाति एवं समस्तैर्गुणैर्देषाभावैश्च क्षराक्षरोत्तमो हि पुरुषोत्तमः स सर्वविदित्यादिस्तुत्या प्रसन्नता द्योत्यते सर्वभावेन सर्वेण प्रकारेण अन्यथा व्याघातात् कृतकृत्यो मुक्तः "किं मामऽ; इत्यनेन"अभीऽ; इदमेकमेक अस्मि निष्षाळभी द्वा किमौ त्रयः करन्ति खले न पर्षान्प्रति हन्मि भूरि किम्मा निन्दन्ति शत्रवो ऽनिन्द्राऽ; (ऋ.10-48-7) इति श्रुतिमुपादत्ते इदमेकं विश्वं अभि प्रति अहमेको निष्पळस्मि नितरां सहत इति निष्पाट् द्वौ प्रपञ्चावभि प्रति अहमेको निष्षाळस्मि त्रयो ऽपि प्रपञ्चा मम किमेव कुर्वन्ति न किमपि ममानिष्यं कर्तुमीशते किन्त्वहमेव खल इव खलस्थितानि धान्यानीव भूरि भूरीन्बहून्बहुवरं वा तान्निष्ठुरान्निन्दकान्प्रतिहन्मि तस्मादनीश्वरास्ते शत्रवो मां किं निन्दन्तीत्यर्थः एतद्भगवतो वाक्यम् अत्र निन्दकेषु भगवतो ऽप्रसादो ऽ(नर्थावा)निष्यावाप्तिश्च श्रूयते निन्दा च दोषज्ञानादिकेति प्रसिद्धमेव 9,369 वाक्योदाहरणफलमाह- इत्यादीति इत्यादिवेदस्मृतिगवाक्यैरेवावसीयते
9,367f. nyāyasudhā: bṛṃhitaśabdena pratyekamapi guṇānāmanavadhikatvamācaṣṭe aśeṣābhyadhikaṃ guṇairdeṣabhāvaiśca sarvottamam sa eva māṃ vijānāti anyajñānasya matprasādāhetutvāt "yo māmevam'; ityanena"kṛtakṛtyaśca bhārata'; ityantaṃ bhagavadvākyaṃ saṅgṛhṇāti evaṃ samastairguṇairdeṣābhāvaiśca kṣarākṣarottamo hi puruṣottamaḥ sa sarvavidityādistutyā prasannatā dyotyate sarvabhāvena sarveṇa prakāreṇa anyathā vyāghātāt kṛtakṛtyo muktaḥ "kiṃ mām'; ityanena"abhī'; idamekameka asmi niṣṣāḷabhī dvā kimau trayaḥ karanti khale na parṣānprati hanmi bhūri kimmā nindanti śatravo 'nindrā'; (ṛ.10-48-7) iti śrutimupādatte idamekaṃ viśvaṃ abhi prati ahameko niṣpaḷasmi nitarāṃ sahata iti niṣpāṭ dvau prapañcāvabhi prati ahameko niṣṣāḷasmi trayo 'pi prapañcā mama kimeva kurvanti na kimapi mamāniṣyaṃ kartumīśate kintvahameva khala iva khalasthitāni dhānyānīva bhūri bhūrīnbahūnbahuvaraṃ vā tānniṣṭhurānnindakānpratihanmi tasmādanīśvarāste śatravo māṃ kiṃ nindantītyarthaḥ etadbhagavato vākyam atra nindakeṣu bhagavato 'prasādo '(narthāvā)niṣyāvāptiśca śrūyate nindā ca doṣajñānādiketi prasiddhameva 9,369 vākyodāharaṇaphalamāha- ityādīti ityādivedasmṛtigavākyairevāvasīyate
3.2.110ab
न्यायसुधा: अवधारणेन प्राबल्यं सूचयति "प्रसादेन मुक्तिः सगुणवेदनातऽ; इति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते अत्रानुमानमप्याह- लोकतश्चेति लोकतश्च प्रसादेन मुक्तिः स गुणवेदनात्
nyāyasudhā: avadhāraṇena prābalyaṃ sūcayati "prasādena muktiḥ saguṇavedanāt'; iti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate atrānumānamapyāha- lokataśceti lokataśca prasādena muktiḥ sa guṇavedanāt
3.2.110cd
न्यायसुधा: इतिशब्दो ऽध्याहार्यः अवसीयत इति वर्तते भगवत्प्रसादेन संसारान्मुक्तिर्भवति स भगवत्प्रसादस्तद्गुणोत्कर्षवेदनाद्दोषाभाववेदनाच्च भवतीत्ययमर्थो लोकतो लोकदृष्टान्तोपेतानुमानतश्चा(नुमीयते)वसीयते तथाच प्रयोगः संसारान्मुक्तिः (परमपु)समर्थपुरुषप्रसादसाध्या मुक्तित्वान्निगडमुक्तिवत् न(च)हि भगवतो ऽन्यस्तत्र समर्थो ऽस्ति विमतो भगवत्प्रसादो गुणोत्कर्षज्ञानसाध्यो महाप्रसादत्वाद्राजसप्रसादवत् पक्षतुल्यत्वान्न व्यभिचारश्चोदनीयः 9,371 महातात्पर्यरोधेनेत्यादिनोक्तमुपसंहरन्परकृतापव्याख्याननिरासे ऽप्युक्तां युक्तिमतिदिशति- महातात्पर्येति महातात्पर्यमुख्यस्य विरोधादत एव हि
nyāyasudhā: itiśabdo 'dhyāhāryaḥ avasīyata iti vartate bhagavatprasādena saṃsārānmuktirbhavati sa bhagavatprasādastadguṇotkarṣavedanāddoṣābhāvavedanācca bhavatītyayamartho lokato lokadṛṣṭāntopetānumānataścā(numīyate)vasīyate tathāca prayogaḥ saṃsārānmuktiḥ (paramapu)samarthapuruṣaprasādasādhyā muktitvānnigaḍamuktivat na(ca)hi bhagavato 'nyastatra samartho 'sti vimato bhagavatprasādo guṇotkarṣajñānasādhyo mahāprasādatvādrājasaprasādavat pakṣatulyatvānna vyabhicāraścodanīyaḥ 9,371 mahātātparyarodhenetyādinoktamupasaṃharanparakṛtāpavyākhyānanirāse 'pyuktāṃ yuktimatidiśati- mahātātparyeti mahātātparyamukhyasya virodhādata eva hi
3.2.111a
दोषित्वनिर्गुणत्वाल्पगुणत्वादि कथञ्चन नार्थः श्रुतिपुराणादेस्
doṣitvanirguṇatvālpaguṇatvādi kathañcana nārthaḥ śrutipurāṇādes
3.2.111d
-च् न्यायसुधा: परममहातात्पर्यस्य निर्गुणत्वग्रहणमपव्याख्याननिरासार्थम् कथञ्चनेत्युपाधिसम्बन्धादिनेत्यर्थः न केवलमानुमानिकं सकलवेदा(दीनां)न्तानां भगवद्गुणोत्कर्षादौ महातात्पयर्म् किन्तु वाचनिकं चेत्याह- तद्विरुद्ध इति ... तद्विरुद्धो ऽखिलस्य च अर्थः स्वयं विनिर्णीतो वासुदेवेन सादरम्
-c nyāyasudhā: paramamahātātparyasya nirguṇatvagrahaṇamapavyākhyānanirāsārtham kathañcanetyupādhisambandhādinetyarthaḥ na kevalamānumānikaṃ sakalavedā(dīnāṃ)ntānāṃ bhagavadguṇotkarṣādau mahātātpayarm kintu vācanikaṃ cetyāha- tadviruddha iti ... tadviruddho 'khilasya ca arthaḥ svayaṃ vinirṇīto vāsudevena sādaram
3.2.112
-f न्यायसुधा: दोषित्वादेर्विरुद्धः अखिलस्य शास्त्रस्य तद्वाक्यं पठति- इति गुह्यतममिति इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ एतद् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत
-f nyāyasudhā: doṣitvāderviruddhaḥ akhilasya śāstrasya tadvākyaṃ paṭhati- iti guhyatamamiti iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha etad buddhvā buddhimān syāt kṛtakṛtyaśca bhārata
3.2.113a
न्यायसुधा: इति यन्मया मम पुरुषोत्तमत्वादिकमुक्तं इदं गुह्यतमं शास्त्रं तात्पर्येण सर्वशास्त्रैः प्रतिपाद्यो ऽर्थः एतद्बुद्ध्वेति प्रशंसयाऽदरः प्रतीयते यदुक्तं स्थानभेदानुमानं तदन्यथासिद्धमिति परेशितुरित्यनेन सूचितम् यथोक्तम् "ऐश्वर्याद्रूपमेकं च सूर्यवद्बहुधेयतऽ; इति कालातीतं चेत्याह- अत इति ... अतो ऽखिलसच्छास्त्रविरुद्धत्वेन नानुमा वर्तते तत्र
nyāyasudhā: iti yanmayā mama puruṣottamatvādikamuktaṃ idaṃ guhyatamaṃ śāstraṃ tātparyeṇa sarvaśāstraiḥ pratipādyo 'rthaḥ etadbuddhveti praśaṃsayā'daraḥ pratīyate yaduktaṃ sthānabhedānumānaṃ tadanyathāsiddhamiti pareśiturityanena sūcitam yathoktam "aiśvaryādrūpamekaṃ ca sūryavadbahudheyata'; iti kālātītaṃ cetyāha- ata iti ... ato 'khilasacchāstraviruddhatvena nānumā vartate tatra
3.2.113cd
-च् न्यायसुधा: तत्र परमेश्वरभेदादौ 9,372 अधिकरणार्थमुपसंहरति- तेनेति ... तेनेशो निर्णीतो ऽखिलसद्गुणः
-c nyāyasudhā: tatra parameśvarabhedādau 9,372 adhikaraṇārthamupasaṃharati- teneti ... teneśo nirṇīto 'khilasadguṇaḥ
3.2.114
न्यायसुधा: सच्छब्दो निर्देषार्थः निर्भेद इत्युपसंहर्तव्ये तत्फलोपसंहारो ऽयमपव्याख्याननिरासमप्युपसंहर्तुम् इति स्थान(तो ऽप्य)भेदाधिकरणम् 9,373 [======= ज्न्य्स्_3,2.वि: उपमाधिकरणम् =======] अथ उपमाधिकरणम् ओं अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ओं इह परमेश्वरे जीवस्यात्यन्तिकभक्तिसिद्धये भेदाभेदमतं निराक्रियते तथाहि जीवब्रह्मणोर्भेदस्तावत्सिद्धान्तिनाङ्गीक्रियत एव अभेदस्त्वनुमानतः सिद्धः जीवो ब्रह्माभिन्नश्चेतनत्वाद्ब्रह्मवतः, ब्रह्मांशत्वात् यो यदंशः स तदभिन्नो यथेश्वरांशा मत्स्यादिस्तदभिन्न इति अतो भिन्नाभिन्ना ब्रह्मणा जीव इत्येवं प्राप्ते प्रतिविहितं सूत्रकृता सूर्यकादिवदिति सूत्रखण्डेन तदेतद्दृष्टान्तवचनमात्रं न कस्यचिदर्थस्य साधकं बाधकं वेत्यतः पूवर्पक्षनिषेधपूर्वकं प्रतिज्ञाहेतू दर्शयति- नचेति अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ब्ब्स्_3,2.18 न च चित्त्वादभिन्नत्वं जीवस्येशवदाप्यते यत आभासतामेव श्रुतिरस्य वदत्यलम्
nyāyasudhā: sacchabdo nirdeṣārthaḥ nirbheda ityupasaṃhartavye tatphalopasaṃhāro 'yamapavyākhyānanirāsamapyupasaṃhartum iti sthāna(to 'pya)bhedādhikaraṇam 9,373 [======= jnys_3,2.vi: upamādhikaraṇam =======] atha upamādhikaraṇam oṃ ata eva copamā sūryakādivat oṃ iha parameśvare jīvasyātyantikabhaktisiddhaye bhedābhedamataṃ nirākriyate tathāhi jīvabrahmaṇorbhedastāvatsiddhāntināṅgīkriyata eva abhedastvanumānataḥ siddhaḥ jīvo brahmābhinnaścetanatvādbrahmavataḥ, brahmāṃśatvāt yo yadaṃśaḥ sa tadabhinno yatheśvarāṃśā matsyādistadabhinna iti ato bhinnābhinnā brahmaṇā jīva ityevaṃ prāpte prativihitaṃ sūtrakṛtā sūryakādivaditi sūtrakhaṇḍena tadetaddṛṣṭāntavacanamātraṃ na kasyacidarthasya sādhakaṃ bādhakaṃ vetyataḥ pūvarpakṣaniṣedhapūrvakaṃ pratijñāhetū darśayati- naceti ata eva copamā sūryakādivat bbs_3,2.18 na ca cittvādabhinnatvaṃ jīvasyeśavadāpyate yata ābhāsatāmeva śrutirasya vadatyalam
Adhyāya 3 (cont. 10)
3.2.115ab
न्यायसुधा: चित्त्वादित्यंशत्वस्याप्युपलक्षणम् अभिन्नत्वं ब्रह्मणेति शेषः ईशवत् ब्रह्मवदीश्वरावतारवच्च आप्यते युज्यते अस्य जीवस्य अस्य ब्रह्मण आभासताम् एवेत्यविगानेनालं विस्पष्टम् एतदुक्तं भवति न चेतनत्वाद्यनुमानेन जीवस्य ब्रह्माभेदसाधनं युक्तम् जीवो ब्रह्माभिन्नो न भवति तदाभासत्वाद्यो यदाभासो नासौ तदभिन्नो यथासूर्यकादिः सूर्यादिनेत्यनुमानविरोधात् न चासिद्धो हेतुर्विस्पष्टश्रुतिसिद्धत्वादिति 9,375 कासौ श्रुतिरित्यतस्तामुदाहरति- यथेति यथैषा पुरुषे च्छाया एतस्मिन्नेतदाततम्
nyāyasudhā: cittvādityaṃśatvasyāpyupalakṣaṇam abhinnatvaṃ brahmaṇeti śeṣaḥ īśavat brahmavadīśvarāvatāravacca āpyate yujyate asya jīvasya asya brahmaṇa ābhāsatām evetyavigānenālaṃ vispaṣṭam etaduktaṃ bhavati na cetanatvādyanumānena jīvasya brahmābhedasādhanaṃ yuktam jīvo brahmābhinno na bhavati tadābhāsatvādyo yadābhāso nāsau tadabhinno yathāsūryakādiḥ sūryādinetyanumānavirodhāt na cāsiddho heturvispaṣṭaśrutisiddhatvāditi 9,375 kāsau śrutirityatastāmudāharati- yatheti yathaiṣā puruṣe cchāyā etasminnetadātatam
3.2.115c
न्यायसुधा: छायाऽतता तथैतस्मिन्परमात्मन्येतज्जीवजातमाततमायत्तमिति यावत् एतदेव विशदश्रुतिभ्यां दर्शयति- छायेति छाया यथा पुंसदृशा पुमाधीना च दृश्यते एवमेवात्मकाः सर्वे ब्रह्माद्याः परमात्मनः
nyāyasudhā: chāyā'tatā tathaitasminparamātmanyetajjīvajātamātatamāyattamiti yāvat etadeva viśadaśrutibhyāṃ darśayati- chāyeti chāyā yathā puṃsadṛśā pumādhīnā ca dṛśyate evamevātmakāḥ sarve brahmādyāḥ paramātmanaḥ
3.2.116
-f सत्ताप्रतीतिकार्येषु पुमधीनो यथेयते आभास एव पुरुषा मुक्ताश्च परमात्मनः
-f sattāpratītikāryeṣu pumadhīno yatheyate ābhāsa eva puruṣā muktāśca paramātmanaḥ
3.2.117
9,376 न्यायसुधा: आत्मका अल्पचेतनाः पुरुषाः संसारिणः तदधीनत्वादिकमेवाभासत्वमिति वक्ष्यति परमेश्वराभासत्वं (न सर्वेषां सा) च साक्षात्किन्तु पारम्पर्येणेति स्वरूपकथनाय श्रुतिद्वयं पठति- छाया विष्णोरिति छाया विष्णो रमा तस्याश्छाया धाता विशेषकौ तस्येन्द्रकामौ च तयोस्तयोरन्ये ऽखिला अपि
9,376 nyāyasudhā: ātmakā alpacetanāḥ puruṣāḥ saṃsāriṇaḥ tadadhīnatvādikamevābhāsatvamiti vakṣyati parameśvarābhāsatvaṃ (na sarveṣāṃ sā) ca sākṣātkintu pāramparyeṇeti svarūpakathanāya śrutidvayaṃ paṭhati- chāyā viṣṇoriti chāyā viṣṇo ramā tasyāśchāyā dhātā viśeṣakau tasyendrakāmau ca tayostayoranye 'khilā api
3.2.118
हरेर्ब्रह्मास्य गीस्तस्या विशेषाविन्द्र एतयोः मारश्चाभासकाः सर्व एतयोस्तदधीनतः
harerbrahmāsya gīstasyā viśeṣāvindra etayoḥ māraścābhāsakāḥ sarva etayostadadhīnataḥ
3.2.119a
सर्वे ऽल्पशक्तयश्चैव पूर्णशक्तिः परो हरिः चेतनत्वे ऽपि भिन्नास्ते तस्मादेतेन सर्वदा
sarve 'lpaśaktayaścaiva pūrṇaśaktiḥ paro hariḥ cetanatve 'pi bhinnāste tasmādetena sarvadā
3.2.119ef
-द् न्यायसुधा: छायेव छाया विशेषकौ गरुडशेषौ तस्य धातुश्छाये तयोः गरुडशेषयोः पुनस्तयोरिन्द्रकामयोः हरेर्ब्रह्मा अभास इति सर्वत्र सम्बन्धः आभासत्वव्याख्यानं तदधीनत इति सर्व इत्यनेन सर्वेषां परमेश्वराभासत्वमुपपादयति चशब्दो हरिस्त्विति तुशब्दार्थः आभासात्वे किमित्यत उक्तम्- चेतनत्वे ऽपीति अत्रापि तदंश(त्वस्योप)त्वोपलक्षणम् तस्मात् आभासत्वात् सर्वदेत्यनेन भिन्ना एवेत्यवधारणं सूचयति उदाहृतश्रुतीनां फलमाह- इत्यादीति इत्यादिश्रुतिवाक्येभ्यो ज्ञायते भेद एव हि
-d nyāyasudhā: chāyeva chāyā viśeṣakau garuḍaśeṣau tasya dhātuśchāye tayoḥ garuḍaśeṣayoḥ punastayorindrakāmayoḥ harerbrahmā abhāsa iti sarvatra sambandhaḥ ābhāsatvavyākhyānaṃ tadadhīnata iti sarva ityanena sarveṣāṃ parameśvarābhāsatvamupapādayati caśabdo haristviti tuśabdārthaḥ ābhāsātve kimityata uktam- cetanatve 'pīti atrāpi tadaṃśa(tvasyopa)tvopalakṣaṇam tasmāt ābhāsatvāt sarvadetyanena bhinnā evetyavadhāraṇaṃ sūcayati udāhṛtaśrutīnāṃ phalamāha- ityādīti ityādiśrutivākyebhyo jñāyate bheda eva hi
3.2.120a
न्यायसुधा: जीवस्य परमेश्वराभासत्वं ज्ञायते तेनात्यन्तभेदश्च ज्ञायत इत्यर्थः न परानुमानयोः सत्प्रतिपक्षत्वमुच्यते किन्त्वस्मदीयानुमानस्य श्रौतत्वेन प्रबलत्वाद्बाधितत्वमिति भावः 9,378 इदानीं"अत एव चोपमाऽ; इति सूत्रावयवं व्याख्यातुं तन्निवर्तनीयामाशङ्कामाह- आभासत्वं हीति आभासत्वं हि निर्णीतं जीवस्य परमात्मनः तन्न युक्तं
nyāyasudhā: jīvasya parameśvarābhāsatvaṃ jñāyate tenātyantabhedaśca jñāyata ityarthaḥ na parānumānayoḥ satpratipakṣatvamucyate kintvasmadīyānumānasya śrautatvena prabalatvādbādhitatvamiti bhāvaḥ 9,378 idānīṃ"ata eva copamā'; iti sūtrāvayavaṃ vyākhyātuṃ tannivartanīyāmāśaṅkāmāha- ābhāsatvaṃ hīti ābhāsatvaṃ hi nirṇītaṃ jīvasya paramātmanaḥ tanna yuktaṃ
3.2.120cd
-च् न्यायसुधा: यज्जीवस्य परमात्मन आभासत्वं श्रुतिबलेन निर्णीतं तद्युक्तिविरुद्धम् नहि निरवकाशयुक्तिविरुद्धो ऽर्थः श्रुत्यापि प्रतिपादयितुं शक्यते तथा सत्यभिमान्यधिकरणानारम्भप्रसङ्गात् अतः सा कथञ्चिद्योजनीयेति कथं न युक्तमित्यत आह- यदिति ... यदाभास उपाध्यायत्त ईयते
-c nyāyasudhā: yajjīvasya paramātmana ābhāsatvaṃ śrutibalena nirṇītaṃ tadyuktiviruddham nahi niravakāśayuktiviruddho 'rthaḥ śrutyāpi pratipādayituṃ śakyate tathā satyabhimānyadhikaraṇānārambhaprasaṅgāt ataḥ sā kathañcidyojanīyeti kathaṃ na yuktamityata āha- yaditi ... yadābhāsa upādhyāyatta īyate
3.2.121a
न्यायसुधा: यस्मादाभासः सूर्यकादिर्जलाद्युपाध्यायत्तो ज्ञायते आभासत्वस्योपाध्यायत्तत्वं व्यापकत्वेन सर्वत्र निश्चितमित्यर्थः तथापि कुतो न युक्तमित्यत आह- उपाधीति उपाध्यायत्तताभावाद्
nyāyasudhā: yasmādābhāsaḥ sūryakādirjalādyupādhyāyatto jñāyate ābhāsatvasyopādhyāyattatvaṃ vyāpakatvena sarvatra niścitamityarthaḥ tathāpi kuto na yuktamityata āha- upādhīti upādhyāyattatābhāvād
3.2.121b
न्यायसुधा: जीवानामिति शेषः व्यापकस्योपाध्यायत्तत्वस्य जीवेष्वभावाद्वयाप्यमप्याभासत्वं न युक्तम् ततो हेतोरसिद्धेर्दुष्यमनुमानम् इतश्च दुष्यमित्याह- आभासत्वेति ... आभासत्वविरोधतः
nyāyasudhā: jīvānāmiti śeṣaḥ vyāpakasyopādhyāyattatvasya jīveṣvabhāvādvayāpyamapyābhāsatvaṃ na yuktam tato hetorasiddherduṣyamanumānam itaśca duṣyamityāha- ābhāsatveti ... ābhāsatvavirodhataḥ
3.2.121cd
न्यायसुधा: आभासत्वस्य भिन्नत्वेन विरोधतश्चानुमानं दुष्यम् तथाहि दर्पणादिना सन्निकृष्टाः प्रतिहताः परावृत्ता नायनरश्मयो मुखेन सन्निकृष्टास्तदेव विषयीकुर्वन्ति नतु ततो ऽन्य आभासो नामास्ति तत्र व्यवच्छेदः पराक्त्वं सव्येतरव्यत्यासश्चेत्यादिकं भ्रान्त्यैव प्रतीयते सोपाधिकश्चायं भ्रम इति यावदुपाधिभावं न निवर्तते एवञ्चाभासत्वस्याभेदेन व्याप्तत्वाद्भेदसाधने विरुद्धत्वमिति उपलक्षणं चैतत् तत्त्वमस्यादिश्रुतिविरुद्धत्वेन कालातीतत्वमपि द्रष्टव्यम् एवमाभासत्वानुमाने दुष्ये किम् इति चेन्निराबाधेन प्रागुक्तानुमानद्वयेनैक्यं सिद्धमित्याह- चेतनत्वेनेति 9,379 चेतनत्वेन चांशत्वात् समुदायैक्यमापतेत्
nyāyasudhā: ābhāsatvasya bhinnatvena virodhataścānumānaṃ duṣyam tathāhi darpaṇādinā sannikṛṣṭāḥ pratihatāḥ parāvṛttā nāyanaraśmayo mukhena sannikṛṣṭāstadeva viṣayīkurvanti natu tato 'nya ābhāso nāmāsti tatra vyavacchedaḥ parāktvaṃ savyetaravyatyāsaścetyādikaṃ bhrāntyaiva pratīyate sopādhikaścāyaṃ bhrama iti yāvadupādhibhāvaṃ na nivartate evañcābhāsatvasyābhedena vyāptatvādbhedasādhane viruddhatvamiti upalakṣaṇaṃ caitat tattvamasyādiśrutiviruddhatvena kālātītatvamapi draṣṭavyam evamābhāsatvānumāne duṣye kim iti cennirābādhena prāguktānumānadvayenaikyaṃ siddhamityāha- cetanatveneti 9,379 cetanatvena cāṃśatvāt samudāyaikyamāpatet
3.2.122ab
न्यायसुधा: अंशत्वाच्चेत्यन्वयः ऐक्यं च साध्यमानं न मायावादिनामिवेत्युक्तम्- समुदायेति मायावादिनो हि जीवानां प्रत्येकं ब्रह्मणात्यन्ताभेदमङ्गीकुर्वते नचैवमस्मन्मतम् समुदायैक्ये भेदस्यापि सत्त्वादिति अत्यन्ताभेदं परित्यज्य समुदायैक्यं कुतो ऽङ्गीक्रियत इत्यत आह- अत इति 9,380 अतः पृथक्तवमुदितं समुदायांशयोर्भवेत्
nyāyasudhā: aṃśatvāccetyanvayaḥ aikyaṃ ca sādhyamānaṃ na māyāvādināmivetyuktam- samudāyeti māyāvādino hi jīvānāṃ pratyekaṃ brahmaṇātyantābhedamaṅgīkurvate nacaivamasmanmatam samudāyaikye bhedasyāpi sattvāditi atyantābhedaṃ parityajya samudāyaikyaṃ kuto 'ṅgīkriyata ityata āha- ata iti 9,380 ataḥ pṛthaktavamuditaṃ samudāyāṃśayorbhavet
3.2.122c
न्यायसुधा: समुदायैक्याङ्गीकारतो यच्छत्याद्युक्तं पृथक्त्वं तत्समुदायस्य तदंशस्य च जीवस्य भवेत् समुदायस्य यावंशौ जीवेश्वरौ तयोर्भवेदिति वा एतदुक्तं भवति यदि जीवस्य ब्रह्मणात्यन्ताभेदः सा(ध्येत)ध्यते तदा भेदश्रुतय उपरुध्येरन् मायिक(भेद)परत्वाभिधाने चाप्रमाणमापद्येरन् नचायमस्माकमस्ति दोषः जीवब्रह्मणोर्जीवेश्वरयोश्च भेदसद्भावेन तद्विषयत्वोपपत्तेरिति एतेन चेतनत्वाद्यनुमानस्याभासोद्धारः कृतो भवति समुदायैक्यमित्युक्तम् तत्किञ्चित्प्रपञ्चयति- ईशाख्येति ईशाख्या समुदाये स्याद्
nyāyasudhā: samudāyaikyāṅgīkārato yacchatyādyuktaṃ pṛthaktvaṃ tatsamudāyasya tadaṃśasya ca jīvasya bhavet samudāyasya yāvaṃśau jīveśvarau tayorbhavediti vā etaduktaṃ bhavati yadi jīvasya brahmaṇātyantābhedaḥ sā(dhyeta)dhyate tadā bhedaśrutaya uparudhyeran māyika(bheda)paratvābhidhāne cāpramāṇamāpadyeran nacāyamasmākamasti doṣaḥ jīvabrahmaṇorjīveśvarayośca bhedasadbhāvena tadviṣayatvopapatteriti etena cetanatvādyanumānasyābhāsoddhāraḥ kṛto bhavati samudāyaikyamityuktam tatkiñcitprapañcayati- īśākhyeti īśākhyā samudāye syād
3.2.122d
न्यायसुधा: ईशशब्दो ब्रह्मपरः समुदाये चेतनानाम् एतदुक्तं भवति ब्रह्मैक्यमेव स्वभावसिद्धं तत्त्वं तत्परमार्थभूतं मायासम्बन्धादीश्वरतामापद्यते स च सर्वज्ञः सर्वेश्वरो जगज्जननादिकर्ता जीवास्तु ब्रह्मणोंऽशाश्चित्स्वभावा वह्नेरिव विष्फुलिङ्गा अत एव ब्रह्मणो भिन्नाभिन्नाः परस्परमीश्वराच्च भिन्ना एव ब्रह्म तु सकलचेतनसमुदायात्मकमतिरिक्तं चेति अत्र दृष्टान्तमाह- ईशेति ... ईशरूपेष्विवोदिता
nyāyasudhā: īśaśabdo brahmaparaḥ samudāye cetanānām etaduktaṃ bhavati brahmaikyameva svabhāvasiddhaṃ tattvaṃ tatparamārthabhūtaṃ māyāsambandhādīśvaratāmāpadyate sa ca sarvajñaḥ sarveśvaro jagajjananādikartā jīvāstu brahmaṇoṃ'śāścitsvabhāvā vahneriva viṣphuliṅgā ata eva brahmaṇo bhinnābhinnāḥ parasparamīśvarācca bhinnā eva brahma tu sakalacetanasamudāyātmakamatiriktaṃ ceti atra dṛṣṭāntamāha- īśeti ... īśarūpeṣvivoditā
3.2.123a
न्यायसुधा: यथा भगवद्रूपाणां मत्स्यादीनां समुदाये भगवत्संज्ञा न स्थानतो ऽपीत्यादौ सिद्धान्तिनोदिता तथा एतेनात्यन्ताभेदं परित्यज्य भेदाभेदाङ्गीकारे श्रुतिद्वयमिवांशत्वानुमानं चोक्तं भवति यदि मत्स्यादयः परमेश्वरस्येव जीवा ब्रह्मणोंऽशाः स्युस्तदा मत्स्यादीनामैश्वर्यादिवज्जीवानां निर्दुःखत्वादिकं स्यात् अंशेष्वंशिसाधर्म्यस्याव्यभिचारात् 9,381 किञ्च यदि जीवस्य ब्रह्मणाभेदो ऽपि परमार्थः स्यात्तदा ब्रह्मैव भवतीत्युक्ता मुक्तिरयुक्ता स्यादित्यत आह- अत इति अतो देहाद्युपाधीनामपाये समता भवेत् ईशरूपैर्
nyāyasudhā: yathā bhagavadrūpāṇāṃ matsyādīnāṃ samudāye bhagavatsaṃjñā na sthānato 'pītyādau siddhāntinoditā tathā etenātyantābhedaṃ parityajya bhedābhedāṅgīkāre śrutidvayamivāṃśatvānumānaṃ coktaṃ bhavati yadi matsyādayaḥ parameśvarasyeva jīvā brahmaṇoṃ'śāḥ syustadā matsyādīnāmaiśvaryādivajjīvānāṃ nirduḥkhatvādikaṃ syāt aṃśeṣvaṃśisādharmyasyāvyabhicārāt 9,381 kiñca yadi jīvasya brahmaṇābhedo 'pi paramārthaḥ syāttadā brahmaiva bhavatītyuktā muktirayuktā syādityata āha- ata iti ato dehādyupādhīnāmapāye samatā bhavet īśarūpair
3.2.123cd
-च् 9,382 न्यायसुधा: बुद्धिसन्निहितं तदीयसिद्धान्तमत इति परामृशति न जीवानां ब्रह्मणा भेदाभेदौ स्वाभाविकौ किन्त्वभेदः स्वाभाविको भेदस्त्वौपाधिकः यथेश्वरांशानां मत्स्यादीनामीश्वरेण इयांस्तु विशेषः मत्स्याद्या जगदनुग्रहार्थं लीलाविग्रहोपाधिभिन्ना अतिरस्कृतैश्वर्यादिमन्तः जीवास्त्वनाद्यविद्याकामकर्मादिनिबन्धनदेहेन्द्रियाद्युपाधिभिन्नास्तिरस्कृतब्रह्मस्वभावा उपाधिनिबन्धनदुःखादिभाजश्चेति यत एवमौपाधिक एव भेदो ऽतो ज्ञानकर्माभ्यां देहाद्युपाधीनामात्यन्तिके ऽपाये सति जीवानामीशरूपैः समता भवेत् यथेश्वररूपाणि कार्यावसाने स्वेच्छयैव लीलाविग्रहत्यागेनेश्वरतामापद्यन्ते तथा जीवा अप्यनुष्यितज्ञानकर्मसमुच्चयाः प्रारब्धकर्मावसाने देहाद्युपाधिभिरत्यन्तविमुक्ताः स्वाभाविकं ब्रह्मत्वमापद्यन्त इति न कश्चिद्दोषः 9,383 यदुक्तमुपाध्यायत्तताभावादिति तदसिद्धम् जीवानामपि सूर्यकादिवदाभासत्वाङ्गीकारे बाधकाभावादिति भावेनाशङ्कते- अथेति ... अथाभासा मुख्यतः सूर्यकादिवत्
-c 9,382 nyāyasudhā: buddhisannihitaṃ tadīyasiddhāntamata iti parāmṛśati na jīvānāṃ brahmaṇā bhedābhedau svābhāvikau kintvabhedaḥ svābhāviko bhedastvaupādhikaḥ yatheśvarāṃśānāṃ matsyādīnāmīśvareṇa iyāṃstu viśeṣaḥ matsyādyā jagadanugrahārthaṃ līlāvigrahopādhibhinnā atiraskṛtaiśvaryādimantaḥ jīvāstvanādyavidyākāmakarmādinibandhanadehendriyādyupādhibhinnāstiraskṛtabrahmasvabhāvā upādhinibandhanaduḥkhādibhājaśceti yata evamaupādhika eva bhedo 'to jñānakarmābhyāṃ dehādyupādhīnāmātyantike 'pāye sati jīvānāmīśarūpaiḥ samatā bhavet yatheśvararūpāṇi kāryāvasāne svecchayaiva līlāvigrahatyāgeneśvaratāmāpadyante tathā jīvā apyanuṣyitajñānakarmasamuccayāḥ prārabdhakarmāvasāne dehādyupādhibhiratyantavimuktāḥ svābhāvikaṃ brahmatvamāpadyanta iti na kaściddoṣaḥ 9,383 yaduktamupādhyāyattatābhāvāditi tadasiddham jīvānāmapi sūryakādivadābhāsatvāṅgīkāre bādhakābhāvāditi bhāvenāśaṅkate- atheti ... athābhāsā mukhyataḥ sūryakādivat
3.2.124a
यदा
yadā
3.2.124ab
न्यायसुधा: अथशब्दः शङ्कोपक्रमे पक्षान्तरे वा आभासाः जीवाः मुख्यत इति उपाध्यायत्तत्वेन सूर्यकादिना तुल्यं वर्तत इति सूर्यकादिवत् उत्तरवाक्ये वास्य सम्बन्धः परिहरति- तदेति ... तदोपाध्यायत्तरूपाणां नाशिता भवेत्
nyāyasudhā: athaśabdaḥ śaṅkopakrame pakṣāntare vā ābhāsāḥ jīvāḥ mukhyata iti upādhyāyattatvena sūryakādinā tulyaṃ vartata iti sūryakādivat uttaravākye vāsya sambandhaḥ pariharati- tadeti ... tadopādhyāyattarūpāṇāṃ nāśitā bhavet
3.2.124c
न्यायसुधा: यदि जीवानामुपाध्यायत्तता स्यात्तर्ह्युपाधिनाशे सूर्यकादीनामिव तेषां नाशिता भवेत् अथोपाधयो ऽविनाशिनस्तदा प्रत्यक्षादिविरोधः सर्वदा संसारित्वं च स्यादित्युभयथा मोक्षशास्त्रवैयर्थ्यम् तस्मादुपाध्यधीनत्वे ऽङ्गीकर्तुमशक्ये सुस्थैवाभासत्वस्यासिद्धिरिति 9,384 एतदाशङ्कानिवर्तकत्वेन सूत्रावयवमवतारयति- इत्याशङ्केति इत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमाह वेदाधिपः प्रभुः अत एवोपमेत्येव च
nyāyasudhā: yadi jīvānāmupādhyāyattatā syāttarhyupādhināśe sūryakādīnāmiva teṣāṃ nāśitā bhavet athopādhayo 'vināśinastadā pratyakṣādivirodhaḥ sarvadā saṃsāritvaṃ ca syādityubhayathā mokṣaśāstravaiyarthyam tasmādupādhyadhīnatve 'ṅgīkartumaśakye susthaivābhāsatvasyāsiddhiriti 9,384 etadāśaṅkānivartakatvena sūtrāvayavamavatārayati- ityāśaṅketi ityāśaṅkānivṛttyarthamāha vedādhipaḥ prabhuḥ ata evopametyeva ca
3.2.124f
-ए न्यायसुधा: चशब्दो ऽत एव चोपमेति भिन्नक्रमः एतावदेव वाक्यमेतदाशङ्कानिरासार्थं न पुनरिदं सूत्रस्य प्रतीकग्रहणमिति एवशब्दः अन्यथा हि सूर्यकादिवदित्यस्यावृत्तिराशङ्कयेत यद्वैकवाक्यतानिरासेन परकृतस्यापव्याख्यानतामाह, यत एवायमात्मा चैतन्यस्वरूपो निर्विशेषो वाङ्मनसातीतः परप्रतिषेधोपदेश्यो ऽत एव चास्योपाधिनिमित्तमपारमार्थिकीं विशेषवत्तामभिप्रेत्य जलसूर्यकादिवदित्युपमोपादीयते मोक्षशास्त्रेष्विति यद्यप्येवमेकवाक्यतालाभस्तथाप्यर्थदोषस्तत्र तत्र व्युत्पादित एव वतेर्वैयर्थ्यं च सूर्यकादिरित्येतावता पूर्णत्वात् इतिशब्दाध्याहारश्चैवं न कर्तव्य इति 9,385 सूत्रखण्डस्य तात्पर्यमाह- अन्येति ... अन्याभासविशेषिताम्
-e nyāyasudhā: caśabdo 'ta eva copameti bhinnakramaḥ etāvadeva vākyametadāśaṅkānirāsārthaṃ na punaridaṃ sūtrasya pratīkagrahaṇamiti evaśabdaḥ anyathā hi sūryakādivadityasyāvṛttirāśaṅkayeta yadvaikavākyatānirāsena parakṛtasyāpavyākhyānatāmāha, yata evāyamātmā caitanyasvarūpo nirviśeṣo vāṅmanasātītaḥ parapratiṣedhopadeśyo 'ta eva cāsyopādhinimittamapāramārthikīṃ viśeṣavattāmabhipretya jalasūryakādivadityupamopādīyate mokṣaśāstreṣviti yadyapyevamekavākyatālābhastathāpyarthadoṣastatra tatra vyutpādita eva vatervaiyarthyaṃ ca sūryakādirityetāvatā pūrṇatvāt itiśabdādhyāhāraścaivaṃ na kartavya iti 9,385 sūtrakhaṇḍasya tātparyamāha- anyeti ... anyābhāsaviśeṣitām
3.2.125
न्यायसुधा: अन्यस्मात्सूर्यकादेराभासाज्जीवानां विशेषितां विलक्षणतां अनेन सूत्रखण्डेनाह सूत्रकारः तदेतत्तात्पर्यं सूत्राक्षरैः कतं लभ्यत इत्यत (एतच्छब्द)इदंशब्दपरामृष्टमर्थं तावद्दर्शयति- यदुक्तमिति यदुक्तं तदधीनत्वं सर्वावस्थास्वशेषतः जीवस्य सदृशत्वं च चित्त्वमात्रं नचापरम्
nyāyasudhā: anyasmātsūryakāderābhāsājjīvānāṃ viśeṣitāṃ vilakṣaṇatāṃ anena sūtrakhaṇḍenāha sūtrakāraḥ tadetattātparyaṃ sūtrākṣaraiḥ kataṃ labhyata ityata (etacchabda)idaṃśabdaparāmṛṣṭamarthaṃ tāvaddarśayati- yaduktamiti yaduktaṃ tadadhīnatvaṃ sarvāvasthāsvaśeṣataḥ jīvasya sadṛśatvaṃ ca cittvamātraṃ nacāparam
3.2.126ab
9,386 न्यायसुधा: तदधीनत्वं परमात्माधीनत्वम् अशेषतो ऽशेषेषु व्यापारेषु सन्ध्ये सृष्टिराह हीत्यादौ सदृशत्वं च परमात्मना, यदुक्तं पुंस्त्वादिवदित्यादौ किं तत्सदृशत्वम्, चित्त्वमात्रम् न चापरं स्वातन्त्र्यादिकं, येन हेतोर्विरुद्धता स्यादिति भावः 9,387 इदानीमत एव चोपमेति वाक्यं योजयति- तावन्मात्रेण चेति तावन्मात्रेण चाभासो रूपमेषां चिदात्मनाम्
9,386 nyāyasudhā: tadadhīnatvaṃ paramātmādhīnatvam aśeṣato 'śeṣeṣu vyāpāreṣu sandhye sṛṣṭirāha hītyādau sadṛśatvaṃ ca paramātmanā, yaduktaṃ puṃstvādivadityādau kiṃ tatsadṛśatvam, cittvamātram na cāparaṃ svātantryādikaṃ, yena hetorviruddhatā syāditi bhāvaḥ 9,387 idānīmata eva copameti vākyaṃ yojayati- tāvanmātreṇa ceti tāvanmātreṇa cābhāso rūpameṣāṃ cidātmanām
3.2.126c
न्यायसुधा: तदधीनत्वतत्सदृशत्वमात्रेणैषां चिदात्मनां रूपं स्वरूपमस्माभिराभास इत्युक्तम् सूर्यकाद्युपमा च तावन्मात्रेण चोपपत्तेरिति चार्थः जीव इति वक्तव्ये एषां चिदात्मनां रूपमिति वचनं मुक्तेष्विदं द्वयमस्तीति दर्शयितुम् अनेन अत एव प्रकृताभ्यां तदधीनत्वतत्सदृशत्वाभ्यामेव 9,388 आभासत्वं सूर्यकाद्युपमा चोक्तेति स्वाभिप्रायप्रकटनं सूत्राथर् इत्युक्तं भवति एवशब्दव्यावर्त्यं दर्शयति- नेति नोपाध्यधीनताद्यैश्च
nyāyasudhā: tadadhīnatvatatsadṛśatvamātreṇaiṣāṃ cidātmanāṃ rūpaṃ svarūpamasmābhirābhāsa ityuktam sūryakādyupamā ca tāvanmātreṇa copapatteriti cārthaḥ jīva iti vaktavye eṣāṃ cidātmanāṃ rūpamiti vacanaṃ mukteṣvidaṃ dvayamastīti darśayitum anena ata eva prakṛtābhyāṃ tadadhīnatvatatsadṛśatvābhyāmeva 9,388 ābhāsatvaṃ sūryakādyupamā cokteti svābhiprāyaprakaṭanaṃ sūtrāthar ityuktaṃ bhavati evaśabdavyāvartyaṃ darśayati- neti nopādhyadhīnatādyaiśca
3.2.126d
न्यायसुधा: उपाध्यधीनत्वतन्नाशनश्यत्वडत्वाद्यैरपि नेत्यर्थः (इह) बहुवचनप्रयोगान्नाशिता भवेदित्यापादनमप्युपलक्षणं बोद्धव्यम् 9,390 नन्वेवं सति दृष्टान्तदार्ष्यान्तिकभावो न स्यात् अत्यन्तसाम्ये हि स भवति अन्यथा प्रमेयत्वादिमात्रसाम्यस्य सर्वत्र सम्भवेन मशको ऽपि मातङ्गस्य दृष्टान्तः स्यादित्यत आह- नातिसाम्यमिति ... नातिसाम्यं निदर्शने
nyāyasudhā: upādhyadhīnatvatannāśanaśyatvaḍatvādyairapi netyarthaḥ (iha) bahuvacanaprayogānnāśitā bhavedityāpādanamapyupalakṣaṇaṃ boddhavyam 9,390 nanvevaṃ sati dṛṣṭāntadārṣyāntikabhāvo na syāt atyantasāmye hi sa bhavati anyathā prameyatvādimātrasāmyasya sarvatra sambhavena maśako 'pi mātaṅgasya dṛṣṭāntaḥ syādityata āha- nātisāmyamiti ... nātisāmyaṃ nidarśane
3.2.127ab
न्यायसुधा: निदर्श्यते साध्येन साधनस्य व्याप्तिरत्रेति हि निदर्शनम् अतः साध्यसाधनधर्मसाम्यमेव दार्ष्यान्तिकेन तत्रान्वेष्यव्यम् न त्वतिसाम्यम् तथा सति सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गात् मशकादेरपि विवक्षितधर्मसाम्ये दृष्टान्तत्वं नानिष्यमिति ननु चित्त्वमात्रमित्यसत् मुक्तौ सुखाद्यङ्गीकारविरोधादित्यत आह- किञ्चिदिति किञ्चित्सुखादिसादृश्यमपीशेनेसुरानृते
nyāyasudhā: nidarśyate sādhyena sādhanasya vyāptiratreti hi nidarśanam ataḥ sādhyasādhanadharmasāmyameva dārṣyāntikena tatrānveṣyavyam na tvatisāmyam tathā sati sarvānumānocchedaprasaṅgāt maśakāderapi vivakṣitadharmasāmye dṛṣṭāntatvaṃ nāniṣyamiti nanu cittvamātramityasat muktau sukhādyaṅgīkāravirodhādityata āha- kiñciditi kiñcitsukhādisādṛśyamapīśenesurānṛte
3.2.127cd
न्यायसुधा: असुरान्विहायान्येषां जीवानामीशेन किञ्चित्सुखादिसादृश्यमप्यस्त्येव सुखादिसादृश्यं विद्यमानमप्यसर्वगामित्वान्नोक्तम् चित्त्वसादृश्यं तु सर्वगामित्वादुक्तामिति भावः निरवधिकसुखादिव्यवच्छेदाय किञ्चिदित्युक्तम् अन्यथा हि हेतोर्विरुद्धता स्यात् 9,391 अयं समुदायार्थः ब्रह्माभासत्वादिति हेतोर्ब्रह्माधीनत्वात्तत्सदृशत्वाच्चेत्यर्थो न तु सूर्यकादिवत्प्रतिबिम्बत्वादिति न चायमर्थो ऽसिद्धः निपुणतरं प्रागुपपादितत्वात् न चोपाध्यधीनत्वेन व्याप्तो येन तद्वयावृत्त्या व्यावर्तेत उपाध्यधीनतारहितेष्वपि भावात् नच भागासिद्धिः(द्धः) चिदात्मस्वरूपतयोपपादितत्वात् नापि विरुद्धः भिन्नेष्वेव भा(ष्वपि भा)वात् तथापि बिम्बप्रतिबिम्बयोरैक्यात्सूर्यकादिदृष्टान्तः साध्यसाधनविकल इति चेन्न प्रमाणाभावात् न तावत्प्रत्यक्षम् तस्य प्रत्यक्त्वपरक्त्वादिना भेदग्राहित्वात् प्रत्यभिज्ञानं त्वसिद्धमेव नाप्यनुमानं लिङ्गाभावात् अत्यन्तसादृश्यस्य सव्येतरकरादिना व्यभिचारात् वैधर्म्याभावस्य चासिद्धत्वात् क्रियासाम्यस्य छायादावनैकान्त्यात् पृथक्कारणाभावस्य नित्येषु व्यभिचारात् बिम्बकारणमात्रजन्यत्वस्य सन्दिग्धत्वात् पृथग्दृष्टकार्यानुरोधेन ह्यदृष्टमपि पृथक्कारणं कल्प्यते नतु कारणादर्शनेन दृष्टकार्यापलापः तथा सति बहुविप्लवापत्तेः ततः कारणमुपाधिरेव कल्प्यते आगमास्तु प्रत्यक्षादिवि(क्षवि)रोधादुपचरितार्था एव यदि च जलादिना प्रतिहता नयनरश्मयो मुखमीक्षन्ते तदा शिलादिप्रतिहता अपीक्षेरन् न चास्यां प्रक्रियायां स्वच्छतायाः को ऽप्युपयोगो ऽस्तीत्यलम् तत्त्वमस्यादिश्रुतिविरोधस्तु परिहरिष्यते अतो निर्देषमेवाभासत्वानुमानमिति 9,395 ननु ब्रह्माभासशब्दो जीवस्य ब्रह्माधीनतां ब्रह्मसदृशतां च कया वृत्त्या वक्ति गौण्येति चेत् एवं तर्ह्यस्मदायत्ते शब्दप्रयोगे ऽवाचकं किमिति प्रयोक्ष्यामह इति प्रयोजनं वाच्यम् मैवम् योगाश्रयणादित्याह- तत इति तत आभासते नित्यं तद्वदाभासते ऽपि च
nyāyasudhā: asurānvihāyānyeṣāṃ jīvānāmīśena kiñcitsukhādisādṛśyamapyastyeva sukhādisādṛśyaṃ vidyamānamapyasarvagāmitvānnoktam cittvasādṛśyaṃ tu sarvagāmitvāduktāmiti bhāvaḥ niravadhikasukhādivyavacchedāya kiñcidityuktam anyathā hi hetorviruddhatā syāt 9,391 ayaṃ samudāyārthaḥ brahmābhāsatvāditi hetorbrahmādhīnatvāttatsadṛśatvāccetyartho na tu sūryakādivatpratibimbatvāditi na cāyamartho 'siddhaḥ nipuṇataraṃ prāgupapāditatvāt na copādhyadhīnatvena vyāpto yena tadvayāvṛttyā vyāvarteta upādhyadhīnatārahiteṣvapi bhāvāt naca bhāgāsiddhiḥ(ddhaḥ) cidātmasvarūpatayopapāditatvāt nāpi viruddhaḥ bhinneṣveva bhā(ṣvapi bhā)vāt tathāpi bimbapratibimbayoraikyātsūryakādidṛṣṭāntaḥ sādhyasādhanavikala iti cenna pramāṇābhāvāt na tāvatpratyakṣam tasya pratyaktvaparaktvādinā bhedagrāhitvāt pratyabhijñānaṃ tvasiddhameva nāpyanumānaṃ liṅgābhāvāt atyantasādṛśyasya savyetarakarādinā vyabhicārāt vaidharmyābhāvasya cāsiddhatvāt kriyāsāmyasya chāyādāvanaikāntyāt pṛthakkāraṇābhāvasya nityeṣu vyabhicārāt bimbakāraṇamātrajanyatvasya sandigdhatvāt pṛthagdṛṣṭakāryānurodhena hyadṛṣṭamapi pṛthakkāraṇaṃ kalpyate natu kāraṇādarśanena dṛṣṭakāryāpalāpaḥ tathā sati bahuviplavāpatteḥ tataḥ kāraṇamupādhireva kalpyate āgamāstu pratyakṣādivi(kṣavi)rodhādupacaritārthā eva yadi ca jalādinā pratihatā nayanaraśmayo mukhamīkṣante tadā śilādipratihatā apīkṣeran na cāsyāṃ prakriyāyāṃ svacchatāyāḥ ko 'pyupayogo 'stītyalam tattvamasyādiśrutivirodhastu parihariṣyate ato nirdeṣamevābhāsatvānumānamiti 9,395 nanu brahmābhāsaśabdo jīvasya brahmādhīnatāṃ brahmasadṛśatāṃ ca kayā vṛttyā vakti gauṇyeti cet evaṃ tarhyasmadāyatte śabdaprayoge 'vācakaṃ kimiti prayokṣyāmaha iti prayojanaṃ vācyam maivam yogāśrayaṇādityāha- tata iti tata ābhāsate nityaṃ tadvadābhāsate 'pi ca
3.2.128
भानमस्तित्वमपिचैवासमन्ताद् यतस्ततः जीव आभास उद्दिष्टः सदैव परमात्मनः
bhānamastitvamapicaivāsamantād yatastataḥ jīva ābhāsa uddiṣṭaḥ sadaiva paramātmanaḥ
3.2.129ab
9,396 न्यायसुधा: तेन परमात्मना निमित्तेनाभासते प्रतीतो भवतीति प्रतीतौ तदधीनत्वमुच्यते तद्वत् ब्रह्मवदाभासत इत्यनेन तत्सदृशत्वम् अपि चेति व्याख्यानसमुच्चये भानं ज्ञानम् अस्तित्वं सत्त्वम् अस्तिशब्दो ऽव्ययम् अस्ति स्वतीति पाठात् अपिशब्दो भानास्तित्वयोः समुच्चये चशब्दो व्याख्यानसमुच्चये एवशब्दस्य तत एवेति सम्बन्धः आ इत्यनुवादेन समन्तादिति व्याख्यानम् यतः कारणात्ततः परमात्मन एव जीवस्य भवतस्ततः कारणादित्यावृत्त्या योज्यम् भा च आमा च भाऽसे, आ सर्वकालवर्तिन्यौ भाऽसे आभासे, परमात्माधीने आभासे यस्यासौ परमात्माभासः "पूर्वान्तवत्स्वरःसन्धौ क्वचिदेव परादिवत् द्रष्टव्यो यतिचिन्तायां यणादेशः परादिवतऽ; इति वचनान्न यतिभङ्गः शङ्कनीयः 9,400 न जलायत्तसूर्यादिप्रतिबिम्बोपमत्वतः
9,396 nyāyasudhā: tena paramātmanā nimittenābhāsate pratīto bhavatīti pratītau tadadhīnatvamucyate tadvat brahmavadābhāsata ityanena tatsadṛśatvam api ceti vyākhyānasamuccaye bhānaṃ jñānam astitvaṃ sattvam astiśabdo 'vyayam asti svatīti pāṭhāt apiśabdo bhānāstitvayoḥ samuccaye caśabdo vyākhyānasamuccaye evaśabdasya tata eveti sambandhaḥ ā ityanuvādena samantāditi vyākhyānam yataḥ kāraṇāttataḥ paramātmana eva jīvasya bhavatastataḥ kāraṇādityāvṛttyā yojyam bhā ca āmā ca bhā'se, ā sarvakālavartinyau bhā'se ābhāse, paramātmādhīne ābhāse yasyāsau paramātmābhāsaḥ "pūrvāntavatsvaraḥsandhau kvacideva parādivat draṣṭavyo yaticintāyāṃ yaṇādeśaḥ parādivat'; iti vacanānna yatibhaṅgaḥ śaṅkanīyaḥ 9,400 na jalāyattasūryādipratibimbopamatvataḥ
3.2.129c
न्यायसुधा: न जलायत्तसूर्यादिप्रतिबिम्बोपमत्वत इति सूर्यादिप्रतिबिम्बा यथा जलाद्युपाध्यायत्तास्तथोपाध्यायत्तत्वेनाभासो नेत्यर्थः नन्वयमर्थो नोपाध्यधीनताद्यैरित्यनेनैवोक्तः सत्यम् यदुक्तमित्यादिनोक्त एवार्थस्तत आभासत इत्यादिना प्रपञ्चित इत्यदोषः तथा हि "रूपमेषां चिदात्मनामऽ; इत्युक्तस्य तात्पर्यं सदैवेत्युक्तम् स्यादेतत् सूत्रकारेण दृष्टान्तमात्रमुक्तम् तद्बलात्कश्चिद्धेतुरध्याहर्तव्यः न चाभासत्वमेवेत्यस्ति नियमः नाप्याभासपदोपादाने नियामकमस्ति तस्मादसङ्गतमेतत् मैवम् आभास एव चेति सूत्रकारोक्तस्य ब्रह्माभासत्वस्यात्र हेतुत्वेन विवक्षितत्वात् ब्रह्मांशत्वेनाक्षेपे तदधिकरणगतार्थस्यैव (तु) बुद्धिसन्निधानात्तत्र कर्तव्य एवायं चर्चो ऽत्र कृत इति न कश्चिद्दोषः ननूपाधिमत्त्वेनैव जीवस्य भगवत्प्रतिबिम्बत्वमिति सिद्धान्त उपाधेरपि नित्यचेतनत्वेन दोषपरिहारः यथोक्तम् "उपाधेश्चैव नित्यत्वान्नैव जीवो विनश्यति स्वरूपत्वादुपाधेश्च न भिन्नोपाधिकल्पनाऽ; इति तत्कथमेतत् इत्थम् द्विविधो हि जीवोपाधिः अभ्यन्तरो बाह्यश्च तत्र स्वरूप(स्वभाव)प्रतिभासहेतुराभ्यन्तरः स्वभावविपरीतावभासहेतुरन्तःकरणादिर्बाह्यः तदायत्तत्वादिकं चैतन्यस्य नास्तीत्यभिप्रेत्येदमुदितम् तदुक्तम् "जीवोपाधिर्द्विधा प्रोक्तः स्वरूपं बाह्य एव च बाह्योपाधिर्लयं याति मुक्तावन्यस्य तु स्थितिःऽ; इति निरुपाधिप्रतिबिम्बवाचोयुक्तरपि बाह्योपाध्यधीनत्वाभावाभिप्रायेण नेतव्येति 9,402 सौत्रश्चशब्द आभासत्वसमुच्चयार्थस्य व्याख्यातः अवधारणार्थो वा प्रतिपत्तव्यः एवं तर्हि पुनरुक्तिदोषः एवशब्दस्याप्यवधारणार्थत्वादित्यत आह- तदधीनत्वमिति तदधीनत्वमेवेति किञ्चित् सादृश्यमेव च सम्प्रकाशयतः सूत्रगताव्
nyāyasudhā: na jalāyattasūryādipratibimbopamatvata iti sūryādipratibimbā yathā jalādyupādhyāyattāstathopādhyāyattatvenābhāso netyarthaḥ nanvayamartho nopādhyadhīnatādyairityanenaivoktaḥ satyam yaduktamityādinokta evārthastata ābhāsata ityādinā prapañcita ityadoṣaḥ tathā hi "rūpameṣāṃ cidātmanām'; ityuktasya tātparyaṃ sadaivetyuktam syādetat sūtrakāreṇa dṛṣṭāntamātramuktam tadbalātkaściddheturadhyāhartavyaḥ na cābhāsatvamevetyasti niyamaḥ nāpyābhāsapadopādāne niyāmakamasti tasmādasaṅgatametat maivam ābhāsa eva ceti sūtrakāroktasya brahmābhāsatvasyātra hetutvena vivakṣitatvāt brahmāṃśatvenākṣepe tadadhikaraṇagatārthasyaiva (tu) buddhisannidhānāttatra kartavya evāyaṃ carco 'tra kṛta iti na kaściddoṣaḥ nanūpādhimattvenaiva jīvasya bhagavatpratibimbatvamiti siddhānta upādherapi nityacetanatvena doṣaparihāraḥ yathoktam "upādheścaiva nityatvānnaiva jīvo vinaśyati svarūpatvādupādheśca na bhinnopādhikalpanā'; iti tatkathametat ittham dvividho hi jīvopādhiḥ abhyantaro bāhyaśca tatra svarūpa(svabhāva)pratibhāsaheturābhyantaraḥ svabhāvaviparītāvabhāsaheturantaḥkaraṇādirbāhyaḥ tadāyattatvādikaṃ caitanyasya nāstītyabhipretyedamuditam taduktam "jīvopādhirdvidhā proktaḥ svarūpaṃ bāhya eva ca bāhyopādhirlayaṃ yāti muktāvanyasya tu sthitiḥ'; iti nirupādhipratibimbavācoyuktarapi bāhyopādhyadhīnatvābhāvābhiprāyeṇa netavyeti 9,402 sautraścaśabda ābhāsatvasamuccayārthasya vyākhyātaḥ avadhāraṇārtho vā pratipattavyaḥ evaṃ tarhi punaruktidoṣaḥ evaśabdasyāpyavadhāraṇārthatvādityata āha- tadadhīnatvamiti tadadhīnatvameveti kiñcit sādṛśyameva ca samprakāśayataḥ sūtragatāv
3.2.129f
-f न्यायसुधा: एवेतिशब्दस्तदधीनत्वमेवेत्यर्थं, च(श्च)शब्दः किञ्चित्सादृश्यमेवेत्यर्थमित्युभावर्थद्वयं सम्प्रकाशयत इत्यावृत्त्या योज्यम् यद्वैवेतिशब्दस्तदधीनत्वम्, चः किञ्चित्सादृश्यमित्युभावर्थद्वयं सम्प्रकाशयतः अवधारयत इति व्याख्येयम् एतदुक्तं भवति अत इत्यर्थद्वयं हेतुत्वेनोक्तम् प्रत्येकं चोपाध्यधीनत्वादिकं व्यावर्तनीयम् तदधीनत्वादेव तत्सदृशत्वादेवेति तस्मादुभावपि सार्थकाविति एवशब्देनैकेनैवशब्देनोभयावधारणं प्रतिषेधति नन्वेकैकेनैवशब्देनार्थद्वयस्योक्तत्वादेकेनैवाधारणेनालम् मैवम् बुद्धया विविक्तेनार्थद्वयेन सम्बन्धात् अथार्थद्वयमेकीकृत्य कस्मान्नावधार्यते अस्त्यत्र सूचनीयो ऽर्थः यद्यत एवेत्येतावदेवोच्येत तदेकस्यैवार्थस्यायं परामर्शो न द्वितयस्य परामर्शो द्वितीयपरामर्शेऽपि मिलितस्य हेतुत्वमिति ज्ञायेत अवधारणद्वयप्रयोगे तु तदन्यथानुपपत्त्या प्रत्येकं हेतुभूतार्थद्वयपरामर्शो विज्ञायते तथाच बाधकस्यानेकत्वेन प्राबल्यं विशेषणकृत्यगवेषणप्रयासनि(रासो ऽपि न स्या)रसरनं च लब्धं स्यात् तदिदमुक्तम्- सूत्रगताविति [जोस्हि-18] 9,405 एवं चेतनत्वाद्यनुमानस्य बाधकतयोक्तमाभासत्वानुमानं समर्थितम् तदिदं प्रमाणान्तरोपलक्षणमित्याशयवानाह- अखिलेति ... अखिलमानतः
-f nyāyasudhā: evetiśabdastadadhīnatvamevetyarthaṃ, ca(śca)śabdaḥ kiñcitsādṛśyamevetyarthamityubhāvarthadvayaṃ samprakāśayata ityāvṛttyā yojyam yadvaivetiśabdastadadhīnatvam, caḥ kiñcitsādṛśyamityubhāvarthadvayaṃ samprakāśayataḥ avadhārayata iti vyākhyeyam etaduktaṃ bhavati ata ityarthadvayaṃ hetutvenoktam pratyekaṃ copādhyadhīnatvādikaṃ vyāvartanīyam tadadhīnatvādeva tatsadṛśatvādeveti tasmādubhāvapi sārthakāviti evaśabdenaikenaivaśabdenobhayāvadhāraṇaṃ pratiṣedhati nanvekaikenaivaśabdenārthadvayasyoktatvādekenaivādhāraṇenālam maivam buddhayā viviktenārthadvayena sambandhāt athārthadvayamekīkṛtya kasmānnāvadhāryate astyatra sūcanīyo 'rthaḥ yadyata evetyetāvadevocyeta tadekasyaivārthasyāyaṃ parāmarśo na dvitayasya parāmarśo dvitīyaparāmarśe'pi militasya hetutvamiti jñāyeta avadhāraṇadvayaprayoge tu tadanyathānupapattyā pratyekaṃ hetubhūtārthadvayaparāmarśo vijñāyate tathāca bādhakasyānekatvena prābalyaṃ viśeṣaṇakṛtyagaveṣaṇaprayāsani(rāso 'pi na syā)rasaranaṃ ca labdhaṃ syāt tadidamuktam- sūtragatāviti [joshi-18] 9,405 evaṃ cetanatvādyanumānasya bādhakatayoktamābhāsatvānumānaṃ samarthitam tadidaṃ pramāṇāntaropalakṣaṇamityāśayavānāha- akhileti ... akhilamānataḥ
3.2.130ab
जीवेशभेददृष्टयैव समुदायैकता कुतः
jīveśabhedadṛṣṭayaiva samudāyaikatā kutaḥ
3.2.130cd
न्यायसुधा: न केवलमाभासत्वानुमानेन किन्त्वखिलैरपि मानैः भेददृष्टयेत्युक्ते सिद्धसाधनता स्यात् परेणापि भेदस्याङ्गीकृतत्वात् अत"एवऽशब्दः स च समासे गुणभूतेनापि बुद्धया विविक्तेन भेदशब्देन सम्बद्धयते ऽभेदनिरासेन भेदस्य दर्शनादिति कुतः प्रमाणात्सिद्धयेत् तत्रैक्यबाधकं प्रत्यक्षं ताव(त्प्रसिद्ध)त्सिद्धमेव नाहं सर्वज्ञो निर्देष इत्याद्यनुभवात् यथा हि स्तम्भे कुम्भतादात्म्याभावः प्रत्यक्षस्तथाऽत्मनि सार्वज्ञादिलक्षणब्रह्मतादात्म्याभावः साक्षिणा सिद्ध एव तदभ्रान्तता च प्रागेवोपपादिता आगमास्तु तत्र तत्रोदाहृता द्रष्टव्याः 9,407 अनुमानान्तरं (त्वाह) चाह- अशेषेति अशेषदोषराहित्यं सर्वशक्तित्वतो हरेः
nyāyasudhā: na kevalamābhāsatvānumānena kintvakhilairapi mānaiḥ bhedadṛṣṭayetyukte siddhasādhanatā syāt pareṇāpi bhedasyāṅgīkṛtatvāt ata"eva'śabdaḥ sa ca samāse guṇabhūtenāpi buddhayā viviktena bhedaśabdena sambaddhayate 'bhedanirāsena bhedasya darśanāditi kutaḥ pramāṇātsiddhayet tatraikyabādhakaṃ pratyakṣaṃ tāva(tprasiddha)tsiddhameva nāhaṃ sarvajño nirdeṣa ityādyanubhavāt yathā hi stambhe kumbhatādātmyābhāvaḥ pratyakṣastathā'tmani sārvajñādilakṣaṇabrahmatādātmyābhāvaḥ sākṣiṇā siddha eva tadabhrāntatā ca prāgevopapāditā āgamāstu tatra tatrodāhṛtā draṣṭavyāḥ 9,407 anumānāntaraṃ (tvāha) cāha- aśeṣeti aśeṣadoṣarāhityaṃ sarvaśaktitvato hareḥ
3.2.131ab
सर्वोपेतेति कथितमत ऐक्यं क्व दोषिणा
sarvopeteti kathitamata aikyaṃ kva doṣiṇā
3.2.131cd
न्यायसुधा: एतदुक्तं भवति जीवब्रह्मणी नाभेदवती विरुद्धधर्माधिकरणात् छायाऽतपवत् न चासिद्धो हेतुः सर्वोपेता च तद्दर्शनादिति सर्वशक्तित्वेन हेतुना ब्रह्मणो ऽशेषदोषराहित्यस्य समर्थितत्वात् जीवे दुःखादिदोषाणामनुभवसिद्धत्वात् विरुद्धधर्माधिकरणयोरप्यैक्ये स्तम्भकुम्भयोरप्यैक्यं स्यादिति नन्वस्तु परमात्मा सर्वशक्तिरशेषदोषरहितश्च तथाप्युपाधिभिन्नस्तदंशो जीवास्तन्निमित्तदोषवांश्च भविष्यति को विरोधः प्रकारभेदस्य विरोधशान्तिहेतुत्वादित्यत आह- अशेषेति 9,408 अशेषशक्तियुक्तश्चेत् स्वातन्त्र्याद् दोषवान् कथम्
nyāyasudhā: etaduktaṃ bhavati jīvabrahmaṇī nābhedavatī viruddhadharmādhikaraṇāt chāyā'tapavat na cāsiddho hetuḥ sarvopetā ca taddarśanāditi sarvaśaktitvena hetunā brahmaṇo 'śeṣadoṣarāhityasya samarthitatvāt jīve duḥkhādidoṣāṇāmanubhavasiddhatvāt viruddhadharmādhikaraṇayorapyaikye stambhakumbhayorapyaikyaṃ syāditi nanvastu paramātmā sarvaśaktiraśeṣadoṣarahitaśca tathāpyupādhibhinnastadaṃśo jīvāstannimittadoṣavāṃśca bhaviṣyati ko virodhaḥ prakārabhedasya virodhaśāntihetutvādityata āha- aśeṣeti 9,408 aśeṣaśaktiyuktaścet svātantryād doṣavān katham
3.2.132ab
न्यायसुधा: यद्यशेषशक्तियुक्तः परमात्माङ्गीकृतस्तदा तस्योपाधौ तन्निमित्ते च स्वातन्त्र्यात्कथं तन्निमित्तदोषवान्स्यात् अयमभिसन्धिः भवतु वानेन प्रकारभेदेन विरोधशान्तिर्मा वा भूत् प्रकारभेद एवायमनुपपन्नः तथाहि अन्तःकरणादयुपाधयो ऽविद्यानिमित्तमित्तानि च स्वशक्त्या परमात्मानं विच्छिद्य तदंशस्य जीवस्य दुःखादिदोषान्कुर्वन्तीति तावन्न युज्यते परमात्मनः सर्वशक्तिस्वातन्त्र्यहानिप्रसङ्गात् अतः परमात्मैव सर्वशक्तिः स्वाधीनैरेव तैः स्वात्मानं विच्छिद्य स्वांशं जीवं दुःखादिदोषयोगिनं करोतीति मन्तव्यम् तच्चायुक्ततरम् अप्रेक्षावत्त्वप्रसक्तेः न हि कश्चित्प्रेक्षावानात्मानमात्माधीनैरहिकण्टकादिभिरपुरुषार्थभाजं कुर्वाणो दृष्टः नच तापसस्येवात्मनो दुःखोत्पादनेन परमात्मनः किञ्चित्प्रयोजनमस्ति परिपूर्णत्वात् नचाविद्यादिनो ऽनादितात्र समाधानम्, अनादिनो ऽपि तत्प्रवाहस्य तदधीनत्वात् नच लीलामात्रमेतदिति साम्प्रतम् स्वापुरुषार्थहेतोर्लीलायाः प्रेक्षापूर्वकारिभिरनुपादानात् अतः परमपुरुषस्य न केनापि प्रकारेण दोषसंसर्गो युज्यत इति न दोषिणा जीवेन तस्यैक्यं युक्तमिति 9,409 जीवब्रह्मणोरैक्ये ऽपि ब्रह्मणो जीवगतदुःखाद्यनुसन्धानाभावान्नोक्तदोषप्रसङ्गः तथा चोक्तेन प्रकारभेदेन विरोधशान्तिर्भविष्यतीति भावेन शङ्कते- अनुसन्धानेति अनुसन्धानरहितमैक्यं चेद्
nyāyasudhā: yadyaśeṣaśaktiyuktaḥ paramātmāṅgīkṛtastadā tasyopādhau tannimitte ca svātantryātkathaṃ tannimittadoṣavānsyāt ayamabhisandhiḥ bhavatu vānena prakārabhedena virodhaśāntirmā vā bhūt prakārabheda evāyamanupapannaḥ tathāhi antaḥkaraṇādayupādhayo 'vidyānimittamittāni ca svaśaktyā paramātmānaṃ vicchidya tadaṃśasya jīvasya duḥkhādidoṣānkurvantīti tāvanna yujyate paramātmanaḥ sarvaśaktisvātantryahāniprasaṅgāt ataḥ paramātmaiva sarvaśaktiḥ svādhīnaireva taiḥ svātmānaṃ vicchidya svāṃśaṃ jīvaṃ duḥkhādidoṣayoginaṃ karotīti mantavyam taccāyuktataram aprekṣāvattvaprasakteḥ na hi kaścitprekṣāvānātmānamātmādhīnairahikaṇṭakādibhirapuruṣārthabhājaṃ kurvāṇo dṛṣṭaḥ naca tāpasasyevātmano duḥkhotpādanena paramātmanaḥ kiñcitprayojanamasti paripūrṇatvāt nacāvidyādino 'nāditātra samādhānam, anādino 'pi tatpravāhasya tadadhīnatvāt naca līlāmātrametaditi sāmpratam svāpuruṣārthahetorlīlāyāḥ prekṣāpūrvakāribhiranupādānāt ataḥ paramapuruṣasya na kenāpi prakāreṇa doṣasaṃsargo yujyata iti na doṣiṇā jīvena tasyaikyaṃ yuktamiti 9,409 jīvabrahmaṇoraikye 'pi brahmaṇo jīvagataduḥkhādyanusandhānābhāvānnoktadoṣaprasaṅgaḥ tathā coktena prakārabhedena virodhaśāntirbhaviṣyatīti bhāvena śaṅkate- anusandhāneti anusandhānarahitamaikyaṃ ced
3.2.132b
9,410 न्यायसुधा: अनुसन्धानं नाम भोगसमाख्यातः स्वीयतया दुःखादिसाक्षात्कारो ऽभिमतः परिहरति एकतेति ... एकता न तत्
9,410 nyāyasudhā: anusandhānaṃ nāma bhogasamākhyātaḥ svīyatayā duḥkhādisākṣātkāro 'bhimataḥ pariharati ekateti ... ekatā na tat
3.2.132cd
न्यायसुधा: तत् तर्हि जीवस्तावद्ब्रह्मस्वरूपं निर्दुःखत्वादिकं नानुसन्धत्त इत्यविवादम् ब्रह्मापि चेज्जीवगतं दुःखादिकं नानुसन्दध्यात्तदा तयोरेकता नास्तीत्येवोक्तप्रायं स्यात् कथमित्यत आह- चेतनेति चेतनैक्ये ऽनुसन्धानं प्रमाणं नैव चापरम्
nyāyasudhā: tat tarhi jīvastāvadbrahmasvarūpaṃ nirduḥkhatvādikaṃ nānusandhatta ityavivādam brahmāpi cejjīvagataṃ duḥkhādikaṃ nānusandadhyāttadā tayorekatā nāstītyevoktaprāyaṃ syāt kathamityata āha- cetaneti cetanaikye 'nusandhānaṃ pramāṇaṃ naiva cāparam
3.2.133a
न्यायसुधा: चो हेत्वर्थः अस्त्वैक्यो ऽनुसन्धानं प्रमाणम् ततः किम् एकप्रमाणव्यावृत्तौ प्रमेयव्यावृत्त्यभावात् मा हि भूद्धूमाभावो ऽग्न्यभाव इत्यत उक्तम्- नैवापरमिति नन्वस्ति घटस्य घटेनैक्यं न त्वनुसन्धानं तत्कथमेतदित्यत उक्तम्- चेतनेति एतदुक्तं भवति चैतन्यावच्छिन्नमैक्यमनुसन्धानैकप्रमाणकम् आगमादिकं त्वनुसन्धाने सति संवादितया प्रवर्तते अत एव हि ममात्मा भद्रसेन इति वाक्यमनुसन्धानाभावेन बाध्यते तथा नायं स इत्यादिवाक्यमनुसन्धानेन नच प्राग्भवीयदुःखाद्यनुसन्धानमिदानीं नास्त्यस्ति चैक्यमिति व्यभिचारः शङ्कनीयः नहि वयं सदानुसन्धानं ब्रूमः किन्तु यश्चेतनो यत्स्वरूपं कदाचिदनुसन्धत्ते स तेनाभिन्नो यो नानुसन्धत्ते स तेन नाभिन्न इति तदेकप्रमाणकस्य तन्निवृत्तौ निवृत्तिरेव यथा रूपग्रहणनिवृत्तौ चक्षुर्निवृत्तिः नच चेतनत्वं शक्यनिवर्तनम् उभयवादिसिद्धत्वात् तस्मादेकतैव निवर्तत इति एतेन चेतनत्वाद्यनुमानस्य सोपाधिकत्वं चोक्तं भवति अनुसन्धानं खलु चेतनत्वावच्छिन्नस्यैक्यस्य व्यापकमुपलब्धं देवदत्तादौ अव्यापकं च चेतनत्वादेः पक्ष एव तदभावात् तथाच सुलभः प्रयोगः जीवब्रह्मणी चेतनत्वे सति परस्परैक्यवती न भवतः परस्प(रस्वरूपानु)रानुसन्धानरहितत्वात्सम्प्रतिपन्नवदिति नच प्रतिज्ञायां विशेषणं व्यर्थम् शब्दो न स्पर्शवद्विशेषगुण इत्यादाविव हेतुव्यभिचारपरिहारार्थत्वात् 9,413 शङ्कते- अनुसन्धानेति अनुसन्धानरहितसमुदायैक्यमेव चेत् चेतनेष्व्
nyāyasudhā: co hetvarthaḥ astvaikyo 'nusandhānaṃ pramāṇam tataḥ kim ekapramāṇavyāvṛttau prameyavyāvṛttyabhāvāt mā hi bhūddhūmābhāvo 'gnyabhāva ityata uktam- naivāparamiti nanvasti ghaṭasya ghaṭenaikyaṃ na tvanusandhānaṃ tatkathametadityata uktam- cetaneti etaduktaṃ bhavati caitanyāvacchinnamaikyamanusandhānaikapramāṇakam āgamādikaṃ tvanusandhāne sati saṃvāditayā pravartate ata eva hi mamātmā bhadrasena iti vākyamanusandhānābhāvena bādhyate tathā nāyaṃ sa ityādivākyamanusandhānena naca prāgbhavīyaduḥkhādyanusandhānamidānīṃ nāstyasti caikyamiti vyabhicāraḥ śaṅkanīyaḥ nahi vayaṃ sadānusandhānaṃ brūmaḥ kintu yaścetano yatsvarūpaṃ kadācidanusandhatte sa tenābhinno yo nānusandhatte sa tena nābhinna iti tadekapramāṇakasya tannivṛttau nivṛttireva yathā rūpagrahaṇanivṛttau cakṣurnivṛttiḥ naca cetanatvaṃ śakyanivartanam ubhayavādisiddhatvāt tasmādekataiva nivartata iti etena cetanatvādyanumānasya sopādhikatvaṃ coktaṃ bhavati anusandhānaṃ khalu cetanatvāvacchinnasyaikyasya vyāpakamupalabdhaṃ devadattādau avyāpakaṃ ca cetanatvādeḥ pakṣa eva tadabhāvāt tathāca sulabhaḥ prayogaḥ jīvabrahmaṇī cetanatve sati parasparaikyavatī na bhavataḥ paraspa(rasvarūpānu)rānusandhānarahitatvātsampratipannavaditi naca pratijñāyāṃ viśeṣaṇaṃ vyartham śabdo na sparśavadviśeṣaguṇa ityādāviva hetuvyabhicāraparihārārthatvāt 9,413 śaṅkate- anusandhāneti anusandhānarahitasamudāyaikyameva cet cetaneṣv
3.2.133c
-च् 9,414 न्यायसुधा: यतः समुदायैक्यमेव मयोच्यते नात्यन्तैक्यम् अतश्चेतनेष्वप्यनुसन्धानरहितं तद्युक्तम् अयमभिसन्धिः समुदायैक्यवादिना हि जीवब्रह्मणोर्भेदाभेदौ स्वीक्रियेते तत्रानुसन्धानाभावो भेदनिमित्तस्तज्ज्ञापनेनैव चरितार्थो नाभेदं निवर्तयति तन्तुपटादिषु हि समुदायैक्यस्थलेषु विरुद्धधर्माध्यासो भेदज्ञापनमात्रेण कृतार्थो नाभेदं बाधते अन्यथा तत्राप्यभेदाङ्गीकारो दुर्घटः स्यात् तस्मादैक्यं नानुपपन्नमिति गूढाभिसन्धिः सम्प्रतिपत्तिमुत्तरमाह- अस्तु तदिति ... अस्तु तन्
-c 9,414 nyāyasudhā: yataḥ samudāyaikyameva mayocyate nātyantaikyam ataścetaneṣvapyanusandhānarahitaṃ tadyuktam ayamabhisandhiḥ samudāyaikyavādinā hi jīvabrahmaṇorbhedābhedau svīkriyete tatrānusandhānābhāvo bhedanimittastajjñāpanenaiva caritārtho nābhedaṃ nivartayati tantupaṭādiṣu hi samudāyaikyasthaleṣu viruddhadharmādhyāso bhedajñāpanamātreṇa kṛtārtho nābhedaṃ bādhate anyathā tatrāpyabhedāṅgīkāro durghaṭaḥ syāt tasmādaikyaṃ nānupapannamiti gūḍhābhisandhiḥ sampratipattimuttaramāha- astu taditi ... astu tan
3.2.133cd
न्यायसुधा: सर्वथापि परस्परस्वरूपानुसन्धानरहितं जीवब्रह्मणोरैक्यं भवन्त्वित्यर्थः विप्रतिपन्नार्थाङ्गीकारे प्रतिज्ञाहानिर्निग्रहस्थानं स्यादित्यत आह- नाममात्रमेवेति ... नाममात्रमेव यतस्ततः
nyāyasudhā: sarvathāpi parasparasvarūpānusandhānarahitaṃ jīvabrahmaṇoraikyaṃ bhavantvityarthaḥ vipratipannārthāṅgīkāre pratijñāhānirnigrahasthānaṃ syādityata āha- nāmamātrameveti ... nāmamātrameva yatastataḥ
Adhyāya 3 (cont. 11)
3.2.134ab
न्यायसुधा: यतस्तदैक्यं नाममात्रं न वास्तवं ततस्तदभ्युपगमो न दूषणम् अयमभिसन्धिः तन्तुपटाद्यभेदो न विरुद्धधर्माध्यासाभावैकप्रमाणकः प्रत्यक्षादिना तदभेदस्य सिद्धत्वात् तथाच विरुद्धधर्माध्यासः कालात्ययापदिष्टत्वभयादभेदबाधनान्निवृत्तो भेदसाधनेनैव कृती भवति तथा यदि चेतनैक्यं निरवकाशप्रमाणान्तरगम्यं स्यात्तदानुसन्धानाभावो ऽभेदमबाधमानो भेदमात्रप्रतिपादनेन चरितार्थः स्यात् नचैवम् चेतनैक्यस्यानुसन्धानव्याप्यतयोक्तत्वात् व्यापकाभावे च व्याप्यनिवृत्तेरावश्यकत्वेनैक्याभावे पुनस्तद्वचनं निरर्थकमेवेति 9,415 भवत्वनुसन्धानैकप्रमाणकं चेतनैक्यम् अनुसन्धानं च कादाचित्कमप्यैक्यं साधयति विद्यते च मुक्तावनुसन्धानमित्यैक्यसिद्धिः मुक्तस्वरूपस्य दुःखादिदोषदूरत्वेन प्रागुक्तदोषाभावश्चेत्यत आह- मुक्ताविति 9,416 मुक्तौ स्यादनुसन्धानं इत्यपि स्यात् सुदुष्करम्
nyāyasudhā: yatastadaikyaṃ nāmamātraṃ na vāstavaṃ tatastadabhyupagamo na dūṣaṇam ayamabhisandhiḥ tantupaṭādyabhedo na viruddhadharmādhyāsābhāvaikapramāṇakaḥ pratyakṣādinā tadabhedasya siddhatvāt tathāca viruddhadharmādhyāsaḥ kālātyayāpadiṣṭatvabhayādabhedabādhanānnivṛtto bhedasādhanenaiva kṛtī bhavati tathā yadi cetanaikyaṃ niravakāśapramāṇāntaragamyaṃ syāttadānusandhānābhāvo 'bhedamabādhamāno bhedamātrapratipādanena caritārthaḥ syāt nacaivam cetanaikyasyānusandhānavyāpyatayoktatvāt vyāpakābhāve ca vyāpyanivṛtterāvaśyakatvenaikyābhāve punastadvacanaṃ nirarthakameveti 9,415 bhavatvanusandhānaikapramāṇakaṃ cetanaikyam anusandhānaṃ ca kādācitkamapyaikyaṃ sādhayati vidyate ca muktāvanusandhānamityaikyasiddhiḥ muktasvarūpasya duḥkhādidoṣadūratvena prāguktadoṣābhāvaścetyata āha- muktāviti 9,416 muktau syādanusandhānaṃ ityapi syāt suduṣkaram
3.2.134cd
न्यायसुधा: इत्यपि वचनं सुदुष्करं स्यात् प्रमाणाभावेन सन्दिग्धत्वादिति भावः किञ्च मुक्तावनुसन्धानं भविष्यतीति वदता वक्तव्यमिदानीं कुतो ऽनुसन्धानं नास्तीति अथ ब्रूयादविद्याकामकर्मादि(निमित्त)प्रतिबन्धकसद्भावादिति तत्र वक्तव्यम् प्रतिबन्धकसद्भावनिबन्धन एवेदानीमनुसन्धानाभावो न पुनरैक्याभावनिबन्धन इति कुतस्ते निश्चय इति वयं तु वदामः ऐक्याभावनिबन्धन एवायमिदानीमनुसन्धानाभावो नाज्ञानादिनिमित्त इति कुतो ऽयं निश्चय इति तत्राह- सर्वज्ञ इति सर्वज्ञ एकतां नानुसन्धत्ते नैव सा यतः
nyāyasudhā: ityapi vacanaṃ suduṣkaraṃ syāt pramāṇābhāvena sandigdhatvāditi bhāvaḥ kiñca muktāvanusandhānaṃ bhaviṣyatīti vadatā vaktavyamidānīṃ kuto 'nusandhānaṃ nāstīti atha brūyādavidyākāmakarmādi(nimitta)pratibandhakasadbhāvāditi tatra vaktavyam pratibandhakasadbhāvanibandhana evedānīmanusandhānābhāvo na punaraikyābhāvanibandhana iti kutaste niścaya iti vayaṃ tu vadāmaḥ aikyābhāvanibandhana evāyamidānīmanusandhānābhāvo nājñānādinimitta iti kuto 'yaṃ niścaya iti tatrāha- sarvajña iti sarvajña ekatāṃ nānusandhatte naiva sā yataḥ
3.2.135ab
न्यायसुधा: यतः सर्वज्ञ एकतां नानुसन्धत्ते ऽतः सा एकता नैवेति सम्बन्धः एतदुक्तं भवति यद्यज्ञानादिनिबन्धनो ऽयमनुसन्धानाभावो भवेत् भवेत्तदा जीवानामेव तेषामेवाज्ञानादिसम्बन्धित्वात् परमात्मा त्वनुसन्दध्यादेव तस्य सर्वज्ञत्वेनाज्ञानाद्यभावात् नचासावनुसन्धत्ते यस्मात्क्षरमतीतो ऽहमित्यादिवद्वाक्यैर्भेदानुभवस्यैवावगमात् तेन निश्चिनुमो ऽनुसन्धानाभावो नाज्ञानादिप्रतिबन्धकनिबन्धनः किन्त्वैक्याभावनिमित्त एवेति 9,417 ईश्वर एवासाविति चेत् कस्ततो ऽन्यः परमात्मा प्रमाणाभावात् किञ्चेश्वरो ऽपि सर्वज्ञ एवेति किमनेनेति अपि चैक्ये प्रमाणसिद्धे ऽनुसन्धानाभावः प्रतिबन्धकनिबन्धन इति कल्पनोपपद्यते नच तदस्तीत्युक्तम् ननु च दुःखादिकं जीवस्य न चैतन्यस्वरूपानुबन्धि किन्नाम विशिष्याकारगतमेव तत्कथमीश्वरो ऽनुसन्धीतेति दुःखाद्यननुसन्धाने ऽप्यैक्यं तावदनुसन्दध्यादेवेत्युक्तम्- एकतामिति अत एव"विभेदजनके ऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते आत्मनो ब्रह्मणा भेदमसन्तं कः करिष्यतिऽ; इत्यादिवाक्यान्यथा योज्यानि विभेदशब्दो हि विरोधवाची मित्रभेद इति यथा तथाच जीवस्य परमात्मना विपरीतमतित्वमज्ञाननिबन्धनम् तदपाये न भवतीत्यर्थः 9,418 परमात्मन ऐक्यानुसन्धानाभावो ऽसिद्धः यत इदानीमननुसन्दधदपीदमागामिनि काले ऽनुसन्धस्यति न हि सार्वकालिकमनुसन्धानमैक्यस्य व्यापकमित्याशङ्कते- पश्चादिति पश्चात् स्यादनुसन्धानं चेन्
nyāyasudhā: yataḥ sarvajña ekatāṃ nānusandhatte 'taḥ sā ekatā naiveti sambandhaḥ etaduktaṃ bhavati yadyajñānādinibandhano 'yamanusandhānābhāvo bhavet bhavettadā jīvānāmeva teṣāmevājñānādisambandhitvāt paramātmā tvanusandadhyādeva tasya sarvajñatvenājñānādyabhāvāt nacāsāvanusandhatte yasmātkṣaramatīto 'hamityādivadvākyairbhedānubhavasyaivāvagamāt tena niścinumo 'nusandhānābhāvo nājñānādipratibandhakanibandhanaḥ kintvaikyābhāvanimitta eveti 9,417 īśvara evāsāviti cet kastato 'nyaḥ paramātmā pramāṇābhāvāt kiñceśvaro 'pi sarvajña eveti kimaneneti api caikye pramāṇasiddhe 'nusandhānābhāvaḥ pratibandhakanibandhana iti kalpanopapadyate naca tadastītyuktam nanu ca duḥkhādikaṃ jīvasya na caitanyasvarūpānubandhi kinnāma viśiṣyākāragatameva tatkathamīśvaro 'nusandhīteti duḥkhādyananusandhāne 'pyaikyaṃ tāvadanusandadhyādevetyuktam- ekatāmiti ata eva"vibhedajanake 'jñāne nāśamātyantikaṃ gate ātmano brahmaṇā bhedamasantaṃ kaḥ kariṣyati'; ityādivākyānyathā yojyāni vibhedaśabdo hi virodhavācī mitrabheda iti yathā tathāca jīvasya paramātmanā viparītamatitvamajñānanibandhanam tadapāye na bhavatītyarthaḥ 9,418 paramātmana aikyānusandhānābhāvo 'siddhaḥ yata idānīmananusandadhadapīdamāgāmini kāle 'nusandhasyati na hi sārvakālikamanusandhānamaikyasya vyāpakamityāśaṅkate- paścāditi paścāt syādanusandhānaṃ cen
3.2.135b
न्यायसुधा: परमात्मनो जीवैक्यस्येति शेषः अत्र प्रमाणं नास्तीति स्फुटः परिहारः गूढाभिसन्धिः परिहारान्तरमाह- मिथ्येति ... मिथ्याज्ञानिता भवेत्
nyāyasudhā: paramātmano jīvaikyasyeti śeṣaḥ atra pramāṇaṃ nāstīti sphuṭaḥ parihāraḥ gūḍhābhisandhiḥ parihārāntaramāha- mithyeti ... mithyājñānitā bhavet
3.2.135cd
9,419 न्यायसुधा: परमात्मन इति शेषः सर्वज्ञो हि यदीदानीं जीवैक्यं नानुसन्धत्ते तदा तदसदेव स्यात्सप्तमरसादिवत् तथाचागामिनि काले तदनुसन्धास्यति चेन्मिथ्याज्ञानी प्रसज्येतेत्यभिसन्धिः नन्वविद्यमानं विद्यमानतयानुसन्दधानो मिथ्याज्ञानी भवति न चैक्यमविद्यमानम् तत्कथं परमात्मनो मिथ्याज्ञानित्वमित्यविदिताभिसन्धेराशङ्कामभिसन्धिमुद्धाटयन्परिहरति- विद्यमानेति विद्यमानानुसन्धानं न चेदज्ञत्वमापतेत्
9,419 nyāyasudhā: paramātmana iti śeṣaḥ sarvajño hi yadīdānīṃ jīvaikyaṃ nānusandhatte tadā tadasadeva syātsaptamarasādivat tathācāgāmini kāle tadanusandhāsyati cenmithyājñānī prasajyetetyabhisandhiḥ nanvavidyamānaṃ vidyamānatayānusandadhāno mithyājñānī bhavati na caikyamavidyamānam tatkathaṃ paramātmano mithyājñānitvamityaviditābhisandherāśaṅkāmabhisandhimuddhāṭayanpariharati- vidyamāneti vidyamānānusandhānaṃ na cedajñatvamāpatet
3.2.136ab
न्यायसुधा: यद्यैक्यं विद्यमानं तर्हि तदिदानीमननुसन्दधदसर्वज्ञः स्यात् नच तद्युक्तम् अतो नास्त्येव तदिति वाच्यम् तथाच तदनुसन्धास्यान्कथं मिथ्याज्ञानी न भवेत् एतेनेश्वरस्येदानीं शरीरसद्भावादननुसन्धानमित्यपि निरस्तम् सार्वज्ञहानिप्रसङ्गानिस्तारात् ईश्वरस्य साकारताया नित्यत्वेन न भाविन्यप्यनुसन्धाने प्रत्याशा 9,420 यदै(द्यै)क्यमविद्यमानमेव यदि वा विद्यमानमेव तदोक्तदोषद्वयं स्यात् नचैवम् किन्त्विदानीमसदेव पश्चाज्ज्ञानोत्तरकाले भवेत् तत्रेदानीमसत्त्वान्न परमात्मनस्तदननुसन्धाने सावर्ज्ञहानिः पश्चाद्भावाच्च न तदनुसन्धाने मिथ्याज्ञानित्वमिति परिशिष्यं पक्षं कस्यचिन्मतं वा शङ्कते- असदिति असदैक्यं भवेत् पश्चाद् यदि स्यात् सप्तमो रसः
nyāyasudhā: yadyaikyaṃ vidyamānaṃ tarhi tadidānīmananusandadhadasarvajñaḥ syāt naca tadyuktam ato nāstyeva taditi vācyam tathāca tadanusandhāsyānkathaṃ mithyājñānī na bhavet eteneśvarasyedānīṃ śarīrasadbhāvādananusandhānamityapi nirastam sārvajñahāniprasaṅgānistārāt īśvarasya sākāratāyā nityatvena na bhāvinyapyanusandhāne pratyāśā 9,420 yadai(dyai)kyamavidyamānameva yadi vā vidyamānameva tadoktadoṣadvayaṃ syāt nacaivam kintvidānīmasadeva paścājjñānottarakāle bhavet tatredānīmasattvānna paramātmanastadananusandhāne sāvarjñahāniḥ paścādbhāvācca na tadanusandhāne mithyājñānitvamiti pariśiṣyaṃ pakṣaṃ kasyacinmataṃ vā śaṅkate- asaditi asadaikyaṃ bhavet paścād yadi syāt saptamo rasaḥ
3.2.136cd
न्यायसुधा: परिहरति- स्यादिति तर्हीति शेषः न ह्यनादौ संसारे यस्य येन नैक्यं तत्तेनैकीभूतमुपलब्धम् नच तथा भविष्यतीत्यत्र प्रमाणमस्ति "परे ऽव्यये सर्व एकीभवन्तिऽ"यावन्मोक्षं तु भेदः स्याज्जीवस्य परमस्य च ततः परं न भेदो ऽस्ति भेदहेतोरभावतःऽ; इत्यादिश्रुतिस्मृतीनां स्थानैक्यादिविषयत्वेन सावकाशत्वात् अतः सप्तमो रसो भविष्यतीतिवदियं प्रत्याशात्यन्तासम्भावितविषयेति भावः 9,421 जीवब्रह्मणोः संसारे भेदाभेदौ मोक्षे त्वभेद एवेति संसारे केवलभेदो मुक्तावत्यन्ताभेद इति भेदाभेदमतद्वयदोषातिदेशेनावस्थाद्वये ऽपि भेदाभेदाविति तृतीयमतमपाकरोति- समुदायेति समुदायैक्यमेतस्माद् दूरतो ऽपाकृतं सदा
nyāyasudhā: pariharati- syāditi tarhīti śeṣaḥ na hyanādau saṃsāre yasya yena naikyaṃ tattenaikībhūtamupalabdham naca tathā bhaviṣyatītyatra pramāṇamasti "pare 'vyaye sarva ekībhavanti'"yāvanmokṣaṃ tu bhedaḥ syājjīvasya paramasya ca tataḥ paraṃ na bhedo 'sti bhedahetorabhāvataḥ'; ityādiśrutismṛtīnāṃ sthānaikyādiviṣayatvena sāvakāśatvāt ataḥ saptamo raso bhaviṣyatītivadiyaṃ pratyāśātyantāsambhāvitaviṣayeti bhāvaḥ 9,421 jīvabrahmaṇoḥ saṃsāre bhedābhedau mokṣe tvabheda eveti saṃsāre kevalabhedo muktāvatyantābheda iti bhedābhedamatadvayadoṣātideśenāvasthādvaye 'pi bhedābhedāviti tṛtīyamatamapākaroti- samudāyeti samudāyaikyametasmād dūrato 'pākṛtaṃ sadā
3.2.137a
न्यायसुधा: सदा समुदायैक्यमिति सम्बन्धः एतस्मात्प्रमाणशून्यत्वादाभासत्वादिप्रमाणविरुद्धत्वाच्च इयांस्तु विशेषः अभेदकार्यस्यानुसन्धानस्य भेदः प्रतिबन्धकः तस्मिन्नपगते मुक्तावनुसन्धानं भविष्यतीत्यस्ति पूर्वयोर्मतयोः प्रत्याशा अत्र तु सापि नास्ति भेदस्य सदातनत्वात् अनुसन्धानं च चेतनैक्यस्य व्यापकमित्युक्तम् तदिदमुक्तं दूरत इति देहाद्येवानुसन्धानस्य प्रतिबन्धकमिति चेन्न कायव्हवतां यूयोगिनामनुसन्धानसद्भावस्य वक्ष्यमाणत्वात् 9,422 यद्येवं न सकलचेतनसमुदायः परमात्मा तर्हि कियती सीमा परमात्मत्वस्येत्यत आह- अत इति 9,423 अतो ऽशेषगुणोन्नद्धं निर्दोषं यावदेव हि तावदेवेश्वरो नाम
nyāyasudhā: sadā samudāyaikyamiti sambandhaḥ etasmātpramāṇaśūnyatvādābhāsatvādipramāṇaviruddhatvācca iyāṃstu viśeṣaḥ abhedakāryasyānusandhānasya bhedaḥ pratibandhakaḥ tasminnapagate muktāvanusandhānaṃ bhaviṣyatītyasti pūrvayormatayoḥ pratyāśā atra tu sāpi nāsti bhedasya sadātanatvāt anusandhānaṃ ca cetanaikyasya vyāpakamityuktam tadidamuktaṃ dūrata iti dehādyevānusandhānasya pratibandhakamiti cenna kāyavhavatāṃ yūyogināmanusandhānasadbhāvasya vakṣyamāṇatvāt 9,422 yadyevaṃ na sakalacetanasamudāyaḥ paramātmā tarhi kiyatī sīmā paramātmatvasyetyata āha- ata iti 9,423 ato 'śeṣaguṇonnaddhaṃ nirdoṣaṃ yāvadeva hi tāvadeveśvaro nāma
3.2.137d
-च् न्यायसुधा: साधकस्यानुसन्धानस्य सर्वत्राभावाद्बाधकस्याभासत्वादेर्भावादिह तु तद्भावाभावाभ्यामित्यर्थः अशेषगुणोन्नद्धत्वं निर्देषत्वं च प्रत्येकं निर्धारणहेतुत्वेनोक्तम् स्वमते ब्रह्मण ईश्वरातिरिक्तस्याभावं सूचयितुं सर्वत्रेश्वर इत्याद्युक्तिः इदं हि ब्रह्मणो लक्षणं श्रुत्यादिसिद्धमिति हिशब्दः तावद्वस्त्वीश्वरो नामेत्युक्ते समुदायैक्यं प्रतीयते तन्निराकरोति- तत्रेति ... तत्र भेदो ऽपि न क्वचित्
-c nyāyasudhā: sādhakasyānusandhānasya sarvatrābhāvādbādhakasyābhāsatvāderbhāvādiha tu tadbhāvābhāvābhyāmityarthaḥ aśeṣaguṇonnaddhatvaṃ nirdeṣatvaṃ ca pratyekaṃ nirdhāraṇahetutvenoktam svamate brahmaṇa īśvarātiriktasyābhāvaṃ sūcayituṃ sarvatreśvara ityādyuktiḥ idaṃ hi brahmaṇo lakṣaṇaṃ śrutyādisiddhamiti hiśabdaḥ tāvadvastvīśvaro nāmetyukte samudāyaikyaṃ pratīyate tannirākaroti- tatreti ... tatra bhedo 'pi na kvacit
3.2.138a
न्यायसुधा: क्वचिदिति परस्परं परमात्मना चेत्यर्थः एतेनैतदपि निरस्तम्"ईश(श्वर)रूपेष्विवोदितःऽ; इति यदुक्तं पूर्वपक्षिणा तत्कुत इत्यत आह- नेहेति नेह नानास्ति किमपि हरयो ऽयमयं हि सः इत्यादिश्रुतिमानेन
nyāyasudhā: kvaciditi parasparaṃ paramātmanā cetyarthaḥ etenaitadapi nirastam"īśa(śvara)rūpeṣvivoditaḥ'; iti yaduktaṃ pūrvapakṣiṇā tatkuta ityata āha- neheti neha nānāsti kimapi harayo 'yamayaṃ hi saḥ ityādiśrutimānena
3.2.138
-च् न्यायसुधा: अनेन"नेह नानास्ति किञ्चनऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते हरय इति "अयं वै हरय इत्यादिकाम् अयं हि स इति"अयमेव स यो ऽयमात्माऽ; इत्यादिकाम् पूर्वेणैवान्वयः एतासां श्रुतीनामभेदपरत्वान्न विवक्षितार्थे मानत्वमित्याशङ्कानिरासाय मानेनेत्युक्तम् आद्यश्रुतावीश्वररूपेषु भेदनिराकरणस्य स्पष्टतवात्तृतीयायामेवशब्द(स्य)श्रवणात्तदनुसारेण द्वितीयायामपि वैशब्दस्यैवार्थत्वोपपत्तेरेताः श्रुतयो विवक्षितार्थे मानतामापद्यन्त इति भावः 9,424 चेतनैक्यस्यानुसन्धानं व्यापकमित्युक्तं क्व तदुपलब्धमिति चेन्न देवदत्तसम्बन्धिनः सुखादेर्देवदत्तेनानुसन्धीयमानत्वात् उपाधिभिन्ने नोपलब्धमिति चेन्न हस्तपादाद्युपाधिभिन्ने ऽपि दर्शनात् विश्लिष्योपाधिभिन्ने न दृष्टमिति चेत्तत्राह- जीवांशा इति ... जीवांशाः सर्व एव च
-c nyāyasudhā: anena"neha nānāsti kiñcana'; iti śrutimupādatte haraya iti "ayaṃ vai haraya ityādikām ayaṃ hi sa iti"ayameva sa yo 'yamātmā'; ityādikām pūrveṇaivānvayaḥ etāsāṃ śrutīnāmabhedaparatvānna vivakṣitārthe mānatvamityāśaṅkānirāsāya mānenetyuktam ādyaśrutāvīśvararūpeṣu bhedanirākaraṇasya spaṣṭatavāttṛtīyāyāmevaśabda(sya)śravaṇāttadanusāreṇa dvitīyāyāmapi vaiśabdasyaivārthatvopapatteretāḥ śrutayo vivakṣitārthe mānatāmāpadyanta iti bhāvaḥ 9,424 cetanaikyasyānusandhānaṃ vyāpakamityuktaṃ kva tadupalabdhamiti cenna devadattasambandhinaḥ sukhāderdevadattenānusandhīyamānatvāt upādhibhinne nopalabdhamiti cenna hastapādādyupādhibhinne 'pi darśanāt viśliṣyopādhibhinne na dṛṣṭamiti cettatrāha- jīvāṃśā iti ... jīvāṃśāḥ sarva eva ca
3.2.139a
नियमेनानुसन्धानवन्तो
niyamenānusandhānavanto
3.2.139b
न्यायसुधा: जीवानामिन्द्रादीनामंशा अर्जुनादयः एतच्च"एक आत्मनः शरीरे भावातऽ; इत्यादिन समर्थयिष्यते चशब्देनेश्वरांशाः समुच्चीयन्ते नच"(नु)आत्मा वै पुत्रनामासीतऽ; इत्यादिवचनात्पितापुत्रयोः सत्यप्यैक्ये ऽनुसन्धानं नास्तीति कथं तद्वयापकमित्यत आह- यदीति ... यद्येकता स्वतः
nyāyasudhā: jīvānāmindrādīnāmaṃśā arjunādayaḥ etacca"eka ātmanaḥ śarīre bhāvāt'; ityādina samarthayiṣyate caśabdeneśvarāṃśāḥ samuccīyante naca"(nu)ātmā vai putranāmāsīt'; ityādivacanātpitāputrayoḥ satyapyaikye 'nusandhānaṃ nāstīti kathaṃ tadvayāpakamityata āha- yadīti ... yadyekatā svataḥ
3.2.139cd
न्यायसुधा: तर्ह्यनुसन्धानवन्त इति सम्बन्धः अयं भावः वास्तवस्यैक्यस्यानुसन्धानं व्यापकमभिमतं न तूपचरितस्य नचाभिमतस्य व्यभिचारो ऽस्ति पितापुत्रैक्यं तूपचरितमेवेति न तत्र व्यभिचारो दोषायेति स्वतो वस्तुतः 9,427 यद्वा परमेश्वरांशत्वहेतुरसिद्धश्चेत्याह- जीवांशा इति एतदुक्तं भवति चैतन्यावच्छिन्नांशत्वस्यानुसन्धानं व्यापकमर्जुनादिषु दृष्टम् तच्च परमेश्वरजीवयोर्नास्तीत्युपपादितम् व्यापकाभावे च व्याप्याभावो ऽवश्यम्भावी नच चैतन्यव्यावृत्तिर्युक्तेत्यंशत्वमेव व्यावर्तते तथाच प्रयोगः जीवेश्वरौ न चेतनत्वे सत्यंशांशिनौ परस्परानुसन्धानशून्यत्वात् यथा घटपटौ यथा चेन्द्रार्जुनाविति ननु पितापुत्रयोरंशांशिभावे सत्यप्यनुसन्धानं नास्तीति कथं तत्तस्य व्यापकमित्यत आह- यदीति एकता एकदेशतारूपांशता पितापुत्रयोरंशाशिभावो नैकदेशतादिरूप इति भावः नन्वनुसन्धानाभावेनांशत्वव्यावृत्तावंशाधिकरणविरोधः स्यात् न स्यात् अंशशब्दो हि तदेकदेशार्थस्तत्सदृशाद्यर्थश्च तत्र (तच्च) द्वितीयमंशत्वमंशाधिकरणप्रतिपाद्यं न निराक्रियते तस्यानैकान्त्यप्रसङ्गेन परेण हेतूकर्तुमशक्यत्वात् आद्यस्यासिद्धिव्युत्पादने न को ऽपि दोषः 9,429 नन्विन्द्रिदीनामनुसन्धानसद्भावे कथमिन्द्रानभिमतं खाण्डववनदाहादिकमर्जुनः कृतत्वात् कथं चेन्द्रो ऽर्जुनानभिमतं दहनशमनादिकम् नहि हस्तादावनुसन्धाने सतीदं दृष्टमित्यत आह- अंशिन इति अंशिनो ऽशेषसन्धानमत्यल्पस्यापि विद्यते
nyāyasudhā: tarhyanusandhānavanta iti sambandhaḥ ayaṃ bhāvaḥ vāstavasyaikyasyānusandhānaṃ vyāpakamabhimataṃ na tūpacaritasya nacābhimatasya vyabhicāro 'sti pitāputraikyaṃ tūpacaritameveti na tatra vyabhicāro doṣāyeti svato vastutaḥ 9,427 yadvā parameśvarāṃśatvaheturasiddhaścetyāha- jīvāṃśā iti etaduktaṃ bhavati caitanyāvacchinnāṃśatvasyānusandhānaṃ vyāpakamarjunādiṣu dṛṣṭam tacca parameśvarajīvayornāstītyupapāditam vyāpakābhāve ca vyāpyābhāvo 'vaśyambhāvī naca caitanyavyāvṛttiryuktetyaṃśatvameva vyāvartate tathāca prayogaḥ jīveśvarau na cetanatve satyaṃśāṃśinau parasparānusandhānaśūnyatvāt yathā ghaṭapaṭau yathā cendrārjunāviti nanu pitāputrayoraṃśāṃśibhāve satyapyanusandhānaṃ nāstīti kathaṃ tattasya vyāpakamityata āha- yadīti ekatā ekadeśatārūpāṃśatā pitāputrayoraṃśāśibhāvo naikadeśatādirūpa iti bhāvaḥ nanvanusandhānābhāvenāṃśatvavyāvṛttāvaṃśādhikaraṇavirodhaḥ syāt na syāt aṃśaśabdo hi tadekadeśārthastatsadṛśādyarthaśca tatra (tacca) dvitīyamaṃśatvamaṃśādhikaraṇapratipādyaṃ na nirākriyate tasyānaikāntyaprasaṅgena pareṇa hetūkartumaśakyatvāt ādyasyāsiddhivyutpādane na ko 'pi doṣaḥ 9,429 nanvindridīnāmanusandhānasadbhāve kathamindrānabhimataṃ khāṇḍavavanadāhādikamarjunaḥ kṛtatvāt kathaṃ cendro 'rjunānabhimataṃ dahanaśamanādikam nahi hastādāvanusandhāne satīdaṃ dṛṣṭamityata āha- aṃśina iti aṃśino 'śeṣasandhānamatyalpasyāpi vidyate
3.2.140
भुवि जातेन चांशेन सुखदुःखादि तद्गतम् अनुभूयते विशेषस्तु कश्चिदीशकृतो भवेत्
bhuvi jātena cāṃśena sukhaduḥkhādi tadgatam anubhūyate viśeṣastu kaścidīśakṛto bhavet
3.2.141ab
न्यायसुधा: अत्यल्पस्याप्यंशिनोंशगताशेषानुसन्धानं विद्यत एव तथापि कश्चिद्विशेषोंऽशानभिमतकरणादिः शकृतो भवत् अंशकीर्त्याद्यथर्मीश्वरप्रेरितेनांशिना क्रियत इत्यर्थः अल्पस्यापीति स्वरूपसङ्कीर्तनम् भुवि जातेनांशेन चांशिगतं सुखदुःखाद्येवानुभूयते नतु सर्वम् सत्यप्यैक्ये कश्चित्सर्वाननुसन्धानरूपो विशेषस्तु ईशकृतो भवेत् भूम्याद्यपकृष्टदेशं गर्भवासाद्यवस्थां मानुषान्नोपभोगादिकं च निमित्तीकृत्येश्वरेण क्रियते अतोंऽशस्यांशनभिमतकरणादिकं युज्यते न ह्यशेषानुसन्धानमस्माभिश्चेतनैक्यादेर्व्यापकमुक्तम् किन्त्वनुसन्धानमात्रमिति भावः 9,431 नन्वीश्वरो ऽपि कथं स्वानभितं कारयति कथं चाभिन्ने ऽनुसन्धानं प्रतिबध्नातीत्यत आह- ईशस्येति ईशस्याचिन्त्यशक्तित्वान्नाशक्यं क्वापि विद्यते
nyāyasudhā: atyalpasyāpyaṃśinoṃśagatāśeṣānusandhānaṃ vidyata eva tathāpi kaścidviśeṣoṃ'śānabhimatakaraṇādiḥ śakṛto bhavat aṃśakīrtyādyatharmīśvarapreritenāṃśinā kriyata ityarthaḥ alpasyāpīti svarūpasaṅkīrtanam bhuvi jātenāṃśena cāṃśigataṃ sukhaduḥkhādyevānubhūyate natu sarvam satyapyaikye kaścitsarvānanusandhānarūpo viśeṣastu īśakṛto bhavet bhūmyādyapakṛṣṭadeśaṃ garbhavāsādyavasthāṃ mānuṣānnopabhogādikaṃ ca nimittīkṛtyeśvareṇa kriyate atoṃ'śasyāṃśanabhimatakaraṇādikaṃ yujyate na hyaśeṣānusandhānamasmābhiścetanaikyādervyāpakamuktam kintvanusandhānamātramiti bhāvaḥ 9,431 nanvīśvaro 'pi kathaṃ svānabhitaṃ kārayati kathaṃ cābhinne 'nusandhānaṃ pratibadhnātītyata āha- īśasyeti īśasyācintyaśaktitvānnāśakyaṃ kvāpi vidyate
3.2.141cd
न्यायसुधा: दृश्यन्ते खल्वघटितं घटयन्त्येश्वरशक्त्या प्रेरिताः कामक्रोधादिपरवशा ऐहिकामुष्मिकदुःखहेतुं स्वशिरश्छेदं पातकं च कुर्वाणा इत्याशयः नन्वेवं तर्हि मयापि शक्यते वक्तुम् यथाजुनस्यैक्ये सत्यपीन्द्रगताशेषानुसन्धानमचिन्त्यया ईशशक्त्या प्रतिबद्धयते तथा जीवपरमात्मनोरभेदे ऽपि तयैवानुसन्धानप्रतिबन्धो भविष्यति अपकृष्टदेशादिकमिव देहाद्युपाधयो निमित्ततामापत्स्यन्ते तथा चानुसन्धानाभावादैक्याभाव इत्यनुपपन्नम् अनुसन्धानस्यैक्यव्यापकत्वं चासति प्रतिबन्ध इति कल्प्यत इत्यत आह- सेति सेशतानुपपन्नैव यदि जीवैकतास्य हि
nyāyasudhā: dṛśyante khalvaghaṭitaṃ ghaṭayantyeśvaraśaktyā preritāḥ kāmakrodhādiparavaśā aihikāmuṣmikaduḥkhahetuṃ svaśiraśchedaṃ pātakaṃ ca kurvāṇā ityāśayaḥ nanvevaṃ tarhi mayāpi śakyate vaktum yathājunasyaikye satyapīndragatāśeṣānusandhānamacintyayā īśaśaktyā pratibaddhayate tathā jīvaparamātmanorabhede 'pi tayaivānusandhānapratibandho bhaviṣyati apakṛṣṭadeśādikamiva dehādyupādhayo nimittatāmāpatsyante tathā cānusandhānābhāvādaikyābhāva ityanupapannam anusandhānasyaikyavyāpakatvaṃ cāsati pratibandha iti kalpyata ityata āha- seti seśatānupapannaiva yadi jīvaikatāsya hi
3.2.141ef
न्यायसुधा: सा अघटितघटनारूपा अस्य परमात्मनः भवेदेतद्यदि भवन्मते परमात्मनो ऽचिन्त्यशक्तिमत्तारूपेशता भवेत्(स्यात्) जीवेनाभिन्नस्य सेशतैवानुपपन्ना कुतस्तयानुसन्धानप्रतिबन्धकल्पनादिकमिति हिशब्देन यो जीवेनाभिन्नो नासावचिन्त्यशक्तिरूपेशतोपेतो यथा देवदत्त इति व्याप्तिं सूचयति जीवेनैकीभूतो ऽपि परमात्मास्त्वीशतोपेतः किं विपक्षे बाधकमित्यत आह- अनीशस्येति अनीशस्येशतेत्येव विरुद्धं सर्वमानतः
nyāyasudhā: sā aghaṭitaghaṭanārūpā asya paramātmanaḥ bhavedetadyadi bhavanmate paramātmano 'cintyaśaktimattārūpeśatā bhavet(syāt) jīvenābhinnasya seśataivānupapannā kutastayānusandhānapratibandhakalpanādikamiti hiśabdena yo jīvenābhinno nāsāvacintyaśaktirūpeśatopeto yathā devadatta iti vyāptiṃ sūcayati jīvenaikībhūto 'pi paramātmāstvīśatopetaḥ kiṃ vipakṣe bādhakamityata āha- anīśasyeti anīśasyeśatetyeva viruddhaṃ sarvamānataḥ
3.2.142
न्यायसुधा: जीवस्तावदनीश इत्यनुभवसिद्धम् तदभेदे परमात्माप्यनीश इत्युक्तमेव तथाच अनीशस्येशतास्त्विति शङ्कितं स्यात् एतच्च सर्वप्रमाणैर्विरुद्धं स्वव्याहतं च न चैवंविधमनुन्मत्तः शङ्कते शङ्काया एवानुदये कुतो बाधकोपन्यासावसर इत्येवशब्दः(ब्दार्थः) 9,432 स्यादेतत् सेशतानुपपन्नैवेति तर्को ऽनुमानं वा नाद्यः ऐक्यस्य श्रुतिसिद्धत्वेन विपर्ययपर्यवसानानुपपत्तेः न द्वितीयः जीवैकताया भवतामसिद्धत्वात् यदि पदवैयर्थ्याच्चेति मैवम् यस्य जीवैक्यं सिद्धं (स्यात्) तस्यानीशताविषयस्वार्थानुमानापादनस्याभिमतत्वात् तर्कपक्षे ऽपि न दोषः श्रुतीनामैक्यपरत्वाभावादित्याशयवानाह- ईशत्वेनैवेति ईशत्वेनैव विज्ञातमनीशत्वेन चेच्छ्रुतिः अनीशत्वेन विज्ञातमीशत्वेनाथवा दिशेत्
nyāyasudhā: jīvastāvadanīśa ityanubhavasiddham tadabhede paramātmāpyanīśa ityuktameva tathāca anīśasyeśatāstviti śaṅkitaṃ syāt etacca sarvapramāṇairviruddhaṃ svavyāhataṃ ca na caivaṃvidhamanunmattaḥ śaṅkate śaṅkāyā evānudaye kuto bādhakopanyāsāvasara ityevaśabdaḥ(bdārthaḥ) 9,432 syādetat seśatānupapannaiveti tarko 'numānaṃ vā nādyaḥ aikyasya śrutisiddhatvena viparyayaparyavasānānupapatteḥ na dvitīyaḥ jīvaikatāyā bhavatāmasiddhatvāt yadi padavaiyarthyācceti maivam yasya jīvaikyaṃ siddhaṃ (syāt) tasyānīśatāviṣayasvārthānumānāpādanasyābhimatatvāt tarkapakṣe 'pi na doṣaḥ śrutīnāmaikyaparatvābhāvādityāśayavānāha- īśatvenaiveti īśatvenaiva vijñātamanīśatvena cecchrutiḥ anīśatvena vijñātamīśatvenāthavā diśet
3.2.143ab
उपजीव्यविरोधेन नैव मानत्वमेष्यति
upajīvyavirodhena naiva mānatvameṣyati
3.2.143cd
न्यायसुधा: त्रैविध्यं खल्वत्र सम्भवति काचित् श्रुतिः प्रमाणान्तरेण ईशत्वेनैव विज्ञातं परमात्मानमुद्दिश्य अनीशत्वेन प्रमितानीशत्वजीवभावेन आदिशेत् काचिदनीशत्वेन प्रमितं जीवमुद्दिश्य ईशत्वेन प्रमितेशभावपरमात्मत्वेन उपदिशेत् काचिदुभावपि तथा प्रमितावुद्दिश्यैक्यमुपदिशेदिति सर्वथाप्युजीव्यविरोधप्रसङ्गेन नैक्ये प्रामाण्यमश्नुत इति यदत्र वक्तव्यं तत्"कथं ब्रह्मेति तज्ज्ञेयमऽ; इत्यादिना वक्ष्यते चेच्छतिरिति द्वितीयार्धे ऽपि ग्राह्यम् आदिशेदिति प्रथामार्धे ऽपि तृतीयः प्रकारो ऽप्यध्याहार्यः तर्हीतिपदमुपजीव्येत्यतः पूर्वम् 9,435 ननु परमात्मनो ऽघटिथघटनस्वरूपया शक्त्यैवेशतानीशतयोः (विरुद्धयोरपि) एकत्र समावेशो भविष्यति तत्कथमुपजीव्यविरोध इत्यत आह- अत एवेति अत एवेशतासिद्धेर्न किञ्चिच्छक्यमस्य च
nyāyasudhā: traividhyaṃ khalvatra sambhavati kācit śrutiḥ pramāṇāntareṇa īśatvenaiva vijñātaṃ paramātmānamuddiśya anīśatvena pramitānīśatvajīvabhāvena ādiśet kācidanīśatvena pramitaṃ jīvamuddiśya īśatvena pramiteśabhāvaparamātmatvena upadiśet kācidubhāvapi tathā pramitāvuddiśyaikyamupadiśediti sarvathāpyujīvyavirodhaprasaṅgena naikye prāmāṇyamaśnuta iti yadatra vaktavyaṃ tat"kathaṃ brahmeti tajjñeyam'; ityādinā vakṣyate cecchatiriti dvitīyārdhe 'pi grāhyam ādiśediti prathāmārdhe 'pi tṛtīyaḥ prakāro 'pyadhyāhāryaḥ tarhītipadamupajīvyetyataḥ pūrvam 9,435 nanu paramātmano 'ghaṭithaghaṭanasvarūpayā śaktyaiveśatānīśatayoḥ (viruddhayorapi) ekatra samāveśo bhaviṣyati tatkathamupajīvyavirodha ityata āha- ata eveti ata eveśatāsiddherna kiñcicchakyamasya ca
3.2.144
न्यायसुधा: जीवैक्यादेवेत्यर्थः ईशता उक्तरूपा शक्तिः किञ्चित् ईशतानीशतयोरेकत्रावस्थानम् अस्य च परमात्मनो ऽपि जीवैक्येनेशताभावानुमानमशक्यम् ईशतायाः"परास्य शक्तिःऽ; इत्यादिश्रुतिसिद्धत्वात् किञ्च जीवैक्ये ऽपि भेदस्य विद्यमानत्वादीशतोपपद्यत इत्याशङ्कां परिहरन् तर्हि कियती सीमा परमात्मशक्त्याघटितघटनकल्पनस्येति मन्देन जिज्ञासिते सत्याह- ईशत्व इति ईशत्वे ऽनीशभेदेन श्रुत्या सम्यक् प्रकाशिते अयुक्तमपि चान्यत्र युक्तं भवति तद्बलात्
nyāyasudhā: jīvaikyādevetyarthaḥ īśatā uktarūpā śaktiḥ kiñcit īśatānīśatayorekatrāvasthānam asya ca paramātmano 'pi jīvaikyeneśatābhāvānumānamaśakyam īśatāyāḥ"parāsya śaktiḥ'; ityādiśrutisiddhatvāt kiñca jīvaikye 'pi bhedasya vidyamānatvādīśatopapadyata ityāśaṅkāṃ pariharan tarhi kiyatī sīmā paramātmaśaktyāghaṭitaghaṭanakalpanasyeti mandena jijñāsite satyāha- īśatva iti īśatve 'nīśabhedena śrutyā samyak prakāśite ayuktamapi cānyatra yuktaṃ bhavati tadbalāt
3.2.145
अतो ऽन्यत्रापि यद् दृष्टं तदीशेनैव कल्प्यते श्रुत्याभासाप्तमपि नहीशत्वपरिपन्थि यत्
ato 'nyatrāpi yad dṛṣṭaṃ tadīśenaiva kalpyate śrutyābhāsāptamapi nahīśatvaparipanthi yat
3.2.146
न्यायसुधा: अत्रानीशभेदेनाङ्गीकृतेनैवेशत्वं श्रुत्या सम्यक् प्रकाशितं भवतीति वदता श्रुतिविरोधः परिहृतः तथाहि यदि जीवपरमात्मैक्यं तात्त्विकं तदा निरवकाशानुमानविरुद्धा श्रुतिरुपचरितार्था भवन्ती नेशत्वं व्यवस्थापयेदिति सुस्थः स्वार्थानुमानप्रसङ्ग इति सम्यगनीशभेदेन न तु भेदमात्रेणेति वा तथाच भेदेनेशतोपपत्स्यत इति निरस्तम् अनीशताहेतोः अभेदस्य विद्यमानत्वात् किमभेदेनानीशतास्तु उत भेदेन मा भूदिति सन्देहानिवारणात् अन्यत्र ईश्वरात् अयुक्तं परस्परपरिहारेण वर्तमानमपि युक्तं भवति ईश्वर इति शेषः तद्बलात् ईशत्वबलात् दृष्टमिति अत्रापि सम्बद्धयते 9,436 अतः परमेश्वरात् ईशेनेति भावप्रधानो निर्देशः कल्प्यते युक्ततयेति शेषः उक्तस्यापवादः श्रुतीति आभासत्वं च वस्तुवृत्तशपेक्षया हीति तत्रोपपत्तिः 9,437 अयमर्थः यत्क्वचिद्विरुद्धमिव प्रतीयमानमपीश्वरे तदितरत्र वा प्रमाणसिद्धमीश्वरैश्वर्यविरोधि च न भवति यथाणुत्वमहत्त्वयौगपद्यादि, यथा वारऽजुनादीनामशेषानुसन्धानाभावः तत्सर्वमीश्वरैश्वर्यबलेन घटत इत्यङ्गीकार्यम् नतु निराकार्यम् यत्पुनरप्रमितं तदीश्वरैश्वर्याविरुद्धमपि न कल्पनीयम् शशविषाणादिकल्पनापत्तेः यच्च प्रमितमपि ईश्वरैश्वर्यविरोधि तन्न कल्पनीयमेव कल्पकविघातकत्वम् किन्तु तस्य प्रमाणस्य यथायोगमाभासत्वं वणर्नीयम् यथा प्रकृतमिति 9,438 "अनीशस्येशतेत्येव विरुद्धं सर्वमानतःऽ; इत्युक्तम् तदुपपादयितुं स्मृतिमेव पठति- ईश इति ईशो ऽनीशो जगन्मिथ्या दुःखी मुक्तो भिदा नहि इति प्रतिज्ञाव्याघातः सर्वदोषाधिकाधिकः
nyāyasudhā: atrānīśabhedenāṅgīkṛtenaiveśatvaṃ śrutyā samyak prakāśitaṃ bhavatīti vadatā śrutivirodhaḥ parihṛtaḥ tathāhi yadi jīvaparamātmaikyaṃ tāttvikaṃ tadā niravakāśānumānaviruddhā śrutirupacaritārthā bhavantī neśatvaṃ vyavasthāpayediti susthaḥ svārthānumānaprasaṅga iti samyaganīśabhedena na tu bhedamātreṇeti vā tathāca bhedeneśatopapatsyata iti nirastam anīśatāhetoḥ abhedasya vidyamānatvāt kimabhedenānīśatāstu uta bhedena mā bhūditi sandehānivāraṇāt anyatra īśvarāt ayuktaṃ parasparaparihāreṇa vartamānamapi yuktaṃ bhavati īśvara iti śeṣaḥ tadbalāt īśatvabalāt dṛṣṭamiti atrāpi sambaddhayate 9,436 ataḥ parameśvarāt īśeneti bhāvapradhāno nirdeśaḥ kalpyate yuktatayeti śeṣaḥ uktasyāpavādaḥ śrutīti ābhāsatvaṃ ca vastuvṛttaśapekṣayā hīti tatropapattiḥ 9,437 ayamarthaḥ yatkvacidviruddhamiva pratīyamānamapīśvare taditaratra vā pramāṇasiddhamīśvaraiśvaryavirodhi ca na bhavati yathāṇutvamahattvayaugapadyādi, yathā vār'junādīnāmaśeṣānusandhānābhāvaḥ tatsarvamīśvaraiśvaryabalena ghaṭata ityaṅgīkāryam natu nirākāryam yatpunarapramitaṃ tadīśvaraiśvaryāviruddhamapi na kalpanīyam śaśaviṣāṇādikalpanāpatteḥ yacca pramitamapi īśvaraiśvaryavirodhi tanna kalpanīyameva kalpakavighātakatvam kintu tasya pramāṇasya yathāyogamābhāsatvaṃ vaṇarnīyam yathā prakṛtamiti 9,438 "anīśasyeśatetyeva viruddhaṃ sarvamānataḥ'; ityuktam tadupapādayituṃ smṛtimeva paṭhati- īśa iti īśo 'nīśo jaganmithyā duḥkhī mukto bhidā nahi iti pratijñāvyāghātaḥ sarvadoṣādhikādhikaḥ
3.2.147a
इति हि ब्रह्मतर्कोक्तिर्
iti hi brahmatarkoktir
3.2.147b
न्यायसुधा: द्विविधो हि प्रतिज्ञाविरोधः प्रमाणस्ववाक्यविरोधभेदात् तत्रेशो ऽनीशो दुःखी मुक्त इति स्ववाक्यविरोधस्योदाहरणद्वयम् जगन्मिथ्या भिदा न हीति प्रमाणविरोधस्य 9,439 यद्वेशो ऽनीशो दुःखी मुक्त इति स्ववाक्यविरोधोदाहरणे जगन्मिथ्येति स्वन्यायविरोधस्य जगतो मिथ्यात्वे तन्न्यायेन मिथ्यात्वस्यापि मिथ्यात्वापत्त्या सत्यत्वप्रसङ्गात् भिदा न हीति स्वक्रियाविरोधस्य अनया हि प्रतिज्ञाक्रियया साध्यधर्मधर्मिणोर्भेदस्तावत्प्राप्यत इति सर्वदोषेष्वधिकाधिको ऽत्यन्ताधिकः स्मृत्युदाहरणस्य साध्यमाह- अतिहेयमिति ... अतिहेयमतो ऽखिलैः बुभूषुभिर्मतमिदं जीवेशाभेदवादिनः
nyāyasudhā: dvividho hi pratijñāvirodhaḥ pramāṇasvavākyavirodhabhedāt tatreśo 'nīśo duḥkhī mukta iti svavākyavirodhasyodāharaṇadvayam jaganmithyā bhidā na hīti pramāṇavirodhasya 9,439 yadveśo 'nīśo duḥkhī mukta iti svavākyavirodhodāharaṇe jaganmithyeti svanyāyavirodhasya jagato mithyātve tannyāyena mithyātvasyāpi mithyātvāpattyā satyatvaprasaṅgāt bhidā na hīti svakriyāvirodhasya anayā hi pratijñākriyayā sādhyadharmadharmiṇorbhedastāvatprāpyata iti sarvadoṣeṣvadhikādhiko 'tyantādhikaḥ smṛtyudāharaṇasya sādhyamāha- atiheyamiti ... atiheyamato 'khilaiḥ bubhūṣubhirmatamidaṃ jīveśābhedavādinaḥ
3.2.148
-द् न्यायसुधा: इदम् ईशस्यानीशत्वम् ईशत्वेनेशभेदेनेत्यादिनोक्ते ऽर्थे स्मृतिमप्याह- नायुक्तमिति नायुक्तमीशितुः किञ्चिदीशत्वस्याविरोधि यत् यदीशित्वविरोधि स्यात् तदेवायुक्तमञ्जसा
-d nyāyasudhā: idam īśasyānīśatvam īśatveneśabhedenetyādinokte 'rthe smṛtimapyāha- nāyuktamiti nāyuktamīśituḥ kiñcidīśatvasyāvirodhi yat yadīśitvavirodhi syāt tadevāyuktamañjasā
3.2.149
ईशित्वस्याविरोधेन योजयित्वाखिलाः प्रमाः सिद्धेशित्वेन चायुक्तमपि हीशे न योजयेत्
īśitvasyāvirodhena yojayitvākhilāḥ pramāḥ siddheśitvena cāyuktamapi hīśe na yojayet
3.2.150a
मानतः प्राप्तमखिलं नामानं योजयेत् क्वचित् इति हि ब्रह्मतर्कोक्तिर्
mānataḥ prāptamakhilaṃ nāmānaṃ yojayet kvacit iti hi brahmatarkoktir
3.2.150d
-च् न्यायसुधा: यस्मान्नायुक्तमीशतुः किञ्चिदित्यादि तस्मादीत्वस्याविरोधेनेत्यादि सिद्धमीशत्वं यस्यासौ तथोक्तः तेनेशेन संयोज्जयेत् ईश्वरे ऽस्तीति जानीयात् अपिपदादन्येनापि सिद्धेनेशत्वेन निमित्तेनेति वा स्मृत्युदाहरणस्य प्रयोजनमाह- अत इति ... अतो युक्तमिहोदितम्
-c nyāyasudhā: yasmānnāyuktamīśatuḥ kiñcidityādi tasmādītvasyāvirodhenetyādi siddhamīśatvaṃ yasyāsau tathoktaḥ teneśena saṃyojjayet īśvare 'stīti jānīyāt apipadādanyenāpi siddheneśatvena nimitteneti vā smṛtyudāharaṇasya prayojanamāha- ata iti ... ato yuktamihoditam
3.2.151
न्यायसुधा: तस्मादत्यन्तभिन्न एव ब्रह्मणा जीव इति स्थितम् इति श्रीमन्न्यायसुधायां उपमाधिकरणम् 9,440 [======= ज्न्य्स्_3,2.विइ: अरूपाधिकरणम् =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अरूपाधिकरणम् ओं अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ओं अत्राधिकरणे प्रथमसूत्रेण ब्रह्मणो रूपराहित्यमुपपाद्य प्रकाशवच्चावैयर्थ्यमिति (द्वितीय)सूत्रेण रूपवत्त्वविषयाणां श्रुतीनां वैयर्थ्यमाशङ्कय विलक्षणरूपवत्त्वाङ्गीकारेण परिहृतम् विलक्षणरूपवत्त्वं च,"आह च तन्मात्रमऽ"दर्शयति चाथो ऽपि स्मर्यतेऽ; इति सूत्रद्वयेन समर्थितमिति भाष्येण प्रतीयते तदनुपपन्नम् अन्ततो रूपवत्त्वाङ्गीकारे ऽरूपवदेव हि तदित्यस्यावक्तव्यत्वापातात् प्रयोजनाभावाच्चास्य विचारस्येत्यतश्चतुःसूत्र्यास्तात्पर्यमाह- स चेति अरूपवद् एव हि तत्प्रधानत्वात् ब्ब्स्_3,2.14 स चाप्राकृतरूपत्वादरूपः स्वगुणशत्मकम् रूपमस्य शिरःपाणिपादाद्यात्मकमिष्यते
nyāyasudhā: tasmādatyantabhinna eva brahmaṇā jīva iti sthitam iti śrīmannyāyasudhāyāṃ upamādhikaraṇam 9,440 [======= jnys_3,2.vii: arūpādhikaraṇam =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ arūpādhikaraṇam oṃ arūpavadeva hi tatpradhānatvāt oṃ atrādhikaraṇe prathamasūtreṇa brahmaṇo rūparāhityamupapādya prakāśavaccāvaiyarthyamiti (dvitīya)sūtreṇa rūpavattvaviṣayāṇāṃ śrutīnāṃ vaiyarthyamāśaṅkaya vilakṣaṇarūpavattvāṅgīkāreṇa parihṛtam vilakṣaṇarūpavattvaṃ ca,"āha ca tanmātram'"darśayati cātho 'pi smaryate'; iti sūtradvayena samarthitamiti bhāṣyeṇa pratīyate tadanupapannam antato rūpavattvāṅgīkāre 'rūpavadeva hi tadityasyāvaktavyatvāpātāt prayojanābhāvāccāsya vicārasyetyataścatuḥsūtryāstātparyamāha- sa ceti arūpavad eva hi tatpradhānatvāt bbs_3,2.14 sa cāprākṛtarūpatvādarūpaḥ svaguṇaśatmakam rūpamasya śiraḥpāṇipādādyātmakamiṣyate
3.2.152ab
न्यायसुधा: स परमात्मा प्रकृतिशब्दो ऽन्येषामपि तत्त्वानामुपलक्षकः अप्राकृतरूपत्वात् प्राकृतरूपरहितत्वात् गुणात्मकमित्युक्ते सत्त्वादीनां प्रतीतिः स्यात् तन्निरासार्थं स्वशब्दः ये परमात्मनः स्वरूपभूता गुणा आनन्दाद्यास्तदात्मकमिति रूपशब्देन च शुक्लादिगुणप्रतीतिः स्यात् अतः शिरःपाणीति विवरणं कृतम् अतो रूपवांश्चेति शेषः विचारप्रयोजनं दर्शयति- अत इति 9,441 अतो नानित्यता नैव श्रुतिद्वयविरोधिता
nyāyasudhā: sa paramātmā prakṛtiśabdo 'nyeṣāmapi tattvānāmupalakṣakaḥ aprākṛtarūpatvāt prākṛtarūparahitatvāt guṇātmakamityukte sattvādīnāṃ pratītiḥ syāt tannirāsārthaṃ svaśabdaḥ ye paramātmanaḥ svarūpabhūtā guṇā ānandādyāstadātmakamiti rūpaśabdena ca śuklādiguṇapratītiḥ syāt ataḥ śiraḥpāṇīti vivaraṇaṃ kṛtam ato rūpavāṃśceti śeṣaḥ vicāraprayojanaṃ darśayati- ata iti 9,441 ato nānityatā naiva śrutidvayavirodhitā
3.2.152c
न्यायसुधा: अनित्यता जन्ममरणवत्ता नापि सौन्दर्याद्यभाव इति च द्रष्टव्यम् तथाच तस्मिन्भक्तिरुपपन्नेति शेषः 9,442f. यद्यपि परमात्मनो रूपं कथं तर्हि तस्य प्रसिद्धवैलक्षण्यमात्रेणारूपत्वव्यवहार इत्याशङ्कापरिहारार्थत्वेन प्रकाशवदिति सूत्रावयवो भाष्ये व्याख्यातः इदानीं यदीश्वररूपं लोकविलक्षणं तदा तत्र रूपशब्द(प्र)वृत्तिर्दुर्घटा स्यात् सम्बन्धग्रहणानुपपत्तेः तथाच रूपवत्त्वश्रुतीनां वैयर्थ्यं दुष्परिहरमित्याशङ्कापरिहारार्थत्वेनापि व्याचष्टे- यथा हीति यथा हि तैजसस्यैव प्रकाशस्योज्खितावपि आत्मैव ज्योतिरित्याह जीवस्येशं श्रुतिस्तथा
nyāyasudhā: anityatā janmamaraṇavattā nāpi saundaryādyabhāva iti ca draṣṭavyam tathāca tasminbhaktirupapanneti śeṣaḥ 9,442f. yadyapi paramātmano rūpaṃ kathaṃ tarhi tasya prasiddhavailakṣaṇyamātreṇārūpatvavyavahāra ityāśaṅkāparihārārthatvena prakāśavaditi sūtrāvayavo bhāṣye vyākhyātaḥ idānīṃ yadīśvararūpaṃ lokavilakṣaṇaṃ tadā tatra rūpaśabda(pra)vṛttirdurghaṭā syāt sambandhagrahaṇānupapatteḥ tathāca rūpavattvaśrutīnāṃ vaiyarthyaṃ duṣpariharamityāśaṅkāparihārārthatvenāpi vyācaṣṭe- yathā hīti yathā hi taijasasyaiva prakāśasyojkhitāvapi ātmaiva jyotirityāha jīvasyeśaṃ śrutistathā
3.2.153
-f न्यायसुधा: तैजसस्यैव प्रकाशस्येत्येतत्तैजस एव हि सौरादिरालोकः प्रकाशशब्दवाच्यः प्रसिद्धस्तस्येति व्याख्येयम् उज्खितावपि परमेश्वरस्य तत्त्वाभावे ऽपीति यावत् आत्मैवास्य ज्योतिर्भवति इति श्रुतिर्जीवस्येशं प्रकाशमाहेत्यर्थः तथा लोकविलक्षणे ऽपि भगवद्रूपे रूपशब्दप्रवृत्तिर्युक्तेति शेषः उपपत्तिस्तु"परमतेऽ; इत्यत्र वक्षमाणात्रा(प्य)नुसन्देयेति 9,443f. नन्वेतदधिकरणं"अत एव च(चोपमा)ऽ; इति सूत्रात्पूर्वम् तत्कथं पश्चाद्वयाख्यानम् उच्यते अत एवे(चे)ति सूत्रं"न स्थानतो ऽपिऽ; इत्यधिकरणेन सङ्गतमिति ज्ञापनाय क्रमभेदः तत्सिद्धा(मर्)थमुपजीव्य पूर्वपक्षोत्थानात् तथाच भाष्यम्"यस्मादेवमऽ; इत्यादि अत्रापि"ईशरूपेषुऽ; इत्यादि अथ तदनन्तरमेव किन्न कृतमरूपवत्त्वाधिकरणार्थस्यात एव चेति सूत्रार्थं प्रति हेतुत्वेनोपोद्घातलक्षणया सङ्गत्या वर्णितस्याव्यवधायकत्वात् हेतुत्वमपि प्रपञ्चयितुमाचार्येण"स चाप्रकृतरूपत्वादिति चशब्दो निबद्धः कालत्रये ऽप्यशरीरात्परमात्मनो जीवस्यात्यन्ताभेद एव ह्युपपन्न इति इति अरूपाधिकरणम् 9,444 [======= ज्न्य्स्_3,2.विइइ: वृद्धिह्रासाधिकरणम् =======] अथ वृद्धिह्रासाधिकरणम् ओं वृद्धिह्रासभाक्त्वमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवम् ओं यदर्थं भगवन्महिमात्रोच्यते सा भक्तिः पुरुषेषु तारतम्येन तिष्ठतीत्येतदिहोपपाद्यते तथाहि अस्ति भक्तेर्वृद्धिह्रासभाक्त्व(मिति)म् कुतः ब्रह्मादीनामस्मदादीनां च भक्तत्वेऽन्तर्भावात् एवं भक्तितारतम्येऽङ्गीकृते एवेश्वरस्योभयान्प्रति सामञ्जस्यसम्भवादिति तदेतदसङ्गतम् युक्तेः प्रतिज्ञातार्थेन सह स्म्बन्धाप्रतीतेरि(त्यत)ति तत्र आह तद्भक्तीति 9,445 वृद्धिह्रासभाक्त्वम् अन्तर्भावाद् उभयसामञ्जस्याद् एवम् ब्ब्स्_3,2.20 तद्भक्तितारतम्येन तारतम्यं विमुक्तिगम् ब्रह्मादीनां च सर्वेषामानन्दादेर्यथाक्रमम्
-f nyāyasudhā: taijasasyaiva prakāśasyetyetattaijasa eva hi saurādirālokaḥ prakāśaśabdavācyaḥ prasiddhastasyeti vyākhyeyam ujkhitāvapi parameśvarasya tattvābhāve 'pīti yāvat ātmaivāsya jyotirbhavati iti śrutirjīvasyeśaṃ prakāśamāhetyarthaḥ tathā lokavilakṣaṇe 'pi bhagavadrūpe rūpaśabdapravṛttiryukteti śeṣaḥ upapattistu"paramate'; ityatra vakṣamāṇātrā(pya)nusandeyeti 9,443f. nanvetadadhikaraṇaṃ"ata eva ca(copamā)'; iti sūtrātpūrvam tatkathaṃ paścādvayākhyānam ucyate ata eve(ce)ti sūtraṃ"na sthānato 'pi'; ityadhikaraṇena saṅgatamiti jñāpanāya kramabhedaḥ tatsiddhā(mar)thamupajīvya pūrvapakṣotthānāt tathāca bhāṣyam"yasmādevam'; ityādi atrāpi"īśarūpeṣu'; ityādi atha tadanantarameva kinna kṛtamarūpavattvādhikaraṇārthasyāta eva ceti sūtrārthaṃ prati hetutvenopodghātalakṣaṇayā saṅgatyā varṇitasyāvyavadhāyakatvāt hetutvamapi prapañcayitumācāryeṇa"sa cāprakṛtarūpatvāditi caśabdo nibaddhaḥ kālatraye 'pyaśarīrātparamātmano jīvasyātyantābheda eva hyupapanna iti iti arūpādhikaraṇam 9,444 [======= jnys_3,2.viii: vṛddhihrāsādhikaraṇam =======] atha vṛddhihrāsādhikaraṇam oṃ vṛddhihrāsabhāktvamantarbhāvādubhayasāmañjasyādevam oṃ yadarthaṃ bhagavanmahimātrocyate sā bhaktiḥ puruṣeṣu tāratamyena tiṣṭhatītyetadihopapādyate tathāhi asti bhaktervṛddhihrāsabhāktva(miti)m kutaḥ brahmādīnāmasmadādīnāṃ ca bhaktatve'ntarbhāvāt evaṃ bhaktitāratamye'ṅgīkṛte eveśvarasyobhayānprati sāmañjasyasambhavāditi tadetadasaṅgatam yukteḥ pratijñātārthena saha smbandhāpratīteri(tyata)ti tatra āha tadbhaktīti 9,445 vṛddhihrāsabhāktvam antarbhāvād ubhayasāmañjasyād evam bbs_3,2.20 tadbhaktitāratamyena tāratamyaṃ vimuktigam brahmādīnāṃ ca sarveṣāmānandāderyathākramam
3.2.154ab
न्यायसुधा: ब्रह्मादीनां चशब्दादस्मदादीनामित्येवं सर्वेषां यथाक्रमं श्रौतक्रमानतिरेकेण यद्विमुक्तिगमानन्दादेस्तारतम्यं तद्भगवद्भक्तितारतम्येनैव भवतीत्यर्थः एतदुक्तं भवति साधितं तावन्मौक्तस्यानन्दादेः फलस्य भक्तिसाध्यत्वमम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वमिति सूत्रेण तच्चाथात आनन्दस्य मीमांसेत्यादिश्रुत्या तारतम्यवदवगम्यते साध्यतारतम्ये च साधनतारतम्यमावश्यकम् अन्यथा तस्याकस्मिकत्वप्रसङ्गात् फलदातुरीश्वरस्यासामञ्जस्यप्रसक्तेश्च न चैवम् अतोऽस्ति भक्तेर्वृद्धिह्रासभाक्त्वम् इति इति वृद्धिह्रासाधिकरणम् 9,446 [======= ज्न्य्स्_3,2.इx: स्थानविशेषाधिकरणम् =======] अथ स्थानविशेषाधिकरणम् ओं स्थाननिशेषात्प्रकाशादिवत् ओं (ओं उपपत्तेश्च ओं) यद्यप्येतदधिकरणं परमत इत्यतो ऽनन्तरम् तथापि तेनेवानेनापि सङ्गतिरस्य अनेन विषयोपक्षेपात्तेन पूर्वपक्षोपपत्तिदर्शनात् यद्वानेन पूर्वपक्षयुक्त्युत्थानात्तेन विषयोपक्षेपात् तथाहि न ब्रह्मादीनामानन्दस्य तारतम्यमुपपद्यते भगवदानन्दप्रतिबिम्बत्वाभ्युपगमात् बिम्बे च तारतम्याभावस्य न स्थानतो ऽपीत्युक्तत्वात् अन्यथाऽकस्मिकत्वप्रसङ्गादिति यद्वा न ब्रह्मा(द्या)दीनामानन्दो भगवदानन्दप्रतिबिम्बः परस्परं विभिन्न(चित्र)त्वात् बिम्बाभिमते च वैचित्र्याभावादिति अतो ऽत्रेदं विशदयति- प्रतिबिम्बवदिति स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत् ब्ब्स्_3,2.34 प्रतिबिम्बवदप्येषामानन्दो ऽन्यगुणा यथा
nyāyasudhā: brahmādīnāṃ caśabdādasmadādīnāmityevaṃ sarveṣāṃ yathākramaṃ śrautakramānatirekeṇa yadvimuktigamānandādestāratamyaṃ tadbhagavadbhaktitāratamyenaiva bhavatītyarthaḥ etaduktaṃ bhavati sādhitaṃ tāvanmauktasyānandādeḥ phalasya bhaktisādhyatvamambuvadagrahaṇāttu na tathātvamiti sūtreṇa taccāthāta ānandasya mīmāṃsetyādiśrutyā tāratamyavadavagamyate sādhyatāratamye ca sādhanatāratamyamāvaśyakam anyathā tasyākasmikatvaprasaṅgāt phaladāturīśvarasyāsāmañjasyaprasakteśca na caivam ato'sti bhaktervṛddhihrāsabhāktvam iti iti vṛddhihrāsādhikaraṇam 9,446 [======= jnys_3,2.ix: sthānaviśeṣādhikaraṇam =======] atha sthānaviśeṣādhikaraṇam oṃ sthānaniśeṣātprakāśādivat oṃ (oṃ upapatteśca oṃ) yadyapyetadadhikaraṇaṃ paramata ityato 'nantaram tathāpi tenevānenāpi saṅgatirasya anena viṣayopakṣepāttena pūrvapakṣopapattidarśanāt yadvānena pūrvapakṣayuktyutthānāttena viṣayopakṣepāt tathāhi na brahmādīnāmānandasya tāratamyamupapadyate bhagavadānandapratibimbatvābhyupagamāt bimbe ca tāratamyābhāvasya na sthānato 'pītyuktatvāt anyathā'kasmikatvaprasaṅgāditi yadvā na brahmā(dyā)dīnāmānando bhagavadānandapratibimbaḥ parasparaṃ vibhinna(citra)tvāt bimbābhimate ca vaicitryābhāvāditi ato 'tredaṃ viśadayati- pratibimbavaditi sthānaviśeṣātprakāśādivat bbs_3,2.34 pratibimbavadapyeṣāmānando 'nyaguṇā yathā
Adhyāya 3 (cont. 12)
3.2.154c
न्यायसुधा: यद्येप्येषां ब्रह्मादीनामानन्दः प्रतिबिम्बवत् प्रसिद्धप्रतिबिम्बैस्तुल्यं वर्तते भगवदानन्दप्रतिबिम्बो भवतीति यावत् तथापि परस्परं विचित्रो भवतीति शेषः कथम् अन्येषां साधनभूतानामुपाधिगुणानां भक्त्यादीनां वैचित्र्यानतिक्रमेण तत्र दृष्टान्तः प्रतिबिम्बवदिति यथा सूर्यादिप्रतिबिम्बानां सूर्यकान्तजलादिगतायां सूर्यादिबिम्बवैचित्र्याभावे ऽपि सूर्यकान्तादिस्थानगुणवैचित्र्याद्वैचित्र्यं तथेत्यर्थः 9,448 वैचित्र्ये हेत्वन्तरमाह- नारायणेति उपपत्तेश् च ब्ब्स्_3,2.35 नारायणगुणाधीनश्च
nyāyasudhā: yadyepyeṣāṃ brahmādīnāmānandaḥ pratibimbavat prasiddhapratibimbaistulyaṃ vartate bhagavadānandapratibimbo bhavatīti yāvat tathāpi parasparaṃ vicitro bhavatīti śeṣaḥ katham anyeṣāṃ sādhanabhūtānāmupādhiguṇānāṃ bhaktyādīnāṃ vaicitryānatikrameṇa tatra dṛṣṭāntaḥ pratibimbavaditi yathā sūryādipratibimbānāṃ sūryakāntajalādigatāyāṃ sūryādibimbavaicitryābhāve 'pi sūryakāntādisthānaguṇavaicitryādvaicitryaṃ tathetyarthaḥ 9,448 vaicitrye hetvantaramāha- nārāyaṇeti upapatteś ca bbs_3,2.35 nārāyaṇaguṇādhīnaśca
3.2.154d
न्यायसुधा: बिम्बशक्त्या च विचित्र इत्यर्थः स्थानगुणस्य बिम्बसामर्थ्यस्य च प्रयोजकत्वं न्यायविवरणे व्युत्पादितम् अनेनोपपत्तेश्चेति सूत्रं व्याख्यातं भवति बिम्बप्रतिबिम्बयोरैक्यं केचिदिच्छन्ति अतः प्रतिबिम्बत्वं व्याख्या(तं)ति नारायणेति गुण आनन्दः चशब्देन तत्सदृशश्चेति ग्राह्यम् बिम्बाभिन्न एव किन्न भवतीत्यत आह- अत्यल्प इति ... अत्यल्पस्तदपेक्षया
nyāyasudhā: bimbaśaktyā ca vicitra ityarthaḥ sthānaguṇasya bimbasāmarthyasya ca prayojakatvaṃ nyāyavivaraṇe vyutpāditam anenopapatteśceti sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati bimbapratibimbayoraikyaṃ kecidicchanti ataḥ pratibimbatvaṃ vyākhyā(taṃ)ti nārāyaṇeti guṇa ānandaḥ caśabdena tatsadṛśaśceti grāhyam bimbābhinna eva kinna bhavatītyata āha- atyalpa iti ... atyalpastadapekṣayā
3.2.155ab
तस्माद् भिन्नश्च सततमन्यज्ज्ञानं परस्य च
tasmād bhinnaśca satatamanyajjñānaṃ parasya ca
3.2.155cd
न्यायसुधा: चो हेतौ यस्मात्तदपेक्षयात्यल्पस्तस्मात्सततं भिन्न इति तदपेक्षयात्यल्पत्वं कुत इत्याकाङ्क्षां परिहरन्नत्र श्रुतिमाह- अन्यदिति अन्यज्ज्ञानं तु जीवानामन्य आनन्द ईशता
nyāyasudhā: co hetau yasmāttadapekṣayātyalpastasmātsatataṃ bhinna iti tadapekṣayātyalpatvaṃ kuta ityākāṅkṣāṃ pariharannatra śrutimāha- anyaditi anyajjñānaṃ tu jīvānāmanya ānanda īśatā
3.2.156a
मुख्येशता परेशस्य गौणी जीवस्य सा यतः इति श्रुतेः
mukhyeśatā pareśasya gauṇī jīvasya sā yataḥ iti śruteḥ
3.2.156d
-च् न्यायसुधा: अन्य आनन्दः परस्य जीवानां चेति सम्बन्धः एवमीशतेत्यपि योज्यम् मुख्येशतेत्युपलक्षणया हेतुमाह इति श्रुतेरिति पूर्वेण सम्बन्धः इति स्थानविशेषाधिकरणम् [जोस्हि-19] 9,450 [======= ज्न्य्स्_3,2.x: पालकत्वाधिकरणम् =======] अथ श्रीमन्न्यासुधायां पालकत्वाधिकरणम् ओं प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ओं अत्र पूवर्पक्षप्रदर्शनपरं भाष्यं"सृष्टिसंहारकर्तृत्वमेवास्य न पालकत्वम् स्वतः सिद्धेरिति तदयुक्तम् सृष्टिसंहारकर्तृत्वाभ्युपगमस्य व्यर्थत्वात् स्वतः सिद्धेरित्यत्रास्येत्यप्रतीतेश्च स्थितेरित्यध्याहारे ऽपि स्वभाववादाश्रयणस्य सृष्टिसंहारयोरपि साम्येन तत्कर्तृत्वाभ्युपगमानुपपत्तेरित्यतः पूर्वपक्षं विशदयति- सृष्टीति ... सृष्टिनाशौ तदधीनावितीरिते स्वभावत्वात् स्थितेर्नैतदपेक्षा
-c nyāyasudhā: anya ānandaḥ parasya jīvānāṃ ceti sambandhaḥ evamīśatetyapi yojyam mukhyeśatetyupalakṣaṇayā hetumāha iti śruteriti pūrveṇa sambandhaḥ iti sthānaviśeṣādhikaraṇam [joshi-19] 9,450 [======= jnys_3,2.x: pālakatvādhikaraṇam =======] atha śrīmannyāsudhāyāṃ pālakatvādhikaraṇam oṃ prakṛtaitāvattvaṃ hi pratiṣedhati tato bravīti ca bhūyaḥ oṃ atra pūvarpakṣapradarśanaparaṃ bhāṣyaṃ"sṛṣṭisaṃhārakartṛtvamevāsya na pālakatvam svataḥ siddheriti tadayuktam sṛṣṭisaṃhārakartṛtvābhyupagamasya vyarthatvāt svataḥ siddherityatrāsyetyapratīteśca sthiterityadhyāhāre 'pi svabhāvavādāśrayaṇasya sṛṣṭisaṃhārayorapi sāmyena tatkartṛtvābhyupagamānupapatterityataḥ pūrvapakṣaṃ viśadayati- sṛṣṭīti ... sṛṣṭināśau tadadhīnāvitīrite svabhāvatvāt sthiternaitadapekṣā
3.2.156
-f न्यायसुधा: इति ईरिते सिद्धान्तिनाभ्युपगते सति ततश्चायमर्थः ईश्वरस्य पालकत्वं नोपपद्यते स्थितेस्तत्प्रयोजनत्वात् तस्याश्च स्वभावसिद्धत्वेनेश्वरानपेक्षत्वात् ईश्वर एव हि विश्वस्य सृष्टिसंहारयोः कर्ता नान्य इत्यभ्युपगतम् तथाच सृष्ट्वा यावन्न संहरेत्तावत्स्थितिः स्वभावसिद्धैव न परव्यापारमपेक्षते यदि खलु सृष्टिसंहारयोः कर्ताऽन्यः स्यात्तदोदासीनस्य तस्य सृष्टौ प्रेरणाद्यर्थं संहारे प्रवृत्तस्य निवारणार्थं च स्थितावीश्वरापेक्षा सम्भवेत् नच तदस्ति अतः संहारोदासीनत्वातिरिक्तं पालकत्वं नोपपद्यत इत्येवमत्र पूर्वपक्ष इति एवं तर्हि सिद्धान्तो न युक्तः स्वभावत्त्वयुक्तेरपरिहृतत्वादित्यतः सूत्राभिप्रायमाह- इति नेति ... इति न युज्यते
-f nyāyasudhā: iti īrite siddhāntinābhyupagate sati tataścāyamarthaḥ īśvarasya pālakatvaṃ nopapadyate sthitestatprayojanatvāt tasyāśca svabhāvasiddhatveneśvarānapekṣatvāt īśvara eva hi viśvasya sṛṣṭisaṃhārayoḥ kartā nānya ityabhyupagatam tathāca sṛṣṭvā yāvanna saṃharettāvatsthitiḥ svabhāvasiddhaiva na paravyāpāramapekṣate yadi khalu sṛṣṭisaṃhārayoḥ kartā'nyaḥ syāttadodāsīnasya tasya sṛṣṭau preraṇādyarthaṃ saṃhāre pravṛttasya nivāraṇārthaṃ ca sthitāvīśvarāpekṣā sambhavet naca tadasti ataḥ saṃhārodāsīnatvātiriktaṃ pālakatvaṃ nopapadyata ityevamatra pūrvapakṣa iti evaṃ tarhi siddhānto na yuktaḥ svabhāvattvayukteraparihṛtatvādityataḥ sūtrābhiprāyamāha- iti neti ... iti na yujyate
3.2.157ab
यतः स्वभावो ऽखिल ईशायत्तो ऽखिलस्य च
yataḥ svabhāvo 'khila īśāyatto 'khilasya ca
3.2.157cd
9,450f. न्यायसुधा: परानपेक्षतया प्रतीयमानं स्वरूपं धर्मो वा स्वभाव इत्युच्यते स सर्वेषां पदार्थानाम् (स) सर्वो ऽपीशायत्त एव अन्यथा तेषां स्वातन्त्र्यप्रसङ्गेनास्येशत्वानुपपत्तेः सर्वं खल्वित्यादिश्रुतिविरोधापत्तेश्च अन्नदानादौ व्यापारश्च स्फुट एवेति इति पालकत्वाधिकरणम् 9,452 [======= ज्न्य्स्_3,2.xइ: अव्यक्ताधिकरणम् =======] अथ अव्यक्ताधिकरणम् ओं तदव्यक्तमाह हि ओं अत्र परमात्मनो ऽव्यक्तत्वमादौ विस्तरेण समर्थितम् ततस्तर्हि भक्त्यादिसाधनवैयर्थ्यमित्याशङ्कय"प्रकाशश्च कर्मण्यभासातऽ; इति दृश्यत्वं चोक्तम् तदेतदुभयं विरुद्धमित्याशङ्कय अतो ऽनन्तेन तथा हि लिङ्गमिति सूत्रितम् अत्र विरोधशान्तिर्न स्फुटा प्रतीयत इत्यतस्तस्य तात्पर्यमाह- अव्यक्तो ऽपीति तदव्यक्तमाह हि ब्ब्स्_3,2.23 अव्यक्तो ऽपि स्वक्तयैव भक्तानां दृश्यते हरिः
9,450f. nyāyasudhā: parānapekṣatayā pratīyamānaṃ svarūpaṃ dharmo vā svabhāva ityucyate sa sarveṣāṃ padārthānām (sa) sarvo 'pīśāyatta eva anyathā teṣāṃ svātantryaprasaṅgenāsyeśatvānupapatteḥ sarvaṃ khalvityādiśrutivirodhāpatteśca annadānādau vyāpāraśca sphuṭa eveti iti pālakatvādhikaraṇam 9,452 [======= jnys_3,2.xi: avyaktādhikaraṇam =======] atha avyaktādhikaraṇam oṃ tadavyaktamāha hi oṃ atra paramātmano 'vyaktatvamādau vistareṇa samarthitam tatastarhi bhaktyādisādhanavaiyarthyamityāśaṅkaya"prakāśaśca karmaṇyabhāsāt'; iti dṛśyatvaṃ coktam tadetadubhayaṃ viruddhamityāśaṅkaya ato 'nantena tathā hi liṅgamiti sūtritam atra virodhaśāntirna sphuṭā pratīyata ityatastasya tātparyamāha- avyakto 'pīti tadavyaktamāha hi bbs_3,2.23 avyakto 'pi svaktayaiva bhaktānāṃ dṛśyate hariḥ
3.2.158
न्यायसुधा: इति अव्यक्ताधिकरणम् 9,453 [======= ज्न्य्स्_3,2.xइइ: उभयव्यपदेशाधिकरणम् =======] अथ उभयव्यपदेशाधिकरणम् ओं उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् ओं यदीश्वरस्य गुणक्रियादयो धर्मास्ततो भिन्नास्तदा समवायस्य निराकृतत्वात्तद्वत्त्वमनुपपन्नम् यदि चाभिन्नास्तदा ज्ञानादिमत्त्वमानन्दादिभोक्तृत्वमित्याद्ययुक्तमित्युभयथा तत्र भक्त्यनुपपत्तिरिति पूर्वपक्षप्राप्ताविदमारभ्यते तत्र हेतुदृष्टान्तावेव सूचितौ नतु पक्षपरिग्रहरूपा प्रतिज्ञा अध्याहारो ऽपि हेतुदृष्टान्तबलेन भेदाभेदपक्षपरिग्रहस्येति प्रतिभाति अतः प्रतिज्ञां दर्शयति- तदभिन्ना इति उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् ब्ब्स्_3,2.27 तदभिन्ना गुणा नित्यमपि सर्वे विशेषतः गुणत्वेन गुणित्वेन भोक्तृभोग्यतया स्थिताः
nyāyasudhā: iti avyaktādhikaraṇam 9,453 [======= jnys_3,2.xii: ubhayavyapadeśādhikaraṇam =======] atha ubhayavyapadeśādhikaraṇam oṃ ubhayavyapadeśāttvahikuṇḍalavat oṃ yadīśvarasya guṇakriyādayo dharmāstato bhinnāstadā samavāyasya nirākṛtatvāttadvattvamanupapannam yadi cābhinnāstadā jñānādimattvamānandādibhoktṛtvamityādyayuktamityubhayathā tatra bhaktyanupapattiriti pūrvapakṣaprāptāvidamārabhyate tatra hetudṛṣṭāntāveva sūcitau natu pakṣaparigraharūpā pratijñā adhyāhāro 'pi hetudṛṣṭāntabalena bhedābhedapakṣaparigrahasyeti pratibhāti ataḥ pratijñāṃ darśayati- tadabhinnā iti ubhayavyapadeśāttvahikuṇḍalavat bbs_3,2.27 tadabhinnā guṇā nityamapi sarve viśeṣataḥ guṇatvena guṇitvena bhoktṛbhogyatayā sthitāḥ
3.2.159
न्यायसुधा: नित्यशब्दो नियमार्थः पारमेश्वराः सर्वे गुणा धर्मा नित्यं तदभिन्नास्तेनात्यन्ताभिन्नस्तथापि विशेषशक्त्या गुणगुण्यादिभावेन स्थिताः 9,454 स्यादेतत् परिमाणादीनां यावद्द्रव्यभाविनां भवतु नाम भगवतात्यन्ताभेदः क्रियाणां (ज्ञानादि)गुणानां चास्राक्षीत्सृजति स्रक्ष्यति व्यज्ञासीज्जानाति ज्ञास्यतीत्यादि श्रौतव्यवहारैरनित्यतयावगतानां तु न युज्यत इत्यत आह- विशेषात्मतयेति 9,455 विशेषात्मतया तेषां नित्यशक्तयात्मना तथा नित्यस्थितेर्न धर्माणां क्रियादीनामनित्यता
nyāyasudhā: nityaśabdo niyamārthaḥ pārameśvarāḥ sarve guṇā dharmā nityaṃ tadabhinnāstenātyantābhinnastathāpi viśeṣaśaktyā guṇaguṇyādibhāvena sthitāḥ 9,454 syādetat parimāṇādīnāṃ yāvaddravyabhāvināṃ bhavatu nāma bhagavatātyantābhedaḥ kriyāṇāṃ (jñānādi)guṇānāṃ cāsrākṣītsṛjati srakṣyati vyajñāsījjānāti jñāsyatītyādi śrautavyavahārairanityatayāvagatānāṃ tu na yujyata ityata āha- viśeṣātmatayeti 9,455 viśeṣātmatayā teṣāṃ nityaśaktayātmanā tathā nityasthiterna dharmāṇāṃ kriyādīnāmanityatā
3.2.160ab
न्यायसुधा: तेषां परमेश्वरसम्बन्धिन्यां क्रियादीनां धर्माणां नित्यशक्त्यात्मना नित्यं स्थितेस्तथा विशेषात्मतया व्यक्तिरूपेण व्यवहारविषयतोपपत्तेर्नानित्यतेति योजना प्रपञ्चस्तु प्रागेव कृतः ननु च क्रियादीनां या व्यक्तता सा तावदनित्यैव अन्यथोक्तव्यवहाराणां निरालम्बनत्वापातात् ततस्तस्या भगवद्धर्मभूताया अपि नात्यन्ताभेदोपपत्तिरित्यत आह- न विशेषेति न विशेषात्मता चेयमनित्या
nyāyasudhā: teṣāṃ parameśvarasambandhinyāṃ kriyādīnāṃ dharmāṇāṃ nityaśaktyātmanā nityaṃ sthitestathā viśeṣātmatayā vyaktirūpeṇa vyavahāraviṣayatopapatternānityateti yojanā prapañcastu prāgeva kṛtaḥ nanu ca kriyādīnāṃ yā vyaktatā sā tāvadanityaiva anyathoktavyavahārāṇāṃ nirālambanatvāpātāt tatastasyā bhagavaddharmabhūtāyā api nātyantābhedopapattirityata āha- na viśeṣeti na viśeṣātmatā ceyamanityā
3.2.160bc
न्यायसुधा: इयं व्यवहारालम्बनत्वेनोक्ता कुत इत्यत आह- शक्तीति ... शक्तिरूपता सैव यत्
nyāyasudhā: iyaṃ vyavahārālambanatvenoktā kuta ityata āha- śaktīti ... śaktirūpatā saiva yat
3.2.160
न्यायसुधा: यद्यस्मात्सा विशेषत्मता शक्तिरूपतैव शक्तिश्च नित्येत्युक्तं तस्मादित्यर्थः नन्वेवं तर्हि शक्तिर्व्यक्तिरित व्यवहारविशेषो न स्यात् उक्तव्यवहाराणां निरालम्बनत्वं च न परिहृतं स्यादित्यत आह- सविशेषेति ... सविशेषा स्याद्
nyāyasudhā: yadyasmātsā viśeṣatmatā śaktirūpataiva śaktiśca nityetyuktaṃ tasmādityarthaḥ nanvevaṃ tarhi śaktirvyaktirita vyavahāraviśeṣo na syāt uktavyavahārāṇāṃ nirālambanatvaṃ ca na parihṛtaṃ syādityata āha- saviśeṣeti ... saviśeṣā syād
3.2.160d
न्यायसुधा: नेयं व्यक्तिः शक्त्या निर्विशेषाभिन्ना येनोक्तदोषः स्यात् किन्तु सविशेषाभिन्नैव यद्ययं सर्वनिर्वाहहेतुर्विशेषो भगवतो भिन्नस्तदा सर्वेषां तद्धर्माणां तेनात्यन्ताभेद इति प्रतिज्ञा भज्येत अभिन्नश्चेद्विशेषता तस्य न स्यात् स्वरुपमात्रपर्यवसानेन सो ऽपि न स्यादित्यत आह- विशेष इति ... विशेषो ऽन्यो नचाप्ययम्
nyāyasudhā: neyaṃ vyaktiḥ śaktyā nirviśeṣābhinnā yenoktadoṣaḥ syāt kintu saviśeṣābhinnaiva yadyayaṃ sarvanirvāhaheturviśeṣo bhagavato bhinnastadā sarveṣāṃ taddharmāṇāṃ tenātyantābheda iti pratijñā bhajyeta abhinnaścedviśeṣatā tasya na syāt svarupamātraparyavasānena so 'pi na syādityata āha- viśeṣa iti ... viśeṣo 'nyo nacāpyayam
3.2.161ab
स्वनिर्वाहकताहेतोस्तथापि स्याद् विशेषतः
svanirvāhakatāhetostathāpi syād viśeṣataḥ
3.2.161cd
न्यायसुधा: चो ऽवधारणे अयं विशेषो ऽपि भगवता नैव भिन्नस्तेन न प्रतिज्ञाहानिः तथापि तस्य विशेषता स्यात् कथम् न ह्ययमभिन्नो भवन्निर्विशेषः एवं तर्हि विशेषपरम्परयानवस्था स्यात् न स्यात् कुतः विशेषस्य स्वनिर्वाहकताहेतोरिति 9,457 एवं प्रतिज्ञा दर्शिता तत्र बाधकानि परिहृतानि अत्र चोक्त्वा स्यादेवम् यद्येतेष्वर्थेषु प्रमाणं स्यात् नच तत्पश्याम इत्यतः सौत्रमुभयव्यपदेशादिति हेतुं व्याचष्टे- विशेषत्वेनेति विशेषत्वेन विज्ञातेः प्रमाणैरखिलैरपि
nyāyasudhā: co 'vadhāraṇe ayaṃ viśeṣo 'pi bhagavatā naiva bhinnastena na pratijñāhāniḥ tathāpi tasya viśeṣatā syāt katham na hyayamabhinno bhavannirviśeṣaḥ evaṃ tarhi viśeṣaparamparayānavasthā syāt na syāt kutaḥ viśeṣasya svanirvāhakatāhetoriti 9,457 evaṃ pratijñā darśitā tatra bādhakāni parihṛtāni atra coktvā syādevam yadyeteṣvartheṣu pramāṇaṃ syāt naca tatpaśyāma ityataḥ sautramubhayavyapadeśāditi hetuṃ vyācaṣṭe- viśeṣatveneti viśeṣatvena vijñāteḥ pramāṇairakhilairapi
3.2.162
न्यायसुधा: अखिलैः उभयविधैः प्रमाणैः वेदवाक्यैर्ज्ञानादिधर्माणां भगवद्विशेषत्वेनापिशब्दात्तदभिन्नत्वेन च विज्ञातेर्विज्ञानादित्यर्थः ननु विज्ञातेरिति कथम् "आतश्चोपसर्गेऽ; इत्यङः क्तिन्बाधकत्वात् "क्तिन्नाबादिभ्यश्चऽ; इति वचनाद्भविष्यति एतदेव विवृणोति- ससर्जेति ससर्ज सञ्जहारेति विशेषो ह्यवगम्यते श्रुत्यैव स स एवेति तदभेदश्च गम्यते
nyāyasudhā: akhilaiḥ ubhayavidhaiḥ pramāṇaiḥ vedavākyairjñānādidharmāṇāṃ bhagavadviśeṣatvenāpiśabdāttadabhinnatvena ca vijñātervijñānādityarthaḥ nanu vijñāteriti katham "ātaścopasarge'; ityaṅaḥ ktinbādhakatvāt "ktinnābādibhyaśca'; iti vacanādbhaviṣyati etadeva vivṛṇoti- sasarjeti sasarja sañjahāreti viśeṣo hyavagamyate śrutyaiva sa sa eveti tadabhedaśca gamyate
3.2.163ab
न्यायसुधा: "स इदं सर्वमसृजतेऽ; इत्यादिश्रुतिं ससर्जेत्यनेनोपादत्ते तत्तदत्तुमध्रियतेऽ; इत्यादिकां सञ्जहारेत्यनेन, स आनन्दादिः सः परमात्मैवेत्यनेन"आनन्दो ब्रह्मऽ; इत्यादिश्रुतिम् तदयमर्थः "स इदं सर्वमसृजत, उक्षा स द्यावापृथिवी बिभर्ति, तत्तदत्तुमध्रियत, स ऐक्षत सो ऽकामयत, आनन्दम् ब्रह्मणो विद्वानऽ; इत्यादिश्रुत्या सर्जनादिकं ब्रह्मणो विशेषो ऽतिशयो न ब्रह्ममात्रमित्यवगम्यते तन्मात्रत्वे क्रियाकर्तृभावादेरनुपपत्तेः "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म एकधैवानुद्रष्टव्यमऽ; इत्यादिश्रुत्यैव तस्य तेनाभेदश्चावगम्यते तदेवमुभयव्यपदेशान्यथानुपपत्त्या सकलमिदं कल्प्यते सर्वेषां ब्रह्मधर्माणां ब्रह्मणा सविशेषो ऽत्यन्ताभेदः क्रियादीनां नित्यता शक्तिव्यक्तिरूपता व्यक्तिरूपस्यापि नित्यता शक्तिरूपपाभिन्नता सविशेषता विशेषस्याप्यभेदः स्वनिर्वाहकता चेति न ह्येतेष्वर्थेष्वन्यतमस्याप्यकल्पनायामुदाहृतोभयव्यपदेशविरोधशान्तिर्भवतीति एतदेव प्रपञ्चयितुं"निदर्शनमात्रेणऽ; इत्यतः प्राक्तनो ग्रन्थसन्दर्भः 9,460 अथ मतम् भेद एव ब्रह्मधर्माणां ब्रह्मणास्तु समवायेन विशेषणविशेष्यभावो भविष्यति समवायदूषणानि च श्रुतिविरोधेनाभासतां यास्यन्ति समवायाभावे ऽपि वा धर्मधर्मिणोरेव स को ऽपि महिमा कल्प्यते नचाभेदश्रुतिविरोधः अनागन्तकत्वेनोपचारोपपत्तेः अतः किमभेदमादाय विशेषाद्यङ्गीकारेणेति अपर आह अखण्डमेव ब्रह्म न तु तत्र कश्चिद्विशेषः न चापरश्रुतिविरोधः क्रियादिविषयाणां सगुणविषयत्वात् तस्य च मायामयत्वेनाविचारितरमणीयत्वात् आनन्दं इत्यादीनां च राहोः शिर इत्यादिवदुपचरितत्वोपपत्तेरिति अन्यस्त्वाह भेदाभेदाभ्यामेवोभयव्यपदेशसामञ्जस्योपपत्तेः किमनया सविशेषाभेदकल्पनयेति मैवम् त्रिभिरप्येतैरन्ततो ऽभिन्ने विशेषस्याङ्गीकतर्व्यत्वात् ततो वरमादित एव तदङ्गीकरणमित्याशयवान्भेदवादिनं तावद्विशेषमङ्गीकारयितुमाह- भेद इति भेदो यदि विशेषस्य स भेदो भेदिना कथम्
nyāyasudhā: "sa idaṃ sarvamasṛjate'; ityādiśrutiṃ sasarjetyanenopādatte tattadattumadhriyate'; ityādikāṃ sañjahāretyanena, sa ānandādiḥ saḥ paramātmaivetyanena"ānando brahma'; ityādiśrutim tadayamarthaḥ "sa idaṃ sarvamasṛjata, ukṣā sa dyāvāpṛthivī bibharti, tattadattumadhriyata, sa aikṣata so 'kāmayata, ānandam brahmaṇo vidvān'; ityādiśrutyā sarjanādikaṃ brahmaṇo viśeṣo 'tiśayo na brahmamātramityavagamyate tanmātratve kriyākartṛbhāvāderanupapatteḥ "ānando brahmeti vyajānāt satyaṃ jñānamanantaṃ brahma ekadhaivānudraṣṭavyam'; ityādiśrutyaiva tasya tenābhedaścāvagamyate tadevamubhayavyapadeśānyathānupapattyā sakalamidaṃ kalpyate sarveṣāṃ brahmadharmāṇāṃ brahmaṇā saviśeṣo 'tyantābhedaḥ kriyādīnāṃ nityatā śaktivyaktirūpatā vyaktirūpasyāpi nityatā śaktirūpapābhinnatā saviśeṣatā viśeṣasyāpyabhedaḥ svanirvāhakatā ceti na hyeteṣvartheṣvanyatamasyāpyakalpanāyāmudāhṛtobhayavyapadeśavirodhaśāntirbhavatīti etadeva prapañcayituṃ"nidarśanamātreṇa'; ityataḥ prāktano granthasandarbhaḥ 9,460 atha matam bheda eva brahmadharmāṇāṃ brahmaṇāstu samavāyena viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo bhaviṣyati samavāyadūṣaṇāni ca śrutivirodhenābhāsatāṃ yāsyanti samavāyābhāve 'pi vā dharmadharmiṇoreva sa ko 'pi mahimā kalpyate nacābhedaśrutivirodhaḥ anāgantakatvenopacāropapatteḥ ataḥ kimabhedamādāya viśeṣādyaṅgīkāreṇeti apara āha akhaṇḍameva brahma na tu tatra kaścidviśeṣaḥ na cāparaśrutivirodhaḥ kriyādiviṣayāṇāṃ saguṇaviṣayatvāt tasya ca māyāmayatvenāvicāritaramaṇīyatvāt ānandaṃ ityādīnāṃ ca rāhoḥ śira ityādivadupacaritatvopapatteriti anyastvāha bhedābhedābhyāmevobhayavyapadeśasāmañjasyopapatteḥ kimanayā saviśeṣābhedakalpanayeti maivam tribhirapyetairantato 'bhinne viśeṣasyāṅgīkatarvyatvāt tato varamādita eva tadaṅgīkaraṇamityāśayavānbhedavādinaṃ tāvadviśeṣamaṅgīkārayitumāha- bheda iti bhedo yadi viśeṣasya sa bhedo bhedinā katham
3.2.163c
न्यायसुधा: विशेषस्य ज्ञानादेर्ब्रह्मधर्मस्य, यदि ब्रह्मणो भेदो ऽङ्गीक्रियते तदा पृच्छामः स भेदो, भेदिना ब्रह्मणा ज्ञानादिना च सह, कथं किं प्रकारः, प्रतिपत्तव्यः किं भिन्नः किंवाभिन्न इति आद्ये दोषमाह- भिन्नश्चेदिति भिन्नश्चेदनवस्था स्याद्
nyāyasudhā: viśeṣasya jñānāderbrahmadharmasya, yadi brahmaṇo bhedo 'ṅgīkriyate tadā pṛcchāmaḥ sa bhedo, bhedinā brahmaṇā jñānādinā ca saha, kathaṃ kiṃ prakāraḥ, pratipattavyaḥ kiṃ bhinnaḥ kiṃvābhinna iti ādye doṣamāha- bhinnaścediti bhinnaścedanavasthā syād
3.2.163d
न्यायसुधा: यदि भेदो भेदिभ्यां भिन्नस्तदा सो ऽपि भेदस्तथेत्यनवस्था स्यात् विशेषणविशेष्यभावादिप्रतिपत्तये खलु धर्मधर्मिणोर्भेदो ऽभ्युपगम्यते स च प्रतीयमान एव तद्धेतुः तत्प्रतीतिश्च विशेषणादिभावेनैवेत्युत्तरोत्तरभेदप्रतीतिरवश्यमपेक्षितैवेति सुस्थानवस्था 9,464 अभिन्नत्वे ऽपि वक्तव्यं सविशेषाभिन्न उत निर्विशेषाभिन्न इति प्रथमे दोषमाह- अभिन्नश्चेदिति ... अभिन्नश्चेत् पुरा न किम्
nyāyasudhā: yadi bhedo bhedibhyāṃ bhinnastadā so 'pi bhedastathetyanavasthā syāt viśeṣaṇaviśeṣyabhāvādipratipattaye khalu dharmadharmiṇorbhedo 'bhyupagamyate sa ca pratīyamāna eva taddhetuḥ tatpratītiśca viśeṣaṇādibhāvenaivetyuttarottarabhedapratītiravaśyamapekṣitaiveti susthānavasthā 9,464 abhinnatve 'pi vaktavyaṃ saviśeṣābhinna uta nirviśeṣābhinna iti prathame doṣamāha- abhinnaścediti ... abhinnaścet purā na kim
3.2.164ab
न्यायसुधा: पुरा न किमिति धर्माणां धर्मिणा सविशेषाभेदः किन्नाङ्गीक्रियते ऽङ्गीकार्य एवेत्यर्थः भेद इव विनापि भेदेन विशेषेणैवोपपत्तावपि वृथा परम्पराकल्पनायां गौरवं स्यात्ततो धर्माणामेव सविशेषाभेदाङ्गीकारः श्रेयानिति भावः अस्त्वेवमित्यत आह- विशेष इति विशेषो ऽभिन्न एवेति तेन नाभ्युपगम्यते
nyāyasudhā: purā na kimiti dharmāṇāṃ dharmiṇā saviśeṣābhedaḥ kinnāṅgīkriyate 'ṅgīkārya evetyarthaḥ bheda iva vināpi bhedena viśeṣeṇaivopapattāvapi vṛthā paramparākalpanāyāṃ gauravaṃ syāttato dharmāṇāmeva saviśeṣābhedāṅgīkāraḥ śreyāniti bhāvaḥ astvevamityata āha- viśeṣa iti viśeṣo 'bhinna eveti tena nābhyupagamyate
3.2.164cd
न्यायसुधा: विशेषो धर्मोभिन्न इत्येव तावत् तेन भेदवादिना नाभ्युपगम्यते दूरे सविशेषत्वमित्यतो ऽपसिद्धान्तः स्यात् समीहितं च नः (न) सिद्धयेदित्याशयः द्वितीयं दूषयति- अभिन्न इति अभिन्नो निविर्शेषश्चेद् भेदस्तद्भेदता कुतः
nyāyasudhā: viśeṣo dharmobhinna ityeva tāvat tena bhedavādinā nābhyupagamyate dūre saviśeṣatvamityato 'pasiddhāntaḥ syāt samīhitaṃ ca naḥ (na) siddhayedityāśayaḥ dvitīyaṃ dūṣayati- abhinna iti abhinno nivirśeṣaśced bhedastadbhedatā kutaḥ
3.2.165
न्यायसुधा: भेदो यदि भेदिभ्यामभिन्नो निर्विशेषश्च स्यात्तदा तस्य तद्भेदता तयोरयं भेद इत्येवम्भावः कुतो न कुतो ऽपि तदीयताया भेदेन विशेषण वा विनानुपपत्तेः तन्मात्रत्वे च धर्मधर्मिणावेव स्तो न भेद इति स्यात् तथा च धर्मधर्मिणावित्यपि न स्यात् भेद एवास्ति न धर्मधर्मिणाविति वा भवेत् ततश्च भेदो ऽपि न स्यादिति 9,465 भेदस्य भेदिस्वरूपत्वमङ्गीकृत्य विशेषमनङ्गीकुर्वाणं प्रति दूषणान्तरमाह- अनेनेति अनेनानेन भिन्नो ऽयमिति यत् स विशेषतः भेद एवैष बहुधा दृश्यते तत् किमुत्तरम्
nyāyasudhā: bhedo yadi bhedibhyāmabhinno nirviśeṣaśca syāttadā tasya tadbhedatā tayorayaṃ bheda ityevambhāvaḥ kuto na kuto 'pi tadīyatāyā bhedena viśeṣaṇa vā vinānupapatteḥ tanmātratve ca dharmadharmiṇāveva sto na bheda iti syāt tathā ca dharmadharmiṇāvityapi na syāt bheda evāsti na dharmadharmiṇāviti vā bhavet tataśca bhedo 'pi na syāditi 9,465 bhedasya bhedisvarūpatvamaṅgīkṛtya viśeṣamanaṅgīkurvāṇaṃ prati dūṣaṇāntaramāha- aneneti anenānena bhinno 'yamiti yat sa viśeṣataḥ bheda evaiṣa bahudhā dṛśyate tat kimuttaram
3.2.166ab
9,465f. न्यायसुधा: भिन्नो ऽयं घट इति स भेद एव विशेषतो विशेषणत्वेन दृश्यते न तु घटः, किन्तु विशेष्यत्वेन तथानेनानेन व्यत्ययो बहुलमिति पञ्चम्यर्थे तृतीया सहयोगे वा पटाद्भिन्नस्तम्भाद्भिन्नो घट इत्येष भेद एव सविशेषः प्रतियोगिविशेषसाहित्येन दृश्यते तथायं पदार्थो ऽनेन वक्रत्वेनानेन कोटरवत्त्वेन पुरुषाद्भिन्न इति स एष भेद एव विशेषतो व्यावर्तकधर्मेण दृश्यते पदार्थस्त्वक्षसन्निकर्षमात्रेण तथास्मात्पटादस्मात्स्तम्भादस्मात्कुड्याद्भिन्नो ऽयं घट इत्येष भेद एव सविशेषतः प्रतियोगिविशेषसाहित्येन निमित्तेन बहुधा दृश्यते घटस्त्वेकधैव अतो न भेदो घटस्य स्वरूपमिति यत्स्वरूपभेदस्य दूषणं परैरुच्यते तत्तस्य किमुत्तरं त्वयाभिधास्यते, यदि विशेषो नाङ्गीक्रियते, इत्यर्थः यदि विशेषो नाङ्गीक्रियते तदा भेदो भेदिनाभिन्न इत्यपि नाङ्गीकर्तुं शक्यते भेदभेदिनोर्भेदसाधकानामनेकेषां भावात् विशेषणैव हि तेषामन्यथासिद्धिं व्युत्पाद्य प्रतीतिबलेन भेदस्य भेदिनाभेदो वक्तव्यो नान्यथेति भावः 9,466 तदीयत्वेन विशेषणत्वेन सप्रतियोगित्वेन लिङ्गित्वेन बहुत्वेन च प्रतीयमानो ऽन्योन्याभावादिरूपो भेदो न भेदिस्वरूपतयाङ्गीक्रियते यस्तु स्वरूपतयाङ्गीक्रियते नासौ तदीयत्वादिना प्रतीयत इति तस्योत्तरं ब्रूम इति चेन्न अस्यैव प्रसिद्धत्वादन्यस्य तदभावात् अन्यथा स्वरूपस्यैव भेद इति पारिभाषिकं नामान्तरमुक्तं स्यात् न चाद्वैतवादिनः स्वरूपं नाङ्गीकुर्वते तत्किमनेन भेदेन तदिदमुक्तं स एष इति प्रसिद्धिद्योतकाभ्याम् तदीयत्वादिरुपचार इति चेन्न प्रतीतेः स्फुटत्वात् बाधकाभावेनाभ्रान्तित्वाच्च तदिदमप्युक्तं दृश्यत इति 9,468 दूषणान्तरमाह- अभेदेति अभेदभेदयोश्चैव स्वरूपत्वं हि भेदिना
9,465f. nyāyasudhā: bhinno 'yaṃ ghaṭa iti sa bheda eva viśeṣato viśeṣaṇatvena dṛśyate na tu ghaṭaḥ, kintu viśeṣyatvena tathānenānena vyatyayo bahulamiti pañcamyarthe tṛtīyā sahayoge vā paṭādbhinnastambhādbhinno ghaṭa ityeṣa bheda eva saviśeṣaḥ pratiyogiviśeṣasāhityena dṛśyate tathāyaṃ padārtho 'nena vakratvenānena koṭaravattvena puruṣādbhinna iti sa eṣa bheda eva viśeṣato vyāvartakadharmeṇa dṛśyate padārthastvakṣasannikarṣamātreṇa tathāsmātpaṭādasmātstambhādasmātkuḍyādbhinno 'yaṃ ghaṭa ityeṣa bheda eva saviśeṣataḥ pratiyogiviśeṣasāhityena nimittena bahudhā dṛśyate ghaṭastvekadhaiva ato na bhedo ghaṭasya svarūpamiti yatsvarūpabhedasya dūṣaṇaṃ parairucyate tattasya kimuttaraṃ tvayābhidhāsyate, yadi viśeṣo nāṅgīkriyate, ityarthaḥ yadi viśeṣo nāṅgīkriyate tadā bhedo bhedinābhinna ityapi nāṅgīkartuṃ śakyate bhedabhedinorbhedasādhakānāmanekeṣāṃ bhāvāt viśeṣaṇaiva hi teṣāmanyathāsiddhiṃ vyutpādya pratītibalena bhedasya bhedinābhedo vaktavyo nānyatheti bhāvaḥ 9,466 tadīyatvena viśeṣaṇatvena sapratiyogitvena liṅgitvena bahutvena ca pratīyamāno 'nyonyābhāvādirūpo bhedo na bhedisvarūpatayāṅgīkriyate yastu svarūpatayāṅgīkriyate nāsau tadīyatvādinā pratīyata iti tasyottaraṃ brūma iti cenna asyaiva prasiddhatvādanyasya tadabhāvāt anyathā svarūpasyaiva bheda iti pāribhāṣikaṃ nāmāntaramuktaṃ syāt na cādvaitavādinaḥ svarūpaṃ nāṅgīkurvate tatkimanena bhedena tadidamuktaṃ sa eṣa iti prasiddhidyotakābhyām tadīyatvādirupacāra iti cenna pratīteḥ sphuṭatvāt bādhakābhāvenābhrāntitvācca tadidamapyuktaṃ dṛśyata iti 9,468 dūṣaṇāntaramāha- abhedeti abhedabhedayoścaiva svarūpatvaṃ hi bhedinā
3.2.166c
न्यायसुधा: न केवलं भेदस्य किन्त्वभेदस्य च भेदिनः स्वरूपत्वमेवेति योजना यो भेदस्य भेदिना घटेनाभेदमङ्गीकरोति तेन तस्याभेदस्यापि घटस्वरूपत्वमेवाङ्गीकरणीयम् भेदसमानन्यायत्वादिति हिशब्दार्थः ततः किमित्यत आह- तयोरपीति तयोरप्य्
nyāyasudhā: na kevalaṃ bhedasya kintvabhedasya ca bhedinaḥ svarūpatvameveti yojanā yo bhedasya bhedinā ghaṭenābhedamaṅgīkaroti tena tasyābhedasyāpi ghaṭasvarūpatvamevāṅgīkaraṇīyam bhedasamānanyāyatvāditi hiśabdārthaḥ tataḥ kimityata āha- tayorapīti tayorapy
3.2.166cd
न्यायसुधा: अभेदो ऽङ्गीकार्य इति शेषः अस्त्वेकेन घटेनात्यन्ताभिन्नयोरभेदभेदयोरभेदस्ततो ऽपि किमित्यत आह- अविशेषत्व इति ... अविशेषत्वे पर्यायत्वं हि शब्दयोः
nyāyasudhā: abhedo 'ṅgīkārya iti śeṣaḥ astvekena ghaṭenātyantābhinnayorabhedabhedayorabhedastato 'pi kimityata āha- aviśeṣatva iti ... aviśeṣatve paryāyatvaṃ hi śabdayoḥ
3.2.167ab
न्यायसुधा: अभेदभेदयोरत्यन्ताभेदे विशेषे चासत्यभेदाभेदशब्दयोः पर्यायत्वं स्यात् एकाथर्वाचित्वाद्घटकलशशब्दादिति हिशब्दार्थः अस्त्वित्यत आह- अभेदेति 9,469 अभेदभेदशब्दौ च पर्यायाविति को वदेत्
nyāyasudhā: abhedabhedayoratyantābhede viśeṣe cāsatyabhedābhedaśabdayoḥ paryāyatvaṃ syāt ekātharvācitvādghaṭakalaśaśabdāditi hiśabdārthaḥ astvityata āha- abhedeti 9,469 abhedabhedaśabdau ca paryāyāviti ko vadet
3.2.167cd
न्यायसुधा: को वदेत् न को ऽपि प्रत्युतापर्यायावित्येव वदति सर्व इत्यप्रामाणिकं प्रमाणविरुद्धं चैतदिति एतदुक्तं भवति भेदो भेदिनाभिन्नस्तन्न्यायेन सो ऽभेदो ऽपि ततस्तावन्योन्यमप्यभिन्नाविति तावत्त्वम् तथाच भेदाभेदशब्दयोः पर्यायत्वप्राप्तौ विशेषबलेनैव हि तत्परिहरणीयम् तस्य चानङ्गीकारे दुष्परिहरं तदापद्येतेति ननु भेदभेदिशब्दयोरपि पर्यायत्वमापादयितुमुचितम् सत्यम् शिष्यैरूह्यतामिति नोक्तम् 9,470 शङ्कते- भेद इति भेदो ऽन्योन्यमभेदश्च भेदिना चेद्
nyāyasudhā: ko vadet na ko 'pi pratyutāparyāyāvityeva vadati sarva ityaprāmāṇikaṃ pramāṇaviruddhaṃ caitaditi etaduktaṃ bhavati bhedo bhedinābhinnastannyāyena so 'bhedo 'pi tatastāvanyonyamapyabhinnāviti tāvattvam tathāca bhedābhedaśabdayoḥ paryāyatvaprāptau viśeṣabalenaiva hi tatpariharaṇīyam tasya cānaṅgīkāre duṣpariharaṃ tadāpadyeteti nanu bhedabhediśabdayorapi paryāyatvamāpādayitumucitam satyam śiṣyairūhyatāmiti noktam 9,470 śaṅkate- bheda iti bhedo 'nyonyamabhedaśca bhedinā ced
3.2.167d
न्यायसुधा: यद्यपि भेदाभेदयोः भेदिना घटेन सहाभेदस्तथापि तयोरन्योन्यं भेदो ऽस्तीति न तच्छब्दयोः पर्यायत्वं प्रसज्यते तत्किं विशेषणेति परिहरति- विशेषितेति ... विशेषता
nyāyasudhā: yadyapi bhedābhedayoḥ bhedinā ghaṭena sahābhedastathāpi tayoranyonyaṃ bhedo 'stīti na tacchabdayoḥ paryāyatvaṃ prasajyate tatkiṃ viśeṣaṇeti pariharati- viśeṣiteti ... viśeṣatā
3.2.168
न्यायसुधा: एवमङ्गीकुर्वाणेनाप्यभिन्ने वस्तुनि विशेषिताङ्गीकरणीयैवेत्यर्थः तत्कथमित्यत आह- अविशेष इति निर्विशेषे कथं भेदो भेदिनैकस्तथाभिदा पुनस्तयोर्विभेदश्च भेदिमात्रत्वतो भवेत्
nyāyasudhā: evamaṅgīkurvāṇenāpyabhinne vastuni viśeṣitāṅgīkaraṇīyaivetyarthaḥ tatkathamityata āha- aviśeṣa iti nirviśeṣe kathaṃ bhedo bhedinaikastathābhidā punastayorvibhedaśca bhedimātratvato bhavet
3.2.169a
न्यायसुधा: विशेषाभावे भेदो भेदिना एको ऽभिन्नस्तथाभिदा भेदिना घटेनाभिन्ना, पुनस्तयोर्भेदाभेदयोः परस्परं कथमुपपन्नं भवेत् कुतो न भवेत् भेदाभेदयोर्भेदिमात्रत्वतः अन्यथा घटस्यापि स्वतो भेदः स्यात् घटेनाभिन्नयोर्भेदाभेदयोः परस्परं भेद(कार्य)निर्वाहार्थं घटेन सविशेष एवाभेदो ऽङ्गीकार्य इति भावः 9,471 शङ्कते- भेदिनश्चेति भेदिनश्चैव भेदस्य विशेषो यदि गम्यते अभेदाभेदिनोश्चैव
nyāyasudhā: viśeṣābhāve bhedo bhedinā eko 'bhinnastathābhidā bhedinā ghaṭenābhinnā, punastayorbhedābhedayoḥ parasparaṃ kathamupapannaṃ bhavet kuto na bhavet bhedābhedayorbhedimātratvataḥ anyathā ghaṭasyāpi svato bhedaḥ syāt ghaṭenābhinnayorbhedābhedayoḥ parasparaṃ bheda(kārya)nirvāhārthaṃ ghaṭena saviśeṣa evābhedo 'ṅgīkārya iti bhāvaḥ 9,471 śaṅkate- bhedinaśceti bhedinaścaiva bhedasya viśeṣo yadi gamyate abhedābhedinoścaiva
3.2.169d
-च् न्यायसुधा: चशब्दावन्योन्यसमुच्चयार्थौ एवशब्दौ परस्परं सविशेषाभेदव्यावृत्त्यर्थौ गम्यते ऽभ्युपगम्यते भेदस्य भेदिनश्च घटस्याभेदो विशेषश्च मयाभ्युपगम्यते तथाभेदस्याभेदिनश्च तस्य सविशेषो ऽभेदो ऽभ्युपगम्यते तथाच भेदाभेदयोर्घटतन्मात्रत्वाभावेन परस्परं भेदोपपत्तेर्न शब्दयोः पर्यायत्वम् ततश्च भेदाभेदयोः परस्परमभेदो विशेषश्चाङ्गीकायर् इत्यसदिति भावः एवमपि धर्मधर्मिणोर्भेदमभ्युपगच्छतान्ततो ऽभिन्ने वस्तुनि विशेषो ऽङ्गीर्क्तव्य इत्यभिमतं यद्यपि सिद्धमेव, तथाप्युक्तं तत्त्वं न परित्याज्यमित्याशयवान्परिहरति- किमिति ... किं भेदो ऽभेदभेदयोः
-c nyāyasudhā: caśabdāvanyonyasamuccayārthau evaśabdau parasparaṃ saviśeṣābhedavyāvṛttyarthau gamyate 'bhyupagamyate bhedasya bhedinaśca ghaṭasyābhedo viśeṣaśca mayābhyupagamyate tathābhedasyābhedinaśca tasya saviśeṣo 'bhedo 'bhyupagamyate tathāca bhedābhedayorghaṭatanmātratvābhāvena parasparaṃ bhedopapatterna śabdayoḥ paryāyatvam tataśca bhedābhedayoḥ parasparamabhedo viśeṣaścāṅgīkāyar ityasaditi bhāvaḥ evamapi dharmadharmiṇorbhedamabhyupagacchatāntato 'bhinne vastuni viśeṣo 'ṅgīrktavya ityabhimataṃ yadyapi siddhameva, tathāpyuktaṃ tattvaṃ na parityājyamityāśayavānpariharati- kimiti ... kiṃ bhedo 'bhedabhedayoḥ
3.2.170
न्यायसुधा: एवञ्चेदभेदभेदयोर्भेदः कस्मात्कल्प्यते तयोरपि सविशेषाभेद एवाङ्गीकर्तव्यः तत्रोपपत्तिमाह- विशेषणैवेति विशेषेणैव सर्वत्र यदि व्यवहृतिर्भवेत् कल्पनागौरवायैव किं भेदः कल्प्यते तदा
nyāyasudhā: evañcedabhedabhedayorbhedaḥ kasmātkalpyate tayorapi saviśeṣābheda evāṅgīkartavyaḥ tatropapattimāha- viśeṣaṇaiveti viśeṣeṇaiva sarvatra yadi vyavahṛtirbhavet kalpanāgauravāyaiva kiṃ bhedaḥ kalpyate tadā
3.2.171ab
न्यायसुधा: सर्वत्र भेदभेदिनोरभेदाभेदिनोश्चाभेदे ऽपि विशेषेणैव तन्मात्रताभावनिबन्धना व्यावहृतिर्भवेदित्यङ्गीकृतं चेद्भेदाभेदयोस्तर्हि भेदः किं कल्पनागौरवायैव कल्प्यत इति सोल्लुण्ठवचनम् भेदाभेदयोर्घटेनेव परस्परमपि सविशेषत्वेनैव सर्वस्योपपत्तौ भेदकल्पने कल्पनागौरवं स्यात् अनेकपदार्थकल्पनात् द्विधा कल्पनाच्चेति भावः अस्त्वेवं ततः किमायातं प्रकृत इत्यत आह- विशेषेणैवेति भेदस्य भेदिनाभेदे ऽपि तदीयत्वादिव्यवहृतिर्भेदाभेदयो(श्चर्)घटेनाभेदे ऽप्यपर्यायशब्दव्यवहृतिर्यदि विशेषेणैव भवेत् तदा धर्मधमिर्णोरपि भेदः किं कल्पनागौरवायैव कल्प्यते धर्मधमिर्णोर्भेदमङ्गीकृत्याप्यन्ततो विशेषो ऽङ्गीकार्यः ततो वरमादित एव तदङ्गीकरणम् अन्यथा कल्पनागौरवप्रसङ्गादिति एतेन पुरा न किमितिविवृतं भवति 9,473 यदि कल्पनागौरवभयाद्धर्मधर्मिणोरभेदमङ्गीकृत्य व्यवहारविशेषार्थं विशेषो ऽङ्गीक्रियते तर्हि गवाश्वयोरपि तथा कल्प्यताम् अविशेषात् तथाच भेद एव जगति न स्यादित्यत आह- ऐक्येति ऐक्यप्रतीत्यभावेन भेद एव गवश्वयोः
nyāyasudhā: sarvatra bhedabhedinorabhedābhedinoścābhede 'pi viśeṣeṇaiva tanmātratābhāvanibandhanā vyāvahṛtirbhavedityaṅgīkṛtaṃ cedbhedābhedayostarhi bhedaḥ kiṃ kalpanāgauravāyaiva kalpyata iti solluṇṭhavacanam bhedābhedayorghaṭeneva parasparamapi saviśeṣatvenaiva sarvasyopapattau bhedakalpane kalpanāgauravaṃ syāt anekapadārthakalpanāt dvidhā kalpanācceti bhāvaḥ astvevaṃ tataḥ kimāyātaṃ prakṛta ityata āha- viśeṣeṇaiveti bhedasya bhedinābhede 'pi tadīyatvādivyavahṛtirbhedābhedayo(ścar)ghaṭenābhede 'pyaparyāyaśabdavyavahṛtiryadi viśeṣeṇaiva bhavet tadā dharmadhamirṇorapi bhedaḥ kiṃ kalpanāgauravāyaiva kalpyate dharmadhamirṇorbhedamaṅgīkṛtyāpyantato viśeṣo 'ṅgīkāryaḥ tato varamādita eva tadaṅgīkaraṇam anyathā kalpanāgauravaprasaṅgāditi etena purā na kimitivivṛtaṃ bhavati 9,473 yadi kalpanāgauravabhayāddharmadharmiṇorabhedamaṅgīkṛtya vyavahāraviśeṣārthaṃ viśeṣo 'ṅgīkriyate tarhi gavāśvayorapi tathā kalpyatām aviśeṣāt tathāca bheda eva jagati na syādityata āha- aikyeti aikyapratītyabhāvena bheda eva gavaśvayoḥ
3.2.171cd
न्यायसुधा: भेद एव स्वीक्रियते न विशेषः गवश्वयोरिति प्रमादपाठः मूलकोशेष्वदर्शनात् ऐक्यप्रतीत्यभावे ऽपि कुतो विशेषो नाङ्गीक्रियत इत्यत आह- स एवेति स एवेति प्रतीतौ हि विशेषो नाम भण्यते
nyāyasudhā: bheda eva svīkriyate na viśeṣaḥ gavaśvayoriti pramādapāṭhaḥ mūlakośeṣvadarśanāt aikyapratītyabhāve 'pi kuto viśeṣo nāṅgīkriyata ityata āha- sa eveti sa eveti pratītau hi viśeṣo nāma bhaṇyate
3.2.172a
न्यायसुधा: धर्मधर्मिप्रतिबन्द्या हि गवाश्वयोविर्शेषः परेणापादनीयः नच तत्राविशेषः अभेदप्रतीत्या तत्र तदङ्गीकारात् इह च तदभावात् भेदस्य प्रतीतिसिद्धत्वेन कल्पना(गौरवाभावाच्चेति)भावादिति 9,476 अधुनाभेदवादिनापि विशेषमङ्गीकारयति- सच्चिदादेरिति सच्चिदादेरपर्यायसिद्धयर्थं मायिनापि हि अङ्गीकार्यो विशेषो ऽयं
nyāyasudhā: dharmadharmipratibandyā hi gavāśvayovirśeṣaḥ pareṇāpādanīyaḥ naca tatrāviśeṣaḥ abhedapratītyā tatra tadaṅgīkārāt iha ca tadabhāvāt bhedasya pratītisiddhatvena kalpanā(gauravābhāvācceti)bhāvāditi 9,476 adhunābhedavādināpi viśeṣamaṅgīkārayati- saccidāderiti saccidāderaparyāyasiddhayarthaṃ māyināpi hi aṅgīkāryo viśeṣo 'yaṃ
3.2.172d
-च् 9,476f. न्यायसुधा: मायिनापीति क्रियादिविषयाणां वाक्यानां मायिकविषयतामङ्गीकुर्वतापीति यावत् तत्र हेतुः सच्चिदादेः पदसमूहस्य अपर्यायत्वसिद्धयर्थमिति अयमिति अपर्यायशब्दप्रवृत्तिहेतुः विशेषस्य तथाभावः प्रमित इति हिशब्दः एतदुक्तं भवति सन्तु तावत्क्रियादिविषयाणि वाक्यान्यसत्यविषयाणि तथापि"सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मऽ; इत्यादीनि तावत्सत्यविषयाणि परेणाङ्गीकृतान्येव तेषां चाखण्डार्थनिष्ठत्वे सत्यज्ञानादिपदानामेकार्थत्वेन पर्यायत्वं स्यात् नच तद्युक्तं सहप्रयोगदर्शनात् नच भेदो ऽङ्गीकर्तुं शक्यः एकमेवाद्वितीयमित्यादिश्रुतिविरोधात् अतः सत्ये ऽपि विशेषो ऽङ्गीकार्यः तस्यापर्यायशब्दप्रवृत्तिहेतुता चानयैवार्थापत्त्या सिद्धा तथात्वेनैव तत्कल्पनादिति 9,479 अपोहवादाश्रयेण शङ्कते- यदीति ... यद्यसत्यविशेषणम् पृथक् पृथग् वारयितुं शब्दान्तरमितीष्यते
-c 9,476f. nyāyasudhā: māyināpīti kriyādiviṣayāṇāṃ vākyānāṃ māyikaviṣayatāmaṅgīkurvatāpīti yāvat tatra hetuḥ saccidādeḥ padasamūhasya aparyāyatvasiddhayarthamiti ayamiti aparyāyaśabdapravṛttihetuḥ viśeṣasya tathābhāvaḥ pramita iti hiśabdaḥ etaduktaṃ bhavati santu tāvatkriyādiviṣayāṇi vākyānyasatyaviṣayāṇi tathāpi"satyaṃ jñānamanantaṃ brahma'; ityādīni tāvatsatyaviṣayāṇi pareṇāṅgīkṛtānyeva teṣāṃ cākhaṇḍārthaniṣṭhatve satyajñānādipadānāmekārthatvena paryāyatvaṃ syāt naca tadyuktaṃ sahaprayogadarśanāt naca bhedo 'ṅgīkartuṃ śakyaḥ ekamevādvitīyamityādiśrutivirodhāt ataḥ satye 'pi viśeṣo 'ṅgīkāryaḥ tasyāparyāyaśabdapravṛttihetutā cānayaivārthāpattyā siddhā tathātvenaiva tatkalpanāditi 9,479 apohavādāśrayeṇa śaṅkate- yadīti ... yadyasatyaviśeṣaṇam pṛthak pṛthag vārayituṃ śabdāntaramitīṣyate
3.2.173a
-f न्यायसुधा: सत्यादिपदानां विधिवाचित्वे विधीयमानानां सत्यत्वादिविशेषणानां ब्रह्मण्यभावात् स्वरूपमात्रस्य चैकत्वात्पर्यायत्वं स्यात् न चैवम् असत्यत्वाद्यपोहवाचित्वात् नचैवं सति वैयर्थ्यम् ब्रह्मण्यसत्यत्वादीनां विशेषणानां भ्रान्तिकल्पितत्वेन तन्निवारणार्थत्वात् सन्ति हि नास्ति ब्रह्म, सदपि न ज्ञानं परिच्छिन्नं (चे)वेत्यादिप्रतीतयः प्राणिनाम् नच सत्यपदमज्ञानस्याप्यपोहं वक्ति येनैकेनैवालमिति स्यात् तस्मान्न पर्यायत्वं वैयर्थ्यं चेति यद्वा सत्यादिपदानि सत्यत्वादिपृथगर्थवाचीन्येवेति न पर्यायतामापद्यन्ते ब्रह्मणि तु लक्षणया प्रवर्तन्त इति न तत्र विशेषणानि समर्पयन्ति नहि गङ्गापदं तीरे गङ्गात्वमर्पयति नचैवमेकेनैव लक्षितत्वादितरेषां वैयर्थ्यमिति वाच्यम् आरोपितानामसत्यत्वादिविशेषणानां प्रत्येक्तं निवारणेन सार्थक्यात् नच सङ्गतिग्रहणविषयाभावाल्लक्षणानुपपत्तिः शबले गृहीतसङ्गतिकानां सत्यब्रह्मलक्षकत्वोपपत्तेः अतो न पर्यायत्वं नापि वैयर्थ्यमिति शङ्कार्थः असत्यविशेषणम् असत्यत्व(त्वादि)विशेषणम् आरोपितं विशेषणमिति वा इति यदीष्यत इत्यन्वयः परिहरति- मायेति मायाविशेषराहित्यविशेषेण विशेषिता सत्यस्यापि भवेत्
-f nyāyasudhā: satyādipadānāṃ vidhivācitve vidhīyamānānāṃ satyatvādiviśeṣaṇānāṃ brahmaṇyabhāvāt svarūpamātrasya caikatvātparyāyatvaṃ syāt na caivam asatyatvādyapohavācitvāt nacaivaṃ sati vaiyarthyam brahmaṇyasatyatvādīnāṃ viśeṣaṇānāṃ bhrāntikalpitatvena tannivāraṇārthatvāt santi hi nāsti brahma, sadapi na jñānaṃ paricchinnaṃ (ce)vetyādipratītayaḥ prāṇinām naca satyapadamajñānasyāpyapohaṃ vakti yenaikenaivālamiti syāt tasmānna paryāyatvaṃ vaiyarthyaṃ ceti yadvā satyādipadāni satyatvādipṛthagarthavācīnyeveti na paryāyatāmāpadyante brahmaṇi tu lakṣaṇayā pravartanta iti na tatra viśeṣaṇāni samarpayanti nahi gaṅgāpadaṃ tīre gaṅgātvamarpayati nacaivamekenaiva lakṣitatvāditareṣāṃ vaiyarthyamiti vācyam āropitānāmasatyatvādiviśeṣaṇānāṃ pratyektaṃ nivāraṇena sārthakyāt naca saṅgatigrahaṇaviṣayābhāvāllakṣaṇānupapattiḥ śabale gṛhītasaṅgatikānāṃ satyabrahmalakṣakatvopapatteḥ ato na paryāyatvaṃ nāpi vaiyarthyamiti śaṅkārthaḥ asatyaviśeṣaṇam asatyatva(tvādi)viśeṣaṇam āropitaṃ viśeṣaṇamiti vā iti yadīṣyata ityanvayaḥ pariharati- māyeti māyāviśeṣarāhityaviśeṣeṇa viśeṣitā satyasyāpi bhavet
3.2.173cd
-च् न्यायसुधा: मायाशब्देनारोपितत्वमाचष्टे एवं कुसृष्टौ कल्पितायामपि न सत्यस्याखण्डतासिद्धिः कल्पितासत्यत्वादिविशेषराहित्यलक्षणविशेषविशेषिताया अवर्जनीयत्वादित्यर्थः 9,482 शङ्कते- सा चेति ... सा च तथा चेद्
-c nyāyasudhā: māyāśabdenāropitatvamācaṣṭe evaṃ kusṛṣṭau kalpitāyāmapi na satyasyākhaṇḍatāsiddhiḥ kalpitāsatyatvādiviśeṣarāhityalakṣaṇaviśeṣaviśeṣitāyā avarjanīyatvādityarthaḥ 9,482 śaṅkate- sā ceti ... sā ca tathā ced
3.2.173d
न्यायसुधा: भवेदखण्डत्वखण्डनं यद्यारोपितविशेषपराहित्यरूपविशेषणविशेषिता सत्या स्यात् न चैवम् अपि तर्हि साप्यसत्यत्वादिवदारोपितैव न ह्यारोपितेन रूपेण गगनस्य नीरूपता विहन्यत इत्यर्थः परिहरति- अनवस्थितिरिति ... अनवस्थितिः
nyāyasudhā: bhavedakhaṇḍatvakhaṇḍanaṃ yadyāropitaviśeṣaparāhityarūpaviśeṣaṇaviśeṣitā satyā syāt na caivam api tarhi sāpyasatyatvādivadāropitaiva na hyāropitena rūpeṇa gaganasya nīrūpatā vihanyata ityarthaḥ pariharati- anavasthitiriti ... anavasthitiḥ
3.2.174ab
न्यायसुधा: वाक्यार्थस्येति शेषः एवं तर्हि न को ऽपि वाक्यार्थो व्यवस्थितः स्यात् सत्यत्वादिविशेषवत्तयासत्यत्वादिव्यावृत्तिमत्तया चाप्रतिपादितत्वात् नहि संसर्गभेदौ विहाय वाक्यार्थो ऽस्ति ब्रह्मैव वाक्यार्थ इति चेन्न तस्य स्वप्रकाशत्वात् व्यावृत्तेश्चासत्यत्वादिति यद्वा प्रतीता सा च स्वाभावव्यावर्तकत्वेनैव व्यवतिष्ठते न ब्रह्मविषयत्वेन येनाखण्डता व्याहन्यत इति शङ्कार्थः एवमपि तदभावव्यावृत्तिरूपविशेषणविशिष्यताया अपरिहारादखण्डत्वहानिरेव सापि तथा चेत् अनवस्थितिः ब्रह्मज्ञानस्याव्यवस्थैवेति परिहारार्थः न केवलं ब्रह्मणो निर्विशेषत्वे पदानां पौनरुक्त्यादि(कं) किन्नामैकस्यापि पदस्य तत्र प्रवृत्तिर्न भवेदित्याह- यदीति यदि सत्ये विशेषो न न तदुक्तिर्भवेत् तदा
nyāyasudhā: vākyārthasyeti śeṣaḥ evaṃ tarhi na ko 'pi vākyārtho vyavasthitaḥ syāt satyatvādiviśeṣavattayāsatyatvādivyāvṛttimattayā cāpratipāditatvāt nahi saṃsargabhedau vihāya vākyārtho 'sti brahmaiva vākyārtha iti cenna tasya svaprakāśatvāt vyāvṛtteścāsatyatvāditi yadvā pratītā sā ca svābhāvavyāvartakatvenaiva vyavatiṣṭhate na brahmaviṣayatvena yenākhaṇḍatā vyāhanyata iti śaṅkārthaḥ evamapi tadabhāvavyāvṛttirūpaviśeṣaṇaviśiṣyatāyā aparihārādakhaṇḍatvahānireva sāpi tathā cet anavasthitiḥ brahmajñānasyāvyavasthaiveti parihārārthaḥ na kevalaṃ brahmaṇo nirviśeṣatve padānāṃ paunaruktyādi(kaṃ) kinnāmaikasyāpi padasya tatra pravṛttirna bhavedityāha- yadīti yadi satye viśeṣo na na taduktirbhavet tadā
3.2.174c
न्यायसुधा: गुणकर्मादिनिमित्तमनालम्ब्य कस्यापि शब्दस्य प्रवृत्त्यभावादिति भावः 9,485 शङ्कते- लक्ष्यते चेतेनेति लक्ष्यते चेत् तेन
nyāyasudhā: guṇakarmādinimittamanālambya kasyāpi śabdasya pravṛttyabhāvāditi bhāvaḥ 9,485 śaṅkate- lakṣyate ceteneti lakṣyate cet tena
3.2.174cd
न्यायसुधा: स्यादयं दोषो यदि ब्रह्म शब्दाभिधेयं स्यात् नचैवम् किन्तु तेन शब्देन लक्ष्यत एव नहि लक्षणा गुणक्रियाद्यपेक्षा तथात्वे खल्वभिधैव स्यादिति परिहरति- लक्ष्यमिति ... लक्ष्यमित्यपि स्याद् विशेषिता
nyāyasudhā: syādayaṃ doṣo yadi brahma śabdābhidheyaṃ syāt nacaivam kintu tena śabdena lakṣyata eva nahi lakṣaṇā guṇakriyādyapekṣā tathātve khalvabhidhaiva syāditi pariharati- lakṣyamiti ... lakṣyamityapi syād viśeṣitā
3.2.175ab
9,486 न्यायसुधा: एवमङ्गीकारे ऽपि ब्रह्मणो लक्ष्यमिति विशेषिता स्यात् लक्ष्यत्वं तावदपरिहायर्मित्यर्थः उपलक्षणं चैतत् मुख्यार्थयोगादिनापि विशेषिता स्यादेव ननु लक्ष्यत्वमपि ब्रह्मणो नास्त्येव लक्ष्यमित्यपि लक्षणयैवोच्यते नाभिधानवृत्त्येति चेन्न अत्रापि वाक्ये परेण लक्ष्यपदस्य प्रयोगाल्लक्ष्यत्वविशेषप्राप्तेः तेनापि लक्ष्यमेवेति चेत्तत्राह- पुनरिति पुनःपुनर्लक्षणायामपि स्यादनवस्थितिः
9,486 nyāyasudhā: evamaṅgīkāre 'pi brahmaṇo lakṣyamiti viśeṣitā syāt lakṣyatvaṃ tāvadaparihāyarmityarthaḥ upalakṣaṇaṃ caitat mukhyārthayogādināpi viśeṣitā syādeva nanu lakṣyatvamapi brahmaṇo nāstyeva lakṣyamityapi lakṣaṇayaivocyate nābhidhānavṛttyeti cenna atrāpi vākye pareṇa lakṣyapadasya prayogāllakṣyatvaviśeṣaprāpteḥ tenāpi lakṣyameveti cettatrāha- punariti punaḥpunarlakṣaṇāyāmapi syādanavasthitiḥ
Adhyāya 3 (cont. 13)
3.2.175cd
न्यायसुधा: लक्षणायामाश्रितायां सत्यामिति शेषः शङ्कते- यदीति यद्यभावविशेषित्वं स्यादङ्गीकृतमेव ते
nyāyasudhā: lakṣaṇāyāmāśritāyāṃ satyāmiti śeṣaḥ śaṅkate- yadīti yadyabhāvaviśeṣitvaṃ syādaṅgīkṛtameva te
3.2.176ab
न्यायसुधा: ते मते इति शेषः तृतीयार्थे ऽव्ययं वा यदुक्तं मायाविशेषराहित्यविशेषणविशेषिता सत्यस्यापि भवेदिति तन्नानिष्यम् अभावरूपविशेषवत्त्वस्य मयाङ्गीकृतत्वात् "नेह नानास्तिऽ; इति श्रुतिः"इह भूतले घटो नास्तिऽ; इतिवदभावं ब्रह्मण्यङ्गीकरोत्येव यच्चोक्तं न तदुक्तिर्भवेत्तदेति तदप्यसत् भावनिमित्ताभावे ऽप्यभावनिमित्तेन पदप्रवृत्त्युपपत्तेः अभावधर्मवत्त्वस्य चाङ्गीकृतत्वात् एतेन लक्ष्यमित्येतदपि निरस्तम् लक्ष्यपदस्याप्यपोहवाचित्वोपपत्तेरिति भावः 9,487f. अत्र वक्तव्यं परमसिद्धान्तमखण्डत्वं परित्यज्याभावधर्मवत्त्वं कस्मादङ्गीकरोषीति अथ ब्रूयात् सत्यं ज्ञानमनन्तं विज्ञानमानन्दमित्यादिपदानि तावद्ब्रह्मणि श्रूयन्ते नच तेषां विधिरूपो ऽर्थः स्वीकर्तुं शक्यः नेह नानास्तीत्यादिश्रुतिविरोधात् अभावधर्माङ्गीकारे च न विरोध इत्युक्तमिति तत्राह- असार्वज्ञादीति असार्वज्ञ्यादिराहित्यमप्येवं ते भविष्यति
nyāyasudhā: te mate iti śeṣaḥ tṛtīyārthe 'vyayaṃ vā yaduktaṃ māyāviśeṣarāhityaviśeṣaṇaviśeṣitā satyasyāpi bhavediti tannāniṣyam abhāvarūpaviśeṣavattvasya mayāṅgīkṛtatvāt "neha nānāsti'; iti śrutiḥ"iha bhūtale ghaṭo nāsti'; itivadabhāvaṃ brahmaṇyaṅgīkarotyeva yaccoktaṃ na taduktirbhavettadeti tadapyasat bhāvanimittābhāve 'pyabhāvanimittena padapravṛttyupapatteḥ abhāvadharmavattvasya cāṅgīkṛtatvāt etena lakṣyamityetadapi nirastam lakṣyapadasyāpyapohavācitvopapatteriti bhāvaḥ 9,487f. atra vaktavyaṃ paramasiddhāntamakhaṇḍatvaṃ parityajyābhāvadharmavattvaṃ kasmādaṅgīkaroṣīti atha brūyāt satyaṃ jñānamanantaṃ vijñānamānandamityādipadāni tāvadbrahmaṇi śrūyante naca teṣāṃ vidhirūpo 'rthaḥ svīkartuṃ śakyaḥ neha nānāstītyādiśrutivirodhāt abhāvadharmāṅgīkāre ca na virodha ityuktamiti tatrāha- asārvajñādīti asārvajñyādirāhityamapyevaṃ te bhaviṣyati
3.2.176cd
न्यायसुधा: ते अङ्गीकार्यमिति शेषः यथा हि सत्यज्ञानादिपदानि ब्रह्मणि श्रूयन्ते, एवमेष सर्वज्ञः, एष सर्वेश्वरः, इति सार्वज्ञादिपदान्यपि तथाच यथा तान्यनृतत्वाद्यभाववाचीन्येवमेतान्यपि असर्वज्ञत्वाद्यभाववाचितया (त्वया) अङ्गीकर्तव्यान्येव ततश्च सत्यज्ञानादिवाक्यं तत्त्वावेदकं सार्वज्ञादिवाक्यं मायाशबलपरमिति विभागो न युक्त इति भावः मा भूदयं विभागो ऽसार्वज्ञाद्यभावो ऽपि ब्रह्मण्यङ्गीक्रियत एवेत्यत आह- तदेति तदा सार्वज्ञ्यमेव स्याद् भावार्थत्वान्नञोर्द्वयोः
nyāyasudhā: te aṅgīkāryamiti śeṣaḥ yathā hi satyajñānādipadāni brahmaṇi śrūyante, evameṣa sarvajñaḥ, eṣa sarveśvaraḥ, iti sārvajñādipadānyapi tathāca yathā tānyanṛtatvādyabhāvavācīnyevametānyapi asarvajñatvādyabhāvavācitayā (tvayā) aṅgīkartavyānyeva tataśca satyajñānādivākyaṃ tattvāvedakaṃ sārvajñādivākyaṃ māyāśabalaparamiti vibhāgo na yukta iti bhāvaḥ mā bhūdayaṃ vibhāgo 'sārvajñādyabhāvo 'pi brahmaṇyaṅgīkriyata evetyata āha- tadeti tadā sārvajñyameva syād bhāvārthatvānnañordvayoḥ
3.2.177a
न्यायसुधा: ब्रह्मण्यसार्वज्ञाद्यभावे ऽङ्गीकृते (सति) सावर्ज्ञादिभावधर्मा दुर्निवारा एव कुतः द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयत इति न्यायादित्यर्थः एतच्च चतुर्थे स्पष्टयिष्यते 9,489 असार्वज्ञादिराहित्यमप्येवं ते भविष्यतीत्युक्तानङ्गीकारे बाधकमाह- यदीति यदि नैतादृशं ग्राह्यम्
nyāyasudhā: brahmaṇyasārvajñādyabhāve 'ṅgīkṛte (sati) sāvarjñādibhāvadharmā durnivārā eva kutaḥ dvau nañau prakṛtamarthaṃ sātiśayaṃ gamayata iti nyāyādityarthaḥ etacca caturthe spaṣṭayiṣyate 9,489 asārvajñādirāhityamapyevaṃ te bhaviṣyatītyuktānaṅgīkāre bādhakamāha- yadīti yadi naitādṛśaṃ grāhyam
3.2.177b
न्यायसुधा: सर्वज्ञादिपदं ब्रह्मणि श्रूयमाणमसार्वज्ञादिनिवृत्तिं बोधयतीत्येतादृशं प्रमेयं यदि न ग्राह्यं तदाऽनन्दपदमप्यसुखत्वं न निवर्तयेत्, सत्यपदं चासत्यत्वम्, ज्ञानपदं चाज्ञानत्वम्, आत्मपदं चानात्मत्वम् अविशेषादिति वाक्यशेषः 9,490 मा भूदानन्दादिपदानामसुखत्वादिव्यावर्तकत्वम् को दोष इत्यत आह- असुखत्वेति ... असुखत्वानिवर्तनात् असत्त्वज्ञानतादेश्च स्यादसत्त्वादिकं तदा
nyāyasudhā: sarvajñādipadaṃ brahmaṇi śrūyamāṇamasārvajñādinivṛttiṃ bodhayatītyetādṛśaṃ prameyaṃ yadi na grāhyaṃ tadā'nandapadamapyasukhatvaṃ na nivartayet, satyapadaṃ cāsatyatvam, jñānapadaṃ cājñānatvam, ātmapadaṃ cānātmatvam aviśeṣāditi vākyaśeṣaḥ 9,490 mā bhūdānandādipadānāmasukhatvādivyāvartakatvam ko doṣa ityata āha- asukhatveti ... asukhatvānivartanāt asattvajñānatādeśca syādasattvādikaṃ tadā
3.2.178ab
-द् न्यायसुधा: असत्त्वाज्ञानतादेश्चानिवर्तनादिति सम्बन्धः अयम्भावः ब्रह्मणि तावदसत्त्वादिकं प्रसक्तम् तद्वयावर्तनाय सत्यज्ञानादिवाक्यानां प्रवृत्तिः तान्यपि चेन्न तद्वयावर्तयन्ति तदा ब्रह्मणो ऽसत्त्वादिकं तात्त्विकमेवेत्यापन्नमिति यद्वा यदि नैतादृशमित्यध्याहारेण विनैकमेव वाक्यं बुद्धया विविच्य तु योज्यमिति 9,491 शङ्कते- अनृतादीति अनृतादिविरोधित्वं यद्यस्याभ्युपगम्यते
-d nyāyasudhā: asattvājñānatādeścānivartanāditi sambandhaḥ ayambhāvaḥ brahmaṇi tāvadasattvādikaṃ prasaktam tadvayāvartanāya satyajñānādivākyānāṃ pravṛttiḥ tānyapi cenna tadvayāvartayanti tadā brahmaṇo 'sattvādikaṃ tāttvikamevetyāpannamiti yadvā yadi naitādṛśamityadhyāhāreṇa vinaikameva vākyaṃ buddhayā vivicya tu yojyamiti 9,491 śaṅkate- anṛtādīti anṛtādivirodhitvaṃ yadyasyābhyupagamyate
3.2.178cd
न्यायसुधा: अस्य सत्यत्वादेः अयमर्थः सत्यादिपदानि तावदापाततः सत्यत्वादिविशेषणानि समर्पयन्ति तदनन्तरं तत्तद्विरोध्याकारनिवर्तकत्वेन पर्यवस्यन्ति यथोक्तम्"प्रति(पा)पद्यपदार्थं हि विरोधात्तद्विरोधिनः पश्चादभावं जानाति वध्यघातकवत्पदातऽ; इति सत्यत्वादिविशे(षणानां)षाणां चानृतत्वादिविरोधित्वं सुप्रसिद्धमिति कथं न तद्वयावृत्तिरिति समवेतत्प्रकृते ऽपीत्याह- अनैश्वर्येति अनैश्वर्यविरोधित्वमप्येवं किं निवार्यते
nyāyasudhā: asya satyatvādeḥ ayamarthaḥ satyādipadāni tāvadāpātataḥ satyatvādiviśeṣaṇāni samarpayanti tadanantaraṃ tattadvirodhyākāranivartakatvena paryavasyanti yathoktam"prati(pā)padyapadārthaṃ hi virodhāttadvirodhinaḥ paścādabhāvaṃ jānāti vadhyaghātakavatpadāt'; iti satyatvādiviśe(ṣaṇānāṃ)ṣāṇāṃ cānṛtatvādivirodhitvaṃ suprasiddhamiti kathaṃ na tadvayāvṛttiriti samavetatprakṛte 'pītyāha- anaiśvaryeti anaiśvaryavirodhitvamapyevaṃ kiṃ nivāryate
3.2.179
न्यायसुधा: सर्वेश्वरादिपदसमर्पितस्यैश्वर्यादेरिति शेषः 9,492 उपसंहरति- अखण्डेति अखण्डखण्डनादेवं विशेषोऽखण्डवादिना खण्डितेनापि मनसा स्वीकार्योऽनन्यथागतेः
nyāyasudhā: sarveśvarādipadasamarpitasyaiśvaryāderiti śeṣaḥ 9,492 upasaṃharati- akhaṇḍeti akhaṇḍakhaṇḍanādevaṃ viśeṣo'khaṇḍavādinā khaṇḍitenāpi manasā svīkāryo'nanyathāgateḥ
3.2.180
न्यायसुधा: एव(यस्मादे)वमखण्डखण्डनादखण्डवादिनापीत्यन्वयः अनन्यथागतेहे तोः, खण्डितेन उत्तरोत्प्रेक्षारहितेन 9,493 इदानीं भेदाभेदवादिनं विशेषमङ्गीकारयति- अखण्डेति अखण्डखण्डवादिभ्यां खण्डाखण्डेन चैव तत् महादरेण शिरसि विशेषो धार्य एव हि
nyāyasudhā: eva(yasmāde)vamakhaṇḍakhaṇḍanādakhaṇḍavādināpītyanvayaḥ ananyathāgatehe toḥ, khaṇḍitena uttarotprekṣārahitena 9,493 idānīṃ bhedābhedavādinaṃ viśeṣamaṅgīkārayati- akhaṇḍeti akhaṇḍakhaṇḍavādibhyāṃ khaṇḍākhaṇḍena caiva tat mahādareṇa śirasi viśeṣo dhārya eva hi
3.2.181a
न्यायसुधा: यस्मादेवमखण्डवादिभ्यां विशेषो ऽङ्गीकार्यस्तत्तस्मादेव हि खण्डाखडेन खण्डाखण्डवादिना च विशेषो ऽङ्गीकार्य एव कुन्ताः प्रविशन्तीतिवदुपलक्षणया अर्शआदिभ्यो ऽजिति वा खण्डाखण्डेनेति साधु तथाहि धर्मधर्मिणोर्भेदाभेदाविति वदता तौ किं ताभ्यामत्यन्तं भिन्नावङ्गीक्रियेते उतात्यन्ताभिन्नावथ भिन्नाभिन्नौ नाद्यः भेदानवस्थापत्तेः भेदस्य स्वरूपत्वे च विशेषानङ्गीकारे तदीयत्वाद्यनुपपत्तेः भेदाभेदयोरत्यन्तभिन्नयोः सम्बन्धाभावेन तदीयत्वानुपपत्तेश्च न द्वितीयः तदीयत्वाद्यनुपपत्तेश्च भेदाभेदशब्दयोः पर्यायत्वापत्तेश्च न तृतीयः अनवस्थापत्तेः क्वचिद्भेदाभेदयोरभेदे पूर्वदोषानुषङ्गात् तस्माद्भेदाभेदवादिनापि क्वचिद्विशेषो ऽङ्गीकार्य इति तदेवमुभयव्यपदेशान्यथानुपपत्त्या भगवद्धर्माणां सविशेषो ऽत्यन्ताभेद एवेति सिद्धम् 9,496 ननु नायं सूत्रकाराभिप्रायो भवितुमर्हति तेनानेवंविधानामहिकुण्डलादीनां निदर्शनानामुपात्तत्वात् अहेरवयवानामन्योन्यसंयोगविशेषो ह्यहिकुण्डलमित्युच्यते स तावदहिना नात्यन्ताभिन्नः प्रकाशश्च द्रव्यान्तरं न सूर्याभिन्न इत्यतः प्रकाशाश्रयवद्वेति निदर्शनमपि नात्यन्ताभेदोपयुक्तम् कालस्य पूर्वत्वं नाम प्रध्वस्तक्रियासम्बन्ध इति न पूर्ववद्वेत्यपि प्रकृतानुगुणमित्यत आह- निदर्शनेति निदर्शनत्रयेणातो भगवानत्यभिन्नताम् गुणानामादरेणाह
nyāyasudhā: yasmādevamakhaṇḍavādibhyāṃ viśeṣo 'ṅgīkāryastattasmādeva hi khaṇḍākhaḍena khaṇḍākhaṇḍavādinā ca viśeṣo 'ṅgīkārya eva kuntāḥ praviśantītivadupalakṣaṇayā arśaādibhyo 'jiti vā khaṇḍākhaṇḍeneti sādhu tathāhi dharmadharmiṇorbhedābhedāviti vadatā tau kiṃ tābhyāmatyantaṃ bhinnāvaṅgīkriyete utātyantābhinnāvatha bhinnābhinnau nādyaḥ bhedānavasthāpatteḥ bhedasya svarūpatve ca viśeṣānaṅgīkāre tadīyatvādyanupapatteḥ bhedābhedayoratyantabhinnayoḥ sambandhābhāvena tadīyatvānupapatteśca na dvitīyaḥ tadīyatvādyanupapatteśca bhedābhedaśabdayoḥ paryāyatvāpatteśca na tṛtīyaḥ anavasthāpatteḥ kvacidbhedābhedayorabhede pūrvadoṣānuṣaṅgāt tasmādbhedābhedavādināpi kvacidviśeṣo 'ṅgīkārya iti tadevamubhayavyapadeśānyathānupapattyā bhagavaddharmāṇāṃ saviśeṣo 'tyantābheda eveti siddham 9,496 nanu nāyaṃ sūtrakārābhiprāyo bhavitumarhati tenānevaṃvidhānāmahikuṇḍalādīnāṃ nidarśanānāmupāttatvāt aheravayavānāmanyonyasaṃyogaviśeṣo hyahikuṇḍalamityucyate sa tāvadahinā nātyantābhinnaḥ prakāśaśca dravyāntaraṃ na sūryābhinna ityataḥ prakāśāśrayavadveti nidarśanamapi nātyantābhedopayuktam kālasya pūrvatvaṃ nāma pradhvastakriyāsambandha iti na pūrvavadvetyapi prakṛtānuguṇamityata āha- nidarśaneti nidarśanatrayeṇāto bhagavānatyabhinnatām guṇānāmādareṇāha
3.2.181d
-च् न्यायसुधा: यत एवमर्थापत्त्या भगवद्गुणानां भगवता सविशेषो ऽत्यन्ताभेदः सिद्धो ऽत्र इत्यर्थः अत्यभिन्नतां सविशेषाम् निरवकाशप्रमाणानुसारेण निदर्शनत्रयमपि सविशेषाभेदोपयुक्तत्वेन सूत्रकारस्याभिमतं ज्ञातव्यमित्याशयः तत्राहिकुण्डलं यद्यपि भेदाभेदवत्तथापि मन्दानामभेदे बुद्धिमवतारयितुमुपात्तम् यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्तीति यथा प्रकाशशब्देन च भास्वरं रूपं विवक्षितम् तच्च यावद्रव्यभावित्वात्सूर्यमण्डलेनात्यन्ताभिन्नमेव पूर्वत्वं च पूर्वकालसम्बन्ध इति सकललोकसिद्धमिति नन्वेकेनैव निदर्शनेनालं किं त्रयेणेत्यत उक्तम्- आदरेणेति 9,498 एवं साक्षादधिकरणार्थं व्याख्यायेदानीमनुषङ्गसिद्धमर्थं दर्शयति- तच्चेति ... तच्च नाभिहितान्वयः
-c nyāyasudhā: yata evamarthāpattyā bhagavadguṇānāṃ bhagavatā saviśeṣo 'tyantābhedaḥ siddho 'tra ityarthaḥ atyabhinnatāṃ saviśeṣām niravakāśapramāṇānusāreṇa nidarśanatrayamapi saviśeṣābhedopayuktatvena sūtrakārasyābhimataṃ jñātavyamityāśayaḥ tatrāhikuṇḍalaṃ yadyapi bhedābhedavattathāpi mandānāmabhede buddhimavatārayitumupāttam yathā pṛthivyāmoṣadhayaḥ sambhavantīti yathā prakāśaśabdena ca bhāsvaraṃ rūpaṃ vivakṣitam tacca yāvadravyabhāvitvātsūryamaṇḍalenātyantābhinnameva pūrvatvaṃ ca pūrvakālasambandha iti sakalalokasiddhamiti nanvekenaiva nidarśanenālaṃ kiṃ trayeṇetyata uktam- ādareṇeti 9,498 evaṃ sākṣādadhikaraṇārthaṃ vyākhyāyedānīmanuṣaṅgasiddhamarthaṃ darśayati- tacceti ... tacca nābhihitānvayaḥ
3.2.182
न्यायसुधा: तस्मादेव भगवद्धर्माणां भगवता सविशेषाभेदस्य समर्थितत्वादेव पदाभिहितैः पदार्थैरन्वयबोध इत्येतन्मतं नेति लभ्यत इति शेषः अभिहितान्वयग्रहणमुपलक्षणम् वक्ष्यमाणान्विताभिधानव्यतिरिक्तानां सर्वेषामपि मतानामनुपपन्नत्वात् यदि तर्ह्यभिहितान्वयवादो ऽनुपपन्नः कः पन्थाः सूत्रकारस्याभिमतः नहि निरुपायमन्वयज्ञानमिति सम्भवति अन्विताभिधानमिति ब्रूमः तत्राप्यस्ति विशेष इत्याशयेनाह- यदेति यदाशेषविशेषाणमुक्तिः सामान्यतो भवेत् पदैकेनाप्युत्तरेण विशेषावगतिर्भवेत्
nyāyasudhā: tasmādeva bhagavaddharmāṇāṃ bhagavatā saviśeṣābhedasya samarthitatvādeva padābhihitaiḥ padārthairanvayabodha ityetanmataṃ neti labhyata iti śeṣaḥ abhihitānvayagrahaṇamupalakṣaṇam vakṣyamāṇānvitābhidhānavyatiriktānāṃ sarveṣāmapi matānāmanupapannatvāt yadi tarhyabhihitānvayavādo 'nupapannaḥ kaḥ panthāḥ sūtrakārasyābhimataḥ nahi nirupāyamanvayajñānamiti sambhavati anvitābhidhānamiti brūmaḥ tatrāpyasti viśeṣa ityāśayenāha- yadeti yadāśeṣaviśeṣāṇamuktiḥ sāmānyato bhavet padaikenāpyuttareṇa viśeṣāvagatirbhavet
3.2.183a
न्यायसुधा: यदाशब्दो यद्यर्थः यद्यप्यशेषविशेषाणामित्यशेषविशेषान्वितस्येत्यर्थः एकशब्दो मुख्यार्थः पदेष्वेकं पदैकमा(द्ये न)द्यपदेनेत्यर्थः कर्मधारयत्वे तु पूर्वकालैकेत्येकपदस्य पूर्वनिपातः स्यात् आपं तथापि उत्तरेण पदजातेनान्वयविशेषावगतिः 9,505 एतदुक्तं भवति सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यः सर्वज्ञः सर्वविदित्यादिब्रह्मप्रतिपादकवाक्यगतानि सकलान्यपि पदान्यन्वितार्थाभिधायीनि तत्र ब्रह्मपदं सत्यत्वसर्वज्ञत्वाद्यशेषविशेषान्वितं ब्रह्म प्रतिपादयति नचैवं सत्यादिपदानां वैयर्थ्यम् यतः सामान्यत एवान्विताभिधाने शक्तिः पदानां नान्वयविशेषाभिधाने अतो ब्रह्मपदेन सामान्यतः समस्तयोग्यधर्मान्विते ब्रह्मणि प्रतीते सत्यत्वेनान्वितं ज्ञानत्वेनान्वितमिति विशेषान्वयप्रतिपत्त्यर्थानि सत्यादिपदानीति 9,506 नन्वभिहितान्वयादिवादानामनुपपन्नत्वमन्विताभिधानस्योपपन्नत्वं च प्रथमसूत्रे सूत्रकारेणोक्तमेव तत्किमत्राधिकरणसिद्धान्ततया तद्वर्णनेन उच्यते अतःशब्देन ह्यन्वयबोधे ऽस्त्युपाय इत्येतावन्मात्रं प्रतीयते न पुनः पदान्येव न पदाभिहितार्थादीनीति विशेषः तत्र व्याख्यातारं प्रति कुतो ऽयं सूत्रकृतो ऽभिप्राय इति भवत्येव परिचोदना तत्समाधानाय चाधिकरणसिद्धान्तवर्णनमुपपन्नमेव यद्यप्युपपन्नः सूत्रकाराभिप्राय इति शक्यते वक्तुम् तथाप्यधिकरणसिद्धान्तवर्णनमिषेण तत्र संक्षेपतो व्युत्पादितोपपत्तीनां प्रपञ्चाय प्रयत्नो ऽयमित्यदोषः 9,507 तदिति परामृष्टं हेतुं दर्शयति- यत इति यतो ऽशेषविशेषाणां वस्तुनास्त्येव चैकता अतः
nyāyasudhā: yadāśabdo yadyarthaḥ yadyapyaśeṣaviśeṣāṇāmityaśeṣaviśeṣānvitasyetyarthaḥ ekaśabdo mukhyārthaḥ padeṣvekaṃ padaikamā(dye na)dyapadenetyarthaḥ karmadhārayatve tu pūrvakālaiketyekapadasya pūrvanipātaḥ syāt āpaṃ tathāpi uttareṇa padajātenānvayaviśeṣāvagatiḥ 9,505 etaduktaṃ bhavati satyaṃ jñānamanantaṃ brahma yaḥ sarvajñaḥ sarvavidityādibrahmapratipādakavākyagatāni sakalānyapi padānyanvitārthābhidhāyīni tatra brahmapadaṃ satyatvasarvajñatvādyaśeṣaviśeṣānvitaṃ brahma pratipādayati nacaivaṃ satyādipadānāṃ vaiyarthyam yataḥ sāmānyata evānvitābhidhāne śaktiḥ padānāṃ nānvayaviśeṣābhidhāne ato brahmapadena sāmānyataḥ samastayogyadharmānvite brahmaṇi pratīte satyatvenānvitaṃ jñānatvenānvitamiti viśeṣānvayapratipattyarthāni satyādipadānīti 9,506 nanvabhihitānvayādivādānāmanupapannatvamanvitābhidhānasyopapannatvaṃ ca prathamasūtre sūtrakāreṇoktameva tatkimatrādhikaraṇasiddhāntatayā tadvarṇanena ucyate ataḥśabdena hyanvayabodhe 'styupāya ityetāvanmātraṃ pratīyate na punaḥ padānyeva na padābhihitārthādīnīti viśeṣaḥ tatra vyākhyātāraṃ prati kuto 'yaṃ sūtrakṛto 'bhiprāya iti bhavatyeva paricodanā tatsamādhānāya cādhikaraṇasiddhāntavarṇanamupapannameva yadyapyupapannaḥ sūtrakārābhiprāya iti śakyate vaktum tathāpyadhikaraṇasiddhāntavarṇanamiṣeṇa tatra saṃkṣepato vyutpāditopapattīnāṃ prapañcāya prayatno 'yamityadoṣaḥ 9,507 taditi parāmṛṣṭaṃ hetuṃ darśayati- yata iti yato 'śeṣaviśeṣāṇāṃ vastunāstyeva caikatā ataḥ
3.2.183c
-च् न्यायसुधा: वस्तुना ब्रह्मणा चशब्दाद्विशेषश्च अतो नाभिहितान्वयादिवादाः किन्नामोक्तविधान्विताभिधानमिति शेषः तथाहि सत्यत्वादिधर्माणां तावद्ब्रह्मणात्यन्ताभेदः समर्थितः ततो ब्रह्मवाचकस्य ब्रह्मपदस्य सत्यत्वादिवाचकत्वमावश्यकमेव किन्त्वभेदे ऽन्वय एव नास्ति कुतस्तदभिधानं विशेषतो ऽभिधानप्रसङ्गश्चेत्यवशिष्यते तत्र सविशेषत्वाङ्गीकार एव समाधिः अभेदे ऽपि विशेषशक्त्यान्वितत्वस्य विशेषानभिदानस्य चोपपत्तिरिति 9,508 स्यादेतत् अस्मिन्नन्विताभिधानवादे विशेषान्वयप्रतिपत्तिर्निर्निबन्धनैवापद्यते सकलपदानां सामान्यतो ऽन्विताभिधाने सामर्थ्यात् नचाद्यं पदं सामान्यतो ऽन्विताभिधाय्युत्तरं तु विशेषत इति वाच्यम् आद्यत्वादेरव्यवस्थितत्वात् वेदवाक्ये ऽपि हि क्वचिद्ब्रह्मपदमाद्यं क्वचिदुत्तरमित्यत आह- सामान्यत इति ... सामान्यतो ज्ञातः पदान्तरबलात् पुनः भवेद् विशेषतो ज्ञानस्तेन स्यादन्वितोक्तिता
-c nyāyasudhā: vastunā brahmaṇā caśabdādviśeṣaśca ato nābhihitānvayādivādāḥ kinnāmoktavidhānvitābhidhānamiti śeṣaḥ tathāhi satyatvādidharmāṇāṃ tāvadbrahmaṇātyantābhedaḥ samarthitaḥ tato brahmavācakasya brahmapadasya satyatvādivācakatvamāvaśyakameva kintvabhede 'nvaya eva nāsti kutastadabhidhānaṃ viśeṣato 'bhidhānaprasaṅgaścetyavaśiṣyate tatra saviśeṣatvāṅgīkāra eva samādhiḥ abhede 'pi viśeṣaśaktyānvitatvasya viśeṣānabhidānasya copapattiriti 9,508 syādetat asminnanvitābhidhānavāde viśeṣānvayapratipattirnirnibandhanaivāpadyate sakalapadānāṃ sāmānyato 'nvitābhidhāne sāmarthyāt nacādyaṃ padaṃ sāmānyato 'nvitābhidhāyyuttaraṃ tu viśeṣata iti vācyam ādyatvāderavyavasthitatvāt vedavākye 'pi hi kvacidbrahmapadamādyaṃ kvaciduttaramityata āha- sāmānyata iti ... sāmānyato jñātaḥ padāntarabalāt punaḥ bhaved viśeṣato jñānastena syādanvitoktitā
3.2.184
-f न्यायसुधा: एकैकशः पदैः सामान्यतो ऽन्विततया ज्ञातो ऽर्थः पुनः पदान्तरसन्निधानाहित(शक्ति)बलाद्विशेषतो ऽन्वितत्वेन ज्ञातो भवेत् तेन कारणेन पदानामन्वितोक्तितान्विताभिधायिता स्यादुपपन्नेति शेषः 9,510 सविशेषाभेदसमर्थनेनोक्तप्रकारं पदानामन्विताभिधानं सिद्धमित्ययुक्तम् अतिप्रसङ्गात् रूपस्य हि घटेनाभेद इति त्वचा तस्मिन्गृहीते तदपि गृह्येत अथाविशेषेण प्रतिबद्धं तद्ग्रहणमित्युच्यते तर्ह्यत्रापि प्रतिबन्धः स्यात् विशेषाभिधानं प्रतिबद्धमेवेति चेत् सामान्याभिधानमपि कुतो न प्रतिबद्धम् अथ सम्भावनैवैषोक्तेति मतं तदा नायमधिकरणसिद्धान्तः एकस्य सिद्धावनुषङ्गी यो ऽर्थः सिद्धयति सो ऽधिकरणसिद्धान्तो न हि सम्भावनासिद्धिरित्यत आह- स्वार्थ एवेति [जोस्हि-20] स्वार्थ एवान्वितो यस्मात् केनचित् तद्विशेषतः अनेनेति तदुक्तयैव ज्ञायते ऽनुभवेन हि
-f nyāyasudhā: ekaikaśaḥ padaiḥ sāmānyato 'nvitatayā jñāto 'rthaḥ punaḥ padāntarasannidhānāhita(śakti)balādviśeṣato 'nvitatvena jñāto bhavet tena kāraṇena padānāmanvitoktitānvitābhidhāyitā syādupapanneti śeṣaḥ 9,510 saviśeṣābhedasamarthanenoktaprakāraṃ padānāmanvitābhidhānaṃ siddhamityayuktam atiprasaṅgāt rūpasya hi ghaṭenābheda iti tvacā tasmingṛhīte tadapi gṛhyeta athāviśeṣeṇa pratibaddhaṃ tadgrahaṇamityucyate tarhyatrāpi pratibandhaḥ syāt viśeṣābhidhānaṃ pratibaddhameveti cet sāmānyābhidhānamapi kuto na pratibaddham atha sambhāvanaivaiṣokteti mataṃ tadā nāyamadhikaraṇasiddhāntaḥ ekasya siddhāvanuṣaṅgī yo 'rthaḥ siddhayati so 'dhikaraṇasiddhānto na hi sambhāvanāsiddhirityata āha- svārtha eveti [joshi-20] svārtha evānvito yasmāt kenacit tadviśeṣataḥ aneneti taduktayaiva jñāyate 'nubhavena hi
3.2.185
9,510f. न्यायसुधा: यस्मात्केनचिदन्वित एव पदानां स्वार्थ इति, अनेन सत्यत्वेन ज्ञानत्वेन वान्वित इति, तद्विशेषतो धर्मविशेषेण अन्वयः तदुक्त्यैव सत्यादिपदोक्त्यैव ज्ञायत इत्यनुभ(वेन)वसिद्धम् तस्मादुक्तं युक्तमिति शेषः प्रत्येकं पदानि सामान्यतो ऽन्विताभिधायीनि, विशेषतो ऽन्वितार्थप्रतीतिस्तु परस्परसन्निधानाहितशक्तिभिः पदैर्भवतीत्येतदनुभवसिद्धमित्यर्थः 9,511 एतदुक्तं भवति अभेदेन तावद्विशेषाभिधानं प्राप्तं नच तदस्त्यनुभवविरोधात् अतस्तत्प्र(ती)तिबन्धकत्वेन विशेषः कल्पनीयः स च यथानुभवमेव स्वीकार्य इति नातिप्रसङ्ग कश्चिदिति 9,512 एवं प्रतिज्ञातमन्विताभिधानमुपपाद्य यदुक्तमभिहितान्वयादिपक्षाणामयुक्तत्वं तदन्विताभिधानानङ्गीकारे बाधकप्रदर्शनमुखेनोपपादयति- यदीति यद्यनन्वितमेवैतत् पदं स्वार्थं वदेदिह तथान्यान्यपि सर्वाणि कः कुर्यादन्वयं पुनः
9,510f. nyāyasudhā: yasmātkenacidanvita eva padānāṃ svārtha iti, anena satyatvena jñānatvena vānvita iti, tadviśeṣato dharmaviśeṣeṇa anvayaḥ taduktyaiva satyādipadoktyaiva jñāyata ityanubha(vena)vasiddham tasmāduktaṃ yuktamiti śeṣaḥ pratyekaṃ padāni sāmānyato 'nvitābhidhāyīni, viśeṣato 'nvitārthapratītistu parasparasannidhānāhitaśaktibhiḥ padairbhavatītyetadanubhavasiddhamityarthaḥ 9,511 etaduktaṃ bhavati abhedena tāvadviśeṣābhidhānaṃ prāptaṃ naca tadastyanubhavavirodhāt atastatpra(tī)tibandhakatvena viśeṣaḥ kalpanīyaḥ sa ca yathānubhavameva svīkārya iti nātiprasaṅga kaściditi 9,512 evaṃ pratijñātamanvitābhidhānamupapādya yaduktamabhihitānvayādipakṣāṇāmayuktatvaṃ tadanvitābhidhānānaṅgīkāre bādhakapradarśanamukhenopapādayati- yadīti yadyananvitamevaitat padaṃ svārthaṃ vadediha tathānyānyapi sarvāṇi kaḥ kuryādanvayaṃ punaḥ
3.2.186
न्यायसुधा: एतद्ब्रह्मादिकमाद्यं पदम् इह सत्यज्ञानादिवाक्ये अन्यान्युत्तरा(ण्यपि)णि पदा(नि)न्यपि तथा यद्यनन्विता(न्येव)नेव स्वार्थान्वदेयुस्तर्ह्यन्वयमन्वयज्ञानं तु कः कुर्यात् आद्यं पदमलब्धसहायं प्रथमं सामान्यतो ऽन्वितमभिधत्ते उत्तराणि त्वादित एव लब्धसहायानि विशेषत एवान्विताभिधायीनि तदिदं वैलक्षण्यं सूचयितुमेतदन्यानीति विभागेन ग्रहणम् अन्यथा यदि वाक्यस्थानि समस्तानि पदानि नान्विताभिधायीनि किन्त्वनन्वितानेव स्वार्थानभिदधतीति, तर्ह्यन्वयज्ञानं निर्निबन्धनमापद्येतेत्यवक्ष्यत् एतदेव प्रपञ्चयति- व्यापार इति व्यापारो नहि शब्दस्य परः स्वार्थप्रकाशनात् पुमानप्येकवारोक्तया कृतकृत्यो यदा भवेत्
nyāyasudhā: etadbrahmādikamādyaṃ padam iha satyajñānādivākye anyānyuttarā(ṇyapi)ṇi padā(ni)nyapi tathā yadyananvitā(nyeva)neva svārthānvadeyustarhyanvayamanvayajñānaṃ tu kaḥ kuryāt ādyaṃ padamalabdhasahāyaṃ prathamaṃ sāmānyato 'nvitamabhidhatte uttarāṇi tvādita eva labdhasahāyāni viśeṣata evānvitābhidhāyīni tadidaṃ vailakṣaṇyaṃ sūcayitumetadanyānīti vibhāgena grahaṇam anyathā yadi vākyasthāni samastāni padāni nānvitābhidhāyīni kintvananvitāneva svārthānabhidadhatīti, tarhyanvayajñānaṃ nirnibandhanamāpadyetetyavakṣyat etadeva prapañcayati- vyāpāra iti vyāpāro nahi śabdasya paraḥ svārthaprakāśanāt pumānapyekavāroktayā kṛtakṛtyo yadā bhavet
3.2.187ab
अन्वयस्य कथं ज्ञानं शब्दार्थत्वं यदास्य न
anvayasya kathaṃ jñānaṃ śabdārthatvaṃ yadāsya na
3.2.187cd
न्यायसुधा: यदा यद्यस्यान्वयस्य शब्दार्थत्वं पदाभिधेयत्वं न स्यात्तर्ह्यन्वयस्य ज्ञानं कथं न कथञ्चित् उपायान्तराभावात् तथाहि अन्वयज्ञानात्पूर्वभावित्वेन वादिभिरङ्गीकृतत्वेन वा प्रसक्तानि तावदेतानि पदानि वा वक्ता वा पदैरभिहिताः पदार्था वा वाक्यं वा वाक्यान्त्यवर्णो वा वर्णमाला वा स्फोटो वा श्रोता वेति तत्र तावदन्विताभिधानानङ्गीकारे पदानामुपायत्वं नोपपद्यत इत्येतद्वयापारो न हीत्यर्धेनाह शब्दस्य पदस्य, स्वार्थप्रकाशनादन्यो व्यापारो नास्तीति तावत्सुप्रसिद्धम् अन्वयश्च न पदाभिधेयः तत्कथं पदस्य तज्ज्ञानोपायत्वम् वक्तुरपि तन्नास्तीत्याह- पुमानपीति 9,513 यदा यस्मात्तस्मात्सो ऽपि नोपाय इति शेषः एकवारग्रहणं तस्यात्यन्तव्यवहितत्वद्योतनार्थम् सकृदुच्चारण एव तस्योपक्षीणत्वादिति पदाभिहितानां पदार्थानामन्वयबोधकत्वपक्षे दोषमाह- यदैवेति यदैवानन्वितार्थस्य वचनं तैः पदैभर्वेत्
nyāyasudhā: yadā yadyasyānvayasya śabdārthatvaṃ padābhidheyatvaṃ na syāttarhyanvayasya jñānaṃ kathaṃ na kathañcit upāyāntarābhāvāt tathāhi anvayajñānātpūrvabhāvitvena vādibhiraṅgīkṛtatvena vā prasaktāni tāvadetāni padāni vā vaktā vā padairabhihitāḥ padārthā vā vākyaṃ vā vākyāntyavarṇo vā varṇamālā vā sphoṭo vā śrotā veti tatra tāvadanvitābhidhānānaṅgīkāre padānāmupāyatvaṃ nopapadyata ityetadvayāpāro na hītyardhenāha śabdasya padasya, svārthaprakāśanādanyo vyāpāro nāstīti tāvatsuprasiddham anvayaśca na padābhidheyaḥ tatkathaṃ padasya tajjñānopāyatvam vakturapi tannāstītyāha- pumānapīti 9,513 yadā yasmāttasmātso 'pi nopāya iti śeṣaḥ ekavāragrahaṇaṃ tasyātyantavyavahitatvadyotanārtham sakṛduccāraṇa eva tasyopakṣīṇatvāditi padābhihitānāṃ padārthānāmanvayabodhakatvapakṣe doṣamāha- yadaiveti yadaivānanvitārthasya vacanaṃ taiḥ padaibharvet
3.2.188a
अनन्वितः स्याच्छब्दार्थो
ananvitaḥ syācchabdārtho
3.2.188b
न्यायसुधा: अनन्वितार्थस्यैवेति सम्बन्धः जातावेकवचनम् तैर्वाक्यस्थैः यदि पदान्यनन्वितानेव स्वार्थान्प्रतिपाद्य निवर्तन्ते ततः पदार्था एवाकाङ्क्षादिमन्तो ऽन्वयं बोधयन्ति तर्ह्यनन्वित एव शब्दार्थः स्यात् अन्वयस्य शाब्दत्वं न स्यादिति यावत् पदार्थाख्यं प्रमाणान्तरं चाप(द्येत)द्यते भवेदेतत् यदि पदार्थानामेवान्वयबोधकत्वं ब्रूमः न चैवम् किन्नाम पदैरभिहितानाम् तत्कथमन्वयस्याशाब्दत्वमित्यत आह- नेति ... न तदर्थो हि सो ऽन्वयः
nyāyasudhā: ananvitārthasyaiveti sambandhaḥ jātāvekavacanam tairvākyasthaiḥ yadi padānyananvitāneva svārthānpratipādya nivartante tataḥ padārthā evākāṅkṣādimanto 'nvayaṃ bodhayanti tarhyananvita eva śabdārthaḥ syāt anvayasya śābdatvaṃ na syāditi yāvat padārthākhyaṃ pramāṇāntaraṃ cāpa(dyeta)dyate bhavedetat yadi padārthānāmevānvayabodhakatvaṃ brūmaḥ na caivam kinnāma padairabhihitānām tatkathamanvayasyāśābdatvamityata āha- neti ... na tadartho hi so 'nvayaḥ
3.2.188cd
न्यायसुधा: स पदार्थैः प्रतिपादितो ऽन्वयस्तेषां पदानामर्थो न हीत्यर्थः तथा सति प्रत्यक्षावगतधूमप्रतिपादितस्याग्नेः प्रत्यक्षप्रमेयत्वं स्यादिति भावः 9,514 अस्तु तर्हि वाक्यस्यान्वयबोधकत्वमिति पक्ष इत्यत आह- निराकाङ्क्षेति निराकाङ्क्षपदान्येव वाक्यमित्युच्यते बुधैः
nyāyasudhā: sa padārthaiḥ pratipādito 'nvayasteṣāṃ padānāmartho na hītyarthaḥ tathā sati pratyakṣāvagatadhūmapratipāditasyāgneḥ pratyakṣaprameyatvaṃ syāditi bhāvaḥ 9,514 astu tarhi vākyasyānvayabodhakatvamiti pakṣa ityata āha- nirākāṅkṣeti nirākāṅkṣapadānyeva vākyamityucyate budhaiḥ
3.2.189
न्यायसुधा: पदानामन्विताभिधानसामथ्यर्मनङ्गीकुर्वता वाक्यस्यान्वयबोधकत्वमङ्गीकर्तुमशक्यम् यतः पदान्येव वाक्यमिति बुधैरुच्यते पदव्यतिरिक्तस्य वाक्यस्याभावादित्यर्थः केचित्पदातिरिक्तमेव वाक्यं प्रतिपन्नास्तदूव्युदासाय बुधैरित्युक्तम् तच्च निराकरिष्यते गौरश्वः पुरुषो हस्तीत्यादिपदानां वाक्यत्वं मा भूदिति निराकाङ्क्षेत्युक्तम् सन्निधानाभावे निराकाङ्क्षत्वमेव न निर्वहतीति निराकाङ्क्षत्वेनैव सन्निधानस्य लब्धत्वान्न पृ(तत्पृ)थगुक्तम् अग्निना सिञ्चेदित्यादौ योग्यताभावे ऽप्यन्वयप्रतीतेः प्रकृतानुपयोगाद्योग्यतापि नोक्ता 9,516 नन्वेवं वदता भवतैव पदव्यतिरिक्तं वाक्यमङ्गीकृतम् यथा खलु तन्तूनां विक्रियाविशेषः पटो न तन्तुमात्रम् तथा पदानां यो निराकाङ्क्षतालक्षणो विक्रियाविशेषः स शक्यं, पदातिरिक्तमेवेत्यत आह- तत्तदिति तत्तदर्थाभिधानेन स्यान्निराकाङ्क्षता च सा
nyāyasudhā: padānāmanvitābhidhānasāmathyarmanaṅgīkurvatā vākyasyānvayabodhakatvamaṅgīkartumaśakyam yataḥ padānyeva vākyamiti budhairucyate padavyatiriktasya vākyasyābhāvādityarthaḥ kecitpadātiriktameva vākyaṃ pratipannāstadūvyudāsāya budhairityuktam tacca nirākariṣyate gauraśvaḥ puruṣo hastītyādipadānāṃ vākyatvaṃ mā bhūditi nirākāṅkṣetyuktam sannidhānābhāve nirākāṅkṣatvameva na nirvahatīti nirākāṅkṣatvenaiva sannidhānasya labdhatvānna pṛ(tatpṛ)thaguktam agninā siñcedityādau yogyatābhāve 'pyanvayapratīteḥ prakṛtānupayogādyogyatāpi noktā 9,516 nanvevaṃ vadatā bhavataiva padavyatiriktaṃ vākyamaṅgīkṛtam yathā khalu tantūnāṃ vikriyāviśeṣaḥ paṭo na tantumātram tathā padānāṃ yo nirākāṅkṣatālakṣaṇo vikriyāviśeṣaḥ sa śakyaṃ, padātiriktamevetyata āha- tattaditi tattadarthābhidhānena syānnirākāṅkṣatā ca sā
3.2.190ab
न्यायसुधा: न तन्तूनां पट इव पदानां निराकाङ्क्षता विक्रिया येन पदातिरिक्तं वाक्यं स्यात् किन्नाम श्रोतृपुरुषधर्म एव जिज्ञासा खल्वाकाङ्क्षा निराकाङ्क्षता च निवृत्तजिज्ञासत्वम् सा च निराकाङ्क्षता पदैः स्यादिति पदानि निराकाङ्क्षाणीत्युच्यन्ते निराकाङ्क्षताकारित्वं च न पदानां विक्रियाविशेषः जिज्ञासितार्थाभिधानमात्रेण तद्धेतुत्वात् तस्य च स्वभावत्वात् तथाच जिज्ञासितार्थानभिदधति जिज्ञासां निवर्तयन्ति पदानि निराकाङ्क्षाणीत्युक्तं भवति 9,517 जिज्ञासितार्थाभिधानेनैव श्रोतुर्निराकाङ्क्षता स्यादित्येतदुपपादयति- अपूर्तेरिति अपूर्तेस्तावदर्थानामाकाङ्क्षा पूर्वमिष्यते
nyāyasudhā: na tantūnāṃ paṭa iva padānāṃ nirākāṅkṣatā vikriyā yena padātiriktaṃ vākyaṃ syāt kinnāma śrotṛpuruṣadharma eva jijñāsā khalvākāṅkṣā nirākāṅkṣatā ca nivṛttajijñāsatvam sā ca nirākāṅkṣatā padaiḥ syāditi padāni nirākāṅkṣāṇītyucyante nirākāṅkṣatākāritvaṃ ca na padānāṃ vikriyāviśeṣaḥ jijñāsitārthābhidhānamātreṇa taddhetutvāt tasya ca svabhāvatvāt tathāca jijñāsitārthānabhidadhati jijñāsāṃ nivartayanti padāni nirākāṅkṣāṇītyuktaṃ bhavati 9,517 jijñāsitārthābhidhānenaiva śroturnirākāṅkṣatā syādityetadupapādayati- apūrteriti apūrtestāvadarthānāmākāṅkṣā pūrvamiṣyate
3.2.190cd
न्यायसुधा: आनयेत्येवोक्ते गवादिपदप्रयोगात्पूर्वं, या किमि(त्यादि)तिजिज्ञासा (वर्तते) सा तावतां जिज्ञासितानामर्थानां कर्मादीनामापूर्तेर्गवादिपदैरनभिधानादिति यावत् एतदुक्तं भवति शाब्दी जिज्ञासा यावत्पदानि जिज्ञासिता(नर्)थान्नाभिदधति तावन्न निवर्तते निवर्तते च पदैस्तेष्वभिहितेष्वित्यतो ऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां विज्ञायते तत्तदर्थाभिधानेनैव निराकाङ्क्षता स्यादिति वाक्यान्त्यवर्णो वर्णमालेति पक्षद्वयमतिमन्दमिति न दूषितम् तथाचोक्तं पुरस्तात् अस्तु तर्हि निरस्तवर्णपदविभागं स्फोटाख्यं वाक्यमेवान्वयस्य प्रतिपादकम् पदानि तु तदभिव्यञ्जकतयोपयुज्यन्त इति पक्ष इत्यत आह- कर्मेति 9,518 कर्मकर्तृक्रियाणां तु पूर्तौ को ऽन्यो ऽन्वयो भवेत्
nyāyasudhā: ānayetyevokte gavādipadaprayogātpūrvaṃ, yā kimi(tyādi)tijijñāsā (vartate) sā tāvatāṃ jijñāsitānāmarthānāṃ karmādīnāmāpūrtergavādipadairanabhidhānāditi yāvat etaduktaṃ bhavati śābdī jijñāsā yāvatpadāni jijñāsitā(nar)thānnābhidadhati tāvanna nivartate nivartate ca padaisteṣvabhihiteṣvityato 'nvayavyatirekābhyāṃ vijñāyate tattadarthābhidhānenaiva nirākāṅkṣatā syāditi vākyāntyavarṇo varṇamāleti pakṣadvayamatimandamiti na dūṣitam tathācoktaṃ purastāt astu tarhi nirastavarṇapadavibhāgaṃ sphoṭākhyaṃ vākyamevānvayasya pratipādakam padāni tu tadabhivyañjakatayopayujyanta iti pakṣa ityata āha- karmeti 9,518 karmakartṛkriyāṇāṃ tu pūrtau ko 'nyo 'nvayo bhavet
3.2.191ab
न्यायसुधा: अत्र कर्मादिग्रहणमुपलक्षणम् जिज्ञासितानां पदार्थानामित्यर्थः अन्योन्यसंसृष्टानामिति शेषः पूर्तावभिधाने सति पदैरिति शेषः अन्वयो भवेत्प्रतिपादनीय इति शेषः एतदुक्तं भवति स्फोटमन्वयस्य प्रतिपादकं वदता तत्सद्भावे प्रमाणं वाच्यम् अन्वयप्रतीत्यन्यथानुपपत्तिरिति चेन्न पदानामेव संसृष्टार्थप्रतिपादकत्वसम्भवात् नच तदतिरिक्तो ऽन्वयो नामास्ति प्रतिपादनीयो यदर्थं स्फोटान्वेषणमिति एवमनङ्गीकारे बाधकमाह- अपूर्तिरिति अपूर्तिश्चेत् पदैरुक्तैः किं नृशृङ्गेण पूर्यते
nyāyasudhā: atra karmādigrahaṇamupalakṣaṇam jijñāsitānāṃ padārthānāmityarthaḥ anyonyasaṃsṛṣṭānāmiti śeṣaḥ pūrtāvabhidhāne sati padairiti śeṣaḥ anvayo bhavetpratipādanīya iti śeṣaḥ etaduktaṃ bhavati sphoṭamanvayasya pratipādakaṃ vadatā tatsadbhāve pramāṇaṃ vācyam anvayapratītyanyathānupapattiriti cenna padānāmeva saṃsṛṣṭārthapratipādakatvasambhavāt naca tadatirikto 'nvayo nāmāsti pratipādanīyo yadarthaṃ sphoṭānveṣaṇamiti evamanaṅgīkāre bādhakamāha- apūrtiriti apūrtiścet padairuktaiḥ kiṃ nṛśṛṅgeṇa pūryate
3.2.191cd
न्यायसुधा: अन्वयस्यापूर्तिरनभिधानम् उक्तैरिति पदानां प्रमितत्वमभिप्रैति नृशृङ्गेण स्फोटेनेति तस्याप्रामाणिकत्वम् नृशृङ्गतुल्येनेति पूर्यते ऽभिधीयते ऽन्वय इति शेषः इदमुक्तं भवति पदवादिनः कल्पनालाघवं प्रमितानां पदानामन्वितार्(था)भिधानस्य कल्पनात् स्फोटवादिनस्तु गौरवम् यतो निष्प्रमाणकः स्फोटस्तस्यान्वयप्रतिपादकत्वं चेति द्वयं कल्पनीयमिति 9,520 अस्तु तर्हि नवीनाभिहितान्वयपक्षः यदि हि पदानि पदार्थान्प्रतिपाद्यैव निवर्तन्ते पदार्था एवान्वयं बोधयन्तीति मतं तदा स्यादेवोक्तदोषः नचैवम् किन्तु पदान्येव पदार्थप्रतिपादनावान्तरव्यापाराण्यन्वयं बोधयन्तीति मैवम् तथा सति पदानां विरम्यव्यापारप्रसङ्गात् ततः को दोष इत्यत आह- व्यापारश्चेदिति व्यापारश्चेत् पुनस्तेषामनुक्तावपि किं न सः
nyāyasudhā: anvayasyāpūrtiranabhidhānam uktairiti padānāṃ pramitatvamabhipraiti nṛśṛṅgeṇa sphoṭeneti tasyāprāmāṇikatvam nṛśṛṅgatulyeneti pūryate 'bhidhīyate 'nvaya iti śeṣaḥ idamuktaṃ bhavati padavādinaḥ kalpanālāghavaṃ pramitānāṃ padānāmanvitār(thā)bhidhānasya kalpanāt sphoṭavādinastu gauravam yato niṣpramāṇakaḥ sphoṭastasyānvayapratipādakatvaṃ ceti dvayaṃ kalpanīyamiti 9,520 astu tarhi navīnābhihitānvayapakṣaḥ yadi hi padāni padārthānpratipādyaiva nivartante padārthā evānvayaṃ bodhayantīti mataṃ tadā syādevoktadoṣaḥ nacaivam kintu padānyeva padārthapratipādanāvāntaravyāpārāṇyanvayaṃ bodhayantīti maivam tathā sati padānāṃ viramyavyāpāraprasaṅgāt tataḥ ko doṣa ityata āha- vyāpāraścediti vyāpāraścet punasteṣāmanuktāvapi kiṃ na saḥ
3.2.192ab
न्यायसुधा: अचेतनानामपि पदानां यदि पुनर्व्यापारो विरम्यव्यापारो ऽङ्गीक्रियते तदा पृच्छामो ऽनुक्तानामपि पदानां पदार्थादिप्रतिपादने व्यापारः कुतो न भवतीति उत्तरमाशङ्कते- उक्त इति उक्ते बुद्धिस्थताहेतोर्यदि व्यापार इष्यते
nyāyasudhā: acetanānāmapi padānāṃ yadi punarvyāpāro viramyavyāpāro 'ṅgīkriyate tadā pṛcchāmo 'nuktānāmapi padānāṃ padārthādipratipādane vyāpāraḥ kuto na bhavatīti uttaramāśaṅkate- ukta iti ukte buddhisthatāhetoryadi vyāpāra iṣyate
3.2.192cd
न्यायसुधा: भावे क्तप्रत्ययः बुद्धिस्थता बुद्धिविषयता पदानि हि ज्ञातकरणानि न तु चक्षुरादिवत्सत्तामात्रेण उक्तिस्तु(श्च तज्ज्ञा)ज्ञानोपावय इत्यतो ऽनुक्तौ ज्ञातत्वाभावान्न व्यापार इत्याशयः इति यदीष्यत इति सम्बन्धः 9,521 पुनः सिद्धान्ती पृच्छति- बुद्धिस्थत्वायेति बुद्धिस्थत्वाय यत्नं न कथं कुर्युः पुरैव च
nyāyasudhā: bhāve ktapratyayaḥ buddhisthatā buddhiviṣayatā padāni hi jñātakaraṇāni na tu cakṣurādivatsattāmātreṇa uktistu(śca tajjñā)jñānopāvaya ityato 'nuktau jñātatvābhāvānna vyāpāra ityāśayaḥ iti yadīṣyata iti sambandhaḥ 9,521 punaḥ siddhāntī pṛcchati- buddhisthatvāyeti buddhisthatvāya yatnaṃ na kathaṃ kuryuḥ puraiva ca
3.2.192e
न्यायसुधा: पदार्थबोधनादिव्यापाराय यत्पदानां ज्ञातत्वमावश्यकम्, तदर्थं तानि पदान्युक्तेः प्रागेव यत्नं कथं न कुर्युरिति च त्वां पृच्छामः उक्तिं विनापि बुद्धिविषयतायै कुतो यत्नं न कुर्युरिति प्रश्नार्थः यद्वा बुद्धिविषयत्वाय यदुच्चारणं तदर्थं तूष्णीं स्थितं कुतो न प्रेरयन्तीति उत्तरं शङ्कते- पुरुषेति पुरुषाधीनता तेषां यदि
nyāyasudhā: padārthabodhanādivyāpārāya yatpadānāṃ jñātatvamāvaśyakam, tadarthaṃ tāni padānyukteḥ prāgeva yatnaṃ kathaṃ na kuryuriti ca tvāṃ pṛcchāmaḥ uktiṃ vināpi buddhiviṣayatāyai kuto yatnaṃ na kuryuriti praśnārthaḥ yadvā buddhiviṣayatvāya yaduccāraṇaṃ tadarthaṃ tūṣṇīṃ sthitaṃ kuto na prerayantīti uttaraṃ śaṅkate- puruṣeti puruṣādhīnatā teṣāṃ yadi
3.2.192f
न्यायसुधा: स्यादेतद्यदि पदानि चेतनानि स्युः नचैवम् अतो वक्तृपुरुषायत्तान्येव स यदोच्चारणेन व्यनक्ति तदा श्रोतृबुद्धिस्थानि भूत्वा पदार्थप्रतिपादनादिव्यापारवन्ति भवन्ति नतु स्वयं किमपि कुर्वन्तीति एवं तर्ह्यन्वयबोधनरूपो ऽपि विरम्यव्यापारो न तेषामुपपद्यत इत्याह- पश्चाच्चेति ... पश्चाच्च सा समा
nyāyasudhā: syādetadyadi padāni cetanāni syuḥ nacaivam ato vaktṛpuruṣāyattānyeva sa yadoccāraṇena vyanakti tadā śrotṛbuddhisthāni bhūtvā padārthapratipādanādivyāpāravanti bhavanti natu svayaṃ kimapi kurvantīti evaṃ tarhyanvayabodhanarūpo 'pi viramyavyāpāro na teṣāmupapadyata ityāha- paścācceti ... paścācca sā samā
3.2.193a
न्यायसुधा: पश्चादन्वयबोधने सा पुरुषाधीनता एतदुक्तं भवति चैतन्ये हि पदानामन्वयबोधनाय समभिव्याहृतानामस्माकं न पदार्थप्रतिपादनमात्रेण कृतार्थता अतो ऽन्वयो ऽप्यस्माभिः प्रतिपादनीय इति विमृश्य विरम्यव्यापारो युज्यते न चैवम् अन्यथोक्त एवातिप्रसङ्ग इति श्रोतान्वयज्ञाने कारणमिति तु स्यात् किन्तु कर्तैव तस्य कारणं तु विचार्यते 9,522 अनन्विताभिधायीनि पदान्येव करणीकृत्य श्रोता तत्स्मारितानामर्थानामन्वयज्ञानाय यतत इति चेत्तत्राह- पुमानेवेति पुमानेवान्वयायैषां पश्चाद् यदि विचेष्यते अनन्विताभिधानानां स एवार्थान्तरोक्तिषु यततां
nyāyasudhā: paścādanvayabodhane sā puruṣādhīnatā etaduktaṃ bhavati caitanye hi padānāmanvayabodhanāya samabhivyāhṛtānāmasmākaṃ na padārthapratipādanamātreṇa kṛtārthatā ato 'nvayo 'pyasmābhiḥ pratipādanīya iti vimṛśya viramyavyāpāro yujyate na caivam anyathokta evātiprasaṅga iti śrotānvayajñāne kāraṇamiti tu syāt kintu kartaiva tasya kāraṇaṃ tu vicāryate 9,522 ananvitābhidhāyīni padānyeva karaṇīkṛtya śrotā tatsmāritānāmarthānāmanvayajñānāya yatata iti cettatrāha- pumāneveti pumānevānvayāyaiṣāṃ paścād yadi viceṣyate ananvitābhidhānānāṃ sa evārthāntaroktiṣu yatatāṃ
3.2.193ef
-ए न्यायसुधा: अन्वयशब्देन तज्ज्ञानमुपलक्ष्यते पश्चात् पदैः पदार्थस्मरणानन्तरम् अनन्विताभिधानानां साहाय्येनेति शेषः सः पुमानेव उक्तिशब्दस्तत्कार्यज्ञानोपलक्षणः अन्वयानभिधायिभिरपि पदैर्यद्यन्वयं प्रतिपद्यते, तदा गवादिपदैरश्वादिकमपि प्रतिपद्येतेत्यर्थः शङ्कते- शब्देति ... शब्दशक्तिश्चेत् तत्र नैव
-e nyāyasudhā: anvayaśabdena tajjñānamupalakṣyate paścāt padaiḥ padārthasmaraṇānantaram ananvitābhidhānānāṃ sāhāyyeneti śeṣaḥ saḥ pumāneva uktiśabdastatkāryajñānopalakṣaṇaḥ anvayānabhidhāyibhirapi padairyadyanvayaṃ pratipadyate, tadā gavādipadairaśvādikamapi pratipadyetetyarthaḥ śaṅkate- śabdeti ... śabdaśaktiścet tatra naiva
3.2.193f
न्यायसुधा: गवादिपदानामश्वादौ शक्तिरेव नास्ति तत्कथं तैस्तत्प्रतिपद्यताम् न (हि) चक्षुषा शब्दं प्रतिपाद्यत इति चेदित्यर्थः तर्हि समं प्रकृते ऽपीत्याह- अन्वये कथमिति ... अन्वये कथम्
nyāyasudhā: gavādipadānāmaśvādau śaktireva nāsti tatkathaṃ taistatpratipadyatām na (hi) cakṣuṣā śabdaṃ pratipādyata iti cedityarthaḥ tarhi samaṃ prakṛte 'pītyāha- anvaye kathamiti ... anvaye katham
3.2.194
न्यायसुधा: अन्वये शक्तिरहितैस्तैः कथमन्वयज्ञानाय यतेतेत्यर्थः 9,523 यद्यनन्वितमित्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति- तदिति तत्कल्पनागुरुत्वादिदोषेतो ऽभिहितान्वयः अनुभूतिविरुद्धश्च त्याज्य एव मनीषिभिः
nyāyasudhā: anvaye śaktirahitaistaiḥ kathamanvayajñānāya yatetetyarthaḥ 9,523 yadyananvitamityādinoktamarthamupasaṃharati- taditi tatkalpanāgurutvādidoṣeto 'bhihitānvayaḥ anubhūtiviruddhaśca tyājya eva manīṣibhiḥ
3.2.195
न्यायसुधा: तत् तस्मात् तस्यैव विवरणं कल्पनेत्यादि कल्पनागौरवं प्रथमसूत्रेण व्युत्पादितम् अभिहितान्वय इत्युक्तसमस्तपक्षोपलक्षणम् कथमनुभूतिविरोध इत्यत आह- कर्तृशब्दे हीति कर्तृशब्दे ह्यभिहिते धर्मसामान्यवेदनात् विशेषधर्ममन्विच्छन् किमित्येव हि पृच्छति
nyāyasudhā: tat tasmāt tasyaiva vivaraṇaṃ kalpanetyādi kalpanāgauravaṃ prathamasūtreṇa vyutpāditam abhihitānvaya ityuktasamastapakṣopalakṣaṇam kathamanubhūtivirodha ityata āha- kartṛśabde hīti kartṛśabde hyabhihite dharmasāmānyavedanāt viśeṣadharmamanvicchan kimityeva hi pṛcchati
3.2.196a
न्यायसुधा: कर्तृग्रहणं सम्बन्धिमात्रोपलक्षणम् विशेषधर्ममिति तज्ज्ञानम् देवदत्तेनेति कर्तृवाचिनि शब्दे प्रयुक्ते श्रोता किमिति पृच्छतीति तावदविवादम् स च पचनादिधर्मविशेषज्ञानमि(मन्वि)च्छन्नेव पृच्छति विशेषजिज्ञासा च धर्मसामान्यज्ञानादेव नच तदा तस्य धर्मसामान्यज्ञानोपायो ऽस्त्यन्यः पदात् अतः पदेन धर्मसामान्यान्वितं वस्तु प्रतिपादितमिति ज्ञायते किमिति प्रश्नो विशेषजिज्ञासयेत्येतत्कुत इत्यत आह- गुणेति गुणक्रियादिधर्माणां विशेषे कथिते पुनः निराकाङ्क्षो भवेद्यस्माच्
nyāyasudhā: kartṛgrahaṇaṃ sambandhimātropalakṣaṇam viśeṣadharmamiti tajjñānam devadatteneti kartṛvācini śabde prayukte śrotā kimiti pṛcchatīti tāvadavivādam sa ca pacanādidharmaviśeṣajñānami(manvi)cchanneva pṛcchati viśeṣajijñāsā ca dharmasāmānyajñānādeva naca tadā tasya dharmasāmānyajñānopāyo 'styanyaḥ padāt ataḥ padena dharmasāmānyānvitaṃ vastu pratipāditamiti jñāyate kimiti praśno viśeṣajijñāsayetyetatkuta ityata āha- guṇeti guṇakriyādidharmāṇāṃ viśeṣe kathite punaḥ nirākāṅkṣo bhavedyasmāc
3.2.196d
-च् न्यायसुधा: निराकाङ्क्षो निवृत्तजिज्ञासः तस्माद्विशेषधर्ममन्विच्छक्तिमित्येव हि पृच्छतीति सम्बन्धः एतदुक्तं भवति कर्त्रादिपदश्रवणानन्तरभावी किमित्यादिप्रश्नो जिज्ञासामूलः प्रश्नत्वात्संमतवत् सा च जिज्ञासा धर्मविशेषविषया तदुक्त्या निवर्तमानत्वा(त्समत्मत)त्सम्प्रतिपन्नवत् विशेषजिज्ञासा च धर्मसामान्यज्ञानपूविर्का विशेषजिज्ञासात्वात्संमतवत् सामान्यज्ञानं चेदमेतत्पदजन्यं तदनन्तरभावित्वात्संमतवदिति पदेन पदार्थमात्रे ऽभिहिते अविनाभावबलेन धर्मसामान्यज्ञानमिति चेन्न दृष्टपदपरित्यागेनादृष्टानुमानकल्पनानुपपत्तेरिति एतेन विशेषान्विताभिधानपक्षो ऽपि परास्तः 9,524 अभिहितान्वयादिपक्षाणां त्याज्यत्वे प्रकृते किमायातमित्यत आह- शब्दा इति ... छब्दा अन्वितवाचकाः
-c nyāyasudhā: nirākāṅkṣo nivṛttajijñāsaḥ tasmādviśeṣadharmamanvicchaktimityeva hi pṛcchatīti sambandhaḥ etaduktaṃ bhavati kartrādipadaśravaṇānantarabhāvī kimityādipraśno jijñāsāmūlaḥ praśnatvātsaṃmatavat sā ca jijñāsā dharmaviśeṣaviṣayā taduktyā nivartamānatvā(tsamatmata)tsampratipannavat viśeṣajijñāsā ca dharmasāmānyajñānapūvirkā viśeṣajijñāsātvātsaṃmatavat sāmānyajñānaṃ cedametatpadajanyaṃ tadanantarabhāvitvātsaṃmatavaditi padena padārthamātre 'bhihite avinābhāvabalena dharmasāmānyajñānamiti cenna dṛṣṭapadaparityāgenādṛṣṭānumānakalpanānupapatteriti etena viśeṣānvitābhidhānapakṣo 'pi parāstaḥ 9,524 abhihitānvayādipakṣāṇāṃ tyājyatve prakṛte kimāyātamityata āha- śabdā iti ... chabdā anvitavācakāḥ
3.2.197ab
न्यायसुधा: सर्वे ऽपि शब्दाः सामान्येनान्वित(स्व)स्वार्थवाचका इत्येष एव पक्षा ग्राह्य इत्यर्थः 9,525 अधिकरणस्य साक्षात्प्रतिपाद्यमर्तमुपसंहरति- अत इति अतो ऽनन्तगुणात्मैको भगवान्
nyāyasudhā: sarve 'pi śabdāḥ sāmānyenānvita(sva)svārthavācakā ityeṣa eva pakṣā grāhya ityarthaḥ 9,525 adhikaraṇasya sākṣātpratipādyamartamupasaṃharati- ata iti ato 'nantaguṇātmaiko bhagavān
3.2.197bc
न्यायसुधा: अनन्तगुणात्मकत्वे ऽपि न तस्यैक्यं विहन्यते, नाप्येकेनाभिन्नानामनन्तत्वं गुणत्वं चेत्यर्थः तच्चेत्यानुषङ्गिक(मर्थ)मुपसंहरति- एक एवेति ... एक एव तु उच्यते सर्ववेदैश्च
nyāyasudhā: anantaguṇātmakatve 'pi na tasyaikyaṃ vihanyate, nāpyekenābhinnānāmanantatvaṃ guṇatvaṃ cetyarthaḥ taccetyānuṣaṅgika(martha)mupasaṃharati- eka eveti ... eka eva tu ucyate sarvavedaiśca
Adhyāya 3 (cont. 14)
3.2.197d
न्यायसुधा: तुशब्देन सकलधर्मान्वित इति सूचयति इति श्रीमन्न्यायसुधायां उभयव्यपदेशाधिकणम् [======= ज्न्य्स्_3,2.xइइइ: परानन्दाधिकरणम् =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां परानन्दा(परमता)धिकरणम् ओं परमतः सेतून्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ओं परमेश्वरस्यानन्दादयो गुणाः किं लौकिकानन्दादिसलक्षणाः किं वा तद्विलक्षणाः आद्ये न तत्र बहुमानः सम्भवति न द्वितीयः 9,526 प्रकारप्रमाणाभावात् विमता लौकिकसलक्षणा आनन्दादिशब्दवाच्यत्वादिति बाधकसद्भावाच्च अन्यथा तत्रानन्दादिशब्दप्रवृत्तिर्न स्यात् व्युत्पत्त्यभावात् अतीन्द्रियत्वेन तत्रोपदेशा(द्युपायाद्य)भावे सादृश्यानुमानस्यैवानुसरणीयत्वात् तस्य चासिद्धत्वात् ततश्च वेदवेद्यत्वं न स्यादित्यस्य समाधानार्थमिदमारभ्यते तत्राशङ्कितसकलदोषपरिहारो न स्फुटः प्रतीयत इत्यतो व्याचष्टे- ते चेति परमतः सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ब्ब्स्_3,2.31 ... ते चाखिलविलक्षणाः
nyāyasudhā: tuśabdena sakaladharmānvita iti sūcayati iti śrīmannyāyasudhāyāṃ ubhayavyapadeśādhikaṇam [======= jnys_3,2.xiii: parānandādhikaraṇam =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ parānandā(paramatā)dhikaraṇam oṃ paramataḥ setūnmānasambandhabhedavyapadeśebhyaḥ oṃ parameśvarasyānandādayo guṇāḥ kiṃ laukikānandādisalakṣaṇāḥ kiṃ vā tadvilakṣaṇāḥ ādye na tatra bahumānaḥ sambhavati na dvitīyaḥ 9,526 prakārapramāṇābhāvāt vimatā laukikasalakṣaṇā ānandādiśabdavācyatvāditi bādhakasadbhāvācca anyathā tatrānandādiśabdapravṛttirna syāt vyutpattyabhāvāt atīndriyatvena tatropadeśā(dyupāyādya)bhāve sādṛśyānumānasyaivānusaraṇīyatvāt tasya cāsiddhatvāt tataśca vedavedyatvaṃ na syādityasya samādhānārthamidamārabhyate tatrāśaṅkitasakaladoṣaparihāro na sphuṭaḥ pratīyata ityato vyācaṣṭe- te ceti paramataḥ setūnmānasaṃbandhabhedavyapadeśebhyaḥ bbs_3,2.31 ... te cākhilavilakṣaṇāḥ
3.2.198ab
न्यायसुधा: ते गुणा न केवलं गुणिनाभिन्नाः किन्नामाखिलेभ्यो लौकिकानन्दादिभ्यो विलक्षणाश्च कथं विलक्षणा इत्यत आह- सर्व इति सर्वे सर्वगुणात्मानः सर्वकर्तार एव च
nyāyasudhā: te guṇā na kevalaṃ guṇinābhinnāḥ kinnāmākhilebhyo laukikānandādibhyo vilakṣaṇāśca kathaṃ vilakṣaṇā ityata āha- sarva iti sarve sarvaguṇātmānaḥ sarvakartāra eva ca
3.2.198c
न्यायसुधा: आनन्दो ऽपि ज्ञानात्मको ज्ञानमप्यानन्दात्मकमित्यादि न ह्येवमन्तःकरणपरिणामभेदाः सुखादयः सर्वकर्तारो जगत्सृष्टयादिकर्तारश्च एवशब्देनोपचारं वारयति अन्योन्यमभेदे शब्दानां पर्यायत्वमनेकत्वाभावश्च स्यादित्यत आह- तथापीति तथापि सविशेषाश्च
nyāyasudhā: ānando 'pi jñānātmako jñānamapyānandātmakamityādi na hyevamantaḥkaraṇapariṇāmabhedāḥ sukhādayaḥ sarvakartāro jagatsṛṣṭayādikartāraśca evaśabdenopacāraṃ vārayati anyonyamabhede śabdānāṃ paryāyatvamanekatvābhāvaśca syādityata āha- tathāpīti tathāpi saviśeṣāśca
3.2.198d
न्यायसुधा: परस्पराभेदे ऽपि ततो नोक्तदोष इति (शेषः) भावः अनेन वैलक्षण्यप्रकारो दर्शितः प्रमाणं च वक्ष्यते तथाचाद्यं सूत्रद्वयं व्याख्यातं भवति 9,528 बाधकपरिहारार्थं सूत्रम् ओं बुद्धयर्थः पादवत् ओं इति तद्वयाचष्टे- विद्वदिति बुद्ध्यर्थः पादवत् ब्ब्स्_3,2.33 ... विद्वद्य्वुत्पत्तितो ऽपिच
nyāyasudhā: parasparābhede 'pi tato noktadoṣa iti (śeṣaḥ) bhāvaḥ anena vailakṣaṇyaprakāro darśitaḥ pramāṇaṃ ca vakṣyate tathācādyaṃ sūtradvayaṃ vyākhyātaṃ bhavati 9,528 bādhakaparihārārthaṃ sūtram oṃ buddhayarthaḥ pādavat oṃ iti tadvayācaṣṭe- vidvaditi buddhyarthaḥ pādavat bbs_3,2.33 ... vidvadyvutpattito 'pica
3.2.199a
तैस्तैः शब्दैश्च भण्यन्ते
taistaiḥ śabdaiśca bhaṇyante
3.2.199b
न्यायसुधा: अपि च तथापि तैस्तैः शब्दैश्च भण्यन्ते कथं विद्वद्व्युत्प(त्तितः)त्त्यन्विता विद्वांसो हि साक्षात्कृतभगवद्गुणाः पूर्वैर्विद्वद्भिर्व्युत्पादयितुं शक्यन्ते अविदुषां कथं व्युत्पत्तिः भवितव्यं हि तया अन्यथा विद्वत्त्वस्यैवानुपपत्तेरित्यत आह- युज्यते चेति ... युज्यते चोपदेशतः
nyāyasudhā: api ca tathāpi taistaiḥ śabdaiśca bhaṇyante kathaṃ vidvadvyutpa(ttitaḥ)ttyanvitā vidvāṃso hi sākṣātkṛtabhagavadguṇāḥ pūrvairvidvadbhirvyutpādayituṃ śakyante aviduṣāṃ kathaṃ vyutpattiḥ bhavitavyaṃ hi tayā anyathā vidvattvasyaivānupapatterityata āha- yujyate ceti ... yujyate copadeśataḥ
3.2.199c
न्यायसुधा: विद्वदुपदेशतो ऽविदुषामपि व्युत्पत्तिर्युज्यते अतीन्द्रिये कथमुपदेश इत्यत आह- अन्येति अन्यानन्दादिसादृश्यम्
nyāyasudhā: vidvadupadeśato 'viduṣāmapi vyutpattiryujyate atīndriye kathamupadeśa ityata āha- anyeti anyānandādisādṛśyam
3.2.199d
न्यायसुधा: लौकिकानन्दादिसादृश्यं भगवदानन्दादेर्विद्यते ततश्च यो ऽस्मदानन्दसदृशो भगवद्गुणः स आनन्दादिशब्दवाच्य इत्यादिरुपदेशो घटते तर्हि पूर्वोत्तरविरोधः स्यात् प्राक्"ते चाखिलविलक्षणाःऽ; इत्युक्तत्वेदानीमन्यानन्दादिसादृश्याभ्युपगमादित्यत आह- आनुकूल्यादीति ... आनुकूल्यादिना परम्
nyāyasudhā: laukikānandādisādṛśyaṃ bhagavadānandādervidyate tataśca yo 'smadānandasadṛśo bhagavadguṇaḥ sa ānandādiśabdavācya ityādirupadeśo ghaṭate tarhi pūrvottaravirodhaḥ syāt prāk"te cākhilavilakṣaṇāḥ'; ityuktatvedānīmanyānandādisādṛśyābhyupagamādityata āha- ānukūlyādīti ... ānukūlyādinā param
3.2.200ab
न्यायसुधा: आनुकूल्यं निरुपाधिप्रियत्वमानन्दस्य बोधात्मकत्वं ज्ञानस्येत्यादि अपरमल्पत्वास्थिरत्वादि आनुकूल्यादेः प्रवृत्तिनिमित्तस्य सत्त्वात्तदाश्रयेण व्युत्पत्तेरपि सम्भवादानन्दादिशब्दप्रवृत्त्युपपत्तावनुमानमप्रयोजकमित्युक्तं भवति ननु विलक्षणेष्वानन्दादिषु विलक्षणा एव शब्दाः कुतो न प्रयुज्यन्ते तथा सति तत्र बुद्धिप्रवेशाभावप्रसङ्गात् अल्पत्वादिसादृश्यं कुतो नेत्यत आह- पूर्णत्वादीति पूर्णत्वादि महत् तेषां वैलक्षण्यं श्रुतौ श्रुतम्
nyāyasudhā: ānukūlyaṃ nirupādhipriyatvamānandasya bodhātmakatvaṃ jñānasyetyādi aparamalpatvāsthiratvādi ānukūlyādeḥ pravṛttinimittasya sattvāttadāśrayeṇa vyutpatterapi sambhavādānandādiśabdapravṛttyupapattāvanumānamaprayojakamityuktaṃ bhavati nanu vilakṣaṇeṣvānandādiṣu vilakṣaṇā eva śabdāḥ kuto na prayujyante tathā sati tatra buddhipraveśābhāvaprasaṅgāt alpatvādisādṛśyaṃ kuto netyata āha- pūrṇatvādīti pūrṇatvādi mahat teṣāṃ vailakṣaṇyaṃ śrutau śrutam
3.2.200cd
9,529 न्यायसुधा: (तां) श्रुतिं पठति- पूर्ण इति पूर्णे ऽशेषनियन्ता च सुखादुतम एककलः
9,529 nyāyasudhā: (tāṃ) śrutiṃ paṭhati- pūrṇa iti pūrṇe 'śeṣaniyantā ca sukhādutama ekakalaḥ
3.2.201
गुणोरुसमुदायो ऽयं वासुदेवः स निष्कळः वासुदेवश्रुतिः सैषा गुणान् वक्ति हरेः परान्
guṇorusamudāyo 'yaṃ vāsudevaḥ sa niṣkaḷaḥ vāsudevaśrutiḥ saiṣā guṇān vakti hareḥ parān
3.2.202
न्यायसुधा: पूर्णः पूर्णगुणः सुखादुत्तमः शोभनानन्दतमः एकलः एकाकी परानपेक्षः सुनिष्कलः सर्वथा विभक्तांशविकलः हरेर्गुणान्परान्विलक्षणान्वक्तीति 9,531 एतेषामधिकरणानामपव्याख्यानं न स्थानतो ऽपीत्यत्रैव निराकृतमिति न पुनः प्रक्रान्तम् इति परानन्दा(परमता)धिकरणम् 9,532 [======= ज्न्य्स्_3,2.xइव्: फलदानाधिकरणम् =======] अथ फलदानाधिकरणम् ओं फलमत उपपत्तेः ओं अत्रादौ तावत्स्वर्गनरकादिकं फलं प्राणिनामीश्वरादेव भवतीति श्रुत्युपपत्तिभ्यामुपपादितम् तदाक्षेपार्थं सूत्रं"धर्मं जैमिनिरत एवऽ; इति तस्यार्थः ईश्वरः फलकारणं चेद्धर्माधर्मावपेक्षते न वा नेति पक्षे वैषम्याद्यापत्तिर्वेदाप्रामाण्यप्रसक्तिश्च आद्ये किमीश्वरेण तदपेक्षणीयेनैव कर्मणा फलसिद्धेः अन्यथा गौरवापत्तेः न चाचेतनत्वोपपत्तिविरोधः नहि राजादिरिव कर्म फलं ददातीति ब्रूमो येनाचेतनत्वं बाधेत किन्तु कारणमात्रम् नच श्रुतिविरोधः फलकारणयोर्धर्माधर्मयोरीश्वरकारितत्वेन तत्स्तुतये तस्य फलकारणत्वोपचारादिति समाधानार्थं सूत्रम् ओं पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ओं तेनेदमुक्तम् अपेक्षत एवेश्वरो धर्माधर्मौ नच तावता तयोरेवास्तु फलहेतुतेति युक्तम् धर्मादेरिवेश्वरस्यापि फलहेतुतया श्रुतिसिद्धत्वेन त्यागायोगात् बाधकाभावेन श्रुतेरुपचरितार्थताकल्पनानुपपत्तेः गौरवस्याप्रामाणिकविषयत्वात् परस्य ब्रह्मणः कर्मणश्चोभयोर्हेतुत्वे साम्यापत्तिरित्यपि न वाच्यम् 9,533 यतः फलदाने परमेश्वरः कर्तृत्वेन कर्म तु कारणत्वेन पुण्येन पुण्यमित्यादौ व्यपदिश्यते करणं च कर्तृप्रयोज्यमिति प्रसिद्धमेवेति तत्रेदमाशङ्कयते तथापि कर्मापेक्षस्येश्वरस्य फलदाने ऽनुपचरितं स्वातन्त्र्यं न सिद्धयति ततश्च न तस्मिन्बहुमानातिशय इति एतत्परिहारत्वेन पूर्वपदं व्याख्याति- स एवेति पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ब्ब्स्_3,2.41 फलमत उपपत्तेः ब्ब्स्_3,2.38 स एवाशेषजीवस्थनिस्सङ्खयानादिकालिकान् धर्माधर्मान् सदा पश्यन् स्वेच्छया बोधयत्यजः
nyāyasudhā: pūrṇaḥ pūrṇaguṇaḥ sukhāduttamaḥ śobhanānandatamaḥ ekalaḥ ekākī parānapekṣaḥ suniṣkalaḥ sarvathā vibhaktāṃśavikalaḥ harerguṇānparānvilakṣaṇānvaktīti 9,531 eteṣāmadhikaraṇānāmapavyākhyānaṃ na sthānato 'pītyatraiva nirākṛtamiti na punaḥ prakrāntam iti parānandā(paramatā)dhikaraṇam 9,532 [======= jnys_3,2.xiv: phaladānādhikaraṇam =======] atha phaladānādhikaraṇam oṃ phalamata upapatteḥ oṃ atrādau tāvatsvarganarakādikaṃ phalaṃ prāṇināmīśvarādeva bhavatīti śrutyupapattibhyāmupapāditam tadākṣepārthaṃ sūtraṃ"dharmaṃ jaiminirata eva'; iti tasyārthaḥ īśvaraḥ phalakāraṇaṃ ceddharmādharmāvapekṣate na vā neti pakṣe vaiṣamyādyāpattirvedāprāmāṇyaprasaktiśca ādye kimīśvareṇa tadapekṣaṇīyenaiva karmaṇā phalasiddheḥ anyathā gauravāpatteḥ na cācetanatvopapattivirodhaḥ nahi rājādiriva karma phalaṃ dadātīti brūmo yenācetanatvaṃ bādheta kintu kāraṇamātram naca śrutivirodhaḥ phalakāraṇayordharmādharmayorīśvarakāritatvena tatstutaye tasya phalakāraṇatvopacārāditi samādhānārthaṃ sūtram oṃ pūrvaṃ tu bādarāyaṇo hetuvyapadeśāt oṃ tenedamuktam apekṣata eveśvaro dharmādharmau naca tāvatā tayorevāstu phalahetuteti yuktam dharmāderiveśvarasyāpi phalahetutayā śrutisiddhatvena tyāgāyogāt bādhakābhāvena śruterupacaritārthatākalpanānupapatteḥ gauravasyāprāmāṇikaviṣayatvāt parasya brahmaṇaḥ karmaṇaścobhayorhetutve sāmyāpattirityapi na vācyam 9,533 yataḥ phaladāne parameśvaraḥ kartṛtvena karma tu kāraṇatvena puṇyena puṇyamityādau vyapadiśyate karaṇaṃ ca kartṛprayojyamiti prasiddhameveti tatredamāśaṅkayate tathāpi karmāpekṣasyeśvarasya phaladāne 'nupacaritaṃ svātantryaṃ na siddhayati tataśca na tasminbahumānātiśaya iti etatparihāratvena pūrvapadaṃ vyākhyāti- sa eveti pūrvaṃ tu bādarāyaṇo hetuvyapadeśāt bbs_3,2.41 phalamata upapatteḥ bbs_3,2.38 sa evāśeṣajīvasthanissaṅkhayānādikālikān dharmādharmān sadā paśyan svecchayā bodhayatyajaḥ
3.2.203
कांश्चित् तेषां फलं चैव ददाति स्वयमच्युतः न ते विशेषं कमपि प्रेरणादिकमुच्यते कुर्युः कदापि तेनायं स्वतन्त्रो ऽनुपचारतः
kāṃścit teṣāṃ phalaṃ caiva dadāti svayamacyutaḥ na te viśeṣaṃ kamapi preraṇādikamucyate kuryuḥ kadāpi tenāyaṃ svatantro 'nupacārataḥ
3.2.204
न्यायसुधा: अनादिकालत्वं च प्रवाहापेक्षयोक्तम् कांश्चित् बोधयति सव्यापारीकरोति स्वयमेवेति सम्बन्धः लीलया करणीकरोति न तु तेन विना दातुं न शक्नोतीति भावः 9,535 यदेतदत्रोक्तं धर्माधर्मदर्शनं तत्प्रेरणं तत्फलदानं तदप्रेर्यत्वादिकं चेश्वरस्य तदेव विचार्यमाणं तस्मिन्महान्तं बहुमानमुत्पादयिष्यति किमु समस्तपदार्थ इत्याशयवान्कमर्णां स्वरूपं तावत्प्रपञ्चयति- कर्माणीति कर्माणि तानि च पृथक् चेतनान्येव सर्वशः अचेतनशरीराणि स्वकर्मफलभाञ्चि च
nyāyasudhā: anādikālatvaṃ ca pravāhāpekṣayoktam kāṃścit bodhayati savyāpārīkaroti svayameveti sambandhaḥ līlayā karaṇīkaroti na tu tena vinā dātuṃ na śaknotīti bhāvaḥ 9,535 yadetadatroktaṃ dharmādharmadarśanaṃ tatpreraṇaṃ tatphaladānaṃ tadapreryatvādikaṃ ceśvarasya tadeva vicāryamāṇaṃ tasminmahāntaṃ bahumānamutpādayiṣyati kimu samastapadārtha ityāśayavānkamarṇāṃ svarūpaṃ tāvatprapañcayati- karmāṇīti karmāṇi tāni ca pṛthak cetanānyeva sarvaśaḥ acetanaśarīrāṇi svakarmaphalabhāñci ca
3.2.205a
प्रत्येकं तेषु चानन्तकर्माण्येवंविधानि च तानि चैवम्
pratyekaṃ teṣu cānantakarmāṇyevaṃvidhāni ca tāni caivam
3.2.205cd
-च् न्यायसुधा: तानीत्यशेषजीवस्थेत्याद्युक्तविशेषणानि पृथगित्येकैकधर्माधर्माधिष्ठा(तृ)नभूतानि मुक्तव्यावृत्तये ऽचेतनशरीराणीत्युक्तम् तत एव स्वकर्मफलभाञ्जि च तेषु कर्माभिमानिषु एवंविधानीति चेतनत्वाद्युक्तधर्मवन्ति तानि तेष्वपि कर्मसु वर्तमानानि ततः किमित्यत आह- इतीशस्येति ... इतीशस्य निस्सीमा शक्तिरुत्तमा
-c nyāyasudhā: tānītyaśeṣajīvasthetyādyuktaviśeṣaṇāni pṛthagityekaikadharmādharmādhiṣṭhā(tṛ)nabhūtāni muktavyāvṛttaye 'cetanaśarīrāṇītyuktam tata eva svakarmaphalabhāñji ca teṣu karmābhimāniṣu evaṃvidhānīti cetanatvādyuktadharmavanti tāni teṣvapi karmasu vartamānāni tataḥ kimityata āha- itīśasyeti ... itīśasya nissīmā śaktiruttamā
3.2.206ab
न्यायसुधा: एवंभूतानां कर्मणां दर्शनादिमतः उत्तमा प्रतिबन्धादिरहितत्वात् कर्मणामेवंविधत्वं कुत इत्यत आह- एकैवेति एकैव ब्रह्महत्या हि वराहहरिणोदिता
nyāyasudhā: evaṃbhūtānāṃ karmaṇāṃ darśanādimataḥ uttamā pratibandhādirahitatvāt karmaṇāmevaṃvidhatvaṃ kuta ityata āha- ekaiveti ekaiva brahmahatyā hi varāhahariṇoditā
3.2.206cd
न्यायसुधा: हरिणैव न त्वर्वाचीनेन वराहग्रहणेन वाराहपुराण इति सूचितम् उदिता चेतनत्वादिरूपेणेति शेषः तदेव दर्शयति- ब्रह्मपारेति 9,536 ब्रह्मपारस्तवेनैव निष्क्रान्ता राजदेहतः
nyāyasudhā: hariṇaiva na tvarvācīnena varāhagrahaṇena vārāhapurāṇa iti sūcitam uditā cetanatvādirūpeṇeti śeṣaḥ tadeva darśayati- brahmapāreti 9,536 brahmapārastavenaiva niṣkrāntā rājadehataḥ
3.2.207
स्तोत्रस्य तस्य माहात्म्याद् व्याधत्वं गमिता पुनः प्राप्य ज्ञानं परं चाप तथान्यान्यपि सर्वदा
stotrasya tasya māhātmyād vyādhatvaṃ gamitā punaḥ prāpya jñānaṃ paraṃ cāpa tathānyānyapi sarvadā
3.2.208
अनन्तान्युदितान्येवं प्रभुणा कपिलेन हि संसारे पच्यमानानि कर्माण्यपि पृथक् पृथक्
anantānyuditānyevaṃ prabhuṇā kapilena hi saṃsāre pacyamānāni karmāṇyapi pṛthak pṛthak
3.2.209
न्यायसुधा: अनेन समग्रमितिहासं संक्षेपेण स्मारयन्ति व्याधत्वादिप्राप्त्या चेतनत्वादिकं गम्यते तथाशब्दः प्रमाणसमुच्चये अन्यानि ब्रह्महत्यायाः पृथक् पृथगुदितानि एवं चेतनत्वादिना हीति (परम)सा(ङ्ख्ये)ङ्ख्यप्रसिद्धिं दर्शयति कथं चेतनत्वादिना प्रतीतिस्तेषामित्यत उक्तम्- संसारेति 9,538 पादार्थमुपसंहरति-तस्मादिति तस्मादनन्तमाहात्म्यगुणपूगो जनार्दनः भक्त्या परमयाऽराध्य इति पादार्थ ईर्यते
nyāyasudhā: anena samagramitihāsaṃ saṃkṣepeṇa smārayanti vyādhatvādiprāptyā cetanatvādikaṃ gamyate tathāśabdaḥ pramāṇasamuccaye anyāni brahmahatyāyāḥ pṛthak pṛthaguditāni evaṃ cetanatvādinā hīti (parama)sā(ṅkhye)ṅkhyaprasiddhiṃ darśayati kathaṃ cetanatvādinā pratītisteṣāmityata uktam- saṃsāreti 9,538 pādārthamupasaṃharati-tasmāditi tasmādanantamāhātmyaguṇapūgo janārdanaḥ bhaktyā paramayā'rādhya iti pādārtha īryate
3.3.1
न्यायसुधा: माहात्म्यं शक्तिः गुणा आनन्दाद्याः आराध्य उपास्य इत्युत्तरपादार्थेन सङ्गतिमस्य सूचयति इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः इति श्रीमन्न्यायसुधायां तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः 10,1 उपासनास्मिन्पाद उच्यत इति भाष्यम् तत्रोपासनार्थस्यास्य पादस्य का पूर्वेणोत्तरेण वा सङ्गतिरित्यतो ऽस्य पादस्य सङ्गतिं वदन्प्रसङ्गादेतदध्यायगतपादचतुष्ययस्याप्याह- वैराग्यत इति वैराग्यतो भक्तिदार्ढ्यं तेनोपासा यदा भवेत् आपरोक्ष्यं भवेद् विष्णोरिति पादक्रमो भवेत्
nyāyasudhā: māhātmyaṃ śaktiḥ guṇā ānandādyāḥ ārādhya upāsya ityuttarapādārthena saṅgatimasya sūcayati iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyārthavivṛtau tṛtīyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ iti śrīmannyāyasudhāyāṃ tṛtīyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ 10,1 upāsanāsminpāda ucyata iti bhāṣyam tatropāsanārthasyāsya pādasya kā pūrveṇottareṇa vā saṅgatirityato 'sya pādasya saṅgatiṃ vadanprasaṅgādetadadhyāyagatapādacatuṣyayasyāpyāha- vairāgyata iti vairāgyato bhaktidārḍhyaṃ tenopāsā yadā bhavet āparokṣyaṃ bhaved viṣṇoriti pādakramo bhavet
3.3.2
न्यायसुधा: मीमांसासाध्याद्वैराग्यात्त्प्रागेव भक्तेर्भाव्यत्वाद्दार्ढ्यमित्युक्तम् यदाशब्दो यस्मादित्यर्थे तयापरोक्ष्यं भवेत् इति तस्मात् अयमर्थः साधनविचारो ऽयं तावदध्यायः मोक्षसाधनं च भगवत्प्रसाद एव तत्साधनानि च विषयवैराग्यं भगवद्भक्तिस्तदुपासना तत्साक्षात्कार इति चत्वारि तानि च न समकक्ष्याणि किन्त्वादौ वैराग्यं साध्यम् तेन भक्तिः न हि हेये रागवत उपादेये प्रमोत्पत्तिरस्ति दृश्यते तावदिति चेत् नासौ दृढ(ः) प्रेमा अत एवं चोक्तं भक्तिदार्ढ्यमिति तेन वैराग्येण भक्तिदार्ढ्येन चोपासा भवेत् न ह्यन्यत्र रागवतस्तत्र भक्तिरहितस्यादरनैरन्तर्याभ्यामनुचिन्तनमुपप(त्प)द्यते उपासनया चातिदीघर्कालमनुष्ठितया प्रसन्नो भगवानात्मानं दर्शयति यस्मादेवं वैराग्यादीनां क्रमस्तस्मात्तद्विषयाणामेषां पादानामप्ययं क्रमो भवेदिति 10,4f. एवमेतदध्यायगतानां चतुर्णामपि पादानामानन्तर्यलक्षणां सङ्गतिमभिधाय तत्प्रसङ्गात्प्रथमसूत्रमारभ्यातीतानां सर्वेषामपि सूत्राणां परस्परं सङ्गतिं विवक्षुः प्रथमसूत्रार्थं तावदनुवदति युक्तित इत्यारभ्य(विशिष्य) आचार्यसम्पदेत्यन्तेन युक्तितो ज्ञातवेदार्थो निरस्य समयान् परान् परस्परविरोधं च प्रणुद्याशेषवाक्यगम्
nyāyasudhā: mīmāṃsāsādhyādvairāgyāttprāgeva bhakterbhāvyatvāddārḍhyamityuktam yadāśabdo yasmādityarthe tayāparokṣyaṃ bhavet iti tasmāt ayamarthaḥ sādhanavicāro 'yaṃ tāvadadhyāyaḥ mokṣasādhanaṃ ca bhagavatprasāda eva tatsādhanāni ca viṣayavairāgyaṃ bhagavadbhaktistadupāsanā tatsākṣātkāra iti catvāri tāni ca na samakakṣyāṇi kintvādau vairāgyaṃ sādhyam tena bhaktiḥ na hi heye rāgavata upādeye pramotpattirasti dṛśyate tāvaditi cet nāsau dṛḍha(ḥ) premā ata evaṃ coktaṃ bhaktidārḍhyamiti tena vairāgyeṇa bhaktidārḍhyena copāsā bhavet na hyanyatra rāgavatastatra bhaktirahitasyādaranairantaryābhyāmanucintanamupapa(tpa)dyate upāsanayā cātidīgharkālamanuṣṭhitayā prasanno bhagavānātmānaṃ darśayati yasmādevaṃ vairāgyādīnāṃ kramastasmāttadviṣayāṇāmeṣāṃ pādānāmapyayaṃ kramo bhavediti 10,4f. evametadadhyāyagatānāṃ caturṇāmapi pādānāmānantaryalakṣaṇāṃ saṅgatimabhidhāya tatprasaṅgātprathamasūtramārabhyātītānāṃ sarveṣāmapi sūtrāṇāṃ parasparaṃ saṅgatiṃ vivakṣuḥ prathamasūtrārthaṃ tāvadanuvadati yuktita ityārabhya(viśiṣya) ācāryasampadetyantena yuktito jñātavedārtho nirasya samayān parān parasparavirodhaṃ ca praṇudyāśeṣavākyagam
3.3.3
अध्यात्मप्रणवो भूत्वा तस्य सन्निहितत्वतः बहुयुक्तिविरोधानां भानात् तत्सहितश्रुतेः
adhyātmapraṇavo bhūtvā tasya sannihitatvataḥ bahuyuktivirodhānāṃ bhānāt tatsahitaśruteḥ
3.3.4
विरोधं च निराकृत्य श्रुतीनां प्राणतस्त्वगान् परिहृत्य विरोधांश्च तत्प्रसादानुरञ्जितः
virodhaṃ ca nirākṛtya śrutīnāṃ prāṇatastvagān parihṛtya virodhāṃśca tatprasādānurañjitaḥ
3.3.5
देहकर्तृत्वमीशस्य ज्ञात्वा तत्पितृतास्मृतेः विशेषस्नेहमापाद्य सर्वकर्तृत्वतो ऽधिकम्
dehakartṛtvamīśasya jñātvā tatpitṛtāsmṛteḥ viśeṣasnehamāpādya sarvakartṛtvato 'dhikam
3.3.6
निष्पाद्य बहुमानं च तदन्यत्रातिदुःखतः उत्पाद्याधिकवैराग्यं तद्गुणाधिक्यवेदनात्
niṣpādya bahumānaṃ ca tadanyatrātiduḥkhataḥ utpādyādhikavairāgyaṃ tadguṇādhikyavedanāt
3.3.7
सर्वस्य तद्वशत्वाच्च दार्ढ्यं भक्तेरवाप्य च यतेतोपासनायैव विशिष्टाचार्यसम्पदा
sarvasya tadvaśatvācca dārḍhyaṃ bhakteravāpya ca yatetopāsanāyaiva viśiṣṭācāryasampadā
3.3.8ab
10,5 न्यायसुधा: तत्र यतेतोपासनायैवेत्यनेन ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येत्येतद्वयाख्यातम् अन्यत्सर्वमप्यथशब्दव्याख्यानम् यद्यपि सङ्गतिमात्रविवक्षयेदमारब्धम् तथापि प्रागथशब्दस्याव्याख्यातत्वात् तस्य च केवलस्य व्याख्यातुमशक्यत्वात्सूत्रार्थानुवादः कृतः अतीतेन सार्धेनाध्यायद्वयेन यावानर्थो मीमांसितस्तावतः सामान्यतो ज्ञानादिमत्त्वमथशब्दस्यार्थ इति सङ्क्षेपः विशिष्याचार्यसम्पदेति सर्वत्रान्वयः तत्र ज्ञातवेदार्थ इति सर्ववेदानां भगवानेवार्थ इति ज्ञानवानित्यनेन प्रथमाध्यायप्रमेयमुक्तम् यक्तित इति ल्यब्लोपनिमित्ता पञ्चमी वेदार्थविरोधियुक्तीः सामान्यतो निराकृत्येति द्वितीया(ध्याया)द्यपादस्य परान्वैष्णवसमयादन्यान्साङ्खयादिसमयान्सामान्यतो(निराकृत्ये)निरस्येति द्वितीयपादस्य परस्परविरोधञ्चेति तृतीयचतुर्थयोः कथं तर्हि पादभेद इत्यतो ऽध्यात्मप्रवणो भूत्वेति बहुयुक्तिविरोधानां भानात्कारणाच्छतीनां युक्तिसहितश्रुतेर्विरोधं च निराकृत्येति चतुर्थस्य विशेषो दर्शितः अध्यात्मविषयश्रुतिविरोधपरिहारज्ञानस्य चरमत्वोपपादनाय तस्येत्युक्तम् आध्यात्मिका(हि)भावा मिथ्या सम्यग्वा विदिता बन्धमोक्षयोरन्तरङ्गतामश्नुवते न तथा बाह्याः प्राणतत्त्वगानित्यनेन चतुर्थपादगतानामेव मुख्यप्राणविषयाणामधिकरणानां प्रमेयमध्यात्मेत्यनेनैव लब्धमेतत्कस्मात्पुनरुच्यत इत्यतो विशेषेणैतद्भाव्यं तत्प्रसादायत्तत्वाज्जिज्ञासाया इत्याशयवतोक्तं तत्प्रसादेति अनुरञ्चितः समीचीनः कृत इति यावत् देहकर्तृत्वमित्यादिना त्रिवृत्कुर्वत इत्यधिकरणस्य सर्वकर्तृत्वत इति सर्वकर्तृत्वं विज्ञाय ततश्च भगवद्भक्तिमान्भूत्वेत्यर्थः अत्रापि पुनर्वचनस्य तात्पर्यं पूर्ववदवधेयम् अतिदुःखसाधनत्वं विज्ञाय तदन्यत्र भगवतो ऽन्यत्राधिकं वैराग्यमुत्पाद्येति तृतीयाद्यस्य अजिज्ञासूनामपि कदाचित्क्वचिद्वैराग्यं जायते ऽतो ऽधिकमित्युक्तं अतीति च तद्गुणाधिक्येति द्वितीयस्य तद्वशत्वात्तद्वशत्वं विज्ञाय भक्तेः प्राक् सिद्धत्वाद्दार्ढ्यमित्युक्तम् न चैतत्सर्वमनुपासितगुरोर्भवतीत्यतो विशिष्येत्यभिहितमिति 10,9 कथमयमथशब्दस्यार्थ इति चेत् उच्यते यद्यप्यथशब्दो ऽनेकार्थः तथाप्यर्थान्तराणामत्रायोगादानन्तर्यार्थः परिगृह्यत इत्यविवादम् आनन्तर्यं न यतः कुतश्रिचदभिधातव्यम् वैयर्थ्यात् किन्तु येन विना न ब्रह्मजिज्ञासा भवति यस्मिंश्च सति भवत्येव तदानन्तर्यम् तथाविधं च वेदार्थज्ञानादीति किञ्च जिज्ञासा नाम विचारापरपर्यायं मननम् नच तच्छ्रवणमन्तरेण सम्भवतीत्यतो यावदर्थजातमत्र शास्त्रे विचार्यं तावतः श्रवणजन्यं ज्ञानं पूर्ववृत्तम् सति च तस्मिञ्जन्मान्तरानुष्ठितसत्कर्मणः सत्कुलप्रसूतस्य सात्त्विकप्रकृतेर्वैराग्यादिकमवश्यं भवत्येव यत्तु परैर्नित्यानित्यवस्तुविवेकः शमदमादिसाधनसम्पदिहामुत्रफलभोगवैराग्यं मुमुक्षुता चेति साधनचतुष्ययं पूर्ववृत्तमुक्तं तदस्मादुक्त एवान्तर्भवतीत्यविरुद्धम् उत्तमभक्तानां मुमुक्षुता नास्तीत्याचार्येण न सङ्कीर्तिता एतेन जिज्ञासासाध्यस्य वैराग्यादेस्तत्साधनत्वे ऽन्योन्याश्रयत्वं स्यादित्यपि निरस्तम् सात्त्विकप्रकृतेः सत्सङ्गवशादीषद्वैराग्यादिमतः श्रवणेन तदभिवृद्धौ कृतमननादेर्भूयस्तदभिवृद्धिरिति 10,11 एवं प्रथमसूत्रार्थमभिधाय तेन द्वितीयसूत्र(स्य)सङ्गतिमाह- कर्तव्येति कर्तव्या ब्रह्मजिज्ञासेत्युक्ते किमिति संशये
10,5 nyāyasudhā: tatra yatetopāsanāyaivetyanena brahmajijñāsā kartavyetyetadvayākhyātam anyatsarvamapyathaśabdavyākhyānam yadyapi saṅgatimātravivakṣayedamārabdham tathāpi prāgathaśabdasyāvyākhyātatvāt tasya ca kevalasya vyākhyātumaśakyatvātsūtrārthānuvādaḥ kṛtaḥ atītena sārdhenādhyāyadvayena yāvānartho mīmāṃsitastāvataḥ sāmānyato jñānādimattvamathaśabdasyārtha iti saṅkṣepaḥ viśiṣyācāryasampadeti sarvatrānvayaḥ tatra jñātavedārtha iti sarvavedānāṃ bhagavānevārtha iti jñānavānityanena prathamādhyāyaprameyamuktam yaktita iti lyablopanimittā pañcamī vedārthavirodhiyuktīḥ sāmānyato nirākṛtyeti dvitīyā(dhyāyā)dyapādasya parānvaiṣṇavasamayādanyānsāṅkhayādisamayānsāmānyato(nirākṛtye)nirasyeti dvitīyapādasya parasparavirodhañceti tṛtīyacaturthayoḥ kathaṃ tarhi pādabheda ityato 'dhyātmapravaṇo bhūtveti bahuyuktivirodhānāṃ bhānātkāraṇācchatīnāṃ yuktisahitaśrutervirodhaṃ ca nirākṛtyeti caturthasya viśeṣo darśitaḥ adhyātmaviṣayaśrutivirodhaparihārajñānasya caramatvopapādanāya tasyetyuktam ādhyātmikā(hi)bhāvā mithyā samyagvā viditā bandhamokṣayorantaraṅgatāmaśnuvate na tathā bāhyāḥ prāṇatattvagānityanena caturthapādagatānāmeva mukhyaprāṇaviṣayāṇāmadhikaraṇānāṃ prameyamadhyātmetyanenaiva labdhametatkasmātpunarucyata ityato viśeṣeṇaitadbhāvyaṃ tatprasādāyattatvājjijñāsāyā ityāśayavatoktaṃ tatprasādeti anurañcitaḥ samīcīnaḥ kṛta iti yāvat dehakartṛtvamityādinā trivṛtkurvata ityadhikaraṇasya sarvakartṛtvata iti sarvakartṛtvaṃ vijñāya tataśca bhagavadbhaktimānbhūtvetyarthaḥ atrāpi punarvacanasya tātparyaṃ pūrvavadavadheyam atiduḥkhasādhanatvaṃ vijñāya tadanyatra bhagavato 'nyatrādhikaṃ vairāgyamutpādyeti tṛtīyādyasya ajijñāsūnāmapi kadācitkvacidvairāgyaṃ jāyate 'to 'dhikamityuktaṃ atīti ca tadguṇādhikyeti dvitīyasya tadvaśatvāttadvaśatvaṃ vijñāya bhakteḥ prāk siddhatvāddārḍhyamityuktam na caitatsarvamanupāsitagurorbhavatītyato viśiṣyetyabhihitamiti 10,9 kathamayamathaśabdasyārtha iti cet ucyate yadyapyathaśabdo 'nekārthaḥ tathāpyarthāntarāṇāmatrāyogādānantaryārthaḥ parigṛhyata ityavivādam ānantaryaṃ na yataḥ kutaśricadabhidhātavyam vaiyarthyāt kintu yena vinā na brahmajijñāsā bhavati yasmiṃśca sati bhavatyeva tadānantaryam tathāvidhaṃ ca vedārthajñānādīti kiñca jijñāsā nāma vicārāparaparyāyaṃ mananam naca tacchravaṇamantareṇa sambhavatītyato yāvadarthajātamatra śāstre vicāryaṃ tāvataḥ śravaṇajanyaṃ jñānaṃ pūrvavṛttam sati ca tasmiñjanmāntarānuṣṭhitasatkarmaṇaḥ satkulaprasūtasya sāttvikaprakṛtervairāgyādikamavaśyaṃ bhavatyeva yattu parairnityānityavastuvivekaḥ śamadamādisādhanasampadihāmutraphalabhogavairāgyaṃ mumukṣutā ceti sādhanacatuṣyayaṃ pūrvavṛttamuktaṃ tadasmādukta evāntarbhavatītyaviruddham uttamabhaktānāṃ mumukṣutā nāstītyācāryeṇa na saṅkīrtitā etena jijñāsāsādhyasya vairāgyādestatsādhanatve 'nyonyāśrayatvaṃ syādityapi nirastam sāttvikaprakṛteḥ satsaṅgavaśādīṣadvairāgyādimataḥ śravaṇena tadabhivṛddhau kṛtamananāderbhūyastadabhivṛddhiriti 10,11 evaṃ prathamasūtrārthamabhidhāya tena dvitīyasūtra(sya)saṅgatimāha- kartavyeti kartavyā brahmajijñāsetyukte kimiti saṃśaye
3.3.8cd
न्यायसुधा: उक्ते सति किमिति कर्तव्या प्रयोजनाभावान्न कर्तव्येति संशयो भवति संशयशब्देनात्र विपर्ययो ऽभिधीयते मिथ्याज्ञानत्वसाम्यात् संशये सति तत्परिहाराय जन्माद्यस्य यत इत्याहेति शेषः यद्वा किं कर्तव्या न वेति संशये प्रयोजनाभावान्न कर्तव्येति पूर्वपक्षे च सतीति व्याख्येयम् इत्याहेति वक्ष्यमाणेनैव(वा) सम्बन्धः 10,12 प्रथमसूत्रे ऽतः शब्देन जिज्ञासाया मोक्षार्थत्वात्कथं पुनराशङ्केत्यत आह- अत इति अत इत्युदिते ऽप्यस्य विशेषानुक्तितः पुनः
nyāyasudhā: ukte sati kimiti kartavyā prayojanābhāvānna kartavyeti saṃśayo bhavati saṃśayaśabdenātra viparyayo 'bhidhīyate mithyājñānatvasāmyāt saṃśaye sati tatparihārāya janmādyasya yata ityāheti śeṣaḥ yadvā kiṃ kartavyā na veti saṃśaye prayojanābhāvānna kartavyeti pūrvapakṣe ca satīti vyākhyeyam ityāheti vakṣyamāṇenaiva(vā) sambandhaḥ 10,12 prathamasūtre 'taḥ śabdena jijñāsāyā mokṣārthatvātkathaṃ punarāśaṅketyata āha- ata iti ata ityudite 'pyasya viśeṣānuktitaḥ punaḥ
3.3.9
न्यायसुधा: अतःशब्देन जिज्ञासाया मोक्षार्थत्वे उदिते ऽप्यस्य मोक्षार्थत्वस्य विशेषानुक्तितो हेतोः पुनः संशय इति पूर्वेण सम्बन्धः एवं तर्हि जन्मादिसूत्रेणापि नैषा शङ्का निवर्तते तत्रापि(हि) मोक्षः समासार्थतया व्याख्यातव्य एव न तु विशेषेणोक्त इति चेन्न प्रमाणविशेषानुक्तित इति व्याख्यानात् एतदुक्तं भवति मोक्षप्रयोजनत्वाद्ब्रह्मजिज्ञासाकर्तव्येत्यतःशब्देनोदिते ऽपि पुनराशङ्का भवत्येव तत्र प्रमाणस्यानुक्तत्वादिति 10,13 एवञ्चेद् द्वितीयसूत्रमपि कथमेतदाशङ्कां निवर्तयेत् न ह्यत्रायमर्थः प्रमाणेनोपपादित इत्यतस्तद्वयाचष्टे- सृष्टीति सृष्टिबन्धनमोक्षादिकर्तृत्वस्य श्रुतत्वतः यतो मोक्षादिदातासावतो जिज्ञास्य एव वः इत्याह तत् परं ब्रह्म व्यासाख्यं ज्ञानरश्मिमत्
nyāyasudhā: ataḥśabdena jijñāsāyā mokṣārthatve udite 'pyasya mokṣārthatvasya viśeṣānuktito hetoḥ punaḥ saṃśaya iti pūrveṇa sambandhaḥ evaṃ tarhi janmādisūtreṇāpi naiṣā śaṅkā nivartate tatrāpi(hi) mokṣaḥ samāsārthatayā vyākhyātavya eva na tu viśeṣeṇokta iti cenna pramāṇaviśeṣānuktita iti vyākhyānāt etaduktaṃ bhavati mokṣaprayojanatvādbrahmajijñāsākartavyetyataḥśabdenodite 'pi punarāśaṅkā bhavatyeva tatra pramāṇasyānuktatvāditi 10,13 evañced dvitīyasūtramapi kathametadāśaṅkāṃ nivartayet na hyatrāyamarthaḥ pramāṇenopapādita ityatastadvayācaṣṭe- sṛṣṭīti sṛṣṭibandhanamokṣādikartṛtvasya śrutatvataḥ yato mokṣādidātāsāvato jijñāsya eva vaḥ ityāha tat paraṃ brahma vyāsākhyaṃ jñānaraśmimat
3.3.10
न्यायसुधा: श्रुतत्वतोअब् ऽसौ मोक्षादिदाता यतश्च मोक्षादिदातासावतो वो युष्माकं मुमुक्षूणां जिज्ञास्य एवेत्येतमर्थं जन्मादिसूत्रेणाहेत्यर्थः अयमभिसन्धिः जन्माद्यस्य यत इति सूत्रे श्रुतमिति वाक्यशेषः तथाच परमेश्वरस्य मोक्षदातृत्वे श्रुतिः प्रमाणमित्युक्तं भवति किञ्चात्र मोक्षदातृत्वं प्रधानम् सृष्टयादिकर्तृत्वं तु तत्र हेतुत्वेनोक्तम् केवलव्यतिरेकी चायं हेतुः तस्य चासिद्धिपरिहाराय श्रुतत्वमभिहितमिति कृत्यानां कर्तरि वेति व इति षष्ठी 10,15 ननु मोक्षादिकर्तृत्वस्येत्यादि कथम् कर्तरि चेति तृजन्तेन षष्ठयाः समासप्रतिषेधात् तृन्नयं तच्छीलादौ विहितः तेन च श्रितादिषु गामिगम्यादीनामुपसङ्खयानमिति द्वितीयायाः समासः 10,25 ज्ञानं रश्मय इव ज्ञानरश्मयः व्याप्तज्ञानवदित्यर्थः अपां तरतमो नाम"कश्चन मुनिर्व्याप्तो बभूवऽ; इति प्रवाददर्शनाच्छिष्याणां सूत्रकारे भक्तिमान्द्यं मा भूदित्यतो विशेषेणोपादनम् 10,26 जिज्ञासाया मोक्षसाधनत्वे प्रमाणाभावेनाक्षिप्ते भगवतो मोक्षसाधनत्वसमर्थनमसङ्गतमित्यत आह- येनैवेति येनैव बन्धमोक्षः स्यात् स च जिज्ञासया गतः सुप्रसन्नो भवेदीशो जिज्ञासातो ऽस्य मुक्तिदा
nyāyasudhā: śrutatvatoab 'sau mokṣādidātā yataśca mokṣādidātāsāvato vo yuṣmākaṃ mumukṣūṇāṃ jijñāsya evetyetamarthaṃ janmādisūtreṇāhetyarthaḥ ayamabhisandhiḥ janmādyasya yata iti sūtre śrutamiti vākyaśeṣaḥ tathāca parameśvarasya mokṣadātṛtve śrutiḥ pramāṇamityuktaṃ bhavati kiñcātra mokṣadātṛtvaṃ pradhānam sṛṣṭayādikartṛtvaṃ tu tatra hetutvenoktam kevalavyatirekī cāyaṃ hetuḥ tasya cāsiddhiparihārāya śrutatvamabhihitamiti kṛtyānāṃ kartari veti va iti ṣaṣṭhī 10,15 nanu mokṣādikartṛtvasyetyādi katham kartari ceti tṛjantena ṣaṣṭhayāḥ samāsapratiṣedhāt tṛnnayaṃ tacchīlādau vihitaḥ tena ca śritādiṣu gāmigamyādīnāmupasaṅkhayānamiti dvitīyāyāḥ samāsaḥ 10,25 jñānaṃ raśmaya iva jñānaraśmayaḥ vyāptajñānavadityarthaḥ apāṃ taratamo nāma"kaścana munirvyāpto babhūva'; iti pravādadarśanācchiṣyāṇāṃ sūtrakāre bhaktimāndyaṃ mā bhūdityato viśeṣeṇopādanam 10,26 jijñāsāyā mokṣasādhanatve pramāṇābhāvenākṣipte bhagavato mokṣasādhanatvasamarthanamasaṅgatamityata āha- yenaiveti yenaiva bandhamokṣaḥ syāt sa ca jijñāsayā gataḥ suprasanno bhavedīśo jijñāsāto 'sya muktidā
3.3.11
न्यायसुधा: बन्धान्मोक्षो बन्धमोक्ष पञ्चमीति योगविभागात्समासः षष्ठीसमासो वा येन प्रसन्नेनेति शेषः गतो ज्ञातः गत्यर्थानामवगत्यर्थत्वात् चो यस्मादित्यर्थे प्रसादमात्रस्य मोक्षसाधनत्वाभावात्सुशब्दः अस्येशस्य जिज्ञासास्य जीवस्य मुक्तिदा एतदुक्तं भवति जिज्ञासा तावन्न साक्षान्मोक्षसाधनत्वेनास्माकमभिमता किन्तु (सु)प्रसन्नो भगवानेव स चोत्कृष्टतया ज्ञातः सुप्रसन्नो भवति उत्कर्षज्ञानं च जिज्ञासयेत्येवम्परम्परया तत्र भगवतो मोक्षदातृत्वं तावत्प्रमाणैः समर्थितम् प्रसन्न एव ददातीत्युत्कर्षज्ञानात्प्रसीदतीति जिज्ञासयोत्कृष्टतया ज्ञायत इति च लोकत एव सिद्धम् किं तत्र प्रमाणोपन्यासेन अतो भगवज्जिज्ञासाय मोक्षहेतुत्वं प्रमितमिति मन्यते सूत्रकार इति ननु स्थानान्तरे ऽस्य सूत्रस्यान्यथासङ्गतिरुक्ता सत्यम् सत्यां तस्यामियमपरात्रोक्तेति 10,29 तृतीयसूत्रनिवर्त्यामाशङ्कामभिधाय तत्परिहारत्वेन तत् पठति- मोक्षादीति मोक्षादिदत्वमीशस्य कथमेवावगम्यते इति चेच्छास्त्रयोनित्वाच्छास्त्रगम्यो हि मोक्षदः
nyāyasudhā: bandhānmokṣo bandhamokṣa pañcamīti yogavibhāgātsamāsaḥ ṣaṣṭhīsamāso vā yena prasanneneti śeṣaḥ gato jñātaḥ gatyarthānāmavagatyarthatvāt co yasmādityarthe prasādamātrasya mokṣasādhanatvābhāvātsuśabdaḥ asyeśasya jijñāsāsya jīvasya muktidā etaduktaṃ bhavati jijñāsā tāvanna sākṣānmokṣasādhanatvenāsmākamabhimatā kintu (su)prasanno bhagavāneva sa cotkṛṣṭatayā jñātaḥ suprasanno bhavati utkarṣajñānaṃ ca jijñāsayetyevamparamparayā tatra bhagavato mokṣadātṛtvaṃ tāvatpramāṇaiḥ samarthitam prasanna eva dadātītyutkarṣajñānātprasīdatīti jijñāsayotkṛṣṭatayā jñāyata iti ca lokata eva siddham kiṃ tatra pramāṇopanyāsena ato bhagavajjijñāsāya mokṣahetutvaṃ pramitamiti manyate sūtrakāra iti nanu sthānāntare 'sya sūtrasyānyathāsaṅgatiruktā satyam satyāṃ tasyāmiyamaparātrokteti 10,29 tṛtīyasūtranivartyāmāśaṅkāmabhidhāya tatparihāratvena tat paṭhati- mokṣādīti mokṣādidatvamīśasya kathamevāvagamyate iti cecchāstrayonitvācchāstragamyo hi mokṣadaḥ
3.3.12
न्यायसुधा: प्रधानं मोक्षदातृत्वं तत्साधनं सृष्टयादिकर्तृत्वं चेशस्यैवेति सम्बन्धः कथमवगम्यते न कथञ्चित् अनुमानैस्तत्तदागमैश्चान्येषां तथावगमादिति भावः इति चेत्तत्रोक्तमिति शेषः कथमिदं सूत्रमेतदाशङ्काया निवर्तकमित्यतस्तद्व्याचष्टे- शास्त्रगम्यो हीति मोक्षग्रहणं सृष्टयादेरप्युपलक्षणम् यस्मान्मोक्षादिदः पुरुषः शास्त्रमात्रस्य विषयो ऽतो वेदादिकं यं तथाविधं प्रतिपादयति स एव तथा प्रतिपत्तव्यो नानुमादिना कल्पनीय इति 10,30 मोक्षादिदातुः शास्त्रैकसमधिगम्यत्वं कुतः परिशेषादित्याशयवान्प्रत्यक्षगम्यत्वं तावद्दूषयति- प्रत्यक्षेति प्रत्यक्षावसितेभ्यः स्याद् यदि मोक्षः कथञ्चन किमित्यनादिसंसारमग्नाः सर्वा इमाः प्रजाः
nyāyasudhā: pradhānaṃ mokṣadātṛtvaṃ tatsādhanaṃ sṛṣṭayādikartṛtvaṃ ceśasyaiveti sambandhaḥ kathamavagamyate na kathañcit anumānaistattadāgamaiścānyeṣāṃ tathāvagamāditi bhāvaḥ iti cettatroktamiti śeṣaḥ kathamidaṃ sūtrametadāśaṅkāyā nivartakamityatastadvyācaṣṭe- śāstragamyo hīti mokṣagrahaṇaṃ sṛṣṭayāderapyupalakṣaṇam yasmānmokṣādidaḥ puruṣaḥ śāstramātrasya viṣayo 'to vedādikaṃ yaṃ tathāvidhaṃ pratipādayati sa eva tathā pratipattavyo nānumādinā kalpanīya iti 10,30 mokṣādidātuḥ śāstraikasamadhigamyatvaṃ kutaḥ pariśeṣādityāśayavānpratyakṣagamyatvaṃ tāvaddūṣayati- pratyakṣeti pratyakṣāvasitebhyaḥ syād yadi mokṣaḥ kathañcana kimityanādisaṃsāramagnāḥ sarvā imāḥ prajāḥ
3.3.13
न्यायसुधा: यदि मोक्षादिदाता प्रत्यक्षः स्यादिति यावत् कथञ्चन तत्सेवादिना तदा सर्वेऽपि युक्ताः स्युरित्यर्थः मोक्षदातुः प्रत्यक्षत्वे कुतः सर्वैर्मुक्तैर्भाव्यमित्यत आह- यस्मादिति यस्मान्नियमतो दुःखहानिः प्रत्यक्षतो भवेत् धावन्त्येव तमुद्दिश्य राजाद्यमखिलाः प्रजाः
nyāyasudhā: yadi mokṣādidātā pratyakṣaḥ syāditi yāvat kathañcana tatsevādinā tadā sarve'pi yuktāḥ syurityarthaḥ mokṣadātuḥ pratyakṣatve kutaḥ sarvairmuktairbhāvyamityata āha- yasmāditi yasmānniyamato duḥkhahāniḥ pratyakṣato bhavet dhāvantyeva tamuddiśya rājādyamakhilāḥ prajāḥ
3.3.14
न्यायसुधा: यस्मात्पुरुषाद्धेतोः अमुमुक्षुत्वान्न धावन्तीत्याशङ्कानिवारणाय मोक्षस्वरूपं व्याख्यातं दुःखहानिरिति न हि को ऽपि दुःखी दुःखं न जिहासति इति सम्भवति प्रत्यक्षतः प्रत्यक्षगम्यात् राजाद्यमिति सम्भावनयोक्तम् दारिद्रयदुःखं जिहासवो वदान्यं राजाद्यमिवेति वा अनुमानगम्यत्वं दूषयति- अनुमेति अनुमानगम्यतो मोक्षो यदि तस्यानुमैव हि दृष्टपूरुषवन्मोक्षदातृतां विनिवारयेत्
nyāyasudhā: yasmātpuruṣāddhetoḥ amumukṣutvānna dhāvantītyāśaṅkānivāraṇāya mokṣasvarūpaṃ vyākhyātaṃ duḥkhahāniriti na hi ko 'pi duḥkhī duḥkhaṃ na jihāsati iti sambhavati pratyakṣataḥ pratyakṣagamyāt rājādyamiti sambhāvanayoktam dāridrayaduḥkhaṃ jihāsavo vadānyaṃ rājādyamiveti vā anumānagamyatvaṃ dūṣayati- anumeti anumānagamyato mokṣo yadi tasyānumaiva hi dṛṣṭapūruṣavanmokṣadātṛtāṃ vinivārayet
3.3.15ab
तच्छास्त्रगम्य एवैको मोक्षदो भवति ध्रुवम्
tacchāstragamya evaiko mokṣado bhavati dhruvam
3.3.15cd
न्यायसुधा: यदि कश्चिन्मोक्षदातृत्वेनानुमीयत इत्यर्थः अनुमैव पुरुषत्वादिका अनुमानं सप्रतिपक्षत्वान्न तत्र भवतीत्यर्थः आगमास्त्वाप्तेरनिश्चयादसमर्था एवेत्याशयवान्परिशेषमुपसंहरति- तदिति तत्तस्मान्मोक्षदः पुरुषो ध्रुवं लोकं शास्त्रगम्य एव भवेदिति योजना 10,31 अस्त्वेवं तथापि मोक्षदत्वेन शास्त्रगम्यत्वमन्येषां भविष्यति तथा प्रतिभासादिति चतुर्थसूत्रस्य सङ्गतिं सूचयंस्तत्त्विति पदद्वयं व्याख्याति- शास्त्रेति शास्त्रगम्यश्च नान्यो ऽस्ति मोक्षदत्वेन केशवात्
nyāyasudhā: yadi kaścinmokṣadātṛtvenānumīyata ityarthaḥ anumaiva puruṣatvādikā anumānaṃ sapratipakṣatvānna tatra bhavatītyarthaḥ āgamāstvāpteraniścayādasamarthā evetyāśayavānpariśeṣamupasaṃharati- taditi tattasmānmokṣadaḥ puruṣo dhruvaṃ lokaṃ śāstragamya eva bhavediti yojanā 10,31 astvevaṃ tathāpi mokṣadatvena śāstragamyatvamanyeṣāṃ bhaviṣyati tathā pratibhāsāditi caturthasūtrasya saṅgatiṃ sūcayaṃstattviti padadvayaṃ vyākhyāti- śāstreti śāstragamyaśca nānyo 'sti mokṣadatvena keśavāt
3.3.16a
न्यायसुधा: मोक्षदत्वेन शास्त्रगम्यश्च केशवादन्यो नास्ति किन्तु स एव कुत इत्यतः सौत्रं हेतुं व्याख्याति- मोक्षदो हीति मोक्षदो हि स्वतन्त्रः स्यात्
nyāyasudhā: mokṣadatvena śāstragamyaśca keśavādanyo nāsti kintu sa eva kuta ityataḥ sautraṃ hetuṃ vyākhyāti- mokṣado hīti mokṣado hi svatantraḥ syāt
3.3.16b
न्यायसुधा: स्वतन्त्र एव हि मोक्षदः स्यादित्यन्वयः स्वातन्त्र्येण समन्वयश्च भगवत एव नान्येषाम् यस्य च प्रतीयते श्रुत्यादौ स एव भगवान्विष्णुरिति भावः परतन्त्रो मोक्षदः किन्न स्यादिति चेत् स किं स्वतन्त्रमनाश्रित्य स्वयमेव मोक्षं दद्यादुत स्वतन्त्रमन्यमाश्रित्य आद्ये दोषमाह- परतन्त्र इति ... परतन्त्रः स्वयं सृतौ वर्तमानः कथं शक्तः परमोक्षाय केवलम्
nyāyasudhā: svatantra eva hi mokṣadaḥ syādityanvayaḥ svātantryeṇa samanvayaśca bhagavata eva nānyeṣām yasya ca pratīyate śrutyādau sa eva bhagavānviṣṇuriti bhāvaḥ paratantro mokṣadaḥ kinna syāditi cet sa kiṃ svatantramanāśritya svayameva mokṣaṃ dadyāduta svatantramanyamāśritya ādye doṣamāha- paratantra iti ... paratantraḥ svayaṃ sṛtau vartamānaḥ kathaṃ śaktaḥ paramokṣāya kevalam
3.3.17a
-द् न्यायसुधा: परतन्त्र एव केवलं परानपेक्षया यद्यसौ स्वतन्त्रमनपेक्ष्यैव स्वभक्तमोक्षाय शक्तः स्यात्तर्हि स्वात्मानमपि मोचयेदिति न संसारी स्यादित्याशयः द्वितीयं दूषयति- अन्येति अन्याश्रयेण यद्येष दद्यान्मोक्षं स एव हि तेनाननुसृतो मोक्षं न दद्यादन्यवाक्यतः
-d nyāyasudhā: paratantra eva kevalaṃ parānapekṣayā yadyasau svatantramanapekṣyaiva svabhaktamokṣāya śaktaḥ syāttarhi svātmānamapi mocayediti na saṃsārī syādityāśayaḥ dvitīyaṃ dūṣayati- anyeti anyāśrayeṇa yadyeṣa dadyānmokṣaṃ sa eva hi tenānanusṛto mokṣaṃ na dadyādanyavākyataḥ
3.3.17ef
-द् न्यायसुधा: एषो ऽवान्तरेश्वरो ऽन्यस्य स्वतन्त्रस्य विष्णोराश्रयेण स्वभक्ताय मोक्षं दद्यादिति यद्युच्यते तदा स स्वतन्त्रस्तेन मुमुक्षुणानुसृतो ऽसेवितो ऽन्यस्यावान्तरेश्वरस्य मम भक्ताय मोक्षं देहीति प्रार्थनावाक्यमात्रेण मोक्षं नैव दद्यादित्यपि सम्भावितमेव तथा लोके दर्शनादिति हिशब्दः ततः किमित्यत आह- अत इति 10,32 अतस्तदर्थमपि स ज्ञेयो विष्णुर्मुमुक्षिभिः
-d nyāyasudhā: eṣo 'vāntareśvaro 'nyasya svatantrasya viṣṇorāśrayeṇa svabhaktāya mokṣaṃ dadyāditi yadyucyate tadā sa svatantrastena mumukṣuṇānusṛto 'sevito 'nyasyāvāntareśvarasya mama bhaktāya mokṣaṃ dehīti prārthanāvākyamātreṇa mokṣaṃ naiva dadyādityapi sambhāvitameva tathā loke darśanāditi hiśabdaḥ tataḥ kimityata āha- ata iti 10,32 atastadarthamapi sa jñeyo viṣṇurmumukṣibhiḥ
3.3.18
न्यायसुधा: तदर्थमप्यवान्तरेश्वरान्मोक्षप्राप्त्यर्थमपि स स्वतन्त्रः तथाच भगवज्जिज्ञासाया अपरिहार्यत्वाद्वयर्थावान्तरेश्वरस्य मोक्षदत्वकल्पनेति भावः प्रकारान्तरेण हेतुं व्याचष्टे- यमेवेति जोस्हि-21 10,33 यमेवैष इति श्रुत्या तमेवेति च सादरम् शास्त्रयोनित्वमस्यैव ज्ञायते वेदवादिभिः
nyāyasudhā: tadarthamapyavāntareśvarānmokṣaprāptyarthamapi sa svatantraḥ tathāca bhagavajjijñāsāyā aparihāryatvādvayarthāvāntareśvarasya mokṣadatvakalpaneti bhāvaḥ prakārāntareṇa hetuṃ vyācaṣṭe- yameveti joshi-21 10,33 yamevaiṣa iti śrutyā tameveti ca sādaram śāstrayonitvamasyaiva jñāyate vedavādibhiḥ
3.3.19a
न्यायसुधा: अनेन यमेवैष वृणुते तेन लभ्य इति श्रुतिमुपादत्ते तमेव चेति श्रुत्या "तमेवं विदित्वापि मृत्युमेतिऽ; इति श्रुतिरनेनोपात्ता "नान्यः पन्था विद्यतेऽ; इति वाक्यशेषेणादरो गम्यते मोक्षदत्वेन शास्त्रयोनित्वमस्य विष्णोरेव अनेन श्रुतीनां सम्यक् सादरमन्वयः समन्वय इत्युक्तं भवति नन्वेतयोः श्रुत्योरेष इति तमिति च भगवानुच्यत इत्येतत्कुतः प्रकरणादिपर्यालोचनया तदवधारणम् तदिदमुक्तं वेदवादिभिरिति अत्र श्रुत्यन्तरमाह- य एनमिति य एनं विदुरमृता
nyāyasudhā: anena yamevaiṣa vṛṇute tena labhya iti śrutimupādatte tameva ceti śrutyā "tamevaṃ viditvāpi mṛtyumeti'; iti śrutiranenopāttā "nānyaḥ panthā vidyate'; iti vākyaśeṣeṇādaro gamyate mokṣadatvena śāstrayonitvamasya viṣṇoreva anena śrutīnāṃ samyak sādaramanvayaḥ samanvaya ityuktaṃ bhavati nanvetayoḥ śrutyoreṣa iti tamiti ca bhagavānucyata ityetatkutaḥ prakaraṇādiparyālocanayā tadavadhāraṇam tadidamuktaṃ vedavādibhiriti atra śrutyantaramāha- ya enamiti ya enaṃ viduramṛtā
3.3.19b
न्यायसुधा: "य एनं विदुरमृतास्ते भवन्तिऽ; इति च श्रुत्येति पूर्वेण सम्बन्धः मीमांसार्थमस्याः श्रुतेः पृथग्ग्रहणम् अत्रैनमित्युक्तो हरिरित्येतत्कुत इत्यत आह- इत्युक्त इति ... इत्युक्तस्तु समुद्रगः
nyāyasudhā: "ya enaṃ viduramṛtāste bhavanti'; iti ca śrutyeti pūrveṇa sambandhaḥ mīmāṃsārthamasyāḥ śruteḥ pṛthaggrahaṇam atrainamityukto harirityetatkuta ityata āha- ityukta iti ... ityuktastu samudragaḥ
3.3.19cd
न्यायसुधा: य एनं विदुरिति श्रुतौ मोक्षहेतुज्ञानत्वेनोक्तस्तु"यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्तिऽ; इति समुद्रग उक्तः तच्च हरेर्लिङ्गमित्यर्थः प्रमाणान्तरमाह- तदेवेति तदेव ब्रह्म परममिति श्रुत्यावधारितः
nyāyasudhā: ya enaṃ viduriti śrutau mokṣahetujñānatvenoktastu"yamantaḥ samudre kavayo vayanti'; iti samudraga uktaḥ tacca harerliṅgamityarthaḥ pramāṇāntaramāha- tadeveti tadeva brahma paramamiti śrutyāvadhāritaḥ
Adhyāya 3 (cont. 15)
3.3.20ab
न्यायसुधा: इत्युक्त इति वर्तते "तदेव ब्रह्म परमं कवीनामितिऽ; श्रुत्या ब्रह्मत्वेनावधारितः एतदुक्तं भवति एनमित्युक्ते ब्रह्मपदश्रवणात्तस्य च भगवन्नामत्वाद्भगवानेवायमिति ज्ञायते यद्यपि ब्रह्मपदस्यान्यत्रापि वृत्तिरस्ति तथाप्यमुख्यैव नचैवमत्र शक्यते ग्रहीतुम् तदेवेत्यवधारणविरोधात् इदं खल्वस्य मुख्यतो ब्रह्मत्वमाचष्टे अन्यत्र ब्रह्मशब्दवृत्तिमात्रस्य प्रामाणिकत्वेन निषेधानुपपत्तेरिति युक्त्यन्तरमाह- यत इति यतः प्रसूतेति ततः सृष्टिमाह
nyāyasudhā: ityukta iti vartate "tadeva brahma paramaṃ kavīnāmiti'; śrutyā brahmatvenāvadhāritaḥ etaduktaṃ bhavati enamityukte brahmapadaśravaṇāttasya ca bhagavannāmatvādbhagavānevāyamiti jñāyate yadyapi brahmapadasyānyatrāpi vṛttirasti tathāpyamukhyaiva nacaivamatra śakyate grahītum tadevetyavadhāraṇavirodhāt idaṃ khalvasya mukhyato brahmatvamācaṣṭe anyatra brahmaśabdavṛttimātrasya prāmāṇikatvena niṣedhānupapatteriti yuktyantaramāha- yata iti yataḥ prasūteti tataḥ sṛṣṭimāha
3.3.20b
न्यायसुधा: "यतः प्रसूता जगतः प्रसूतिःऽ; इति श्रुतिस्ततो य एतमित्युक्तान्मूलप्रकृतेः सृष्टिमाह नच मूलप्रकृतेः कारणत्वं परमपुरुषादन्यस्य सम्भवति अतो ऽप्ययं भगवानिति एतेन मोक्षादिकर्तृत्वस्य श्रुतत्वत इत्युक्तमपि विवृतं वेदितव्यम् 10,35 द्वितीयं हेतुव्याख्यानमुपसंहरति- तत इति ... ततो हरिः शास्त्रयोनिर्नचान्यो ऽस्ति मुख्यतस्त्विति गम्यते
nyāyasudhā: "yataḥ prasūtā jagataḥ prasūtiḥ'; iti śrutistato ya etamityuktānmūlaprakṛteḥ sṛṣṭimāha naca mūlaprakṛteḥ kāraṇatvaṃ paramapuruṣādanyasya sambhavati ato 'pyayaṃ bhagavāniti etena mokṣādikartṛtvasya śrutatvata ityuktamapi vivṛtaṃ veditavyam 10,35 dvitīyaṃ hetuvyākhyānamupasaṃharati- tata iti ... tato hariḥ śāstrayonirnacānyo 'sti mukhyatastviti gamyate
3.3.21ab
-द् न्यायसुधा: मुख्यत इति मोक्षदत्वेनेति यावत् विष्णोरिवान्येषामपि शास्त्रयोनित्वं प्रतीयत इति यदुक्तं तत्परिहाराथर्त्वेनापि सौत्रं हेतुं व्याचष्टे- शास्त्रेति शास्त्रयोनित्वमेतस्य ज्ञायते हि समन्वयात्
-d nyāyasudhā: mukhyata iti mokṣadatveneti yāvat viṣṇorivānyeṣāmapi śāstrayonitvaṃ pratīyata iti yaduktaṃ tatparihārāthartvenāpi sautraṃ hetuṃ vyācaṣṭe- śāstreti śāstrayonitvametasya jñāyate hi samanvayāt
3.3.21cd
10,36 न्यायसुधा: अन्वय उपपत्त्यादिलिङ्गम् यतो वाचो निवर्तन्ते इत्यादिश्रुतिभिर्ब्रह्मणो ऽवाच्यत्वमाशङ्कय वाच्यत्वमीक्षत्यधिकरणे साध्यते तदसङ्गतम् प्राग्वाच्यताया अनुक्तत्वात् शास्त्रयोनित्वस्य लक्षणादिनापि सम्भवादित्यतो ऽधिकरणं सङ्गमयितुं संशब्दं व्याख्याति- समिति समिति ह्युपसर्गेण परमुख्याथर्तोच्यते
10,36 nyāyasudhā: anvaya upapattyādiliṅgam yato vāco nivartante ityādiśrutibhirbrahmaṇo 'vācyatvamāśaṅkaya vācyatvamīkṣatyadhikaraṇe sādhyate tadasaṅgatam prāgvācyatāyā anuktatvāt śāstrayonitvasya lakṣaṇādināpi sambhavādityato 'dhikaraṇaṃ saṅgamayituṃ saṃśabdaṃ vyākhyāti- samiti samiti hyupasargeṇa paramukhyāthartocyate
3.3.22
न्यायसुधा: परममुख्यार्थतोच्यते सङ्कोचे(प्रमाणा)कारणाभावात् ततः किमित्यत आह- एवमिति एवं परममुख्यार्थो नारायण इति श्रुतेः निर्धारणाय नाशब्दमिति वेदपतिर्जगौ
nyāyasudhā: paramamukhyārthatocyate saṅkoce(pramāṇā)kāraṇābhāvāt tataḥ kimityata āha- evamiti evaṃ paramamukhyārtho nārāyaṇa iti śruteḥ nirdhāraṇāya nāśabdamiti vedapatirjagau
3.3.23ab
न्यायसुधा: एवं मोक्षादिदत्वेन नारायणः श्रुतेः परममुख्यार्थ इत्यस्यार्थस्य निर्धारणायेति सम्बन्धः यस्मात्समित्युपसर्गेण परममुख्यार्थतोच्यते, एवं तस्मात्सङ्गतिसद्भावात् नाशब्दमिति जगाविति वा 10,37 अत्राधिकरणे गतिसामान्यादिति सूत्रम् तत्प्राग्वाच्यतासमर्थनपरं न भवतीति न व्याख्यातम् तस्येदानीं सङ्गतिमाह- कथमिति कथं समन्वयो ज्ञेयः स्वल्पशाखाविदां नृणाम्
nyāyasudhā: evaṃ mokṣādidatvena nārāyaṇaḥ śruteḥ paramamukhyārtha ityasyārthasya nirdhāraṇāyeti sambandhaḥ yasmātsamityupasargeṇa paramamukhyārthatocyate, evaṃ tasmātsaṅgatisadbhāvāt nāśabdamiti jagāviti vā 10,37 atrādhikaraṇe gatisāmānyāditi sūtram tatprāgvācyatāsamarthanaparaṃ na bhavatīti na vyākhyātam tasyedānīṃ saṅgatimāha- kathamiti kathaṃ samanvayo jñeyaḥ svalpaśākhāvidāṃ nṛṇām
3.3.23cd
न्यायसुधा: संशब्दो द्वयर्थो मुख्यवृत्त्येति सर्ववेदानामिति च तत्र द्वितीयार्थो ऽत्राक्षिप्यते अत्र एवैकाधिकरणत्वमेषां सूत्राणाम् संशब्दार्थाक्षेपसमाधानस्यैकत्वात् उपक्रमादिलिङ्गैर्जगज्जन्मादिकारणत्वेन परमेश्वरे सर्ववेदानां समन्वयो न ज्ञातुं शक्यः कुतः नृणां स्वल्पायुः प्रज्ञादिमतां स्वल्पशाखावेदि(त)त्वस्यैव सम्भवेन सर्ववेदज्ञानासम्भवात् वेदानामपि स्वल्पत्वे शक्यत एव तत्समन्वयो ज्ञातुमस्मदादिभिरपीत्यत आह- वेदा इति वेदा ह्यनन्ता इति हि श्रुतिराहाप्यनन्तताम्
nyāyasudhā: saṃśabdo dvayartho mukhyavṛttyeti sarvavedānāmiti ca tatra dvitīyārtho 'trākṣipyate atra evaikādhikaraṇatvameṣāṃ sūtrāṇām saṃśabdārthākṣepasamādhānasyaikatvāt upakramādiliṅgairjagajjanmādikāraṇatvena parameśvare sarvavedānāṃ samanvayo na jñātuṃ śakyaḥ kutaḥ nṛṇāṃ svalpāyuḥ prajñādimatāṃ svalpaśākhāvedi(ta)tvasyaiva sambhavena sarvavedajñānāsambhavāt vedānāmapi svalpatve śakyata eva tatsamanvayo jñātumasmadādibhirapītyata āha- vedā iti vedā hyanantā iti hi śrutirāhāpyanantatām
3.3.24a
न्यायसुधा: अनन्ता वै वेदा इति श्रुतिमनेनोपादत्ते आद्यो हिशब्दः श्रौतवैशब्दार्थः द्वितीयः श्रुतेः प्रसिद्धत्वं द्योतयति अपिः समुच्चये न केवलं पुरुषाः स्वल्पवेदविदः किन्तु वेदा अप्यनन्ता इति अनन्तता वेदानामिति शेषः सन्तु पुरुषाः स्वल्पविदो वेदाश्चानन्तास्तथापि कथं समन्वयज्ञानमशक्यमित्यत आह- अनन्तेति अनन्तवेदनिर्णीतिर्महाप्रळयवारिधेः उत्तारणोपमा
nyāyasudhā: anantā vai vedā iti śrutimanenopādatte ādyo hiśabdaḥ śrautavaiśabdārthaḥ dvitīyaḥ śruteḥ prasiddhatvaṃ dyotayati apiḥ samuccaye na kevalaṃ puruṣāḥ svalpavedavidaḥ kintu vedā apyanantā iti anantatā vedānāmiti śeṣaḥ santu puruṣāḥ svalpavido vedāścānantāstathāpi kathaṃ samanvayajñānamaśakyamityata āha- ananteti anantavedanirṇītirmahāpraḷayavāridheḥ uttāraṇopamā
3.3.24cd
-च् न्यायसुधा: स्वल्पशाखाविदामिति वर्तते महाप्रलयवारिधेरुत्तारणोपमेति गमकत्वात्समासः देवदत्तस्य गुरुकुलमिति यथा यो यद्वाक्यं स्वरूपतो न जानाति स तत्रोपक्रमाद्यनुसन्धाय वाक्यार्थमवधारयतीत्यसम्भावितमेतदिति भावः एतदुक्तं भवति विमताः पुरुषा न सर्ववेदसमन्वयज्ञानार्हाः सर्ववेदाज्ञत्वात् यो यद्वाक्यं न जानाति नासौ तत्समन्वयमपि जानाति यथा सम्मतः विमता न सर्ववेदवेदनार्हा अल्पप्रज्ञादिमत्त्वात् यो यदपेक्षयाल्पप्रज्ञादिमान्नासौ तद्वेति यथा सम्मतः वेदा वा नैतत्पुरुषवेद्याः एतत्प्रज्ञाद्यतिक्रान्तत्वात् आक्षेपमुपसंहरति- इत्यस्मादिति ... इत्यस्मान्न ज्ञेयो ऽत्र समन्वयः
-c nyāyasudhā: svalpaśākhāvidāmiti vartate mahāpralayavāridheruttāraṇopameti gamakatvātsamāsaḥ devadattasya gurukulamiti yathā yo yadvākyaṃ svarūpato na jānāti sa tatropakramādyanusandhāya vākyārthamavadhārayatītyasambhāvitametaditi bhāvaḥ etaduktaṃ bhavati vimatāḥ puruṣā na sarvavedasamanvayajñānārhāḥ sarvavedājñatvāt yo yadvākyaṃ na jānāti nāsau tatsamanvayamapi jānāti yathā sammataḥ vimatā na sarvavedavedanārhā alpaprajñādimattvāt yo yadapekṣayālpaprajñādimānnāsau tadveti yathā sammataḥ vedā vā naitatpuruṣavedyāḥ etatprajñādyatikrāntatvāt ākṣepamupasaṃharati- ityasmāditi ... ityasmānna jñeyo 'tra samanvayaḥ
3.3.25ab
10,38 न्यायसुधा: अत्र विष्णौ ततश्च शाखान्तरे प्रतिपाद्यान्तरशङ्कया नोक्तार्थावधारणं सम्भवतीति भावः 10,39 एतत्परिहारार्थत्वेन सूत्रमवतारयति- इत्याशङ्केति इत्याशङ्कापनोदार्थं स आह करुणाकरः
10,38 nyāyasudhā: atra viṣṇau tataśca śākhāntare pratipādyāntaraśaṅkayā noktārthāvadhāraṇaṃ sambhavatīti bhāvaḥ 10,39 etatparihārārthatvena sūtramavatārayati- ityāśaṅketi ityāśaṅkāpanodārthaṃ sa āha karuṇākaraḥ
3.3.25c
न्यायसुधा: आह गतिसामान्यादिति सूत्रमिति शेषः नन्वस्य सूत्रस्य को ऽर्थः सर्वाभिः शाखाभिरुत्पाद्याया ब्रह्मावगतेरेकरूपत्वात्सर्वा अपि शाखाः परमपुरुषमेकमेव जगज्जन्मादिकारणत्वेनावगमयन्तीति न क्वचिद(प्य)न्यथाप्रतिपादनं शङ्कनीयमिति चेत् नन्वेतदेव वेदानामनन्तत्वेन ज्ञातुमशक्यत्वादुपक्रमादिभिस्तन्निर्णयो दूरे निरस्त इत्याक्षिप्तम् पुनस्तदेवोच्यत इति किमनेन कृतं स्यादित्यतः सूत्रकृतो ऽभिसन्धिमाह- अशक्येति अशक्योत्तरणत्वे ऽपि ह्यागमापारवारिधेः निर्णीयते मयैवायं रोमकूपलयोदिना
nyāyasudhā: āha gatisāmānyāditi sūtramiti śeṣaḥ nanvasya sūtrasya ko 'rthaḥ sarvābhiḥ śākhābhirutpādyāyā brahmāvagaterekarūpatvātsarvā api śākhāḥ paramapuruṣamekameva jagajjanmādikāraṇatvenāvagamayantīti na kvacida(pya)nyathāpratipādanaṃ śaṅkanīyamiti cet nanvetadeva vedānāmanantatvena jñātumaśakyatvādupakramādibhistannirṇayo dūre nirasta ityākṣiptam punastadevocyata iti kimanena kṛtaṃ syādityataḥ sūtrakṛto 'bhisandhimāha- aśakyeti aśakyottaraṇatve 'pi hyāgamāpāravāridheḥ nirṇīyate mayaivāyaṃ romakūpalayodinā
3.3.26
-f 10,39f. न्यायसुधा: मदन्यैरिति शेषः हिशब्देन परोपन्यस्तं प्रमाणमभ्युपैति उत्तारणं पारगमनम् उपक्रमादिभिर्निर्णयनमिति यावत् उदमुदकमस्यास्तीत्युदी भूमविवक्षायामिनिः समुद्र इत्यर्थः रोमकूपे लयोदी यस्यासौ तथोक्तः प्रलयसमुद्रसमानो ऽपि वेदो मदीयज्ञाने ऽन्तर्भवतीति भावः एतदेव विवृणोति- यद्यपीति 10,40 यद्यप्यशेषवेदार्थो दुर्गमो ऽखिलमानवैः मज्ज्ञानाव्याकृताकाशे प्राप्नोति परमाणुताम्
-f 10,39f. nyāyasudhā: madanyairiti śeṣaḥ hiśabdena paropanyastaṃ pramāṇamabhyupaiti uttāraṇaṃ pāragamanam upakramādibhirnirṇayanamiti yāvat udamudakamasyāstītyudī bhūmavivakṣāyāminiḥ samudra ityarthaḥ romakūpe layodī yasyāsau tathoktaḥ pralayasamudrasamāno 'pi vedo madīyajñāne 'ntarbhavatīti bhāvaḥ etadeva vivṛṇoti- yadyapīti 10,40 yadyapyaśeṣavedārtho durgamo 'khilamānavaiḥ majjñānāvyākṛtākāśe prāpnoti paramāṇutām
3.3.27
न्यायसुधा: अव्याकृताकाशे परमाणुरिव मज्ज्ञाने ऽन्तर्भवति भूताकाशस्य परिमितत्वादव्याकृतग्रहणम् विवरणाभावे पूर्वश्लोकोक्तं किञ्चिद्व्याहतं किञ्चिच्चासङ्गतं प्रतीयेत अभिप्रायमुपसंहरति- इतीति इति प्रकाशयन् विश्वपतिराह प्रमेयताम् निखिलस्यापि वेदस्य गतिसामान्यमञ्जसा
nyāyasudhā: avyākṛtākāśe paramāṇuriva majjñāne 'ntarbhavati bhūtākāśasya parimitatvādavyākṛtagrahaṇam vivaraṇābhāve pūrvaślokoktaṃ kiñcidvyāhataṃ kiñciccāsaṅgataṃ pratīyeta abhiprāyamupasaṃharati- itīti iti prakāśayan viśvapatirāha prameyatām nikhilasyāpi vedasya gatisāmānyamañjasā
3.3.28
न्यायसुधा: उक्तप्रकारेण निखिल्यापि वेदस्य स्वेनाञ्जसा प्रमेयतां प्रकाशयन्सूचयन्गतिसामान्यमाह न तु निरभिसन्धिर्येनोक्तदोषः स्यात् विश्वपतिरिति सर्ववेदवित्त्वे प्रमाणम् नहि पालनीयमविद्वान्पालको भवति विश्वान्तर्गताश्च सर्वे वेदा इति एतदुक्तं भवति सूत्रकारेण सर्ववेदज्ञानासम्भवेन सर्ववेदसमन्वयज्ञानं किं मानवादीनामुच्यते उत सूत्रकर्तुर्मम आद्ये ऽपि किं विशेषतो ऽथ सामान्यतो ऽपि आद्यो ऽभ्युपगम्यत एव द्वितीये तु वक्ष्यामः न तृतीयः मम सर्वज्ञत्वेनासिद्धयादिप्राप्तेरिति 10,43 एवं चेद्यदि कश्चिदन्यः सूत्रकारवद्विषयान्तरे गतिसामान्यं ब्रूयात्तदा पुनरनिर्णय एवेत्यत आह- को नामेति को नाम गतिसामान्यमनन्तागमसम्पदः ज्ञानसूर्यमृते ब्रूयात् तमेकं बादरायणम्
nyāyasudhā: uktaprakāreṇa nikhilyāpi vedasya svenāñjasā prameyatāṃ prakāśayansūcayangatisāmānyamāha na tu nirabhisandhiryenoktadoṣaḥ syāt viśvapatiriti sarvavedavittve pramāṇam nahi pālanīyamavidvānpālako bhavati viśvāntargatāśca sarve vedā iti etaduktaṃ bhavati sūtrakāreṇa sarvavedajñānāsambhavena sarvavedasamanvayajñānaṃ kiṃ mānavādīnāmucyate uta sūtrakarturmama ādye 'pi kiṃ viśeṣato 'tha sāmānyato 'pi ādyo 'bhyupagamyata eva dvitīye tu vakṣyāmaḥ na tṛtīyaḥ mama sarvajñatvenāsiddhayādiprāpteriti 10,43 evaṃ cedyadi kaścidanyaḥ sūtrakāravadviṣayāntare gatisāmānyaṃ brūyāttadā punaranirṇaya evetyata āha- ko nāmeti ko nāma gatisāmānyamanantāgamasampadaḥ jñānasūryamṛte brūyāt tamekaṃ bādarāyaṇam
3.3.29
10,43f. न्यायसुधा: ज्ञानेन सूयर् इव ज्ञानसूर्यः यथा सूर्यः स्वतेजसा विश्वस्य प्रकाशकस्तथायं ज्ञानेनेति "विना वातमऽ; इत्यादिप्रयोगदर्शनाद्विनायोग इव ऋते ऽपि द्वितीया भवत्येव इदमुक्तं भवति किं सर्वज्ञो विपरीतं गतिसामान्यं ब्रूयात् उतापरः नाद्यः सर्वज्ञोक्त्योर्विरोधायोगात् योगे वा द्वयोः सार्वज्ञानुपपत्तेः द्वितीये सम्प्रतिपन्नसर्वज्ञसूत्रकारवचनविरोधान्मिथ्यादृष्टिर्वाप्रतारको वासौ स्यादिति कथमनिर्णय इति 10,46 अस्तु भगवतः सर्वज्ञत्वेन गतिसामान्यज्ञानं, परस्य तु कथं यदर्थमिदं शास्त्रमित्यतः सूत्रस्यार्थान्तरमाह- अन्यो ऽषीति अन्यो ऽप्यल्पमतिः शाखाचतुष्पञ्चगतं वसु जानन्नानुमितत्वेन ब्रूयात् तस्य प्रसादतः
10,43f. nyāyasudhā: jñānena sūyar iva jñānasūryaḥ yathā sūryaḥ svatejasā viśvasya prakāśakastathāyaṃ jñāneneti "vinā vātam'; ityādiprayogadarśanādvināyoga iva ṛte 'pi dvitīyā bhavatyeva idamuktaṃ bhavati kiṃ sarvajño viparītaṃ gatisāmānyaṃ brūyāt utāparaḥ nādyaḥ sarvajñoktyorvirodhāyogāt yoge vā dvayoḥ sārvajñānupapatteḥ dvitīye sampratipannasarvajñasūtrakāravacanavirodhānmithyādṛṣṭirvāpratārako vāsau syāditi kathamanirṇaya iti 10,46 astu bhagavataḥ sarvajñatvena gatisāmānyajñānaṃ, parasya tu kathaṃ yadarthamidaṃ śāstramityataḥ sūtrasyārthāntaramāha- anyo 'ṣīti anyo 'pyalpamatiḥ śākhācatuṣpañcagataṃ vasu jānannānumitatvena brūyāt tasya prasādataḥ
3.3.30
10,46f. न्यायसुधा: अल्पमतिरप्यन्यस्तस्य प्रसादतः शाखाचतुष्पञ्चगतं वसु जानन्ननुमितत्वेनानन्तागमसम्पदो गतिसामान्यं ब्रूयादिति योजना यासां शाखानामुदाहरणेन सूत्रकृता परमेश्वरसमन्वयो ऽभिहितस्तद्दृष्टान्तीकृत्य शाखात्वाद्विप्रतिपन्नशाखानामपि तत्परत्वानुमानसम्भवादन्येषामपि गतिसामान्यज्ञानं युक्तमिति भावः अनेन गतिसामान्यानुमानादिति सूत्रं व्याख्यातमिति ननु चतुष्पञ्चशाखागतमिति वक्तव्यम् तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे चेति सङ्खयाया उपसर्जनत्वात् कडाराः कर्मधारय इत्युपसर्जनस्य परनिपातो भविष्यति वर्गार्थौ वा चतुष्पञ्चशब्दौ प्रपञ्चो यदि विद्येतेति यथा 10,55 इदमेवास्तु सूत्रव्याख्यानं श्रोतृप्रत्यायनाङ्गत्वात् न पूर्वम् शङ्कानिरासाहेतुत्वात् न हि सूत्रकारः सर्वज्ञत्वात् सर्ववेदगतगतिसामान्यं वेत्तीत्येतावतान्येषां शङ्का निवर्तत इत्यत आह- इति मुख्यतयेति इति मुख्यतयाशेषगतिसामान्यवित् प्रभुः प्रतिजज्ञे दृढं यस्माद् देवानामपि पूर्यते
10,46f. nyāyasudhā: alpamatirapyanyastasya prasādataḥ śākhācatuṣpañcagataṃ vasu jānannanumitatvenānantāgamasampado gatisāmānyaṃ brūyāditi yojanā yāsāṃ śākhānāmudāharaṇena sūtrakṛtā parameśvarasamanvayo 'bhihitastaddṛṣṭāntīkṛtya śākhātvādvipratipannaśākhānāmapi tatparatvānumānasambhavādanyeṣāmapi gatisāmānyajñānaṃ yuktamiti bhāvaḥ anena gatisāmānyānumānāditi sūtraṃ vyākhyātamiti nanu catuṣpañcaśākhāgatamiti vaktavyam taddhitārthottarapadasamāhāre ceti saṅkhayāyā upasarjanatvāt kaḍārāḥ karmadhāraya ityupasarjanasya paranipāto bhaviṣyati vargārthau vā catuṣpañcaśabdau prapañco yadi vidyeteti yathā 10,55 idamevāstu sūtravyākhyānaṃ śrotṛpratyāyanāṅgatvāt na pūrvam śaṅkānirāsāhetutvāt na hi sūtrakāraḥ sarvajñatvāt sarvavedagatagatisāmānyaṃ vettītyetāvatānyeṣāṃ śaṅkā nivartata ityata āha- iti mukhyatayeti iti mukhyatayāśeṣagatisāmānyavit prabhuḥ pratijajñe dṛḍhaṃ yasmād devānāmapi pūryate
3.3.31
न्यायसुधा: इति प्रतिजज्ञ इति सम्बन्धः मुख्यतयेत्यनुमानादिना विनाशेषवेदगतिसामान्यवित् देवानामित्युत्तमाधिकारिणाम् अपिः पदार्थे शङ्केत्यर्थः मधुनो ऽपि स्यादिति यथा पूर्यते निवार्यते ये सूत्रकारस्य परमाप्तत्वं जानन्त्युत्तमाधिकारिस्तेषां तदीयप्रतिमामात्रेण शङ्का निवर्तत एवेति तान्प्रति पूर्वव्याख्यानम् अन्यान्प्रति तु द्वितीयम् तथा भाष्योक्तं गतिसामान्यश्रुतेरिति तृतीयं चेति भावः 10,57 नन्वनया पञ्चाधिकरण्या वक्तव्यस्योक्त्वत्वात्किमध्यायशेषेणेत्यतः प्रपञ्च्यप्रपञ्चनरूपां सङ्गतिं दर्शयन्नाह- अत इति अतो निखिलवेदानां सिद्ध एवं समन्वयः इति सुज्ञापितार्थो ऽपि पृथक् चाह समन्वयम्
nyāyasudhā: iti pratijajña iti sambandhaḥ mukhyatayetyanumānādinā vināśeṣavedagatisāmānyavit devānāmityuttamādhikāriṇām apiḥ padārthe śaṅketyarthaḥ madhuno 'pi syāditi yathā pūryate nivāryate ye sūtrakārasya paramāptatvaṃ jānantyuttamādhikāristeṣāṃ tadīyapratimāmātreṇa śaṅkā nivartata eveti tānprati pūrvavyākhyānam anyānprati tu dvitīyam tathā bhāṣyoktaṃ gatisāmānyaśruteriti tṛtīyaṃ ceti bhāvaḥ 10,57 nanvanayā pañcādhikaraṇyā vaktavyasyoktvatvātkimadhyāyaśeṣeṇetyataḥ prapañcyaprapañcanarūpāṃ saṅgatiṃ darśayannāha- ata iti ato nikhilavedānāṃ siddha evaṃ samanvayaḥ iti sujñāpitārtho 'pi pṛthak cāha samanvayam
3.3.32
न्यायसुधा: अतीतप्रबन्धेनेत्यर्थः पृथग् विस्तरेणाध्यायशेषेणेति शेषः तत्र प्रथमपादे अन्यत्र प्रसिद्धानां शब्दानां समन्वयो ऽभिधीयते द्वितीये ऽन्यत्र प्रसिद्धानां लिङ्गात्मकानाम् तृतीये तत्रान्यत्र प्रसिद्धानामुभयरूपाणाम् चतुर्थे ऽन्यत्रैव प्रसिद्धानामित्युक्तम् तमेतं क्रममुपपादयन्नाह- तत्रेति तत्र प्रथमतो ऽन्यत्र प्रसिद्धानां समन्वयः शब्दानां वाच्य एवात्र महामल्लेशभङ्गवत्
nyāyasudhā: atītaprabandhenetyarthaḥ pṛthag vistareṇādhyāyaśeṣeṇeti śeṣaḥ tatra prathamapāde anyatra prasiddhānāṃ śabdānāṃ samanvayo 'bhidhīyate dvitīye 'nyatra prasiddhānāṃ liṅgātmakānām tṛtīye tatrānyatra prasiddhānāmubhayarūpāṇām caturthe 'nyatraiva prasiddhānāmityuktam tametaṃ kramamupapādayannāha- tatreti tatra prathamato 'nyatra prasiddhānāṃ samanvayaḥ śabdānāṃ vācya evātra mahāmalleśabhaṅgavat
3.3.33ab
न्यायसुधा: तत्र प्रथमाध्याये, प्रथमपादे, शब्दानां नामात्मकानाम्, अत्र विष्णौ महामल्लेशभङ्गेन तुल्यं वर्तते इति तथा यथानेकेषु मल्लेषु प्रत्यर्थितयावस्थितेष्वपि भगवता कृष्णेन प्रधानत्वाच्चाणूरादिमल्लानामेवादौ भङ्गो विहितस्तथेत्यर्थः उभयत्र प्रसिद्धानां हि शब्दानां समन्वये ऽन्यत्रप्रसिद्धिनिवारणमात्रे यत्नो विधेयः अन्यत्र प्रसिद्धानां तु भगवति प्रसिद्धिरप्युपपादनीयेति ततः एतेषां प्राधान्यम् लिङ्गात्मकश्च धर्मवचना व्यवधानेनान्यबुद्धिं जनयन्ति नामात्मकास्तु सत्त्ववचनाः साक्षादेवेति तत्समन्वये यत्नगौरवमस्तीति लिङ्गात्मकेभ्यो नामात्मकानां प्राधान्यमिति 10,60 यदि प्राधान्यादन्यत्र प्रसिद्धानां नामात्मकानां शब्दानां समन्वयः प्रथमपादे वक्तव्यः स्यात्तदा चतुर्थषादोदितस्यान्यत्रैव प्रसिद्धानां शब्दानां समन्वयस्येतो ऽपि प्राधान्यात्प्राथम्यं भवेत् अन्यत्र प्रसिद्धेरन्यत्रैव प्रसिद्धिर्बलीयसीत्यत आह- इत इति इतो ऽत्यभ्यधिकत्वे ऽपि तुर्यपादोदितस्य तु
nyāyasudhā: tatra prathamādhyāye, prathamapāde, śabdānāṃ nāmātmakānām, atra viṣṇau mahāmalleśabhaṅgena tulyaṃ vartate iti tathā yathānekeṣu malleṣu pratyarthitayāvasthiteṣvapi bhagavatā kṛṣṇena pradhānatvāccāṇūrādimallānāmevādau bhaṅgo vihitastathetyarthaḥ ubhayatra prasiddhānāṃ hi śabdānāṃ samanvaye 'nyatraprasiddhinivāraṇamātre yatno vidheyaḥ anyatra prasiddhānāṃ tu bhagavati prasiddhirapyupapādanīyeti tataḥ eteṣāṃ prādhānyam liṅgātmakaśca dharmavacanā vyavadhānenānyabuddhiṃ janayanti nāmātmakāstu sattvavacanāḥ sākṣādeveti tatsamanvaye yatnagauravamastīti liṅgātmakebhyo nāmātmakānāṃ prādhānyamiti 10,60 yadi prādhānyādanyatra prasiddhānāṃ nāmātmakānāṃ śabdānāṃ samanvayaḥ prathamapāde vaktavyaḥ syāttadā caturthaṣādoditasyānyatraiva prasiddhānāṃ śabdānāṃ samanvayasyeto 'pi prādhānyātprāthamyaṃ bhavet anyatra prasiddheranyatraiva prasiddhirbalīyasītyata āha- ita iti ito 'tyabhyadhikatve 'pi turyapādoditasya tu
3.3.33cd
न्यायसुधा: तुर्यपादोदितस्य समन्वयस्येतो(ऽत्य)प्यभ्यधिकत्वे ऽप्यसावत्राध्याये प्राथम्येन नैवोदित इति सम्बन्धः तत्तु समन्वयादिति सङ्क्षेपेण तस्याप्यत्रोक्तत्वादञ्जसेत्युक्तम् कुतो नोदित उत्सर्गस्यापवादविशेषसद्भावादिति तुशब्दः तमेवापवादहेतुं दर्शयति- महासमन्वय इति महासमन्वये तस्मिन् नाधिकारो ऽखिलस्य हि
nyāyasudhā: turyapādoditasya samanvayasyeto('tya)pyabhyadhikatve 'pyasāvatrādhyāye prāthamyena naivodita iti sambandhaḥ tattu samanvayāditi saṅkṣepeṇa tasyāpyatroktatvādañjasetyuktam kuto nodita utsargasyāpavādaviśeṣasadbhāvāditi tuśabdaḥ tamevāpavādahetuṃ darśayati- mahāsamanvaya iti mahāsamanvaye tasmin nādhikāro 'khilasya hi
3.3.34
ब्रह्मैवाधिकृतस्तत्र मुख्यतो ऽन्ये यथाक्रमम् दुर्गमत्वाच्च नैवात्र प्राथम्येनोदितो ऽञ्जसा
brahmaivādhikṛtastatra mukhyato 'nye yathākramam durgamatvācca naivātra prāthamyenodito 'ñjasā
3.3.35a
न्यायसुधा: तर्हि न वक्तव्य एव निरधिकारिकत्वात् नहि गायमानो बधिरेषु गायतीत्यत उक्तं ब्रह्मैवेति नैकाधिकारिकं शास्त्रमित्यतो ऽन्य इत्याद्युक्तम् सर्वाधिकारिसाधारणमर्थमादावभिधायासाधारणं पश्चाद्वक्ष्यामीत्याशयः सूत्रकारस्य तत्र साधारणे त्विदं तारतम्यं चिन्तितमिति दुर्गमत्वाच्चेति हेत्वन्तरम् प्रथमं बुद्धावनारोहादित्यर्थः एतदुक्तं भवति ब्रह्मादीनामेव तत्र यद्यपि मुख्याधिकारिता तथाप्यस्मदादीनामीषदधिकारो ऽस्त्येव नच मन्दानामसौ समन्वयः प्रथमं बुद्धिमधिरोहति साधारणसमन्वयज्ञानेन वैदिकव्युत्पत्त्यनुरक्ता तु बुद्धिः क्रमेण तत्राप्यवतरतीति ततः किमित्यत आह- अत इति अतो ऽन्यत्र प्रसिद्धानां शब्दानां निर्णयाय तु प्रवृत्तः प्रथमं देवस्
nyāyasudhā: tarhi na vaktavya eva niradhikārikatvāt nahi gāyamāno badhireṣu gāyatītyata uktaṃ brahmaiveti naikādhikārikaṃ śāstramityato 'nya ityādyuktam sarvādhikārisādhāraṇamarthamādāvabhidhāyāsādhāraṇaṃ paścādvakṣyāmītyāśayaḥ sūtrakārasya tatra sādhāraṇe tvidaṃ tāratamyaṃ cintitamiti durgamatvācceti hetvantaram prathamaṃ buddhāvanārohādityarthaḥ etaduktaṃ bhavati brahmādīnāmeva tatra yadyapi mukhyādhikāritā tathāpyasmadādīnāmīṣadadhikāro 'styeva naca mandānāmasau samanvayaḥ prathamaṃ buddhimadhirohati sādhāraṇasamanvayajñānena vaidikavyutpattyanuraktā tu buddhiḥ krameṇa tatrāpyavataratīti tataḥ kimityata āha- ata iti ato 'nyatra prasiddhānāṃ śabdānāṃ nirṇayāya tu pravṛttaḥ prathamaṃ devas
3.3.35d
-च् 10,61 न्यायसुधा: प्राधान्यादतिप्राधान्यान्यस्योपपादितत्वाच्चेत्यर्थः तुशब्दो ऽवधारणे 10,62 तत्रानन्दमयाधिकरणस्याद्यत्वे हेतुं सूचयन्नाह- तत्रेति ... तत्रानन्दादयो गुणाः ईशस्यैवेति निर्णीताः श्रुतियुक्तिसमाश्रयात्
-c 10,61 nyāyasudhā: prādhānyādatiprādhānyānyasyopapāditatvāccetyarthaḥ tuśabdo 'vadhāraṇe 10,62 tatrānandamayādhikaraṇasyādyatve hetuṃ sūcayannāha- tatreti ... tatrānandādayo guṇāḥ īśasyaiveti nirṇītāḥ śrutiyuktisamāśrayāt
3.3.36a
-f न्यायसुधा: तत्र समन्वयप्रपञ्चने प्रथममित्यनुवर्तते सर्वेषु हि शुभेषु मूर्धाभिषिक्ता आनन्दविज्ञानादयः अतो माङ्गलिकं आचार्यस्तच्छब्दसमन्वयमादावाहेति अन्तरधिकरणस्याकाशाधिकरणस्य चानन्दमयाधिकरणसङ्गतत्वे समाने कुतः क्रम इत्यतस्तत्र हेतुं सूचयन्नन्तरधिकरणतात्पर्यमाह- देवतेति देवतान्तरगाः सर्वे शब्दवृत्तिनिमित्ततः विष्णुमेव वदन्त्यद्धा
-f nyāyasudhā: tatra samanvayaprapañcane prathamamityanuvartate sarveṣu hi śubheṣu mūrdhābhiṣiktā ānandavijñānādayaḥ ato māṅgalikaṃ ācāryastacchabdasamanvayamādāvāheti antaradhikaraṇasyākāśādhikaraṇasya cānandamayādhikaraṇasaṅgatatve samāne kutaḥ krama ityatastatra hetuṃ sūcayannantaradhikaraṇatātparyamāha- devateti devatāntaragāḥ sarve śabdavṛttinimittataḥ viṣṇumeva vadantyaddhā
3.3.36d
-च् न्यायसुधा: देवताः खलु जडेभ्यो मुख्याः अतस्तद्वाचिनामाकाशादिजडवाचिभ्य उत्कर्षः सर्वे शब्दा अद्धा वचनवृत्त्यैव नोपचारेण कथम् शब्दवृत्त्योर्योगरूढ्योर्निमित्तानां बहुलप्रयोगादीनां हरौ विद्यमानत्वात् 10,62f. तत्किमन्यत्र शब्दानां वृत्तिरेव नास्ति येन विष्णुमेवेत्यवधार्यत इत्यत आह- तत्सङ्गादिति ... तत्सङ्गादुपचारतः
-c nyāyasudhā: devatāḥ khalu jaḍebhyo mukhyāḥ atastadvācināmākāśādijaḍavācibhya utkarṣaḥ sarve śabdā addhā vacanavṛttyaiva nopacāreṇa katham śabdavṛttyoryogarūḍhyornimittānāṃ bahulaprayogādīnāṃ harau vidyamānatvāt 10,62f. tatkimanyatra śabdānāṃ vṛttireva nāsti yena viṣṇumevetyavadhāryata ityata āha- tatsaṅgāditi ... tatsaṅgādupacārataḥ
3.3.37a
अन्यदेवान् वदन्तीह विशेषगुणवक्तृतः विष्णुमेव परं ब्रूयुर्
anyadevān vadantīha viśeṣaguṇavaktṛtaḥ viṣṇumeva paraṃ brūyur
3.3.37d
-च् न्यायसुधा: उपचारप्रकारश्च प्रागेव विवृतः अक्षादिशब्दवदुभयत्र साम्येन प्रवृत्तिः किं न स्यादित्यत आह- इहेति इन्द्रादिशब्दा हि परमैश्वर्यादिगुणान्वदति ते च भगवत एवासाधारणा इति तमेव परं मुख्यं ब्रूयुः इह देवतान्तरे तथा नेति शेषः यद्वा इह देवेषु तत्सङ्गादिति पूर्वत्र सम्बन्धः रूढिनिमित्तातिशयस्याप्येतदुपलक्षणम् उत्तराधिकरणेष्वप्येवं क्रमनिमित्तादिकं स्वयमूहनीयमित्याशयवानाह- एवमिति ... एवमन्ये ऽप्यशेषतः
-c nyāyasudhā: upacāraprakāraśca prāgeva vivṛtaḥ akṣādiśabdavadubhayatra sāmyena pravṛttiḥ kiṃ na syādityata āha- iheti indrādiśabdā hi paramaiśvaryādiguṇānvadati te ca bhagavata evāsādhāraṇā iti tameva paraṃ mukhyaṃ brūyuḥ iha devatāntare tathā neti śeṣaḥ yadvā iha deveṣu tatsaṅgāditi pūrvatra sambandhaḥ rūḍhinimittātiśayasyāpyetadupalakṣaṇam uttarādhikaraṇeṣvapyevaṃ kramanimittādikaṃ svayamūhanīyamityāśayavānāha- evamiti ... evamanye 'pyaśeṣataḥ
3.3.38
न्यायसुधा: विष्णुमेव परं ब्रूयुरिति वर्तते 10,65 अन्यत्र प्रसिद्धानां नामात्मकानां शब्दानामनन्तत्वात्कथं पादपरिसमाप्तिरित्याशङ्कां निराकुर्वन्प्रथमपादार्थमनूद्य द्वितीयपादस्य सङ्गतिमाह- इत्यन्यत्रेति इत्यन्यत्रप्रसिद्धोरुशब्दराशेरशेषतः ज्ञाते समन्वये विष्णौ लिङ्गैर्ह्येष समन्वयः
nyāyasudhā: viṣṇumeva paraṃ brūyuriti vartate 10,65 anyatra prasiddhānāṃ nāmātmakānāṃ śabdānāmanantatvātkathaṃ pādaparisamāptirityāśaṅkāṃ nirākurvanprathamapādārthamanūdya dvitīyapādasya saṅgatimāha- ityanyatreti ityanyatraprasiddhoruśabdarāśeraśeṣataḥ jñāte samanvaye viṣṇau liṅgairhyeṣa samanvayaḥ
3.3.39
तेषामन्यगतत्वे तु न स्यात् सम्यक् समन्वयः इत्येवाशेषलिङ्गानां ब्रह्मण्येव समन्वयम्
teṣāmanyagatatve tu na syāt samyak samanvayaḥ ityevāśeṣaliṅgānāṃ brahmaṇyeva samanvayam
3.3.40a
न्यायसुधा: समानन्यायसञ्चारविषयत्वादिति भावः ज्ञाते प्रथमपादेन शङ्का जायत इति शेषः कथं(इति) प्रायेण लिङ्गबलेन ह्येष नामात्मकशब्दसमन्वयो ऽभिहितः लिङ्गानां चान्यगतत्वं प्रतीयते ततश्च विरुद्धतवात्तैः प्रतीतः समन्वयः सम्यङ् न स्यादेव नहि कृतकत्वेन नित्यत्वज्ञानं सम्यगुत्पद्यते इतिशब्दः शङ्कासमाप्तौ तत्परिहारायान्यत्र प्रसिद्धानामशेषलिङ्गानाम् आह द्वितीयपादे नन्वेवं तर्हि यानि अन्तस्तद्धर्मोपदेशादित्यादौ समुद्रान्तस्थत्वादीनि लिङ्गानि साधनत्वेनोक्तानि तेषामिह विचारः करणीयः न चैवम् किन्तु यान्युक्तानि न तानि विचार्यन्ते यानि च विचार्यन्ते न तान्यक्तानि उच्यते सर्वश्रुतिगताः सर्वे ऽप्यन्यत्र प्रसिद्धाः नामात्मकाः शब्दा भगवद्विषया एव तत्र तत्र श्रुतैः सर्वैर्लिङ्गैरिति हि प्रथमपादस्यार्थः तत्र यानि लिङ्गान्यसन्दिग्धानि तानि विहायेतराणि विचार्यन्त इति को विरोधः अत एवाशेषत इत्युक्तं प्राक् 10,66 तृतीयपदास्य प्रथमद्वितीयाभ्यां सङ्गतिमाह- उभयेति ... उभयगतत्वं च स्यादतो लिङ्गशब्दयोः इति संशयनुत्त्यर्थम्
nyāyasudhā: samānanyāyasañcāraviṣayatvāditi bhāvaḥ jñāte prathamapādena śaṅkā jāyata iti śeṣaḥ kathaṃ(iti) prāyeṇa liṅgabalena hyeṣa nāmātmakaśabdasamanvayo 'bhihitaḥ liṅgānāṃ cānyagatatvaṃ pratīyate tataśca viruddhatavāttaiḥ pratītaḥ samanvayaḥ samyaṅ na syādeva nahi kṛtakatvena nityatvajñānaṃ samyagutpadyate itiśabdaḥ śaṅkāsamāptau tatparihārāyānyatra prasiddhānāmaśeṣaliṅgānām āha dvitīyapāde nanvevaṃ tarhi yāni antastaddharmopadeśādityādau samudrāntasthatvādīni liṅgāni sādhanatvenoktāni teṣāmiha vicāraḥ karaṇīyaḥ na caivam kintu yānyuktāni na tāni vicāryante yāni ca vicāryante na tānyaktāni ucyate sarvaśrutigatāḥ sarve 'pyanyatra prasiddhāḥ nāmātmakāḥ śabdā bhagavadviṣayā eva tatra tatra śrutaiḥ sarvairliṅgairiti hi prathamapādasyārthaḥ tatra yāni liṅgānyasandigdhāni tāni vihāyetarāṇi vicāryanta iti ko virodhaḥ ata evāśeṣata ityuktaṃ prāk 10,66 tṛtīyapadāsya prathamadvitīyābhyāṃ saṅgatimāha- ubhayeti ... ubhayagatatvaṃ ca syādato liṅgaśabdayoḥ iti saṃśayanuttyartham
3.3.40d
-च् न्यायसुधा: भगवत्तदितरविषयत्वम् अतो ऽन्यत्र प्रसिद्धानां भगवत्परत्वस्य समर्थनम् लिङ्गात्मकानां च शब्दानाम् 10,66 नन्वन्यवाचित्वनिरासो ऽपि तत्रैव नेतर इत्यादिना विहित एव तत्कथं शङ्कोदयः मैवम् अन्यत्र तात्पर्याभावो हि नेतर इत्यादिना दर्शितः शक्तिस्तूभयत्र स्यादेव तर्हि त एव पुनर्विचार्याः सत्मय् तेष्वेव यत्र यत्र विचायप्राप्तिस्ते विचार्यन्ते यदा यत्रानुपपत्त्यादीनां सञ्चारः सुगमस्तन्विहायान्यत्रोभयगतत्वं शङ्केतैवेति युक्तमुक्तम् तथा च तत्त्वित्यवधारणानुपपत्तिरिति शङ्काशेषः इत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थं तृतीयपादमारब्धवानिति शेषः इत्याहेति वक्ष्यमाणेन वा सम्बन्धः कथमियमाशङ्का तृतीये परिहृतेत्यतस्तात्पर्यमाह- उभयत्रेति 10,67 ... उभयत्र प्रतीतितः
-c nyāyasudhā: bhagavattaditaraviṣayatvam ato 'nyatra prasiddhānāṃ bhagavatparatvasya samarthanam liṅgātmakānāṃ ca śabdānām 10,66 nanvanyavācitvanirāso 'pi tatraiva netara ityādinā vihita eva tatkathaṃ śaṅkodayaḥ maivam anyatra tātparyābhāvo hi netara ityādinā darśitaḥ śaktistūbhayatra syādeva tarhi ta eva punarvicāryāḥ satmay teṣveva yatra yatra vicāyaprāptiste vicāryante yadā yatrānupapattyādīnāṃ sañcāraḥ sugamastanvihāyānyatrobhayagatatvaṃ śaṅketaiveti yuktamuktam tathā ca tattvityavadhāraṇānupapattiriti śaṅkāśeṣaḥ ityāśaṅkānivṛttyarthaṃ tṛtīyapādamārabdhavāniti śeṣaḥ ityāheti vakṣyamāṇena vā sambandhaḥ kathamiyamāśaṅkā tṛtīye parihṛtetyatastātparyamāha- ubhayatreti 10,67 ... ubhayatra pratītitaḥ
3.3.41a
शब्दानां वर्तमानानां सलिङ्गानां विशेषतः समन्वयो हरावेव
śabdānāṃ vartamānānāṃ saliṅgānāṃ viśeṣataḥ samanvayo harāveva
3.3.41d
-च् न्यायसुधा: हरौ तदितरत्र च प्रतीतितो न तु वस्तुतो वर्तमानानां सलिङ्गानां शब्दानां नाम्नां लिङ्गानां च हरावेव विशेषतः परममुख्यया वृत्त्या तात्पर्येण च समन्वयः कुत इत्यत आह- यदिति ... यन्नैवान्यत्र मुख्यतः
-c nyāyasudhā: harau taditaratra ca pratītito na tu vastuto vartamānānāṃ saliṅgānāṃ śabdānāṃ nāmnāṃ liṅgānāṃ ca harāveva viśeṣataḥ paramamukhyayā vṛttyā tātparyeṇa ca samanvayaḥ kuta ityata āha- yaditi ... yannaivānyatra mukhyataḥ
3.3.42a
शब्दा लिङ्गानि च
śabdā liṅgāni ca
3.3.42ab
न्यायसुधा: यद्यस्माद्वर्तत इति शेषः एतदपि कुत इत्यत आह- यत इति ... यतो नैवान्यत्र स्वतन्त्रता
nyāyasudhā: yadyasmādvartata iti śeṣaḥ etadapi kuta ityata āha- yata iti ... yato naivānyatra svatantratā
3.3.42cd
न्यायसुधा: स्वतन्त्रतास्तीति शेषः स्वातन्त्र्याभावे ऽपि कुतो ऽन्यत्र शब्दानां मुख्यवृत्त्यभाव इत्यत आह- अस्वतन्त्रेष्विति अस्वतन्त्रेषु शब्दस्य वृत्तिहेतुर्न मुख्यतः
nyāyasudhā: svatantratāstīti śeṣaḥ svātantryābhāve 'pi kuto 'nyatra śabdānāṃ mukhyavṛttyabhāva ityata āha- asvatantreṣviti asvatantreṣu śabdasya vṛttiheturna mukhyataḥ
3.3.43a
यतो ऽतो
yato 'to
3.3.43a
न्यायसुधा: नन्वन्येषामस्वतन्त्रत्वात्तेषु मुख्यतः शब्दप्रवृत्तिहेतोर्गुणादेरभावान्मुख्यतः शब्दा न वर्तन्त इति चेत् मा वर्तिषत तथापि विशेषतः समन्वयो हरावेवेत्येतत्कुत इत्यत आह- अत इति इतरस्य मुख्यार्थत्वाभावादित्यर्थः भाव्यं खलु शब्दस्य मुख्यार्थेन अन्यथा तदपेक्षस्यामुख्यस्यानुपपत्तेः तथाच द्वयोः प्रसक्तयोरेकस्य मुख्यार्थत्वानुपपत्तावितरस्य मुख्यार्थत्वमावश्यकमेव यदधीनास्त इत्यादिना युक्त्यन्तरमाह 10,68 ... यदधीनास्ते शब्दार्थत्वमुपागताः अत्यल्पेनैव शब्दस्य वृत्तिहेतुगुणेन तु
nyāyasudhā: nanvanyeṣāmasvatantratvātteṣu mukhyataḥ śabdapravṛttihetorguṇāderabhāvānmukhyataḥ śabdā na vartanta iti cet mā vartiṣata tathāpi viśeṣataḥ samanvayo harāvevetyetatkuta ityata āha- ata iti itarasya mukhyārthatvābhāvādityarthaḥ bhāvyaṃ khalu śabdasya mukhyārthena anyathā tadapekṣasyāmukhyasyānupapatteḥ tathāca dvayoḥ prasaktayorekasya mukhyārthatvānupapattāvitarasya mukhyārthatvamāvaśyakameva yadadhīnāsta ityādinā yuktyantaramāha 10,68 ... yadadhīnāste śabdārthatvamupāgatāḥ atyalpenaiva śabdasya vṛttihetuguṇena tu
3.3.44
-द् अयो यथा दाहकत्वं स एवेशः स्वतन्त्रतः मुख्यशब्दार्थ इति हि स्वीकर्तव्यो मनीषिभिः
-d ayo yathā dāhakatvaṃ sa eveśaḥ svatantrataḥ mukhyaśabdārtha iti hi svīkartavyo manīṣibhiḥ
3.3.45a
इत्याह
ityāha
3.3.45a
न्यायसुधा: ते भगवतो ऽन्ये पदार्था भगवदपेक्षयात्यल्पेनैव शब्दप्रवृत्तिहेतुना गुणादिना यस्मिन्भगवत्यायत्ताः सन्तः शब्दाथर्त्वमुपगताः स भगवानेवेशो निरवधिकशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वात् स्वतन्त्रत्वतश्च मुख्यशब्दार्थ इति हि स्वीकर्तव्यः इतरेषु शब्दप्रवृत्तिनिमित्तान्यल्पान्येव तान्यपि भगवदधीनानि भगवति तु निरवधिकपराधीनानि चेत्येतदसिद्धमित्यत उक्तं मनीषिभिरिति श्रुत्यादिपरिचयवद्भिः यो यदधीनः शब्दार्थः सो ऽमुख्य इतरस्तु मुख्य इत्यत्र दृष्टान्तः अयो यथान्याधीनं सद् दाहकत्वं दाहकशब्दार्थत्वमुपगतम् अत एव दहतीति शब्दस्तस्मिन्नमुख्यो ऽग्नौ तु मुख्यस्तथेत्यर्थः अत्रेतरस्यामुख्यार्थत्वमनूद्यत एवेति न पुनरुक्तिः क इत्याह तृतीयपादेनेति शेषः 10,69 चतुर्थपादस्य सङ्गतिं करोति- एवञ्चेति ... एवञ्च शब्दानां नारायणसमन्वये सिद्धे ऽप्यशेषशब्दानां न कथञ्चन युज्यते
nyāyasudhā: te bhagavato 'nye padārthā bhagavadapekṣayātyalpenaiva śabdapravṛttihetunā guṇādinā yasminbhagavatyāyattāḥ santaḥ śabdāthartvamupagatāḥ sa bhagavāneveśo niravadhikaśabdapravṛttinimittatvāt svatantratvataśca mukhyaśabdārtha iti hi svīkartavyaḥ itareṣu śabdapravṛttinimittānyalpānyeva tānyapi bhagavadadhīnāni bhagavati tu niravadhikaparādhīnāni cetyetadasiddhamityata uktaṃ manīṣibhiriti śrutyādiparicayavadbhiḥ yo yadadhīnaḥ śabdārthaḥ so 'mukhya itarastu mukhya ityatra dṛṣṭāntaḥ ayo yathānyādhīnaṃ sad dāhakatvaṃ dāhakaśabdārthatvamupagatam ata eva dahatīti śabdastasminnamukhyo 'gnau tu mukhyastathetyarthaḥ atretarasyāmukhyārthatvamanūdyata eveti na punaruktiḥ ka ityāha tṛtīyapādeneti śeṣaḥ 10,69 caturthapādasya saṅgatiṃ karoti- evañceti ... evañca śabdānāṃ nārāyaṇasamanvaye siddhe 'pyaśeṣaśabdānāṃ na kathañcana yujyate
3.3.46a
-द् विरोधाववरत्वादेरपि प्राप्तिर्यतो भवेत् इति चेद्
-d virodhāvavaratvāderapi prāptiryato bhavet iti ced
3.3.46cd
-च् न्यायसुधा: एवञ्चेत्यस्यैव विवरणमतीतेन पादत्रयेण केषाञ्चिच्छब्दानां नारायणसमन्वये सिद्धे ऽपीति अशेषशब्दानां नारायणे समन्वयो न युज्यते यः प्रतिज्ञातो दुःखिबद्धावरादिशब्दानां कर्मादिविषयाणां च कथञ्चन योगेन रूढ्या वा प्रवृत्त्यनुपपत्तेरिति शेषः कथम् यतो ऽवरादिशब्दवाच्यत्वे भगवतो ऽवरत्वादेर्देषस्य प्राप्तिर्भवेत् तस्याश्च सर्वप्रमाणविरोधात् कर्मक्रमादिविरोधाच्चेति इति चेत्तत्र प्रतिविहितं सूत्रकारेणेति शेषः कथमित्यतः प्रथमाधिकरणतात्पर्यमाह- अवरत्वादीति ... अवरत्वादि द्विविधं ह्युपलभ्यते
-c nyāyasudhā: evañcetyasyaiva vivaraṇamatītena pādatrayeṇa keṣāñcicchabdānāṃ nārāyaṇasamanvaye siddhe 'pīti aśeṣaśabdānāṃ nārāyaṇe samanvayo na yujyate yaḥ pratijñāto duḥkhibaddhāvarādiśabdānāṃ karmādiviṣayāṇāṃ ca kathañcana yogena rūḍhyā vā pravṛttyanupapatteriti śeṣaḥ katham yato 'varādiśabdavācyatve bhagavato 'varatvāderdeṣasya prāptirbhavet tasyāśca sarvapramāṇavirodhāt karmakramādivirodhācceti iti cettatra prativihitaṃ sūtrakāreṇeti śeṣaḥ kathamityataḥ prathamādhikaraṇatātparyamāha- avaratvādīti ... avaratvādi dvividhaṃ hyupalabhyate
3.3.47
10,70 न्यायसुधा: अवरादिशब्दाप्रवृत्तिनिमित्तमुपलभ्यते प्रमाणैः हिशब्दस्तेषां प्रसिद्धिं द्योतयति कथं द्विविधमित्यत आह- परस्येति परस्यावरताहेतुर्यः स्वयं पर एव सन् सो ऽपि ह्यवरशब्दार्थो यथा राजा जयी भवेत्
10,70 nyāyasudhā: avarādiśabdāpravṛttinimittamupalabhyate pramāṇaiḥ hiśabdasteṣāṃ prasiddhiṃ dyotayati kathaṃ dvividhamityata āha- parasyeti parasyāvaratāheturyaḥ svayaṃ para eva san so 'pi hyavaraśabdārtho yathā rājā jayī bhavet
3.3.48a
अन्यो ऽवरत्वानुभवी
anyo 'varatvānubhavī
3.3.48b
न्यायसुधा: स्वयं पर एव सन्निति न प्रवृत्तिनिमित्तकथनं किन्तु स्वस्यावरत्वाभावे ऽपीति प्रदशर्नार्थम् परस्मिन्नवरत्वादिधर्मनियन्तृत्वमेकं निमित्तमित्यर्थः तस्य प्रमितत्वदर्शनं यथेति परगतस्य जयस्य राजाधीनत्वेन यथा राजा जयिशब्दवाच्यो भवेत्तथेत्यर्थः अवरत्वानुभवी अन्वयो ऽवरशब्दार्थः अवरत्वादिमत्त्वमपरं निमित्तमिति यावत् एतच्च सुप्रसिद्धमिति न प्रमाणमुक्तम् ततः किं प्रकृत इत्यत आह- तयोरिति ... तयोः पूर्वो ऽस्ति केशवे
nyāyasudhā: svayaṃ para eva sanniti na pravṛttinimittakathanaṃ kintu svasyāvaratvābhāve 'pīti pradaśarnārtham parasminnavaratvādidharmaniyantṛtvamekaṃ nimittamityarthaḥ tasya pramitatvadarśanaṃ yatheti paragatasya jayasya rājādhīnatvena yathā rājā jayiśabdavācyo bhavettathetyarthaḥ avaratvānubhavī anvayo 'varaśabdārthaḥ avaratvādimattvamaparaṃ nimittamiti yāvat etacca suprasiddhamiti na pramāṇamuktam tataḥ kiṃ prakṛta ityata āha- tayoriti ... tayoḥ pūrvo 'sti keśave
3.3.48c
न्यायसुधा: तयोः प्रवृत्तिहेत्वोर्मध्ये तेनावरादिशब्दवाच्यत्व चेति शेषः कुतः पूर्व एवाङ्गीक्रियते न द्वितीय इत्यत आह- द्वितीय इति द्वितीयो जीव एवास्ति
nyāyasudhā: tayoḥ pravṛttihetvormadhye tenāvarādiśabdavācyatva ceti śeṣaḥ kutaḥ pūrva evāṅgīkriyate na dvitīya ityata āha- dvitīya iti dvitīyo jīva evāsti
3.3.48d
न्यायसुधा: जीव इति जडस्याप्युपलक्षणम् तथाच सतीश्वरत्वहानिः स्यादित्यर्थः अधिकरणफलमाह- स्वातन्त्र्यादिति ... स्वातन्त्रान्नच दूषणम्
nyāyasudhā: jīva iti jaḍasyāpyupalakṣaṇam tathāca satīśvaratvahāniḥ syādityarthaḥ adhikaraṇaphalamāha- svātantryāditi ... svātantrānnaca dūṣaṇam
3.3.49a
हरेर्
harer
3.3.49a
न्यायसुधा: परगतावरत्वादौ स्वातन्त्र्यस्यैव निमित्तत्वाङ्गीकाराद्धरेरवरत्वादिकं दूषणं न प्रसज्यत इति एवमुत्तराधिकरणतात्पर्यमपि वक्तव्यम् 10,71 प्रथमाध्यायार्थानुवादेन द्वितीयाध्यायस्य सङ्गतिमाह- एवमिति ... एवमशेषेण सर्वशब्दसमन्वये उक्ते विरोधहीनस्य स्यात् समन्वयता यतः अतो ऽशेषविरोधानां कृतेशेन निराकृतिः
nyāyasudhā: paragatāvaratvādau svātantryasyaiva nimittatvāṅgīkārāddhareravaratvādikaṃ dūṣaṇaṃ na prasajyata iti evamuttarādhikaraṇatātparyamapi vaktavyam 10,71 prathamādhyāyārthānuvādena dvitīyādhyāyasya saṅgatimāha- evamiti ... evamaśeṣeṇa sarvaśabdasamanvaye ukte virodhahīnasya syāt samanvayatā yataḥ ato 'śeṣavirodhānāṃ kṛteśena nirākṛtiḥ
3.3.50ab
-f 10,72 न्यायसुधा: सर्वशब्दार्थविवरणमशेषेणेति उक्ते सति द्वितीये ऽशेषविरोधानां निराकृतिरीशेन कृतेति सम्बन्धः विरोधहीनस्यैव समन्वयस्य समन्वयाविरोधाभ्यां सञ्जाते वस्तुनिर्णये
-f 10,72 nyāyasudhā: sarvaśabdārthavivaraṇamaśeṣeṇeti ukte sati dvitīye 'śeṣavirodhānāṃ nirākṛtirīśena kṛteti sambandhaḥ virodhahīnasyaiva samanvayasya samanvayāvirodhābhyāṃ sañjāte vastunirṇaye
3.3.50cd
न्यायसुधा: तृतीयाध्यायस्य सङ्गतिमाह- समन्वयेति किं मया कार्यमित्येव स्याद् बुद्धिरधिकारिणः
nyāyasudhā: tṛtīyādhyāyasya saṅgatimāha- samanvayeti kiṃ mayā kāryamityeva syād buddhiradhikāriṇaḥ
3.3.51
न्यायसुधा: तदर्थयोरध्याययोरुपलक्षणमेतत् वस्तुनिर्णये ब्रह्मनिर्णये किं मया कार्यमिति अयमर्थः यद्यपि ब्रह्मविचारः कर्तव्य इत्युक्तम् कृतश्चासौ तथापि साधनफलविचारसहितस्य ब्रह्मविचारस्य कर्तव्यतयोक्तत्वात्कृतब्रह्मविचारस्याधिकारिणो यन्मया कार्यं साधनं तत्किं कथम्भूतमिति बुद्धिः स्यादिति फलविषये कुत एवं बुद्धिर्न स्यादिति चेत्स्यादेव किन्तु फलापेक्षया साधनस्य पूर्वभावित्वात्तद्विषयैवादौ स्यात् तदिदमुक्तमेवशब्देन तदर्थं तृतीयो ऽध्यायः प्रवृत्त इति शेषः 10,73 एतद्गतानां त्रयाणां पादानां प्रागुक्तामेव सङ्गतिं स्फुटीकरोति- तत्रेति तत्र भक्तिविधानार्थमभक्तानर्थसन्ततौ उक्तायां भक्तिदार्ढ्याय प्रोक्ते ऽशेषगुणोच्चये वक्तव्योपासना नित्यं कर्तव्येत्यादरेण हि
nyāyasudhā: tadarthayoradhyāyayorupalakṣaṇametat vastunirṇaye brahmanirṇaye kiṃ mayā kāryamiti ayamarthaḥ yadyapi brahmavicāraḥ kartavya ityuktam kṛtaścāsau tathāpi sādhanaphalavicārasahitasya brahmavicārasya kartavyatayoktatvātkṛtabrahmavicārasyādhikāriṇo yanmayā kāryaṃ sādhanaṃ tatkiṃ kathambhūtamiti buddhiḥ syāditi phalaviṣaye kuta evaṃ buddhirna syāditi cetsyādeva kintu phalāpekṣayā sādhanasya pūrvabhāvitvāttadviṣayaivādau syāt tadidamuktamevaśabdena tadarthaṃ tṛtīyo 'dhyāyaḥ pravṛtta iti śeṣaḥ 10,73 etadgatānāṃ trayāṇāṃ pādānāṃ prāguktāmeva saṅgatiṃ sphuṭīkaroti- tatreti tatra bhaktividhānārthamabhaktānarthasantatau uktāyāṃ bhaktidārḍhyāya prokte 'śeṣaguṇoccaye vaktavyopāsanā nityaṃ kartavyetyādareṇa hi
3.3.52a
न्यायसुधा: तत्र तृतीये ऽध्याये भक्तिविधानार्थं भक्त्युत्पादनार्थं वैराग्यार्थमिति यावत् अभक्तानां काम्यार्थकर्मिणां पापिनां द्वेषिणां च उक्तायां प्रथमपादेन अशेषगुणोच्यते परमेश्वरस्य प्रोक्ते द्वितीयेन उपासनास्मिन्पादे वक्तव्यावसरप्राप्ता ननूपासनायां को भक्तेरुपयोगो यतस्तदानन्तर्यस्येत्यत आह- नित्यमिति यस्मादुपासना नित्यमादरेण कर्तव्या आदरनैरन्तर्याभ्यामेव संस्कारातिशयस्योत्पादात् आदरनैरन्तर्ये चोपासनायां नाभक्तस्य भवतः इति तस्मादिदानीमुपासना वक्तव्येति सम्बन्धः 10,74 एवं तर्ह्युपासनैव विचारणीया सर्वशास्त्रपरिज्ञानं प्रथमाधिकरणे कस्माद्विचार्यत इत्यत आह- सेति 10,75 सोपासना च द्विविधा शास्त्राभ्यासस्वरूपिणी ध्यानरूपा परा चैव
nyāyasudhā: tatra tṛtīye 'dhyāye bhaktividhānārthaṃ bhaktyutpādanārthaṃ vairāgyārthamiti yāvat abhaktānāṃ kāmyārthakarmiṇāṃ pāpināṃ dveṣiṇāṃ ca uktāyāṃ prathamapādena aśeṣaguṇocyate parameśvarasya prokte dvitīyena upāsanāsminpāde vaktavyāvasaraprāptā nanūpāsanāyāṃ ko bhakterupayogo yatastadānantaryasyetyata āha- nityamiti yasmādupāsanā nityamādareṇa kartavyā ādaranairantaryābhyāmeva saṃskārātiśayasyotpādāt ādaranairantarye copāsanāyāṃ nābhaktasya bhavataḥ iti tasmādidānīmupāsanā vaktavyeti sambandhaḥ 10,74 evaṃ tarhyupāsanaiva vicāraṇīyā sarvaśāstraparijñānaṃ prathamādhikaraṇe kasmādvicāryata ityata āha- seti 10,75 sopāsanā ca dvividhā śāstrābhyāsasvarūpiṇī dhyānarūpā parā caiva
Adhyāya 3 (cont. 16)
3.3.52d
-च् न्यायसुधा: या वक्तव्यतयावसरप्राप्ता सा चोपासना द्विविधैव न त्वेकरूपैव कथम् एका शास्त्राभ्यासस्वरूपिणी परा च ध्यानरूपा अतो युक्तः प्रथमाधिकरणस्यात्रान्तर्भावः तथाप्ययं क्रमः कुतः ध्यानस्य शास्त्राभ्याससाध्यत्वात् तदिदमुक्तं परेति ध्यानसमाध्योरनतिभिन्नत्वद्धयानशब्देन समाधिरपि गृह्यते धारणाप्रत्याहारप्राणायामाऽसनयमनियमानामप्युपासनाभेदानां सत्त्वात्कथं द्वैविध्यमित्यत आह- तदङ्गमिति ... तदङ्गं धारणादिकम्
-c nyāyasudhā: yā vaktavyatayāvasaraprāptā sā copāsanā dvividhaiva na tvekarūpaiva katham ekā śāstrābhyāsasvarūpiṇī parā ca dhyānarūpā ato yuktaḥ prathamādhikaraṇasyātrāntarbhāvaḥ tathāpyayaṃ kramaḥ kutaḥ dhyānasya śāstrābhyāsasādhyatvāt tadidamuktaṃ pareti dhyānasamādhyoranatibhinnatvaddhayānaśabdena samādhirapi gṛhyate dhāraṇāpratyāhāraprāṇāyāmā'sanayamaniyamānāmapyupāsanābhedānāṃ sattvātkathaṃ dvaividhyamityata āha- tadaṅgamiti ... tadaṅgaṃ dhāraṇādikam
3.3.53
न्यायसुधा: तस्य ध्यानस्याङ्गमेव नतु स्वतन्त्रमुपासनम् योगशास्त्रे चैतत्स्पष्टमवगन्तव्यम् शास्त्राभ्यासस्य ध्यानाङ्गत्वे ऽपि स्वतन्त्रोपासनत्वं चास्ति ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुत्वात् चित्तवृत्तिनिरोधा(कत्वा)च्च "अथवा सततं शास्त्रविमर्शेन भविष्यतिऽ; इति 10,77 किमतो यद्युपासनावसरप्राप्ता द्विविधा चेति तत्राह- तथेति तथोभयात्मकं चैव पादे ऽस्मिन् बादरायणः आहोपासनमद्धव विस्तराच्छ्रुतिपूर्वकम्
nyāyasudhā: tasya dhyānasyāṅgameva natu svatantramupāsanam yogaśāstre caitatspaṣṭamavagantavyam śāstrābhyāsasya dhyānāṅgatve 'pi svatantropāsanatvaṃ cāsti brahmasākṣātkārahetutvāt cittavṛttinirodhā(katvā)cca "athavā satataṃ śāstravimarśena bhaviṣyati'; iti 10,77 kimato yadyupāsanāvasaraprāptā dvividhā ceti tatrāha- tatheti tathobhayātmakaṃ caiva pāde 'smin bādarāyaṇaḥ āhopāsanamaddhava vistarācchrutipūrvakam
3.3.54
न्यायसुधा: तथा तस्मादवसरप्राप्तत्वात् अस्मिन्नेवेति सम्बन्धः उपासनमेवेति च (वा) तेन परेषामिदानीं तु प्रतिवेदान्तं विज्ञानानि भिद्यन्ते न वेति विचार्यत इति पादार्थकथनं निराकरोति तथाहि किं भेदाभेदौ, विरोधाविरोधौ, उत विलक्षणत्वाविलक्षणत्वे नाद्यः गतार्थत्वात् द्वितीये ब्रह्मणो ऽखण्डत्वेन प्राप्त्यभावः सगुणब्रह्मविषया प्राणादिविषया चेयं चिन्तेति चेन्न प्रकृतविषयप्रयोजनविरुद्धत्वेनाकर्तव्यत्वादिति अद्धा उपयुक्तप्रमेयेण सह अत एव विस्तरात् अनेन केषाञ्चिदधिकरणानामनन्तर्भावशङ्का निराकृता भवति श्रुतिग्रहणमुपलक्षणम् अत्र सङ्गतिकथनप्रस्तावे ऽपि केषाञ्चित्सूत्राणामर्थव्याख्यानं सङ्गतिसमर्थनार्थमेवेति न दोषः 10,79f. एवं सङ्गतिमभिधायैतत्पादाधिकरणेषु पूर्वपक्षयुक्तीः सिद्धान्तयुक्तीश्च सङ्ग्रहेणाह- पृथग्दृष्टिरित्यादिना पृथग्दृष्टिरशक्यत्वमनिर्णीतिः समुच्चयः विशेषदर्शनं कार्यलोपो नानोक्तिराशुता
nyāyasudhā: tathā tasmādavasaraprāptatvāt asminneveti sambandhaḥ upāsanameveti ca (vā) tena pareṣāmidānīṃ tu prativedāntaṃ vijñānāni bhidyante na veti vicāryata iti pādārthakathanaṃ nirākaroti tathāhi kiṃ bhedābhedau, virodhāvirodhau, uta vilakṣaṇatvāvilakṣaṇatve nādyaḥ gatārthatvāt dvitīye brahmaṇo 'khaṇḍatvena prāptyabhāvaḥ saguṇabrahmaviṣayā prāṇādiviṣayā ceyaṃ cinteti cenna prakṛtaviṣayaprayojanaviruddhatvenākartavyatvāditi addhā upayuktaprameyeṇa saha ata eva vistarāt anena keṣāñcidadhikaraṇānāmanantarbhāvaśaṅkā nirākṛtā bhavati śrutigrahaṇamupalakṣaṇam atra saṅgatikathanaprastāve 'pi keṣāñcitsūtrāṇāmarthavyākhyānaṃ saṅgatisamarthanārthameveti na doṣaḥ 10,79f. evaṃ saṅgatimabhidhāyaitatpādādhikaraṇeṣu pūrvapakṣayuktīḥ siddhāntayuktīśca saṅgraheṇāha- pṛthagdṛṣṭirityādinā pṛthagdṛṣṭiraśakyatvamanirṇītiḥ samuccayaḥ viśeṣadarśanaṃ kāryalopo nānoktirāśutā
3.3.55
विभ्रमो ऽपाकृतिर्लिङ्गमनवस्थाविशेषिता अप्रयोजनता चातिप्रसङ्गो ऽदूरसंश्रयः
vibhramo 'pākṛtirliṅgamanavasthāviśeṣitā aprayojanatā cātiprasaṅgo 'dūrasaṃśrayaḥ
3.3.56
विशिष्टकारणं चेष्या दृष्टवैरूप्यमुन्नतिः अनुक्तिरप्रयत्नत्वं दृढबन्धपराभवौ
viśiṣṭakāraṇaṃ ceṣyā dṛṣṭavairūpyamunnatiḥ anuktiraprayatnatvaṃ dṛḍhabandhaparābhavau
3.3.57
पुंसाम्यं प्राप्तसन्त्यागः कारणानिर्णयो भ्रमः विशेषदर्शिताऽलापो गुणसाम्यं पृथग्दृशिः
puṃsāmyaṃ prāptasantyāgaḥ kāraṇānirṇayo bhramaḥ viśeṣadarśitā'lāpo guṇasāmyaṃ pṛthagdṛśiḥ
3.3.58
अगम्यवर्त्म सन्धानमिष्टं फलमकल्पना शुद्धवैरूप्यमङ्गत्वमविशेषदृशिः क्रिया
agamyavartma sandhānamiṣṭaṃ phalamakalpanā śuddhavairūpyamaṅgatvamaviśeṣadṛśiḥ kriyā
3.3.59
युक्तयः पूर्वपक्षस्थाः सुज्ञेयत्वं विधिक्रिया माहात्म्यमल्पशक्तित्वं यथायोग्यफलं भवः
yuktayaḥ pūrvapakṣasthāḥ sujñeyatvaṃ vidhikriyā māhātmyamalpaśaktitvaṃ yathāyogyaphalaṃ bhavaḥ
3.3.60
फलसाम्यं विशेषश्च गुणाधिक्यं प्रधानता यथाशक्तिक्रिया सन्धिः प्रमाणबलमानतिः
phalasāmyaṃ viśeṣaśca guṇādhikyaṃ pradhānatā yathāśaktikriyā sandhiḥ pramāṇabalamānatiḥ
3.3.61
कारणं कार्यवैशेष्यं स्वभावो वस्तुदूषणम् प्रतिक्रियाविरोधश्च प्रतिसन्धिरनूनता
kāraṇaṃ kāryavaiśeṣyaṃ svabhāvo vastudūṣaṇam pratikriyāvirodhaśca pratisandhiranūnatā
3.3.62
संस्कारपाटवं स्वेच्छानियतिर्वस्तुवैभवम् विशेषोक्तिरमानत्वं प्राधान्यं प्रीतिरागमः
saṃskārapāṭavaṃ svecchāniyatirvastuvaibhavam viśeṣoktiramānatvaṃ prādhānyaṃ prītirāgamaḥ
3.3.63
सुस्थिरत्वं कृतप्राप्तिरनादिगुणविस्तरः साधनोत्तमता नानादृष्टिः शिष्टिरनूनता
susthiratvaṃ kṛtaprāptiranādiguṇavistaraḥ sādhanottamatā nānādṛṣṭiḥ śiṣṭiranūnatā
3.3.64
अविघ्नत्वविरोधौ च गुणवैशेष्यमागमः सिद्धान्तनिर्णये ह्येता युक्तयो ऽव्याहताः सदा
avighnatvavirodhau ca guṇavaiśeṣyamāgamaḥ siddhāntanirṇaye hyetā yuktayo 'vyāhatāḥ sadā
3.3.65ab
न्यायसुधा: अव्याहताः सदेति सिद्धान्तयुक्तित्वसमर्थनम् इति न्यायमालास्थलानि 10,81 [======= ज्न्य्स्_3,3.इ: सर्ववेदा(न्तप्रत्यया)धिकरण =======] अथ सर्ववेदा(न्तप्रत्यया)धिकरणम् ओं सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ओं अत्र ध्यानोपासनार्थिभिः किं स्वशाखा एवाध्ययनश्रवणमननैर्ज्ञातव्याः किं वा सर्वे ऽपि वेदा इति संशये शाखाभेदस्य सुप्रसिद्धत्वादन्यथा तदनुपपत्तेः प्रथमपक्ष एव ज्यायानिति प्राप्ते सिद्धान्तितम् सर्ववेदान्तप्रत्ययमिति तत्र सर्वशब्दो ऽसङ्कुचितवृत्तिरिति प्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे- यशशक्तीति सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ब्ब्स्_3,3.1 यथाशक्तयखिलान् वेदान् विज्ञायोपासनं भवेत्
nyāyasudhā: avyāhatāḥ sadeti siddhāntayuktitvasamarthanam iti nyāyamālāsthalāni 10,81 [======= jnys_3,3.i: sarvavedā(ntapratyayā)dhikaraṇa =======] atha sarvavedā(ntapratyayā)dhikaraṇam oṃ sarvavedāntapratyayaṃ codanādyaviśeṣāt oṃ atra dhyānopāsanārthibhiḥ kiṃ svaśākhā evādhyayanaśravaṇamananairjñātavyāḥ kiṃ vā sarve 'pi vedā iti saṃśaye śākhābhedasya suprasiddhatvādanyathā tadanupapatteḥ prathamapakṣa eva jyāyāniti prāpte siddhāntitam sarvavedāntapratyayamiti tatra sarvaśabdo 'saṅkucitavṛttiriti pratītinirāsāya vyācaṣṭe- yaśaśaktīti sarvavedāntapratyayaṃ codanādyaviśeṣāt bbs_3,3.1 yathāśaktayakhilān vedān vijñāyopāsanaṃ bhavet
3.3.65ab
न्यायसुधा: विज्ञायावस्थितस्येत्यध्याहारात्समानकर्तृकतासिद्धिः उपासनं कुर्वाणो भवेदिति वा उपासनं कुर्वीतेति वा भवेदित्यस्योत्तरवाक्ये ऽन्वयः अत्र यथाशक्त्यखिलान्वेदान्विजानीयादित्येव वक्तव्यम् तथाप्यत्रोच्यमानं सर्वपरिज्ञानं ध्यानोपासनाङ्गमिति दशर्यितुमेवमुक्तम् ततश्च परेत्युक्तं विवृतं भवति 10,83 यथाश्रुत एवार्थो ऽस्तु किं विशेषेणेनेत्यत आह- तत्रेति तत्राखिलस्य विज्ञप्तिः सम्यग् ब्रह्मण एव हि
nyāyasudhā: vijñāyāvasthitasyetyadhyāhārātsamānakartṛkatāsiddhiḥ upāsanaṃ kurvāṇo bhavediti vā upāsanaṃ kurvīteti vā bhavedityasyottaravākye 'nvayaḥ atra yathāśaktyakhilānvedānvijānīyādityeva vaktavyam tathāpyatrocyamānaṃ sarvaparijñānaṃ dhyānopāsanāṅgamiti daśaryitumevamuktam tataśca paretyuktaṃ vivṛtaṃ bhavati 10,83 yathāśruta evārtho 'stu kiṃ viśeṣeṇenetyata āha- tatreti tatrākhilasya vijñaptiḥ samyag brahmaṇa eva hi
3.3.66ab
तदन्येषां यथायोग्यमखिलज्ञप्तिरिष्यते
tadanyeṣāṃ yathāyogyamakhilajñaptiriṣyate
3.3.66cd
न्यायसुधा: तत्रोपासकेषु यस्मात्सम्यगखिलस्य वेदस्य विज्ञप्तिर्ब्रह्मण एव युक्ता भवेन्नान्येषां तस्मादन्येषां यथायोगं यथाशक्त्येवाखिलज्ञप्तिरेष्यव्या एतदुक्तं भवति सर्वाधिकारिसाधारणं तावदिदं सूत्रम् चोदनाद्यविशेषादियुक्तिभिस्तदवगमात् संशयपूर्वपक्षासङ्गतत्वप्रसङ्गाच्च नच सर्वेषां सर्ववेदविज्ञानं सम्भवति वेदानामनन्तत्वात् अल्पप्रज्ञादिमत्त्वाच्चा पुंसाम् ततो युक्तमुक्तमिति यद्वा प्रथमवाक्य एव भवेदित्यनेनैवैषो ऽभिहितः यस्मादेवमेवोपपन्नं भवेदिति ततः कस्य कीदृशी शक्तिरिति जिज्ञासायामिदं वाक्यम् हिशब्दः प्रसिद्धौ योगो योग्यता ज्ञप्तिर्ज्ञप्तिशक्तिः 10,85 उपासनायोग्यतासमन्वये खल्वत्र सर्वविज्ञानमुच्यते नचाल्पवेदज्ञस्य सा भवति "सर्वैश्च वेदैः परमो हि देवो जिज्ञास्यो ऽसौ नाल्पवेदैः प्रसिद्धयेतऽ; इत्यादिश्रुतेः अतः सर्वशब्दो मुख्यार्थ एव व्याख्यातव्यः अत एव यद्यप्यस्मदादीनामस्मिञ्जन्मनि सर्ववेदज्ञानमसम्भवि तथापि तादृशं जन्म कल्पनीयं यत्रेदं सम्भवतीत्यत आह- तावतेति तावतोपासने योग्यो भवेदेवाखिलः पुमान्
nyāyasudhā: tatropāsakeṣu yasmātsamyagakhilasya vedasya vijñaptirbrahmaṇa eva yuktā bhavennānyeṣāṃ tasmādanyeṣāṃ yathāyogaṃ yathāśaktyevākhilajñaptireṣyavyā etaduktaṃ bhavati sarvādhikārisādhāraṇaṃ tāvadidaṃ sūtram codanādyaviśeṣādiyuktibhistadavagamāt saṃśayapūrvapakṣāsaṅgatatvaprasaṅgācca naca sarveṣāṃ sarvavedavijñānaṃ sambhavati vedānāmanantatvāt alpaprajñādimattvāccā puṃsām tato yuktamuktamiti yadvā prathamavākya eva bhavedityanenaivaiṣo 'bhihitaḥ yasmādevamevopapannaṃ bhavediti tataḥ kasya kīdṛśī śaktiriti jijñāsāyāmidaṃ vākyam hiśabdaḥ prasiddhau yogo yogyatā jñaptirjñaptiśaktiḥ 10,85 upāsanāyogyatāsamanvaye khalvatra sarvavijñānamucyate nacālpavedajñasya sā bhavati "sarvaiśca vedaiḥ paramo hi devo jijñāsyo 'sau nālpavedaiḥ prasiddhayet'; ityādiśruteḥ ataḥ sarvaśabdo mukhyārtha eva vyākhyātavyaḥ ata eva yadyapyasmadādīnāmasmiñjanmani sarvavedajñānamasambhavi tathāpi tādṛśaṃ janma kalpanīyaṃ yatredaṃ sambhavatītyata āha- tāvateti tāvatopāsane yogyo bhavedevākhilaḥ pumān
3.3.67
न्यायसुधा: यथाशक्ति विज्ञानमात्रेण अयमभिसन्धिः ध्यानोपासने वेदज्ञानस्य कथमुपयोगः ध्येयाज्ञाने ध्यानायोगादिति चेत् तर्हि सर्वेषां सर्ववेदार्थध्यानाभावस्य वक्ष्यमाणत्वान्न सर्ववेदज्ञानमुपयुक्तम् सत्यम् तथाप्यधिगतैकशाखस्य शाखान्तरे ऽन्यथोक्तिशङ्कया ध्यानासम्भवात्सर्व(वेद)परिज्ञानमावश्यकमिति चेन्न गतिसामान्यानुमानेनैव शङ्कानिरासस्योक्तत्वात् अन्यथा परस्परविरोधेन वेदाप्रामाण्यापत्तेः ततः श्रुतिर्यथाशक्तीत्येव व्याख्येयेति 10,86f. यथाशक्ति वेदज्ञानं भगवदुपासनोपयुक्तं न सर्ववेदज्ञानावश्यम्भाव इत्यत्र पुराणवाक्यमपि पठति- महत्त्वस्येति महत्त्वस्य परं पारं विदित्वैव जनार्दनः स्तोष्यतामेति तुष्टत्वमिति नास्त्येव नारद
nyāyasudhā: yathāśakti vijñānamātreṇa ayamabhisandhiḥ dhyānopāsane vedajñānasya kathamupayogaḥ dhyeyājñāne dhyānāyogāditi cet tarhi sarveṣāṃ sarvavedārthadhyānābhāvasya vakṣyamāṇatvānna sarvavedajñānamupayuktam satyam tathāpyadhigataikaśākhasya śākhāntare 'nyathoktiśaṅkayā dhyānāsambhavātsarva(veda)parijñānamāvaśyakamiti cenna gatisāmānyānumānenaiva śaṅkānirāsasyoktatvāt anyathā parasparavirodhena vedāprāmāṇyāpatteḥ tataḥ śrutiryathāśaktītyeva vyākhyeyeti 10,86f. yathāśakti vedajñānaṃ bhagavadupāsanopayuktaṃ na sarvavedajñānāvaśyambhāva ityatra purāṇavākyamapi paṭhati- mahattvasyeti mahattvasya paraṃ pāraṃ viditvaiva janārdanaḥ stoṣyatāmeti tuṣṭatvamiti nāstyeva nārada
3.3.68
किन्तु निश्चलया भक्तया ह्यात्मज्ञानानुरूपतः यः स्तोष्यति सदा भक्तस्तुष्यस्तस्य सदा हरिः
kintu niścalayā bhaktayā hyātmajñānānurūpataḥ yaḥ stoṣyati sadā bhaktastuṣyastasya sadā hariḥ
3.3.69ab
इत्यादिवाक्यसन्दर्भाद् यथायोग्याखिलज्ञता
ityādivākyasandarbhād yathāyogyākhilajñatā
3.3.69cd
न्यायसुधा: महत्त्वस्य परं पारं विदित्वेति सर्ववेदज्ञत्वमुच्यते वेदेन विना भगवन्महत्त्वस्य ज्ञातुमाशक्यत्वात् स्तोष्यतामिति ध्यानस्याप्युपलक्षणम् समानन्यायत्वात् नास्त्येवेति नियमनिषेधः यथायोग्याखिलज्ञता ध्यानोपयोगिनीति विज्ञायत इति शेषः यथायोग्येति कथम् अव्ययीभावस्य नपुंसकत्वेन यथायोग्यमिति भाव्यम् सत्यम् यथायोग्याखिलज्ञतेति समासो ऽयमित्यदोषः यद्वा यथा यादृशी योग्या तथैवेति भिन्ने एवैते पदे 10,89 नन्वत्रात्मज्ञानमेवोपासनोपयोगित्वेनोच्यते नतु यथाशक्तिज्ञानम् अतो न प्रकृतोपयोगीदं वाक्यमित्यत आह- आत्मेति आत्मज्ञानानुरूपत्वं यथाशक्ति विचारणात्
nyāyasudhā: mahattvasya paraṃ pāraṃ viditveti sarvavedajñatvamucyate vedena vinā bhagavanmahattvasya jñātumāśakyatvāt stoṣyatāmiti dhyānasyāpyupalakṣaṇam samānanyāyatvāt nāstyeveti niyamaniṣedhaḥ yathāyogyākhilajñatā dhyānopayoginīti vijñāyata iti śeṣaḥ yathāyogyeti katham avyayībhāvasya napuṃsakatvena yathāyogyamiti bhāvyam satyam yathāyogyākhilajñateti samāso 'yamityadoṣaḥ yadvā yathā yādṛśī yogyā tathaiveti bhinne evaite pade 10,89 nanvatrātmajñānamevopāsanopayogitvenocyate natu yathāśaktijñānam ato na prakṛtopayogīdaṃ vākyamityata āha- ātmeti ātmajñānānurūpatvaṃ yathāśakti vicāraṇāt
3.3.70
न्यायसुधा: अत्रोपासनस्यात्मज्ञानानुरूपत्वं नाम यथाशक्ति वेदविचारणाद्भावित्वमेव अन्यथा वाक्यस्यासङ्गतत्वप्रसङ्गादिति भावः सर्वज्ञाननियमे निराकृते किन्त्वित्याशङ्कायां यथाशक्तिज्ञानं हि वक्तव्यम् न त्वात्मज्ञानम् नहि परज्ञानं प्राङ् निराकृतम् तस्मादात्मज्ञानं नामात्मयोग्यं ज्ञानमित्येव व्याख्येयमिति कुतः सवर्वेदज्ञानमित्यतश्चोदनाद्यविशेषादित्युक्तम् तत्र शाखाभेदस्य सुप्रसिद्धत्वाच्चोदनादिकमपि विशेषनिष्ठं व्याख्यातमित्यतो युक्त्यन्तरमाह सूत्रकारः ओं स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारे ऽधिकाराच्चेति ओं तत्र हीयन्तं व्याचष्टे- वेद इति स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारे ऽधिकाराच् च सववच् च ब्ब्स्_3,3.3 वेदः कृत्स्नो ऽधिगन्तव्यः स्वाध्यायाध्ययनं भवेत् इत्यादिवाक्यवैयर्थ्यमन्यथा न निवार्यते
nyāyasudhā: atropāsanasyātmajñānānurūpatvaṃ nāma yathāśakti vedavicāraṇādbhāvitvameva anyathā vākyasyāsaṅgatatvaprasaṅgāditi bhāvaḥ sarvajñānaniyame nirākṛte kintvityāśaṅkāyāṃ yathāśaktijñānaṃ hi vaktavyam na tvātmajñānam nahi parajñānaṃ prāṅ nirākṛtam tasmādātmajñānaṃ nāmātmayogyaṃ jñānamityeva vyākhyeyamiti kutaḥ savarvedajñānamityataścodanādyaviśeṣādityuktam tatra śākhābhedasya suprasiddhatvāccodanādikamapi viśeṣaniṣṭhaṃ vyākhyātamityato yuktyantaramāha sūtrakāraḥ oṃ svādhyāyasya tathātvena hi samācāre 'dhikārācceti oṃ tatra hīyantaṃ vyācaṣṭe- veda iti svādhyāyasya tathātvena hi samācāre 'dhikārāc ca savavac ca bbs_3,3.3 vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ svādhyāyādhyayanaṃ bhavet ityādivākyavaiyarthyamanyathā na nivāryate
3.3.71a
न्यायसुधा: अनेन"वेदः कृत्स्नो ऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मनाऽ; इति स्मृतिमुपादत्ते स्वाध्यायाध्ययनं कर्तव्यं भवेदित्यनेन"स्वाध्यायो ऽध्येतव्यःऽ; इति श्रुतिम् अन्यथा स्वस्वशाखामात्रज्ञानाङ्गीकारे 10,90 एतदुक्तं भवति स्वाध्यायस्य स्वाध्यायविधेस्तथात्वेन सामान्यतः सर्ववेदाध्ययनविधायकत्वेन हेतुना सर्वज्ञानमङ्गीकरणीयम् अध्ययनस्यार्थज्ञानपर्यन्तनास्थितेः स्वस्वशाखामात्रज्ञानाङ्गीकारे चास्य विधेर्वैयर्थ्यापत्तेः नच वाच्यं शाखाभेदस्य प्रसिद्धया स्वाध्यायपदकृत्स्नपददर्शनात् शाखाभेदस्याशक्तिनिमित्तत्वोपपत्तेरिति 10,97 ननु श्रुत्यन्तरं हिशब्देन स्मृतिः सूत्रकृतोपात्ता तत्कथमत्र विपर्ययः उच्यते आकाङ्क्षाक्रमेण सूत्रम् व्याख्यानं तूपोद्घातप्रक्रिययेति न विरोधः श्रुतिस्मृतिबलादेव यथाशक्ति सवर्विज्ञानस्यैव निश्शङ्कताहेतुत्वं कल्प्यते भूयोदर्शनं चानुमानाङ्गमिति सुप्रसिद्धम् 10,99 आह नाध्ययनविधिप्रयुक्तमध्ययनम् किन्त्वध्यापनविधिप्रयुक्तमेव अध्ययनविधेर्नियोज्यरहितत्वात् नह्यत्र स्वर्गकामो यजेतेतिवत्कश्चिन्नियोज्यः श्रूयते नापि विश्वजिदादाविव कल्पयितुं शक्यते अध्यापनविधिनैवाध्ययनसिद्धौ कल्पकाभावात् नचाध्यापनविधिरपि नियोज्यरहित इति वाच्यम् आचार्यकरणकामस्य तत्र नियोज्यत्वात् नष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीतेत्यात्मनेपदश्रवणात् "सम्माननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियमःऽ; इत्याचायर्करणे नयतेरात्मनेपदविधानात् तमध्यापयीतेत्युपनयनाध्यापनयोरेककर्तृकताप्रतीतेः न ह्यध्यापनमध्ययनेन विना भवतीति स्वसिद्धये परा(पेक्ष क्षेप)लक्षणेनोपादानोपादानेनाध्यापनविधिरेवाध्यापनविधिरेवाध्ययनं प्रयुङ्क्ते किञ्चाध्ययने सति विधिज्ञानं ततश्चाध्ययनमितीतरेतराश्रयत्वं स्यात् अतो नैतद्वाक्योदाहरणमत्र सङ्गतमिति उच्यते स्यादेवं यद्यध्यापनविधिप्रयुक्तमध्ययनं स्यात् नचैवम् अध्यापनस्य जीवीकार्थत्वात् त्रीणि कर्माणि जीविकेति वचनात् अध्ययनस्य च नित्यत्वात् "यो ऽनधीत्य द्विजो वेदानऽ; इत्यकरणे प्रत्यवायश्रवणात् नच नित्यमनित्येन प्रयुज्यते किञ्चैकस्य माणवकस्याध्यापनेन चरितार्थत्वे माणवकान्तरस्यानध्ययनप्रसङ्गः यो येनोपनीतः स तेनाध्यापनीय इति चेत् 10,100 तर्ह्युपनायके परेते ऽध्ययनाभावः स्यात् यत्पुनरितरेतराश्रयत्वमुक्तं तत् प्रातःसन्ध्यामुपासीतेत्यादावपि समानम् अयमप्याचार्यस्यैव विधिः शौचाचारांश्च शिक्षयेदित्यादेरिति चेन्न आचार्ये परेते तदभावापातात् अतो ऽध्ययनादिविधिं वृद्धाः कथञ्चिन्माणवकं बोधयन्तीत्यङ्गीकार्यमित्यलम् जोस्हि-22 10,106 समाचारेधिकाराच्च इत्येतद्वयाचष्टे- अद्यापीति ... समाचारे ऽधिकाराच् च ... ब्ब्स्_3,3.3 अद्यापि तेन देवाद्याः शृण्वते मन्वते सदा ध्यायन्ति च यथायोगं
nyāyasudhā: anena"vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ sarahasyo dvijanmanā'; iti smṛtimupādatte svādhyāyādhyayanaṃ kartavyaṃ bhavedityanena"svādhyāyo 'dhyetavyaḥ'; iti śrutim anyathā svasvaśākhāmātrajñānāṅgīkāre 10,90 etaduktaṃ bhavati svādhyāyasya svādhyāyavidhestathātvena sāmānyataḥ sarvavedādhyayanavidhāyakatvena hetunā sarvajñānamaṅgīkaraṇīyam adhyayanasyārthajñānaparyantanāsthiteḥ svasvaśākhāmātrajñānāṅgīkāre cāsya vidhervaiyarthyāpatteḥ naca vācyaṃ śākhābhedasya prasiddhayā svādhyāyapadakṛtsnapadadarśanāt śākhābhedasyāśaktinimittatvopapatteriti 10,97 nanu śrutyantaraṃ hiśabdena smṛtiḥ sūtrakṛtopāttā tatkathamatra viparyayaḥ ucyate ākāṅkṣākrameṇa sūtram vyākhyānaṃ tūpodghātaprakriyayeti na virodhaḥ śrutismṛtibalādeva yathāśakti savarvijñānasyaiva niśśaṅkatāhetutvaṃ kalpyate bhūyodarśanaṃ cānumānāṅgamiti suprasiddham 10,99 āha nādhyayanavidhiprayuktamadhyayanam kintvadhyāpanavidhiprayuktameva adhyayanavidherniyojyarahitatvāt nahyatra svargakāmo yajetetivatkaścinniyojyaḥ śrūyate nāpi viśvajidādāviva kalpayituṃ śakyate adhyāpanavidhinaivādhyayanasiddhau kalpakābhāvāt nacādhyāpanavidhirapi niyojyarahita iti vācyam ācāryakaraṇakāmasya tatra niyojyatvāt naṣṭavarṣaṃ brāhmaṇamupanayītetyātmanepadaśravaṇāt "sammānanotsañjanācāryakaraṇajñānabhṛtivigaṇanavyayeṣu niyamaḥ'; ityācāyarkaraṇe nayaterātmanepadavidhānāt tamadhyāpayītetyupanayanādhyāpanayorekakartṛkatāpratīteḥ na hyadhyāpanamadhyayanena vinā bhavatīti svasiddhaye parā(pekṣa kṣepa)lakṣaṇenopādānopādānenādhyāpanavidhirevādhyāpanavidhirevādhyayanaṃ prayuṅkte kiñcādhyayane sati vidhijñānaṃ tataścādhyayanamitītaretarāśrayatvaṃ syāt ato naitadvākyodāharaṇamatra saṅgatamiti ucyate syādevaṃ yadyadhyāpanavidhiprayuktamadhyayanaṃ syāt nacaivam adhyāpanasya jīvīkārthatvāt trīṇi karmāṇi jīviketi vacanāt adhyayanasya ca nityatvāt "yo 'nadhītya dvijo vedān'; ityakaraṇe pratyavāyaśravaṇāt naca nityamanityena prayujyate kiñcaikasya māṇavakasyādhyāpanena caritārthatve māṇavakāntarasyānadhyayanaprasaṅgaḥ yo yenopanītaḥ sa tenādhyāpanīya iti cet 10,100 tarhyupanāyake parete 'dhyayanābhāvaḥ syāt yatpunaritaretarāśrayatvamuktaṃ tat prātaḥsandhyāmupāsītetyādāvapi samānam ayamapyācāryasyaiva vidhiḥ śaucācārāṃśca śikṣayedityāderiti cenna ācārye parete tadabhāvāpātāt ato 'dhyayanādividhiṃ vṛddhāḥ kathañcinmāṇavakaṃ bodhayantītyaṅgīkāryamityalam joshi-22 10,106 samācāredhikārācca ityetadvayācaṣṭe- adyāpīti ... samācāre 'dhikārāc ca ... bbs_3,3.3 adyāpi tena devādyāḥ śṛṇvate manvate sadā dhyāyanti ca yathāyogaṃ
3.3.71d
-च् न्यायसुधा: यतः सर्वविज्ञानमावश्यकम् तेनैव हि कारणेन देवाद्या अद्यापि श्रवणमनने कुर्वन्ति सदा ध्यायन्ति च अन्यथा महामतीनां तेषामेकैकशाखाश्रवणादेरल्पीयसैव कालेन कर्तुं शक्यत्वेनाद्यापि तत्करणं न स्यादिति यथायोगं यथाशक्तीति प्रत्येकं विशेषणम् शृण्वन्त इत्यात्मनेपद उक्तम् समाचारच्चेत्येवोक्ते देवादीनां वेदाधिकारित्वाभावात्कथमेतदित्यतो देवताधिकरणन्यायं मा विस्मार्षीरिति सूचयितुं सूत्रकृता समाचारे ऽधिकाराच्चेत्युक्तम् 10,108 यदि ब्रह्मसाक्षात्कारवन्तो ऽपि देवाद्याः श्रवणाद्यनुतिष्ठन्ति तर्हि तस्य निरवधिकत्वं प्रसक्तमित्यत आह- तथापीति ... तथाप्या वस्तुनिर्णयात् श्रवणं मननं चैव कर्तव्यं सर्वथैव हि
-c nyāyasudhā: yataḥ sarvavijñānamāvaśyakam tenaiva hi kāraṇena devādyā adyāpi śravaṇamanane kurvanti sadā dhyāyanti ca anyathā mahāmatīnāṃ teṣāmekaikaśākhāśravaṇāderalpīyasaiva kālena kartuṃ śakyatvenādyāpi tatkaraṇaṃ na syāditi yathāyogaṃ yathāśaktīti pratyekaṃ viśeṣaṇam śṛṇvanta ityātmanepada uktam samācāraccetyevokte devādīnāṃ vedādhikāritvābhāvātkathametadityato devatādhikaraṇanyāyaṃ mā vismārṣīriti sūcayituṃ sūtrakṛtā samācāre 'dhikārāccetyuktam 10,108 yadi brahmasākṣātkāravanto 'pi devādyāḥ śravaṇādyanutiṣṭhanti tarhi tasya niravadhikatvaṃ prasaktamityata āha- tathāpīti ... tathāpyā vastunirṇayāt śravaṇaṃ mananaṃ caiva kartavyaṃ sarvathaiva hi
3.3.72
-f न्यायसुधा: यद्यपि सूत्रकारेण देवाद्याचारः प्रमाणीकृतस्तथापि, वस्तु परब्रह्मादिकम् निर्णयो यथार्थः परोक्षो निश्चयः प्रथमस्यैवशब्दस्यावस्तुनिर्णयादेवेति सम्बन्धः वस्तुनिर्णयहेतुत्वाच्छ्रवणादेरिति हिशब्दाथरः वस्तुनिर्णयपर्यन्तं श्रवणमनने कर्तव्ये इत्यसत् निर्णीते ऽप्यर्थे पुनः कारणान्तरोपनिपातेन संशयाद्युत्पादस्य दर्शनेन वस्तुनिर्णयस्यावधारयितुमशक्यत्वादित्यत आह- मतीति मतिश्रुतिध्यानकालविशेषं गुरुरुत्तमः वेत्ति तस्योक्तिमार्गेण कुर्वतः स्याद्धि दर्शनम्
-f nyāyasudhā: yadyapi sūtrakāreṇa devādyācāraḥ pramāṇīkṛtastathāpi, vastu parabrahmādikam nirṇayo yathārthaḥ parokṣo niścayaḥ prathamasyaivaśabdasyāvastunirṇayādeveti sambandhaḥ vastunirṇayahetutvācchravaṇāderiti hiśabdātharḥ vastunirṇayaparyantaṃ śravaṇamanane kartavye ityasat nirṇīte 'pyarthe punaḥ kāraṇāntaropanipātena saṃśayādyutpādasya darśanena vastunirṇayasyāvadhārayitumaśakyatvādityata āha- matīti matiśrutidhyānakālaviśeṣaṃ gururuttamaḥ vetti tasyoktimārgeṇa kurvataḥ syāddhi darśanam
3.3.73a
न्यायसुधा: मतिर्मननं श्रुतिः श्रवणम् उत्तमः शिष्ययोग्यताभिज्ञः कुर्वतः श्रवणादिकम् दर्शनं ब्रह्मसाक्षात्काः एतदुक्तं भवति ब्रह्मदर्शनार्थं हि श्रवणादिकम् नच तद्यथाकथञ्चिदनुष्ठितं तत्साधनम् किन्तु शिष्ययोग्यताभिज्ञगुरुप्रदानपूर्वकमेवेति वक्ष्यति अतस्तादृशो गुरुरेव श्रवणादिकालविशेषमुपदेक्ष्यति यतः परं कारणशतोपनिपाते ऽपि न संशयाद्युत्पादः स्यादिति 10,109 देवाद्याः श्रवणादिकमद्यापि कुर्वन्तीति न युक्तम् स्याद्धि दर्शनमिति श्रवणादेस्तत्त्वदर्शनसाधनत्वस्योक्तत्वात् देवादीनां च तत्त्वदर्शनस्यौत्पत्तिकत्वात् यथोक्तम्"नैव देवपदं प्राप्ता ब्रह्मदर्शनवर्जिताःऽ; इत्यादि नच प्राप्तसाध्यः साधनमुतिष्ठतीत्यत आह- श्रवणमिति श्रवणं दृष्टतत्त्वस्य मननं ध्यानमेव च विशेषानन्दसम्प्राप्त्या
nyāyasudhā: matirmananaṃ śrutiḥ śravaṇam uttamaḥ śiṣyayogyatābhijñaḥ kurvataḥ śravaṇādikam darśanaṃ brahmasākṣātkāḥ etaduktaṃ bhavati brahmadarśanārthaṃ hi śravaṇādikam naca tadyathākathañcidanuṣṭhitaṃ tatsādhanam kintu śiṣyayogyatābhijñagurupradānapūrvakameveti vakṣyati atastādṛśo gurureva śravaṇādikālaviśeṣamupadekṣyati yataḥ paraṃ kāraṇaśatopanipāte 'pi na saṃśayādyutpādaḥ syāditi 10,109 devādyāḥ śravaṇādikamadyāpi kurvantīti na yuktam syāddhi darśanamiti śravaṇādestattvadarśanasādhanatvasyoktatvāt devādīnāṃ ca tattvadarśanasyautpattikatvāt yathoktam"naiva devapadaṃ prāptā brahmadarśanavarjitāḥ'; ityādi naca prāptasādhyaḥ sādhanamutiṣṭhatītyata āha- śravaṇamiti śravaṇaṃ dṛṣṭatattvasya mananaṃ dhyānameva ca viśeṣānandasamprāptyā
3.3.73d
-च् न्यायसुधा: दृष्टतत्त्वस्यापि पुंसः श्रवणं मननं ध्यानं च विशेषानन्दसम्प्राप्त्यै युज्यत एवेति योजना एवं तर्हि श्रवणादेर्दर्शनसाधनत्वोक्तिर्व्याहन्यत इत्यत आह- अन्यस्येति ... अन्यस्यैतानि दृष्टये
-c nyāyasudhā: dṛṣṭatattvasyāpi puṃsaḥ śravaṇaṃ mananaṃ dhyānaṃ ca viśeṣānandasamprāptyai yujyata eveti yojanā evaṃ tarhi śravaṇāderdarśanasādhanatvoktirvyāhanyata ityata āha- anyasyeti ... anyasyaitāni dṛṣṭaye
3.3.74
न्यायसुधा: अदृष्टतत्त्वस्यैतानि श्रवणादीनि दृष्टये भवन्ति यथा खलु समुच्चयवादिनां ज्ञानात्पूर्वाणि कर्माणि ज्ञानार्थीनि ततः पराणि तु मोक्षार्थानि यथा च सकामानि कर्माणि संसारकारणानि निष्कामानि तु ज्ञानकारणानि तथा श्रवणादीन्यदृष्टतत्त्वस्य ज्ञानार्थानीति न तदुक्तिव्याघातः दृष्टतत्त्वस्य तु विशेषानन्दार्थानीति देवादीनां तदनुष्ठानं च युक्तम् समाचारकथनं च यथाशक्ति वेदार्थश्रवणमननयोः कर्तव्यतामात्रोपोद्बलनाय कृतमिति नासङ्गतम् विशेषानन्दं तु वक्ष्यामः 10,110 शिष्ययोग्यताभिज्ञगुरूपदेशानुसारेण श्रवणादिकं कर्तव्यमित्ययुक्तम् तादृशस्य गुरोर्दुलभत्वेन श्रवणाद्यभावापत्तेः लभ्यमानो ऽप्यसावनुष्ठितश्रवणादिना आध्यात्मिकशक्तिसम्पन्नेनैव शिष्येण लभ्यते नान्येन तथाचान्योन्याश्रय इत्यत आह- यदीति 10,111 यदि तादृग् गुरुर्नास्ति निर्णीतश्रवणादिकम् तत्सिद्धान्तानुसारेण निर्णयज्ञात् समाचरेत्
nyāyasudhā: adṛṣṭatattvasyaitāni śravaṇādīni dṛṣṭaye bhavanti yathā khalu samuccayavādināṃ jñānātpūrvāṇi karmāṇi jñānārthīni tataḥ parāṇi tu mokṣārthāni yathā ca sakāmāni karmāṇi saṃsārakāraṇāni niṣkāmāni tu jñānakāraṇāni tathā śravaṇādīnyadṛṣṭatattvasya jñānārthānīti na taduktivyāghātaḥ dṛṣṭatattvasya tu viśeṣānandārthānīti devādīnāṃ tadanuṣṭhānaṃ ca yuktam samācārakathanaṃ ca yathāśakti vedārthaśravaṇamananayoḥ kartavyatāmātropodbalanāya kṛtamiti nāsaṅgatam viśeṣānandaṃ tu vakṣyāmaḥ 10,110 śiṣyayogyatābhijñagurūpadeśānusāreṇa śravaṇādikaṃ kartavyamityayuktam tādṛśasya gurordulabhatvena śravaṇādyabhāvāpatteḥ labhyamāno 'pyasāvanuṣṭhitaśravaṇādinā ādhyātmikaśaktisampannenaiva śiṣyeṇa labhyate nānyena tathācānyonyāśraya ityata āha- yadīti 10,111 yadi tādṛg gururnāsti nirṇītaśravaṇādikam tatsiddhāntānusāreṇa nirṇayajñāt samācaret
3.3.75ab
न्यायसुधा: द्विविधं शास्त्रं निर्णीतं निर्णेतव्यं च तत्राद्यं ब्रह्मसूत्रादिकं, द्वितीयं वेदादिकम् तत्र निर्णीतस्य श्रवणादिकं समाचरेत् सर्वज्ञानां सिद्धान्तानुसारेण यो निर्णयं जानाति तस्मात् इदमुक्तं भवति मुख्यस्य गुरोः प्रथममलाभे ऽपि न श्रवणाद्यभावापत्तिः अमुख्यादपि गुरोस्तदुपपत्तेः तत्र मुख्यवदमुख्यस्यातिगहनवेदादिव्याख्यानसामर्थ्याभावे ऽपि निर्णीतव्याख्यानमुपपद्यत एव नच निर्णीतशास्त्रस्यापि व्याख्यानविप्रतिपत्त्याभिप्रायो दुरधिगम इति वाच्यम् सर्वज्ञप्रणीतोपायग्रन्थानुसारेणामुख्यस्यापि गुरोस्तदवगमसम्भवात् एवं चामुख्ये श्रवणादावनुष्ठिते मुख्यो ऽपि गुरुर्लभ्यत इति 10,112 सर्वज्ञस्य गुरोः श्रवणाद्यङ्गत्वे तदभावे श्रवणाद्यभाव एव कुतो नाङ्गीक्रियते किमनेनामुख्येन श्रवणादिना सर्वज्ञगुरुप्राप्तिस्तु पुण्योपचयेनापि भविष्यतीत्यत आह- श्रवणादीति श्रवणादि विना नैव क्षणं तिष्ठेदपि क्वचित्
nyāyasudhā: dvividhaṃ śāstraṃ nirṇītaṃ nirṇetavyaṃ ca tatrādyaṃ brahmasūtrādikaṃ, dvitīyaṃ vedādikam tatra nirṇītasya śravaṇādikaṃ samācaret sarvajñānāṃ siddhāntānusāreṇa yo nirṇayaṃ jānāti tasmāt idamuktaṃ bhavati mukhyasya guroḥ prathamamalābhe 'pi na śravaṇādyabhāvāpattiḥ amukhyādapi gurostadupapatteḥ tatra mukhyavadamukhyasyātigahanavedādivyākhyānasāmarthyābhāve 'pi nirṇītavyākhyānamupapadyata eva naca nirṇītaśāstrasyāpi vyākhyānavipratipattyābhiprāyo duradhigama iti vācyam sarvajñapraṇītopāyagranthānusāreṇāmukhyasyāpi gurostadavagamasambhavāt evaṃ cāmukhye śravaṇādāvanuṣṭhite mukhyo 'pi gururlabhyata iti 10,112 sarvajñasya guroḥ śravaṇādyaṅgatve tadabhāve śravaṇādyabhāva eva kuto nāṅgīkriyate kimanenāmukhyena śravaṇādinā sarvajñaguruprāptistu puṇyopacayenāpi bhaviṣyatītyata āha- śravaṇādīti śravaṇādi vinā naiva kṣaṇaṃ tiṣṭhedapi kvacit
3.3.75cd
न्यायसुधा: सन्ति तावत्सर्वदा श्रवणादिकं कर्तव्यं क्षणमपि न त्याज्यमित्येवमर्थाः श्रुतिस्मृतयः स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्य इत्याद्याः तत्र च सर्वज्ञो गुरुरङ्गम् तदलाभे तु गुणे त्वन्याय्यकल्पनमिति न्यायेन यादृशतादृशमपि श्रवणादिकं कार्यमेवेतीति भावः नन्वेताः श्रुतय एवानुपपन्नार्थाः अपरिहार्यनिद्राद्युपद्रवप्राप्तौ श्रवणादेः कर्तुमशक्यत्वात् न ह्याकाशरोमन्थनं शक्यविधानमित्यत आह- अतीति अत्यशक्ये तु निद्रादौ पुनरेव समारभेत्
nyāyasudhā: santi tāvatsarvadā śravaṇādikaṃ kartavyaṃ kṣaṇamapi na tyājyamityevamarthāḥ śrutismṛtayaḥ svādhyāyapravacane eveti nāko maudgalya ityādyāḥ tatra ca sarvajño gururaṅgam tadalābhe tu guṇe tvanyāyyakalpanamiti nyāyena yādṛśatādṛśamapi śravaṇādikaṃ kāryamevetīti bhāvaḥ nanvetāḥ śrutaya evānupapannārthāḥ aparihāryanidrādyupadravaprāptau śravaṇādeḥ kartumaśakyatvāt na hyākāśaromanthanaṃ śakyavidhānamityata āha- atīti atyaśakye tu nidrādau punareva samārabhet
3.3.76
न्यायसुधा: परिहर्तुमशक्ये निद्रादौ प्राप्ते तु पुनरेव तदपगमनानन्तरमेव श्रवणादिकं समाचरेत् अयमभिप्रायः यथा सायम्प्रातरग्निहोत्रं जुहोतीत्यादिविधयः सन्निपाताद्युपप्लवसम्भवे ऽपि नानुपपन्नस्तथा प्रकृते ऽपीति 10,114 निर्णयज्ञस्य गुरोरभावे किं श्रवणाद्यभाव एव, नेत्याह- अभाव इति अभावे निर्णयज्ञस्य सच्छास्त्राण्येव सर्वदा शृणुयाद्
nyāyasudhā: parihartumaśakye nidrādau prāpte tu punareva tadapagamanānantarameva śravaṇādikaṃ samācaret ayamabhiprāyaḥ yathā sāyamprātaragnihotraṃ juhotītyādividhayaḥ sannipātādyupaplavasambhave 'pi nānupapannastathā prakṛte 'pīti 10,114 nirṇayajñasya gurorabhāve kiṃ śravaṇādyabhāva eva, netyāha- abhāva iti abhāve nirṇayajñasya sacchāstrāṇyeva sarvadā śṛṇuyād
3.3.76cd
न्यायसुधा: निर्णयज्ञस्य गुरोरभावे ऽपि यादृशतादृशात्सर्वदा शृणुयात् मन्वीत च नहि गुणालाभे मुख्यपरित्यागो युक्त इति भावः वेदादिश्रवणे सर्वज्ञो गुरुरपेक्षितः तदितरश्रवणे तु निर्णयज्ञः सर्वज्ञकल्पः द्वयोरभावे ऽपि श्रवणादिकं चेदनुष्ठेयं तदासच्छास्त्राणामिति प्रतीतिः स्यात् अतः सच्छास्त्राण्येवेत्युक्तम् यादृशतादृशात् शृणुयादित्यनेनातिप्रसक्तौ सत्यामाह- यदीति ... यदि सज्ज्ञानप्राचुर्यमुपलभ्यते
nyāyasudhā: nirṇayajñasya gurorabhāve 'pi yādṛśatādṛśātsarvadā śṛṇuyāt manvīta ca nahi guṇālābhe mukhyaparityāgo yukta iti bhāvaḥ vedādiśravaṇe sarvajño gururapekṣitaḥ taditaraśravaṇe tu nirṇayajñaḥ sarvajñakalpaḥ dvayorabhāve 'pi śravaṇādikaṃ cedanuṣṭheyaṃ tadāsacchāstrāṇāmiti pratītiḥ syāt ataḥ sacchāstrāṇyevetyuktam yādṛśatādṛśāt śṛṇuyādityanenātiprasaktau satyāmāha- yadīti ... yadi sajjñānaprācuryamupalabhyate
3.3.77a
न्यायसुधा: यदि तस्मिन्पुरुषे स्वापेक्षया सम्यग्ज्ञानादिप्राचुर्यमुपलभ्यते तर्हि ततः शृणुयात् न त्वधमात् वैयर्थ्यात् न ह्यदृष्टमात्रार्थं श्रवणादिकमिति भावः 10,115 स्वतो ऽधिकस्य पुरुषस्य प्रबन्धेन व्याख्यानासाम्भवे किं श्रवणाद्यभाव एवेत्याकाङ्क्षायामाह- महद्भय इति महद्भयो विष्णुभक्तेभ्यो यथाशक्ति च संशयान् छिन्द्यात्
nyāyasudhā: yadi tasminpuruṣe svāpekṣayā samyagjñānādiprācuryamupalabhyate tarhi tataḥ śṛṇuyāt na tvadhamāt vaiyarthyāt na hyadṛṣṭamātrārthaṃ śravaṇādikamiti bhāvaḥ 10,115 svato 'dhikasya puruṣasya prabandhena vyākhyānāsāmbhave kiṃ śravaṇādyabhāva evetyākāṅkṣāyāmāha- mahadbhaya iti mahadbhayo viṣṇubhaktebhyo yathāśakti ca saṃśayān chindyāt
3.3.77c
-च् न्यायसुधा: स्वतो महद्भयो, महत्त्वं च न सज्ज्ञानमात्रेण किन्तु विष्णुभक्त्यादिगुणैश्चेत्युक्तं विष्णुभक्तेभ्य इति तादृश एव ह्यादरमुत्पादयन्व्याख्याति सादरमेव च श्रवणादिकं फलायालम् संशयान् अज्ञानविपर्ययांश्चेति श्रवणादिफलमुक्तम् एकस्मात्प्रबन्धेन श्रवणाद्यसम्भवे ऽपि बहुभ्यो महद्भयो यथाशक्ति यथासम्भवमेकैकदेशश्रवणादिकमपि कुर्यादेव तेनापि संशयादिच्छेदस्य श्रवणादिफलस्य लाभादिति भावः स्वतो ऽधिकाभावे कथं श्रवणादीत्यत आह- स्वत इति ... स्वतो ऽधिकाभावे स्वयमेव समभ्यसेत् ब्रूयादपि च शिष्येभ्यः
-c nyāyasudhā: svato mahadbhayo, mahattvaṃ ca na sajjñānamātreṇa kintu viṣṇubhaktyādiguṇaiścetyuktaṃ viṣṇubhaktebhya iti tādṛśa eva hyādaramutpādayanvyākhyāti sādarameva ca śravaṇādikaṃ phalāyālam saṃśayān ajñānaviparyayāṃśceti śravaṇādiphalamuktam ekasmātprabandhena śravaṇādyasambhave 'pi bahubhyo mahadbhayo yathāśakti yathāsambhavamekaikadeśaśravaṇādikamapi kuryādeva tenāpi saṃśayādicchedasya śravaṇādiphalasya lābhāditi bhāvaḥ svato 'dhikābhāve kathaṃ śravaṇādītyata āha- svata iti ... svato 'dhikābhāve svayameva samabhyaset brūyādapi ca śiṣyebhyaḥ
3.3.77
-ए 10,116 न्यायसुधा: अपिचावितरेतरयोगे श्रुताऽवृत्तिप्रवचनाभ्यामभिनवोत्प्रेक्षोदयात्ते ऽपि श्रवणादिफलं प्रसुवाते सम्यक् श्रवणादिरहितो व्याचक्षाणः स्खलनेन प्रत्यवेयात् तत्कथमुच्यते शिष्येभ्यो ब्रूयादिति तत्राह- सदिति ... सत्सिद्धान्तमहापयन्
-e 10,116 nyāyasudhā: apicāvitaretarayoge śrutā'vṛttipravacanābhyāmabhinavotprekṣodayātte 'pi śravaṇādiphalaṃ prasuvāte samyak śravaṇādirahito vyācakṣāṇaḥ skhalanena pratyaveyāt tatkathamucyate śiṣyebhyo brūyāditi tatrāha- saditi ... satsiddhāntamahāpayan
3.3.78
न्यायसुधा: ब्रूयादिति सम्बन्धः प्रामाणिकतयाभिमानो ऽर्थः सिद्धान्तः नतु प्रामाणिक एवेति नियम; तथात्वे शब्दनित्यत्वं केषाञ्चित्सिद्धान्तः केषाञ्चित्तदनित्यत्वमिति न स्यात् द्वयोः प्रामाणिकत्वायोगात् अयं तु न तथा अपि तु प्रामाणिक एवेत्यतः सदित्युक्तम् स्वार्थिको णिच् अजहदित्यर्थः यद्वा शिष्यैरहापयन् सत्सिद्धान्तहानिरेव महतः प्रत्यवायस्य हेतुरिति वक्ष्यामः क्षुद्रस्स्खलितं त्वल्पीयस एव नच तावता महाप्रयोजनव्याख्यानत्यागः तथा सति मृगभयाद्बीजानावापप्रसङ्गादिति भावः 10,118 को ऽसौ सत्सिद्धान्तो यो न हातव्यः द्विविधः सत्सिद्धान्तः परापरभेदात् प्रत्येकं द्विविधो वाचनिक आनुषङ्गिकश्च तत्र वाचनिकं परं सत्सिद्धान्तं तावदाह- अशेषेति अशेषगुणपूर्णत्वं सर्वदोषसमुज्खितिः विष्णोरन्यच्च तत्तन्त्रमिति सम्यग् विनिर्णयः
nyāyasudhā: brūyāditi sambandhaḥ prāmāṇikatayābhimāno 'rthaḥ siddhāntaḥ natu prāmāṇika eveti niyama; tathātve śabdanityatvaṃ keṣāñcitsiddhāntaḥ keṣāñcittadanityatvamiti na syāt dvayoḥ prāmāṇikatvāyogāt ayaṃ tu na tathā api tu prāmāṇika evetyataḥ sadityuktam svārthiko ṇic ajahadityarthaḥ yadvā śiṣyairahāpayan satsiddhāntahānireva mahataḥ pratyavāyasya heturiti vakṣyāmaḥ kṣudrasskhalitaṃ tvalpīyasa eva naca tāvatā mahāprayojanavyākhyānatyāgaḥ tathā sati mṛgabhayādbījānāvāpaprasaṅgāditi bhāvaḥ 10,118 ko 'sau satsiddhānto yo na hātavyaḥ dvividhaḥ satsiddhāntaḥ parāparabhedāt pratyekaṃ dvividho vācanika ānuṣaṅgikaśca tatra vācanikaṃ paraṃ satsiddhāntaṃ tāvadāha- aśeṣeti aśeṣaguṇapūrṇatvaṃ sarvadoṣasamujkhitiḥ viṣṇoranyacca tattantramiti samyag vinirṇayaḥ
3.3.79ab
न्यायसुधा: अन्यत्तत्तन्त्रमिति सकलजगज्जन्मादिकारणत्वमुच्यते निर्णीयत इति निर्णयः सम्यग्विनिर्णयो वाचनिकः परसिद्धान्तः साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपावधारणपरे जन्मादिसूत्रे खल्वभिहितो ऽयमर्थः आनुषङ्गिकं परसिद्धान्तमाह- स्वतन्त्रत्वमिति स्वतन्त्रत्वं सदा तस्य तस्य भेदश्च सर्वतः
nyāyasudhā: anyattattantramiti sakalajagajjanmādikāraṇatvamucyate nirṇīyata iti nirṇayaḥ samyagvinirṇayo vācanikaḥ parasiddhāntaḥ sākṣādbrahmasvarūpāvadhāraṇapare janmādisūtre khalvabhihito 'yamarthaḥ ānuṣaṅgikaṃ parasiddhāntamāha- svatantratvamiti svatantratvaṃ sadā tasya tasya bhedaśca sarvataḥ
3.3.79c
न्यायसुधा: स्वतन्त्रत्वं स्वाधीनसत्त्वादिमत्त्वम् तस्य विष्णोः द्वितीयस्तस्येतिशब्द उत्तरत्र सम्बद्धयते सर्वतो भेदश्चेति प्रकृतिजीवजडेभ्यो ऽत्यन्तभिन्नत्वम् नन्वेतदप्यसम्भवस्तु सतो नात्माश्रुतेः पृथगुपदेशादित्यादिनाभिहितमेव तत्कथमानुषङ्किकः सिद्धान्तः सत्यम् तथापि प्रधानप्रमेयोपयोगितयोक्तत्वाददोषः स्वगतभेदवर्जितत्वादेरुपलक्षणमेतत् इति सम्यक् स्थितिरिति वक्ष्यमाणेनान्वयः 10,121 कथमस्याथर्स्यानुषङ्गिकत्वमित्यत आह- अदोषत्वस्येति अदोषत्वस्य सिद्धयर्थं
nyāyasudhā: svatantratvaṃ svādhīnasattvādimattvam tasya viṣṇoḥ dvitīyastasyetiśabda uttaratra sambaddhayate sarvato bhedaśceti prakṛtijīvajaḍebhyo 'tyantabhinnatvam nanvetadapyasambhavastu sato nātmāśruteḥ pṛthagupadeśādityādinābhihitameva tatkathamānuṣaṅkikaḥ siddhāntaḥ satyam tathāpi pradhānaprameyopayogitayoktatvādadoṣaḥ svagatabhedavarjitatvāderupalakṣaṇametat iti samyak sthitiriti vakṣyamāṇenānvayaḥ 10,121 kathamasyātharsyānuṣaṅgikatvamityata āha- adoṣatvasyeti adoṣatvasya siddhayarthaṃ
3.3.79d
न्यायसुधा: विष्णोरदोषत्वस्य सिद्धयर्थमङ्गीकार्यो ऽयमर्थ इति शेषः उपलक्षणमेतत् अशेषगुणपूर्णत्वस्य सकलजगज्जन्मादिकारणत्वस्य चेत्यपि द्रष्टव्यम् अनेन कथं तत्सिद्धिरित्यत आह- यदीति ... यदभेदे तदन्वयः
nyāyasudhā: viṣṇoradoṣatvasya siddhayarthamaṅgīkāryo 'yamartha iti śeṣaḥ upalakṣaṇametat aśeṣaguṇapūrṇatvasya sakalajagajjanmādikāraṇatvasya cetyapi draṣṭavyam anena kathaṃ tatsiddhirityata āha- yadīti ... yadabhede tadanvayaḥ
3.3.80ab
न्यायसुधा: यस्माज्जगताभेदे विष्णोर्देषसम्बन्धः प्रसज्यते तस्मादिति पूर्वेण सम्बन्धः अत्राप्यभेद इत्यस्वातन्त्र्यस्याप्युपलक्षणम् तदन्वय इति च गुणपूर्त्याद्यभावस्यापि अन्यत्तत्तन्त्रमित्यन्यशब्दो ऽमुक्तविषय इति प्रतीतिः स्यात्तदर्थमाह- तत्तन्त्रत्वं चेति तत्तन्त्रत्वं च मुक्तानामपि
nyāyasudhā: yasmājjagatābhede viṣṇordeṣasambandhaḥ prasajyate tasmāditi pūrveṇa sambandhaḥ atrāpyabheda ityasvātantryasyāpyupalakṣaṇam tadanvaya iti ca guṇapūrtyādyabhāvasyāpi anyattattantramityanyaśabdo 'muktaviṣaya iti pratītiḥ syāttadarthamāha- tattantratvaṃ ceti tattantratvaṃ ca muktānāmapi
3.3.80b
न्यायसुधा: चशब्दो वक्ष्यमाणेन भेदेन सह समुच्चयार्थः अङ्गीकायर्मिति शेषः किमर्थमिदमङ्गीकार्यं जन्मादिसूत्रस्यामुक्तविषयतयाप्युपपत्तेरित्यत आह- तदिति 10,122 ... तद्गुणपूर्तये
nyāyasudhā: caśabdo vakṣyamāṇena bhedena saha samuccayārthaḥ aṅgīkāyarmiti śeṣaḥ kimarthamidamaṅgīkāryaṃ janmādisūtrasyāmuktaviṣayatayāpyupapatterityata āha- taditi 10,122 ... tadguṇapūrtaye
3.3.80c
न्यायसुधा: नहि मुक्तानां तत्तन्त्रत्वेन विना तस्य निरर्गलमैश्वर्यं सिद्धयति नच तदन्तरेण गुणपूर्तिर्भवतीति स्यादेतत् यदि मुक्ताः परमात्मनो भिन्नाः स्युः नच तथा तत्किं तत्तन्त्रत्वेनेत्यत आह- मुक्तानामपीति मुक्तानामपि भेदश्च
nyāyasudhā: nahi muktānāṃ tattantratvena vinā tasya nirargalamaiśvaryaṃ siddhayati naca tadantareṇa guṇapūrtirbhavatīti syādetat yadi muktāḥ paramātmano bhinnāḥ syuḥ naca tathā tatkiṃ tattantratvenetyata āha- muktānāmapīti muktānāmapi bhedaśca
3.3.80de
न्यायसुधा: परमात्मनो ऽत्यन्तभेदश्चाङ्गीकार्यः अनेन"तस्य भेदश्च सर्वतःऽ; इत्येतदपि विवृतं भवति किमर्थमित्यतः प्रयोजनं वक्तुं पीठमारचयति- नहीति ... नहि भिन्नमभिन्नताम् गच्छद् दृष्टं क्वचित्
nyāyasudhā: paramātmano 'tyantabhedaścāṅgīkāryaḥ anena"tasya bhedaśca sarvataḥ'; ityetadapi vivṛtaṃ bhavati kimarthamityataḥ prayojanaṃ vaktuṃ pīṭhamāracayati- nahīti ... nahi bhinnamabhinnatām gacchad dṛṣṭaṃ kvacit
3.3.80ef
न्यायसुधा: मुक्तानां परमात्मनाभेदो भवन्न तावत्प्राग्भिन्नानाम् भिन्नस्याभेदावाप्तेः क्वाप्यदर्शनात् न केवलमदर्शनं किं तर्हीत्यत आह- तस्येति ... तस्याप्यभावो ऽनुभवोपगः
nyāyasudhā: muktānāṃ paramātmanābhedo bhavanna tāvatprāgbhinnānām bhinnasyābhedāvāpteḥ kvāpyadarśanāt na kevalamadarśanaṃ kiṃ tarhītyata āha- tasyeti ... tasyāpyabhāvo 'nubhavopagaḥ
3.3.81
न्यायसुधा: भिन्नमभिन्नतां गच्छतीत्यस्यार्थस्याभावो ऽनुभवसिद्धो ऽपि ततः संसारे ऽप्यभिन्नानामेव मुक्तावभेदो व्यज्यत इत्येव वक्तव्यम् तथैवास्त्वित्यत आह- पूर्वेति पूर्वाभेदे दोषवत्त्वमीशस्येत्यतिभिन्नता नारायणेन मुक्तानामपि सम्यगिति स्थितिः
nyāyasudhā: bhinnamabhinnatāṃ gacchatītyasyārthasyābhāvo 'nubhavasiddho 'pi tataḥ saṃsāre 'pyabhinnānāmeva muktāvabhedo vyajyata ityeva vaktavyam tathaivāstvityata āha- pūrveti pūrvābhede doṣavattvamīśasyetyatibhinnatā nārāyaṇena muktānāmapi samyagiti sthitiḥ
3.3.82ab
न्यायसुधा: समर्थितं तावद्दुःखादिरूपो ऽयं संसारः सत्य इति ततः संसारे ऽपि जीवानां परमात्मना भेदे तस्य दोषवत्त्वं स्यात् इतिशब्दो हेतौ सम्यक् स्थितिः सत्सिद्धान्तः आनुषङ्गिकः पर इति शेषः 10,124 नन्वतिभिन्नता किमर्था भेदाभेदोपपत्तेरित्यत आह- भेदेति भेदाभेदे ऽप्यभेदेन दोषाणामपि सम्भवः
nyāyasudhā: samarthitaṃ tāvadduḥkhādirūpo 'yaṃ saṃsāraḥ satya iti tataḥ saṃsāre 'pi jīvānāṃ paramātmanā bhede tasya doṣavattvaṃ syāt itiśabdo hetau samyak sthitiḥ satsiddhāntaḥ ānuṣaṅgikaḥ para iti śeṣaḥ 10,124 nanvatibhinnatā kimarthā bhedābhedopapatterityata āha- bhedeti bhedābhede 'pyabhedena doṣāṇāmapi sambhavaḥ
3.3.82c
न्यायसुधा: भेदेन सहितो ऽभेदो भेदाभेदः "विप्रतिषिद्धं चानधिकरणवाचीऽ; इति द्वन्द्वैकवद्भावो वा अत्रापि पूर्वन्यायेन संसारे ऽपि भेदाभेदावङ्गीकार्यौ ततश्चाभेदेन दोषाणामपि सम्भवः भेदेन तत्परिहारो भविष्यतीति चेत्तर्हि किमजागलस्तनायितेनाभेदेनेति इदानीमपरं सिद्धान्तमाह- निर्देषत्वमिति निर्दोषत्वं रमायाश्च
nyāyasudhā: bhedena sahito 'bhedo bhedābhedaḥ "vipratiṣiddhaṃ cānadhikaraṇavācī'; iti dvandvaikavadbhāvo vā atrāpi pūrvanyāyena saṃsāre 'pi bhedābhedāvaṅgīkāryau tataścābhedena doṣāṇāmapi sambhavaḥ bhedena tatparihāro bhaviṣyatīti cettarhi kimajāgalastanāyitenābhedeneti idānīmaparaṃ siddhāntamāha- nirdeṣatvamiti nirdoṣatvaṃ ramāyāśca
3.3.82d
10,125 न्यायसुधा: तथा परमेश्वरवद्रमायाश्च निर्देषत्वम् यथोक्तम्"कामादिरतत्र तत्र चायतनादिभ्यःऽ"समना चासृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्यऽ; इति निर्देषत्वमित्युक्त्या पारतन्त्र्यमपि नास्तीति प्रतीतिनिरासार्थमाह- तदिति ... तदनन्तरता तथा
10,125 nyāyasudhā: tathā parameśvaravadramāyāśca nirdeṣatvam yathoktam"kāmādiratatra tatra cāyatanādibhyaḥ'"samanā cāsṛtyupakramādamṛtatvaṃ cānupoṣya'; iti nirdeṣatvamityuktyā pāratantryamapi nāstīti pratītinirāsārthamāha- taditi ... tadanantaratā tathā
Adhyāya 3 (cont. 17)
3.3.83
न्यायसुधा: परमेश्वरानन्तरता तदधीनतेति यावत् यद्वानेनापरसिद्धान्तान्तरमाह- एकस्माद्भगवत एवावरत्वमिति तदप्युक्तम् अस्यैव चोपपत्तेरूष्माऽ; इति सिद्धान्तान्तरमाह- ब्रह्मेति ब्रह्मा सरस्वती वीन्द्रशेषरुद्राश्च तत्स्रियः शक्रकामौ तदन्ये च क्रमान्मुक्तावपीति च
nyāyasudhā: parameśvarānantaratā tadadhīnateti yāvat yadvānenāparasiddhāntāntaramāha- ekasmādbhagavata evāvaratvamiti tadapyuktam asyaiva copapatterūṣmā'; iti siddhāntāntaramāha- brahmeti brahmā sarasvatī vīndraśeṣarudrāśca tatsriyaḥ śakrakāmau tadanye ca kramānmuktāvapīti ca
3.3.84a
सत्सिद्धान्त इति ज्ञेयो
satsiddhānta iti jñeyo
3.3.84b
न्यायसुधा: मुक्तौ संसारे ऽपि प्रोक्तात्क्रमात्तिष्ठन्तीत्यर्थः अत्र द्वन्द्वनिर्दिष्यानां साम्यमन्येषां तारतम्यमिति ज्ञेयम् एतच्चोक्तमियदामननादिति उपलक्षणं चैतत् प्रपञ्चसत्यत्वादिकमपि ग्राह्यम् कुतो ऽयमशेषगुणेत्यादिसत्सिद्धान्त इत्यत आह- निर्णीत इति ... निर्णीतो हरिणा स्वयम्
nyāyasudhā: muktau saṃsāre 'pi proktātkramāttiṣṭhantītyarthaḥ atra dvandvanirdiṣyānāṃ sāmyamanyeṣāṃ tāratamyamiti jñeyam etaccoktamiyadāmananāditi upalakṣaṇaṃ caitat prapañcasatyatvādikamapi grāhyam kuto 'yamaśeṣaguṇetyādisatsiddhānta ityata āha- nirṇīta iti ... nirṇīto hariṇā svayam
3.3.84cd
न्यायसुधा: हरिणा सूत्रकारेण स्वयं साक्षान्निर्णीतो न तु बलात्सूत्रार्थतया कल्पितः एतच्च तत्र तत्र दर्शितमेव 10,128 सत्सिद्धान्तमहापयन्नित्युक्तम् तद्धानौ को दोष इत्यत आह- एतदिति एतद्विरोधि यत् सर्वं तमसे ऽन्धाय केवलम्
nyāyasudhā: hariṇā sūtrakāreṇa svayaṃ sākṣānnirṇīto na tu balātsūtrārthatayā kalpitaḥ etacca tatra tatra darśitameva 10,128 satsiddhāntamahāpayannityuktam taddhānau ko doṣa ityata āha- etaditi etadvirodhi yat sarvaṃ tamase 'ndhāya kevalam
3.3.85ab
न्यायसुधा: ज्ञातं सदित्यर्थः विरोधि ज्ञानमेव हि अस्य त्यागः अन्धाय भवतीति शेषः केवलमिति न कदापि न सुखायेत्यर्थः कुत एतदित्यत आह- अन्धमिति अन्धं तमो विशन्तीति प्राह श्रुतिरतिस्फुटम्
nyāyasudhā: jñātaṃ sadityarthaḥ virodhi jñānameva hi asya tyāgaḥ andhāya bhavatīti śeṣaḥ kevalamiti na kadāpi na sukhāyetyarthaḥ kuta etadityata āha- andhamiti andhaṃ tamo viśantīti prāha śrutiratisphuṭam
3.3.85cd
न्यायसुधा: अनेनान्धन्तमः प्रविशन्ति ये ऽविद्यामुपासत इति श्रुतिमुपादत्ते उक्तार्थस्य प्रामाणिकत्वं वक्ष्यते अतस्तद्विरुद्धप्रतीतिरविद्या भवत्येव अतिस्फुटमित्यनेन परेषां व्याख्यानं पराचष्टे तथाच वक्ष्यामः 10,129 ननु च वस्तुतः प्रामाणिकः सत्सिद्धान्तः प्रकृतस्य कथं प्रामाणिकत्वमित्यत आह- इत्येवेत्यादिना सादरमित्यन्तेन इत्येव श्रुतयो ऽशेषाः पञ्चरात्रमथाखिलम्
nyāyasudhā: anenāndhantamaḥ praviśanti ye 'vidyāmupāsata iti śrutimupādatte uktārthasya prāmāṇikatvaṃ vakṣyate atastadviruddhapratītiravidyā bhavatyeva atisphuṭamityanena pareṣāṃ vyākhyānaṃ parācaṣṭe tathāca vakṣyāmaḥ 10,129 nanu ca vastutaḥ prāmāṇikaḥ satsiddhāntaḥ prakṛtasya kathaṃ prāmāṇikatvamityata āha- ityevetyādinā sādaramityantena ityeva śrutayo 'śeṣāḥ pañcarātramathākhilam
3.3.86
मूलरामायणं चैव भारतं स्मृतयो ऽखिलाः वैष्णवानि पुराणानि साङ्खययोगौ परावपि
mūlarāmāyaṇaṃ caiva bhārataṃ smṛtayo 'khilāḥ vaiṣṇavāni purāṇāni sāṅkhayayogau parāvapi
3.3.87
ब्रह्मतर्कश्च मीमांसेत्यनन्तः शब्दसागरः अनन्तर युक्तयश्चैव प्रत्यक्षागममूलकाः
brahmatarkaśca mīmāṃsetyanantaḥ śabdasāgaraḥ anantara yuktayaścaiva pratyakṣāgamamūlakāḥ
3.3.88
प्रत्यक्षमैश्वरं चैव रमादीनामशेषतः मुक्तानामप्यमुक्तानामेतमेवार्थमुत्तमम्
pratyakṣamaiśvaraṃ caiva ramādīnāmaśeṣataḥ muktānāmapyamuktānāmetamevārthamuttamam
3.3.89ab
न्यायसुधा: इत्येवेत्युक्तप्रकारावधारणम् एतमेवार्थमिति प्रकृतधर्म्यवधारणम् तेन व्यत्यासमपि वारयति अशेषा इति श्रुतिभागस्य कर्मादिपर्यवसायित्वनिरासार्थम् अथशब्दः समुच्चये अखिलमिति जीवजननादिवाक्यानामप्युपादनार्थम् मूलरामायणमेवेत्यवान्तररामायणानां व्युदासः अखिला इति बहुवचनविषयविवरणार्थम् इतरपुराणानां पाशुपतादिमूलत्वेनाप्रामाण्याद्वैष्णवानीत्युक्तम् पराविति अर्वाचीनसाङ्खययोगव्यावृत्तये तयोरप्रमाणत्वात् मीमांसा त्रिविधा शब्दसागरः प्रकाशयतीति सम्बन्धः युक्तयश्च प्रकाशयन्ति प्रत्यक्षागममूलका एव न त्वाभासाः प्रत्यक्षं च प्रकाशयति एवशब्देनेश्वरप्रत्यक्षस्य प्राबल्यं सूचयति कर्मकाण्डादीनामेतदर्थप्रकाशकत्वं कथमित्यत उक्तमुत्तममिति कर्मादेरुत्तानार्थत्वे ऽप्युत्तमो ऽर्थो ऽयमिति भावः वेदादीनामन्यथाव्याख्यानं वारयति- अन्यावकाशरहितमिति 10,130 अन्यावकाशरहितं प्रकाशयति सादरम्
nyāyasudhā: ityevetyuktaprakārāvadhāraṇam etamevārthamiti prakṛtadharmyavadhāraṇam tena vyatyāsamapi vārayati aśeṣā iti śrutibhāgasya karmādiparyavasāyitvanirāsārtham athaśabdaḥ samuccaye akhilamiti jīvajananādivākyānāmapyupādanārtham mūlarāmāyaṇamevetyavāntararāmāyaṇānāṃ vyudāsaḥ akhilā iti bahuvacanaviṣayavivaraṇārtham itarapurāṇānāṃ pāśupatādimūlatvenāprāmāṇyādvaiṣṇavānītyuktam parāviti arvācīnasāṅkhayayogavyāvṛttaye tayorapramāṇatvāt mīmāṃsā trividhā śabdasāgaraḥ prakāśayatīti sambandhaḥ yuktayaśca prakāśayanti pratyakṣāgamamūlakā eva na tvābhāsāḥ pratyakṣaṃ ca prakāśayati evaśabdeneśvarapratyakṣasya prābalyaṃ sūcayati karmakāṇḍādīnāmetadarthaprakāśakatvaṃ kathamityata uktamuttamamiti karmāderuttānārthatve 'pyuttamo 'rtho 'yamiti bhāvaḥ vedādīnāmanyathāvyākhyānaṃ vārayati- anyāvakāśarahitamiti 10,130 anyāvakāśarahitaṃ prakāśayati sādaram
3.3.89cd
न्यायसुधा: क्रियाविशेषणमेतत् सादरमिति तत्र तात्पर्यसद्भावमाचष्टे एतदर्थरं(थे) च श्रुत्यादिकमन्यत्र पठितमेव द्रष्टव्यम् 10,132 सत्सिद्धान्तमहापयन्सच्छास्त्राण्येव सर्वदा शृणुयादित्युक्तम् तत्र स(त)त्सिद्धान्तस्वरूपं निरूप्य सच्छास्त्राण्येव सर्वदा श्रुणुयादित्येतद्विवृणोति- एतदेव चेति एतदेव च सच्छास्त्रं दुःशास्त्रं तु ततः परम्
nyāyasudhā: kriyāviśeṣaṇametat sādaramiti tatra tātparyasadbhāvamācaṣṭe etadartharṃ(the) ca śrutyādikamanyatra paṭhitameva draṣṭavyam 10,132 satsiddhāntamahāpayansacchāstrāṇyeva sarvadā śṛṇuyādityuktam tatra sa(ta)tsiddhāntasvarūpaṃ nirūpya sacchāstrāṇyeva sarvadā śruṇuyādityetadvivṛṇoti- etadeva ceti etadeva ca sacchāstraṃ duḥśāstraṃ tu tataḥ param
3.3.90ab
सच्छास्त्रमभ्यसेन्नित्यं दुःशास्त्रं च परित्यजेत्
sacchāstramabhyasennityaṃ duḥśāstraṃ ca parityajet
3.3.90cd
न्यायसुधा: एतद्वेदादिकम् ततः परं तद्विरुद्धं तदुदासीनं च ऋगाद्या भारतं चैवेत्याद्यागमो ऽत्र स्फुट एव दुश्शास्त्रं नाभ्यसेदिति वक्तव्ये परित्यजेदिति वचनं न केवलं तत्रोदासीनत्वं किन्तु हेतुतया ज्ञानमपि भाव्यमिति ज्ञापयितुम् अत्र चासच्छास्त्राधिगमनमिति पातकेषु परिगणनं प्रमाणम् स्फुटानि चाचार्येणान्यत्रात्रार्थे वाक्यान्युदाहृतानि 10,133 सच्छास्त्रमभ्यसेदिति श्रवणमननयोः कर्तव्यत्वमुक्तं तदयुक्तम् निदिध्यासनेनैव ब्रह्मदर्शनोपपत्तेः अन्यथा तद्वैयर्थ्यादित्यत आह- असंशयेनेति असंशयेन तत्त्वस्य निर्णये ब्रह्मदर्शनम्
nyāyasudhā: etadvedādikam tataḥ paraṃ tadviruddhaṃ tadudāsīnaṃ ca ṛgādyā bhārataṃ caivetyādyāgamo 'tra sphuṭa eva duśśāstraṃ nābhyasediti vaktavye parityajediti vacanaṃ na kevalaṃ tatrodāsīnatvaṃ kintu hetutayā jñānamapi bhāvyamiti jñāpayitum atra cāsacchāstrādhigamanamiti pātakeṣu parigaṇanaṃ pramāṇam sphuṭāni cācāryeṇānyatrātrārthe vākyānyudāhṛtāni 10,133 sacchāstramabhyasediti śravaṇamananayoḥ kartavyatvamuktaṃ tadayuktam nididhyāsanenaiva brahmadarśanopapatteḥ anyathā tadvaiyarthyādityata āha- asaṃśayeneti asaṃśayena tattvasya nirṇaye brahmadarśanam
3.3.91
न्यायसुधा: संशयशब्देन विपर्ययो ऽपि लक्ष्यते निर्णये सति निदिध्यासनेन ब्रह्मदर्शनं भवतीति योज्यम् एतदुक्तं भवति सत्यं निदिध्यासनं ब्रह्मदर्शनसाधनमिति किन्तु तत्सिद्धये श्रवणमनने अपि कर्तव्ये अवितथं ब्रह्मानुचिन्तनं हि निदिध्यासनम् वितथानुचिन्तनस्य चतुर्थे निराकरिष्यमाणत्वात् नचाविदितस्यानुचिन्तनं सम्भवतीति तद्वेदनार्थं श्रवणमभ्यर्थनीयम् श्रुते चार्थे लिङ्गाभासप्रतिभासेन संशयविपर्ययोदयेन वितथं तद्भवतीति तद्व्युदासहेतुर्मननमप्येष्यव्यमिति 10,135f. अन्ये पुनर्मन्यन्ते श्रवणमेव ब्रह्मापरोक्षज्ञानसाधनम् मनननिदिध्यासने श्रवणं प्रति फलोपकार्यङ्गभूते असम्भावनाविपरीतभावनाख्यचित्तविक्षेपप्रतिबद्धं हि ब्रह्मापरोक्षज्ञानं नाविद्यानिर्मूलनस्येष्यम् मननादिकं च प्रतिबन्धं निवर्तयतीति तदसत् शब्दस्य साक्षात्कारकारणतायाः क्वाप्यदर्शनात् ब्रह्मविषयशब्दवद्धर्मादिविषयस्यापि तथात्वापत्तेश्च नच विशेषहेतुरस्ति येन ब्रह्मविषयस्यैव तद्भावो न धर्मादिविषयस्येति प्रतीमः प्रत्यक्षलक्षणाक्रान्ततया शब्दस्य तत्रान्तर्भावश्चापद्येत अथ मतम् दृश्यते तावद्दशमस्त्वमसीत्यादिवाक्यस्य साक्षात्कारकरणत्वम् नच तत्रापीन्द्रियमेव करणं न शब्द इति साम्प्रतम् शब्दस्याप्यन्वयव्यतिरेकसिद्धत्वात् अस्तु तर्हीन्द्रियमेव करणं शब्दस्तु सहकारीति चेन्न वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वात् तथापि कुता विनिगमनमिति चेत् क्वचिद्बहलतमे तमसि क्वचिच्च लोचनविरहिणो ऽपि वाक्याद्दशमो ऽस्मीत्यपरोक्षप्रतीतिदर्शनादिति वदामः धर्मादिविषयस्यापि शब्दस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वापादनं चासत् वैषम्यात् प्रकृतो हि शब्दो ऽपरोक्षब्रह्मात्मविषयः न तथान्यः अस्ति चास्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वे प्रमाणम् नान्यस्य तथाहि विमतं श(शा)ब्दज्ञानमपरोक्षम्, अपरोक्षविषयत्वात् सुखादिज्ञानवत् अपरोक्षत्वं वेदान्तवाक्यजन्यज्ञानवृत्ति, अपरोक्षज्ञाननिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वात् ज्ञानत्ववदिति नच विवादाध्यासितः शब्दो ऽपरोक्षज्ञानजनको न भवति, शब्दत्वात्, ज्योतिष्योमादिवाक्यवदिति युक्तम् दशमस्त्वमसीत्यादौ व्यभिचारात् श्रूयते च"तद्धास्य विजिज्ञौ तमसः पारं दर्शयतिऽ; इत्युपदेशमात्रदेवापरोक्षप्रमितिजन्म अत एव ब्रह्मात्मविषयवाक्यान्यत्वेन प्रत्यक्षलक्षणं विशेषणीयमिति 10,139 अत्रोच्यते यत्तावदुक्तं दशमस्त्वमसीत्यादिवाक्यादपरोक्षज्ञानजन्मोपब्धमिति तदसङ्गतम् दशत्वसङ्खया खल्वपेक्षाबुद्धिजन्या तद्वयङ्गया वेत्यतो नापाततो रूपादिकमिव प्रत्यक्षेणोपलभ्यते ततो दशानां पूरणो दशमो ऽपि तथा अतः प्रथमं शब्देन परोक्षज्ञाने जाते ऽनन्तरं लब्धसहायेन प्रत्यक्षेणापरोक्षज्ञानं जायते आभावादेकमेवापरोक्षं ज्ञानमित्यभिमानः अन्धकारादौ तु वाक्यादुत्पन्नस्य ज्ञानस्यापरोक्षत्वं नास्त्येव प्रतीतिकलहो ऽयं निरवधिक इति चेत् अत्रेदं वक्तव्यम् शब्दस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वं किं स्वभावः किं वा अपरोक्षज्ञानसाधनत्वमस्याप्यगन्तुकम् आद्ये सर्वेषामपि शब्दानां तथाभावः स्यात् द्वितीये निमित्तं वक्तव्यम् ब्रह्मात्मविषयत्वमिति चेत् तर्हि दशमस्त्वमसीत्यादेरतथाभूतस्य नापरोक्षज्ञानसाधनत्वं स्यात् अपरोक्षविषयत्वमिति चेन्न अपरोक्षज्ञानविषयत्वातिरिक्तस्यार्थे अपरोक्षत्वस्याभावात् तत्रैतज्ज्ञानविषयत्वेन तदुक्तावितरेतराश्रयत्वम् ज्ञानान्तराभिप्राये तु स्वर्गादयो ऽपि केषाञ्चिदपरोक्षज्ञानविषया इत्यस्माकं तद्विषयः शब्दो ऽपरोक्षज्ञानं जनयेत् एकपुरुषाभिप्राये ऽपि केषाञ्चिदपरोक्षज्ञानविषया इत्यस्माकं तद्विषयः शब्दो ऽपरोक्षज्ञानं जनयेत् एकपुरुषाभिप्राये ऽपि प्रत्यक्षावगते ऽग्नौ धूमदर्शनेनापरोक्षज्ञानजन्मप्रसङ्गः शब्दस्यैवंभाव इति चेत् तथाप्यग्नौ शब्देनापरोक्षज्ञानोत्पत्तिः स्यात् अपरोक्षतया ज्ञायमाने तथेति चेन्न धर्मिमात्राभिप्राये प्रत्यक्षेणावगम्यमाने घटे शतपलपरिमितो ऽयमिति शब्दस्यापरोक्षज्ञानकारणतापत्तेः प्रकाराभिप्राये तु प्रकृते ऽभावात् नहि तत्त्वमसीत्यादिवाक्यप्रतिपाद्यं ब्रह्मात्मैक्यमपरोक्षतयावभासते तथा सति शब्दवैयर्थ्यापत्तेरिति 10,142 एतेनापरोक्षविषयत्वानुमानमपि परास्तम् यच्चापरोक्षत्वमित्यादि तज्ज्योतिष्योमादिवाक्ये ऽपि तथा प्रयोगसम्भवादाभाससमानयोगक्षेमम् ज्योतिष्योमादिवाक्यस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वाभावे न किञ्चिद्बाधकमिति चेत् सममेतद्वेदान्तवाक्येष्वपि संसारस्याविद्यामयत्वादविद्यायाश्चापरोक्षज्ञानेन विना निबर्हणायोगाद्वेदान्तवाक्यस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वाभावे मोक्षाभावप्रसङ्ग इति चेन्न ज्ञाननिवर्त्यताया निरस्तत्वात् चित्तैकाग्षरूपनिदिध्यासनस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वोपपत्तेश्च मनसो ऽपरोक्षज्ञानसाधनत्वं क्वापि नोपलब्धमिति चेत् तत्किं शब्दस्योपलब्धम् यन्मनसा न मनुत इति श्रुतिविरुद्धं तदिति चेन्न श्रुतेर्मनसैवेदमाप्तव्यमिति श्रुत्या सत्प्रतिपक्षत्वात् चित्तैकाग्षस्य अन्तरङ्गतापरेयं श्रुतिरिति चेत् साप्यपक्वमनोविषयेति स्यात् 10,145 किञ्च शब्दस्यापि ब्रह्मज्ञानसाधनत्वं यतो वाचो निवर्तन्त इति श्रुतिविरुद्धं कथमङ्गीकार्यम् तद्धास्य विजिज्ञावित्यादिश्रुतयस्तु परोक्षज्ञानेनापि सार्थकाः परम्परया अपरोक्षज्ञानसाधनत्ववादिन्यो वा स्पष्टं हि स्मृतयो वदन्ति"श्रुत्वा मत्वा तथा ध्यात्वा तदज्ञानविपर्ययौ संशयं च पराणुद्य लभते ब्रह्मदर्शनमऽ; इति,"शृणुयाद्यावदज्ञानं मतिर्यावदयुक्तता ध्यानं च यावदीक्षा स्यान्नेक्षरा क्व च न बाध्यतेऽ; इति च एतेन धर्मादिवाक्ये ऽतिप्रसङ्गः शब्दत्वानुमानं च समाहितं वेदितव्यम् अत एव प्रत्यक्षलक्षणे विशेषप्रक्षेणे ऽपि निरस्तः निर्निबन्धनत्वात् 10,147 ये तु शब्द एवापरोक्षज्ञानजननाय प्रवृत्तो ऽसम्भावनादिप्रतिबद्धो मनननिदिध्यासनाभ्यां प्रतिबन्धापगमे सज्जनयतीति मन्यन्ते ते प्रष्टव्याः प्राङ्मनननिदिध्यासनाभ्यां किमसौ किमप्यकृत्वा परस्तादपरोक्षज्ञानं जनयत्युत परोक्षज्ञानं कृत्वा नाद्यः गृहीतसङ्गतेः शब्दाद्बोधोदयाभावस्य प्रमाणविरुद्धत्वात् द्वितीये ऽपि विरम्यव्यापारापत्तिः ततो वरं शब्दस्य तावतैव चरितार्थत्वकल्पनमित्येषा दिक् 10,147f. यदुक्तं यथाशक्ति श्रवणमनने कर्तव्ये इति तदयुक्तम् पुरुषशक्तीनां तारतम्यवत्त्वेन श्रवणादेरपि तारतम्यापत्तेः नच तथास्त्विति वाच्यम् तत्साध्यस्य ज्ञानस्यैकविधत्वेन वैयर्थ्यप्रसङ्गात् नच वाच्यं ज्ञातव्यस्य ब्रह्मणो ऽपरिमितत्वात्तत्तज्ज्ञानान्यपि तारतम्यवन्तीति तत्फलस्य मोक्षस्य तारतम्यरहितत्वेन वैयर्थ्यापरिहारात् न खलु बन्धविध्वंसस्य तारतम्यमुपपद्यत इत्यत आह- सम्यगिति 10,148 सम्यग्विषमविज्ञानतारतम्यानुसारतः फलं भवेत् तारतम्यात् सुखदुःखात्मकं नृणाम्
nyāyasudhā: saṃśayaśabdena viparyayo 'pi lakṣyate nirṇaye sati nididhyāsanena brahmadarśanaṃ bhavatīti yojyam etaduktaṃ bhavati satyaṃ nididhyāsanaṃ brahmadarśanasādhanamiti kintu tatsiddhaye śravaṇamanane api kartavye avitathaṃ brahmānucintanaṃ hi nididhyāsanam vitathānucintanasya caturthe nirākariṣyamāṇatvāt nacāviditasyānucintanaṃ sambhavatīti tadvedanārthaṃ śravaṇamabhyarthanīyam śrute cārthe liṅgābhāsapratibhāsena saṃśayaviparyayodayena vitathaṃ tadbhavatīti tadvyudāsaheturmananamapyeṣyavyamiti 10,135f. anye punarmanyante śravaṇameva brahmāparokṣajñānasādhanam manananididhyāsane śravaṇaṃ prati phalopakāryaṅgabhūte asambhāvanāviparītabhāvanākhyacittavikṣepapratibaddhaṃ hi brahmāparokṣajñānaṃ nāvidyānirmūlanasyeṣyam mananādikaṃ ca pratibandhaṃ nivartayatīti tadasat śabdasya sākṣātkārakāraṇatāyāḥ kvāpyadarśanāt brahmaviṣayaśabdavaddharmādiviṣayasyāpi tathātvāpatteśca naca viśeṣaheturasti yena brahmaviṣayasyaiva tadbhāvo na dharmādiviṣayasyeti pratīmaḥ pratyakṣalakṣaṇākrāntatayā śabdasya tatrāntarbhāvaścāpadyeta atha matam dṛśyate tāvaddaśamastvamasītyādivākyasya sākṣātkārakaraṇatvam naca tatrāpīndriyameva karaṇaṃ na śabda iti sāmpratam śabdasyāpyanvayavyatirekasiddhatvāt astu tarhīndriyameva karaṇaṃ śabdastu sahakārīti cenna vaiparītyasyāpi suvacatvāt tathāpi kutā vinigamanamiti cet kvacidbahalatame tamasi kvacicca locanavirahiṇo 'pi vākyāddaśamo 'smītyaparokṣapratītidarśanāditi vadāmaḥ dharmādiviṣayasyāpi śabdasyāparokṣajñānasādhanatvāpādanaṃ cāsat vaiṣamyāt prakṛto hi śabdo 'parokṣabrahmātmaviṣayaḥ na tathānyaḥ asti cāsyāparokṣajñānasādhanatve pramāṇam nānyasya tathāhi vimataṃ śa(śā)bdajñānamaparokṣam, aparokṣaviṣayatvāt sukhādijñānavat aparokṣatvaṃ vedāntavākyajanyajñānavṛtti, aparokṣajñānaniṣṭhātyantābhāvāpratiyogitvāt jñānatvavaditi naca vivādādhyāsitaḥ śabdo 'parokṣajñānajanako na bhavati, śabdatvāt, jyotiṣyomādivākyavaditi yuktam daśamastvamasītyādau vyabhicārāt śrūyate ca"taddhāsya vijijñau tamasaḥ pāraṃ darśayati'; ityupadeśamātradevāparokṣapramitijanma ata eva brahmātmaviṣayavākyānyatvena pratyakṣalakṣaṇaṃ viśeṣaṇīyamiti 10,139 atrocyate yattāvaduktaṃ daśamastvamasītyādivākyādaparokṣajñānajanmopabdhamiti tadasaṅgatam daśatvasaṅkhayā khalvapekṣābuddhijanyā tadvayaṅgayā vetyato nāpātato rūpādikamiva pratyakṣeṇopalabhyate tato daśānāṃ pūraṇo daśamo 'pi tathā ataḥ prathamaṃ śabdena parokṣajñāne jāte 'nantaraṃ labdhasahāyena pratyakṣeṇāparokṣajñānaṃ jāyate ābhāvādekamevāparokṣaṃ jñānamityabhimānaḥ andhakārādau tu vākyādutpannasya jñānasyāparokṣatvaṃ nāstyeva pratītikalaho 'yaṃ niravadhika iti cet atredaṃ vaktavyam śabdasyāparokṣajñānasādhanatvaṃ kiṃ svabhāvaḥ kiṃ vā aparokṣajñānasādhanatvamasyāpyagantukam ādye sarveṣāmapi śabdānāṃ tathābhāvaḥ syāt dvitīye nimittaṃ vaktavyam brahmātmaviṣayatvamiti cet tarhi daśamastvamasītyāderatathābhūtasya nāparokṣajñānasādhanatvaṃ syāt aparokṣaviṣayatvamiti cenna aparokṣajñānaviṣayatvātiriktasyārthe aparokṣatvasyābhāvāt tatraitajjñānaviṣayatvena taduktāvitaretarāśrayatvam jñānāntarābhiprāye tu svargādayo 'pi keṣāñcidaparokṣajñānaviṣayā ityasmākaṃ tadviṣayaḥ śabdo 'parokṣajñānaṃ janayet ekapuruṣābhiprāye 'pi keṣāñcidaparokṣajñānaviṣayā ityasmākaṃ tadviṣayaḥ śabdo 'parokṣajñānaṃ janayet ekapuruṣābhiprāye 'pi pratyakṣāvagate 'gnau dhūmadarśanenāparokṣajñānajanmaprasaṅgaḥ śabdasyaivaṃbhāva iti cet tathāpyagnau śabdenāparokṣajñānotpattiḥ syāt aparokṣatayā jñāyamāne tatheti cenna dharmimātrābhiprāye pratyakṣeṇāvagamyamāne ghaṭe śatapalaparimito 'yamiti śabdasyāparokṣajñānakāraṇatāpatteḥ prakārābhiprāye tu prakṛte 'bhāvāt nahi tattvamasītyādivākyapratipādyaṃ brahmātmaikyamaparokṣatayāvabhāsate tathā sati śabdavaiyarthyāpatteriti 10,142 etenāparokṣaviṣayatvānumānamapi parāstam yaccāparokṣatvamityādi tajjyotiṣyomādivākye 'pi tathā prayogasambhavādābhāsasamānayogakṣemam jyotiṣyomādivākyasyāparokṣajñānasādhanatvābhāve na kiñcidbādhakamiti cet samametadvedāntavākyeṣvapi saṃsārasyāvidyāmayatvādavidyāyāścāparokṣajñānena vinā nibarhaṇāyogādvedāntavākyasyāparokṣajñānasādhanatvābhāve mokṣābhāvaprasaṅga iti cenna jñānanivartyatāyā nirastatvāt cittaikāgṣarūpanididhyāsanasyāparokṣajñānasādhanatvopapatteśca manaso 'parokṣajñānasādhanatvaṃ kvāpi nopalabdhamiti cet tatkiṃ śabdasyopalabdham yanmanasā na manuta iti śrutiviruddhaṃ taditi cenna śrutermanasaivedamāptavyamiti śrutyā satpratipakṣatvāt cittaikāgṣasya antaraṅgatāpareyaṃ śrutiriti cet sāpyapakvamanoviṣayeti syāt 10,145 kiñca śabdasyāpi brahmajñānasādhanatvaṃ yato vāco nivartanta iti śrutiviruddhaṃ kathamaṅgīkāryam taddhāsya vijijñāvityādiśrutayastu parokṣajñānenāpi sārthakāḥ paramparayā aparokṣajñānasādhanatvavādinyo vā spaṣṭaṃ hi smṛtayo vadanti"śrutvā matvā tathā dhyātvā tadajñānaviparyayau saṃśayaṃ ca parāṇudya labhate brahmadarśanam'; iti,"śṛṇuyādyāvadajñānaṃ matiryāvadayuktatā dhyānaṃ ca yāvadīkṣā syānnekṣarā kva ca na bādhyate'; iti ca etena dharmādivākye 'tiprasaṅgaḥ śabdatvānumānaṃ ca samāhitaṃ veditavyam ata eva pratyakṣalakṣaṇe viśeṣaprakṣeṇe 'pi nirastaḥ nirnibandhanatvāt 10,147 ye tu śabda evāparokṣajñānajananāya pravṛtto 'sambhāvanādipratibaddho manananididhyāsanābhyāṃ pratibandhāpagame sajjanayatīti manyante te praṣṭavyāḥ prāṅmanananididhyāsanābhyāṃ kimasau kimapyakṛtvā parastādaparokṣajñānaṃ janayatyuta parokṣajñānaṃ kṛtvā nādyaḥ gṛhītasaṅgateḥ śabdādbodhodayābhāvasya pramāṇaviruddhatvāt dvitīye 'pi viramyavyāpārāpattiḥ tato varaṃ śabdasya tāvataiva caritārthatvakalpanamityeṣā dik 10,147f. yaduktaṃ yathāśakti śravaṇamanane kartavye iti tadayuktam puruṣaśaktīnāṃ tāratamyavattvena śravaṇāderapi tāratamyāpatteḥ naca tathāstviti vācyam tatsādhyasya jñānasyaikavidhatvena vaiyarthyaprasaṅgāt naca vācyaṃ jñātavyasya brahmaṇo 'parimitatvāttattajjñānānyapi tāratamyavantīti tatphalasya mokṣasya tāratamyarahitatvena vaiyarthyāparihārāt na khalu bandhavidhvaṃsasya tāratamyamupapadyata ityata āha- samyagiti 10,148 samyagviṣamavijñānatāratamyānusārataḥ phalaṃ bhavet tāratamyāt sukhaduḥkhātmakaṃ nṛṇām
3.3.92ab
न्यायसुधा: विषमं विपरीतम् ज्ञानमेव विज्ञानम् ततो न पुनरुक्तिर्विरोधश्च तारतम्यादिति तारतम्येनोपेतमित्यर्थः सम्यग्विपरीतज्ञानयोस्तारतम्यमित्युक्ते परस्परमिति प्रतीतिः स्यात् तन्निरासार्थमुक्तं विवृणोति- सम्यक्चेति सम्यक् चाधिकविज्ञानात् सुखाधिक्यं भवेन्नृणाम्
nyāyasudhā: viṣamaṃ viparītam jñānameva vijñānam tato na punaruktirvirodhaśca tāratamyāditi tāratamyenopetamityarthaḥ samyagviparītajñānayostāratamyamityukte parasparamiti pratītiḥ syāt tannirāsārthamuktaṃ vivṛṇoti- samyakceti samyak cādhikavijñānāt sukhādhikyaṃ bhavennṛṇām
3.3.92cd
न्यायसुधा: सम्यगित्यव्ययं समीचीनादित्यर्थः चशब्दो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः मध्यमात्सम्यग्ज्ञानात्तथाविधं सुखं भवेत् अल्पाच्च सम्यग्ज्ञानादल्पम् एवमधिकान्मिथ्याज्ञानादधिकं दुःखमित्यादि अत्र मिथ्याज्ञानतारतम्येन दुःखतारतम्यस्याभिधानं दृष्टान्तत्वेनोपयुज्यते यद्वा दुश्शास्त्रं तु परित्यजेदित्युक्तम् तत्रात्यन्तपरित्यागार्थो ऽर्थवादो ऽयम् न बन्धप्रध्वंसमात्रं मोक्षः किन्तु सुखमपि तस्य च तारतम्यमुपपद्यत इति भावः 10,149 अधिकरणार्थमुपसंहरति- अत इति अतो यथात्मशक्तयैव श्रवणं मननं तथा
nyāyasudhā: samyagityavyayaṃ samīcīnādityarthaḥ caśabdo 'nuktasamuccayārthaḥ madhyamātsamyagjñānāttathāvidhaṃ sukhaṃ bhavet alpācca samyagjñānādalpam evamadhikānmithyājñānādadhikaṃ duḥkhamityādi atra mithyājñānatāratamyena duḥkhatāratamyasyābhidhānaṃ dṛṣṭāntatvenopayujyate yadvā duśśāstraṃ tu parityajedityuktam tatrātyantaparityāgārtho 'rthavādo 'yam na bandhapradhvaṃsamātraṃ mokṣaḥ kintu sukhamapi tasya ca tāratamyamupapadyata iti bhāvaḥ 10,149 adhikaraṇārthamupasaṃharati- ata iti ato yathātmaśaktayaiva śravaṇaṃ mananaṃ tathā
3.3.93
10,149f. न्यायसुधा: नन्वत्रात्मशक्तिमनतिक्रम्य यथात्मशक्तीत्यव्ययीभावे सति, तस्याव्ययीभावश्चेति अव्ययत्वादव्ययादाप्सुप इति तृतीयाया लुका भवितव्यम् यथाऽत्मशक्त्यैवेति कथम् उच्यते यथेति भिन्नं पदं सम्यग्वाचि निवृत्तिमार्गः कथित आदौ भगवता यथेति, यथा श्रवणमित्यादिना च सम्बद्धयते सादृश्यार्थं वा आत्मशक्त्यैव श्रवणं मननं चाचरेत् नतु सर्वशाखाविषयम् नापि स्वस्वशाखामात्रविषयम् यथा च श्रवणं मनन चात्मशक्त्यैव निदिध्यासनमपि तथाऽचरेत् तच्च श्रवणं मननं च कृत्वा कुवर्न्वेति यद्वा यथाऽत्मशक्तीत्यव्ययीभावात्पर आशब्दः सम्यग्वाची श्रवणमित्यादिना सम्बद्धयते अथवा यथाशब्दस्यात्मशब्देनाव्ययीभावः ततः शक्तिशब्देन कर्मधारयः योग्यतानुसारिण्या शक्त्येत्यर्थः अत्र यथाऽत्मशक्त्यैव श्रवणं मननं तथाऽचतरेदित्येतावतैवोपसंहारे कर्तव्ये ऽधिकमुच्यते यत्तच्छ्रवणमननयोरुक्तस्य निदिध्यासनाङ्गत्वस्याप्युपसंहाराथर्म् कृत्वा अथवा कुर्वन्नपीति विशेषज्ञापनार्थं च अयं च विकल्पो गुरूपदेशानुरोधेन व्यवतिष्ठते अथवा पूर्वार्ध एवाधिकरणार्थोपसंहारः तत्राचरेदिति वक्ष्यमाणं सिंहावलोकनेन सम्बद्धयते इति सिद्धमिति शेषः इति सर्ववेदा(न्प्रत्यया)धिकरणम् 10,152 [======= ज्न्य्स्_3,3.इइ: उपसंहाराधिकरण =======] अथ उपसंहाराधिकरणम् ओं उपसंहारो ऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत्समाने च ओं अत्र सर्ववेदोक्तान्गुणान्दोषाभावांश्चोपसंहृत्यैव परमात्मोपास्य इत्युक्तम् इहापि सर्वशब्दो नासङ्कुचितवृत्तिरुक्तन्यायादित्याशयवांस्तात्पर्यमाह- कृत्वेति उपसंहारो ऽर्थाभेदाद् विधिशेषवत्समाने च ब्ब्स्_3,3.5 कृत्वाथ कुर्वन्नपि वा निदिध्यासनमाचरेत् 3-3-2 श्रवणं मननं तथेति वर्तते यथाऽत्मशक्त्यैवेति च अनेन"प्राप्तेश्च समञ्जसमऽ; इत्यादीनां सूत्राणामपि तात्पर्यमुक्तं वेदितव्यम् तथा"तन्निर्धारणार्थनियमःऽ; इत्यादीनां, प्रथमाधिकरणव्याख्यानेनेति इति उपसंहाराधिकरणम् 10,154 [======= ज्न्य्स्_3,3.इइइ: अनुबन्धाधिकरण =======] अथ अनुबन्धाधिकरणम् ओं अनुबन्धादिभ्यश्च ओं योगशास्त्रे यमादिकमुपासनाङ्गतयोपदिश्यते तत्र पूर्वपक्षवादी मन्यते यमानुष्ठानं तावदसत् विष्णुभक्त्यादिगुणसम्पत्तिर्विषयसंसर्गादिदोषवर्जनं च यमशब्दाभिधेयम् देशकालावस्ताव्यवस्थया विनानुष्ठेयस्य तथात्वात् अहिंसादिपरिगणनं तु तत्प्रदर्शनार्थमिति हि योगानुशासनानि तत्र यमानां किमुपासनोत्पत्तावुपयोगः किंवा तत्फलज्ञानोत्पत्तौ नाद्यः विद्वेषिणामपि सततानुचिन्तनदर्शनात् तन्मात्रत्वाच्चोपासनायाः न द्वितीयः भक्त्यादिसहितमेवोपासनं ब्रह्मसाक्षात्कारं जनयति नान्यथेत्यत्र प्रमाणाभावात् किञ्च"द्वेषाच्चैद्यादयो नृपाःऽ; "वैरेण यन्नृपतयःऽ; इत्यादौ द्वेषस्य तावन्मोक्षसाधनत्वं प्रतीयते दृष्ट्वैव तं मुच्यते नापरेणेति मोक्षस्य दर्शनैकसाध्यत्वं च तदुभयपर्यालोचनया द्वेषस्य दर्शनसाधनत्वमवगम्यते एवं नियमासनप्राणायामप्रत्याहाराणामप्यङ्गता निरसनीयेति तत्र समाधानमनुबन्धादिभ्य इति तस्यार्थो भक्त्यादिभ्य इति तत्र न ज्ञायते कः पक्षो ऽङ्गीकृतः कथं च तत्रोक्तदोषः परिहृत इति अतो व्याचष्टे- विषयेष्वित्यादिना अनुबन्धादिभ्यश्च ब्ब्स्_??? विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य च संशयात् मनसा चान्यदाकाङ्क्षात् परं न प्रतिपाद्यते
10,149f. nyāyasudhā: nanvatrātmaśaktimanatikramya yathātmaśaktītyavyayībhāve sati, tasyāvyayībhāvaśceti avyayatvādavyayādāpsupa iti tṛtīyāyā lukā bhavitavyam yathā'tmaśaktyaiveti katham ucyate yatheti bhinnaṃ padaṃ samyagvāci nivṛttimārgaḥ kathita ādau bhagavatā yatheti, yathā śravaṇamityādinā ca sambaddhayate sādṛśyārthaṃ vā ātmaśaktyaiva śravaṇaṃ mananaṃ cācaret natu sarvaśākhāviṣayam nāpi svasvaśākhāmātraviṣayam yathā ca śravaṇaṃ manana cātmaśaktyaiva nididhyāsanamapi tathā'caret tacca śravaṇaṃ mananaṃ ca kṛtvā kuvarnveti yadvā yathā'tmaśaktītyavyayībhāvātpara āśabdaḥ samyagvācī śravaṇamityādinā sambaddhayate athavā yathāśabdasyātmaśabdenāvyayībhāvaḥ tataḥ śaktiśabdena karmadhārayaḥ yogyatānusāriṇyā śaktyetyarthaḥ atra yathā'tmaśaktyaiva śravaṇaṃ mananaṃ tathā'cataredityetāvataivopasaṃhāre kartavye 'dhikamucyate yattacchravaṇamananayoruktasya nididhyāsanāṅgatvasyāpyupasaṃhārātharm kṛtvā athavā kurvannapīti viśeṣajñāpanārthaṃ ca ayaṃ ca vikalpo gurūpadeśānurodhena vyavatiṣṭhate athavā pūrvārdha evādhikaraṇārthopasaṃhāraḥ tatrācarediti vakṣyamāṇaṃ siṃhāvalokanena sambaddhayate iti siddhamiti śeṣaḥ iti sarvavedā(npratyayā)dhikaraṇam 10,152 [======= jnys_3,3.ii: upasaṃhārādhikaraṇa =======] atha upasaṃhārādhikaraṇam oṃ upasaṃhāro 'rthābhedādvidhiśeṣavatsamāne ca oṃ atra sarvavedoktānguṇāndoṣābhāvāṃścopasaṃhṛtyaiva paramātmopāsya ityuktam ihāpi sarvaśabdo nāsaṅkucitavṛttiruktanyāyādityāśayavāṃstātparyamāha- kṛtveti upasaṃhāro 'rthābhedād vidhiśeṣavatsamāne ca bbs_3,3.5 kṛtvātha kurvannapi vā nididhyāsanamācaret 3-3-2 śravaṇaṃ mananaṃ tatheti vartate yathā'tmaśaktyaiveti ca anena"prāpteśca samañjasam'; ityādīnāṃ sūtrāṇāmapi tātparyamuktaṃ veditavyam tathā"tannirdhāraṇārthaniyamaḥ'; ityādīnāṃ, prathamādhikaraṇavyākhyāneneti iti upasaṃhārādhikaraṇam 10,154 [======= jnys_3,3.iii: anubandhādhikaraṇa =======] atha anubandhādhikaraṇam oṃ anubandhādibhyaśca oṃ yogaśāstre yamādikamupāsanāṅgatayopadiśyate tatra pūrvapakṣavādī manyate yamānuṣṭhānaṃ tāvadasat viṣṇubhaktyādiguṇasampattirviṣayasaṃsargādidoṣavarjanaṃ ca yamaśabdābhidheyam deśakālāvastāvyavasthayā vinānuṣṭheyasya tathātvāt ahiṃsādiparigaṇanaṃ tu tatpradarśanārthamiti hi yogānuśāsanāni tatra yamānāṃ kimupāsanotpattāvupayogaḥ kiṃvā tatphalajñānotpattau nādyaḥ vidveṣiṇāmapi satatānucintanadarśanāt tanmātratvāccopāsanāyāḥ na dvitīyaḥ bhaktyādisahitamevopāsanaṃ brahmasākṣātkāraṃ janayati nānyathetyatra pramāṇābhāvāt kiñca"dveṣāccaidyādayo nṛpāḥ'; "vaireṇa yannṛpatayaḥ'; ityādau dveṣasya tāvanmokṣasādhanatvaṃ pratīyate dṛṣṭvaiva taṃ mucyate nāpareṇeti mokṣasya darśanaikasādhyatvaṃ ca tadubhayaparyālocanayā dveṣasya darśanasādhanatvamavagamyate evaṃ niyamāsanaprāṇāyāmapratyāhārāṇāmapyaṅgatā nirasanīyeti tatra samādhānamanubandhādibhya iti tasyārtho bhaktyādibhya iti tatra na jñāyate kaḥ pakṣo 'ṅgīkṛtaḥ kathaṃ ca tatroktadoṣaḥ parihṛta iti ato vyācaṣṭe- viṣayeṣvityādinā anubandhādibhyaśca bbs_??? viṣayeṣu ca saṃsargācchāśvatasya ca saṃśayāt manasā cānyadākāṅkṣāt paraṃ na pratipādyate
3.3.94
इति भारतवाक्यं हि तेनैतद्दोषवर्जितः सदोपासनया युक्तो वासुदेवं प्रपश्यति
iti bhāratavākyaṃ hi tenaitaddoṣavarjitaḥ sadopāsanayā yukto vāsudevaṃ prapaśyati
3.3.95
न्यायसुधा: विषयसेवनात् शाश्वतस्य ब्रह्मणः मोक्षादन्यद्विषयजातं प्रति आकाङ्क्षादिति घञन्तः परं ब्रह्म न प्रतिपद्यते न पश्यति मिथः समुच्चये चशब्दः हिशब्दो यस्मादित्यर्थे विषयसंसर्गादिदोषाणां ज्ञानविरोधित्वमाहेति शेषः एतद्दोषवर्जित एव सदोपासनया युक्तो भवति तथाविध एव सदोपासनया युक्तो वासुदेवं प्रपश्यतीति योज्यम् एतदुक्तं भवति उपासनोत्पत्तौ तावद्यमानामङ्गत्वं ब्रूमः विषयसंसर्गादिमतो भक्तिरहितस्य सदोपासनानुपपत्तेः न ह्यन्यत्र(व्या) आसक्तमनास्तत्र स्नेहविधुरश्च तत्सन्ततं चिन्तयतीति युज्यते 10,154f. यदत्रोक्तं स्निग्धवत्क्रुद्धानामपि सन्ततानुचिन्तनं दृष्टमिति तत्सत्यम् तथापि तदितरसंसर्गवर्जनादिकमङ्गीकार्यमेव नच भगवति विद्वेषस्य कारणमस्ति केषाञ्चिदाशयदोषवशाद्द्वेषसम्भवे ऽपि न तथाविधमनुचिन्तनं ज्ञानसाधनं भवति किन्तूक्तयमादिसहितमेवेति द्वितीयपक्षमपि स्वीकुर्मः नच तत्र प्रमाणाभावः भारतवाक्यस्य विद्यमानत्वात् तत्र (च) विषयसंसर्गादिपदानां यममात्राभावोपलक्षणत्वादिति भक्त्याद्यभावस्यापि दोषत्वेनैतद्दोषवर्जित इत्युक्तम् 10,160 यमानामवश्यानुष्ठेयत्वे युक्तिमप्याह- दोषा इति दोषा अनादिसम्बद्धास्ते मुक्तिपरिपन्थिनः सन्त्येव प्रायशः पुंसु तेन मोक्षो न जायते
nyāyasudhā: viṣayasevanāt śāśvatasya brahmaṇaḥ mokṣādanyadviṣayajātaṃ prati ākāṅkṣāditi ghañantaḥ paraṃ brahma na pratipadyate na paśyati mithaḥ samuccaye caśabdaḥ hiśabdo yasmādityarthe viṣayasaṃsargādidoṣāṇāṃ jñānavirodhitvamāheti śeṣaḥ etaddoṣavarjita eva sadopāsanayā yukto bhavati tathāvidha eva sadopāsanayā yukto vāsudevaṃ prapaśyatīti yojyam etaduktaṃ bhavati upāsanotpattau tāvadyamānāmaṅgatvaṃ brūmaḥ viṣayasaṃsargādimato bhaktirahitasya sadopāsanānupapatteḥ na hyanyatra(vyā) āsaktamanāstatra snehavidhuraśca tatsantataṃ cintayatīti yujyate 10,154f. yadatroktaṃ snigdhavatkruddhānāmapi santatānucintanaṃ dṛṣṭamiti tatsatyam tathāpi taditarasaṃsargavarjanādikamaṅgīkāryameva naca bhagavati vidveṣasya kāraṇamasti keṣāñcidāśayadoṣavaśāddveṣasambhave 'pi na tathāvidhamanucintanaṃ jñānasādhanaṃ bhavati kintūktayamādisahitameveti dvitīyapakṣamapi svīkurmaḥ naca tatra pramāṇābhāvaḥ bhāratavākyasya vidyamānatvāt tatra (ca) viṣayasaṃsargādipadānāṃ yamamātrābhāvopalakṣaṇatvāditi bhaktyādyabhāvasyāpi doṣatvenaitaddoṣavarjita ityuktam 10,160 yamānāmavaśyānuṣṭheyatve yuktimapyāha- doṣā iti doṣā anādisambaddhāste muktiparipanthinaḥ santyeva prāyaśaḥ puṃsu tena mokṣo na jāyate
3.3.96ab
10,160f. न्यायसुधा: ते विष्णुभक्त्यभावाद्या विषयसंसर्गाद्याश्च दोषा मुक्तिपरिपन्थिनः प्राचुर्येण पुरुषेष्वनादिसम्बन्धाः सन्त्येव तेन कारणेन तेषां मोक्षो न जायते एतदुक्तं भवति मोक्षयोग्यानां मुमुक्षूणामपीदानीं तावन्मोक्षो न जायते तत्कुत इति चिन्त्यम् भगवत्प्रसादाभावादिति चेत्सो ऽपि कुतः ज्ञानाभावादिति चेदसावपि कुतः ध्यानाभ्यासासत्त्वादिति चेन्न विद्वेषिणां तत्सत्त्वे ऽप्यसत्त्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् अपि च ध्यानाभ्यासो ऽपि कुतो नेति वाच्यम् श्रवणाद्यभावादिति चेत् तद्भावो ऽपि न कुतः अतो दोषा एव तत्तदुत्पत्तिं प्रतिबध्नन्तो मोक्षपरिपन्थिन इति ज्ञायते न च दोषाणामागन्तुकानामनादिमोक्षाभावहेतुत्वं न सम्भवतीति साम्प्रतम् प्रवाहतो ऽनादित्वादिति तथा चोक्तम् दोषगृहीतगुणामिति 10,162 स्यादेतत् सन्ति केचित्संसारिणो ऽपि रागादिदोषरहिता जीवा बालमुग्धादयः तत्कथं दोषाणां मोक्षाभावहेतुत्वमित्यत आह- सर्व इति सर्वे त एते जीवेषु दृश्यन्ते तारतम्यतः
10,160f. nyāyasudhā: te viṣṇubhaktyabhāvādyā viṣayasaṃsargādyāśca doṣā muktiparipanthinaḥ prācuryeṇa puruṣeṣvanādisambandhāḥ santyeva tena kāraṇena teṣāṃ mokṣo na jāyate etaduktaṃ bhavati mokṣayogyānāṃ mumukṣūṇāmapīdānīṃ tāvanmokṣo na jāyate tatkuta iti cintyam bhagavatprasādābhāvāditi cetso 'pi kutaḥ jñānābhāvāditi cedasāvapi kutaḥ dhyānābhyāsāsattvāditi cenna vidveṣiṇāṃ tatsattve 'pyasattvasya vakṣyamāṇatvāt api ca dhyānābhyāso 'pi kuto neti vācyam śravaṇādyabhāvāditi cet tadbhāvo 'pi na kutaḥ ato doṣā eva tattadutpattiṃ pratibadhnanto mokṣaparipanthina iti jñāyate na ca doṣāṇāmāgantukānāmanādimokṣābhāvahetutvaṃ na sambhavatīti sāmpratam pravāhato 'nāditvāditi tathā coktam doṣagṛhītaguṇāmiti 10,162 syādetat santi kecitsaṃsāriṇo 'pi rāgādidoṣarahitā jīvā bālamugdhādayaḥ tatkathaṃ doṣāṇāṃ mokṣābhāvahetutvamityata āha- sarva iti sarve ta ete jīveṣu dṛśyante tāratamyataḥ
3.3.96cd
न्यायसुधा: उदाहृतेष्वपि बालमुग्धादिजीवेषु त एते मगवद्भक्त्यभावाद्या दोषास्तावत्प्रत्यक्षानुमानाभ्यां दृश्यन्त एव रागद्वेषादयो ऽपि पुरुषेषु तारतम्यतः सन्ति चतुर्विधा हि ते प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदारभेदेन अतो बालादिषूदाराणां तेषामभावादभावाभिमानः स्तन्यादिकामादेस्तेष्वपि दर्शनात् तथा चागमः गर्भे बाल्ये ऽप्यपौष्कल्यादित्यादिः तदेवं सर्वे ऽपि दोषाः सर्वेष्वपि प्रमिता इति युक्तमुक्तम् जोस्हि-23 अथापि स्यात् ऋजवो नाम हिरण्यगर्भपदप्राप्तियोग्याः सन्ति संसारिणः पुरुषाः नच ते दोषिण इति युक्तम् ऋजुत्वविरोधात् ऋजवः समीचीना निर्देषा इत्यनर्थान्तरम् तत्कथमित्यत आह- ऋजूनामिति ऋजूनामेक एवास्ति परमोत्साहवर्जनम्
nyāyasudhā: udāhṛteṣvapi bālamugdhādijīveṣu ta ete magavadbhaktyabhāvādyā doṣāstāvatpratyakṣānumānābhyāṃ dṛśyanta eva rāgadveṣādayo 'pi puruṣeṣu tāratamyataḥ santi caturvidhā hi te prasuptatanuvicchinnodārabhedena ato bālādiṣūdārāṇāṃ teṣāmabhāvādabhāvābhimānaḥ stanyādikāmādesteṣvapi darśanāt tathā cāgamaḥ garbhe bālye 'pyapauṣkalyādityādiḥ tadevaṃ sarve 'pi doṣāḥ sarveṣvapi pramitā iti yuktamuktam joshi-23 athāpi syāt ṛjavo nāma hiraṇyagarbhapadaprāptiyogyāḥ santi saṃsāriṇaḥ puruṣāḥ naca te doṣiṇa iti yuktam ṛjutvavirodhāt ṛjavaḥ samīcīnā nirdeṣā ityanarthāntaram tatkathamityata āha- ṛjūnāmiti ṛjūnāmeka evāsti paramotsāhavarjanam
3.3.96ef
न्यायसुधा: ऋजूनामपि मोक्षार्थं महोद्योगवर्जनं नाम दोषो ऽस्तीत्यतो नोक्तमयुक्तम् अन्यथा मोक्षविलम्बासम्भवात् न चैवमृजुत्वविरोधः यतो ऽसावेक एव दोषबाहुल्याभावाभिप्रायमृजुत्ववचनम् अल्पस्वे निःस्वप्रयोगदर्शनादिति भावः 10,165 प्रकारान्तरेण विरोधं परिहरति- स इति स गुणाल्पत्वमात्रत्वान्नर्जत्वेन विरुद्धयते
nyāyasudhā: ṛjūnāmapi mokṣārthaṃ mahodyogavarjanaṃ nāma doṣo 'stītyato noktamayuktam anyathā mokṣavilambāsambhavāt na caivamṛjutvavirodhaḥ yato 'sāveka eva doṣabāhulyābhāvābhiprāyamṛjutvavacanam alpasve niḥsvaprayogadarśanāditi bhāvaḥ 10,165 prakārāntareṇa virodhaṃ pariharati- sa iti sa guṇālpatvamātratvānnarjatvena viruddhayate
3.3.97
न्यायसुधा: स परमोत्साहवर्जनं नाम दोषः यद्यपि महोद्यमाभावो दोष एव हेयत्वात् तथापि न रागादिरिव भावरूपः नापि गुणाभावरूपः किन्नामोत्साहलक्षणगुणाल्पतामात्रमित्यदोषो ऽप्युच्यत इति नर्जुत्वेन विरुद्धयते किमतो यद्येवं दोषाः संसारहेतवो मुक्तिपरिपन्थिन इत्यत आह- अत इति अतो विष्णौ परा भक्तिस्तद्भक्तेषु रमादिषु तारतम्येन कर्तव्या पुरुषार्थमभीप्सिता
nyāyasudhā: sa paramotsāhavarjanaṃ nāma doṣaḥ yadyapi mahodyamābhāvo doṣa eva heyatvāt tathāpi na rāgādiriva bhāvarūpaḥ nāpi guṇābhāvarūpaḥ kinnāmotsāhalakṣaṇaguṇālpatāmātramityadoṣo 'pyucyata iti narjutvena viruddhayate kimato yadyevaṃ doṣāḥ saṃsārahetavo muktiparipanthina ityata āha- ata iti ato viṣṇau parā bhaktistadbhakteṣu ramādiṣu tāratamyena kartavyā puruṣārthamabhīpsitā
3.3.98
10,166 न्यायसुधा: इदं च सर्वयमोपलक्षणम् पुरुषार्थं मोक्षम् अयमत्र सङ्क्षेपः विष्णुभक्त्यभावाद्या विषयसंसर्गाद्याश्च दोषा मुमुक्षादिमता त्याज्याः मोक्षादिविरोधित्वात् यद्यद्विरोधि तत्तदर्थिना त्याज्यं दृष्टम् यथाऽरोग्यविरोध्यपथ्यं तदर्थिना तथाच विष्णुभक्त्यादिकं कार्यमिति सिद्धयति भावानुष्ठानेन विनाभावपरित्यागायोगादिति विष्णौ परान्यत्र तारतम्येनेत्युक्तं विवृणोति- स्वादर इति स्वादरः सर्वजन्तूनां संसिद्धो हि स्वभावतः ततो ऽधिकः स्वोत्तमेषु तदाधिक्यानुसारतः
10,166 nyāyasudhā: idaṃ ca sarvayamopalakṣaṇam puruṣārthaṃ mokṣam ayamatra saṅkṣepaḥ viṣṇubhaktyabhāvādyā viṣayasaṃsargādyāśca doṣā mumukṣādimatā tyājyāḥ mokṣādivirodhitvāt yadyadvirodhi tattadarthinā tyājyaṃ dṛṣṭam yathā'rogyavirodhyapathyaṃ tadarthinā tathāca viṣṇubhaktyādikaṃ kāryamiti siddhayati bhāvānuṣṭhānena vinābhāvaparityāgāyogāditi viṣṇau parānyatra tāratamyenetyuktaṃ vivṛṇoti- svādara iti svādaraḥ sarvajantūnāṃ saṃsiddho hi svabhāvataḥ tato 'dhikaḥ svottameṣu tadādhikyānusārataḥ
3.3.99ab
कर्तव्यो वासुदेवान्तं सर्वथा शुभमिच्छता
kartavyo vāsudevāntaṃ sarvathā śubhamicchatā
3.3.99cd
न्यायसुधा: आदरः स्नेहः स्वभावतः संसिद्ध इत्युपकारादिकरणमनपेक्ष्यानादिसिद्ध इत्यर्थः अन्यथा सुखिनैव मया भाव्यं न जातु दुःखिनेत्याशीर्न स्यादिति हिशब्दार्थः ततः स्वविषयादादरादधिक आदरः साक्षात्स्वोत्तमेषु कर्तव्यः एवं तेषां तेषामाधिक्यानुसारतो ऽधिकः कर्तव्यो वासुदेवान्तम् वासुदेवे तु निरतिशयः शुभं ध्यानादिकम् एतच्चोपपाददिष्यते 10,167 सकृदनुष्ठेयासकृदनुष्ठेयसदानुष्ठेयभेदादङ्गमनेकविधम् अयं तु कथमित्यपेक्षायामाह- नेति न कदाचित् त्यजेत् तं च क्रमेणैनं विवर्धयेत्
nyāyasudhā: ādaraḥ snehaḥ svabhāvataḥ saṃsiddha ityupakārādikaraṇamanapekṣyānādisiddha ityarthaḥ anyathā sukhinaiva mayā bhāvyaṃ na jātu duḥkhinetyāśīrna syāditi hiśabdārthaḥ tataḥ svaviṣayādādarādadhika ādaraḥ sākṣātsvottameṣu kartavyaḥ evaṃ teṣāṃ teṣāmādhikyānusārato 'dhikaḥ kartavyo vāsudevāntam vāsudeve tu niratiśayaḥ śubhaṃ dhyānādikam etaccopapādadiṣyate 10,167 sakṛdanuṣṭheyāsakṛdanuṣṭheyasadānuṣṭheyabhedādaṅgamanekavidham ayaṃ tu kathamityapekṣāyāmāha- neti na kadācit tyajet taṃ ca krameṇainaṃ vivardhayet
3.3.100
न्यायसुधा: तं विष्ण्वाद्यादरम् न केवलं न त्यजेत्किन्तु कालक्रमेणैनं विवर्धयेच्च स्वसमेषु स्वतो ऽधमेषु च कथमित्यपेक्षायामाह- समेष्विति समेषु स्वात्मवत् स्नेहः सत्स्वन्यत्र ततो दया कार्यैवमापरोक्ष्येण दृश्यते क्षिप्रमीश्वरः
nyāyasudhā: taṃ viṣṇvādyādaram na kevalaṃ na tyajetkintu kālakrameṇainaṃ vivardhayecca svasameṣu svato 'dhameṣu ca kathamityapekṣāyāmāha- sameṣviti sameṣu svātmavat snehaḥ satsvanyatra tato dayā kāryaivamāparokṣyeṇa dṛśyate kṣipramīśvaraḥ
3.3.101
10,167f. न्यायसुधा: कर्तव्य इति वर्तते तत उत्तमसमेभ्यो ऽन्यत्राधमेषु सत्सु दया कार्या यदि सत्स्वित्येवोच्येत तदोत्तमसमेष्वपि प्रसङ्गः ततो ऽन्यत्रेत्येवोक्तावसत्स्वपि प्रसक्तिः ततो वर्गत्रयादन्यत्राज्ञेष्वोदासीन्यम् विपरीतेषु वैपरीत्यं चेत्यपि योज्यम् एवं क्रियमाणे यमानामुपासनोत्पत्तौ ज्ञानोत्पादे मोक्षतिशये चाङ्गत्वमिति सूचनाय पुरुषार्थमभीप्सता शुभमिच्छता दृश्यते क्षिप्रमीश्वर इति विचित्रोक्तिः अत एवोपसंहारे त्रयस्यापि सङ्कीर्तनम् 10,169 दोषपरित्यागे ऽप्यस्ति विशेषः रागादयो हि संसारमातन्वते विपरीतज्ञानादयस्तु नित्यं नरकं प्रापयन्तीत्यतो रागादितो ऽतिशयेन त्याज्या इत्याशयवांस्तत्र श्रुतिमाह- तदिति तत् तमो ऽन्धं व्रजेद् विष्णुसमत्वं यो ऽनुपश्यति रमाब्रह्मशिवादीनामपि मुक्तौ कथञ्चन
10,167f. nyāyasudhā: kartavya iti vartate tata uttamasamebhyo 'nyatrādhameṣu satsu dayā kāryā yadi satsvityevocyeta tadottamasameṣvapi prasaṅgaḥ tato 'nyatretyevoktāvasatsvapi prasaktiḥ tato vargatrayādanyatrājñeṣvodāsīnyam viparīteṣu vaiparītyaṃ cetyapi yojyam evaṃ kriyamāṇe yamānāmupāsanotpattau jñānotpāde mokṣatiśaye cāṅgatvamiti sūcanāya puruṣārthamabhīpsatā śubhamicchatā dṛśyate kṣipramīśvara iti vicitroktiḥ ata evopasaṃhāre trayasyāpi saṅkīrtanam 10,169 doṣaparityāge 'pyasti viśeṣaḥ rāgādayo hi saṃsāramātanvate viparītajñānādayastu nityaṃ narakaṃ prāpayantītyato rāgādito 'tiśayena tyājyā ityāśayavāṃstatra śrutimāha- taditi tat tamo 'ndhaṃ vrajed viṣṇusamatvaṃ yo 'nupaśyati ramābrahmaśivādīnāmapi muktau kathañcana
3.3.102
किमुताधिक्यदृष्टेस्तद् गुणाभावमतेरपि दोषवेत्तुरभेदस्य द्रष्टुर्द्रष्टुस्तथोभयोः
kimutādhikyadṛṣṭestad guṇābhāvamaterapi doṣavetturabhedasya draṣṭurdraṣṭustathobhayoḥ
3.3.103a
इत्याह सच्छ्रुतिस्
ityāha sacchrutis
3.3.103a
न्यायसुधा: तत्प्रसिद्धम् न केवलं संसारे किन्तु मुक्तावपि कथञ्चन केनापि धर्मेण समत्वम् रमाब्रह्मशिवादीनां विष्णोराधिक्यदृष्टेः पुरुषस्यान्धतमसावाप्तिर्भवतीति किमुतेति योज्यम् विष्णोर्गुणाभावमतेर्विष्णोर्जीवैर्जडैश्चाभेदस्य द्रष्टुः उभयोर्भेदाभेदयोः स्वपक्षसाधनमुपसंहरति- तेनेति ... तेन सम्प्रोक्तगुणसंयुतम् उपासीत हरिं दृष्ट्वा मुक्तिस्तेनैव जायते
nyāyasudhā: tatprasiddham na kevalaṃ saṃsāre kintu muktāvapi kathañcana kenāpi dharmeṇa samatvam ramābrahmaśivādīnāṃ viṣṇorādhikyadṛṣṭeḥ puruṣasyāndhatamasāvāptirbhavatīti kimuteti yojyam viṣṇorguṇābhāvamaterviṣṇorjīvairjaḍaiścābhedasya draṣṭuḥ ubhayorbhedābhedayoḥ svapakṣasādhanamupasaṃharati- teneti ... tena samproktaguṇasaṃyutam upāsīta hariṃ dṛṣṭvā muktistenaiva jāyate
3.3.104ab
-द् 10,170 न्यायसुधा: प्राक् सम्प्रोक्तैर्विषयसंसर्गवर्जनादिभिर्गुणैः संयुतः यद्वा योगशास्त्रे सम्प्रोक्तैर्यमादिभिर्गुणैरङ्गैः संयुतः तेनैव तथाविधेनैवोपासेन हरिं दृष्ट्वा कर्माणि क्षपयतो मुक्तिर्जायते इदानीं यत्पूर्वपक्षिणोक्तं भगवद्द्वेषिणामपि पुराणे मुक्तिः कथ्यत इति तन्निराकरोति- द्वेषादिति द्वेषाद् यन्मुक्तिकथनं श्रुतिवाक्यविरोधि यत्
-d 10,170 nyāyasudhā: prāk samproktairviṣayasaṃsargavarjanādibhirguṇaiḥ saṃyutaḥ yadvā yogaśāstre samproktairyamādibhirguṇairaṅgaiḥ saṃyutaḥ tenaiva tathāvidhenaivopāsena hariṃ dṛṣṭvā karmāṇi kṣapayato muktirjāyate idānīṃ yatpūrvapakṣiṇoktaṃ bhagavaddveṣiṇāmapi purāṇe muktiḥ kathyata iti tannirākaroti- dveṣāditi dveṣād yanmuktikathanaṃ śrutivākyavirodhi yat
3.3.104c
न्यायसुधा: तस्मादन्यथा व्याख्यातव्यमिति भावः तत्प्रकारं च वक्ष्यति किं तच्छतिवाक्यमित्यतो"मा नस्तेनेभ्यो ये अभिद्रुहस्पदे निरामिणो रिपवो ऽन्नेषु जागृधुःऽ; इत्येतदर्थतः पठति- रिपव इति 10,170f. रिपवो ये तु रामस्य विमुखत्वान्निरामिणः अभिद्रोहपदे नित्यमन्धे तमसि ते स्थिताः
nyāyasudhā: tasmādanyathā vyākhyātavyamiti bhāvaḥ tatprakāraṃ ca vakṣyati kiṃ tacchativākyamityato"mā nastenebhyo ye abhidruhaspade nirāmiṇo ripavo 'nneṣu jāgṛdhuḥ'; ityetadarthataḥ paṭhati- ripava iti 10,170f. ripavo ye tu rāmasya vimukhatvānnirāmiṇaḥ abhidrohapade nityamandhe tamasi te sthitāḥ
3.3.105
-f हरिद्विषस्तमो यान्ति ये चैव तदभेदिनः तन्निर्गुणत्ववेत्तारस्तस्य दोषविदो ऽपि च
-f haridviṣastamo yānti ye caiva tadabhedinaḥ tannirguṇatvavettārastasya doṣavido 'pi ca
Adhyāya 3 (cont. 18)
3.3.106ab
न्यायसुधा: रामो रमणं तदस्यास्तीति रामी भगवन्नामस्तस्मान्निष्क्रान्तास्तस्य विमुखा निरामिण इत्यर्थः अत एव तस्य रिपवः अभिद्रोहपद इत्यस्यैव व्याख्यानमन्धेतमसीति नित्यं स्थिता भवन्तीति शेषोक्तिः अनेन ये निरामिणो रिपवो ऽन्नेषु भोगेषु जागृधुरभिकाङ्क्षावन्तस्ते ऽभिद्रुहो ऽभितो द्रोहस्य पदे स्थाने स्थातुं योग्या यतो ऽतस्तेभ्यः स्तेनेभ्यो ऽस्मान्मावोचः न ह्यस्मच्छ्रवणवान्दुःखमर्हतीति योजना सूचिता भवति इदं च वायुं प्रति विद्यादेवताया वचनम् तदभेदिनस्तस्य हरेर्जीवाद्यभेदवादिनः 10,172 कथमेतच्छतिविरोध इत्यत आह- इत्यादीति इत्यादिश्रुतिसन्दर्भाद् द्वेषिणस्तम ईयते
nyāyasudhā: rāmo ramaṇaṃ tadasyāstīti rāmī bhagavannāmastasmānniṣkrāntāstasya vimukhā nirāmiṇa ityarthaḥ ata eva tasya ripavaḥ abhidrohapada ityasyaiva vyākhyānamandhetamasīti nityaṃ sthitā bhavantīti śeṣoktiḥ anena ye nirāmiṇo ripavo 'nneṣu bhogeṣu jāgṛdhurabhikāṅkṣāvantaste 'bhidruho 'bhito drohasya pade sthāne sthātuṃ yogyā yato 'tastebhyaḥ stenebhyo 'smānmāvocaḥ na hyasmacchravaṇavānduḥkhamarhatīti yojanā sūcitā bhavati idaṃ ca vāyuṃ prati vidyādevatāyā vacanam tadabhedinastasya harerjīvādyabhedavādinaḥ 10,172 kathametacchativirodha ityata āha- ityādīti ityādiśrutisandarbhād dveṣiṇastama īyate
3.3.106c
न्यायसुधा: स्मृतिविरुद्धं च द्वेषिणां मोक्षकथनमित्याशयवांस्ताः पठति- हिरण्यकशिपुश्चेति 10,172f. हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः विधिक्षुरत्यगात् सूनो प्रह्लादस्यानुभावतः
nyāyasudhā: smṛtiviruddhaṃ ca dveṣiṇāṃ mokṣakathanamityāśayavāṃstāḥ paṭhati- hiraṇyakaśipuśceti 10,172f. hiraṇyakaśipuścāpi bhagavannindayā tamaḥ vidhikṣuratyagāt sūno prahlādasyānubhāvataḥ
3.3.107
-f यदनिन्दत् पिता मह्यं त्वद्भक्ते मयि चाघवान् तस्मात् पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात्
-f yadanindat pitā mahyaṃ tvadbhakte mayi cāghavān tasmāt pitā me pūyeta durantād dustarādaghāt
3.3.108
निन्दां भगवतः शृण्वंस्तत्परस्य जनस्य वा ततो नापैति यः सो ऽपि यात्यघः सुकृताच्च्युतः
nindāṃ bhagavataḥ śṛṇvaṃstatparasya janasya vā tato nāpaiti yaḥ so 'pi yātyaghaḥ sukṛtāccyutaḥ
3.3.109
अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्
avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam paraṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram
3.3.110
मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहनीं श्रिताः
moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohanīṃ śritāḥ
3.3.111
मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तो ऽभ्यसूयकाः तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु
māmātmaparadeheṣu pradviṣanto 'bhyasūyakāḥ tānahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu
3.3.112
आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्
āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim
3.3.113
यो द्विष्टाद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् कथं स न भवेद् द्वेष्य आलोकान्तस्य कस्यचित्
yo dviṣṭād vibudhaśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum kathaṃ sa na bhaved dveṣya ālokāntasya kasyacit
3.3.114
यो द्विष्टाद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीः समाः इत्यादिवाक्यसन्दोहाद् द्वेषिणस्तम एव तु
yo dviṣṭād vibudhaśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum majjanti pitarastasya narake śāśvatīḥ samāḥ ityādivākyasandohād dveṣiṇastama eva tu
3.3.114cd
10,173 न्यायसुधा: विविक्षुर्वेशनसम्भावनाविषयः आशङ्कायामचेतनेषूपसङ्खयानमिति वचनात् श्वा मुमूर्षतीति यथा अत्यागात्तमः मम पिता मह्यं मन्निमित्तं त्वमनिन्दत् मयि मद्विषये चाघवानपराधवान् तस्माद्विष्णुवैष्णवनिन्दापराधजादघान्नित्यनिरयात् निन्दादिकं च द्वेषमूलमिति प्रसिद्धमेव नरहरिं प्रति प्रह्लादस्य वाक्यमिदम् ततः स्थानात् निन्दां शृण्वतो यदाधःपातस्तदा निन्दकस्य किमु मानुषीं मनुष्यसदृशीम् ये मामवजानन्ति ते मोघाशादिमन्तो भवन्ति तेषां सुखलेशो ऽपि न भवति आत्मपरदेहेषु प्रेरकत्वेन स्थितम् संसरन्त्यत्रेति संसारा देहाः तस्य विवरणमासुरीष्वेवेत्यादि लोको जनस्तस्यान्तश्चण्डालादिस्तत्पर्यन्तस्य कथमेतत्स्मृतिविरोध इत्यत आह- इत्यादीति इत्यादिवाक्यसन्दोहाद् द्वेषिणस्तम एव तु
10,173 nyāyasudhā: vivikṣurveśanasambhāvanāviṣayaḥ āśaṅkāyāmacetaneṣūpasaṅkhayānamiti vacanāt śvā mumūrṣatīti yathā atyāgāttamaḥ mama pitā mahyaṃ mannimittaṃ tvamanindat mayi madviṣaye cāghavānaparādhavān tasmādviṣṇuvaiṣṇavanindāparādhajādaghānnityanirayāt nindādikaṃ ca dveṣamūlamiti prasiddhameva narahariṃ prati prahlādasya vākyamidam tataḥ sthānāt nindāṃ śṛṇvato yadādhaḥpātastadā nindakasya kimu mānuṣīṃ manuṣyasadṛśīm ye māmavajānanti te moghāśādimanto bhavanti teṣāṃ sukhaleśo 'pi na bhavati ātmaparadeheṣu prerakatvena sthitam saṃsarantyatreti saṃsārā dehāḥ tasya vivaraṇamāsurīṣvevetyādi loko janastasyāntaścaṇḍālādistatparyantasya kathametatsmṛtivirodha ityata āha- ityādīti ityādivākyasandohād dveṣiṇastama eva tu
3.3.115ab
न्यायसुधा: ज्ञायत इति शेषः तमो ऽपि निरुत्थानमिति तुशब्दः अतो यमाद्यङ्गमवश्यानुष्ठेयमिति सिद्धम् इति श्रीमन्न्यायसुधायां अनुबन्धाधिकरणम् 10,177 [======= ज्न्य्स्_3,3.इव्: विध्याधिकरण =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां विद्याधिकरणम् ओं विद्यैव तु निर्धारणात् ओं यद्यपीदमधिकरणमनुबन्धादिभ्य इत्यतः पूर्वं तथाप्युपासनस्वरूपावगमे सत्येव तत्साथर्क्यसमर्थनस्यावसरो नान्यथेति व्युत्क्रमेण व्याख्यातम् तथाहि न भगवदुपासनं कर्तव्यं वैयर्थ्यात् नच साक्षात्कारार्थम् तस्यापि व्यर्थत्वात् नच मोक्षप्रयोजनो ऽसाविति वाच्यम् चार्वाकदिशा मोक्षस्यैवाभावात् भावे वा जैनादिमतानुसारेण साधनान्तरसाध्यत्वादिति प्राप्ते मोक्षसद्भावं तस्यापि भगवद्दर्शनसाध्यत्वं च साधयितुमिदमारभ्यते यद्यपि समयपादे चार्वाकादिमतानि निराकृतानि तथापि मोक्षतत्साधनवियदूषणविशेषव्युत्पादनार्थो ऽयं प्रयत्नः तत्र चार्वाकमतं तावदनुवदति- नैवेति विद्यैव तु निर्धारणात् ब्ब्स्_3,3.47 नैव मोक्ष इति प्राहुर्लोकायतमते स्थिताः
nyāyasudhā: jñāyata iti śeṣaḥ tamo 'pi nirutthānamiti tuśabdaḥ ato yamādyaṅgamavaśyānuṣṭheyamiti siddham iti śrīmannyāyasudhāyāṃ anubandhādhikaraṇam 10,177 [======= jnys_3,3.iv: vidhyādhikaraṇa =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ vidyādhikaraṇam oṃ vidyaiva tu nirdhāraṇāt oṃ yadyapīdamadhikaraṇamanubandhādibhya ityataḥ pūrvaṃ tathāpyupāsanasvarūpāvagame satyeva tatsātharkyasamarthanasyāvasaro nānyatheti vyutkrameṇa vyākhyātam tathāhi na bhagavadupāsanaṃ kartavyaṃ vaiyarthyāt naca sākṣātkārārtham tasyāpi vyarthatvāt naca mokṣaprayojano 'sāviti vācyam cārvākadiśā mokṣasyaivābhāvāt bhāve vā jainādimatānusāreṇa sādhanāntarasādhyatvāditi prāpte mokṣasadbhāvaṃ tasyāpi bhagavaddarśanasādhyatvaṃ ca sādhayitumidamārabhyate yadyapi samayapāde cārvākādimatāni nirākṛtāni tathāpi mokṣatatsādhanaviyadūṣaṇaviśeṣavyutpādanārtho 'yaṃ prayatnaḥ tatra cārvākamataṃ tāvadanuvadati- naiveti vidyaiva tu nirdhāraṇāt bbs_3,3.47 naiva mokṣa iti prāhurlokāyatamate sthitāḥ
3.3.115c
न्यायसुधा: एवशब्दः स्वरूपनिषेधद्योतनार्थः अन्यथा पुरुषविशेषादिसम्बन्धेन निषेधो ऽपि ज्ञायेत तस्मादुपासनं व्यर्थमिति शेषः 10,178 तर्हि कः पुरुषार्थो ऽस्तीत्यत आह- भोग इति भोगः
nyāyasudhā: evaśabdaḥ svarūpaniṣedhadyotanārthaḥ anyathā puruṣaviśeṣādisambandhena niṣedho 'pi jñāyeta tasmādupāsanaṃ vyarthamiti śeṣaḥ 10,178 tarhi kaḥ puruṣārtho 'stītyata āha- bhoga iti bhogaḥ
3.3.115c
न्यायसुधा: स्रक्चन्दनादिविषयसुखानुभवो भोगः स पुरुषार्थो ऽस्तीति प्राहुरिति सम्बन्धः भोगश्चैहिक एव न तु स्वर्गादिगत इत्याह- शरीरेति ... शरीरपर्यन्तं
nyāyasudhā: srakcandanādiviṣayasukhānubhavo bhogaḥ sa puruṣārtho 'stīti prāhuriti sambandhaḥ bhogaścaihika eva na tu svargādigata ityāha- śarīreti ... śarīraparyantaṃ
3.3.115d
न्यायसुधा: शरीरपातपर्यन्तमित्यर्थः कुतः स्वर्गापवर्गयोरसत्त्वमित्यत आह- भस्मीभाव इति ... भस्मीभावस्ततो भवेत्
nyāyasudhā: śarīrapātaparyantamityarthaḥ kutaḥ svargāpavargayorasattvamityata āha- bhasmībhāva iti ... bhasmībhāvastato bhavet
3.3.116ab
10,179 न्यायसुधा: ततः पातानन्तरं शरीरस्य भस्मीभावो भवेत् इदमुक्तं भवति शरीरपातोत्तरकालमात्मनः स्वर्गापवर्गौ वक्तव्यौ आत्मा च न शरीरातिरिक्तो ऽस्ति शरीरं च पातोत्तरकालं नश्यत्येव ततः कस्य तौ स्यातामिति इति प्राहुरिति सम्बन्धः शङ्कासमाप्तौ वेतिशब्दः तदेतत्प्रमाणाभावेन दूषयंस्तावत्पृच्छति- तदिति ... तत् केन मानेन दृष्टं
10,179 nyāyasudhā: tataḥ pātānantaraṃ śarīrasya bhasmībhāvo bhavet idamuktaṃ bhavati śarīrapātottarakālamātmanaḥ svargāpavargau vaktavyau ātmā ca na śarīrātirikto 'sti śarīraṃ ca pātottarakālaṃ naśyatyeva tataḥ kasya tau syātāmiti iti prāhuriti sambandhaḥ śaṅkāsamāptau vetiśabdaḥ tadetatpramāṇābhāvena dūṣayaṃstāvatpṛcchati- taditi ... tat kena mānena dṛṣṭaṃ
3.3.116b
न्यायसुधा: मोक्षो नैवास्तीति वाक्यार्थं तदिति परामृशति केन मानेनेति प्रत्यक्षेण वा तदितरेण वेत्यर्थः दृष्टमवगतम् द्वितीयस्तावच्चार्वाकेण नाङ्गीकर्तुं शक्यत इत्याशयवानाह- प्रत्यक्षेति ... प्रत्यक्षवादिना
nyāyasudhā: mokṣo naivāstīti vākyārthaṃ taditi parāmṛśati kena māneneti pratyakṣeṇa vā taditareṇa vetyarthaḥ dṛṣṭamavagatam dvitīyastāvaccārvākeṇa nāṅgīkartuṃ śakyata ityāśayavānāha- pratyakṣeti ... pratyakṣavādinā
3.3.116cd
न्यायसुधा: प्रत्यक्षमेकमेव प्रमाणं नान्यदित्यभ्युपगच्छता पूर्वेण सम्बन्धः आद्यं निराकरोति- नहीति नहि प्रत्यक्षमानेन मोक्षाभावो ऽवसीयते
nyāyasudhā: pratyakṣamekameva pramāṇaṃ nānyadityabhyupagacchatā pūrveṇa sambandhaḥ ādyaṃ nirākaroti- nahīti nahi pratyakṣamānena mokṣābhāvo 'vasīyate
3.3.117ab
10,179f. न्यायसुधा: अनुमानादिकं तावत्परस्य मानं न भवति यच्च मानत्वेनाङ्गीकृतं प्रत्यक्षं तेनेति यावत् मोक्षो हि नाम परमानन्दावाप्तिविशिष्यात्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिः तदभावश्चैवमवगन्तव्यः नास्ति को ऽपि पुरुषः परमानन्दानुभवी सर्वो ऽपि दुःखी चेति नच पुरुषान्तरवर्तिनी सुखदुःखे तदभावौ वा पुरुषान्तरप्रत्यक्षविषयाविति कथं मोक्षाभावः प्रत्यक्षेणावसीयेतेति हिशब्दार्थः 10,181 मा भूत्प्रमाणाभावेन मोक्षाभावनिश्चयः तत्सद्भावनिश्चयो ऽत्रप दुर्घट एव प्रमाणाभावात् तावत्तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम् परपुरुषवर्तिनोः परमानन्ददुःखाभावयोः परप्रत्यक्षस्य सामर्थ्याभावात् स्वनिष्ठस्तु तदभाव एव प्रत्यक्षेणोक्ष्यते नापि प्रत्यक्षादन्यत् तत्प्रामाण्यसिद्धेः ततश्च साधकबाधकप्रमाणाभावादप्रतिपत्तिर्नित्यसंशयो वा मोक्षे स्यादिति नोपासनानुष्ठानं सम्भवतीति मैवम् प्रत्यक्षेण तावन्मोक्षनिश्चयोपपत्तेः 10,182 ननूक्तमत्र प्रत्यक्षस्य तत्र सामर्थ्यं नास्तीति तत्राह- घटत इति घटते मुक्तिदृष्टिस्तु पुरुषेण महीयसा
10,179f. nyāyasudhā: anumānādikaṃ tāvatparasya mānaṃ na bhavati yacca mānatvenāṅgīkṛtaṃ pratyakṣaṃ teneti yāvat mokṣo hi nāma paramānandāvāptiviśiṣyātyantikī duḥkhanivṛttiḥ tadabhāvaścaivamavagantavyaḥ nāsti ko 'pi puruṣaḥ paramānandānubhavī sarvo 'pi duḥkhī ceti naca puruṣāntaravartinī sukhaduḥkhe tadabhāvau vā puruṣāntarapratyakṣaviṣayāviti kathaṃ mokṣābhāvaḥ pratyakṣeṇāvasīyeteti hiśabdārthaḥ 10,181 mā bhūtpramāṇābhāvena mokṣābhāvaniścayaḥ tatsadbhāvaniścayo 'trapa durghaṭa eva pramāṇābhāvāt tāvattatra pratyakṣaṃ pramāṇam parapuruṣavartinoḥ paramānandaduḥkhābhāvayoḥ parapratyakṣasya sāmarthyābhāvāt svaniṣṭhastu tadabhāva eva pratyakṣeṇokṣyate nāpi pratyakṣādanyat tatprāmāṇyasiddheḥ tataśca sādhakabādhakapramāṇābhāvādapratipattirnityasaṃśayo vā mokṣe syāditi nopāsanānuṣṭhānaṃ sambhavatīti maivam pratyakṣeṇa tāvanmokṣaniścayopapatteḥ 10,182 nanūktamatra pratyakṣasya tatra sāmarthyaṃ nāstīti tatrāha- ghaṭata iti ghaṭate muktidṛṣṭistu puruṣeṇa mahīyasā
3.3.117cd
न्यायसुधा: यद्यपि प्राकृतानां प्रत्यक्षं न मोक्षं गोचरयितुं क्षमते तथापि महत्तमपुरुषप्रत्यक्षेण मोक्षनिश्चयो युज्यत एव तदीयप्रत्यक्षावगमश्च परेषां तद्वाक्येन भविष्यतीति भावः ननु कर्तृकर्मणोः कृतीत्यत्र षष्ठया भवितव्यं कथं तृतीया शेषविवक्षायां षष्ठी विहिता नचात्र शेषविवक्षेति चेन्न अस्मिन्योगे शेषग्रहणस्य निवृत्तत्वात् उच्यते हेतावेषा तृतीया न कर्तरि करणे वा महीयसा पुरुषेण हेतुना करणेन वा तदीयप्रत्यक्षेणेति यावत् इतरेषां मुक्तिदृष्टिर्मुक्तिसद्भावनिश्चयो घटत इति यद्वा मुक्तिविषया प्रत्यक्षदृष्टिर्घटते कथम् यतो महीयसा पुरुषेणषक्ष्यते मोक्ष इति वदाम इति योजना अथवा क्रियमाणेति पदाध्याहारे न दोषः 10,187 एवं तर्हि मयापि वक्तुं शक्यत एव यद्यपि परपुरुषवर्ती मोक्षाभावो ऽस्मदादीनां न प्रत्यक्षः तथापि महीयसः पुरुषस्य लोकायताचार्यस्य प्रत्यक्ष एव तदवगमश्चास्माकं तद्वाक्येन भविष्यतीति तथाच सत्प्रतिपक्षतया पुनरनिश्चय एवेत्यत आह- नेतीति नेति वक्तुर्महत्त्वं तु कथञ्चन न विद्यते
nyāyasudhā: yadyapi prākṛtānāṃ pratyakṣaṃ na mokṣaṃ gocarayituṃ kṣamate tathāpi mahattamapuruṣapratyakṣeṇa mokṣaniścayo yujyata eva tadīyapratyakṣāvagamaśca pareṣāṃ tadvākyena bhaviṣyatīti bhāvaḥ nanu kartṛkarmaṇoḥ kṛtītyatra ṣaṣṭhayā bhavitavyaṃ kathaṃ tṛtīyā śeṣavivakṣāyāṃ ṣaṣṭhī vihitā nacātra śeṣavivakṣeti cenna asminyoge śeṣagrahaṇasya nivṛttatvāt ucyate hetāveṣā tṛtīyā na kartari karaṇe vā mahīyasā puruṣeṇa hetunā karaṇena vā tadīyapratyakṣeṇeti yāvat itareṣāṃ muktidṛṣṭirmuktisadbhāvaniścayo ghaṭata iti yadvā muktiviṣayā pratyakṣadṛṣṭirghaṭate katham yato mahīyasā puruṣeṇaṣakṣyate mokṣa iti vadāma iti yojanā athavā kriyamāṇeti padādhyāhāre na doṣaḥ 10,187 evaṃ tarhi mayāpi vaktuṃ śakyata eva yadyapi parapuruṣavartī mokṣābhāvo 'smadādīnāṃ na pratyakṣaḥ tathāpi mahīyasaḥ puruṣasya lokāyatācāryasya pratyakṣa eva tadavagamaścāsmākaṃ tadvākyena bhaviṣyatīti tathāca satpratipakṣatayā punaraniścaya evetyata āha- netīti neti vakturmahattvaṃ tu kathañcana na vidyate
3.3.118ab
न्यायसुधा: कस्मिन्नपि पुरुषे वर्तमानो ऽनागतो वा मोक्षो नास्त्येवेत्यहं प्रत्यक्षेणेक्ष इति वक्तुस्त्विति सम्बन्धः महत्त्वमेव न विद्यते कुतो महीयस्त्वमित्येवशब्दार्थो वा तुशब्दः महत्त्वमिह बहुप्रकारमपेक्षितम् इतरपुरुषाप्रत्यक्षार्थसाक्षात्कारित्वं तदुपयुक्तासाधारणधर्मवत्त्वं यथार्थवादित्वं चेति तत्रैकप्रकारमपि न लोकायताचार्यस्य विद्यते कुतस्तेन सत्प्रतिपक्षताशङ्का मोक्षवादिनां महापुरुषाणाम् कुत इत्यत आह- साधयन्निति साधयन् सर्वसामान्यं कथमेव विशेषवान्
nyāyasudhā: kasminnapi puruṣe vartamāno 'nāgato vā mokṣo nāstyevetyahaṃ pratyakṣeṇekṣa iti vaktustviti sambandhaḥ mahattvameva na vidyate kuto mahīyastvamityevaśabdārtho vā tuśabdaḥ mahattvamiha bahuprakāramapekṣitam itarapuruṣāpratyakṣārthasākṣātkāritvaṃ tadupayuktāsādhāraṇadharmavattvaṃ yathārthavāditvaṃ ceti tatraikaprakāramapi na lokāyatācāryasya vidyate kutastena satpratipakṣatāśaṅkā mokṣavādināṃ mahāpuruṣāṇām kuta ityata āha- sādhayanniti sādhayan sarvasāmānyaṃ kathameva viśeṣavān
3.3.118cd
10,187f. न्यायसुधा: धर्माद्यभावप्रतिपादनेन सर्वेषां पुंसां समानत्वं साधयंल्लोकायताचार्यः कथमेवेतरेभ्यो ऽतिशयवान्भवति न कथञ्चित् एतदुक्तं भवति पुरुषान्तराप्रत्यक्षस्य परपुरुषगतस्य मोक्षाभावस्य साक्षात्करणे लोकायताचार्यस्येतरेभ्यो विशेषेण भाव्यम् अन्यथेतरेषामपि तत्प्रसङ्गात् न चासावस्ति तपसा योगेन वा जनितो धर्मविशेषस्तथा स चेतरेषामिव स्वात्मनो ऽपि नास्तीति तेनैव साधितम् अतः कारणाभावादितरवत्तस्यापि परपुरुषवर्तिमोक्षाभावसाक्षात्करणं नास्त्येवेति निश्चीयते तत एवाहं मोक्षाभावं साक्षात्करोमीति तदीयवचनमयथार्थमेव भूतपरिणामविशेष एवातिशयो ऽस्त्विति चेत् स किं प्रत्यक्षो ऽप्रत्यक्षो वा नाद्यः अनुपलम्भात् यादृशतादृशस्य प्रकृतफलहेतुत्वे मानाभावात् अन्यथातिप्रसक्तेः न द्वितीयः अतीन्द्रियार्थं निराकुर्वता तेनैवेतरवदात्मन्यपि तदभावस्य साधितत्वादिति 10,189 यथा युष्माभिरभिधीयते नास्त्येव मोक्षाभावसाक्षात्कारी महापुरुष इति तथा अहमपि वदामि नास्त्येवासौ महीयान्पुरुषो यः प्रत्यक्षेण मोक्षमीक्षेत प्रमाणाभावादिति तथाच पुनरनिश्चय एवेत्यत आह- दृश्यन्त इति दृश्यन्ते पुरुषा लोके परावरविदो ऽपिच
10,187f. nyāyasudhā: dharmādyabhāvapratipādanena sarveṣāṃ puṃsāṃ samānatvaṃ sādhayaṃllokāyatācāryaḥ kathamevetarebhyo 'tiśayavānbhavati na kathañcit etaduktaṃ bhavati puruṣāntarāpratyakṣasya parapuruṣagatasya mokṣābhāvasya sākṣātkaraṇe lokāyatācāryasyetarebhyo viśeṣeṇa bhāvyam anyathetareṣāmapi tatprasaṅgāt na cāsāvasti tapasā yogena vā janito dharmaviśeṣastathā sa cetareṣāmiva svātmano 'pi nāstīti tenaiva sādhitam ataḥ kāraṇābhāvāditaravattasyāpi parapuruṣavartimokṣābhāvasākṣātkaraṇaṃ nāstyeveti niścīyate tata evāhaṃ mokṣābhāvaṃ sākṣātkaromīti tadīyavacanamayathārthameva bhūtapariṇāmaviśeṣa evātiśayo 'stviti cet sa kiṃ pratyakṣo 'pratyakṣo vā nādyaḥ anupalambhāt yādṛśatādṛśasya prakṛtaphalahetutve mānābhāvāt anyathātiprasakteḥ na dvitīyaḥ atīndriyārthaṃ nirākurvatā tenaivetaravadātmanyapi tadabhāvasya sādhitatvāditi 10,189 yathā yuṣmābhirabhidhīyate nāstyeva mokṣābhāvasākṣātkārī mahāpuruṣa iti tathā ahamapi vadāmi nāstyevāsau mahīyānpuruṣo yaḥ pratyakṣeṇa mokṣamīkṣeta pramāṇābhāvāditi tathāca punaraniścaya evetyata āha- dṛśyanta iti dṛśyante puruṣā loke parāvaravido 'pica
3.3.119
अपरोक्षदृशो योगनिष्ठाश्चामलचक्षुषः प्रत्यक्षं देवतां दृष्ट्वा तत्प्रसादाप्तभूतयः
aparokṣadṛśo yoganiṣṭhāścāmalacakṣuṣaḥ pratyakṣaṃ devatāṃ dṛṣṭvā tatprasādāptabhūtayaḥ
3.3.120a
ज्ञानविज्ञानपारज्ञा
jñānavijñānapārajñā
3.3.120b
न्यायसुधा: न केवलमेक इति भावः लोके ऽस्मिन्नेव भूमण्डले ते च वसिष्ठादयः तेषां महीयस्त्वमाह- ज्ञानविज्ञानपारज्ञा इति अत्र विषयिभ्यां विषयावुपलक्ष्येते सामान्यविशेषाकारपारज्ञाः न केवलं वर्तमानाशेषविदः किन्नाम परावरविदो ऽपि तत्किमनुमानादिना नेत्याह- अपरोक्षदृशश्चेति अस्मदादिभ्यः को विशेषस्तेषामित्यत उक्तं योगनिष्ठाश्चामलचक्षुष इति योगनिष्ठाजनितविशिष्यादृष्टेन दिव्यदृष्टयः किन्तेनैव नेत्याह- प्रत्यक्षमिति योगसामर्थ्येन परदेवतां साक्षादुपलभ्य तन्प्रसादासादितप्रकाशाद्यैश्वर्यवन्तः वसिष्ठादयो योगर्धिसम्पन्नया दिव्यया दृष्टया परमपुरुषवर्तिनं मोक्षं साक्षात्कुर्वाणाः प्रत्यक्षेणैव दृश्यन्ते ऽतो न मोक्षानिश्चय इति अस्मदादिभिरनुपलब्धत्वात्ते न सन्तीत्यत आह- निषिद्धयन्त इति ... निषिद्धयन्ते कथं नृभिः
nyāyasudhā: na kevalameka iti bhāvaḥ loke 'sminneva bhūmaṇḍale te ca vasiṣṭhādayaḥ teṣāṃ mahīyastvamāha- jñānavijñānapārajñā iti atra viṣayibhyāṃ viṣayāvupalakṣyete sāmānyaviśeṣākārapārajñāḥ na kevalaṃ vartamānāśeṣavidaḥ kinnāma parāvaravido 'pi tatkimanumānādinā netyāha- aparokṣadṛśaśceti asmadādibhyaḥ ko viśeṣasteṣāmityata uktaṃ yoganiṣṭhāścāmalacakṣuṣa iti yoganiṣṭhājanitaviśiṣyādṛṣṭena divyadṛṣṭayaḥ kintenaiva netyāha- pratyakṣamiti yogasāmarthyena paradevatāṃ sākṣādupalabhya tanprasādāsāditaprakāśādyaiśvaryavantaḥ vasiṣṭhādayo yogardhisampannayā divyayā dṛṣṭayā paramapuruṣavartinaṃ mokṣaṃ sākṣātkurvāṇāḥ pratyakṣeṇaiva dṛśyante 'to na mokṣāniścaya iti asmadādibhiranupalabdhatvātte na santītyata āha- niṣiddhayanta iti ... niṣiddhayante kathaṃ nṛbhiḥ
3.3.121ab
न्यायसुधा: नृभिरित्यनेन मन्दभाग्यैः परिमिता विविक्तदेशपरिचयवद्भिरिति सूचयति नहि ते वणिग्वीथ्यां वर्तन्ते येन युष्माभिरुपलभ्येरन् अतो विप्रकर्षादनुपलभ्यमाना न निषेद्धुं शक्यन्त इति भावः 10,190 ननु पुरुषस्वरूपमात्रे न विप्रतिपत्तिः तेषां महीयस्त्वं तु कुत इत्यत आह- दृश्यते चेति 10,191 न केवलं पुरुषाः किन्तु तेषामतिमाहात्म्यं महीयस्त्वं च दृश्यते कथम् अतिमहौजसाम् एतदुक्तं भवति दृश्यन्ते तावद्विन्ध्यस्थगनसमुद्रपानादीनि तेषामतिमहान्त्योजांसि तानि च महैश्वर्यकार्याणि नच कार्याणि विना कारणैर्भवितुमर्हन्ति महैश्वर्येषु च सार्वज्ञापरनामकं प्राकाश्यमिति तेषां महीयस्त्वसिद्धिरिति 10,192 ननु तदीयं मोक्षविषयं प्रत्यक्षं परेषां कुतः सिद्धम् तद्वाक्यादिति चेन्न तेषां विप्रलम्भकत्वोपपत्तेरित्यत आह- यदीति यदि ते ऽपि निषिद्धयन्ते किं नोक्तिस्ते निषिद्धयते
nyāyasudhā: nṛbhirityanena mandabhāgyaiḥ parimitā viviktadeśaparicayavadbhiriti sūcayati nahi te vaṇigvīthyāṃ vartante yena yuṣmābhirupalabhyeran ato viprakarṣādanupalabhyamānā na niṣeddhuṃ śakyanta iti bhāvaḥ 10,190 nanu puruṣasvarūpamātre na vipratipattiḥ teṣāṃ mahīyastvaṃ tu kuta ityata āha- dṛśyate ceti 10,191 na kevalaṃ puruṣāḥ kintu teṣāmatimāhātmyaṃ mahīyastvaṃ ca dṛśyate katham atimahaujasām etaduktaṃ bhavati dṛśyante tāvadvindhyasthaganasamudrapānādīni teṣāmatimahāntyojāṃsi tāni ca mahaiśvaryakāryāṇi naca kāryāṇi vinā kāraṇairbhavitumarhanti mahaiśvaryeṣu ca sārvajñāparanāmakaṃ prākāśyamiti teṣāṃ mahīyastvasiddhiriti 10,192 nanu tadīyaṃ mokṣaviṣayaṃ pratyakṣaṃ pareṣāṃ kutaḥ siddham tadvākyāditi cenna teṣāṃ vipralambhakatvopapatterityata āha- yadīti yadi te 'pi niṣiddhayante kiṃ noktiste niṣiddhayate
3.3.121cd
न्यायसुधा: विप्रलम्भो हि प्रयोजनमूलो भवति नच तेषां प्रयोजनानुसन्धानं सम्भवति आप्तसमस्तैश्वयर्त्वात् प्रयोजनान्तरस्य चाप्रमितत्वात् एवंभूता अपि ते योगिनो यदि विप्रलम्भका इति निषिद्धयन्ते तदीयं वाक्यं विप्रलम्भमूलत्वेन निराक्रियत इति यावत् तदा ते त्वदभ्युपगता लोकायताचार्योक्तिः किं तथैव न निषिध्यते सापि विप्रलम्भमूलेति कल्पयित्वानादरणीया स्यात् अविशेषादिति यावत् एतेनैतदपि निरस्तम् विप्रकषर्वशादस्माभिरनुपलभ्यमाना अपि योगिनस्तन्माहात्म्यं तदीयं स्वप्रत्यक्षविषयं वाक्यं चास्माभिः कुतो ऽवगन्तव्यम् इतिहासपुराणेभ्य इति चेन्न तेषामप्रमाणत्वादिति दोषदर्शनेन हि तेषामप्रामाण्यं कल्प्यम् नच तत्र प्रमाणमस्ति वाक्यत्वेनैव प्रामाण्यप्रतिषेधे लोकायताचार्योक्तेरपि तत्प्रतिषेधप्रसङ्गादिति 10,193 न लोकायताचार्योक्तिर्विप्रलम्भशङ्कया निराक्रियते प्रत्यक्षसंवादेन प्रामाण्यनिश्चयादिति चेत्समं प्रकृते ऽपीत्याह- यदुक्तेति यदुक्तवाक्यप्रामाण्यं प्रत्यक्षेणोपलभ्यते
nyāyasudhā: vipralambho hi prayojanamūlo bhavati naca teṣāṃ prayojanānusandhānaṃ sambhavati āptasamastaiśvayartvāt prayojanāntarasya cāpramitatvāt evaṃbhūtā api te yogino yadi vipralambhakā iti niṣiddhayante tadīyaṃ vākyaṃ vipralambhamūlatvena nirākriyata iti yāvat tadā te tvadabhyupagatā lokāyatācāryoktiḥ kiṃ tathaiva na niṣidhyate sāpi vipralambhamūleti kalpayitvānādaraṇīyā syāt aviśeṣāditi yāvat etenaitadapi nirastam viprakaṣarvaśādasmābhiranupalabhyamānā api yoginastanmāhātmyaṃ tadīyaṃ svapratyakṣaviṣayaṃ vākyaṃ cāsmābhiḥ kuto 'vagantavyam itihāsapurāṇebhya iti cenna teṣāmapramāṇatvāditi doṣadarśanena hi teṣāmaprāmāṇyaṃ kalpyam naca tatra pramāṇamasti vākyatvenaiva prāmāṇyapratiṣedhe lokāyatācāryokterapi tatpratiṣedhaprasaṅgāditi 10,193 na lokāyatācāryoktirvipralambhaśaṅkayā nirākriyate pratyakṣasaṃvādena prāmāṇyaniścayāditi cetsamaṃ prakṛte 'pītyāha- yadukteti yaduktavākyaprāmāṇyaṃ pratyakṣeṇopalabhyate
3.3.122ab
न्यायसुधा: यैर्योगिभिरुक्तानां वाक्यानां प्रामाण्यं प्रत्यक्षेण प्रत्यक्षसंवादेनोपलभ्यन्ते ते ऽपीति पूर्वेणान्वयः कथमित्यत आह- वरादयो ऽपीति वरादयो ऽपि तद्दत्ताः सदा सत्या भवन्ति हि
nyāyasudhā: yairyogibhiruktānāṃ vākyānāṃ prāmāṇyaṃ pratyakṣeṇa pratyakṣasaṃvādenopalabhyante te 'pīti pūrveṇānvayaḥ kathamityata āha- varādayo 'pīti varādayo 'pi taddattāḥ sadā satyā bhavanti hi
3.3.122cd
न्यायसुधा: तैर्योगिभिर्दत्ता वराः शापाश्च सदाव्यभिचारेण सत्या भवन्ति हि यस्मात्तस्मादिति पूर्वेणैव सम्बन्धः ते प्रसन्नाः सन्तस्तवेदं भद्रं भविष्यतीति वा कुपिताः सन्तस्तवेदमभद्रं भविष्यतीति वा यदाहुस्तत्तथैव भवत्प्रत्यक्षेणोपलभ्यत इति स्यादेतत् प्रत्यक्षयोग्यार्थे भवतु तत्संवादेन तदीयं वाक्यं प्रमाणम् अतीन्द्रिये तु मोक्षादौ कथमिति एवं तर्हि लोकायताचार्यवचनमपि प्रत्यक्षयोग्यार्थे तत्संवादेन प्रमाणमस्तु अतीन्द्रिये तु मोक्षाभावादौ कथमिति समानम् अथ मन्यसे प्रत्यक्षयोग्यार्थे तावत्तदीयं वचनं प्रत्यक्षसंवाद्येवोपलब्धम् तेनातीन्द्रियार्थविषये ऽपि तत्र विश्वसिमः लोके तथोपलम्भादिति तदिदं प्रकृते ऽपि समानम् तदिदमुक्तमनुक्तसमुच्चयार्थेनापिपदेन 10,194 एवं सत्प्रतिपक्षतानिरासाय योगिनां मोक्षप्रत्यक्षवादस्य प्रामाण्यम्, अप्रामाण्यं च लोकायताचार्यस्य मोक्षाभावप्रत्यक्षोक्तेरुपपादितम् हेत्वन्तरेणापि तदप्रामाण्यमुपपादयति- अप्रामाण्यमिति अप्रामाण्यं तदुक्तेश्च वृथावाचावसीयते
nyāyasudhā: tairyogibhirdattā varāḥ śāpāśca sadāvyabhicāreṇa satyā bhavanti hi yasmāttasmāditi pūrveṇaiva sambandhaḥ te prasannāḥ santastavedaṃ bhadraṃ bhaviṣyatīti vā kupitāḥ santastavedamabhadraṃ bhaviṣyatīti vā yadāhustattathaiva bhavatpratyakṣeṇopalabhyata iti syādetat pratyakṣayogyārthe bhavatu tatsaṃvādena tadīyaṃ vākyaṃ pramāṇam atīndriye tu mokṣādau kathamiti evaṃ tarhi lokāyatācāryavacanamapi pratyakṣayogyārthe tatsaṃvādena pramāṇamastu atīndriye tu mokṣābhāvādau kathamiti samānam atha manyase pratyakṣayogyārthe tāvattadīyaṃ vacanaṃ pratyakṣasaṃvādyevopalabdham tenātīndriyārthaviṣaye 'pi tatra viśvasimaḥ loke tathopalambhāditi tadidaṃ prakṛte 'pi samānam tadidamuktamanuktasamuccayārthenāpipadena 10,194 evaṃ satpratipakṣatānirāsāya yogināṃ mokṣapratyakṣavādasya prāmāṇyam, aprāmāṇyaṃ ca lokāyatācāryasya mokṣābhāvapratyakṣokterupapāditam hetvantareṇāpi tadaprāmāṇyamupapādayati- aprāmāṇyamiti aprāmāṇyaṃ tadukteśca vṛthāvācāvasīyate
3.3.123ab
न्यायसुधा: हेतुसमुच्चये चशब्दः वृथावाचेति भावप्रधानो निर्देशः वृथात्वादित्येवोक्ते तृणादिदर्शने व्यभिचारः स्यात् तदर्थं वाग्ग्रहणम् कथं लोकायताचार्योक्तेर्वृथात्वमित्यत आह- न हीति न हि प्रयोजनं किञ्चित् परलोकनिवारणात्
nyāyasudhā: hetusamuccaye caśabdaḥ vṛthāvāceti bhāvapradhāno nirdeśaḥ vṛthātvādityevokte tṛṇādidarśane vyabhicāraḥ syāt tadarthaṃ vāggrahaṇam kathaṃ lokāyatācāryoktervṛthātvamityata āha- na hīti na hi prayojanaṃ kiñcit paralokanivāraṇāt
3.3.123cd
न्यायसुधा: परलोकस्य मोक्षादेर्निवारणात् नास्तित्वप्रतिपादनाल्लभ्यं किञ्चित्प्रयोजनं नास्तीत्येतत्प्रसिद्धमेव तथाहि तदुक्तेरदृष्टं वा प्रयोजनं स्याद्दृष्टं वा न तावददृष्टम् परलोकनिवारणात् अदृष्टं हि स्वर्गादावुपभोग्यं वा स्याद्देहान्तरेणेहैव वा नाद्यः स्वर्गादेः परलोकस्य परेण प्रतिषिद्धत्वात् न द्वितीयः देहात्मवादिनास्यात्मनः परलोकस्य देहान्तरस्य निवारणात् नापि दृष्टम् प्रतिपादकप्रतिपाद्ययोरर्थकामलाभानुपलम्भादिति 10,195 वैदिकानां धर्माधर्मव्यवस्थापकैर्ववचनैरुपरुद्धकामभोगानां प्राणिनां धर्माद्यभावाप्रतिपादनेन कामोपभोगोपरोधनिवृत्तिरूपपरोपकारस्तावदाचार्यस्य प्राणिनां धर्माद्यभावप्रतिपादनेन कामोपभोगोपरोधनिवृत्तिरूपपरोपकारस्तावदाचार्यस्य प्रयोजनमस्ति यद्यप्युपकारो न स्वरूपेण प्रयोजनम् नाप्यदृष्टहेतुत्वेन तथाप्युपकर्तारं प्रत्युपकुर्वन्त्येव विनेयानां च कामोपभोगोपरोधनिवृत्तिरेवास्ति प्रयोजनम् तत्कथं वृथात्वमित्यत आह- वृथा वाचमिति वृथावाचं वृथा हन्याद् यदि तस्य किमुत्तरम्
nyāyasudhā: paralokasya mokṣādernivāraṇāt nāstitvapratipādanāllabhyaṃ kiñcitprayojanaṃ nāstītyetatprasiddhameva tathāhi tadukteradṛṣṭaṃ vā prayojanaṃ syāddṛṣṭaṃ vā na tāvadadṛṣṭam paralokanivāraṇāt adṛṣṭaṃ hi svargādāvupabhogyaṃ vā syāddehāntareṇehaiva vā nādyaḥ svargādeḥ paralokasya pareṇa pratiṣiddhatvāt na dvitīyaḥ dehātmavādināsyātmanaḥ paralokasya dehāntarasya nivāraṇāt nāpi dṛṣṭam pratipādakapratipādyayorarthakāmalābhānupalambhāditi 10,195 vaidikānāṃ dharmādharmavyavasthāpakairvavacanairuparuddhakāmabhogānāṃ prāṇināṃ dharmādyabhāvāpratipādanena kāmopabhogoparodhanivṛttirūpaparopakārastāvadācāryasya prāṇināṃ dharmādyabhāvapratipādanena kāmopabhogoparodhanivṛttirūpaparopakārastāvadācāryasya prayojanamasti yadyapyupakāro na svarūpeṇa prayojanam nāpyadṛṣṭahetutvena tathāpyupakartāraṃ pratyupakurvantyeva vineyānāṃ ca kāmopabhogoparodhanivṛttirevāsti prayojanam tatkathaṃ vṛthātvamityata āha- vṛthā vācamiti vṛthāvācaṃ vṛthā hanyād yadi tasya kimuttaram
3.3.123ef
न्यायसुधा: अत्र वृथावाचमिति साध्यनिर्देशः एवमपि वृथावाक्त्वं न परिहार्यमिति अदृष्टप्रयोजनरहितवाचमिति वा यदि कश्चित्तमाचार्यं विनेयं वा वृथैव हन्यात्तदा तं प्रति तस्य किमुत्तरम् न किञ्चित् एतदुक्तं भवति न स्त एव धर्माधर्मौ, अतस्त्वया निरङ्कुशेन कामोपभोगः करणीय इत्याचार्येण बोधितो ऽन्तेवासी तदीयकमनीयकान्ताद्यपहारार्थं तं हन्यादेव, तदास्य का प्रतिक्रिया उपकर्तुरपकारो महाप्रत्यवायहेतुरिति छान्दसोक्तेस्तेनैव त्याजितत्वात् उपकर्तारं प्रत्युपकुर्वन्तीत्येतदपि धर्मादिवासनायां सत्यामेव सा तु तेनैव निश्शेषिता अतो नास्त्येवाचार्यस्य प्रयोजनम् प्रत्युत स्वजीवनहानिलक्षणो ऽनर्थ एव एवं विनेयानामप्यन्योन्यधनवनिताद्यपहारायपरस्परवधादावेव प्रवृत्तिः न तु कामोपभोगावसरः महतानर्थेनाक्रान्तो ऽल्पीयान्कामोपभोगो ऽनर्थ एवेति 10,196 अस्त्वेवं लोकायताचार्योक्तेर्वृथात्वमनर्थहेतुत्वं च तथाप्यप्रामाण्यं कुत इत्यत आह- स्वेति स्वजीवनविरोधाय वदन् किं नाम बुद्धिमान्
nyāyasudhā: atra vṛthāvācamiti sādhyanirdeśaḥ evamapi vṛthāvāktvaṃ na parihāryamiti adṛṣṭaprayojanarahitavācamiti vā yadi kaścittamācāryaṃ vineyaṃ vā vṛthaiva hanyāttadā taṃ prati tasya kimuttaram na kiñcit etaduktaṃ bhavati na sta eva dharmādharmau, atastvayā niraṅkuśena kāmopabhogaḥ karaṇīya ityācāryeṇa bodhito 'ntevāsī tadīyakamanīyakāntādyapahārārthaṃ taṃ hanyādeva, tadāsya kā pratikriyā upakarturapakāro mahāpratyavāyaheturiti chāndasoktestenaiva tyājitatvāt upakartāraṃ pratyupakurvantītyetadapi dharmādivāsanāyāṃ satyāmeva sā tu tenaiva niśśeṣitā ato nāstyevācāryasya prayojanam pratyuta svajīvanahānilakṣaṇo 'nartha eva evaṃ vineyānāmapyanyonyadhanavanitādyapahārāyaparasparavadhādāveva pravṛttiḥ na tu kāmopabhogāvasaraḥ mahatānarthenākrānto 'lpīyānkāmopabhogo 'nartha eveti 10,196 astvevaṃ lokāyatācāryoktervṛthātvamanarthahetutvaṃ ca tathāpyaprāmāṇyaṃ kuta ityata āha- sveti svajīvanavirodhāya vadan kiṃ nāma buddhimān
3.3.124
न्यायसुधा: स्वशब्दः परेषामप्युपलक्षकः व्यर्थं चेति शेषः व्यर्थानर्थहेतुवाक्त्वेन लोकायताचार्यस्याप्रेक्षावत्त्वमनुमीयते ततस्तद्वचनस्याप्रामाण्यमिति शेषः उक्तश्चायमर्थः प्रयोजनाधिकरणे 10,197 उक्तमर्थं बुद्धयारोहाय सङ्क्षिप्याह- प्रामाण्यं इति प्रामाण्ये संशयः किं स्यात् तयोः पुरुषयोरपि स्वजीवनविरुद्धोक्तिरज्ञो दृष्टस्य चापि सः
nyāyasudhā: svaśabdaḥ pareṣāmapyupalakṣakaḥ vyarthaṃ ceti śeṣaḥ vyarthānarthahetuvāktvena lokāyatācāryasyāprekṣāvattvamanumīyate tatastadvacanasyāprāmāṇyamiti śeṣaḥ uktaścāyamarthaḥ prayojanādhikaraṇe 10,197 uktamarthaṃ buddhayārohāya saṅkṣipyāha- prāmāṇyaṃ iti prāmāṇye saṃśayaḥ kiṃ syāt tayoḥ puruṣayorapi svajīvanaviruddhoktirajño dṛṣṭasya cāpi saḥ
3.3.125a
यश्चातीन्द्रियदेवोक्तिश्रोता दृष्टपरावरः अतीतानागतं सर्वं लोकानुभवमापयन्
yaścātīndriyadevoktiśrotā dṛṣṭaparāvaraḥ atītānāgataṃ sarvaṃ lokānubhavamāpayan
3.3.125ef
-च् 10,198 न्यायसुधा: (अत्र) प्रामाण्यशब्देनाप्तत्वमुच्यते किमित्याक्षेपे अपिशब्दो गर्हायाम् स्वेत्युपलक्षणम् दृष्टस्य दर्शनयोग्यस्यापि बहोरर्थस्य चशब्दो विशेषणसमुच्चये देवोक्तीत्यतीन्द्रियान्तरस्याप्युपलक्षणम् स्वोक्तं सर्वं प्रत्यक्षसंवादेन लोकानुभवं लोकाश्वासं प्रापयन् यः स्वजीवनविरुद्धोक्तित्वादिविशेषणो लोकायताचार्यो यश्चातीन्द्रियदेवोक्तिश्रोतृत्वादिविशेषणो योगी तयोरपि पुरुषयोः प्रामाण्ये संशयः स्यात्किं, न स्यादेव किन्त्वाद्यस्याप्रामाण्यमेव द्वितीयस्य प्रामाण्यमेव निश्चीयत इति योजना 10,199 एवं निमित्ताभावेनासम्भावितातीन्द्रियज्ञानस्य कामुकत्वादिना सम्भावितविप्रलम्भस्य लोकायताचार्यस्य योगर्धिसम्पदा सम्भावितसार्वज्ञावाप्तसमस्तैश्वर्यवत्त्वादिनात्यन्तासम्भावितवञ्चकत्वात्प्रत्यक्षसंवादिवचसो योगिनः प्रति, प्रतिपक्षत्वासम्भवे (न) तद्वचनावगतेन तत्प्रत्यक्षेण मोक्षः सिद्धयतीत्युक्तम् इदानीं वेदेनापि तं सिषाधयिषुस्तत्प्रामाण्ये विप्रतिपन्नं प्रति किं संवादरहितत्वाद्वेदस्याप्रामाण्यमुच्यते उत वाक्यत्वादुन्मत्तवाक्यवत् अथवोन्मत्तवाक्यादनिश्चितविशेषत्वादथ(वा) बाधितत्वदिति विकल्प्याद्ये ऽपि किं सर्वस्य संवादो नास्ति उतैकदेशस्येति विकल्प्याद्यं निराचष्टे- अत इति अतः प्रत्यक्षगम्यत्वाद् वेदमात्वस्य च स्फुटम्
-c 10,198 nyāyasudhā: (atra) prāmāṇyaśabdenāptatvamucyate kimityākṣepe apiśabdo garhāyām svetyupalakṣaṇam dṛṣṭasya darśanayogyasyāpi bahorarthasya caśabdo viśeṣaṇasamuccaye devoktītyatīndriyāntarasyāpyupalakṣaṇam svoktaṃ sarvaṃ pratyakṣasaṃvādena lokānubhavaṃ lokāśvāsaṃ prāpayan yaḥ svajīvanaviruddhoktitvādiviśeṣaṇo lokāyatācāryo yaścātīndriyadevoktiśrotṛtvādiviśeṣaṇo yogī tayorapi puruṣayoḥ prāmāṇye saṃśayaḥ syātkiṃ, na syādeva kintvādyasyāprāmāṇyameva dvitīyasya prāmāṇyameva niścīyata iti yojanā 10,199 evaṃ nimittābhāvenāsambhāvitātīndriyajñānasya kāmukatvādinā sambhāvitavipralambhasya lokāyatācāryasya yogardhisampadā sambhāvitasārvajñāvāptasamastaiśvaryavattvādinātyantāsambhāvitavañcakatvātpratyakṣasaṃvādivacaso yoginaḥ prati, pratipakṣatvāsambhave (na) tadvacanāvagatena tatpratyakṣeṇa mokṣaḥ siddhayatītyuktam idānīṃ vedenāpi taṃ siṣādhayiṣustatprāmāṇye vipratipannaṃ prati kiṃ saṃvādarahitatvādvedasyāprāmāṇyamucyate uta vākyatvādunmattavākyavat athavonmattavākyādaniścitaviśeṣatvādatha(vā) bādhitatvaditi vikalpyādye 'pi kiṃ sarvasya saṃvādo nāsti utaikadeśasyeti vikalpyādyaṃ nirācaṣṭe- ata iti ataḥ pratyakṣagamyatvād vedamātvasya ca sphuṭam
3.3.126ab
न्यायसुधा: वैदिकानुष्ठानवतां तत्फलसिद्धेर्दृष्टत्वादित्यर्थः प्रत्यक्षगम्यत्वात् प्रत्यक्षसंवादेन सिद्धत्वात् प्रमाणसमुच्चये चशब्दः वेदेन च मोक्षसिद्धिरिति अनेन सर्वस्यापि वेदस्य प्रमाणान्तरसंवादो नास्तीत्येतदसिद्धम् ऐश्वर्यादिसाधनतया योगादिकमुपदिशतो वेदभागस्य संवाददर्शनादित्युक्तं भवति मोक्षप्रतिपादकानि च वेदवाक्यानि तत्र तत्रोदाहृतान्येव द्रष्टव्यानि फलविसंवादो ऽपि वेदस्य दृश्यत इति चेन्न तस्य कर्तृकर्मादिवैगुण्यहेतुतायाः प्रागुक्तत्वात् तदिदमुक्तं स्फुटमिति आद्ये द्वितीयं दूषयति- यदीति यद्यागमस्य नो मात्वमक्षजस्य तथा भवेत्
nyāyasudhā: vaidikānuṣṭhānavatāṃ tatphalasiddherdṛṣṭatvādityarthaḥ pratyakṣagamyatvāt pratyakṣasaṃvādena siddhatvāt pramāṇasamuccaye caśabdaḥ vedena ca mokṣasiddhiriti anena sarvasyāpi vedasya pramāṇāntarasaṃvādo nāstītyetadasiddham aiśvaryādisādhanatayā yogādikamupadiśato vedabhāgasya saṃvādadarśanādityuktaṃ bhavati mokṣapratipādakāni ca vedavākyāni tatra tatrodāhṛtānyeva draṣṭavyāni phalavisaṃvādo 'pi vedasya dṛśyata iti cenna tasya kartṛkarmādivaiguṇyahetutāyāḥ prāguktatvāt tadidamuktaṃ sphuṭamiti ādye dvitīyaṃ dūṣayati- yadīti yadyāgamasya no mātvamakṣajasya tathā bhavet
3.3.126cd
न्यायसुधा: यदि भागविशेषस्य संवादाभावेन कृत्स्नस्यापि आगमस्य नो मानत्वम् अप्रमाणत्वमित्युच्यते तर्हि अक्षजस्य प्रत्यक्षमात्रस्य तथा अप्रमाणत्वं भवेत् अस्थात्सुखादिविषयस्य प्रत्यक्षस्य संवादाभावात् यदि च संवादरहितस्यैव वेदभागस्य नो मानत्वमित्युच्यते तदास्मत्सुखादिविषयस्य प्रत्यक्षस्याप्रामाण्यं भवेदेवेति यद्यपि योगिप्रत्यक्षसंवा(दो ऽस्ति तथा)दः प्रागुक्तस्तथापि तदितरप्रमाणापेक्षयेदमुदितं वेदितव्यम् स्यादेतत् प्रत्यक्षं स्वत एव प्रमाणं तत्र किं संवादेनेत्यत आह- यद्यक्षजस्येति 10,200 यद्यक्षजस्य मात्वं स्यादागमस्य कथं न तत्
nyāyasudhā: yadi bhāgaviśeṣasya saṃvādābhāvena kṛtsnasyāpi āgamasya no mānatvam apramāṇatvamityucyate tarhi akṣajasya pratyakṣamātrasya tathā apramāṇatvaṃ bhavet asthātsukhādiviṣayasya pratyakṣasya saṃvādābhāvāt yadi ca saṃvādarahitasyaiva vedabhāgasya no mānatvamityucyate tadāsmatsukhādiviṣayasya pratyakṣasyāprāmāṇyaṃ bhavedeveti yadyapi yogipratyakṣasaṃvā(do 'sti tathā)daḥ prāguktastathāpi taditarapramāṇāpekṣayedamuditaṃ veditavyam syādetat pratyakṣaṃ svata eva pramāṇaṃ tatra kiṃ saṃvādenetyata āha- yadyakṣajasyeti 10,200 yadyakṣajasya mātvaṃ syādāgamasya kathaṃ na tat
3.3.126ef
न्यायसुधा: यदि संवादेन विनाक्षजस्य स्वत एव प्रमाणत्वं स्यात्तर्हि आगमस्य तत् स्वत एव प्रामाण्यं कथं न भवेत्- अविशेषाद्भवेदेव 10,201 द्वितीयं निराकरोति- यद्यागमस्येति यदि वाक्यत्वमात्रेणोन्मत्तवाक्यवदागमस्य न मानत्वमित्युच्यते तर्ह्यक्षजत्वेन शुक्तिरजतादिविषयाक्षजवत्स्तत्स्तम्भाद्यक्षजस्याप्यप्रामाण्यं स्यादविशेषात् निर्देषत्वात्स्तम्भादिविषयमक्षजं प्रमाणमित्यत आह- यद्यक्षजस्येति यदि निर्देषत्वात्स्तम्भादिविषयस्याक्षजस्य प्रमाणत्वं स्यात्तर्ह्यागमस्यापि तत एव कथं न भवेत् न ह्यपौरुषेयस्य सदोषता सम्भवति वेद इत्युपक्रमात्तथैव वक्तव्ये यदागमस्येति वदति तदनेनैव न्यायेन पौरुषेयागमस्यापि प्रामाण्यं साधनीयमिति सूचयितुम् 10,202 तृतीयं निराकरोति- लोकेति लोकवाक्याद् विशेषश्चाव्यभिचारेण सिद्धयति
nyāyasudhā: yadi saṃvādena vinākṣajasya svata eva pramāṇatvaṃ syāttarhi āgamasya tat svata eva prāmāṇyaṃ kathaṃ na bhavet- aviśeṣādbhavedeva 10,201 dvitīyaṃ nirākaroti- yadyāgamasyeti yadi vākyatvamātreṇonmattavākyavadāgamasya na mānatvamityucyate tarhyakṣajatvena śuktirajatādiviṣayākṣajavatstatstambhādyakṣajasyāpyaprāmāṇyaṃ syādaviśeṣāt nirdeṣatvātstambhādiviṣayamakṣajaṃ pramāṇamityata āha- yadyakṣajasyeti yadi nirdeṣatvātstambhādiviṣayasyākṣajasya pramāṇatvaṃ syāttarhyāgamasyāpi tata eva kathaṃ na bhavet na hyapauruṣeyasya sadoṣatā sambhavati veda ityupakramāttathaiva vaktavye yadāgamasyeti vadati tadanenaiva nyāyena pauruṣeyāgamasyāpi prāmāṇyaṃ sādhanīyamiti sūcayitum 10,202 tṛtīyaṃ nirākaroti- loketi lokavākyād viśeṣaścāvyabhicāreṇa siddhayati
Adhyāya 3 (cont. 19)
3.3.127ab
न्यायसुधा: उन्मत्तादिवाक्यात् विशेषो वेदस्य अव्यभिचारेण बाधराहित्येन नहि वैदिको ऽर्थः प्रत्यक्षसिद्धो येन तत्तत्र बाधकतयावकाशं लभेत एतेन चतुर्थो ऽपि निरस्तः तदेवं प्रत्यक्षागमाभ्यां मोक्षं साधयतेहामुत्र फलभोगवैराग्यवतां योगिनां प्रवृत्तिः सफला प्रेक्षावत्प्रवृत्तित्वात्सम्मतवदित्यनुमानमपि सूचितम् अनुमानप्रामाण्यं च प्रागेव समर्थितम् 10,203 अपरे पुरननुमिमते दुःखसन्ततिरत्यन्तमुच्छिद्यते सन्ततित्वाद्दीपज्वालासन्ततिवदिति तदसत् सकलजीवगतदुःखसन्ततिपक्षीकारेंऽशे बाधितत्वात् नित्यसंसारिणां केषाञ्चित्सत्त्वस्य तैरप्यङ्गीकृतत्वात्समर्थयिष्यमाणत्वाच्च तद्वयतिरिक्तजीवगतदुःखसन्ततिपक्षीकारे तु तत्रैव व्यभिचारात् पार्थिवपरमाणुरूपादिसन्ताने व्यभिचाराच्च सर्वमुक्तिपक्षे फलमूलयोरभावेन सो ऽप्यत्यन्तमुच्छिद्यत एवेति चेन्न सर्वमुक्तिपक्षस्यैव निराकरिष्यमाणत्वात् कालक्षणसन्ताने व्यभिचाराच्च किञ्च दुःखसन्ततिशब्देन दुःखान्येवोच्यन्ते उत तद्धर्मः कश्चित् आद्ये सिद्धसाधनता मोक्षमनङ्गीकुर्वतापि दुःखानां विनाशिताभ्युपगमात् अत एवात्यन्तमित्युक्तमिति चेत् को ऽस्यार्थः किं सर्वाण्यपि दुःखान्युच्छिद्यन्त इति उत निःशेषतयोच्छिद्यन्त इति अथवा तत्र दुःखान्तरानुत्पादेनेति न प्रथमः सिद्धसाधनतानिस्तारात् सर्वेषामपि दुःखानां परेणानित्यतायाः स्वीकृतत्वात् अत एव न द्वितीयः न हि दुःखं सावयवद्रव्यम् येन सशेषमुच्छिद्यत इति शङ्कयेत न तृतीयः दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् नहि दीपज्वालासन्ततिरेवमुच्छिद्यते तत्रैव पुनर्ज्वालान्तरोदयसम्भवात् न द्वितीयः दुःखधर्मो हि जातिर्वा तदन्यो वा आद्ये ऽपसिद्धान्तः जातेर्नित्यत्वाङ्गीकारात् न द्वितीयः आश्रयासिद्धेः गुणेषु जातिव्यतिरिक्तधर्मानङ्गीकारात् अङ्गीकारे ऽप्यर्थान्तरता स्यात् नहि दुःखधर्मस्य कस्यचिद्विनाशसिद्धौ मोक्षसिद्धिरिति 10,206 आत्मा कदाचिद्ध्वस्ताशेषविशेषगुणो विभुत्वे सति कार्यविशेषगुणवत्त्वात् महाप्रलयावस्थायामाकाशवदिति चासत् सर्वात्मपक्षीकारे परमेश्वरात्मनि बाधात् असिद्धेश्च जीवात्मपक्षीकारे ऽपि संसार्येकस्वभावानां जीवानां स्वयमेवोररीकृतत्वेन तत्र बाधात् तदतिरिक्तजीवपक्षीकारे तत्रैवानैकान्त्यात् जीवात्मनां विभुत्वाभावेनासिद्धेश्च आत्मत्वं कदाचिद्ध्वस्ताशेषविशेषगुणद्रव्यनिष्ठमिति प्रतिज्ञार्थ इति चेन्न तथा सति हेतोरसिद्धिप्रसङ्गात् जातित्वं हेतुरिति चेन्न पूर्वानुमानदोषापरिहारात् घटत्वादावनैकान्तिकत्वाच्च अशेषविशेषगुणशून्यद्रव्यनिष्ठमिति प्रतिज्ञार्थ इति चेन्न सगुणानामेव द्रव्याणामुत्पादस्य समर्थितत्वात् विभुकार्यविशेषगुणवद्वृत्तिजातित्वस्य हेतुत्वान्न को ऽपि दोष इति चेन्न कार्यविशेषगुणवत्पदस्य वैयर्थ्यात् तत्त्यागे ऽप्यर्थान्तरत्वात् अशेषविशेषगुणध्वंसो न मोक्ष इति वक्ष्यमाणत्वात् 10,212 एतेन देवदत्तो देवदत्ताधर्मसमानकालीनदेवदत्तगतत्वानधिकरणदुःखध्वंसाधिकरणं दुःखित्वाद्यज्ञदत्तवदिति विशिष्यव्यतिरेक्यनुमानमपि निरस्तम् अर्थान्तरतापरिहारादित्यास्तां प्रपञ्चः 10,213 इदानीं जैनोक्तमोक्षसाधनं दूषयितुमनुवदति- अस्तीति अस्ति मोक्षो ऽपि धर्मेण यथार्थज्ञानतो ऽपि च
nyāyasudhā: unmattādivākyāt viśeṣo vedasya avyabhicāreṇa bādharāhityena nahi vaidiko 'rthaḥ pratyakṣasiddho yena tattatra bādhakatayāvakāśaṃ labheta etena caturtho 'pi nirastaḥ tadevaṃ pratyakṣāgamābhyāṃ mokṣaṃ sādhayatehāmutra phalabhogavairāgyavatāṃ yogināṃ pravṛttiḥ saphalā prekṣāvatpravṛttitvātsammatavadityanumānamapi sūcitam anumānaprāmāṇyaṃ ca prāgeva samarthitam 10,203 apare purananumimate duḥkhasantatiratyantamucchidyate santatitvāddīpajvālāsantativaditi tadasat sakalajīvagataduḥkhasantatipakṣīkāreṃ'śe bādhitatvāt nityasaṃsāriṇāṃ keṣāñcitsattvasya tairapyaṅgīkṛtatvātsamarthayiṣyamāṇatvācca tadvayatiriktajīvagataduḥkhasantatipakṣīkāre tu tatraiva vyabhicārāt pārthivaparamāṇurūpādisantāne vyabhicārācca sarvamuktipakṣe phalamūlayorabhāvena so 'pyatyantamucchidyata eveti cenna sarvamuktipakṣasyaiva nirākariṣyamāṇatvāt kālakṣaṇasantāne vyabhicārācca kiñca duḥkhasantatiśabdena duḥkhānyevocyante uta taddharmaḥ kaścit ādye siddhasādhanatā mokṣamanaṅgīkurvatāpi duḥkhānāṃ vināśitābhyupagamāt ata evātyantamityuktamiti cet ko 'syārthaḥ kiṃ sarvāṇyapi duḥkhānyucchidyanta iti uta niḥśeṣatayocchidyanta iti athavā tatra duḥkhāntarānutpādeneti na prathamaḥ siddhasādhanatānistārāt sarveṣāmapi duḥkhānāṃ pareṇānityatāyāḥ svīkṛtatvāt ata eva na dvitīyaḥ na hi duḥkhaṃ sāvayavadravyam yena saśeṣamucchidyata iti śaṅkayeta na tṛtīyaḥ dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvāt nahi dīpajvālāsantatirevamucchidyate tatraiva punarjvālāntarodayasambhavāt na dvitīyaḥ duḥkhadharmo hi jātirvā tadanyo vā ādye 'pasiddhāntaḥ jāternityatvāṅgīkārāt na dvitīyaḥ āśrayāsiddheḥ guṇeṣu jātivyatiriktadharmānaṅgīkārāt aṅgīkāre 'pyarthāntaratā syāt nahi duḥkhadharmasya kasyacidvināśasiddhau mokṣasiddhiriti 10,206 ātmā kadāciddhvastāśeṣaviśeṣaguṇo vibhutve sati kāryaviśeṣaguṇavattvāt mahāpralayāvasthāyāmākāśavaditi cāsat sarvātmapakṣīkāre parameśvarātmani bādhāt asiddheśca jīvātmapakṣīkāre 'pi saṃsāryekasvabhāvānāṃ jīvānāṃ svayamevorarīkṛtatvena tatra bādhāt tadatiriktajīvapakṣīkāre tatraivānaikāntyāt jīvātmanāṃ vibhutvābhāvenāsiddheśca ātmatvaṃ kadāciddhvastāśeṣaviśeṣaguṇadravyaniṣṭhamiti pratijñārtha iti cenna tathā sati hetorasiddhiprasaṅgāt jātitvaṃ heturiti cenna pūrvānumānadoṣāparihārāt ghaṭatvādāvanaikāntikatvācca aśeṣaviśeṣaguṇaśūnyadravyaniṣṭhamiti pratijñārtha iti cenna saguṇānāmeva dravyāṇāmutpādasya samarthitatvāt vibhukāryaviśeṣaguṇavadvṛttijātitvasya hetutvānna ko 'pi doṣa iti cenna kāryaviśeṣaguṇavatpadasya vaiyarthyāt tattyāge 'pyarthāntaratvāt aśeṣaviśeṣaguṇadhvaṃso na mokṣa iti vakṣyamāṇatvāt 10,212 etena devadatto devadattādharmasamānakālīnadevadattagatatvānadhikaraṇaduḥkhadhvaṃsādhikaraṇaṃ duḥkhitvādyajñadattavaditi viśiṣyavyatirekyanumānamapi nirastam arthāntaratāparihārādityāstāṃ prapañcaḥ 10,213 idānīṃ jainoktamokṣasādhanaṃ dūṣayitumanuvadati- astīti asti mokṣo 'pi dharmeṇa yathārthajñānato 'pi ca
3.3.127cd
10,214 न्यायसुधा: यदिदं मोक्षास्तित्वं समर्थितं तत्साध्विति जैनाः प्राहुरिति सम्बन्धः अङ्गीकृतश्चेन्मोक्षसद्भावस्तदा तत्साधनमपि किञ्चिदङ्गीकायर्मेव तथाच का विप्रतिपत्तिरित्याशयवान्पृच्छति- अपीति किं तर्हीत्यर्थः उत्तरमाह- धर्मेणेति लभ्यत इत्याहुः अपिचावितरेतरसमुच्चये यद्यपि मोक्षं तत्साधनं चाभ्युपयन्ति जैनास्तथापि तद्विशेषे विप्रतिपद्यन्ते यतः सम्यग्ज्ञानसम्यक्चारित्र्यसमुच्चयसाध्यं मोक्षमाहुरित्याशयः सम्यग्दर्शनं यद्यपरोक्षज्ञानं तदा यथार्थग्रहणेनैव गृहीतम् यदि च स्वसमयपरिपालनं तदा धर्मग्रहणेनेति पृथग्ग्रहणं व्यर्थमिति सूचयितुं द्वयोरेव ग्रहणम् धर्मज्ञानसमुच्चयसाध्यत्वं मोक्षस्य कथञ्चिदस्माभिरप्यङ्गीक्रियते अतो विप्रतिपत्त्यनन्तरं दर्शयति- प्रामाण्यमिति प्रामाण्यमनुमायाश्च जिनस्याप्तत्वसाधने
10,214 nyāyasudhā: yadidaṃ mokṣāstitvaṃ samarthitaṃ tatsādhviti jaināḥ prāhuriti sambandhaḥ aṅgīkṛtaścenmokṣasadbhāvastadā tatsādhanamapi kiñcidaṅgīkāyarmeva tathāca kā vipratipattirityāśayavānpṛcchati- apīti kiṃ tarhītyarthaḥ uttaramāha- dharmeṇeti labhyata ityāhuḥ apicāvitaretarasamuccaye yadyapi mokṣaṃ tatsādhanaṃ cābhyupayanti jaināstathāpi tadviśeṣe vipratipadyante yataḥ samyagjñānasamyakcāritryasamuccayasādhyaṃ mokṣamāhurityāśayaḥ samyagdarśanaṃ yadyaparokṣajñānaṃ tadā yathārthagrahaṇenaiva gṛhītam yadi ca svasamayaparipālanaṃ tadā dharmagrahaṇeneti pṛthaggrahaṇaṃ vyarthamiti sūcayituṃ dvayoreva grahaṇam dharmajñānasamuccayasādhyatvaṃ mokṣasya kathañcidasmābhirapyaṅgīkriyate ato vipratipattyanantaraṃ darśayati- prāmāṇyamiti prāmāṇyamanumāyāśca jinasyāptatvasādhane
3.3.128ab
तद्वाक्याद् धर्मसज्ज्ञानविज्ञप्तिर्भवतीति च
tadvākyād dharmasajjñānavijñaptirbhavatīti ca
3.3.128cd
न्यायसुधा: जिन आप्तो ऽस्स्वलितवाक्यत्वादित्याद्यनुमायाः चशब्दाज्जिनदर्शिनां वाक्यस्य च तद्वाक्यात् जिनवाक्यात् इति च जैनाः प्राहुः अनुमा(ना)द्यवगताप्तभावजिनवाक्यान्मोक्षसाधनसिद्धिमाहुः नतु स्वतः प्रमाणाद्वेदादित्याशयः मोक्षसाधनविषयां विप्रतिपत्तिं दर्शयितुमुपक्रम्य प्रमाणविप्रतिपत्तिप्रदर्शनमसङ्गतमिति चेन्न साधनज्ञापकस्यापि साधनत्वात् धर्मज्ञानस्वरूपे ऽपि विप्रतिपत्तिं दर्शयति- धर्म इति धर्मो ऽहिंसापरो नान्यो ज्ञानं पुद्गलदर्शनम्
nyāyasudhā: jina āpto 'ssvalitavākyatvādityādyanumāyāḥ caśabdājjinadarśināṃ vākyasya ca tadvākyāt jinavākyāt iti ca jaināḥ prāhuḥ anumā(nā)dyavagatāptabhāvajinavākyānmokṣasādhanasiddhimāhuḥ natu svataḥ pramāṇādvedādityāśayaḥ mokṣasādhanaviṣayāṃ vipratipattiṃ darśayitumupakramya pramāṇavipratipattipradarśanamasaṅgatamiti cenna sādhanajñāpakasyāpi sādhanatvāt dharmajñānasvarūpe 'pi vipratipattiṃ darśayati- dharma iti dharmo 'hiṃsāparo nānyo jñānaṃ pudgaladarśanam
3.3.129a
इति जैनाः
iti jaināḥ
3.3.129ab
न्यायसुधा: अहिंसा परा प्रधानभूता यस्मिन्स तथोक्तः एतदस्माकमपि सम्मतमित्यत उक्तमन्यो हिंसासहितो यज्ञादिर्न धर्म इति आत्मविविक्तत्वादिरूपेण पुद्गलस्य देहस्य दर्शनम् यद्वा पुद्गलस्यात्मनो देहादिविविक्ततया दर्शनम् अत्रापि नान्यद्यत्सिद्धान्तिना विवक्षितमित्यनुवर्तते 10,217 दूषयति- कथमिति ... कथं तत् स्यात् प्रमाणमनुमानतः
nyāyasudhā: ahiṃsā parā pradhānabhūtā yasminsa tathoktaḥ etadasmākamapi sammatamityata uktamanyo hiṃsāsahito yajñādirna dharma iti ātmaviviktatvādirūpeṇa pudgalasya dehasya darśanam yadvā pudgalasyātmano dehādiviviktatayā darśanam atrāpi nānyadyatsiddhāntinā vivakṣitamityanuvartate 10,217 dūṣayati- kathamiti ... kathaṃ tat syāt pramāṇamanumānataḥ
3.3.129c
न्यायसुधा: तज्जिनवाक्यमनुमानेन प्रमाणमिति प्रतिपत्तव्यं कथं स्यात् अनुमानेन वाक्येन च जिनस्याप्तत्वमवधार्याप्तवाक्यत्वानुमानेन मोक्षसाधनं धर्मं ज्ञानं च प्रतिपादयतो जिनवाक्यस्य प्रामाण्यावधारणं यदुक्तं तन्नोपपद्यत इत्यर्थः कुतो नोपपद्यत इत्यतो हेतुं वक्तुमुपोद्घातत्वेन प्रत्यक्षानुमानागमस्वरूपं क्रमेण तावदाह- विषयानिति विषयान् प्रति स्थितं ह्यक्षं प्रत्यक्षमिति गीयते प्रत्यक्षशब्दानुसारादनुमेति प्रकीतिर्ता
nyāyasudhā: tajjinavākyamanumānena pramāṇamiti pratipattavyaṃ kathaṃ syāt anumānena vākyena ca jinasyāptatvamavadhāryāptavākyatvānumānena mokṣasādhanaṃ dharmaṃ jñānaṃ ca pratipādayato jinavākyasya prāmāṇyāvadhāraṇaṃ yaduktaṃ tannopapadyata ityarthaḥ kuto nopapadyata ityato hetuṃ vaktumupodghātatvena pratyakṣānumānāgamasvarūpaṃ krameṇa tāvadāha- viṣayāniti viṣayān prati sthitaṃ hyakṣaṃ pratyakṣamiti gīyate pratyakṣaśabdānusārādanumeti prakītirtā
3.3.130
-f आ समन्ताद् गमयति धर्माधर्मौ परं पदम् यच्चाप्यतीन्द्रियं त्वन्यत् तेनासावागमः स्मृतः
-f ā samantād gamayati dharmādharmau paraṃ padam yaccāpyatīndriyaṃ tvanyat tenāsāvāgamaḥ smṛtaḥ
3.3.131ab
न्यायसुधा: विषयान्निर्देषान्प्रति स्थितं तैः सन्निकृष्टमक्षमदुष्यमिन्द्रियम् जातावेकवचनम् यस्येन्द्रियस्य यो विषयो ऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामवगतस्तेनादोषेण सन्निकृष्टमदुष्यं तत्प्रत्यक्षमित्यर्थः अनेन प्रादिसमासो ऽयं नाव्ययीभाव इति सूचितम् तथा सति प्रत्यक्षस्येति षष्ठी न श्रूयेत यद्यपि प्रतिस्थितमक्षं प्रत्यक्षम् तथापि योग्यतया विषयाणां सम्बन्ध इति हिशब्देनाचष्टे 10,218 प्रत्यक्षशब्दानुसारात् प्रत्यक्षागमानुसारेणैव मानत्वम् अनुसरणं च तद्गृहीतधर्म्यादिमत्त्वं तदबाधिताप्रतिबद्धविषयत्वं च प्रकीर्तितानुमेति शेषः यानुमा प्रसिद्धा सास्मान्निमित्तादनुमेति प्रकीतिर्ता यद्यप्यनुसृता मानुमा तथापि सामर्थ्यात्प्रत्यक्षादिसम्बन्धः अनुमानमूलानुमाप्यन्ततः प्रत्यक्षादिमूलैवेत्युक्तं प्राक् आ इत्यनुवादेन समन्तादिति व्याख्यानम् सम्यक् चेत्यपि ग्राह्यम् गमयति ज्ञापयति करणे कर्तृत्वोपचारः ग्रहवृदृनिश्चिगमश्चेत्यकर्तरि कारके भावे वा अपो विधानात् अनुप्रमाणविषयं चेदं व्याख्यानं ज्ञातव्यम् यच्च धर्मादिभ्यो ऽन्यदतीन्द्रियमपिशब्दादननुमितं च तुशब्दो ऽवधारणे तेनैवेति सम्बद्धयते यद्यप्या सम्यक् समन्तात्सर्वं गम्यते अनेनेत्यागमः तथापि प्रत्यक्षानुमानागते ऽर्थे तस्य वैयर्थ्यादतीन्द्रियमपीत्युक्तम् तस्य विवरणं धर्मेत्यादि य आगमः प्रसिद्धो ऽसौ जोस्हि-24 10,225 निर्वचनमात्रमेवैतत्प्रत्यक्षादिशब्दानाम् नच निर्वचनलभ्यो ऽर्थो ऽतिव्याप्तिपरिहारेणावश्यम्भावीत्यस्ति नियमः व्याघ्रपर्ण्यादिष्वभावादिति न मन्तव्यमित्याशयवानाह- एतेनेति 10,226 एतेन कारेणेनैव तत्तन्मानत्वमिष्यते
nyāyasudhā: viṣayānnirdeṣānprati sthitaṃ taiḥ sannikṛṣṭamakṣamaduṣyamindriyam jātāvekavacanam yasyendriyasya yo viṣayo 'nvayavyatirekābhyāmavagatastenādoṣeṇa sannikṛṣṭamaduṣyaṃ tatpratyakṣamityarthaḥ anena prādisamāso 'yaṃ nāvyayībhāva iti sūcitam tathā sati pratyakṣasyeti ṣaṣṭhī na śrūyeta yadyapi pratisthitamakṣaṃ pratyakṣam tathāpi yogyatayā viṣayāṇāṃ sambandha iti hiśabdenācaṣṭe 10,218 pratyakṣaśabdānusārāt pratyakṣāgamānusāreṇaiva mānatvam anusaraṇaṃ ca tadgṛhītadharmyādimattvaṃ tadabādhitāpratibaddhaviṣayatvaṃ ca prakīrtitānumeti śeṣaḥ yānumā prasiddhā sāsmānnimittādanumeti prakītirtā yadyapyanusṛtā mānumā tathāpi sāmarthyātpratyakṣādisambandhaḥ anumānamūlānumāpyantataḥ pratyakṣādimūlaivetyuktaṃ prāk ā ityanuvādena samantāditi vyākhyānam samyak cetyapi grāhyam gamayati jñāpayati karaṇe kartṛtvopacāraḥ grahavṛdṛniścigamaścetyakartari kārake bhāve vā apo vidhānāt anupramāṇaviṣayaṃ cedaṃ vyākhyānaṃ jñātavyam yacca dharmādibhyo 'nyadatīndriyamapiśabdādananumitaṃ ca tuśabdo 'vadhāraṇe tenaiveti sambaddhayate yadyapyā samyak samantātsarvaṃ gamyate anenetyāgamaḥ tathāpi pratyakṣānumānāgate 'rthe tasya vaiyarthyādatīndriyamapītyuktam tasya vivaraṇaṃ dharmetyādi ya āgamaḥ prasiddho 'sau joshi-24 10,225 nirvacanamātramevaitatpratyakṣādiśabdānām naca nirvacanalabhyo 'rtho 'tivyāptiparihāreṇāvaśyambhāvītyasti niyamaḥ vyāghraparṇyādiṣvabhāvāditi na mantavyamityāśayavānāha- eteneti 10,226 etena kāreṇenaiva tattanmānatvamiṣyate
3.3.131c
न्यायसुधा: तत्तन्मानत्वं प्रत्यक्षादीनां प्रत्यक्षादित्वं प्रत्यक्षादिशब्दवाच्यत्वमिष्यते प्रामाणिकैः प्रत्यक्षादिषु प्रत्यक्षादिशब्दप्रवृत्तौ निमित्तमेवैतत् नतु निर्वचनमात्रलभ्यो ऽर्थ इत्यर्थः कुत इत्यत आह- स्वरूपं हीति स्वरूपं हि तदेतेषाम्
nyāyasudhā: tattanmānatvaṃ pratyakṣādīnāṃ pratyakṣāditvaṃ pratyakṣādiśabdavācyatvamiṣyate prāmāṇikaiḥ pratyakṣādiṣu pratyakṣādiśabdapravṛttau nimittamevaitat natu nirvacanamātralabhyo 'rtha ityarthaḥ kuta ityata āha- svarūpaṃ hīti svarūpaṃ hi tadeteṣām
3.3.131d
न्यायसुधा: तत् निर्देषविषयसन्निकृष्टनिर्देषेन्द्रियत्वादिकम् एतेषां प्रत्यक्षादीनां स्वरूपं लक्षणं हि इत्यर्थः लक्षणं हि शब्दप्रवृत्तिनिमित्तं भवति एतदपि कुत इत्यत आह- अन्यथेति ... अन्यथासिद्धिमानतः
nyāyasudhā: tat nirdeṣaviṣayasannikṛṣṭanirdeṣendriyatvādikam eteṣāṃ pratyakṣādīnāṃ svarūpaṃ lakṣaṇaṃ hi ityarthaḥ lakṣaṇaṃ hi śabdapravṛttinimittaṃ bhavati etadapi kuta ityata āha- anyatheti ... anyathāsiddhimānataḥ
3.3.132ab
न्यायसुधा: अन्यथासिद्धिश्च तन्मानं च प्रकारान्तरेण प्रत्यक्षादिलक्षणानां निरूपयितुमशक्यत्वादित्यर्थः तथाचोक्तम् 10,227 ततः किं यद्येवं प्रत्यक्षादिस्वरूपमित्यत आह- अत इति अतो ऽनुमा कथं धर्मं पुद्गलं चापि दर्शयेत्
nyāyasudhā: anyathāsiddhiśca tanmānaṃ ca prakārāntareṇa pratyakṣādilakṣaṇānāṃ nirūpayitumaśakyatvādityarthaḥ tathācoktam 10,227 tataḥ kiṃ yadyevaṃ pratyakṣādisvarūpamityata āha- ata iti ato 'numā kathaṃ dharmaṃ pudgalaṃ cāpi darśayet
3.3.132cd
न्यायसुधा: अनुमेत्यनुमानावगतप्रामाण्यं जिनवाक्यमुच्यते चापिशब्दावितरेतरसमुच्चये दर्शयेत् प्रतिपादयेत् इदमुक्तं भवति जिनवाक्याद्धर्मादिसिद्धिरिति वदता किं प्रमाणमुक्तं भवति आगम इति चेन्न सम्यक् प्रत्यक्षाद्यन(वग)धिगतार्थप्रतिपादकस्यैवागमत्वात् जिनवाक्यस्य च तदसिद्धेः जिनो हि प्रमाणेनार्थमुपलभ्य वाक्यं प्रणीतवानन्यथा वा द्वितीये पौरुषेयस्य निर्मूलस्योन्मत्तवाक्यवत्सम्यक्त्वं दुर्लभम् आद्ये प्रत्यक्षेणानुमानेन वावगतौ तदनधिगतार्थार्(थता)ऽसम्भवः वाक्यान्तरेण चेदन्धपरम्परापत्त्या पुनरसम्यक्त्वमेव 10,229 एतेन विमतं प्रमाणमाप्तवाक्यत्वात्, जिन आप्तो ऽस्स्खलितवाक्यत्वादित्यनुमानं जिनदर्शिनां वाक्यं च प्रत्युक्तम् तथा हि आप्तत्वविषयं वाक्यं तावन्निर्मूलं चेदसम्यगेव वाक्यान्तरमूलत्वे ऽपि तथा नच प्रत्यक्षं मूलम् विषयान्प्रति स्थितस्याक्षस्य प्रत्यक्षत्वात् नचाप्तत्वरूपापरचित्तवृत्तिरपरोक्षविषयतामश्नुते अतो ऽस्स्खलितवाक्त्वाद्यनुमानमूलमित्येव वक्तव्यम् नचैतदनुमानम् प्रत्यक्षाद्यनुसरणेनार्थगमकस्यानुमानत्वात् नचैतत्प्रकृते अस्ति आप्तवाक्यत्वादित्यस्य हि यथाश्रुतार्थत्वे क्वचिदाप्तस्य विप्रलम्भकस्याज्ञस्य वाक्ये व्यभिचारः आप्तिमूलवाक्यत्वादित्यभिप्राये विशेषणासिद्धिः तत्त्वज्ञानादिलक्षणा खलु आप्तिः तत्र धर्मादिविषयं तत्त्वज्ञानं तावन्न जिनस्य प्रत्यक्षजन्यम् विषयान्प्रति स्थितस्य अक्षस्य प्रत्यक्षत्वात् धर्मादेश्चाक्षाविषयत्वात् तथात्वे वान्येषामपि तदधिगतिप्राप्तेः अत एव नानुमानजन्यम् वाक्यान्तराभ्युपगमे त्वन्धपरम्परैव एवमविप्रलिप्सापि दुरधिगमा अत एवाप्तत्वसाधकमनुमानं कालात्ययापदिष्यम् आप्तेरुक्तविधया बाधितत्वात् अन्येषामप्रत्यक्षे ऽर्थे ऽस्य प्रत्यक्षं प्रवर्तत इत्यतो न विरोध इति चेन्न पुरुषत्वादिना सत्प्रतिपक्षत्वात् अस्स्खलितवाक्यं च क्वचिद्वा प्रकृते वा सर्वत्र वा नाद्यः यः क्वचिदस्स्खलितवागसौ विषयविशेष आप्त इति व्याप्त्यभावात् न द्वितीयः निर्धारणोपायाभावात् फलप्राप्त्यनुमेयं खल्वेतत् अत एव न तृतीयो ऽपि यत्तु निःस्वेदत्वादिकं लिङ्गमुच्यते तत्तावत्सन्दिग्धासिद्धम् औषधादिना सम्भवदन्यथासिद्धं च नचायं मन्वादिवाक्येष्वपि प्रसङ्गः अपौरुषेयतया मूलानपेक्षवेदमूलत्वात् "यद्वै किञ्चन मनुरवदत्तद्भेषजमऽ; इत्यादिवेदेनैवाप्तत्वादिनिश्चयाच्च अतः प्रत्यक्षादीनामुक्तलक्षणत्वाज्जिनतद्दर्शितप्रत्यक्षे परोपन्यस्तानुमाने जिनादिवाक्ये च तदभावादनुमानादिसिद्धाप्तभावजिनवाक्याद्धर्मादिसिद्धिरित्यसदिति 10,231 न केवलं जिनस्यास्स्खलितवाक्त्वं निश्चायकाभावादिसिद्धम् किन्तु स्स्खलनदशर्नादपीत्याशयेनाह- स्वरूप इति 10,232 स्वरूपं पुद्गलस्योक्ता दोषा
nyāyasudhā: anumetyanumānāvagataprāmāṇyaṃ jinavākyamucyate cāpiśabdāvitaretarasamuccaye darśayet pratipādayet idamuktaṃ bhavati jinavākyāddharmādisiddhiriti vadatā kiṃ pramāṇamuktaṃ bhavati āgama iti cenna samyak pratyakṣādyana(vaga)dhigatārthapratipādakasyaivāgamatvāt jinavākyasya ca tadasiddheḥ jino hi pramāṇenārthamupalabhya vākyaṃ praṇītavānanyathā vā dvitīye pauruṣeyasya nirmūlasyonmattavākyavatsamyaktvaṃ durlabham ādye pratyakṣeṇānumānena vāvagatau tadanadhigatārthār(thatā)'sambhavaḥ vākyāntareṇa cedandhaparamparāpattyā punarasamyaktvameva 10,229 etena vimataṃ pramāṇamāptavākyatvāt, jina āpto 'sskhalitavākyatvādityanumānaṃ jinadarśināṃ vākyaṃ ca pratyuktam tathā hi āptatvaviṣayaṃ vākyaṃ tāvannirmūlaṃ cedasamyageva vākyāntaramūlatve 'pi tathā naca pratyakṣaṃ mūlam viṣayānprati sthitasyākṣasya pratyakṣatvāt nacāptatvarūpāparacittavṛttiraparokṣaviṣayatāmaśnute ato 'sskhalitavāktvādyanumānamūlamityeva vaktavyam nacaitadanumānam pratyakṣādyanusaraṇenārthagamakasyānumānatvāt nacaitatprakṛte asti āptavākyatvādityasya hi yathāśrutārthatve kvacidāptasya vipralambhakasyājñasya vākye vyabhicāraḥ āptimūlavākyatvādityabhiprāye viśeṣaṇāsiddhiḥ tattvajñānādilakṣaṇā khalu āptiḥ tatra dharmādiviṣayaṃ tattvajñānaṃ tāvanna jinasya pratyakṣajanyam viṣayānprati sthitasya akṣasya pratyakṣatvāt dharmādeścākṣāviṣayatvāt tathātve vānyeṣāmapi tadadhigatiprāpteḥ ata eva nānumānajanyam vākyāntarābhyupagame tvandhaparamparaiva evamavipralipsāpi duradhigamā ata evāptatvasādhakamanumānaṃ kālātyayāpadiṣyam āpteruktavidhayā bādhitatvāt anyeṣāmapratyakṣe 'rthe 'sya pratyakṣaṃ pravartata ityato na virodha iti cenna puruṣatvādinā satpratipakṣatvāt asskhalitavākyaṃ ca kvacidvā prakṛte vā sarvatra vā nādyaḥ yaḥ kvacidasskhalitavāgasau viṣayaviśeṣa āpta iti vyāptyabhāvāt na dvitīyaḥ nirdhāraṇopāyābhāvāt phalaprāptyanumeyaṃ khalvetat ata eva na tṛtīyo 'pi yattu niḥsvedatvādikaṃ liṅgamucyate tattāvatsandigdhāsiddham auṣadhādinā sambhavadanyathāsiddhaṃ ca nacāyaṃ manvādivākyeṣvapi prasaṅgaḥ apauruṣeyatayā mūlānapekṣavedamūlatvāt "yadvai kiñcana manuravadattadbheṣajam'; ityādivedenaivāptatvādiniścayācca ataḥ pratyakṣādīnāmuktalakṣaṇatvājjinataddarśitapratyakṣe paropanyastānumāne jinādivākye ca tadabhāvādanumānādisiddhāptabhāvajinavākyāddharmādisiddhirityasaditi 10,231 na kevalaṃ jinasyāsskhalitavāktvaṃ niścāyakābhāvādisiddham kintu sskhalanadaśarnādapītyāśayenāha- svarūpa iti 10,232 svarūpaṃ pudgalasyoktā doṣā
3.3.132de
न्यायसुधा: विषयसप्तमीयम् अपुद्गलशब्देन तञिवयुक्तन्यायेन पुद्गलाद्देहादन्यस्तत्सदृशश्चात्मोच्यते पुद्गलशब्देनैव वा उक्ताः"एवं चात्मा कात्स्नर्यमऽ; इत्यादिना अयमर्थः जिनेनात्मस्वरूपं शरीरपरिमाणं रूपवच्चोक्तम् तत्प्राग्दूषितमिति स्खलितवागसाविति यद्यपि सप्तभङ्गिनयो ऽपि तदुक्तो दूषितस्तथापि मोक्षसाधनं यत्पुद्गलदशर्नमुक्तं तत्रैव स्खलनप्रदर्शनायेयमुक्तिः ननु एतदपि पूर्ववाक्येन सिद्धम् सत्यम् प्रपञ्चार्थ उत्तरबन्ध इत्यदोषः 10,233 प्रकारान्तरेणात्मस्वरूपे जिनवचनस्खलनं दर्शयति- आनन्दमेवेति ... आनन्दमेव च न मन्यते पुद्गलं स
nyāyasudhā: viṣayasaptamīyam apudgalaśabdena tañivayuktanyāyena pudgalāddehādanyastatsadṛśaścātmocyate pudgalaśabdenaiva vā uktāḥ"evaṃ cātmā kātsnaryam'; ityādinā ayamarthaḥ jinenātmasvarūpaṃ śarīraparimāṇaṃ rūpavaccoktam tatprāgdūṣitamiti skhalitavāgasāviti yadyapi saptabhaṅginayo 'pi tadukto dūṣitastathāpi mokṣasādhanaṃ yatpudgaladaśarnamuktaṃ tatraiva skhalanapradarśanāyeyamuktiḥ nanu etadapi pūrvavākyena siddham satyam prapañcārtha uttarabandha ityadoṣaḥ 10,233 prakārāntareṇātmasvarūpe jinavacanaskhalanaṃ darśayati- ānandameveti ... ānandameva ca na manyate pudgalaṃ sa
3.3.132f
10,233f. न्यायसुधा: अत्राप्यपुद्गलपुद्गलशब्दाभ्यामात्मोच्यते तत्त्वविद आत्मानमानान्दमेवानन्देनात्यन्ताभिन्नं मन्यन्ते स जिनस्तमानन्दमेव न मन्यन्ते भिन्नत्वादिना सप्तप्रकारं ब्रवीति तत्सप्तभङ्गीनयनिरासेन पुंस्त्वादिवदित्यात्मनः सुखाद्यत्यन्ताभेदसाधनेन च निरस्तम् अतश्च स्खलितवागसाविति भावः 10,234 इतश्च तथेत्याह- दुःखेति ... दुःखाभावः सुखं त्विति
10,233f. nyāyasudhā: atrāpyapudgalapudgalaśabdābhyāmātmocyate tattvavida ātmānamānāndamevānandenātyantābhinnaṃ manyante sa jinastamānandameva na manyante bhinnatvādinā saptaprakāraṃ bravīti tatsaptabhaṅgīnayanirāsena puṃstvādivadityātmanaḥ sukhādyatyantābhedasādhanena ca nirastam ataśca skhalitavāgasāviti bhāvaḥ 10,234 itaśca tathetyāha- duḥkheti ... duḥkhābhāvaḥ sukhaṃ tviti
3.3.133ab
न्यायसुधा: तुशब्द आत्मव्यावृत्त्यर्थः इतिशब्दो हेतौ पूर्वेणैव सम्बन्धः यस्मादात्मा भावः सुखं तु दुःखाभावः नच विरुद्धस्वभावयोरत्यन्ताभेदो दृष्टः तस्मादात्मा न सुखात्यन्ताभिन्न इति जिनो ब्रूते तच्चायुक्तमित्यतः स्खलितवागसौ कुतस्तदयुक्तमित्यत आह- मात्रेति मात्राभोगातिरेकेण सुखाधिक्यस्य दर्शनात्
nyāyasudhā: tuśabda ātmavyāvṛttyarthaḥ itiśabdo hetau pūrveṇaiva sambandhaḥ yasmādātmā bhāvaḥ sukhaṃ tu duḥkhābhāvaḥ naca viruddhasvabhāvayoratyantābhedo dṛṣṭaḥ tasmādātmā na sukhātyantābhinna iti jino brūte taccāyuktamityataḥ skhalitavāgasau kutastadayuktamityata āha- mātreti mātrābhogātirekeṇa sukhādhikyasya darśanāt
3.3.133c
न्यायसुधा: मीयन्त इति मात्राः शब्दाद्या विषयाः भोगो ऽनुभवः उपलक्षणं चैतत् विषयभोगाल्पत्वेन सुखाल्पत्वदर्शनत्वादित्यपि ग्राह्यम् सुखं भावस्तारतम्योपेतत्वाद्दुःखादिवदिति प्रमाणविरुद्धत्वात्सुखस्य दुःखाभावत्ववचनमयुक्तमित्यर्थः सुखस्य तारतम्योपेतत्वसमर्थनाय दर्शनादिति साक्षी तत्र प्रमाणत्वेन दर्शितः यस्तु तत्रापि विप्रतिपन्नस्तं प्रत्यनिष्यप्रसङ्गं सूचयितुं मात्राभोगातिरेकेणेत्युक्तम् यदि सुखं निरतिशयं स्यात्तदा प्रेक्षावतां विषयभोगातिरेकोपादनं व्यर्थं स्यात् दृश्यते च तदिति 10,235 ननु न सुखं तारतम्योपेतं किन्तु दुःखं भावभूतं तारतम्योपेतं तदभावश्च सुखम् तद् यावद्यावन्निवर्तते तावत्तावत्सुखमिति प्रतीयते नच प्रतियोगरूपोपाधिनिमित्ता तारतम्योपलब्धिस्तात्त्विकं तदुपपादयितुमीष्ये विषयभोगातिरेकोपादानं च दुःखातिरेकव्यावृत्त्यर्थम् विषयभोगसाध्यत्वाद्दुःखाभावस्येत्यत आह- सुखस्येति सुखस्याभावता केन
nyāyasudhā: mīyanta iti mātrāḥ śabdādyā viṣayāḥ bhogo 'nubhavaḥ upalakṣaṇaṃ caitat viṣayabhogālpatvena sukhālpatvadarśanatvādityapi grāhyam sukhaṃ bhāvastāratamyopetatvādduḥkhādivaditi pramāṇaviruddhatvātsukhasya duḥkhābhāvatvavacanamayuktamityarthaḥ sukhasya tāratamyopetatvasamarthanāya darśanāditi sākṣī tatra pramāṇatvena darśitaḥ yastu tatrāpi vipratipannastaṃ pratyaniṣyaprasaṅgaṃ sūcayituṃ mātrābhogātirekeṇetyuktam yadi sukhaṃ niratiśayaṃ syāttadā prekṣāvatāṃ viṣayabhogātirekopādanaṃ vyarthaṃ syāt dṛśyate ca taditi 10,235 nanu na sukhaṃ tāratamyopetaṃ kintu duḥkhaṃ bhāvabhūtaṃ tāratamyopetaṃ tadabhāvaśca sukham tad yāvadyāvannivartate tāvattāvatsukhamiti pratīyate naca pratiyogarūpopādhinimittā tāratamyopalabdhistāttvikaṃ tadupapādayitumīṣye viṣayabhogātirekopādānaṃ ca duḥkhātirekavyāvṛttyartham viṣayabhogasādhyatvādduḥkhābhāvasyetyata āha- sukhasyeti sukhasyābhāvatā kena
3.3.133d
न्यायसुधा: भवेदेतत्प्रतीत्यादेरौपाधिकत्ववर्णनम् यदि सुखस्याभावता प्रमाणेन सिद्धा स्यात् सुखस्याभावता केन न केनापि प्रमाणेन सिद्धेत्यर्थः एवमेव प्रतीत्यादेरौपाधिकत्ववर्णने बाधकमाह- नचेति ... नच स्यात् किं विपर्ययः
nyāyasudhā: bhavedetatpratītyāderaupādhikatvavarṇanam yadi sukhasyābhāvatā pramāṇena siddhā syāt sukhasyābhāvatā kena na kenāpi pramāṇena siddhetyarthaḥ evameva pratītyāderaupādhikatvavarṇane bādhakamāha- naceti ... naca syāt kiṃ viparyayaḥ
3.3.134ab
10,235f. न्यायसुधा: यदि निर्निबन्धनमेव सुखतारतम्यदशर्नादेरौपाधिकत्वं कल्प्यते तदा सुखं भावरूपं दुःखं तदभावः तत्र तारतम्यदर्शनं प्रतियोगिसुखोपाधिनिमित्तम् सुखनिवृत्त्यर्थानि चाहिकण्टकादीनीति परोक्तविपयर्यश्च किन्न स्यात् स्यादेव अतो द्वयोरप्यनुपलभ्यमानविशेषत्वात्स्वाभाविकतारतम्योर्भावत्वमङ्गीकर्तव्यमिति 10,236 सुखमभावो वस्तुत्वात्सम्मताभाववदिति प्रमाणसद्भावात्कथं सुखस्याभावता केनेत्युक्तमिति चेत् किमेवंवादिनो मते कश्चिद्भावो विद्यते उत सर्वे ऽप्यभावाः आद्ये दोषमाह- यदीति यदि भावो ऽपि कश्चित् स्यात् तस्यैवाभावता कुतः
10,235f. nyāyasudhā: yadi nirnibandhanameva sukhatāratamyadaśarnāderaupādhikatvaṃ kalpyate tadā sukhaṃ bhāvarūpaṃ duḥkhaṃ tadabhāvaḥ tatra tāratamyadarśanaṃ pratiyogisukhopādhinimittam sukhanivṛttyarthāni cāhikaṇṭakādīnīti paroktavipayaryaśca kinna syāt syādeva ato dvayorapyanupalabhyamānaviśeṣatvātsvābhāvikatāratamyorbhāvatvamaṅgīkartavyamiti 10,236 sukhamabhāvo vastutvātsammatābhāvavaditi pramāṇasadbhāvātkathaṃ sukhasyābhāvatā kenetyuktamiti cet kimevaṃvādino mate kaścidbhāvo vidyate uta sarve 'pyabhāvāḥ ādye doṣamāha- yadīti yadi bhāvo 'pi kaścit syāt tasyaivābhāvatā kutaḥ
3.3.134cd
न्यायसुधा: वस्तुत्वेन सुखस्याभावतामनुमिमानस्य मते यदि कश्चित्पदार्थो भावो ऽपि स्यात् तर्हि तस्य सुखस्यैवाभावता कुतः अपि तु भावत्वेनाङ्गीकृतस्यापि पदार्थस्याभावता स्यात् अन्यथा वस्तुत्वस्य तत्र व्यभिचारापत्तेः ननु सर्वे ऽपि पदार्था अभावा भवन्त्येवति नोक्तो दोषः यद्यपि घटादीनामनादित्वाद्यापत्त्या प्राक् प्रध्वंसात्यन्ताभावत्वमनुपपन्नम् तथाप्यन्योन्याभावत्वं युज्यत एव घटे हि पटाद्यन्योन्याभावः प्रमाणसिद्धः नचान्योन्याभावो धर्मिणो ऽन्यो ऽस्ति अतो घट एव पटाद्यन्योन्याभावः एवं पटादयो ऽपीति द्वितीयं शङ्कते- यदि सर्वे ऽपीति यदि सर्वे ऽप्यभावाः स्युरन्योन्यमिति
nyāyasudhā: vastutvena sukhasyābhāvatāmanumimānasya mate yadi kaścitpadārtho bhāvo 'pi syāt tarhi tasya sukhasyaivābhāvatā kutaḥ api tu bhāvatvenāṅgīkṛtasyāpi padārthasyābhāvatā syāt anyathā vastutvasya tatra vyabhicārāpatteḥ nanu sarve 'pi padārthā abhāvā bhavantyevati nokto doṣaḥ yadyapi ghaṭādīnāmanāditvādyāpattyā prāk pradhvaṃsātyantābhāvatvamanupapannam tathāpyanyonyābhāvatvaṃ yujyata eva ghaṭe hi paṭādyanyonyābhāvaḥ pramāṇasiddhaḥ nacānyonyābhāvo dharmiṇo 'nyo 'sti ato ghaṭa eva paṭādyanyonyābhāvaḥ evaṃ paṭādayo 'pīti dvitīyaṃ śaṅkate- yadi sarve 'pīti yadi sarve 'pyabhāvāḥ syuranyonyamiti
3.3.134d
न्यायसुधा: सर्वेऽपि पदार्था अन्योन्याभावाः स्युरिति यदि मन्यस इत्यर्थः उत्तरमाह- भावतेति ... भावता
nyāyasudhā: sarve'pi padārthā anyonyābhāvāḥ syuriti yadi manyasa ityarthaḥ uttaramāha- bhāvateti ... bhāvatā
3.3.135ab
अभावाभावता यत् स्यात् किं नश्छिन्नं तदा भवेत्
abhāvābhāvatā yat syāt kiṃ naśchinnaṃ tadā bhavet
3.3.135cd
10,237 न्यायसुधा: तदैवं सर्वपदार्थानामन्योन्याभावत्वव्युत्पादनेन नो ऽस्माकं किं छिन्नं भवेत् न किमपि कथम् यतो ऽभावाभावता भावतैव स्यात् इदमुक्तं भवति सुखस्य वस्तुत्वेन साध्यमानमभावत्वं किं प्रागभावादित्रयान्यतमत्वम् अथवान्योन्याभावत्वम् उत सामान्यम् आद्ये प्रागुक्तदोषपरिहारः द्वितीयतृतीययोः सिद्धसाधनम् अस्माभिरपि सुखादीनां सर्वपदार्थानामन्योन्याभावतास्वीकारात् नच भावत्वाङ्गीकारविरोधः सुखं हि स्वान्योन्याभावदुःखा(द्य)न्योन्याभावः अभावाभावश्च भाव एव एवम्भूतं चाभावत्वं सुखस्य नात्मस्वरूपतां विरुणद्धि आत्मनो ऽपि तथात्वादिति 10,239 अभावाभावता भावतैव स्यादित्युक्तम् तदुपपादयितुं भावाभावस्वरूपं तावदाह- भावत्वमिति भावत्वं विधिरूपत्वं निषेधत्वमभावता
10,237 nyāyasudhā: tadaivaṃ sarvapadārthānāmanyonyābhāvatvavyutpādanena no 'smākaṃ kiṃ chinnaṃ bhavet na kimapi katham yato 'bhāvābhāvatā bhāvataiva syāt idamuktaṃ bhavati sukhasya vastutvena sādhyamānamabhāvatvaṃ kiṃ prāgabhāvāditrayānyatamatvam athavānyonyābhāvatvam uta sāmānyam ādye prāguktadoṣaparihāraḥ dvitīyatṛtīyayoḥ siddhasādhanam asmābhirapi sukhādīnāṃ sarvapadārthānāmanyonyābhāvatāsvīkārāt naca bhāvatvāṅgīkāravirodhaḥ sukhaṃ hi svānyonyābhāvaduḥkhā(dya)nyonyābhāvaḥ abhāvābhāvaśca bhāva eva evambhūtaṃ cābhāvatvaṃ sukhasya nātmasvarūpatāṃ viruṇaddhi ātmano 'pi tathātvāditi 10,239 abhāvābhāvatā bhāvataiva syādityuktam tadupapādayituṃ bhāvābhāvasvarūpaṃ tāvadāha- bhāvatvamiti bhāvatvaṃ vidhirūpatvaṃ niṣedhatvamabhāvatā
3.3.136ab
न्यायसुधा: भावत्वं नाम विधिरूपत्वमभावत्वं नाम निषेधत्वमिति योजना शब्दप्रवृत्तिनिमित्तनिष्कर्षार्थं भावप्रत्ययः अन्यथेन्द्रः पुरन्दर इतिवत्स्यात् ततः किमित्यत आह- निषेधस्येति निषेधस्य निषेधो ऽपि भाव एव बलाद् भवेत्
nyāyasudhā: bhāvatvaṃ nāma vidhirūpatvamabhāvatvaṃ nāma niṣedhatvamiti yojanā śabdapravṛttinimittaniṣkarṣārthaṃ bhāvapratyayaḥ anyathendraḥ purandara itivatsyāt tataḥ kimityata āha- niṣedhasyeti niṣedhasya niṣedho 'pi bhāva eva balād bhavet
3.3.136cd
न्यायसुधा: यस्मादभावो नाम निषेधस्तस्मादभावस्याभाव इति निषेधस्यापि निषेध इत्युक्तं स्यात् स च विधिरेव स्यात् दर्शनबलात् दृष्टो हि"नेयङुवङ्स्थानौऽ; इति निषेधस्यास्त्रीति निषेधो विधिः वक्ष्यते चैतत् विधिश्च भाव एवेत्युक्तम् तस्मादभावाभावता भावतैवेति युक्तम् 10,240 एवं तर्हि द्रव्यादयो भावाः प्रागभावादयो ऽभावा इत्यन्यत्रोक्तनियमो न स्यात् घटस्यापि न पट इति निषेधरूपतायाः प्रागभावस्यापि प्रमेय इति विधिरूपताया दर्शनादित्यतः प्रागुक्तं स्मारयति- प्रथमेति प्रथमप्रतिपत्तिस्तु भावभावनियामिका
nyāyasudhā: yasmādabhāvo nāma niṣedhastasmādabhāvasyābhāva iti niṣedhasyāpi niṣedha ityuktaṃ syāt sa ca vidhireva syāt darśanabalāt dṛṣṭo hi"neyaṅuvaṅsthānau'; iti niṣedhasyāstrīti niṣedho vidhiḥ vakṣyate caitat vidhiśca bhāva evetyuktam tasmādabhāvābhāvatā bhāvataiveti yuktam 10,240 evaṃ tarhi dravyādayo bhāvāḥ prāgabhāvādayo 'bhāvā ityanyatroktaniyamo na syāt ghaṭasyāpi na paṭa iti niṣedharūpatāyāḥ prāgabhāvasyāpi prameya iti vidhirūpatāyā darśanādityataḥ prāguktaṃ smārayati- prathameti prathamapratipattistu bhāvabhāvaniyāmikā
3.3.137ab
न्यायसुधा: कृतव्याख्यानमेतत् 10,241 एवं जिनस्य स्खलितवाक्त्वप्रदर्शनेन तदुक्तस्य मोक्षसाधनस्याप्रामाणिकत्वमुक्तम् युक्तिविरुद्धत्वं च दर्शयन्नात्मज्ञानस्य यन्मोक्षसाधनत्वमुक्तं तत्किं साक्षादुतात्मप्रसादद्वारेति विकल्प्याद्यं तावन्निराकरोति- नचेति न च पुद्गलविज्ञानं मोक्षदं भवति क्वचित्
nyāyasudhā: kṛtavyākhyānametat 10,241 evaṃ jinasya skhalitavāktvapradarśanena taduktasya mokṣasādhanasyāprāmāṇikatvamuktam yuktiviruddhatvaṃ ca darśayannātmajñānasya yanmokṣasādhanatvamuktaṃ tatkiṃ sākṣādutātmaprasādadvāreti vikalpyādyaṃ tāvannirākaroti- naceti na ca pudgalavijñānaṃ mokṣadaṃ bhavati kvacit
3.3.137cd
न्यायसुधा: आत्मविज्ञानं मोक्षदं न भवति अचेतनत्वात्पटवदिति शेषः अस्य व्याप्तिमुचपपादयति- क्वचिदिति नेति वर्तते मोक्षदमिति च तच्च भावप्रधानम् नहि क्वचिदप्यचेतने मोक्षदत्वं दृष्टम् येन व्याप्तिर्न स्यात् कर्मणस्तथात्वं निराकरिष्यते ज्ञानं तु चैतन्यमेव न चेतनमिति प्रसिद्धमेव 10,242 आत्मा ज्ञातः प्रसन्नो मोक्षं ददातीति द्वितीयं दूषयति- अस्वातन्त्र्यादिति अस्वातन्त्र्यात् पुद्गलस्य ज्ञातो ऽपि सुखदो न हि
nyāyasudhā: ātmavijñānaṃ mokṣadaṃ na bhavati acetanatvātpaṭavaditi śeṣaḥ asya vyāptimucapapādayati- kvaciditi neti vartate mokṣadamiti ca tacca bhāvapradhānam nahi kvacidapyacetane mokṣadatvaṃ dṛṣṭam yena vyāptirna syāt karmaṇastathātvaṃ nirākariṣyate jñānaṃ tu caitanyameva na cetanamiti prasiddhameva 10,242 ātmā jñātaḥ prasanno mokṣaṃ dadātīti dvitīyaṃ dūṣayati- asvātantryāditi asvātantryāt pudgalasya jñāto 'pi sukhado na hi
3.3.138ab
न्यायसुधा: ज्ञात आत्मापि सुखदो मोक्षदो न भवति कुतः पुद्गलस्यात्मनो ऽस्वातन्त्र्यात् हिशब्देन पटादौ व्याप्तिः स्फुटेति सूचयति अस्वातन्त्र्यं चानुपदमेव ज्ञास्यते आत्मनः सुखमात्रदानं नोपपद्यते किमुतानन्तसुखमोक्षदानमिति सूचयितुं सुखद इत्युक्तम् पक्षद्वयं हेत्वन्तरेण निराकरोति- न हीति 10,243 न हि दुःखिपरिज्ञानाद् दुःखित्वं विनिवर्तते
nyāyasudhā: jñāta ātmāpi sukhado mokṣado na bhavati kutaḥ pudgalasyātmano 'svātantryāt hiśabdena paṭādau vyāptiḥ sphuṭeti sūcayati asvātantryaṃ cānupadameva jñāsyate ātmanaḥ sukhamātradānaṃ nopapadyate kimutānantasukhamokṣadānamiti sūcayituṃ sukhada ityuktam pakṣadvayaṃ hetvantareṇa nirākaroti- na hīti 10,243 na hi duḥkhiparijñānād duḥkhitvaṃ vinivartate
3.3.138c
न्यायसुधा: आत्मज्ञानमात्यन्तिकदुःखनिवृत्तिहेतुर्न भवति दुःखिज्ञानत्वाद्देवदत्तज्ञानवत् जैनेनापि स्वात्मज्ञानमेव मोक्षसाधनमुच्यते नात्मज्ञानमात्रम् ईश्वरज्ञाने व्यभिचारनिरासाय दुःखीत्युक्तम् तस्यापि साक्षान्मोक्षसाधनत्वाभावविवक्षायां ज्ञानत्वादित्येव वक्तव्यम् यद्वाऽत्मा दुःखं निवर्तयितुमशक्तः दुःखित्वाद्यो यदनर्थवान्नासौ तन्निवर्तते शक्तो यथा दरिद्रो दारिद्रयनिवर्तने इति तात्पर्याथरः दुःखित्वोक्त्यास्वातन्त्र्यं समर्थितं स्वातन्त्र्ये हि जातु न दुःखी भवेदिति 10,244 स्यादेतत् नात्मज्ञानं देवदत्तो गामिव मोक्षं ददाति किन्तु प्रकाशो ऽन्धकारमिव विरोधाद् दुःखं निवर्तयति तत्र किमचैतन्यं करिष्यति स्वात्मज्ञानमेव च स्वदुःखविरोधि नात्मज्ञानमात्रमिति द्वितीयहेतुरप्यप्रयोजक इत्याशङ्कयाह- यदीति यदि पुद्गलविज्ञानाददुःखी स्यात् कथञ्चन देहवानपि नादुःखी किं ज्ञानादुत्तरं सदा
nyāyasudhā: ātmajñānamātyantikaduḥkhanivṛttiheturna bhavati duḥkhijñānatvāddevadattajñānavat jainenāpi svātmajñānameva mokṣasādhanamucyate nātmajñānamātram īśvarajñāne vyabhicāranirāsāya duḥkhītyuktam tasyāpi sākṣānmokṣasādhanatvābhāvavivakṣāyāṃ jñānatvādityeva vaktavyam yadvā'tmā duḥkhaṃ nivartayitumaśaktaḥ duḥkhitvādyo yadanarthavānnāsau tannivartate śakto yathā daridro dāridrayanivartane iti tātparyātharḥ duḥkhitvoktyāsvātantryaṃ samarthitaṃ svātantrye hi jātu na duḥkhī bhavediti 10,244 syādetat nātmajñānaṃ devadatto gāmiva mokṣaṃ dadāti kintu prakāśo 'ndhakāramiva virodhād duḥkhaṃ nivartayati tatra kimacaitanyaṃ kariṣyati svātmajñānameva ca svaduḥkhavirodhi nātmajñānamātramiti dvitīyaheturapyaprayojaka ityāśaṅkayāha- yadīti yadi pudgalavijñānādaduḥkhī syāt kathañcana dehavānapi nāduḥkhī kiṃ jñānāduttaraṃ sadā
3.3.139ab
-f 10,244f. न्यायसुधा: कथञ्चन दुःखात्मज्ञानयोर्विरुद्धत्वेन तर्हि ज्ञानादुत्तरकालं देहवानपि सदा निरन्तरमदुःखी किन्न स्यात्, स्यादेव एतदुक्तं भवति प्रकाशः खल्वन्धकारविरोधित्वात्तन्निवर्तयन् उत्पत्त्यनन्तरमेव निवर्तयति न तु विलम्बेन विलम्बे विरोधस्यैवानिर्वाहात् तथात्मतत्त्वज्ञानं यदि दुःखाद्यनर्थविरोधित्वात्तन्निवर्त्यात्मानं मुक्तं कुर्यात् तर्हि जिनादयस्तत्त्वज्ञानसम्पन्ना ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरमेव मुक्ताः स्युः न चैवम् देहादिमत्त्वेनोपलम्भात् तथाविधानां च दुःखादेरवर्जनादिति इष्यापत्तिनिरासाय सदेत्याद्युक्तम् अयमत्र प्रयोगः दुःखादिकमात्मतत्त्वज्ञानविरोधि न भवति बहुलं कालं तेन सह स्थितत्वात्सम्मतवदिति किञ्चात्मतत्त्वज्ञानं न तावदामोक्षादेकम् ज्ञानानां क्षणिकत्वदर्शनात् तथाच यदनन्तरं मोक्षो ऽभिलष्टते तज्जिनस्य चरमज्ञानं न मोक्षसाधनमात्मज्ञानत्वात्प्रथमादिज्ञानवत् अन्यथा प्रथममेव मोक्षं साधयेदविशेषादिति 10,246 ननु भवद्भिरीश्वरज्ञानं मोक्षसाधनमभ्युपेयते तत्रापि समानमिदं दूषणमित्यत आह- ईशेति ईशकॢप्त्यनुसारेण स्यात् कालादीशवादिनः
-f 10,244f. nyāyasudhā: kathañcana duḥkhātmajñānayorviruddhatvena tarhi jñānāduttarakālaṃ dehavānapi sadā nirantaramaduḥkhī kinna syāt, syādeva etaduktaṃ bhavati prakāśaḥ khalvandhakāravirodhitvāttannivartayan utpattyanantarameva nivartayati na tu vilambena vilambe virodhasyaivānirvāhāt tathātmatattvajñānaṃ yadi duḥkhādyanarthavirodhitvāttannivartyātmānaṃ muktaṃ kuryāt tarhi jinādayastattvajñānasampannā jñānotpattyanantarameva muktāḥ syuḥ na caivam dehādimattvenopalambhāt tathāvidhānāṃ ca duḥkhāderavarjanāditi iṣyāpattinirāsāya sadetyādyuktam ayamatra prayogaḥ duḥkhādikamātmatattvajñānavirodhi na bhavati bahulaṃ kālaṃ tena saha sthitatvātsammatavaditi kiñcātmatattvajñānaṃ na tāvadāmokṣādekam jñānānāṃ kṣaṇikatvadarśanāt tathāca yadanantaraṃ mokṣo 'bhilaṣṭate tajjinasya caramajñānaṃ na mokṣasādhanamātmajñānatvātprathamādijñānavat anyathā prathamameva mokṣaṃ sādhayedaviśeṣāditi 10,246 nanu bhavadbhirīśvarajñānaṃ mokṣasādhanamabhyupeyate tatrāpi samānamidaṃ dūṣaṇamityata āha- īśeti īśakḷptyanusāreṇa syāt kālādīśavādinaḥ
3.3.139cd
10,247 न्यायसुधा: ईशवादिनो मम मते तदिच्छाविशेषानुसारेण कालात्कञ्चन कालमतिवाह्य मुक्तिः स्यात् अयमभिसन्धिः न वयमीश्वरज्ञानं मोक्षसाधनमाचक्ष्महे किन्नाम प्रसन्नः परमेश्वर एव ज्ञानं तु प्रसादसाधनत्वान्मोक्षसाधनमिति गीयते स च चेतनः कामपि कालकल्पनां करोति अस्मिन्समये ऽमुं मुक्तं करिष्यामीति तत्कल्पनानुसारेण भवत्येवासौ मुक्त इति न कश्चिद्दोषः यथा ब्राह्मणस्य विद्याचरणादिना प्रसन्नो ऽपि प्रभुश्चेतसा कल्पयति आगामिनि सूर्योपरागे ऽस्मै गां दास्यामीति स ब्राह्मणस्य विद्याचरणादिना प्रसन्नो ऽपि प्रभुश्चेतसा कल्पयति आगामिनि सूर्योपरागे ऽस्मै गां दास्यामीति स तदनुसारेण तस्माद्गां लभते तथैवेति एवमात्मज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वं निराकृत्य धर्मस्यापि तं निराचष्टे- कर्मेति 10,248 कर्महेतुत्वमपि तु निश्चैतन्यान्नहि क्वचित्
10,247 nyāyasudhā: īśavādino mama mate tadicchāviśeṣānusāreṇa kālātkañcana kālamativāhya muktiḥ syāt ayamabhisandhiḥ na vayamīśvarajñānaṃ mokṣasādhanamācakṣmahe kinnāma prasannaḥ parameśvara eva jñānaṃ tu prasādasādhanatvānmokṣasādhanamiti gīyate sa ca cetanaḥ kāmapi kālakalpanāṃ karoti asminsamaye 'muṃ muktaṃ kariṣyāmīti tatkalpanānusāreṇa bhavatyevāsau mukta iti na kaściddoṣaḥ yathā brāhmaṇasya vidyācaraṇādinā prasanno 'pi prabhuścetasā kalpayati āgāmini sūryoparāge 'smai gāṃ dāsyāmīti sa brāhmaṇasya vidyācaraṇādinā prasanno 'pi prabhuścetasā kalpayati āgāmini sūryoparāge 'smai gāṃ dāsyāmīti sa tadanusāreṇa tasmādgāṃ labhate tathaiveti evamātmajñānasya mokṣasādhanatvaṃ nirākṛtya dharmasyāpi taṃ nirācaṣṭe- karmeti 10,248 karmahetutvamapi tu niścaitanyānnahi kvacit
3.3.140a
न्यायसुधा: कर्मणा हेतुत्वं कर्महेतुत्वं मोक्षं प्रति यद्वा कर्महेतुत्वमिति बहुव्रीहिः मोक्षस्येति शेषः तुशब्दो ऽवधारणे नैवेति सम्बन्धः निश्चैतन्यात्कर्मणः विमतं कर्म न मोक्षसाधनं भवति अचेतनत्वात्पटवदित्यर्थः व्याप्तिमुपपादयति- नहीति नेत्युभयत्र सम्बद्धयते नहि क्वचिदचेतने मोक्षसाधनत्वमावयोः सम्मतम् येनात्र व्याप्तिर्न स्यादित्यर्थः नन्वचेतनत्वे ऽपि विशिष्यं कर्मेदं मोक्षसाधनं किन्न स्यादिति चेत् किमामोक्षप्राप्तेः क्रियमाणमेकमेव कर्मोतानेकानि नाद्यः क्रियाणामनेकत्वदर्शनात् प्रतिक्रियं कर्मोत्पत्तेः एकत्वे च जातस्यैव जन्म वा क्रियाणां वैयर्थ्यं वा विरम्यव्यापारो वाऽपद्येत अभ्युपगम्यैकत्वं बाधकमाह- अशेषेति 10,249 अशेषदुःखविलये नेदानीं कारणं यथा तथोत्तरं च नैव स्याद्
nyāyasudhā: karmaṇā hetutvaṃ karmahetutvaṃ mokṣaṃ prati yadvā karmahetutvamiti bahuvrīhiḥ mokṣasyeti śeṣaḥ tuśabdo 'vadhāraṇe naiveti sambandhaḥ niścaitanyātkarmaṇaḥ vimataṃ karma na mokṣasādhanaṃ bhavati acetanatvātpaṭavadityarthaḥ vyāptimupapādayati- nahīti netyubhayatra sambaddhayate nahi kvacidacetane mokṣasādhanatvamāvayoḥ sammatam yenātra vyāptirna syādityarthaḥ nanvacetanatve 'pi viśiṣyaṃ karmedaṃ mokṣasādhanaṃ kinna syāditi cet kimāmokṣaprāpteḥ kriyamāṇamekameva karmotānekāni nādyaḥ kriyāṇāmanekatvadarśanāt pratikriyaṃ karmotpatteḥ ekatve ca jātasyaiva janma vā kriyāṇāṃ vaiyarthyaṃ vā viramyavyāpāro vā'padyeta abhyupagamyaikatvaṃ bādhakamāha- aśeṣeti 10,249 aśeṣaduḥkhavilaye nedānīṃ kāraṇaṃ yathā tathottaraṃ ca naiva syād
Adhyāya 3 (cont. 20)
3.3.140d
-च् न्यायसुधा: यथेदानीं प्रथमक्रियोत्तरकालं जातं कर्माशेषदुःखविलये मोक्षस्य कारणं न भवति तथोत्तरकालं विवक्षितकाले ऽपि मोक्षकारणं न स्यात् कर्मत्वादिति शेषः एकस्यापि कर्मणः कालभेदेन भेदात्पक्षसपक्षत्वं युज्यते विपक्षे तूत्पत्त्यनन्तरमेव मोक्षं साधयेदविशेषादिति द्वितीये ऽपि बाधकं प्रमाणमाह- अशेषेति अत्रेदानीमितीदानीन्तनी कर्मव्यक्तिरुच्यते उत्तरमित्यन्तिमा अन्यत्समानम् नचान्तिमकर्मव्यतिरिक्तानां कर्मणां मोक्षसाधनत्वमस्ति तथा सति तदनन्तरमेव मोक्षप्रसङ्गात् नच पूर्वसहकृस्यान्तिमस्य कर्मणो मोक्षसाधनत्वं वाच्यम् इयत्ताभावेनानियतकारणकत्वापत्तेः नहि ज्ञानोदयानन्तरमियतैव कालेनेयन्त्येव कर्माणि कृत्वापव्रज्यत इति नियमः प्रमाणवान् नच जैनैरिष्यते जिनानां विषमकालत्वाभ्युपगमात् 10,254 आभासोद्धारं करोति- दृष्टीति ... दृष्टिपूर्वानुमा यतः
-c nyāyasudhā: yathedānīṃ prathamakriyottarakālaṃ jātaṃ karmāśeṣaduḥkhavilaye mokṣasya kāraṇaṃ na bhavati tathottarakālaṃ vivakṣitakāle 'pi mokṣakāraṇaṃ na syāt karmatvāditi śeṣaḥ ekasyāpi karmaṇaḥ kālabhedena bhedātpakṣasapakṣatvaṃ yujyate vipakṣe tūtpattyanantarameva mokṣaṃ sādhayedaviśeṣāditi dvitīye 'pi bādhakaṃ pramāṇamāha- aśeṣeti atredānīmitīdānīntanī karmavyaktirucyate uttaramityantimā anyatsamānam nacāntimakarmavyatiriktānāṃ karmaṇāṃ mokṣasādhanatvamasti tathā sati tadanantarameva mokṣaprasaṅgāt naca pūrvasahakṛsyāntimasya karmaṇo mokṣasādhanatvaṃ vācyam iyattābhāvenāniyatakāraṇakatvāpatteḥ nahi jñānodayānantaramiyataiva kāleneyantyeva karmāṇi kṛtvāpavrajyata iti niyamaḥ pramāṇavān naca jainairiṣyate jinānāṃ viṣamakālatvābhyupagamāt 10,254 ābhāsoddhāraṃ karoti- dṛṣṭīti ... dṛṣṭipūrvānumā yataḥ
3.3.141
न्यायसुधा: यस्मादियं दृष्टिपूर्वा प्रमाणगृहीतव्याप्त्यादिमती ततो ऽनुमा न त्वाभास इत्यर्थः यदुक्तमीशकॢप्त्यनुसारेणेति तदसत् ज्ञानादीश्वरप्रसादस्ततो मुक्तिरित्यत्र प्रमाणाभावादिति चेन्न श्रुतेः सद्भावात् तत्प्रामाण्यस्य साधितत्वात् आभासादनुद्धरन्नेव(वा) चानुमानमप्याह- दृष्टीति शक्तस्यान्यस्य विज्ञानं तत्प्रीतिजनकं यदि तयैव बन्धहानिः स्यादिति किं नाम दूषणम्
nyāyasudhā: yasmādiyaṃ dṛṣṭipūrvā pramāṇagṛhītavyāptyādimatī tato 'numā na tvābhāsa ityarthaḥ yaduktamīśakḷptyanusāreṇeti tadasat jñānādīśvaraprasādastato muktirityatra pramāṇābhāvāditi cenna śruteḥ sadbhāvāt tatprāmāṇyasya sādhitatvāt ābhāsādanuddharanneva(vā) cānumānamapyāha- dṛṣṭīti śaktasyānyasya vijñānaṃ tatprītijanakaṃ yadi tayaiva bandhahāniḥ syāditi kiṃ nāma dūṣaṇam
3.3.142ab
न्यायसुधा: शक्तस्यान्यस्य विज्ञानं विशिष्यज्ञानं गुणोत्कर्षादिज्ञानमिति यावत् तत्प्रीतिजनकमिति यद्यनुमीयते यदि च तया तत्प्रीत्यैव बन्धहानिः स्यादित्यनुमीयते तदा किन्नाम दूषणम् न किमपि कुतः यतो दृष्टिपूर्वा प्रमाणगृहीतव्याप्त्यादिमतीयमनुमेत्यर्थः अर्थमात्रमिदमुक्तम् एषा तु प्रयोगप्रक्रिया संसारबन्धहानिः समर्थपुरुषान्तरप्रीतिनिबन्धना बन्धहानित्वात् राजप्रसादाधीनभृत्यनिगडबन्धहानिवत् यश्चासौ पुरुषः स एवेश्वरः विप्रतिपन्ना प्रीतिर्गुणोत्कर्षादिज्ञानजा अनिजप्रीतित्वाद्राजप्रीतिवत् कर्मादिना भवन्नीश्वरप्रसादो ऽपि गुणोत्कर्षादिज्ञाने सत्येवेति न दोषः यद्वेश्वरविषयं गुणोत्कर्षादिज्ञानत्वात्संमतवत् नचेश्वरसिद्धया दोषः प्रथमानुमानेन तस्य सिद्धत्वात् तदिदमुक्तं शक्तस्यान्यस्येति 10,255 नन्वेतद्विपरीतमपि मयानुमीयते ततः सत्प्रतिपक्षतेति चेत् किं विमता बन्धहानिः स्वज्ञाननिबन्धनेत्यनुमीयते उत परप्रसादनिबन्धना न भवतीति आद्ये दोषमाह- स्वज्ञानादिति स्वज्ञानाद् बन्धहानिस्तु दृश्यते कस्य कुत्रचित्
nyāyasudhā: śaktasyānyasya vijñānaṃ viśiṣyajñānaṃ guṇotkarṣādijñānamiti yāvat tatprītijanakamiti yadyanumīyate yadi ca tayā tatprītyaiva bandhahāniḥ syādityanumīyate tadā kinnāma dūṣaṇam na kimapi kutaḥ yato dṛṣṭipūrvā pramāṇagṛhītavyāptyādimatīyamanumetyarthaḥ arthamātramidamuktam eṣā tu prayogaprakriyā saṃsārabandhahāniḥ samarthapuruṣāntaraprītinibandhanā bandhahānitvāt rājaprasādādhīnabhṛtyanigaḍabandhahānivat yaścāsau puruṣaḥ sa eveśvaraḥ vipratipannā prītirguṇotkarṣādijñānajā anijaprītitvādrājaprītivat karmādinā bhavannīśvaraprasādo 'pi guṇotkarṣādijñāne satyeveti na doṣaḥ yadveśvaraviṣayaṃ guṇotkarṣādijñānatvātsaṃmatavat naceśvarasiddhayā doṣaḥ prathamānumānena tasya siddhatvāt tadidamuktaṃ śaktasyānyasyeti 10,255 nanvetadviparītamapi mayānumīyate tataḥ satpratipakṣateti cet kiṃ vimatā bandhahāniḥ svajñānanibandhanetyanumīyate uta paraprasādanibandhanā na bhavatīti ādye doṣamāha- svajñānāditi svajñānād bandhahānistu dṛśyate kasya kutracit
3.3.142cd
न्यायसुधा: दृश्यत इत्येतत्काक्वा न दृश्यत इति व्याख्येयम् तथाच व्याप्त्यभाव इति भावः द्वितीये तु बन्धहानित्वादे राजप्रसादाधीननिगडबन्धहान्यादौ व्यभिचारः परप्रसादनिरपेक्षैव काचिद्बन्धहानिर्दृश्यते तत्र भवतामपि व्यभिचार इति चेन्न पक्षतुल्यत्वात् सर्वाप्यनिष्यनिवृत्तिरीश्वरप्रसादाधीनेति हि तत्त्वविदां पन्थाः 10,257 यदुक्तं धर्मज्ञानयोर्मोक्षसाधनत्वे तदैव मोक्षः स्यादिति तदसत् कर्मणः प्रतिबन्धकस्य सद्भावात् नहि प्रतिबन्धकवशात्कार्यमकुर्वाणो हेतुरहेतुर्भवति अतिप्रसङ्गात् अनेकविधं खलु कमर् तत्र यद्यपि ज्ञानावरणा(णीया)दिकं ज्ञानादेव निवृत्तम् तथाप्यायुरादिकारणमस्त्येवेति चेत् स्यादिदं प्रतिबन्धकसद्भावकल्पनं यदि"अहिंसादिरूपो धर्मः, शरीरपरिमाणत्वादिनाऽत्मज्ञानं च तत्त्वज्ञानम्, एते च धर्मज्ञाने मोक्षसाधनेऽ; इत्येषो ऽर्थः प्रमितो भवेत् नचैवम् एवमेव कल्यने ऽतिप्रसङ्ग इत्याशयवान्धर्मादिस्वरूपे तावत्प्रमाणं नास्तीत्याह- अहिंसायाश्चेति अहिंसायाश्च धर्मत्वं केन मानेन गम्यते
nyāyasudhā: dṛśyata ityetatkākvā na dṛśyata iti vyākhyeyam tathāca vyāptyabhāva iti bhāvaḥ dvitīye tu bandhahānitvāde rājaprasādādhīnanigaḍabandhahānyādau vyabhicāraḥ paraprasādanirapekṣaiva kācidbandhahānirdṛśyate tatra bhavatāmapi vyabhicāra iti cenna pakṣatulyatvāt sarvāpyaniṣyanivṛttirīśvaraprasādādhīneti hi tattvavidāṃ panthāḥ 10,257 yaduktaṃ dharmajñānayormokṣasādhanatve tadaiva mokṣaḥ syāditi tadasat karmaṇaḥ pratibandhakasya sadbhāvāt nahi pratibandhakavaśātkāryamakurvāṇo heturaheturbhavati atiprasaṅgāt anekavidhaṃ khalu kamar tatra yadyapi jñānāvaraṇā(ṇīyā)dikaṃ jñānādeva nivṛttam tathāpyāyurādikāraṇamastyeveti cet syādidaṃ pratibandhakasadbhāvakalpanaṃ yadi"ahiṃsādirūpo dharmaḥ, śarīraparimāṇatvādinā'tmajñānaṃ ca tattvajñānam, ete ca dharmajñāne mokṣasādhane'; ityeṣo 'rthaḥ pramito bhavet nacaivam evameva kalyane 'tiprasaṅga ityāśayavāndharmādisvarūpe tāvatpramāṇaṃ nāstītyāha- ahiṃsāyāśceti ahiṃsāyāśca dharmatvaṃ kena mānena gamyate
3.3.142ef
न्यायसुधा: चशब्दो ज्ञानसङ्ग्रहार्थः यद्वा सप्तघटिकाभोजनादिसमुच्चयार्थः ज्ञानविशेषस्य चोपलक्षणम् जिनवाक्येनावगम्यत इति चेन्न तत्प्रामाण्यसाधकाभावस्योक्तत्वात् 10,260 सत्प्रतिपक्षं च जिनवाक्यमित्याह- हिंसाया एवेति हिंसाया एव धर्मत्वमित्युक्ते स्यात् किमुत्तरम्
nyāyasudhā: caśabdo jñānasaṅgrahārthaḥ yadvā saptaghaṭikābhojanādisamuccayārthaḥ jñānaviśeṣasya copalakṣaṇam jinavākyenāvagamyata iti cenna tatprāmāṇyasādhakābhāvasyoktatvāt 10,260 satpratipakṣaṃ ca jinavākyamityāha- hiṃsāyā eveti hiṃsāyā eva dharmatvamityukte syāt kimuttaram
3.3.143ab
न्यायसुधा: अत्रापि पूर्ववदुपलक्षणं ज्ञातव्यम् जिनवाक्यादहिंसाया धर्मत्वं प्रतिपन्नस्य भिन्नकाचार्येण हिंसाया एव धर्मत्वमित्यक्ते किमुत्तरं स्यान्न किमपि तथाच न धर्मनिश्चयः स्यात् भिन्नकाचार्यो नाप्त इति चेत् जिनो ऽपि कथमाप्तः (सार्वज्ञगु)सर्वगुणोपेतत्वादिति चेत् भिन्नकाचार्ये ऽपि तुल्यमेतत् अप्रामाणिकास्तत्र ते गुणा इति चेत् जिने ऽपि किं प्रमाणसिद्धाः जिनदर्शिनां वचनेन तेषां तत्र सिद्धिरिति चेन्न समानमन्यत्रापि भिन्नकाचार्यदर्शिनो भ्रान्ताः प्रतारका वेति चेत् जिनदर्शिनो ऽपि कुतो न तथेति 10,261 इदानीं धर्मादेर्मोक्षसाधनत्वमप्यप्रामाणिकमित्याह- धर्मस्येति धर्मस्य सुखहेतुत्वमपि केनावगम्यते
nyāyasudhā: atrāpi pūrvavadupalakṣaṇaṃ jñātavyam jinavākyādahiṃsāyā dharmatvaṃ pratipannasya bhinnakācāryeṇa hiṃsāyā eva dharmatvamityakte kimuttaraṃ syānna kimapi tathāca na dharmaniścayaḥ syāt bhinnakācāryo nāpta iti cet jino 'pi kathamāptaḥ (sārvajñagu)sarvaguṇopetatvāditi cet bhinnakācārye 'pi tulyametat aprāmāṇikāstatra te guṇā iti cet jine 'pi kiṃ pramāṇasiddhāḥ jinadarśināṃ vacanena teṣāṃ tatra siddhiriti cenna samānamanyatrāpi bhinnakācāryadarśino bhrāntāḥ pratārakā veti cet jinadarśino 'pi kuto na tatheti 10,261 idānīṃ dharmādermokṣasādhanatvamapyaprāmāṇikamityāha- dharmasyeti dharmasya sukhahetutvamapi kenāvagamyate
3.3.143cd
न्यायसुधा: सुखं मोक्षः जिनवाक्येनावसीयत इति वदतः पूर्ववत्सत्प्रतिपक्षतेत्याह- हत्याया इति हत्यया मोक्षहेतुत्वं कुतो मानान्निवार्यते
nyāyasudhā: sukhaṃ mokṣaḥ jinavākyenāvasīyata iti vadataḥ pūrvavatsatpratipakṣatetyāha- hatyāyā iti hatyayā mokṣahetutvaṃ kuto mānānnivāryate
3.3.144a
न्यायसुधा: मोक्षहेतुत्वं केनचिदाचार्येणोक्तमिति शेषः हनस्त चेत्यत्र सुपीति नानुवर्तते ब्रह्महत्यादयस्तु षष्ठीसमासाः अतो हत्येति साधुः "सन्ति खल्वक्षयं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवतिऽ; इत्यादिश्रुतिमनुसृत्य हिंसात्मकस्य यागस्य मोक्षहेतुत्वं वदन्त इत्ययुक्तमेव जैनानां मोक्षसाधनमिति 10,264 अधुना बौद्धाभिमतं मोक्षसाधनं निराकुर्वाणः शून्यवाद्युक्तं तावदपाकरोति- नचेति न च शून्यपरिज्ञानाच्छून्यभावनयापि च मोक्षः कथञ्चन भवेद्
nyāyasudhā: mokṣahetutvaṃ kenacidācāryeṇoktamiti śeṣaḥ hanasta cetyatra supīti nānuvartate brahmahatyādayastu ṣaṣṭhīsamāsāḥ ato hatyeti sādhuḥ "santi khalvakṣayaṃ ha vai cāturmāsyayājinaḥ sukṛtaṃ bhavati'; ityādiśrutimanusṛtya hiṃsātmakasya yāgasya mokṣahetutvaṃ vadanta ityayuktameva jainānāṃ mokṣasādhanamiti 10,264 adhunā bauddhābhimataṃ mokṣasādhanaṃ nirākurvāṇaḥ śūnyavādyuktaṃ tāvadapākaroti- naceti na ca śūnyaparijñānācchūnyabhāvanayāpi ca mokṣaḥ kathañcana bhaved
3.3.144d
-च् न्यायसुधा: शून्यमेव तत्त्वं समस्तं तत्राध्यस्तमिति परिज्ञानम् तथैव शून्यभावनया शून्यध्यानेन अपिचावन्योन्यसमुच्चये मोक्षो न भवेदिति सम्बन्धः कथं च नेत्यनेनेदमाचष्टे शून्यपरिज्ञानादिकं मोक्षसाधनमित्यत्र प्रमाणाभावात्तत्रैव बन्धहानिः स्यादित्युक्तप्रमाणविरोधाच्चेति यद्वा शून्यपरिज्ञानादिकं किं स्वयमेव मोक्षं साधयति किंवा शून्यप्रसादजननेन नाद्यः अचेतनत्वात्पटवत् न द्वितीयः शून्यस्य प्रसादगुणानङ्गीकारात् अन्यथा शून्यत्वव्याघातादिति 10,265 स्यादेतत् बन्धस्तावत्संवृविनामकाज्ञाननिमित्तो ऽध्यासः संवृतिश्च विरोधिना शून्यज्ञानेन निवर्त्यते ततस्तन्मूलो बन्धाध्यासो ऽपीति किमचेतनत्वादिकं करिष्यति नच एवम्भावनावैयर्थ्यम् असम्भावनाविपरीतभावनानिवृत्त्यर्थत्वादिति मैवम् बन्धस्याध्यस्तताया निरस्तत्वात् अङ्गीकृत्य दोषमाह- यदीति ... यदीदानीं कथं न सः
-c nyāyasudhā: śūnyameva tattvaṃ samastaṃ tatrādhyastamiti parijñānam tathaiva śūnyabhāvanayā śūnyadhyānena apicāvanyonyasamuccaye mokṣo na bhavediti sambandhaḥ kathaṃ ca netyanenedamācaṣṭe śūnyaparijñānādikaṃ mokṣasādhanamityatra pramāṇābhāvāttatraiva bandhahāniḥ syādityuktapramāṇavirodhācceti yadvā śūnyaparijñānādikaṃ kiṃ svayameva mokṣaṃ sādhayati kiṃvā śūnyaprasādajananena nādyaḥ acetanatvātpaṭavat na dvitīyaḥ śūnyasya prasādaguṇānaṅgīkārāt anyathā śūnyatvavyāghātāditi 10,265 syādetat bandhastāvatsaṃvṛvināmakājñānanimitto 'dhyāsaḥ saṃvṛtiśca virodhinā śūnyajñānena nivartyate tatastanmūlo bandhādhyāso 'pīti kimacetanatvādikaṃ kariṣyati naca evambhāvanāvaiyarthyam asambhāvanāviparītabhāvanānivṛttyarthatvāditi maivam bandhasyādhyastatāyā nirastatvāt aṅgīkṛtya doṣamāha- yadīti ... yadīdānīṃ kathaṃ na saḥ
3.3.145
न्यायसुधा: शून्यपरिज्ञानादित्यादिकं सर्वमनुवर्तते शून्यज्ञानेन कथञ्चनेति शङ्कितरीत्या मोक्षो भवेदिति यद्युच्यते तर्हि स मोक्षः कथमिदानीं ज्ञानोदयानन्तरक्षणे न भवेत् तदैव भवितव्यमित्याशयः नहि प्रदीपस्य विरोध्यन्धकारनिवर्तने विलम्बो ऽस्ति अङ्गीक्रियन्ते च शून्यज्ञानसमनन्तरमपि संसरन्तः पुरुषाः परेण असम्भावनाविपरीतभावनासद्भावाद्विलम्ब इति चेत् ते किं संवृतिकार्ये न वा द्वितीये शून्यवदनिवृत्तिरेव आद्ये संवृतौ निवृत्तायां कथं तदनिवृत्तिः अन्यथा संवृत्यनिवृत्तिर्वा तदकार्यत्वमेतयोर्वा स्यात् संवृतेरनिवृत्तौ च कथं ज्ञानविरोधित्वम् पश्चादपि कथं निवृत्तिः 10,266 ननु यथा भवन्मते ज्ञानोदयानन्तरमपि संसारावस्थानं तथास्मन्मते ऽपि किं न स्यादित्यतो वैषम्यमाह- परेति परप्रसादनेच्छोस्तु विळम्बो नाम युज्यते पुमिच्छाधीनता नो चेद् विळम्बः किङ्कृतो भवेत्
nyāyasudhā: śūnyaparijñānādityādikaṃ sarvamanuvartate śūnyajñānena kathañcaneti śaṅkitarītyā mokṣo bhavediti yadyucyate tarhi sa mokṣaḥ kathamidānīṃ jñānodayānantarakṣaṇe na bhavet tadaiva bhavitavyamityāśayaḥ nahi pradīpasya virodhyandhakāranivartane vilambo 'sti aṅgīkriyante ca śūnyajñānasamanantaramapi saṃsarantaḥ puruṣāḥ pareṇa asambhāvanāviparītabhāvanāsadbhāvādvilamba iti cet te kiṃ saṃvṛtikārye na vā dvitīye śūnyavadanivṛttireva ādye saṃvṛtau nivṛttāyāṃ kathaṃ tadanivṛttiḥ anyathā saṃvṛtyanivṛttirvā tadakāryatvametayorvā syāt saṃvṛteranivṛttau ca kathaṃ jñānavirodhitvam paścādapi kathaṃ nivṛttiḥ 10,266 nanu yathā bhavanmate jñānodayānantaramapi saṃsārāvasthānaṃ tathāsmanmate 'pi kiṃ na syādityato vaiṣamyamāha- pareti paraprasādanecchostu viḷambo nāma yujyate pumicchādhīnatā no ced viḷambaḥ kiṅkṛto bhavet
3.3.146ab
न्यायसुधा: अनुष्ठितस्वकृत्यस्यापि तेन परप्रसादनेच्छोस्तु फलावाप्तौ विलम्बो नाम युज्यते लोके तथा दर्शनात् मोक्षस्य पुरुषान्तरप्रसादाधीनता नो चेदास्थीयते केवलं शून्यज्ञानं बन्धविरोधित्वाद्बन्धं निवर्तयतीत्यङ्गीक्रियते तदा ज्ञानोदयानन्तरं मोक्षस्य विलम्बः किं निबन्धनो भवेत् प्रतिबन्धकत्वेन कल्प्यमानस्य संवृतिकायर्त्वेन ज्ञानविरोधित्वात् नहि प्रबोधानन्तरं स्वाप्नबन्धनिवृत्तेर्विलम्बो ऽस्ति परप्रसादानपेक्षेष्वपि कार्येषु विलम्बो ऽस्ति त्रिवृन्मूलाभ्यवहरणादौ कृते ऽपि विरेचनादेविर्लम्बदर्शनात् तत्कथमुच्यते पुमिच्छाधीनताभावे विलम्बो न भवेदिति तत्राह- अन्यत्रापीति अन्यत्रापि विळम्बास्तु स्युरीशेच्छानिमित्ततः
nyāyasudhā: anuṣṭhitasvakṛtyasyāpi tena paraprasādanecchostu phalāvāptau vilambo nāma yujyate loke tathā darśanāt mokṣasya puruṣāntaraprasādādhīnatā no cedāsthīyate kevalaṃ śūnyajñānaṃ bandhavirodhitvādbandhaṃ nivartayatītyaṅgīkriyate tadā jñānodayānantaraṃ mokṣasya vilambaḥ kiṃ nibandhano bhavet pratibandhakatvena kalpyamānasya saṃvṛtikāyartvena jñānavirodhitvāt nahi prabodhānantaraṃ svāpnabandhanivṛttervilambo 'sti paraprasādānapekṣeṣvapi kāryeṣu vilambo 'sti trivṛnmūlābhyavaharaṇādau kṛte 'pi virecanādevirlambadarśanāt tatkathamucyate pumicchādhīnatābhāve vilambo na bhavediti tatrāha- anyatrāpīti anyatrāpi viḷambāstu syurīśecchānimittataḥ
3.3.146cd
न्यायसुधा: मोक्षादन्यत्र एतावता कालेनेदं भवत्वितीशेच्छैव निमित्तं ततः कुतो ऽत्रेश्वरेच्छानिमित्तं कल्प्यत इत्यत आह- अन्यथेति अन्यथा कारणं चेत् स्यात् किं कार्यं नोपजायते
nyāyasudhā: mokṣādanyatra etāvatā kālenedaṃ bhavatvitīśecchaiva nimittaṃ tataḥ kuto 'treśvarecchānimittaṃ kalpyata ityata āha- anyatheti anyathā kāraṇaṃ cet syāt kiṃ kāryaṃ nopajāyate
3.3.146ef
10,267f. न्यायसुधा: ईश्वरेच्छाया अकल्पने कारणं स्याच्चेत्त्रिवृन्मूलादनादिमात्रं विरेकादेः कारणं यदि भवेत्तदा तस्य सद्भावात्कार्यं विरेकादिकं कस्मान्नोपजायते उपजायेतैव कार्यानुदयेनैव सामग्रीवैकल्यं कल्प्यते न(चादृष्टवै)च दृष्टस्य वैकल्यमत्रास्तीति परमेश्वरेच्छैव कल्प्या नच धर्मवैकल्यं कल्पयितुं युक्तम् उत्तरकालमपि कार्यानुदयप्रसङ्गात् नहि तन्मध्ये कश्चिद्धर्मो ऽनुष्ठीयते विद्यमान एव प्रागलब्धवृत्तिर्धर्म इति चेत् केयं वृत्तिर्नाम किं कार्यकारणमुत सहकारिसाहित्यम् नाद्यः करणमेव कुतो नास्तीति विचार्यमाणत्वात् द्वितीये तदेव सहकारीश्वरेच्छैवोच्यते औषधस्य शरीराशयव्याप्त्यभावात्कार्यानुदय इति चेन्न तस्यापीश्वरेच्छामन्तरेणानुपपत्तेरिति 10,269 किञ्च प्राप्तसाधनाभिमतानामपि मोक्षविलम्बे सामग्रीवैकल्यं वा प्रतिबन्धकसद्भावो वान्यैर्वादिभिः कथञ्चिच्छक्यते वक्तुम् नतु बौद्धेनेत्याशयवानाह- कारणे सतीति कारणे सति कार्यस्य भावः सुनियतो ऽस्य हि
10,267f. nyāyasudhā: īśvarecchāyā akalpane kāraṇaṃ syāccettrivṛnmūlādanādimātraṃ virekādeḥ kāraṇaṃ yadi bhavettadā tasya sadbhāvātkāryaṃ virekādikaṃ kasmānnopajāyate upajāyetaiva kāryānudayenaiva sāmagrīvaikalyaṃ kalpyate na(cādṛṣṭavai)ca dṛṣṭasya vaikalyamatrāstīti parameśvarecchaiva kalpyā naca dharmavaikalyaṃ kalpayituṃ yuktam uttarakālamapi kāryānudayaprasaṅgāt nahi tanmadhye kaściddharmo 'nuṣṭhīyate vidyamāna eva prāgalabdhavṛttirdharma iti cet keyaṃ vṛttirnāma kiṃ kāryakāraṇamuta sahakārisāhityam nādyaḥ karaṇameva kuto nāstīti vicāryamāṇatvāt dvitīye tadeva sahakārīśvarecchaivocyate auṣadhasya śarīrāśayavyāptyabhāvātkāryānudaya iti cenna tasyāpīśvarecchāmantareṇānupapatteriti 10,269 kiñca prāptasādhanābhimatānāmapi mokṣavilambe sāmagrīvaikalyaṃ vā pratibandhakasadbhāvo vānyairvādibhiḥ kathañcicchakyate vaktum natu bauddhenetyāśayavānāha- kāraṇe satīti kāraṇe sati kāryasya bhāvaḥ suniyato 'sya hi
3.3.147
न्यायसुधा: अस्य बौद्धस्य मते कारणे सति कार्यस्योत्पादः सुनियतो न त्वन्येषामिवाप्रतिबद्धकारणसामग्षां सत्याम् समर्थस्य क्षेपायोगादिति तद्वचनादिति हिशब्दार्थः अतः शून्यविज्ञानादिकं न मोक्षसाधनमिति सिद्धम् विज्ञानवाद्युक्तं मोक्षसाधनं दूषयति- विज्ञानेति विज्ञानवादिनश्चैव विज्ञानाद्वैतवेदनात् विज्ञानभावनाच्चैव मोक्षो न घटते क्वचित्
nyāyasudhā: asya bauddhasya mate kāraṇe sati kāryasyotpādaḥ suniyato na tvanyeṣāmivāpratibaddhakāraṇasāmagṣāṃ satyām samarthasya kṣepāyogāditi tadvacanāditi hiśabdārthaḥ ataḥ śūnyavijñānādikaṃ na mokṣasādhanamiti siddham vijñānavādyuktaṃ mokṣasādhanaṃ dūṣayati- vijñāneti vijñānavādinaścaiva vijñānādvaitavedanāt vijñānabhāvanāccaiva mokṣo na ghaṭate kvacit
3.3.148
10,269f. न्यायसुधा: द्वितैव द्वैतम् स्वार्थिको ऽण् न द्वैतमद्वैतम् विज्ञानस्याद्वैतं विज्ञानाद्वैतम् विज्ञानमेकमेव तत्त्वं न ततो ऽन्यदस्तीति वेदनात् विज्ञानभावनात् विज्ञानाद्वैतध्यानात् आद्यश्चशब्दो वादिसमुच्चये द्वितीयः साधनसमुच्चये एवशब्दो नैव घटत इत्याद्यः सम्बद्धयते द्वितीयस्तु साधननियमार्थः विज्ञानवादिन इति तेनै(ताभ्यां)व ताभ्यां साधनाभ्यां भवतीति प्रतिपादितः सामर्थ्याद्विज्ञानाद्वैतवेदनादिकं विज्ञानवादिनोक्तं मोक्षसाधनं नैवोपपद्यत इत्यर्थः यद्वा विज्ञानवादिन इति तेन प्रतिपादिताद्विज्ञानाद्वैतवेदनादिकान्मोक्षो नैव घटते नैव सम्पद्यत इति योजना कुत इत्यतः पूर्वोक्तं सर्वं स्मारयितुं क्वचित्काले ह्यसौ, नतु ज्ञानोदयोत्तरकाल एव भवतीत्युक्तम् 10,271 वैभाषिकसौत्रान्तिकाभिमतं मोक्षसाधनं पराचष्टे- अन्तरिति अन्तर्ज्ञानस्य बाह्ये च क्षणिकत्वस्य वेदनात् भावनाच्चोक्तमार्गेण मानाभावान्न मुच्यते
10,269f. nyāyasudhā: dvitaiva dvaitam svārthiko 'ṇ na dvaitamadvaitam vijñānasyādvaitaṃ vijñānādvaitam vijñānamekameva tattvaṃ na tato 'nyadastīti vedanāt vijñānabhāvanāt vijñānādvaitadhyānāt ādyaścaśabdo vādisamuccaye dvitīyaḥ sādhanasamuccaye evaśabdo naiva ghaṭata ityādyaḥ sambaddhayate dvitīyastu sādhananiyamārthaḥ vijñānavādina iti tenai(tābhyāṃ)va tābhyāṃ sādhanābhyāṃ bhavatīti pratipāditaḥ sāmarthyādvijñānādvaitavedanādikaṃ vijñānavādinoktaṃ mokṣasādhanaṃ naivopapadyata ityarthaḥ yadvā vijñānavādina iti tena pratipāditādvijñānādvaitavedanādikānmokṣo naiva ghaṭate naiva sampadyata iti yojanā kuta ityataḥ pūrvoktaṃ sarvaṃ smārayituṃ kvacitkāle hyasau, natu jñānodayottarakāla eva bhavatītyuktam 10,271 vaibhāṣikasautrāntikābhimataṃ mokṣasādhanaṃ parācaṣṭe- antariti antarjñānasya bāhye ca kṣaṇikatvasya vedanāt bhāvanāccoktamārgeṇa mānābhāvānna mucyate
3.3.149a
न्यायसुधा: शरीरान्तःस्थितस्य ज्ञानस्य उपलक्षणमेतत् विज्ञानवेदनासंज्ञासंस्काराणां बाह्ये स्थितस्य रूपस्य च यत्क्षणिकत्वं तस्य वेदनात् उक्तमार्गेण क्षणिकत्वेन न मुच्यते पुरुषः कुतो ऽत्रार्थे मानाभावात् अकृताभ्यागमकृतविप्रणाशादयो दोषाः स्फुटा एवेति नोक्तः 10,272 एवं वेदबाह्यमतानि निराकृत्य वैदिकानि निराकुर्वाणः साङ्खयोक्तेः मोक्षसाधनं तावदनुवदति- प्रकृतेरिति प्रकृतेः पुरुषस्यापि विवेको मुक्तिसाधनम् इति शङ्कया
nyāyasudhā: śarīrāntaḥsthitasya jñānasya upalakṣaṇametat vijñānavedanāsaṃjñāsaṃskārāṇāṃ bāhye sthitasya rūpasya ca yatkṣaṇikatvaṃ tasya vedanāt uktamārgeṇa kṣaṇikatvena na mucyate puruṣaḥ kuto 'trārthe mānābhāvāt akṛtābhyāgamakṛtavipraṇāśādayo doṣāḥ sphuṭā eveti noktaḥ 10,272 evaṃ vedabāhyamatāni nirākṛtya vaidikāni nirākurvāṇaḥ sāṅkhayokteḥ mokṣasādhanaṃ tāvadanuvadati- prakṛteriti prakṛteḥ puruṣasyāpi viveko muktisādhanam iti śaṅkayā
3.3.149cd
-च् न्यायसुधा: प्रकृतेरन्तःकरणादिरूपायाः पुरुषस्य स्वात्मनः विवेकः स्वरूपतो धर्मतश्च भेददर्शनं साङ्खयाः प्राहुः दूषयति- न चेति 10,273 एतस्मिंश्चार्थे मानं नास्ति कथं नास्ति "य एनं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह सर्वथा वर्तमानो ऽपि न स भूयो ऽभिजायते क्षेत्रक्षेत्रज्ञायोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परमऽ; इत्याद्यागमानां सत्त्वादित्यत उक्तम्- ईशाप्रसादत इति ... न चैतस्मिन् मानमीशाप्रसादतः
-c nyāyasudhā: prakṛterantaḥkaraṇādirūpāyāḥ puruṣasya svātmanaḥ vivekaḥ svarūpato dharmataśca bhedadarśanaṃ sāṅkhayāḥ prāhuḥ dūṣayati- na ceti 10,273 etasmiṃścārthe mānaṃ nāsti kathaṃ nāsti "ya enaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha sarvathā vartamāno 'pi na sa bhūyo 'bhijāyate kṣetrakṣetrajñāyorevamantaraṃ jñānacakṣuṣā bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param'; ityādyāgamānāṃ sattvādityata uktam- īśāprasādata iti ... na caitasmin mānamīśāprasādataḥ
3.3.150
न्यायसुधा: ईशप्रसादेन विना केवलं प्रकृतिपुरुषविवेको मोक्षसाधनमित्यस्मिन्नर्थे मानं नास्तीत्यर्थः अयमभिसन्धिः भवत्येव प्रकृतिपुरुषविवेको मोक्षसाधनम् किन्तु भगवत्प्रसादसाधनत्वेन प्रकृतिपुरुषविवेके हि पुरुषस्य वैराग्यं सम्पद्यते विरक्तस्य भक्त्यादिद्वारा भगवत्प्रसाद इति तदर्थानि चैतानि वाक्यानि निरीश्वरेण तु साङ्खयेन साक्षान्मोक्षसाधनत्वं प्रकृतिपुरुषविवेकस्योच्यते नच तस्मिन्विशेषे प्रमाणमस्तीति नन्वेतानि वाक्यानि प्रकृतिपुरुषविवेकस्य मोक्षसाधनत्वं तावत्प्रतिपादयन्ति नच पारम्पर्यकल्पने कारणमस्ति अत एतेषामेव साक्षात्साधनत्वे प्रामाण्यमित्यत आह- श्रुतय इति श्रुतयः स्मृतयश्चैव यदीशस्य प्रसादतः वदन्ति नियमान्मुक्तिं तमृते ऽतः कुतो भवेत्
nyāyasudhā: īśaprasādena vinā kevalaṃ prakṛtipuruṣaviveko mokṣasādhanamityasminnarthe mānaṃ nāstītyarthaḥ ayamabhisandhiḥ bhavatyeva prakṛtipuruṣaviveko mokṣasādhanam kintu bhagavatprasādasādhanatvena prakṛtipuruṣaviveke hi puruṣasya vairāgyaṃ sampadyate viraktasya bhaktyādidvārā bhagavatprasāda iti tadarthāni caitāni vākyāni nirīśvareṇa tu sāṅkhayena sākṣānmokṣasādhanatvaṃ prakṛtipuruṣavivekasyocyate naca tasminviśeṣe pramāṇamastīti nanvetāni vākyāni prakṛtipuruṣavivekasya mokṣasādhanatvaṃ tāvatpratipādayanti naca pāramparyakalpane kāraṇamasti ata eteṣāmeva sākṣātsādhanatve prāmāṇyamityata āha- śrutaya iti śrutayaḥ smṛtayaścaiva yadīśasya prasādataḥ vadanti niyamānmuktiṃ tamṛte 'taḥ kuto bhavet
3.3.151ab
न्यायसुधा: यस्य प्रसादादित्याद्याः श्रुतयः अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुरित्याद्याश्च स्मृतयः एवशब्दस्य न प्राकृतपुरुषवाक्यानीत्यर्थः यदा यस्मात् नियमात्मसाधश्रान्तरव्यवच्छेदेन नापरेण स एवैक इति वचनात् तं प्रसादम् भवेन्मुक्तिः बलवद्बाधकसद्भावात् लाङ्गलेन वयं जीवाम इतिवत् पारम्परत्वमेव तेषां वाक्यानां युक्तमिति भावः 10,274 वैशेषिकाद्युक्तं मोक्षसाधनं निराकरोति- कणादेति कणादयोगाक्षपादा अपि
nyāyasudhā: yasya prasādādityādyāḥ śrutayaḥ ajñānāṃ jñānado viṣṇurityādyāśca smṛtayaḥ evaśabdasya na prākṛtapuruṣavākyānītyarthaḥ yadā yasmāt niyamātmasādhaśrāntaravyavacchedena nāpareṇa sa evaika iti vacanāt taṃ prasādam bhavenmuktiḥ balavadbādhakasadbhāvāt lāṅgalena vayaṃ jīvāma itivat pāramparatvameva teṣāṃ vākyānāṃ yuktamiti bhāvaḥ 10,274 vaiśeṣikādyuktaṃ mokṣasādhanaṃ nirākaroti- kaṇādeti kaṇādayogākṣapādā api
3.3.151bc
न्यायसुधा: योगशब्देन योगानुशासनस्य प्रणेता पतञ्जलिरुपलक्ष्यते अनुपपन्नभाषिण इति शेषः न केवलं साङ्खयाद्या इत्यपेरर्थः नन्वेते त्रयो ऽपीश्वरप्रसादसाध्यां मुक्तिं ब्रुवते तथा हि वैशेषिकेण यद्यपि द्रव्यादिपदार्थानां साधर्म्यवैधम्यर्तत्त्वज्ञानं निःश्रेयसहेतुरित्युक्तम् तथापि न साक्षात् किन्तु धर्मद्वारैव अन्यथा यतो ऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्म इति सूत्रविरोधात् नच धर्मो ऽपि साक्षान्मोक्षहेतुः अपि त्वीश्वरप्रसादसहकृत एव यथोक्तम् तच्चेश्वरचोदनाभिव्यक्ताद्धर्मादेवेति स्पष्टं च"तुष्येर्मोचयतो बद्धानतुष्येर्बध्नतः पुनः कारागारमिदं विश्वं यस्य वन्दे तमीश्वरमऽ; इति 10,280 अक्षपादो यद्यपि प्रमाणादिषोडशपदार्थतत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधिगम इत्याह- तथापि प्रमाणादिपञ्चदशपदार्थतत्त्वज्ञानस्यात्मादिद्वादशविधप्रमेयतत्त्वज्ञानहेतुत्वमेव आत्मशरीरेन्द्रियाथर्बुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुखापवर्गास्तु प्रमेयमिति तुशब्दकरणात् आत्मादिज्ञानमपि न साक्षान्मोक्षसाधनम् किन्नाम परमेश्वरप्रसादोपेतमेव "स्वर्गापवर्गयोर्मार्गमामनन्ति मनीषिणः यदुपास्तिभसावत्र परमात्मा निरूप्यतेऽ; इति सम्प्रदायविद्वचनात् अथ कथमनुपपन्नभाषिण इत्यत आह- ईशस्येति ... ईशस्य प्रसादतः मुक्तिं ब्रुवाणा अप्याहुर्
nyāyasudhā: yogaśabdena yogānuśāsanasya praṇetā patañjalirupalakṣyate anupapannabhāṣiṇa iti śeṣaḥ na kevalaṃ sāṅkhayādyā ityaperarthaḥ nanvete trayo 'pīśvaraprasādasādhyāṃ muktiṃ bruvate tathā hi vaiśeṣikeṇa yadyapi dravyādipadārthānāṃ sādharmyavaidhamyartattvajñānaṃ niḥśreyasaheturityuktam tathāpi na sākṣāt kintu dharmadvāraiva anyathā yato 'bhyudayaniḥśreyasasiddhiḥ sa dharma iti sūtravirodhāt naca dharmo 'pi sākṣānmokṣahetuḥ api tvīśvaraprasādasahakṛta eva yathoktam tacceśvaracodanābhivyaktāddharmādeveti spaṣṭaṃ ca"tuṣyermocayato baddhānatuṣyerbadhnataḥ punaḥ kārāgāramidaṃ viśvaṃ yasya vande tamīśvaram'; iti 10,280 akṣapādo yadyapi pramāṇādiṣoḍaśapadārthatattvajñānānniḥśreyasādhigama ityāha- tathāpi pramāṇādipañcadaśapadārthatattvajñānasyātmādidvādaśavidhaprameyatattvajñānahetutvameva ātmaśarīrendriyātharbuddhimanaḥpravṛttidoṣapretyabhāvaphaladukhāpavargāstu prameyamiti tuśabdakaraṇāt ātmādijñānamapi na sākṣānmokṣasādhanam kinnāma parameśvaraprasādopetameva "svargāpavargayormārgamāmananti manīṣiṇaḥ yadupāstibhasāvatra paramātmā nirūpyate'; iti sampradāyavidvacanāt atha kathamanupapannabhāṣiṇa ityata āha- īśasyeti ... īśasya prasādataḥ muktiṃ bruvāṇā apyāhur
3.3.151de
न्यायसुधा: ईश(स्य)प्रसादतो मुक्तिं ब्रुवाणा अप्येते किञ्चिदयुक्तमाहुर्यतो ऽनुपपन्नभाषिणैत्यर्थः 10,284 तथाहि यद्यपि वैशेषिकैरीश्वरप्रसादो ऽङ्गीकृतस्तथापि धर्मसहकारित्वेनैव ईश्वरचोदनाभिव्यक्तादिति वचनात् एवं पतञ्जलिरपि तपःस्वाध्यायादिसमानकक्ष्यतामेवेश्वरप्रणिधानस्याह नैय्यायिका अप्यात्मतत्त्वज्ञानमेव मोक्षसाधनमीश्वरप्रसादस्तु सहकारिमात्रमित्यास्थिताः द्वितीयसूत्रे तथैव व्युत्पादितत्वात् श्रुतिस्मृतयस्तु धर्मादिकं समस्तं साक्षात्परम्परया वा भगवत्प्रसादसाधनम् भगवत्प्रसादस्त्वनन्यापेक्षः साक्षादेव मोक्षसाधनमित्याचक्षते "सर्वं तदन्तराधाय मुक्तये साधनं भवेत् न किञ्चिदन्तराधाय विमोक्षायापरोक्षदृकऽ; इत्याद्याः अतः कथं नानुपपन्नवादिन इति 10,286 इतश्चानुपपन्नभाषिण इत्याह- भोगादेव चेति जोस्हि-25 ... भोगादेव च कर्मणाम् क्षयं प्राहुः
nyāyasudhā: īśa(sya)prasādato muktiṃ bruvāṇā apyete kiñcidayuktamāhuryato 'nupapannabhāṣiṇaityarthaḥ 10,284 tathāhi yadyapi vaiśeṣikairīśvaraprasādo 'ṅgīkṛtastathāpi dharmasahakāritvenaiva īśvaracodanābhivyaktāditi vacanāt evaṃ patañjalirapi tapaḥsvādhyāyādisamānakakṣyatāmeveśvarapraṇidhānasyāha naiyyāyikā apyātmatattvajñānameva mokṣasādhanamīśvaraprasādastu sahakārimātramityāsthitāḥ dvitīyasūtre tathaiva vyutpāditatvāt śrutismṛtayastu dharmādikaṃ samastaṃ sākṣātparamparayā vā bhagavatprasādasādhanam bhagavatprasādastvananyāpekṣaḥ sākṣādeva mokṣasādhanamityācakṣate "sarvaṃ tadantarādhāya muktaye sādhanaṃ bhavet na kiñcidantarādhāya vimokṣāyāparokṣadṛk'; ityādyāḥ ataḥ kathaṃ nānupapannavādina iti 10,286 itaścānupapannabhāṣiṇa ityāha- bhogādeva ceti joshi-25 ... bhogādeva ca karmaṇām kṣayaṃ prāhuḥ
3.3.151ef
न्यायसुधा: वैशेषिकादयस्तत्त्वविद इव ज्ञानात्पूर्वेषां कर्मणां ज्ञानादेव विनाशं न मन्यन्ते किन्तु समाधिमहिम्नापरिमितदेहव्यूहनिर्माणेनानन्तान्यपि विषमविपाकसमयान्यपि कर्माणि पिण्डीकृत्य तत्फलसुखदुःखभोगेनैव ज्ञानिनो विनाशयन्तीति प्राहुरतो ऽप्यनुपपन्नभाषिण इत्यर्थः नन्वेतदसङ्गतम् मोक्षसाधनविचारस्य प्रस्तुतत्वादिति मैवम् अविद्याकामकर्मादिलक्षणो हि बन्धः अतस्तन्निवृत्तिर्मोक्ष इति कथं कमर्क्षयो न मोक्षः वक्ष्यति च कर्मक्षयस्तथोत्क्रान्तिरित्यादि अतो मोक्षसाधनविषयैवेयं चिन्तेति तथाब्रुवाणा अपि कथमनुपपन्नभाषिण इत्यतो ऽस्यार्थस्याप्रामाणिकत्वादित्याह- कुतश्चेति 10,287 ... कुतश्चैतत् प्रसन्ने जगदीश्वरे
nyāyasudhā: vaiśeṣikādayastattvavida iva jñānātpūrveṣāṃ karmaṇāṃ jñānādeva vināśaṃ na manyante kintu samādhimahimnāparimitadehavyūhanirmāṇenānantānyapi viṣamavipākasamayānyapi karmāṇi piṇḍīkṛtya tatphalasukhaduḥkhabhogenaiva jñānino vināśayantīti prāhurato 'pyanupapannabhāṣiṇa ityarthaḥ nanvetadasaṅgatam mokṣasādhanavicārasya prastutatvāditi maivam avidyākāmakarmādilakṣaṇo hi bandhaḥ atastannivṛttirmokṣa iti kathaṃ kamarkṣayo na mokṣaḥ vakṣyati ca karmakṣayastathotkrāntirityādi ato mokṣasādhanaviṣayaiveyaṃ cinteti tathābruvāṇā api kathamanupapannabhāṣiṇa ityato 'syārthasyāprāmāṇikatvādityāha- kutaśceti 10,287 ... kutaścaitat prasanne jagadīśvare
3.3.152
न्यायसुधा: ज्ञानिनो ऽपि कर्मणां फलभोगेनैव क्षय इत्येतत्कुत एव प्रमाणात्प्रतिपत्तव्यम् न कुतश्चित् अक्षीणकर्मणां मोक्षानुपपत्तेस्तत्क्षयहेतोश्चान्यस्याभावादत्यन्तसुखदुःखसंज्ञानमेव तत्क्षयकारणमिति कल्प्यत इत्यत आह- प्रसन्न इति कुत एतदिति वर्तते ज्ञानेन प्रसन्नो भगवानेवाभुक्तफलान्येव कर्माणि विनाशयतीत्यन्यथैवोपपत्तेः कुत एतत्कल्प्यत इत्याशयः भगवानपि कथमदत्तफलकर्मक्षयस्येष्य इति न शङ्कनीयम् तदैश्वर्यस्य क्वाप्यप्रतिहतत्वादिति भावेनोक्तं जगदीश्वर इति सम्भावितमेवैतन्न तु प्रमितम् तत्कथमन्यथैवोपपत्तिरित्यत आह- भिद्यत इति भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे
nyāyasudhā: jñānino 'pi karmaṇāṃ phalabhogenaiva kṣaya ityetatkuta eva pramāṇātpratipattavyam na kutaścit akṣīṇakarmaṇāṃ mokṣānupapattestatkṣayahetoścānyasyābhāvādatyantasukhaduḥkhasaṃjñānameva tatkṣayakāraṇamiti kalpyata ityata āha- prasanna iti kuta etaditi vartate jñānena prasanno bhagavānevābhuktaphalānyeva karmāṇi vināśayatītyanyathaivopapatteḥ kuta etatkalpyata ityāśayaḥ bhagavānapi kathamadattaphalakarmakṣayasyeṣya iti na śaṅkanīyam tadaiśvaryasya kvāpyapratihatatvāditi bhāvenoktaṃ jagadīśvara iti sambhāvitamevaitanna tu pramitam tatkathamanyathaivopapattirityata āha- bhidyata iti bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare
3.3.153
भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः क्षीयन्ते चास्य कर्माणि दृष्ट एवात्मनीश्वरे इति श्रुतिपुराणादिवचनेभ्यो ऽन्यथागतेः
bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ kṣīyante cāsya karmāṇi dṛṣṭa evātmanīśvare iti śrutipurāṇādivacanebhyo 'nyathāgateḥ
3.3.154ab
न्यायसुधा: हृदयग्रन्थिरविद्या परा अप्यवरा यस्मात्स परावरः आत्मन्याततगुणे जगदीश्वरे आद्यं कठश्रुतिवचनम् द्वितीयं भागवतवचनम् आदिपदेन वक्ष्यमाणानीतिहासवचनानि गृह्यन्ते अन्यथा फलभोगेन विनेश्वरप्रसादेनैव कर्मणां गतेरपगतेर्विनाशनिश्चयादन्यथैवोपपत्तिरिति 10,288 नन्वत्र परमेश्वरे दृष्टे कर्माणि क्षीयन्त इत्युच्यते नतु दर्शनेनेति तो भोगेनेति व्याख्याने ऽपि न विरोध इति चेन्न तथा सति हृदयग्रन्थिभेदनसंशयच्छेदनयोरप्यन्यसाध्यतास्वीकारापातात् दृष्ट एवेत्येवशब्दविरोधाच्च भोगेन क्षयस्य सर्वसाधारण्याद्दर्शनविशेषणस्य वैयर्थ्याच्च 10,288f. अज्ञो न सर्वाणि कर्माणि भोगेन क्षेप्तुं क्षमते बहुतरत्वाद्विषमविपाकसमयत्वाच्च ज्ञानी तु समाधिसामर्थ्यात्कायव्यूहं निर्माय सर्वाणि समाहृत्य फलभोगेन विनाशयतीत्यतो विशेषणोपपत्तिरिति चेत्कुत एषा कल्पना उक्तार्थापत्त्यैवेति चेन्न अस्मदुदाहृतवचनानामन्यथाव्याख्यानस्थितावर्थापत्तिस्थितिः तत्स्थितौ च वचनानामन्यथाव्याख्यानस्थितिरिति परस्पराश्रयापत्तेः वचनानामन्यथाव्याख्याननिरासे सत्यर्थापत्तिनिरासस्तन्निरासे (सत्यन्य)नान्यथाव्याख्याननिरास इति भवतामपि परस्पराश्रयापत्तिरिति चेन्न अवधारणादिना निरवकाशस्योक्तत्वात् "भिनत्ति कर्मसङ्घातं प्रसन्नो भगवान्हरिःऽ; इत्यादीनामत्यन्तानवकाशानामन्यत्रोदाहृतत्वाच्च अत एव"नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपिऽ; इत्यादिसामान्यवचनमज्ञानिविषयम् ज्ञानिनामपि प्रारब्धकर्मविषयम् "आत्मनो वै शरीराणि बहूनि मनुजाधिप प्राप्य योगबलं कुर्यात्तैश्च सर्वां महीं चरेत् भुञ्जीत विषयन्कैश्चित्कैश्चिदुग्रं तपश्चरेत् संहरेच्च पुनस्तानि सूर्यस्तेजोगणानिवऽ; इत्यादिकं ज्ञानिनां प्रारब्धकर्मविषयम् विशेषवचनबलेन प्रारब्धकर्मविनाशस्य वक्ष्यमाणत्वात् अत एव"ज्ञानादेवाशेषकमर्क्षये तदैव मुक्तिः स्यात् नचैवम् जीवन्मुक्तानामुपालब्धेःऽ; इत्यनवकाशं चोद्यम् 10,291 विमतं कर्म फलभोगविनाश्यं कर्मत्वात्सम्प्रतिपन्नकर्मवदित्यनुमानं तु कृतप्रायश्चित्तकर्मण्यनैकान्तिकम् प्रायश्चित्तं न कर्मक्षयहेतुरित्येतदुत्तरत्र निराकरिष्यामः अकृतप्रायश्चित्तकर्मत्वं हेतुरिति चेत्किमिदं प्रायश्चित्तं नाम पापनिवृत्त्यर्थत्वेन विहितो व्रतविशेष इति चेत् तर्हि महानुभावानामनुग्रहादिना विनष्टे कर्मणि व्यभिचारः पापनिवृत्तिहेतुमात्रं प्रायश्चित्तं विवक्षितमिति चेन्न तथापि महदवज्ञादिना विनष्टे पुण्ये व्यभिचारः क्षयहेत्वन्तररहितकर्मत्वं हेतुरिति चेत् तत्किं विधिरेव हेतुत्वं गमयति तथा सति समाधेरपि कायव्यूहनिर्माणादौ हेतुत्वं न स्यात् आर्थवादिकं फलमविरुद्धं स्वीक्रियत इति चेत् समं प्रकृते ऽपि न ह्यत्र कश्चिद्विरोधो ऽस्तीत्युक्तम् अलौकिकत्वं तूभयत्रापि समानम् 10,293 किञ्चास्मिन्मते न कदापि कर्मक्षयः भोगकाले ऽपि पुनः करणात् न करोतीति चासम्भावितम् "नहि कश्चित्क्षणमपिऽ; इत्युक्तत्वात् क्रियमाणापि प्रवृत्तिर्नादृष्टजननीति चेन्न श्रुतिस्मृतिविरोधात् ज्ञानिनां ज्ञानसामर्थ्यात्तथेत्यन्यविषयं श्रुत्यादिकम् "तद्यथा पुष्करपलाशेऽ,"ब्रह्माण्याधाय कर्माणिऽ; इत्यादिश्रुतिस्मृतिबलादित्थं कल्प्यत इति चेत् प्राक्तनकर्मस्वप्ययं प्रकारः कुतो नाभ्युपगम्यते रागद्वेषयोरभावान्न प्रवृत्तिरदृष्टकारणम् यथोक्तम् "न प्रवृत्तिः प्रतिबन्धाय हीनक्लेशस्यऽ; इति मैवम् प्रामादिकब्रह्महननादीनामधर्महेतुत्वाभावप्रसङ्ग इत्यलम् 10,294 पाशुपताद्युक्तं मोक्षसाधनं निराकरोति- नचेति न च पाशुपताद्युक्तशिवादीनामनुग्रहात्
nyāyasudhā: hṛdayagranthiravidyā parā apyavarā yasmātsa parāvaraḥ ātmanyātataguṇe jagadīśvare ādyaṃ kaṭhaśrutivacanam dvitīyaṃ bhāgavatavacanam ādipadena vakṣyamāṇānītihāsavacanāni gṛhyante anyathā phalabhogena vineśvaraprasādenaiva karmaṇāṃ gaterapagatervināśaniścayādanyathaivopapattiriti 10,288 nanvatra parameśvare dṛṣṭe karmāṇi kṣīyanta ityucyate natu darśaneneti to bhogeneti vyākhyāne 'pi na virodha iti cenna tathā sati hṛdayagranthibhedanasaṃśayacchedanayorapyanyasādhyatāsvīkārāpātāt dṛṣṭa evetyevaśabdavirodhācca bhogena kṣayasya sarvasādhāraṇyāddarśanaviśeṣaṇasya vaiyarthyācca 10,288f. ajño na sarvāṇi karmāṇi bhogena kṣeptuṃ kṣamate bahutaratvādviṣamavipākasamayatvācca jñānī tu samādhisāmarthyātkāyavyūhaṃ nirmāya sarvāṇi samāhṛtya phalabhogena vināśayatītyato viśeṣaṇopapattiriti cetkuta eṣā kalpanā uktārthāpattyaiveti cenna asmadudāhṛtavacanānāmanyathāvyākhyānasthitāvarthāpattisthitiḥ tatsthitau ca vacanānāmanyathāvyākhyānasthitiriti parasparāśrayāpatteḥ vacanānāmanyathāvyākhyānanirāse satyarthāpattinirāsastannirāse (satyanya)nānyathāvyākhyānanirāsa iti bhavatāmapi parasparāśrayāpattiriti cenna avadhāraṇādinā niravakāśasyoktatvāt "bhinatti karmasaṅghātaṃ prasanno bhagavānhariḥ'; ityādīnāmatyantānavakāśānāmanyatrodāhṛtatvācca ata eva"nābhuktaṃ kṣīyate karma kalpakoṭiśatairapi'; ityādisāmānyavacanamajñāniviṣayam jñānināmapi prārabdhakarmaviṣayam "ātmano vai śarīrāṇi bahūni manujādhipa prāpya yogabalaṃ kuryāttaiśca sarvāṃ mahīṃ caret bhuñjīta viṣayankaiścitkaiścidugraṃ tapaścaret saṃharecca punastāni sūryastejogaṇāniva'; ityādikaṃ jñānināṃ prārabdhakarmaviṣayam viśeṣavacanabalena prārabdhakarmavināśasya vakṣyamāṇatvāt ata eva"jñānādevāśeṣakamarkṣaye tadaiva muktiḥ syāt nacaivam jīvanmuktānāmupālabdheḥ'; ityanavakāśaṃ codyam 10,291 vimataṃ karma phalabhogavināśyaṃ karmatvātsampratipannakarmavadityanumānaṃ tu kṛtaprāyaścittakarmaṇyanaikāntikam prāyaścittaṃ na karmakṣayaheturityetaduttaratra nirākariṣyāmaḥ akṛtaprāyaścittakarmatvaṃ heturiti cetkimidaṃ prāyaścittaṃ nāma pāpanivṛttyarthatvena vihito vrataviśeṣa iti cet tarhi mahānubhāvānāmanugrahādinā vinaṣṭe karmaṇi vyabhicāraḥ pāpanivṛttihetumātraṃ prāyaścittaṃ vivakṣitamiti cenna tathāpi mahadavajñādinā vinaṣṭe puṇye vyabhicāraḥ kṣayahetvantararahitakarmatvaṃ heturiti cet tatkiṃ vidhireva hetutvaṃ gamayati tathā sati samādherapi kāyavyūhanirmāṇādau hetutvaṃ na syāt ārthavādikaṃ phalamaviruddhaṃ svīkriyata iti cet samaṃ prakṛte 'pi na hyatra kaścidvirodho 'stītyuktam alaukikatvaṃ tūbhayatrāpi samānam 10,293 kiñcāsminmate na kadāpi karmakṣayaḥ bhogakāle 'pi punaḥ karaṇāt na karotīti cāsambhāvitam "nahi kaścitkṣaṇamapi'; ityuktatvāt kriyamāṇāpi pravṛttirnādṛṣṭajananīti cenna śrutismṛtivirodhāt jñānināṃ jñānasāmarthyāttathetyanyaviṣayaṃ śrutyādikam "tadyathā puṣkarapalāśe',"brahmāṇyādhāya karmāṇi'; ityādiśrutismṛtibalāditthaṃ kalpyata iti cet prāktanakarmasvapyayaṃ prakāraḥ kuto nābhyupagamyate rāgadveṣayorabhāvānna pravṛttiradṛṣṭakāraṇam yathoktam "na pravṛttiḥ pratibandhāya hīnakleśasya'; iti maivam prāmādikabrahmahananādīnāmadharmahetutvābhāvaprasaṅga ityalam 10,294 pāśupatādyuktaṃ mokṣasādhanaṃ nirākaroti- naceti na ca pāśupatādyuktaśivādīnāmanugrahāt
3.3.154cd
10,295 न्यायसुधा: पाशुपतशब्देन चतुर्विधा अपि गृह्यन्ते आदिपदेन स्कान्दसौरादयः द्वितीयेनादिपदेन स्कान्दादयः अनुग्रहान्मोक्षो भवतीति शेषः ननु च पाशुपताद्युक्तेति तावन्नानुग्रहस्य विशेषणम् असामर्थ्येन समासानुपपत्तेः तथा सति पाशुपताद्युक्तादिति स्यात् अत एव न मोक्षस्य विशेषणम् तथा सति पाशुपताद्युक्त इति भवेत् शिवादिविशेषणत्वे तु वैयर्थ्यमिति उच्यते अस्तु तावदनुग्रहविशेषणम् तत्र शिवादीनामनुग्रह इति समास एव षष्ठया आक्रोश इति षष्ठया अलुक् "ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेतिऽ; इत्यादिश्रुतिविरोधपरिहारश्च तत्प्रयोजनम् यः संसारधर्मैरीषदप्यस्पृष्टः परमशिवस्तत्प्रसादान्मुक्तिरिष्यत एव यस्त्वज्ञानाद्युपेतस्तथा प्रमितस्तदनुग्रहान्मोक्षो नेत्युच्यत इति "मोक्षो ज्ञानं च क्रमशो मुक्तिगो भेद एव च उत्तरेषां प्रसादेन नीचानां नान्यथा भवेतऽ; इत्यादिवाक्यविरोधपरिहाराय पाशुपताद्युक्तेत्यनुग्रहो विशेषितः अङ्गीक्रियत एव शिवाद्यनुग्रहो भगवत्प्रसादसाधनभूतो मोक्षहेतुः नतु पाशुपताद्युक्तः स्वतन्त्रसाधनभूत इति यद्वा पाशुपताद्युक्तेत्यपि भिन्नं पदम् सुपां सुलुगिति पञ्चम्या लुक् यद्वा प्रथमाया लुक् मोक्षस्य चेदं विशेषणम् तत्र वादिनिर्देशप्रयोजनं वक्तमेव यद्वास्तु यथाश्रुतं शिवादीनामेव ये शिवादयः पाशुपतादिभिः स्वातन्त्र्येणोपास्या उक्तास्तेषां (य)तथोपासितानामनुग्रह एव नास्ति प्रत्युत कोष एव अतो ऽनुग्रहान्मोक्षो दूरनिरस्त इति भावः 10,298 कुतः शिवादीनामनुग्रहान्मोक्षो नेत्यत आह- नान्य इति नान्यः पन्था इति ह्युक्तं पुरुषज्ञानतः श्रुतौ
10,295 nyāyasudhā: pāśupataśabdena caturvidhā api gṛhyante ādipadena skāndasaurādayaḥ dvitīyenādipadena skāndādayaḥ anugrahānmokṣo bhavatīti śeṣaḥ nanu ca pāśupatādyukteti tāvannānugrahasya viśeṣaṇam asāmarthyena samāsānupapatteḥ tathā sati pāśupatādyuktāditi syāt ata eva na mokṣasya viśeṣaṇam tathā sati pāśupatādyukta iti bhavet śivādiviśeṣaṇatve tu vaiyarthyamiti ucyate astu tāvadanugrahaviśeṣaṇam tatra śivādīnāmanugraha iti samāsa eva ṣaṣṭhayā ākrośa iti ṣaṣṭhayā aluk "jñātvā śivaṃ śāntimatyantameti'; ityādiśrutivirodhaparihāraśca tatprayojanam yaḥ saṃsāradharmairīṣadapyaspṛṣṭaḥ paramaśivastatprasādānmuktiriṣyata eva yastvajñānādyupetastathā pramitastadanugrahānmokṣo netyucyata iti "mokṣo jñānaṃ ca kramaśo muktigo bheda eva ca uttareṣāṃ prasādena nīcānāṃ nānyathā bhavet'; ityādivākyavirodhaparihārāya pāśupatādyuktetyanugraho viśeṣitaḥ aṅgīkriyata eva śivādyanugraho bhagavatprasādasādhanabhūto mokṣahetuḥ natu pāśupatādyuktaḥ svatantrasādhanabhūta iti yadvā pāśupatādyuktetyapi bhinnaṃ padam supāṃ sulugiti pañcamyā luk yadvā prathamāyā luk mokṣasya cedaṃ viśeṣaṇam tatra vādinirdeśaprayojanaṃ vaktameva yadvāstu yathāśrutaṃ śivādīnāmeva ye śivādayaḥ pāśupatādibhiḥ svātantryeṇopāsyā uktāsteṣāṃ (ya)tathopāsitānāmanugraha eva nāsti pratyuta koṣa eva ato 'nugrahānmokṣo dūranirasta iti bhāvaḥ 10,298 kutaḥ śivādīnāmanugrahānmokṣo netyata āha- nānya iti nānyaḥ panthā iti hyuktaṃ puruṣajñānataḥ śrutau
3.3.155
न्यायसुधा: तमेवमिति श्रुतौ सहस्रशीर्षा पुरुष इति प्रकतपुरुषज्ञानतो ऽन्यनिषेधेनामृतत्वमुक्तं हि यस्मात्तस्मात्पुरुषोत्तमानुग्रह एव ज्ञानेनेरितो मोक्षहेतुर्न शिवाद्यनुग्रह इति ननु पुरुषसूक्ते पशुपुरुष एव प्रतिपाद्यते न विष्णुस्तत्कथं विष्णुज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वे मन्त्रो ऽयमुदाहृतः पशुपुरुषज्ञानमपि पशुपतेरनुग्रहे परमोपयोगीति मोक्षसाधनमुच्यते नान्य इति च न विरुद्धम् साधनवत्साधनसाधनस्य परित्यागे ऽपि फलानुदयादिति चेत् किमेतत्पुरुषशब्दस्य विष्णौ शक्त्यभावात्कल्पने तात्पर्यज्ञापकाभावाद्वा बाधकसद्भावाद्वा नाद्यः नारायणानुवाके पुरुषशब्दस्य हरौ प्रयोगादित्याह- सर्व इति सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादतः एवं पुरुषशब्दश्च प्रयुक्तो ऽब्धिशये हरौ
nyāyasudhā: tamevamiti śrutau sahasraśīrṣā puruṣa iti prakatapuruṣajñānato 'nyaniṣedhenāmṛtatvamuktaṃ hi yasmāttasmātpuruṣottamānugraha eva jñānenerito mokṣaheturna śivādyanugraha iti nanu puruṣasūkte paśupuruṣa eva pratipādyate na viṣṇustatkathaṃ viṣṇujñānasya mokṣasādhanatve mantro 'yamudāhṛtaḥ paśupuruṣajñānamapi paśupateranugrahe paramopayogīti mokṣasādhanamucyate nānya iti ca na viruddham sādhanavatsādhanasādhanasya parityāge 'pi phalānudayāditi cet kimetatpuruṣaśabdasya viṣṇau śaktyabhāvātkalpane tātparyajñāpakābhāvādvā bādhakasadbhāvādvā nādyaḥ nārāyaṇānuvāke puruṣaśabdasya harau prayogādityāha- sarva iti sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣādataḥ evaṃ puruṣaśabdaśca prayukto 'bdhiśaye harau
Adhyāya 3 (cont. 21)
3.3.156
न्यायसुधा: न केवलं पुरुषज्ञानतो ऽमृतत्मुक्तम् किन्तु पुरुषशब्दश्च हरौ प्रयुक्तः विद्युतः पुरुषादित्युक्तो ऽपि पशुपुरुष एव किन्न स्यादित्यत उक्तमब्धिशय इति अम्भस्य पारे, यमन्तःसमुद्रे इत्यस्मिन्पुरुषे ऽब्धिशयत्वस्य श्रवणात् महोदधिशयोन्तक इत्यादिना तस्य विष्णुलिङ्गत्वावगमात् 10,299 इतश्चायं नारायणो न पशुपतिरित्याह- न तस्येति न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद् यशः इति चाधिपतिस्तस्य प्रतिषिद्धः स्वयं श्रुतौ
nyāyasudhā: na kevalaṃ puruṣajñānato 'mṛtatmuktam kintu puruṣaśabdaśca harau prayuktaḥ vidyutaḥ puruṣādityukto 'pi paśupuruṣa eva kinna syādityata uktamabdhiśaya iti ambhasya pāre, yamantaḥsamudre ityasminpuruṣe 'bdhiśayatvasya śravaṇāt mahodadhiśayontaka ityādinā tasya viṣṇuliṅgatvāvagamāt 10,299 itaścāyaṃ nārāyaṇo na paśupatirityāha- na tasyeti na tasyeśe kaścana tasya nāma mahad yaśaḥ iti cādhipatistasya pratiṣiddhaḥ svayaṃ śrutau
3.3.157a
विश्वतः परमां नित्यं विश्वं नारायणं हरिम् इति सर्वाधिकत्वोक्तया समो ऽपि विनिवारितः
viśvataḥ paramāṃ nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ harim iti sarvādhikatvoktayā samo 'pi vinivāritaḥ
3.3.157ef
-द् 10,299f. न्यायसुधा: तस्य पुरुषस्य ईशे ईष्ये व्यत्ययो बहुलमिति वचनात् अधीगर्थदयेषां कर्मणीति षष्ठी महदिति यशश्चेति तस्य पुरुषस्य नाम श्रुतौ नारायणानुवाके न तस्येति वाक्येन तस्य पुरुषस्याधिपतिः स्वयं मुखत एव प्रतिषिद्धः परमश्चासावश्चेति परमास्तं परमाम् लिङ्गव्यत्ययेन परममिति वा विश्वं पूर्णम् नारायणानुवाक एव विश्वत इति श्रुतौ तस्य पुरुषस्य सर्वाधिकत्वोक्त्या ससो ऽपि विनिवारितः नहि सर्वाधिकस्य समो युज्यते 10,301 ततः किमित्यत आह- समेति समाधिकस्य राहित्यान्नोपचारपुमानसौ
-d 10,299f. nyāyasudhā: tasya puruṣasya īśe īṣye vyatyayo bahulamiti vacanāt adhīgarthadayeṣāṃ karmaṇīti ṣaṣṭhī mahaditi yaśaśceti tasya puruṣasya nāma śrutau nārāyaṇānuvāke na tasyeti vākyena tasya puruṣasyādhipatiḥ svayaṃ mukhata eva pratiṣiddhaḥ paramaścāsāvaśceti paramāstaṃ paramām liṅgavyatyayena paramamiti vā viśvaṃ pūrṇam nārāyaṇānuvāka eva viśvata iti śrutau tasya puruṣasya sarvādhikatvoktyā saso 'pi vinivāritaḥ nahi sarvādhikasya samo yujyate 10,301 tataḥ kimityata āha- sameti samādhikasya rāhityānnopacārapumānasau
3.3.158
न्यायसुधा: समाधिकस्येति द्वन्द्वैक्यवद्भावः असौ नारायणानुवाकोक्तः उप समीपे चारो यस्यासौ प्रधानस्योपसर्जनभूत उपचारपुमान् पशुपुरुषो नेत्यर्थः नारायणनामादिना हरिरेवायमिति शिष्यैरेव ज्ञातुं शक्यत इति नोक्तम् 10,302f. अधिपतिराहित्यसर्वाधिकत्वयोस्ततो ऽवगतस्य समाधिकराहित्यस्य च पशावनुपपत्तेर्न तद्विषयो ऽयं पुरुषशब्दः किन्तु नारायणादिनाम्नाब्धिशयत्वादिलिङ्गेन च विष्णुविषय एवेत्यस्तु न तावता पुरुषशब्दस्य विष्णौ वाचकत्वशक्तिः सिद्धयति प्रयोगस्यामुख्यया वृत्त्याप्युपपत्तेरित्यत आह- समेति असौ विष्णुरुपचारेण पुरुषशब्दविषयो न भवति किन्तु मुख्यवृत्त्यैव कुतः मुख्यासम्भवे ह्युपचारः कल्प्यते पुरुषशब्दस्य मुख्यार्थः पूर्णत्वम् तच्च विष्णोरेव समाधिकराहित्याद्युज्यत इति 10,303 अस्त्वेवं पुरुषशब्दस्य विष्णौ वाचकत्वशक्तिस्तथापि पुरुषसूक्ते ज्ञापकाभावात्तत्परत्वं नास्तीति द्वितीयं निराकरोति- पुरुष एवेति पुरुष एवेदं सर्वं यद् भूतं यच्च भव्यम् उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति
nyāyasudhā: samādhikasyeti dvandvaikyavadbhāvaḥ asau nārāyaṇānuvākoktaḥ upa samīpe cāro yasyāsau pradhānasyopasarjanabhūta upacārapumān paśupuruṣo netyarthaḥ nārāyaṇanāmādinā harirevāyamiti śiṣyaireva jñātuṃ śakyata iti noktam 10,302f. adhipatirāhityasarvādhikatvayostato 'vagatasya samādhikarāhityasya ca paśāvanupapatterna tadviṣayo 'yaṃ puruṣaśabdaḥ kintu nārāyaṇādināmnābdhiśayatvādiliṅgena ca viṣṇuviṣaya evetyastu na tāvatā puruṣaśabdasya viṣṇau vācakatvaśaktiḥ siddhayati prayogasyāmukhyayā vṛttyāpyupapatterityata āha- sameti asau viṣṇurupacāreṇa puruṣaśabdaviṣayo na bhavati kintu mukhyavṛttyaiva kutaḥ mukhyāsambhave hyupacāraḥ kalpyate puruṣaśabdasya mukhyārthaḥ pūrṇatvam tacca viṣṇoreva samādhikarāhityādyujyata iti 10,303 astvevaṃ puruṣaśabdasya viṣṇau vācakatvaśaktistathāpi puruṣasūkte jñāpakābhāvāttatparatvaṃ nāstīti dvitīyaṃ nirākaroti- puruṣa eveti puruṣa evedaṃ sarvaṃ yad bhūtaṃ yacca bhavyam utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati
3.3.159ab
मुक्तामुक्तपरेशत्वमिति तस्याह सा श्रुतिः
muktāmuktapareśatvamiti tasyāha sā śrutiḥ
3.3.159cd
10,304 न्यायसुधा: यद्भूतं यच्च भव्यं यच्च भवदमुक्तं विश्वमिदं सर्वं पुरुष एव पुरुषाधीनमेव यत एवमन्नेनान्नमदनीयममुक्तवर्गमतिरोहति अतिक्रामति अमुक्ताधिपतिरित यावत् तस्मादमृतत्वस्योत भावभवित्रोरभेदान्मुक्तवर्गस्यापीशानः संसारे स्वाधीनं जगद्यदि मुक्तौ स्वाधीनत्वं जगद्यदि मुक्तौ स्वाधीनत्वं जह्यात्तदा प्रेक्षावान्न मोचयेत् अतो मुक्तावपि तदधीनमेवेति सा श्रुतिः पुरुषसूक्तमन्त्रस्तस्य मुक्तामुक्तपरेशत्वमाह तच्च मुक्तानां परमा गतिरित्यादिना विष्णोरेवावगतं पशोस्त्वसम्भावितमेवेत्यतः पुरुषसूक्तं विष्णुपरमेवेति ज्ञायते ननु च पुरुष एवेदं सर्वमिति पुरुषस्यात्र सर्(वत्वर्)वात्मकत्वमेवोदितम् तत्कथं मुक्तामुक्तपरेशत्वमाह श्रुतिरिति तत्राह- अमृतेति अमृतेशानवचनात् सर्वस्येशानतोदिता
10,304 nyāyasudhā: yadbhūtaṃ yacca bhavyaṃ yacca bhavadamuktaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ puruṣa eva puruṣādhīnameva yata evamannenānnamadanīyamamuktavargamatirohati atikrāmati amuktādhipatirita yāvat tasmādamṛtatvasyota bhāvabhavitrorabhedānmuktavargasyāpīśānaḥ saṃsāre svādhīnaṃ jagadyadi muktau svādhīnatvaṃ jagadyadi muktau svādhīnatvaṃ jahyāttadā prekṣāvānna mocayet ato muktāvapi tadadhīnameveti sā śrutiḥ puruṣasūktamantrastasya muktāmuktapareśatvamāha tacca muktānāṃ paramā gatirityādinā viṣṇorevāvagataṃ paśostvasambhāvitamevetyataḥ puruṣasūktaṃ viṣṇuparameveti jñāyate nanu ca puruṣa evedaṃ sarvamiti puruṣasyātra sar(vatvar)vātmakatvamevoditam tatkathaṃ muktāmuktapareśatvamāha śrutiriti tatrāha- amṛteti amṛteśānavacanāt sarvasyeśānatoditā
3.3.160ab
न्यायसुधा: ईशानेति भावप्रधानो निर्देशः उत्तरार्धे मुक्तेशानत्वस्योक्तत्वात्पूर्वार्धे ऽमुक्तस्य सर्वस्येशानतैवोदिता ज्ञातव्या नतु सर्वत्वम् नहि को ऽपि वादी मुक्तौ भेदममुक्तावभेदमङ्गीकरोति नापि युज्यते अभिन्नस्य पश्चाद्भेदादर्शनात् 10,305 हेत्वन्तरमाह- यदीति यदि सर्वत्वमुदितमुतेश इति तद् वृथा
nyāyasudhā: īśāneti bhāvapradhāno nirdeśaḥ uttarārdhe mukteśānatvasyoktatvātpūrvārdhe 'muktasya sarvasyeśānataivoditā jñātavyā natu sarvatvam nahi ko 'pi vādī muktau bhedamamuktāvabhedamaṅgīkaroti nāpi yujyate abhinnasya paścādbhedādarśanāt 10,305 hetvantaramāha- yadīti yadi sarvatvamuditamuteśa iti tad vṛthā
3.3.160cd
न्यायसुधा: पूर्वार्धे यदि पुरुषस्य सर्वत्वमुदितं स्यात्तत्तर्ह्युत्तरार्धे ऽमृतत्वस्योतेशान इत्युतशब्दो वृथा स्यात् तत्कथमित्यत आह- उतशब्द इति उतशब्दो वदेदेष हीशत्वस्य समुच्चयम्
nyāyasudhā: pūrvārdhe yadi puruṣasya sarvatvamuditaṃ syāttattarhyuttarārdhe 'mṛtatvasyoteśāna ityutaśabdo vṛthā syāt tatkathamityata āha- utaśabda iti utaśabdo vadedeṣa hīśatvasya samuccayam
3.3.161ab
न्यायसुधा: उत्तरार्धस्थ उतशब्दो यस्मादीशत्वस्य समुच्चयं वदेत् अर्थान्तरस्यासम्भवात् नच द्वयोरीशत्वयोरनुक्तौ तत्समुच्चयोक्तेरवकाशो ऽस्ति तस्मादुतशब्दो वृथैवेति युक्त्यन्तरमाह- पुरुषेणैवेति पुरुषेणेदं व्याप्तमिति ब्राह्मणं चाह तं प्रति
nyāyasudhā: uttarārdhastha utaśabdo yasmādīśatvasya samuccayaṃ vadet arthāntarasyāsambhavāt naca dvayorīśatvayoranuktau tatsamuccayokteravakāśo 'sti tasmādutaśabdo vṛthaiveti yuktyantaramāha- puruṣeṇaiveti puruṣeṇedaṃ vyāptamiti brāhmaṇaṃ cāha taṃ prati
3.3.161cd
न्यायसुधा: पुरुष एवेदं सर्वमिति पुरुषेणैवेदं सर्वं व्याप्तमातृणादाकरीषात्सर्वं भगवानिति मिथ्यादृष्टिरेवेति शाखान्तरब्राह्मणं च तं मन्त्रं प्रति प्रवृत्तं तस्य मन्त्रस्य व्याख्यानरूपमेवाह अतश्च न सर्वत्वमर्थः व्याप्तं वशीकृतम् एतेन धर्म(र्मि)समुच्चयार्थ उतशब्द इत्यपि परास्तम् 10,306 इतश्च सर्वेशत्वमेव पूर्वार्धार्थो नतु सर्वत्वमित्याह- एतावानिति एतावानस्य महिमेति महिम्नो वचो हि तत्
nyāyasudhā: puruṣa evedaṃ sarvamiti puruṣeṇaivedaṃ sarvaṃ vyāptamātṛṇādākarīṣātsarvaṃ bhagavāniti mithyādṛṣṭireveti śākhāntarabrāhmaṇaṃ ca taṃ mantraṃ prati pravṛttaṃ tasya mantrasya vyākhyānarūpamevāha ataśca na sarvatvamarthaḥ vyāptaṃ vaśīkṛtam etena dharma(rmi)samuccayārtha utaśabda ityapi parāstam 10,306 itaśca sarveśatvameva pūrvārdhārtho natu sarvatvamityāha- etāvāniti etāvānasya mahimeti mahimno vaco hi tat
3.3.162
न्यायसुधा: इति वचनादिति शेषः अस्य पुरुषस्यैतावान्महिमा यः पूर्ववाक्योक्त इत्युत्तरवाक्यबलात् तत् पुरुष एवेदमित्येतत्पुरुषस्य महिम्नो वाचकं वच इति तावज्ज्ञायते ततश्च महिमप्रतिपादकं यथा स्यात्तथा व्याख्येयम् न च सर्वात्मत्वं महिमा अपकषर्हेतुत्वात् किन्तु सर्वाधिपत्यमेव नच तदतिरिक्त(क्तं)महिम्नो वचनम् सङ्कोचे कारणाभावात् 10,307 इतो ऽप्येतदेवमित्याह- सो ऽमृतस्येति सो ऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् इत्यमुक्ताधिपत्यं तु पूर्वार्धोक्तमनूद्य च
nyāyasudhā: iti vacanāditi śeṣaḥ asya puruṣasyaitāvānmahimā yaḥ pūrvavākyokta ityuttaravākyabalāt tat puruṣa evedamityetatpuruṣasya mahimno vācakaṃ vaca iti tāvajjñāyate tataśca mahimapratipādakaṃ yathā syāttathā vyākhyeyam na ca sarvātmatvaṃ mahimā apakaṣarhetutvāt kintu sarvādhipatyameva naca tadatirikta(ktaṃ)mahimno vacanam saṅkoce kāraṇābhāvāt 10,307 ito 'pyetadevamityāha- so 'mṛtasyeti so 'mṛtasyābhayasyeśo martyamannaṃ yadatyagāt ityamuktādhipatyaṃ tu pūrvārdhoktamanūdya ca
3.3.163ab
उतामृतस्येश इति विधत्ते मुक्तिगेशताम्
utāmṛtasyeśa iti vidhatte muktigeśatām
3.3.163cd
न्यायसुधा: इति भागवतवचनादिति शेषः अनूद्य यदन्नेनातिरोहतीति वचनेन हेतुतयेति शेषः विधत्ते श्रुतिः अयमर्थः उत्तरार्धे तावदमुक्ताधिपत्यं हेतुत्वेनोपादाय मुक्ताधिपत्यं प्रति जानीते श्रुतिरिति ज्ञायते पुरुषसूक्तव्याख्यानप्रसङ्गे सो ऽमृतस्येति भागवतवचनेनोत्तरार्धस्य तथैव व्याख्यातत्वात् अत एव"अन्नेन दिव्यभोगेन यदतिरोहत्यधिरोहत्येधते तस्यामृतत्वस्य देवत्वस्येशानःऽ; इति व्याख्यानमयुक्तम् भावभवित्रोरेकत्वाभिप्रायेणामृतत्वस्येत्येतदमृतस्येति हि व्याख्यातम् देवव्यावृत्त्यर्थमेव चाभयस्येत्युक्तम् अन्नेनेति तृतीया च द्वितीयार्थेत्यभिहितम् अन्नं च न प्रसिद्धमिति मर्त्यमित्युदितम् सो ऽयमुत्तरार्धार्थः पूर्वार्धस्यास्मद्वयाख्यान एव युज्यते पूर्वार्धे ऽमुक्ताधिपत्यं विहितम् उत्तरार्धे तत्पूर्वार्धोक्तममुक्ताधिपत्यं हेतुत्वेनानूद्य पुरुषस्य मुक्तिगेशतां विधत्ते श्रुतिरिति परकीयव्याख्याने तु परस्परव्याघातेनानुपपन्न एवेति 10,308 एतेन"पुरुषशब्दस्य विष्णुविषयत्वे सर्वात्मकत्वं बाधकम् नहि विष्णोः सर्वात्मकत्वं भवद्भिरप्यभ्युपगम्यते पशोस्तु देहयोगवशाद्भूतत्वादिकं युज्यतेऽ; इति तृतीयपक्षो ऽपि निरस्तः उपसंहरति- अत इति 10,309 अतो विष्णुपरिज्ञानादेव मुक्तिर्नचान्यतः
nyāyasudhā: iti bhāgavatavacanāditi śeṣaḥ anūdya yadannenātirohatīti vacanena hetutayeti śeṣaḥ vidhatte śrutiḥ ayamarthaḥ uttarārdhe tāvadamuktādhipatyaṃ hetutvenopādāya muktādhipatyaṃ prati jānīte śrutiriti jñāyate puruṣasūktavyākhyānaprasaṅge so 'mṛtasyeti bhāgavatavacanenottarārdhasya tathaiva vyākhyātatvāt ata eva"annena divyabhogena yadatirohatyadhirohatyedhate tasyāmṛtatvasya devatvasyeśānaḥ'; iti vyākhyānamayuktam bhāvabhavitrorekatvābhiprāyeṇāmṛtatvasyetyetadamṛtasyeti hi vyākhyātam devavyāvṛttyarthameva cābhayasyetyuktam anneneti tṛtīyā ca dvitīyārthetyabhihitam annaṃ ca na prasiddhamiti martyamityuditam so 'yamuttarārdhārthaḥ pūrvārdhasyāsmadvayākhyāna eva yujyate pūrvārdhe 'muktādhipatyaṃ vihitam uttarārdhe tatpūrvārdhoktamamuktādhipatyaṃ hetutvenānūdya puruṣasya muktigeśatāṃ vidhatte śrutiriti parakīyavyākhyāne tu parasparavyāghātenānupapanna eveti 10,308 etena"puruṣaśabdasya viṣṇuviṣayatve sarvātmakatvaṃ bādhakam nahi viṣṇoḥ sarvātmakatvaṃ bhavadbhirapyabhyupagamyate paśostu dehayogavaśādbhūtatvādikaṃ yujyate'; iti tṛtīyapakṣo 'pi nirastaḥ upasaṃharati- ata iti 10,309 ato viṣṇuparijñānādeva muktirnacānyataḥ
3.3.164
न्यायसुधा: परिज्ञानात्परिज्ञानोदितात्प्रसादात् अन्यतः शिवादीनामनुग्रहात् पाशुपता अपि ज्ञानिनो भोगेनैव कर्मक्षयमाचक्षते तदप्यनुपपन्नमित्याह- तद्यथेति "तद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं पदूयेतैवं हैवास्य सर्वे पाप्मनः प्रदूयन्तेऽ; इति श्रुतेः "इष्यकेषी कामालानां चिततूलभारिषुऽ; इति ह्रस्वता श्रुतित्वान्न भवति प्रोतं प्रविष्यम् प्रदूयेत परितप्तं भवेद्भस्मीभवेत् इति तन्निदर्शनं यथा अस्य ज्ञानिनः प्रदूयन्ते विनश्यन्तीत्यथरः चशब्दः पूर्वोदाहृतवाक्यसमुच्चयार्थः तत एव विष्णुपरिज्ञानादेव 10,310 नन्वस्यां श्रुतौ ज्ञानिनः कर्मणां परितापः श्रूयते नतु ज्ञानेन विनाश इति विवक्षितो ऽर्थ इत्यतो भगवद्वाक्यसमाख्यामाह- यथेति यथैधांसि समिद्धो ऽग्निर्भस्मसात् कुरुते ऽर्जुन ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा
nyāyasudhā: parijñānātparijñānoditātprasādāt anyataḥ śivādīnāmanugrahāt pāśupatā api jñānino bhogenaiva karmakṣayamācakṣate tadapyanupapannamityāha- tadyatheti "tadyatheṣīkātūlamagnau protaṃ padūyetaivaṃ haivāsya sarve pāpmanaḥ pradūyante'; iti śruteḥ "iṣyakeṣī kāmālānāṃ citatūlabhāriṣu'; iti hrasvatā śrutitvānna bhavati protaṃ praviṣyam pradūyeta paritaptaṃ bhavedbhasmībhavet iti tannidarśanaṃ yathā asya jñāninaḥ pradūyante vinaśyantītyatharḥ caśabdaḥ pūrvodāhṛtavākyasamuccayārthaḥ tata eva viṣṇuparijñānādeva 10,310 nanvasyāṃ śrutau jñāninaḥ karmaṇāṃ paritāpaḥ śrūyate natu jñānena vināśa iti vivakṣito 'rtha ityato bhagavadvākyasamākhyāmāha- yatheti yathaidhāṃsi samiddho 'gnirbhasmasāt kurute 'rjuna jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute tathā
3.3.165
न्यायसुधा: यद्यप्यत्र ज्ञानस्य कारणत्वं स्फुटं प्रतीयते तथापि कर्मणां भस्मसात्करणं नाम मुख्यासम्भवात्किं कल्पनीयमिति न ज्ञायते ऽतोवाक्यान्तरं पठति- सर्वेति सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः इत्यादिभगवद्वाक्यैरुक्तार्थश्चावसीयते
nyāyasudhā: yadyapyatra jñānasya kāraṇatvaṃ sphuṭaṃ pratīyate tathāpi karmaṇāṃ bhasmasātkaraṇaṃ nāma mukhyāsambhavātkiṃ kalpanīyamiti na jñāyate 'tovākyāntaraṃ paṭhati- sarveti sarvadharmān parityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ ityādibhagavadvākyairuktārthaścāvasīyate
3.3.166a
न्यायसुधा: धर्मानवैष्णवान्काम्यार्थांश्च शरणप्राप्तिश्च"सर्वोत्तमत्वविज्ञानपूर्वमऽ; इत्यादिनान्यत्र भगवत्पादैरेव व्याख्याता ततः प्रसन्नो ऽहम् मा शुचः न शोचिष्यसि मुक्तो भविष्यसि आदिपदेन"गतसङ्गस्य मुक्तस्यऽ; इत्यादेः सङ्ग्रहः भगवद्वाक्यैश्चेति सम्बन्धः तद्यथेति श्रुतेरुक्तार्थः भगवद्वाक्यैरवसीयत इति वा 10,311 भाट्टानां मोक्षसाधनमनुवदति- नित्येति नित्यनैमित्तिकं कर्म कुर्वन्नन्यत् परित्यजन् मुच्यते संसृतेश्च
nyāyasudhā: dharmānavaiṣṇavānkāmyārthāṃśca śaraṇaprāptiśca"sarvottamatvavijñānapūrvam'; ityādinānyatra bhagavatpādaireva vyākhyātā tataḥ prasanno 'ham mā śucaḥ na śociṣyasi mukto bhaviṣyasi ādipadena"gatasaṅgasya muktasya'; ityādeḥ saṅgrahaḥ bhagavadvākyaiśceti sambandhaḥ tadyatheti śruteruktārthaḥ bhagavadvākyairavasīyata iti vā 10,311 bhāṭṭānāṃ mokṣasādhanamanuvadati- nityeti nityanaimittikaṃ karma kurvannanyat parityajan mucyate saṃsṛteśca
3.3.166d
-च् 10,312 न्यायसुधा: नित्यं नाम यदकरणे प्रत्यवायो, ब्राह्मण्यादिकमेव च निमित्तमुपादाय विहितं तदुच्यते यथा सन्ध्यावन्दनादि नैमित्तिकं नाम यदकरणे प्रत्यवायः पितृमरणाद्यागन्तुकं च निमित्तमुपादाय विहितं तदुच्यते यथा पितृश्राद्धादि अन्यत्काम्यं निषिद्धं च तत्र यत्कारणे फलमकरणे न प्रत्यवायः कामाननिमित्तं तत्काम्यात् यथा ज्योतिष्योमादि प्रतिषिद्धं निषिद्धम् यथा ब्रह्महत्यादि उपात्तं च कर्म भोगेन क्षपयन्निति चशब्दार्थः अयमाशयः सुखदुःखतत्कारणरूपो हि संसारः स च कर्मनिमित्त एव नित्यनैमित्तिकयोरकरणे त्वधर्मप्रवचयेन दुःखतत्साधनावाप्तिरस्य भवति निषिद्धकरणे ऽपि तथा काम्यकरणे तु धर्मोत्पादनेन सुखतत्साधनावाप्तिर्जायते मुमुक्षुस्तु नित्यं नैमित्तिकं च नित्यमेव करोति परित्यजति च निषिद्धमिति न दुरितोपचय; काम्यमपि परित्यजतीति न धर्मोपचयः एवमनागतयोर्धर्माधर्मयोरनुत्पादे प्रागुपात्तौ च भोगेन क्षपयन्निर्बीजायाः संसृतेर्मुच्यत इति यथोक्तम् "मोक्षार्थी न प्रवर्तेत तत्र काम्यनिषिद्धयोः नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रत्यवाय जवांसयाऽ; इति नच पञ्चमी कर्मविधास्ति यत्करणे ऽकरणे वा धर्माधर्मोदयः स्यादिति 10,314 निराकरोति- एतदपीति ... एतदप्येतेन निराकृतम् विद्यैवेतीममेवार्थं स्वयमेवाह वेदराट्
-c 10,312 nyāyasudhā: nityaṃ nāma yadakaraṇe pratyavāyo, brāhmaṇyādikameva ca nimittamupādāya vihitaṃ taducyate yathā sandhyāvandanādi naimittikaṃ nāma yadakaraṇe pratyavāyaḥ pitṛmaraṇādyāgantukaṃ ca nimittamupādāya vihitaṃ taducyate yathā pitṛśrāddhādi anyatkāmyaṃ niṣiddhaṃ ca tatra yatkāraṇe phalamakaraṇe na pratyavāyaḥ kāmānanimittaṃ tatkāmyāt yathā jyotiṣyomādi pratiṣiddhaṃ niṣiddham yathā brahmahatyādi upāttaṃ ca karma bhogena kṣapayanniti caśabdārthaḥ ayamāśayaḥ sukhaduḥkhatatkāraṇarūpo hi saṃsāraḥ sa ca karmanimitta eva nityanaimittikayorakaraṇe tvadharmapravacayena duḥkhatatsādhanāvāptirasya bhavati niṣiddhakaraṇe 'pi tathā kāmyakaraṇe tu dharmotpādanena sukhatatsādhanāvāptirjāyate mumukṣustu nityaṃ naimittikaṃ ca nityameva karoti parityajati ca niṣiddhamiti na duritopacaya; kāmyamapi parityajatīti na dharmopacayaḥ evamanāgatayordharmādharmayoranutpāde prāgupāttau ca bhogena kṣapayannirbījāyāḥ saṃsṛtermucyata iti yathoktam "mokṣārthī na pravarteta tatra kāmyaniṣiddhayoḥ nityanaimittike kuryātpratyavāya javāṃsayā'; iti naca pañcamī karmavidhāsti yatkaraṇe 'karaṇe vā dharmādharmodayaḥ syāditi 10,314 nirākaroti- etadapīti ... etadapyetena nirākṛtam vidyaivetīmamevārthaṃ svayamevāha vedarāṭ
3.3.166ef
-f न्यायसुधा: एतेन नान्यः पन्था इति श्रौतेन भगवज्ज्ञानव्यतिरिक्तमोक्षसाधननिषेधेन अपि च नित्यनैमित्तिककर्मणां नियमेन सम्यगनुष्ठानं तावदशक्यमेव "चरन्ति देवा विहितं समस्तमर्धमेव मुनयो दशांशतो मनुष्याःऽ; इत्यादिश्रुतेः नापि निषिद्धाकरणं सम्भावितम् प्रामादिकानां मानसवाचिककायिकानामपरिहार्यत्वात् प्रायश्चित्तात्तत्क्षय इति चेन्न प्रायश्चित्तस्यापि सम्यगनुष्ठातुमशक्यत्वात् पूर्वोपार्जितकर्मणां भोगेन क्षयस्त्वत्यन्तासम्भावित एव अनन्तत्वादित्यलम् नन्वेतत्सर्वं सूत्रानुक्तं कस्माद्वर्ण्यत इत्यत आह- विद्यैवेति विद्यैवेतीममेवार्थं स्वयमेवाह वेदराट्
-f nyāyasudhā: etena nānyaḥ panthā iti śrautena bhagavajjñānavyatiriktamokṣasādhananiṣedhena api ca nityanaimittikakarmaṇāṃ niyamena samyaganuṣṭhānaṃ tāvadaśakyameva "caranti devā vihitaṃ samastamardhameva munayo daśāṃśato manuṣyāḥ'; ityādiśruteḥ nāpi niṣiddhākaraṇaṃ sambhāvitam prāmādikānāṃ mānasavācikakāyikānāmaparihāryatvāt prāyaścittāttatkṣaya iti cenna prāyaścittasyāpi samyaganuṣṭhātumaśakyatvāt pūrvopārjitakarmaṇāṃ bhogena kṣayastvatyantāsambhāvita eva anantatvādityalam nanvetatsarvaṃ sūtrānuktaṃ kasmādvarṇyata ityata āha- vidyaiveti vidyaivetīmamevārthaṃ svayamevāha vedarāṭ
3.3.167
10,314f. न्यायसुधा: विद्यैव तु निर्धारणादिति सूत्रेण स्वयमेव न त्वर्थतः "वाजसनेयिनो ऽधीयते षट्त्रिंशत्सहस्राण्यपश्यदात्मनो ऽग्नीनर्कान्मनोमयान्मनश्चितःऽ; इत्यादि तत्र संशयः किमेते ऽग्नयः क्रियानुप्रवेशिनस्तच्छेषभूता उत स्वतन्त्राः केवलविद्यात्मका इति क्रियामयस्याग्नेः प्रकरणात्तद्विषय एवायमुपदेश इति प्राप्ते ऽभिधीयते विद्यात्मका एवैते ऽग्नयो न क्रियाशेषभूताः ते हैते विद्याचित एवेति निर्धारणात् इति परेषां व्याख्यानमसदेवेति भावेनोक्तमिममेवार्थमिति विफलत्वादस्याश्चिन्तायाः पक्षद्वये ऽप्यभ्युदय एव ह्यस्य प्रयोजनम् यस्तु नित्यानित्यवस्तुविवेकवाञ्छमदमादिसम्पन्नः सर्वभोगवैराग्योपेतो मुमुक्षुरथशब्देनोत्तरमीमांसायामधिकारी सूचितः स कथमेतासु फल्गुचिन्तासु प्रवर्तत इति 10,316 एवं सूत्रकृता पूर्वपक्षितानि मतानि निराकृत्येदानीं ये सूत्राणां वृत्तिकारा अन्यथा भाषन्ते तेषां मतानि निराकुर्वाणः समुच्चयनियमवादिनां मतं तावदपाकरोति- विनेति विना कर्म न मोक्षः स्याज्ज्ञानेनेत्यपि सा श्रुतिः नान्यः पन्था इति ह्येव निवारयति सादरम्
10,314f. nyāyasudhā: vidyaiva tu nirdhāraṇāditi sūtreṇa svayameva na tvarthataḥ "vājasaneyino 'dhīyate ṣaṭtriṃśatsahasrāṇyapaśyadātmano 'gnīnarkānmanomayānmanaścitaḥ'; ityādi tatra saṃśayaḥ kimete 'gnayaḥ kriyānupraveśinastaccheṣabhūtā uta svatantrāḥ kevalavidyātmakā iti kriyāmayasyāgneḥ prakaraṇāttadviṣaya evāyamupadeśa iti prāpte 'bhidhīyate vidyātmakā evaite 'gnayo na kriyāśeṣabhūtāḥ te haite vidyācita eveti nirdhāraṇāt iti pareṣāṃ vyākhyānamasadeveti bhāvenoktamimamevārthamiti viphalatvādasyāścintāyāḥ pakṣadvaye 'pyabhyudaya eva hyasya prayojanam yastu nityānityavastuvivekavāñchamadamādisampannaḥ sarvabhogavairāgyopeto mumukṣurathaśabdenottaramīmāṃsāyāmadhikārī sūcitaḥ sa kathametāsu phalgucintāsu pravartata iti 10,316 evaṃ sūtrakṛtā pūrvapakṣitāni matāni nirākṛtyedānīṃ ye sūtrāṇāṃ vṛttikārā anyathā bhāṣante teṣāṃ matāni nirākurvāṇaḥ samuccayaniyamavādināṃ mataṃ tāvadapākaroti- vineti vinā karma na mokṣaḥ syājjñānenetyapi sā śrutiḥ nānyaḥ panthā iti hyeva nivārayati sādaram
3.3.168a
10,316f. न्यायसुधा: संसारनिवृत्तिमात्रं केवलेन ज्ञानेन भवति आनन्दवृद्धिस्तु कमर्सापेक्षेणैव ज्ञानेनेति भगवतः पन्थाः यद्वक्ष्यति सहकारित्वेन चेति अतो ज्ञानकर्मभ्यां मोक्ष इत्यनुक्त्वा कर्म विना केवलज्ञानेन न मोक्षः किन्तु कर्मसहितेनेत्युक्तम् इत्येतदपि मतं सैव सूत्रगृहीतैव नान्यः पन्था इति श्रुतिः स्पष्टं निवारयति तमेवं विदित्वेति ज्ञानमात्रस्य मोक्षसाधनत्वमुक्त्वा पुनर्नान्यः पन्था इत्रत वचनादादरो ऽवगम्यते नच समुच्चयनियमे किमपि प्रमाणमस्ति अन्धन्तमः प्रविशन्तीत्यादीनामन्यार्थत्वात् "यथान्नं मधुसंयुक्तं मधु चान्नेन संयुतम् एवं तपश्च विद्या च संयुक्ते भेषजं महदऽ; इत्यादीनां परोक्षज्ञानविषयत्वात् अपरोक्षज्ञानविषयत्वे ऽप्यानन्दवृद्धयर्थत्वात् 10,319 मायावादिनो वदन्ति द्विविधो मोक्षः परापरभेदात् तत्रापरो वैकुण्ठसत्यलोकादिप्राप्तिलक्षणः परस्त्वविद्यास्तमये सत्यद्वैतब्रह्मावस्थानरूपः प्रतीकादिविषयमन्यथोपासनमपरस्य साधनम् परस्य त्वेकत्वज्ञानमिति तत्रान्यथोपासनस्य वैकुण्ठादिप्राप्तिसाधनत्वं तावदपाकरोति- अन्यथेति अन्यथोपासनमपि तमेवमितिवादिनी निवारयत्यादरेण
10,316f. nyāyasudhā: saṃsāranivṛttimātraṃ kevalena jñānena bhavati ānandavṛddhistu kamarsāpekṣeṇaiva jñāneneti bhagavataḥ panthāḥ yadvakṣyati sahakāritvena ceti ato jñānakarmabhyāṃ mokṣa ityanuktvā karma vinā kevalajñānena na mokṣaḥ kintu karmasahitenetyuktam ityetadapi mataṃ saiva sūtragṛhītaiva nānyaḥ panthā iti śrutiḥ spaṣṭaṃ nivārayati tamevaṃ viditveti jñānamātrasya mokṣasādhanatvamuktvā punarnānyaḥ panthā itrata vacanādādaro 'vagamyate naca samuccayaniyame kimapi pramāṇamasti andhantamaḥ praviśantītyādīnāmanyārthatvāt "yathānnaṃ madhusaṃyuktaṃ madhu cānnena saṃyutam evaṃ tapaśca vidyā ca saṃyukte bheṣajaṃ mahad'; ityādīnāṃ parokṣajñānaviṣayatvāt aparokṣajñānaviṣayatve 'pyānandavṛddhayarthatvāt 10,319 māyāvādino vadanti dvividho mokṣaḥ parāparabhedāt tatrāparo vaikuṇṭhasatyalokādiprāptilakṣaṇaḥ parastvavidyāstamaye satyadvaitabrahmāvasthānarūpaḥ pratīkādiviṣayamanyathopāsanamaparasya sādhanam parasya tvekatvajñānamiti tatrānyathopāsanasya vaikuṇṭhādiprāptisādhanatvaṃ tāvadapākaroti- anyatheti anyathopāsanamapi tamevamitivādinī nivārayatyādareṇa
3.3.168d
-च् न्यायसुधा: एवं यथास्थितेनैव प्रकारेण न त्वन्यथेति वदन्ती श्रुतिरन्यथोपासनमपि पुरुषार्थसाधनं निवारयति न केवलं परमपुरुषज्ञानव्यतिरिक्तपक्षान् तमित्यनेन यथार्थज्ञानं लब्धमेव सप्रकारस्य प्रकृतस्य परामर्शोपपत्तावेकदेशविषयत्वकल्पनानुपपत्तेः तथापि यदेवमिति वदति तदाऽदरसूचनार्थमिति परममोक्षविषयेयं श्रुतिरस्तु अपरस्तु पुरुषार्थो ऽन्यथोपासनेन भविष्यतीत्यत आह- नेति ... न प्रतीक इति प्रभुः
-c nyāyasudhā: evaṃ yathāsthitenaiva prakāreṇa na tvanyatheti vadantī śrutiranyathopāsanamapi puruṣārthasādhanaṃ nivārayati na kevalaṃ paramapuruṣajñānavyatiriktapakṣān tamityanena yathārthajñānaṃ labdhameva saprakārasya prakṛtasya parāmarśopapattāvekadeśaviṣayatvakalpanānupapatteḥ tathāpi yadevamiti vadati tadā'darasūcanārthamiti paramamokṣaviṣayeyaṃ śrutirastu aparastu puruṣārtho 'nyathopāsanena bhaviṣyatītyata āha- neti ... na pratīka iti prabhuḥ
3.3.169
न्यायसुधा: "न प्रतीके न हि सःऽ; इति सूत्रकारो ऽन्यथोपासनस्य सर्वथाप्यकर्तव्यत्वं वक्ष्यति अतो न तत्पुरुषार्थलेशहेतुः 10,320 सूत्रस्यार्थान्तरं वक्ष्यामीति वदन्तं प्रति श्रुतिविरोधमाह- अन्धमिति अन्धं तमः प्रविशन्ति ये ऽविद्यामुपासते इति श्रुतिविरोधाच्च नान्यथोपासनं भवेत्
nyāyasudhā: "na pratīke na hi saḥ'; iti sūtrakāro 'nyathopāsanasya sarvathāpyakartavyatvaṃ vakṣyati ato na tatpuruṣārthaleśahetuḥ 10,320 sūtrasyārthāntaraṃ vakṣyāmīti vadantaṃ prati śrutivirodhamāha- andhamiti andhaṃ tamaḥ praviśanti ye 'vidyāmupāsate iti śrutivirodhācca nānyathopāsanaṃ bhavet
3.3.170ab
न्यायसुधा: पुरुषाथर्साधनमिति शेषः श्रुतिस्त्वन्यत्र स्मृतिसम्मतिप्रदर्शनेन व्याख्याता 10,321 इदानीमेकत्वज्ञानस्य परमोक्षसाधनत्वं निराकरोति- नचेति न चाप्येकत्वविज्ञानादुक्तन्यायेन मुच्यते
nyāyasudhā: puruṣātharsādhanamiti śeṣaḥ śrutistvanyatra smṛtisammatipradarśanena vyākhyātā 10,321 idānīmekatvajñānasya paramokṣasādhanatvaṃ nirākaroti- naceti na cāpyekatvavijñānāduktanyāyena mucyate
3.3.170c
न्यायसुधा: चो ऽवधारणे एकत्वविज्ञानादपि पुरुषः संसारान्न मुच्यते कुतः उक्तन्यायेन"तमेवं विद्वानऽ; इत्रत सहस्रशिरस्त्वादिमहामहिमोपेतस्य भगवतो ज्ञानममृतत्वसाधनमभिधाय"नान्यः पन्थाःऽ; इति साधनान्तराभावस्योक्तत्वात् "पुरुष एवेदं सर्वमऽ; इत्युक्तमेकत्वमेवंशब्देन परामृश्यत इति चेन्न उक्तन्यायेन तस्य वाक्यस्यैकत्वविषयताया अभावात् "तद्यो यो देवानां प्रत्यबुद्धयतेऽ; इत्यादिश्रुतयस्तु तद्गुणसारत्वादित्युक्तन्यायेन नैक्यज्ञानस्य मोक्षसाधनतां वदन्ति किञ्चैक्यज्ञानमन्यथाज्ञानमिति पृथगुपदेशादित्युक्तन्यायेन सिद्धम् मिथ्याज्ञानं चानर्थसाधनमित्युक्तम् 10,322 अपि चाद्वैतज्ञानस्य न तावद्यागादिवद्राजसेवादिवद्वा मोक्षसाधनत्वम् किन्तु अविद्याविरोधित्वेन विरोधिनाद्वैतसाक्षात्कारेणाविद्यायां निवृत्तायां तदुपादानको बन्धः स्वयमेव निवर्तत इति तथाच साक्षात्कृताद्वैतानामुत्तरक्षण एव देहादिद्वैतदर्शनाभावः प्राप्नोति अङ्गीक्रियते च जीवन्मुक्तिः ज्ञानेनाविद्यायां निवृत्तायामपि तत्संस्कारेण द्वैतदर्शनानुवृत्तिर्भवतीति चेन्न संस्कारस्याविद्याकार्यत्वे ऽवस्थानानुपपत्तेः न ह्युपादाने निवृत्ते कार्यमवस्थितं दृष्टम् अन्यथा सत्यत्वप्रसङ्गः ज्ञानोदये ऽप्यनिवृत्तस्य तस्य निवर्तकान्तराभावात्सर्वदा(ऽनिवृ)नुवृत्तौ न कदापि द्वैतदशर्ननिवृत्तिः स्यात् असङ्गस्यात्मनो विनैवाविद्यासम्बन्धेन संस्काराश्रयत्वं चायुक्तमेव एतेन प्रारब्धकर्मवशाद् द्वैतदर्शना(ऽनिवृ)नुवृत्तिरित्यपि निरस्तम् ज्ञानेन निवृत्ताप्यविद्या दग्धपटन्यायेन किञ्चित्कालमवतिष्ठते तेन द्वैतदर्शनानुवृत्तिर्घटत इति चेन्न आत्यन्तिकनिवृत्तौ कारणाभावेन द्वैतदर्शनानुपरमप्रसङ्गात् एतेन अविद्यालेशावस्थानपक्षो ऽपि प्रतिक्षिप्तः लेशश्च पटस्य तन्तुरिवावयवो वा स्यात्प्रदेशो वा धर्मो वा नाद्यः अकार्यत्वादविद्यायाः न द्वितीयः प्रदेशानङ्गीकारात् प्रदेशिनो निवृत्तौ प्रदेशावस्थानासम्भवाच्च न तृतीयः धमिणो ऽपगमे धर्मानपगमानुपपत्तेः 10,324f. अथ मतम् संसारमूलकारणभूताविद्या यद्यप्येकैव तथापि तस्याः सन्त्येव बहव आकाराः तत्रैको बन्धस्य परमार्थसत्यत्वविभ्रमहेतुः द्वितीयो ऽर्थक्रियासमर्थवस्तुकल्पकः तृतीयस्त्वपरोक्ष्यप्रतिभासविषयाकारकल्पकः तत्राद्वैतस्य सत्यत्वाध्यवसायेन समस्तद्वैतसत्यत्वकल्पक आकारो निवर्तते अर्थक्रियासमर्थप्रपञ्चोपादानं मायाकारस्तत्त्वसाक्षात्कारेण विलीयते अपरोक्षप्रतिभासयोग्यार्थासजनकस्तु मायालेशो जीवन्मुक्तस्य निवृत्तः समाध्यवस्थायां तिरोहितो ऽन्यदा देहाभासजनकाभासहेतुतयानुवर्तते प्रारब्धकर्मफलोपभोगावसाने तु निवर्तत इति तदयुक्तम् अस्याः कल्पनायाः निष्प्रमाणकत्वात् इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत इति श्रुतिरत्र प्रमाणमिति चेन्न अत्र पारमेश्वरशक्तिप्रतिपादनात् ज्ञानबाध्यानिर्वाच्यमायाकारप्रतिपादनाप्रतिभासनात् "तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्त्वभावाद् भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिरिति श्वेताश्वतरमन्त्रे ऽपि भूयोभूयस्तस्मिन्मनसो योजनाद्यो जायते तत्त्वभावस्तत्त्वज्ञानं तस्मादुदितात्तस्य परमेश्वरस्याभिध्यानादनुग्रहात्कर्मक्षयान्ते विश्वबन्धकमायानिवृत्तिर्भवतीत्युच्यते न त्वनिर्वाच्यविद्याकाराणां क्रमेण निवृत्तिर्बाधलक्षणा किञ्च यो ऽपि मायाकारो ऽनुवर्तत इत्युच्यते तत्त्वज्ञानं तस्य विरोधि न वा आद्ये कथं न निवर्तते द्वितीये ज्ञानेन न निवर्तेत तथाच सत्यः स्यात् कर्मक्षये सति निवर्तत इति वदता कर्मणां तत्कारणत्वमुक्तं स्यात् अन्यथा तन्निवृत्तौ निवृत्तेरनुपपत्तेः 10,327 अथ मन्यसे ज्ञानमेवाविद्यलेशस्य निवर्तकम् किन्तु प्रबलेन प्रारब्धकर्मणा प्रतिबद्धं न निवर्तयति फलभोगेन तु प्रतिबन्धके क्षीणे निवर्तयतीति तदप्ययुक्तम् निरुपादानकर्मावस्थानानुपपत्तेः स एवाविद्यालेशः कर्मोपादानमिति चेन्न कर्मावस्थाने ऽविद्यालेशावस्थानं तदवस्थाने च कर्मावस्थानमिति परस्पराश्रयत्वापत्तेः उत्पत्त्यादाविवावस्थाने ऽपि तस्य दोषत्वात् किञ्चास्यार्थस्य न किञ्चित्स्फुटं ज्ञापकान्तरमस्ति ततो मा नाम भूदवस्थितावितरेतराश्रयत्वम् ज्ञप्तौ तु भवत्येव जीवन्मुक्त्यन्यथानुपपत्त्यैवैषो ऽर्थः कल्प्यत इति चेन्न परमपुरुषानुग्रहेणैव मोक्ष इत्यस्य सकलश्रुतीतिहासपुराणादिसिद्धस्यार्थस्याङ्गीकारेणैव सर्वस्योपपत्तावस्याः कल्पनाया अनवकाशादिति 10,328 अधिकरणार्थमुपसंहरति- इति सर्वमिति इति सर्वं प्रविज्ञाय सर्वैस्तर्कसदागमैः उपासीत हरिं नित्यं गुणैरेव स्वयोगतः
nyāyasudhā: co 'vadhāraṇe ekatvavijñānādapi puruṣaḥ saṃsārānna mucyate kutaḥ uktanyāyena"tamevaṃ vidvān'; itrata sahasraśirastvādimahāmahimopetasya bhagavato jñānamamṛtatvasādhanamabhidhāya"nānyaḥ panthāḥ'; iti sādhanāntarābhāvasyoktatvāt "puruṣa evedaṃ sarvam'; ityuktamekatvamevaṃśabdena parāmṛśyata iti cenna uktanyāyena tasya vākyasyaikatvaviṣayatāyā abhāvāt "tadyo yo devānāṃ pratyabuddhayate'; ityādiśrutayastu tadguṇasāratvādityuktanyāyena naikyajñānasya mokṣasādhanatāṃ vadanti kiñcaikyajñānamanyathājñānamiti pṛthagupadeśādityuktanyāyena siddham mithyājñānaṃ cānarthasādhanamityuktam 10,322 api cādvaitajñānasya na tāvadyāgādivadrājasevādivadvā mokṣasādhanatvam kintu avidyāvirodhitvena virodhinādvaitasākṣātkāreṇāvidyāyāṃ nivṛttāyāṃ tadupādānako bandhaḥ svayameva nivartata iti tathāca sākṣātkṛtādvaitānāmuttarakṣaṇa eva dehādidvaitadarśanābhāvaḥ prāpnoti aṅgīkriyate ca jīvanmuktiḥ jñānenāvidyāyāṃ nivṛttāyāmapi tatsaṃskāreṇa dvaitadarśanānuvṛttirbhavatīti cenna saṃskārasyāvidyākāryatve 'vasthānānupapatteḥ na hyupādāne nivṛtte kāryamavasthitaṃ dṛṣṭam anyathā satyatvaprasaṅgaḥ jñānodaye 'pyanivṛttasya tasya nivartakāntarābhāvātsarvadā('nivṛ)nuvṛttau na kadāpi dvaitadaśarnanivṛttiḥ syāt asaṅgasyātmano vinaivāvidyāsambandhena saṃskārāśrayatvaṃ cāyuktameva etena prārabdhakarmavaśād dvaitadarśanā('nivṛ)nuvṛttirityapi nirastam jñānena nivṛttāpyavidyā dagdhapaṭanyāyena kiñcitkālamavatiṣṭhate tena dvaitadarśanānuvṛttirghaṭata iti cenna ātyantikanivṛttau kāraṇābhāvena dvaitadarśanānuparamaprasaṅgāt etena avidyāleśāvasthānapakṣo 'pi pratikṣiptaḥ leśaśca paṭasya tanturivāvayavo vā syātpradeśo vā dharmo vā nādyaḥ akāryatvādavidyāyāḥ na dvitīyaḥ pradeśānaṅgīkārāt pradeśino nivṛttau pradeśāvasthānāsambhavācca na tṛtīyaḥ dhamiṇo 'pagame dharmānapagamānupapatteḥ 10,324f. atha matam saṃsāramūlakāraṇabhūtāvidyā yadyapyekaiva tathāpi tasyāḥ santyeva bahava ākārāḥ tatraiko bandhasya paramārthasatyatvavibhramahetuḥ dvitīyo 'rthakriyāsamarthavastukalpakaḥ tṛtīyastvaparokṣyapratibhāsaviṣayākārakalpakaḥ tatrādvaitasya satyatvādhyavasāyena samastadvaitasatyatvakalpaka ākāro nivartate arthakriyāsamarthaprapañcopādānaṃ māyākārastattvasākṣātkāreṇa vilīyate aparokṣapratibhāsayogyārthāsajanakastu māyāleśo jīvanmuktasya nivṛttaḥ samādhyavasthāyāṃ tirohito 'nyadā dehābhāsajanakābhāsahetutayānuvartate prārabdhakarmaphalopabhogāvasāne tu nivartata iti tadayuktam asyāḥ kalpanāyāḥ niṣpramāṇakatvāt indro māyābhiḥ pururūpa īyata iti śrutiratra pramāṇamiti cenna atra pārameśvaraśaktipratipādanāt jñānabādhyānirvācyamāyākārapratipādanāpratibhāsanāt "tasyābhidhyānādyojanāttattvabhāvād bhūyaścānte viśvamāyānivṛttiriti śvetāśvataramantre 'pi bhūyobhūyastasminmanaso yojanādyo jāyate tattvabhāvastattvajñānaṃ tasmāduditāttasya parameśvarasyābhidhyānādanugrahātkarmakṣayānte viśvabandhakamāyānivṛttirbhavatītyucyate na tvanirvācyavidyākārāṇāṃ krameṇa nivṛttirbādhalakṣaṇā kiñca yo 'pi māyākāro 'nuvartata ityucyate tattvajñānaṃ tasya virodhi na vā ādye kathaṃ na nivartate dvitīye jñānena na nivarteta tathāca satyaḥ syāt karmakṣaye sati nivartata iti vadatā karmaṇāṃ tatkāraṇatvamuktaṃ syāt anyathā tannivṛttau nivṛtteranupapatteḥ 10,327 atha manyase jñānamevāvidyaleśasya nivartakam kintu prabalena prārabdhakarmaṇā pratibaddhaṃ na nivartayati phalabhogena tu pratibandhake kṣīṇe nivartayatīti tadapyayuktam nirupādānakarmāvasthānānupapatteḥ sa evāvidyāleśaḥ karmopādānamiti cenna karmāvasthāne 'vidyāleśāvasthānaṃ tadavasthāne ca karmāvasthānamiti parasparāśrayatvāpatteḥ utpattyādāvivāvasthāne 'pi tasya doṣatvāt kiñcāsyārthasya na kiñcitsphuṭaṃ jñāpakāntaramasti tato mā nāma bhūdavasthitāvitaretarāśrayatvam jñaptau tu bhavatyeva jīvanmuktyanyathānupapattyaivaiṣo 'rthaḥ kalpyata iti cenna paramapuruṣānugraheṇaiva mokṣa ityasya sakalaśrutītihāsapurāṇādisiddhasyārthasyāṅgīkāreṇaiva sarvasyopapattāvasyāḥ kalpanāyā anavakāśāditi 10,328 adhikaraṇārthamupasaṃharati- iti sarvamiti iti sarvaṃ pravijñāya sarvaistarkasadāgamaiḥ upāsīta hariṃ nityaṃ guṇaireva svayogataḥ
3.3.171
-f 10,328f. न्यायसुधा: नास्त्येव मोक्षः सत्त्वे वा साधनान्तरसाध्य इत्येतदनुपपन्नम् किन्नाम निष्कामभगवदर्थश्रुत्यादिविहितकर्मानुष्ठानेन शुद्धान्तःकरणस्य रागादिदोषक्षये जातभगवद्भक्तेः श्रवणमनननिदिध्यासनाभ्यासवतः परमभागवतस्य भगवत्साक्षात्कारे जाते प्रसन्नो भगवानप्रारब्धानि कर्माणि विनाश्य भागवतधर्मप्रवृत्तये ज्ञानिनं कमपि कालं व्यवस्थापयंस्तदर्थं प्रारब्धानि कर्माण्यवशेष्य तत्फलोपभोगे सति तान्यपि विनाश्य प्रकृतिबन्धान्मोचयतीति सर्वं प्रतिज्ञाय गुणैरेव नतु सो ऽरोदीदित्यादिना प्रतीतैरप्यगुणैरिति समाने चेति सूत्रखण्डस्यार्थमनुवदति युक्तमिति शेषः स्वयोग्यत एव नतु योग्यतातिक्रमेणेति प्राप्तेश्चे(त्यादिसू)ति सूत्रार्थानुवादः प्रयोजनं चोत्तरेण सङ्गतिसूचनमिति 10,329 स्वयोग्यत इत्युक्तम् तामेव योग्यतां विवृणोति- ब्रह्मेति ब्रह्मा सर्वैगुणैश्चैव क्रियासामान्यतश्च गीः गुणसामान्यतो रुद्रो द्रव्यसामान्यतः परे
-f 10,328f. nyāyasudhā: nāstyeva mokṣaḥ sattve vā sādhanāntarasādhya ityetadanupapannam kinnāma niṣkāmabhagavadarthaśrutyādivihitakarmānuṣṭhānena śuddhāntaḥkaraṇasya rāgādidoṣakṣaye jātabhagavadbhakteḥ śravaṇamanananididhyāsanābhyāsavataḥ paramabhāgavatasya bhagavatsākṣātkāre jāte prasanno bhagavānaprārabdhāni karmāṇi vināśya bhāgavatadharmapravṛttaye jñāninaṃ kamapi kālaṃ vyavasthāpayaṃstadarthaṃ prārabdhāni karmāṇyavaśeṣya tatphalopabhoge sati tānyapi vināśya prakṛtibandhānmocayatīti sarvaṃ pratijñāya guṇaireva natu so 'rodīdityādinā pratītairapyaguṇairiti samāne ceti sūtrakhaṇḍasyārthamanuvadati yuktamiti śeṣaḥ svayogyata eva natu yogyatātikrameṇeti prāpteśce(tyādisū)ti sūtrārthānuvādaḥ prayojanaṃ cottareṇa saṅgatisūcanamiti 10,329 svayogyata ityuktam tāmeva yogyatāṃ vivṛṇoti- brahmeti brahmā sarvaiguṇaiścaiva kriyāsāmānyataśca gīḥ guṇasāmānyato rudro dravyasāmānyataḥ pare
3.3.172a
10,330 न्यायसुधा: ब्रह्मैवेति सम्बन्धः सर्वैर्वेदोदितैः चशब्दः क्रियाद्रव्यसमुच्चयाथरः हरिमुपासीतेति वर्तते वेदोक्तसमस्तगुणक्रियोपेततयानन्तरूपं हरिमुपासितुं ब्रह्मैव योग्य इत्यर्थः चस्त्वर्थः सरस्वती तु क्रियासामान्यतः क्रियासङ्कोचेनोपास्ते सकलवेदोक्तगुणोपेततयानन्तरूपं हरिमुपास्ते त्रिविक्रमत्वादिक्रियास्तु नित्यविक्रान्त्यादिष्वन्तर्भावयतीत्यर्थः गुणसामान्यतः समस्तरूपाण्युपास्ते गुणान्क्रियांश्च सङ्कोचयतीत्यर्थः परे शक्रादयः द्रव्याणि रूपाणि गुणक्रियासङ्कोचस्तु सिद्ध एव एतेन"समान एवं चाभेदातऽ; इत्यधिकरणतात्पर्यमुक्तं भवति विद्यैव तु निर्धारणादित्यतः पूर्वमेवेदमदिकरणम् तत्कुतो व्यत्यासेन व्याख्यानम् उच्यते प्रकरणशुद्धौ प्रमेयं सुग्रहं भवतीत्यतः क्रमभङ्गः तथाहि उपासनस्वरूपानिश्चये न को ऽपि विचारो ऽवकाशं लभत इति तत्स्वरूपमादौ दर्शितम् ततस्तस्य कर्तव्यता समर्थिता अनन्तरं तदितिकर्तव्यताजिज्ञासायां योग्यतादिविचार इति इति विद्याधिकरणम् 10,332 [======= ज्न्य्स्_3,3.व्: यावदधिकाराधिकरण =======] अथ यावदधिकाराधिकरणम् ओं यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ओं एतद्यथा यथेत्यादिना भाष्ये व्याख्यातम् तदविस्पष्टम् अधिकारविशेषस्य कारणत्वानभिधानात् मुक्तावित्युक्त्या संसारे नैवमिति प्रतीतेः आनन्दमात्रग्रहणाद्गुणानन्तरव्यावृत्तिप्राप्तेः धर्मिणामनिर्देशाच्च अतः स्पष्टं व्याचष्टे- अधिकारेति यावदधिकारम् अवस्थितिर् आधिकारिकाणाम् ब्ब्स्_3,3.32 अधिकारविशेषेण भक्तिज्ञानसुखादिभिः विशेषो देवतादीनां
10,330 nyāyasudhā: brahmaiveti sambandhaḥ sarvairvedoditaiḥ caśabdaḥ kriyādravyasamuccayātharḥ harimupāsīteti vartate vedoktasamastaguṇakriyopetatayānantarūpaṃ harimupāsituṃ brahmaiva yogya ityarthaḥ castvarthaḥ sarasvatī tu kriyāsāmānyataḥ kriyāsaṅkocenopāste sakalavedoktaguṇopetatayānantarūpaṃ harimupāste trivikramatvādikriyāstu nityavikrāntyādiṣvantarbhāvayatītyarthaḥ guṇasāmānyataḥ samastarūpāṇyupāste guṇānkriyāṃśca saṅkocayatītyarthaḥ pare śakrādayaḥ dravyāṇi rūpāṇi guṇakriyāsaṅkocastu siddha eva etena"samāna evaṃ cābhedāt'; ityadhikaraṇatātparyamuktaṃ bhavati vidyaiva tu nirdhāraṇādityataḥ pūrvamevedamadikaraṇam tatkuto vyatyāsena vyākhyānam ucyate prakaraṇaśuddhau prameyaṃ sugrahaṃ bhavatītyataḥ kramabhaṅgaḥ tathāhi upāsanasvarūpāniścaye na ko 'pi vicāro 'vakāśaṃ labhata iti tatsvarūpamādau darśitam tatastasya kartavyatā samarthitā anantaraṃ taditikartavyatājijñāsāyāṃ yogyatādivicāra iti iti vidyādhikaraṇam 10,332 [======= jnys_3,3.v: yāvadadhikārādhikaraṇa =======] atha yāvadadhikārādhikaraṇam oṃ yāvadadhikāramavasthitirādhikārikāṇām oṃ etadyathā yathetyādinā bhāṣye vyākhyātam tadavispaṣṭam adhikāraviśeṣasya kāraṇatvānabhidhānāt muktāvityuktyā saṃsāre naivamiti pratīteḥ ānandamātragrahaṇādguṇānantaravyāvṛttiprāpteḥ dharmiṇāmanirdeśācca ataḥ spaṣṭaṃ vyācaṣṭe- adhikāreti yāvadadhikāram avasthitir ādhikārikāṇām bbs_3,3.32 adhikāraviśeṣeṇa bhaktijñānasukhādibhiḥ viśeṣo devatādīnāṃ
3.3.172d
-च् न्यायसुधा: अधिकारो योग्यता अत्र सामान्योक्त्या मुक्तौ संसारे चेति गम्यते तर्हि मुक्ताविति कस्मादुक्तमित्यत आह- मोक्षे चेति ... मोक्षे चैव विशेषतः
-c nyāyasudhā: adhikāro yogyatā atra sāmānyoktyā muktau saṃsāre ceti gamyate tarhi muktāviti kasmāduktamityata āha- mokṣe ceti ... mokṣe caiva viśeṣataḥ
3.3.173
न्यायसुधा: चस्त्वर्थः विशेषतस्तु मोक्ष एवेत्यन्वयः संसारे विक्षेपवशाद्योग्यतानुसारित्वं किञ्चिद्विहन्यते मोक्षे तदभावाद्योग्यतानुसार्येव नियमेन भक्त्यादिकं भवतीत्यतो मुक्तावित्युक्तमिति एवं तर्हि मुक्तानां परस्परं द्वेषेर्ष्यादिप्रसङ्गेन मुक्तत्वविरोधः स्यादित्याशङ्कापरिहारार्थं सूत्रम्"अक्षरधियां त्वविरोधः सामान्यतद्भावाभ्यामौपसदवत्तदुक्तमऽ; इति एतदप्यविशदम् दोषाभावसाम्यादित्यत्र साम्यपदप्रयोजनादर्शनात् उत्तमेभ्यो ऽन्येषां भावादित्यस्योत्पत्तेरिति प्रतीतेः शिष्यवदिति चायुक्तम् क्वचिच्छिष्यस्यापि गुरौ द्वेषादिदर्शनात अतो व्याख्याति- नेति अक्षरधियां त्ववरोधः सामान्यतद्भावाभ्यामौपसदवत्तदुक्तम् ब्ब्स्_3,3.33 10,333 न तावता विरोधो ऽस्ति निर्दोषत्वात् समस्तशः आभासत्वात् परेषां तदवराणां च सर्वशः
nyāyasudhā: castvarthaḥ viśeṣatastu mokṣa evetyanvayaḥ saṃsāre vikṣepavaśādyogyatānusāritvaṃ kiñcidvihanyate mokṣe tadabhāvādyogyatānusāryeva niyamena bhaktyādikaṃ bhavatītyato muktāvityuktamiti evaṃ tarhi muktānāṃ parasparaṃ dveṣerṣyādiprasaṅgena muktatvavirodhaḥ syādityāśaṅkāparihārārthaṃ sūtram"akṣaradhiyāṃ tvavirodhaḥ sāmānyatadbhāvābhyāmaupasadavattaduktam'; iti etadapyaviśadam doṣābhāvasāmyādityatra sāmyapadaprayojanādarśanāt uttamebhyo 'nyeṣāṃ bhāvādityasyotpatteriti pratīteḥ śiṣyavaditi cāyuktam kvacicchiṣyasyāpi gurau dveṣādidarśanāta ato vyākhyāti- neti akṣaradhiyāṃ tvavarodhaḥ sāmānyatadbhāvābhyāmaupasadavattaduktam bbs_3,3.33 10,333 na tāvatā virodho 'sti nirdoṣatvāt samastaśaḥ ābhāsatvāt pareṣāṃ tadavarāṇāṃ ca sarvaśaḥ
3.3.174
न्यायसुधा: तावता परस्परमसाम्येन द्वेषादिप्रसङ्गेन मुक्तत्वविरोधो ऽस्ति साम्यशब्दस्यार्थः समस्तश इति उत्तमेभ्य इत्यस्य विवरणमाभासत्वादिति तदवराणां सर्वेषां पराभासत्वाच्चेति योजना एतदेव विवृण्वन्दृष्टान्तं व्याख्याति- यत इति यतो ऽवराणां सर्वे ऽपि गुणाः सर्वाः क्रिया अपि नियमेनैव पूर्वेषां सुप्रसादनिबन्धनाः अतः सच्छिष्यवत् तेषां नैवेर्ष्यादिः कथञ्चन
nyāyasudhā: tāvatā parasparamasāmyena dveṣādiprasaṅgena muktatvavirodho 'sti sāmyaśabdasyārthaḥ samastaśa iti uttamebhya ityasya vivaraṇamābhāsatvāditi tadavarāṇāṃ sarveṣāṃ parābhāsatvācceti yojanā etadeva vivṛṇvandṛṣṭāntaṃ vyākhyāti- yata iti yato 'varāṇāṃ sarve 'pi guṇāḥ sarvāḥ kriyā api niyamenaiva pūrveṣāṃ suprasādanibandhanāḥ ataḥ sacchiṣyavat teṣāṃ naiverṣyādiḥ kathañcana
Adhyāya 3 (cont. 22)
3.3.175a
न्यायसुधा: गुरौ सच्छिष्यस्येवेत्यर्थः एतच्चोत्तरत्र स्फुटीकरिष्यत्याचार्यः 10,324 चिरन्तनास्तु वृत्तिकाराः सूत्रद्वयमिदमन्यथा व्याचक्षते विदुषां किं ज्ञानोदयानन्तरमेव मुक्तिः किंवा नेति संशये पूर्वस्मिन्पक्षे सतीदमुच्यते आधिकारिकाणां परमेश्वरदत्ताधिकारे वर्तमानानां विदुषामपि देवादीनां यावदधिकारं संसारे ऽवस्थितिः न तदैव मुक्तिः तथा श्रुत्यादिषु दर्शनात् सत्यामपि साधनसम्पत्तौ यदि न मोक्षस्तदा न तेषां कदापि मोक्षः स्यादित्याशङ्कापरिहाराय द्वितीयं सूत्रम् ब्रह्मविदां न मोक्षाभावरूपो विरोधः कुतः सामान्यतद्भावाभ्यां सामान्यविशेषभावाभ्याम् यद्यपि क्षीयन्ते चास्य कर्माणीति सामान्यतः सर्वकर्मणां ज्ञानेन क्षयो ऽभिहितस्तथापि तस्य तावदेव चिरमिति विशेषवचनात्प्रारब्धकर्मणामवशेषो गम्यते एतदुक्तं भवति अप्रारब्धानि कर्माणि निवर्तन्ते प्रारब्धस्य तु भोगेनैव क्षयः अतस्तत्फलभूते ऽधिकारे स्थित्वा तत्क्षये प्रव्रज्यन्त इति मायावादिनस्तु प्रथमसूत्रस्यैवायं समस्तो ऽर्थ इति वर्णयन्तो ऽक्षरधियामित्येतदधिकरणान्तरं व्याचक्षते जोस्हि-26 10,336 त्राद्यं मतं निराकरोति- नचेति न च संसारिदेवानां कालेयत्तापरे इमे सूत्रे
nyāyasudhā: gurau sacchiṣyasyevetyarthaḥ etaccottaratra sphuṭīkariṣyatyācāryaḥ 10,324 cirantanāstu vṛttikārāḥ sūtradvayamidamanyathā vyācakṣate viduṣāṃ kiṃ jñānodayānantarameva muktiḥ kiṃvā neti saṃśaye pūrvasminpakṣe satīdamucyate ādhikārikāṇāṃ parameśvaradattādhikāre vartamānānāṃ viduṣāmapi devādīnāṃ yāvadadhikāraṃ saṃsāre 'vasthitiḥ na tadaiva muktiḥ tathā śrutyādiṣu darśanāt satyāmapi sādhanasampattau yadi na mokṣastadā na teṣāṃ kadāpi mokṣaḥ syādityāśaṅkāparihārāya dvitīyaṃ sūtram brahmavidāṃ na mokṣābhāvarūpo virodhaḥ kutaḥ sāmānyatadbhāvābhyāṃ sāmānyaviśeṣabhāvābhyām yadyapi kṣīyante cāsya karmāṇīti sāmānyataḥ sarvakarmaṇāṃ jñānena kṣayo 'bhihitastathāpi tasya tāvadeva ciramiti viśeṣavacanātprārabdhakarmaṇāmavaśeṣo gamyate etaduktaṃ bhavati aprārabdhāni karmāṇi nivartante prārabdhasya tu bhogenaiva kṣayaḥ atastatphalabhūte 'dhikāre sthitvā tatkṣaye pravrajyanta iti māyāvādinastu prathamasūtrasyaivāyaṃ samasto 'rtha iti varṇayanto 'kṣaradhiyāmityetadadhikaraṇāntaraṃ vyācakṣate joshi-26 10,336 trādyaṃ mataṃ nirākaroti- naceti na ca saṃsāridevānāṃ kāleyattāpare ime sūtre
3.3.175cd
-च् न्यायसुधा: संसारावस्थानस्य कालेयत्ता कालमर्यादा प्रारब्धकर्मफलभोगावसानरूपा सा परा उद्देश्या प्रतिपाद्या ययोस्ते तथोक्ते कुतो नेत्यत आह- हीति ... ह्यारब्धमात्रस्य भोगेनैव क्षयो ध्रुवः
-c nyāyasudhā: saṃsārāvasthānasya kāleyattā kālamaryādā prārabdhakarmaphalabhogāvasānarūpā sā parā uddeśyā pratipādyā yayoste tathokte kuto netyata āha- hīti ... hyārabdhamātrasya bhogenaiva kṣayo dhruvaḥ
3.3.176ab
अनारब्धकार्ये भोगेन त्वितरे इति चोदितः
anārabdhakārye bhogena tvitare iti coditaḥ
3.3.176cd
न्यायसुधा: यस्मादनारब्धस्य ज्ञानेनैव क्षय आरब्धमात्रस्य भोगेनैव क्षयो ध्रुव इत्येषो ऽथ"अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेःऽ; इति सूत्रेण,"भोगेन त्वितरे क्षपयित्वाथ सम्पत्स्यतेऽ; इति च सूत्रेणोदितः तस्मान्नेति सम्बन्धः एवमुदितत्वे ऽपि कुतो नेत्याशङ्कां परिहरन्नपव्याख्यानिरासस्य प्रयोजनमाह- पौनरुक्त्येनेति पौनरुक्तयेन तेनैते उक्तार्थे इति निश्चयः
nyāyasudhā: yasmādanārabdhasya jñānenaiva kṣaya ārabdhamātrasya bhogenaiva kṣayo dhruva ityeṣo 'tha"anārabdhakārye eva tu pūrve tadavadheḥ'; iti sūtreṇa,"bhogena tvitare kṣapayitvātha sampatsyate'; iti ca sūtreṇoditaḥ tasmānneti sambandhaḥ evamuditatve 'pi kuto netyāśaṅkāṃ pariharannapavyākhyānirāsasya prayojanamāha- paunaruktyeneti paunaruktayena tenaite uktārthe iti niścayaḥ
3.3.177
न्यायसुधा: एतेन मायावादिनामपि (व्याख्यानं) मतं निरस्तम् तात्पर्यभेदात्प्रपञ्चनभावाद्वा न पौनरुक्त्यमिति चेत् स्यादेवम् यद्यसङ्कीर्णं व्याख्यानान्तरं न स्यात् तदिदमुक्तम्- इति निश्चय इति इति यावदधिकराधिकरणम् 10,340 [======= ज्न्य्स्_3,3.वि: इयदामननाधिकरण =======] अथ इयदामननाधिकरणम् ओं इयदामननात् ओं येषां ज्ञानयोग्यानामिदं मुक्तिसंसारयोस्तारतम्यं समर्थितम् ते छन्दोगानामुपनिषदि नामवागादिक्रमेण प्राणान्ता उक्ताः तत्र किं प्राण एवाधिकारितारतम्यस्यावधिः उताधिको ऽप्यस्तीति संशये सतीयदेव देवतातारतम्यमिति सिद्धान्तितम् तत्र न ज्ञायते कास्ता नामाद्या देवता इति कथं च पञ्चदशैव अधिकानामपि भावादित्याशङ्कानिरासार्थं बृहत्संहितावचनमेव पठति- उषा इति इयदामननात् ब्ब्स्_3,3.34 उषाः स्वाहा च पर्जन्यो मित्रो ऽग्निर्वरुणो विधुः प्रवहो ऽनिरुद्ध इन्द्रोमे रुद्रो वाणी च मारुतः उत्तरोत्तरतस्त्वेते गुणैः सर्वैश्च मुक्तिगाः
nyāyasudhā: etena māyāvādināmapi (vyākhyānaṃ) mataṃ nirastam tātparyabhedātprapañcanabhāvādvā na paunaruktyamiti cet syādevam yadyasaṅkīrṇaṃ vyākhyānāntaraṃ na syāt tadidamuktam- iti niścaya iti iti yāvadadhikarādhikaraṇam 10,340 [======= jnys_3,3.vi: iyadāmananādhikaraṇa =======] atha iyadāmananādhikaraṇam oṃ iyadāmananāt oṃ yeṣāṃ jñānayogyānāmidaṃ muktisaṃsārayostāratamyaṃ samarthitam te chandogānāmupaniṣadi nāmavāgādikrameṇa prāṇāntā uktāḥ tatra kiṃ prāṇa evādhikāritāratamyasyāvadhiḥ utādhiko 'pyastīti saṃśaye satīyadeva devatātāratamyamiti siddhāntitam tatra na jñāyate kāstā nāmādyā devatā iti kathaṃ ca pañcadaśaiva adhikānāmapi bhāvādityāśaṅkānirāsārthaṃ bṛhatsaṃhitāvacanameva paṭhati- uṣā iti iyadāmananāt bbs_3,3.34 uṣāḥ svāhā ca parjanyo mitro 'gnirvaruṇo vidhuḥ pravaho 'niruddha indrome rudro vāṇī ca mārutaḥ uttarottaratastvete guṇaiḥ sarvaiśca muktigāḥ
3.3.178
न्यायसुधा: उषा अश्विनोर्भार्या स्वाहाग्नेर्भार्या पर्जन्यो मित्रश्चादित्यौ प्रवहो मरुत् अनिरुद्धः कामसुतः एते मुक्तिगा संसारगाश्च सर्वैर्गुणैरुक्तमेवोत्तरत एव वर्तन्त इत्यर्थः 10,340 अधिकसद्भावशङ्कानिरासायैतेषां समानन्तरावस्थितांश्चाह- सूर्येत्यादिना 10,341 सूर्यधर्मौ यथा सोमो मनुर्दक्षो बृहस्पतिः शची रतिश्चानिरुद्धसमास्तारा च मित्रवत्
nyāyasudhā: uṣā aśvinorbhāryā svāhāgnerbhāryā parjanyo mitraścādityau pravaho marut aniruddhaḥ kāmasutaḥ ete muktigā saṃsāragāśca sarvairguṇairuktamevottarata eva vartanta ityarthaḥ 10,340 adhikasadbhāvaśaṅkānirāsāyaiteṣāṃ samānantarāvasthitāṃścāha- sūryetyādinā 10,341 sūryadharmau yathā somo manurdakṣo bṛhaspatiḥ śacī ratiścāniruddhasamāstārā ca mitravat
3.3.179
सोमवच्छतरूपा तु प्रसूतिर्वह्निवद् विराट् पर्जन्यवद् वारुणी च तथा सञ्ज्ञा च रोहिणी
somavacchatarūpā tu prasūtirvahnivad virāṭ parjanyavad vāruṇī ca tathā sañjñā ca rohiṇī
3.3.180
धर्मी च मित्रवत्त्वेन प्रावही परिकीर्तिता मित्रपजर्न्यमध्यस्थावश्विनौ विघ्नवित्तपौ
dharmī ca mitravattvena prāvahī parikīrtitā mitrapajarnyamadhyasthāvaśvinau vighnavittapau
3.3.181
भृगुरग्निसमो मित्रतन्मध्ये ब्रह्मपुत्रकाः वरुणाग्न्यन्तरा तत्र नारदः प्राय इन्द्रवत्
bhṛguragnisamo mitratanmadhye brahmaputrakāḥ varuṇāgnyantarā tatra nāradaḥ prāya indravat
3.3.182
कामः सुपर्णी चोमावद् वीन्द्रो रुद्रवदीरितः निऋतिर्मित्रसदृशो विश्वामित्रः कसूनुवत्
kāmaḥ suparṇī comāvad vīndro rudravadīritaḥ niṛtirmitrasadṛśo viśvāmitraḥ kasūnuvat
3.3.183
वैवस्वतो मनुश्चाश्विपश्चादन्ये ततो ऽवराः च्यवनोचथ्यवैन्याश्च शशबिन्दुश्च हैहयः तद्वच्च विप्रराजन्यविशेषो ऽत्रापि कश्चन
vaivasvato manuścāśvipaścādanye tato 'varāḥ cyavanocathyavainyāśca śaśabinduśca haihayaḥ tadvacca viprarājanyaviśeṣo 'trāpi kaścana
3.3.184
तद्वत् प्रियव्रतश्चापि तदन्याः शतदेवताः पजर्न्यमित्रान्तराळे तदन्ये तु ततो ऽवराः
tadvat priyavrataścāpi tadanyāḥ śatadevatāḥ pajarnyamitrāntarāḷe tadanye tu tato 'varāḥ
3.3.185
न्यायसुधा: तथेति शेषः सूर्यधर्मौ सोमसमानौ मन्वादयः पञ्चानिरुद्धसमानाः मनुरत्र स्वायम्भुवो विवक्षितः तारा बृहस्पतिभार्या चस्त्वर्थः मित्रेण तुल्यं वर्तत इति मित्रवत् शतरूपा स्वायम्भुवस्य पत्नी सोमवत् सूर्यधर्मावित्यत्रैवेयं वक्तव्या सत्यम् पतीनामुक्तौ इदानीमासां प्रस्तुतत्वात्पृथगुक्तिः प्रसूतिर्दक्षपत्नी वह्निवत् विराडनिरुद्धभार्या पर्जन्यवत् वरुणस्येयं वारुणी पुंयोगे तु वरुणानीति स्यात् इन्द्रवरुणेति स्मरणात् संज्ञा सूर्यभार्या रोहिणी सोमभार्या धर्मस्येयं धर्मी वारुणी संज्ञा रोहिणी धार्मी च तथैव पर्जन्यवदेव प्रवहस्येयं प्रवाही तु मित्रवदेव प्रकीर्तिता अश्विनौ विघ्नपवित्तपौ मित्रपर्जन्यमध्यस्थाविति प्रत्येकं सम्बन्धः एते चत्वारः परस्परं समा मित्रादधमाः पर्जन्यादुत्तमा इत्यथरः भृगुरग्निसम इति वक्ष्यमाणस्यापवादः ब्रह्मपुत्रा मरीच्याद्या मित्रतन्मध्ये मित्राग्न्योर्मध्ये परस्परं समा मित्रादुत्तमा अग्नेरधमा इत्यर्थः तत्र तेषु ब्रह्मपुत्रेषु नारदो वरुणाग्न्यन्तरा वारुणादधमो ऽग्नेरुत्तम इत्यर्थः तथाच दक्षभृगुनारदानां पृथगुक्तत्वाद्ब्रह्मपुत्रका मरीच्याद्याः सप्तैव प्रायग्रहणेनेषन्न्यूनः सुपर्णी गरुडभार्या विश्वामित्रः कसूनुवत् ब्रह्मपुत्रैर्मचीच्याद्यैः समानः वैवस्वतो मनुश्च कसूनुवदिति सम्बन्धः 10,342 स्वायम्भुवाद्वैवस्वताद्भगवदवतारात्तापसाच्चान्ये मनवस्ततो वैवस्वतादवराः ते ऽश्विभ्यां पश्चात्पर्जन्यादुत्तमाः च्यवनाद्याश्च तद्वत् एकादशमनुसमानाः अत्रैतेष्वपि विप्रराजन्यत्वनिमित्तः कश्चन विशेषो ऽस्ति मुक्तावपि विप्रत्वादेर्भावात् अत्र च्यवनोचथ्यौ विप्रौ अन्ये राजन्याः प्रियव्रतो ऽपि तत् अवरमनुवदेव तदन्या उक्तेभ्यो ऽन्याः शतदेवताः सोमार्हदेवताः शतान्तरगताः पर्जन्यमित्रान्तराले पर्जन्यादुत्तमा मित्रादधमा अश्विनोः समाना इत्यर्थः तदन्ये उक्तेभ्यो ऽन्ये तु देवास्ततः शतान्तर्गतदेवताभ्यो ऽवराः अवरमनुसमाना इत्यर्थः 10,350 ननु महालक्ष्मीः प्राणादप्युत्तमास्ति तत्कथं प्राणावसानत्वमधिकारिणामित्यत आह- एतेभ्य इति एतेभ्यो ऽभ्यधिका श्रीरस्तु सदा मुक्ता विशेषतः तत्समो नास्ति परमो हरिरेव नचापरः
nyāyasudhā: tatheti śeṣaḥ sūryadharmau somasamānau manvādayaḥ pañcāniruddhasamānāḥ manuratra svāyambhuvo vivakṣitaḥ tārā bṛhaspatibhāryā castvarthaḥ mitreṇa tulyaṃ vartata iti mitravat śatarūpā svāyambhuvasya patnī somavat sūryadharmāvityatraiveyaṃ vaktavyā satyam patīnāmuktau idānīmāsāṃ prastutatvātpṛthaguktiḥ prasūtirdakṣapatnī vahnivat virāḍaniruddhabhāryā parjanyavat varuṇasyeyaṃ vāruṇī puṃyoge tu varuṇānīti syāt indravaruṇeti smaraṇāt saṃjñā sūryabhāryā rohiṇī somabhāryā dharmasyeyaṃ dharmī vāruṇī saṃjñā rohiṇī dhārmī ca tathaiva parjanyavadeva pravahasyeyaṃ pravāhī tu mitravadeva prakīrtitā aśvinau vighnapavittapau mitraparjanyamadhyasthāviti pratyekaṃ sambandhaḥ ete catvāraḥ parasparaṃ samā mitrādadhamāḥ parjanyāduttamā ityatharḥ bhṛguragnisama iti vakṣyamāṇasyāpavādaḥ brahmaputrā marīcyādyā mitratanmadhye mitrāgnyormadhye parasparaṃ samā mitrāduttamā agneradhamā ityarthaḥ tatra teṣu brahmaputreṣu nārado varuṇāgnyantarā vāruṇādadhamo 'gneruttama ityarthaḥ tathāca dakṣabhṛgunāradānāṃ pṛthaguktatvādbrahmaputrakā marīcyādyāḥ saptaiva prāyagrahaṇeneṣannyūnaḥ suparṇī garuḍabhāryā viśvāmitraḥ kasūnuvat brahmaputrairmacīcyādyaiḥ samānaḥ vaivasvato manuśca kasūnuvaditi sambandhaḥ 10,342 svāyambhuvādvaivasvatādbhagavadavatārāttāpasāccānye manavastato vaivasvatādavarāḥ te 'śvibhyāṃ paścātparjanyāduttamāḥ cyavanādyāśca tadvat ekādaśamanusamānāḥ atraiteṣvapi viprarājanyatvanimittaḥ kaścana viśeṣo 'sti muktāvapi vipratvāderbhāvāt atra cyavanocathyau viprau anye rājanyāḥ priyavrato 'pi tat avaramanuvadeva tadanyā uktebhyo 'nyāḥ śatadevatāḥ somārhadevatāḥ śatāntaragatāḥ parjanyamitrāntarāle parjanyāduttamā mitrādadhamā aśvinoḥ samānā ityarthaḥ tadanye uktebhyo 'nye tu devāstataḥ śatāntargatadevatābhyo 'varāḥ avaramanusamānā ityarthaḥ 10,350 nanu mahālakṣmīḥ prāṇādapyuttamāsti tatkathaṃ prāṇāvasānatvamadhikāriṇāmityata āha- etebhya iti etebhyo 'bhyadhikā śrīrastu sadā muktā viśeṣataḥ tatsamo nāsti paramo harireva nacāparaḥ
3.3.186a
संहितायां बृहत्यां तु स्वयं भगवतोदितम् तदेतदखिलं
saṃhitāyāṃ bṛhatyāṃ tu svayaṃ bhagavatoditam tadetadakhilaṃ
3.3.186c
-च् न्यायसुधा: यद्यपि श्रीरेतेभ्यो विशेषतो ऽभ्यधिका तथापि सदा मुक्ता बन्धरहितेति नाधिकारिवर्गे गृह्यते तस्याः समो नास्तीति स्वरूपकथनम् एतेन कामादितरत्र तत्र चायतनादिभ्य इत्यधिकरणस्य तात्पर्यमुक्तं भवति परमो हरिरेव न चापर इत्यनेन"व्यतिहारो विशिंषन्ति हीतरवतऽ"सैव हि सत्यादयःऽ; इत्यधिकरणद्वयस्य तात्पर्यमुक्तं वेदितव्यम् 10,351 ननूपनिषदि नामाद्याः प्राणान्ताः पञ्चदशोक्ताः अत्र चोषाः स्वाहेत्यादिना चतुर्दशशैव तत्कथं न विसंवाद इत्यतो बृहत्संहितावचनेनानुक्तमेकं स्वयमाह- प्राण इति ... प्राण आहङ्कारिक एव च इन्द्रादनन्तरो
-c nyāyasudhā: yadyapi śrīretebhyo viśeṣato 'bhyadhikā tathāpi sadā muktā bandharahiteti nādhikārivarge gṛhyate tasyāḥ samo nāstīti svarūpakathanam etena kāmāditaratra tatra cāyatanādibhya ityadhikaraṇasya tātparyamuktaṃ bhavati paramo harireva na cāpara ityanena"vyatihāro viśiṃṣanti hītaravat'"saiva hi satyādayaḥ'; ityadhikaraṇadvayasya tātparyamuktaṃ veditavyam 10,351 nanūpaniṣadi nāmādyāḥ prāṇāntāḥ pañcadaśoktāḥ atra coṣāḥ svāhetyādinā caturdaśaśaiva tatkathaṃ na visaṃvāda ityato bṛhatsaṃhitāvacanenānuktamekaṃ svayamāha- prāṇa iti ... prāṇa āhaṅkārika eva ca indrādanantaro
3.3.186d
-ए न्यायसुधा: तैजसाहङ्कारादुत्पन्नः प्राणश्चापरो ऽस्ति स चेन्द्रादनन्तरं एवानिरुद्धादुत्तमो ज्ञातव्यः परप्राणव्यावृत्त्यर्थमाहङ्कारिक एवेत्युक्तम् अयमत्र सङ्ग्रहः पुष्करो नाम सर्वावरो देवः "कलाभ्यश्चान्यादेवेभ्यः कर्म प्रत्यवरं यतः कालाभ्यः पृथगुक्तं तत्पुष्करः कर्म चोच्यतेऽ; इत्यन्यत्रोक्तत्वात् ततश्शनैश्चरो ऽधिकः पृथिव्यात्मा शनिश्चेति वचनात् तत उषाः(उपा) ततो बुधः उदकात्मको बुधश्चेति वचनात् ततः स्वाहा ततः पर्जन्यो वारुणी संज्ञा रोहिणी धार्मी विराट् तत एकादश मनश्च्यवनोचथ्यवैन्यशशबिन्दुहैहयप्रियव्रतगया अनुक्तदेवाश्च "प्रियव्रतो गयश्चैव कर्मदेवसमौ मतौऽ; इत्यन्यत्रोक्तत्वात् ततो ऽश्विनौ विघ्नेशवित्तपौ विष्वक्सेनश्च विष्वक्सेनो वायुजः स्वेन तुल्य इति वचनात् ततो मित्रो निरृतिस्तारा प्रावहीति च ततो मरीचिरत्र्यङ्गिराः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुर्वसिष्ठो विश्वामित्रो वैवस्वतमनुश्च ततो ऽग्निर्भृगुः प्रसूतिश्च ततो नारदः ततो वरुणः 10,352 ततश्चन्द्रसूर्यधर्माः शतरूपा च ततः प्रवहः ततो ऽनिरुद्धस्वायम्भुवबृहस्पतिदक्षाः शची रतिश्च तत आहङ्कारिकः प्राणः तत इन्द्रकामौ तत उमा सुपर्णी उमात्मकत्वाच्छेषभार्या च ततो जाम्बवत्याद्या भगवन्महिष्यष्षट् अन्यत्रोक्तत्वात् अन्यत्रोक्तत्वात् ततो रुद्रात्मकत्वाच्छेषश्च ततो भारती तदात्मकत्वात्सरस्वती च ततो मुख्यवायुस्तदात्मकत्वाद्ब्रह्मा च ततो महालक्ष्मीः ततो भगवानिति इति इयदामनाधिकरणम् 10,354 [======= ज्न्य्स्_3,3.विइ: दर्शनभेदाधिकरण =======] अथ दर्शनभेदाधिकरणम् ओं प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद्दृष्टिश्च तदुक्तम् ओं एतद्वयाख्यातं भाष्ये उपासनाभेदवद्दर्शनभेद इति तदस्पष्टम् दर्शनभेदे मूलकारणस्यानुक्तत्वात् ततो व्याख्याति- दृष्टिरिति प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद्दृष्टिश्च तदुक्तम् ब्ब्स्_??? ... दृष्टिरपि योग्यानुसारतः
-e nyāyasudhā: taijasāhaṅkārādutpannaḥ prāṇaścāparo 'sti sa cendrādanantaraṃ evāniruddhāduttamo jñātavyaḥ paraprāṇavyāvṛttyarthamāhaṅkārika evetyuktam ayamatra saṅgrahaḥ puṣkaro nāma sarvāvaro devaḥ "kalābhyaścānyādevebhyaḥ karma pratyavaraṃ yataḥ kālābhyaḥ pṛthaguktaṃ tatpuṣkaraḥ karma cocyate'; ityanyatroktatvāt tataśśanaiścaro 'dhikaḥ pṛthivyātmā śaniśceti vacanāt tata uṣāḥ(upā) tato budhaḥ udakātmako budhaśceti vacanāt tataḥ svāhā tataḥ parjanyo vāruṇī saṃjñā rohiṇī dhārmī virāṭ tata ekādaśa manaścyavanocathyavainyaśaśabinduhaihayapriyavratagayā anuktadevāśca "priyavrato gayaścaiva karmadevasamau matau'; ityanyatroktatvāt tato 'śvinau vighneśavittapau viṣvaksenaśca viṣvakseno vāyujaḥ svena tulya iti vacanāt tato mitro nirṛtistārā prāvahīti ca tato marīciratryaṅgirāḥ pulastyaḥ pulahaḥ kraturvasiṣṭho viśvāmitro vaivasvatamanuśca tato 'gnirbhṛguḥ prasūtiśca tato nāradaḥ tato varuṇaḥ 10,352 tataścandrasūryadharmāḥ śatarūpā ca tataḥ pravahaḥ tato 'niruddhasvāyambhuvabṛhaspatidakṣāḥ śacī ratiśca tata āhaṅkārikaḥ prāṇaḥ tata indrakāmau tata umā suparṇī umātmakatvāccheṣabhāryā ca tato jāmbavatyādyā bhagavanmahiṣyaṣṣaṭ anyatroktatvāt anyatroktatvāt tato rudrātmakatvāccheṣaśca tato bhāratī tadātmakatvātsarasvatī ca tato mukhyavāyustadātmakatvādbrahmā ca tato mahālakṣmīḥ tato bhagavāniti iti iyadāmanādhikaraṇam 10,354 [======= jnys_3,3.vii: darśanabhedādhikaraṇa =======] atha darśanabhedādhikaraṇam oṃ prajñāntarapṛthaktvavaddṛṣṭiśca taduktam oṃ etadvayākhyātaṃ bhāṣye upāsanābhedavaddarśanabheda iti tadaspaṣṭam darśanabhede mūlakāraṇasyānuktatvāt tato vyākhyāti- dṛṣṭiriti prajñāntarapṛthaktvavaddṛṣṭiśca taduktam bbs_??? ... dṛṣṭirapi yogyānusārataḥ
3.3.187ab
न्यायसुधा: नानाविधेति शेषः इति दर्शनभेदाधिकरणम् 10,355 [======= ज्न्य्स्_3,3.विइइ: प्रदानाधिकरणगुरुप्रसादाधिकरण =======] अथ प्रदानाधिकरणगुरुप्रसादाधिकरणौ ओं प्रदानवदेव तदुक्तम् ओं अत्र प्रकृष्टं दानं प्रदानम् प्रशब्दो न स्फुटं व्याख्यातो भाष्ये अतः सूत्रार्थमाह- सम्यगिति प्रदानवद् एव तद् उक्तम् ब्ब्स्_3,3.43 लिङ्गभूयस्त्वात् तद् धि बलीयस् तद् अपि ब्ब्स्_3,3.44 सम्यग् गुरुप्रसादश्च मुख्यतो दृष्टिकारणम्
nyāyasudhā: nānāvidheti śeṣaḥ iti darśanabhedādhikaraṇam 10,355 [======= jnys_3,3.viii: pradānādhikaraṇaguruprasādādhikaraṇa =======] atha pradānādhikaraṇaguruprasādādhikaraṇau oṃ pradānavadeva taduktam oṃ atra prakṛṣṭaṃ dānaṃ pradānam praśabdo na sphuṭaṃ vyākhyāto bhāṣye ataḥ sūtrārthamāha- samyagiti pradānavad eva tad uktam bbs_3,3.43 liṅgabhūyastvāt tad dhi balīyas tad api bbs_3,3.44 samyag guruprasādaśca mukhyato dṛṣṭikāraṇam
3.3.187cd
न्यायसुधा: न केवलं श्रवणादि किन्तु सम्यग्गुरुप्रसादश्च सम्यक् प्रसादपूर्वकं गुरोर्यद्विद्यादानं तच्च भगवद्दृष्टेः कारणमित्यर्थः ननु"प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववतऽ; इति सूत्रं प्रदानवदेवेत्यतः पश्चात्तनं तत्कुतो व्युत्क्रमः उच्यते योग्यताचिन्तासङ्गतं तदिति प्रकरणशुद्धये पूर्वमेव व्याख्यातमिति न दोषः ओं लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि ओं अत्र गुरुप्र(साद)दानस्य बलवत्त्वमुक्तम् तदयुक्तम् श्रवणादितो हि बलवत्त्वम् तच्च प्रदानशब्दार्थान्तर्गतमेव नहि स्वस्मादेव स्वय बलीय इति सम्भवतीत्यतो व्याचष्टे- सम्यगिति मुख्यतः श्रवणाद्यपेक्षयातिशयेन अयमभिसन्धिः प्रदानशब्देन हि सम्यग्गुरुप्रसादपूर्वकं दानं प्रकृतम् तत्र सम्यग्गुरुप्रसादमात्रं तदिति अत्र परामृश्यत इति लिङ्गभूयस्त्वादित्युक्तम् यास्वाख्यायिकासु लिङ्गानि दृश्यन्ते तत्र गुरुप्रसादेनैव ज्ञानप्राप्तिश्रवणात् श्रवणादिकं न करणीयमिति शङ्का स्यात्तां निवारयितुं तदपीत्युक्तम् तद्वयाख्याति- श्रवणादि चेति श्रवणादि च कर्तव्यं नान्यथा दर्शनं क्वचित्
nyāyasudhā: na kevalaṃ śravaṇādi kintu samyagguruprasādaśca samyak prasādapūrvakaṃ guroryadvidyādānaṃ tacca bhagavaddṛṣṭeḥ kāraṇamityarthaḥ nanu"prajñāntarapṛthaktvavat'; iti sūtraṃ pradānavadevetyataḥ paścāttanaṃ tatkuto vyutkramaḥ ucyate yogyatācintāsaṅgataṃ taditi prakaraṇaśuddhaye pūrvameva vyākhyātamiti na doṣaḥ oṃ liṅgabhūyastvāttaddhi balīyastadapi oṃ atra gurupra(sāda)dānasya balavattvamuktam tadayuktam śravaṇādito hi balavattvam tacca pradānaśabdārthāntargatameva nahi svasmādeva svaya balīya iti sambhavatītyato vyācaṣṭe- samyagiti mukhyataḥ śravaṇādyapekṣayātiśayena ayamabhisandhiḥ pradānaśabdena hi samyagguruprasādapūrvakaṃ dānaṃ prakṛtam tatra samyagguruprasādamātraṃ taditi atra parāmṛśyata iti liṅgabhūyastvādityuktam yāsvākhyāyikāsu liṅgāni dṛśyante tatra guruprasādenaiva jñānaprāptiśravaṇāt śravaṇādikaṃ na karaṇīyamiti śaṅkā syāttāṃ nivārayituṃ tadapītyuktam tadvayākhyāti- śravaṇādi ceti śravaṇādi ca kartavyaṃ nānyathā darśanaṃ kvacit
3.3.188ab
10,355f. न्यायसुधा: कुत इत्यत आह- नान्यथेति अन्वयव्यतिरेकाभ्यां श्रुत्या च प्रमाणानामेव प्रमेयाधिगतिसाधनत्वनिश्चयादिति भावः आख्यायिकास्वपि श्रवणादीनामनुक्तिमात्रम् न पुनरभावोक्तिरस्ति इति प्रदानाधिकरणगुरुप्रसादाधिकरणौ 10,358 [======= ज्न्य्स्_3,3.इx: पूर्वविकल्पाधिकरण =======] अथ पूर्वविकल्पाधिकरणम् ओं पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्यात्क्रियामानसवत् ओं किं प्रथमप्राप्त एव गुरुरुत तं परित्यज्यान्यो ऽपि स्वीकर्तुं शक्यत इति संशये"गुरुमन्त्रपरित्यागी रौरवं नरकं व्रजेतऽ; इति गुरुपरित्यागे दोषस्मरणात्प्रथमप्राप्त एवेति प्राप्ते विकल्प उच्यते स हीनसमोत्तमेषु किंविषय इति न ज्ञायते दोषस्मरणस्य का गतिरित्यतो व्यक्तं व्याख्याति- गुणाधिकमिति पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्यात् क्रियामानसवत् ब्ब्स्_3,3.45 गुणाधिकं गुरुं प्राप्य तद्धीनं नाप्नुयात् क्वचित्
10,355f. nyāyasudhā: kuta ityata āha- nānyatheti anvayavyatirekābhyāṃ śrutyā ca pramāṇānāmeva prameyādhigatisādhanatvaniścayāditi bhāvaḥ ākhyāyikāsvapi śravaṇādīnāmanuktimātram na punarabhāvoktirasti iti pradānādhikaraṇaguruprasādādhikaraṇau 10,358 [======= jnys_3,3.ix: pūrvavikalpādhikaraṇa =======] atha pūrvavikalpādhikaraṇam oṃ pūrvavikalpaḥ prakaraṇātsyātkriyāmānasavat oṃ kiṃ prathamaprāpta eva gururuta taṃ parityajyānyo 'pi svīkartuṃ śakyata iti saṃśaye"gurumantraparityāgī rauravaṃ narakaṃ vrajet'; iti guruparityāge doṣasmaraṇātprathamaprāpta eveti prāpte vikalpa ucyate sa hīnasamottameṣu kiṃviṣaya iti na jñāyate doṣasmaraṇasya kā gatirityato vyaktaṃ vyākhyāti- guṇādhikamiti pūrvavikalpaḥ prakaraṇātsyāt kriyāmānasavat bbs_3,3.45 guṇādhikaṃ guruṃ prāpya taddhīnaṃ nāpnuyāt kvacit
3.3.188cd
न्यायसुधा: क्वचित्प्रयोजनविशेषे ऽपि दोषस्मरणं तद्विषयमिति भावः एवं तर्हि सौत्रो विकल्पो ऽधिकगुरुप्राप्तिविषयः किमिति नेत्याह- विपर्ययस्त्विति विपर्ययस्तु कर्तव्यः सर्वथा मुक्तिमिच्छता
nyāyasudhā: kvacitprayojanaviśeṣe 'pi doṣasmaraṇaṃ tadviṣayamiti bhāvaḥ evaṃ tarhi sautro vikalpo 'dhikaguruprāptiviṣayaḥ kimiti netyāha- viparyayastviti viparyayastu kartavyaḥ sarvathā muktimicchatā
3.3.189a
न्यायसुधा: अधमगुरुपरित्यागेनोत्तमगुरुस्वीकार इत्यर्थः अन्यथा दैवादादावल्पं गुरुं प्राप्तस्य शिष्यस्य प्रज्ञोत्कर्षवतो जातयोः संशयविपर्यासयोरज्ञानस्य च निवृत्तिर्न स्यात् तदिदमुक्तं शुभमिच्छतेति एवं तर्ह्यनुपदिशत उत्तमस्य त्यागेनोपदिशतो ऽधमस्य स्वीकारो ऽपि कर्तव्यः स्यात् सत्यम् प्रतिषेधवचनेन तत्रापोदितो ऽयं न्यायः तर्हि सौत्रस्य विकल्पस्य को विषय इत्यत आह- सम इति 10,359 समे विकल्प एव स्यात्
nyāyasudhā: adhamaguruparityāgenottamagurusvīkāra ityarthaḥ anyathā daivādādāvalpaṃ guruṃ prāptasya śiṣyasya prajñotkarṣavato jātayoḥ saṃśayaviparyāsayorajñānasya ca nivṛttirna syāt tadidamuktaṃ śubhamicchateti evaṃ tarhyanupadiśata uttamasya tyāgenopadiśato 'dhamasya svīkāro 'pi kartavyaḥ syāt satyam pratiṣedhavacanena tatrāpodito 'yaṃ nyāyaḥ tarhi sautrasya vikalpasya ko viṣaya ityata āha- sama iti 10,359 same vikalpa eva syāt
3.3.189b
न्यायसुधा: पूर्वस्वीकृतेन गुरुणा समे गुरौ स्वयमेव प्राप्ते सति स्वीकारस्य विकल्प एव स्यात् न तु नियमः सम एवेति वा सम्बन्धः दोषस्मृतेर्विषयान्तरं च दर्शयितुमाह- पूर्वेति ... पूर्वानुज्ञा च सर्वथा
nyāyasudhā: pūrvasvīkṛtena guruṇā same gurau svayameva prāpte sati svīkārasya vikalpa eva syāt na tu niyamaḥ sama eveti vā sambandhaḥ doṣasmṛterviṣayāntaraṃ ca darśayitumāha- pūrveti ... pūrvānujñā ca sarvathā
3.3.189cd
न्यायसुधा: समगुर्वन्तरस्वीकारे पूर्वस्यानुज्ञा च सर्वथा भाव्या विनानुज्ञया समानपूर्वपरित्यागविषयं दोषस्मरणमिति भावः 10,360 पूर्वानुज्ञा चेत्येतद्गुर्वन्तरप्राप्तिमात्रविषयमिति मन्दप्रतीतिनिरासायाह- तदुत्तमेति तदुत्तमगुरुप्राप्त्यै पूर्वानुज्ञा न मृग्यते
nyāyasudhā: samagurvantarasvīkāre pūrvasyānujñā ca sarvathā bhāvyā vinānujñayā samānapūrvaparityāgaviṣayaṃ doṣasmaraṇamiti bhāvaḥ 10,360 pūrvānujñā cetyetadgurvantaraprāptimātraviṣayamiti mandapratītinirāsāyāha- taduttameti taduttamaguruprāptyai pūrvānujñā na mṛgyate
3.3.190
न्यायसुधा: तदिति पूर्वप्राप्तस्य परामर्शः तस्मादुत्तमस्य गुरोः प्राप्त्यै पूर्वस्यानुज्ञा न मार्गणीया गुरुप्रसादः सर्वथा भाव्य इति सूत्रकृतोक्तम् तद्विद्यादेवतयोरपि प्रसादस्योपलक्षणमिति विवक्षुर्गुरुविद्यादेवतास्वरूपं तावदाह- गुरुरिति गुरुबर्रह्माखिलानां च विद्या चैव सरस्वती देवता भगवान् विष्णुः सर्वेषामविशेषतः
nyāyasudhā: taditi pūrvaprāptasya parāmarśaḥ tasmāduttamasya guroḥ prāptyai pūrvasyānujñā na mārgaṇīyā guruprasādaḥ sarvathā bhāvya iti sūtrakṛtoktam tadvidyādevatayorapi prasādasyopalakṣaṇamiti vivakṣurguruvidyādevatāsvarūpaṃ tāvadāha- gururiti gurubarrahmākhilānāṃ ca vidyā caiva sarasvatī devatā bhagavān viṣṇuḥ sarveṣāmaviśeṣataḥ
3.3.191ab
10,361 न्यायसुधा: येषां तेषामिति विशेषं विहाय सर्वेषामेव ततः किमित्यत आह- तदिति तत्प्रसादेन मुक्तिः स्यान्नान्यथा तु कथञ्चन
10,361 nyāyasudhā: yeṣāṃ teṣāmiti viśeṣaṃ vihāya sarveṣāmeva tataḥ kimityata āha- taditi tatprasādena muktiḥ syānnānyathā tu kathañcana
3.3.191cd
न्यायसुधा: न केवलं गुरुप्रसादेन किन्तु विद्यादेवतयोरपीत्यर्थः मुक्तिरिति ज्ञानादेरुपलक्षणम् साधारणगुरुमुक्त्वासाधारणानाह- स्योत्तमास्त्विति स्वोत्तमास्तु क्रमेणैव सर्वेषां गुरवः श्रुताः
nyāyasudhā: na kevalaṃ guruprasādena kintu vidyādevatayorapītyarthaḥ muktiriti jñānāderupalakṣaṇam sādhāraṇagurumuktvāsādhāraṇānāha- syottamāstviti svottamāstu krameṇaiva sarveṣāṃ guravaḥ śrutāḥ
3.3.191ef
10,362 न्यायसुधा: क्रमेणैवेति साक्षादुत्तमो गरुस्ततो ऽप्युत्तमो गुरुतर इत्यादि एवं विद्याविशेषे तद्देवताविशेषो ऽपि ज्ञातव्यः नन्वस्तु विद्यात्वं विद्याभिमानित्वात्सरस्वत्यादीनाम् देवतात्वं च विद्याप्रतिपाद्यत्वाद्विष्णोः ब्रह्मणो गुरुत्वं तु कुतः विद्योपदेष्यृत्वं हि गुरुत्वम् नच सर्वान्प्रति ब्रह्मणस्तदस्तीत्यत आह- उपदेश इति उपदेशो ब्रह्मणस्तु सर्वेषामेव मुक्तये
10,362 nyāyasudhā: krameṇaiveti sākṣāduttamo garustato 'pyuttamo gurutara ityādi evaṃ vidyāviśeṣe taddevatāviśeṣo 'pi jñātavyaḥ nanvastu vidyātvaṃ vidyābhimānitvātsarasvatyādīnām devatātvaṃ ca vidyāpratipādyatvādviṣṇoḥ brahmaṇo gurutvaṃ tu kutaḥ vidyopadeṣyṛtvaṃ hi gurutvam naca sarvānprati brahmaṇastadastītyata āha- upadeśa iti upadeśo brahmaṇastu sarveṣāmeva muktaye
3.3.192a
न्यायसुधा: इह जन्मान्तरे वा हिरण्यगर्भोपदेशेन विना न कस्यापि मुक्तिरित्यतस्तस्य गुरुत्वमुपपन्नम् तदितरेषामप्युत्तमानां विद्यासम्प्रदायप्रवर्तकत्वाद्गुरुत्वमप्रवर्तकानां त्वनुग्राहकत्वादिनेति इति पूर्वविकल्पाधिकरणम् 10,364 [======= ज्न्य्स्_3,3.x: ताद्विद्याधिकरण =======] अथ ताद्विद्याधिकरणम् ओं परेण च शब्दस्य ताद्विध्वं भूयस्त्वात्त्वनुबन्धः ओं भक्तिरेवैनं नयतीत्यादिश्रुतेर्भक्तिरेव मोक्षादिसाधनं न परमात्मा यथैकलव्यस्य गुरुभक्तिरेव विद्याप्राप्तिसाधनं न गुरुरित्येवं प्राप्ते इदमुक्तम् तत्र भाष्यम् प्रधानसाधनत्वाद्भक्तिः करणत्वेनोच्यत इति तत्रप्रकृतत्वाद्भगवदपेक्षयैव भक्तेः प्राधान्यमिति प्रतीतिः सयात्तां निवारयितुमाह- साधनेभ्य इति परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात् त्व् अनुबन्धः ब्ब्स्_3,3.52 साधनेभ्यो ऽधिका भक्तिर्
nyāyasudhā: iha janmāntare vā hiraṇyagarbhopadeśena vinā na kasyāpi muktirityatastasya gurutvamupapannam taditareṣāmapyuttamānāṃ vidyāsampradāyapravartakatvādgurutvamapravartakānāṃ tvanugrāhakatvādineti iti pūrvavikalpādhikaraṇam 10,364 [======= jnys_3,3.x: tādvidyādhikaraṇa =======] atha tādvidyādhikaraṇam oṃ pareṇa ca śabdasya tādvidhvaṃ bhūyastvāttvanubandhaḥ oṃ bhaktirevainaṃ nayatītyādiśruterbhaktireva mokṣādisādhanaṃ na paramātmā yathaikalavyasya gurubhaktireva vidyāprāptisādhanaṃ na gururityevaṃ prāpte idamuktam tatra bhāṣyam pradhānasādhanatvādbhaktiḥ karaṇatvenocyata iti tatraprakṛtatvādbhagavadapekṣayaiva bhakteḥ prādhānyamiti pratītiḥ sayāttāṃ nivārayitumāha- sādhanebhya iti pareṇa ca śabdasya tādvidhyaṃ bhūyastvāt tv anubandhaḥ bbs_3,3.52 sādhanebhyo 'dhikā bhaktir
3.3.192b
न्यायसुधा: मोक्षसाधनेभ्यो ज्ञानादिभ्यः एतदपि तादृगेव भगवतो ऽपि मोक्षसाधनत्वादित्यत आह- नैवेति ... नैवान्यत् तादृशं क्वचित्
nyāyasudhā: mokṣasādhanebhyo jñānādibhyaḥ etadapi tādṛgeva bhagavato 'pi mokṣasādhanatvādityata āha- naiveti ... naivānyat tādṛśaṃ kvacit
3.3.192cd
न्यायसुधा: क्वचिन्मुक्तौ ज्ञानादौ वा भगवतोन्यत्साधनं भक्तिसदृशं नैवास्तीत्यर्थः भक्तिरिति सामान्येनोक्तं न ज्ञायते किंविषया कथं चेति अत आह- भक्तिश्चेति भक्तिश्चैव हरावेव मुख्यान्यत्र यथाक्रमम्
nyāyasudhā: kvacinmuktau jñānādau vā bhagavatonyatsādhanaṃ bhaktisadṛśaṃ naivāstītyarthaḥ bhaktiriti sāmānyenoktaṃ na jñāyate kiṃviṣayā kathaṃ ceti ata āha- bhaktiśceti bhaktiścaiva harāveva mukhyānyatra yathākramam
3.3.193ab
न्यायसुधा: हरावेव मुख्या सर्वाधिका न तथान्यत्र अन्यत्रापि यथाक्रममेव न तु साम्येनाक्रमेण वेत्यर्थः तदियत्तामाह- स्वाधिकेति 10,365 स्वाधिका त्वेव सर्वत्र स्वोत्तमेषु क्रमेण च
nyāyasudhā: harāveva mukhyā sarvādhikā na tathānyatra anyatrāpi yathākramameva na tu sāmyenākrameṇa vetyarthaḥ tadiyattāmāha- svādhiketi 10,365 svādhikā tveva sarvatra svottameṣu krameṇa ca
3.3.193cd
न्यायसुधा: साक्षात्स्वोत्तमे स्वाधिकैव कर्तव्या अन्यत्र स्वोत्तमेषु तदुत्तमत्वक्रमेणेत्यर्थः यद्यप्येषो ऽथरः प्रागुक्तस्तथापि तात्पर्यातिशयद्योतनाय पुनरुक्तः भक्तिः साधनं चेन्मुक्तिप्राप्त्यनन्तरं नास्तीति प्रतीतिः स्यात् फलप्राप्तौ साधननिवृत्तिदर्शनात् तन्निवृत्त्यर्थमाह- अनुवर्तते चेति 10,366 अनुवर्तते च सा भक्तिर्मुक्तावानन्दरूपिणी
nyāyasudhā: sākṣātsvottame svādhikaiva kartavyā anyatra svottameṣu taduttamatvakrameṇetyarthaḥ yadyapyeṣo 'tharḥ prāguktastathāpi tātparyātiśayadyotanāya punaruktaḥ bhaktiḥ sādhanaṃ cenmuktiprāptyanantaraṃ nāstīti pratītiḥ syāt phalaprāptau sādhananivṛttidarśanāt tannivṛttyarthamāha- anuvartate ceti 10,366 anuvartate ca sā bhaktirmuktāvānandarūpiṇī
3.3.193ef
न्यायसुधा: प्रेमविशेषो हि भक्तिर्नाम उपकारकत्वज्ञानाज्जाता हि प्रेमा कृतमहोपकारे नितरां वर्धत इत्येव खलु युक्तं न तु हीयत इति तदेतत् अस्तीत्यनुक्त्वानुवर्तत इति वदता सूचितम् तर्हि तस्याः फलमपि किञ्चित्स्यादित्यत आह- आनन्दरूपिणीति प्राक्कर्तव्यतया प्रकृता अतः साधनरूपा मुक्तौ तु स्वभावभूताविर्भूताफलरूपैव पादार्थमुपसंहरति- तदिति तत्पूर्वकोपासनैवं कर्तव्या मुक्तये गुणैः
nyāyasudhā: premaviśeṣo hi bhaktirnāma upakārakatvajñānājjātā hi premā kṛtamahopakāre nitarāṃ vardhata ityeva khalu yuktaṃ na tu hīyata iti tadetat astītyanuktvānuvartata iti vadatā sūcitam tarhi tasyāḥ phalamapi kiñcitsyādityata āha- ānandarūpiṇīti prākkartavyatayā prakṛtā ataḥ sādhanarūpā muktau tu svabhāvabhūtāvirbhūtāphalarūpaiva pādārthamupasaṃharati- taditi tatpūrvakopāsanaivaṃ kartavyā muktaye guṇaiḥ
3.4.1a
न्यायसुधा: भक्तिपूर्वा एवमिति योग्यतादेः गुणैरुपेतस्य हरेः इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ तृतीये ऽत्रोपासाविषयचरणः पर्यवसितः 11,1 [======= ज्न्य्स्_3,4.इ: पुरुषार्थाधिकरण =======] अथ पुरुषार्थाधिकरणम् ज्ञानसामर्थ्यमस्मिन्पाद उच्यत इति पादप्रतिपाद्यं भाष्ये ऽभिहितम् सङ्गतिस्तु प्रागुक्तैव ननु च ज्ञानस्य स्वातन्त्र्येण मोक्षसाधनत्वं सामर्थ्यम् तच्च विद्यैवेत्युक्तम् किमपरमवशिष्यते यदर्थं पादारम्भः उच्यते सिद्धे(द्धं) स्वतन्त्रस्यैव ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वे(त्वम्) विषयान्तरे तु समर्थ्यते यद्यपि साधकेन मोक्षार्थमेवेदं साधितं तथापि स्वभावबलायतं तत्सामर्थ्यमुपपद्यते यथा दहनार्थमुत्पादितो ऽपि दहनः स्वभाववशात्प्रकाशयत्यपीति ओं पुरुषार्थो ऽतः शब्दादिति बादरायणः ओं किं कर्मानुप्रवेशेन ज्ञानं मोक्षसाधनं किं वा स्वतन्त्रमेवेति संशये स्वतन्त्रस्यैव ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वमनेन समर्थ्यत इति केचिद्वयाचक्षते तदसत् विद्यैवेत्यत्रैवास्यार्थस्य समर्थितत्वात् किन्तु ज्ञानं किं मोक्षमेव साधयत्युतान्यमपि पुरुषार्थमिति संशये ज्ञानिनां पुरुषान्तरे रागाभावान्मोक्षस्यैव साधकं ज्ञानमिति प्राप्ते सतीदमुच्यत इत्याशयवान्पुरुषार्थो ऽत इत्येतावद्वयाचष्टे- एवमिति पुरुषार्थो ऽतः शब्दाद् इति बादरायणः ब्ब्स्_3,4.1 एवमुत्पन्ननिर्दोषभगवद्दर्शनात् सदा अपेक्षितफलप्राप्तिर्
nyāyasudhā: bhaktipūrvā evamiti yogyatādeḥ guṇairupetasya hareḥ iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyārthavivṛtau tṛtīye 'tropāsāviṣayacaraṇaḥ paryavasitaḥ 11,1 [======= jnys_3,4.i: puruṣārthādhikaraṇa =======] atha puruṣārthādhikaraṇam jñānasāmarthyamasminpāda ucyata iti pādapratipādyaṃ bhāṣye 'bhihitam saṅgatistu prāguktaiva nanu ca jñānasya svātantryeṇa mokṣasādhanatvaṃ sāmarthyam tacca vidyaivetyuktam kimaparamavaśiṣyate yadarthaṃ pādārambhaḥ ucyate siddhe(ddhaṃ) svatantrasyaiva jñānasya mokṣasādhanatve(tvam) viṣayāntare tu samarthyate yadyapi sādhakena mokṣārthamevedaṃ sādhitaṃ tathāpi svabhāvabalāyataṃ tatsāmarthyamupapadyate yathā dahanārthamutpādito 'pi dahanaḥ svabhāvavaśātprakāśayatyapīti oṃ puruṣārtho 'taḥ śabdāditi bādarāyaṇaḥ oṃ kiṃ karmānupraveśena jñānaṃ mokṣasādhanaṃ kiṃ vā svatantrameveti saṃśaye svatantrasyaiva jñānasya mokṣasādhanatvamanena samarthyata iti kecidvayācakṣate tadasat vidyaivetyatraivāsyārthasya samarthitatvāt kintu jñānaṃ kiṃ mokṣameva sādhayatyutānyamapi puruṣārthamiti saṃśaye jñānināṃ puruṣāntare rāgābhāvānmokṣasyaiva sādhakaṃ jñānamiti prāpte satīdamucyata ityāśayavānpuruṣārtho 'ta ityetāvadvayācaṣṭe- evamiti puruṣārtho 'taḥ śabdād iti bādarāyaṇaḥ bbs_3,4.1 evamutpannanirdoṣabhagavaddarśanāt sadā apekṣitaphalaprāptir
3.4.1d
-च् 11,2 न्यायसुधा: अत इति ज्ञानपरामर्शो नोपपद्यते पूर्वत्र प्राधान्येनोपासनस्यैव प्रकृतत्वादित्यत उक्तमेवमुत्पन्नेति न खलूपासनं स्वातन्त्र्येण प्रकृतं किन्नाम भगवद्दशर्नार्थत्वेन अतः साध्यतया तदपि प्रकृतमेवेति भावः एवमुक्तरूपोपासनोत्पन्नात् भगवतो निर्देषत्वसङ्कीतर्नं तदुपपादनाय पातनिकार्थं ज्ञातव्यम् यद्वा भगवद्दर्शनादित्येवोक्ते दैत्यादीनां यदवतारदर्शनं तस्यापि पुरुषाथर्हेतुत्वं स्यात् एवमुत्पन्नेत्यनेनैव तत्परिहृतमिति चेन्न तस्य प्रकृतताप्रदर्शन एव चरितार्थत्वात् तन्न तेषां बिम्बदर्शनमिति चेत् मा भूत् तस्य मोक्षार्थत्वात् अत्र तु पुरुषार्थान्तरस्य प्रस्तुतत्वात् अतो निर्देषाद्भगवद्दर्शनादित्युक्तम् भगवद्ग्रहणेनाद्वैतज्ञानमत्र गृह्यत इति निराचष्टे साद ज्ञानोदयक्षणादारभ्य स्वोदयात्फलदं ज्ञानमिति वचनात् अपेक्षितफलप्राप्तिर्भवतीति मोक्षमात्रं व्यावतर्यति 11,4 नन्वेतदसत् ज्ञानिनामप्यभिप्रायस्य कदाचिन्मोघत्वदर्शनादित्यत आह- आरब्धस्येति ... आरब्धस्यानतिक्रमात्
-c 11,2 nyāyasudhā: ata iti jñānaparāmarśo nopapadyate pūrvatra prādhānyenopāsanasyaiva prakṛtatvādityata uktamevamutpanneti na khalūpāsanaṃ svātantryeṇa prakṛtaṃ kinnāma bhagavaddaśarnārthatvena ataḥ sādhyatayā tadapi prakṛtameveti bhāvaḥ evamuktarūpopāsanotpannāt bhagavato nirdeṣatvasaṅkītarnaṃ tadupapādanāya pātanikārthaṃ jñātavyam yadvā bhagavaddarśanādityevokte daityādīnāṃ yadavatāradarśanaṃ tasyāpi puruṣātharhetutvaṃ syāt evamutpannetyanenaiva tatparihṛtamiti cenna tasya prakṛtatāpradarśana eva caritārthatvāt tanna teṣāṃ bimbadarśanamiti cet mā bhūt tasya mokṣārthatvāt atra tu puruṣārthāntarasya prastutatvāt ato nirdeṣādbhagavaddarśanādityuktam bhagavadgrahaṇenādvaitajñānamatra gṛhyata iti nirācaṣṭe sāda jñānodayakṣaṇādārabhya svodayātphaladaṃ jñānamiti vacanāt apekṣitaphalaprāptirbhavatīti mokṣamātraṃ vyāvataryati 11,4 nanvetadasat jñānināmapyabhiprāyasya kadācinmoghatvadarśanādityata āha- ārabdhasyeti ... ārabdhasyānatikramāt
3.4.2ab
न्यायसुधा: प्रारब्धकर्मणो ऽतिक्रममविधायेति पूर्वेणैव सम्बन्धः प्रारब्धप्रतिबद्धं हि ज्ञानं मोक्षमपि न करोति अतस्तत्प्रतिबन्ध(क)वशाज्ज्ञानिनामाप्यभिप्राया मोघाः स्युः ज्ञानस्य पुरुषार्थहेतुत्वे ऽपि विशेषो ऽस्तीत्याह- देवेति देवर्षिमानुषादीनां तत्तज्जात्यनुसारतः
nyāyasudhā: prārabdhakarmaṇo 'tikramamavidhāyeti pūrveṇaiva sambandhaḥ prārabdhapratibaddhaṃ hi jñānaṃ mokṣamapi na karoti atastatpratibandha(ka)vaśājjñānināmāpyabhiprāyā moghāḥ syuḥ jñānasya puruṣārthahetutve 'pi viśeṣo 'stītyāha- deveti devarṣimānuṣādīnāṃ tattajjātyanusārataḥ
3.4.2cd
न्यायसुधा: जातिशब्देनात्र योग्योच्यते अपेक्षितफलप्राप्तिर्भवतीति सम्बन्धः एतेन नाविशेषादित्यस्यापि तात्पर्यमुकतं भवति 11,5 अत्र न ज्ञानं स्वतन्त्रमेव स्वर्गादिसाधनं किन्तु कर्मैव ज्ञानं तु कर्मशेषत्वात्तत्साधनत्वेनोच्यते शेषत्वं च कर्मणैव सिद्धयति पुरुषार्थे ऽतिशयाधायकत्वमिति शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथान्येष्विति जैमिनिरित्यादिसूत्रैः पूर्वपक्षयित्वाधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनादित्यादिना स्वतन्त्रस्यैव ज्ञानस्य स्वर्गादिसाधनत्वं पुनः सिद्धान्तितम् तत्र पूर्वपक्ष्युपन्यस्तप्रमाणनिरासः स्फुटो भाष्ये जैमिनिमतविरोधपरिहारस्तु कथमित्यत आह- जैमिन्युक्तमिति जैमिन्युक्तं मानुषाणां तद्विशेषाश्च केचन
nyāyasudhā: jātiśabdenātra yogyocyate apekṣitaphalaprāptirbhavatīti sambandhaḥ etena nāviśeṣādityasyāpi tātparyamukataṃ bhavati 11,5 atra na jñānaṃ svatantrameva svargādisādhanaṃ kintu karmaiva jñānaṃ tu karmaśeṣatvāttatsādhanatvenocyate śeṣatvaṃ ca karmaṇaiva siddhayati puruṣārthe 'tiśayādhāyakatvamiti śeṣatvātpuruṣārthavādo yathānyeṣviti jaiminirityādisūtraiḥ pūrvapakṣayitvādhikopadeśāttu bādarāyaṇasyaivaṃ taddarśanādityādinā svatantrasyaiva jñānasya svargādisādhanatvaṃ punaḥ siddhāntitam tatra pūrvapakṣyupanyastapramāṇanirāsaḥ sphuṭo bhāṣye jaiminimatavirodhaparihārastu kathamityata āha- jaiminyuktamiti jaiminyuktaṃ mānuṣāṇāṃ tadviśeṣāśca kecana
3.4.3a
न्यायसुधा: ज्ञानशेषस्य कर्मण एव स्वर्गादिसाधनत्वं मानुषज्ञानिविषयम् न केवलं जैमिन्युक्तं किन्तु स्वर्गादयः कर्मणैव नान्येनेत्यपरे विदुः "अदृष्टमेव ज्ञानेन दृष्टं नैवोपलभ्यते इति केचिद्विदः प्राहुःऽ; इत्यादिनोक्तास्तद्विशेषा जैमिनिमतैकदेशा ये केचन ते ऽपि मानुषाणाम् कथमेतेषां जैमिनिमतैकदेशत्वमिति चेत् स्वतन्त्रस्य ज्ञानस्य च स्वर्गादिसाधनत्वमित्येतावत्यंशे साम्यादिति ब्रूमः मानुषा अप्युत्तममध्यमाधमभेदभिन्ना इति यथायोग्यं विचित्रमतविषया भवन्येव 11,8 एवं जैमिनिमतविषयमुक्त्वा सूत्रकारमतविषयं दर्शयति- सामान्यमिति सामान्यं भगवत्प्रोक्तं
nyāyasudhā: jñānaśeṣasya karmaṇa eva svargādisādhanatvaṃ mānuṣajñāniviṣayam na kevalaṃ jaiminyuktaṃ kintu svargādayaḥ karmaṇaiva nānyenetyapare viduḥ "adṛṣṭameva jñānena dṛṣṭaṃ naivopalabhyate iti kecidvidaḥ prāhuḥ'; ityādinoktāstadviśeṣā jaiminimataikadeśā ye kecana te 'pi mānuṣāṇām kathameteṣāṃ jaiminimataikadeśatvamiti cet svatantrasya jñānasya ca svargādisādhanatvamityetāvatyaṃśe sāmyāditi brūmaḥ mānuṣā apyuttamamadhyamādhamabhedabhinnā iti yathāyogyaṃ vicitramataviṣayā bhavanyeva 11,8 evaṃ jaiminimataviṣayamuktvā sūtrakāramataviṣayaṃ darśayati- sāmānyamiti sāmānyaṃ bhagavatproktaṃ
3.4.3b
न्यायसुधा: ज्ञानं सकलपुरुषार्थसाधनं भवतीति सामान्यमेव भगवता प्रोक्तम् नतु पुरुषविशेषनिष्ठं ज्ञानमिति अतः सामान्यविशेषनियतत्वान्नैतयोर्मतयोर्विरोधः ननु सामान्येनापि क्वचिद्विशेषे ऽवस्थातव्यम् तदिदमपि क्वावतिष्ठत इत्यत आह- देवादीनामिति ... देवादीनां विशेषतः
nyāyasudhā: jñānaṃ sakalapuruṣārthasādhanaṃ bhavatīti sāmānyameva bhagavatā proktam natu puruṣaviśeṣaniṣṭhaṃ jñānamiti ataḥ sāmānyaviśeṣaniyatatvānnaitayormatayorvirodhaḥ nanu sāmānyenāpi kvacidviśeṣe 'vasthātavyam tadidamapi kvāvatiṣṭhata ityata āha- devādīnāmiti ... devādīnāṃ viśeṣataḥ
3.4.3cd
न्यायसुधा: भगवन्मतं विशेषतो ऽपवादैरपोदितं देवादिविषयं व्यवतिष्ठते यद्यप्ययमर्थो लोकत एव सिद्धः यदपवादविषयं परित्यज्य सामान्यं व्यवतिष्ठत इति तथापि मन्दप्रबोधनायाचार्यैरभिहितः 11,9 प्रकारान्तरेण मतयोर्विषयभेदं दर्शयति- बलवदिति बलवद्विरोधिसद्भावे जैमिन्याद्युक्तिरिष्यते
nyāyasudhā: bhagavanmataṃ viśeṣato 'pavādairapoditaṃ devādiviṣayaṃ vyavatiṣṭhate yadyapyayamartho lokata eva siddhaḥ yadapavādaviṣayaṃ parityajya sāmānyaṃ vyavatiṣṭhata iti tathāpi mandaprabodhanāyācāryairabhihitaḥ 11,9 prakārāntareṇa matayorviṣayabhedaṃ darśayati- balavaditi balavadvirodhisadbhāve jaiminyādyuktiriṣyate
Adhyāya 3 (cont. 23)
3.4.4ab
न्यायसुधा: अत्रापि सामान्यं भगवत्प्रोक्तमिति वर्तते भगवता ज्ञानं सकलपुरुषार्थसाधनमिति सामान्येनोक्तम् जैमिन्यादयस्तु बलवत्प्रतिबन्धककर्मसद्भावे ज्ञानस्य पुरुषार्थासाधनत्वमभिप्रेत्य न स्वतन्त्रज्ञानात्स्वर्गादिप्राप्तिर्भवतीत्युक्तवन्तः ततश्च सामान्यविशेषविषयत्वान्न विरोधः तथा चाप्रतिबद्धज्ञानविषयं भगवन्मतं व्यवतिष्ठते यथोक्तम् आरब्धस्यानतिक्रमादिति ननु नायं जैमिन्यादिमतस्य विषयो वक्तुं शक्यते बलवद्विरोधसद्भावे कर्मणो ऽपि स्वर्गादिसाधनत्वानुपपत्तेः मैवम् नहि यज्ज्ञानस्य प्रतिबन्धकं कमर् तत्कर्मणो ऽपीत्यस्ति नियमः लोके ऽन्यथा दर्शनात् फलप्रतिबन्धककर्मसद्भावे कथमिति चेत् तदा स्वर्गादिसाधनं कर्मैव नोत्पद्यते उत्पन्नं वा प्रतिबद्धं तिष्ठतीति को विरोधः नहि बलवद्विरोधिसद्भावे सर्वत्रैव जैमिन्याद्युक्तिरिष्यत इत्युक्तम् इयं च व्यवस्था पूर्वव्यवस्थयोपस्कतर्व्या अन्यथा विरोधापत्तेरिति इति पुरुषार्थाधिकरणम् 11,12 [======= ज्न्य्स्_3,4.इइ: कामचाराधिकरण =======] अथ कामचाराधिकरणम् ओं स्तुतये ऽनुमतिर्वा ओं अत्राधिकरणे ज्ञानिनः सदसत्प्रवृत्तिभ्यां विशेषसद्भावः समर्थ्यते तथा चाज्ञानिसामान्यसमर्थनार्थस्यास्य न ज्ञानसामर्थ्यप्रतिपादनार्थे ऽस्मिन्पादे ऽन्तर्भावः सम्भवतीत्यतो ऽधिकरणस्य तात्पर्यमाह- विकर्मेति स्तुतये ऽनुमतिर् वा ब्ब्स्_3,4.14 विकर्मलेपो नैवास्ति सम्यग्दृष्टिमतां क्वचित्
nyāyasudhā: atrāpi sāmānyaṃ bhagavatproktamiti vartate bhagavatā jñānaṃ sakalapuruṣārthasādhanamiti sāmānyenoktam jaiminyādayastu balavatpratibandhakakarmasadbhāve jñānasya puruṣārthāsādhanatvamabhipretya na svatantrajñānātsvargādiprāptirbhavatītyuktavantaḥ tataśca sāmānyaviśeṣaviṣayatvānna virodhaḥ tathā cāpratibaddhajñānaviṣayaṃ bhagavanmataṃ vyavatiṣṭhate yathoktam ārabdhasyānatikramāditi nanu nāyaṃ jaiminyādimatasya viṣayo vaktuṃ śakyate balavadvirodhasadbhāve karmaṇo 'pi svargādisādhanatvānupapatteḥ maivam nahi yajjñānasya pratibandhakaṃ kamar tatkarmaṇo 'pītyasti niyamaḥ loke 'nyathā darśanāt phalapratibandhakakarmasadbhāve kathamiti cet tadā svargādisādhanaṃ karmaiva notpadyate utpannaṃ vā pratibaddhaṃ tiṣṭhatīti ko virodhaḥ nahi balavadvirodhisadbhāve sarvatraiva jaiminyādyuktiriṣyata ityuktam iyaṃ ca vyavasthā pūrvavyavasthayopaskatarvyā anyathā virodhāpatteriti iti puruṣārthādhikaraṇam 11,12 [======= jnys_3,4.ii: kāmacārādhikaraṇa =======] atha kāmacārādhikaraṇam oṃ stutaye 'numatirvā oṃ atrādhikaraṇe jñāninaḥ sadasatpravṛttibhyāṃ viśeṣasadbhāvaḥ samarthyate tathā cājñānisāmānyasamarthanārthasyāsya na jñānasāmarthyapratipādanārthe 'sminpāde 'ntarbhāvaḥ sambhavatītyato 'dhikaraṇasya tātparyamāha- vikarmeti stutaye 'numatir vā bbs_3,4.14 vikarmalepo naivāsti samyagdṛṣṭimatāṃ kvacit
3.4.4cd
न्यायसुधा: यद्यप्यत्र मुखतो ज्ञानिनां सदसत्प्रवृत्तिभ्यां विशेषसद्भावः प्रतिपाद्यते तथापि सम्यग्दृष्टिमतां क्वचिदपि विकर्मलेपो वक्ष्यमाणरूपो नैवास्तीत्यस्यार्थस्य फलतो लाभाद्युक्तो ऽस्यान्तर्भावः न ह्यज्ञानिनां विकर्मलेपाभावो ऽस्तीति भावः यथोक्तम्"कामचारेण चैकेऽ; इति विकर्मलेपाभावे कथमसत्प्रवृत्त्या विशेषसद्भावो ऽङ्गीक्रियत इति चेत् आनन्दादिगुणहानोविर्कर्मकर्तुर्विशेषस्य स्वीकारात् अलेपस्त ततो ऽन्य इति वक्ष्यते 11,13 किं सर्वेषामपि ज्ञानिनां विकर्मसम्भवो गुणहानिश्चास्तीत्यपेक्षायामाह- गुणहानिश्चेति गुणहानिश्च नैवास्ति ब्रह्मणस्त्वविकर्मतः
nyāyasudhā: yadyapyatra mukhato jñānināṃ sadasatpravṛttibhyāṃ viśeṣasadbhāvaḥ pratipādyate tathāpi samyagdṛṣṭimatāṃ kvacidapi vikarmalepo vakṣyamāṇarūpo naivāstītyasyārthasya phalato lābhādyukto 'syāntarbhāvaḥ na hyajñānināṃ vikarmalepābhāvo 'stīti bhāvaḥ yathoktam"kāmacāreṇa caike'; iti vikarmalepābhāve kathamasatpravṛttyā viśeṣasadbhāvo 'ṅgīkriyata iti cet ānandādiguṇahānovirkarmakarturviśeṣasya svīkārāt alepasta tato 'nya iti vakṣyate 11,13 kiṃ sarveṣāmapi jñānināṃ vikarmasambhavo guṇahāniścāstītyapekṣāyāmāha- guṇahāniśceti guṇahāniśca naivāsti brahmaṇastvavikarmataḥ
3.4.5a
देवानामपि न प्रायः
devānāmapi na prāyaḥ
3.4.5b
11,13f. न्यायसुधा: ब्रह्मणस्तु सर्वथा विकर्म नास्ति "न भारती मे ऽङ्ग मृषोपलक्ष्यतेऽ; इत्यादिवचनात् अविकर्मतो गुणहानिश्च नैवास्ति हिरण्यगर्भेतरदेवानामपि प्रायो विकर्मगुणहानी न स्तः ईषद्विकमर्तन्निमित्ता गुणहानिश्चास्तीत्यर्थः 11,14 यदि देवानां विकर्म सम्भवति तेन चानन्दादिगुणहानिः स्यात्तदायमस्मादेतावता न्यूनो ऽस्मादेतावताधिको ऽनेन समान इति शास्त्रीयनियमो भज्येत तथाच शास्त्रस्याप्रामाण्यं स्यात् नच तदैव प्रतियोगिपरम्परा विकृतिः प्रमाणवतीत्यत आह- कॢप्तस्येति ... कॢप्तस्य तु कथञ्चन
11,13f. nyāyasudhā: brahmaṇastu sarvathā vikarma nāsti "na bhāratī me 'ṅga mṛṣopalakṣyate'; ityādivacanāt avikarmato guṇahāniśca naivāsti hiraṇyagarbhetaradevānāmapi prāyo vikarmaguṇahānī na staḥ īṣadvikamartannimittā guṇahāniścāstītyarthaḥ 11,14 yadi devānāṃ vikarma sambhavati tena cānandādiguṇahāniḥ syāttadāyamasmādetāvatā nyūno 'smādetāvatādhiko 'nena samāna iti śāstrīyaniyamo bhajyeta tathāca śāstrasyāprāmāṇyaṃ syāt naca tadaiva pratiyogiparamparā vikṛtiḥ pramāṇavatītyata āha- kḷptasyeti ... kḷptasya tu kathañcana
3.4.5cd
न्यायसुधा: हानिर्नेति वर्तते यस्या देवस्य यावद् गुणत्वं कॢप्तं तस्य तु कथञ्चन केनापि विकर्मणा हानिर्न भवतीत्यर्थः 11,16 तर्हि देवनां विकर्मणेषद्गुणहानिर्भवतीत्यस्य को ऽथर् इत्यत आह- प्राप्तेति प्राप्तह्रासो भवेत् क्वापि महता तु विकर्मणा
nyāyasudhā: hānirneti vartate yasyā devasya yāvad guṇatvaṃ kḷptaṃ tasya tu kathañcana kenāpi vikarmaṇā hānirna bhavatītyarthaḥ 11,16 tarhi devanāṃ vikarmaṇeṣadguṇahānirbhavatītyasya ko 'thar ityata āha- prāpteti prāptahrāso bhavet kvāpi mahatā tu vikarmaṇā
3.4.5e
न्यायसुधा: प्राप्तशब्देन प्रसक्तमुच्यते देवानामल्पेन विकर्मणा न किञ्चिद्धीयते क्वापि प्राप्तेन महता तु विकर्मणा प्राप्तस्यैव गुणस्य ह्रासो भवेत् स्वयोग्यपरिपूर्तये यावत्साधनमनुष्ठेयं ततो ऽतिरिक्तेन साधनेनानुष्ठितेन यदानन्दादिकं प्रसक्तं तस्याभावो भवेत् यदि स्वयोग्यपरिपूर्त्यर्थं साधनातिरिक्तमपि साधनं देवैरनुष्ठीयते तदा तारतम्यनियमो भज्येत यो हि देवो ऽरतिरिक्तसाधनमनुष्ठाय न महद्विकर्म करोति तस्योत्पत्तव्यमेव तेन गुणेन ईश्वराराधनस्य वैफल्यानुपपत्तेः नच तदैवान्येषां विक्रियायां प्रमाणमस्ति ततश्च शास्त्रस्याप्रामाण्यमित्यत आह- तथापीति तथापि तत् कॢप्तमेव
nyāyasudhā: prāptaśabdena prasaktamucyate devānāmalpena vikarmaṇā na kiñciddhīyate kvāpi prāptena mahatā tu vikarmaṇā prāptasyaiva guṇasya hrāso bhavet svayogyaparipūrtaye yāvatsādhanamanuṣṭheyaṃ tato 'tiriktena sādhanenānuṣṭhitena yadānandādikaṃ prasaktaṃ tasyābhāvo bhavet yadi svayogyaparipūrtyarthaṃ sādhanātiriktamapi sādhanaṃ devairanuṣṭhīyate tadā tāratamyaniyamo bhajyeta yo hi devo 'ratiriktasādhanamanuṣṭhāya na mahadvikarma karoti tasyotpattavyameva tena guṇena īśvarārādhanasya vaiphalyānupapatteḥ naca tadaivānyeṣāṃ vikriyāyāṃ pramāṇamasti tataśca śāstrasyāprāmāṇyamityata āha- tathāpīti tathāpi tat kḷptameva
3.4.5f
न्यायसुधा: यद्यपि देवैः स्वयोग्यपरिपूर्त्यर्थं साधनातिरिक्तमपि साधनमनुष्ठीयते तथापि तेषां तद्विघातकं तद्विकर्म महत्कॢप्तं नियतमेव "स्वाधिकाराधिको यत्नः कथञ्चिन्नोपपद्यते कथञ्चिदधिके यत्ने दोषः कश्चित्समापतेतऽ; इति वचनात् "कॢप्तस्य तु कथञ्चनऽ"तथापि तत्कॢप्तमेवऽ; इत्युक्तम् द्वयस्यापि साध्यमाह- तस्मादिति ... तस्मान्न नियमोज्खितिः
nyāyasudhā: yadyapi devaiḥ svayogyaparipūrtyarthaṃ sādhanātiriktamapi sādhanamanuṣṭhīyate tathāpi teṣāṃ tadvighātakaṃ tadvikarma mahatkḷptaṃ niyatameva "svādhikārādhiko yatnaḥ kathañcinnopapadyate kathañcidadhike yatne doṣaḥ kaścitsamāpatet'; iti vacanāt "kḷptasya tu kathañcana'"tathāpi tatkḷptameva'; ityuktam dvayasyāpi sādhyamāha- tasmāditi ... tasmānna niyamojkhitiḥ
3.4.6
न्यायसुधा: कॢप्तहायभावादधिकानुष्ठाने विकर्मपत्तिनियमाच्च श्रौततारतम्यनियमभङ्गो नास्तीत्यर्थः उक्तार्थमुदाहरति- चन्द्रेति चन्द्रसुग्रीवयोश्चैव स्वोच्चदारपरिग्रहात् प्राप्तहानिरभून्नैव कॢप्तहानिः यथञ्चन
nyāyasudhā: kḷptahāyabhāvādadhikānuṣṭhāne vikarmapattiniyamācca śrautatāratamyaniyamabhaṅgo nāstītyarthaḥ uktārthamudāharati- candreti candrasugrīvayoścaiva svoccadāraparigrahāt prāptahānirabhūnnaiva kḷptahāniḥ yathañcana
3.4.7
न्यायसुधा: चशब्दो यथेत्यर्थे एवशब्दस्य प्राप्तहानिरेवेत्यन्वयः ह्रासो ऽपि मानुषादीनामानन्दस्य विकर्मणा भवेन्मुक्तौ विशेषेण स्वोच्चानामपराधतः
nyāyasudhā: caśabdo yathetyarthe evaśabdasya prāptahānirevetyanvayaḥ hrāso 'pi mānuṣādīnāmānandasya vikarmaṇā bhavenmuktau viśeṣeṇa svoccānāmaparādhataḥ
3.4.8ab
न्यायसुधा: देवानां विकर्मणा प्रसक्तहानिरेव भवति न तु कॢप्तहानिरित्युक्तम् तदतिरिक्तानां तु कथमित्यपेक्षायामाह- ह्रासो ऽपीति कॢप्तस्यापीत्यपेरर्थः आनन्दस्येत्युपलक्षणम् ह्रासोनामानभिव्यक्तिः सा चेश्वरेच्छाधीना प्रकृत्याद्यावरणानामपास्तत्वात् विकर्मस्वप्यधिकं निर्धारयन्नाह- विशेषेणेति स्वोत्तमविषयापराधाद्विशेषेणानन्दह्रासो भवति ओं कामचारेण चैके ओं स्यादेतत् अत्राधिकरणे कामचारेण चैक इति सूत्रेण ज्ञानोत्तरकालं कृतेन विकर्मणा ज्ञानिनो लेपाभावो ऽभिधीयते तथोपमर्दं चेति सूत्रेण ज्ञानात्पूर्वेषां कर्मणां ज्ञानेन विनाशः एतदुभयं चतुर्थे ऽध्याये तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशाविति सूत्रेणोच्यते तत्कथं च पुनरुक्तिदोष इत्यतस्तावत्कामचारेण चैक इत्यस्य पुनरुक्तिदोषं परिहरति- ज्ञानोत्तरस्येति कामकारेण चैके ब्ब्स्_3,4.15 11,20 ज्ञानोत्तरस्य पापस्य चतुर्थे ऽलेप उच्यते
nyāyasudhā: devānāṃ vikarmaṇā prasaktahānireva bhavati na tu kḷptahānirityuktam tadatiriktānāṃ tu kathamityapekṣāyāmāha- hrāso 'pīti kḷptasyāpītyaperarthaḥ ānandasyetyupalakṣaṇam hrāsonāmānabhivyaktiḥ sā ceśvarecchādhīnā prakṛtyādyāvaraṇānāmapāstatvāt vikarmasvapyadhikaṃ nirdhārayannāha- viśeṣeṇeti svottamaviṣayāparādhādviśeṣeṇānandahrāso bhavati oṃ kāmacāreṇa caike oṃ syādetat atrādhikaraṇe kāmacāreṇa caika iti sūtreṇa jñānottarakālaṃ kṛtena vikarmaṇā jñānino lepābhāvo 'bhidhīyate tathopamardaṃ ceti sūtreṇa jñānātpūrveṣāṃ karmaṇāṃ jñānena vināśaḥ etadubhayaṃ caturthe 'dhyāye tadadhigama uttarapūrvāghayoraśleṣavināśāviti sūtreṇocyate tatkathaṃ ca punaruktidoṣa ityatastāvatkāmacāreṇa caika ityasya punaruktidoṣaṃ pariharati- jñānottarasyeti kāmakāreṇa caike bbs_3,4.15 11,20 jñānottarasya pāpasya caturthe 'lepa ucyate
3.4.8cd
न्यायसुधा: चतुर्थे ऽध्याये उत्तराघस्याश्लेष इत्यनेन ज्ञानोत्तरस्य पापस्यालेपस्तत्फलनराकादिप्राप्त्यभाव उच्यते विषयान्तरमाह- अशुचित्वादिकं चेति अशुचित्वादिकं तस्य न भवेदिति तत्फलम्
nyāyasudhā: caturthe 'dhyāye uttarāghasyāśleṣa ityanena jñānottarasya pāpasyālepastatphalanarākādiprāptyabhāva ucyate viṣayāntaramāha- aśucitvādikaṃ ceti aśucitvādikaṃ tasya na bhavediti tatphalam
3.4.8ef
न्यायसुधा: अस्य ज्ञानिनरस्तत्फलं ज्ञानोत्तरपापफलमशुचित्वासम्भाष्यत्वादिकं न भवेदिति चोत्तराघस्याश्लेष इत्यनेनोच्यते ततः किमित्यत आह- अत्रेति अत्र ज्ञानफलस्यैव मुक्तेर्नियततोच्यते
nyāyasudhā: asya jñāninarastatphalaṃ jñānottarapāpaphalamaśucitvāsambhāṣyatvādikaṃ na bhavediti cottarāghasyāśleṣa ityanenocyate tataḥ kimityata āha- atreti atra jñānaphalasyaiva mukterniyatatocyate
3.4.9a
न्यायसुधा: अत्र तृतीये ऽध्याये कामचारेण चैक इत्यनेन ज्ञानफलस्य मुक्तेर्नियतता ज्ञानिना कृतानि पापानि ज्ञानफलं मोक्षं न विहन्तुमलभित्येषो ऽर्थ उच्यते अतो न पुनरुक्तिदोष इति ओं उपमर्दं च ओं द्वितीयां पुनरुक्तिं परिहर्तुमुपमर्दं चेत्यस्य प्रतिपाद्यमाह- प्रारब्धेति उपमर्दं च ब्ब्स्_3,4.16 प्रारब्धकर्मजस्यैव विषभक्षान्मृतेरिव प्राप्तस्याप्यनिवर्त्यस्य किञ्चिद् भुक्तस्य संविदा उपमर्द इह प्रोक्तो
nyāyasudhā: atra tṛtīye 'dhyāye kāmacāreṇa caika ityanena jñānaphalasya mukterniyatatā jñāninā kṛtāni pāpāni jñānaphalaṃ mokṣaṃ na vihantumalabhityeṣo 'rtha ucyate ato na punaruktidoṣa iti oṃ upamardaṃ ca oṃ dvitīyāṃ punaruktiṃ parihartumupamardaṃ cetyasya pratipādyamāha- prārabdheti upamardaṃ ca bbs_3,4.16 prārabdhakarmajasyaiva viṣabhakṣānmṛteriva prāptasyāpyanivartyasya kiñcid bhuktasya saṃvidā upamarda iha prokto
3.4.9
-ए 11,20f. न्यायसुधा: चतुर्थे ऽध्यायो पूर्वार्धस्य स्वरूपविनाशः कथ्यते अनारब्धकार्ये एवेति वचनात् इह तृतीये ऽध्याये तूपमर्दं चेति सूत्रेण प्रारब्धकर्मजस्य फलस्यैव संविदोपमर्दः प्रोक्तः नतु प्रारब्धस्याप्रारब्धस्य वा कर्मणो नाश इति न पुनरुक्तिदोषः नन्वत्र प्रारब्धकर्मण इत्येव कस्मान्नोक्तं किं तज्जनितफलग्रहणेन नैवंय शङ्कयम् "भोगेन त्वितरेऽ; इति प्रारब्धस्य कर्मणो भोगविनाश्यत्वोक्तेः संविद्विनाश्यत्वाङ्गीकारे तद्विरोधात् ईषद्विनाशस्तु फलद्वारेणैव कर्मणां निर्भागत्वात् ननु च फलोपमर्दे कर्मोपमर्द एवोक्तो ऽर्थतः स्यात् तथाच भोगेनेति सूत्रविरोधस्तदवस्थ इत्यत उक्तं किञ्चिद् भुक्तस्येति न सर्वस्य प्रारब्धकर्मफलस्योपमर्दः संविदोच्यते किन्नाम किञ्चिद्भुक्तस्यातो न सूत्रविरोधः कर्माणि ज्ञानिनं न तावत्स्वफलं भोजयन्ति यावदज्ञानिनमिति भावः यथोक्तम् "न वै जनो जातु कथञ्चनाव्रजेन्मुकुन्दसेव्यन्यवदङ्ग संसृतिमऽ; इति ननु"अवश्यमनुभोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभमऽ; इति प्रारब्धकर्मफलोपभोगस्यापरिहायर्त्वस्मरणात्कथमेतदित्यत उक्तम् अनिवर्त्यस्य प्राप्तस्यापीति अपरिहार्यतया प्रसक्तस्यापीत्यर्थः अनिवर्त्यतया प्रसक्तस्यापीत्यर्थः अनिवर्त्यस्यापीत्येतावत्येव वक्तव्ये प्राप्तस्येत्यनेन विरोधपरिहारं सूचयति अत्र दृष्टान्तमाह- विषेति 11,21 यथा विषभक्षणान्मृत्तिरनिवर्त्यतया प्रसक्तैव न पुनरतिवर्त्यैव विषहरमन्त्रौषधादिना निवृत्तेर्दर्शनात् तथा प्रारब्धकर्मफलभोगो ऽप्यनिवर्त्यतया प्रसक्त एव न त्वनिवर्त्य एव ज्ञानादिना निवृत्तेरुपपादयिष्यमाणत्वात् तथाच विषभक्षणान्मरणमवश्यं भावीति वचनवदवश्यमनुभोक्तव्यमिति वचनस्याप्यर्थो ऽवगन्तव्यः उत्सर्गतः प्रारब्धकर्मफलानि भोक्तव्यान्येव अपवादेन तूपमृद्यन्त इति किं सर्वेषां ज्ञानिनां प्रारब्धकर्मफलोपमर्द एकविध एवोत नानाविध इत्यपेक्षायामाह- देवादीनामिति 11,22 किं सर्वेषां ज्ञानिनां प्रारब्धकर्मफलोपमर्द एकविध एवोत नानाविध इत्यपेक्षायामाह देवादीनामिति ... देवादीनां यथाक्रमम्
-e 11,20f. nyāyasudhā: caturthe 'dhyāyo pūrvārdhasya svarūpavināśaḥ kathyate anārabdhakārye eveti vacanāt iha tṛtīye 'dhyāye tūpamardaṃ ceti sūtreṇa prārabdhakarmajasya phalasyaiva saṃvidopamardaḥ proktaḥ natu prārabdhasyāprārabdhasya vā karmaṇo nāśa iti na punaruktidoṣaḥ nanvatra prārabdhakarmaṇa ityeva kasmānnoktaṃ kiṃ tajjanitaphalagrahaṇena naivaṃya śaṅkayam "bhogena tvitare'; iti prārabdhasya karmaṇo bhogavināśyatvokteḥ saṃvidvināśyatvāṅgīkāre tadvirodhāt īṣadvināśastu phaladvāreṇaiva karmaṇāṃ nirbhāgatvāt nanu ca phalopamarde karmopamarda evokto 'rthataḥ syāt tathāca bhogeneti sūtravirodhastadavastha ityata uktaṃ kiñcid bhuktasyeti na sarvasya prārabdhakarmaphalasyopamardaḥ saṃvidocyate kinnāma kiñcidbhuktasyāto na sūtravirodhaḥ karmāṇi jñāninaṃ na tāvatsvaphalaṃ bhojayanti yāvadajñāninamiti bhāvaḥ yathoktam "na vai jano jātu kathañcanāvrajenmukundasevyanyavadaṅga saṃsṛtim'; iti nanu"avaśyamanubhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham'; iti prārabdhakarmaphalopabhogasyāparihāyartvasmaraṇātkathametadityata uktam anivartyasya prāptasyāpīti aparihāryatayā prasaktasyāpītyarthaḥ anivartyatayā prasaktasyāpītyarthaḥ anivartyasyāpītyetāvatyeva vaktavye prāptasyetyanena virodhaparihāraṃ sūcayati atra dṛṣṭāntamāha- viṣeti 11,21 yathā viṣabhakṣaṇānmṛttiranivartyatayā prasaktaiva na punarativartyaiva viṣaharamantrauṣadhādinā nivṛtterdarśanāt tathā prārabdhakarmaphalabhogo 'pyanivartyatayā prasakta eva na tvanivartya eva jñānādinā nivṛtterupapādayiṣyamāṇatvāt tathāca viṣabhakṣaṇānmaraṇamavaśyaṃ bhāvīti vacanavadavaśyamanubhoktavyamiti vacanasyāpyartho 'vagantavyaḥ utsargataḥ prārabdhakarmaphalāni bhoktavyānyeva apavādena tūpamṛdyanta iti kiṃ sarveṣāṃ jñānināṃ prārabdhakarmaphalopamarda ekavidha evota nānāvidha ityapekṣāyāmāha- devādīnāmiti 11,22 kiṃ sarveṣāṃ jñānināṃ prārabdhakarmaphalopamarda ekavidha evota nānāvidha ityapekṣāyāmāha devādīnāmiti ... devādīnāṃ yathākramam
3.4.10a
न्यायसुधा: येषामधिकं ज्ञानं तेषामधिक इत्यादि एतेन"नाविशेषातऽ; इति मध्ये पठितस्य सूत्रस्य पूर्वत्रोत्तरत्र चोपयोग इत्युक्तं भवति प्रारब्धकर्मणां भोगेन विना न क्षयः किन्तु ब्रह्मज्ञानेन फलह्रासो भवतीत्युक्तम् तत्रैके मन्यन्ते अचिन्त्यो हि ब्रह्मज्ञानस्य महिमा अतस्तत्सामर्थ्यादप्रारब्धानीव प्रारब्धान्यपि कर्माण्यभुक्तफलानि क्षीयन्ते नाभुक्तं क्षीयते कर्मेत्यादिवाक्यानि त्वज्ञानिविषयाणि ततश्च ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणीति सर्वशब्दो ऽयपीडितः स्यादिति अन्ये तु परमेश्वरेच्छोपोद्बलितानि प्रारब्धानि भोजयन्त्येव सर्वं स्वफलम् न कश्चिदपि फलह्रासो ऽस्तीति तत्राद्यं मतं तावदपाकरोति- सर्वात्मनेति सर्वात्मना त्वभोगो हि प्रारब्धस्यैव कर्मणः न ब्रह्मदर्शिनो ऽपि स्यात्
nyāyasudhā: yeṣāmadhikaṃ jñānaṃ teṣāmadhika ityādi etena"nāviśeṣāt'; iti madhye paṭhitasya sūtrasya pūrvatrottaratra copayoga ityuktaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhogena vinā na kṣayaḥ kintu brahmajñānena phalahrāso bhavatītyuktam tatraike manyante acintyo hi brahmajñānasya mahimā atastatsāmarthyādaprārabdhānīva prārabdhānyapi karmāṇyabhuktaphalāni kṣīyante nābhuktaṃ kṣīyate karmetyādivākyāni tvajñāniviṣayāṇi tataśca jñānāgniḥ sarvakarmāṇīti sarvaśabdo 'yapīḍitaḥ syāditi anye tu parameśvarecchopodbalitāni prārabdhāni bhojayantyeva sarvaṃ svaphalam na kaścidapi phalahrāso 'stīti tatrādyaṃ mataṃ tāvadapākaroti- sarvātmaneti sarvātmanā tvabhogo hi prārabdhasyaiva karmaṇaḥ na brahmadarśino 'pi syāt
3.4.10d
-च् 11,23 न्यायसुधा: ब्रह्मदर्शिनो ऽपि प्रारब्धस्य कर्मणः सर्वात्मना त्वभोगो न स्यादेव विना भोगेन ब्रह्मज्ञानादेव प्रारब्धान्यपि कर्माणि क्षीयन्त इति मतमनुपपन्नमित्यर्थः तथा सति ब्रह्मविदां संसारावस्थानं न स्यात् निर्बीजत्वात् लोकानुग्रहार्थमेव विग्रहांस्ते बिभ्रतीति चेन्न शापादिनिमित्तानामापादामपीतिहासपुराणेषु बहुलमुपलम्भात् तस्य तावदेव चिरमित्यादिश्रुत्या चावगम्यते कर्मावस्थानमिति हिशब्दार्थः द्वितीयं मतमपाकर्तुमाह- फलेति ... फलह्रासस्तु विद्यते
-c 11,23 nyāyasudhā: brahmadarśino 'pi prārabdhasya karmaṇaḥ sarvātmanā tvabhogo na syādeva vinā bhogena brahmajñānādeva prārabdhānyapi karmāṇi kṣīyanta iti matamanupapannamityarthaḥ tathā sati brahmavidāṃ saṃsārāvasthānaṃ na syāt nirbījatvāt lokānugrahārthameva vigrahāṃste bibhratīti cenna śāpādinimittānāmāpādāmapītihāsapurāṇeṣu bahulamupalambhāt tasya tāvadeva ciramityādiśrutyā cāvagamyate karmāvasthānamiti hiśabdārthaḥ dvitīyaṃ matamapākartumāha- phaleti ... phalahrāsastu vidyate
3.4.11a
न्यायसुधा: प्रारब्धस्य कमर्ण इति वर्तते ओंमित्यच्चार्यान्तरिममात्मानमभिपश्योपमृद्य पुण्यं च पापं च काममाचरन्तो ब्रह्मानुव्रजन्तिऽ; इत्यागमादिति भावः यस्त्वागमप्रारब्धविषयं व्याख्याय प्रारब्धकर्मफलस्येषदपि ह्रासो नास्तीति ब्रूयान्तं प्रत्याह- सर्वात्मनेति सर्वात्मना फलह्रासो यदि नारब्धकर्मणः स्यात् काम्यविधिवैयर्थ्यम्
nyāyasudhā: prārabdhasya kamarṇa iti vartate oṃmityaccāryāntarimamātmānamabhipaśyopamṛdya puṇyaṃ ca pāpaṃ ca kāmamācaranto brahmānuvrajanti'; ityāgamāditi bhāvaḥ yastvāgamaprārabdhaviṣayaṃ vyākhyāya prārabdhakarmaphalasyeṣadapi hrāso nāstīti brūyāntaṃ pratyāha- sarvātmaneti sarvātmanā phalahrāso yadi nārabdhakarmaṇaḥ syāt kāmyavidhivaiyarthyam
3.4.11d
-च् न्यायसुधा: ईषदपीत्यर्थः ब्रह्महत्यादिकर्मविपाकक्षयरोगादिनिवृत्त्यर्थाः प्रायश्चित्तविधयो ऽत्र काम्यविधयो विवक्षिताः 11,24 अयमत्रोत्तरक्रमः "ब्रह्महा क्षयरोगी स्यातऽ; इति स्मरणात्क्षयादिकं तावद्ब्रह्महत्यादेः फलम् तत उत्पादितक्षयादिकं ब्रह्महत्यादिप्रारब्धमेव तस्य च प्रारब्धकर्मफलस्य क्षयादेः प्रायश्चित्तकरणे निवृत्तिर्दृश्यते तत्कथं प्रारब्धकर्मकफलस्य सर्वथाप्यनुपमर्दः अथ मन्येत प्रायश्चित्तं न क्षयनिवृत्तिहेतुः किन्तु भोगनिमित्तकर्मक्षय एवेति तदा प्रायश्चित्तविषयो व्यर्थाः स्युः गृहदाहेष्ययादिवत्प्रायश्चित्तानां नैमित्तिकत्वं भविष्यतीति चेन्न क्षयादिसंयोगेन विधीयमानानामेषां तद्विघातफलसम्भवे फलान्तरकल्पनानुपपत्तेः किञ्चात्र नियतपश्चाद्भावित्वमसमाहितमेव तदिदमुक्तं काम्येति तथापि ब्रह्मज्ञानं न तदर्थं विहितमिति चेन्न फलश्रयणेनैव विधिकल्पनात् अनेनैव न्यायेन प्रायश्चित्तानां कमर्क्षयहेतुत्वाभावो ऽपि निरस्तः तथा सति प्रायश्चित्तविधीनां वैयर्थ्यापत्तेः नैमित्तिकत्वपक्षस्य च दृष्टादृष्टहानोपादानप्रसङ्गेन निरस्तत्वात् अथ कर्मणो द्वयी शक्तिः एका तावत्फलजननी अपरा त्वसंव्यवहार्यत्वहेतुः प्रायश्चित्तैर्द्वितीयापाक्रियत इति चेत् एवं तर्हि कर्मविपाकप्रायश्चित्तानामपीयमेव गतिरिति कथं नोपमर्दः किञ्च न सर्वो रोगः सर्वं च दुरितमसंव्यवहार्यताहेतुरिति तत्र प्रायश्चित्तवैयर्थ्यमेव स्यात् अपि च क्षयकुष्ठाद्युपहतो ऽपि न प्रायश्चित्ताचरणमात्रेण संव्यवहार्यः किन्तु क्षयाद्यपगम एवेति तत्कारणत्वमेव प्रायश्चित्तानामङ्गीकार्यम् मरणान्तिकप्रायश्चित्तानामानर्थक्यं च स्यात् श्राद्धादिव्यवहारसिद्धयर्थं तदिति चेन्न परिव्राजकानां तदभावापातादित्यलम् उपसंहरति- इत्युक्तेति ... इत्युक्तनियमो भवेत्
-c nyāyasudhā: īṣadapītyarthaḥ brahmahatyādikarmavipākakṣayarogādinivṛttyarthāḥ prāyaścittavidhayo 'tra kāmyavidhayo vivakṣitāḥ 11,24 ayamatrottarakramaḥ "brahmahā kṣayarogī syāt'; iti smaraṇātkṣayādikaṃ tāvadbrahmahatyādeḥ phalam tata utpāditakṣayādikaṃ brahmahatyādiprārabdhameva tasya ca prārabdhakarmaphalasya kṣayādeḥ prāyaścittakaraṇe nivṛttirdṛśyate tatkathaṃ prārabdhakarmakaphalasya sarvathāpyanupamardaḥ atha manyeta prāyaścittaṃ na kṣayanivṛttihetuḥ kintu bhoganimittakarmakṣaya eveti tadā prāyaścittaviṣayo vyarthāḥ syuḥ gṛhadāheṣyayādivatprāyaścittānāṃ naimittikatvaṃ bhaviṣyatīti cenna kṣayādisaṃyogena vidhīyamānānāmeṣāṃ tadvighātaphalasambhave phalāntarakalpanānupapatteḥ kiñcātra niyatapaścādbhāvitvamasamāhitameva tadidamuktaṃ kāmyeti tathāpi brahmajñānaṃ na tadarthaṃ vihitamiti cenna phalaśrayaṇenaiva vidhikalpanāt anenaiva nyāyena prāyaścittānāṃ kamarkṣayahetutvābhāvo 'pi nirastaḥ tathā sati prāyaścittavidhīnāṃ vaiyarthyāpatteḥ naimittikatvapakṣasya ca dṛṣṭādṛṣṭahānopādānaprasaṅgena nirastatvāt atha karmaṇo dvayī śaktiḥ ekā tāvatphalajananī aparā tvasaṃvyavahāryatvahetuḥ prāyaścittairdvitīyāpākriyata iti cet evaṃ tarhi karmavipākaprāyaścittānāmapīyameva gatiriti kathaṃ nopamardaḥ kiñca na sarvo rogaḥ sarvaṃ ca duritamasaṃvyavahāryatāheturiti tatra prāyaścittavaiyarthyameva syāt api ca kṣayakuṣṭhādyupahato 'pi na prāyaścittācaraṇamātreṇa saṃvyavahāryaḥ kintu kṣayādyapagama eveti tatkāraṇatvameva prāyaścittānāmaṅgīkāryam maraṇāntikaprāyaścittānāmānarthakyaṃ ca syāt śrāddhādivyavahārasiddhayarthaṃ taditi cenna parivrājakānāṃ tadabhāvāpātādityalam upasaṃharati- ityukteti ... ityuktaniyamo bhavet
3.4.11ef
11,25 न्यायसुधा: इतिशब्दस्तस्मादित्यर्थे प्रारब्धकर्मणां भोगादेव क्षयस्तथापि फलह्रासो ऽपि विद्यत इत्युक्तनियमो भवेदुपपन्न इति शेषः जोस्हि-27 11,30 एवमुत्पन्ननिर्देषःऽ; इत्यादिनोक्तार्थे स्मृतिसम्मतिमाह- एवमादीति एवमद्यापि सम्प्रोक्तं तन्त्रभागवते स्फुटम्
11,25 nyāyasudhā: itiśabdastasmādityarthe prārabdhakarmaṇāṃ bhogādeva kṣayastathāpi phalahrāso 'pi vidyata ityuktaniyamo bhavedupapanna iti śeṣaḥ joshi-27 11,30 evamutpannanirdeṣaḥ'; ityādinoktārthe smṛtisammatimāha- evamādīti evamadyāpi samproktaṃ tantrabhāgavate sphuṭam
3.4.12
न्यायसुधा: आदिपदेनैतदुपयुक्तमन्यत् भाष्यादावुदाहृतैवर्चनैरपीत्यपेरर्थः यद्वैवमादीत्येतदधिकरणप्रमेयं तदुपयुक्तं च गृह्यते अपिपदेन प्रथमाधिकरणप्रमेयस्य समुच्चयः अथवाधिकरणप्रमेयस्य समुच्चयः अथवाधिकरणद्वयाथर् एवमादीत्यनेन गृहीतः द्वितीयाद्यधिकरणार्थग्रहणायापिशब्दः पुरुषार्थाधिकरणे स्तुत्यधिकरणे च ज्ञानफलस्य तारतम्यमभिहितम् तत्संसारिकफलस्य न विप्रतिपन्नमिति मुक्तिगतस्य साधयितुमुत्तरो ग्रन्थः ये मोक्षे भेदमेव नाङ्गीकुवर्ते ये चाङ्गीकृत्यापि भेदमानन्दादिकं नाभ्युपयन्ति न तान्प्रति तारतम्यसाधनस्यावकाशः किन्तु भेदादिसाधनमेव कतर्व्यम् करिष्यते च चतुर्थे ऽध्याये ये पुनर्भेदमानन्दादिकं चाङ्गीकृत्यापि तारतम्यं न मन्यन्ते तान्प्रत्यय प्रयत्नः क्रियते यावदधिकारमित्यधिकरणार्थस्यैवायं प्रपञ्च इति न दोषः 11,31 तत्र तावच्छत्या मुक्तावानन्दतारतम्यमुपपादयति- तारतम्यमिति तारतम्यं फले नो चेद् ब्रह्मादीनां कथं श्रुतिः अवृजिनो ऽकामहत इति मुक्तिं निगद्य च आनन्दतारतम्यं च तेषां ब्रूयात् पृथक् पृथक्
nyāyasudhā: ādipadenaitadupayuktamanyat bhāṣyādāvudāhṛtaivarcanairapītyaperarthaḥ yadvaivamādītyetadadhikaraṇaprameyaṃ tadupayuktaṃ ca gṛhyate apipadena prathamādhikaraṇaprameyasya samuccayaḥ athavādhikaraṇaprameyasya samuccayaḥ athavādhikaraṇadvayāthar evamādītyanena gṛhītaḥ dvitīyādyadhikaraṇārthagrahaṇāyāpiśabdaḥ puruṣārthādhikaraṇe stutyadhikaraṇe ca jñānaphalasya tāratamyamabhihitam tatsaṃsārikaphalasya na vipratipannamiti muktigatasya sādhayitumuttaro granthaḥ ye mokṣe bhedameva nāṅgīkuvarte ye cāṅgīkṛtyāpi bhedamānandādikaṃ nābhyupayanti na tānprati tāratamyasādhanasyāvakāśaḥ kintu bhedādisādhanameva katarvyam kariṣyate ca caturthe 'dhyāye ye punarbhedamānandādikaṃ cāṅgīkṛtyāpi tāratamyaṃ na manyante tānpratyaya prayatnaḥ kriyate yāvadadhikāramityadhikaraṇārthasyaivāyaṃ prapañca iti na doṣaḥ 11,31 tatra tāvacchatyā muktāvānandatāratamyamupapādayati- tāratamyamiti tāratamyaṃ phale no ced brahmādīnāṃ kathaṃ śrutiḥ avṛjino 'kāmahata iti muktiṃ nigadya ca ānandatāratamyaṃ ca teṣāṃ brūyāt pṛthak pṛthak
3.4.13
11,32 न्यायसुधा: ब्रह्मादीनां ज्ञानफले मुक्तिगामित्यानन्दे यदि यदि तारतम्य नो भवेत्तर्हि कथं"स यो हवै मनुष्याणां राद्धऽ; इत्यादिका वाजसनेयिनां सैषाऽनन्दस्य मीमांसा भवतिऽ; इत्यादिका तैत्तिरीयाणां च श्रुतिस्तेषां ब्रह्मादीनामानन्दस्य तारतम्यं ब्रूयात् सर्वे ऽप्युत्तरोत्तरं शतगुणनन्दा इत्यनभिधाय पृथक्पृथगेव ब्रवीति तेन तत्र तात्पर्यसद्भावश्चावगम्यते ब्रह्मादीनामानन्दस्य यश्च श्रुतिर्ब्रवीति मुक्तानां तु तत्साध्यत इति किं केन सङ्गतमित्यत उक्तमवृजिन इति यश्च श्रोत्रियो ऽवृजिनो ऽकामहत इत्याद्या श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति द्वितीया यद्यपि श्रोत्रियत्वमपि मुक्तिज्ञापकमित्यन्यत्रोक्तम् तथापि बहुसंविधानसाध्यं तदिति न सङ्कीतिर्तम् मुक्तिं च निगद्य तेषां मुक्तानामानन्दतारतम्यं च ब्रवीति चशब्दौ मिथः समुच्चये तैत्तिरीयश्रुतिरप्यत्रोपलक्षितेत्युत्तरत्र ज्ञास्यते 11,33 श्रुतिद्वयोक्तमानन्दतारतम्यं संसारविषयमेव न मुक्तिविषयमित्याशङ्कय परिहरति- संसार इति संसार एव चेदेतत् तारतम्यं न मुख्यतः अकामहतशब्दार्थो ऽवृजिनत्वं च नो भवेत्
11,32 nyāyasudhā: brahmādīnāṃ jñānaphale muktigāmityānande yadi yadi tāratamya no bhavettarhi kathaṃ"sa yo havai manuṣyāṇāṃ rāddha'; ityādikā vājasaneyināṃ saiṣā'nandasya mīmāṃsā bhavati'; ityādikā taittirīyāṇāṃ ca śrutisteṣāṃ brahmādīnāmānandasya tāratamyaṃ brūyāt sarve 'pyuttarottaraṃ śataguṇanandā ityanabhidhāya pṛthakpṛthageva bravīti tena tatra tātparyasadbhāvaścāvagamyate brahmādīnāmānandasya yaśca śrutirbravīti muktānāṃ tu tatsādhyata iti kiṃ kena saṅgatamityata uktamavṛjina iti yaśca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahata ityādyā śrotriyasya cākāmahatasyeti dvitīyā yadyapi śrotriyatvamapi muktijñāpakamityanyatroktam tathāpi bahusaṃvidhānasādhyaṃ taditi na saṅkītirtam muktiṃ ca nigadya teṣāṃ muktānāmānandatāratamyaṃ ca bravīti caśabdau mithaḥ samuccaye taittirīyaśrutirapyatropalakṣitetyuttaratra jñāsyate 11,33 śrutidvayoktamānandatāratamyaṃ saṃsāraviṣayameva na muktiviṣayamityāśaṅkaya pariharati- saṃsāra iti saṃsāra eva cedetat tāratamyaṃ na mukhyataḥ akāmahataśabdārtho 'vṛjinatvaṃ ca no bhavet
3.4.14
न्यायसुधा: एतच्छत्युक्तं तारतम्यं संसार इत्येवोक्ते सिद्धान्तिनो नानिष्यम् मुक्तामुक्तविषयताया वक्ष्यमाणत्वात् अत एवेत्युक्तं तस्यैव विवरणं न मुख्यत इति सप्तम्यर्थे तसिः एतत्तारतम्यं संसार एव न तु मुख्ये पुरुषार्थे मोक्षे इति चेदित्यर्थः तर्ह्यकामहतशब्दार्थो ऽकामहतत्वमवृजिनत्वं च नो भवेत् युक्तमिति शेषः तथाहि यश्च श्रोत्रियो ऽवृजिनो ऽकामहत इति श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति चोक्ताकामहतत्वादिकं किं प्रकृतानां संसारिणामेव विशेषणमुत संसार्यन्तरसमुच्चयार्थम् नाद्यः यतः सम्भवे व्यभिचारे च विशेषणमर्थवत् नच ब्रह्मादयः केचिदश्रोत्रियत्वादिगुणाः सन्ति येन व्यभिचारनिवारणार्थमेतत्स्यात् नापि संसारिष्वकामहतत्वादिकं सम्भवति अत एव द्वितीयो ऽपि परास्तः 11,34 ननु संसारिष्वप्यकामहतत्वादिकं कथञ्चित्सम्भवति सत्यम् मुख्यतो न सम्भवतीति ब्रूमः नच विना बाधकेनामुख्याङ्गीकारो युक्तः एतेनावृजिनो ऽकामहत इति मुक्तिं निगद्येत्येतद्विवृतं भवति कथमकामहतत्वादेः संसारिष्वसम्भव इत्यतो ऽकामहतत्वस्य तावदुपपादयति- कामस्येति कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधि इति यल्लक्षणं मुक्तेः श्रुतिराह बलीयसी
nyāyasudhā: etacchatyuktaṃ tāratamyaṃ saṃsāra ityevokte siddhāntino nāniṣyam muktāmuktaviṣayatāyā vakṣyamāṇatvāt ata evetyuktaṃ tasyaiva vivaraṇaṃ na mukhyata iti saptamyarthe tasiḥ etattāratamyaṃ saṃsāra eva na tu mukhye puruṣārthe mokṣe iti cedityarthaḥ tarhyakāmahataśabdārtho 'kāmahatatvamavṛjinatvaṃ ca no bhavet yuktamiti śeṣaḥ tathāhi yaśca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahata iti śrotriyasya cākāmahatasyeti coktākāmahatatvādikaṃ kiṃ prakṛtānāṃ saṃsāriṇāmeva viśeṣaṇamuta saṃsāryantarasamuccayārtham nādyaḥ yataḥ sambhave vyabhicāre ca viśeṣaṇamarthavat naca brahmādayaḥ kecidaśrotriyatvādiguṇāḥ santi yena vyabhicāranivāraṇārthametatsyāt nāpi saṃsāriṣvakāmahatatvādikaṃ sambhavati ata eva dvitīyo 'pi parāstaḥ 11,34 nanu saṃsāriṣvapyakāmahatatvādikaṃ kathañcitsambhavati satyam mukhyato na sambhavatīti brūmaḥ naca vinā bādhakenāmukhyāṅgīkāro yuktaḥ etenāvṛjino 'kāmahata iti muktiṃ nigadyetyetadvivṛtaṃ bhavati kathamakāmahatatvādeḥ saṃsāriṣvasambhava ityato 'kāmahatatvasya tāvadupapādayati- kāmasyeti kāmasya yatrāptāḥ kāmāstatra māmamṛtaṃ kṛdhi iti yallakṣaṇaṃ mukteḥ śrutirāha balīyasī
3.4.15a
कामाहतिः कुतो ऽन्यत्र
kāmāhatiḥ kuto 'nyatra
3.4.15b
न्यायसुधा: यत्र लोके कामस्येच्छायाः कामा विषया आप्ताः पर्याप्तास्तत्र माममृतं मुक्तं अपि कुर्विति वायुं प्रति प्रार्थनम् यद्यस्मादिति श्रुतिरित्याप्तकामत्वं मुक्तेर्लक्षणत्वेनाह विशेषणस्येतरव्यावृत्त्यर्थत्वात् निरवकाशत्वादिना बलीयसाः श्रुतेरन्यथयितुमशक्यत्वात् तस्मात्कामाहतिरकामहतत्वं मुक्तादन्यत्र कुतः सम्भवेत् आप्तकामत्वस्य मुक्तलक्षणत्वेन श्रुत्युक्तत्वे तदेवं संसारिष्वसम्भवि स्यात् अकामहतत्वं तु कथमसम्भवीत्यत आह- प्राप्तेति ... प्राप्तकामस्य सा भवेत्
nyāyasudhā: yatra loke kāmasyecchāyāḥ kāmā viṣayā āptāḥ paryāptāstatra māmamṛtaṃ muktaṃ api kurviti vāyuṃ prati prārthanam yadyasmāditi śrutirityāptakāmatvaṃ mukterlakṣaṇatvenāha viśeṣaṇasyetaravyāvṛttyarthatvāt niravakāśatvādinā balīyasāḥ śruteranyathayitumaśakyatvāt tasmātkāmāhatirakāmahatatvaṃ muktādanyatra kutaḥ sambhavet āptakāmatvasya muktalakṣaṇatvena śrutyuktatve tadevaṃ saṃsāriṣvasambhavi syāt akāmahatatvaṃ tu kathamasambhavītyata āha- prāpteti ... prāptakāmasya sā bhavet
3.4.15c
न्यायसुधा: सा कामहतिः अकामहतत्वस्याप्तकामत्वं हेतुः नच निमित्ताभावे नैमित्तिकस्य सम्भवो ऽस्ति तत्र निमित्तं चाप्तकामत्वं संसारिषु न सम्भवतीत्युक्तम् ततो नैमित्तिकमकामहतत्वमपि तत्रासम्भवीति 11,36 आप्तकामत्वस्याकामहतत्वं प्रति निमित्तत्वं विवृणोति- अप्रयत्नेनेति अप्रयत्नेन कामानामवाप्तिः सा यदा भवेत् तदैवाकामहतता कुत एवान्यथा भवेत्
nyāyasudhā: sā kāmahatiḥ akāmahatatvasyāptakāmatvaṃ hetuḥ naca nimittābhāve naimittikasya sambhavo 'sti tatra nimittaṃ cāptakāmatvaṃ saṃsāriṣu na sambhavatītyuktam tato naimittikamakāmahatatvamapi tatrāsambhavīti 11,36 āptakāmatvasyākāmahatatvaṃ prati nimittatvaṃ vivṛṇoti- aprayatneneti aprayatnena kāmānāmavāptiḥ sā yadā bhavet tadaivākāmahatatā kuta evānyathā bhavet
3.4.16ab
-f न्यायसुधा: साकामहतेति सम्बन्धः याकामहतशब्दात्प्रतीयते सेत्यर्थः अन्यथाप्रयत्नेन कामानामवाप्त्यभावे कुत एव कारणात्साकाशमहतया भवेन्न कुतो ऽपीत्यन्वयव्यतिरेकावुक्तौ एतदुक्तं भवति कामेनोपद्रवो हि कामहतता तदभावश्चाकामहतता कामनिमित्तोपद्रवाभावश्चानायासेन तत्तद्विषयप्राप्तावेव भवति नान्यथेत्यनुभवसिद्धम् अतः प्राप्तकामत्वाकामहतत्वयोर्निमित्तनैमित्तिकभावो युक्त एवेति नायमस्ति नियमः, यदाप्तकामस्यैव, कामनिमित्तोपद्रवाभावो नान्यथेति कामभावे ऽपि तन्निमित्तोपद्रवाभावसम्भवादिति चेत् किमनेनोक्तस्य व्यभिचारमात्रं चोद्यते किं वा प्रकृतेषु संसारिष्वप्याप्तकामत्वाभावे ऽप्यकामत्वेनाकामहतता सम्भवतीत्याशास्यते नाद्यः वक्ष्यमाणन्यायेन विशेषणप्रक्षेपात् न द्वितीयः ब्रह्मादयो न कामरहिता असुप्तामूढचेतनत्वाद्देवदत्तवदित्यनुमानविरोधादित्याशयवाननुमानस्य व्याप्तिमुपपादयति- चेतनस्येति चेतनस्य त्वसुप्तस्य कुत्र दृष्टा ह्यकामता
-f nyāyasudhā: sākāmahateti sambandhaḥ yākāmahataśabdātpratīyate setyarthaḥ anyathāprayatnena kāmānāmavāptyabhāve kuta eva kāraṇātsākāśamahatayā bhavenna kuto 'pītyanvayavyatirekāvuktau etaduktaṃ bhavati kāmenopadravo hi kāmahatatā tadabhāvaścākāmahatatā kāmanimittopadravābhāvaścānāyāsena tattadviṣayaprāptāveva bhavati nānyathetyanubhavasiddham ataḥ prāptakāmatvākāmahatatvayornimittanaimittikabhāvo yukta eveti nāyamasti niyamaḥ, yadāptakāmasyaiva, kāmanimittopadravābhāvo nānyatheti kāmabhāve 'pi tannimittopadravābhāvasambhavāditi cet kimanenoktasya vyabhicāramātraṃ codyate kiṃ vā prakṛteṣu saṃsāriṣvapyāptakāmatvābhāve 'pyakāmatvenākāmahatatā sambhavatītyāśāsyate nādyaḥ vakṣyamāṇanyāyena viśeṣaṇaprakṣepāt na dvitīyaḥ brahmādayo na kāmarahitā asuptāmūḍhacetanatvāddevadattavadityanumānavirodhādityāśayavānanumānasya vyāptimupapādayati- cetanasyeti cetanasya tvasuptasya kutra dṛṣṭā hyakāmatā
3.4.16cd
11,36f. न्यायसुधा: घटादौ व्यभिचारपरिहाराय चेतनस्येत्युक्तम् सुप्तमुग्धयोस्तत्परिहारायासुप्तस्येति अमुग्धस्येत्यपि द्रष्टव्यम् ननु सुप्तौ मोहे च न चेतयत एव अतश्चेतनस्येत्यनेनैव तद्वयवच्छेदसिद्धेर्व्यर्थं विशेषणमिति मैवम् चेतनशब्देनात्मत्वमात्रस्य विवक्षितत्वात् चैतन्ययोगे हि विवक्षिते कामाभावाङ्गीकारसाहसादबिभ्यत्परश्चैतन्याभावमपि ब्रह्मादीनामङ्गीकुर्यादित्यसिद्धिः स्यात् तदिदमुक्तं तुशब्देन कुत्रेत्याक्षेपे हिशब्दो यस्माद्वयाप्ति सिद्धेति शेषः नोपादेयमेव वा हेतावसुप्तत्वादिविशेषणम् नच तथा सति व्यभिचारापातः सुप्त्यादावप्यात्मनः कामसद्भावात् नचैवं सति यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयत इत्यादिश्रुत्यानुपलम्भेन च विरोधः विद्यमानानामपि कामानां तदानीमव्यक्तत्वेन श्रौताभावव्यवहारस्यानुपलम्भस्य चोपपत्तेः 11,38 व्यक्तकामाभिप्रायेण प्राग्विशेषणमुपात्तमित्याशयवानाह- अव्यक्तिरेवेति अव्यक्तिरेव कामानां न नाशो मोहसुप्तयोः
11,36f. nyāyasudhā: ghaṭādau vyabhicāraparihārāya cetanasyetyuktam suptamugdhayostatparihārāyāsuptasyeti amugdhasyetyapi draṣṭavyam nanu suptau mohe ca na cetayata eva ataścetanasyetyanenaiva tadvayavacchedasiddhervyarthaṃ viśeṣaṇamiti maivam cetanaśabdenātmatvamātrasya vivakṣitatvāt caitanyayoge hi vivakṣite kāmābhāvāṅgīkārasāhasādabibhyatparaścaitanyābhāvamapi brahmādīnāmaṅgīkuryādityasiddhiḥ syāt tadidamuktaṃ tuśabdena kutretyākṣepe hiśabdo yasmādvayāpti siddheti śeṣaḥ nopādeyameva vā hetāvasuptatvādiviśeṣaṇam naca tathā sati vyabhicārāpātaḥ suptyādāvapyātmanaḥ kāmasadbhāvāt nacaivaṃ sati yatra supto na kañcana kāmaṃ kāmayata ityādiśrutyānupalambhena ca virodhaḥ vidyamānānāmapi kāmānāṃ tadānīmavyaktatvena śrautābhāvavyavahārasyānupalambhasya copapatteḥ 11,38 vyaktakāmābhiprāyeṇa prāgviśeṣaṇamupāttamityāśayavānāha- avyaktireveti avyaktireva kāmānāṃ na nāśo mohasuptayoḥ
3.4.17
न्यायसुधा: नाशो ऽभावः सुप्तं सुप्तिः नपुंसके भावे क्तः 11,39 स्यादेतत् सुप्त्यादौ कामसद्भावे सिद्धे युक्तमव्यक्तिकल्पनम् स एव तु कुतः सिद्ध इत्यत आह- यत्काम इति यत्कामः स्वापमाप्नोति तदेवोत्थापितः कुतः अवशो ऽपि व्याहरति कुतः सुप्तावकामता
nyāyasudhā: nāśo 'bhāvaḥ suptaṃ suptiḥ napuṃsake bhāve ktaḥ 11,39 syādetat suptyādau kāmasadbhāve siddhe yuktamavyaktikalpanam sa eva tu kutaḥ siddha ityata āha- yatkāma iti yatkāmaḥ svāpamāpnoti tadevotthāpitaḥ kutaḥ avaśo 'pi vyāharati kutaḥ suptāvakāmatā
3.4.18
न्यायसुधा: मोहो ऽत्रापि ग्राह्यः व्याहरतीत्यतः परं यतस्तस्मादित्यध्याहार्यम् यद्भोजनादिकं कामयमानो देवदत्तः स्वापादिकमाप्नोत्युत्थापितः पुनस्तदेव कदाचिद्वयाहरतीति तावदनुभवसिद्धम् तस्माद्वयाहरणविशेषाच्च तस्य तदा तत्र कामो ऽस्तीत्यनुमीयते स च न तावदुत्थानानन्तरमुत्पन्नः तदा देवदत्तस्यावाशत्वात् वस्तुदर्शने ऽनुमानादिनेष्यसाधनताज्ञाने च सति खलु कामोदयः स्यात् नचावशस्यैषा कामसामग्री कल्पयितुं शक्यते ततः प्राक्तन एव कामः सुप्त्यादौ सन्नतरो(व्यक्तो)ऽनुवर्तमानः पुनः सहकारिलाभक्रमेण व्यज्यत इत्येवाङ्गीकार्यम् तथाचाह पतञ्जलिः अविद्याक्षेत्रत्वमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणामिति यत एवं तस्मात्कुतः सुप्त्यादावात्मनो ऽकामता स्यात् 11,41 नन्वयं केवलो विशिष्यो वा चेतनत्वहेतुर्मुक्तेष्वनैकान्तिकः तेषां कामाभावादित्यत आह- सर्वेति सर्वकामानवाप्नोति ब्रह्मणा सह मुक्तिगः पर्येति तत्र जक्षंश्च क्रीडन् रतिमवाप्नुवन्
nyāyasudhā: moho 'trāpi grāhyaḥ vyāharatītyataḥ paraṃ yatastasmādityadhyāhāryam yadbhojanādikaṃ kāmayamāno devadattaḥ svāpādikamāpnotyutthāpitaḥ punastadeva kadācidvayāharatīti tāvadanubhavasiddham tasmādvayāharaṇaviśeṣācca tasya tadā tatra kāmo 'stītyanumīyate sa ca na tāvadutthānānantaramutpannaḥ tadā devadattasyāvāśatvāt vastudarśane 'numānādineṣyasādhanatājñāne ca sati khalu kāmodayaḥ syāt nacāvaśasyaiṣā kāmasāmagrī kalpayituṃ śakyate tataḥ prāktana eva kāmaḥ suptyādau sannataro(vyakto)'nuvartamānaḥ punaḥ sahakārilābhakrameṇa vyajyata ityevāṅgīkāryam tathācāha patañjaliḥ avidyākṣetratvamuttareṣāṃ prasuptatanuvicchinnodārāṇāmiti yata evaṃ tasmātkutaḥ suptyādāvātmano 'kāmatā syāt 11,41 nanvayaṃ kevalo viśiṣyo vā cetanatvaheturmukteṣvanaikāntikaḥ teṣāṃ kāmābhāvādityata āha- sarveti sarvakāmānavāpnoti brahmaṇā saha muktigaḥ paryeti tatra jakṣaṃśca krīḍan ratimavāpnuvan
3.4.19
कामान्नी कामरूपी सन्निमान् लोकांश्च सञ्चरन् आस्ते गायन् साम मुक्त इत्यादिश्रुतिसद्बलात्
kāmānnī kāmarūpī sannimān lokāṃśca sañcaran āste gāyan sāma mukta ityādiśrutisadbalāt
3.4.20a
अकामः स्यात् कथं मुक्तः
akāmaḥ syāt kathaṃ muktaḥ
3.4.20b
न्यायसुधा: अनेन"सो ऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिताऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते पर्येतीत्यनेन"स तत्र पर्येति जक्षन्क्रीडन्रममाणःऽ; इति जक्षन्निति वैदिकत्वात्साधुः कामान्नीत्यनेन"इमांल्लोकान्कामान्नी कामरूप्यमनुसञ्चरन् एतत्साम गायन्नास्तेऽ; इति आदिपदेन"स एकधा भवतीत्यादेः सङ्ग्रहः बलात्कामसद्भावावगतेरिति शेषः यद्येप्येताः श्रुतयो न साक्षान्मुक्तस्य कामसद्भावमाचक्षते तथापि सामर्थ्यात्तं गमयन्त्येव तदिदमुक्तं श्रुतिबलादिति तच्च सामर्थ्यमव्यभिचरितमेव न तु सम्भावनामात्रमिति सच्छब्देनाह तथाहि कामकर्मत्वाद्धि विषयाः कामाः कर्मणि घञो विधानात् तया च सो ऽश्नुते सर्वान्कामानित्यत्र सन्निधेस्तत्कामकर्मभूतान्विषयानश्नुत इत्युक्तं स्यात् निष्कामस्य शिलासमस्य कामावाप्तिः कीदृशी स्यात् पर्यटनादिकं च कामकार्यं न विनान कामेन सम्भवति स्त्रीभिर्निष्कामस्य स्मरणमत्यन्तासम्भावितम् अन्नादीनां च कामत्वं काम्यतयैवेति पूर्ववत्कामावगतिः यद्यपि स यदि पितृलोककामो भवतीत्याद्या विस्पष्टाः श्रुतयो ऽत्र सन्ति तथापि शिष्यैर्न्यायमनुसन्दधानैर्भाव्यमित्येतासामुदाहरणम् मुक्तस्याकामत्वाभावान्नानैकान्त्यं हेतोरिति 11,43 ननु मुक्तानां कामाभावे ऽपि"यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा ये ऽस्य हृदि श्रिताः अथ मर्त्यो ऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुतेऽ; इत्याद्या श्रुतिरस्ति तत्कथं कामवत्त्वनिश्चय इत्यत आह- कामा ये ऽस्येति ... कामा ये ऽस्य हृदि श्रिताः इत्यन्तःकरणस्थानां कामानां मोक्षमेव हि आह श्रुतिर्
nyāyasudhā: anena"so 'śnute sarvānkāmānsaha brahmaṇā vipaścitā'; iti śrutimupādatte paryetītyanena"sa tatra paryeti jakṣankrīḍanramamāṇaḥ'; iti jakṣanniti vaidikatvātsādhuḥ kāmānnītyanena"imāṃllokānkāmānnī kāmarūpyamanusañcaran etatsāma gāyannāste'; iti ādipadena"sa ekadhā bhavatītyādeḥ saṅgrahaḥ balātkāmasadbhāvāvagateriti śeṣaḥ yadyepyetāḥ śrutayo na sākṣānmuktasya kāmasadbhāvamācakṣate tathāpi sāmarthyāttaṃ gamayantyeva tadidamuktaṃ śrutibalāditi tacca sāmarthyamavyabhicaritameva na tu sambhāvanāmātramiti sacchabdenāha tathāhi kāmakarmatvāddhi viṣayāḥ kāmāḥ karmaṇi ghaño vidhānāt tayā ca so 'śnute sarvānkāmānityatra sannidhestatkāmakarmabhūtānviṣayānaśnuta ityuktaṃ syāt niṣkāmasya śilāsamasya kāmāvāptiḥ kīdṛśī syāt paryaṭanādikaṃ ca kāmakāryaṃ na vināna kāmena sambhavati strībhirniṣkāmasya smaraṇamatyantāsambhāvitam annādīnāṃ ca kāmatvaṃ kāmyatayaiveti pūrvavatkāmāvagatiḥ yadyapi sa yadi pitṛlokakāmo bhavatītyādyā vispaṣṭāḥ śrutayo 'tra santi tathāpi śiṣyairnyāyamanusandadhānairbhāvyamityetāsāmudāharaṇam muktasyākāmatvābhāvānnānaikāntyaṃ hetoriti 11,43 nanu muktānāṃ kāmābhāve 'pi"yadā sarve pramucyante kāmā ye 'sya hṛdi śritāḥ atha martyo 'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute'; ityādyā śrutirasti tatkathaṃ kāmavattvaniścaya ityata āha- kāmā ye 'syeti ... kāmā ye 'sya hṛdi śritāḥ ityantaḥkaraṇasthānāṃ kāmānāṃ mokṣameva hi āha śrutir
3.4.20ef
-ए न्यायसुधा: इति श्रुतिरित्यन्वयः अन्तःकरणस्थानामेवेति च नतु सर्वथापीत्येवार्थः हिशब्दो यस्मादित्यर्थे तस्मादकामः स्यात्कथं मुक्त इति सम्बन्धः कुतः श्रुतेरर्थसङ्कोचः क्रियत इत्यत आह- हृदीत्येवेति ... हृदीत्येव न चेद् व्यर्थं विशेषणम्
-e nyāyasudhā: iti śrutirityanvayaḥ antaḥkaraṇasthānāmeveti ca natu sarvathāpītyevārthaḥ hiśabdo yasmādityarthe tasmādakāmaḥ syātkathaṃ mukta iti sambandhaḥ kutaḥ śruterarthasaṅkocaḥ kriyata ityata āha- hṛdītyeveti ... hṛdītyeva na ced vyarthaṃ viśeṣaṇam
Adhyāya 3 (cont. 24)
3.4.21ab
न्यायसुधा: नचेदेषा श्रुतिरुक्तरीत्या व्याख्यायेत सर्वथापि कामाभावपरेति व्याख्यायेतेति यावत् तदा हृदि श्रिता इति कामानां विशेषणं व्यर्थमेव स्यात् व्यावर्त्याभावात् अतो विशेषणं प्रयुञ्जाना श्रुतिरन्तःकरणपरिणतीनां कामानामेव मुक्तावभावो ऽन्तःकरणस्यैवाभावान्न तु सर्वेषां स्वरूपभूतानां कामानामवस्थानादित्येतमर्थं गमयतीति 11,44 भवेदेतत् यदीदं विशेषणं स्यात् नचैवम् व्यावर्त्याभावात् एतत्सर्वं मन एवेति श्रुत्या सर्वेषामपि कामानां मनःपरिणाम(व)त्वमेव न त्वात्मधर्मः कामो ऽस्तीत्यवगमात् अतो हृदि श्रिता इत्येतत्स्वरूपकथनमात्रमित्याशयेनाशङ्कय निषेधति- हृद्येवेति हृद्येष तेषां श्रयणमिति पक्षो न भासते
nyāyasudhā: nacedeṣā śrutiruktarītyā vyākhyāyeta sarvathāpi kāmābhāvapareti vyākhyāyeteti yāvat tadā hṛdi śritā iti kāmānāṃ viśeṣaṇaṃ vyarthameva syāt vyāvartyābhāvāt ato viśeṣaṇaṃ prayuñjānā śrutirantaḥkaraṇapariṇatīnāṃ kāmānāmeva muktāvabhāvo 'ntaḥkaraṇasyaivābhāvānna tu sarveṣāṃ svarūpabhūtānāṃ kāmānāmavasthānādityetamarthaṃ gamayatīti 11,44 bhavedetat yadīdaṃ viśeṣaṇaṃ syāt nacaivam vyāvartyābhāvāt etatsarvaṃ mana eveti śrutyā sarveṣāmapi kāmānāṃ manaḥpariṇāma(va)tvameva na tvātmadharmaḥ kāmo 'stītyavagamāt ato hṛdi śritā ityetatsvarūpakathanamātramityāśayenāśaṅkaya niṣedhati- hṛdyeveti hṛdyeṣa teṣāṃ śrayaṇamiti pakṣo na bhāsate
3.4.21cd
न्यायसुधा: अन्तःकरण एव तेषां कामानाम् भासते शोभते कुतो न भासत इत्यत आह- मुक्तनामिति मुक्तानां कामितामाह पृथक्छाखासु यच्छ्रुतिः
nyāyasudhā: antaḥkaraṇa eva teṣāṃ kāmānām bhāsate śobhate kuto na bhāsata ityata āha- muktanāmiti muktānāṃ kāmitāmāha pṛthakchākhāsu yacchrutiḥ
3.4.22ab
न्यायसुधा: अन्तःकरणविधुराणामपीत्यर्थः यद्यस्मात्तस्मान्न शोभत इति सम्बन्धः श्रुतिः पूर्वोदाहृता नन्वेतदयुक्तम् प्रागुदाहृतश्रुतेः प्रतिपक्षतयोद्भाविताया अस्याः श्रुतेस्तथैव बाधस्योच्यमानत्वात् मैवम् प्रागुदाहृतश्रुतेः प्रबलत्वेन बाधकत्वोपपत्तेः तथाहि कामश्रुतिस्तावन्निरवकाशा तदभावश्रुतिस्तूक्तरीत्या सावकाशा विशेषणस्वरूपकथनत्वसन्देहे ऽपि न निरवकाशत्वम् एतत्सर्वं मन एवेत्यपि सावकाशश्रुतिरिति साङ्खयाधिकरणे ऽभिहितम् किञ्च कामश्रुतिः सर्वास्वपि शाखास्वस्ति तथैवोदाहृतत्वात् तदभावश्रुतिस्तु क्वचिदेवेति कथं न बाध्यबाधकभावः तदिदमुक्तं पृथक्शाखास्विति 11,45 कामस्य यत्रेत्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति- अत इति अतो ऽकामहतत्वं तु मुक्तानामेव मुख्यतः
nyāyasudhā: antaḥkaraṇavidhurāṇāmapītyarthaḥ yadyasmāttasmānna śobhata iti sambandhaḥ śrutiḥ pūrvodāhṛtā nanvetadayuktam prāgudāhṛtaśruteḥ pratipakṣatayodbhāvitāyā asyāḥ śrutestathaiva bādhasyocyamānatvāt maivam prāgudāhṛtaśruteḥ prabalatvena bādhakatvopapatteḥ tathāhi kāmaśrutistāvanniravakāśā tadabhāvaśrutistūktarītyā sāvakāśā viśeṣaṇasvarūpakathanatvasandehe 'pi na niravakāśatvam etatsarvaṃ mana evetyapi sāvakāśaśrutiriti sāṅkhayādhikaraṇe 'bhihitam kiñca kāmaśrutiḥ sarvāsvapi śākhāsvasti tathaivodāhṛtatvāt tadabhāvaśrutistu kvacideveti kathaṃ na bādhyabādhakabhāvaḥ tadidamuktaṃ pṛthakśākhāsviti 11,45 kāmasya yatretyādinoktamarthamupasaṃharati- ata iti ato 'kāmahatatvaṃ tu muktānāmeva mukhyataḥ
3.4.22cd
11,45f. न्यायसुधा: कामनिमित्तोपद्रवाभावस्याकामहतत्वस्याकामत्वाप्तकामत्वाभ्यामेवोपपत्तेरकामत्वस्य चेतनमात्रे ऽसम्भवादाप्तकामत्वस्य च मुक्तलक्षणत्वेन तत्रैव सम्भवादमुक्तेष्वसम्भवादित्यर्थः मुक्तानामेव धर्म इति सिद्धमिति शेषः 11,46 सत्यम् मुख्यया वृत्त्याकामहतत्वं मुक्तेष्वेव सम्भवति तथापि कामनिमित्तबहुतरोपद्रवाभावाद्ब्रह्मादिष्वप्यमुख्यं युज्यत एव अतः संसारिण एव श्रुतिप्रतिपाद्याः किन्न भवन्तीति चेत् किं मुख्यार्थपरिग्रहे बाधकसद्भावात्तत्परित्यागः क्रियते किंवा वृथैव नाद्यः तदभावात् बाधकाभासानां च निराकरिष्यमाणत्वात् द्वितीयं दूषयति- मुख्यार्थस्येति मुख्यार्थस्य वृथा त्यागो मायिनामेव भूषणम्
11,45f. nyāyasudhā: kāmanimittopadravābhāvasyākāmahatatvasyākāmatvāptakāmatvābhyāmevopapatterakāmatvasya cetanamātre 'sambhavādāptakāmatvasya ca muktalakṣaṇatvena tatraiva sambhavādamukteṣvasambhavādityarthaḥ muktānāmeva dharma iti siddhamiti śeṣaḥ 11,46 satyam mukhyayā vṛttyākāmahatatvaṃ mukteṣveva sambhavati tathāpi kāmanimittabahutaropadravābhāvādbrahmādiṣvapyamukhyaṃ yujyata eva ataḥ saṃsāriṇa eva śrutipratipādyāḥ kinna bhavantīti cet kiṃ mukhyārthaparigrahe bādhakasadbhāvāttatparityāgaḥ kriyate kiṃvā vṛthaiva nādyaḥ tadabhāvāt bādhakābhāsānāṃ ca nirākariṣyamāṇatvāt dvitīyaṃ dūṣayati- mukhyārthasyeti mukhyārthasya vṛthā tyāgo māyināmeva bhūṣaṇam
3.4.23ab
न्यायसुधा: अपरीक्षका एव मायावादिप्रभृतयो विना बाधकेन मुख्यार्थं त्यजन्ति वाच्यार्थपरमेश्वरपरित्यागेन निर्गुणलक्षणाङ्गीकारात् नतु न्यायविद इति अपापत्वमदुःखत्वं चावृजिनत्वमिहोदितम्
nyāyasudhā: aparīkṣakā eva māyāvādiprabhṛtayo vinā bādhakena mukhyārthaṃ tyajanti vācyārthaparameśvaraparityāgena nirguṇalakṣaṇāṅgīkārāt natu nyāyavida iti apāpatvamaduḥkhatvaṃ cāvṛjinatvamihoditam
3.4.23cd
न्यायसुधा: एवमकामहतत्वस्यामुक्तेष्वसम्भवमभिधायावृजिनत्वस्याप्यभिधास्यन्नवृजिनत्वं तावद्वयाख्याति- अपापत्वमिति इहोदितमवृजिनत्वं तावदपापत्वमदुःखत्वं चेति योजना कुत एतदित्यत आह- अप्रियमिति अप्रियं वृजिनं दुःखमकं तोद इतीयर्ते
nyāyasudhā: evamakāmahatatvasyāmukteṣvasambhavamabhidhāyāvṛjinatvasyāpyabhidhāsyannavṛjinatvaṃ tāvadvayākhyāti- apāpatvamiti ihoditamavṛjinatvaṃ tāvadapāpatvamaduḥkhatvaṃ ceti yojanā kuta etadityata āha- apriyamiti apriyaṃ vṛjinaṃ duḥkhamakaṃ toda itīyarte
3.4.24
तत्कारणत्वात् पापं वा वृजिनं नाम कथ्यते इत्युक्तः स्वयमीशेन नामार्थः शब्दनिर्णये
tatkāraṇatvāt pāpaṃ vā vṛjinaṃ nāma kathyate ityuktaḥ svayamīśena nāmārthaḥ śabdanirṇaye
3.4.25
न्यायसुधा: दुःखमप्रियमित्यादिशब्दैरीर्यत इति सम्बन्धः तत्कारणत्वाद् दुःखकारणत्वात् दधित्रपुसं प्रत्यक्षो ज्वर इति यथा एतेन वृजिनशब्दो दुःखे मुख्यः पापे तादर्थ्यात्ताच्छब्द्यमित्युक्तं भवति अत एव वाशब्दः नामार्थो वृजिननामार्थः वृजिनशब्दस्य दुःखाद्यर्थत्वे ऽवृजिनशब्दस्यादुःखाद्यर्थत्वं सिद्धमेवेति भावः 11,49 ततः किं यद्यपापत्वादिकमवृजिनशब्दार्थ इत्यत आह- अपापत्वं चेति अपापत्वं च नैवास्ति यावत्संसारमस्य हि आरब्धपापमस्त्येव दुःखं च ज्ञानिनो ऽपि हि
nyāyasudhā: duḥkhamapriyamityādiśabdairīryata iti sambandhaḥ tatkāraṇatvād duḥkhakāraṇatvāt dadhitrapusaṃ pratyakṣo jvara iti yathā etena vṛjinaśabdo duḥkhe mukhyaḥ pāpe tādarthyāttācchabdyamityuktaṃ bhavati ata eva vāśabdaḥ nāmārtho vṛjinanāmārthaḥ vṛjinaśabdasya duḥkhādyarthatve 'vṛjinaśabdasyāduḥkhādyarthatvaṃ siddhameveti bhāvaḥ 11,49 tataḥ kiṃ yadyapāpatvādikamavṛjinaśabdārtha ityata āha- apāpatvaṃ ceti apāpatvaṃ ca naivāsti yāvatsaṃsāramasya hi ārabdhapāpamastyeva duḥkhaṃ ca jñānino 'pi hi
3.4.26ab
न्यायसुधा: चशब्दो वक्ष्यमाणसमुच्चयार्थः अस्य जीवस्य हिशब्दः संसारित्वादिति हेतुसूचनार्थः तद्यथा इषीकातूलमित्यादिश्रौतेर्ज्ञानिनः पापाभावात्कथमेतदित्यत उक्तमारब्धेति अनारब्धविषया श्रुतिरिति भावः ज्ञानिनो ऽप्यारब्धपापमस्त्येवेति सम्बन्धः दुःखं चास्त्येव पापसद्भावादिति हिशब्दार्थः तस्मादवृजिनत्वमपि मुक्तेभ्यो ऽन्यत्रासम्भवीति सिद्धम् 11,50 केचिदेतां श्रुतिं अन्यथा व्याचक्षते यश्च श्रोत्रियो ऽवृजिनो ऽकामहत इति श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति च वाक्यं न मुक्तसङ्ग्रहार्थम् किन्नाम प्रकृतमनुष्यगन्धर्वादिविषयमेव नच तत्रासम्भवः श्रोत्रियञ्छन्दोधीत इति स्मरणाच्छ्रोत्रियशब्दस्य छन्दो ऽधिगतिनिमित्तत्वात् मनुष्यगन्धर्वादीनां च सर्वज्ञकल्पत्वात्प्रारब्धपापसद्भावे ऽपि न ते तदा पापमाचरन्तीत्यवृजिना एवोच्यन्ते विषयवैराग्योपेतत्वादकामहताश्च भवन्तीति नच व्यावर्त्याभावेन वैयर्थ्यमिति युक्तम् नहि वयं श्रोत्रियत्वादिकं विशेषणत्वेन ब्रूमः किन्तु मनुष्येभ्यो मनुष्यगन्धर्वाणां शतगुणानन्दत्वे ऽभिहिते तत्र हेत्वाकाङ्क्षायामिदमुच्यते एवं मनुष्यगन्धर्वेभ्यो देवगन्धर्वाणां शतगुणानन्दाभिधाने कुत इत्याकाङ्क्षायां श्रोत्रियत्वादिहेतुरुच्यते एवमुत्तरत्रापि नच वाच्यं सर्वेष्वपि विद्यमानं श्रोत्रियत्वादिकमानन्दातिशये कथं हेतुः स्यादिति मनुष्यादप्यतिशयेन मनुष्यगन्धर्वः श्रोत्रियो ऽवृजिनो ऽकामहतश्च यतः एवं पूर्वपूर्वनिर्दिष्यादप्यतिशयेनोत्तरोत्तरः श्रोत्रियत्वादिमान् यस्मादिति व्याख्यानादिति तदेतन्न्निराचष्टे तस्मादिति तस्मात् तस्मादकामत्वमिति चाश्रुतकल्पना
nyāyasudhā: caśabdo vakṣyamāṇasamuccayārthaḥ asya jīvasya hiśabdaḥ saṃsāritvāditi hetusūcanārthaḥ tadyathā iṣīkātūlamityādiśrauterjñāninaḥ pāpābhāvātkathametadityata uktamārabdheti anārabdhaviṣayā śrutiriti bhāvaḥ jñānino 'pyārabdhapāpamastyeveti sambandhaḥ duḥkhaṃ cāstyeva pāpasadbhāvāditi hiśabdārthaḥ tasmādavṛjinatvamapi muktebhyo 'nyatrāsambhavīti siddham 11,50 kecidetāṃ śrutiṃ anyathā vyācakṣate yaśca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahata iti śrotriyasya cākāmahatasyeti ca vākyaṃ na muktasaṅgrahārtham kinnāma prakṛtamanuṣyagandharvādiviṣayameva naca tatrāsambhavaḥ śrotriyañchandodhīta iti smaraṇācchrotriyaśabdasya chando 'dhigatinimittatvāt manuṣyagandharvādīnāṃ ca sarvajñakalpatvātprārabdhapāpasadbhāve 'pi na te tadā pāpamācarantītyavṛjinā evocyante viṣayavairāgyopetatvādakāmahatāśca bhavantīti naca vyāvartyābhāvena vaiyarthyamiti yuktam nahi vayaṃ śrotriyatvādikaṃ viśeṣaṇatvena brūmaḥ kintu manuṣyebhyo manuṣyagandharvāṇāṃ śataguṇānandatve 'bhihite tatra hetvākāṅkṣāyāmidamucyate evaṃ manuṣyagandharvebhyo devagandharvāṇāṃ śataguṇānandābhidhāne kuta ityākāṅkṣāyāṃ śrotriyatvādiheturucyate evamuttaratrāpi naca vācyaṃ sarveṣvapi vidyamānaṃ śrotriyatvādikamānandātiśaye kathaṃ hetuḥ syāditi manuṣyādapyatiśayena manuṣyagandharvaḥ śrotriyo 'vṛjino 'kāmahataśca yataḥ evaṃ pūrvapūrvanirdiṣyādapyatiśayenottarottaraḥ śrotriyatvādimān yasmāditi vyākhyānāditi tadetannnirācaṣṭe tasmāditi tasmāt tasmādakāmatvamiti cāśrutakalpanā
3.4.26cd
न्यायसुधा: चस्त्वर्थः तस्मात्तस्मात्पूर्वपूर्वनिर्दिष्यादतिशयेनोत्तरोत्तरस्याकामत्वम् उपलक्षणमेतत् श्रोत्रियादिकं चेति व्याख्याने त्वश्रुतकल्पनं स्यात् तस्मादित्यतिशयेनेति चाश्रुतस्य कल्पनीयत्वात् अन्यथा विवक्षितार्थस्यालाभात् दोषान्तरमाह- अकामेति अकामहत इत्युक्तेः श्रुतहानिरपि स्फुटा
nyāyasudhā: castvarthaḥ tasmāttasmātpūrvapūrvanirdiṣyādatiśayenottarottarasyākāmatvam upalakṣaṇametat śrotriyādikaṃ ceti vyākhyāne tvaśrutakalpanaṃ syāt tasmādityatiśayeneti cāśrutasya kalpanīyatvāt anyathā vivakṣitārthasyālābhāt doṣāntaramāha- akāmeti akāmahata ityukteḥ śrutahānirapi sphuṭā
3.4.27
न्यायसुधा: श्रुतावकामहत इत्युक्तेः परेण चाकाम इति व्याख्यातत्वाच्छतस्य हतशब्दस्य हानिरपि स्फुटाऽपद्यते नहि हतशब्दस्य किञ्चित्प्रयोजनमस्ति अतः श्रुताश्रुतत्यागोपादानप्रसङ्गादयुक्तमिदं व्याख्यानमिति 11,52 अपरे तु व्याचक्षते यश्चो श्रोत्रिय इति श्रोत्रियस्य चेति च न मुक्तविषयं नापि प्रकृतमनुष्यगन्धर्वादिविषयं किन्तु पुरुषान्तरविषयम् तथाहि मनुष्येभ्यो मनुष्यगन्धर्वाणां शतगुणस्तावदानन्दः यश्चापरः श्रोत्रियो ऽवृजिनो मनुष्यगन्धर्वपदे कामरहितश्च तस्यापि मनुष्येभ्यः शतगुणो मनुष्यगन्धर्वसमान एवानन्दो भवतीत्येवं तेषु तेषु पदेष्वकामस्य तत्तत्समानानन्दत्वमत्रोच्यते नच वाच्यं विरक्तानां सर्वत्र कामाभावात्कथमियं तारतम्योक्तिरिति तदतिरिक्तपदेषु कामसद्भावस्य विवक्षितत्वात् यो यो यावदायासान्मुक्तो ऽसावसौ तावदानन्दवानित्यर्थो ह्यत्र प्रतिपिपादयिषित इति एतदपि श्रुतहानाश्रुतकल्पनाप्रसङ्गादेव निरस्तम् अत्रापि हतशब्दस्य प्रयोजनाभावेन ह्यातव्यत्वात् तस्मिन्पद इत्यस्यान्यत्र सकाम इत्यस्य च कल्पनीयत्वात् अधिकं दोषमाह- कुत्रचिदिति कुत्रचित् कामिनः पुंसः कामाभावात् क्वचित् क्वचित् इन्द्रादिसुखभोगो ऽस्तीत्यनुभूतिर्हि कुप्यति
nyāyasudhā: śrutāvakāmahata ityukteḥ pareṇa cākāma iti vyākhyātatvācchatasya hataśabdasya hānirapi sphuṭā'padyate nahi hataśabdasya kiñcitprayojanamasti ataḥ śrutāśrutatyāgopādānaprasaṅgādayuktamidaṃ vyākhyānamiti 11,52 apare tu vyācakṣate yaśco śrotriya iti śrotriyasya ceti ca na muktaviṣayaṃ nāpi prakṛtamanuṣyagandharvādiviṣayaṃ kintu puruṣāntaraviṣayam tathāhi manuṣyebhyo manuṣyagandharvāṇāṃ śataguṇastāvadānandaḥ yaścāparaḥ śrotriyo 'vṛjino manuṣyagandharvapade kāmarahitaśca tasyāpi manuṣyebhyaḥ śataguṇo manuṣyagandharvasamāna evānando bhavatītyevaṃ teṣu teṣu padeṣvakāmasya tattatsamānānandatvamatrocyate naca vācyaṃ viraktānāṃ sarvatra kāmābhāvātkathamiyaṃ tāratamyoktiriti tadatiriktapadeṣu kāmasadbhāvasya vivakṣitatvāt yo yo yāvadāyāsānmukto 'sāvasau tāvadānandavānityartho hyatra pratipipādayiṣita iti etadapi śrutahānāśrutakalpanāprasaṅgādeva nirastam atrāpi hataśabdasya prayojanābhāvena hyātavyatvāt tasminpada ityasyānyatra sakāma ityasya ca kalpanīyatvāt adhikaṃ doṣamāha- kutraciditi kutracit kāminaḥ puṃsaḥ kāmābhāvāt kvacit kvacit indrādisukhabhogo 'stītyanubhūtirhi kupyati
3.4.28a
11,53 न्यायसुधा: कुत्रचिदिन्द्रादिपदव्यतिरिक्ते कामिनः पुंसः क्वचित्क्वचिदिन्द्रादिपदे कामाभावादिन्द्रादिसमानसुखानुभवो ऽस्तीति व्याख्याने ऽनुभवविरोधः स्यात् राज्यमकामयमानस्य राजसमानसुखानुभूतेरनुभवबाधितत्वस्य स्पष्टत्वात् वैराग्यप्रशंसातो न तत्त्वं मार्गणीयमिति चेन्न निरवधिकानन्दस्वरूपो ऽयमात्मा कामाद्युपद्रवावरणात्तु तथा न भासते अतो यावद्यावत्कामक्षयस्तावत्तावदानन्दोत्कर्षो दृश्यत इत्यस्यार्थस्य प्रदर्शनार्थमस्य प्रकरणस्यावतारितत्वात् आनन्दोत्कर्षे(ऽत्र)तु तात्पर्यं शतगुणत्वे तु न निर्भरः कार्य इति चेन्न देवपदाकामादिन्द्रपदाकामस्यानन्दविशेषादर्शनादिति 11,56 तर्हि कः श्रुत्यर्थ इत्यत आह- तस्मादिति तस्मादमुक्तसुखगं तारतम्यं पृथक् पृथक् उक्त्वा यश्चेति मुक्तानां तारतम्यं सुखे श्रुतिः आहेति पेशलं
11,53 nyāyasudhā: kutracidindrādipadavyatirikte kāminaḥ puṃsaḥ kvacitkvacidindrādipade kāmābhāvādindrādisamānasukhānubhavo 'stīti vyākhyāne 'nubhavavirodhaḥ syāt rājyamakāmayamānasya rājasamānasukhānubhūteranubhavabādhitatvasya spaṣṭatvāt vairāgyapraśaṃsāto na tattvaṃ mārgaṇīyamiti cenna niravadhikānandasvarūpo 'yamātmā kāmādyupadravāvaraṇāttu tathā na bhāsate ato yāvadyāvatkāmakṣayastāvattāvadānandotkarṣo dṛśyata ityasyārthasya pradarśanārthamasya prakaraṇasyāvatāritatvāt ānandotkarṣe('tra)tu tātparyaṃ śataguṇatve tu na nirbharaḥ kārya iti cenna devapadākāmādindrapadākāmasyānandaviśeṣādarśanāditi 11,56 tarhi kaḥ śrutyartha ityata āha- tasmāditi tasmādamuktasukhagaṃ tāratamyaṃ pṛthak pṛthak uktvā yaśceti muktānāṃ tāratamyaṃ sukhe śrutiḥ āheti peśalaṃ
3.4.28ef
-ए न्यायसुधा: अर्थान्तरप्रतीतेर्निरस्तत्वात् अमुक्तमनुष्यादिसुखसम्बन्धितारतम्यं ते ये शतमित्यादिवाक्यैः पृथक् पृथगुक्त्वा यश्चेति श्रोत्रियस्य चेति च वाक्येन मुक्तानां मनुष्यगन्धर्वादीनां सुखे तारतम्यं श्रुतिरतिदेशेनाहेति व्याख्यानमेव पेशलम् नन्वेवं सति वाक्यभेदो दोषः स्यात् मैवम् ज्ञापकसद्भावादित्याह- तच्चेति ... तच्च चशब्दादेव गम्यते
-e nyāyasudhā: arthāntarapratīternirastatvāt amuktamanuṣyādisukhasambandhitāratamyaṃ te ye śatamityādivākyaiḥ pṛthak pṛthaguktvā yaśceti śrotriyasya ceti ca vākyena muktānāṃ manuṣyagandharvādīnāṃ sukhe tāratamyaṃ śrutiratideśenāheti vyākhyānameva peśalam nanvevaṃ sati vākyabhedo doṣaḥ syāt maivam jñāpakasadbhāvādityāha- tacceti ... tacca caśabdādeva gamyate
3.4.29
11,56f. न्यायसुधा: यश्चेति वाक्यस्य प्रकृतादन्यो विषय इत्येतच्च चशब्देनैव गम्यते किमुतैकवाक्यगतायामुक्तानुपपत्त्येत्येवार्थः चशब्दो ह्ययं समुच्चयस्य द्योतकः प्रतीयते देवदत्तो धनिको यज्ञदत्तश्चेति तथा नचैकविषयतायामेवं युज्यते नहि भवति वसिष्ठो ब्रह्मिष्ठो ऽरुन्धतीपतिश्च तथेति प्रयोगः विशेषणसमुच्चये चशब्दः किन्न स्यादिति चेन्न मुख्यार्थे बाधकाभावेन त्यागायोगात् वचनव्यत्ययश्चैकवाक्यतायां स्फुट एव तथात्वे खलु ते ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः स एक आजान(ज)देवानामानन्दो ये श्रोत्रिया अवृजिना अकामहताश्चेति स्यात् तथा तेत ये शतं मानुषा आनन्दाः स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः श्रोत्रियाणामकामहतानामिति भवेत् 11,57 नन्वेवं तर्हि कथं बृहदारण्यकवाक्यं भाष्ये मुक्तमात्रविषयं व्याख्यातम् यश्चेति विशेषणसमुच्चयपरमुक्तम् अयमभिप्रायो भाष्यकारस्य सर्वथा वाक्यद्वयमेवेदं भिन्नविषयम् एकवाक्यताश्रद्धायामपि मुक्तमात्रविषयमस्तु तत्रानुपपत्तीनामल्पत्वात् नामुक्तमात्रविषयम् अनुपपत्तिबाहुल्यादिति 11,58 मानुषादिहिरण्यगर्मान्तानाममुक्तानां मुक्तानां चोत्तरोत्तरं शतगुणानन्दत्वं श्रुतिद्वयमाहेत्ययुक्तम् मानुषानन्दनिर्देशो मुक्तज्ञापकाभावात् नहि तत्राकामहतत्वादिकमन्यद्वा किमपि श्रूयते इत्याशङ्कां निराकुर्वन् श्रुत्यर्थं विवृणोति राद्ध इतयादिनाभिवीक्षत इत्यन्तेन तत्र तावत् बृहदारण्यके मनुष्यमुक्तस्य ज्ञापकं दर्शयति- राद्ध इति राद्धः संसिद्ध इत्येव मुक्त एवावगम्यते साधुना विष्णुना युक्तो मुक्तः साधुयुवा मतः
11,56f. nyāyasudhā: yaśceti vākyasya prakṛtādanyo viṣaya ityetacca caśabdenaiva gamyate kimutaikavākyagatāyāmuktānupapattyetyevārthaḥ caśabdo hyayaṃ samuccayasya dyotakaḥ pratīyate devadatto dhaniko yajñadattaśceti tathā nacaikaviṣayatāyāmevaṃ yujyate nahi bhavati vasiṣṭho brahmiṣṭho 'rundhatīpatiśca tatheti prayogaḥ viśeṣaṇasamuccaye caśabdaḥ kinna syāditi cenna mukhyārthe bādhakābhāvena tyāgāyogāt vacanavyatyayaścaikavākyatāyāṃ sphuṭa eva tathātve khalu te ye śataṃ karmadevānāmānandāḥ sa eka ājāna(ja)devānāmānando ye śrotriyā avṛjinā akāmahatāśceti syāt tathā teta ye śataṃ mānuṣā ānandāḥ sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ śrotriyāṇāmakāmahatānāmiti bhavet 11,57 nanvevaṃ tarhi kathaṃ bṛhadāraṇyakavākyaṃ bhāṣye muktamātraviṣayaṃ vyākhyātam yaśceti viśeṣaṇasamuccayaparamuktam ayamabhiprāyo bhāṣyakārasya sarvathā vākyadvayamevedaṃ bhinnaviṣayam ekavākyatāśraddhāyāmapi muktamātraviṣayamastu tatrānupapattīnāmalpatvāt nāmuktamātraviṣayam anupapattibāhulyāditi 11,58 mānuṣādihiraṇyagarmāntānāmamuktānāṃ muktānāṃ cottarottaraṃ śataguṇānandatvaṃ śrutidvayamāhetyayuktam mānuṣānandanirdeśo muktajñāpakābhāvāt nahi tatrākāmahatatvādikamanyadvā kimapi śrūyate ityāśaṅkāṃ nirākurvan śrutyarthaṃ vivṛṇoti rāddha itayādinābhivīkṣata ityantena tatra tāvat bṛhadāraṇyake manuṣyamuktasya jñāpakaṃ darśayati- rāddha iti rāddhaḥ saṃsiddha ityeva mukta evāvagamyate sādhunā viṣṇunā yukto muktaḥ sādhuyuvā mataḥ
3.4.29cd
11,59 न्यायसुधा: स यो मनुष्याणां राद्धः समृद्धो भवतीत्युपक्रमवाक्ये राद्ध इति पदेन मुक्त एव गृह्यते नामुक्तः कया वृत्त्याभिधयैव न तूपचर्यते येन मुख्यार्थानुपपत्त्यादिकं व्युत्पादनीयं स्यात् कथम्? संसिद्ध इति एतदुक्तं भवति राध साध संसिद्धाविति पठ्यते राधधातोश्च"गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीङ्स्थाऽसवसजनरुहजीर्यतिभ्यश्चऽ; इत्यकर्मकत्वात्कर्तरि क्तः ततो राद्धः संसिद्ध इत्युक्तं भवति संसिद्धिश्च मुक्तिरेव नित्यत्वेन दुःखासम्भिन्नत्वेन च समीचीनसिद्धित्वात् नेतरा, अनित्यत्वेन दुःखसम्भिन्नत्वेन चासमीचीनत्वात् नच मुख्ये सम्भवत्यमुख्यार्थो ऽङ्गीकर्तुं शक्यत इति एवं समृद्धशब्दो ऽपि मुक्तस्यैव वाचकः मुक्तिं विना सम्यगृद्धेरभावात् अन्येषामधिपतिरित्यादिकं तु मुक्तामुक्तसाधारणम् यथा च मुक्ते सम्भवति तथोक्तं भाष्ये 11,60 इदानीं तैत्तिरीयश्रुतौ मुक्तमनुष्यज्ञापकं दर्शयन्युवा स्यादित्यादीनि पदानि व्याचष्टे- साधुनेति साधुना विष्णुना युक्तो मुक्तः साधुयुवा मतः
11,59 nyāyasudhā: sa yo manuṣyāṇāṃ rāddhaḥ samṛddho bhavatītyupakramavākye rāddha iti padena mukta eva gṛhyate nāmuktaḥ kayā vṛttyābhidhayaiva na tūpacaryate yena mukhyārthānupapattyādikaṃ vyutpādanīyaṃ syāt katham? saṃsiddha iti etaduktaṃ bhavati rādha sādha saṃsiddhāviti paṭhyate rādhadhātośca"gatyarthākarmakaśliṣaśīṅsthā'savasajanaruhajīryatibhyaśca'; ityakarmakatvātkartari ktaḥ tato rāddhaḥ saṃsiddha ityuktaṃ bhavati saṃsiddhiśca muktireva nityatvena duḥkhāsambhinnatvena ca samīcīnasiddhitvāt netarā, anityatvena duḥkhasambhinnatvena cāsamīcīnatvāt naca mukhye sambhavatyamukhyārtho 'ṅgīkartuṃ śakyata iti evaṃ samṛddhaśabdo 'pi muktasyaiva vācakaḥ muktiṃ vinā samyagṛddherabhāvāt anyeṣāmadhipatirityādikaṃ tu muktāmuktasādhāraṇam yathā ca mukte sambhavati tathoktaṃ bhāṣye 11,60 idānīṃ taittirīyaśrutau muktamanuṣyajñāpakaṃ darśayanyuvā syādityādīni padāni vyācaṣṭe- sādhuneti sādhunā viṣṇunā yukto muktaḥ sādhuyuvā mataḥ
3.4.30
यौवनं नित्यमेतस्य मुक्तस्येति युवा स च फलमध्ययनस्याप्तं तेनाध्यायक ईरितः
yauvanaṃ nityametasya muktasyeti yuvā sa ca phalamadhyayanasyāptaṃ tenādhyāyaka īritaḥ
3.4.31
निर्ह्रासानन्दसम्प्राप्त्या चाशिष्ट इति गीयते स्थितस्यानन्यथा प्राप्तेर्दृढिष्ठ इति चोदितः
nirhrāsānandasamprāptyā cāśiṣṭa iti gīyate sthitasyānanyathā prāpterdṛḍhiṣṭha iti coditaḥ
3.4.32ab
बलिष्ठश्च स्वभावेन मुक्तो भवति केवलम्
baliṣṭhaśca svabhāvena mukto bhavati kevalam
3.4.32cd
11,60f. न्यायसुधा: निर्देषो हि साधुरित्युच्यते नच विष्णोरितरो निर्देषो ऽस्ति अतः साधुना विष्णुनेत्युक्तम् तृतीयान्ते साधुशब्द उपपदे यु मिश्रण इत्यसमात्"अन्येभ्यो ऽपि दृश्यन्तेऽ; इति क्वनिप्प्रत्यये कृते साधुयुवेति भवति यद्वा युजिर् योग इत्यस्येदं रूपम् दृशिग्रहणसामर्थ्याद्धातोरन्तलोपः तथाच भगवत्सामीप्यलक्षणमोक्षवानित्युक्तं भवति युवशब्दादप्यतिशयेन साधुयुवशब्दो मुक्तस्य ज्ञापक इति क्रममतिलङ्घयादौ व्याख्यातः यद्यपि युवशब्दो यौवननिमित्तस्तथापि मुख्यामुख्ययोर्मुख्ये सम्प्रत्यय इति नित्ययौवनमङ्गीकार्यम् तच्चैतस्य मनुष्यस्य मुक्तस्यैव युज्यते न संसारिण इति हेतोर्युवा च स मुक्त एव अध्यायकशब्दो यद्यप्याङधिपूर्वादिङध्ययन इत्यस्मात् ण्वुलि प्रत्यये सति निष्पन्नः सम्यगध्ययनस्य कर्तारमाह तथाप्यत्र पुरुषार्थप्रसङ्गादध्ययनस्यापुरुषार्थत्वादध्ययनफलप्राप्तेर्लक्षको वर्णनीयः अध्ययनस्य फलं च तेन मुक्तेनैवाप्तम् मुक्तेरेव तत्फलत्वात् तेन कारणेन मुक्त एवाध्यापक ईरितः आ सम्यक् समन्ताच्च शमस्येत्याशः अतिशयेनाश आशिष्ठः सम्यक्त्वादि च ह्रासाभावादिकमेव ततो निर्ह्रासस्य योग्यतानुसारेण पूर्णस्यानन्दस्य सम्प्राप्त्या कारणेन मुक्त एवाशिष्ठ इति च गीयते अविकारो हि दृढो नाम अतिशयेन दृढो दृढिष्ठः छान्दसत्वात्"र ऋतो हलादेर्लघोःऽ; इत्येतन्न भवति मुक्त एव स्थितस्यानन्यथाप्राप्तेः अतिशयेन निर्विकारत्वात् दृढिष्ठ इति चोदितः बलमस्यास्तीति बली अतिशयेन बली बलिष्ठः अतिशयश्च स्वाभाविकत्वम् स्वभावेन बलिष्ठश्च केवलं मुक्तो भवति नामुक्तः अतो बलिष्ठ इति स एवोच्यत इति 11,65 ननु मुक्तस्य"तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यातऽ; इति वित्तपरिपूर्णपृथिवीपतित्वमुच्यमानं कथं युज्यत इत्यत आह- तस्येति तस्येयं पृथिवीत्यादि पूर्वभावव्यपेक्षया
11,60f. nyāyasudhā: nirdeṣo hi sādhurityucyate naca viṣṇoritaro nirdeṣo 'sti ataḥ sādhunā viṣṇunetyuktam tṛtīyānte sādhuśabda upapade yu miśraṇa ityasamāt"anyebhyo 'pi dṛśyante'; iti kvanippratyaye kṛte sādhuyuveti bhavati yadvā yujir yoga ityasyedaṃ rūpam dṛśigrahaṇasāmarthyāddhātorantalopaḥ tathāca bhagavatsāmīpyalakṣaṇamokṣavānityuktaṃ bhavati yuvaśabdādapyatiśayena sādhuyuvaśabdo muktasya jñāpaka iti kramamatilaṅghayādau vyākhyātaḥ yadyapi yuvaśabdo yauvananimittastathāpi mukhyāmukhyayormukhye sampratyaya iti nityayauvanamaṅgīkāryam taccaitasya manuṣyasya muktasyaiva yujyate na saṃsāriṇa iti hetoryuvā ca sa mukta eva adhyāyakaśabdo yadyapyāṅadhipūrvādiṅadhyayana ityasmāt ṇvuli pratyaye sati niṣpannaḥ samyagadhyayanasya kartāramāha tathāpyatra puruṣārthaprasaṅgādadhyayanasyāpuruṣārthatvādadhyayanaphalaprāpterlakṣako varṇanīyaḥ adhyayanasya phalaṃ ca tena muktenaivāptam muktereva tatphalatvāt tena kāraṇena mukta evādhyāpaka īritaḥ ā samyak samantācca śamasyetyāśaḥ atiśayenāśa āśiṣṭhaḥ samyaktvādi ca hrāsābhāvādikameva tato nirhrāsasya yogyatānusāreṇa pūrṇasyānandasya samprāptyā kāraṇena mukta evāśiṣṭha iti ca gīyate avikāro hi dṛḍho nāma atiśayena dṛḍho dṛḍhiṣṭhaḥ chāndasatvāt"ra ṛto halāderlaghoḥ'; ityetanna bhavati mukta eva sthitasyānanyathāprāpteḥ atiśayena nirvikāratvāt dṛḍhiṣṭha iti coditaḥ balamasyāstīti balī atiśayena balī baliṣṭhaḥ atiśayaśca svābhāvikatvam svabhāvena baliṣṭhaśca kevalaṃ mukto bhavati nāmuktaḥ ato baliṣṭha iti sa evocyata iti 11,65 nanu muktasya"tasyeyaṃ pṛthivī sarvā vittasya pūrṇā syāt'; iti vittaparipūrṇapṛthivīpatitvamucyamānaṃ kathaṃ yujyata ityata āha- tasyeti tasyeyaṃ pṛthivītyādi pūrvabhāvavyapekṣayā
3.4.33
न्यायसुधा: पूर्वभावो ऽमुक्तत्वं मुक्तामुक्तमनुष्ययोर्विवक्षया हि युवा स्यादित्यादिकमारब्धम् तत्र युवा स्यादित्यादिका मुक्तं प्रतिपाद्यामुक्तविवक्षया तस्येत्यादिवाक्यं प्रवृत्तमित्यर्थः अनेनैव न्यायेनान्येषामधिपतिरित्यादिकममुक्तविषयं प्रतिपत्तव्यम् नन्वेवं युवा स्यादित्यादेर्मुक्तामुक्तविषयताङ्गीकृतावेकविषयताप्रतीतिविरोध इत्याशङ्कानिरासायामुक्तेति वक्तव्ये पूर्वभावेत्युक्तम् एक एव चेतनो युवादिशब्दैः प्रतिपाद्यते तस्य चावस्थाभेदेन विशेषणानि व्यवस्थाप्यते एक एव चेतनो युवादिशब्दैः प्रतिपाद्यते तस्य चावस्थाभेदेन विशेषणानि व्यवस्थाप्यन्ते तस्मादेकविषयताप्रतिभासो नानुपपन्न इति 11,66 एवं वाजसनेयश्रुतौ"स यो ह वै मनुष्याणामित्यादेः सम्पन्नतम इत्यन्तस्य, तैत्तिरीयश्रुतौ च युवा स्यादित्यादेः पूर्णा स्यादित्यन्तस्यऽ; मुक्तामुक्तपरत्ववर्णनेन स मनुष्याणां परम आनन्दो ऽथ(ते)ये शतं मनुष्याणामानन्दा इत्येतत्स एको मानुष आनन्दस्ते ये शतं मानुषा आनन्दा इत्येतच्च मुक्तामुक्तविषयमिति सिद्धे तैत्तिरीयश्रुतिगतं स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येत्येतावद्वयाचष्टे- स एक इतीति स एक इति संसारगतमुक्तवा सुखं पुनः श्रोत्रियस्येति वदति मुक्ताच्छतगुणात्मताम्
nyāyasudhā: pūrvabhāvo 'muktatvaṃ muktāmuktamanuṣyayorvivakṣayā hi yuvā syādityādikamārabdham tatra yuvā syādityādikā muktaṃ pratipādyāmuktavivakṣayā tasyetyādivākyaṃ pravṛttamityarthaḥ anenaiva nyāyenānyeṣāmadhipatirityādikamamuktaviṣayaṃ pratipattavyam nanvevaṃ yuvā syādityādermuktāmuktaviṣayatāṅgīkṛtāvekaviṣayatāpratītivirodha ityāśaṅkānirāsāyāmukteti vaktavye pūrvabhāvetyuktam eka eva cetano yuvādiśabdaiḥ pratipādyate tasya cāvasthābhedena viśeṣaṇāni vyavasthāpyate eka eva cetano yuvādiśabdaiḥ pratipādyate tasya cāvasthābhedena viśeṣaṇāni vyavasthāpyante tasmādekaviṣayatāpratibhāso nānupapanna iti 11,66 evaṃ vājasaneyaśrutau"sa yo ha vai manuṣyāṇāmityādeḥ sampannatama ityantasya, taittirīyaśrutau ca yuvā syādityādeḥ pūrṇā syādityantasya'; muktāmuktaparatvavarṇanena sa manuṣyāṇāṃ parama ānando 'tha(te)ye śataṃ manuṣyāṇāmānandā ityetatsa eko mānuṣa ānandaste ye śataṃ mānuṣā ānandā ityetacca muktāmuktaviṣayamiti siddhe taittirīyaśrutigataṃ sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ śrotriyasya cākāmahatasyetyetāvadvayācaṣṭe- sa eka itīti sa eka iti saṃsāragatamuktavā sukhaṃ punaḥ śrotriyasyeti vadati muktācchataguṇātmatām
3.4.34a
न्यायसुधा: संसारगतं सुखमुक्त्वेति संसारिमनुष्यसुखाच्छतगुणं संसारिणो मनुष्यगन्धर्वस्य सुखमुक्त्वेत्यर्थः मुक्ताच्छतगुणात्मतामिति मुक्तमनुष्यस्य सुखान्मुक्तमनुष्यगन्धर्वस्य शतगुणसुखात्मतां वदतीत्यर्थः श्रुतिरिति शेषः स एक इति वाक्येन श्रोत्रियस्येति वाक्येन 11,67 अनेनैव न्यायेन ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दा इत्यादिकं व्याख्येयमित्याशयवानाह- संसारगादिति संसारगाच्च संसारगतस्यैव शताधिकम् मुक्तान्मुक्तस्य
nyāyasudhā: saṃsāragataṃ sukhamuktveti saṃsārimanuṣyasukhācchataguṇaṃ saṃsāriṇo manuṣyagandharvasya sukhamuktvetyarthaḥ muktācchataguṇātmatāmiti muktamanuṣyasya sukhānmuktamanuṣyagandharvasya śataguṇasukhātmatāṃ vadatītyarthaḥ śrutiriti śeṣaḥ sa eka iti vākyena śrotriyasyeti vākyena 11,67 anenaiva nyāyena te ye śataṃ manuṣyagandharvāṇāmānandā ityādikaṃ vyākhyeyamityāśayavānāha- saṃsāragāditi saṃsāragācca saṃsāragatasyaiva śatādhikam muktānmuktasya
3.4.34cd
-च् न्यायसुधा: संसारिमनुष्यगन्धर्वादिसुखादित्यर्थः संसारगतस्य देवगन्धर्वादेः शताधिकं शतगुणाधिकं सुखमुक्त्वेति वर्तते मुक्तान्मुक्तस्येति मुक्तमनुष्यगन्धर्वादिसुखाच्छतगुणं मुक्तदेवगन्धर्वादेः सुखं वदतीत्यर्थः अनेन ते ये शतमित्युभयमेकोक्त्या परामृश्य स एक इति श्रोत्रियस्येति च यथायोग्यं पृथक् शतगुणानन्दत्वमुच्यत इत्युक्तं भवति अनयैव रीत्या स एकः पितॄणामित्यादि वाजसनेयश्रुतिवाक्यमपि व्याख्येयम् उपक्रमे मुक्तश्रवणादाजान(ज)देवादौ यश्च श्रोत्रिय इत्यादिना तच्छ्रवणान्मध्ये ऽपि यश्च श्रोत्रिय इत्यनुवर्तनीयम् श्रुतिद्वयविसंवादस्तु भगवत्पादैरन्यत्र परिहृत इति 11,70 श्रुतिद्वयव्याख्यानमुपसंहरति- युक्तं स्यादिति ... युक्तं स्याच्छ्रुत्युक्तमभिवीक्षितः
-c nyāyasudhā: saṃsārimanuṣyagandharvādisukhādityarthaḥ saṃsāragatasya devagandharvādeḥ śatādhikaṃ śataguṇādhikaṃ sukhamuktveti vartate muktānmuktasyeti muktamanuṣyagandharvādisukhācchataguṇaṃ muktadevagandharvādeḥ sukhaṃ vadatītyarthaḥ anena te ye śatamityubhayamekoktyā parāmṛśya sa eka iti śrotriyasyeti ca yathāyogyaṃ pṛthak śataguṇānandatvamucyata ityuktaṃ bhavati anayaiva rītyā sa ekaḥ pitṝṇāmityādi vājasaneyaśrutivākyamapi vyākhyeyam upakrame muktaśravaṇādājāna(ja)devādau yaśca śrotriya ityādinā tacchravaṇānmadhye 'pi yaśca śrotriya ityanuvartanīyam śrutidvayavisaṃvādastu bhagavatpādairanyatra parihṛta iti 11,70 śrutidvayavyākhyānamupasaṃharati- yuktaṃ syāditi ... yuktaṃ syācchrutyuktamabhivīkṣitaḥ
3.4.35ab
न्यायसुधा: श्रुत्युक्तमभिवीक्षतो ऽभिवीक्षमाणस्य सम्यग्विचारयतो मतेनैतदेव व्याख्यानं युक्तं स्यात् अथवाभिवीक्षो ऽभिवीक्षणं सम्यग्विचारस्तस्मादिदमेव श्रुत्युक्तं युक्तं स्यादिति 11,71 एवं श्रुत्या मुक्तौ तारतम्यमुपपाद्य युक्त्याप्युपपादयति- युक्तं चेति युक्तं च साधनाधिक्यात् साध्याधिक्यं सुरादिषु
nyāyasudhā: śrutyuktamabhivīkṣato 'bhivīkṣamāṇasya samyagvicārayato matenaitadeva vyākhyānaṃ yuktaṃ syāt athavābhivīkṣo 'bhivīkṣaṇaṃ samyagvicārastasmādidameva śrutyuktaṃ yuktaṃ syāditi 11,71 evaṃ śrutyā muktau tāratamyamupapādya yuktyāpyupapādayati- yuktaṃ ceti yuktaṃ ca sādhanādhikyāt sādhyādhikyaṃ surādiṣu
3.4.35cd
न्यायसुधा: सुरादिषु मानुषादिभ्यः साध्याधिक्यं मुक्तिगतफलाधिक्यं साधनाधिक्याद्धेतोर्युक्तमनुमितं चेत्यर्थः देवादयो मानुषादिभ्यो ऽधिकमौक्तफलभाजस्तदपेक्षयाधिकतत्साधनवत्त्वादित्युक्तं भवति विपक्षे बाधकाभावंदप्रयोजको ऽयं हेतुरित्यत आह- नाधिक्यमिति नाधिक्यं यदि साध्ये स्यात् प्रयत्नः साधने कुतः
nyāyasudhā: surādiṣu mānuṣādibhyaḥ sādhyādhikyaṃ muktigataphalādhikyaṃ sādhanādhikyāddhetoryuktamanumitaṃ cetyarthaḥ devādayo mānuṣādibhyo 'dhikamauktaphalabhājastadapekṣayādhikatatsādhanavattvādityuktaṃ bhavati vipakṣe bādhakābhāvaṃdaprayojako 'yaṃ heturityata āha- nādhikyamiti nādhikyaṃ yadi sādhye syāt prayatnaḥ sādhane kutaḥ
3.4.36ab
न्यायसुधा: सुरादिष्विति वर्तते मानुषादिभ्य इति च साधने साधनाधिक्ये यदि देवादयो मानुषादिभ्यो ऽधिकमौक्तफलभाजो न स्युस्तदा तदधिकतत्साधनार्थप्रयत्नवन्तो न स्युः अनधिकफलाय चाधिकं प्रयत्नमातिष्ठमाना न प्रेक्षावन्तो भवेयुरिति विपक्षे बाधकान्नाप्रयोजको हेतुः 11,73 प्रमाणाभावात्स्वरूपासिद्धो ऽस्त्वित्यत आह- यत्नश्चेति यत्नश्च दृश्यते तेषां महानेव महात्मनाम्
nyāyasudhā: surādiṣviti vartate mānuṣādibhya iti ca sādhane sādhanādhikye yadi devādayo mānuṣādibhyo 'dhikamauktaphalabhājo na syustadā tadadhikatatsādhanārthaprayatnavanto na syuḥ anadhikaphalāya cādhikaṃ prayatnamātiṣṭhamānā na prekṣāvanto bhaveyuriti vipakṣe bādhakānnāprayojako hetuḥ 11,73 pramāṇābhāvātsvarūpāsiddho 'stvityata āha- yatnaśceti yatnaśca dṛśyate teṣāṃ mahāneva mahātmanām
3.4.36c
न्यायसुधा: महात्मनां महाफलभाक्त्वेनानुमेयानां तेषां देवादीनां मानुषादिभ्यो महान्यत्नो ऽधिकं मोक्षसाधनानुष्ठानं च दृश्यत एव प्रमाणैः तान्यपि वक्ष्याम इति भावः व्याप्तिमुपपादयति- यत्रेति 11,74 यत्र साधनबाहुल्यं साध्यबाहुल्यमत्र च दृष्टं नियमतो
nyāyasudhā: mahātmanāṃ mahāphalabhāktvenānumeyānāṃ teṣāṃ devādīnāṃ mānuṣādibhyo mahānyatno 'dhikaṃ mokṣasādhanānuṣṭhānaṃ ca dṛśyata eva pramāṇaiḥ tānyapi vakṣyāma iti bhāvaḥ vyāptimupapādayati- yatreti 11,74 yatra sādhanabāhulyaṃ sādhyabāhulyamatra ca dṛṣṭaṃ niyamato
3.4.36ef
-ए न्यायसुधा: यत्र पुरुषे यदपेक्षया साधनाधिक्यमस्त्यत्र तदपेक्षया साध्याधिक्यं च नियमेन दृष्टम् कर्षकवाणिग्राजपुरुषादिषु लोके, वेदे चाग्न्याहितादिषु, यो यदधिकसाधनवानसौ तदधिकसाध्यवानिति नियमेन तत्तत्प्रमाणैरुपलब्धमेवेत्यर्थः यस्त्वग्न्याधानादिफलानां तारतम्यमजानानः कृष्टादिस्थले च धान्यादौ तारतम्यं कारणान्तरायत्तं न कृष्टादिसाधनतारतम्याधीनमिति मन्यमानो दृष्टान्तेष्वपि विप्रतिपद्यते तं प्रत्याह- नो चेदिति ... नो चेन्न यत्नं कुर्यरञ्जसा
-e nyāyasudhā: yatra puruṣe yadapekṣayā sādhanādhikyamastyatra tadapekṣayā sādhyādhikyaṃ ca niyamena dṛṣṭam karṣakavāṇigrājapuruṣādiṣu loke, vede cāgnyāhitādiṣu, yo yadadhikasādhanavānasau tadadhikasādhyavāniti niyamena tattatpramāṇairupalabdhamevetyarthaḥ yastvagnyādhānādiphalānāṃ tāratamyamajānānaḥ kṛṣṭādisthale ca dhānyādau tāratamyaṃ kāraṇāntarāyattaṃ na kṛṣṭādisādhanatāratamyādhīnamiti manyamāno dṛṣṭānteṣvapi vipratipadyate taṃ pratyāha- no cediti ... no cenna yatnaṃ kuryarañjasā
3.4.37ab
न्यायसुधा: यदि लोके वेदे च साधनाधिक्यात्साध्याधिक्यं नो भवेत् तदा के ऽप्यञ्जसा यत्नं साधनातिशयानुष्ठानं न कुर्युः किन्तु सममेव कुर्युः इतरथा प्रेक्षावन्तो न भवेयुः न ह्यग्न्याधानेन यावान्स्वर्गो ऽश्वमेधेनापि तावत एव लाभे ऽश्वमेधे कश्चित्प्रवर्तेत प्रवर्तमानो वाबुद्धिमान्भवेत् द्रो(णावा)णवापमात्रकर्षणेन यावान्धान्यलाभस्तावत एव स्वार्(यावा)रीवापकर्षणेन भावे न कश्चित्तत्र प्रवर्तेत तथात्वे च मन्दः स्यात् दृष्टं वृष्टयादिकमदृष्टं धर्मादिकं च साधनान्तर्भूतमेवेति न व्यभिचारः शङ्कनीयः एवं मानुषादयो देवादिभ्यो ऽल्पमुक्तिफलभाजस्तदपेक्षयाल्पसाधनवत्त्वाद्यो यदपेक्षयाल्पसाधनवान्स ततो ऽल्पफलवान्दृष्टः यथा सम्मतः देवादयो मानुषान्ता मुक्तौ फलतारतम्यवन्तः साधनतारतम्योपेतत्वाद्ये यत्साधनतारतम्यवन्तस्ते तत्साध्यतारतम्यवन्तो यथा सम्मताः ब्रह्मादीनां मानुषान्तानां मोक्षफलानि तारतम्यवन्ति तारतम्यवत्साधनसाध्यत्वात्सम्मतवदित्यनुमानान्यप्यत्र द्रष्टव्यानि अनुकूलतर्कादिकं च पूर्ववदूहनीयमिति जोस्हि-28 11,76 स्यादेतत् मुक्ता अप्युपासनं कर्म चानुतिष्ठन्तीति गुणोपसंहारपादे समर्थितम् न चैकप्रकारमेव तेषामनुष्ठानमिति नियामकमस्ति तथाच तेषामुपासनादितारतम्ये सत्यपि तत्प्रयुक्तफलतारतम्याभावादयुक्तान्येव सतर्काण्यनुमानानि मुक्तैरनुष्ठितं साधनमेव न भवति साध्याभावादिति चेत् अमुक्तै(मुमुक्षुभि)रनुष्ठितस्याप्यधिकस्य तथात्वोपपत्तेः अनुष्ठानं च मुक्तवल्लीलात्मकं भविष्यतीत्यत आह- कृच्छ्रेणेति 11,77 कृच्छ्रेण साधनादेव न मुक्तवदुदीर्यते
nyāyasudhā: yadi loke vede ca sādhanādhikyātsādhyādhikyaṃ no bhavet tadā ke 'pyañjasā yatnaṃ sādhanātiśayānuṣṭhānaṃ na kuryuḥ kintu samameva kuryuḥ itarathā prekṣāvanto na bhaveyuḥ na hyagnyādhānena yāvānsvargo 'śvamedhenāpi tāvata eva lābhe 'śvamedhe kaścitpravarteta pravartamāno vābuddhimānbhavet dro(ṇāvā)ṇavāpamātrakarṣaṇena yāvāndhānyalābhastāvata eva svār(yāvā)rīvāpakarṣaṇena bhāve na kaścittatra pravarteta tathātve ca mandaḥ syāt dṛṣṭaṃ vṛṣṭayādikamadṛṣṭaṃ dharmādikaṃ ca sādhanāntarbhūtameveti na vyabhicāraḥ śaṅkanīyaḥ evaṃ mānuṣādayo devādibhyo 'lpamuktiphalabhājastadapekṣayālpasādhanavattvādyo yadapekṣayālpasādhanavānsa tato 'lpaphalavāndṛṣṭaḥ yathā sammataḥ devādayo mānuṣāntā muktau phalatāratamyavantaḥ sādhanatāratamyopetatvādye yatsādhanatāratamyavantaste tatsādhyatāratamyavanto yathā sammatāḥ brahmādīnāṃ mānuṣāntānāṃ mokṣaphalāni tāratamyavanti tāratamyavatsādhanasādhyatvātsammatavadityanumānānyapyatra draṣṭavyāni anukūlatarkādikaṃ ca pūrvavadūhanīyamiti joshi-28 11,76 syādetat muktā apyupāsanaṃ karma cānutiṣṭhantīti guṇopasaṃhārapāde samarthitam na caikaprakārameva teṣāmanuṣṭhānamiti niyāmakamasti tathāca teṣāmupāsanāditāratamye satyapi tatprayuktaphalatāratamyābhāvādayuktānyeva satarkāṇyanumānāni muktairanuṣṭhitaṃ sādhanameva na bhavati sādhyābhāvāditi cet amuktai(mumukṣubhi)ranuṣṭhitasyāpyadhikasya tathātvopapatteḥ anuṣṭhānaṃ ca muktavallīlātmakaṃ bhaviṣyatītyata āha- kṛcchreṇeti 11,77 kṛcchreṇa sādhanādeva na muktavadudīryate
3.4.37c
न्यायसुधा: मुमुक्षुभिः कृच्छ्रेणैव साधनानां साधनादनुष्ठानात्कारणान्मुक्तवन्मुक्तानामिवलीलयानुष्ठानं न भवति अनेन विशेषणप्रक्षेपादनैकान्त्यादि परिहृतम् मुक्तानां कृच्छ्राभावाल्लीलावैलक्षण्यदर्शनादन्यथासिद्धिरप्यपास्ता नहि कृच्छ्रवती लीला भवतीत्युक्तं भवति कृच्छ्रेण मुमुक्षूणां साधनानुष्ठाने किं प्रमाणमित्यत आह- उदीर्यत इति एतदागमेनोदीर्यत इत्यर्थः तदागमं पठति- दशकल्पमिति 11,78 दशकल्पं तपश्चीर्णं रुद्रेण लवणार्णवे त्यक्तवा सुखानि सर्वाणि क्लिष्टेन लवणाम्भसा
nyāyasudhā: mumukṣubhiḥ kṛcchreṇaiva sādhanānāṃ sādhanādanuṣṭhānātkāraṇānmuktavanmuktānāmivalīlayānuṣṭhānaṃ na bhavati anena viśeṣaṇaprakṣepādanaikāntyādi parihṛtam muktānāṃ kṛcchrābhāvāllīlāvailakṣaṇyadarśanādanyathāsiddhirapyapāstā nahi kṛcchravatī līlā bhavatītyuktaṃ bhavati kṛcchreṇa mumukṣūṇāṃ sādhanānuṣṭhāne kiṃ pramāṇamityata āha- udīryata iti etadāgamenodīryata ityarthaḥ tadāgamaṃ paṭhati- daśakalpamiti 11,78 daśakalpaṃ tapaścīrṇaṃ rudreṇa lavaṇārṇave tyaktavā sukhāni sarvāṇi kliṣṭena lavaṇāmbhasā
3.4.38
-f शक्रेण वर्षकोटिश्च धूमः पीतो ऽतिदुःखतः वर्षायुतं च सूर्येण तपो ऽवाक्छिरसा कृतम्
-f śakreṇa varṣakoṭiśca dhūmaḥ pīto 'tiduḥkhataḥ varṣāyutaṃ ca sūryeṇa tapo 'vākchirasā kṛtam
3.4.39
सुदुःखेन सुखं त्यक्तवा धर्मेणाकाशशायिना पीता मयीचयो वर्षसाहस्रमतिसादरम्
suduḥkhena sukhaṃ tyaktavā dharmeṇākāśaśāyinā pītā mayīcayo varṣasāhasramatisādaram
3.4.40a
अतिकृच्छ्रेण कुर्वन्ति यत्नं ब्रह्मविदो ऽपि हि इत्य्
atikṛcchreṇa kurvanti yatnaṃ brahmavido 'pi hi ity
3.4.40cd
-च् न्यायसुधा: कल्पो ब्रह्मणो दिवसः पात्रादित्वान्नपुंसकम् कालाध्वनोरत्यन्तसंयोग इति द्वितीया यद्वा दशकल्पमिति बहुव्रीहिः तपसो विशेषणम् सहस्रं परिमाणमस्येति साहस्रः सङ्घः तदस्य परिमाणमित्यर्थे शतमानविंशतिकसहस्रवसनादणित्यणो विधानात् अन्ये ऽप्यतिकृच्छ्रेण यत्नं कुवर्न्ति किमैहिकफलार्थं नेत्युच्यते ब्रह्मविदो ऽपीति विषयवैराग्यमनेनोपलक्ष्यते ब्रह्मज्ञानोत्त(र)रं साधनानुष्ठानेन मोक्षतारतम्यस्योपरि साधयिष्यमाणत्वादत्र सामान्यमात्रं विवक्षितम् इतिशब्दो वाक्यसमाप्तौ 11,86 अनुमानमुपसंहरति- एतदिति ... एतदखिलं मोक्षविशेषाभावतः कथम्
-c nyāyasudhā: kalpo brahmaṇo divasaḥ pātrāditvānnapuṃsakam kālādhvanoratyantasaṃyoga iti dvitīyā yadvā daśakalpamiti bahuvrīhiḥ tapaso viśeṣaṇam sahasraṃ parimāṇamasyeti sāhasraḥ saṅghaḥ tadasya parimāṇamityarthe śatamānaviṃśatikasahasravasanādaṇityaṇo vidhānāt anye 'pyatikṛcchreṇa yatnaṃ kuvarnti kimaihikaphalārthaṃ netyucyate brahmavido 'pīti viṣayavairāgyamanenopalakṣyate brahmajñānotta(ra)raṃ sādhanānuṣṭhānena mokṣatāratamyasyopari sādhayiṣyamāṇatvādatra sāmānyamātraṃ vivakṣitam itiśabdo vākyasamāptau 11,86 anumānamupasaṃharati- etaditi ... etadakhilaṃ mokṣaviśeṣābhāvataḥ katham
3.4.41
न्यायसुधा: एतदखिलं कृच्छ्रेण साधनानुष्ठानम् विशेषो वैचित्र्यम् सप्तम्यर्थे तसिः कथं युज्यते ततो ऽनेन मोक्षविशेषः सिद्ध इति शेषः स्यादेतत् मुक्तौ तारतम्यानुमानं कालात्ययापदिष्यम् परमं साम्यमुपैतीत्यादिश्रुतिविरुद्धत्वादिति मैवम् श्रुतेः श्रुतिस्मृतिबाधितत्वेन बाधकत्वासम्भवादित्याशयवान्मोक्षतारतम्यवादिनीः श्रुतिस्मृतीस्तावत्पठति- दैवीति दैवी सम्पद् विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता इति मोक्षविशेषश्च स्वयं भगवतोदितः
nyāyasudhā: etadakhilaṃ kṛcchreṇa sādhanānuṣṭhānam viśeṣo vaicitryam saptamyarthe tasiḥ kathaṃ yujyate tato 'nena mokṣaviśeṣaḥ siddha iti śeṣaḥ syādetat muktau tāratamyānumānaṃ kālātyayāpadiṣyam paramaṃ sāmyamupaitītyādiśrutiviruddhatvāditi maivam śruteḥ śrutismṛtibādhitatvena bādhakatvāsambhavādityāśayavānmokṣatāratamyavādinīḥ śrutismṛtīstāvatpaṭhati- daivīti daivī sampad vimokṣāya nibandhāyāsurī matā iti mokṣaviśeṣaśca svayaṃ bhagavatoditaḥ
3.4.42
11,87 न्यायसुधा: तमेव यूयं भजतात्मवृत्तिभिर्मनोवचःकायगुणैः स्वकर्मभिः अमायिनः कामदुघाङ्घ्रिपङ्कजं यथाधिकारावसितार्थसिद्धये
11,87 nyāyasudhā: tameva yūyaṃ bhajatātmavṛttibhirmanovacaḥkāyaguṇaiḥ svakarmabhiḥ amāyinaḥ kāmadughāṅghripaṅkajaṃ yathādhikārāvasitārthasiddhaye
3.4.43
अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः आदघ्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे
akṣaṇvantaḥ karṇavantaḥ sakhāyo manojaveṣvasamā babhūvuḥ ādaghnāsa upakakṣāsa u tve hradā iva snātvā u tve dadṛśre
3.4.44
इत्यादीनि च वाक्यानि तारतम्यं विमुक्तिगम् व्यक्तं वदन्ति
ityādīni ca vākyāni tāratamyaṃ vimuktigam vyaktaṃ vadanti
Adhyāya 3 (cont. 25)
3.4.44cd
न्यायसुधा: सम्पद्योग्यता विमोक्षो विशिष्यमोक्षः निबन्धो नीचस्थाने ऽन्धे तमसि बन्धः तादर्थ्ये चतुर्थी चशब्द एवार्थे भगवता स्वयमेवोक्त इति सम्पद्यते अन्यथा वीत्युपसर्गस्य वैयर्थ्यापत्तेः तमेवेति मुनीन्प्रति पृथोर्वाक्यम् तं विष्णुमेव आत्मवृत्तिभिरित्यस्यैव विवरणं मनोवचःकायकार्यैः स्वकर्मभिरिति अमायिनश्छद्मरहिता निष्कामाः यथाधिकारं योग्यतानुसारेणावसितस्य निश्चितार्थस्य मोक्षस्य सिद्धय इति मोक्षतारतम्योक्तिः अमायिन इत्युक्तत्वादर्थशब्देन मोक्षस्यैवोक्तेः अक्षण्वन्तो ऽक्षिमन्तः अनो नुडिति नुट् कर्णवन्तः प्राप्तसमस्तेन्द्रियफलाः परस्परं सखायो मुक्ता मनोजवेषु मनोजवः प्रज्ञातिशयो बहुवचनमाद्यर्थे ज्ञानादिगुणेषु असमास्तारतम्योपेता बभूवुः भगवत्सामीप्ये च तारतम्यमुच्यते तेषु केचिदादध्नास आस्यशब्दस्याऽभावः आस्यं परिमाणस्येत्यादध्नममृतं तदेतेषामस्ति स्थानमित्यर्शआदिभ्यो ऽच् आस्यपरिमाणे सुधानिधौ विहरन्त इति दूरत्वमुच्यते यद्वा तरतमशब्द इव दध्नशब्दो ऽप्रत्ययो ऽप्यस्ति ततश्च सम्यग्दध्ना मग्ना इत्यर्थः त्वे केचिदुपगताः कक्षं वनमुपकक्षाः उशब्द एवार्थः श्वेतद्वीपगतवनक्रीडारता एवेति मध्यत्वमुच्यते आञ्जसेरसुगित्यसुक् त्वे(एव)एके स्नात्वाः स्नातव्याः कृत्यर्थे"तवैकेन् केन्यत्वनऽ; इति त्वन् हृदा इव गम्भीराः परमेश्वरं ददृश्रे ददृशुः हरयोरे अनेनातिसामीप्यमुच्यते "श्रुत्वा विष्णुं कर्णफलमऽ; इत्यादिस्मृत्यास्य मन्त्रस्यैव व्याख्यातत्वान्नार्थान्तरं कल्पनीयम् इत्यादीनि चेति चशब्देन प्रागुदाहृतकाण्वतैत्तिरीयश्रुती समुच्चिनोति व्यक्तं निरवकाशम् ततः किमित्यत आह- तत्केनेति 11,88 ... तत् केन साम्यं मुक्तेषु गम्यते
nyāyasudhā: sampadyogyatā vimokṣo viśiṣyamokṣaḥ nibandho nīcasthāne 'ndhe tamasi bandhaḥ tādarthye caturthī caśabda evārthe bhagavatā svayamevokta iti sampadyate anyathā vītyupasargasya vaiyarthyāpatteḥ tameveti munīnprati pṛthorvākyam taṃ viṣṇumeva ātmavṛttibhirityasyaiva vivaraṇaṃ manovacaḥkāyakāryaiḥ svakarmabhiriti amāyinaśchadmarahitā niṣkāmāḥ yathādhikāraṃ yogyatānusāreṇāvasitasya niścitārthasya mokṣasya siddhaya iti mokṣatāratamyoktiḥ amāyina ityuktatvādarthaśabdena mokṣasyaivokteḥ akṣaṇvanto 'kṣimantaḥ ano nuḍiti nuṭ karṇavantaḥ prāptasamastendriyaphalāḥ parasparaṃ sakhāyo muktā manojaveṣu manojavaḥ prajñātiśayo bahuvacanamādyarthe jñānādiguṇeṣu asamāstāratamyopetā babhūvuḥ bhagavatsāmīpye ca tāratamyamucyate teṣu kecidādadhnāsa āsyaśabdasyā'bhāvaḥ āsyaṃ parimāṇasyetyādadhnamamṛtaṃ tadeteṣāmasti sthānamityarśaādibhyo 'c āsyaparimāṇe sudhānidhau viharanta iti dūratvamucyate yadvā taratamaśabda iva dadhnaśabdo 'pratyayo 'pyasti tataśca samyagdadhnā magnā ityarthaḥ tve kecidupagatāḥ kakṣaṃ vanamupakakṣāḥ uśabda evārthaḥ śvetadvīpagatavanakrīḍāratā eveti madhyatvamucyate āñjaserasugityasuk tve(eva)eke snātvāḥ snātavyāḥ kṛtyarthe"tavaiken kenyatvana'; iti tvan hṛdā iva gambhīrāḥ parameśvaraṃ dadṛśre dadṛśuḥ harayore anenātisāmīpyamucyate "śrutvā viṣṇuṃ karṇaphalam'; ityādismṛtyāsya mantrasyaiva vyākhyātatvānnārthāntaraṃ kalpanīyam ityādīni ceti caśabdena prāgudāhṛtakāṇvataittirīyaśrutī samuccinoti vyaktaṃ niravakāśam tataḥ kimityata āha- tatkeneti 11,88 ... tat kena sāmyaṃ mukteṣu gamyate
3.4.45ab
न्यायसुधा: तत्तस्मान्निरवकाशश्रुतिस्मृतिबाधितत्वात्केन न केनापि यदुदाहृतं वाक्यं तन्न तत्परमिति भावः 11,97 तर्हि कस्तस्यार्थ इत्यत आह- दुःखादीति दुःखाद्यभावसाम्यं च साम्यवाक्यार्थ ईयते
nyāyasudhā: tattasmānniravakāśaśrutismṛtibādhitatvātkena na kenāpi yadudāhṛtaṃ vākyaṃ tanna tatparamiti bhāvaḥ 11,97 tarhi kastasyārtha ityata āha- duḥkhādīti duḥkhādyabhāvasāmyaṃ ca sāmyavākyārtha īyate
3.4.45c
न्यायसुधा: चशब्दो ऽवधारणे परमानन्दसाम्यसमुच्चये वा यथोक्तम् "दुःखाभावः परानन्दो लिङ्गभेदः समा मताऽ; इति किञ्चनेदमनुमानमुत्प्रेक्षितम् किन्त्वागमसिद्धम् तत्र कथं कालातीताशङ्केत्याशयेनाह- भक्त्यादीति भक्तयादिगुणसद्भावे ह्यतुल्यत्वं च भारते उक्तं
nyāyasudhā: caśabdo 'vadhāraṇe paramānandasāmyasamuccaye vā yathoktam "duḥkhābhāvaḥ parānando liṅgabhedaḥ samā matā'; iti kiñcanedamanumānamutprekṣitam kintvāgamasiddham tatra kathaṃ kālātītāśaṅketyāśayenāha- bhaktyādīti bhaktayādiguṇasadbhāve hyatulyatvaṃ ca bhārate uktaṃ
3.4.45ef
-ए 11,97f. न्यायसुधा: तारतम्येन भक्त्यादिगुणसद्भावे सति भक्त्यादिसाधनगुणानां तारतम्येन हेतुनेति यावत् अतुल्यत्वं मोक्षफलस्य न केवलमस्माभिः किन्तु भारते चोक्तम् हीति तद्वाक्यस्य प्रसिद्धानां सूचयति यथा सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यतामिति सति साधौ गुणष भक्त्यादावतुल्ये सति फलस्याप्यतुल्यतां वदन्ति हीत्यर्थः साधनतारतम्यं प्रमाणैर्दृश्यत इत्युक्तम् कानि तानीत्यतः कृच्छ्रेणानुष्ठानं प्रदर्शयितुमुदाहृतं तावदेकं वाक्यम् अन्यान्यपि सन्तीत्याह- साधनेति ... साधनवैशेष्यमपि सर्वत्र कथ्यते
-e 11,97f. nyāyasudhā: tāratamyena bhaktyādiguṇasadbhāve sati bhaktyādisādhanaguṇānāṃ tāratamyena hetuneti yāvat atulyatvaṃ mokṣaphalasya na kevalamasmābhiḥ kintu bhārate coktam hīti tadvākyasya prasiddhānāṃ sūcayati yathā sati hi guṇe pravadantyatulyatāmiti sati sādhau guṇaṣa bhaktyādāvatulye sati phalasyāpyatulyatāṃ vadanti hītyarthaḥ sādhanatāratamyaṃ pramāṇairdṛśyata ityuktam kāni tānītyataḥ kṛcchreṇānuṣṭhānaṃ pradarśayitumudāhṛtaṃ tāvadekaṃ vākyam anyānyapi santītyāha- sādhaneti ... sādhanavaiśeṣyamapi sarvatra kathyate
3.4.46
न्यायसुधा: साधकानां साधनवैचित्र्यं सर्वत्रापि ग्रन्थेषु 11,99 तानि वाक्यानि पठति- दुर्ज्ञेयमिति दुर्ज्ञेयं घोररूपस्य त्रैलोक्यध्वंसिनः प्रभोः दैवतैर्मुनिभिः सिद्धैर्महायोगिभिरेव च
nyāyasudhā: sādhakānāṃ sādhanavaicitryaṃ sarvatrāpi grantheṣu 11,99 tāni vākyāni paṭhati- durjñeyamiti durjñeyaṃ ghorarūpasya trailokyadhvaṃsinaḥ prabhoḥ daivatairmunibhiḥ siddhairmahāyogibhireva ca
3.4.47
न्यायसुधा: प्रभोर्नृसिंहस्य ध्यानचक्रं देवतादिभिर्दुर्ज्ञेयम् कुतो घोरं भयङ्करं रूपमस्येति तथोक्तः त्रैलोक्यं ध्वंसितुं शीलमस्येति एवशब्देन न संज्ञामात्रेण महायोगिनः किन्त्वर्थत एवेत्याह- तदेवोक्तं नित्यमुक्तैरित्यादिना नित्ययुक्तैर्महाभागैर्विमुक्तक्लेशसाध्वसैः महोत्साहैर्महाधैर्यैः सत्त्वस्थैर्व्यवसायिभिः
nyāyasudhā: prabhornṛsiṃhasya dhyānacakraṃ devatādibhirdurjñeyam kuto ghoraṃ bhayaṅkaraṃ rūpamasyeti tathoktaḥ trailokyaṃ dhvaṃsituṃ śīlamasyeti evaśabdena na saṃjñāmātreṇa mahāyoginaḥ kintvarthata evetyāha- tadevoktaṃ nityamuktairityādinā nityayuktairmahābhāgairvimuktakleśasādhvasaiḥ mahotsāhairmahādhairyaiḥ sattvasthairvyavasāyibhiḥ
3.4.48
अतीतानागतज्ञानप्रभवाप्ययवेदिभिः शौचस्वाध्यायसन्तोषतपस्सत्यदयान्वितैः
atītānāgatajñānaprabhavāpyayavedibhiḥ śaucasvādhyāyasantoṣatapassatyadayānvitaiḥ
3.4.49
किमु मर्त्यैर्भयभ्रान्तिध्वंसमोहरुजान्वितैः अल्पायुर्वीर्यधीसत्त्वव्यवसायश्रुतिव्रतैः
kimu martyairbhayabhrāntidhvaṃsamoharujānvitaiḥ alpāyurvīryadhīsattvavyavasāyaśrutivrataiḥ
3.4.50
न्यायसुधा: सर्वदा ध्यानाद्युद्योगवद्भिः भागो भाग्यमिन्द्रियजयादि मोहो मिथ्याज्ञानम् क्लेशा अविद्यायाः साध्वसं विघ्नादिभयम् न केवलं सदोद्युक्ताः किन्तु स चोद्योगो महानित्युच्यते महोत्साहैरिति सत्त्वस्यैः सदा सत्त्वगुणप्रचुरैः व्यवसायो निश्चयः ज्ञानशब्देन ज्ञेयमुपलक्ष्यते अतीतानागतानि ज्ञानानि प्रभावाप्ययौ सृष्टिसंहारौ च वेत्तुं शीलमेषामिति तथोक्ताः प्रभावाप्ययज्ञानस्य महाफलत्वात्पृथगुक्तिः मर्त्यैर्दुर्ज्ञेयमिति किमु वक्तव्यम् ध्वंसो मनोविशरणम् मोहो ऽज्ञानम् श्रुतिः श्रवणम् अत्र वैहायससंहितावाक्ये देवादिभ्यो मनुष्याणामल्पं साधनमिति स्फुटं प्रतीयते मानुषत्वापगमानन्तरमाधिकं भविष्यतीति चेन्न मानुषत्वादेरनपगमस्यानन्तरमेव वक्ष्यमाणत्वात् 11,101 कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ब्रह्मैव किञ्चिज्जानाति न तदन्यो हि कश्चन
nyāyasudhā: sarvadā dhyānādyudyogavadbhiḥ bhāgo bhāgyamindriyajayādi moho mithyājñānam kleśā avidyāyāḥ sādhvasaṃ vighnādibhayam na kevalaṃ sadodyuktāḥ kintu sa codyogo mahānityucyate mahotsāhairiti sattvasyaiḥ sadā sattvaguṇapracuraiḥ vyavasāyo niścayaḥ jñānaśabdena jñeyamupalakṣyate atītānāgatāni jñānāni prabhāvāpyayau sṛṣṭisaṃhārau ca vettuṃ śīlameṣāmiti tathoktāḥ prabhāvāpyayajñānasya mahāphalatvātpṛthaguktiḥ martyairdurjñeyamiti kimu vaktavyam dhvaṃso manoviśaraṇam moho 'jñānam śrutiḥ śravaṇam atra vaihāyasasaṃhitāvākye devādibhyo manuṣyāṇāmalpaṃ sādhanamiti sphuṭaṃ pratīyate mānuṣatvāpagamānantaramādhikaṃ bhaviṣyatīti cenna mānuṣatvāderanapagamasyānantarameva vakṣyamāṇatvāt 11,101 kastaṃ madāmadaṃ devaṃ madanyo jñātumarhati brahmaiva kiñcijjānāti na tadanyo hi kaścana
3.4.51
न्यायसुधा: कस्तामिति श्रुतिर्यमवाक्यम् सुरासुराणां सुखदुःखहेतुत्वान्मदामदः अनेन यमस्यान्येभ्यो ज्ञानाधिक्यमुच्यते ब्रह्मैवेत्यनेन ब्रह्मणः अत एव मदन्य इति ब्रह्मादीन्विनेति व्याख्येयम् मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामते
nyāyasudhā: kastāmiti śrutiryamavākyam surāsurāṇāṃ sukhaduḥkhahetutvānmadāmadaḥ anena yamasyānyebhyo jñānādhikyamucyate brahmaivetyanena brahmaṇaḥ ata eva madanya iti brahmādīnvineti vyākhyeyam muktānāmapi siddhānāṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ sudurlabhaḥ praśāntātmā koṭiṣvapi mahāmate
3.4.52
न्यायसुधा: मुक्तानामिति भागवतवाक्ये मुक्तानां शरीराद्यभिमानरहितानां सिद्धानां ज्ञानिनां कोटिष्वपि नारायणपरायणः प्रशान्तात्मा सुदुर्लभः कश्चिदेव "नारायणायनाः शान्तात्मानस्तु सर्वे ऽपीतिऽ; स्फुटं साधनतारतम्यं प्रतीयते अत्र विशेषणद्वयेन वैराग्यभक्ती कथ्येते इयं विसृष्टिर्यत आ बभूव यदि वा दधे यदि वा न यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन् त्सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद
nyāyasudhā: muktānāmiti bhāgavatavākye muktānāṃ śarīrādyabhimānarahitānāṃ siddhānāṃ jñānināṃ koṭiṣvapi nārāyaṇaparāyaṇaḥ praśāntātmā sudurlabhaḥ kaścideva "nārāyaṇāyanāḥ śāntātmānastu sarve 'pīti'; sphuṭaṃ sādhanatāratamyaṃ pratīyate atra viśeṣaṇadvayena vairāgyabhaktī kathyete iyaṃ visṛṣṭiryata ā babhūva yadi vā dadhe yadi vā na yo asyādhyakṣaḥ parame vyoman tso aṅga veda yadi vā na veda
3.4.53
11,102 न्यायसुधा: इयं विसृष्टिरिति मन्त्रस्यायमर्थः इयं प्रत्यक्षादिसिद्धा विविधा सृष्टिर्यतो हिरण्यगर्भादा समन्ताद्बभूव यश्चास्य प्रपञ्चस्याध्यक्षो ऽधिपतिः सो ऽपि परमात्मानं परमे व्योमन् व्याम्नि हृदयाकाशे यदि वा दधे यदि वा न तथा वेद यदि वा न अङ्गेति कस्यचित्सम्बुद्धिः इतरापेक्षयाऽधिक्येन ध्यायति जानाति च कार्त्स्येन तु न ध्यायति न जानाति चेति व्योमन्निति सप्तम्या लुक् यो अस्य सो अङ्गेति प्रकृत्यान्तःपादमव्यपर इति प्रकृतिभावः यः स्वात्ममायाविभवं स्वयं गतो नाहं नभस्वांस्तमथापरे कुतः ब्रह्मापि यं वेत्ति नैवेह सम्यगन्ये कुतो देवमुनीन्द्रमर्त्याः
11,102 nyāyasudhā: iyaṃ visṛṣṭiriti mantrasyāyamarthaḥ iyaṃ pratyakṣādisiddhā vividhā sṛṣṭiryato hiraṇyagarbhādā samantādbabhūva yaścāsya prapañcasyādhyakṣo 'dhipatiḥ so 'pi paramātmānaṃ parame vyoman vyāmni hṛdayākāśe yadi vā dadhe yadi vā na tathā veda yadi vā na aṅgeti kasyacitsambuddhiḥ itarāpekṣayā'dhikyena dhyāyati jānāti ca kārtsyena tu na dhyāyati na jānāti ceti vyomanniti saptamyā luk yo asya so aṅgeti prakṛtyāntaḥpādamavyapara iti prakṛtibhāvaḥ yaḥ svātmamāyāvibhavaṃ svayaṃ gato nāhaṃ nabhasvāṃstamathāpare kutaḥ brahmāpi yaṃ vetti naiveha samyaganye kuto devamunīndramartyāḥ
3.4.54
न्यायसुधा: यः स्वात्ममायेत्यादिषु भागवतवचनेषु कैमुत्योक्त्या ज्ञानतारतम्यमवगम्यते यो भगवान्स्वात्ममायाया विभवं स्वरूपमहिम्नो विस्तरं स्वयमेव गतो ज्ञानवान् ब्रह्मवाक्यमिदम् यं हरिमिह जीवेषु नमस्ते ऽमिततत्त्वाय धर्मादीनां च सूतये निर्गुणाय च सत्काष्ठां नाहं वेदापरे कुतः
nyāyasudhā: yaḥ svātmamāyetyādiṣu bhāgavatavacaneṣu kaimutyoktyā jñānatāratamyamavagamyate yo bhagavānsvātmamāyāyā vibhavaṃ svarūpamahimno vistaraṃ svayameva gato jñānavān brahmavākyamidam yaṃ harimiha jīveṣu namaste 'mitatattvāya dharmādīnāṃ ca sūtaye nirguṇāya ca satkāṣṭhāṃ nāhaṃ vedāpare kutaḥ
3.4.55
न्यायसुधा: तत्त्वं स्वरूपम् सूतिः कारणम् यस्य सत्काष्ठां सम्यग्दिङ्मात्रम् ब्रह्मवाक्यमिदम् नाहं परायुर् ऋषयो न मरीचिमुख्या जानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसङ्गाः यन्मायया मुषितचेतस ईशदैत्यमर्त्यादयः किमुत शश्वदभद्रवृत्ताः
nyāyasudhā: tattvaṃ svarūpam sūtiḥ kāraṇam yasya satkāṣṭhāṃ samyagdiṅmātram brahmavākyamidam nāhaṃ parāyur ṛṣayo na marīcimukhyā jānanti yadviracitaṃ khalu sattvasaṅgāḥ yanmāyayā muṣitacetasa īśadaityamartyādayaḥ kimuta śaśvadabhadravṛttāḥ
3.4.56
न्यायसुधा: नाहं परायुरिति शिववचनम् यद्विरचितं यस्य चरित्रम् ईशेति भगवत्सम्बुद्धिः 11,102f. अहं महेन्द्रो निरृतिः प्रचेताः सोमो ऽग्निरीशः पवनो ऽर्को विरिञ्चः आदित्यविश्वे वसवो ऽथ साध्या मरुद्गणा रुद्रगणाः ससिद्धाः
nyāyasudhā: nāhaṃ parāyuriti śivavacanam yadviracitaṃ yasya caritram īśeti bhagavatsambuddhiḥ 11,102f. ahaṃ mahendro nirṛtiḥ pracetāḥ somo 'gnirīśaḥ pavano 'rko viriñcaḥ ādityaviśve vasavo 'tha sādhyā marudgaṇā rudragaṇāḥ sasiddhāḥ
3.4.57
अन्ये च ये विश्वसृजो ऽमरेशा भृग्वादयो ऽस्पृष्टरजस्तमस्काः यस्येहितं न विदुः स्पृष्टृमायाः सत्त्वप्रधाना अपि किं ततो ऽन्ये
anye ca ye viśvasṛjo 'mareśā bhṛgvādayo 'spṛṣṭarajastamaskāḥ yasyehitaṃ na viduḥ spṛṣṭṛmāyāḥ sattvapradhānā api kiṃ tato 'nye
3.4.58
सवर्स्यादौ स्मृतो ब्रह्मा तस्माद् देवादनन्तरः जानाति देवप्रवरं भूयश्चातो ऽधिकं नृप
savarsyādau smṛto brahmā tasmād devādanantaraḥ jānāti devapravaraṃ bhūyaścāto 'dhikaṃ nṛpa
3.4.59
11,103 न्यायसुधा: अहमिति यमवचनम् ईहितं चेष्यितम् सर्वस्य प्रपञ्चस्यादौ स्मृतः आद्यतया प्रमितः अतो ज्ञानिवर्गात् भूयो ऽधिकमतिशयेनाधिकम् न त्वामतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन मद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच्च सर्वानतिशयिष्यसि
11,103 nyāyasudhā: ahamiti yamavacanam īhitaṃ ceṣyitam sarvasya prapañcasyādau smṛtaḥ ādyatayā pramitaḥ ato jñānivargāt bhūyo 'dhikamatiśayenādhikam na tvāmatiśayiṣyanti muktāvapi kathañcana madbhaktiyogājjñānācca sarvānatiśayiṣyasi
3.4.60
यथा भक्तिविशेषो ऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे तथा मुक्तिविशेषो ऽपि ज्ञानिनां लिङ्गभेदने
yathā bhaktiviśeṣo 'tra dṛśyate puruṣottame tathā muktiviśeṣo 'pi jñānināṃ liṅgabhedane
3.4.61
सायुज्यं समनुप्राप्ता अपि देवादयो ऽखिलाः तारतम्याद्धि तिष्ठन्ति तारतम्यं हि साधने
sāyujyaṃ samanuprāptā api devādayo 'khilāḥ tāratamyāddhi tiṣṭhanti tāratamyaṃ hi sādhane
3.4.62
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद् यतति सिद्धये यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः
manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścid yatati siddhaye yatatāmapi siddhānāṃ kaścinmāṃ vetti tattvataḥ
3.4.63
न्यायसुधा: न त्वामिति ब्रह्माणं प्रति भगवद्वाक्यम् अत्र संसारे लिङ्गभेदने लिङ्गशरीरभङ्गे जाते सति सिद्धये ज्ञानस्य यततामपि मध्ये केचित्सिद्धा भवन्ति सिद्धानां मध्य इति योज्यम् तत्त्वतः प्राचुर्येण एकं च तत्त्वतो ज्ञातुमिति यथा 11,103f. य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः
nyāyasudhā: na tvāmiti brahmāṇaṃ prati bhagavadvākyam atra saṃsāre liṅgabhedane liṅgaśarīrabhaṅge jāte sati siddhaye jñānasya yatatāmapi madhye kecitsiddhā bhavanti siddhānāṃ madhya iti yojyam tattvataḥ prācuryeṇa ekaṃ ca tattvato jñātumiti yathā 11,103f. ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ
3.4.64
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि
na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi
3.4.65
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः
adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayoḥ jñānayajñena tenāhamiṣṭaḥ syāmiti me matiḥ
3.4.66
श्रद्धावाननसूयुश्च शृणुयादपि यो नरः सो ऽपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम्
śraddhāvānanasūyuśca śṛṇuyādapi yo naraḥ so 'pi muktaḥ śubhān lokān prāpnuyāt puṇyakarmaṇām
3.4.67
11,104 न्यायसुधा: (य)इममिति व्याख्यातुरध्येतुः श्रोतुश्च तारतम्यमुच्यते व्याख्यानादिप्राचुर्यं च प्रत्येकं मोक्षसाधनमित्यन्यत्रोक्तम् ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना अन्ये साङ्खयेन योगेन कर्मयोगेन चापरे
11,104 nyāyasudhā: (ya)imamiti vyākhyāturadhyetuḥ śrotuśca tāratamyamucyate vyākhyānādiprācuryaṃ ca pratyekaṃ mokṣasādhanamityanyatroktam dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā anye sāṅkhayena yogena karmayogena cāpare
3.4.68
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ते ऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः
anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate te 'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ
3.4.69
न्यायसुधा: ध्यानेनेत्यस्य भगवत्पादकृतं गीतातात्पर्यगतं व्याख्यानं द्रष्टव्यम् सुसूक्ष्मैरप्यशेषैश्च विशेषैः सह पश्यति स्वात्मानं भगवान् विष्णुः सर्वरूपो ऽपि सर्वदा
nyāyasudhā: dhyānenetyasya bhagavatpādakṛtaṃ gītātātparyagataṃ vyākhyānaṃ draṣṭavyam susūkṣmairapyaśeṣaiśca viśeṣaiḥ saha paśyati svātmānaṃ bhagavān viṣṇuḥ sarvarūpo 'pi sarvadā
3.4.70
सवर्त्र चान्यदप्येवं तेनादृष्टं न हि क्वचित् सर्वत्र सर्वदैवेशं पश्यत्येव रमापि तु
savartra cānyadapyevaṃ tenādṛṣṭaṃ na hi kvacit sarvatra sarvadaiveśaṃ paśyatyeva ramāpi tu
3.4.71
नतु सर्वैर्विशेषैस्तं पश्यन्त्यप्यन्यतो ऽधिकम् स्वात्मानमन्यच्चाशेषं पश्यत्येव हि सर्वदा
natu sarvairviśeṣaistaṃ paśyantyapyanyato 'dhikam svātmānamanyaccāśeṣaṃ paśyatyeva hi sarvadā
3.4.72
ब्रह्मा तु सर्वगं पश्येद् गुणानप्यतो ऽधिकम् नतु सर्वेषु कालेषु तथा पश्यत्यमुक्तिगः
brahmā tu sarvagaṃ paśyed guṇānapyato 'dhikam natu sarveṣu kāleṣu tathā paśyatyamuktigaḥ
3.4.73
मुक्तस्तु सर्वदा पश्येत् सर्वगत्वेन चापि तु न रमावद् विशेषाणां दर्शनं शक्नुयात् क्वचित्
muktastu sarvadā paśyet sarvagatvena cāpi tu na ramāvad viśeṣāṇāṃ darśanaṃ śaknuyāt kvacit
3.4.74
स्वात्मानमन्यच्च सदा विशेषैरखिलैरपि पश्यन्त्यञ्जस्तथा वाणी विशोषांस्तावतो नतु त्रैगुण्यात् परतः पश्येद् व्याप्तं शतगुणं हरिम्
svātmānamanyacca sadā viśeṣairakhilairapi paśyantyañjastathā vāṇī viśoṣāṃstāvato natu traiguṇyāt parataḥ paśyed vyāptaṃ śataguṇaṃ harim
3.4.75
11,104f. न्यायसुधा: सुसूक्ष्मैरित्यादिना सर्वेषां ज्ञानतारतम्यमुच्यते स्वतो ऽन्यद्विश्वमप्येवं पश्यति अपि तु किन्तु तर्हि भगवत्समाना किमिति प्रश्नार्थः अन्यतो ज्ञानवर्गादधिकं पश्यन्त्यपि सर्वैर्विशेषैर्युक्तं तं नैव पश्यति विष्णोः स्वस्माच्चान्यदशेषम् अन्यतः सरस्वत्यादेरधिकं पश्येत् ब्रह्मणो ऽप्यवस्थाभेदेन विशेष उच्यते नतु सर्वेष्विति तथा सर्वगतत्वेन सरस्वत्यादिदृष्टाधिकगुणत्वेन सवर्गतत्वेन चेति चशब्देनोक्तगुणवत्त्वं समुच्चिनोति तर्हि मुक्तस्य ब्रह्मणो रमासाम्यं किमिति प्रश्नः- अपि त्विति दर्शनं कर्तुम् अन्यत् भगवतः यथ ब्रह्म रमादृष्टान्न पश्यति तथा यावन्तो ब्रह्मदृष्टास्तावतः 11,105 गिरिशो गरुडश्चैव तमोमात्रगतं हरिम् पश्येद् विशेषानपि हि वाणीदृष्टान् न पश्यति
11,104f. nyāyasudhā: susūkṣmairityādinā sarveṣāṃ jñānatāratamyamucyate svato 'nyadviśvamapyevaṃ paśyati api tu kintu tarhi bhagavatsamānā kimiti praśnārthaḥ anyato jñānavargādadhikaṃ paśyantyapi sarvairviśeṣairyuktaṃ taṃ naiva paśyati viṣṇoḥ svasmāccānyadaśeṣam anyataḥ sarasvatyāderadhikaṃ paśyet brahmaṇo 'pyavasthābhedena viśeṣa ucyate natu sarveṣviti tathā sarvagatatvena sarasvatyādidṛṣṭādhikaguṇatvena savargatatvena ceti caśabdenoktaguṇavattvaṃ samuccinoti tarhi muktasya brahmaṇo ramāsāmyaṃ kimiti praśnaḥ- api tviti darśanaṃ kartum anyat bhagavataḥ yatha brahma ramādṛṣṭānna paśyati tathā yāvanto brahmadṛṣṭāstāvataḥ 11,105 giriśo garuḍaścaiva tamomātragataṃ harim paśyed viśeṣānapi hi vāṇīdṛṣṭān na paśyati
3.4.76
उमा सुपर्णी च महत्तत्त्वं यावत् प्रपश्यति रुद्रदृष्टान् विशेषांश्च नैव पश्येत् कदाचन
umā suparṇī ca mahattattvaṃ yāvat prapaśyati rudradṛṣṭān viśeṣāṃśca naiva paśyet kadācana
3.4.77
स्वरूपमन्यरूपं च मुक्ता देवाः समस्तशः जानन्तीन्द्रश्च कामश्च ब्रह्म यावदहङ्कृतिः
svarūpamanyarūpaṃ ca muktā devāḥ samastaśaḥ jānantīndraśca kāmaśca brahma yāvadahaṅkṛtiḥ
3.4.78
पश्यन्तो मनुदक्षाद्या बुद्धितत्त्वस्थितं हरिम् पश्यन्ति सोमसूर्यौ तु मनस्थं परमेश्वरम्
paśyanto manudakṣādyā buddhitattvasthitaṃ harim paśyanti somasūryau tu manasthaṃ parameśvaram
3.4.79
अन्ये भूतस्थितं विष्णुं देवाः पश्यन्ति सर्वदा बहुसाहस्रवर्षेण महत्तत्त्वे क्वचित् क्वचित्
anye bhūtasthitaṃ viṣṇuṃ devāḥ paśyanti sarvadā bahusāhasravarṣeṇa mahattattve kvacit kvacit
3.4.80
अन्ये चैव यथायोग्यमण्डान्तर्वर्तिनं हरिम् श्वेतद्वीपपतिं चैव हृद्येवान्ये तु केचन कदाचिदेव तत्रापि केचित् पश्यन्ति केशवम्
anye caiva yathāyogyamaṇḍāntarvartinaṃ harim śvetadvīpapatiṃ caiva hṛdyevānye tu kecana kadācideva tatrāpi kecit paśyanti keśavam
3.4.81
न्यायसुधा: तमोगुणमात्रगतमेवेति सम्बन्धः पश्येदित्यादेः प्रत्येकं सम्बन्धः अन्यरूपं स्वाधमरूपम् बहुसाहस्रवर्षेणेति बहुसहस्रवर्षानुष्ठितसाधनेन क्वचित्क्वचिदिति महत्तत्त्वप्रविभागानभिप्रैति यथायोगमेव केचन (तु) श्वेतद्वीपपतिमेव तत्राप हृद्यपि 11,116 परिमाणदर्शनवद्विशेषदर्शने तारतम्यं न विस्पष्टमुक्तमत आह- उमेति उमा यावदनन्तांशान् पूर्वदृष्टेभ्य एव तु विशेषान् वासुदेवस्य पश्चादुक्ता विचक्षते
nyāyasudhā: tamoguṇamātragatameveti sambandhaḥ paśyedityādeḥ pratyekaṃ sambandhaḥ anyarūpaṃ svādhamarūpam bahusāhasravarṣeṇeti bahusahasravarṣānuṣṭhitasādhanena kvacitkvaciditi mahattattvapravibhāgānabhipraiti yathāyogameva kecana (tu) śvetadvīpapatimeva tatrāpa hṛdyapi 11,116 parimāṇadarśanavadviśeṣadarśane tāratamyaṃ na vispaṣṭamuktamata āha- umeti umā yāvadanantāṃśān pūrvadṛṣṭebhya eva tu viśeṣān vāsudevasya paścāduktā vicakṣate
3.4.82
शक्रकामादयश्चैव विशेषान् ब्रह्मणि स्थितान् उमादिभिः प्रबुद्धेभ्यः शतांशानेव चक्षते
śakrakāmādayaścaiva viśeṣān brahmaṇi sthitān umādibhiḥ prabuddhebhyaḥ śatāṃśāneva cakṣate
3.4.83
न्यायसुधा: उमापर्यन्तं तु पश्चात्पश्चादुक्ताः पूर्वपूर्वैर्दृष्टेभ्यो दृष्टानामनन्तांशानेव वासुदेवस्य विशेषशन्विचक्षते शक्रकामादयश्चेति चस्त्वर्थः एवशब्दस्योमादिभिरेवेत्यन्वयः प्रबुद्धेभ्य इति पूर्ववत् षष्ठयर्थे चक्षते पश्यन्ति 11,121 उदाहृतानां वचनानां प्रयोजनमाह- इत्यादीति इत्यादिवेदस्मृतिगवचनेभ्यो यथार्थतः तारतम्यं विमुक्तानां साधनानां च दृश्यते
nyāyasudhā: umāparyantaṃ tu paścātpaścāduktāḥ pūrvapūrvairdṛṣṭebhyo dṛṣṭānāmanantāṃśāneva vāsudevasya viśeṣaśanvicakṣate śakrakāmādayaśceti castvarthaḥ evaśabdasyomādibhirevetyanvayaḥ prabuddhebhya iti pūrvavat ṣaṣṭhayarthe cakṣate paśyanti 11,121 udāhṛtānāṃ vacanānāṃ prayojanamāha- ityādīti ityādivedasmṛtigavacanebhyo yathārthataḥ tāratamyaṃ vimuktānāṃ sādhanānāṃ ca dṛśyate
3.4.84a
न्यायसुधा: यथार्थत इति न परमतानुवादरूपेणेत्यर्थः मुक्तानां च साधनानां चेति योजना साधनतारतम्यप्रतिपादनायोदाहृतेष्वेवे केषुचिद्वाक्येषु मुक्तानां तारतम्यं प्रतीयते तदपि प्रकृतत्वाद् ग्राह्यमित्यर्थः 11,122 अस्तु मुमुक्षूणां साधनेषु तारतम्यं मा च भूम्नोक्षे तारतम्यमित्याशङ्कायां प्राग्बाधकमुक्तम् इदानीं शङ्कैवैषा नोपपद्यते दूरे दूषणाभिधानमित्याह- साध्येति साध्यसाधनवैरूप्यम्
nyāyasudhā: yathārthata iti na paramatānuvādarūpeṇetyarthaḥ muktānāṃ ca sādhanānāṃ ceti yojanā sādhanatāratamyapratipādanāyodāhṛteṣveve keṣucidvākyeṣu muktānāṃ tāratamyaṃ pratīyate tadapi prakṛtatvād grāhyamityarthaḥ 11,122 astu mumukṣūṇāṃ sādhaneṣu tāratamyaṃ mā ca bhūmnokṣe tāratamyamityāśaṅkāyāṃ prāgbādhakamuktam idānīṃ śaṅkaivaiṣā nopapadyate dūre dūṣaṇābhidhānamityāha- sādhyeti sādhyasādhanavairūpyam
3.4.84b
न्यायसुधा: साध्यमविचित्रं साधनं विचित्रमिति साध्यसाधनयोर्वैरूप्यं केन बीजेन कल्प्यते शङ्कयते न केनापि अयमभिसन्धिः पक्षे विपक्षत्वशङ्का खलु केनचिद्बीजेन स्यात् निर्बीजं शङ्कमानो न लौकिको नापि परीक्षक इत्युन्मत्त इवोपेक्षणीयः बीजं च व्यभिचारदर्शनं वोपाधिदशर्नं वा तयोरन्यतरशङ्का वा तत्राद्यं तावदिह नास्ति तदिदमाह- अदृष्टमिति ... अदृष्टं केन कल्प्यते
nyāyasudhā: sādhyamavicitraṃ sādhanaṃ vicitramiti sādhyasādhanayorvairūpyaṃ kena bījena kalpyate śaṅkayate na kenāpi ayamabhisandhiḥ pakṣe vipakṣatvaśaṅkā khalu kenacidbījena syāt nirbījaṃ śaṅkamāno na laukiko nāpi parīkṣaka ityunmatta ivopekṣaṇīyaḥ bījaṃ ca vyabhicāradarśanaṃ vopādhidaśarnaṃ vā tayoranyataraśaṅkā vā tatrādyaṃ tāvadiha nāsti tadidamāha- adṛṣṭamiti ... adṛṣṭaṃ kena kalpyate
3.4.84cd
न्यायसुधा: नापि द्वितीयम् पक्षे साध्यसद्भावस्य श्रुत्यादिसिद्धत्वेन यस्य कस्यचिदाशङ्कयमानस्यावश्यं साध्यव्यापकत्वाभावेनोपाधित्वासम्भवात् पक्षे ऽपि तद्वृत्तौ साधनव्यापकत्वात् अत एवोपाधिशङ्कापि निरस्ता ततो व्यभिचारशङ्कापि उदाहृतवाक्यैर्व्याप्तेरुक्तत्वात् अतो बीजाभावाच्छङ्कैवैषानुपपन्नेति 11,123 ईश्वरो मुमुक्षुभ्यो विचित्रं फलं ददाति विचित्रसाधनैराराधितत्वात् विचित्रसाधनान्यपेक्ष्य फलदातृत्वादित्यनुमानान्तरं हृदि निधायान्यथासिसिद्धिनिरासार्थं विपक्षे बाधकमाह- वैषम्यमिति वैषम्यं निर्घृणत्वं च तेन स्यातां परस्य च
nyāyasudhā: nāpi dvitīyam pakṣe sādhyasadbhāvasya śrutyādisiddhatvena yasya kasyacidāśaṅkayamānasyāvaśyaṃ sādhyavyāpakatvābhāvenopādhitvāsambhavāt pakṣe 'pi tadvṛttau sādhanavyāpakatvāt ata evopādhiśaṅkāpi nirastā tato vyabhicāraśaṅkāpi udāhṛtavākyairvyāpteruktatvāt ato bījābhāvācchaṅkaivaiṣānupapanneti 11,123 īśvaro mumukṣubhyo vicitraṃ phalaṃ dadāti vicitrasādhanairārādhitatvāt vicitrasādhanānyapekṣya phaladātṛtvādityanumānāntaraṃ hṛdi nidhāyānyathāsisiddhinirāsārthaṃ vipakṣe bādhakamāha- vaiṣamyamiti vaiṣamyaṃ nirghṛṇatvaṃ ca tena syātāṃ parasya ca
3.4.84ef
न्यायसुधा: तेन साध्यसाधनवैरूप्येण द्वितीयश्चशब्दः प्रमाणान्तरसूचनार्थः यदीश्वरो ऽनुष्ठिताल्पसाधनायानुष्ठितमहासाधनसमानफलं दद्यात् तदासौ विषमः प्रसज्येत यदि वानुष्ठितमहासाधनायानुष्ठिताल्पसाधनसमानफलं दद्यात् तदा निर्घृणः स्यादित्यर्थः ईश्वरस्य वैषम्याद्यापत्तिर्नानिष्या दुःखाद्यहेतुत्वादित्यत आह- सापेक्षत्वादिति 11,124 सापेक्षत्वादिति च तौ विद्याधीशेन वारितौ
nyāyasudhā: tena sādhyasādhanavairūpyeṇa dvitīyaścaśabdaḥ pramāṇāntarasūcanārthaḥ yadīśvaro 'nuṣṭhitālpasādhanāyānuṣṭhitamahāsādhanasamānaphalaṃ dadyāt tadāsau viṣamaḥ prasajyeta yadi vānuṣṭhitamahāsādhanāyānuṣṭhitālpasādhanasamānaphalaṃ dadyāt tadā nirghṛṇaḥ syādityarthaḥ īśvarasya vaiṣamyādyāpattirnāniṣyā duḥkhādyahetutvādityata āha- sāpekṣatvāditi 11,124 sāpekṣatvāditi ca tau vidyādhīśena vāritau
3.4.85
न्यायसुधा: अनेन"वैषम्यनैर्घण्ये वा सापेक्षत्वातऽ; इति सूत्रमुपादत्ते तौ चेति सम्बन्धः तौ वैषम्यनैर्घण्यलक्षणौ दोषौ यद्धि प्रमाणविरुद्धमप्रामाणिकं वा तदुच्यते ऽनिष्यमिति वैषम्यं(म्यादिकं)चे(मी)श्वरस्य सूत्रकारेण वारितत्वात्प्रमाणविरुद्धमिति कथं नानिष्यम् अङ्गीकृतसूत्रप्रामाण्यान्प्रत्ययं यत्न इति नासङ्गतिः ये तु सूत्रप्रामाण्यमनङ्गीकृत्येश्वरस्य वैषम्याद्यापत्तेरिष्टत्वं मन्यन्ते तान्प्रति वेदाप्रामाण्यहेतुत्वेन वैषम्यादेर्देषत्वं सूचयितुं पुल्लिङ्गनिर्देशः अन्यथा प्रकरणात्ते वारिते इत्यवक्ष्यत् नपुंसकप्रयोगे ऽपि दूषणे इति शक्यते ज्ञातुमिति चेन्न ते वैषम्यनैर्घृण्ये इति निराकाङ्क्षत्वात् 11,127 प्रसङ्गस्य विपर्यये पयर्वसानमुपपादयति- तारतम्यादिति तारतम्यात् साधनानां साध्यतादृक्तवमीशतः अवैषम्यादिहेतुः स्यात् सदैव परमेश्वरे
nyāyasudhā: anena"vaiṣamyanairghaṇye vā sāpekṣatvāt'; iti sūtramupādatte tau ceti sambandhaḥ tau vaiṣamyanairghaṇyalakṣaṇau doṣau yaddhi pramāṇaviruddhamaprāmāṇikaṃ vā taducyate 'niṣyamiti vaiṣamyaṃ(myādikaṃ)ce(mī)śvarasya sūtrakāreṇa vāritatvātpramāṇaviruddhamiti kathaṃ nāniṣyam aṅgīkṛtasūtraprāmāṇyānpratyayaṃ yatna iti nāsaṅgatiḥ ye tu sūtraprāmāṇyamanaṅgīkṛtyeśvarasya vaiṣamyādyāpatteriṣṭatvaṃ manyante tānprati vedāprāmāṇyahetutvena vaiṣamyāderdeṣatvaṃ sūcayituṃ pulliṅganirdeśaḥ anyathā prakaraṇātte vārite ityavakṣyat napuṃsakaprayoge 'pi dūṣaṇe iti śakyate jñātumiti cenna te vaiṣamyanairghṛṇye iti nirākāṅkṣatvāt 11,127 prasaṅgasya viparyaye payarvasānamupapādayati- tāratamyāditi tāratamyāt sādhanānāṃ sādhyatādṛktavamīśataḥ avaiṣamyādihetuḥ syāt sadaiva parameśvare
3.4.86a
न्यायसुधा: साधनानां तारतम्यात्सदैव नियमेनेशतो भवतः साध्यस्य तारतम्यं परमेश्वरे ऽवैषम्यादिहेतुः स्यात् आपादकविपर्ययस्य खल्वापाद्यविपयर्यं प्रति निर्वाहकत्वे भवेत्प्रसङ्गस्य विपर्ययपर्यवसानम् निरग्निकत्वविपर्ययो हि निर्धूमत्वविपर्ययं घटयति अस्ति चैतत्प्रकृत इति यद्वा कथं वैषम्यादि सूत्रकारेण वारितमित्यतः सापेक्षत्वस्य वैषम्याद्यभावेन सह हेतुहेतुमद्भावं व्युत्पादयति- तारतम्यादिति पूर्वैव योजना 11,128 व्यर्थमिदं सूत्रकारस्य साधनसंस्कारपूर्वकर्मापेक्षाङ्गीकारेण वैषम्यादिनिवारणम् फले तत्परिहारे ऽपि साधनादौ परिहर्तुमशक्यत्वात् तथाहि साधनादौ परमेश्वरस्य प्रयोजकत्वमस्ति न वा नेति पक्षे परमेश्वरत्वहानिः आद्ये निर्निमित्तं विचित्राणि साधनानि प्रयोजयतः कथं न वैषम्यादीत्यतो ऽनुपपन्नस्य सूत्रस्य कथं बाधकत्वमिति मैवम् अस्याक्षेपस्य सूत्रकृतैव निरस्तत्वादित्याह- स्वातन्त्र्य इति स्वातन्त्र्ये विद्यमाने ऽपि साधनादौ परेशितुः अपेक्ष्यानादिवैचितृयं न दोष इति तद्वचः
nyāyasudhā: sādhanānāṃ tāratamyātsadaiva niyameneśato bhavataḥ sādhyasya tāratamyaṃ parameśvare 'vaiṣamyādihetuḥ syāt āpādakaviparyayasya khalvāpādyavipayaryaṃ prati nirvāhakatve bhavetprasaṅgasya viparyayaparyavasānam niragnikatvaviparyayo hi nirdhūmatvaviparyayaṃ ghaṭayati asti caitatprakṛta iti yadvā kathaṃ vaiṣamyādi sūtrakāreṇa vāritamityataḥ sāpekṣatvasya vaiṣamyādyabhāvena saha hetuhetumadbhāvaṃ vyutpādayati- tāratamyāditi pūrvaiva yojanā 11,128 vyarthamidaṃ sūtrakārasya sādhanasaṃskārapūrvakarmāpekṣāṅgīkāreṇa vaiṣamyādinivāraṇam phale tatparihāre 'pi sādhanādau parihartumaśakyatvāt tathāhi sādhanādau parameśvarasya prayojakatvamasti na vā neti pakṣe parameśvaratvahāniḥ ādye nirnimittaṃ vicitrāṇi sādhanāni prayojayataḥ kathaṃ na vaiṣamyādītyato 'nupapannasya sūtrasya kathaṃ bādhakatvamiti maivam asyākṣepasya sūtrakṛtaiva nirastatvādityāha- svātantrya iti svātantrye vidyamāne 'pi sādhanādau pareśituḥ apekṣyānādivaicitṛyaṃ na doṣa iti tadvacaḥ
3.4.86ef
-द् न्यायसुधा: स्वातन्त्र्यं प्रयोजककर्तृत्वात् वैचित्र्यं साधनादेः अपेक्ष्य प्रेरणादिति शेषः दोषो वैषम्यादिः तद्वचः सूत्रकृतो वचो ऽस्ति 11,129 नन्वेवं सवर्त्र सापेक्षस्य हरेः स्वातन्त्र्यहानिर्देषः स्यादित्यत आह- स्वतन्त्र्य इति अयमपि दोषो नास्ति कथम् परेशितुः साधनादौ स्वातन्त्र्ये विद्यमाने ऽपि स्वेच्छयानादिवैचित्र्यमपेक्ष्य प्रेरकत्वमित्येतदर्थप्रतिपादकं तद्वचो ऽस्ति यत इति किं तद्वच इत्यतः क्रमेण सूत्रद्वयं पठति- नानादित्वादिति नानादित्वादिति ह्युक्तमुपपद्यत इत्यपि
-d nyāyasudhā: svātantryaṃ prayojakakartṛtvāt vaicitryaṃ sādhanādeḥ apekṣya preraṇāditi śeṣaḥ doṣo vaiṣamyādiḥ tadvacaḥ sūtrakṛto vaco 'sti 11,129 nanvevaṃ savartra sāpekṣasya hareḥ svātantryahānirdeṣaḥ syādityata āha- svatantrya iti ayamapi doṣo nāsti katham pareśituḥ sādhanādau svātantrye vidyamāne 'pi svecchayānādivaicitryamapekṣya prerakatvamityetadarthapratipādakaṃ tadvaco 'sti yata iti kiṃ tadvaca ityataḥ krameṇa sūtradvayaṃ paṭhati- nānāditvāditi nānāditvāditi hyuktamupapadyata ityapi
3.4.87a
न्यायसुधा: तत्राद्यदोषपरिहाराय"न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वातऽ; इत्रत सूत्रं(मनेनो)उपादत्ते द्वितीयपरिहाराय"उपपद्यते चऽ; इति एवमनुमानस्यान्यथासिद्धिं निरस्य बाधकप्रतिरोधौ निराकरोति- अपेक्ष्येति अपेक्ष्योपायवैषम्यमुपेयस्य तथा स्थितिः मया कया विरुद्धा स्याद्
nyāyasudhā: tatrādyadoṣaparihārāya"na karmāvibhāgāditi cennānāditvāt'; itrata sūtraṃ(maneno)upādatte dvitīyaparihārāya"upapadyate ca'; iti evamanumānasyānyathāsiddhiṃ nirasya bādhakapratirodhau nirākaroti- apekṣyeti apekṣyopāyavaiṣamyamupeyasya tathā sthitiḥ mayā kayā viruddhā syād
3.4.87d
-च् 11,129f. न्यायसुधा: तथास्थितिर्विषमतेश्वरेण क्रियत इति साध्यमानेति शेषः मया प्रमाणेन कया न कयापि परमं साम्यमित्यादेरन्यथाव्याख्यातत्वदिति भावः अनुमानादेर्व्याप्तिप्रतिपत्तये दृष्टान्तमाह- राजादाविति 11,130 ... राजादावपि दृश्यते
-c 11,129f. nyāyasudhā: tathāsthitirviṣamateśvareṇa kriyata iti sādhyamāneti śeṣaḥ mayā pramāṇena kayā na kayāpi paramaṃ sāmyamityāderanyathāvyākhyātatvaditi bhāvaḥ anumānādervyāptipratipattaye dṛṣṭāntamāha- rājādāviti 11,130 ... rājādāvapi dṛśyate
3.4.88a
न्यायसुधा: प्रेक्षावति राजादौ सेवानुरूपफलदानं वैपरीत्यकर्तर्यप्रेक्षावति वैषम्यादिकं च दृश्यत इत्यर्थः साध्यसाधनवैरूप्यकल्पने बाधकान्तरमाह- त्याग इति त्यागो दृष्टस्य चादृष्टकल्पनेति सुदुष्करौ मायिभ्यो ऽन्येन केनापि
nyāyasudhā: prekṣāvati rājādau sevānurūpaphaladānaṃ vaiparītyakartaryaprekṣāvati vaiṣamyādikaṃ ca dṛśyata ityarthaḥ sādhyasādhanavairūpyakalpane bādhakāntaramāha- tyāga iti tyāgo dṛṣṭasya cādṛṣṭakalpaneti suduṣkarau māyibhyo 'nyena kenāpi
3.4.88d
-च् न्यायसुधा: सर्वत्र साध्यसाधनैकरूप्यस्य दृष्टत्वात्तद्वैरूप्यस्य क्वाप्यदृष्टत्वात्प्रकृतवैरूप्यं शङ्कमानस्य दृष्टत्यागो ऽदृष्टकल्पना चेति दोषौ प्रसज्येते नच स्यातां ताविति शक्यते वक्तुम् प्रेक्षावता केनाप्यनङ्गीकृतत्वादित्याह- सुदुष्करमिति मायावादिनो दृष्टं प्रपञ्चस्य सत्यत्वादिकं त्यजन्ति अदृष्टमनिर्वाच्यादिकं कल्पयन्ति अतो मायिभ्यो ऽन्येनेत्युक्तम् अस्य चोत्तरत्रोपयोगः अन्यैरकृतमपि दृष्टत्यागादिकं कुर्वतां को दोष इत्यत आह- तत्किमिति ... तत् किमन्यैश्च वादिभिः
-c nyāyasudhā: sarvatra sādhyasādhanaikarūpyasya dṛṣṭatvāttadvairūpyasya kvāpyadṛṣṭatvātprakṛtavairūpyaṃ śaṅkamānasya dṛṣṭatyāgo 'dṛṣṭakalpanā ceti doṣau prasajyete naca syātāṃ tāviti śakyate vaktum prekṣāvatā kenāpyanaṅgīkṛtatvādityāha- suduṣkaramiti māyāvādino dṛṣṭaṃ prapañcasya satyatvādikaṃ tyajanti adṛṣṭamanirvācyādikaṃ kalpayanti ato māyibhyo 'nyenetyuktam asya cottaratropayogaḥ anyairakṛtamapi dṛṣṭatyāgādikaṃ kurvatāṃ ko doṣa ityata āha- tatkimiti ... tat kimanyaiśca vādibhiḥ
3.4.89a
मायिनो ऽत्रानुगम्यन्ते
māyino 'trānugamyante
3.4.89b
न्यायसुधा: तत् तर्हि किमिति गूढाभिप्रायः प्रश्नः अत्र दृष्टत्यागाद्यनुष्ठानविषये अनुगम्यन्ते अनुस्रियन्ते एतदुक्तं भवति दृष्टत्यागादिप्रसङ्गेन मायावादिनो दूषयतां पुनरत्र दृष्टत्यागादिकं स्वयं कुर्वतां व्याहतिः स्यादिति 11,132 साध्यसाधनयोर्वैरूप्यं शङ्कमानस्यानिष्यान्तरमाह- श्रुतेति उक्तविधया साध्यसाधनसारूप्यस्य श्रुतत्वादन्यथा चाश्रुतत्वादत्र वैरूप्याङ्गीकारे श्रुतहान्यश्रुतग्रहावपि स्याताम् मायिनां लिङ्गे इति तयोर्विशेषणं प्रयुञ्जानस्योक्त एवाभिसन्धिः मायावादिनो हि श्रुतं सार्वज्ञाद्युपेतं ब्रह्म परित्यज्याश्रुतं निर्गुणमुपयन्ति दृष्टत्यागादिचतुष्ययं कुर्वतां बाधकान्तरमाह- तदिति ... श्रुतहान्यश्रुतग्रहौ अप्यत्र मायिनां लिङ्गे तत् के दोषास्ततो ऽधिकाः
nyāyasudhā: tat tarhi kimiti gūḍhābhiprāyaḥ praśnaḥ atra dṛṣṭatyāgādyanuṣṭhānaviṣaye anugamyante anusriyante etaduktaṃ bhavati dṛṣṭatyāgādiprasaṅgena māyāvādino dūṣayatāṃ punaratra dṛṣṭatyāgādikaṃ svayaṃ kurvatāṃ vyāhatiḥ syāditi 11,132 sādhyasādhanayorvairūpyaṃ śaṅkamānasyāniṣyāntaramāha- śruteti uktavidhayā sādhyasādhanasārūpyasya śrutatvādanyathā cāśrutatvādatra vairūpyāṅgīkāre śrutahānyaśrutagrahāvapi syātām māyināṃ liṅge iti tayorviśeṣaṇaṃ prayuñjānasyokta evābhisandhiḥ māyāvādino hi śrutaṃ sārvajñādyupetaṃ brahma parityajyāśrutaṃ nirguṇamupayanti dṛṣṭatyāgādicatuṣyayaṃ kurvatāṃ bādhakāntaramāha- taditi ... śrutahānyaśrutagrahau apyatra māyināṃ liṅge tat ke doṣāstato 'dhikāḥ
3.4.90
-द् न्यायसुधा: तत् तत्र प्रकृतदोषेषु ततो दृष्टत्यागादेषः अधिका बहिर्भूताः दृष्टत्यागादिकं कुर्वाणेनान्यदपि प्रमितं त्याज्यं स्यात् अदृष्टकल्पनादिकं च कुर्वताप्रामाणिकमन्यदपि कल्पनीयं भवेदिति(त्यर्थः) भावः 11,133 स्यादेतत् यदि मुक्तास्तारतम्योपेताः स्युस्तदा परस्परं द्वेषवन्तः स्युरिति प्रतिकूलतर्कपराहतं मुक्ततारतम्यानुमानमित्यत आह- निश्शेषेति निश्शेषगतदोषाणां बहुभिर्जन्मभिः पुनः स्यादापरोक्ष्यं हि हरेर्द्वेषेर्ष्यादिस्ततः कुतः
-d nyāyasudhā: tat tatra prakṛtadoṣeṣu tato dṛṣṭatyāgādeṣaḥ adhikā bahirbhūtāḥ dṛṣṭatyāgādikaṃ kurvāṇenānyadapi pramitaṃ tyājyaṃ syāt adṛṣṭakalpanādikaṃ ca kurvatāprāmāṇikamanyadapi kalpanīyaṃ bhavediti(tyarthaḥ) bhāvaḥ 11,133 syādetat yadi muktāstāratamyopetāḥ syustadā parasparaṃ dveṣavantaḥ syuriti pratikūlatarkaparāhataṃ muktatāratamyānumānamityata āha- niśśeṣeti niśśeṣagatadoṣāṇāṃ bahubhirjanmabhiḥ punaḥ syādāparokṣyaṃ hi harerdveṣerṣyādistataḥ kutaḥ
3.4.91ab
11,133f. न्यायसुधा: निश्शेषेण गता अपगता दोषा येभ्यास्ते तथोक्ताः पुनः श्रवणादिमतामिति शेषः तेषां हरेरापरोक्ष्यमिति तान्प्रति हरेरापरोक्ष्य(रपरोक्षत्व)मित्यर्थः अनुबन्धादिभ्य इत्यत्र प्रतिपादितो ऽयमर्थ इति हिशब्दः यस्मादित्यर्थे वा द्वेषेर्ष्यादिदोषस्ततस्तस्मात्कुतो मुक्तानां नापादयितुं शक्यत इत्यर्थः 11,134 एतदुक्तं भवति ये तारतम्योपेतास्ते द्वेषादिमन्तो दृष्टा यथा लौकिकाः पुरुषा इति खल्वत्र व्याप्तिरभिधातव्या नचैवम् लौकिकानां द्वेषादिमत्त्वे दोषित्वस्यैव प्रयोजकत्वात् यत्र द्वेषादिमत्त्वं तत्र दोषित्वमित व्याप्तेर्दर्शनम् नच दोषित्वं मुक्तेषु सम्भवति औपाधिका हि तेषु दोषा वक्तव्याः स्वाभाविकानां शङ्कितुमशक्यत्वात् ते च भगवत्साक्षात्कारोदयात्प्रागेव प्राचुर्येण गताः साक्षात्कारेण च समूलघातं हताः मुक्तौ चोपाधेरेवापगतत्वान्नेषदपि स्थातुमर्हति अतो व्यापकाभावाद्वयाप्यस्याप्यभाव इति ननु परेणापि न मुक्तेषु द्वेषादिमत्त्वं साध्यते किन्त्वापाद्यत इति ततस्स्तेभ्यस्तद्वयावृत्तिसाधनमसङ्गतम् मैवम् तर्कमूलभूतव्याप्तावुपाधिः खल्वत्र कथितः तस्य च पक्षाद्वयावृत्तिः स्वव्यावृत्त्या विवक्षितधर्मव्यावर्तनशक्तिश्चावश्यकेति तद्व्युत्पादनस्य क्रियमाणत्वात् अत्र द्वेषेर्ष्यासन्तापपरेष्यप्रतिघातप्रयत्नेच्छा व्याप्याः अविद्याहङ्काराद्या व्यापका इति विवेकः 11,136 दोषाणामेव द्वेषादौ प्रयोजकत्वमित्येतमर्थं परेणापि स्वीकारयितुं प्रतिबन्दी गृह्णाति- भवेयुरिति भवेयुर्यदि चेर्ष्याद्याः समेष्वपि कुतो न ते
11,133f. nyāyasudhā: niśśeṣeṇa gatā apagatā doṣā yebhyāste tathoktāḥ punaḥ śravaṇādimatāmiti śeṣaḥ teṣāṃ harerāparokṣyamiti tānprati harerāparokṣya(raparokṣatva)mityarthaḥ anubandhādibhya ityatra pratipādito 'yamartha iti hiśabdaḥ yasmādityarthe vā dveṣerṣyādidoṣastatastasmātkuto muktānāṃ nāpādayituṃ śakyata ityarthaḥ 11,134 etaduktaṃ bhavati ye tāratamyopetāste dveṣādimanto dṛṣṭā yathā laukikāḥ puruṣā iti khalvatra vyāptirabhidhātavyā nacaivam laukikānāṃ dveṣādimattve doṣitvasyaiva prayojakatvāt yatra dveṣādimattvaṃ tatra doṣitvamita vyāpterdarśanam naca doṣitvaṃ mukteṣu sambhavati aupādhikā hi teṣu doṣā vaktavyāḥ svābhāvikānāṃ śaṅkitumaśakyatvāt te ca bhagavatsākṣātkārodayātprāgeva prācuryeṇa gatāḥ sākṣātkāreṇa ca samūlaghātaṃ hatāḥ muktau copādherevāpagatatvānneṣadapi sthātumarhati ato vyāpakābhāvādvayāpyasyāpyabhāva iti nanu pareṇāpi na mukteṣu dveṣādimattvaṃ sādhyate kintvāpādyata iti tatasstebhyastadvayāvṛttisādhanamasaṅgatam maivam tarkamūlabhūtavyāptāvupādhiḥ khalvatra kathitaḥ tasya ca pakṣādvayāvṛttiḥ svavyāvṛttyā vivakṣitadharmavyāvartanaśaktiścāvaśyaketi tadvyutpādanasya kriyamāṇatvāt atra dveṣerṣyāsantāpapareṣyapratighātaprayatnecchā vyāpyāḥ avidyāhaṅkārādyā vyāpakā iti vivekaḥ 11,136 doṣāṇāmeva dveṣādau prayojakatvamityetamarthaṃ pareṇāpi svīkārayituṃ pratibandī gṛhṇāti- bhaveyuriti bhaveyuryadi cerṣyādyāḥ sameṣvapi kuto na te
3.4.91c
न्यायसुधा: तारतम्ये ऽङ्गीकृते मुक्तानामीर्ष्यादयो यदि भवेयुर्यद्यापाद्यन्ते तदा मुक्तेषु समेष्वङ्गीकृतेष्वपि कुतो न भवेयुः यदि मुक्तास्तारतम्योपेतास्तदा द्वेषादिमन्तः स्युरिति वदता न द्वेषादिमन्तस्तस्मात्समा एवेति वाच्यम् नच साम्यमप्यङ्गीकर्तुं शक्यते यदि मुक्ताः समाः स्युस्तदा द्वेषादिमन्तः स्युरिति तत्राप्यनिष्यप्रसङ्गादित्यर्थः साम्ये कथं द्वेषादिप्रसङ्ग इत्यत परप्रसङ्गवत्साम्यस्यापि द्वेषादिसाहचर्यं दृष्टमित्याह- तप्यमाना इति तप्यमानाः समान् दृष्ट्वा द्वेषेर्ष्यादियुता अपि दृश्यन्ते बहवो लोके दोषा एवात्र कारणम्
nyāyasudhā: tāratamye 'ṅgīkṛte muktānāmīrṣyādayo yadi bhaveyuryadyāpādyante tadā mukteṣu sameṣvaṅgīkṛteṣvapi kuto na bhaveyuḥ yadi muktāstāratamyopetāstadā dveṣādimantaḥ syuriti vadatā na dveṣādimantastasmātsamā eveti vācyam naca sāmyamapyaṅgīkartuṃ śakyate yadi muktāḥ samāḥ syustadā dveṣādimantaḥ syuriti tatrāpyaniṣyaprasaṅgādityarthaḥ sāmye kathaṃ dveṣādiprasaṅga ityata paraprasaṅgavatsāmyasyāpi dveṣādisāhacaryaṃ dṛṣṭamityāha- tapyamānā iti tapyamānāḥ samān dṛṣṭvā dveṣerṣyādiyutā api dṛśyante bahavo loke doṣā evātra kāraṇam
3.4.92ab
-f न्यायसुधा: समसत्तामात्रं नापादकत्वेन विवक्षितम् अतिप्रसङ्गात् किन्तु समदर्शनमेवेत्याशयेनोक्तम्- समान्दृष्ट्वेति प्रतिबन्दीग्रहणस्य प्रयोजनमाह- दोषा इति दोषाणां समुदितानामेव कारणत्वमित्येकवचनम् एवमस्माभिः साम्यवादिनं प्रत्यतिप्रसङ्गे ऽभिहिते तेनैतदेव वक्तव्यम् अत्र लोके दोषा एव द्वेषादेः कारणम् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तन्निश्चयात् नतु साम्यम् सत्यपि साम्ये सखिष्वभावात् असत्यपि क्वचिद्भावात् नच मुक्तेषु दोषास्सन्ति अतः साम्ये ऽपि न (द्वै)दोषादिप्रसङ्ग इति 11,137 अतः किमित्यत आह- यदीति यदि निर्दोषता तत्र किमाधिक्येन दूष्यते
-f nyāyasudhā: samasattāmātraṃ nāpādakatvena vivakṣitam atiprasaṅgāt kintu samadarśanamevetyāśayenoktam- samāndṛṣṭveti pratibandīgrahaṇasya prayojanamāha- doṣā iti doṣāṇāṃ samuditānāmeva kāraṇatvamityekavacanam evamasmābhiḥ sāmyavādinaṃ pratyatiprasaṅge 'bhihite tenaitadeva vaktavyam atra loke doṣā eva dveṣādeḥ kāraṇam anvayavyatirekābhyāṃ tanniścayāt natu sāmyam satyapi sāmye sakhiṣvabhāvāt asatyapi kvacidbhāvāt naca mukteṣu doṣāssanti ataḥ sāmye 'pi na (dvai)doṣādiprasaṅga iti 11,137 ataḥ kimityata āha- yadīti yadi nirdoṣatā tatra kimādhikyena dūṣyate
Adhyāya 3 (cont. 26)
3.4.92cd
न्यायसुधा: यद्येवं दोषाणामेव द्वेषादिकारणत्वम् तत्र मुक्तेषु निर्देषता चाङ्गीकृता तदा आधिक्येन हीनाधिकभावेनाङ्गीकृतेन किं दूष्यते न किमपि साम्यमङ्गीकुर्वाणेनापि निर्देषतयैव द्वेषादिप्रसङ्गो वारणीयः तारतम्यमङ्गीकुर्वाणैरस्माभिरपि तथैव निराकरिष्यते इयांस्तु विशेषः यत्तारतम्यं प्रमितं न साम्यमिति समुदायार्थः शङ्कते- यदीति यद्यन्यदर्शनाभावादीर्ष्यादिर्विनिवार्यते
nyāyasudhā: yadyevaṃ doṣāṇāmeva dveṣādikāraṇatvam tatra mukteṣu nirdeṣatā cāṅgīkṛtā tadā ādhikyena hīnādhikabhāvenāṅgīkṛtena kiṃ dūṣyate na kimapi sāmyamaṅgīkurvāṇenāpi nirdeṣatayaiva dveṣādiprasaṅgo vāraṇīyaḥ tāratamyamaṅgīkurvāṇairasmābhirapi tathaiva nirākariṣyate iyāṃstu viśeṣaḥ yattāratamyaṃ pramitaṃ na sāmyamiti samudāyārthaḥ śaṅkate- yadīti yadyanyadarśanābhāvādīrṣyādirvinivāryate
3.4.92ef
11,138 न्यायसुधा: भवेदेतद्यदि साम्येन प्रसक्तं द्वेषादिकं निर्देषतया निवारयामः नचैवम् किन्नाम समसत्तामात्रं हि न द्वेषादिकारणमतिप्रसङ्गात् अपि तर्हि समदर्शनम् नच मुक्तः समं मुक्तान्तरं पश्यत्यतो न द्वेषादीति एवं तर्हि न तारतम्यसत्तामात्रं द्वेषादिकारणं किन्तु स्वतो ऽधिकदर्शनमेव नच मुक्तः स्वतो ऽधिकं मुक्तान्तरं पश्यति तस्मात्सत्यपि तारतम्ये न द्वेषादिप्रसङ्ग इति कुतो न सन्तोष्यव्यमिति परिहारो ऽत्र शक्यते वक्तुम् तथापि नासौ तात्त्विक इत्यन्यदर्शनाभावमेव दूषयति- अदर्शनादिति अदर्शनादरत्यादिः कथं तेन निवार्यते
11,138 nyāyasudhā: bhavedetadyadi sāmyena prasaktaṃ dveṣādikaṃ nirdeṣatayā nivārayāmaḥ nacaivam kinnāma samasattāmātraṃ hi na dveṣādikāraṇamatiprasaṅgāt api tarhi samadarśanam naca muktaḥ samaṃ muktāntaraṃ paśyatyato na dveṣādīti evaṃ tarhi na tāratamyasattāmātraṃ dveṣādikāraṇaṃ kintu svato 'dhikadarśanameva naca muktaḥ svato 'dhikaṃ muktāntaraṃ paśyati tasmātsatyapi tāratamye na dveṣādiprasaṅga iti kuto na santoṣyavyamiti parihāro 'tra śakyate vaktum tathāpi nāsau tāttvika ityanyadarśanābhāvameva dūṣayati- adarśanāditi adarśanādaratyādiḥ kathaṃ tena nivāryate
3.4.93ab
न्यायसुधा: एवमन्यदर्शनाभावेन द्वेषादिकं निवारयता तेनादर्शनात्प्रसक्तमरत्यादिकं कथं निवार्यते अरतिः सुखाभावः आदिपदेन तन्द्री भयं च गृह्यते एतदुक्तं भवति स्यादयं परिहारो यदि मुक्तस्यान्यदर्शनाभावः सम्भवेत् नचैवम् मुक्तो हि न तावदचेतनः अपसिद्धान्तप्रसङ्गात् ततश्चेतनस्य सतो ऽन्यदर्शनाभावे ऽरत्यादिकं प्रसज्यत इति ननु बहिर्मुखा एवान्यदर्शनाभावे ऽरत्यादिकं प्राप्नुवन्ति नच मुक्तास्तथातो नारत्यादिप्रसङ्ग इत्यत आह- ब्रह्मणो ऽपीति ब्रह्मणो ऽप्यरतिर्दृष्ट्वा पूर्वमेकाकिनः श्रुतौ
nyāyasudhā: evamanyadarśanābhāvena dveṣādikaṃ nivārayatā tenādarśanātprasaktamaratyādikaṃ kathaṃ nivāryate aratiḥ sukhābhāvaḥ ādipadena tandrī bhayaṃ ca gṛhyate etaduktaṃ bhavati syādayaṃ parihāro yadi muktasyānyadarśanābhāvaḥ sambhavet nacaivam mukto hi na tāvadacetanaḥ apasiddhāntaprasaṅgāt tataścetanasya sato 'nyadarśanābhāve 'ratyādikaṃ prasajyata iti nanu bahirmukhā evānyadarśanābhāve 'ratyādikaṃ prāpnuvanti naca muktāstathāto nāratyādiprasaṅga ityata āha- brahmaṇo 'pīti brahmaṇo 'pyaratirdṛṣṭvā pūrvamekākinaḥ śrutau
3.4.93c
न्यायसुधा: "ज्ञानमप्रतिघं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः ऐश्वर्यं चैव धर्मश्च सहसिद्धं चतुष्ययमऽ; इत्येवं प्रमितस्यापीत्यर्थः पूर्वम् आदिकाले श्रुताविति जातावेकवचनम् ताः श्रुतीरर्थतः पठति- नैवेति 11,139 नैव रेमे स चैकाकी तसमान्न रमते क्वचित् द्वितीयमैच्छत् तेनासाविति श्रुतय ऊदिरे
nyāyasudhā: "jñānamapratighaṃ yasya vairāgyaṃ ca jagatpateḥ aiśvaryaṃ caiva dharmaśca sahasiddhaṃ catuṣyayam'; ityevaṃ pramitasyāpītyarthaḥ pūrvam ādikāle śrutāviti jātāvekavacanam tāḥ śrutīrarthataḥ paṭhati- naiveti 11,139 naiva reme sa caikākī tasamānna ramate kvacit dvitīyamaicchat tenāsāviti śrutaya ūdire
3.4.94
-f न्यायसुधा: अनेन स वै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छदिति वाक्यमुपादत्ते स्यादेतत् यद्यन्यदर्शनाभावमात्रमरत्यादेः कारणं स्यात् नचैवम् किन्त्वन्यदर्शनेच्छायां तदभावः मुक्तस्य त्विच्छैव नास्त्यतो ऽन्यदर्शनाभावे ऽपि नारत्यादिकं प्रसज्यत इत्याशङ्कयाह- यदीति यदीच्छा तत्र नैवास्तीत्येव तत् कल्प्यते मृषा श्रुत्युक्तनिर्दोषतैव किं नाङ्गीक्रियते स्वयम्
-f nyāyasudhā: anena sa vai naiva reme tasmādekākī na ramate sa dvitīyamaicchaditi vākyamupādatte syādetat yadyanyadarśanābhāvamātramaratyādeḥ kāraṇaṃ syāt nacaivam kintvanyadarśanecchāyāṃ tadabhāvaḥ muktasya tvicchaiva nāstyato 'nyadarśanābhāve 'pi nāratyādikaṃ prasajyata ityāśaṅkayāha- yadīti yadīcchā tatra naivāstītyeva tat kalpyate mṛṣā śrutyuktanirdoṣataiva kiṃ nāṅgīkriyate svayam
3.4.95
न्यायसुधा: तत् तत्र मुक्तौ तत्र अन्यदर्शनविषये इच्छा नैवास्तीति मृषैव कल्प्य तेयदीति योजना भिद्यते हृदयग्रन्थिरित्यादिश्रुत्युक्ता स्वयं साक्षाच्छत्युक्तेति सम्बन्धः तर्हीति शेषः तच्छब्दो वा तर्ह्यर्थः इदमुक्तं भवति मुक्तानां साम्यमङ्गीकृत्यान्यदर्शनाभावेन द्वेषादिपरिहृत्यान्यदर्शनेच्छाभावेन चारत्यादिकं परिहरतो ऽप्रामाणिकानेककल्पनं प्रामाणिकपरित्यागश्च स्याताम् 11,140 सामान्यदर्शनाभावेनाभाववतदिच्छाभावानामप्रामाणिकत्वात् तारतम्यादेः प्रामाणिकत्वात् ततो वरं तारतम्यमङ्गीकृत्य द्वेषादिनिरासाय श्रौतनिर्देषतास्वीकार इति एतेन तारतम्यं साम्यं वाङ्गीकृत्य निर्देषत्वेन द्वेषादिसमाधानं विधातव्यमिति सन्देहो ऽपि निरस्तो वेदितव्यः उक्तमेव स्पष्टमाह- तारतम्यं चेति तारतम्यं च कामं च श्रुतमेवातिहाय तु अश्रुता समता केन कल्प्यते युक्तिमानिना
nyāyasudhā: tat tatra muktau tatra anyadarśanaviṣaye icchā naivāstīti mṛṣaiva kalpya teyadīti yojanā bhidyate hṛdayagranthirityādiśrutyuktā svayaṃ sākṣācchatyukteti sambandhaḥ tarhīti śeṣaḥ tacchabdo vā tarhyarthaḥ idamuktaṃ bhavati muktānāṃ sāmyamaṅgīkṛtyānyadarśanābhāvena dveṣādiparihṛtyānyadarśanecchābhāvena cāratyādikaṃ pariharato 'prāmāṇikānekakalpanaṃ prāmāṇikaparityāgaśca syātām 11,140 sāmānyadarśanābhāvenābhāvavatadicchābhāvānāmaprāmāṇikatvāt tāratamyādeḥ prāmāṇikatvāt tato varaṃ tāratamyamaṅgīkṛtya dveṣādinirāsāya śrautanirdeṣatāsvīkāra iti etena tāratamyaṃ sāmyaṃ vāṅgīkṛtya nirdeṣatvena dveṣādisamādhānaṃ vidhātavyamiti sandeho 'pi nirasto veditavyaḥ uktameva spaṣṭamāha- tāratamyaṃ ceti tāratamyaṃ ca kāmaṃ ca śrutamevātihāya tu aśrutā samatā kena kalpyate yuktimāninā
3.4.96ab
11,141 न्यायसुधा: अन्यदर्शनं चेत्यपि ग्राह्यम् "स यो मनुष्याणां राद्धः कामस्य यत्राप्ताः कामाः अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायःऽ; इत्याद्यौ श्रुतम् न ह्यन्यदर्शनाभावे सख्यं सम्भवति समतेत्यन्यदर्शनाभावेच्छाभावयोरप्युपलक्षणम् युक्तिं मन्यत इति युक्तमानी युक्तौ बहुमानवता केनाप्येवं न कल्प्यत इत्यर्थः प्रामाणिकपरित्यागाप्रामाणिकस्वीकारप्रसङ्गो हि तर्कापरनामिका युक्तिः ननु समताया अश्रुतत्वे ऽपि नाप्रामाणिकत्वम् नहि श्रुतिरेव प्रमाणमित्यत आह- किं तदिति किं तन्मानं समत्वे ते मुक्तानामुपलभ्यते
11,141 nyāyasudhā: anyadarśanaṃ cetyapi grāhyam "sa yo manuṣyāṇāṃ rāddhaḥ kāmasya yatrāptāḥ kāmāḥ akṣaṇvantaḥ karṇavantaḥ sakhāyaḥ'; ityādyau śrutam na hyanyadarśanābhāve sakhyaṃ sambhavati samatetyanyadarśanābhāvecchābhāvayorapyupalakṣaṇam yuktiṃ manyata iti yuktamānī yuktau bahumānavatā kenāpyevaṃ na kalpyata ityarthaḥ prāmāṇikaparityāgāprāmāṇikasvīkāraprasaṅgo hi tarkāparanāmikā yuktiḥ nanu samatāyā aśrutatve 'pi nāprāmāṇikatvam nahi śrutireva pramāṇamityata āha- kiṃ taditi kiṃ tanmānaṃ samatve te muktānāmupalabhyate
3.4.96cd
न्यायसुधा: न किञ्चित्तच्छतेरन्यत् अतः प्रमाणान्तराभावे ऽश्रुतत्वेनाप्रामाणिकत्वमेव सिद्धयति यद्यन्यदर्शनाभावादित्यादिनोक्तमुपसंहरति- वृथेति वृथायमाग्रहः केन श्रुतहान्यश्रुतग्रहे
nyāyasudhā: na kiñcittacchateranyat ataḥ pramāṇāntarābhāve 'śrutatvenāprāmāṇikatvameva siddhayati yadyanyadarśanābhāvādityādinoktamupasaṃharati- vṛtheti vṛthāyamāgrahaḥ kena śrutahānyaśrutagrahe
3.4.97ab
न्यायसुधा: केन न केनापि कारणेन श्रुतहान्यश्रुतग्रह इति द्वन्द्वैकवद्भावः श्रुतहानिसहितो ऽश्रुतग्रह इति वा विषयसप्तमीयम् ततो न कार्य इति भावः मुक्तानां तारतम्ये ऽनुमानान्तरमाह- मोक्षे ऽपीति 11,142 मोक्षे ऽपि तारतम्येतश्चेतनत्वात् पुरा यथा
nyāyasudhā: kena na kenāpi kāraṇena śrutahānyaśrutagraha iti dvandvaikavadbhāvaḥ śrutahānisahito 'śrutagraha iti vā viṣayasaptamīyam tato na kārya iti bhāvaḥ muktānāṃ tāratamye 'numānāntaramāha- mokṣe 'pīti 11,142 mokṣe 'pi tāratamyetaścetanatvāt purā yathā
3.4.97c
न्यायसुधा: तारतम्येनेतः प्राप्तस्तारतम्यवानिति यावत् पुरा संसारे नन्वत्र संसारे वर्तमानं कमपि पक्षीकृत्यायं तारतम्येत इति साध्यते तत्र च मोक्षे ऽपीति सिद्धसाधनतापरिहाराय विशेषणमुपादीयत इति वा मोक्षे ऽपीत्यनेन मुक्तं पक्षीकृत्य तारतम्येत इति वा मुक्तं पक्षीकृत्य तारतम्येत इति साध्यते तत्र प्राचीनेन तारतम्येन सिद्धसाधनतापरिहाराय मोक्षे ऽपीति विशेषणमुपादीयत इति वा नाद्यः तस्य नित्यसंसारित्वस्यापि सम्भवेन बाधापत्तेः निश्चितमोक्षपुरुषविशेषपक्षीकारे ऽपि दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् नहि संसारी मुक्तिगततारतम्योपेतः द्वितीये अपिपदवैयर्थ्यम् प्राक्तनतारतम्योपेतत्वेन सिद्धसाधनता च तृतीये ऽपि दृष्टान्तस्य साध्यविकलतैव तारतम्योपेतत्वं च हीनाधिकसद्भावो वान्यतरसद्भावो वा 11,143 आद्ये परमेश्वरे ऽनैकान्त्यम् द्वितीये सिद्धसाधनता मुक्तानामप्यमुक्तेभ्यो ऽधिकत्वस्य परेणाङ्गीकृतत्वात् मुक्ताधिकत्वसाधने देवदत्ते व्यभिचारस्तत्कथमेतत् उच्यते मुक्तास्तदानीन्तनेन परस्परं तारतम्येनोपेताश्चेतनत्वात्संसारिणो यथेत्ययमर्थो ऽत्र विवक्षितः तारतम्यं च कुतश्चिद्धीनत्वं कुतश्चिदधिकत्वमित्येतयोरन्यतरदिति नोक्तदोषः सामान्यस्य च विशेषनिरासेनापाकरणे चातिप्रसङ्गः यद्वा मक्त्युत्तरक्षणवर्ती मुक्तः प्राग् यतो ऽधिकत्वहीनत्वाभ्यामुपेतस्वरूपो ऽभूदिदानीमपि ताभ्यामुपेत इति प्रतिज्ञार्थो वणर्नीयः सामान्यत एव व्याप्तिरभिधातव्येति 11,147 आभासानुद्धरति- इत्युक्त इति इत्युक्त उत्तरं किं ते
nyāyasudhā: tāratamyenetaḥ prāptastāratamyavāniti yāvat purā saṃsāre nanvatra saṃsāre vartamānaṃ kamapi pakṣīkṛtyāyaṃ tāratamyeta iti sādhyate tatra ca mokṣe 'pīti siddhasādhanatāparihārāya viśeṣaṇamupādīyata iti vā mokṣe 'pītyanena muktaṃ pakṣīkṛtya tāratamyeta iti vā muktaṃ pakṣīkṛtya tāratamyeta iti sādhyate tatra prācīnena tāratamyena siddhasādhanatāparihārāya mokṣe 'pīti viśeṣaṇamupādīyata iti vā nādyaḥ tasya nityasaṃsāritvasyāpi sambhavena bādhāpatteḥ niścitamokṣapuruṣaviśeṣapakṣīkāre 'pi dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvāt nahi saṃsārī muktigatatāratamyopetaḥ dvitīye apipadavaiyarthyam prāktanatāratamyopetatvena siddhasādhanatā ca tṛtīye 'pi dṛṣṭāntasya sādhyavikalataiva tāratamyopetatvaṃ ca hīnādhikasadbhāvo vānyatarasadbhāvo vā 11,143 ādye parameśvare 'naikāntyam dvitīye siddhasādhanatā muktānāmapyamuktebhyo 'dhikatvasya pareṇāṅgīkṛtatvāt muktādhikatvasādhane devadatte vyabhicārastatkathametat ucyate muktāstadānīntanena parasparaṃ tāratamyenopetāścetanatvātsaṃsāriṇo yathetyayamartho 'tra vivakṣitaḥ tāratamyaṃ ca kutaściddhīnatvaṃ kutaścidadhikatvamityetayoranyataraditi noktadoṣaḥ sāmānyasya ca viśeṣanirāsenāpākaraṇe cātiprasaṅgaḥ yadvā maktyuttarakṣaṇavartī muktaḥ prāg yato 'dhikatvahīnatvābhyāmupetasvarūpo 'bhūdidānīmapi tābhyāmupeta iti pratijñārtho vaṇarnīyaḥ sāmānyata eva vyāptirabhidhātavyeti 11,147 ābhāsānuddharati- ityukta iti ityukta uttaraṃ kiṃ te
3.4.97d
न्यायसुधा: उक्ते प्रत्युक्ते व्याप्तिपक्षधर्मत्वयोः प्रमितत्वान्न किमप्युत्तरमस्तीति भावः बाधितविषयमनुमानमित्यत आह- कल्पनेति ... कल्पनामात्रवादिनः
nyāyasudhā: ukte pratyukte vyāptipakṣadharmatvayoḥ pramitatvānna kimapyuttaramastīti bhāvaḥ bādhitaviṣayamanumānamityata āha- kalpaneti ... kalpanāmātravādinaḥ
3.4.98a
न्यायसुधा: कल्पनामात्रेण वदतीति तथोक्तः पूर्वेणैव सम्बन्धः श्रुतीनामन्यार्थत्वात्प्रमाणान्तरस्य चाभावात्स्वोत्प्रेक्षयैव मुक्तानां तारतम्याभावं वदतस्तवोत्तरं किमिति यद्येवमनुमीयेत तदा मुक्ता दुःखाद्युपेताश्चेतनत्वात्संसारिवदित्यप्यनुमीयेतेत्यतिप्रसङ्गपराहतमनुमानमित्यत आह- नचेति न च दुःखादिकं कल्प्यं
nyāyasudhā: kalpanāmātreṇa vadatīti tathoktaḥ pūrveṇaiva sambandhaḥ śrutīnāmanyārthatvātpramāṇāntarasya cābhāvātsvotprekṣayaiva muktānāṃ tāratamyābhāvaṃ vadatastavottaraṃ kimiti yadyevamanumīyeta tadā muktā duḥkhādyupetāścetanatvātsaṃsārivadityapyanumīyetetyatiprasaṅgaparāhatamanumānamityata āha- naceti na ca duḥkhādikaṃ kalpyaṃ
3.4.98b
न्यायसुधा: कल्प्यं अनुमेयं मुक्तस्य आदिपदेनापरिपूर्णानन्दत्वादेः सङ्ग्रहः कुत इत्यत आह- निर्दुःखत्वेति ... निर्दुःखत्वश्रुतेर्बलात्
nyāyasudhā: kalpyaṃ anumeyaṃ muktasya ādipadenāparipūrṇānandatvādeḥ saṅgrahaḥ kuta ityata āha- nirduḥkhatveti ... nirduḥkhatvaśruterbalāt
3.4.98cd
न्यायसुधा: अत्राप्यादिपदं ग्राह्यम् अयमभिसन्धिः समानयोगक्षेमत्वाभिप्रायेण खल्वयमतिप्रसङ्गो वाच्यो नान्यथा व्याप्त्यभावात् नच प्रकृते तदस्ति दुःखादिसाधकस्य निर्दुःखत्वादिकं प्रतिपादयन्त्या श्रुत्या बाधितत्वात् श्रुतेरपौरुषेयत्वेन धर्मिग्राहकत्वेन चानुमानतो बलवत्त्वात् तारतम्यानुमानस्य चाबाधितत्वादिति 11,148 एतदेव विवृण्वन्मुक्तस्य निर्दुःखत्वादि प्रतिपादयन्तीः श्रुतीस्तावत्पठित्वा तासां तात्पर्यमाह- शोकमिति 11,149 शोकं तरत्यात्मवेत्ता तीर्णः सर्वानदुःखभाक्
nyāyasudhā: atrāpyādipadaṃ grāhyam ayamabhisandhiḥ samānayogakṣematvābhiprāyeṇa khalvayamatiprasaṅgo vācyo nānyathā vyāptyabhāvāt naca prakṛte tadasti duḥkhādisādhakasya nirduḥkhatvādikaṃ pratipādayantyā śrutyā bādhitatvāt śruterapauruṣeyatvena dharmigrāhakatvena cānumānato balavattvāt tāratamyānumānasya cābādhitatvāditi 11,148 etadeva vivṛṇvanmuktasya nirduḥkhatvādi pratipādayantīḥ śrutīstāvatpaṭhitvā tāsāṃ tātparyamāha- śokamiti 11,149 śokaṃ taratyātmavettā tīrṇaḥ sarvānaduḥkhabhāk
3.4.99
येनानन्द्येव भवति न शोचति कदाचन किल्बिषस्पृत् पितुषणिररं हित इहेश्वरः
yenānandyeva bhavati na śocati kadācana kilbiṣaspṛt pituṣaṇiraraṃ hita iheśvaraḥ
3.4.100
यं यमन्तमभिप्रेप्सुः स सङ्कल्पाद् भवेदिह इत्यादिश्रुतयो मानं निर्दुःखत्वादिसम्पदि
yaṃ yamantamabhiprepsuḥ sa saṅkalpād bhavediha ityādiśrutayo mānaṃ nirduḥkhatvādisampadi
3.4.101ab
न्यायसुधा: अनेन तरति शोकमात्मविदिति श्रुतिमुपादत्ते वेत्ता वेदिता विचारणार्थस्य विन्दतेर्वा रूपमेतत् तीर्णः सर्वानित्यनेन तीर्णो हि तदा सर्वाञ्छोकानिति अदुःखभागित्यनेन नानानन्दं कञ्चिदुपस्पृशतीति येनेत्यनेन तद्वै जैवं मनो येनानन्द्येव भवतीत्यथो न शोचतीति एवशब्देन शोकाभावे लब्धे ऽपि यत्पुनः"न शोचतिऽ; इत्युक्तं तस्याभिप्रायः कदाचनेति किल्पिषस्पृदित्यनेन सर्वे नन्दन्ति यशसाऽगतेन सभासाहेन सख्या सखायः किल्बिषऽस्पृत्पितुऽषणिर्ह्येषामरं हितो भवति वाजिनायेति मन्त्रम्(ऋ 10-71010) परस्परं सखायः सर्वे मुक्ता आगतेन स्वागतेन यशसा (यशस्वता)(शस्विना) यशोवता सभां सहत इति सभासहः कर्मण्यण् तेन सख्या परमेश्वरेण निमित्तेन नन्दन्ति कथम् हि यस्मादीश्वर एषां मुक्तानां किल्बिषस्पृद् दुःखं न सहते स्पर्धतेरर्थे स्पर्धेति धात्वन्तरं ततः क्विप् पितुषणिः अन्नस्य दाता अन्नं वै पितुरिति श्रुतेः षणु दाने अस्मादिकारप्रत्ययः अर(मलं) मत्यर्थम् वाजिनायेन्द्रियाय हितो भवति इन्द्रियं वै वाजिनमिति श्रुतेः इह मुक्तविषये यं यमित्यनेन यं यमन्तमभिकामो भवति सो ऽस्य सङ्कल्पादेव भवतीति अन्तं स्थानम् इह मुक्तौ निर्दुःखत्वादिसम्पदि मुक्तानाम् जोस्हि-29 11,154 ततः किमित्यत आह- अत इति अतो दुःखाद्यनुमया नावकाशो ऽत्र लभ्यते
nyāyasudhā: anena tarati śokamātmaviditi śrutimupādatte vettā veditā vicāraṇārthasya vindatervā rūpametat tīrṇaḥ sarvānityanena tīrṇo hi tadā sarvāñchokāniti aduḥkhabhāgityanena nānānandaṃ kañcidupaspṛśatīti yenetyanena tadvai jaivaṃ mano yenānandyeva bhavatītyatho na śocatīti evaśabdena śokābhāve labdhe 'pi yatpunaḥ"na śocati'; ityuktaṃ tasyābhiprāyaḥ kadācaneti kilpiṣaspṛdityanena sarve nandanti yaśasā'gatena sabhāsāhena sakhyā sakhāyaḥ kilbiṣa'spṛtpitu'ṣaṇirhyeṣāmaraṃ hito bhavati vājināyeti mantram(ṛ 10-71010) parasparaṃ sakhāyaḥ sarve muktā āgatena svāgatena yaśasā (yaśasvatā)(śasvinā) yaśovatā sabhāṃ sahata iti sabhāsahaḥ karmaṇyaṇ tena sakhyā parameśvareṇa nimittena nandanti katham hi yasmādīśvara eṣāṃ muktānāṃ kilbiṣaspṛd duḥkhaṃ na sahate spardhaterarthe spardheti dhātvantaraṃ tataḥ kvip pituṣaṇiḥ annasya dātā annaṃ vai pituriti śruteḥ ṣaṇu dāne asmādikārapratyayaḥ ara(malaṃ) matyartham vājināyendriyāya hito bhavati indriyaṃ vai vājinamiti śruteḥ iha muktaviṣaye yaṃ yamityanena yaṃ yamantamabhikāmo bhavati so 'sya saṅkalpādeva bhavatīti antaṃ sthānam iha muktau nirduḥkhatvādisampadi muktānām joshi-29 11,154 tataḥ kimityata āha- ata iti ato duḥkhādyanumayā nāvakāśo 'tra labhyate
3.4.101cd
न्यायसुधा: श्रुतिबाधितत्वादित्यर्थः अत्र मुक्तेषु मुक्ता दुःखाद्युपेता इति प्रतिज्ञायाः स्वव्याहतत्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् ततो ऽपि किमित्यत आह- तारतम्येति तारतम्यानुमा तेन भवेन्नातिप्रसङ्गिनी
nyāyasudhā: śrutibādhitatvādityarthaḥ atra mukteṣu muktā duḥkhādyupetā iti pratijñāyāḥ svavyāhatatvāccetyapi draṣṭavyam tato 'pi kimityata āha- tāratamyeti tāratamyānumā tena bhavennātiprasaṅginī
3.4.102
न्यायसुधा: तस्मात् बाधाभावेन समानयोगक्षेमत्वाभावात् 11,155 मुक्ततारतम्यसाधनमुपसंहरति- श्रुतीति श्रुतियुक्तिबलादेवं तारतम्यं विभाव्यते मुक्तावपि ततः के ऽत्र विरोधं कर्तुमीशते
nyāyasudhā: tasmāt bādhābhāvena samānayogakṣematvābhāvāt 11,155 muktatāratamyasādhanamupasaṃharati- śrutīti śrutiyuktibalādevaṃ tāratamyaṃ vibhāvyate muktāvapi tataḥ ke 'tra virodhaṃ kartumīśate
3.4.103
न्यायसुधा: विभाव्यते सम्यगनुभूयते के वादिनो न केऽपि अत्र मुक्ततारतम्यविषये इति कामचाराधिकरणम् [======= ज्न्य्स्_3,4.इइइ: उभयलिङ्गाधिकारिकाधिकरणे =======] अथ उभयलिङ्गाधिकारिकाधिकरणे ओं सर्वथापि तु त एवोभयलिङ्गात् ओं ओं न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात् ओं अत्र प्रथमाधिकरणे ऽनादिज्ञानयोग्यतावतामेवज्ञानप्राप्तिर्नान्येषामित्युक्तम् द्वितीये च देवतादिपदप्राप्तिरनादितद्योग्यतोपेतानामेव नेतरेषामित्यभिहितम् सेयं जीवानां नानाविधानादियोग्यता प्रसिद्धैस्तैस्तैः कारणैरुत्कर्षापर्कप्राप्तिर्भवतीति वदद्भिर्वादिभिर्नाभ्युपगम्यते ऽतस्तां साधयितुमाह- अनादीति सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ब्ब्स्_3,4.34 न चाधिकारिकम् अपि पतनानुमानात् तदयोगात् ब्ब्स्_3,4.41 अनादियोग्यतां चैव कलिवाणीश्वरावधिम् को निवारयितुं शक्तो युक्तयागमबलोद्धताम्
nyāyasudhā: vibhāvyate samyaganubhūyate ke vādino na ke'pi atra muktatāratamyaviṣaye iti kāmacārādhikaraṇam [======= jnys_3,4.iii: ubhayaliṅgādhikārikādhikaraṇe =======] atha ubhayaliṅgādhikārikādhikaraṇe oṃ sarvathāpi tu ta evobhayaliṅgāt oṃ oṃ na cādhikārikamapi patanānumānāttadayogāt oṃ atra prathamādhikaraṇe 'nādijñānayogyatāvatāmevajñānaprāptirnānyeṣāmityuktam dvitīye ca devatādipadaprāptiranāditadyogyatopetānāmeva netareṣāmityabhihitam seyaṃ jīvānāṃ nānāvidhānādiyogyatā prasiddhaistaistaiḥ kāraṇairutkarṣāparkaprāptirbhavatīti vadadbhirvādibhirnābhyupagamyate 'tastāṃ sādhayitumāha- anādīti sarvathāpi ta evobhayaliṅgāt bbs_3,4.34 na cādhikārikam api patanānumānāt tadayogāt bbs_3,4.41 anādiyogyatāṃ caiva kalivāṇīśvarāvadhim ko nivārayituṃ śakto yuktayāgamabaloddhatām
3.4.104
11,156 न्यायसुधा: न केवलं मुक्तानां तारतम्यमिति चार्थः अनेन मुक्ततारतम्यस्यापीदं साधकमित्युक्तं भवति अनादेर्नित्यत्वात् एवशब्दस्य क एवेति सम्बन्धः कलिवाणीश्वरावधी यस्याः सा तथोक्ता योग्यतापकर्षपरम्परायाः कलिरवधिस्तदुत्कर्षपरम्पराया वाणीश्वरः उद्धतां अप्रतिहताम् कथं युक्त्यागमसिद्धेत्यत आगमानां सावकाशत्वाभिमानेन युक्तावेव बहुमानवन्तं प्रत्यादौ तामाह- ब्रह्मण इति ब्रह्मणो ऽन्यत्र आधिक्ययुक्तः कालो विवादवान् कालो ह्ययं यथेत्यादि मानुमामानिनो भवेत्
11,156 nyāyasudhā: na kevalaṃ muktānāṃ tāratamyamiti cārthaḥ anena muktatāratamyasyāpīdaṃ sādhakamityuktaṃ bhavati anādernityatvāt evaśabdasya ka eveti sambandhaḥ kalivāṇīśvarāvadhī yasyāḥ sā tathoktā yogyatāpakarṣaparamparāyāḥ kaliravadhistadutkarṣaparamparāyā vāṇīśvaraḥ uddhatāṃ apratihatām kathaṃ yuktyāgamasiddhetyata āgamānāṃ sāvakāśatvābhimānena yuktāveva bahumānavantaṃ pratyādau tāmāha- brahmaṇa iti brahmaṇo 'nyatra ādhikyayuktaḥ kālo vivādavān kālo hyayaṃ yathetyādi mānumāmānino bhavet
3.4.105
न्यायसुधा: वर्तमानकाले ब्रह्मा सर्वाधिक इति सम्प्रतिपन्नम् अतो विवादवान्विवादविषयः काल इत्युक्तम् वर्तमानमहाकल्पव्यतिरिक्तो ऽतीतो ऽनागतश्च काल एतस्य ब्रह्मणो यदन्यत आधिक्यं तेन युक्तः कालो हीति कालत्वादित्यर्थः अयं वर्तमानः कालो यथा आदिपदेनायं ब्रह्मातीतादिकाले ऽप्यन्यतो ऽधिको ब्रह्मत्वात्तत्कालवर्तिब्रह्मवदित्यादेः सङ्ग्रहः अनुमामानिनो ऽनुमायां बहुमानवतो बोधाय प्रयोक्तव्या भवेत् अनुमामानिनः प्रतीतिं वा ब्रह्मगतेनाधिक्येन कालस्य सम्बन्धाभावात्कथमनुमानमिति चेन्न परम्परासम्बन्धेनानुमानप्रामाण्यवादिभिरयं कालो वेदव्यतिरिक्तेदानीन्तनत्वरहितपौरुषेयवानित्याद्यनुमानाप्रवृत्तेः अङ्गीकृतत्वात् तदिदमुक्तमनुमामानिन इति ब्रह्मण पदाद्यभावकाले ऽपि सर्वोत्कर्षसिद्धौ योग्यतैव सर्वोत्कृष्टानादिनित्या सिद्धा भवति 11,159 स्यादेतत् प्रमाणबाधितेयं प्रतिज्ञा दृष्टान्तश्च साध्यविकलः अन्यशब्दो ह्ययं प्रकरणाद्ब्रह्मव्यतिरिक्तं सर्वमाह तत्र हरेर्महालक्ष्म्या ऋजुभ्यश्चाधिक्यं ब्रह्मणः कालत्रये ऽपि नास्ति हरेःश्रियश्चाधिकत्वेन ऋजूनां समत्वेन प्रमितत्वादित्यत आह- अन्यशब्द इति अन्यशब्दो हरिश्रीस्वसमेभ्यो ऽन्यविवक्षया प्रयुक्तो नैव दोषाय
nyāyasudhā: vartamānakāle brahmā sarvādhika iti sampratipannam ato vivādavānvivādaviṣayaḥ kāla ityuktam vartamānamahākalpavyatirikto 'tīto 'nāgataśca kāla etasya brahmaṇo yadanyata ādhikyaṃ tena yuktaḥ kālo hīti kālatvādityarthaḥ ayaṃ vartamānaḥ kālo yathā ādipadenāyaṃ brahmātītādikāle 'pyanyato 'dhiko brahmatvāttatkālavartibrahmavadityādeḥ saṅgrahaḥ anumāmānino 'numāyāṃ bahumānavato bodhāya prayoktavyā bhavet anumāmāninaḥ pratītiṃ vā brahmagatenādhikyena kālasya sambandhābhāvātkathamanumānamiti cenna paramparāsambandhenānumānaprāmāṇyavādibhirayaṃ kālo vedavyatiriktedānīntanatvarahitapauruṣeyavānityādyanumānāpravṛtteḥ aṅgīkṛtatvāt tadidamuktamanumāmānina iti brahmaṇa padādyabhāvakāle 'pi sarvotkarṣasiddhau yogyataiva sarvotkṛṣṭānādinityā siddhā bhavati 11,159 syādetat pramāṇabādhiteyaṃ pratijñā dṛṣṭāntaśca sādhyavikalaḥ anyaśabdo hyayaṃ prakaraṇādbrahmavyatiriktaṃ sarvamāha tatra harermahālakṣmyā ṛjubhyaścādhikyaṃ brahmaṇaḥ kālatraye 'pi nāsti hareḥśriyaścādhikatvena ṛjūnāṃ samatvena pramitatvādityata āha- anyaśabda iti anyaśabdo hariśrīsvasamebhyo 'nyavivakṣayā prayukto naiva doṣāya
3.4.105
न्यायसुधा: स्वशब्देन ब्रह्मोच्यते स चावर्तनीयः स्वश्च स्वसमाश्चेति यदा वक्ता स्वविवक्षां स्वयमेव व्याख्याति कात्र प्रकरणाद्यपेक्षा तदभावे तस्योपयोगात् कथायां तु व्यक्तमेव वक्तव्यम् अन्यथा प्रतिज्ञान्तरादीनामप्येवं परिहारप्रसङ्गात् नैव दोषाय बाधादिहेतुर्नैव भवति 11,161 उक्तन्यायमन्यत्राप्यतिदिशति- रुद्रादिषु चेति ... रुद्रादिषु च युक्तितः
nyāyasudhā: svaśabdena brahmocyate sa cāvartanīyaḥ svaśca svasamāśceti yadā vaktā svavivakṣāṃ svayameva vyākhyāti kātra prakaraṇādyapekṣā tadabhāve tasyopayogāt kathāyāṃ tu vyaktameva vaktavyam anyathā pratijñāntarādīnāmapyevaṃ parihāraprasaṅgāt naiva doṣāya bādhādiheturnaiva bhavati 11,161 uktanyāyamanyatrāpyatidiśati- rudrādiṣu ceti ... rudrādiṣu ca yuktitaḥ
3.4.106ab
न्यायसुधा: अनयैव रीत्या रुद्रादिष्वपि सानादियोग्यता युक्त्या साधनीयेत्यर्थः विमतः कालो ऽस्य रुद्रस्येश्वरादिव्यतिरिक्ताद्यदाधिक्यं तेन युक्तः कालत्वादेतत्कालवदित्यादि (ननु) मुक्तास्तावत्सर्वे ऽपि ब्रह्मणो ऽधिकास्तेषां मुक्तत्वादस्य संसारित्वात् अतो ऽन्यशब्दव्याख्याने ते ऽपि कुतो न गृह्यन्त इत्यत आह- उत्तमत्वं त्विति उत्तमत्वं तु मुक्तानामपि न ब्रह्मणो भवेत्
nyāyasudhā: anayaiva rītyā rudrādiṣvapi sānādiyogyatā yuktyā sādhanīyetyarthaḥ vimataḥ kālo 'sya rudrasyeśvarādivyatiriktādyadādhikyaṃ tena yuktaḥ kālatvādetatkālavadityādi (nanu) muktāstāvatsarve 'pi brahmaṇo 'dhikāsteṣāṃ muktatvādasya saṃsāritvāt ato 'nyaśabdavyākhyāne te 'pi kuto na gṛhyanta ityata āha- uttamatvaṃ tviti uttamatvaṃ tu muktānāmapi na brahmaṇo bhavet
3.4.106cd
न्यायसुधा: अतस्तदग्रहे न दोष इति शेषः तत्कथमित्यत आह- व्यक्तिरिति व्यक्तिः सुखस्य तु भवेन्नत्वाधिक्यं सुखस्य च
nyāyasudhā: atastadagrahe na doṣa iti śeṣaḥ tatkathamityata āha- vyaktiriti vyaktiḥ sukhasya tu bhavennatvādhikyaṃ sukhasya ca
3.4.107ab
न्यायसुधा: आद्यस्तुशब्दो ऽवधारणाथरः व्यक्तिरेवेति सम्बद्धयते चशब्दो गुणान्तरसमुच्चयाथर् उभयत्रान्वेति प्राग्विद्यमानस्यैव स्वरूपसुखादेर्मुक्तावविद्याद्यावरणापायेन व्यक्तिरनुभवलक्षणा भवेन्न तु किमप्यधिकमुत्पद्यते तथा सत्यनित्यत्वप्रसङ्गात् नच ब्रह्मणः स्वरूपादितरेषां स्वरूपमधिकम् नच निर्णिक्तं कांस्यमनिर्णिक्तात्सुवर्णादधिकं भवति एतेन मुक्तत्वहेतुरपि प्रत्युक्तः 11,162 न केवलं मुक्तानां ब्रह्मणो ऽधिकत्वं नास्ति किं तर्हीत्यत आह- बलेति बलज्ञानाधिकत्वं च तेभ्यो हि ब्रह्मणः सदा
nyāyasudhā: ādyastuśabdo 'vadhāraṇātharḥ vyaktireveti sambaddhayate caśabdo guṇāntarasamuccayāthar ubhayatrānveti prāgvidyamānasyaiva svarūpasukhādermuktāvavidyādyāvaraṇāpāyena vyaktiranubhavalakṣaṇā bhavenna tu kimapyadhikamutpadyate tathā satyanityatvaprasaṅgāt naca brahmaṇaḥ svarūpāditareṣāṃ svarūpamadhikam naca nirṇiktaṃ kāṃsyamanirṇiktātsuvarṇādadhikaṃ bhavati etena muktatvaheturapi pratyuktaḥ 11,162 na kevalaṃ muktānāṃ brahmaṇo 'dhikatvaṃ nāsti kiṃ tarhītyata āha- baleti balajñānādhikatvaṃ ca tebhyo hi brahmaṇaḥ sadā
3.4.107cd
न्यायसुधा: गुणान्तरोपलक्षणमेतत् सदा संसारे मुक्तौ च एतेन समशब्देनापि तत्परिग्रहो निरस्तः 11,163 नन्वेवमनुमाने विमतः कालो ऽस्य राज्ञः सम्प्रतिपन्नाधिक्येन युक्तः कालत्वात्सम्प्रतिपन्नकालवदित्यप्यनुमानप्रसङ्ग इत्यत आह- आधिक्यस्येति आधिक्यस्य त्वनित्यत्वे न किञ्चिन्मानमीयते
nyāyasudhā: guṇāntaropalakṣaṇametat sadā saṃsāre muktau ca etena samaśabdenāpi tatparigraho nirastaḥ 11,163 nanvevamanumāne vimataḥ kālo 'sya rājñaḥ sampratipannādhikyena yuktaḥ kālatvātsampratipannakālavadityapyanumānaprasaṅga ityata āha- ādhikyasyeti ādhikyasya tvanityatve na kiñcinmānamīyate
3.4.108
न्यायसुधा: ब्रह्मण इति शेषः अनित्यत्व इति सादित्वस्याप्युपलक्षणम् तुशब्दो राजाद्याधिक्यस्य व्यावर्तकः बाधकभावाभावाभ्यां विशेषान्नातिप्रसङ्ग इति भावः 11,164 एवं ब्रह्मादिजीवेष्वनादिनित्यं नानाविधां योग्यतां प्रसाध्येदानीमागमेनापि साधयन्नादौ तावत् श्रुतीः पठति- शृण्वे वीर इति शृण्वे वीर उग्रमुग्रं दमायन्नन्यमन्यमतिनेनीयमानः एधमानद्विळुभयस्य राजा चोष्कूयते विश इन्द्रो मनुष्यान्
nyāyasudhā: brahmaṇa iti śeṣaḥ anityatva iti sāditvasyāpyupalakṣaṇam tuśabdo rājādyādhikyasya vyāvartakaḥ bādhakabhāvābhāvābhyāṃ viśeṣānnātiprasaṅga iti bhāvaḥ 11,164 evaṃ brahmādijīveṣvanādinityaṃ nānāvidhāṃ yogyatāṃ prasādhyedānīmāgamenāpi sādhayannādau tāvat śrutīḥ paṭhati- śṛṇve vīra iti śṛṇve vīra ugramugraṃ damāyannanyamanyamatinenīyamānaḥ edhamānadviḷubhayasya rājā coṣkūyate viśa indro manuṣyān
3.4.109
न्यायसुधा: वीरो ऽध्यवसितान्तगामी इन्द्रः परमेश्वरः उग्रमुग्रं सर्वान्दुष्यप्रकृतीन्दमयन्नित्यनरकं प्रापयन्नन्यमन्यं सर्वान्सत्स्वभावानतिनेनीयमानः संसारं भृशमतिक्रामयन् स्वयोग्यतातिरेकेणैधमानं द्वेष्यीत्येधमानद्विट् शृण्वे श्रूयते कुत उभयस्य देवतासुरवर्गस्य राजा यतः किञ्च मनुष्यान्विशः प्रजाश्चोष्कूयते नित्यं परिवर्तयति परा पूर्वेषां सख्या वृणक्ति वितर्तुराणो अपरेभिरेति अनानुभूतीरवधून्वानः पूर्वीतिन्द्रः शरदस्तर्तरीति
nyāyasudhā: vīro 'dhyavasitāntagāmī indraḥ parameśvaraḥ ugramugraṃ sarvānduṣyaprakṛtīndamayannityanarakaṃ prāpayannanyamanyaṃ sarvānsatsvabhāvānatinenīyamānaḥ saṃsāraṃ bhṛśamatikrāmayan svayogyatātirekeṇaidhamānaṃ dveṣyītyedhamānadviṭ śṛṇve śrūyate kuta ubhayasya devatāsuravargasya rājā yataḥ kiñca manuṣyānviśaḥ prajāścoṣkūyate nityaṃ parivartayati parā pūrveṣāṃ sakhyā vṛṇakti vitarturāṇo aparebhireti anānubhūtīravadhūnvānaḥ pūrvītindraḥ śaradastartarīti
3.4.110
न्यायसुधा: परा पूर्वेषाम् अतीतमन्त्रे पूर्वेषां पूर्वनिर्दिष्यानामुग्राणां सख्या सख्यानि परावृणक्ति परित्यजति अपरेभिरपरैः साधुभिः सह सख्यानि वितर्तुराणो ऽतिशयेन त्वरमाण एत्यानानुभूतीः सम्यगनुभवरहितानवधून्वानो ऽवमे संसारे वर्तयन्निन्द्रः पूर्वीः शरदो ऽतीतान्संवत्सरांस्तीर्णो वर्तमानांश्च तर्तरीति आगामिनश्च तरिष्यतीति अत्र मन्त्रद्वये ऽसुराणामनादितो भगवद्भजनाभावो नित्यनरकावाप्तिश्च श्रूयते देवानां सदा भगवद्भजनं मोक्षावाप्तिश्च मनुष्याणां सर्वदा संसार इति दिवेदिवे सदृशीरन्यमर्धं कृष्णा असेधदप सद्मनो जाः अहन् दासा वृषभो वस्नयन्तोदव्रजे वर्चिनं शम्बरं च
nyāyasudhā: parā pūrveṣām atītamantre pūrveṣāṃ pūrvanirdiṣyānāmugrāṇāṃ sakhyā sakhyāni parāvṛṇakti parityajati aparebhiraparaiḥ sādhubhiḥ saha sakhyāni vitarturāṇo 'tiśayena tvaramāṇa etyānānubhūtīḥ samyaganubhavarahitānavadhūnvāno 'vame saṃsāre vartayannindraḥ pūrvīḥ śarado 'tītānsaṃvatsarāṃstīrṇo vartamānāṃśca tartarīti āgāminaśca tariṣyatīti atra mantradvaye 'surāṇāmanādito bhagavadbhajanābhāvo nityanarakāvāptiśca śrūyate devānāṃ sadā bhagavadbhajanaṃ mokṣāvāptiśca manuṣyāṇāṃ sarvadā saṃsāra iti divedive sadṛśīranyamardhaṃ kṛṣṇā asedhadapa sadmano jāḥ ahan dāsā vṛṣabho vasnayantodavraje varcinaṃ śambaraṃ ca
3.4.111
न्यायसुधा: दिवे दिवे वर्षणाद्वृषभः परमेश्वरो दिवे दिवे सर्वदा सदृशीश्चेतनत्वमात्रेण कृष्णास्तमोमयीर्जाः प्रजाः कास्ता देवेभ्यो ऽन्यमर्धं स्वीयात्सद्मनोपासेधत् निवर्तयति किञ्च दासौ दस्यू वस्नयन्ता जगच्छायदन्तौ वर्चिनं शम्बरं चोदव्रजे जलराशौ समुद्रतीरे ऽहन्हिंसितवानिति अत्र दैत्यानां कदापि न मोक्ष इति प्रतीयते 11,164f. तं भूतिरिति देवा उपासाञ्चक्रिरे ते बभूवुस्तस्माद्धाप्येतर्हि सुप्तो भूभ्रूरित्येव प्रश्वसित्यभूतिरित्यसुरास्ते ह पराबभूवुः
nyāyasudhā: dive dive varṣaṇādvṛṣabhaḥ parameśvaro dive dive sarvadā sadṛśīścetanatvamātreṇa kṛṣṇāstamomayīrjāḥ prajāḥ kāstā devebhyo 'nyamardhaṃ svīyātsadmanopāsedhat nivartayati kiñca dāsau dasyū vasnayantā jagacchāyadantau varcinaṃ śambaraṃ codavraje jalarāśau samudratīre 'hanhiṃsitavāniti atra daityānāṃ kadāpi na mokṣa iti pratīyate 11,164f. taṃ bhūtiriti devā upāsāñcakrire te babhūvustasmāddhāpyetarhi supto bhūbhrūrityeva praśvasityabhūtirityasurāste ha parābabhūvuḥ
3.4.112
तद् यथा पेशस्करी पेशसो मात्रामपादायान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुत एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयितवान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते पितृयं पितृयं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वान्येषां वा भूतानाम्
tad yathā peśaskarī peśaso mātrāmapādāyānyannavataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ tanuta evamevāyamātmedaṃ śarīraṃ nihatyāvidyāṃ gamayitavānyannavataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ kurute pitṛyaṃ pitṛyaṃ vā gāndharvaṃ vā daivaṃ vā prājāpatyaṃ vā brāhmaṃ vānyeṣāṃ vā bhūtānām
3.4.113
11,165 न्यायसुधा: तं भूतिरिति तं परमेश्वरम् भूतिरैश्वर्यरूपः बभूवुर्मुक्ता इति शेषः एतर्हीदानीं सुप्तः सुप्तस्थो वायुः पराबभूवुर्नित्यनिरयं प्राप्ताः अत्र देवासुराणां सम्यग्विपरीतोपासनाभ्यां मोक्षतमसोः प्राप्तिः श्रूयते तेन देवत्वमसुरत्वं च सहजमिति ज्ञायते तद्यथा तद्वक्ष्यमाणं निदर्शनं यथा पेशस्कारी सुवर्णकारः पेशसः सुवर्णस्य मात्रामंशम् अन्यदिव नवतरं प्रागननुभवात् कल्याणतरं मलापकर्षात् रूपं रुचकादिकम् आत्मा परमात्मा अन्येषां भूतानां मनुष्योत्तमानाम् अत्र सुवर्णस्यैव यथा रुचिकादिभावः सुवर्णकारेण क्रियते न यस्य कस्यचिद्द्रव्यस्य तथा मुक्तियोग्यानामेवेश्वरेण मुक्तत्वं क्रियते नान्येषामिति प्रतीयते 11,170 अधुनात्रैव स्मृतीः पठति- प्रयान्तीति प्रयान्ति परमां सिद्धिमैहिकामुष्मिकीं द्रुतम् या न प्राप्यासुरैः सर्वैरक्षया क्लेशवर्जिता न तां गतिं प्रपद्यन्ते विना भागवतान् नरान्
11,165 nyāyasudhā: taṃ bhūtiriti taṃ parameśvaram bhūtiraiśvaryarūpaḥ babhūvurmuktā iti śeṣaḥ etarhīdānīṃ suptaḥ suptastho vāyuḥ parābabhūvurnityanirayaṃ prāptāḥ atra devāsurāṇāṃ samyagviparītopāsanābhyāṃ mokṣatamasoḥ prāptiḥ śrūyate tena devatvamasuratvaṃ ca sahajamiti jñāyate tadyathā tadvakṣyamāṇaṃ nidarśanaṃ yathā peśaskārī suvarṇakāraḥ peśasaḥ suvarṇasya mātrāmaṃśam anyadiva navataraṃ prāgananubhavāt kalyāṇataraṃ malāpakarṣāt rūpaṃ rucakādikam ātmā paramātmā anyeṣāṃ bhūtānāṃ manuṣyottamānām atra suvarṇasyaiva yathā rucikādibhāvaḥ suvarṇakāreṇa kriyate na yasya kasyaciddravyasya tathā muktiyogyānāmeveśvareṇa muktatvaṃ kriyate nānyeṣāmiti pratīyate 11,170 adhunātraiva smṛtīḥ paṭhati- prayāntīti prayānti paramāṃ siddhimaihikāmuṣmikīṃ drutam yā na prāpyāsuraiḥ sarvairakṣayā kleśavarjitā na tāṃ gatiṃ prapadyante vinā bhāgavatān narān
3.4.114
न्यायसुधा: पुरा सत्ये युग इति प्रकृतानां देवतास्वभावानां प्रयान्तीत्यनेन मोक्षादिफलप्राप्तिमुक्त्वा या न प्राप्येत्यसुराणां न तां गतिमिति मनुष्याणां च कदाचित्तत्प्राप्तिर्नास्तीत्युच्यते अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्
nyāyasudhā: purā satye yuga iti prakṛtānāṃ devatāsvabhāvānāṃ prayāntītyanena mokṣādiphalaprāptimuktvā yā na prāpyetyasurāṇāṃ na tāṃ gatimiti manuṣyāṇāṃ ca kadācittatprāptirnāstītyucyate avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam paraṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram
3.4.115
मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहनीं श्रिताः
moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohanīṃ śritāḥ
3.4.116
11,171 न्यायसुधा: अवजानन्तीत्यनेन भगवदवज्ञादिलक्षणराक्षसादिस्वभाववतां कदापि पुरुषार्थावाप्तिर्नास्तीवति कथ्यते प्रकृतिः स्वभावः महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्
11,171 nyāyasudhā: avajānantītyanena bhagavadavajñādilakṣaṇarākṣasādisvabhāvavatāṃ kadāpi puruṣārthāvāptirnāstīvati kathyate prakṛtiḥ svabhāvaḥ mahātmānastu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtimāśritāḥ bhajantyananyamanaso jñātvā bhūtādimavyayam
3.4.117
न्यायसुधा: महात्मन इत्यत्र भगवद्भजनादिलक्षणदेवत्वं स्वभाव इति प्रतीयते अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्
nyāyasudhā: mahātmana ityatra bhagavadbhajanādilakṣaṇadevatvaṃ svabhāva iti pratīyate abhayaṃ sattvasaṃśuddhirjñānayogavyavasthitiḥ dānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam
3.4.118
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्
ahiṃsā satyamakrodhastyāgaḥ śāntirapaiśunam dayā bhūteṣvalolutvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam
3.4.119
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत
tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadroho nātimānitā bhavanti sampadaṃ daivīmabhijātasya bhārata
3.4.120
डम्भो दर्पो ऽतिमाश्च क्रोधः पारुष्यमेव च अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्
ḍambho darpo 'timāśca krodhaḥ pāruṣyameva ca ajñānaṃ cābhijātasya pārtha sampadamāsurīm
3.4.121
न्यायसुधा: अभयमित्यनेनाभयादिलक्षणं देवत्वं दम्भादिलक्षणं चासुरत्वं स्वभाव एवेति ज्ञायते मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तो ऽभ्यसूयकाः तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु
nyāyasudhā: abhayamityanenābhayādilakṣaṇaṃ devatvaṃ dambhādilakṣaṇaṃ cāsuratvaṃ svabhāva eveti jñāyate māmātmaparadeheṣu pradviṣanto 'bhyasūyakāḥ tānahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu
3.4.122
आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्
āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim
3.4.123
न्यायसुधा: मामात्मेत्यनेनासुरस्वभावानामन्धतमसावाप्तिपर्यवसानमभिधीयते द्विविधो भूतसर्गो ऽत्र दैव आसुर एव च विष्णुभक्तिपरो दैवो विपरीतस्तथाऽसुरः
nyāyasudhā: māmātmetyanenāsurasvabhāvānāmandhatamasāvāptiparyavasānamabhidhīyate dvividho bhūtasargo 'tra daiva āsura eva ca viṣṇubhaktiparo daivo viparītastathā'suraḥ
3.4.124
11,172 न्यायसुधा: देवानां परमो धर्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः स्वाध्यायस्तत्त्ववेदित्वं विष्णुपूजारतिः स्मृतिः
11,172 nyāyasudhā: devānāṃ paramo dharmaḥ sadā yajñādikāḥ kriyāḥ svādhyāyastattvaveditvaṃ viṣṇupūjāratiḥ smṛtiḥ
3.4.125
दैत्यानां बाहुषाळित्वं मात्सर्यं युद्धसत्क्रिया नीतिशास्त्रप्रवेदित्वं शिवपूजारतिः स्मृतिः
daityānāṃ bāhuṣāḷitvaṃ mātsaryaṃ yuddhasatkriyā nītiśāstrapraveditvaṃ śivapūjāratiḥ smṛtiḥ
3.4.126
वर्णाश्रमाचारवत्त्वं स्वाध्यायो भक्तिरच्युते शिवे सूर्ये तथा देव्यां स्वभावो मानुषः स्मृतः
varṇāśramācāravattvaṃ svādhyāyo bhaktiracyute śive sūrye tathā devyāṃ svabhāvo mānuṣaḥ smṛtaḥ
3.4.127
अनादिवैष्णवा एव देवतास्तु स्वभावतः विपरीतास्ततो दैत्याः सदैवानादिकालतः
anādivaiṣṇavā eva devatāstu svabhāvataḥ viparītāstato daityāḥ sadaivānādikālataḥ
3.4.128ab
मानुषा मिश्रमतयो विमिश्रगतयो ऽपि च
mānuṣā miśramatayo vimiśragatayo 'pi ca
3.4.128cd
न्यायसुधा: द्विविध इति स्पष्टं देवासुरत्वयोः स्वभावत्वमाख्यायते सर्गशब्दस्य स्वभाववाचित्वात् द्विविध एवेति सम्बन्धः सर्गाणां सुबहुत्वे ऽपि"शुभाशुभफलाधिकौ देवासुराख्यौ द्वावेव गन्धवद्यास्तदन्तरा इति वचनादवधारणोपपत्तिः स्वभाव इत्येतद्देवानां दैत्यानामित्यत्रापि सम्बद्धयते परमो धर्म इति यज्ञादिकानां क्रियाणां विशेषणम् भगवदर्पणादिना परमधर्मरूपयज्ञादिकाः क्रिया इति रतिः स्मृतिश्च विष्णोः शिवस्य चेति शेषः बहुशालित्वमित्यस्थाने बाहुबलप्रयोगो ऽभिप्रेयते युद्धसत्क्रिया युद्धकौशलम् वर्णाश्रमेति तदनुष्ठानमात्रपर्यवसायित्वमाचष्टे अच्युतादौ साम्येन भक्तिरित्यर्थः अनादीति स्पष्टम् अनादित्वादेव स्वभावतो ऽनादिकालत इत्येतन्मानुषा इत्यनेन सम्बद्धयते मिश्रमतयः सम्यगसम्यग्ज्ञानाः विमिश्रगतयः सुखदुःखात्मकसंसारफलाः देवादीनामप्येवं फलं ज्ञातव्यम् श्रुतिस्मृत्युदाहरणफलं दर्शयति- इत्यादीति इत्यादिवाक्यसन्दर्भे ज्ञायते ऽनादियोग्यता
nyāyasudhā: dvividha iti spaṣṭaṃ devāsuratvayoḥ svabhāvatvamākhyāyate sargaśabdasya svabhāvavācitvāt dvividha eveti sambandhaḥ sargāṇāṃ subahutve 'pi"śubhāśubhaphalādhikau devāsurākhyau dvāveva gandhavadyāstadantarā iti vacanādavadhāraṇopapattiḥ svabhāva ityetaddevānāṃ daityānāmityatrāpi sambaddhayate paramo dharma iti yajñādikānāṃ kriyāṇāṃ viśeṣaṇam bhagavadarpaṇādinā paramadharmarūpayajñādikāḥ kriyā iti ratiḥ smṛtiśca viṣṇoḥ śivasya ceti śeṣaḥ bahuśālitvamityasthāne bāhubalaprayogo 'bhipreyate yuddhasatkriyā yuddhakauśalam varṇāśrameti tadanuṣṭhānamātraparyavasāyitvamācaṣṭe acyutādau sāmyena bhaktirityarthaḥ anādīti spaṣṭam anāditvādeva svabhāvato 'nādikālata ityetanmānuṣā ityanena sambaddhayate miśramatayaḥ samyagasamyagjñānāḥ vimiśragatayaḥ sukhaduḥkhātmakasaṃsāraphalāḥ devādīnāmapyevaṃ phalaṃ jñātavyam śrutismṛtyudāharaṇaphalaṃ darśayati- ityādīti ityādivākyasandarbhe jñāyate 'nādiyogyatā
3.4.129ab
न्यायसुधा: सन्दर्भैरित्यतिबहूनि वाक्यान्यत्रार्थे ऽन्यत्रोदाहृतानि द्रष्टव्यानीति सूचयति 11,176 उक्तानामनुमानानां व्याप्त्यवधारणाद्यर्थमागमानां चान्यार्थव्याख्याननिरासार्थमनुग्राहकं तर्कमाह- यदीति यद्यनादिर्विशेषो न साम्प्रतं कथमेव सः
nyāyasudhā: sandarbhairityatibahūni vākyānyatrārthe 'nyatrodāhṛtāni draṣṭavyānīti sūcayati 11,176 uktānāmanumānānāṃ vyāptyavadhāraṇādyarthamāgamānāṃ cānyārthavyākhyānanirāsārthamanugrāhakaṃ tarkamāha- yadīti yadyanādirviśeṣo na sāmprataṃ kathameva saḥ
3.4.129cd
न्यायसुधा: विशेषः स्वरूपगतो योग्यतालक्षणो ऽतिशयः स विशेषः परिदृश्यमानो ऽतिशयः एतदुक्तं भवति यदि हिरण्यगर्भस्यानादिः सर्वोत्कृष्टो योग्यतालक्षणो विशेषो न स्यात्तदा साम्प्रतं दृश्यमानं सर्वोत्कृष्टत्वं न स्यात् तस्यैतद्बीजत्वात् कारणाभावे च कार्याभावस्य नियमत्वात् अन्यथा सर्वेषामपि सर्वोत्कृष्टत्वापत्तेः एवमन्यत्रापि वक्तव्यमिति 11,177 ननु ब्रह्मादीनां योग्यतालक्षणानादिविशेषाभावे ऽपि सादिनो विशिष्यादृष्टादेव सर्वोत्कृष्टत्वादिकं भविष्यति तथाच स्मृतिः"स्वधर्मनिष्ठः शतजन्मभिः पुमान्विरिञ्चतामेतिऽ; इत्यादिकेति चेत् अत्र वक्तव्यम् किं तद्विरिञ्चस्य सर्वोत्कर्षबीजं विशिष्यमदृष्टं ततः प्राक्तनतथाविधमदृष्टमनपेक्ष्यैव जायते उतापेक्ष्येति आद्यं दूषयति- अदृष्टादेव चेति अदृष्टादेव चादृष्टं स्वीकृतं सवर्वादिभिः
nyāyasudhā: viśeṣaḥ svarūpagato yogyatālakṣaṇo 'tiśayaḥ sa viśeṣaḥ paridṛśyamāno 'tiśayaḥ etaduktaṃ bhavati yadi hiraṇyagarbhasyānādiḥ sarvotkṛṣṭo yogyatālakṣaṇo viśeṣo na syāttadā sāmprataṃ dṛśyamānaṃ sarvotkṛṣṭatvaṃ na syāt tasyaitadbījatvāt kāraṇābhāve ca kāryābhāvasya niyamatvāt anyathā sarveṣāmapi sarvotkṛṣṭatvāpatteḥ evamanyatrāpi vaktavyamiti 11,177 nanu brahmādīnāṃ yogyatālakṣaṇānādiviśeṣābhāve 'pi sādino viśiṣyādṛṣṭādeva sarvotkṛṣṭatvādikaṃ bhaviṣyati tathāca smṛtiḥ"svadharmaniṣṭhaḥ śatajanmabhiḥ pumānviriñcatāmeti'; ityādiketi cet atra vaktavyam kiṃ tadviriñcasya sarvotkarṣabījaṃ viśiṣyamadṛṣṭaṃ tataḥ prāktanatathāvidhamadṛṣṭamanapekṣyaiva jāyate utāpekṣyeti ādyaṃ dūṣayati- adṛṣṭādeva ceti adṛṣṭādeva cādṛṣṭaṃ svīkṛtaṃ savarvādibhiḥ
Adhyāya 3 (cont. 27)
3.4.130a
न्यायसुधा: तानि तानि द्रव्यादीनि खल्वदृष्टोत्पत्तौनिमित्तानि श्रुतिस्मृतिभ्यामुपलभ्यन्ते तत्सम्पत्तिश्चादृष्टनिमित्तैव तस्मान्न केवलं फलं किन्नामोत्तरोत्तरमदृष्टं च पूर्वपूर्वादृष्टाद्भवतीति चार्वाकव्यतिरिक्तसर्ववादिभिः स्वीकृतम् अतः सर्वोत्कर्षहेतोर्विशिष्यादृष्टस्य तथाविधप्राक्तनादृष्टानपेक्षोत्पत्तिकत्वाभ्युपगमे ऽपसिद्धान्तः स्यात् भवत्वन्येषां वादिनामित्थं सिद्धान्तो मम तु सर्वोत्कर्षादिफलोत्पत्तावेव विशिष्यादृष्टापेक्षा नतु तदुत्पत्तावपीति यद्वा यद्विरिञ्चस्य सर्वोत्कर्षनिमित्तं विशिष्यमदृष्टं तस्य तथाविधादृष्टकार्यत्वे ऽपि तस्य नादृष्टकार्यत्वमिति 11,178 सर्वस्यापि प्रवाहस्य तथात्वे हि भवतामिष्यसिद्धिरिति वदन्तं प्रत्यतिप्रसङ्गमाह- आकस्मिक इति आकस्मिको विशेषश्चेददृष्टे क्वचिदिष्यते सर्वत्राकस्मिकत्वं स्यान्नादृष्टापेक्षता भवेत्
nyāyasudhā: tāni tāni dravyādīni khalvadṛṣṭotpattaunimittāni śrutismṛtibhyāmupalabhyante tatsampattiścādṛṣṭanimittaiva tasmānna kevalaṃ phalaṃ kinnāmottarottaramadṛṣṭaṃ ca pūrvapūrvādṛṣṭādbhavatīti cārvākavyatiriktasarvavādibhiḥ svīkṛtam ataḥ sarvotkarṣahetorviśiṣyādṛṣṭasya tathāvidhaprāktanādṛṣṭānapekṣotpattikatvābhyupagame 'pasiddhāntaḥ syāt bhavatvanyeṣāṃ vādināmitthaṃ siddhānto mama tu sarvotkarṣādiphalotpattāveva viśiṣyādṛṣṭāpekṣā natu tadutpattāvapīti yadvā yadviriñcasya sarvotkarṣanimittaṃ viśiṣyamadṛṣṭaṃ tasya tathāvidhādṛṣṭakāryatve 'pi tasya nādṛṣṭakāryatvamiti 11,178 sarvasyāpi pravāhasya tathātve hi bhavatāmiṣyasiddhiriti vadantaṃ pratyatiprasaṅgamāha- ākasmika iti ākasmiko viśeṣaścedadṛṣṭe kvacidiṣyate sarvatrākasmikatvaṃ syānnādṛṣṭāpekṣatā bhavet
3.4.130ef
-द् न्यायसुधा: क्वचिद्विरिञ्चोत्कर्षहेतौ तद्धेतौ वादृष्टे विशेषो ऽतिशयो यद्याकस्मिको ऽदृष्टनिरपेक्ष एवेष्यते, यदि किमपि विशिष्यमदृष्टं तथाविधादृष्टनिरपेक्षमेवोत्पद्यते इत्यङ्गीक्रियत इति यावत् तर्हि सर्वत्र फलादावप्याकस्मिकत्वमङ्गीकार्यं स्यादविशेषात् आपाद्यं विवृणोति- नेति सर्वत्रेत्यनुवर्तते यद्येवं न विव्रीयेत तर्हि परेणादृष्टस्य निष्कारणताया अनङ्गीकृतत्वादसङ्गतो ऽयं प्रसङ्गः स्यात् एवमेवापदाकमपि व्याख्येयमिति भावः 11,178f. अस्तु विरिञ्चोत्कर्षस्याप्यदृष्टानपेक्षतेति चेन्न प्राग्भवीयस्य दृष्टकारणकलापस्य नष्टत्वेन निष्कारणतापातात् किञ्च विशिष्यो दृष्टकारणकलापो ऽपि तस्य कुत इति वाच्यम् निर्निमित्तश्चेदतिप्रसङ्गः स्वभावनिमित्तश्चेत्सिद्धं नः समीहितम् एतेन दृष्टव्यापारपरितुष्यादीश्वराद्विरिञ्चस्य सर्वोत्कर्षसम्पत्तिरित्यपि निरस्तम् अनादियोग्यतापरिहारादिति 11,181 अस्तु तर्हि द्वितीयः पक्ष इति तत्राह- अदृष्टाच्चेदिति अदृष्टाश्चेद् विशेषो ऽयमनादित्वं कुतो न तत्
-d nyāyasudhā: kvacidviriñcotkarṣahetau taddhetau vādṛṣṭe viśeṣo 'tiśayo yadyākasmiko 'dṛṣṭanirapekṣa eveṣyate, yadi kimapi viśiṣyamadṛṣṭaṃ tathāvidhādṛṣṭanirapekṣamevotpadyate ityaṅgīkriyata iti yāvat tarhi sarvatra phalādāvapyākasmikatvamaṅgīkāryaṃ syādaviśeṣāt āpādyaṃ vivṛṇoti- neti sarvatretyanuvartate yadyevaṃ na vivrīyeta tarhi pareṇādṛṣṭasya niṣkāraṇatāyā anaṅgīkṛtatvādasaṅgato 'yaṃ prasaṅgaḥ syāt evamevāpadākamapi vyākhyeyamiti bhāvaḥ 11,178f. astu viriñcotkarṣasyāpyadṛṣṭānapekṣateti cenna prāgbhavīyasya dṛṣṭakāraṇakalāpasya naṣṭatvena niṣkāraṇatāpātāt kiñca viśiṣyo dṛṣṭakāraṇakalāpo 'pi tasya kuta iti vācyam nirnimittaścedatiprasaṅgaḥ svabhāvanimittaścetsiddhaṃ naḥ samīhitam etena dṛṣṭavyāpāraparituṣyādīśvarādviriñcasya sarvotkarṣasampattirityapi nirastam anādiyogyatāparihārāditi 11,181 astu tarhi dvitīyaḥ pakṣa iti tatrāha- adṛṣṭāccediti adṛṣṭāśced viśeṣo 'yamanāditvaṃ kuto na tat
3.4.130a
न्यायसुधा: भवतीति शेषः विशिष्यत इति विशेषो विशिष्यमदृष्टमित्यर्थः अयमिति विरिञ्चस्य सर्वोत्कषर्हेतुः अनादित्वं तथाविधादृष्टपरम्परायाः अनादियोग्यतावत्त्वमिति च तत्तर्हि इदमुक्तं भवति यथा विरिञ्चस्य सर्वोत्कर्षे कारणं विशिष्यमदृष्टं तथा(विधादृष्टपूर्वकं)विधपूर्वादृष्टहेतुकम् तथा तदपि तदपीति स्वीकार्यम् समानन्यायत्वात् तथा चानादिविशिष्यादृष्टप्रवाहाश्रयत्वं तस्यैव कुत इत्यनुयोगस्य नान्यदुत्तरमनादेर्विशिष्यस्वभावात् तत्तत्फलप्राप्त्युपाययोः प्रयत्नादृष्टयोरागन्तुकयोर्बीजभूतो ऽनागन्तुकस्वभावविशेष एवानादियोग्यतोच्यते यथोक्तम् 11,182 "स्वभावाख्या योग्यता या हठाख्याऽ; इत्यादि अतः सिद्धा ब्रह्मादिकलिपर्यन्तेषु जीवेष्वनादियोग्यतेति 11,182f. भगवान्निर्देष इति यत्प्रागुक्तं तत्समर्थनार्थमुत्तरो ग्रन्थः ननु"न स्थानतो ऽपिऽ; इत्यादिनैव समर्थितमेतत् सत्यम् युक्त्यादिना प्राप्तं सदोषत्वं तत्रापाकृतम् अत्र तु प्रत्यक्षप्राप्तमिति भेदात् एतदपि तत्रैव कुतो न दूषितमिति चेत् विश्वादिषु प्रत्यक्षस्याप्रवृत्तेः प्रासङ्गिकं तु निराकरणं तत्र वात्र वा न कश्चिद्विशेषः प्रागुक्तार्थप्रपञ्चश्चात्रानुभाष्यकृता क्रियते मुक्ततारतम्यादेः प्रपञ्चनादेः अतो ऽत्रैव निर्देषताप्रपञ्चनं युक्तम् किञ्चात्र ज्ञानस्वरूपनिरूपणं भविष्यति तत्प्रसङ्गश्च ज्ञानपादे समुचितः अपि च न भगवत्साक्षात्कारमात्रेणाशेषपुरुषार्थप्राप्तिः किन्तु निर्देषाद्भगवद्दर्शनादित्युक्तम् तच्चानेन निर्देषभगवद्दर्शनमुपदर्शितं भवति तर्हि तत्रैवायं ग्रन्थसन्दर्भः कुतो न निवेशित इति चेत् देवदानवमानवस्वभावप्रपञ्चनस्यात्रोपयुक्तत्वेन तदानन्तर्योपपत्तेः तथाच वक्ष्यामः 11,184 इदमत्र शङ्कयते रामकृष्णादयो भगवदवतारा भगवतात्यन्ताभिन्ना इति तावत्समर्थितम् तेषां च परस्परं भेदस्तकालवर्तिनां पुरुषाणां प्रत्यक्षेण दृश्यते नच ते देहवन्त इति चोक्तम् ततो देहगत एव भेद इत्यनवकाशात् ततश्च सर्वेषां स्वातन्त्र्यानुपपत्तेः केषाञ्चित्पारतन्त्र्यम् एवमन्ये ऽपि भेदानुषङ्गिणो दोषा द्रष्टव्याः समानन्यायत्वात् वेदाधिदोषाश्च प्रत्यक्षेणेक्ष्यन्त इति न भगवतो निर्देषत्वमिति तत्र तावद्भेदस्य प्रत्यक्षसिद्धतां निराकर्तुमागमवाक्यं पठति- नचेति नचान्यभेदवद् विष्णौ भेदस्तद्दर्शिनामपि दृश्यते
nyāyasudhā: bhavatīti śeṣaḥ viśiṣyata iti viśeṣo viśiṣyamadṛṣṭamityarthaḥ ayamiti viriñcasya sarvotkaṣarhetuḥ anāditvaṃ tathāvidhādṛṣṭaparamparāyāḥ anādiyogyatāvattvamiti ca tattarhi idamuktaṃ bhavati yathā viriñcasya sarvotkarṣe kāraṇaṃ viśiṣyamadṛṣṭaṃ tathā(vidhādṛṣṭapūrvakaṃ)vidhapūrvādṛṣṭahetukam tathā tadapi tadapīti svīkāryam samānanyāyatvāt tathā cānādiviśiṣyādṛṣṭapravāhāśrayatvaṃ tasyaiva kuta ityanuyogasya nānyaduttaramanāderviśiṣyasvabhāvāt tattatphalaprāptyupāyayoḥ prayatnādṛṣṭayorāgantukayorbījabhūto 'nāgantukasvabhāvaviśeṣa evānādiyogyatocyate yathoktam 11,182 "svabhāvākhyā yogyatā yā haṭhākhyā'; ityādi ataḥ siddhā brahmādikaliparyanteṣu jīveṣvanādiyogyateti 11,182f. bhagavānnirdeṣa iti yatprāguktaṃ tatsamarthanārthamuttaro granthaḥ nanu"na sthānato 'pi'; ityādinaiva samarthitametat satyam yuktyādinā prāptaṃ sadoṣatvaṃ tatrāpākṛtam atra tu pratyakṣaprāptamiti bhedāt etadapi tatraiva kuto na dūṣitamiti cet viśvādiṣu pratyakṣasyāpravṛtteḥ prāsaṅgikaṃ tu nirākaraṇaṃ tatra vātra vā na kaścidviśeṣaḥ prāguktārthaprapañcaścātrānubhāṣyakṛtā kriyate muktatāratamyādeḥ prapañcanādeḥ ato 'traiva nirdeṣatāprapañcanaṃ yuktam kiñcātra jñānasvarūpanirūpaṇaṃ bhaviṣyati tatprasaṅgaśca jñānapāde samucitaḥ api ca na bhagavatsākṣātkāramātreṇāśeṣapuruṣārthaprāptiḥ kintu nirdeṣādbhagavaddarśanādityuktam taccānena nirdeṣabhagavaddarśanamupadarśitaṃ bhavati tarhi tatraivāyaṃ granthasandarbhaḥ kuto na niveśita iti cet devadānavamānavasvabhāvaprapañcanasyātropayuktatvena tadānantaryopapatteḥ tathāca vakṣyāmaḥ 11,184 idamatra śaṅkayate rāmakṛṣṇādayo bhagavadavatārā bhagavatātyantābhinnā iti tāvatsamarthitam teṣāṃ ca parasparaṃ bhedastakālavartināṃ puruṣāṇāṃ pratyakṣeṇa dṛśyate naca te dehavanta iti coktam tato dehagata eva bheda ityanavakāśāt tataśca sarveṣāṃ svātantryānupapatteḥ keṣāñcitpāratantryam evamanye 'pi bhedānuṣaṅgiṇo doṣā draṣṭavyāḥ samānanyāyatvāt vedādhidoṣāśca pratyakṣeṇekṣyanta iti na bhagavato nirdeṣatvamiti tatra tāvadbhedasya pratyakṣasiddhatāṃ nirākartumāgamavākyaṃ paṭhati- naceti nacānyabhedavad viṣṇau bhedastaddarśināmapi dṛśyate
3.4.130cd
-च् 11,185 न्यायसुधा: चो ऽवधारणे अन्यभेदवदिति व्यतिरेकदृष्टान्तः अन्येषां घटादीनां यथानेकत्वातिरिक्तो ऽन्योन्याभावलक्षणो भेदो दृश्यते न तथेति विष्णौ भेदो न दृश्यत इत्येवोक्ते ऽनेकत्वस्याप्यदर्शनं प्रतीयेत तदर्थमिदं वचनम् यद्वा यथा विष्णावन्यप्रतियोगिको भेदो दृश्यते न तथा स्वप्रतियोगिक इति योजना अन्यथा घटादिप्रतियोगिको ऽपि भेदो न दृश्यत इत्यपि प्रतीयेत अथवान्यप्रतियागिकभेदवति विष्णावित्यैकपद्येन व्याख्येयम् प्रयोजनं तूक्तमेव विष्णौ रामकृष्णादिरूपे अधुनातनैर्भेदो न दृश्यत इति परस्यापि सम्मतम् अतस्तद्दर्शिनामपीत्युक्तम् तृतीयार्थे षष्ठी अवतारदर्शिभिरपीत्यर्थः तद्दर्शिनां प्रत्यक्षेणापीति वा स्वभावत एव जीवास्त्रिविधाः देवदानवमानवभेदात् तत्र दैवं प्रत्यक्षं तावदवताराणां परस्परं न भेदं गोचरयतीति भावः 11,186 न केवलमेतावत्किं तर्हीत्यत आह- प्रत्यभिज्ञैवेति ... प्रत्यभिज्ञैव बहुरूपेषु दृश्यते
-c 11,185 nyāyasudhā: co 'vadhāraṇe anyabhedavaditi vyatirekadṛṣṭāntaḥ anyeṣāṃ ghaṭādīnāṃ yathānekatvātirikto 'nyonyābhāvalakṣaṇo bhedo dṛśyate na tatheti viṣṇau bhedo na dṛśyata ityevokte 'nekatvasyāpyadarśanaṃ pratīyeta tadarthamidaṃ vacanam yadvā yathā viṣṇāvanyapratiyogiko bhedo dṛśyate na tathā svapratiyogika iti yojanā anyathā ghaṭādipratiyogiko 'pi bhedo na dṛśyata ityapi pratīyeta athavānyapratiyāgikabhedavati viṣṇāvityaikapadyena vyākhyeyam prayojanaṃ tūktameva viṣṇau rāmakṛṣṇādirūpe adhunātanairbhedo na dṛśyata iti parasyāpi sammatam atastaddarśināmapītyuktam tṛtīyārthe ṣaṣṭhī avatāradarśibhirapītyarthaḥ taddarśināṃ pratyakṣeṇāpīti vā svabhāvata eva jīvāstrividhāḥ devadānavamānavabhedāt tatra daivaṃ pratyakṣaṃ tāvadavatārāṇāṃ parasparaṃ na bhedaṃ gocarayatīti bhāvaḥ 11,186 na kevalametāvatkiṃ tarhītyata āha- pratyabhijñaiveti ... pratyabhijñaiva bahurūpeṣu dṛśyate
3.4.132ab
न्यायसुधा: उत्तमानां पुरुषाणां भगवतो बहुरूपेषु तदेवेदमित्यभेदविषया प्रत्यभिज्ञैव पुराणादौ दृश्यते यथा जाम्बवतः स राम एवायं कृष्ण इति प्रत्यभिज्ञा तथाच कुतो भेदज्ञानस्यावकाश इति भावः ननु बहुत्वं भेदेन विनाऽनुपपद्यमानं तमाक्षिपति तथा च बहुरूपेषु प्रत्यभिज्ञा न सम्भवत्येव सम्भवन्ती वा भ्रान्तिः स्यादित्यत आह- बहुत्वं चेति बहुत्वं च विशेषेण
nyāyasudhā: uttamānāṃ puruṣāṇāṃ bhagavato bahurūpeṣu tadevedamityabhedaviṣayā pratyabhijñaiva purāṇādau dṛśyate yathā jāmbavataḥ sa rāma evāyaṃ kṛṣṇa iti pratyabhijñā tathāca kuto bhedajñānasyāvakāśa iti bhāvaḥ nanu bahutvaṃ bhedena vinā'nupapadyamānaṃ tamākṣipati tathā ca bahurūpeṣu pratyabhijñā na sambhavatyeva sambhavantī vā bhrāntiḥ syādityata āha- bahutvaṃ ceti bahutvaṃ ca viśeṣeṇa
3.4.132b
न्यायसुधा: भगवद्रूपाणामिति शेषः अन्यथोपपत्तिकुण्ठितार्थापत्तिर्न भेदं प्रमापयतीत्यर्थः अन्यथाप्युपपत्तिपक्षे भेदसन्देहः स्यात्सो ऽप्यनिष्य इत्यन्यथैवोपपत्तिं सूचयति- न भेदेनेति ... न भेदेन कथञ्चन
nyāyasudhā: bhagavadrūpāṇāmiti śeṣaḥ anyathopapattikuṇṭhitārthāpattirna bhedaṃ pramāpayatītyarthaḥ anyathāpyupapattipakṣe bhedasandehaḥ syātso 'pyaniṣya ityanyathaivopapattiṃ sūcayati- na bhedeneti ... na bhedena kathañcana
3.4.132cd
न्यायसुधा: उपपद्यत इत्युभयत्र शेषः कुतः भगवद्रूपाणां भेदे निरवकाशप्रमाणाभावात्तद्विरोधाच्च तदिदमाह- कथञ्चनेति 11,187 एवमुत्तमानां पुंसां भगवदेकरूपदर्शनसमये रूपान्तरप्रतीतावसत्यां ततो भेदज्ञानमसम्भावितम् प्रतियोगिज्ञानाभावे भेदज्ञानाभावस्य नियतत्वात् सत्यामपि तथा विरोधिन्याः प्रत्यभिज्ञाया भावादित्युक्तम् तथापि मध्यमादिजनानां प्रत्यक्षं भगवद्रूपभेदे प्रमाणं भविष्यति एकरूपदर्शनसमये रूपान्तरप्रतीत्यभावे भेददर्शनानुपपत्तावपि तद्भावे सम्भवत्येव नच तेषामपि प्रत्यभिज्ञा भवद्भिरभ्युपेतुं शक्यते उत्तमत्वप्रसङ्गादित्यतो मध्यमानपेक्ष्य तावदाह- प्रत्यभिज्ञा चेति प्रत्यभिज्ञा च येषां न ते ऽपि तन्मुष्यदृष्टयः
nyāyasudhā: upapadyata ityubhayatra śeṣaḥ kutaḥ bhagavadrūpāṇāṃ bhede niravakāśapramāṇābhāvāttadvirodhācca tadidamāha- kathañcaneti 11,187 evamuttamānāṃ puṃsāṃ bhagavadekarūpadarśanasamaye rūpāntarapratītāvasatyāṃ tato bhedajñānamasambhāvitam pratiyogijñānābhāve bhedajñānābhāvasya niyatatvāt satyāmapi tathā virodhinyāḥ pratyabhijñāyā bhāvādityuktam tathāpi madhyamādijanānāṃ pratyakṣaṃ bhagavadrūpabhede pramāṇaṃ bhaviṣyati ekarūpadarśanasamaye rūpāntarapratītyabhāve bhedadarśanānupapattāvapi tadbhāve sambhavatyeva naca teṣāmapi pratyabhijñā bhavadbhirabhyupetuṃ śakyate uttamatvaprasaṅgādityato madhyamānapekṣya tāvadāha- pratyabhijñā ceti pratyabhijñā ca yeṣāṃ na te 'pi tanmuṣyadṛṣṭayaḥ
3.4.133
न्यायसुधा: चस्त्वर्थः येषां तु मध्यमानां जनानां प्रत्यभिज्ञा भगवद्रूपेषु नास्ति ते ऽपि तत्र भेदं नैव पश्यन्तीति योजना प्रत्यभिज्ञाभावे कारणं तेन भगवता मुष्यापहता दृष्टिरेषामिति तेन बहुत्वेनेति वा भगवदिच्छाया तेषां योग्यतया चोपोद्बलितं बहुत्वमुपलभ्यमानं प्रतीयमाने(ऽपि) वस्तुनि विद्यमानस्याप्यभेदस्य ज्ञानं प्रतिबध्नाति अत्र तन्मुष्यदृष्टयस्ते ऽपीत्यनुवादात्तन्मुष्यदृष्टित्वात्प्रत्यभिज्ञैषां नास्तीति लभ्यते 11,188 भगवद्रूपे भेदं नैव पश्यन्तीत्युक्ते घटादिभ्यो ऽपि भेदं न पश्यन्तीति मन्दस्य प्रतीतिः स्यात्तां निवारयितुमाह- भेदमिति भेदं नैव प्रपश्यन्ति भेदमन्येभ्य एव च पश्यन्त्येवं हरिस्तेषां सन्दर्शयति नान्यथा
nyāyasudhā: castvarthaḥ yeṣāṃ tu madhyamānāṃ janānāṃ pratyabhijñā bhagavadrūpeṣu nāsti te 'pi tatra bhedaṃ naiva paśyantīti yojanā pratyabhijñābhāve kāraṇaṃ tena bhagavatā muṣyāpahatā dṛṣṭireṣāmiti tena bahutveneti vā bhagavadicchāyā teṣāṃ yogyatayā copodbalitaṃ bahutvamupalabhyamānaṃ pratīyamāne('pi) vastuni vidyamānasyāpyabhedasya jñānaṃ pratibadhnāti atra tanmuṣyadṛṣṭayaste 'pītyanuvādāttanmuṣyadṛṣṭitvātpratyabhijñaiṣāṃ nāstīti labhyate 11,188 bhagavadrūpe bhedaṃ naiva paśyantītyukte ghaṭādibhyo 'pi bhedaṃ na paśyantīti mandasya pratītiḥ syāttāṃ nivārayitumāha- bhedamiti bhedaṃ naiva prapaśyanti bhedamanyebhya eva ca paśyantyevaṃ haristeṣāṃ sandarśayati nānyathā
3.4.134ab
न्यायसुधा: अन्येभ्यो भेदं पश्यन्त्येव चेति योजना ननु प्रतीयमानं वस्तुद्वयं भेदेन वा प्रतीयते ऽभेदेन वा भेदाभेदोदासीनतया तु प्रतीतिः कथमित्यत आह- एवमिति एवं बृहत्संहितायां वचनं
nyāyasudhā: anyebhyo bhedaṃ paśyantyeva ceti yojanā nanu pratīyamānaṃ vastudvayaṃ bhedena vā pratīyate 'bhedena vā bhedābhedodāsīnatayā tu pratītiḥ kathamityata āha- evamiti evaṃ bṛhatsaṃhitāyāṃ vacanaṃ
3.4.134b
11,188f. न्यायसुधा: तेषां योग्यतेति शेषः अन्यथा गतिबुद्धीत्यादिना कर्मसंज्ञायां द्वितीया स्यात् विभक्तिव्यत्ययो वा छान्दसः अन्यथा भेदेनाभेदेन च दर्शयति यथा खल्वख्यातवादिनां सहकारिसामर्थ्याद्भेदाभेदौदासीन्येन वस्तुप्रतीतिः यथा वान्येषां शुक्तिकाशकलदर्शनानन्तरं व्यासक्तौ तथा परमेश्वरशक्त्यात्रापि तथा प्रतीतौ को विरोधः अधमजीवप्रत्यक्षस्य त्वन्या गतिर्भविष्यति एवमीश्वररूपभेदे प्रत्यक्षं निराकुर्वतानुमानमपि निराकृतम् बहुत्वस्यान्यथासिद्धेरुक्तत्वात् तन्न्यायेन चाकारविशेषादीनामन्यथासिद्धत्वादिति वचनम् अस्तीति शेषः 11,191 मा भूद्भगवद्रूपभेदः प्रत्यक्षानुमानसिद्धः आगमसिद्धस्तु भविष्यति पुराणेषु तत्र तत्रान्यादिशब्दश्रवणादिति चेन्न नेह नानास्ति किञ्चनेत्यादिवेदवाक्यविरोधात् पुराणमेव वेदस्य किन्न बाधकं भवतीत्यत आह- नेति ... न पुराणगम् लोकदर्शनवाद्येव वेदरोधाय शक्नुयात्
11,188f. nyāyasudhā: teṣāṃ yogyateti śeṣaḥ anyathā gatibuddhītyādinā karmasaṃjñāyāṃ dvitīyā syāt vibhaktivyatyayo vā chāndasaḥ anyathā bhedenābhedena ca darśayati yathā khalvakhyātavādināṃ sahakārisāmarthyādbhedābhedaudāsīnyena vastupratītiḥ yathā vānyeṣāṃ śuktikāśakaladarśanānantaraṃ vyāsaktau tathā parameśvaraśaktyātrāpi tathā pratītau ko virodhaḥ adhamajīvapratyakṣasya tvanyā gatirbhaviṣyati evamīśvararūpabhede pratyakṣaṃ nirākurvatānumānamapi nirākṛtam bahutvasyānyathāsiddheruktatvāt tannyāyena cākāraviśeṣādīnāmanyathāsiddhatvāditi vacanam astīti śeṣaḥ 11,191 mā bhūdbhagavadrūpabhedaḥ pratyakṣānumānasiddhaḥ āgamasiddhastu bhaviṣyati purāṇeṣu tatra tatrānyādiśabdaśravaṇāditi cenna neha nānāsti kiñcanetyādivedavākyavirodhāt purāṇameva vedasya kinna bādhakaṃ bhavatītyata āha- neti ... na purāṇagam lokadarśanavādyeva vedarodhāya śaknuyāt
3.4.135a
-द् न्यायसुधा: वचनमिति वर्तते पुराणवचनं खलु लोकानां यद्भगवद्रूपेषु भेददर्शनं तदनुवादपरमेव न वस्तुनिष्ठम् उपक्रमादिना तथावगमात् वेदस्तु वस्तुतथात्वे तात्पर्यवान् लिङ्गैः तथाध्यवसायात् अतो न तत् तद्बाधनाय शक्नोति नन्वेतद्वयाहतम् यत्प्राग्भगवद्रूपभेदविषयं प्रत्यक्षं नास्तीत्युक्तम् इदानीन्तु तदस्तीति तस्यैवाभावे पुराणवचनस्य तदनुवादित्वानुपपत्तेः मैवम् बहुत्वाद्यनुमानाभासजनितभेददशर्नानुवादित्वोपपत्तेः किञ्चोत्तममध्यमानां भेदविषयं प्रत्यक्षं नास्तीत्यभिहितम् अधमानां तु तदस्तीत्यधुना अङ्गीक्रियते तर्हि तदेव भगवद्रूपभेदे प्रमाणं भविष्यतीत्यपि न वाच्यम् उत्तमानामभेदविषयेण प्रत्यक्षेण बाधितत्वात् नच तदेव नास्ति प्रत्यभिज्ञैव बहुरूपेषु दृश्यत इत्यागमोक्तत्वात् तथाच भीष्मवाक्यम् "तमिममहमजं शरीरभाजां हृदि हृदि विष्ठितमात्मकल्पितानाम् प्रतिदृशमिव नैकधार्कमेकं समधिगतो ऽस्मि विधूतभेदमोहः ऽ; इति 11,193 अथ भेददर्शनमेवाभेददर्शनस्य बाधकं कुतो न भवतीत्यत आह- अपरीक्षितेति अपरीक्षितदृष्टिश्च परीक्षापूर्वदर्शनम् निषेद्धुं शक्नुवात्क्वापि
-d nyāyasudhā: vacanamiti vartate purāṇavacanaṃ khalu lokānāṃ yadbhagavadrūpeṣu bhedadarśanaṃ tadanuvādaparameva na vastuniṣṭham upakramādinā tathāvagamāt vedastu vastutathātve tātparyavān liṅgaiḥ tathādhyavasāyāt ato na tat tadbādhanāya śaknoti nanvetadvayāhatam yatprāgbhagavadrūpabhedaviṣayaṃ pratyakṣaṃ nāstītyuktam idānīntu tadastīti tasyaivābhāve purāṇavacanasya tadanuvāditvānupapatteḥ maivam bahutvādyanumānābhāsajanitabhedadaśarnānuvāditvopapatteḥ kiñcottamamadhyamānāṃ bhedaviṣayaṃ pratyakṣaṃ nāstītyabhihitam adhamānāṃ tu tadastītyadhunā aṅgīkriyate tarhi tadeva bhagavadrūpabhede pramāṇaṃ bhaviṣyatītyapi na vācyam uttamānāmabhedaviṣayeṇa pratyakṣeṇa bādhitatvāt naca tadeva nāsti pratyabhijñaiva bahurūpeṣu dṛśyata ityāgamoktatvāt tathāca bhīṣmavākyam "tamimamahamajaṃ śarīrabhājāṃ hṛdi hṛdi viṣṭhitamātmakalpitānām pratidṛśamiva naikadhārkamekaṃ samadhigato 'smi vidhūtabhedamohaḥ '; iti 11,193 atha bhedadarśanamevābhedadarśanasya bādhakaṃ kuto na bhavatītyata āha- aparīkṣiteti aparīkṣitadṛṣṭiśca parīkṣāpūrvadarśanam niṣeddhuṃ śaknuvātkvāpi
3.4.135cd
-च् न्यायसुधा: अपरीक्षिता परीक्षया प्रमाणत्वेनानिश्चिता नेत्यस्यानुकर्षणार्थश्चशब्दः परीक्षापूर्वः प्रामाण्यनिश्चयो यस्य दर्शनस्य तत्परीक्षापूर्वदर्शनम् परीक्षापूर्वं दर्शनं प्रामाण्यनिश्चयो यस्य प्रत्यक्षस्येति वा क्वापीत्यनेन नियममाह तदनेन यत्परीक्षया न निश्चितप्रामाण्यं ज्ञानं न तन्निमित्तप्रामाण्यं ज्ञानान्तरं बाधत इति व्याप्तिरुक्ता परीक्षाग्रहणं प्रामाण्यनिश्चयोपलक्षणमेव, नतु नियमार्थमित्युत्तरत्र स्फुटीभविष्यति 11,194 अत्र दृष्टान्तमाह- देवदत्तेति ... वेददत्तादिदृष्टिवत्
-c nyāyasudhā: aparīkṣitā parīkṣayā pramāṇatvenāniścitā netyasyānukarṣaṇārthaścaśabdaḥ parīkṣāpūrvaḥ prāmāṇyaniścayo yasya darśanasya tatparīkṣāpūrvadarśanam parīkṣāpūrvaṃ darśanaṃ prāmāṇyaniścayo yasya pratyakṣasyeti vā kvāpītyanena niyamamāha tadanena yatparīkṣayā na niścitaprāmāṇyaṃ jñānaṃ na tannimittaprāmāṇyaṃ jñānāntaraṃ bādhata iti vyāptiruktā parīkṣāgrahaṇaṃ prāmāṇyaniścayopalakṣaṇameva, natu niyamārthamityuttaratra sphuṭībhaviṣyati 11,194 atra dṛṣṭāntamāha- devadatteti ... vedadattādidṛṣṭivat
3.4.136a
न्यायसुधा: यथा यज्ञदत्तादावनिश्चिप्रामाण्या देवदत्तादिदृष्टिर्न निश्चितप्रामाण्यां यज्ञदत्तादिदृष्टिं बाधते तथेत्यर्थः ततः किं यद्येवं व्याप्तिरिति चेत् भेददर्शनमनिश्चितप्रामाण्यमभेददशर्नं तु निश्चितप्रामाण्यम् अतो न तत्तस्य बाधकं किन्तु वैपरीत्यमेवेति वदामः कुतो भेददर्शनमनिश्चितप्रामाण्यमित्यत आह- न चेति न च निश्चितभेदस्य दर्शने ऽस्ति पुराणगम् वाक्यं क्वचिद्धि
nyāyasudhā: yathā yajñadattādāvaniściprāmāṇyā devadattādidṛṣṭirna niścitaprāmāṇyāṃ yajñadattādidṛṣṭiṃ bādhate tathetyarthaḥ tataḥ kiṃ yadyevaṃ vyāptiriti cet bhedadarśanamaniścitaprāmāṇyamabhedadaśarnaṃ tu niścitaprāmāṇyam ato na tattasya bādhakaṃ kintu vaiparītyameveti vadāmaḥ kuto bhedadarśanamaniścitaprāmāṇyamityata āha- na ceti na ca niścitabhedasya darśane 'sti purāṇagam vākyaṃ kvaciddhi
3.4.136cd
-च् न्यायसुधा: चो ऽवधारणे क्वचित्प्रदेशे हिशब्दो हेतौ परमेश्वररूपभेदविषयं प्रत्यक्षं तावदस्माकं पुराणवाक्यादेव सिद्धम् पुराणवाक्यं च केचिद्भेदं पश्यन्तीति वा प्रतिपादयतु अनुवादकतया लिङ्गत्वेन वा अतस्तत्प्रामाण्यनिश्चयस्तत एवान्वेष्यव्यः नच भेददर्शनस्य प्रामाण्यं निश्चाययत्पुराणवाक्यमस्ति अतः प्रमाणाभावान्न भेददशर्नस्य प्रामाण्यनिश्चय इति भावः 11,195 प्रामाण्यनिश्चयो द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां भवति अर्थतथात्वनिश्चयेन वा ज्ञानपरीक्षया वा आद्याभिप्रायेणोक्तं सत्यतया निश्चितभेदस्येति द्वितीयाभिप्रायेण तु भेदस्य दर्शन इति समासः षष्ठया आक्रोश इत्यलुक् निश्चितं परीक्षितं च तद्भेदस्यदर्शनं चेति तथोक्तम् तत्र स्वाभिप्रायेणाक्रोशः पराभिप्रायेण निश्चितत्वमित्यविरोधः 11,196 यदि पुराणवाक्या(देव)न्निश्चितप्रामाण्यं भेददर्शनं न प्रतीयेत तर्हि कीदृशं तत्प्रतीयत इत्यत आह- सम्मुग्धमिति ... सम्मुग्धदर्शनं तत्र गम्यते
-c nyāyasudhā: co 'vadhāraṇe kvacitpradeśe hiśabdo hetau parameśvararūpabhedaviṣayaṃ pratyakṣaṃ tāvadasmākaṃ purāṇavākyādeva siddham purāṇavākyaṃ ca kecidbhedaṃ paśyantīti vā pratipādayatu anuvādakatayā liṅgatvena vā atastatprāmāṇyaniścayastata evānveṣyavyaḥ naca bhedadarśanasya prāmāṇyaṃ niścāyayatpurāṇavākyamasti ataḥ pramāṇābhāvānna bhedadaśarnasya prāmāṇyaniścaya iti bhāvaḥ 11,195 prāmāṇyaniścayo dvābhyāṃ prakārābhyāṃ bhavati arthatathātvaniścayena vā jñānaparīkṣayā vā ādyābhiprāyeṇoktaṃ satyatayā niścitabhedasyeti dvitīyābhiprāyeṇa tu bhedasya darśana iti samāsaḥ ṣaṣṭhayā ākrośa ityaluk niścitaṃ parīkṣitaṃ ca tadbhedasyadarśanaṃ ceti tathoktam tatra svābhiprāyeṇākrośaḥ parābhiprāyeṇa niścitatvamityavirodhaḥ 11,196 yadi purāṇavākyā(deva)nniścitaprāmāṇyaṃ bhedadarśanaṃ na pratīyeta tarhi kīdṛśaṃ tatpratīyata ityata āha- sammugdhamiti ... sammugdhadarśanaṃ tatra gamyate
3.4.137
न्यायसुधा: प्रमाणत्वाप्रमाणत्वाभ्यां सन्दिग्धम् दशर्नं भेदस्य तत्र पुराणवाक्ये एतदुक्तं भवति पुराणवाक्यं भेददर्शनमात्रं गमयति न तु तस्य प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा ततः प्रागभेददर्शनावगमात्तत्र प्रामाण्याप्रामाण्यसन्देह एव युक्तः अवगते त्वभेददर्शने तस्याप्रामाण्यमेव निश्चीयते पुराणवाक्यादेव तत्प्रामाण्यस्य निश्चितत्वात् समधिगतोस्मीति संशब्दश्रवणात् हृदि हृदि नैकधा स्थितमपीत्यनुमानानामाभासत्वस्योक्तत्वात् विधूतभेदमोह इति भेदज्ञानस्य मोहत्वाभिधानाच्चेति एवं भगवद्रूपेषु भेदाभावः सिद्धः तथा वेधादिदोषाभावश्च प्रमाणाभावात् 11,197 नन्वस्ति तद्दर्शिता प्रत्यक्षमत्र प्रमाणम् मैवम् महतां प्रत्यक्षेण वेधाद्यभावग्राहिणा बाधितत्वात् इदमेव तस्य बाधकं किन्न स्यादित्यत आह- अपरीक्षितमेवेति अपरीक्षितमेवात्र वेधादिकमधीशितुः परीक्षादर्शने नैव दृश्यते केनचित् क्वचित्
nyāyasudhā: pramāṇatvāpramāṇatvābhyāṃ sandigdham daśarnaṃ bhedasya tatra purāṇavākye etaduktaṃ bhavati purāṇavākyaṃ bhedadarśanamātraṃ gamayati na tu tasya prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ vā tataḥ prāgabhedadarśanāvagamāttatra prāmāṇyāprāmāṇyasandeha eva yuktaḥ avagate tvabhedadarśane tasyāprāmāṇyameva niścīyate purāṇavākyādeva tatprāmāṇyasya niścitatvāt samadhigatosmīti saṃśabdaśravaṇāt hṛdi hṛdi naikadhā sthitamapītyanumānānāmābhāsatvasyoktatvāt vidhūtabhedamoha iti bhedajñānasya mohatvābhidhānācceti evaṃ bhagavadrūpeṣu bhedābhāvaḥ siddhaḥ tathā vedhādidoṣābhāvaśca pramāṇābhāvāt 11,197 nanvasti taddarśitā pratyakṣamatra pramāṇam maivam mahatāṃ pratyakṣeṇa vedhādyabhāvagrāhiṇā bādhitatvāt idameva tasya bādhakaṃ kinna syādityata āha- aparīkṣitameveti aparīkṣitamevātra vedhādikamadhīśituḥ parīkṣādarśane naiva dṛśyate kenacit kvacit
3.4.138
न्यायसुधा: अत्र वेधादि(दोष)तदभावयोर्मध्ये अधीशितुरत्रावतारेष्विति वा दृश्यत इति सम्बन्धः यद्वा वेधादिकमिति तद्दर्शनमुपलक्ष्यते परीक्षया युक्तं दर्शनं परीक्षादर्शनम् यद्वा परीक्ष्यत इति परीक्षा गुरोश्च हल इत्यकारप्रत्ययः परीक्षा च तद्दशर्नं च तस्मिन् दृश्यते वेधादिकं क्वचित् दोषदर्शनमपरीक्षितं निर्देषत्वदर्शनं तु परीक्षितमिति भावः 11,198 ननु दोषाभावविषयं महतां प्रत्यक्षं तावत्कुतः सिद्धमित्यत आह- निर्देषमेवेति निर्दोषमेव तं ब्रह्मा ददर्शाशेषरूपिणम् निर्दोषमेव रुद्रो ऽद्राङ् निर्दोषं तं पुरन्दरः
nyāyasudhā: atra vedhādi(doṣa)tadabhāvayormadhye adhīśituratrāvatāreṣviti vā dṛśyata iti sambandhaḥ yadvā vedhādikamiti taddarśanamupalakṣyate parīkṣayā yuktaṃ darśanaṃ parīkṣādarśanam yadvā parīkṣyata iti parīkṣā gurośca hala ityakārapratyayaḥ parīkṣā ca taddaśarnaṃ ca tasmin dṛśyate vedhādikaṃ kvacit doṣadarśanamaparīkṣitaṃ nirdeṣatvadarśanaṃ tu parīkṣitamiti bhāvaḥ 11,198 nanu doṣābhāvaviṣayaṃ mahatāṃ pratyakṣaṃ tāvatkutaḥ siddhamityata āha- nirdeṣameveti nirdoṣameva taṃ brahmā dadarśāśeṣarūpiṇam nirdoṣameva rudro 'drāṅ nirdoṣaṃ taṃ purandaraḥ
3.4.139
निर्दोषाण्यस्य रूपाणि दृष्टान्येवं सुरोत्तमैः अन्ये सदोषाः सर्वे ऽपि निर्दोषो हरिरेकलः इति बर्कुश्रुतेश्चैव सदोषं नास्य दर्शनम्
nirdoṣāṇyasya rūpāṇi dṛṣṭānyevaṃ surottamaiḥ anye sadoṣāḥ sarve 'pi nirdoṣo harirekalaḥ iti barkuśruteścaiva sadoṣaṃ nāsya darśanam
3.4.140
न्यायसुधा: अद्राक् अद्राक्षीत् अनित्यमागमशासनमिति वचनात् पुरन्दरो ऽद्राक्षीत् अन्यैरपि सुरोत्तमैः सदोषा दृष्टाः तस्मान्निर्देषो हरिरेक एव चशब्दः श्रुत्यन्तरसमुच्चयार्थः अस्य परमेश्वरस्य विषये महतां दर्शनं सदोषं दोषग्राहि नैव, किन्तु निर्देषमेव गृह्णातीति 11,200 दोषदशर्नमपरीक्षितं तदभावदर्शनं तु परीक्षितमेतत्कुत इत्यत आह- अविद्ध इति अविद्धो विद्धवद् विष्णुरजातो जातवन्मृषा अबद्धो बद्धवच्चैव दर्शयत्यमितद्युतिः इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव प्राह निर्दोषतां हरेः
nyāyasudhā: adrāk adrākṣīt anityamāgamaśāsanamiti vacanāt purandaro 'drākṣīt anyairapi surottamaiḥ sadoṣā dṛṣṭāḥ tasmānnirdeṣo harireka eva caśabdaḥ śrutyantarasamuccayārthaḥ asya parameśvarasya viṣaye mahatāṃ darśanaṃ sadoṣaṃ doṣagrāhi naiva, kintu nirdeṣameva gṛhṇātīti 11,200 doṣadaśarnamaparīkṣitaṃ tadabhāvadarśanaṃ tu parīkṣitametatkuta ityata āha- aviddha iti aviddho viddhavad viṣṇurajāto jātavanmṛṣā abaddho baddhavaccaiva darśayatyamitadyutiḥ iti paiṅgiśrutiścaiva prāha nirdoṣatāṃ hareḥ
3.4.141a
11,201 न्यायसुधा: अविद्धमिव विद्धवत् छान्दसो द्वितीयान्ताद्वतिः एवशब्दस्याविद्ध इत्यादिना सम्बन्धः दर्शयत्यात्मानम् पूर्वश्रुत्याप्ययमर्थो ऽर्थात्सिद्धयतीति पैङ्गिश्रुतिश्चेत्युक्तम् निर्देषतामिति फलोक्त्या विवक्षितमर्थमुपलक्षयति अत्रैव स्पष्टां श्रुतिमुदाहरति- अपरीक्षितेति अपरीक्षितदृष्टयैव सदोषो दृश्यते हरिः परीक्षादर्शने नैव दृश्यो दोषो हरेः क्वचित् इति पैङ्गिश्रुतिश्चाह
11,201 nyāyasudhā: aviddhamiva viddhavat chāndaso dvitīyāntādvatiḥ evaśabdasyāviddha ityādinā sambandhaḥ darśayatyātmānam pūrvaśrutyāpyayamartho 'rthātsiddhayatīti paiṅgiśrutiścetyuktam nirdeṣatāmiti phaloktyā vivakṣitamarthamupalakṣayati atraiva spaṣṭāṃ śrutimudāharati- aparīkṣiteti aparīkṣitadṛṣṭayaiva sadoṣo dṛśyate hariḥ parīkṣādarśane naiva dṛśyo doṣo hareḥ kvacit iti paiṅgiśrutiścāha
3.4.141d
-ए न्यायसुधा: आह दोषदर्शनस्यापरीक्षितत्वं निर्देषतादर्शनस्य परीक्षितत्वं च ततः किमित्यत आह- प्रमाणं हीति ... प्रमाणं हि परीक्षितम्
-e nyāyasudhā: āha doṣadarśanasyāparīkṣitatvaṃ nirdeṣatādarśanasya parīkṣitatvaṃ ca tataḥ kimityata āha- pramāṇaṃ hīti ... pramāṇaṃ hi parīkṣitam
3.4.142a
न्यायसुधा: यत्परीक्षितं परीक्षया प्रमाणत्वेनावधृतं तदेव प्रमाणम् अपरीक्षितं त्वापाततः सन्दिग्धम् निश्चितविरोध्युपनिपाते त्वप्रमाणमेव अतः परीक्षितेन निर्देषतादर्शनेनापरीक्षितं दोषदर्शनमेव बाध्यते नतु विपर्ययः प्रामाण्यनिश्चये परीक्षोपयोगः प्रमाणसिद्ध इति हिशब्दः तथाच वक्ष्यते 11,205 अत्र केचिदाहुः स्वत एव ज्ञानानां प्रामाण्यं (गृह्यते) नतु परीक्षाधीनम् सकलमपि ज्ञानं स्वप्रकाशं यथार्थं च अतः स्वेनैव स्वयं स्वप्रामाण्यं च सिद्धयति का तत्र परीक्षापेक्षेति अन्ये तु ब्रुवते ज्ञानं तत्प्रामाण्यं चानुमानेनैव गृह्यत इति अपरे तु वदन्ति ज्ञानं तत्प्रामाण्यं च साक्षिणैव ज्ञायत इति यदि च स्वतःप्रामाण्यग्रहो न स्यात्तर्हि न स्यादेव तस्य परीक्षाधीनत्वे ऽनवस्थाप्रसङ्गात् अनुमानविशेषः खलु परीक्षा नाम तत्प्रामाण्यावधारणं च परीक्षान्तरेणेति कथं नानवस्था स्यादिति तत्र पामाण्यग्रहस्य परीक्षाधीनत्वे ऽनवस्थाप्रसङ्गं तावत्परिहरति- नेति न परीक्षानवस्था स्यात्
nyāyasudhā: yatparīkṣitaṃ parīkṣayā pramāṇatvenāvadhṛtaṃ tadeva pramāṇam aparīkṣitaṃ tvāpātataḥ sandigdham niścitavirodhyupanipāte tvapramāṇameva ataḥ parīkṣitena nirdeṣatādarśanenāparīkṣitaṃ doṣadarśanameva bādhyate natu viparyayaḥ prāmāṇyaniścaye parīkṣopayogaḥ pramāṇasiddha iti hiśabdaḥ tathāca vakṣyate 11,205 atra kecidāhuḥ svata eva jñānānāṃ prāmāṇyaṃ (gṛhyate) natu parīkṣādhīnam sakalamapi jñānaṃ svaprakāśaṃ yathārthaṃ ca ataḥ svenaiva svayaṃ svaprāmāṇyaṃ ca siddhayati kā tatra parīkṣāpekṣeti anye tu bruvate jñānaṃ tatprāmāṇyaṃ cānumānenaiva gṛhyata iti apare tu vadanti jñānaṃ tatprāmāṇyaṃ ca sākṣiṇaiva jñāyata iti yadi ca svataḥprāmāṇyagraho na syāttarhi na syādeva tasya parīkṣādhīnatve 'navasthāprasaṅgāt anumānaviśeṣaḥ khalu parīkṣā nāma tatprāmāṇyāvadhāraṇaṃ ca parīkṣāntareṇeti kathaṃ nānavasthā syāditi tatra pāmāṇyagrahasya parīkṣādhīnatve 'navasthāprasaṅgaṃ tāvatpariharati- neti na parīkṣānavasthā syāt
3.4.142a
न्यायसुधा: प्रामाण्यग्रहणस्य परीक्षाधीनत्वाङ्गीकारे ऽपीति शेषः तत्र हेतुमाह- साक्षीति ... साक्षिसिद्धे त्वसंशयात्
nyāyasudhā: prāmāṇyagrahaṇasya parīkṣādhīnatvāṅgīkāre 'pīti śeṣaḥ tatra hetumāha- sākṣīti ... sākṣisiddhe tvasaṃśayāt
3.4.142cd
न्यायसुधा: द्विविधं खलु ज्ञानमन्तःकरणपरिणामरूपं साक्षिरूपं चेति तत्राद्याद्विशेष्युं तुशब्दः एतदुक्तं भवति स्यादियमनवस्था यदि सवर्त्र परीक्षापेक्षा स्यात् न चैवम् सन्दिग्धे खल्वर्थे परीक्षापेक्ष्यते न त्वसन्दिग्धे संशयश्च मनोवृत्तिविषये पानीयादौ भवति न पुनः साक्षिसिद्धे सुखादौ अतस्तावदेव परीक्षा यावत्साक्षिगृहीतेषु सुखादिष्ववतार इति कुतो ऽनवस्थेति प्रपञ्चितश्चायमर्थो ऽस्माभिः प्रकृत्यधिकरणे 11,207 मनोवृत्तिविषय एव संशयो न साक्षिसिद्ध इत्यत्र किं कारणमित्यत आह- मानस इति मानसे दर्शने दोषाः स्युर्नवै साक्षिदर्शने
nyāyasudhā: dvividhaṃ khalu jñānamantaḥkaraṇapariṇāmarūpaṃ sākṣirūpaṃ ceti tatrādyādviśeṣyuṃ tuśabdaḥ etaduktaṃ bhavati syādiyamanavasthā yadi savartra parīkṣāpekṣā syāt na caivam sandigdhe khalvarthe parīkṣāpekṣyate na tvasandigdhe saṃśayaśca manovṛttiviṣaye pānīyādau bhavati na punaḥ sākṣisiddhe sukhādau atastāvadeva parīkṣā yāvatsākṣigṛhīteṣu sukhādiṣvavatāra iti kuto 'navastheti prapañcitaścāyamartho 'smābhiḥ prakṛtyadhikaraṇe 11,207 manovṛttiviṣaya eva saṃśayo na sākṣisiddha ityatra kiṃ kāraṇamityata āha- mānasa iti mānase darśane doṣāḥ syurnavai sākṣidarśane
3.4.142ef
11,207f. न्यायसुधा: मनःपरिणतिरूपे दोषाः कारणतया सम्भाविताः स्युः वैशब्दस्तुशब्दार्थे अयमर्थः द्विविधो हि संशयो भवति एकस्तावदादित एव यथा स्थाणुर्वाऽयं पुरुषो वेति अपरस्तु निश्चयपृष्ठभावी यथा स्थाणुतया(वदयं) प्रतीयते स्थाणुर्भवति न वेति तत्राद्यो विशेषादर्शनादिदोषमूलः द्वितीयो ऽपि प्रथमज्ञानस्य दोषजन्यत्वशङ्कामूलः दोषाश्च मानस एव दर्शने सम्भवन्ति अतस्तत्संशयात्मकं वा जायते निश्चयतया जातस्य विषये वा आहायरः संशयो भवति नतु साक्षि(सिद्धे)दर्शने दोषसम्भवः अतो न तत्संशयात्मकं नापि (साक्षिसिद्धे)तत्सिद्धे ऽर्थे संशय इति 11,208 मानसे दर्शने दोषाः सम्भवन्तीति स्फुटम् साक्षिदर्शने न सम्भवन्तीत्येतत्कुत इत्यत आह- सुदृढ इति सुदृढो निर्णयो यत्र ज्ञेयं तत् साक्षिदर्शनम्
11,207f. nyāyasudhā: manaḥpariṇatirūpe doṣāḥ kāraṇatayā sambhāvitāḥ syuḥ vaiśabdastuśabdārthe ayamarthaḥ dvividho hi saṃśayo bhavati ekastāvadādita eva yathā sthāṇurvā'yaṃ puruṣo veti aparastu niścayapṛṣṭhabhāvī yathā sthāṇutayā(vadayaṃ) pratīyate sthāṇurbhavati na veti tatrādyo viśeṣādarśanādidoṣamūlaḥ dvitīyo 'pi prathamajñānasya doṣajanyatvaśaṅkāmūlaḥ doṣāśca mānasa eva darśane sambhavanti atastatsaṃśayātmakaṃ vā jāyate niścayatayā jātasya viṣaye vā āhāyarḥ saṃśayo bhavati natu sākṣi(siddhe)darśane doṣasambhavaḥ ato na tatsaṃśayātmakaṃ nāpi (sākṣisiddhe)tatsiddhe 'rthe saṃśaya iti 11,208 mānase darśane doṣāḥ sambhavantīti sphuṭam sākṣidarśane na sambhavantītyetatkuta ityata āha- sudṛḍha iti sudṛḍho nirṇayo yatra jñeyaṃ tat sākṣidarśanam
3.4.143a
न्यायसुधा: सुदृढः कदापि बाधरहितः निर्णयो ऽवधारणात्मकः प्रत्ययः यत्रेति निपातो य इत्यर्थे इदमुक्तं भवति दोषास्तावज्ज्ञानस्य डोलायमानतादर्शनेन बलवद्बाधकोपनिपातेन वा कल्प्याः यथोक्तम् "बलवत्प्रमाणतश्चऽ(श्चैव ज्ञेया दोषा न चान्यताऽ) इति साक्षिदर्शनं च निर्णयात्मकमेव भवति न च बाध्यत इत्युपपादितं पृथगधिकरणे अतः प्रमाणाभावान्न तत्र दोषः सम्भवति 11,209 साक्षिसिद्धे ऽर्थे संशयो नास्तीत्युक्तं तदनुभवारूढं कर्तुं साक्षिसिद्धमर्थं तावदाह- इच्छेति इच्छा ज्ञानं सुखं दुःखभयाभयकृपादयः साक्षिसिद्धा
nyāyasudhā: sudṛḍhaḥ kadāpi bādharahitaḥ nirṇayo 'vadhāraṇātmakaḥ pratyayaḥ yatreti nipāto ya ityarthe idamuktaṃ bhavati doṣāstāvajjñānasya ḍolāyamānatādarśanena balavadbādhakopanipātena vā kalpyāḥ yathoktam "balavatpramāṇataśca'(ścaiva jñeyā doṣā na cānyatā') iti sākṣidarśanaṃ ca nirṇayātmakameva bhavati na ca bādhyata ityupapāditaṃ pṛthagadhikaraṇe ataḥ pramāṇābhāvānna tatra doṣaḥ sambhavati 11,209 sākṣisiddhe 'rthe saṃśayo nāstītyuktaṃ tadanubhavārūḍhaṃ kartuṃ sākṣisiddhamarthaṃ tāvadāha- iccheti icchā jñānaṃ sukhaṃ duḥkhabhayābhayakṛpādayaḥ sākṣisiddhā
3.4.143cd
-च् न्यायसुधा: आदिपदेन प्रयत्नद्वेषावेतदभावाश्च गृह्यन्ते ततः किमित्यत आह- नेति ... न कश्चिद्धि तत्र संशयवान् क्वचित्
-c nyāyasudhā: ādipadena prayatnadveṣāvetadabhāvāśca gṛhyante tataḥ kimityata āha- neti ... na kaściddhi tatra saṃśayavān kvacit
3.4.143ef
न्यायसुधा: तत्र क्वचिदिति सम्बन्धः न जातु मम सुखमस्ति न वेति संशयो नापि प्रतीयमानमिदं सुखं सदसद्वेति संशय इति हिशब्देनाह साक्षिदर्शनमबाधितमेवेति न युज्यते शुक्तिरजतादौ बाधदर्शनात् नहि प्रतीतिसमयमात्रवर्तिनि तत्रान्यज्ञानं सम्भवतीत्यत आह- यदीति 11,210 यत् क्वचिद् व्यभिचारी स्याद् दर्शनं मानसं हि तत्
nyāyasudhā: tatra kvaciditi sambandhaḥ na jātu mama sukhamasti na veti saṃśayo nāpi pratīyamānamidaṃ sukhaṃ sadasadveti saṃśaya iti hiśabdenāha sākṣidarśanamabādhitameveti na yujyate śuktirajatādau bādhadarśanāt nahi pratītisamayamātravartini tatrānyajñānaṃ sambhavatītyata āha- yadīti 11,210 yat kvacid vyabhicārī syād darśanaṃ mānasaṃ hi tat
3.4.144
न्यायसुधा: यद्दर्शनं क्वचिच्छुक्तिरजतादौ विषये व्यभिचारि बाधितं स्यात्तच्चक्षुरादिकरणकं मनःपरिणतिरूपमेव न साक्षिरूपम् कुत एतत् मानसदर्शनस्य बाध्यत्वाङ्गीकारे ऽनिष्याभावात् साक्षिणस्तु तथात्वे सर्वव्यवहारविलोपप्रसङ्गस्योक्तत्वात् तदिदमुक्तं हिशब्देन सम्भवति चास्य मानसत्वमन्यथाख्यातिसमर्थनादिति 11,211 मानसस्य दर्शनस्य दोषबाधसम्भवो ऽभिहितः कीदृशस्य तर्हि प्रामाण्यमित्यत आह- मन इति मनश्चक्षुर्दर्शनादेरपि यत्रैव साक्षिणा प्रामाण्यं सुगृहीतं स्यात् तत् परीक्षितदर्शनम्
nyāyasudhā: yaddarśanaṃ kvacicchuktirajatādau viṣaye vyabhicāri bādhitaṃ syāttaccakṣurādikaraṇakaṃ manaḥpariṇatirūpameva na sākṣirūpam kuta etat mānasadarśanasya bādhyatvāṅgīkāre 'niṣyābhāvāt sākṣiṇastu tathātve sarvavyavahāravilopaprasaṅgasyoktatvāt tadidamuktaṃ hiśabdena sambhavati cāsya mānasatvamanyathākhyātisamarthanāditi 11,211 mānasasya darśanasya doṣabādhasambhavo 'bhihitaḥ kīdṛśasya tarhi prāmāṇyamityata āha- mana iti manaścakṣurdarśanāderapi yatraiva sākṣiṇā prāmāṇyaṃ sugṛhītaṃ syāt tat parīkṣitadarśanam
3.4.145ab
न्यायसुधा: मनश्चक्षुश्शब्दौ श्रोत्रादेरुपलक्षकौ दर्शनं साक्षात्कारः आदिपदेन लैङ्गिकशब्दज्ञानसङ्ग्रहः इन्द्रियलिङ्गशब्दकरणकस्य मनोवृत्तेर्ज्ञानस्येत्यथरः निर्धारणे षष्ठी सम्भावितदोषबाधस्यापीत्यपेरर्थः यत्र ज्ञाने सुगृहीतं परीक्षया निश्चितं तत्परीक्षितदर्शनं प्रमाणमिति शेषः प्रत्यक्षागमज्ञानप्रामाण्यग्रहण एव परीक्षोपयोगः, धर्मिज्ञानानुमानोपमानानुव्यवसायानां तु प्रामाण्यग्रहणं न परीक्षापेक्षमिति केचिन्मन्यन्ते तन्निरासाय सर्वमानससङ्ग्रहार्थं मनश्चक्षुर्दर्शनादेर्मध्य इत्युक्तम् अन्यथा यत्र ज्ञान इत्यादिकमेवावक्ष्यत् तदेवे प्रमाणमित्येतावता पूर्णे परीक्षितदर्शनमित्यनुवादेन सुगृहीतमित्येतद्विवृणोति 11,212 एवं मानसप्रत्यक्षादिज्ञानप्रामाण्यग्रहस्य परीक्षाधीनत्वे ऽपि साक्षिप्रामाण्यग्रहस्य तदनपेक्षत्वान्न परीक्षानवस्थेत्युक्तम् तत्र किमनया द्विविधकल्पनया साक्षिवत्प्रत्यक्षादिज्ञानस्यापि प्रामाण्यग्रहः परीक्षानपेक्ष एवोक्तविधया स्वतः किन्न स्यादित्याशङ्कां परिहरति- नेति न ज्ञानदृष्टिमात्रेण प्रामाण्यं तस्य दृश्यते
nyāyasudhā: manaścakṣuśśabdau śrotrāderupalakṣakau darśanaṃ sākṣātkāraḥ ādipadena laiṅgikaśabdajñānasaṅgrahaḥ indriyaliṅgaśabdakaraṇakasya manovṛtterjñānasyetyatharḥ nirdhāraṇe ṣaṣṭhī sambhāvitadoṣabādhasyāpītyaperarthaḥ yatra jñāne sugṛhītaṃ parīkṣayā niścitaṃ tatparīkṣitadarśanaṃ pramāṇamiti śeṣaḥ pratyakṣāgamajñānaprāmāṇyagrahaṇa eva parīkṣopayogaḥ, dharmijñānānumānopamānānuvyavasāyānāṃ tu prāmāṇyagrahaṇaṃ na parīkṣāpekṣamiti kecinmanyante tannirāsāya sarvamānasasaṅgrahārthaṃ manaścakṣurdarśanādermadhya ityuktam anyathā yatra jñāna ityādikamevāvakṣyat tadeve pramāṇamityetāvatā pūrṇe parīkṣitadarśanamityanuvādena sugṛhītamityetadvivṛṇoti 11,212 evaṃ mānasapratyakṣādijñānaprāmāṇyagrahasya parīkṣādhīnatve 'pi sākṣiprāmāṇyagrahasya tadanapekṣatvānna parīkṣānavasthetyuktam tatra kimanayā dvividhakalpanayā sākṣivatpratyakṣādijñānasyāpi prāmāṇyagrahaḥ parīkṣānapekṣa evoktavidhayā svataḥ kinna syādityāśaṅkāṃ pariharati- neti na jñānadṛṣṭimātreṇa prāmāṇyaṃ tasya dṛśyate
Adhyāya 3 (cont. 28)
3.4.145cd
न्यायसुधा: ज्ञानस्य दृष्टिर्ज्ञानदृष्टिः तस्य ज्ञानस्य 11,213 एतदुक्तं भवति वृत्तिज्ञानानां स्वप्रकाशत्वमेव तावदसत् प्रमाणाभावात् ज्ञानव्यवहारस्य साक्षिवेद्यत्वेनैवोपपत्तेः इदमहं जानामीत्यनुभवस्य साक्षिरूपत्वात् विमतं ज्ञानं न स्वप्रकाशमनात्मत्वात्कार्यत्वादनित्यत्वान्मनोरूपत्वात्सुखादिवदित्यादिप्रमाणविरोधाच्च भवतु वा ज्ञानं स्वप्रकाशं तथापि स्वरूपमात्र एव न तु स्वधर्मे प्रामाण्ये ऽपि तथा हि वेदवाक्यश्रवणे सति बाह्यस्य वाक्यार्थज्ञानमुत्पद्यते न वा न द्वितीयः सत्यां सामग्षां कार्यानुदयानुपपत्तेः अन्यथा मीमांसकस्यापि तदनुदयप्रसङ्गात् आद्ये ऽपि तत्प्रकाशते न वा नेति पक्षे ऽपसिद्धान्तः प्रथमे तत्प्रामाण्यं प्रकाशते न वा नाद्यः तन्निरा(सस्यानु)सानुपपत्तेः ततो ज्ञानदृष्टिमात्रेण न ज्ञानप्रामाण्यं दृश्यत इति द्वितीय एवाङ्गीकार्यः तथाच स्वप्रकाशज्ञानेनैव प्रामाण्यग्रह इति कथं स्यात् अपौरुषेयत्वादियुक्तिभिः प्रबोधितो बाह्यः प्रतिपद्यते च तत्प्रामाण्यमिति कथं न परीक्षापेक्षत्वम् अन्यथा वैदिकज्ञानप्रामाण्ये विप्रतिपत्तिरेव न स्यात् ज्ञानस्वरूपवत् किञ्चैवंवादिनो मते शुक्तिरजतादिविभ्रमो न स्यात् इदमनुभवस्य रजतस्मरणस्य च भेदाग्रहो हि विभ्रमः तत्र प्रामाण्यवद्भेदस्यानुभवत्वस्मरणत्वयोश्च प्रकाशो ऽवश्यम्भावीति कथं विभ्रमावकाशः नहि प्रामाण्यस्य भेदादेश्च कश्चिद्विशेषो ऽस्तीति जोस्हि-30 11,215 ज्ञानप्रामाण्ये सहैवानुमेये इत्यप्यसत् ज्ञानस्या(प्य)नुमेयत्वे प्रमाणाभावात् तद्वयवहारस्यान्यथैवोपपत्तेः आशुतरविनाशिनो ज्ञानस्य जानामीति वर्तमानतया प्रतिभा(सा)ऽनुपपत्तेश्च अपरोक्षावभासविरोधाच्च अनुमेयत्वे ऽपि ज्ञानस्य न ज्ञानानुमितिमात्रेण प्रामाण्यं तस्य दृश्यते तद्धि ज्ञाततया व्यवहारेण कार्येण वानुमातव्यम् नच तावता प्रामाण्यमनुमातुं शक्यते व्यभिचारात् ततो ज्ञाततादिमात्रेण प्रतीते ज्ञाने बाधाभावादिना प्रामाण्यमनुमेयम् अन्यथा बाह्यानामपि वैदिकज्ञानप्रामाण्यानुमानप्रसक्तेः प्रसक्तमप्यपोद्यत इति चेत् तर्ह्यपवादनिरासाय परीक्षापेक्षावश्यम्भाविनीत्यागतम् इदमेव चास्माभिरभिधास्यते, सर्वथा परीक्षानपेक्षेति तु न क्षम्यते 11,216 एतेन साक्षिवेद्यतापक्षो ऽपि प्रतिक्षिप्तः औपनिषदज्ञानदृष्टिमात्रेण बाह्यैस्तत्प्रामाण्यस्यादर्शनात् 11,217 चतुर्थपक्षस्त्वतिमन्दः अनुमानादिज्ञानदृष्टिमात्रेण तत्प्रामाण्यस्य चार्वाकादिभिरदृष्टत्वात् विभागे मानाभावाच्च धर्मिज्ञानादिप्रामाण्ये विगानाभावादिति चे(त्)न्न निरालम्बनादिमतदर्शनात् उपपत्तिबाधितं तदिति चेत् तर्हि स्वीकृताऽप्युष्मतैव परीक्षापेक्षेत्यलं पल्लवेनेति 11,218 एवं तर्हि प्रत्यक्षादिवत्साक्षिणो ऽपि प्रामाण्यं परीक्षापेक्षग्रहणमेवाङ्गीक्रियताम् द्विधा कल्पनस्यान्याय्यत्वादित्यत आह- नियमेनेति नियमेन सुखाद्येषु प्रामाण्यं साक्षिगोचरम्
nyāyasudhā: jñānasya dṛṣṭirjñānadṛṣṭiḥ tasya jñānasya 11,213 etaduktaṃ bhavati vṛttijñānānāṃ svaprakāśatvameva tāvadasat pramāṇābhāvāt jñānavyavahārasya sākṣivedyatvenaivopapatteḥ idamahaṃ jānāmītyanubhavasya sākṣirūpatvāt vimataṃ jñānaṃ na svaprakāśamanātmatvātkāryatvādanityatvānmanorūpatvātsukhādivadityādipramāṇavirodhācca bhavatu vā jñānaṃ svaprakāśaṃ tathāpi svarūpamātra eva na tu svadharme prāmāṇye 'pi tathā hi vedavākyaśravaṇe sati bāhyasya vākyārthajñānamutpadyate na vā na dvitīyaḥ satyāṃ sāmagṣāṃ kāryānudayānupapatteḥ anyathā mīmāṃsakasyāpi tadanudayaprasaṅgāt ādye 'pi tatprakāśate na vā neti pakṣe 'pasiddhāntaḥ prathame tatprāmāṇyaṃ prakāśate na vā nādyaḥ tannirā(sasyānu)sānupapatteḥ tato jñānadṛṣṭimātreṇa na jñānaprāmāṇyaṃ dṛśyata iti dvitīya evāṅgīkāryaḥ tathāca svaprakāśajñānenaiva prāmāṇyagraha iti kathaṃ syāt apauruṣeyatvādiyuktibhiḥ prabodhito bāhyaḥ pratipadyate ca tatprāmāṇyamiti kathaṃ na parīkṣāpekṣatvam anyathā vaidikajñānaprāmāṇye vipratipattireva na syāt jñānasvarūpavat kiñcaivaṃvādino mate śuktirajatādivibhramo na syāt idamanubhavasya rajatasmaraṇasya ca bhedāgraho hi vibhramaḥ tatra prāmāṇyavadbhedasyānubhavatvasmaraṇatvayośca prakāśo 'vaśyambhāvīti kathaṃ vibhramāvakāśaḥ nahi prāmāṇyasya bhedādeśca kaścidviśeṣo 'stīti joshi-30 11,215 jñānaprāmāṇye sahaivānumeye ityapyasat jñānasyā(pya)numeyatve pramāṇābhāvāt tadvayavahārasyānyathaivopapatteḥ āśutaravināśino jñānasya jānāmīti vartamānatayā pratibhā(sā)'nupapatteśca aparokṣāvabhāsavirodhācca anumeyatve 'pi jñānasya na jñānānumitimātreṇa prāmāṇyaṃ tasya dṛśyate taddhi jñātatayā vyavahāreṇa kāryeṇa vānumātavyam naca tāvatā prāmāṇyamanumātuṃ śakyate vyabhicārāt tato jñātatādimātreṇa pratīte jñāne bādhābhāvādinā prāmāṇyamanumeyam anyathā bāhyānāmapi vaidikajñānaprāmāṇyānumānaprasakteḥ prasaktamapyapodyata iti cet tarhyapavādanirāsāya parīkṣāpekṣāvaśyambhāvinītyāgatam idameva cāsmābhirabhidhāsyate, sarvathā parīkṣānapekṣeti tu na kṣamyate 11,216 etena sākṣivedyatāpakṣo 'pi pratikṣiptaḥ aupaniṣadajñānadṛṣṭimātreṇa bāhyaistatprāmāṇyasyādarśanāt 11,217 caturthapakṣastvatimandaḥ anumānādijñānadṛṣṭimātreṇa tatprāmāṇyasya cārvākādibhiradṛṣṭatvāt vibhāge mānābhāvācca dharmijñānādiprāmāṇye vigānābhāvāditi ce(t)nna nirālambanādimatadarśanāt upapattibādhitaṃ taditi cet tarhi svīkṛtā'pyuṣmataiva parīkṣāpekṣetyalaṃ pallaveneti 11,218 evaṃ tarhi pratyakṣādivatsākṣiṇo 'pi prāmāṇyaṃ parīkṣāpekṣagrahaṇamevāṅgīkriyatām dvidhā kalpanasyānyāyyatvādityata āha- niyameneti niyamena sukhādyeṣu prāmāṇyaṃ sākṣigocaram
3.4.146ab
11,219 न्यायसुधा: दृश्यत इति वर्तते साक्षी गोचरो यस्य तत्तथोक्तम् गोचरत्वं चाश्रयतया विवक्षितम् सुखादिविषये यत्साक्षिगतं प्रामाण्यं तन्नियमेन दृश्यते एतदुक्तं भवति यदि वृत्तिज्ञानानामिव साक्षिज्ञानस्यापि प्रामाण्यं तद्दर्शनमात्रेण न दृश्यते तदाधिकमपि कारणं कल्पयामः नचैवम् सुखज्ञाने दृष्टे तत्प्रामाण्याज्ञानसंशयविपर्ययाणां कदाप्यदर्शनाद् कल्पकसद्भावे द्विधा कल्पनस्यादूषणत्वादिति 11,220 किञ्च साक्षिप्रामाण्यस्यापि परीक्षापेक्षग्रहणत्वे ऽनवस्था च स्यात् ननु प्रामाण्यग्रहणमभिलषता नानवस्थातो भेत्तुं युक्तम् परीक्षानवस्थाभावे ऽपि ग्राहकानवस्थाया दुष्परिहरत्वादित्यत आह- स्वप्रामाण्यमिति स्वप्रामाण्यं सदा साक्षी पश्यत्येव सुनिश्चयात्
11,219 nyāyasudhā: dṛśyata iti vartate sākṣī gocaro yasya tattathoktam gocaratvaṃ cāśrayatayā vivakṣitam sukhādiviṣaye yatsākṣigataṃ prāmāṇyaṃ tanniyamena dṛśyate etaduktaṃ bhavati yadi vṛttijñānānāmiva sākṣijñānasyāpi prāmāṇyaṃ taddarśanamātreṇa na dṛśyate tadādhikamapi kāraṇaṃ kalpayāmaḥ nacaivam sukhajñāne dṛṣṭe tatprāmāṇyājñānasaṃśayaviparyayāṇāṃ kadāpyadarśanād kalpakasadbhāve dvidhā kalpanasyādūṣaṇatvāditi 11,220 kiñca sākṣiprāmāṇyasyāpi parīkṣāpekṣagrahaṇatve 'navasthā ca syāt nanu prāmāṇyagrahaṇamabhilaṣatā nānavasthāto bhettuṃ yuktam parīkṣānavasthābhāve 'pi grāhakānavasthāyā duṣpariharatvādityata āha- svaprāmāṇyamiti svaprāmāṇyaṃ sadā sākṣī paśyatyeva suniścayāt
3.4.146cd
न्यायसुधा: साक्ष्येवेति सम्बन्धः सदा सुनिश्चयादिति परीक्षानपेक्षमेवेति यावत् एतच्चानुभवान्यथानुपपत्तिभ्यां कल्प्यते 11,221 नन्वेवं सति वृत्तिज्ञानानां परतःप्रामाण्यमुक्तं स्यात् ज्ञानस्वरूपस्य साक्षिवेद्यत्वात् प्रामाण्यस्य परीक्षागम्यत्वात् तथाच न विलक्षणत्वादिति यत्स्वतः प्रामाण्यमिष्यं तत्त्यक्तं स्यादित्यत आह- ज्ञानस्येति ज्ञानस्य ग्राहकेणैव साक्षिणा मानतामितेः
nyāyasudhā: sākṣyeveti sambandhaḥ sadā suniścayāditi parīkṣānapekṣameveti yāvat etaccānubhavānyathānupapattibhyāṃ kalpyate 11,221 nanvevaṃ sati vṛttijñānānāṃ parataḥprāmāṇyamuktaṃ syāt jñānasvarūpasya sākṣivedyatvāt prāmāṇyasya parīkṣāgamyatvāt tathāca na vilakṣaṇatvāditi yatsvataḥ prāmāṇyamiṣyaṃ tattyaktaṃ syādityata āha- jñānasyeti jñānasya grāhakeṇaiva sākṣiṇā mānatāmiteḥ
3.4.147a
न्यायसुधा: ज्ञानस्य ग्राहकेण साक्षिणैव ज्ञानस्य मानताया मितेः कारणात्स्वतःप्रामाण्यमिष्यत एवेति सम्बन्धः भवेत्स्वतःप्रामाण्यत्यागो यदि ज्ञानमेव साक्षिवेद्यं न प्रामाण्यमिति ब्रूमः न चैवम् ज्ञानवत्तत्प्रामाण्यस्यापि साक्षिवेद्यत्वाभ्युपगमादिति किमर्थं तर्हि परीक्षावश्यम्भावो ऽभ्युपगम्यत इत्यत आह- दोषेति दोषाभावे प्रमाणत्वं
nyāyasudhā: jñānasya grāhakeṇa sākṣiṇaiva jñānasya mānatāyā miteḥ kāraṇātsvataḥprāmāṇyamiṣyata eveti sambandhaḥ bhavetsvataḥprāmāṇyatyāgo yadi jñānameva sākṣivedyaṃ na prāmāṇyamiti brūmaḥ na caivam jñānavattatprāmāṇyasyāpi sākṣivedyatvābhyupagamāditi kimarthaṃ tarhi parīkṣāvaśyambhāvo 'bhyupagamyata ityata āha- doṣeti doṣābhāve pramāṇatvaṃ
3.4.147b
न्यायसुधा: साक्षिणा निश्चितत्वमिति वक्ष्यमाणमिहापि योज्यम् इति प्रामाण्यस्येति पदद्वयमध्याहार्यम् ज्ञानं गृह्णन्साक्षी करणदोषाभावे ऽस्य प्रामाण्यमित्येव प्रामाण्यं निश्चिनोति नतु प्रमाणमेवेदमिति ततः किमित्यत आह- दोषाभावस्येति ... दोषाभावस्य साक्षिणा निश्चितत्वं क्वचिच्चैव स्वतः प्रामाण्यमिष्यते
nyāyasudhā: sākṣiṇā niścitatvamiti vakṣyamāṇamihāpi yojyam iti prāmāṇyasyeti padadvayamadhyāhāryam jñānaṃ gṛhṇansākṣī karaṇadoṣābhāve 'sya prāmāṇyamityeva prāmāṇyaṃ niścinoti natu pramāṇamevedamiti tataḥ kimityata āha- doṣābhāvasyeti ... doṣābhāvasya sākṣiṇā niścitatvaṃ kvaciccaiva svataḥ prāmāṇyamiṣyate
3.4.148
-द् न्यायसुधा: परीक्षयेति शेषः चो ऽवधारणे क्वचिदेव प्रयोजनवशाज्जिज्ञासायां जातायां परीक्षालाभे चेत्यर्थः दोषाभावनिश्चयार्था परीक्षा न तु प्रामाण्यग्रहणार्था तत्पुनर्ज्ञानमिव साक्षिवेद्यमेव अतो न स्वतःप्रामाण्यपरित्याग इति भावः 11,222 स्यादेतद्यदीयं प्रक्रिया प्रमाणवती स्यान्न च तदस्तीत्यत आह- अत इति अतो न सर्वमानानां प्रामाण्यं निश्चितं भवेत् साक्षिणा निश्चितं यत्र तत् प्रामाण्यस्वलक्षणम्
-d nyāyasudhā: parīkṣayeti śeṣaḥ co 'vadhāraṇe kvacideva prayojanavaśājjijñāsāyāṃ jātāyāṃ parīkṣālābhe cetyarthaḥ doṣābhāvaniścayārthā parīkṣā na tu prāmāṇyagrahaṇārthā tatpunarjñānamiva sākṣivedyameva ato na svataḥprāmāṇyaparityāga iti bhāvaḥ 11,222 syādetadyadīyaṃ prakriyā pramāṇavatī syānna ca tadastītyata āha- ata iti ato na sarvamānānāṃ prāmāṇyaṃ niścitaṃ bhavet sākṣiṇā niścitaṃ yatra tat prāmāṇyasvalakṣaṇam
3.4.149
11,223 न्यायसुधा: अत एव हि सर्वेषां ज्ञानानां प्रामाण्यं प्रथमतो न निश्चितं भवेत् किन्नाम यत्र यदा परीक्षासहकृतेन साक्षिणा प्रामाण्यं निश्चितं भवति तत्तदैव प्रामाण्यं स्वलक्षणं प्रामाण्यस्वरूपमप्रामाण्यविविक्तं प्रामाण्यं सिद्धयति इदमुक्तं भवति यदि साक्षी दोषाभावे प्रमाणमेतदिति प्रथमं सम्मुग्धं प्रामाण्यं गृहीत्वा पश्चाज्जिज्ञासायां सत्यां परीक्षया प्रमाणमेवेत्यवधारयतीत्येषा प्रक्रिया नाङ्गीक्रियेत तदानभ्यस्तविषयाणां शब्दादिना जातानां सर्वेषामपि ज्ञानानां प्रथममेव प्रामाण्यमवधार्येत नचैतदस्ति तेन जानीमो ऽस्तीयं प्रक्रियेति उक्तमर्थं बुद्धयारोहाय सङ्क्षिप्याह- नहीति न हि कश्चित् सुखाद्येषु संशयं कुरुते जनः नचैवाखिलमानानि निश्चिनोत्यखिलो जनः
11,223 nyāyasudhā: ata eva hi sarveṣāṃ jñānānāṃ prāmāṇyaṃ prathamato na niścitaṃ bhavet kinnāma yatra yadā parīkṣāsahakṛtena sākṣiṇā prāmāṇyaṃ niścitaṃ bhavati tattadaiva prāmāṇyaṃ svalakṣaṇaṃ prāmāṇyasvarūpamaprāmāṇyaviviktaṃ prāmāṇyaṃ siddhayati idamuktaṃ bhavati yadi sākṣī doṣābhāve pramāṇametaditi prathamaṃ sammugdhaṃ prāmāṇyaṃ gṛhītvā paścājjijñāsāyāṃ satyāṃ parīkṣayā pramāṇamevetyavadhārayatītyeṣā prakriyā nāṅgīkriyeta tadānabhyastaviṣayāṇāṃ śabdādinā jātānāṃ sarveṣāmapi jñānānāṃ prathamameva prāmāṇyamavadhāryeta nacaitadasti tena jānīmo 'stīyaṃ prakriyeti uktamarthaṃ buddhayārohāya saṅkṣipyāha- nahīti na hi kaścit sukhādyeṣu saṃśayaṃ kurute janaḥ nacaivākhilamānāni niścinotyakhilo janaḥ
3.4.150ab
तस्मादनुभवारूढं किमर्थमुपलप्यते
tasmādanubhavārūḍhaṃ kimarthamupalapyate
3.4.150cd
न्यायसुधा: यस्मात्सुखाद्येषु कश्चित्संशयं न करोति यस्माच्चाखिलानि वृत्तिज्ञानानि दर्शन एव प्रमाणतयाखिलो जनो न निश्चिनोति तस्मात्साक्षिप्रामाण्यं परीक्षानपेक्षेण साक्षिणैव गृह्यते वृत्तिज्ञानानां तु तत्सापेक्षेणेत्यनुभवारूढं प्रमेयं किमर्थमपलप्यते निर्निमित्तमपलपितुं न शक्यत इति 11,224 "न परीक्षानवस्था स्यातऽ; इत्युक्तमुपसंहरति- दोषाभावादिकं चेति दोषाभावादिकं चैव साक्षी सम्यक् प्रपश्यति
nyāyasudhā: yasmātsukhādyeṣu kaścitsaṃśayaṃ na karoti yasmāccākhilāni vṛttijñānāni darśana eva pramāṇatayākhilo jano na niścinoti tasmātsākṣiprāmāṇyaṃ parīkṣānapekṣeṇa sākṣiṇaiva gṛhyate vṛttijñānānāṃ tu tatsāpekṣeṇetyanubhavārūḍhaṃ prameyaṃ kimarthamapalapyate nirnimittamapalapituṃ na śakyata iti 11,224 "na parīkṣānavasthā syāt'; ityuktamupasaṃharati- doṣābhāvādikaṃ ceti doṣābhāvādikaṃ caiva sākṣī samyak prapaśyati
3.4.151ab
न्यायसुधा: साक्ष्येवेति सम्बन्धः स्वस्य परीक्षायाश्च दोषाभावं प्रामाण्यं च परीक्षानिरपेक्षः साक्ष्येव सम्यक् प्रपश्यति तस्मान्न काप्यनवस्थेति "अपरीक्षितमेवऽ; इत्यादिनोक्तमुपसंहरति- तदिति तत् परीक्षितमानेन न दोषो विष्णवि क्वचित्
nyāyasudhā: sākṣyeveti sambandhaḥ svasya parīkṣāyāśca doṣābhāvaṃ prāmāṇyaṃ ca parīkṣānirapekṣaḥ sākṣyeva samyak prapaśyati tasmānna kāpyanavastheti "aparīkṣitameva'; ityādinoktamupasaṃharati- taditi tat parīkṣitamānena na doṣo viṣṇavi kvacit
3.4.151cd
न्यायसुधा: तत्तस्मात्परीक्षितमेव मानम् तेन च भगवति क्वचिदपि दोषो नास्तीति सिद्धम् तद्विरोधादपरीक्षितं दोषदर्शनमप्रमाणमेवेत्यर्थः एवमपरीक्षितं दोषदर्शनं परीक्षितेन निर्देषतादर्शनेन बाधितं न भगवतो दोषित्वं साधयितुं शक्तमित्युक्तम् इदानीं तादृशस्यापि साधकत्वे ऽतिप्रसङ्गं सूचयति- अपरीक्षितेति अपरीक्षितदृष्टिस्तु कस्मिन्नर्थे न विद्यते
nyāyasudhā: tattasmātparīkṣitameva mānam tena ca bhagavati kvacidapi doṣo nāstīti siddham tadvirodhādaparīkṣitaṃ doṣadarśanamapramāṇamevetyarthaḥ evamaparīkṣitaṃ doṣadarśanaṃ parīkṣitena nirdeṣatādarśanena bādhitaṃ na bhagavato doṣitvaṃ sādhayituṃ śaktamityuktam idānīṃ tādṛśasyāpi sādhakatve 'tiprasaṅgaṃ sūcayati- aparīkṣiteti aparīkṣitadṛṣṭistu kasminnarthe na vidyate
3.4.152
न्यायसुधा: शुक्त्यादीनां रजतत्वादावपि विद्यत एव ततश्च तथा तदपि सिद्धयेदविशेषादिति भावः 11,225 तदेवं दोषदर्शनं परीक्षितप्रत्यक्षविरोधादप्रमाणमित्यभिहितम् निरनिष्यो निरवद्य इत्याद्यागमविरोधाच्च स्यादेतत् प्राक् तत्त्वमस्याद्यागमस्य प्रत्यक्षविरुद्धत्वात्प्रतीतार्थे न प्रामाण्यमित्युक्तम् तत्कथं तद्विपरीतं प्रत्यक्षस्यागमविरोधेनाप्रामाण्यमिदानीमुच्यत इत्याशङ्कां परिहर्तुमाह- तदिति तत् प्रत्यक्षविरुद्धार्थे नागमस्यापि मानता उपजीव्यमक्षजं यत्र तदन्यत्र विपर्ययः
nyāyasudhā: śuktyādīnāṃ rajatatvādāvapi vidyata eva tataśca tathā tadapi siddhayedaviśeṣāditi bhāvaḥ 11,225 tadevaṃ doṣadarśanaṃ parīkṣitapratyakṣavirodhādapramāṇamityabhihitam niraniṣyo niravadya ityādyāgamavirodhācca syādetat prāk tattvamasyādyāgamasya pratyakṣaviruddhatvātpratītārthe na prāmāṇyamityuktam tatkathaṃ tadviparītaṃ pratyakṣasyāgamavirodhenāprāmāṇyamidānīmucyata ityāśaṅkāṃ parihartumāha- taditi tat pratyakṣaviruddhārthe nāgamasyāpi mānatā upajīvyamakṣajaṃ yatra tadanyatra viparyayaḥ
3.4.153
न्यायसुधा: यत्र यदाक्षजमागमस्योपजीव्यं तत् तदा प्रत्यक्षविरुद्धार्थे जात्या प्रबलस्याप्यागमस्य मानता नास्ति तस्मादु(क्तादु)पजीव्योपजीवकभावादन्यत्र विपरीतोपजीव्योपजीवकभावे बाध्यबाधकभावस्यापि विपर्ययः यदाऽगमः प्रत्यक्षस्योपजीव्यस्तदाऽगमविरुद्धार्थे प्रत्यक्षस्य न मानतेत्यर्थः 11,226 ततः किमित्यत आह- लौकिक इति लौकिके व्यवहारे ऽत्र प्रत्यक्षस्योपजीव्यता अवतारादिदष्टौ स्यादागमस्योपजीव्यता
nyāyasudhā: yatra yadākṣajamāgamasyopajīvyaṃ tat tadā pratyakṣaviruddhārthe jātyā prabalasyāpyāgamasya mānatā nāsti tasmādu(ktādu)pajīvyopajīvakabhāvādanyatra viparītopajīvyopajīvakabhāve bādhyabādhakabhāvasyāpi viparyayaḥ yadā'gamaḥ pratyakṣasyopajīvyastadā'gamaviruddhārthe pratyakṣasya na mānatetyarthaḥ 11,226 tataḥ kimityata āha- laukika iti laukike vyavahāre 'tra pratyakṣasyopajīvyatā avatārādidaṣṭau syādāgamasyopajīvyatā
3.4.154ab
न्यायसुधा: लौकिके प्रत्यक्षसिद्धजीवादिविषये ब्रह्मात्मकत्वादिबोधनरूपे व्यवहारे तत्त्वमस्याद्यागमेन क्रियमाणे अत्र आगमे आगमं प्रति प्रत्यक्षस्योपजीव्यता अवताराणां विश्वादीनां च दोषदृष्टौ प्रत्यक्षादिकं प्रत्यागमस्योपजीव्यता स्यात् एतदुक्तं भवति प्राक् प्रत्यक्षविरोधेनागमस्याप्रामाण्यमभिधायेदानीमागमविरोधेन प्रत्यक्षस्याप्रामाण्याभिधानं न विरुद्धम् नहि निर्विशेषणयोः प्रत्यक्षागमयोः परस्परं बाध्यबाधकभावो ऽभिहितः किन्तूपजीवकत्वेन बाध्यत्वमुपजीव्यत्वेन बाधकत्वम् तच्च तत्रान्यथात्रान्यथेति कथं विरोध इति अनेन दोषविषयप्रत्यक्षविरोधादागमस्यैवाप्रामाण्यं किन्न स्यादिति चोद्यं गर्भस्रावेणैव गतम् आगमस्योजीव्यतया प्रत्यक्षतः प्राबल्यस्योक्तत्वात् 11,227 कथं प्रत्यक्षं प्रत्यागमस्योपजीव्यत्वमित्यत आह- आगमेनेति आगमेन हि विष्णुत्वं ज्ञात्वा दोषो ऽत्र कल्प्यते
nyāyasudhā: laukike pratyakṣasiddhajīvādiviṣaye brahmātmakatvādibodhanarūpe vyavahāre tattvamasyādyāgamena kriyamāṇe atra āgame āgamaṃ prati pratyakṣasyopajīvyatā avatārāṇāṃ viśvādīnāṃ ca doṣadṛṣṭau pratyakṣādikaṃ pratyāgamasyopajīvyatā syāt etaduktaṃ bhavati prāk pratyakṣavirodhenāgamasyāprāmāṇyamabhidhāyedānīmāgamavirodhena pratyakṣasyāprāmāṇyābhidhānaṃ na viruddham nahi nirviśeṣaṇayoḥ pratyakṣāgamayoḥ parasparaṃ bādhyabādhakabhāvo 'bhihitaḥ kintūpajīvakatvena bādhyatvamupajīvyatvena bādhakatvam tacca tatrānyathātrānyatheti kathaṃ virodha iti anena doṣaviṣayapratyakṣavirodhādāgamasyaivāprāmāṇyaṃ kinna syāditi codyaṃ garbhasrāveṇaiva gatam āgamasyojīvyatayā pratyakṣataḥ prābalyasyoktatvāt 11,227 kathaṃ pratyakṣaṃ pratyāgamasyopajīvyatvamityata āha- āgameneti āgamena hi viṣṇutvaṃ jñātvā doṣo 'tra kalpyate
3.4.154c
न्यायसुधा: अत्र विष्णौ वस्तुतः कल्पनैवैषा न प्रमितिरितिभावेन कल्प्यत इत्युक्तम् भवेदागमस्योपजीव्यत्वं यदि विष्णुत्वं ज्ञातव्यं भवेत् तदेव न ज्ञातव्यमित्यत आह- न चेदिति न चेत् स्यात् दोषवानन्यः
nyāyasudhā: atra viṣṇau vastutaḥ kalpanaivaiṣā na pramitiritibhāvena kalpyata ityuktam bhavedāgamasyopajīvyatvaṃ yadi viṣṇutvaṃ jñātavyaṃ bhavet tadeva na jñātavyamityata āha- na cediti na cet syāt doṣavānanyaḥ
3.4.154d
न्यायसुधा: यदि विष्णुत्वं रामकृष्णादौ न ज्ञातं तदा दोषग्राहिणा प्रत्यक्षेण विष्णोरन्यो दोषवानिति गृहीतं स्यात् नतु विष्णुर्देषवानिति नहि देवदत्ते देवदत्तत्वाज्ञाने देवदत्तो ऽयमागत इत्याकारं ज्ञानमुत्पत्तुमर्हतीति तथापि नागमस्योपजीव्यत्वम् यतः श्रीवत्सकौस्तुभादिलक्षणेन विष्णुत्वमनुमाय विष्णुर्देषवानिति प्रत्यक्षेण ज्ञास्यत इत्यत आह- शास्त्रेति ... शास्त्रसिद्धं हि लक्षणम्
nyāyasudhā: yadi viṣṇutvaṃ rāmakṛṣṇādau na jñātaṃ tadā doṣagrāhiṇā pratyakṣeṇa viṣṇoranyo doṣavāniti gṛhītaṃ syāt natu viṣṇurdeṣavāniti nahi devadatte devadattatvājñāne devadatto 'yamāgata ityākāraṃ jñānamutpattumarhatīti tathāpi nāgamasyopajīvyatvam yataḥ śrīvatsakaustubhādilakṣaṇena viṣṇutvamanumāya viṣṇurdeṣavāniti pratyakṣeṇa jñāsyata ityata āha- śāstreti ... śāstrasiddhaṃ hi lakṣaṇam
3.4.155ab
न्यायसुधा: श्रीवत्सादिकं लक्षणं विष्णुत्वेन व्याप्तमित्येतच्छास्त्रेणैव सिद्धम् यद्यप्यस्मिन्पक्षे साक्षादागमो नोपजीव्यः तथाप्यनुमानमूलव्याप्तिग्रहणाय तदुपजीवनमपरिहार्यमेवेति भावः ननु विष्णुत्वाज्ञाने विष्णोरन्यो दोषवानिति ज्ञानेन कुतो भाव्यम् विष्णुत्ववत्तदन्यत्वस्याप्यज्ञातत्वादिति चेत् एवं तर्ह्यज्ञातं प्रसज्यत इत्याह- कस्यचिदिति कस्यचिद् दोषवत्त्वं स्यादितिमात्रे ऽक्षजं भवेत्
nyāyasudhā: śrīvatsādikaṃ lakṣaṇaṃ viṣṇutvena vyāptamityetacchāstreṇaiva siddham yadyapyasminpakṣe sākṣādāgamo nopajīvyaḥ tathāpyanumānamūlavyāptigrahaṇāya tadupajīvanamaparihāryameveti bhāvaḥ nanu viṣṇutvājñāne viṣṇoranyo doṣavāniti jñānena kuto bhāvyam viṣṇutvavattadanyatvasyāpyajñātatvāditi cet evaṃ tarhyajñātaṃ prasajyata ityāha- kasyaciditi kasyacid doṣavattvaṃ syāditimātre 'kṣajaṃ bhavet
3.4.155cd
न्यायसुधा: इतिमात्रे एतावत्येव विषये विष्णुर्देषवानिति ज्ञाना(स्या)नुत्पादनप्रसङ्ग एव तात्पर्यमिति भावः ननु यथा पटो ऽयं छिन्नो दग्धो मलिन इति परानुपजीविना प्रत्यक्षेणैव गृह्यते तथाऽगमादिकमनुपजीव्य प्रत्यक्षेणैव विष्णुर्देषवानिति ज्ञास्यत इत्यत आह- नेति न विष्णोर्देषवत्त्वे हि प्रत्यक्षं वर्तते स्वतः
nyāyasudhā: itimātre etāvatyeva viṣaye viṣṇurdeṣavāniti jñānā(syā)nutpādanaprasaṅga eva tātparyamiti bhāvaḥ nanu yathā paṭo 'yaṃ chinno dagdho malina iti parānupajīvinā pratyakṣeṇaiva gṛhyate tathā'gamādikamanupajīvya pratyakṣeṇaiva viṣṇurdeṣavāniti jñāsyata ityata āha- neti na viṣṇordeṣavattve hi pratyakṣaṃ vartate svataḥ
3.4.156ab
न्यायसुधा: स्वतः परानुपजीवनेन अयमभिसन्धिः पटत्वमवयवसन्निवेशव्यङ्घयं प्रत्यक्षमेवेति युज्यते तथा ज्ञानम् विष्णुत्वं तु समस्तगुणपरिपूर्णत्वनिर्देषत्वजगज्जन्मादिकारणत्वलक्षणं न प्रत्यक्षम् अतो न तथाविधं ज्ञानमुपपद्यते यथा पञ्चपलपरिमितो ऽयं पटो मलिन इति ज्ञानमिति 11,228 अयं समुदायार्थः रामकृष्णादिदोषग्राहिणा प्रत्यक्षेण त्रेधोत्पत्तव्यम् विष्णुरयं दोषवानिति वा विष्णोरन्यो ऽयं दोषवानिति वा कश्चिदयं दोषवानिति वा प्रकारान्तराभावात् तत्र द्वितीयतृतीययोर्न विष्णोर्देषवत्त्वे तदुद्भावयितुं (शक्यते) शक्यम् विष्णुर्देषवानिति तेनानवगाहनात् वस्तुवृत्त्यासौ विष्णुरेवेति चेत् किं ततः नहि वस्तुवृत्तिसहितं यत्किञ्चिज्ज्ञानं विवक्षितविशे(षणं सा)षं साधयति अतिप्रसङ्गात् आद्ये विष्णुत्वं सर्वथा ज्ञातव्यम् नचैतत्प्रत्यक्षवेद्यं नाप्यनुमेयमित्युक्तं शास्त्रयोनिसूत्रे तस्माद्"देवक्यां देवरूपिण्यां विष्णुः सर्वगुहाशयः आविरासीदऽ; इत्यागमेन वाऽगमावगतव्याप्तिकानुमानेन वावगन्तव्यम् ततः सर्वथा प्रत्यक्षस्यागमोपजीव्यत्वमङ्गीकार्यम् सर्वो ऽप्यागमस्तावदेकमेव वाक्यम् स च सर्वरूपोपेतस्य विष्णोर्निर्देषत्वं प्रतिपादयतीति तद्विरोधादप्रमाणमेव दोषविषयं प्रत्यक्षमिति 11,229 इतश्च तदप्रमाणमिति दर्शयितुमाह- केचिदिति केचित् पश्यन्ति दोषानित्यत्रापि स्यान्नचाक्षजम्
nyāyasudhā: svataḥ parānupajīvanena ayamabhisandhiḥ paṭatvamavayavasanniveśavyaṅghayaṃ pratyakṣameveti yujyate tathā jñānam viṣṇutvaṃ tu samastaguṇaparipūrṇatvanirdeṣatvajagajjanmādikāraṇatvalakṣaṇaṃ na pratyakṣam ato na tathāvidhaṃ jñānamupapadyate yathā pañcapalaparimito 'yaṃ paṭo malina iti jñānamiti 11,228 ayaṃ samudāyārthaḥ rāmakṛṣṇādidoṣagrāhiṇā pratyakṣeṇa tredhotpattavyam viṣṇurayaṃ doṣavāniti vā viṣṇoranyo 'yaṃ doṣavāniti vā kaścidayaṃ doṣavāniti vā prakārāntarābhāvāt tatra dvitīyatṛtīyayorna viṣṇordeṣavattve tadudbhāvayituṃ (śakyate) śakyam viṣṇurdeṣavāniti tenānavagāhanāt vastuvṛttyāsau viṣṇureveti cet kiṃ tataḥ nahi vastuvṛttisahitaṃ yatkiñcijjñānaṃ vivakṣitaviśe(ṣaṇaṃ sā)ṣaṃ sādhayati atiprasaṅgāt ādye viṣṇutvaṃ sarvathā jñātavyam nacaitatpratyakṣavedyaṃ nāpyanumeyamityuktaṃ śāstrayonisūtre tasmād"devakyāṃ devarūpiṇyāṃ viṣṇuḥ sarvaguhāśayaḥ āvirāsīd'; ityāgamena vā'gamāvagatavyāptikānumānena vāvagantavyam tataḥ sarvathā pratyakṣasyāgamopajīvyatvamaṅgīkāryam sarvo 'pyāgamastāvadekameva vākyam sa ca sarvarūpopetasya viṣṇornirdeṣatvaṃ pratipādayatīti tadvirodhādapramāṇameva doṣaviṣayaṃ pratyakṣamiti 11,229 itaśca tadapramāṇamiti darśayitumāha- keciditi kecit paśyanti doṣānityatrāpi syānnacākṣajam
3.4.156c
11,230 न्यायसुधा: न केवलं दोषेष्वित्यपिशब्दः चशब्दो ऽनुमानादिसमुच्चयार्थः प्रत्यक्षं भगवद्रूपाणां दोषित्वे प्रमाणमिति वदन्प्रष्टव्यः केचित्तत्कालवर्तिनः पुरुषा भगवद्रूपेषु दोषान्पश्यन्तीत्यत्रार्थे ऽस्माकं किं प्रमाणम् प्रत्यक्षमनुमानमागमो वेति न तावत्प्रत्यक्षम् परपुरुषवर्तिनि प्रत्यक्षे परेषां प्रत्यक्षायोगात् दूरे कालभेदे नाप्यनुमानं लिङ्गाभावात् आगमो ऽपि वेदः पुराणादिर्वा नाद्यः तस्यादर्शनात् तस्माद्द्वितीय एवाङ्गीकार्य इत्याह- पौराणमिति पौराणं वाक्यमेवात्र
11,230 nyāyasudhā: na kevalaṃ doṣeṣvityapiśabdaḥ caśabdo 'numānādisamuccayārthaḥ pratyakṣaṃ bhagavadrūpāṇāṃ doṣitve pramāṇamiti vadanpraṣṭavyaḥ kecittatkālavartinaḥ puruṣā bhagavadrūpeṣu doṣānpaśyantītyatrārthe 'smākaṃ kiṃ pramāṇam pratyakṣamanumānamāgamo veti na tāvatpratyakṣam parapuruṣavartini pratyakṣe pareṣāṃ pratyakṣāyogāt dūre kālabhede nāpyanumānaṃ liṅgābhāvāt āgamo 'pi vedaḥ purāṇādirvā nādyaḥ tasyādarśanāt tasmāddvitīya evāṅgīkārya ityāha- paurāṇamiti paurāṇaṃ vākyamevātra
3.4.156d
न्यायसुधा: अत्र भगवद्रूपदोषग्राहिप्रत्यक्षसद्भावे वक्तव्यमिति शेषः ततः किमिति चेत् तत्पुराणवाक्यं तद्दोषदर्शनं किं प्रत्यक्षलक्षणं प्रमाणतया मन्यते, उतापरीक्षितप्रमाणाप्रमाणाभावप्रतीतिमात्रतया, अथाप्रमाणतया 11,231 आद्ये दोषमाह- तदिति ... तच्छ्रुत्यैव विरुद्धयते
nyāyasudhā: atra bhagavadrūpadoṣagrāhipratyakṣasadbhāve vaktavyamiti śeṣaḥ tataḥ kimiti cet tatpurāṇavākyaṃ taddoṣadarśanaṃ kiṃ pratyakṣalakṣaṇaṃ pramāṇatayā manyate, utāparīkṣitapramāṇāpramāṇābhāvapratītimātratayā, athāpramāṇatayā 11,231 ādye doṣamāha- taditi ... tacchrutyaiva viruddhayate
3.4.157ab
न्यायसुधा: भगवद्रूपेषु दोषग्राहिणीं प्रतीतिं प्रमाणतया प्रतिपादयत्पुराणवाक्यं दोषसद्भावं मन्यत एव न हि सम्भवति तद्ग्राहिणः प्रामाण्यमङ्गीकरोति नाङ्गीकरोति च तदिति दोषसद्भावं मन्यमानं च तत्प्रागुदाहृतया श्रुत्यैव विरुद्धयत इति पुराणवाक्यस्य श्रुतिविरुद्धत्वे को दोष इत्यत आह- पुराणस्येति पुराणस्योपजीव्यश्च वेद
nyāyasudhā: bhagavadrūpeṣu doṣagrāhiṇīṃ pratītiṃ pramāṇatayā pratipādayatpurāṇavākyaṃ doṣasadbhāvaṃ manyata eva na hi sambhavati tadgrāhiṇaḥ prāmāṇyamaṅgīkaroti nāṅgīkaroti ca taditi doṣasadbhāvaṃ manyamānaṃ ca tatprāgudāhṛtayā śrutyaiva viruddhayata iti purāṇavākyasya śrutiviruddhatve ko doṣa ityata āha- purāṇasyeti purāṇasyopajīvyaśca veda
3.4.157b
न्यायसुधा: पौरुषेयेण खलु वाक्येन समूलेन भाव्यम् यतः केनचित्कारणेन कञ्चिदर्थं बुद्धिस्थीकृत्य वाक्यं प्रयुञ्ज्महे अन्यथोत्पत्तेरेवासम्भवः पुराणवाक्यस्य च वेद एव मूलं कुत इत्यत आह- नचेति ... एव नचापरः
nyāyasudhā: pauruṣeyeṇa khalu vākyena samūlena bhāvyam yataḥ kenacitkāraṇena kañcidarthaṃ buddhisthīkṛtya vākyaṃ prayuñjmahe anyathotpatterevāsambhavaḥ purāṇavākyasya ca veda eva mūlaṃ kuta ityata āha- naceti ... eva nacāparaḥ
3.4.157cd
न्यायसुधा: अपरः पौरुषेयो ग्रन्थः चशब्दः प्रत्यक्षा(गमा)दिसमुच्चयार्थः पौरुषेयस्तावदागमो न पुराणस्य मूलम् तस्यापि मूला(न्तरा)पेक्षायामन्धपरम्परापातात् न(च) प्रत्यक्षानुमाने तदर्थस्य तदगोचरत्वात् नाप्युत्प्रेक्षा प्रतारकवाक्यवदप्रामाण्यप्रसङ्गात् अतः परिशेषाद्वेद एव पुराणस्योपजीव्य इति सिद्धम् ततः किमित्यत आह- तद्विरोध इति तद्विरोधे कथं मानं तत् तत्र च भविष्यति
nyāyasudhā: aparaḥ pauruṣeyo granthaḥ caśabdaḥ pratyakṣā(gamā)disamuccayārthaḥ pauruṣeyastāvadāgamo na purāṇasya mūlam tasyāpi mūlā(ntarā)pekṣāyāmandhaparamparāpātāt na(ca) pratyakṣānumāne tadarthasya tadagocaratvāt nāpyutprekṣā pratārakavākyavadaprāmāṇyaprasaṅgāt ataḥ pariśeṣādveda eva purāṇasyopajīvya iti siddham tataḥ kimityata āha- tadvirodha iti tadvirodhe kathaṃ mānaṃ tat tatra ca bhaviṣyati
3.4.158ab
न्यायसुधा: उपजीव्यवेदविरोधे तत् पुराणवाक्यम् तत्र भगवतः सदोषत्वे उपजीव्यविरुद्धस्योपजीवकस्याप्रामाण्यावश्यम्भावादिति चार्थः 11,231f. नन्वीश्वरप्रणीतानां पुराणानां तदीयं निजं ज्ञानमेव मूलं न वेदः अनीश्वरप्रणीतानामपि योगिप्रत्यक्षमेव अतो वेदविरोधे ऽपि को दोषः उच्यते वेदस्तावत्प्रमाणमेवेति निष्यङ्कितम् नच प्रमाणयोर्विरोधो ऽस्ति वस्तुविकल्पप्रसङ्गात् ततो वेदविरोधे निजज्ञानादिमूलत्वमेवापनीयते तथापि वेद एव पुराणस्योपजीव्य इति कथम् अमीश्वरप्रणीतपुराणाभिप्रायेणेति न दोषः अनीश्वरा हि स्वयंप्रतिभाते ऽप्यर्थे (समाश्वा) आश्वासार्थं वेदमुपजीवन्ति यथोक्तम्"यत्स्वयंप्रतिभातस्य संशयार्तं गुरोर्वचःऽ; इति यद्वेश्वरप्रणीतपुराणानामपि प्रामाण्यावधारणाय वेदसंवादो ऽपेक्षितः अन्यथोत्प्रेक्षामूलत्वशङ्कनात् तदभिप्रायेण"पुराणस्योपजीव्यश्च वेद एवऽ; इत्युक्तम् 11,234 द्वितीयं निराकरोति- अपरीक्षितेति अपरीक्षितदृष्टिश्च कथमेवाक्षजं भवेत्
nyāyasudhā: upajīvyavedavirodhe tat purāṇavākyam tatra bhagavataḥ sadoṣatve upajīvyaviruddhasyopajīvakasyāprāmāṇyāvaśyambhāvāditi cārthaḥ 11,231f. nanvīśvarapraṇītānāṃ purāṇānāṃ tadīyaṃ nijaṃ jñānameva mūlaṃ na vedaḥ anīśvarapraṇītānāmapi yogipratyakṣameva ato vedavirodhe 'pi ko doṣaḥ ucyate vedastāvatpramāṇameveti niṣyaṅkitam naca pramāṇayorvirodho 'sti vastuvikalpaprasaṅgāt tato vedavirodhe nijajñānādimūlatvamevāpanīyate tathāpi veda eva purāṇasyopajīvya iti katham amīśvarapraṇītapurāṇābhiprāyeṇeti na doṣaḥ anīśvarā hi svayaṃpratibhāte 'pyarthe (samāśvā) āśvāsārthaṃ vedamupajīvanti yathoktam"yatsvayaṃpratibhātasya saṃśayārtaṃ gurorvacaḥ'; iti yadveśvarapraṇītapurāṇānāmapi prāmāṇyāvadhāraṇāya vedasaṃvādo 'pekṣitaḥ anyathotprekṣāmūlatvaśaṅkanāt tadabhiprāyeṇa"purāṇasyopajīvyaśca veda eva'; ityuktam 11,234 dvitīyaṃ nirākaroti- aparīkṣiteti aparīkṣitadṛṣṭiśca kathamevākṣajaṃ bhavet
3.4.158cd
न्यायसुधा: अक्षजं कथमेव भवेदिति प्रत्यक्षं प्रमाणतयाभिलषितार्थे नोद्भावयितुं शक्यते नहि प्रमाणत्वेनानवधारितं प्रमाणत्वेनोद्भावयन्परीक्षकः स्यादिति भावः विपक्षे बाधकमाह- यद्येवमिति यद्येवं देवदत्तादिभ्रमः किं नाक्षजं भवेत्
nyāyasudhā: akṣajaṃ kathameva bhavediti pratyakṣaṃ pramāṇatayābhilaṣitārthe nodbhāvayituṃ śakyate nahi pramāṇatvenānavadhāritaṃ pramāṇatvenodbhāvayanparīkṣakaḥ syāditi bhāvaḥ vipakṣe bādhakamāha- yadyevamiti yadyevaṃ devadattādibhramaḥ kiṃ nākṣajaṃ bhavet
3.4.159
न्यायसुधा: प्रमाणत्वेनापरीक्षितमपि यदि प्रत्यक्षतयोद्भाव्यत इत्यर्थः देवदत्तादिभ्रम इति यज्ञदत्तशुक्त्यादौ देवदत्तरजतादिभ्रम इत्यर्थः बाधितत्वात्तन्नाक्षजं प्रमाणमिति चेत् तत्किं बाधाभावमात्रं वस्तुव्यवस्थाहेतुः तथात्वे निश्चायकप्रमाणवैयर्थ्यापत्तेः अस्ति च प्रकृते वेदबाध इति 11,236 उपजीव्यवेदविरोधादुपजीवकयोः प्रत्यक्षपुराणवाक्ययोरप्रामाण्यमित्युक्तम् तदसत् उपजीवकमुपजीव्यविरोधेन बाध्यत इति नियमाभावात् दृश्यते ह्युपजीव्यस्यापीदं रजतमिति ज्ञानस्योपजीवकेन नेदं रजतमिति ज्ञानेन बाध इति चेत् कथमत्रोपजीव्योपजीवकभाव इति वक्तव्यम् अप्राप्तस्य प्रतिषेधायोगात्प्राप्तिरूपमिदं रजतमिति ज्ञानमाद्यमुपजीव्यं, प्रतिषेधात्मकं तु नेदं रजतमिति ज्ञानमुपजीवकमिति वा, असिद्धे धर्मिणि प्रतिषेधासम्भवाद्धर्मिज्ञानमाद्यमुपजीव्यं द्वितीयं तूपजीवकमिति वा आद्ये समाधिमाह- यावच्छक्तीति यावच्छक्ति परीक्षायामुपजीव्यस्य बाधने दोषो नाशोधिते दोष उपजीव्यत्वमस्वलम्
nyāyasudhā: pramāṇatvenāparīkṣitamapi yadi pratyakṣatayodbhāvyata ityarthaḥ devadattādibhrama iti yajñadattaśuktyādau devadattarajatādibhrama ityarthaḥ bādhitatvāttannākṣajaṃ pramāṇamiti cet tatkiṃ bādhābhāvamātraṃ vastuvyavasthāhetuḥ tathātve niścāyakapramāṇavaiyarthyāpatteḥ asti ca prakṛte vedabādha iti 11,236 upajīvyavedavirodhādupajīvakayoḥ pratyakṣapurāṇavākyayoraprāmāṇyamityuktam tadasat upajīvakamupajīvyavirodhena bādhyata iti niyamābhāvāt dṛśyate hyupajīvyasyāpīdaṃ rajatamiti jñānasyopajīvakena nedaṃ rajatamiti jñānena bādha iti cet kathamatropajīvyopajīvakabhāva iti vaktavyam aprāptasya pratiṣedhāyogātprāptirūpamidaṃ rajatamiti jñānamādyamupajīvyaṃ, pratiṣedhātmakaṃ tu nedaṃ rajatamiti jñānamupajīvakamiti vā, asiddhe dharmiṇi pratiṣedhāsambhavāddharmijñānamādyamupajīvyaṃ dvitīyaṃ tūpajīvakamiti vā ādye samādhimāha- yāvacchaktīti yāvacchakti parīkṣāyāmupajīvyasya bādhane doṣo nāśodhite doṣa upajīvyatvamasvalam
3.4.160a
न्यायसुधा: परीक्षायां सत्यां प्रमाणतया प्रतीतस्येति शेषः बाधने उपजीवकेन कुत इति शेषः दोषो ऽस्मदभिमत(तो)नियमभङ्गः स्यात् उपजीव्ये ऽशोधिते परीक्षयाप्रमाणादविविक्ते उपजीवकेन बाधिते न दोषः उपजीव्यत्वमस्त्वलमिति प्रकृतोदाहरणे प्रथमपुपजीव्योपजीवकभावमभ्युपैति उपजीव्यत्वमित्युपलक्षणम् उपजीवकत्वं चेत्यपि द्रष्टव्यम् पूर्वोत्तरज्ञानयोरिति शेषः अलंशब्दो ऽवधारणे 11,236f. इदमुक्तं भवति (अस्त्वेव) अस्त्येवेदं रजतं नेदं रजतमिति ज्ञानयोरुपजीव्योपजीवकभाव उपजीव्यस्योपजीवकेन बाधश्च तथाप्युपजीव्यविरोधेनोपजीवकं बाध्यत इति नियमभङ्गो नास्ति अयं खल्वस्य नियमस्यार्थः परीक्षया शोधितमुपजीव्यं विरोध्युपजीवकं बाधते स्वयं तेन न बाध्यत इति नतु यथाश्रुतः अस्य तु तदा भङ्गः स्यात् यदि परीक्षितमुपजीव्यं विरोधिनोपजीवकेन बाध्यं (बाधितं) क्वचिदुपलभेमहि नचैवम् इदं रजतमिति ज्ञानं तु न शोधितम् ततस्तस्मिन्नुपजीवकेन बाधिते न नियमभङ्गः नहि निर्विशेषणस्य व्यभिचारे विशिष्यं व्यभिचरत्यतिप्रसङ्गात् नच वाच्यं विशिष्यस्य प्रयोजकताकल्पनं निर्मूलमिति उभयथा(पि) बाध्यबाधकभावदर्शनात् विशेषणानपेक्षायामव्यवस्थापातात् ननु परीक्षायामङ्गीकृतायां तयैवालम् परीक्षितेनापरीक्षितं बाध्यत इत्येतावतः क्वचिद्वयभिचाराभावात्किमुपजीव्योपजीवकभावेन उच्यते भवेदेवं यद्यात्यन्तिकीं परीक्षामत्राङ्गीकुर्मः नचैवम् किन्तु यावच्छक्तिपरीक्षामेव नच तावन्मात्रस्य बाधकत्वनियमो ऽस्ति यावच्छक्तिपरीक्षितस्यापि बाधदर्शनात् अतो युक्तं विशिष्यस्योपादानम् आत्यन्तिकपरीक्षैव बाधकत्वोपयोगिनी भवतु किमुपजीव्यत्वेनेत्यपि न वाच्यम् तस्यापि सांव्यावहारिकत्वात् यथोक्तम् "सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्यऽ; इति प्रकृते तु वेदः परीक्षित उपजीव्यश्चेति 11,241 द्वितीये परिहारमाह- भ्रमे ऽपीति भ्रमे ऽप्यभ्रमभागो ऽस्ति
nyāyasudhā: parīkṣāyāṃ satyāṃ pramāṇatayā pratītasyeti śeṣaḥ bādhane upajīvakena kuta iti śeṣaḥ doṣo 'smadabhimata(to)niyamabhaṅgaḥ syāt upajīvye 'śodhite parīkṣayāpramāṇādavivikte upajīvakena bādhite na doṣaḥ upajīvyatvamastvalamiti prakṛtodāharaṇe prathamapupajīvyopajīvakabhāvamabhyupaiti upajīvyatvamityupalakṣaṇam upajīvakatvaṃ cetyapi draṣṭavyam pūrvottarajñānayoriti śeṣaḥ alaṃśabdo 'vadhāraṇe 11,236f. idamuktaṃ bhavati (astveva) astyevedaṃ rajataṃ nedaṃ rajatamiti jñānayorupajīvyopajīvakabhāva upajīvyasyopajīvakena bādhaśca tathāpyupajīvyavirodhenopajīvakaṃ bādhyata iti niyamabhaṅgo nāsti ayaṃ khalvasya niyamasyārthaḥ parīkṣayā śodhitamupajīvyaṃ virodhyupajīvakaṃ bādhate svayaṃ tena na bādhyata iti natu yathāśrutaḥ asya tu tadā bhaṅgaḥ syāt yadi parīkṣitamupajīvyaṃ virodhinopajīvakena bādhyaṃ (bādhitaṃ) kvacidupalabhemahi nacaivam idaṃ rajatamiti jñānaṃ tu na śodhitam tatastasminnupajīvakena bādhite na niyamabhaṅgaḥ nahi nirviśeṣaṇasya vyabhicāre viśiṣyaṃ vyabhicaratyatiprasaṅgāt naca vācyaṃ viśiṣyasya prayojakatākalpanaṃ nirmūlamiti ubhayathā(pi) bādhyabādhakabhāvadarśanāt viśeṣaṇānapekṣāyāmavyavasthāpātāt nanu parīkṣāyāmaṅgīkṛtāyāṃ tayaivālam parīkṣitenāparīkṣitaṃ bādhyata ityetāvataḥ kvacidvayabhicārābhāvātkimupajīvyopajīvakabhāvena ucyate bhavedevaṃ yadyātyantikīṃ parīkṣāmatrāṅgīkurmaḥ nacaivam kintu yāvacchaktiparīkṣāmeva naca tāvanmātrasya bādhakatvaniyamo 'sti yāvacchaktiparīkṣitasyāpi bādhadarśanāt ato yuktaṃ viśiṣyasyopādānam ātyantikaparīkṣaiva bādhakatvopayoginī bhavatu kimupajīvyatvenetyapi na vācyam tasyāpi sāṃvyāvahārikatvāt yathoktam "sannipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasya'; iti prakṛte tu vedaḥ parīkṣita upajīvyaśceti 11,241 dvitīye parihāramāha- bhrame 'pīti bhrame 'pyabhramabhāgo 'sti
3.4.160bc
न्यायसुधा: हीति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते यद्यप्येकमेवेदं रजतमिति ज्ञानं तथापि विषयोपाधिवशाद् विभागम् तत्र प्रकारे भ्रमत्वे ऽपि स्वरूपे ऽभ्रमत्वमेव तत्र कदापि बाधाभावात् तथान्येप्याहुः सर्वं ज्ञानं धर्मिणि प्रमाणं प्रकारे तु विपर्यय इति भागाभ्युपगमादेव न विरोधचोदनावकाशः ततः किमित्यत आह- तन्मात्रमिति ... तन्मात्रमुपजीव्य हि बाधकज्ञानवृत्तिः स्यान्
nyāyasudhā: hīti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate yadyapyekamevedaṃ rajatamiti jñānaṃ tathāpi viṣayopādhivaśād vibhāgam tatra prakāre bhramatve 'pi svarūpe 'bhramatvameva tatra kadāpi bādhābhāvāt tathānyepyāhuḥ sarvaṃ jñānaṃ dharmiṇi pramāṇaṃ prakāre tu viparyaya iti bhāgābhyupagamādeva na virodhacodanāvakāśaḥ tataḥ kimityata āha- tanmātramiti ... tanmātramupajīvya hi bādhakajñānavṛttiḥ syān
3.4.160d
न्यायसुधा: अभ्रमभागमात्रम् तेनैव धर्मिणः सिद्धेः रजताकारस्य निषेध्यत्वेन धर्मित्वाभावादिति हिशब्दार्थः एतदुक्तं भवति अस्मिन्पक्षे यदुपजीव्यं न तदुपजीवकेन बाध्यते यच्च बाध्यते न तदुपजीव्यमित्यतो नेदमस्मदीयनियमभङ्गस्योदाहरणमिति 11,241f. अत्रान्तरे मायावादिनश्चोदयन्ति यदुक्तमुपजीव्यविरोधादद्वैतश्रुतीनामप्रामाण्यमिति तदसत् तत्राप्यस्य समाधानस्य सुवचत्वात् तथाहि यः सर्वज्ञ इत्यादीनां तत्त्वमस्यादीनां च कथमुपजीव्योपजीवकभाव इति वक्तव्यम् सिद्धं न निवर्तकत्वादित्यादिवचनात् तत्त्वमस्यादिवाकयमैक्यविरोधिनां सावर्ज्ञादीनां दुःखादीनां च प्रतिषेधकमङ्गीकृतम् नच प्राप्तिं विना प्रतिषेधो ऽस्तीति प्राप्तिरूपं यः सर्वज्ञ इत्यादिकमुपजीव्यम्, तत्त्वमस्यादिकं तूपजीवकमिति वा, असिद्धे धमिर्णि प्रतिषेधानुपपत्तेर्धर्मिप्रतिपादकमाद्यमुपजीव्यमुपजीवकं चोत्तरमिति वा आद्ये रजतज्ञानस्येवापरीक्षितत्वादुपजीव्यस्यापि प्रथमस्योत्तरेण बाधे न काप्यनुपपत्तिः द्वितीये शुक्तिस्वरूपमात्रमिव ब्रह्मस्वरूपमात्रमुपजीव्यं न सार्वज्ञादिविशिष्यम् तथाच यदुपजीव्यं न तदुत्तरेण बाध्यते यद्बाध्यते सार्वज्ञादिकं न तदुपजीव्यमिति न कश्चिद्विरोध इति 11,242 अत्र परिहारद्वयमपि प्रतिषेधति- नचैवमिति ... नचैवं
nyāyasudhā: abhramabhāgamātram tenaiva dharmiṇaḥ siddheḥ rajatākārasya niṣedhyatvena dharmitvābhāvāditi hiśabdārthaḥ etaduktaṃ bhavati asminpakṣe yadupajīvyaṃ na tadupajīvakena bādhyate yacca bādhyate na tadupajīvyamityato nedamasmadīyaniyamabhaṅgasyodāharaṇamiti 11,241f. atrāntare māyāvādinaścodayanti yaduktamupajīvyavirodhādadvaitaśrutīnāmaprāmāṇyamiti tadasat tatrāpyasya samādhānasya suvacatvāt tathāhi yaḥ sarvajña ityādīnāṃ tattvamasyādīnāṃ ca kathamupajīvyopajīvakabhāva iti vaktavyam siddhaṃ na nivartakatvādityādivacanāt tattvamasyādivākayamaikyavirodhināṃ sāvarjñādīnāṃ duḥkhādīnāṃ ca pratiṣedhakamaṅgīkṛtam naca prāptiṃ vinā pratiṣedho 'stīti prāptirūpaṃ yaḥ sarvajña ityādikamupajīvyam, tattvamasyādikaṃ tūpajīvakamiti vā, asiddhe dhamirṇi pratiṣedhānupapatterdharmipratipādakamādyamupajīvyamupajīvakaṃ cottaramiti vā ādye rajatajñānasyevāparīkṣitatvādupajīvyasyāpi prathamasyottareṇa bādhe na kāpyanupapattiḥ dvitīye śuktisvarūpamātramiva brahmasvarūpamātramupajīvyaṃ na sārvajñādiviśiṣyam tathāca yadupajīvyaṃ na taduttareṇa bādhyate yadbādhyate sārvajñādikaṃ na tadupajīvyamiti na kaścidvirodha iti 11,242 atra parihāradvayamapi pratiṣedhati- nacaivamiti ... nacaivaṃ
3.4.160d
न्यायसुधा: प्रसिद्धयोर्भ्रान्तिबाधयोरिवात्र समाधानं न वक्तुं शक्यते वैषम्यादिति भावः 11,244 तत्कथमित्यतः प्रथमपक्षे तावद्वैषम्यं दर्शयति- सुपरीक्षित इति ... सुपरीक्षिते
nyāyasudhā: prasiddhayorbhrāntibādhayorivātra samādhānaṃ na vaktuṃ śakyate vaiṣamyāditi bhāvaḥ 11,244 tatkathamityataḥ prathamapakṣe tāvadvaiṣamyaṃ darśayati- suparīkṣita iti ... suparīkṣite
3.4.160ef
न्यायसुधा: प्रथमप्रमाणे सुपरीक्षिते सति न चैवमिति सम्बन्धः एतदुक्तं भवति इदं रजतमिति ज्ञानमुपजीव्यमप्यपरीक्षितत्वादुपजीवकेन नेदं रजतमति ज्ञानेन बाध्यते उपजीव्योपजीवकन्यायस्य यावच्छक्तिपरीक्षाविषयत्वाति ह्यस्माभिरभिहितम् अस्मन्न्यायेन च परेण प्रत्यवस्थायते नच तद्युक्तम् यः सर्वज्ञ इत्यादीनामहं दुःखीत्यादीनां च सुपरीक्षितत्वात् उपपादितं खलु यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतीनां तत्त्वावेदकत्वं साक्षिणश्च नियमेनाव्यभिचारित्वमिति द्वितीयपक्षे वैषम्यं दर्शयति- सर्वमिति सर्वं तदुपजीव्यैव प्रमाणं वर्तते यतः
nyāyasudhā: prathamapramāṇe suparīkṣite sati na caivamiti sambandhaḥ etaduktaṃ bhavati idaṃ rajatamiti jñānamupajīvyamapyaparīkṣitatvādupajīvakena nedaṃ rajatamati jñānena bādhyate upajīvyopajīvakanyāyasya yāvacchaktiparīkṣāviṣayatvāti hyasmābhirabhihitam asmannyāyena ca pareṇa pratyavasthāyate naca tadyuktam yaḥ sarvajña ityādīnāmahaṃ duḥkhītyādīnāṃ ca suparīkṣitatvāt upapāditaṃ khalu yaḥ sarvajña ityādiśrutīnāṃ tattvāvedakatvaṃ sākṣiṇaśca niyamenāvyabhicāritvamiti dvitīyapakṣe vaiṣamyaṃ darśayati- sarvamiti sarvaṃ tadupajīvyaiva pramāṇaṃ vartate yataḥ
3.4.161
11,244f. न्यायसुधा: यतः कारणात्तत्सर्वं सार्वज्ञादिकमुपजीव्यैव तत्त्वमसीत्यादिकं प्रमाणं प्रवर्तते ऽतो न चैवमिति सम्बन्धः इदमुक्तं भवति यथा नेदं रजतमिति ज्ञानं पुरोवर्तिनः स्वरूपमात्रं धर्मीकृत्य प्रवर्तते न तु रजतत्वविशिष्यं न तथा तत्त्वमस्यादिवाक्यं प्रवर्तितुमर्हति किन्तु सर्वज्ञत्वादिविशिष्यं ब्रह्मस्वरूपं दुःखादिविशिष्यं जीवस्वरूपं च धर्मीकृत्यैव तथाच धर्मिग्राहकविरोधो ऽपरिहार्य इति अत्र सर्वमिति सर्वज्ञत्वाद्यन्यतमस्योपलक्षणम् 11,247 ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यमपि यदि स्वरूपमात्रमुपजीव्य प्रवर्तेत तदा कीदृशो दोष इत्यत आह- कथमिति कथं ब्रह्मेति तज्ज्ञेयं सर्वज्ञत्वादिलक्षणम् विहाय यस्मात्कस्माच्चित् स्वरूपस्यैव चेद् यदि
11,244f. nyāyasudhā: yataḥ kāraṇāttatsarvaṃ sārvajñādikamupajīvyaiva tattvamasītyādikaṃ pramāṇaṃ pravartate 'to na caivamiti sambandhaḥ idamuktaṃ bhavati yathā nedaṃ rajatamiti jñānaṃ purovartinaḥ svarūpamātraṃ dharmīkṛtya pravartate na tu rajatatvaviśiṣyaṃ na tathā tattvamasyādivākyaṃ pravartitumarhati kintu sarvajñatvādiviśiṣyaṃ brahmasvarūpaṃ duḥkhādiviśiṣyaṃ jīvasvarūpaṃ ca dharmīkṛtyaiva tathāca dharmigrāhakavirodho 'parihārya iti atra sarvamiti sarvajñatvādyanyatamasyopalakṣaṇam 11,247 nanu tattvamasyādivākyamapi yadi svarūpamātramupajīvya pravarteta tadā kīdṛśo doṣa ityata āha- kathamiti kathaṃ brahmeti tajjñeyaṃ sarvajñatvādilakṣaṇam vihāya yasmātkasmāccit svarūpasyaiva ced yadi
3.4.162a
उपजीव्यत्वम्
upajīvyatvam
Adhyāya 3 (cont. 29)
3.4.162a
न्यायसुधा: वाक्यद्वयमेतत् तत्रैकस्यार्थः धर्मान्विहाय स्वरूपस्यैवोपजीव्यत्वं चेत्तर्हि तत्कथं ज्ञेयं यत्तत्त्वमसीति बोध्यते एतदुक्तं भवति शब्देनानूद्य हि स्वरूपं तत्त्वमसीति वक्तव्यम् नच निर्धर्मस्य प्रतिपादकः शब्दो ऽस्ति अतः स्वरूपमात्रस्य बुद्धावनारोहाद्बोधनमेवानुपपन्नमिति न ब्रूमः स्वरूपमात्रस्योपजीव्यत्वम् किन्तु भेदकान्सर्वज्ञत्वादिधर्मान्विहाय तत्त्वादिना विशिष्यस्य तथाच न कश्चिद्दोष इत्यतः शिष्यं वाक्यम् यदि तत्त्वादिधर्मोपेतस्योपजीव्यत्वं तर्हि सर्वज्ञत्वादिकं विहाय यस्मात्कस्माच्चित्तत्त्वादेस्तद्ब्रह्मेति कथं ज्ञेयम् यद्यप्यस्मिन्पक्षे नोक्तदोषस्तथापि बोध्यस्य ब्रह्मास्मीति ज्ञानमनुपपन्नमेव सर्वज्ञत्वादेर्ब्रह्मलक्षणत्वेन तदनुपादाने ब्रह्मणो बुद्धावनारोहात् तत्त्वादेर्घटादिसाधारणत्वादिति भावः सर्वज्ञत्वादिपरित्यागेनोपजीवने बाधकमभिधाय विपर्यये पर्यवसानमाह- एतस्मादिति ... एतस्माद् व्यावृत्तं यावता भवेत् तावतैवोपजीव्यत्वं
nyāyasudhā: vākyadvayametat tatraikasyārthaḥ dharmānvihāya svarūpasyaivopajīvyatvaṃ cettarhi tatkathaṃ jñeyaṃ yattattvamasīti bodhyate etaduktaṃ bhavati śabdenānūdya hi svarūpaṃ tattvamasīti vaktavyam naca nirdharmasya pratipādakaḥ śabdo 'sti ataḥ svarūpamātrasya buddhāvanārohādbodhanamevānupapannamiti na brūmaḥ svarūpamātrasyopajīvyatvam kintu bhedakānsarvajñatvādidharmānvihāya tattvādinā viśiṣyasya tathāca na kaściddoṣa ityataḥ śiṣyaṃ vākyam yadi tattvādidharmopetasyopajīvyatvaṃ tarhi sarvajñatvādikaṃ vihāya yasmātkasmāccittattvādestadbrahmeti kathaṃ jñeyam yadyapyasminpakṣe noktadoṣastathāpi bodhyasya brahmāsmīti jñānamanupapannameva sarvajñatvāderbrahmalakṣaṇatvena tadanupādāne brahmaṇo buddhāvanārohāt tattvāderghaṭādisādhāraṇatvāditi bhāvaḥ sarvajñatvādiparityāgenopajīvane bādhakamabhidhāya viparyaye paryavasānamāha- etasmāditi ... etasmād vyāvṛttaṃ yāvatā bhavet tāvataivopajīvyatvaṃ
3.4.162d
-च् न्यायसुधा: अपरथा ज्ञानासम्भवात् यावता धर्मेण तावतोपेतस्यैव ननु नेदं रजतमिति ज्ञानं यथा स्वरूपमात्रमुपजीव्य प्रवृत्तम् तथेदमपि प्रवर्त्स्यति को दोष इत्यत आह- स्वरूपस्यैवेति ... स्वरपस्यैव न क्वचित्
-c nyāyasudhā: aparathā jñānāsambhavāt yāvatā dharmeṇa tāvatopetasyaiva nanu nedaṃ rajatamiti jñānaṃ yathā svarūpamātramupajīvya pravṛttam tathedamapi pravartsyati ko doṣa ityata āha- svarūpasyaiveti ... svarapasyaiva na kvacit
3.4.163ab
न्यायसुधा: उपजीव्यत्वमिति वर्तते उक्तानुपपत्तेरेव दृष्टान्तो ऽपि न समस्त इत्यर्थः 11,249 ननु यत्सर्वज्ञं तत्त्वमसीति न बोधनीयम् किन्तु तत्त्वमसीत्येव न चोक्तदोषः तच्छब्दो ब्रह्म वदति योग्यान्विताभिधायिनश्चशब्दाः लक्षणं च ब्रह्मणान्वेतुं योग्यम् ततश्च तच्छब्देनैव व्यावृत्तस्य प्रतीतेरित्याशयवानाशङ्कते- सर्वेति सर्वलक्षणयुक्तं तु स्वरूपं यदि भण्यते
nyāyasudhā: upajīvyatvamiti vartate uktānupapattereva dṛṣṭānto 'pi na samasta ityarthaḥ 11,249 nanu yatsarvajñaṃ tattvamasīti na bodhanīyam kintu tattvamasītyeva na coktadoṣaḥ tacchabdo brahma vadati yogyānvitābhidhāyinaścaśabdāḥ lakṣaṇaṃ ca brahmaṇānvetuṃ yogyam tataśca tacchabdenaiva vyāvṛttasya pratīterityāśayavānāśaṅkate- sarveti sarvalakṣaṇayuktaṃ tu svarūpaṃ yadi bhaṇyate
3.4.163c
न्यायसुधा: चशब्दो ऽवधारणे भण्यते तच्छब्देन इति यदि भण्यते इत्यावृत्त्या योज्यम् सम्प्रतिपत्तिमुत्तरमाह- अस्त्विति अस्तु
nyāyasudhā: caśabdo 'vadhāraṇe bhaṇyate tacchabdena iti yadi bhaṇyate ityāvṛttyā yojyam sampratipattimuttaramāha- astviti astu
3.4.163c
न्यायसुधा: यत्परेणोक्तं तदस्त्वित्यर्थः प्रतिवाद्युक्तार्थाङ्गीकारे प्रतिज्ञाहानिः कथं न भवेदित्यत आह- न इति ... नो नैव हानिः स्यात्
nyāyasudhā: yatpareṇoktaṃ tadastvityarthaḥ prativādyuktārthāṅgīkāre pratijñāhāniḥ kathaṃ na bhavedityata āha- na iti ... no naiva hāniḥ syāt
3.4.163d
न्यायसुधा: अनभिमतप्रमेयाङ्गीकारे हि प्रतिज्ञाहानिः स्यात् अनेन चाङ्गीकृतेन नो ऽस्माकं (न प्रतिज्ञाहा)नैव हानिः स्यात् परस्य धर्मिग्राहिविरोधो ह्यस्माभिरुच्यते तत्परिहाराय परेण चेदमुदितम् नचानेन तत्परिहारम् प्रत्युत दृढीकृतमिति भावः किं प्रकृतप्रमेयाविरोधित्वमात्रेणेदमङ्गीक्रियते उत तथाभूतत्वेनेति जिज्ञासायामाह- स्वपक्षश्चेति ... स्वपक्षश्चायमञ्जसा
nyāyasudhā: anabhimataprameyāṅgīkāre hi pratijñāhāniḥ syāt anena cāṅgīkṛtena no 'smākaṃ (na pratijñāhā)naiva hāniḥ syāt parasya dharmigrāhivirodho hyasmābhirucyate tatparihārāya pareṇa cedamuditam nacānena tatparihāram pratyuta dṛḍhīkṛtamiti bhāvaḥ kiṃ prakṛtaprameyāvirodhitvamātreṇedamaṅgīkriyate uta tathābhūtatveneti jijñāsāyāmāha- svapakṣaśceti ... svapakṣaścāyamañjasā
3.4.164ab
न्यायसुधा: अञ्जसेति नाभ्युपगममात्रेणेत्यर्थः तदुपपादयति- यस्मादिति यस्मादन्वित एवार्थः शब्दानामपि सर्वशः
nyāyasudhā: añjaseti nābhyupagamamātreṇetyarthaḥ tadupapādayati- yasmāditi yasmādanvita evārthaḥ śabdānāmapi sarvaśaḥ
3.4.164cd
न्यायसुधा: सर्वशो ऽपीति सम्बन्धः इत्येतत्सूत्रसामर्थ्येन प्रागुपपादितमिति शेषः 11,251 किञ्चास्मिन्नपि पक्षे ब्रह्मणो बुद्धावनारोहस्तदवस्थ एव यतस्तदादिशब्दाः सामान्यत एव योग्यान्वितं ब्रुवते सर्वज्ञादिशब्दा एव विशेषतः तथानुभवात् नच सामान्यतो ऽन्विताभिधायिना व्यावृत्तप्रतीतिरित्याशयवानाह- विशेषेति विशेषसामन्यतया स्वरूपमखिलं भवेत्
nyāyasudhā: sarvaśo 'pīti sambandhaḥ ityetatsūtrasāmarthyena prāgupapāditamiti śeṣaḥ 11,251 kiñcāsminnapi pakṣe brahmaṇo buddhāvanārohastadavastha eva yatastadādiśabdāḥ sāmānyata eva yogyānvitaṃ bruvate sarvajñādiśabdā eva viśeṣataḥ tathānubhavāt naca sāmānyato 'nvitābhidhāyinā vyāvṛttapratītirityāśayavānāha- viśeṣeti viśeṣasāmanyatayā svarūpamakhilaṃ bhavet
3.4.165
न्यायसुधा: अखिलं योग्यान्वितं स्वरूपं विशेषसामान्यतया शब्दबोध्यं भवेत् 11,252 अन्विताभिधानमात्रमङ्गीक्रियत एव तच्चैकस्य पदस्य सामान्यत एव न विशेषत इति न बुद्धौ ब्रह्मारोहः यदि च विशेषस्तदा धर्मिग्राहिविरोधस्तदवस्थ एवेति समुदायार्थः केचिन्मायावादिनो ऽन्विताभिधानमङ्गीकुर्वते विज्ञानघनादय सति नाप्राप्तशङ्केयम् 11,253 व्यावर्तकधर्मैर्व्यावृत्तस्यैवोपजीव्यत्वमिति यदुक्तं तन्नास्ति बाधकज्ञानेषु तदभावात् नच तत्रापि व्यावृत्तस्यैवोपजीव्यत्वं न स्वरूपमात्रस्येत्युक्तमिति वाच्यम् पूर्वस्मिन्भ्रमज्ञाने व्यावृत्तत्व(स्य)स्यैवासिद्धत्वात् सिद्धौ च भ्रमत्वानुपपत्तेः "तन्मात्रमुपजीव्य हिऽ; इत्युक्तविरोधाच्चेत्यत आह- पुरोवर्तित्वेति पुरोवर्तित्वपूर्वाणि देवदत्तादिकभ्रमे व्यावर्तयन्ति तद्रूपं चैत्रमात्रद् विनैव हि
nyāyasudhā: akhilaṃ yogyānvitaṃ svarūpaṃ viśeṣasāmānyatayā śabdabodhyaṃ bhavet 11,252 anvitābhidhānamātramaṅgīkriyata eva taccaikasya padasya sāmānyata eva na viśeṣata iti na buddhau brahmārohaḥ yadi ca viśeṣastadā dharmigrāhivirodhastadavastha eveti samudāyārthaḥ kecinmāyāvādino 'nvitābhidhānamaṅgīkurvate vijñānaghanādaya sati nāprāptaśaṅkeyam 11,253 vyāvartakadharmairvyāvṛttasyaivopajīvyatvamiti yaduktaṃ tannāsti bādhakajñāneṣu tadabhāvāt naca tatrāpi vyāvṛttasyaivopajīvyatvaṃ na svarūpamātrasyetyuktamiti vācyam pūrvasminbhramajñāne vyāvṛttatva(sya)syaivāsiddhatvāt siddhau ca bhramatvānupapatteḥ "tanmātramupajīvya hi'; ityuktavirodhāccetyata āha- purovartitveti purovartitvapūrvāṇi devadattādikabhrame vyāvartayanti tadrūpaṃ caitramātrad vinaiva hi
3.4.166ab
न्यायसुधा: देवदत्तादौ यश्चैत्रादिभ्रमस्तत्र पुरोवर्तित्वपूर्वाणि विशेषणानि देवदत्तादिस्वरूपं देवदत्तादेरविदितत्वाच्चैत्रमात्राद्विनैवापुरोवर्त्यादिभ्यो व्यावर्तयन्ति यस्मात्तस्माद्बाधकज्ञानं व्यावृत्तमेवोपजीवतीति नियमो नानुपपन्नः नापि भ्रमानुपपत्तिः आरोप्यव्यावृत्तेरनङ्गीकरणात् तन्मात्रशब्देन चारोप्यमात्रव्यावर्तनान्नोक्तविरोधो ऽपीति भावः 11,254 नन्वनेन नात्यन्तव्यावृत्तिरु(पजीव्यत्वो)पयोगिनी किन्तु व्यावृत्तिमात्रमित्युक्तं भवति तत्प्रकृते ऽप्यस्ति तत्त्वादिना ब्रह्मणो ऽपि व्यावृत्तत्वेनोपजीव्यत्वसम्भवादिति चेन्न तावन्मात्रेण बोध्यस्यापि ब्रह्मास्मीति ज्ञानानुपपत्तेरुक्तत्वात् 11,255 दोषान्तरं चाह- ब्रह्मण इति ब्रह्मणो निर्विशेषत्वाद् व्यावर्तयति किं पुनः
nyāyasudhā: devadattādau yaścaitrādibhramastatra purovartitvapūrvāṇi viśeṣaṇāni devadattādisvarūpaṃ devadattāderaviditatvāccaitramātrādvinaivāpurovartyādibhyo vyāvartayanti yasmāttasmādbādhakajñānaṃ vyāvṛttamevopajīvatīti niyamo nānupapannaḥ nāpi bhramānupapattiḥ āropyavyāvṛtteranaṅgīkaraṇāt tanmātraśabdena cāropyamātravyāvartanānnoktavirodho 'pīti bhāvaḥ 11,254 nanvanena nātyantavyāvṛttiru(pajīvyatvo)payoginī kintu vyāvṛttimātramityuktaṃ bhavati tatprakṛte 'pyasti tattvādinā brahmaṇo 'pi vyāvṛttatvenopajīvyatvasambhavāditi cenna tāvanmātreṇa bodhyasyāpi brahmāsmīti jñānānupapatteruktatvāt 11,255 doṣāntaraṃ cāha- brahmaṇa iti brahmaṇo nirviśeṣatvād vyāvartayati kiṃ punaḥ
3.4.166cd
न्यायसुधा: ब्रह्मणः पुनरिति सम्बन्धः किं कर्तृ, ब्रह्म व्यावर्तयति, न किमपि तत्त्वादीनामङ्गीकारे ऽपि दोषमाह- यस्मादिति यस्मात्कस्माच्चिदप्यर्थात् तावच्चेत् सिद्धसाधनम्
nyāyasudhā: brahmaṇaḥ punariti sambandhaḥ kiṃ kartṛ, brahma vyāvartayati, na kimapi tattvādīnāmaṅgīkāre 'pi doṣamāha- yasmāditi yasmātkasmāccidapyarthāt tāvaccet siddhasādhanam
3.4.167ab
न्यायसुधा: तत्त्वादि विशेषणेन यस्मात्कस्मादप्यर्थात्तत्त्वादिरहितम् तावद्वयावृत्तं चेदुपजीव्यत्वमस्तीति बोध्यते तदेदं वाक्यं सिद्धसाधनं ज्ञातस्यैव ज्ञापकं स्यात् बोध्येनास्यार्थस्य प्रागेव विदितत्वात् तथा चाशास्त्रं स्यात् 11,256 मा भूत्तत्त्वादिना व्यावृत्तं ब्रह्मोपजीव्यम् विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादिश्रुत्या ब्रह्मलक्षणत्वेनोक्तेन चिन्मात्रत्वादिना तु भविष्यतीत्यत आह- चिन्मात्रत्वं चेति चिन्मात्रत्वं च नैवेष्यमविशेषत्ववादिनः
nyāyasudhā: tattvādi viśeṣaṇena yasmātkasmādapyarthāttattvādirahitam tāvadvayāvṛttaṃ cedupajīvyatvamastīti bodhyate tadedaṃ vākyaṃ siddhasādhanaṃ jñātasyaiva jñāpakaṃ syāt bodhyenāsyārthasya prāgeva viditatvāt tathā cāśāstraṃ syāt 11,256 mā bhūttattvādinā vyāvṛttaṃ brahmopajīvyam vijñānamānandaṃ brahmetyādiśrutyā brahmalakṣaṇatvenoktena cinmātratvādinā tu bhaviṣyatītyata āha- cinmātratvaṃ ceti cinmātratvaṃ ca naiveṣyamaviśeṣatvavādinaḥ
3.4.167cd
न्यायसुधा: मात्रशब्देन चितः सर्वविषयत्वादिकं व्यावर्तयति आनन्दत्वादेरप्युपलक्षणमेतत् ब्रह्मण इति शेषः चिन्मात्रत्वादिकं न ब्रह्मणो भिन्नम् अतो निर्विशेषत्वाविरोधात्तदङ्गीक्रियत इत्यत आह- तावन्मात्रमिति तावन्मात्रं यदीष्यं स्यात् सर्वज्ञत्वं कुतो न तत्
nyāyasudhā: mātraśabdena citaḥ sarvaviṣayatvādikaṃ vyāvartayati ānandatvāderapyupalakṣaṇametat brahmaṇa iti śeṣaḥ cinmātratvādikaṃ na brahmaṇo bhinnam ato nirviśeṣatvāvirodhāttadaṅgīkriyata ityata āha- tāvanmātramiti tāvanmātraṃ yadīṣyaṃ syāt sarvajñatvaṃ kuto na tat
3.4.168a
न्यायसुधा: तत्तर्हि तस्यापि श्रुतत्वादभिन्नत्वाच्चेति भावः अभेदे कथं लक्षणत्वमिति चेत् समं विज्ञानादावपि उक्तश्च लक्ष्यलक्षणप्रकारो लक्षणसूत्र इति 11,257 श्रुतत्वसाम्ये ऽपि चिन्मात्रत्वादिकमेव धर्मिणि निवेश्यते अविरुद्धत्वात् न सर्वज्ञत्वादिकं विरुद्धत्वात् यथा नेदं रजतमिति ज्ञाने ऽविरुद्धपुरोवर्तित्वाद्युपेतस्य धर्मित्वं न विरुद्धरजतत्वाद्युपेतस्येत्यत आह- चिन्मात्रेति चिन्मात्राभेदसाध्ये ऽपि
nyāyasudhā: tattarhi tasyāpi śrutatvādabhinnatvācceti bhāvaḥ abhede kathaṃ lakṣaṇatvamiti cet samaṃ vijñānādāvapi uktaśca lakṣyalakṣaṇaprakāro lakṣaṇasūtra iti 11,257 śrutatvasāmye 'pi cinmātratvādikameva dharmiṇi niveśyate aviruddhatvāt na sarvajñatvādikaṃ viruddhatvāt yathā nedaṃ rajatamiti jñāne 'viruddhapurovartitvādyupetasya dharmitvaṃ na viruddharajatatvādyupetasyetyata āha- cinmātreti cinmātrābhedasādhye 'pi
3.4.168b
न्यायसुधा: चिन्मात्रेणाभेदश्चिन्मात्राभेदः सः साध्यः प्रतिपाद्यो यस्य तत्तथोक्तम् तत्त्वमस्यादिवाक्ये चिन्मात्राभेदसाध्ये ऽङ्गीकृते ऽपि तद्वाक्यं सिद्धसाधनं भवेदित्यन्वयः तत्कथमित्यत आह- सिद्धमिति ... सिद्धं तत् प्रतिवादिनः
nyāyasudhā: cinmātreṇābhedaścinmātrābhedaḥ saḥ sādhyaḥ pratipādyo yasya tattathoktam tattvamasyādivākye cinmātrābhedasādhye 'ṅgīkṛte 'pi tadvākyaṃ siddhasādhanaṃ bhavedityanvayaḥ tatkathamityata āha- siddhamiti ... siddhaṃ tat prativādinaḥ
3.4.168c
न्यायसुधा: तच्चिदैक्यं प्रतिवादिनो बोध्यस्य यत इति शेषः कथं सिद्धमित्यत आह- स्वेति स्वाभेदाङ्गीकृतेरेव
nyāyasudhā: taccidaikyaṃ prativādino bodhyasya yata iti śeṣaḥ kathaṃ siddhamityata āha- sveti svābhedāṅgīkṛtereva
3.4.168d
न्यायसुधा: स्वस्य स्वेनाभेदाङ्गीकृतेः एवशब्दस्य सिद्धमिति पूर्वेण सम्बन्धः स्वाभेदाङ्गीकृतौ चिदभेदः कथं सिद्ध इत्यत आह- चित्त्वमिति ... चित्त्वं स्वस्यापि यन्मतम्
nyāyasudhā: svasya svenābhedāṅgīkṛteḥ evaśabdasya siddhamiti pūrveṇa sambandhaḥ svābhedāṅgīkṛtau cidabhedaḥ kathaṃ siddha ityata āha- cittvamiti ... cittvaṃ svasyāpi yanmatam
3.4.169a
11,258 न्यायसुधा: स्वस्य बोध्यस्य यद्यस्मान्मतं सम्मतम् एतदुक्तं भवति विरोधभयात्सर्वज्ञत्वादिविशिष्यं न धर्मीक्रियते इति वदता चिदानन्दरूपमपि न धर्मीकर्तव्यम् ज्ञातज्ञापनप्रसङ्गात् विरोध इव ज्ञातज्ञापनस्याप्यशास्त्रताहेतुत्वे विशेषाभावात् चिन्मात्रं त्वदतिरिक्तं नास्तीति वाक्यार्थ इति चेन्न अप्रतिभासनात् गत्यन्तराभावादित्थं कल्प्यत इति चेत्(न्न) सूत्रकृतैवार्थान्तरस्योक्तत्वात् 11,259 न विरोधभयाद्वयं सार्वज्ञादिकं धर्मिणि न निवेशयामः किन्तु सर्वज्ञत्वादिकं (हि) न ब्रह्मणो भिन्नम् नेह नानेत्यादिश्रुतिविरोधात् नापि स्वरूपम् तस्य वियदादिसर्वसापेक्षत्वात् सर्वस्य च मिथ्यात्वात् नहि तथाभूतस्य सत्यस्वरूपता सम्भवति चिदानन्दादेस्तु ब्रह्मस्वरूपत्वे न क्वाप्यनुपपत्तिरित्याशयवानाशङ्कते- सर्वेति सर्वापेक्षतया सर्वज्ञत्वमित्येव तन्नहि इति चेच्
11,258 nyāyasudhā: svasya bodhyasya yadyasmānmataṃ sammatam etaduktaṃ bhavati virodhabhayātsarvajñatvādiviśiṣyaṃ na dharmīkriyate iti vadatā cidānandarūpamapi na dharmīkartavyam jñātajñāpanaprasaṅgāt virodha iva jñātajñāpanasyāpyaśāstratāhetutve viśeṣābhāvāt cinmātraṃ tvadatiriktaṃ nāstīti vākyārtha iti cenna apratibhāsanāt gatyantarābhāvāditthaṃ kalpyata iti cet(nna) sūtrakṛtaivārthāntarasyoktatvāt 11,259 na virodhabhayādvayaṃ sārvajñādikaṃ dharmiṇi na niveśayāmaḥ kintu sarvajñatvādikaṃ (hi) na brahmaṇo bhinnam neha nānetyādiśrutivirodhāt nāpi svarūpam tasya viyadādisarvasāpekṣatvāt sarvasya ca mithyātvāt nahi tathābhūtasya satyasvarūpatā sambhavati cidānandādestu brahmasvarūpatve na kvāpyanupapattirityāśayavānāśaṅkate- sarveti sarvāpekṣatayā sarvajñatvamityeva tannahi iti cec
3.4.169c
-च् न्यायसुधा: सर्वज्ञत्वं वर्तत इति शेषः इतिशब्दो हेतौ एवशब्दस्य तदेवेत्यनेन सम्बन्धः नहि मिथ्येत्यर्थः परिहरति- चेतनत्वं चेति ... चेतनत्वं च
-c nyāyasudhā: sarvajñatvaṃ vartata iti śeṣaḥ itiśabdo hetau evaśabdasya tadevetyanena sambandhaḥ nahi mithyetyarthaḥ pariharati- cetanatvaṃ ceti ... cetanatvaṃ ca
3.4.169d
न्यायसुधा: यत्परसापेक्षं तन्न सदित्यङ्गीकारे ब्रह्मणश्चेतनत्वं च न स्यादित्यर्थः कुत इत्यतो (ल्युट् प्रत्य)युप्रत्ययस्यानेकार्थत्वात्कर्तृवाचितां तावदुपादाय व्याचष्टे- ज्ञत्वमिति ... ज्ञत्वं
nyāyasudhā: yatparasāpekṣaṃ tanna sadityaṅgīkāre brahmaṇaścetanatvaṃ ca na syādityarthaḥ kuta ityato (lyuṭ pratya)yupratyayasyānekārthatvātkartṛvācitāṃ tāvadupādāya vyācaṣṭe- jñatvamiti ... jñatvaṃ
3.4.169d
न्यायसुधा: चेतनत्वं नाम तावज्ज्ञत्वमित्यर्थः ततः किमित्यत आह- नेति ... न ज्ञेयवर्जितम्
nyāyasudhā: cetanatvaṃ nāma tāvajjñatvamityarthaḥ tataḥ kimityata āha- neti ... na jñeyavarjitam
3.4.170ab
न्यायसुधा: ज्ञत्वमिति वर्तते किन्तु ज्ञेयसापेक्षमेव ज्ञानक्रियां प्रति कर्तृत्वं खलु ज्ञत्वम् सकर्मकक्रियावचनश्च जानातिः अतः कर्मापेक्षक्रियाकर्तृत्वमपि सापेक्षमेव 11,261 तथापि कुतश्चेतनत्वं न स्यादिति चेत् ज्ञस्य ब्रह्मणो ज्ञेयं स्वयमेव वा स्यात्परं वा नाद्य इत्याह- स्वेति स्वज्ञेयत्वं च नैवासौ मन्यते सविशेषतः
nyāyasudhā: jñatvamiti vartate kintu jñeyasāpekṣameva jñānakriyāṃ prati kartṛtvaṃ khalu jñatvam sakarmakakriyāvacanaśca jānātiḥ ataḥ karmāpekṣakriyākartṛtvamapi sāpekṣameva 11,261 tathāpi kutaścetanatvaṃ na syāditi cet jñasya brahmaṇo jñeyaṃ svayameva vā syātparaṃ vā nādya ityāha- sveti svajñeyatvaṃ ca naivāsau manyate saviśeṣataḥ
3.4.170c
न्यायसुधा: चस्त्वर्थः असौ मायावादी कुतो न मन्यत इत्यत आह- सविशेषत इति सविशेषत्वप्रसङ्गात् प्रत्यक् पराग्भावलक्षणो हि कर्तृकर्मभावो नैकत्रैकस्य युज्यते यदि च स्यात्तदा भेदप्रतिनिधिना विशेषेण घटनीयः अतो ब्रह्मणो ज्ञत्वज्ञेयत्वयोरङ्गीकारे विशेषो ऽङ्गीकर्तव्यः स्यात् निविर्शेषं च ब्रह्माङ्गीकृतमिति स्वज्ञेयत्वं न मन्यते ततश्च परमेव ज्ञेयं वक्तव्यम् तच्च मिथ्याभूतमिति कथं तदपेक्षं चेतनत्वं सत्स्यादिति एवं ज्ञत्वस्य ज्ञानसापेक्षत्वमपि वक्तव्यम् 11,262 किञ्चैवं वदता स्वरूपमात्रमुपजीव्यमित्यपि वक्तुं न शक्यते तस्यापि स्वशब्देन परापेक्षताप्रतीतेरित्याह- स्वशब्दो ऽपीति स्वशब्दो ऽपि परापेक्षस्
nyāyasudhā: castvarthaḥ asau māyāvādī kuto na manyata ityata āha- saviśeṣata iti saviśeṣatvaprasaṅgāt pratyak parāgbhāvalakṣaṇo hi kartṛkarmabhāvo naikatraikasya yujyate yadi ca syāttadā bhedapratinidhinā viśeṣeṇa ghaṭanīyaḥ ato brahmaṇo jñatvajñeyatvayoraṅgīkāre viśeṣo 'ṅgīkartavyaḥ syāt nivirśeṣaṃ ca brahmāṅgīkṛtamiti svajñeyatvaṃ na manyate tataśca parameva jñeyaṃ vaktavyam tacca mithyābhūtamiti kathaṃ tadapekṣaṃ cetanatvaṃ satsyāditi evaṃ jñatvasya jñānasāpekṣatvamapi vaktavyam 11,262 kiñcaivaṃ vadatā svarūpamātramupajīvyamityapi vaktuṃ na śakyate tasyāpi svaśabdena parāpekṣatāpratīterityāha- svaśabdo 'pīti svaśabdo 'pi parāpekṣas
3.4.170de
न्यायसुधा: परेपेक्षः परापेक्षस्यार्थस्य प्रतिपादकः कथमित्यत आह- तस्मादिति ... तस्माद् व्यावृत्तिरेव हि स्वशब्दार्थ इति प्रोक्तः
nyāyasudhā: parepekṣaḥ parāpekṣasyārthasya pratipādakaḥ kathamityata āha- tasmāditi ... tasmād vyāvṛttireva hi svaśabdārtha iti proktaḥ
3.4.170
न्यायसुधा: परस्मात् हिशब्दो हेतौ अर्थः प्रवृत्तिनिमित्तम् इति प्रोक्तः शब्दशक्तिज्ञैः स्वं च तद्रूपं चेति हि स्वरूपम् रूपशब्दश्च स्वपरसाधारणः तेन स्वस्मिन्प्राप्ते ऽप्युच्यमानः स्वशब्दः परिसङ्खयान्यायेन परव्यावृत्तिमेव प्रतिपादयतीति ज्ञायते जोस्हि-31 11,264 सत्यमेतदेवं व्याख्याने नचैवमित्यत आह- स्वरूपमिति ... स्वरूपं नाम किं न चेत्
nyāyasudhā: parasmāt hiśabdo hetau arthaḥ pravṛttinimittam iti proktaḥ śabdaśaktijñaiḥ svaṃ ca tadrūpaṃ ceti hi svarūpam rūpaśabdaśca svaparasādhāraṇaḥ tena svasminprāpte 'pyucyamānaḥ svaśabdaḥ parisaṅkhayānyāyena paravyāvṛttimeva pratipādayatīti jñāyate joshi-31 11,264 satyametadevaṃ vyākhyāne nacaivamityata āha- svarūpamiti ... svarūpaṃ nāma kiṃ na cet
3.4.171
न स्वरूपाभिधायि स्याद् वैयर्थ्यं स्वरवस्य यत् रूपशब्देन पूर्णत्वात् तच्च सामान्यतावचः
na svarūpābhidhāyi syād vaiyarthyaṃ svaravasya yat rūpaśabdena pūrṇatvāt tacca sāmānyatāvacaḥ
3.4.172ab
न्यायसुधा: अस्मदभिप्रेतं व्याख्यानं न चेदङ्गीक्रियते तदा स्वरूपं नाम किं, न किमपि स्वरूपशब्दो निरर्थकः स्यादित्यर्थः रूपशब्दसमानार्थः स्वरूपशब्द इत्यतः कथमेतदिति चेदत्र वक्तव्यम् स्वं च तद्रूपं चेति व्युत्पत्तिमङ्गीकृत्यैवमुच्यते उताखण्ड एवायं शब्द इत्युपेत्य आद्ये दोषमाह- वैयथ्यर्मिति यस्मादस्मिन्पक्षे स्वशब्दस्य वैयर्थ्यं तस्मात्स्वरूपं नाम किमित सम्बन्धः कुतो वैयर्थ्यमित्यत आह- रूपेति स्वरूपशब्दे यो रूपशब्दस्तेनैव रूपशब्दार्थाभिधानस्य पूर्णत्वात् नहि रूपशब्दो रूपशब्दार्थं नाभिधव इति सम्भवति अन्यथोत्पलनीलोत्पलशब्दावप्येकार्थौ स्याताम् द्वितीयं निराकरोति- तच्चेति तत् रूपपदम् चो यस्मादित्यर्थे सामान्यतावचः सामान्याकारस्य वाचकम् चातुर्वर्ण्यादित्वात्स्वार्थे ष्यञ्प्रत्ययः एतदुक्तं भवति प्रतीतिप्रमाणक एव शब्दार्थनिश्चय इति हि शाब्दाः तत्र रूपशब्दः सामान्याकारस्याभिधायकः सर्वेषां ततस्तत्प्रत्ययात् स्वरूपशब्दश्चासाधारणाकारस्य तस्मात्तत्प्रतीतेः तस्मान्न तयोरेकार्थत्वमिति 11,266 यदुक्तं चेतनत्वं ब्रह्मणो न स्यादिति तदिष्यापादनम् न हि वयं ब्रह्मणश्चेतनत्वमङ्गीकुर्मः क्रियावेशलक्षणस्य कर्तृत्वस्य निर्विकल्पके ऽभावात् किन्तु चैतन्यमेव ब्रह्म तदर्था एव चेतनत्ववादा व्याख्यातव्या इत्यतश्चैतन्यमपि न परेण शक्याङ्गीकारमिति भावेन तद्वयाख्याति- चेतनस्येति चेतनस्य स्वभावो हि चैतन्यमिति गीयते
nyāyasudhā: asmadabhipretaṃ vyākhyānaṃ na cedaṅgīkriyate tadā svarūpaṃ nāma kiṃ, na kimapi svarūpaśabdo nirarthakaḥ syādityarthaḥ rūpaśabdasamānārthaḥ svarūpaśabda ityataḥ kathametaditi cedatra vaktavyam svaṃ ca tadrūpaṃ ceti vyutpattimaṅgīkṛtyaivamucyate utākhaṇḍa evāyaṃ śabda ityupetya ādye doṣamāha- vaiyathyarmiti yasmādasminpakṣe svaśabdasya vaiyarthyaṃ tasmātsvarūpaṃ nāma kimita sambandhaḥ kuto vaiyarthyamityata āha- rūpeti svarūpaśabde yo rūpaśabdastenaiva rūpaśabdārthābhidhānasya pūrṇatvāt nahi rūpaśabdo rūpaśabdārthaṃ nābhidhava iti sambhavati anyathotpalanīlotpalaśabdāvapyekārthau syātām dvitīyaṃ nirākaroti- tacceti tat rūpapadam co yasmādityarthe sāmānyatāvacaḥ sāmānyākārasya vācakam cāturvarṇyāditvātsvārthe ṣyañpratyayaḥ etaduktaṃ bhavati pratītipramāṇaka eva śabdārthaniścaya iti hi śābdāḥ tatra rūpaśabdaḥ sāmānyākārasyābhidhāyakaḥ sarveṣāṃ tatastatpratyayāt svarūpaśabdaścāsādhāraṇākārasya tasmāttatpratīteḥ tasmānna tayorekārthatvamiti 11,266 yaduktaṃ cetanatvaṃ brahmaṇo na syāditi tadiṣyāpādanam na hi vayaṃ brahmaṇaścetanatvamaṅgīkurmaḥ kriyāveśalakṣaṇasya kartṛtvasya nirvikalpake 'bhāvāt kintu caitanyameva brahma tadarthā eva cetanatvavādā vyākhyātavyā ityataścaitanyamapi na pareṇa śakyāṅgīkāramiti bhāvena tadvayākhyāti- cetanasyeti cetanasya svabhāvo hi caitanyamiti gīyate
3.4.172cd
न्यायसुधा: भावः शब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् तस्यात्रानागन्तुकत्वं ज्ञापयितुं स्वशब्दः इति हि गीयत इत्यनेन गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि चेति स्मृतिं सूचयति चेतनशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं च ज्ञानम् चिती संज्ञान इति पाठात् ततश्च ज्ञानं ब्रह्मेत्युक्तं भवति 11,267 ततः किमित्यत आह- तस्मादिति तस्माद् विशेषबाहुल्यं चैतन्यस्य विशेषतः
nyāyasudhā: bhāvaḥ śabdapravṛttinimittam tasyātrānāgantukatvaṃ jñāpayituṃ svaśabdaḥ iti hi gīyata ityanena guṇavacanabrāhmaṇādibhyaḥ karmaṇi ceti smṛtiṃ sūcayati cetanaśabdapravṛttinimittaṃ ca jñānam citī saṃjñāna iti pāṭhāt tataśca jñānaṃ brahmetyuktaṃ bhavati 11,267 tataḥ kimityata āha- tasmāditi tasmād viśeṣabāhulyaṃ caitanyasya viśeṣataḥ
3.4.173ab
न्यायसुधा: यस्माच्चैतन्यं नाम ज्ञानं तस्माच्चैतन्यस्य ब्रह्मणो, विशेषतो ऽतिशयेन, विशेषबाहुल्यं प्रसज्यते ज्ञानं हि ज्ञेयज्ञातृकरणसापेक्षं भवति ज्ञानत्वादिधर्माश्चानिवार्याः नच सविशेषं ब्रह्म परेणाङ्गीक्रियते ज्ञेयादिकं च न स्वयम् विरोधात् परन्तु मिथ्येति तत्सापेक्षं ज्ञानं कथं सत्स्यात् ब्रह्मणो ज्ञानत्वे ज्ञेयाद्युपेतता कुत इति चेत् ज्ञानत्वात् प्रसिद्धज्ञानवत् नच ज्ञानत्वमसिद्धमिति युक्तम् अङ्गीकारविरोधात् व्याप्तिमुपपादयति- नेति न ज्ञेयज्ञातृहीनं हि ज्ञानं नाम क्वचिद् भवेत्
nyāyasudhā: yasmāccaitanyaṃ nāma jñānaṃ tasmāccaitanyasya brahmaṇo, viśeṣato 'tiśayena, viśeṣabāhulyaṃ prasajyate jñānaṃ hi jñeyajñātṛkaraṇasāpekṣaṃ bhavati jñānatvādidharmāścānivāryāḥ naca saviśeṣaṃ brahma pareṇāṅgīkriyate jñeyādikaṃ ca na svayam virodhāt parantu mithyeti tatsāpekṣaṃ jñānaṃ kathaṃ satsyāt brahmaṇo jñānatve jñeyādyupetatā kuta iti cet jñānatvāt prasiddhajñānavat naca jñānatvamasiddhamiti yuktam aṅgīkāravirodhāt vyāptimupapādayati- neti na jñeyajñātṛhīnaṃ hi jñānaṃ nāma kvacid bhavet
3.4.173cd
न्यायसुधा: यदुक्तं प्राग्ब्रह्मणश्चेतनत्वे ज्ञेयज्ञानोपेतत्वेन भाव्यमिति, तत्रापि ज्ञत्वात्सम्मतवदिति नियामकमभिप्रेतम् प्रसङ्गात्तस्यापि व्याप्तिमुपपादयति- ज्ञेयेति ज्ञेयज्ञानविहीनश्च ज्ञ इत्यत्र च न प्रमा
nyāyasudhā: yaduktaṃ prāgbrahmaṇaścetanatve jñeyajñānopetatvena bhāvyamiti, tatrāpi jñatvātsammatavaditi niyāmakamabhipretam prasaṅgāttasyāpi vyāptimupapādayati- jñeyeti jñeyajñānavihīnaśca jña ityatra ca na pramā
3.4.174
न्यायसुधा: आद्यश्चशब्दो ज्ञेयादिराहित्यज्ञत्वयोः समुच्चये द्वितीयस्तु व्यभिचारद्वयसमुच्चये 11,268 ननु प्रसिद्धस्य ज्ञानस्य ज्ञेयाद्युपेतत्वे ऽपीदं ब्रह्मस्वरूपं ज्ञानं तद्रहितं भवतु किं बाधकमित्यत आह- ज्ञातृज्ञेयेति 11,269 ज्ञातृज्ञेयविहीनं च ज्ञानं चेद् भोक्तृभोज्यतः हीनं भोजनमेव स्यात् ताडनं कर्तृताड्यतः
nyāyasudhā: ādyaścaśabdo jñeyādirāhityajñatvayoḥ samuccaye dvitīyastu vyabhicāradvayasamuccaye 11,268 nanu prasiddhasya jñānasya jñeyādyupetatve 'pīdaṃ brahmasvarūpaṃ jñānaṃ tadrahitaṃ bhavatu kiṃ bādhakamityata āha- jñātṛjñeyeti 11,269 jñātṛjñeyavihīnaṃ ca jñānaṃ ced bhoktṛbhojyataḥ hīnaṃ bhojanameva syāt tāḍanaṃ kartṛtāḍyataḥ
3.4.175ab
न्यायसुधा: हीनमेवेति सम्बन्धः कर्तृ ताड्यत इति ताडयितृताड्याभ्यां हीनं स्यादित्यर्थः धात्वर्थो ऽपि ज्ञानं यदि कर्तृरहितं स्यात् आकाङ्क्षावशात्सकर्मकतया प्रतीयमानमपि च यदि निष्कर्मकं स्यात्तदोक्तो बहुतरो ऽतिप्रसङ्गः, विशेषाभावादिति ज्ञविषये ऽप्येवं भोज्यभोजनविहीनो भोक्तापि स्यादित्यादिरतिप्रसङ्गो वाच्यः नहि सकर्मकक्रियायाः कर्ता क्रियादिरहितो युक्त इति 11,270 ज्ञाता ज्ञेयमिति च कारकाभिधानमेतत् कारकमुत्पादकमिति च पर्यायावेतौ कार्यमेव चोत्पादकमपेक्षते अकार्यं च ब्रह्माख्यं ज्ञानमिति न तस्य कर्त्राद्यपेक्षेत्याशयवान् शङ्कते- नित्यत्वादिति नित्यत्वात् तादृशं च स्यादिति चेन्
nyāyasudhā: hīnameveti sambandhaḥ kartṛ tāḍyata iti tāḍayitṛtāḍyābhyāṃ hīnaṃ syādityarthaḥ dhātvartho 'pi jñānaṃ yadi kartṛrahitaṃ syāt ākāṅkṣāvaśātsakarmakatayā pratīyamānamapi ca yadi niṣkarmakaṃ syāttadokto bahutaro 'tiprasaṅgaḥ, viśeṣābhāvāditi jñaviṣaye 'pyevaṃ bhojyabhojanavihīno bhoktāpi syādityādiratiprasaṅgo vācyaḥ nahi sakarmakakriyāyāḥ kartā kriyādirahito yukta iti 11,270 jñātā jñeyamiti ca kārakābhidhānametat kārakamutpādakamiti ca paryāyāvetau kāryameva cotpādakamapekṣate akāryaṃ ca brahmākhyaṃ jñānamiti na tasya kartrādyapekṣetyāśayavān śaṅkate- nityatvāditi nityatvāt tādṛśaṃ ca syāditi cen
3.4.175bc
न्यायसुधा: नित्यत्वमकार्यत्वस्योपलक्षणम् अनित्यस्य भोजनादेर्भोक्त्राद्यपेक्षायामपीदं नित्यत्वात्तादृशं ज्ञात्रादिरहितं च स्यादित्यनेन व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या व्याप्यविपर्ययः शङ्कितः नोत्पादकमेव कारकम् तथा सत्यस्ति गगनमित्यादौ गगनादीनामकारकत्वप्रसङ्गात् किन्तु धात्वर्थाश्रयः कर्ता, तद्विषयः कर्मेत्यादि आकाङ्क्षानाकाङ्क्षे एव च तदन्वितत्वानन्वितत्वयोः प्रयोजके नतु कार्यत्वाकार्यत्वे अत एव कश्चिद्धात्वर्थः कर्माद्यन्वितः कश्चिन्नेति युज्यत इत्याशयवानाकाङ्क्षामप्रयोजकीकृत्य कार्यत्वाद्येव प्रयोजकीकुर्वाणस्यातिप्रसङ्गमाह- नित्येति ... नित्यवागपि वाच्यवक्तृविहीना स्यान्
nyāyasudhā: nityatvamakāryatvasyopalakṣaṇam anityasya bhojanāderbhoktrādyapekṣāyāmapīdaṃ nityatvāttādṛśaṃ jñātrādirahitaṃ ca syādityanena vyāpakaviruddhopalabdhyā vyāpyaviparyayaḥ śaṅkitaḥ notpādakameva kārakam tathā satyasti gaganamityādau gaganādīnāmakārakatvaprasaṅgāt kintu dhātvarthāśrayaḥ kartā, tadviṣayaḥ karmetyādi ākāṅkṣānākāṅkṣe eva ca tadanvitatvānanvitatvayoḥ prayojake natu kāryatvākāryatve ata eva kaściddhātvarthaḥ karmādyanvitaḥ kaścinneti yujyata ityāśayavānākāṅkṣāmaprayojakīkṛtya kāryatvādyeva prayojakīkurvāṇasyātiprasaṅgamāha- nityeti ... nityavāgapi vācyavaktṛvihīnā syān
3.4.175d
न्यायसुधा: अकार्यस्य कारकानन्वितत्वे ऽकार्या वेदवाक् वाच्यवक्तृविहीना स्यात् कार्यस्य च कारकान्वितत्वे कर्माद्यन्विततानियमो ऽपि स्यादित्यपेरर्थः विपर्यये पर्यवसानमाह- नहीति ... नहि सा चैव तादृशी
nyāyasudhā: akāryasya kārakānanvitatve 'kāryā vedavāk vācyavaktṛvihīnā syāt kāryasya ca kārakānvitatve karmādyanvitatāniyamo 'pi syādityaperarthaḥ viparyaye paryavasānamāha- nahīti ... nahi sā caiva tādṛśī
3.4.176ab
न्यायसुधा: सा तादृशी नैव हीति सम्बन्धः द्वितीयप्रसङ्गस्य विपर्ययपर्यवसानं चशब्देनाह कथं न सा तादृशीत्यत आह- द्रष्टार इति 11,271 द्रष्टारो वेदवाचो हि सन्ति वाच्यानि चाञ्जसा
nyāyasudhā: sā tādṛśī naiva hīti sambandhaḥ dvitīyaprasaṅgasya viparyayaparyavasānaṃ caśabdenāha kathaṃ na sā tādṛśītyata āha- draṣṭāra iti 11,271 draṣṭāro vedavāco hi santi vācyāni cāñjasā
3.4.176cd
न्यायसुधा: वक्तार इति वक्तव्ये द्रष्टार इत्युक्तमपौरुषेयत्वाविघातार्थम् अञ्जसेति वाच्यसद्भावे न काचिदनुपपत्तिरित्युक्तम् 11,272 ननु सन्ति स्थितिसमये वेदवाचो वसिष्ठादयो द्रष्टार इन्द्रादयश्च वाच्याः नतु महाप्रलय इत्यत आह- नित्य इति 11,273 नित्यो द्रष्टा च वाच्यश्च भगवानेव च स्वयम्
nyāyasudhā: vaktāra iti vaktavye draṣṭāra ityuktamapauruṣeyatvāvighātārtham añjaseti vācyasadbhāve na kācidanupapattirityuktam 11,272 nanu santi sthitisamaye vedavāco vasiṣṭhādayo draṣṭāra indrādayaśca vācyāḥ natu mahāpralaya ityata āha- nitya iti 11,273 nityo draṣṭā ca vācyaśca bhagavāneva ca svayam
3.4.177ab
न हि वक्तृविहीना च वाच्यहीनापि वाक् क्वचित्
na hi vaktṛvihīnā ca vācyahīnāpi vāk kvacit
3.4.177cd
न्यायसुधा: द्वौ चशब्दावन्योन्यसमुच्चये तृतीयो यस्मादित्यर्थे वेदवाच इति वर्तते हिशब्दः तस्मादित्यर्थे वाक् वेदवाक् क्वचित् प्रलये ऽपि यथा वेदवाग्वाच्याद्युपेतापि क्वचित्तद्रहिता तथा ब्रह्म (स्व)रूपं ज्ञानं व्यवहारे ज्ञेयाद्यन्वितमपि परमार्थतस्तद्रहितं भविष्यतीति प्रत्याशां वारयितुमिदं वचनम् यस्मादेवं कार्यत्वादिकमप्रयोजकं किन्त्वाकाङ्क्षानिमित्तो नियतसम्बन्ध एव तस्मान्नित्यवागिव नित्यमपि ज्ञानं ज्ञेयाद्युपेतमेवाङ्गीकार्यमित्युपसंहरति-ज्ञातृज्ञेयेति ज्ञातृज्ञेयविहीनं च ज्ञानमेवं न तद् भवेत्
nyāyasudhā: dvau caśabdāvanyonyasamuccaye tṛtīyo yasmādityarthe vedavāca iti vartate hiśabdaḥ tasmādityarthe vāk vedavāk kvacit pralaye 'pi yathā vedavāgvācyādyupetāpi kvacittadrahitā tathā brahma (sva)rūpaṃ jñānaṃ vyavahāre jñeyādyanvitamapi paramārthatastadrahitaṃ bhaviṣyatīti pratyāśāṃ vārayitumidaṃ vacanam yasmādevaṃ kāryatvādikamaprayojakaṃ kintvākāṅkṣānimitto niyatasambandha eva tasmānnityavāgiva nityamapi jñānaṃ jñeyādyupetamevāṅgīkāryamityupasaṃharati-jñātṛjñeyeti jñātṛjñeyavihīnaṃ ca jñānamevaṃ na tad bhavet
3.4.178
न्यायसुधा: ननु वाङ् न धात्वर्थः अपि तु धात्वर्थं प्रति कर्म तत्कथमत्रोदाहरणम् उच्यते आकाङ्क्षानिमित्तं प्रतिसम्बन्ध्यन्वितत्वं नित्यत्वेन न हीयत इत्येतावन्मात्रे(ण) वागुदाहरणस्य गृहीतत्वान्न दोषः वागित्युक्ते हि किंवक्तृका किंवाच्येत्याकाङ्क्षा भवत्येव वर्णानामप्यथर्वत्त्वस्य स्थितत्वान्न नित्यत्ववाच्यवत्त्वयोर्व्यधिकरणत्वम् 11,275 ज्ञस्यापि नित्यत्वेन ज्ञेयादिरहितत्वशङ्कैवमेव परिहार्येत्याह- नहीति न हि नित्यो ऽपि वक्तास्ति वाक्यवाच्यविवर्जितः ज्ञानज्ञेयविहीनश्च ज्ञो ऽप्येवं नैव विद्यते
nyāyasudhā: nanu vāṅ na dhātvarthaḥ api tu dhātvarthaṃ prati karma tatkathamatrodāharaṇam ucyate ākāṅkṣānimittaṃ pratisambandhyanvitatvaṃ nityatvena na hīyata ityetāvanmātre(ṇa) vāgudāharaṇasya gṛhītatvānna doṣaḥ vāgityukte hi kiṃvaktṛkā kiṃvācyetyākāṅkṣā bhavatyeva varṇānāmapyatharvattvasya sthitatvānna nityatvavācyavattvayorvyadhikaraṇatvam 11,275 jñasyāpi nityatvena jñeyādirahitatvaśaṅkaivameva parihāryetyāha- nahīti na hi nityo 'pi vaktāsti vākyavācyavivarjitaḥ jñānajñeyavihīnaśca jño 'pyevaṃ naiva vidyate
3.4.179ab
न्यायसुधा: नित्यो ऽपि वक्ता परमेश्वरो वाक्यवाच्यविवजिर्तो नास्ति यस्मात्तस्मादेवं नित्यो ऽपि ज्ञो ज्ञानज्ञेयविहीनो नैव विद्यते शक्तिः कारकमिति पक्षस्य स्थित्वान्नित्यो वक्तेति युज्यते अनेनोभयत्र व्याप्त्यभावेन व्यापकविरुद्धोपलब्धिरसिद्धेत्युक्तं भवति 11,283 मिथ्याभूतपरसापेक्षस्य सार्वज्ञस्यापि मिथ्यात्वमङ्गीकुर्वाणस्य चेतनत्वाद्यभावप्रसङ्गो ऽभिहितः इदानीं प्रपञ्चमिथ्यात्वं चाप्रामाणिकमित्याह- किञ्चेति किञ्च सर्वविलोपश्च केन मानेन गम्यते
nyāyasudhā: nityo 'pi vaktā parameśvaro vākyavācyavivajirto nāsti yasmāttasmādevaṃ nityo 'pi jño jñānajñeyavihīno naiva vidyate śaktiḥ kārakamiti pakṣasya sthitvānnityo vakteti yujyate anenobhayatra vyāptyabhāvena vyāpakaviruddhopalabdhirasiddhetyuktaṃ bhavati 11,283 mithyābhūtaparasāpekṣasya sārvajñasyāpi mithyātvamaṅgīkurvāṇasya cetanatvādyabhāvaprasaṅgo 'bhihitaḥ idānīṃ prapañcamithyātvaṃ cāprāmāṇikamityāha- kiñceti kiñca sarvavilopaśca kena mānena gamyate
3.4.179c
11,284 न्यायसुधा: सर्वविलोपः सर्वस्य मिथ्यात्वम् न तावत्प्रत्यक्षेण, तस्य सत्यताग्राहित्वात् नाप्यनुमानेन, प्रत्यक्षबाधितस्य तस्य प्रामाण्याभावात् नचागमेन प्रपञ्चमिथ्यात्वं प्रतिपादयतः तस्याभावादित्याक्षेपार्थः ननु नेह नानास्ति किञ्चनेत्यागमस्य सद्भावात्कथं विश्वमिथ्यात्वे मानाभाव इति चेदत्र पृच्छामः अत्र सर्वस्य मिथ्यात्वं प्रतिपादयति वाक्ये सर्वान्तर्गतत्वेनेदं वाक्यमेतद्वाक्यार्थश्च गृह्यते न वेति आद्यमनूद्य दूषयति- सर्वेणेति सर्वेण सह तद् वाक्यामर्थश्च यदि गृह्यते तदभावेन सर्वस्य नापलापो भवेत् तदा
11,284 nyāyasudhā: sarvavilopaḥ sarvasya mithyātvam na tāvatpratyakṣeṇa, tasya satyatāgrāhitvāt nāpyanumānena, pratyakṣabādhitasya tasya prāmāṇyābhāvāt nacāgamena prapañcamithyātvaṃ pratipādayataḥ tasyābhāvādityākṣepārthaḥ nanu neha nānāsti kiñcanetyāgamasya sadbhāvātkathaṃ viśvamithyātve mānābhāva iti cedatra pṛcchāmaḥ atra sarvasya mithyātvaṃ pratipādayati vākye sarvāntargatatvenedaṃ vākyametadvākyārthaśca gṛhyate na veti ādyamanūdya dūṣayati- sarveṇeti sarveṇa saha tad vākyāmarthaśca yadi gṛhyate tadabhāvena sarvasya nāpalāpo bhavet tadā
3.4.180ab
-f न्यायसुधा: तदभावेन वाक्यवाक्यार्थयोर्मिथ्यात्वेन कारणेन वाक्याभावे प्रतिपादकाभावाद्वाक्यार्थस्य सर्वमिथ्यात्वस्याभावे च व्याघातात् द्वितीयमनूद्य दूषयति- न गृह्यते चेदिति न गृह्यते चेद् तन्न्यायादपलापो न हि क्वचित्
-f nyāyasudhā: tadabhāvena vākyavākyārthayormithyātvena kāraṇena vākyābhāve pratipādakābhāvādvākyārthasya sarvamithyātvasyābhāve ca vyāghātāt dvitīyamanūdya dūṣayati- na gṛhyate cediti na gṛhyate ced tannyāyādapalāpo na hi kvacit
3.4.180cd
न्यायसुधा: क्वचिद्वियदादिविषये ऽप्यपलापो निषेधो न युज्यते तन्न्यायाद्वाक्यादिन्यायात् अयमर्थः वाक्यवाक्यार्थौ कुतः सर्वस्माद्बहिष्क्रियेते इति वाच्यम् अनुपपत्तेरिति चेत् किमनुपपन्नं न प्रतिपादनीयम् अद्धेति चेत एवं तर्हि वियदादिमिथ्यात्वमप्यनुपपन्नत्वान्न प्रतिपादनीयमिति 11,285 ननु वाक्योदाहरणे कृते नैवंविधं वाक्यमस्तीति वा (ए)नैषां पदानामत्र शक्तिरर्(ना)स्तीति वा नास्य वाक्यस्यात्र तात्पर्यमस्तीति वा वक्तव्यम् अनेन विकल्पनिराकरणेन तु किं कृतं स्यादित्यत आह- उपपत्तीति उपपत्तिविहीनस्य वाक्यस्यार्थो न गम्यते
nyāyasudhā: kvacidviyadādiviṣaye 'pyapalāpo niṣedho na yujyate tannyāyādvākyādinyāyāt ayamarthaḥ vākyavākyārthau kutaḥ sarvasmādbahiṣkriyete iti vācyam anupapatteriti cet kimanupapannaṃ na pratipādanīyam addheti ceta evaṃ tarhi viyadādimithyātvamapyanupapannatvānna pratipādanīyamiti 11,285 nanu vākyodāharaṇe kṛte naivaṃvidhaṃ vākyamastīti vā (e)naiṣāṃ padānāmatra śaktirar(nā)stīti vā nāsya vākyasyātra tātparyamastīti vā vaktavyam anena vikalpanirākaraṇena tu kiṃ kṛtaṃ syādityata āha- upapattīti upapattivihīnasya vākyasyārtho na gamyate
3.4.181a
न्यायसुधा: विहीनस्य विरुद्धस्य अर्थस्तात्पर्यम् एतदुक्तं भवति न ब्रूमो वयं नास्तीदं वाक्यमिति नाप्येषां पदानामत्र शक्तिर्नास्तीति किन्त्वस्य वाक्यस्य प्रपञ्चमिथ्यात्वे तात्पर्यं नास्तीति उपपत्तिविरोधाभावो हि प्रतीतार्थे तात्पर्यस्य ज्ञापकः अत्र चास्त्युपपत्तिविरोध इति ज्ञापनाय विकल्प्य दूषणाभिधानं कृतमिति स्यादेतत् उपक्रमोपसंहाराभ्यासापूर्वताफलार्थवादोपपत्तयः श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्याश्च तात्पर्यलिङ्गानि तत्रोपपत्तिविरोधे ऽप्यन्यैर्लिङ्गैरस्य वाक्यस्य प्रपञ्चमिथ्यात्वे तात्पर्यमवगम्यतामित्यत आह- उपक्रमादीति उपक्रमादिलिङ्गानां बलीयो ह्युत्तरोत्तरम् श्रुत्यादौ पूर्वपूर्वं च
nyāyasudhā: vihīnasya viruddhasya arthastātparyam etaduktaṃ bhavati na brūmo vayaṃ nāstīdaṃ vākyamiti nāpyeṣāṃ padānāmatra śaktirnāstīti kintvasya vākyasya prapañcamithyātve tātparyaṃ nāstīti upapattivirodhābhāvo hi pratītārthe tātparyasya jñāpakaḥ atra cāstyupapattivirodha iti jñāpanāya vikalpya dūṣaṇābhidhānaṃ kṛtamiti syādetat upakramopasaṃhārābhyāsāpūrvatāphalārthavādopapattayaḥ śrutiliṅgavākyaprakaraṇasthānasamākhyāśca tātparyaliṅgāni tatropapattivirodhe 'pyanyairliṅgairasya vākyasya prapañcamithyātve tātparyamavagamyatāmityata āha- upakramādīti upakramādiliṅgānāṃ balīyo hyuttarottaram śrutyādau pūrvapūrvaṃ ca
3.4.181d
-च् 11,285f. न्यायसुधा: उपक्रमादिलिङ्गानां मध्ये यद्यदुत्तरं तत्तद्बलीय इत्युपपत्तिरेव बलीयसी श्रुत्यादौ लिङ्गसमूहे च यद्यत्पूर्वं तत्तद्बलीय इति तत्रापि लिङ्गशब्दोदितोपपत्तिरेव बलवती ततो बलवद्विरोधे सतामन्येषां लिङ्गानां न तात्पर्यनिश्चायकत्वं युक्तम् कुत एतदित्यत आह- ब्रह्मतर्केति 11,286 ... ब्रह्मतर्कविनिर्णयात्
-c 11,285f. nyāyasudhā: upakramādiliṅgānāṃ madhye yadyaduttaraṃ tattadbalīya ityupapattireva balīyasī śrutyādau liṅgasamūhe ca yadyatpūrvaṃ tattadbalīya iti tatrāpi liṅgaśabdoditopapattireva balavatī tato balavadvirodhe satāmanyeṣāṃ liṅgānāṃ na tātparyaniścāyakatvaṃ yuktam kuta etadityata āha- brahmatarketi 11,286 ... brahmatarkavinirṇayāt
3.4.182
न्यायसुधा: ब्रह्मतर्काख्ये तर्कशास्त्रे तथा निर्णीतत्वात् एतेनोपक्रमस्योपसंहारात्प्राबल्यं वदन्तो निरस्ताः यथा चैतत्तथोक्तं न्यायविवरणे 11,287 इतश्च नाप्यस्य वाक्यस्य प्रपञ्चमिथ्यात्वे तात्पर्यमाह- प्रत्यक्षमिति 11,287f. प्रत्यक्षमुपपत्तिश्च बहवश्चागमा यदा विरुद्धयन्ते नचार्थो ऽस्ति यत्र लिङ्गविरोधिता
nyāyasudhā: brahmatarkākhye tarkaśāstre tathā nirṇītatvāt etenopakramasyopasaṃhārātprābalyaṃ vadanto nirastāḥ yathā caitattathoktaṃ nyāyavivaraṇe 11,287 itaśca nāpyasya vākyasya prapañcamithyātve tātparyamāha- pratyakṣamiti 11,287f. pratyakṣamupapattiśca bahavaścāgamā yadā viruddhayante nacārtho 'sti yatra liṅgavirodhitā
3.4.183a
स एवार्थः कथं ग्राह्य
sa evārthaḥ kathaṃ grāhya
3.4.183b
11,288 न्यायसुधा: सद्गगनमित्यादि प्रत्यक्षम् तच्च साक्षिरूपत्वाद्बलवत् उपपत्तिश्चार्थक्रियाकारित्वादिका सा च व्याप्त्यादिमत्त्वाद्बलवती आगमाश्च विश्वं सत्यमित्याद्याः तेषा प्राबल्यव्युत्पादनाय बहव इत्युक्तम् निरवकाशत्वाद्युपलक्षणमेतत् यदा यस्मिन्नर्थे ऽङ्गीकृते यत्र यदर्थप्रतिपादने ऽर्थः प्रयोजनं च नास्ति ब्रह्मणो ऽद्वितीयतासिद्धिः प्रयोजनमिति चेन्न तस्या एवाप्रामाणिकत्वात् आत्मनो मुक्तिसिद्धिरिति चेन्न विनाशेनापि तत्सिद्धेः बहुजीववादिनामिवादर्शनेनाप्युपपत्तेः वैराग्यार्थमिति चेन्न दुःखसाधनताज्ञापनेन तत्सिद्धेः अर्थग्रहणमुपलक्षणम् उपक्रमादीनामप्यानुकूल्यं नास्तीति च द्रष्टव्यम् न केवलं लिङ्गानुकूल्याभावः किन्नाम यत्र लिङ्गविरोधिता च एतद्द्वयं ग्रन्थान्तरे तत्र तत्रोक्तं ज्ञातव्यम् 11,289 तर्हि निरवकाशं वाक्यमप्रमाणं प्रसज्यत इत्यत आह- उपपन्न इति ... उपपन्ने ऽविरोधिनी
11,288 nyāyasudhā: sadgaganamityādi pratyakṣam tacca sākṣirūpatvādbalavat upapattiścārthakriyākāritvādikā sā ca vyāptyādimattvādbalavatī āgamāśca viśvaṃ satyamityādyāḥ teṣā prābalyavyutpādanāya bahava ityuktam niravakāśatvādyupalakṣaṇametat yadā yasminnarthe 'ṅgīkṛte yatra yadarthapratipādane 'rthaḥ prayojanaṃ ca nāsti brahmaṇo 'dvitīyatāsiddhiḥ prayojanamiti cenna tasyā evāprāmāṇikatvāt ātmano muktisiddhiriti cenna vināśenāpi tatsiddheḥ bahujīvavādināmivādarśanenāpyupapatteḥ vairāgyārthamiti cenna duḥkhasādhanatājñāpanena tatsiddheḥ arthagrahaṇamupalakṣaṇam upakramādīnāmapyānukūlyaṃ nāstīti ca draṣṭavyam na kevalaṃ liṅgānukūlyābhāvaḥ kinnāma yatra liṅgavirodhitā ca etaddvayaṃ granthāntare tatra tatroktaṃ jñātavyam 11,289 tarhi niravakāśaṃ vākyamapramāṇaṃ prasajyata ityata āha- upapanna iti ... upapanne 'virodhinī
3.4.183cd
न्यायसुधा: प्रत्यक्षादिप्रमाणोपक्रमादिलिङ्गाविरोधिनि तदानुकूल्योपपन्ने च भगवति स्वगतभेदाभावे ऽर्थे वाक्यस्य सति स एवार्थः कथं ग्राह्यः नेह नानेति वाक्यस्यापव्याख्याने निराकृते लब्धमाह- मुख्यार्थ इति मुख्यार्थे विद्यमाने तु क्व सावर्ज्ञ्यं निषिद्धयते
nyāyasudhā: pratyakṣādipramāṇopakramādiliṅgāvirodhini tadānukūlyopapanne ca bhagavati svagatabhedābhāve 'rthe vākyasya sati sa evārthaḥ kathaṃ grāhyaḥ neha nāneti vākyasyāpavyākhyāne nirākṛte labdhamāha- mukhyārtha iti mukhyārthe vidyamāne tu kva sāvarjñyaṃ niṣiddhayate
3.4.184ab
न्यायसुधा: प्रतिषेधस्य सङ्कोचे कारणाभावेन प्रपञ्चमिथ्यात्वं मुख्यो ऽर्थः तस्मिन्नविद्यमाने तु सावर्ज्ञं न प्रतिषेद्धुं शक्यते मिथ्यार्थसापेक्षतया हि तन्निषेध्यम् यद्वोपपन्न इत्यादिकमेकं वाक्यम् उपपन्ने ऽविरोधिनि च अत एव मुख्यार्थे वाक्यस्य विद्यमाने सति अनेन प्रपञ्चमिथ्यात्वासिद्धेः क्व सार्वज्ञं निषिध्यत इति योजना सङ्गतिस्तूक्तसङ्गतिसमाहारेण द्रष्टव्या 11,290 सर्वं तदुपजीव्यैवेत्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति- अत इति अतः सर्वगुणैर्युक्तं ब्रह्माङ्गीकायर्मेव हि
nyāyasudhā: pratiṣedhasya saṅkoce kāraṇābhāvena prapañcamithyātvaṃ mukhyo 'rthaḥ tasminnavidyamāne tu sāvarjñaṃ na pratiṣeddhuṃ śakyate mithyārthasāpekṣatayā hi tanniṣedhyam yadvopapanna ityādikamekaṃ vākyam upapanne 'virodhini ca ata eva mukhyārthe vākyasya vidyamāne sati anena prapañcamithyātvāsiddheḥ kva sārvajñaṃ niṣidhyata iti yojanā saṅgatistūktasaṅgatisamāhāreṇa draṣṭavyā 11,290 sarvaṃ tadupajīvyaivetyādinoktamarthamupasaṃharati- ata iti ataḥ sarvaguṇairyuktaṃ brahmāṅgīkāyarmeva hi
3.4.184cd
न्यायसुधा: अङ्गीकार्यम् धर्मितयेति शेषः तथा चोपजीव्यविरोधस्तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य दुर्वार इति हेरर्थः 11,291 स्यादेतत् सार्वज्ञादिगुणोपेतमेव ब्रह्म धर्मीकुर्मः किन्तु तेषां मिथ्यात्वान्नोपजीव्यविरोधो ऽद्वैतागमस्य यथा यः पुरुषः स स्थाणुरित्यत्रारोपितेन पुरुषत्वेन व्यावृत्तं वस्तु धर्मीकृत्य प्रवृत्तावपि नोपजीव्यविरोध इत्यत आह- अपलापो ऽपीति अपलापो ऽपि सर्वस्य न कथञ्चन युज्यते
nyāyasudhā: aṅgīkāryam dharmitayeti śeṣaḥ tathā copajīvyavirodhastattvamasyādivākyasya durvāra iti herarthaḥ 11,291 syādetat sārvajñādiguṇopetameva brahma dharmīkurmaḥ kintu teṣāṃ mithyātvānnopajīvyavirodho 'dvaitāgamasya yathā yaḥ puruṣaḥ sa sthāṇurityatrāropitena puruṣatvena vyāvṛttaṃ vastu dharmīkṛtya pravṛttāvapi nopajīvyavirodha ityata āha- apalāpo 'pīti apalāpo 'pi sarvasya na kathañcana yujyate
Adhyāya 3 (cont. 30)
3.4.185ab
न्यायसुधा: मिथ्यात्वाभिधानम् अपिशब्दः पूर्ववाक्यार्थसमुच्चये सर्वशब्देन प्रकृतं गुणजातमुच्यते कथञ्चनेति प्रमाणाभावात् श्रुत्यादिप्रमाणविरुद्धत्वाच्च अप्राप्तत्वेनानुवादत्वाभावस्य चोक्तत्वादित्यर्थः 11,292 ननु च तत्त्वमस्यादिवाक्यमेव जीवब्रह्मणोरेकतां प्रतिपादयत्सार्वज्ञादिगुणजातस्य मिथ्यात्वं गमयति नहि तस्य सत्यत्वे जीवब्रह्मैकत्वमुपपद्यते तत्कथं गुणानां मिथ्यात्वे प्रमाणाभाव इति चेन्न सिद्धे तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य जीवब्रह्मैकत्वनिष्ठत्वे गुणानां मिथ्यात्वसिद्धिः तत्सिद्धौ च तत्सिद्धिरिति परस्पराश्रयतादोषात् दोषान्तरं चाह- अनादीति अनादियोग्यता चोक्ता तेन ग्राह्यैव सर्वथा
nyāyasudhā: mithyātvābhidhānam apiśabdaḥ pūrvavākyārthasamuccaye sarvaśabdena prakṛtaṃ guṇajātamucyate kathañcaneti pramāṇābhāvāt śrutyādipramāṇaviruddhatvācca aprāptatvenānuvādatvābhāvasya coktatvādityarthaḥ 11,292 nanu ca tattvamasyādivākyameva jīvabrahmaṇorekatāṃ pratipādayatsārvajñādiguṇajātasya mithyātvaṃ gamayati nahi tasya satyatve jīvabrahmaikatvamupapadyate tatkathaṃ guṇānāṃ mithyātve pramāṇābhāva iti cenna siddhe tattvamasyādivākyasya jīvabrahmaikatvaniṣṭhatve guṇānāṃ mithyātvasiddhiḥ tatsiddhau ca tatsiddhiriti parasparāśrayatādoṣāt doṣāntaraṃ cāha- anādīti anādiyogyatā coktā tena grāhyaiva sarvathā
3.4.185cd
न्यायसुधा: यस्माज्जीवानामनादियोग्यतोक्ता प्रमाणैरुपपादिता तेन कारणेन सा ग्राह्यैव सर्वथा एतदुक्तं भवति यदा देवमानवदानवरूपा तदवान्तरभेदरूपा च जीवानां योग्यतानादिनित्या प्रमिता तदा का वार्ता जीवब्रह्मणोरेकत्वस्य तथा च कथं तत्सिद्धये गुणानां मिथ्यात्वकल्पनमिति अत्रैव हेत्वन्तरमाह- मुक्तानामिति मुक्तानां तारतम्यं च मानैरुक्तैर्न चाल्यते
nyāyasudhā: yasmājjīvānāmanādiyogyatoktā pramāṇairupapāditā tena kāraṇena sā grāhyaiva sarvathā etaduktaṃ bhavati yadā devamānavadānavarūpā tadavāntarabhedarūpā ca jīvānāṃ yogyatānādinityā pramitā tadā kā vārtā jīvabrahmaṇorekatvasya tathā ca kathaṃ tatsiddhaye guṇānāṃ mithyātvakalpanamiti atraiva hetvantaramāha- muktānāmiti muktānāṃ tāratamyaṃ ca mānairuktairna cālyate
3.4.186
न्यायसुधा: मानैरुक्तैरिति मानानामुक्तत्वादित्यर्थः न चाल्यते नान्यथयितुं शक्यते यदा मुक्तावपि तारतम्यं प्रमितम् तदा का जीवब्रह्मैक्यप्रत्याशा कथं च तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य तत्परत्वम् यतो गुणानां मिथ्यात्वकल्पनं युक्तं स्यादिति 11,293 मुक्तानां तारतम्ये प्रमाणान्तरमाह- ज्ञानिनो ऽपीति ज्ञानिनो ऽपि यतो नित्यं कुर्वन्ति शुभमेव हि तारतम्यं तु मुक्तौ च तेनैवाध्यवसीयते
nyāyasudhā: mānairuktairiti mānānāmuktatvādityarthaḥ na cālyate nānyathayituṃ śakyate yadā muktāvapi tāratamyaṃ pramitam tadā kā jīvabrahmaikyapratyāśā kathaṃ ca tattvamasyādivākyasya tatparatvam yato guṇānāṃ mithyātvakalpanaṃ yuktaṃ syāditi 11,293 muktānāṃ tāratamye pramāṇāntaramāha- jñānino 'pīti jñānino 'pi yato nityaṃ kurvanti śubhameva hi tāratamyaṃ tu muktau ca tenaivādhyavasīyate
3.4.187ab
न्यायसुधा: एवशब्देन पापं परिहरन्ति चेति सूचयति तुशब्देन शुभाशुभकरणपरित्यागयोः तारतम्यं द्योतयति हिशब्देन तत्र प्रमाणप्रसिद्धिम् प्रमाणानि तु दशकल्पमित्यादीनि प्रागुदाहृतान्येव तेनैवेत्यस्य प्रमाणस्य निरवकाशतामाह प्राङ्मोक्षसाधनानां तारतम्यान्मोक्षतारतम्यमुक्तम् इदानीं तु ज्ञानेन निश्चितमोक्षाणामपि शुभाशुभकरणपरित्यागतारतम्यादुच्यत इति भेदः विपक्षे बाधकमाह- तारतम्यमिति 11,294 तारतम्यं न चेन्मुक्तौ कुतः कुर्युः शुभं पुनः
nyāyasudhā: evaśabdena pāpaṃ pariharanti ceti sūcayati tuśabdena śubhāśubhakaraṇaparityāgayoḥ tāratamyaṃ dyotayati hiśabdena tatra pramāṇaprasiddhim pramāṇāni tu daśakalpamityādīni prāgudāhṛtānyeva tenaivetyasya pramāṇasya niravakāśatāmāha prāṅmokṣasādhanānāṃ tāratamyānmokṣatāratamyamuktam idānīṃ tu jñānena niścitamokṣāṇāmapi śubhāśubhakaraṇaparityāgatāratamyāducyata iti bhedaḥ vipakṣe bādhakamāha- tāratamyamiti 11,294 tāratamyaṃ na cenmuktau kutaḥ kuryuḥ śubhaṃ punaḥ
3.4.187cd
न्यायसुधा: पुनरिति ज्ञानोत्तरम् यदि ब्रह्माद्या मुक्तौ तारतम्यवन्तो न स्युस्तदा ज्ञानमात्रेण मोक्षस्य प्राप्तप्रायत्वाज्ज्ञानोत्तरकालं शुभं न कुर्युः अशुभं च न परित्यजेयुरित्यथरः विपर्ययपर्यवसानमाह- कृच्छ्रेणेति कृच्छ्रेणापि तपो ज्ञानं कर्माप्येते चरन्ति हि
nyāyasudhā: punariti jñānottaram yadi brahmādyā muktau tāratamyavanto na syustadā jñānamātreṇa mokṣasya prāptaprāyatvājjñānottarakālaṃ śubhaṃ na kuryuḥ aśubhaṃ ca na parityajeyurityatharḥ viparyayaparyavasānamāha- kṛcchreṇeti kṛcchreṇāpi tapo jñānaṃ karmāpyete caranti hi
3.4.188ab
बिभ्यति स्माशुभान्नित्यं सकामाश्च शुभे सदा
bibhyati smāśubhānnityaṃ sakāmāśca śubhe sadā
3.4.188cd
न्यायसुधा: तपो ज्ञानं कर्मापीत्यनेन शुभमित्युक्तं भवति ज्ञानमिति श्रवणादिकमुच्यते कर्मेति यज्ञादि एते ज्ञानिनः कृच्छ्रेणापीत्यादिविशेषणानां फलमनुपदमेव ज्ञास्यते सकामाश्च शुभे सदेत्येकस्य तपआदेश्चरणकाले तपआद्यन्तरं कामयन्त इत्यर्थः तस्माज्ज्ञानोत्तरकालानुष्ठितेन विचित्रेण शुभेन विचित्रामानन्दबुद्धिं प्राप्नुवन्तीति शेषः 11,295 भवेदेतद्यदि ज्ञानोत्तरकालकृतानां शुभानां फलवत्त्वं स्यात् न चैवम् तेषां कर्मस्वनधिकारात् अनधिकारिणा च कृतं विफलमिति प्रसिद्धमेव अनुष्ठानं त्वन्यथाप्युपपद्यते ते हि प्राग्ज्ञानोदयादादरनैरन्तर्याभ्यां शुभान्यनुष्ठितवन्तस्तत्स्वाभाव्यमापन्ना ज्ञानोदयानन्तरमप्यनुतिष्ठन्तीत्याङ्कय परिहरति- नचेति न च स्वभाव एवायं भयपूर्वप्रवृत्तितः
nyāyasudhā: tapo jñānaṃ karmāpītyanena śubhamityuktaṃ bhavati jñānamiti śravaṇādikamucyate karmeti yajñādi ete jñāninaḥ kṛcchreṇāpītyādiviśeṣaṇānāṃ phalamanupadameva jñāsyate sakāmāśca śubhe sadetyekasya tapaādeścaraṇakāle tapaādyantaraṃ kāmayanta ityarthaḥ tasmājjñānottarakālānuṣṭhitena vicitreṇa śubhena vicitrāmānandabuddhiṃ prāpnuvantīti śeṣaḥ 11,295 bhavedetadyadi jñānottarakālakṛtānāṃ śubhānāṃ phalavattvaṃ syāt na caivam teṣāṃ karmasvanadhikārāt anadhikāriṇā ca kṛtaṃ viphalamiti prasiddhameva anuṣṭhānaṃ tvanyathāpyupapadyate te hi prāgjñānodayādādaranairantaryābhyāṃ śubhānyanuṣṭhitavantastatsvābhāvyamāpannā jñānodayānantaramapyanutiṣṭhantītyāṅkaya pariharati- naceti na ca svabhāva evāyaṃ bhayapūrvapravṛttitaḥ
3.4.188ef
न्यायसुधा: अयं ज्ञानिनां शुभाचरणरूपः अकरणे प्रत्यवायो भविष्यतीत्येवं भयपूर्वप्रवृत्तितः कृच्छ्रेणैवाचरणाच्च, शुभस्यैवेति प्रेक्षापूर्वमशुभपरित्यागेनेत्यर्थः 11,296 कृच्छ्रेणाचरणाच्चैव शुभस्यैव पुनः पुनः
nyāyasudhā: ayaṃ jñānināṃ śubhācaraṇarūpaḥ akaraṇe pratyavāyo bhaviṣyatītyevaṃ bhayapūrvapravṛttitaḥ kṛcchreṇaivācaraṇācca, śubhasyaiveti prekṣāpūrvamaśubhaparityāgenetyarthaḥ 11,296 kṛcchreṇācaraṇāccaiva śubhasyaiva punaḥ punaḥ
3.4.189ab
न्यायसुधा: एतेन कृच्छ्रेणापीत्यादिविशेषणफलमुक्तं भवति नहि स्वभावकृता प्रवृत्तिरेवं भवितुमर्हति 11,297 नन्वेते प्रागनुष्ठानकाले भयपूर्वं कृच्छ्रेणाशुभपरित्यागेनैवानुष्ठितवन्तः अतः तत्स्वभावा एव संवृत्तार इदानीमपि तत्स्वाभाव्येन तथैव कुर्वन्तीत्यङ्गीकारे को दोष इत्याशङ्कयाह- तादृशो ऽपीति तादृशो ऽपि स्वभावश्चेदज्ञस्यापि भवेत् तथा
nyāyasudhā: etena kṛcchreṇāpītyādiviśeṣaṇaphalamuktaṃ bhavati nahi svabhāvakṛtā pravṛttirevaṃ bhavitumarhati 11,297 nanvete prāganuṣṭhānakāle bhayapūrvaṃ kṛcchreṇāśubhaparityāgenaivānuṣṭhitavantaḥ ataḥ tatsvabhāvā eva saṃvṛttāra idānīmapi tatsvābhāvyena tathaiva kurvantītyaṅgīkāre ko doṣa ityāśaṅkayāha- tādṛśo 'pīti tādṛśo 'pi svabhāvaścedajñasyāpi bhavet tathā
3.4.189cd
न्यायसुधा: भयपूर्वप्रवृत्त्यादिरूपो ऽपि ज्ञानिनस्तावदनुष्ठाने ऽज्ञेभ्यो न विशिष्यन्ते तत्र ज्ञानिनां शुभप्रवृत्तिः पूर्वतरपूर्वतमस्वभावबलायातैव नतु फलवतीत्यङ्गीकुर्वाणं प्रति यदि कश्चिद् ब्रूयात् अज्ञानिनामपि शुभा प्रवृत्तिः पूर्वतरपूर्वमस्वभावगतैव न तु फलवती विशेषाभावादिति, तदा किं वाच्यमिति प्रतिबन्दीं मोचयितुमाशङ्कते- फलवत्त्व इति फलवत्त्वे प्रमाणं चेत् तत्र ज्ञस्य समं हि तत्
nyāyasudhā: bhayapūrvapravṛttyādirūpo 'pi jñāninastāvadanuṣṭhāne 'jñebhyo na viśiṣyante tatra jñānināṃ śubhapravṛttiḥ pūrvatarapūrvatamasvabhāvabalāyātaiva natu phalavatītyaṅgīkurvāṇaṃ prati yadi kaścid brūyāt ajñānināmapi śubhā pravṛttiḥ pūrvatarapūrvamasvabhāvagataiva na tu phalavatī viśeṣābhāvāditi, tadā kiṃ vācyamiti pratibandīṃ mocayitumāśaṅkate- phalavattva iti phalavattve pramāṇaṃ cet tatra jñasya samaṃ hi tat
3.4.190
न्यायसुधा: अज्ञानिनां कर्मणो ऽस्तीति शेषः साम्ये हि प्रतिबन्दीग्रहः नच तदत्रास्ति यतो ऽज्ञानिकृतकर्मणां सफलत्वे"कर्मजं बुद्धियुक्ता हिऽ; इत्यादिकं प्रमाणमस्ति उपलक्षणं चैतत् अधिकारिणश्चैते विधिगोचराश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् नह्येवं सति स्वभावकल्पनावकाशो ऽस्तीति एवं तर्हि ज्ञानिष्वपि न स्वभावकल्पना युक्तेत्याशयवानाह- तत्रेति तत्र कर्मणः फलवत्त्वे तत् प्रमाणम् अत्राप्यधिकारादिकमुपलक्षणीयम् 11,298 किं तत्प्रमाणमित्यतस्तद्दर्शयति- निष्काममिति निष्कामं ज्ञानपूर्वं च निवृत्तमिह चोच्यते निवृत्तं सेवमानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम्
nyāyasudhā: ajñānināṃ karmaṇo 'stīti śeṣaḥ sāmye hi pratibandīgrahaḥ naca tadatrāsti yato 'jñānikṛtakarmaṇāṃ saphalatve"karmajaṃ buddhiyuktā hi'; ityādikaṃ pramāṇamasti upalakṣaṇaṃ caitat adhikāriṇaścaite vidhigocarāścetyapi draṣṭavyam nahyevaṃ sati svabhāvakalpanāvakāśo 'stīti evaṃ tarhi jñāniṣvapi na svabhāvakalpanā yuktetyāśayavānāha- tatreti tatra karmaṇaḥ phalavattve tat pramāṇam atrāpyadhikārādikamupalakṣaṇīyam 11,298 kiṃ tatpramāṇamityatastaddarśayati- niṣkāmamiti niṣkāmaṃ jñānapūrvaṃ ca nivṛttamiha cocyate nivṛttaṃ sevamānastu brahmābhyeti sanātanam
3.4.191
न्यायसुधा: इह प्रवृत्तनिवृत्तयोर्मध्ये अभ्येति अतिशयेनैति आनन्दोद्रेकसाहित्येन मुक्तो भवतीत्यर्थः एतत्स्मृतिवाक्यार्थविवरणाय वाक्यान्तरं पठति- शुभेनेति शुभेनानन्दवृद्धि स्याद्घ्रासश्चैवाशुभेन हि ज्ञानिनो ऽपि यतस्तेन कर्तव्यं शुभमेव तैः
nyāyasudhā: iha pravṛttanivṛttayormadhye abhyeti atiśayenaiti ānandodrekasāhityena mukto bhavatītyarthaḥ etatsmṛtivākyārthavivaraṇāya vākyāntaraṃ paṭhati- śubheneti śubhenānandavṛddhi syādghrāsaścaivāśubhena hi jñānino 'pi yatastena kartavyaṃ śubhameva taiḥ
3.4.192
न्यायसुधा: ह्यासश्चानन्दस्य शुभमेव कर्तव्यमशुभं त्याज्यं च अनेन विधिसद्भावो ऽपि सिद्धः ततो ऽधिकारश्च अत्र श्रुतिमप्याह- उपास्त इति उपास्ते स य आत्मानं क्षीयते नास्य कर्म ह अस्माद्धयेवात्मनो यद्यत् कामयेत् सृजते च तत्
nyāyasudhā: hyāsaścānandasya śubhameva kartavyamaśubhaṃ tyājyaṃ ca anena vidhisadbhāvo 'pi siddhaḥ tato 'dhikāraśca atra śrutimapyāha- upāsta iti upāste sa ya ātmānaṃ kṣīyate nāsya karma ha asmāddhayevātmano yadyat kāmayet sṛjate ca tat
3.4.193ab
11,298f. न्यायसुधा: अनेन"स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न ह्यस्य कर्म क्षीयते ऽस्माद्धयेवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजतेऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते आत्मानं परमात्मानम् लोकं सर्वाश्रयम् उपास्ते कारणेन कार्योपलक्षणं पश्यतीत्यर्थः स विद्वान्मुक्तो भूत्वा यद्यत्कामयते तत्तत्कर्मास्माद्धयेवात्मनो ऽस्यात्मनः प्रसादेन सृजते 11,299 अविद्वान् बहुकर्मापि ह्यन्तवत् फलमाप्नुयात्
11,298f. nyāyasudhā: anena"sa ya ātmānameva lokamupāste na hyasya karma kṣīyate 'smāddhayevātmano yadyatkāmayate tattatsṛjate'; iti śrutimupādatte ātmānaṃ paramātmānam lokaṃ sarvāśrayam upāste kāraṇena kāryopalakṣaṇaṃ paśyatītyarthaḥ sa vidvānmukto bhūtvā yadyatkāmayate tattatkarmāsmāddhayevātmano 'syātmanaḥ prasādena sṛjate 11,299 avidvān bahukarmāpi hyantavat phalamāpnuyāt
3.4.193c
न्यायसुधा: अविद्वानित्यनेन"यद्यप्यनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यान्ततः क्षीयत एवऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते अनया चार्थाज्ज्ञानिकर्मणः साफल्यं सिद्धयति उपरि चोपयोगो भविष्यति यदेव विद्यया कुर्यात् तदेव ह्यतिवीर्यवत् इत्यादिवाक्यसामर्थ्यात् तारतम्यं विमुक्तिगम्
nyāyasudhā: avidvānityanena"yadyapyanevaṃvinmahatpuṇyaṃ karma karoti taddhāsyāntataḥ kṣīyata eva'; iti śrutimupādatte anayā cārthājjñānikarmaṇaḥ sāphalyaṃ siddhayati upari copayogo bhaviṣyati yadeva vidyayā kuryāt tadeva hyativīryavat ityādivākyasāmarthyāt tāratamyaṃ vimuktigam
3.4.194ab
-f न्यायसुधा: यदेवेत्यनेन"यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतिऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते विद्यया ब्रह्मसाक्षात्कारपूर्वकमुपनिषदा स्वयोग्य(म्)या वीर्यवत्तरमधिकफलमित्यादिवाक्यसामर्थ्याज्ज्ञानिकृतकर्मणां फलवत्त्वं तावत्प्रतीयते ततस्तेषां वैचित्र्याद्विमुक्तिगं तारतम्यं च सिद्धमित्यर्थः 11,300 स्यादेतत् नैतानि वाक्यानि ज्ञानिकर्मणां साफल्यं प्रतिपादयन्ति स य आत्मानमित्यत्र तावदुपासककर्मणामक्षयफलत्वश्रवणात् इतरत्र च ज्ञानविद्याशब्दयोः परोक्षज्ञानार्थत्वस्याप्युपपत्तेरित्याशङ्कां परिहरति- नचेति नचात्रोपासकस्यैव फलमक्षयमुच्यते
-f nyāyasudhā: yadevetyanena"yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā tadeva vīryavattaraṃ bhavati'; iti śrutimupādatte vidyayā brahmasākṣātkārapūrvakamupaniṣadā svayogya(m)yā vīryavattaramadhikaphalamityādivākyasāmarthyājjñānikṛtakarmaṇāṃ phalavattvaṃ tāvatpratīyate tatasteṣāṃ vaicitryādvimuktigaṃ tāratamyaṃ ca siddhamityarthaḥ 11,300 syādetat naitāni vākyāni jñānikarmaṇāṃ sāphalyaṃ pratipādayanti sa ya ātmānamityatra tāvadupāsakakarmaṇāmakṣayaphalatvaśravaṇāt itaratra ca jñānavidyāśabdayoḥ parokṣajñānārthatvasyāpyupapatterityāśaṅkāṃ pariharati- naceti nacātropāsakasyaiva phalamakṣayamucyate
3.4.194cd
न्यायसुधा: अत्र वाक्येषु फलं कर्मणाम् तथा ज्ञानादिपदं परोक्षज्ञानार्थतया न व्याख्येयमित्यपि ग्राह्यम् कुतो नेत्यत आह- नहीति न हि ज्ञानं विना क्वापि फलस्याक्षयता भवेत्
nyāyasudhā: atra vākyeṣu phalaṃ karmaṇām tathā jñānādipadaṃ parokṣajñānārthatayā na vyākhyeyamityapi grāhyam kuto netyata āha- nahīti na hi jñānaṃ vinā kvāpi phalasyākṣayatā bhavet
3.4.194ef
न्यायसुधा: ज्ञानं ब्रह्मसाक्षात्कारम् क्वापि मोक्षे ऽन्यत्र च फलस्य कर्मणाम् इदमुक्तं भवति ब्रह्मसाक्षात्काररहितेनोपासकेन कृतानि कर्माण्यक्षयफलानि केन प्रकारेणेति चिन्त्यम् किमक्षयं मोक्षं कुर्वन्तीति उत स्वर्गादिकम् नाद्यः नान्यः पन्था इति श्रुतिविरोधात् न द्वितीयः पुण्यचितो लोकः क्षीयत इति स्वर्गादिफलानां क्षयित्वश्रवणात् "अनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोतिऽ"तदेव वीर्यवत्तरं भवतिऽ; इत्युदाहृतश्रुतिविरोधश्च पक्षद्वये ऽपि तदेवमज्ञपक्षे वाक्यार्थानुपपत्तेरुपासकपदस्य ज्ञान्युपलक्षकत्वमेव युक्तम् तथा ब्रह्माभ्येतीति श्रवणाज्ज्ञानपदस्य साक्षात्कारवाचित्वमेव युक्तमिति अत एव वाक्यसामर्थ्यादित्युक्तम् यद्यपि पश्यन्नपीममात्मानमित्याद्याः स्पष्टार्थाः श्रुतयो ऽत्र सन्ति तथापि मीमांसार्थमेतासामुदाहरणम् 11,301 नन्वज्ञपक्षे ऽपि नानुपपत्तिः उपासकेन कृतानि खल्वसङ्कल्पितफलानि कर्माणि ज्ञानमुपजनयन्ति कर्मणा ज्ञानमातनोतीति श्रुतेः ज्ञानेन मोक्षो भवतीत्यज्ञकृतकर्मणामपि ज्ञानद्वारेणाक्षयफलत्वोपपत्तेरित्याशङ्कयाह- ज्ञानेति ज्ञानद्वारेण चेत् तस्य नास्मत्पक्षप्रतीपता
nyāyasudhā: jñānaṃ brahmasākṣātkāram kvāpi mokṣe 'nyatra ca phalasya karmaṇām idamuktaṃ bhavati brahmasākṣātkārarahitenopāsakena kṛtāni karmāṇyakṣayaphalāni kena prakāreṇeti cintyam kimakṣayaṃ mokṣaṃ kurvantīti uta svargādikam nādyaḥ nānyaḥ panthā iti śrutivirodhāt na dvitīyaḥ puṇyacito lokaḥ kṣīyata iti svargādiphalānāṃ kṣayitvaśravaṇāt "anevaṃvinmahatpuṇyaṃ karma karoti'"tadeva vīryavattaraṃ bhavati'; ityudāhṛtaśrutivirodhaśca pakṣadvaye 'pi tadevamajñapakṣe vākyārthānupapatterupāsakapadasya jñānyupalakṣakatvameva yuktam tathā brahmābhyetīti śravaṇājjñānapadasya sākṣātkāravācitvameva yuktamiti ata eva vākyasāmarthyādityuktam yadyapi paśyannapīmamātmānamityādyāḥ spaṣṭārthāḥ śrutayo 'tra santi tathāpi mīmāṃsārthametāsāmudāharaṇam 11,301 nanvajñapakṣe 'pi nānupapattiḥ upāsakena kṛtāni khalvasaṅkalpitaphalāni karmāṇi jñānamupajanayanti karmaṇā jñānamātanotīti śruteḥ jñānena mokṣo bhavatītyajñakṛtakarmaṇāmapi jñānadvāreṇākṣayaphalatvopapatterityāśaṅkayāha- jñāneti jñānadvāreṇa cet tasya nāsmatpakṣapratīpatā
3.4.195ab
न्यायसुधा: कर्मफलस्याक्षयतेति वर्तते तस्य परकृतव्याख्यानस्य अस्मत्पक्षप्रतीपता मुक्ततारतम्यविरोधिता प्रत्युत तदनुकूलतैव मुक्तौ तारतम्यमसहमानेन खल्वेवमन्यथा व्याख्यानं क्रियते तन्मुक्ततारतम्यमेव साधयति कर्माणि हि जिज्ञासवो विचित्राणि कुर्वन्ति तैश्च जायमानेन ज्ञानेन विचित्रेणैव भाव्यम् अन्यथा कृतविप्राणाकृताभ्यागमापत्ते विचित्रेण ज्ञानेन विचित्र एव मोक्षो भावनीयः पूर्वोक्तादेव हेतोरिति तदेवं स्वमतविरोधिपरानुकूलमन्यथाव्याख्यानं न कार्यमेव तथा चास्मद्वयाख्याने स्थिते प्रकृतं युक्तमिति 11,302 अस्तु वान्यथाव्याख्यानं युक्तम् ततश्चैतेषां वाक्यानां प्रकृतासाधकत्वम् एवमपि ज्ञानोत्तरकर्मणो मोक्षान्तर्गतफलहेतुतायाः प्रमाणान्तरेण सिद्धेर्मुक्ततारतम्यं न हातुं शक्यमित्यभ्युपगमवादेनाह- ज्ञानोत्तरस्येति ज्ञानोत्तरस्यैवमपि ह्यक्षयत्वं
nyāyasudhā: karmaphalasyākṣayateti vartate tasya parakṛtavyākhyānasya asmatpakṣapratīpatā muktatāratamyavirodhitā pratyuta tadanukūlataiva muktau tāratamyamasahamānena khalvevamanyathā vyākhyānaṃ kriyate tanmuktatāratamyameva sādhayati karmāṇi hi jijñāsavo vicitrāṇi kurvanti taiśca jāyamānena jñānena vicitreṇaiva bhāvyam anyathā kṛtaviprāṇākṛtābhyāgamāpatte vicitreṇa jñānena vicitra eva mokṣo bhāvanīyaḥ pūrvoktādeva hetoriti tadevaṃ svamatavirodhiparānukūlamanyathāvyākhyānaṃ na kāryameva tathā cāsmadvayākhyāne sthite prakṛtaṃ yuktamiti 11,302 astu vānyathāvyākhyānaṃ yuktam tataścaiteṣāṃ vākyānāṃ prakṛtāsādhakatvam evamapi jñānottarakarmaṇo mokṣāntargataphalahetutāyāḥ pramāṇāntareṇa siddhermuktatāratamyaṃ na hātuṃ śakyamityabhyupagamavādenāha- jñānottarasyeti jñānottarasyaivamapi hyakṣayatvaṃ
3.4.195b
न्यायसुधा: कर्मणो ऽक्षयत्वमक्षयमोक्षानुप्रवेशिफलत्वं सिद्धयति कथमित्यत आह- नचेति ... नचान्यथा
nyāyasudhā: karmaṇo 'kṣayatvamakṣayamokṣānupraveśiphalatvaṃ siddhayati kathamityata āha- naceti ... nacānyathā
3.4.195cd
न्यायसुधा: प्रकारान्तराभावात् परिशेषप्रमाणादिति यावत् एतेन ज्ञानोत्तरस्य कर्मणः साफल्ये ऽपि तस्य फलस्य मोक्षानुप्रवेशितायां प्रमाणाभावान्न मोक्षतारतम्यसिद्धिरित्यपि प्रत्युक्तम् 11,303 परिशेषमेव दर्शयति- पूर्वेति पूर्वभाविशुभानां हि ज्ञानेनैव कृतार्थता
nyāyasudhā: prakārāntarābhāvāt pariśeṣapramāṇāditi yāvat etena jñānottarasya karmaṇaḥ sāphalye 'pi tasya phalasya mokṣānupraveśitāyāṃ pramāṇābhāvānna mokṣatāratamyasiddhirityapi pratyuktam 11,303 pariśeṣameva darśayati- pūrveti pūrvabhāviśubhānāṃ hi jñānenaiva kṛtārthatā
3.4.196
प्रारब्धानां तु भोगेन तज्ज्ञानोत्तरकर्मणाम् मुक्तावनुप्रवेशः स्यादन्यथा तत्कृतिर्नहि
prārabdhānāṃ tu bhogena tajjñānottarakarmaṇām muktāvanupraveśaḥ syādanyathā tatkṛtirnahi
3.4.197a
न्यायसुधा: ज्ञानिकृतेषु कर्मस्वेता विधास्तावत्सम्भवन्ति ज्ञानार्थत्वं वा भोगार्थत्वं वा व्यर्थत्वं वेति तत्र ज्ञानिकर्मणां ज्ञानार्थत्वं तावन्नोपपद्यते पूर्वभाविशभैरेव ज्ञानस्य कृतत्वात् तत्र हेतुः पूर्वभावीति ज्ञानात्पूर्वभाविनां शुभानां यसमाज्ज्ञानेनैव कार्येण कृतार्थता नान्येन तेषां कार्यान्तराभावात् ज्ञानार्थत्वाभावे वैयर्थ्यं स्यादित्यर्थः पूर्वजातं प्रति पश्चाद्भाविनः कारणत्वायोगाच्च नापि भोगार्थत्वम् प्राचीनप्रारब्धकर्मभिरेव भोगस्य जायमानत्वात् तत्र हेतुः प्रारब्धानां च कर्मणां भोगेनैव कृतार्थतेति पूर्ववत्तात्पर्यम् वैयर्थ्यनिरासहेतुरन्यथेति ज्ञानिकर्मणां व्यर्थत्वे तदनुष्ठानं न स्यात् नहि प्रेक्षावन्तो व्यर्थं (कर्म) कुर्वन्ति करणस्वाभाव्यादिति चेत् अबुद्धिपूर्वताप्रसङ्गात् लोकसङ्ग्रहार्थमिति चेन्न तत्प्रयोजनस्यापि वाच्यत्वात् ईश्वरवदिति चेन्न मुक्तावपि प्रसङ्गात् परिशेषफलकथनं तत्तस्माज्ज्ञानोत्तरकर्मणां मुक्तावनुप्रवेशो मुक्तिगतानन्दवृद्धयर्थत्वं स्यादिति 11,304 पूर्वभाविशुभानि ज्ञानार्थानीत्युक्तम् तत्र सर्वेषां ज्ञानार्थतायां प्रसक्तायां विशेषमाह- ज्ञानादीति ज्ञानात् पूर्वाणि सर्वाणि शुभानि ज्ञानसिद्धये अकाम्यानि
nyāyasudhā: jñānikṛteṣu karmasvetā vidhāstāvatsambhavanti jñānārthatvaṃ vā bhogārthatvaṃ vā vyarthatvaṃ veti tatra jñānikarmaṇāṃ jñānārthatvaṃ tāvannopapadyate pūrvabhāviśabhaireva jñānasya kṛtatvāt tatra hetuḥ pūrvabhāvīti jñānātpūrvabhāvināṃ śubhānāṃ yasamājjñānenaiva kāryeṇa kṛtārthatā nānyena teṣāṃ kāryāntarābhāvāt jñānārthatvābhāve vaiyarthyaṃ syādityarthaḥ pūrvajātaṃ prati paścādbhāvinaḥ kāraṇatvāyogācca nāpi bhogārthatvam prācīnaprārabdhakarmabhireva bhogasya jāyamānatvāt tatra hetuḥ prārabdhānāṃ ca karmaṇāṃ bhogenaiva kṛtārthateti pūrvavattātparyam vaiyarthyanirāsaheturanyatheti jñānikarmaṇāṃ vyarthatve tadanuṣṭhānaṃ na syāt nahi prekṣāvanto vyarthaṃ (karma) kurvanti karaṇasvābhāvyāditi cet abuddhipūrvatāprasaṅgāt lokasaṅgrahārthamiti cenna tatprayojanasyāpi vācyatvāt īśvaravaditi cenna muktāvapi prasaṅgāt pariśeṣaphalakathanaṃ tattasmājjñānottarakarmaṇāṃ muktāvanupraveśo muktigatānandavṛddhayarthatvaṃ syāditi 11,304 pūrvabhāviśubhāni jñānārthānītyuktam tatra sarveṣāṃ jñānārthatāyāṃ prasaktāyāṃ viśeṣamāha- jñānādīti jñānāt pūrvāṇi sarvāṇi śubhāni jñānasiddhaye akāmyāni
3.4.197cd
-च् न्यायसुधा: ज्ञानात्पूर्वाण्यकाम्यान्येव शुभानि कर्माणि पुण्यकर्माणि ज्ञानसिद्धये भवन्ति न तु काम्यानि शुभानीति विशेषणस्य कृत्यमाह- निषिद्धानीति ... निषिद्धानि ज्ञानरोधाय भुक्तये
-c nyāyasudhā: jñānātpūrvāṇyakāmyānyeva śubhāni karmāṇi puṇyakarmāṇi jñānasiddhaye bhavanti na tu kāmyāni śubhānīti viśeṣaṇasya kṛtyamāha- niṣiddhānīti ... niṣiddhāni jñānarodhāya bhuktaye
3.4.198a
11,305 न्यायसुधा: ज्ञानानुत्पाद उत्पन्नस्याप्यभिभवो वा ज्ञानरोधः भुक्तये दुःखस्य एवं काम्यस्यापि विनियोगो ज्ञातव्यः एतच्च(च)तुर्थे व्युत्पादनीयम् 11,306 ननु यथाकाम्यानि शुभानीति च विशेषणमुपादीयते तथा नित्यनैमित्तिकव्यतिरिक्तानीत्यपि विशेषणमुपादेयम् नित्यादेरपि प्रत्यवायपरिहाराथर्त्वेन ज्ञानकारणत्वाभावादित्यत आह- योग्यताया इति योग्यताया बलाद् यच्च शुभबाहुल्यमादितः ज्ञानबाहुल्यमेवैतत् कुर्यान्नान्यस्य
11,305 nyāyasudhā: jñānānutpāda utpannasyāpyabhibhavo vā jñānarodhaḥ bhuktaye duḥkhasya evaṃ kāmyasyāpi viniyogo jñātavyaḥ etacca(ca)turthe vyutpādanīyam 11,306 nanu yathākāmyāni śubhānīti ca viśeṣaṇamupādīyate tathā nityanaimittikavyatiriktānītyapi viśeṣaṇamupādeyam nityāderapi pratyavāyaparihārāthartvena jñānakāraṇatvābhāvādityata āha- yogyatāyā iti yogyatāyā balād yacca śubhabāhulyamāditaḥ jñānabāhulyamevaitat kuryānnānyasya
3.4.199ab
-द् न्यायसुधा: योग्यात ब्राह्मणत्वादिरूपा पितृमरणादिरूपा च आदितो ज्ञानात्पूर्वं कृतम् अन्यस्य प्रत्यवायमात्रपरिहारस्य "आध्यानाय प्रयोजनाभावातऽ; इत्यत्रास्यार्थस्य समर्थितत्वान्नेह हेतुरुक्तः अत्र योग्यताया बलाच्छुभमादितः कृतमेतच्च ज्ञानमेव कुर्यादिति च वक्तव्ये यदुभयत्र बाहुल्यग्रहणं कृतं तत्तस्य नास्मत्पक्षप्रतीपतेत्युक्तप्रपञ्चनार्थमिति 11,308 अत्र"पुरुषार्थो ऽतःशब्दादऽ; इत्यादिना ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वमुक्तम् अत्र च कर्मतारतम्याज्ज्ञानतारतम्यं ज्ञानतारतम्यान्मोक्षतारतम्यमिति वदता च सूचितम् ज्ञानपदं चावबोधमात्रस्य प्रतिपादकमिति प्रतीतिनिरासार्थमाह- ज्ञानस्येति ज्ञानस्य भक्तिभागत्वाद् भक्तिर्ज्ञानमितीर्यते
-d nyāyasudhā: yogyāta brāhmaṇatvādirūpā pitṛmaraṇādirūpā ca ādito jñānātpūrvaṃ kṛtam anyasya pratyavāyamātraparihārasya "ādhyānāya prayojanābhāvāt'; ityatrāsyārthasya samarthitatvānneha heturuktaḥ atra yogyatāyā balācchubhamāditaḥ kṛtametacca jñānameva kuryāditi ca vaktavye yadubhayatra bāhulyagrahaṇaṃ kṛtaṃ tattasya nāsmatpakṣapratīpatetyuktaprapañcanārthamiti 11,308 atra"puruṣārtho 'taḥśabdād'; ityādinā jñānasya mokṣasādhanatvamuktam atra ca karmatāratamyājjñānatāratamyaṃ jñānatāratamyānmokṣatāratamyamiti vadatā ca sūcitam jñānapadaṃ cāvabodhamātrasya pratipādakamiti pratītinirāsārthamāha- jñānasyeti jñānasya bhaktibhāgatvād bhaktirjñānamitīryate
3.4.199cd
न्यायसुधा: अस्मिञ्छास्त्रे यत्र यत्र ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वमुच्यते तत्र तत्र ज्ञानमिति पदेन भक्तिरीर्यते लक्ष्यते कुतः सम्बन्धात् ज्ञानस्य भक्तिभागत्वात् माहात्म्यज्ञानस्नेहसमुदायो हि भक्तिरित्युक्तम् ततो ज्ञानं भक्तेर्भाग एकदेशः तथा चैकदेशैकदेशित्वलक्षणात्सम्बन्धादित्युक्तं भवति एकदेशेनैकदेशिलक्षणा च द(शम)शामात्रं दत्तमित्यादौ प्रसिद्धैव 11,311 प्रकारान्तरमाह- ज्ञानस्यैवेति ज्ञानस्यैव विशेषो यद् भक्तिरित्यभिधीयते
nyāyasudhā: asmiñchāstre yatra yatra jñānasya mokṣasādhanatvamucyate tatra tatra jñānamiti padena bhaktirīryate lakṣyate kutaḥ sambandhāt jñānasya bhaktibhāgatvāt māhātmyajñānasnehasamudāyo hi bhaktirityuktam tato jñānaṃ bhakterbhāga ekadeśaḥ tathā caikadeśaikadeśitvalakṣaṇātsambandhādityuktaṃ bhavati ekadeśenaikadeśilakṣaṇā ca da(śama)śāmātraṃ dattamityādau prasiddhaiva 11,311 prakārāntaramāha- jñānasyaiveti jñānasyaiva viśeṣo yad bhaktirityabhidhīyate
3.4.200ab
न्यायसुधा: यद्यदा ज्ञानस्यैव विशेषः स्नेहादिसाहित्यलक्षणो धर्मो भवति तदा स पिण्डो भक्तिरित्यभिधीयते एतदुक्तं भवति ज्ञानं स्नेहश्च भक्तेरंशौ तत्रैकेनांशेनांशान्तरस्योपलक्षणम् तथाचाहजल्लक्षणया भक्तिरेव सिध्यतीति एकदेशान्तरेणैकदेशान्तरस्योपलक्षणे दृष्टान्तमाह- परोक्षत्वेति परोक्षत्वापरोक्षत्वे विशेषौ ज्ञानगौ यथा
nyāyasudhā: yadyadā jñānasyaiva viśeṣaḥ snehādisāhityalakṣaṇo dharmo bhavati tadā sa piṇḍo bhaktirityabhidhīyate etaduktaṃ bhavati jñānaṃ snehaśca bhakteraṃśau tatraikenāṃśenāṃśāntarasyopalakṣaṇam tathācāhajallakṣaṇayā bhaktireva sidhyatīti ekadeśāntareṇaikadeśāntarasyopalakṣaṇe dṛṣṭāntamāha- parokṣatveti parokṣatvāparokṣatve viśeṣau jñānagau yathā
3.4.200cd
न्यायसुधा: यथा ज्ञानस्य परोक्षत्वापरोक्षत्वलक्षणौ द्वौ धर्मौ तत्र तमेवं विद्वानिति परोक्षज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वे ऽभिहिते परोक्षत्वेनापरोक्षत्वं लक्ष्यत इत्यर्थः दार्ष्यान्तिकं दशर्यति- स्नेहयोगो ऽपीति स्नेहयोगो ऽपि तद्वत् स्याद् विशेषो ज्ञानगोचरः
nyāyasudhā: yathā jñānasya parokṣatvāparokṣatvalakṣaṇau dvau dharmau tatra tamevaṃ vidvāniti parokṣajñānasya mokṣasādhanatve 'bhihite parokṣatvenāparokṣatvaṃ lakṣyata ityarthaḥ dārṣyāntikaṃ daśaryati- snehayogo 'pīti snehayogo 'pi tadvat syād viśeṣo jñānagocaraḥ
3.4.201a
न्यायसुधा: स्नेहश्चासौ योग उपायश्चेति स्नेहयोगः स्नेहेन योगः सम्बन्ध इति वा तत ए(केनै)कदेशेनैकदेशान्तरलक्षणा च स्यादिति शेषः 11,313 लाक्षणिकप्रयोगे सूत्रकारस्य किं प्रयोजनमित्यत आह- इत्यभिप्रायत इति इत्याभिप्रायतः प्रायो ज्ञानमेव विमुक्तये वदन्ति श्रुतयः
nyāyasudhā: snehaścāsau yoga upāyaśceti snehayogaḥ snehena yogaḥ sambandha iti vā tata e(kenai)kadeśenaikadeśāntaralakṣaṇā ca syāditi śeṣaḥ 11,313 lākṣaṇikaprayoge sūtrakārasya kiṃ prayojanamityata āha- ityabhiprāyata iti ityābhiprāyataḥ prāyo jñānameva vimuktaye vadanti śrutayaḥ
3.4.201cd
-च् न्यायसुधा: द्विविधलक्षणाभ्किमयेण श्रुतयः तरति शोकमात्मविदित्याद्याः इदमुक्तं भवति द्विविधा लक्षणा भवति रूढारूढभेदात् तत्र द्वितीयायां प्रयोक्तुः प्रयोजनानुसन्धानेन भाव्यम् न त्वाद्यायामभिधातुल्यायाम् इयं च रूढलक्षणा श्रुतिषु प्रायिकव्यवहारादर्शनात् अतः किं प्रयोजनान्वेषणेनेति 11,314 भक्तिशब्दो माहात्म्यज्ञानपूर्वकस्य स्नेहस्य वाचक इत्युक्तं तथा ज्ञानशब्दो भक्त्यर्थ इति तदुभयमप्यनुपपन्नम् भक्तिज्ञानाभ्यां मोक्षो भवतीत्यपि दर्शनात् तत्र भक्तिशब्दस्योक्तार्थत्वे ज्ञानग्रहणवैयर्थ्यात् (तस्य तत्रान्तर्भूतत्वात्) ज्ञानपदस्य चोभयार्थत्वे भक्तिग्रहणवैयर्थ्यादित्यत आह- सो ऽयमिति ... सो ऽयं विशेषो ऽपि ह्युदीर्यते
-c nyāyasudhā: dvividhalakṣaṇābhkimayeṇa śrutayaḥ tarati śokamātmavidityādyāḥ idamuktaṃ bhavati dvividhā lakṣaṇā bhavati rūḍhārūḍhabhedāt tatra dvitīyāyāṃ prayoktuḥ prayojanānusandhānena bhāvyam na tvādyāyāmabhidhātulyāyām iyaṃ ca rūḍhalakṣaṇā śrutiṣu prāyikavyavahārādarśanāt ataḥ kiṃ prayojanānveṣaṇeneti 11,314 bhaktiśabdo māhātmyajñānapūrvakasya snehasya vācaka ityuktaṃ tathā jñānaśabdo bhaktyartha iti tadubhayamapyanupapannam bhaktijñānābhyāṃ mokṣo bhavatītyapi darśanāt tatra bhaktiśabdasyoktārthatve jñānagrahaṇavaiyarthyāt (tasya tatrāntarbhūtatvāt) jñānapadasya cobhayārthatve bhaktigrahaṇavaiyarthyādityata āha- so 'yamiti ... so 'yaṃ viśeṣo 'pi hyudīryate
3.4.202a
भक्तिर्ज्ञानमिति क्वापि
bhaktirjñānamiti kvāpi
3.4.202b
न्यायसुधा: क्वापि भक्तिर्ज्ञानमिति पदाभ्यां सो ऽयं स्नेहलक्षणो बोधलक्षणश्च विशेषो ऽप्युदीर्यते न तूक्त एवार्थ इति नियमस्तस्मान्नानुपपत्तिः यत्र भक्तिज्ञाने(ज्ञानं) सहोच्यते तदा पुनरुक्तिप्रसङ्गाद्भक्तिपदं स्वार्थैकदेशत्यागेन स्नेहांशस्य लक्षकम् नतु मुख्यार्थनिष्ठम् ज्ञानपदं चानुपपत्त्यभावान्मुख्यार्थमेव नतु लक्षकमिति भावः ननु विना स्नेहाज्ज्ञानमात्रेण यदि मुक्तिरनुपपन्ना स्यात् तदा ज्ञानपदस्य लक्षकत्वमाश्रयणीयम् नचैवम् पुरुषार्थस्य भक्त्येकसाध्यत्वे प्रमाणाभावात् द्वेषिणामपि शिशुपालादीनां मोक्षदर्शनाच्च द्वेषिणः स्निग्धा इत्यस्य च विप्रतिषिद्धत्वात् अतो ऽनुपपन्नं लक्षणाश्रयणमित्यतो द्वेषस्य मोक्षसाधनत्वं तावन्निराकरोति- न हीति ... न हि द्वेषयुता दृशिः पुरुषार्थाय भवति सर्वश्रुतिविरोधतः
nyāyasudhā: kvāpi bhaktirjñānamiti padābhyāṃ so 'yaṃ snehalakṣaṇo bodhalakṣaṇaśca viśeṣo 'pyudīryate na tūkta evārtha iti niyamastasmānnānupapattiḥ yatra bhaktijñāne(jñānaṃ) sahocyate tadā punaruktiprasaṅgādbhaktipadaṃ svārthaikadeśatyāgena snehāṃśasya lakṣakam natu mukhyārthaniṣṭham jñānapadaṃ cānupapattyabhāvānmukhyārthameva natu lakṣakamiti bhāvaḥ nanu vinā snehājjñānamātreṇa yadi muktiranupapannā syāt tadā jñānapadasya lakṣakatvamāśrayaṇīyam nacaivam puruṣārthasya bhaktyekasādhyatve pramāṇābhāvāt dveṣiṇāmapi śiśupālādīnāṃ mokṣadarśanācca dveṣiṇaḥ snigdhā ityasya ca vipratiṣiddhatvāt ato 'nupapannaṃ lakṣaṇāśrayaṇamityato dveṣasya mokṣasādhanatvaṃ tāvannirākaroti- na hīti ... na hi dveṣayutā dṛśiḥ puruṣārthāya bhavati sarvaśrutivirodhataḥ
3.4.203
-द् 11,315 न्यायसुधा: अत्र द्वेषस्य पुरुषार्थसाधनत्व निषिद्धयते दृशिरिति तु प्रसङ्गादुक्तम् ज्ञानस्यावश्यकतामुपादाय स्नेहनिरासाय हि परः प्रत्यवस्थितः कैमुत्यार्थं वा माहात्म्यज्ञानमपि न द्वेषयुक्तं मोक्षहेतुः किमुत केवलो द्वेष इति यथोक्तम् "नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं विरञ्जनमऽ; इति 11,316 द्वेषस्य मुक्तिसाधश्रत्वाङ्गीकारे कथं सर्वश्रुतिविरोध इत्यतस्तावदेकां श्रुतिं पठति- चेतनस्येति चेतनस्य द्वयं भोग्यं संसारो मुक्तिरेव च संसारस्त्रिविधस्तत्र स्वर्गो मध्यमधस्तथा
-d 11,315 nyāyasudhā: atra dveṣasya puruṣārthasādhanatva niṣiddhayate dṛśiriti tu prasaṅgāduktam jñānasyāvaśyakatāmupādāya snehanirāsāya hi paraḥ pratyavasthitaḥ kaimutyārthaṃ vā māhātmyajñānamapi na dveṣayuktaṃ mokṣahetuḥ kimuta kevalo dveṣa iti yathoktam "naiṣkarmyamapyacyutabhāvavarjitaṃ na śobhate jñānamalaṃ virañjanam'; iti 11,316 dveṣasya muktisādhaśratvāṅgīkāre kathaṃ sarvaśrutivirodha ityatastāvadekāṃ śrutiṃ paṭhati- cetanasyeti cetanasya dvayaṃ bhogyaṃ saṃsāro muktireva ca saṃsārastrividhastatra svargo madhyamadhastathā
3.4.204
मुक्तिश्च द्विविधा तत्र सुखं नित्यं तथापरम् नित्यदुःखमिति ज्ञेयं साधनं संसृतावपि काम्यं कर्म निषिद्धं च साज्ञानमिति निश्चयः
muktiśca dvividhā tatra sukhaṃ nityaṃ tathāparam nityaduḥkhamiti jñeyaṃ sādhanaṃ saṃsṛtāvapi kāmyaṃ karma niṣiddhaṃ ca sājñānamiti niścayaḥ
3.4.205
द्वेषो भक्तिश्च मुक्तौ तु मुक्तिद्वयविधायकम् इति पैङ्गिश्रुतेर्द्वेषो नैव सन्मुक्तिकारणम्
dveṣo bhaktiśca muktau tu muktidvayavidhāyakam iti paiṅgiśruterdveṣo naiva sanmuktikāraṇam
3.4.206a
न्यायसुधा: जीवजातस्य द्वयमेव तत्र मुक्तिसंसारयोर्मध्ये मध्यं मानुषत्वम् अधो नरकादि नित्यं सुखमेकं मुक्तित्वेन ज्ञेयम् तथा नित्यदुःखमपरमिति ज्ञेयम् संसृतौ संसृतिविषये, साधनमपि द्वेषो भक्तिश्चेति योग्यतया सम्बन्धः विधायकं कारकम् नित्यसुखरूपा सन्मुक्तिः इति ज्ञायत इति शेषः 11,317 सन्मुक्तिकारणत्वस्याप्रतिषेधात्कथमेवमुच्यत इत्यत आह- असदिति असन्मुक्तेः कारणं च
nyāyasudhā: jīvajātasya dvayameva tatra muktisaṃsārayormadhye madhyaṃ mānuṣatvam adho narakādi nityaṃ sukhamekaṃ muktitvena jñeyam tathā nityaduḥkhamaparamiti jñeyam saṃsṛtau saṃsṛtiviṣaye, sādhanamapi dveṣo bhaktiśceti yogyatayā sambandhaḥ vidhāyakaṃ kārakam nityasukharūpā sanmuktiḥ iti jñāyata iti śeṣaḥ 11,317 sanmuktikāraṇatvasyāpratiṣedhātkathamevamucyata ityata āha- asaditi asanmukteḥ kāraṇaṃ ca
3.4.206bc
न्यायसुधा: नित्यदुःखस्वरूपाणां मुक्तेः कारणत्वेन तावद् द्वेष उक्तः तेन सन्मुक्तिकारणं न भवतीति ज्ञायते विरोधादिति नन्वस्यां श्रुतौ मुक्तिविषयौ भक्तिद्वेषौ सदसन्मुक्तिकारणत्वेनोच्येत विष्णुविषयौ तु प्रकृतौ अतः किं केन सङ्गतमित्यत आह- मुक्ताविति ... मुक्तावित्यत्र केशवः मुक्तिशब्दोदितो
nyāyasudhā: nityaduḥkhasvarūpāṇāṃ mukteḥ kāraṇatvena tāvad dveṣa uktaḥ tena sanmuktikāraṇaṃ na bhavatīti jñāyate virodhāditi nanvasyāṃ śrutau muktiviṣayau bhaktidveṣau sadasanmuktikāraṇatvenocyeta viṣṇuviṣayau tu prakṛtau ataḥ kiṃ kena saṅgatamityata āha- muktāviti ... muktāvityatra keśavaḥ muktiśabdodito
3.4.206cd
11,318 न्यायसुधा: मुक्तावित्यत्र सप्तम्यन्ते पदे मुक्तीति प्रातिपदिकेनोदितः केवलं मुक्तिशब्दोदित इत्युक्ते मुक्तिद्वयेत्यत्रापि प्राप्तिः अतो मुक्तावित्यत्रेत्युक्तम् केन निमित्तेनेत्यत आह- मोक्षमिति ... मोक्षं स्वभक्तानां करोति यत्
11,318 nyāyasudhā: muktāvityatra saptamyante pade muktīti prātipadikenoditaḥ kevalaṃ muktiśabdodita ityukte muktidvayetyatrāpi prāptiḥ ato muktāvityatretyuktam kena nimittenetyata āha- mokṣamiti ... mokṣaṃ svabhaktānāṃ karoti yat
3.4.207ab
न्यायसुधा: मुचॢ मोक्षण इत्यस्मात्स्त्रयां क्तिनिति क्तिन्प्रत्ययः स च बहुलग्रहणात्कर्तर्यपि भवति यद्वा करोतीति करणे कर्तृत्वोपचारः मुच्यते ऽनेनेति मुक्तिरित करणे क्तिन्प्रत्ययः जोस्हि-32 11,319 द्वेषस्य मोक्षसाधनत्वाङ्गीकारे युक्तिविरोधं चाह- द्वेषतो ऽपीति द्वेषतो ऽपि विमुक्तिश्चेन्महातात्पर्यरोधनम्
nyāyasudhā: mucḷ mokṣaṇa ityasmātstrayāṃ ktiniti ktinpratyayaḥ sa ca bahulagrahaṇātkartaryapi bhavati yadvā karotīti karaṇe kartṛtvopacāraḥ mucyate 'neneti muktirita karaṇe ktinpratyayaḥ joshi-32 11,319 dveṣasya mokṣasādhanatvāṅgīkāre yuktivirodhaṃ cāha- dveṣato 'pīti dveṣato 'pi vimuktiścenmahātātparyarodhanam
3.4.207c
न्यायसुधा: न केवलं भक्त्या किन्तु द्वेषतो ऽपि विशिष्या मुक्तिश्चेदङ्गीक्रियते तदा यत्सर्वश्रुत्यादीनां भगवद्गुणोत्कर्ष एव महातात्पर्यं तद्विरुद्धमापद्येत कथमित्यत आह- भक्त्येति भक्तया प्रसन्नतो देवान्मुक्तिरित्येव तद्गुणान् वदन्ति श्रुतयः सर्वाः पुराणान्यागमा अपि
nyāyasudhā: na kevalaṃ bhaktyā kintu dveṣato 'pi viśiṣyā muktiścedaṅgīkriyate tadā yatsarvaśrutyādīnāṃ bhagavadguṇotkarṣa eva mahātātparyaṃ tadviruddhamāpadyeta kathamityata āha- bhaktyeti bhaktayā prasannato devānmuktirityeva tadguṇān vadanti śrutayaḥ sarvāḥ purāṇānyāgamā api
3.4.208ab
-f न्यायसुधा: अन्ये ऽप्यागमाः श्रुत्यादयो मुक्तिप्रयोजनाः परमेश्वरगुणविषयाश्चेति तावत्प्रसिद्धम् तत्र सम्बन्धो ऽयमेव यद्भगवत एव जीवानां मुक्तिः सा च प्रसन्नादेव प्रसादश्च भक्त्यैव भक्तिश्च गुणज्ञा(नादेवे)न एवेत्येवं श्रुत्याद्यास्तद्गुणान्वदन्तीति तथाच कथं द्वेषतो मुक्त्यङ्गीकारे न महातात्पर्यविरोधः 11,320 भक्तेर्मोक्षसाधनत्वमनेन गम्यते नच तदस्माभिरपाक्रियते किन्तु भक्तिवद् द्वेषस्यापीत्यत आह- यदीति यदि द्वेषेण मुक्तिः स्याद् वक्तव्यो दोषसञ्चयः
-f nyāyasudhā: anye 'pyāgamāḥ śrutyādayo muktiprayojanāḥ parameśvaraguṇaviṣayāśceti tāvatprasiddham tatra sambandho 'yameva yadbhagavata eva jīvānāṃ muktiḥ sā ca prasannādeva prasādaśca bhaktyaiva bhaktiśca guṇajñā(nādeve)na evetyevaṃ śrutyādyāstadguṇānvadantīti tathāca kathaṃ dveṣato muktyaṅgīkāre na mahātātparyavirodhaḥ 11,320 bhaktermokṣasādhanatvamanena gamyate naca tadasmābhirapākriyate kintu bhaktivad dveṣasyāpītyata āha- yadīti yadi dveṣeṇa muktiḥ syād vaktavyo doṣasañcayaḥ
3.4.208c
न्यायसुधा: तदा द्वेषोत्पादनार्थमिति शेषः नचैवम् गुणमात्रप्रतिपादनस्य प्रतिपादितत्वात् ततो मोक्षार्थं प्रवृत्तो वेदादिर्गुणानेव प्रतिपादयन्मोक्षस्य भक्तिमात्रसाध्यत्वमभिप्रैतीति गम्यत इति भावः ननु द्वेषाच्चैद्यादयो नृपा इत्यादीनि द्वेषस्यापि मोक्षसाधनतां प्रतिपादयन्ति वाक्यानि सन्ति तत्कथं द्वेषस्य मुक्तिसाधनत्वाभाव इत्यत आह- स्मर्तव्य इति स्मर्तव्यो भगवान् नित्यमित्यर्थेनैव हि क्वचित् द्वेषादिव गुणानाह पुराणे क्रुद्धवाक्यवत्
nyāyasudhā: tadā dveṣotpādanārthamiti śeṣaḥ nacaivam guṇamātrapratipādanasya pratipāditatvāt tato mokṣārthaṃ pravṛtto vedādirguṇāneva pratipādayanmokṣasya bhaktimātrasādhyatvamabhipraitīti gamyata iti bhāvaḥ nanu dveṣāccaidyādayo nṛpā ityādīni dveṣasyāpi mokṣasādhanatāṃ pratipādayanti vākyāni santi tatkathaṃ dveṣasya muktisādhanatvābhāva ityata āha- smartavya iti smartavyo bhagavān nityamityarthenaiva hi kvacit dveṣādiva guṇānāha purāṇe kruddhavākyavat
3.4.209
-f न्यायसुधा: पुराणे क्वचित्प्रदेशे भगवान्नित्यं स्मर्तव्य इत्यभिप्रायेणैव द्वेषान्मुक्तिमाहेव पुराणकृदिति सम्बन्धः तस्मान्नोक्तविरोध इति हेरर्थः 11,320f. इदमुक्तं भवति पुराणवाक्यं द्वेषस्य मुक्तिसाधनत्वं प्रतिपादयदिवापाततो यद्यपि प्रतीयतेत तथापि तन्न तदभिप्रायम् किन्तु मुमुक्षुणा भगवन्सर्वदा स्मर्तव्य इति तस्याभिप्रायः यथा"वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या सुतः शिशुः अप्यकार्यशतं कृत्वा भर्तव्या मनुरब्रवीतऽ; इत्यत्र नाकार्यकरणे तात्पर्यं किन्तु सर्वथा भर्तव्यत्वे, तथेहापीति गुणानाहेति तात्पर्यान्तरम् चैद्यादीनां द्वेषतो मुक्तिं प्रतिपादयद्वाक्यं भगवतः कृपालुत्वादीन्गुणानाहेति शापादिना द्वेषिणो ऽपि चैद्याद्यास्तात्कालिकद्वेषमनिरूप्य पूर्वतनीं भक्तिमेवापेक्ष्य भगवता सूचिताः अहो कृपालुत्वं निर्विकारत्वं सत्यसङ्कल्पत्वं च तस्येत्यत्र तात्पर्यं तेषां वाक्यानामित्यर्थः द्विविधानि वाक्यानि, वैरेण यन्नृपतय इत्यादीनि स्मरणप्रधानानि तेषां प्रथमा गतिः द्वेषाच्चैद्यादय इत्यादीनि द्वेषप्रधानानि तेषां द्वितीयेति हृदयम् प्रथमव्याख्याने लौकिकदृष्टान्तमाह- क्रुद्धवाक्यवदिति क्रुद्धवाक्यस्य यथा न प्रतीत एवार्थप्रमाण्यम् किन्त्वन्यत्र, तथैवेत्यर्थः 11,323 एतद्विवृणोति- यथेति यथा क्रुद्धः पिता पुत्रं मरेत्याक्षेपपूर्वकम् प्रोक्तस्यान्यस्य कृत्यर्थं वदत्येवं पुराणगम्
-f nyāyasudhā: purāṇe kvacitpradeśe bhagavānnityaṃ smartavya ityabhiprāyeṇaiva dveṣānmuktimāheva purāṇakṛditi sambandhaḥ tasmānnoktavirodha iti herarthaḥ 11,320f. idamuktaṃ bhavati purāṇavākyaṃ dveṣasya muktisādhanatvaṃ pratipādayadivāpātato yadyapi pratīyateta tathāpi tanna tadabhiprāyam kintu mumukṣuṇā bhagavansarvadā smartavya iti tasyābhiprāyaḥ yathā"vṛddhau ca mātāpitarau sādhvī bhāryā sutaḥ śiśuḥ apyakāryaśataṃ kṛtvā bhartavyā manurabravīt'; ityatra nākāryakaraṇe tātparyaṃ kintu sarvathā bhartavyatve, tathehāpīti guṇānāheti tātparyāntaram caidyādīnāṃ dveṣato muktiṃ pratipādayadvākyaṃ bhagavataḥ kṛpālutvādīnguṇānāheti śāpādinā dveṣiṇo 'pi caidyādyāstātkālikadveṣamanirūpya pūrvatanīṃ bhaktimevāpekṣya bhagavatā sūcitāḥ aho kṛpālutvaṃ nirvikāratvaṃ satyasaṅkalpatvaṃ ca tasyetyatra tātparyaṃ teṣāṃ vākyānāmityarthaḥ dvividhāni vākyāni, vaireṇa yannṛpataya ityādīni smaraṇapradhānāni teṣāṃ prathamā gatiḥ dveṣāccaidyādaya ityādīni dveṣapradhānāni teṣāṃ dvitīyeti hṛdayam prathamavyākhyāne laukikadṛṣṭāntamāha- kruddhavākyavaditi kruddhavākyasya yathā na pratīta evārthapramāṇyam kintvanyatra, tathaivetyarthaḥ 11,323 etadvivṛṇoti- yatheti yathā kruddhaḥ pitā putraṃ maretyākṣepapūrvakam proktasyānyasya kṛtyarthaṃ vadatyevaṃ purāṇagam
3.4.210a
वाक्यं
vākyaṃ
3.4.210a
न्यायसुधा: मरेति प्रकृत्यन्तरस्यैतद्रूपम् "जीव वा मर वा साधो व्याध मा जीव मा मरऽ; इति प्रयोगदर्शनात् आक्षेपो निन्दा स्वेन प्रोक्तस्यान्यस्य कार्यस्य पिता किञ्चित्पुत्रं प्रति विधत्ते इदं कुर्वीति स तु श्रमादिभीरुरकुर्वाण एवावतिष्ठते तदा क्रुद्धः पिता ब्रवीति अरे जाल्म वैधवेय म्रिअयस्वेति तस्य वाक्यस्य यथा न पुत्रमरणविधाने तात्पर्यं किन्तु स्वविहितकरणे तथाच द्वेषेण स्मरणे मुक्तिर्भवतीति पुराणवाक्यस्यापि न द्वेषस्य मुक्तिसाधनत्वे तात्पयर्म् किन्तु स्मरणस्य कर्तव्यतायामिति 11,324 इयं च व्यञ्जनावृत्तिरिति केचित् तात्पर्यवृत्तिरित्यपरे वाक्यलक्षणा(अ)नुमा(नमित्या)नं चेत्याचार्याः प्रतीत एवार्थः किन्न स्यादित्यत आह- श्रुतीति ... श्रुतिविरोधेन स्वविरोधेन चाञ्जसा बह्वागमविरोधाच्च न द्वेषान्मुक्तिवाचकम्
nyāyasudhā: mareti prakṛtyantarasyaitadrūpam "jīva vā mara vā sādho vyādha mā jīva mā mara'; iti prayogadarśanāt ākṣepo nindā svena proktasyānyasya kāryasya pitā kiñcitputraṃ prati vidhatte idaṃ kurvīti sa tu śramādibhīrurakurvāṇa evāvatiṣṭhate tadā kruddhaḥ pitā bravīti are jālma vaidhaveya mriayasveti tasya vākyasya yathā na putramaraṇavidhāne tātparyaṃ kintu svavihitakaraṇe tathāca dveṣeṇa smaraṇe muktirbhavatīti purāṇavākyasyāpi na dveṣasya muktisādhanatve tātpayarm kintu smaraṇasya kartavyatāyāmiti 11,324 iyaṃ ca vyañjanāvṛttiriti kecit tātparyavṛttirityapare vākyalakṣaṇā(a)numā(namityā)naṃ cetyācāryāḥ pratīta evārthaḥ kinna syādityata āha- śrutīti ... śrutivirodhena svavirodhena cāñjasā bahvāgamavirodhācca na dveṣānmuktivācakam
3.4.211
-द् न्यायसुधा: पुराणगं वाक्यमिति वर्तते श्रुतयो ऽतीतपादे ऽत्र चोदाहृताः यत्र द्वेषस्य मुक्तिसाधनत्वमुच्यते तत्रैव तद्विरुद्धमुच्यत इति स्वविरोधः सो ऽपि हिरण्यकशिपुश्चेत्यादिभागावतवाक्यानां पठितत्वात्प्रदर्शित एव अञ्जसा मुख्यया वृत्त्या द्वेषान्मुक्तिं प्रतिपादयन्न भवति 11,329 आगमविरोधं दर्शयति- तम इति तमो द्वेषेण संयान्ति भक्तया मुक्तिं तथैव च विष्णौ विष्णुप्रसादेन विलोमत्वेन चाञ्जसा इति षाड्गुण्यवचनमप्युक्तार्थनियामकम्
-d nyāyasudhā: purāṇagaṃ vākyamiti vartate śrutayo 'tītapāde 'tra codāhṛtāḥ yatra dveṣasya muktisādhanatvamucyate tatraiva tadviruddhamucyata iti svavirodhaḥ so 'pi hiraṇyakaśipuścetyādibhāgāvatavākyānāṃ paṭhitatvātpradarśita eva añjasā mukhyayā vṛttyā dveṣānmuktiṃ pratipādayanna bhavati 11,329 āgamavirodhaṃ darśayati- tama iti tamo dveṣeṇa saṃyānti bhaktayā muktiṃ tathaiva ca viṣṇau viṣṇuprasādena vilomatvena cāñjasā iti ṣāḍguṇyavacanamapyuktārthaniyāmakam
Adhyāya 3 (cont. 31)
3.4.212a
न्यायसुधा: विष्णौ भक्त्या जातेन विष्णुप्रसादेनैव मुक्तिं संयान्ति तथा विष्णौ द्वेषेण जातेन विलोमत्वेन विष्णुकोपेनाञ्जसा तमः संयान्तीति योजना चशब्दौ समुच्चयार्थौ उक्तार्थनियामकं विष्णुभक्तिरेव मुक्तिसाधनं न द्वेष इत्यस्यार्थस्य नियामकम् एतद्वाक्यसमाख्यया चेतनस्येति श्रुतौ मुक्तावितिशब्दो विष्णोर्वाचक इति सिद्धयति तथाच द्वेषो भक्तिश्चेत्येतद् द्वयं सन्मुक्तेः केवलो द्वेषस्त्वसन्मुक्तेः कारणमित्यन्यथाप्रतीतिरपास्ता भवति इतश्च नैतद्वाक्यं पतीतार्थपरमित्याह- महातात्पर्येति महातात्पर्यरोधे च कथं वाक्यं प्रमाणताम् याति
nyāyasudhā: viṣṇau bhaktyā jātena viṣṇuprasādenaiva muktiṃ saṃyānti tathā viṣṇau dveṣeṇa jātena vilomatvena viṣṇukopenāñjasā tamaḥ saṃyāntīti yojanā caśabdau samuccayārthau uktārthaniyāmakaṃ viṣṇubhaktireva muktisādhanaṃ na dveṣa ityasyārthasya niyāmakam etadvākyasamākhyayā cetanasyeti śrutau muktāvitiśabdo viṣṇorvācaka iti siddhayati tathāca dveṣo bhaktiścetyetad dvayaṃ sanmukteḥ kevalo dveṣastvasanmukteḥ kāraṇamityanyathāpratītirapāstā bhavati itaśca naitadvākyaṃ patītārthaparamityāha- mahātātparyeti mahātātparyarodhe ca kathaṃ vākyaṃ pramāṇatām yāti
3.4.212cd
-च् 11,330 न्यायसुधा: मोक्षप्रयोजनानां सर्वागमानां भगवद्गुणेष्वेव यन्महातात्पर्यं तदन्यथानुपपत्त्या भक्तिरेव मुक्तिसाधनं न द्वेष इत्यवगम्यते अतो महातात्पर्यविरोधेन च द्वेषवाक्यं प्रतीतार्थे कथं प्रमाणतां याति ननु श्रुत्यादीनां कथं प्राबल्यम् येन तद्विरोधादिदं वचनं स्वार्थात्प्रच्याव्यते उच्यते श्रुतेः श्रुतित्वाद् एव प्राबल्यम् स्ववाक्यस्य निरवकाशत्वात् अत एव तत्रोक्तमञ्जसेति इतरागमानां च बहुत्वेन अत एव बह्वागमेत्यभिहितम् महातात्पर्ययुक्तेर्वाक्यतः प्राबल्यमुपपादयितुमाह सर्वेति ... सर्वार्थरूपं हि महातात्पर्यमिष्यते
-c 11,330 nyāyasudhā: mokṣaprayojanānāṃ sarvāgamānāṃ bhagavadguṇeṣveva yanmahātātparyaṃ tadanyathānupapattyā bhaktireva muktisādhanaṃ na dveṣa ityavagamyate ato mahātātparyavirodhena ca dveṣavākyaṃ pratītārthe kathaṃ pramāṇatāṃ yāti nanu śrutyādīnāṃ kathaṃ prābalyam yena tadvirodhādidaṃ vacanaṃ svārthātpracyāvyate ucyate śruteḥ śrutitvād eva prābalyam svavākyasya niravakāśatvāt ata eva tatroktamañjaseti itarāgamānāṃ ca bahutvena ata eva bahvāgametyabhihitam mahātātparyayuktervākyataḥ prābalyamupapādayitumāha sarveti ... sarvārtharūpaṃ hi mahātātparyamiṣyate
3.4.213a
न्यायसुधा: सर्वेषां शास्त्राणामनन्यार्थतया यदेकार्थप्रतिपादकत्वं तद्रूपमित्यर्थः 11,331 कथमिदं लभ्यते अर्थशब्दो मुख्यं प्रतिपाद्यमाह "सत एव पदाथर्स्यऽ; इति यथा स चैकवचनान्तः तेन च तत्प्रतिपादकत्वं लक्ष्यत इति कथमयं महातात्पर्यशब्दार्थ इत्यत आह- वाचकत्वं हीति वाचकत्वं हि तात्पर्यं
nyāyasudhā: sarveṣāṃ śāstrāṇāmananyārthatayā yadekārthapratipādakatvaṃ tadrūpamityarthaḥ 11,331 kathamidaṃ labhyate arthaśabdo mukhyaṃ pratipādyamāha "sata eva padātharsya'; iti yathā sa caikavacanāntaḥ tena ca tatpratipādakatvaṃ lakṣyata iti kathamayaṃ mahātātparyaśabdārtha ityata āha- vācakatvaṃ hīti vācakatvaṃ hi tātparyaṃ
3.4.213b
न्यायसुधा: तत् परं प्रतिपाद्यं यस्य तत्तत्परम् तस्य भावस्तात्पर्यमित्ये(वमर्थवा)वं वाचकत्वं प्रतिपादकत्वं हि तात्पर्यमुच्यते तस्य च महच्छब्देन विशेषणे योग्यतयैषो ऽर्थो महातात्पर्यशब्दस्य भवतीति भावः ततः किमित्यत आह- यदर्था इति ... यदर्था अखिला रवाः सो ऽर्थः कथं परित्याज्य एकशब्दस्य संशये
nyāyasudhā: tat paraṃ pratipādyaṃ yasya tattatparam tasya bhāvastātparyamitye(vamarthavā)vaṃ vācakatvaṃ pratipādakatvaṃ hi tātparyamucyate tasya ca mahacchabdena viśeṣaṇe yogyatayaiṣo 'rtho mahātātparyaśabdasya bhavatīti bhāvaḥ tataḥ kimityata āha- yadarthā iti ... yadarthā akhilā ravāḥ so 'rthaḥ kathaṃ parityājya ekaśabdasya saṃśaye
3.4.213ef
-द् न्यायसुधा: यो ऽर्थो येषां ते यदर्थाः रवा आगमाः एकशब्दस्य संशये एकवाक्यसम्बन्धिनि संशये सत्येकं सन्दिग्धं विरुद्धार्थं वाक्यमादायेत्यर्थः एतदुक्तं भवति सर्वाणि वाक्यानि सम्भूयानन्यार्थतया यमेकमर्थं प्रतिपादयन्ति तद्विरुद्धार्थं प्रतिपादयत्तदवान्तरवाक्यं यदुण्लभ्यते सावकाशं च तन्महावाक्यार्थविरोधादन्यथा क्रियते न तु तद्विरुद्धो महावाक्यार्थस्त्यज्यत इति तावत्प्रसिद्धम् महावाक्यस्य प्रधानत्वादुपक्रमादिभिर्निश्चितार्थत्वाच्च अवान्तरवाक्यस्याप्रधानत्वात्सन्दिग्धार्थत्वाच्च प्रकृते तु भक्तिरेव मुक्तिसाधनं न द्वेष इति सर्वैर्वाक्यैः सम्भूय प्रतिपादितो ऽर्थः अर्थाक्षि(अक्षि)प्तस्यापि प्रतिपाद्यस्येव तदर्थत्वात् द्वेषान्मुक्तिं प्रतिपादयदेकं तदवान्तरवाक्यं सावकाशं चोक्तप्रकारेण तस्मादिदमेव बाध्यत इति 11,334 द्वेषस्य मुक्तिसाधनत्वनिराकरणमुपसंहरति- अत इति अतो विज्ञानभक्तिभ्यां पुरुषार्थः परो भवेत्
-d nyāyasudhā: yo 'rtho yeṣāṃ te yadarthāḥ ravā āgamāḥ ekaśabdasya saṃśaye ekavākyasambandhini saṃśaye satyekaṃ sandigdhaṃ viruddhārthaṃ vākyamādāyetyarthaḥ etaduktaṃ bhavati sarvāṇi vākyāni sambhūyānanyārthatayā yamekamarthaṃ pratipādayanti tadviruddhārthaṃ pratipādayattadavāntaravākyaṃ yaduṇlabhyate sāvakāśaṃ ca tanmahāvākyārthavirodhādanyathā kriyate na tu tadviruddho mahāvākyārthastyajyata iti tāvatprasiddham mahāvākyasya pradhānatvādupakramādibhirniścitārthatvācca avāntaravākyasyāpradhānatvātsandigdhārthatvācca prakṛte tu bhaktireva muktisādhanaṃ na dveṣa iti sarvairvākyaiḥ sambhūya pratipādito 'rthaḥ arthākṣi(akṣi)ptasyāpi pratipādyasyeva tadarthatvāt dveṣānmuktiṃ pratipādayadekaṃ tadavāntaravākyaṃ sāvakāśaṃ coktaprakāreṇa tasmādidameva bādhyata iti 11,334 dveṣasya muktisādhanatvanirākaraṇamupasaṃharati- ata iti ato vijñānabhaktibhyāṃ puruṣārthaḥ paro bhavet
3.4.214
न्यायसुधा: माहात्म्यज्ञानस्नेहाभ्यामेव न तु द्वेषेणेत्यर्थः मोक्ष इति वक्तव्ये परः पुरुषार्थ इति वदता ज्ञानादिकमपि द्वेषिणां न भवतीति सूचितम् ज्ञानादेरपि धर्माद्यपेक्षया परपुरुषार्थत्वात् 11,335 एवं द्वेषस्य मुक्तिसाधनत्वं निराकृत्येदानीं भक्तेः परमपुरुषार्थसाधकत्वे प्रमाणं नास्तीति यदुक्तं तन्निरासाय प्रमाणान्तरमाह- यस्येति यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः
nyāyasudhā: māhātmyajñānasnehābhyāmeva na tu dveṣeṇetyarthaḥ mokṣa iti vaktavye paraḥ puruṣārtha iti vadatā jñānādikamapi dveṣiṇāṃ na bhavatīti sūcitam jñānāderapi dharmādyapekṣayā parapuruṣārthatvāt 11,335 evaṃ dveṣasya muktisādhanatvaṃ nirākṛtyedānīṃ bhakteḥ paramapuruṣārthasādhakatve pramāṇaṃ nāstīti yaduktaṃ tannirāsāya pramāṇāntaramāha- yasyeti yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ
3.4.215
भक्त्या ज्ञानं ततो भक्तिस्ततो दृष्टिस्ततश्च सा ततो मुक्तिस्ततो भक्तिः सैव स्यात् सुखरूपिणी
bhaktyā jñānaṃ tato bhaktistato dṛṣṭistataśca sā tato muktistato bhaktiḥ saiva syāt sukharūpiṇī
3.4.216
भक्तया प्रसन्नो भगवान् दद्याज्ज्ञानमनाकुलम् तयैव दर्शनं यातः प्रदद्यान्मुक्तिमेतया
bhaktayā prasanno bhagavān dadyājjñānamanākulam tayaiva darśanaṃ yātaḥ pradadyānmuktimetayā
3.4.217
नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन नचेज्यया शक्य एवंविधो द्रष्टुं प्रदद्यान्मुक्तिमेतया
nāhaṃ vedairna tapasā na dānena nacejyayā śakya evaṃvidho draṣṭuṃ pradadyānmuktimetayā
3.4.218
भक्तया त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधो ऽर्जुन ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्युं च परन्तप
bhaktayā tvananyayā śakya ahamevaṃvidho 'rjuna jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣyuṃ ca parantapa
3.4.219ab
इत्यादिवाक्यतश्चैव सो ऽयमुक्तार्थ ईयते
ityādivākyataścaiva so 'yamuktārtha īyate
3.4.219c
न्यायसुधा: यथा देवे देवयोग्या तथा गुरौ गुरुयोग्येत्यर्थः अनेन ज्ञानस्य भक्तिसाध्यत्वमुच्यते भक्त्या ज्ञानमित्यनेन ज्ञानादेः ज्ञानं परोक्षनिश्चयो जायते ततो ज्ञानात्पक्वा भक्तिर्भवति ततो दृष्टिस्ततश्च सा परिपक्वा भक्तिः ततो मोक्षानन्तरं भक्तिरवतिष्ठते सा सुखरूपिण्येव स्यान्न फलवती भक्त्या प्रसन्न इत्यनेनापीदमेवोच्यते ज्ञानाभावे भक्त्याभावादनाकुलमित्युक्तम् तयैव पक्वया एतया परिपक्वया वेदैरिति भक्तिरहितश्रवणादिभिरित्यर्थः न विद्यते ऽन्यो विषयो यस्याः सानन्या "यादृशी तत्र भक्तिः स्यात्तादृश्यन्यत्र नैव चेत अनन्यभक्ति सा ज्ञेया विष्णावेव च सा भवेतऽ; इति च स्मृतिः विवक्षितस्तु सन्धिभर्वतीति वचनाच्छक्य अहमिति युज्यते तत्त्वेन याथार्थ्येन ज्ञातुम् इत्यादिवाक्यतश्चेति चशब्देन चेतनस्य द्वयमित्यादीनि पूर्वोदाहृतवाक्यानि समुच्चिनोति वाक्यत एव न त्वर्थात् 11,337 अनुमानेनाप्युक्तमर्थं साधयति- नचेति न च प्रसादमाप्नोति द्वेषाद् भक्त्या तमाप्नुयात् इति दृष्टानुसारित्वमप्यस्मिन्नर्थ ईयते
nyāyasudhā: yathā deve devayogyā tathā gurau guruyogyetyarthaḥ anena jñānasya bhaktisādhyatvamucyate bhaktyā jñānamityanena jñānādeḥ jñānaṃ parokṣaniścayo jāyate tato jñānātpakvā bhaktirbhavati tato dṛṣṭistataśca sā paripakvā bhaktiḥ tato mokṣānantaraṃ bhaktiravatiṣṭhate sā sukharūpiṇyeva syānna phalavatī bhaktyā prasanna ityanenāpīdamevocyate jñānābhāve bhaktyābhāvādanākulamityuktam tayaiva pakvayā etayā paripakvayā vedairiti bhaktirahitaśravaṇādibhirityarthaḥ na vidyate 'nyo viṣayo yasyāḥ sānanyā "yādṛśī tatra bhaktiḥ syāttādṛśyanyatra naiva ceta ananyabhakti sā jñeyā viṣṇāveva ca sā bhavet'; iti ca smṛtiḥ vivakṣitastu sandhibharvatīti vacanācchakya ahamiti yujyate tattvena yāthārthyena jñātum ityādivākyataśceti caśabdena cetanasya dvayamityādīni pūrvodāhṛtavākyāni samuccinoti vākyata eva na tvarthāt 11,337 anumānenāpyuktamarthaṃ sādhayati- naceti na ca prasādamāpnoti dveṣād bhaktyā tamāpnuyāt iti dṛṣṭānusāritvamapyasminnartha īyate
3.4.220
-f 11,338 न्यायसुधा: भगवद्द्वेषाद्भगवत्प्रसादं नैवमाप्नोति भगवद्भक्त्या तं भगवत्प्रसादं प्राप्नुयादित्यस्मिन्नर्थे दृष्टानुसारित्वं पत्यक्षदृष्टव्याप्तिकानुमानानुसारित्वमपीयते ज्ञायते एतदुक्तं भवति भगवत्प्रसादादेव मोक्ष इति तावन्निष्यङ्कितम् भगवत्प्रसादो भगवद्द्वेषसाध्यो न भवति भगवत्प्रसादत्वात् यो यत्प्रसादो नासौ तद्द्वेषसाध्यो यगा गुरुप्रसादः यद्वा भगवद्द्वेषो भगवत्प्रसादसाधनं न भवति भगवद्द्वेषत्वात् यो यद्द्वेषः स तत्प्रसादसाधनं न भवति यथा गुरुद्वेषः अथवा भगवान्स्वद्वेषिणि न प्रसीदति प्रेक्षावत्पुरुषत्वात् देवदत्तवत् यद्वा भगवद्द्वेषी भगवत्प्रीतिविषयो न भवति भगवद्द्वेषित्वात् यो यद्द्वेषी नासौ तत्प्रीतिविषयः यथा सम्प्रतिपन्न इति द्वेषस्य प्रसादसाधनत्वे ऽपास्ते मुक्तिसाधनत्वमेवापास्तं भवति तथा भगवत्प्रसादो भगवद्भक्तिसाध्यो भगवत्प्रसादत्वात् यो यत्प्रसादः स तद्भक्तिसाध्यो यथा गुरुप्रसादः यद्वा भगवद्भक्तिः भगवत्प्रसादसाधनं भगवद्भक्तित्वात् या यद्भक्तिः सा तत्प्रसादसाधनं यथा गुरुभक्तिः अथवा भगवान्स्वभक्ते प्रसीदति प्रेक्षावत्पुरुषार्थत्वात् सम्मतवत् यद्वा भगवद्भक्तो भगवत्प्रीतिविषयो भगवद्भक्तत्वात् यो यद्भक्तो ऽसौ तत्प्रीतिविषयः यथा गुरुभक्त इति भक्तेः प्रसादसाधनत्वे सिद्धे मुक्तिसाधनत्वमेव सिद्धं भवतीति नन्वलौकिके भगवति लोकदृष्टान्तेनैवमनुमानं न युज्यते अन्यथाणुत्वादिनियमस्याप्यनुमानापत्तेः अतो लोकविलक्षणो द्विष्यो ऽपि प्रसीदतीत्याङ्गीकारे न बाधकमिति शङ्कामागमवाक्येन परिहरति- य इति ये पृथग् विहिता विष्णोर्गुणा वेदेन सादरम् त एव दृष्टवैलोम्यादङ्गीकार्या नचापरम्
-f 11,338 nyāyasudhā: bhagavaddveṣādbhagavatprasādaṃ naivamāpnoti bhagavadbhaktyā taṃ bhagavatprasādaṃ prāpnuyādityasminnarthe dṛṣṭānusāritvaṃ patyakṣadṛṣṭavyāptikānumānānusāritvamapīyate jñāyate etaduktaṃ bhavati bhagavatprasādādeva mokṣa iti tāvanniṣyaṅkitam bhagavatprasādo bhagavaddveṣasādhyo na bhavati bhagavatprasādatvāt yo yatprasādo nāsau taddveṣasādhyo yagā guruprasādaḥ yadvā bhagavaddveṣo bhagavatprasādasādhanaṃ na bhavati bhagavaddveṣatvāt yo yaddveṣaḥ sa tatprasādasādhanaṃ na bhavati yathā gurudveṣaḥ athavā bhagavānsvadveṣiṇi na prasīdati prekṣāvatpuruṣatvāt devadattavat yadvā bhagavaddveṣī bhagavatprītiviṣayo na bhavati bhagavaddveṣitvāt yo yaddveṣī nāsau tatprītiviṣayaḥ yathā sampratipanna iti dveṣasya prasādasādhanatve 'pāste muktisādhanatvamevāpāstaṃ bhavati tathā bhagavatprasādo bhagavadbhaktisādhyo bhagavatprasādatvāt yo yatprasādaḥ sa tadbhaktisādhyo yathā guruprasādaḥ yadvā bhagavadbhaktiḥ bhagavatprasādasādhanaṃ bhagavadbhaktitvāt yā yadbhaktiḥ sā tatprasādasādhanaṃ yathā gurubhaktiḥ athavā bhagavānsvabhakte prasīdati prekṣāvatpuruṣārthatvāt sammatavat yadvā bhagavadbhakto bhagavatprītiviṣayo bhagavadbhaktatvāt yo yadbhakto 'sau tatprītiviṣayaḥ yathā gurubhakta iti bhakteḥ prasādasādhanatve siddhe muktisādhanatvameva siddhaṃ bhavatīti nanvalaukike bhagavati lokadṛṣṭāntenaivamanumānaṃ na yujyate anyathāṇutvādiniyamasyāpyanumānāpatteḥ ato lokavilakṣaṇo dviṣyo 'pi prasīdatītyāṅgīkāre na bādhakamiti śaṅkāmāgamavākyena pariharati- ya iti ye pṛthag vihitā viṣṇorguṇā vedena sādaram ta eva dṛṣṭavailomyādaṅgīkāryā nacāparam
3.4.221ab
अन्यद् दृष्टानुसारेण वासुदेवे ऽपि गृह्यते
anyad dṛṣṭānusāreṇa vāsudeve 'pi gṛhyate
3.4.221cd
न्यायसुधा: पृथग् लोकवैलक्षण्येन, सादरं तात्पर्येण, दृष्टवैलोम्याद् दृष्टवैलोम्यमनादृत्य अपरं वेदानुक्तं लोकविलक्षणं गुणजातं नैवाङ्गीकार्यम् किन्तु वेदोक्तादणुत्वमहत्त्वयौगपद्यादेरन्यद्गुणजातम् गुणा इत्यस्य प्रयोजनमुच्यते- दोषाभाव इति दोषाभावाश्च ये वेदैरुदिता अविहाय तान्
nyāyasudhā: pṛthag lokavailakṣaṇyena, sādaraṃ tātparyeṇa, dṛṣṭavailomyād dṛṣṭavailomyamanādṛtya aparaṃ vedānuktaṃ lokavilakṣaṇaṃ guṇajātaṃ naivāṅgīkāryam kintu vedoktādaṇutvamahattvayaugapadyāderanyadguṇajātam guṇā ityasya prayojanamucyate- doṣābhāva iti doṣābhāvāśca ye vedairuditā avihāya tān
3.4.221ef
11,339 न्यायसुधा: दोषाभावाश्च ये वेदैरुदिता अविहाय तान्
11,339 nyāyasudhā: doṣābhāvāśca ye vedairuditā avihāya tān
3.4.222
अनुक्ता अपिच ग्राह्या महातात्पर्यशक्तितः एवं बृहत्संहितावाक् सिद्धान्तो हि तदीरितः
anuktā apica grāhyā mahātātparyaśaktitaḥ evaṃ bṛhatsaṃhitāvāk siddhānto hi tadīritaḥ
3.4.223a
न्यायसुधा: चस्त्वर्थः लोकविलक्षणा अविलक्षणाश्चेति शेषः महातात्पर्यशक्तित सति सर्वथापि दोषो भगवति नास्तीत्यत्र सामान्यतः सर्वशास्त्राणां तात्पर्यस्य निर्णीतत्वादित्यर्थः वेदानुक्तस्याप्रामाणिकार्थस्य ग्रहणमयुक्तमित्याशङ्कामनेन निराचष्टे विशेषतो ऽनुक्तावपि सामान्यतः सिद्धेरिति भावः तत् तस्मादीरितो ऽर्थः सिद्धान्तः प्रामाणिकः यद्वा बृहत्संहितेरितो ऽर्थो हि सिद्धान्त इति तत्र बहुमानमुत्पादयति 11,340 एवं भक्तेरेव मोक्षसाधनत्वमुपपादितम् भक्तिश्च केवलं भगवद्विषयैवेति प्रतीतिमपाकर्तुमाह- तारतम्येनेति तारतम्येन तद्भक्तेष्वपि भक्तिर्विनिश्चयात् कर्तव्या
nyāyasudhā: castvarthaḥ lokavilakṣaṇā avilakṣaṇāśceti śeṣaḥ mahātātparyaśaktita sati sarvathāpi doṣo bhagavati nāstītyatra sāmānyataḥ sarvaśāstrāṇāṃ tātparyasya nirṇītatvādityarthaḥ vedānuktasyāprāmāṇikārthasya grahaṇamayuktamityāśaṅkāmanena nirācaṣṭe viśeṣato 'nuktāvapi sāmānyataḥ siddheriti bhāvaḥ tat tasmādīrito 'rthaḥ siddhāntaḥ prāmāṇikaḥ yadvā bṛhatsaṃhiterito 'rtho hi siddhānta iti tatra bahumānamutpādayati 11,340 evaṃ bhaktereva mokṣasādhanatvamupapāditam bhaktiśca kevalaṃ bhagavadviṣayaiveti pratītimapākartumāha- tāratamyeneti tāratamyena tadbhakteṣvapi bhaktirviniścayāt kartavyā
3.4.223c
-च् न्यायसुधा: न केवलं विष्णौ किन्तु तद्भक्तेषु रमादिष्वपि, विनिश्चयात् सर्वथा, सा च क्रियमाणा तारतम्येनैव कुत इत्यत आह- एषापीति ... एषापि तद्भक्तिर्
-c nyāyasudhā: na kevalaṃ viṣṇau kintu tadbhakteṣu ramādiṣvapi, viniścayāt sarvathā, sā ca kriyamāṇā tāratamyenaiva kuta ityata āha- eṣāpīti ... eṣāpi tadbhaktir
3.4.223d
न्यायसुधा: यतस्तद्भक्तेषु क्रियमाणैषापि भगवद्भक्तिरेवातस्तद्विषये ऽपि भक्तिः कर्तव्या एतदुक्तं भवति विष्णुभक्तिस्तावत्कर्तव्येत्युपपादितम् सा च तद्भक्तभक्त्यैव साङ्गा नान्यथेति एतदपि कुत इत्यत आह- लोकेति ... लोकवेदानुसारतः
nyāyasudhā: yatastadbhakteṣu kriyamāṇaiṣāpi bhagavadbhaktirevātastadviṣaye 'pi bhaktiḥ kartavyā etaduktaṃ bhavati viṣṇubhaktistāvatkartavyetyupapāditam sā ca tadbhaktabhaktyaiva sāṅgā nānyatheti etadapi kuta ityata āha- loketi ... lokavedānusārataḥ
3.4.224
11,341 न्यायसुधा: लोकशब्देन लेकसिद्धव्याप्तिमदनुमानमुच्यते वेदशब्देनागममात्रम् लोकानुसारितां दर्शयति- यो हीति यो हि भक्तः प्रधाने स्यात् तदीयेष्वपि भक्तिमान् दृश्यते ऽसौ नियमतो विपरीतो विपर्यये
11,341 nyāyasudhā: lokaśabdena lekasiddhavyāptimadanumānamucyate vedaśabdenāgamamātram lokānusāritāṃ darśayati- yo hīti yo hi bhaktaḥ pradhāne syāt tadīyeṣvapi bhaktimān dṛśyate 'sau niyamato viparīto viparyaye
3.4.225ab
न्यायसुधा: प्रधाने राजादौ विपर्यये तदीयभक्तिराहित्ये विपरीतः प्रधानभक्तिरहितः नियमेन दृश्यते अनेनान्वयव्यतिरेकावुक्तौ तथा चायं प्रयोगः विमतो भगवद्भक्तभक्तिमान्भवेत् भगवद्भक्त्या पुरुषार्थभाक्त्वात् यो यद्भक्त्या पुरुषाथर्भाग्यथा सम्मत इति ननु दैत्यादयो ब्रह्मादिषु भक्तिमन्तो ऽपि तद्भक्तेष्विन्द्रादिषु भक्तिरहिता दृश्यन्ते ततो व्यभिचार इत्यत आह- व्यभिचार इति व्यभिचारो यदि क्वापि भक्तिह्रासो ऽत्र कल्प्यते
nyāyasudhā: pradhāne rājādau viparyaye tadīyabhaktirāhitye viparītaḥ pradhānabhaktirahitaḥ niyamena dṛśyate anenānvayavyatirekāvuktau tathā cāyaṃ prayogaḥ vimato bhagavadbhaktabhaktimānbhavet bhagavadbhaktyā puruṣārthabhāktvāt yo yadbhaktyā puruṣātharbhāgyathā sammata iti nanu daityādayo brahmādiṣu bhaktimanto 'pi tadbhakteṣvindrādiṣu bhaktirahitā dṛśyante tato vyabhicāra ityata āha- vyabhicāra iti vyabhicāro yadi kvāpi bhaktihrāso 'tra kalpyate
3.4.225cd
11,342 न्यायसुधा: यदि क्वापि परेण व्यभिचारश्चोद्यते तदास्माभिरत्र पुरुषे भक्तिह्रासः कल्प्यते विफलभक्तित्वमुच्यते तथाच विपक्षे विशिष्यस्य हेतोरभावान्न व्यभिचार इत्यर्थः कुत एवं कल्प्यत इत्यत आह- भक्तीति भक्तिदोषो ह्यसौ यन्न तद्भक्तेष्वपि भक्तिमान्
11,342 nyāyasudhā: yadi kvāpi pareṇa vyabhicāraścodyate tadāsmābhiratra puruṣe bhaktihrāsaḥ kalpyate viphalabhaktitvamucyate tathāca vipakṣe viśiṣyasya hetorabhāvānna vyabhicāra ityarthaḥ kuta evaṃ kalpyata ityata āha- bhaktīti bhaktidoṣo hyasau yanna tadbhakteṣvapi bhaktimān
3.4.226
न्यायसुधा: तद्भक्तेष्वपि भक्तिमान्नेति यदसौ प्रधानभक्तेरेव दोषो हि तेन प्रधानभक्तिरेव दुष्या न फलायालमिति प्रसिद्धम् हिरण्यगर्भादिभिर्दैत्यादिभ्यो ऽमरत्वादिकं सच्छलमेव दीयते मृषा न भवतीति पुराणेषु सुप्रसिद्धमेवेति वेदानुसारित्वं तूत्तरत्र प्रदर्शयिष्यते तद्भक्तभक्तिः कर्तव्येत्येतदनुमानेनोपपाद्य सा च तारतम्येन कार्येत्येतदनुमानेन साधयति- तारतम्येनेति तारतम्येन तेष्वद्धा भक्तिर्दृष्टानुसारतः विष्णुप्रसादानुसारात् कार्या दोषस्तदन्यथा
nyāyasudhā: tadbhakteṣvapi bhaktimānneti yadasau pradhānabhaktereva doṣo hi tena pradhānabhaktireva duṣyā na phalāyālamiti prasiddham hiraṇyagarbhādibhirdaityādibhyo 'maratvādikaṃ sacchalameva dīyate mṛṣā na bhavatīti purāṇeṣu suprasiddhameveti vedānusāritvaṃ tūttaratra pradarśayiṣyate tadbhaktabhaktiḥ kartavyetyetadanumānenopapādya sā ca tāratamyena kāryetyetadanumānena sādhayati- tāratamyeneti tāratamyena teṣvaddhā bhaktirdṛṣṭānusārataḥ viṣṇuprasādānusārāt kāryā doṣastadanyathā
3.4.227ab
11,343 न्यायसुधा: तेषु तद्भक्तेषु क्रियमाणा भक्तिरद्धा सर्वथा तारतम्येन कार्या कुतः दृष्टानुसरतः तारतम्येनेत्यस्यैव विवरणं विष्णुप्रसादानुसारादिति यस्मिन्नधिको विष्णुप्रसादस्तस्मिन्नधिकेत्यादि तदन्यथा साम्येन वैपरीत्येन च करणे ऽनर्थो भवति दृष्टानुसारत इत्युक्तं दर्शयति- स्वेति स्वप्रीत्यनुसृतौ प्रीतिर्लोके ऽप्यद्धैव दृश्यते
11,343 nyāyasudhā: teṣu tadbhakteṣu kriyamāṇā bhaktiraddhā sarvathā tāratamyena kāryā kutaḥ dṛṣṭānusarataḥ tāratamyenetyasyaiva vivaraṇaṃ viṣṇuprasādānusārāditi yasminnadhiko viṣṇuprasādastasminnadhiketyādi tadanyathā sāmyena vaiparītyena ca karaṇe 'nartho bhavati dṛṣṭānusārata ityuktaṃ darśayati- sveti svaprītyanusṛtau prītirloke 'pyaddhaiva dṛśyate
3.4.227cd
न्यायसुधा: अत्र स्वशब्देन राजादिः कथ्यते तत्प्रीत्यनुसारेण तस्य यस्मिन्यथा प्रीतिस्तदनुसारेण भक्तिकरणे सति तस्मिन्भक्ते तस्य राजादेः प्रीतिरद्धा नियमेनैव दृश्यते अयमत्र प्रयोगः ईश्वरः स्वप्रीत्यनुसारेण स्वभक्तेषु भक्तेः प्रसीदति प्रेक्षावत्पुरुषत्वाद्राजवदिति अनेन प्रमेयान्तरमपि सिद्धमित्याह- तारतम्येति तारतम्यपरिज्ञानमप्येतेनैव साधनम्
nyāyasudhā: atra svaśabdena rājādiḥ kathyate tatprītyanusāreṇa tasya yasminyathā prītistadanusāreṇa bhaktikaraṇe sati tasminbhakte tasya rājādeḥ prītiraddhā niyamenaiva dṛśyate ayamatra prayogaḥ īśvaraḥ svaprītyanusāreṇa svabhakteṣu bhakteḥ prasīdati prekṣāvatpuruṣatvādrājavaditi anena prameyāntaramapi siddhamityāha- tāratamyeti tāratamyaparijñānamapyetenaiva sādhanam
3.4.228
न्यायसुधा: एतेनैव भगवद्भक्तेषु रमाब्रह्मादिषु तारतम्येनैव मुक्तिः करणीयेति समर्थितेनैव देवतातारतम्यपरिज्ञानं यत्प्रागुक्तं तदपि मोक्षस्य साधनमिति सिद्धम् न ह्यविदिते तारतम्ये तारतम्यानुरोधेन मुक्तिकरणं सम्भवति अनेनैव प्रकारेणानुमानसम्भवादिति वातिदेशार्थः 11,344 भगवत्प्रसादतारतम्यानुसारेण तदीयेषु मुक्तिः कार्येत्यत्रागममप्याह- लक्ष्मीति लक्ष्मीविरिञ्चवाणीशगिरिजेन्द्राङ्गिरस्सुताः सूर्यादयश्च क्रमशो भगवत्प्रीतिगोचराः
nyāyasudhā: etenaiva bhagavadbhakteṣu ramābrahmādiṣu tāratamyenaiva muktiḥ karaṇīyeti samarthitenaiva devatātāratamyaparijñānaṃ yatprāguktaṃ tadapi mokṣasya sādhanamiti siddham na hyavidite tāratamye tāratamyānurodhena muktikaraṇaṃ sambhavati anenaiva prakāreṇānumānasambhavāditi vātideśārthaḥ 11,344 bhagavatprasādatāratamyānusāreṇa tadīyeṣu muktiḥ kāryetyatrāgamamapyāha- lakṣmīti lakṣmīviriñcavāṇīśagirijendrāṅgirassutāḥ sūryādayaśca kramaśo bhagavatprītigocarāḥ
3.4.229ab
तेषु भक्तिः क्रमेणैव कार्या नित्यं मुमुक्षुभिः
teṣu bhaktiḥ krameṇaiva kāryā nityaṃ mumukṣubhiḥ
3.4.229cd
न्यायसुधा: तेन भगवत्प्रीतिक्रमेणैव तिष्ठतु क्रमस्तेषु भक्तिकरणमेव कुतः भगवत्प्रीतिगोचरत्वादेव कारणान्तरं चोच्यते- सर्वे ऽपीति सर्वे ऽपि गुरवश्चैते पुरुषस्य सदैव हि
nyāyasudhā: tena bhagavatprītikrameṇaiva tiṣṭhatu kramasteṣu bhaktikaraṇameva kutaḥ bhagavatprītigocaratvādeva kāraṇāntaraṃ cocyate- sarve 'pīti sarve 'pi guravaścaite puruṣasya sadaiva hi
3.4.230
तस्मात् पूज्याश्च नम्याश्च ध्येयाश्च परितो हरिम् इति षाड्गुण्यवचनादप्येषो ऽर्थो ऽवसीयते
tasmāt pūjyāśca namyāśca dhyeyāśca parito harim iti ṣāḍguṇyavacanādapyeṣo 'rtho 'vasīyate
3.4.231
हरिभक्तिः क्रमेणैव तदीयेषु हरिस्मृतिः हरिस्तुतिस्तत्स्मृतिश्च तत्स्तुतिर्हरिपूजनम्
haribhaktiḥ krameṇaiva tadīyeṣu harismṛtiḥ haristutistatsmṛtiśca tatstutirharipūjanam
3.4.232
तत्पूजाविहितत्याग इति मुक्तेः क्रमेण हि नियमात् साधनान्येव नित्यसाध्यानि चाखिलैः
tatpūjāvihitatyāga iti mukteḥ krameṇa hi niyamāt sādhanānyeva nityasādhyāni cākhilaiḥ
3.4.233ab
इति प्रवृत्तवचनं साधनस्य विनिर्णये
iti pravṛttavacanaṃ sādhanasya vinirṇaye
3.4.233cd
न्यायसुधा: गुरुत्वं विद्याप्रवर्तकत्वेन प्रसिद्धमेव पूज्याश्चेत्यादिना भक्तेरेव प्रपञ्चनं हरिं परितो न तु पृथक् वेदानुसारत इति यदुक्तं तदप्यनेन दशिर्तं भवति क्रमेणैव तयीयेषु भक्तिस्तत्स्मृतिरित्यादौ तच्छब्देन तदीया उच्यन्ते क्रमेणैवेति सर्वत्र सम्बद्धयते क्रमेणेति हरिविषयाणि भक्त्यादीनि मुख्यसाधनानि तदीयविषयाणि त्वमुख्यसाधनानीत्यर्थः मुक्तिसाधनत्वादखिलैर्मुमुक्षुभिर्नित्यसाध्यानि साधनस्य विनिर्णय इति साधनविनिर्णयाख्ये ऽवान्तरप्रकरणे ऽस्तीत्यर्थः एतदेव विवृणोति- प्रवृत्त इति प्रवृत्ते पञ्चरात्रे हि साधनस्य विनिर्णयः
nyāyasudhā: gurutvaṃ vidyāpravartakatvena prasiddhameva pūjyāścetyādinā bhaktereva prapañcanaṃ hariṃ parito na tu pṛthak vedānusārata iti yaduktaṃ tadapyanena daśirtaṃ bhavati krameṇaiva tayīyeṣu bhaktistatsmṛtirityādau tacchabdena tadīyā ucyante krameṇaiveti sarvatra sambaddhayate krameṇeti hariviṣayāṇi bhaktyādīni mukhyasādhanāni tadīyaviṣayāṇi tvamukhyasādhanānītyarthaḥ muktisādhanatvādakhilairmumukṣubhirnityasādhyāni sādhanasya vinirṇaya iti sādhanavinirṇayākhye 'vāntaraprakaraṇe 'stītyarthaḥ etadeva vivṛṇoti- pravṛtta iti pravṛtte pañcarātre hi sādhanasya vinirṇayaḥ
3.4.234
11,345 न्यायसुधा: पञ्चरात्रे प्रवृत्तं नामावान्तरो ग्रन्थः तत्रापि साधनस्य विनिर्णयो नाम प्रकरणमस्तीत्यर्थः उक्तार्थेष्वनुमानान्तराण्याह- हरीति 11,346 हरिद्वेषो न शुभद ;सद्द्वेषत्वाद् यथा गुरोः क्रमाद् भक्तिर्हरिप्रीतिकारणं तत्प्रियौपगा भक्तिर्यतो यथा स्वस्मिन्नित्याद्या युक्तिरत्र च
11,345 nyāyasudhā: pañcarātre pravṛttaṃ nāmāvāntaro granthaḥ tatrāpi sādhanasya vinirṇayo nāma prakaraṇamastītyarthaḥ uktārtheṣvanumānāntarāṇyāha- harīti 11,346 haridveṣo na śubhada ;saddveṣatvād yathā guroḥ kramād bhaktirhariprītikāraṇaṃ tatpriyaupagā bhaktiryato yathā svasminnityādyā yuktiratra ca
3.4.235
न्यायसुधा: सद्द्वेषत्वात् उत्तमपुरुषद्वेषत्वात् वैष्णवैर्दैत्यादिषु क्रियमाणे द्वेषे व्यभिचारं वारयितुं सदित्युक्तम् गुरोर्द्वेषः प्राग्द्वेषस्य भगवत्प्रसादसाधनत्वाभावे सामान्यव्याप्तिमाश्रित्य भगवद्द्वेषत्वं हेतुरुक्तः, अत्र तु शुभमात्रसाधनत्वाभावे विशेषव्याप्तिमेवाश्रित्य सद्द्वेषत्वमिति महान्भेदः क्रमाद्भक्तिरिति क्रममनुसृत्य रमादिषु भक्तिर्धर्मिणीत्यर्थः तत्प्रियोपगा भक्तिर्यत इति हरिप्रियविषयभक्तित्वादित्यर्थः तत्प्रियानुगच्छति विषयीकरोतीति तत्प्रियोपगा या यत्प्रियविषया भक्तिः सा तत्प्रीतिकारणात् यथा स्वस्मिन्भक्तिः अत्र स्वशब्देन देवदत्त उच्यते यथा राजप्रिये देवदत्ते भक्ती राजप्रीतिकारणमित्यर्थः इह क्रमादिति प्रतिज्ञायां विशेषणप्रक्षेपेण भगवद्भक्तभक्तेः कर्तव्यत्वं तत्तारतम्यस्य चावश्यकत्वं सिद्धयति यद्वानेन प्रयोगद्वयं सूचयति भागवतभक्तिर्भगवत्प्रीतिकारणं भगवत्प्रियभक्तित्वादिति भगवान्रामादिषु तारतम्योपेतभक्त्यैव प्रसीदति तारतम्येनैव तद्विषयप्रीतिमत्त्वादिति च युक्तिश्चेति सम्बन्धः अत्र प्रागुक्ते ऽर्थे किं सामान्यव्याप्त्या, विशेषव्याप्तिरप्यस्तीत्याशयेन प्रयोगान्तरमुच्यते- प्राधान्येति प्राधान्यतारतम्यानुसारिणी भक्तिरुत्तमा प्रीतिदैव हरेर्यस्माद् भक्तिः सा स्वोपगा यथा
nyāyasudhā: saddveṣatvāt uttamapuruṣadveṣatvāt vaiṣṇavairdaityādiṣu kriyamāṇe dveṣe vyabhicāraṃ vārayituṃ sadityuktam gurordveṣaḥ prāgdveṣasya bhagavatprasādasādhanatvābhāve sāmānyavyāptimāśritya bhagavaddveṣatvaṃ heturuktaḥ, atra tu śubhamātrasādhanatvābhāve viśeṣavyāptimevāśritya saddveṣatvamiti mahānbhedaḥ kramādbhaktiriti kramamanusṛtya ramādiṣu bhaktirdharmiṇītyarthaḥ tatpriyopagā bhaktiryata iti haripriyaviṣayabhaktitvādityarthaḥ tatpriyānugacchati viṣayīkarotīti tatpriyopagā yā yatpriyaviṣayā bhaktiḥ sā tatprītikāraṇāt yathā svasminbhaktiḥ atra svaśabdena devadatta ucyate yathā rājapriye devadatte bhaktī rājaprītikāraṇamityarthaḥ iha kramāditi pratijñāyāṃ viśeṣaṇaprakṣepeṇa bhagavadbhaktabhakteḥ kartavyatvaṃ tattāratamyasya cāvaśyakatvaṃ siddhayati yadvānena prayogadvayaṃ sūcayati bhāgavatabhaktirbhagavatprītikāraṇaṃ bhagavatpriyabhaktitvāditi bhagavānrāmādiṣu tāratamyopetabhaktyaiva prasīdati tāratamyenaiva tadviṣayaprītimattvāditi ca yuktiśceti sambandhaḥ atra prāgukte 'rthe kiṃ sāmānyavyāptyā, viśeṣavyāptirapyastītyāśayena prayogāntaramucyate- prādhānyeti prādhānyatāratamyānusāriṇī bhaktiruttamā prītidaiva hareryasmād bhaktiḥ sā svopagā yathā
3.4.236a
इति वा
iti vā
3.4.236ab
न्यायसुधा: उत्तमत्वतारतम्यानुसारिणी रमादिषु भक्तिर्हरेः प्रीतिदैव यस्मात्सोत्तमा भक्तिः शास्त्रविहितभक्तित्वादित्यर्थः स्वोपगा सा विष्णुविषया भक्तिर्यथेत्यर्थः इति वा अनुमातव्यमिति शेषः अत्रापि पूर्ववद्विशिष्यसाधात्पृथक्प्रयोगद्वयेन वा साध्यद्वयसिद्धिः इति उभयलिङ्गाधिकारिकाधिकरणे 11,348 [======= ज्न्य्स्_3,4.इव्: फलश्रुत्यधिकरण =======] अथ फलश्रुत्यधिकरणम् ओं स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ओं ज्ञानं महाफलकारणमिति पुरुषार्थाधिकरणे प्रतिपादितम् ज्ञानोत्तरमनुष्ठितं वर्णाश्रमकर्म शमदमादिकं चानन्दातिशयकारणमिति स्तुत्यधिकरणे तदेतज्ज्ञानकर्मादिफलं किं प्रेरकत्वाद्देवानां भवति उत कर्तृत्वाद्देवदत्तस्येति संशये प्रथमसूत्रेण देवानामेवेति पूर्वपक्षयित्वा "आर्त्विज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रियतेऽ; इत्येकदेशिमतेन सिद्धान्तमभिधाय"सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवतऽ; इति परमसिद्धान्तो ऽभिहितः तत्र देवानां ज्ञानादिफलमिति पूर्वपक्षांशो ग्राह्य एव अवधारणमात्रमेव त्याज्यम् अतः पूर्वपक्षसूत्रार्थं विवृणोति- ज्ञानेति स्वामिनः फलश्रुतेर् इत्य् आत्रेयः ब्ब्स्_3,4.44 ... ज्ञानकर्मादिफलं चैषु क्रमोपगम्
nyāyasudhā: uttamatvatāratamyānusāriṇī ramādiṣu bhaktirhareḥ prītidaiva yasmātsottamā bhaktiḥ śāstravihitabhaktitvādityarthaḥ svopagā sā viṣṇuviṣayā bhaktiryathetyarthaḥ iti vā anumātavyamiti śeṣaḥ atrāpi pūrvavadviśiṣyasādhātpṛthakprayogadvayena vā sādhyadvayasiddhiḥ iti ubhayaliṅgādhikārikādhikaraṇe 11,348 [======= jnys_3,4.iv: phalaśrutyadhikaraṇa =======] atha phalaśrutyadhikaraṇam oṃ svāminaḥ phalaśruterityātreyaḥ oṃ jñānaṃ mahāphalakāraṇamiti puruṣārthādhikaraṇe pratipāditam jñānottaramanuṣṭhitaṃ varṇāśramakarma śamadamādikaṃ cānandātiśayakāraṇamiti stutyadhikaraṇe tadetajjñānakarmādiphalaṃ kiṃ prerakatvāddevānāṃ bhavati uta kartṛtvāddevadattasyeti saṃśaye prathamasūtreṇa devānāmeveti pūrvapakṣayitvā "ārtvijyamityauḍulomistasmai hi parikriyate'; ityekadeśimatena siddhāntamabhidhāya"sahakāryantaravidhiḥ pakṣeṇa tṛtīyaṃ tadvato vidhyādivat'; iti paramasiddhānto 'bhihitaḥ tatra devānāṃ jñānādiphalamiti pūrvapakṣāṃśo grāhya eva avadhāraṇamātrameva tyājyam ataḥ pūrvapakṣasūtrārthaṃ vivṛṇoti- jñāneti svāminaḥ phalaśruter ity ātreyaḥ bbs_3,4.44 ... jñānakarmādiphalaṃ caiṣu kramopagam
3.4.236cd
न्यायसुधा: फलं च देवानां भवतीति शेषः भवच्चैषु देवेषु क्रमोपगं क्रमेणैवोपगच्छति 11,349 देवदत्तेनानुष्ठितस्य ज्ञानादेः फलं देवानां भवतीत्येका प्रतिज्ञा भवच्च तत्क्रमेणैव न तु साम्येन वैपरीत्येन वेति द्वितीया तत्राद्यायां हेतुं सूचयन्द्वितीयमुपपादयति- स्वातन्त्र्येति स्वातन्त्र्यतारतम्येन फलं हि फलिनां भवेत्
nyāyasudhā: phalaṃ ca devānāṃ bhavatīti śeṣaḥ bhavaccaiṣu deveṣu kramopagaṃ krameṇaivopagacchati 11,349 devadattenānuṣṭhitasya jñānādeḥ phalaṃ devānāṃ bhavatītyekā pratijñā bhavacca tatkrameṇaiva na tu sāmyena vaiparītyena veti dvitīyā tatrādyāyāṃ hetuṃ sūcayandvitīyamupapādayati- svātantryeti svātantryatāratamyena phalaṃ hi phalināṃ bhavet
3.4.237
न्यायसुधा: फलिनां फलभाजां, स्वातन्त्र्यतारतम्येन स्वाम्यतारतम्यानुसारेणैव हि फलेन भाव्यम् नतु साम्येन वैपरीत्येन वेत्यर्थः ब्रह्मादयस्तारतम्येनैव फलवन्तस्तत्र तारतम्येनैव स्वातन्त्र्यादित्युक्तं भवत अनेन प्रथमप्रतिज्ञायां स्वातन्त्र्यहेतुः सूचितो भवति यः सूत्रे स्वामिपदेनोक्तः यद्यपि फलप्राप्तौ तारतम्यं न सूत्रितम् तथापि फलप्राप्तावुक्तस्य स्वामित्वहेतोः सामर्थ्येन प्राप्तमिति तदप्युपपादितम् यदि स्वातन्त्र्याद्देवदत्तानुष्ठितज्ञानादिफलं देवानां स्यात्तर्हि तदनुष्ठितमिथ्याज्ञानादिफलमपि प्रसज्येताविशेषादित्यत आह- अशुभं त्विति 11,350 अशुभं त्वशुभे ऽप्येषां स्वातन्त्र्यात् प्रीतितो हरेः आज्ञया चान्यगं नैव भोगाय भवति क्वचित्
nyāyasudhā: phalināṃ phalabhājāṃ, svātantryatāratamyena svāmyatāratamyānusāreṇaiva hi phalena bhāvyam natu sāmyena vaiparītyena vetyarthaḥ brahmādayastāratamyenaiva phalavantastatra tāratamyenaiva svātantryādityuktaṃ bhavata anena prathamapratijñāyāṃ svātantryahetuḥ sūcito bhavati yaḥ sūtre svāmipadenoktaḥ yadyapi phalaprāptau tāratamyaṃ na sūtritam tathāpi phalaprāptāvuktasya svāmitvahetoḥ sāmarthyena prāptamiti tadapyupapāditam yadi svātantryāddevadattānuṣṭhitajñānādiphalaṃ devānāṃ syāttarhi tadanuṣṭhitamithyājñānādiphalamapi prasajyetāviśeṣādityata āha- aśubhaṃ tviti 11,350 aśubhaṃ tvaśubhe 'pyeṣāṃ svātantryāt prītito hareḥ ājñayā cānyagaṃ naiva bhogāya bhavati kvacit
3.4.238a
न्यायसुधा: अन्यगमशुभं त्वेषां देवानां क्वचिदपि भोगाय न भवति कुतः हरेः प्रीतितो ऽशुभे ऽप्येषां स्वातन्त्र्याद्भगवत्प्रसादेन मैतदस्मान्प्रापदिति निवारणे तेषां सामर्थ्यसद्भावात् मैतदेतान्प्रापदिति हरेरेवाज्ञया च अन्यगमिति वदता स्वगतं तु भवतीति सूचितम् अनेनासति निवारणकारण इति स्वामित्वहेतुर्विशेषितो भवति यदुक्तमविशेषादिति तदसिद्धम् व्यवस्थापकश्रुतिसद्भावादित्याह- पुण्यमेवेति पुण्यमेवामुमापानोति न देवान् पापमाप्नुयात् इत्यादिश्रुतयो मानमुक्ते ऽर्थे
nyāyasudhā: anyagamaśubhaṃ tveṣāṃ devānāṃ kvacidapi bhogāya na bhavati kutaḥ hareḥ prītito 'śubhe 'pyeṣāṃ svātantryādbhagavatprasādena maitadasmānprāpaditi nivāraṇe teṣāṃ sāmarthyasadbhāvāt maitadetānprāpaditi harerevājñayā ca anyagamiti vadatā svagataṃ tu bhavatīti sūcitam anenāsati nivāraṇakāraṇa iti svāmitvaheturviśeṣito bhavati yaduktamaviśeṣāditi tadasiddham vyavasthāpakaśrutisadbhāvādityāha- puṇyameveti puṇyamevāmumāpānoti na devān pāpamāpnuyāt ityādiśrutayo mānamukte 'rthe
3.4.238d
-द् न्यायसुधा: अनेन"पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान्पापं गच्छतिऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते अमुं सप्तान्नविद्योपासनेन प्रेरकतया परपुरप्रवेशिनं परकृतं पुण्यमेवाप्नोति न पापम् कुतः देवो ह्यसौ जातो नहि देवान्प्राप्नोतीत्यर्थः उक्ते ऽर्थे शुभमेव भवति नाशुभमित्यर्थे 11,351 व्यवस्थापकान्तरमाह- युक्तय इति ... युक्तयो ऽपराः
-d nyāyasudhā: anena"puṇyamevāmuṃ gacchati na ha vai devānpāpaṃ gacchati'; iti śrutimupādatte amuṃ saptānnavidyopāsanena prerakatayā parapurapraveśinaṃ parakṛtaṃ puṇyamevāpnoti na pāpam kutaḥ devo hyasau jāto nahi devānprāpnotītyarthaḥ ukte 'rthe śubhameva bhavati nāśubhamityarthe 11,351 vyavasthāpakāntaramāha- yuktaya iti ... yuktayo 'parāḥ
3.4.239
न्यायसुधा: अपराः पूर्वोक्ताभ्याम् उक्ते ऽर्थे मानमिति सम्बन्धः कास्ता युक्तय इत्यतस्ता दर्शयितुमागमवाक्यं पठति- उपसनेति उपासनाधर्मफलं यतो देहान्तरे स्थितिः वासुदेवाज्ञया चैव पूर्वकर्मानुसारतः
nyāyasudhā: aparāḥ pūrvoktābhyām ukte 'rthe mānamiti sambandhaḥ kāstā yuktaya ityatastā darśayitumāgamavākyaṃ paṭhati- upasaneti upāsanādharmaphalaṃ yato dehāntare sthitiḥ vāsudevājñayā caiva pūrvakarmānusārataḥ
3.4.240
प्रेरयन्ति हि ते जीवान् पुण्यपापेषु नित्यशः अरागद्वेषतश्चैव कथं दोषानवाप्नुयुः
prerayanti hi te jīvān puṇyapāpeṣu nityaśaḥ arāgadveṣataścaiva kathaṃ doṣānavāpnuyuḥ
3.4.241
हर्याज्ञाकरणादेव पुण्यमेभिरवाप्यते हरिपूजेति चोद्देशात् कथं न शुभमाप्नुयुः
haryājñākaraṇādeva puṇyamebhiravāpyate haripūjeti coddeśāt kathaṃ na śubhamāpnuyuḥ
3.4.242
न्यायसुधा: यतः कारणाद्देहान्तरे स्थितिः, परपुरं प्रविश्य तत्र पुण्यपापप्रेरणं, देवानां भगवदुपासनाजनितधर्मफलम् अतः कथं पापादिकं प्रेरयन्तो ऽपि दोषानवाप्नुयुः नहि सात्त्विको धर्मो दुःखपर्यवसायी तत्त्वव्याघातादित्यर्थः परपुरे देवानां पापादिप्रेरणं न दुःखहेतुः सात्त्विकधर्मफलत्वात्तत्त्वज्ञानवदित्युक्तं भवति किञ्च ते देवा वासुदेवाज्ञयैव न तु स्वेच्छया तत्तत्कृतपूर्वकर्मानुसारत एव अत एवारागद्वेषतो रागद्वेषौ विनैव नित्यशो जीवान्पुण्यपापेषु प्रेरयन्ति हि यस्मात्तस्मात्कथं दोषानवाप्नुयुः प्रभोराज्ञयापराधानुसारेण चोरशासकराजपुरुषवदिति भावः पापादिप्रेरणेन देवानामशुभं न भवतीत्येव केवलं न, किन्तु हर्याज्ञानुष्ठानाज्ज्योतिष्योमाद्यनुष्ठातृभिरिवैभिर्देवैः पुण्यमेवाप्यते किञ्च स्वविहितपरप्रेरणे हरिपूजेयमिति चोद्देशात्कथं देवा न शुभमापनुयुः अत इत्युपसंहारः 11,352 अतो यथाक्रमं धर्मज्ञानयोः फलमञ्जसा सर्वप्राणिगतं देवाः प्राप्नुवन्त्या विरिञ्चतः
nyāyasudhā: yataḥ kāraṇāddehāntare sthitiḥ, parapuraṃ praviśya tatra puṇyapāpapreraṇaṃ, devānāṃ bhagavadupāsanājanitadharmaphalam ataḥ kathaṃ pāpādikaṃ prerayanto 'pi doṣānavāpnuyuḥ nahi sāttviko dharmo duḥkhaparyavasāyī tattvavyāghātādityarthaḥ parapure devānāṃ pāpādipreraṇaṃ na duḥkhahetuḥ sāttvikadharmaphalatvāttattvajñānavadityuktaṃ bhavati kiñca te devā vāsudevājñayaiva na tu svecchayā tattatkṛtapūrvakarmānusārata eva ata evārāgadveṣato rāgadveṣau vinaiva nityaśo jīvānpuṇyapāpeṣu prerayanti hi yasmāttasmātkathaṃ doṣānavāpnuyuḥ prabhorājñayāparādhānusāreṇa coraśāsakarājapuruṣavaditi bhāvaḥ pāpādipreraṇena devānāmaśubhaṃ na bhavatītyeva kevalaṃ na, kintu haryājñānuṣṭhānājjyotiṣyomādyanuṣṭhātṛbhirivaibhirdevaiḥ puṇyamevāpyate kiñca svavihitaparapreraṇe haripūjeyamiti coddeśātkathaṃ devā na śubhamāpanuyuḥ ata ityupasaṃhāraḥ 11,352 ato yathākramaṃ dharmajñānayoḥ phalamañjasā sarvaprāṇigataṃ devāḥ prāpnuvantyā viriñcataḥ
3.4.243ab
न्यायसुधा: धर्मज्ञानयोरेवेति योज्यम् प्राप्नुवन्तो ऽप्याविरिञ्चतो यथाक्रमं प्राप्नुवन्तीत्यपूर्वोक्तिर्नोपसंहारः अन्यगतं ज्ञानादिफलं देवाः प्राप्नुवन्ति देवगतं तु कथमित्यपेक्षायामुक्तम्- देवा इति देवा एव हि देवानां विशिष्टा विनियामकाः
nyāyasudhā: dharmajñānayoreveti yojyam prāpnuvanto 'pyāviriñcato yathākramaṃ prāpnuvantītyapūrvoktirnopasaṃhāraḥ anyagataṃ jñānādiphalaṃ devāḥ prāpnuvanti devagataṃ tu kathamityapekṣāyāmuktam- devā iti devā eva hi devānāṃ viśiṣṭā viniyāmakāḥ
3.4.243c
न्यायसुधा: देवानामपकृष्टानाम् अतस्तदीयज्ञानादिफलं तेषां भवतीति शेषः ब्रह्मा त्विति आविरिञ्चत इत्युक्तस्य विवरणम् ब्रह्मा त्वखिलदेवानां नराणां च नियामकः अतः सर्वगुणानेष प्रापनोत्यधिकमन्यतः
nyāyasudhā: devānāmapakṛṣṭānām atastadīyajñānādiphalaṃ teṣāṃ bhavatīti śeṣaḥ brahmā tviti āviriñcata ityuktasya vivaraṇam brahmā tvakhiladevānāṃ narāṇāṃ ca niyāmakaḥ ataḥ sarvaguṇāneṣa prāpanotyadhikamanyataḥ
3.4.244
-f न्यायसुधा: देवादिग्रहणमुपलक्षणम् अधिकमिति क्रियाविशेषणम् भवत्वन्यगतज्ञानादिफलप्राप्तिर्देवानाम् तत्रापि तारतम्ये को हेतुरित्यत उक्तम्- द्रव्येति द्रव्यस्वातन्त्र्यविज्ञानप्रयत्नैरधिकं फलम् देवानामन्यगं चापि तेषु यद् ब्रह्मणो ऽधिकम्
-f nyāyasudhā: devādigrahaṇamupalakṣaṇam adhikamiti kriyāviśeṣaṇam bhavatvanyagatajñānādiphalaprāptirdevānām tatrāpi tāratamye ko heturityata uktam- dravyeti dravyasvātantryavijñānaprayatnairadhikaṃ phalam devānāmanyagaṃ cāpi teṣu yad brahmaṇo 'dhikam
3.4.245ab
बृहत्तन्त्रोदितं वाक्यं हरिणा फलनिर्णये
bṛhattantroditaṃ vākyaṃ hariṇā phalanirṇaye
3.4.245cd
न्यायसुधा: द्रव्याणीन्द्रियादीनि तेषु स्वातन्त्र्यं द्रव्यस्वातन्त्र्यं विज्ञानप्रयत्नौ धर्माद्युत्पाननिमित्ते अधिकैरिति शेषः चशब्दो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः मध्यमैर्द्रव्यस्वातन्त्र्यादिभिर्मध्यमम् अल्पैरल्पमिति तेष्वपि देवेषु निरवधिकद्रव्यस्वातन्त्र्यमत्त्वादिति हिशब्दार्थः फलनिर्णय इति तत्रापि प्रकरणविशेषोक्तिः द्रव्यस्वातन्त्र्याद्यतिशयात्फलातिशय इत्युक्तस्य व्याप्तिं दर्शयति- लोके ऽपीति लोके ऽप्येतादृशगुणैः फलाधिक्यं हि दृश्यते
nyāyasudhā: dravyāṇīndriyādīni teṣu svātantryaṃ dravyasvātantryaṃ vijñānaprayatnau dharmādyutpānanimitte adhikairiti śeṣaḥ caśabdo 'nuktasamuccayārthaḥ madhyamairdravyasvātantryādibhirmadhyamam alpairalpamiti teṣvapi deveṣu niravadhikadravyasvātantryamattvāditi hiśabdārthaḥ phalanirṇaya iti tatrāpi prakaraṇaviśeṣoktiḥ dravyasvātantryādyatiśayātphalātiśaya ityuktasya vyāptiṃ darśayati- loke 'pīti loke 'pyetādṛśaguṇaiḥ phalādhikyaṃ hi dṛśyate
3.4.246
न्यायसुधा: एतादृशगुणैरित्यधिकैर्द्रव्यस्वातन्त्र्यादिभिः समुदितायां कृषौ, यस्याधिकं क्षेत्रादिद्रव्यस्वातन्त्र्यं, यस्य चाऽवापादौ ज्ञानप्रयत्नाधिक्यं तस्य फलाधिक्यं दृश्यत इत्यर्थः एवं मध्यल्पयोरप्युदाहतर्व्यम् अनेन स्वातन्त्र्यतारतम्येनेत्युक्तमुपपादितं भवति 11,354 प्रसङ्गात्पापादिफलं प्रेरकाणामसुराणां तारतम्येन भवतीत्याह- एवञ्चेति एवञ्च कलिपूर्वाणामसुराणां महत् फलम् अशुभेषु सदैव स्यान्मिथ्याज्ञानादिकेषु हि
nyāyasudhā: etādṛśaguṇairityadhikairdravyasvātantryādibhiḥ samuditāyāṃ kṛṣau, yasyādhikaṃ kṣetrādidravyasvātantryaṃ, yasya cā'vāpādau jñānaprayatnādhikyaṃ tasya phalādhikyaṃ dṛśyata ityarthaḥ evaṃ madhyalpayorapyudāhatarvyam anena svātantryatāratamyenetyuktamupapāditaṃ bhavati 11,354 prasaṅgātpāpādiphalaṃ prerakāṇāmasurāṇāṃ tāratamyena bhavatītyāha- evañceti evañca kalipūrvāṇāmasurāṇāṃ mahat phalam aśubheṣu sadaiva syānmithyājñānādikeṣu hi
3.4.247
न्यायसुधा: महाप्रेरकाणां महदित्यादीत्यर्थः अशुभेष्वशुभनिमित्तम् हिशब्देन स्वातन्त्र्यं हेतुमाह एवमिति देवदृष्टान्तम् असुराणां चेति सम्बन्धः 11,355 प्रागुक्ते ऽर्थे ऽत्र च प्रमाणान्तरमाह- शुभेति शुभाशुभफलं देवा असुराश्च समाप्नुयुः क्रमेणैव यथाशक्ति यथा ये ये प्रयोजकाः
nyāyasudhā: mahāprerakāṇāṃ mahadityādītyarthaḥ aśubheṣvaśubhanimittam hiśabdena svātantryaṃ hetumāha evamiti devadṛṣṭāntam asurāṇāṃ ceti sambandhaḥ 11,355 prāgukte 'rthe 'tra ca pramāṇāntaramāha- śubheti śubhāśubhaphalaṃ devā asurāśca samāpnuyuḥ krameṇaiva yathāśakti yathā ye ye prayojakāḥ
3.4.248
प्रेरका अपि पापानां न देवाः पापमाप्नुयुः इति प्रकाशिकायां हि प्रोवाच हरिरञ्जसा
prerakā api pāpānāṃ na devāḥ pāpamāpnuyuḥ iti prakāśikāyāṃ hi provāca harirañjasā
3.4.249
न्यायसुधा: यथासङ्खयेन शुभाशुभफलम् यथाशक्तीति क्रमेणैवेत्यत्र युक्तिः तस्य विवरणं ये ये यथा प्रयोजकास्तथा तथेति प्रेरका इत्यस्य पूर्ववच्छङ्कापरिहारश्च 11,356 ओं आर्त्विज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रियते ओं ओं सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ओं एवं प्रपञ्चेन पूर्वपक्षमुक्त्वा सिद्धान्तसूत्रतात्पर्यमागमवाक्येनाह- यद्यपीति आर्त्विज्यम् इत्य् औडुलोमिः तस्मै हि परिक्रीयते ब्ब्स्_3,4.45 सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ब्ब्स्_3,4.47 यद्यप्येवं सुराणां च दैत्यानां च महत् फलम् शुभाशुभेभ्य एवञ्च कर्तुश्च स्याद् यथोदितम्
nyāyasudhā: yathāsaṅkhayena śubhāśubhaphalam yathāśaktīti krameṇaivetyatra yuktiḥ tasya vivaraṇaṃ ye ye yathā prayojakāstathā tatheti prerakā ityasya pūrvavacchaṅkāparihāraśca 11,356 oṃ ārtvijyamityauḍulomistasmai hi parikriyate oṃ oṃ sahakāryantaravidhiḥ pakṣeṇa tṛtīyaṃ tadvato vidhyādivat oṃ evaṃ prapañcena pūrvapakṣamuktvā siddhāntasūtratātparyamāgamavākyenāha- yadyapīti ārtvijyam ity auḍulomiḥ tasmai hi parikrīyate bbs_3,4.45 sahakāryantaravidhiḥ pakṣeṇa tṛtīyaṃ tadvato vidhyādivat bbs_3,4.47 yadyapyevaṃ surāṇāṃ ca daityānāṃ ca mahat phalam śubhāśubhebhya evañca kartuśca syād yathoditam
Adhyāya 3 (cont. 32)
3.4.250a
न्यायसुधा: एवमुक्तप्रकारेण यद्यपि शुभाशुभेभ्यो ज्ञानादिभ्यो भवत्फलं सुराणां च दैत्यानां च भवतीत्युपपादितम् एवंच तथापि कर्तुर्देवदत्तादेरपि फलं स्यादेव आगमे ऽप्यस्यार्थस्य प्रकृतत्वाद्यद्यपीत्यादि युज्यते एतदुक्तं भवति देवासुराणां शुभाशुभफलमित्येतावदभ्युपगम्यते प्रमितत्वात् तेषामेवेति तु न क्षम्यते किन्तु कर्तुरपि भवतीति कर्तुः फलाङ्गीकारे यदु किञ्चेमाः प्रजा इति सावधारणश्रुतिविरोध आत्रेयवचनविरोधश्च स्यादित्यत उक्तम्- महदिति देवादीनां महत्फलं कर्तुस्त्वल्पम् अल्पस्य चसत्त्वविवक्षा बहुलमुपलब्धेति भावः कुतः कर्तुः फलाङ्गीकार इत्यत आह- यथोदितमित श्रुतिस्मृतिसद्भावादित्यर्थः ताश्च भाष्यादावुदाहृता द्रष्टव्याः 11,357 युक्तमप्याह- तस्मादिति तस्मान्निरयमानुष्यस्वर्गमुक्त्युपभोगिनः मानुषोत्तममारभ्य
nyāyasudhā: evamuktaprakāreṇa yadyapi śubhāśubhebhyo jñānādibhyo bhavatphalaṃ surāṇāṃ ca daityānāṃ ca bhavatītyupapāditam evaṃca tathāpi karturdevadattāderapi phalaṃ syādeva āgame 'pyasyārthasya prakṛtatvādyadyapītyādi yujyate etaduktaṃ bhavati devāsurāṇāṃ śubhāśubhaphalamityetāvadabhyupagamyate pramitatvāt teṣāmeveti tu na kṣamyate kintu karturapi bhavatīti kartuḥ phalāṅgīkāre yadu kiñcemāḥ prajā iti sāvadhāraṇaśrutivirodha ātreyavacanavirodhaśca syādityata uktam- mahaditi devādīnāṃ mahatphalaṃ kartustvalpam alpasya casattvavivakṣā bahulamupalabdheti bhāvaḥ kutaḥ kartuḥ phalāṅgīkāra ityata āha- yathoditamita śrutismṛtisadbhāvādityarthaḥ tāśca bhāṣyādāvudāhṛtā draṣṭavyāḥ 11,357 yuktamapyāha- tasmāditi tasmānnirayamānuṣyasvargamuktyupabhoginaḥ mānuṣottamamārabhya
3.4.250d
-च् न्यायसुधा: कर्तुः शुभाशुभफलसद्भावादेव मानुषोत्तममारभ्य देवपर्यन्ता दैत्यपर्यन्ताश्च निरयाद्युपभोगिन इति युज्यते नान्यथेत्यर्थः उक्तस्यापवादमाह- देवास्त्विति ... देवास्तु निरयं विना
-c nyāyasudhā: kartuḥ śubhāśubhaphalasadbhāvādeva mānuṣottamamārabhya devaparyantā daityaparyantāśca nirayādyupabhogina iti yujyate nānyathetyarthaḥ uktasyāpavādamāha- devāstviti ... devāstu nirayaṃ vinā
3.4.251
असुरास्तु विना मुक्तिं तमो ऽन्धमपि चाप्नुयुः इति तत्त्वविवेकोक्तं स्वयं भगवता वचः
asurāstu vinā muktiṃ tamo 'ndhamapi cāpnuyuḥ iti tattvavivekoktaṃ svayaṃ bhagavatā vacaḥ
3.4.252ab
न्यायसुधा: अन्यफलोपभोगिनः न केवलमसुराणां मुक्त्यभावः किन्त्वन्धन्तमो ऽपि चाप्नुयुः एतदुक्तं भवति मनुष्योत्तमास्तावन्निरयमानुष्यस्वर्गमुक्तीः प्राप्नुवन्ति देवाश्च मानुष्यस्वर्गमुक्तीः असुराश्च स्वर्गमानुष्यनिरयान्धतमसानि नच निरयादीनि निर्निमित्तानि नच स्वकृतपापादीनि विना निमित्तमस्ति तस्मात्कर्तुरप्यस्ति शुभाशुभफलप्राप्तिरिसित ज्ञायते अन्यथा निरयाद्यभावप्रसङ्गात् नच वाच्यं सुरासुराणां कर्तृत्वप्रयुक्तफलाभावे ऽपि प्रेरणनिमित्तफलसद्भावान्मुक्त्याद्युपपत्तिरिति देवानां मानुष्यप्राप्तेरयोगात् दैत्यानां स्वर्गादिपाप्तेरनुपपत्तेः सर्वथा मनुष्याणां निरयादिप्राप्तेरसम्भवादिति तदिदमुक्तं मानुषोत्तममारभ्येति, मनुष्योत्तमानामादित्वोक्त्या निरयाद्यनेकफलोक्त्या च वचो ऽस्तीति शेषः इति फलश्रुत्यधिकरणम् 11,359 [======= ज्न्य्स्_3,4.व्: अनाविष्काराधिकरण =======] अथ अनाविष्काराधिकरणम् ओं अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ओं ज्ञानदानं किमाविष्कारेण कार्यमुतानाविष्कारेणेति संशये पूर्ववदत्रापि पूर्वपक्षमत्यन्तहेयत्वाभावात्प्रपञ्चेनांह- ज्ञानदा अपीति अनाविष्कुर्वन्न् अन्वयात् ब्ब्स्_3,4.50 ज्ञानदा अपिचाचार्या विशेषात् फलमाप्नुयुः
nyāyasudhā: anyaphalopabhoginaḥ na kevalamasurāṇāṃ muktyabhāvaḥ kintvandhantamo 'pi cāpnuyuḥ etaduktaṃ bhavati manuṣyottamāstāvannirayamānuṣyasvargamuktīḥ prāpnuvanti devāśca mānuṣyasvargamuktīḥ asurāśca svargamānuṣyanirayāndhatamasāni naca nirayādīni nirnimittāni naca svakṛtapāpādīni vinā nimittamasti tasmātkarturapyasti śubhāśubhaphalaprāptirisita jñāyate anyathā nirayādyabhāvaprasaṅgāt naca vācyaṃ surāsurāṇāṃ kartṛtvaprayuktaphalābhāve 'pi preraṇanimittaphalasadbhāvānmuktyādyupapattiriti devānāṃ mānuṣyaprāpterayogāt daityānāṃ svargādipāpteranupapatteḥ sarvathā manuṣyāṇāṃ nirayādiprāpterasambhavāditi tadidamuktaṃ mānuṣottamamārabhyeti, manuṣyottamānāmāditvoktyā nirayādyanekaphaloktyā ca vaco 'stīti śeṣaḥ iti phalaśrutyadhikaraṇam 11,359 [======= jnys_3,4.v: anāviṣkārādhikaraṇa =======] atha anāviṣkārādhikaraṇam oṃ anāviṣkurvannanvayāt oṃ jñānadānaṃ kimāviṣkāreṇa kāryamutānāviṣkāreṇeti saṃśaye pūrvavadatrāpi pūrvapakṣamatyantaheyatvābhāvātprapañcenāṃha- jñānadā apīti anāviṣkurvann anvayāt bbs_3,4.50 jñānadā apicācāryā viśeṣāt phalamāpnuyuḥ
3.4.252cd
न्यायसुधा: न केवलं शिष्याः किन्तु ज्ञानदा आचार्या अपि ज्ञानफलमाप्नुयुः तच्च विशेषाच्छिष्यादप्यतिशयेन आचार्या इत्येनेनैव सिद्धे ज्ञानदा इति वचनं ज्ञानदानेनेति ज्ञापनार्थम् चशब्दः परमाचार्यादिसङ्ग्रहः कुत एतदित्यत आह- मुक्ताविति मुक्तावष्टगुणं शिष्याद् गुरुरापनोति शोभनम्
nyāyasudhā: na kevalaṃ śiṣyāḥ kintu jñānadā ācāryā api jñānaphalamāpnuyuḥ tacca viśeṣācchiṣyādapyatiśayena ācāryā ityenenaiva siddhe jñānadā iti vacanaṃ jñānadāneneti jñāpanārtham caśabdaḥ paramācāryādisaṅgrahaḥ kuta etadityata āha- muktāviti muktāvaṣṭaguṇaṃ śiṣyād gururāpanoti śobhanam
3.4.253
तद्गुरुर्द्विगुणं तस्मात् सार्धं तावत् ततो ऽपरे देवाः सहस्रगुणितं क्रमात् तस्माद् यथोत्तरम्
tadgururdviguṇaṃ tasmāt sārdhaṃ tāvat tato 'pare devāḥ sahasraguṇitaṃ kramāt tasmād yathottaram
3.4.254a
ब्रह्मा महौघगुणितमेवं फलविनिर्णयः इत्याह भगवाञ्छास्त्रे गुरुवृत्ताभिधे स्वयम्
brahmā mahaughaguṇitamevaṃ phalavinirṇayaḥ ityāha bhagavāñchāstre guruvṛttābhidhe svayam
3.4.254c
-द् न्यायसुधा: शिष्यात् शिष्यस्य यच्छ्रवणफलं ततो ऽष्यगुणं गुरुर्ज्ञानदानेनाप्नोति तद्गुरुर्गुरोर्गुरुस्माद्गुरुफलाद्द्विगुणठ फलमाप्नोति सन्तानकारणत्वात् ततः परमगुरोरपरे गुरवः स्वशिष्यफलापेक्षया सार्धं तावत् अध्यर्धं फलमापनुवन्ति यथोत्तरं तस्मात्क्रमादित्यध्यर्धप्राप्तिक्रमाद्देवाज्ञानप्रवर्तकत्वात्सहस्रगुणितम् यथोत्तरं तस्मात्क्रमादिति ब्रह्मा महौघगुणितमित्यनेनापि सम्बद्धयते सहस्रमहौघशब्दावुपलक्षणार्थौ परम्पराया अनियतत्वात् आगमसिद्धे ऽत्रार्थे युक्तिरप्यस्तीत्याह- युक्तं च तदिति युक्तं च तन्
-d nyāyasudhā: śiṣyāt śiṣyasya yacchravaṇaphalaṃ tato 'ṣyaguṇaṃ gururjñānadānenāpnoti tadgururgurorgurusmādguruphalāddviguṇaṭha phalamāpnoti santānakāraṇatvāt tataḥ paramagurorapare guravaḥ svaśiṣyaphalāpekṣayā sārdhaṃ tāvat adhyardhaṃ phalamāpanuvanti yathottaraṃ tasmātkramādityadhyardhaprāptikramāddevājñānapravartakatvātsahasraguṇitam yathottaraṃ tasmātkramāditi brahmā mahaughaguṇitamityanenāpi sambaddhayate sahasramahaughaśabdāvupalakṣaṇārthau paramparāyā aniyatatvāt āgamasiddhe 'trārthe yuktirapyastītyāha- yuktaṃ ca taditi yuktaṃ ca tan
3.4.254cd
न्यायसुधा: प्रतिग्रहीतुः शिष्यस्य ज्ञानफलादप्याचार्यस्य ज्ञानदानफलमधिकमित्येतद्युक्तिसिद्धं च तां युक्तिं सूचयति- नेति 11,360 ... न गोदाता गोमात्रफलमाप्नुयात्
nyāyasudhā: pratigrahītuḥ śiṣyasya jñānaphalādapyācāryasya jñānadānaphalamadhikamityetadyuktisiddhaṃ ca tāṃ yuktiṃ sūcayati- neti 11,360 ... na godātā gomātraphalamāpnuyāt
3.4.255
न्यायसुधा: प्रतिग्रहीतुर्हि गोमात्रफलम् गोदाता न गोमात्रफलवान्भवति किन्तु महाफलं स्वर्गादिकं च प्राप्नोति यथैतत्तथा प्रकृते ऽपीत्यर्थः अयमत्र प्रयोगः ज्ञानदाता दत्तवस्तुफलादप्यधिकदानफलवान्पुरुषार्थहेतुवस्तुदातृत्वाद्गोदातृवदिति ज्ञानफलादप्याचार्यस्य ज्ञानदानफलमधिकामित्यत्र भगवद्गीतासंवादमाह- य इममिति य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः
nyāyasudhā: pratigrahīturhi gomātraphalam godātā na gomātraphalavānbhavati kintu mahāphalaṃ svargādikaṃ ca prāpnoti yathaitattathā prakṛte 'pītyarthaḥ ayamatra prayogaḥ jñānadātā dattavastuphalādapyadhikadānaphalavānpuruṣārthahetuvastudātṛtvādgodātṛvaditi jñānaphalādapyācāryasya jñānadānaphalamadhikāmityatra bhagavadgītāsaṃvādamāha- ya imamiti ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ
3.4.256a
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि इत्याह भगवान्
na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi ityāha bhagavān
3.4.256ef
-ए न्यायसुधा: अध्येष्यत इत्युत्तरवाक्यमत्र पठनीयम् यत एवं ज्ञानदानं तत्सम्प्रदायप्रवर्तनं च महाफलम् अतो बहूनां ग्रहणायाविष्कारेण ज्ञानदानं कार्यमिति प्राप्ते सिद्धान्तमाह- एवमपीति ... एवमपि
-e nyāyasudhā: adhyeṣyata ityuttaravākyamatra paṭhanīyam yata evaṃ jñānadānaṃ tatsampradāyapravartanaṃ ca mahāphalam ato bahūnāṃ grahaṇāyāviṣkāreṇa jñānadānaṃ kāryamiti prāpte siddhāntamāha- evamapīti ... evamapi
3.4.256f
न्यायसुधा: सत्यं ज्ञानदानमुक्तप्रकारेण महाफलम् तथापि नाविष्कारेण कार्यं कुत इत्यत आह- पात्रमिति ... पात्रमपेक्ष्यते
nyāyasudhā: satyaṃ jñānadānamuktaprakāreṇa mahāphalam tathāpi nāviṣkāreṇa kāryaṃ kuta ityata āha- pātramiti ... pātramapekṣyate
3.4.257
न्यायसुधा: दानफलेनेति शेषः पात्रे क्रियमाणं खलु दानं फलायालम् नापात्रे प्रत्युत प्रत्यवायस्यैव हेतुः आविष्कारेण ज्ञानदाने चायोग्यानामपि तत्प्राप्तिर्भवति सा च प्रतिषिद्धेति भावः इति अनाविष्काराधिकरणम् 11,365 [======= ज्न्य्स्_3,4.वि: ऐहिकाधिकरणमुक्तिफलाधिकरण =======] अथ ऐहिकाधिकरणमुक्तिफलाधिकरणे ओं ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात् ओं ओं एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेः ओं अधिकरणद्वयस्य तात्पर्यं सङ्क्षेपेणाह- एवमेवेति ऐहिकम् अप्य् अप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात् ब्ब्स्_3,4.51 एवं मुक्तिफलानियमस् तदवस्थावधृतेस् तदवस्थावधृतेः ब्ब्स्_3,4.52 एवमेवाविरोधेन प्रारब्धस्यैव कर्मणः ज्ञानं दृष्टफलं प्रोक्तं मुक्तिश्चेहैव लभ्यते
nyāyasudhā: dānaphaleneti śeṣaḥ pātre kriyamāṇaṃ khalu dānaṃ phalāyālam nāpātre pratyuta pratyavāyasyaiva hetuḥ āviṣkāreṇa jñānadāne cāyogyānāmapi tatprāptirbhavati sā ca pratiṣiddheti bhāvaḥ iti anāviṣkārādhikaraṇam 11,365 [======= jnys_3,4.vi: aihikādhikaraṇamuktiphalādhikaraṇa =======] atha aihikādhikaraṇamuktiphalādhikaraṇe oṃ aihikamaprastutapratibandhe taddarśanāt oṃ oṃ evaṃ muktiphalāniyamastadavasthāvadhṛtestadavasthāvadhṛteḥ oṃ adhikaraṇadvayasya tātparyaṃ saṅkṣepeṇāha- evameveti aihikam apy aprastutapratibandhe taddarśanāt bbs_3,4.51 evaṃ muktiphalāniyamas tadavasthāvadhṛtes tadavasthāvadhṛteḥ bbs_3,4.52 evamevāvirodhena prārabdhasyaiva karmaṇaḥ jñānaṃ dṛṣṭaphalaṃ proktaṃ muktiścehaiva labhyate
Adhyāya 4
4.1.1
न्यायसुधा: प्रारब्धस्य कर्मणो ऽविरोधेनैव ज्ञानं दृष्टफलं प्रोक्तमिति प्रथमाधिकरणतात्पर्यम् दृष्टं च तत्फलं चेति दृष्टफलम् श्रवणादिसम्पूर्त्यनन्तरमेव ज्ञानमुत्पद्यते यदि प्रारब्धकमर्प्रतिबन्धकं नास्ति तस्मिंस्तु सति तदवसान इति एवमेव मुक्तिश्चैवेह लभ्यत इति द्वितीयस्य यस्मिन्देहे ज्ञानमुत्पन्नं तत्पातानन्तरमेव मुक्तिर्लभ्यते प्रारब्धकर्मप्रतिब(न्धाभावे)न्धकाभावे तद्भावे तु तदवसान इति इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ तृतीयाध्याये ऽस्मिंश्चरमचरणः पर्यवसितः इति श्रीमन्न्यायसुधायां तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः अध्यय 4, पद 1 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादः [======= ज्न्य्स्_4,1.इ: आवृत्यधिकरणम् =======] 12,1 यदीयचरणाम्भोजच्छायामाश्रित्य निर्वृताः नन्दन्ति सततं मुक्ताः संश्रये तं श्रियः पतिम् 1 फलं निगद्यते ऽस्मिन्नध्याय इति भाष्यम् फलनिरूपणस्येदानीं का सङ्गतिरित्यत आह- समन्वयेति समन्वयाविरोधाभ्यां सिद्धे वस्तुनि साधने विचारितेष्वशेषेषु साधनेषु विशेषतः
nyāyasudhā: prārabdhasya karmaṇo 'virodhenaiva jñānaṃ dṛṣṭaphalaṃ proktamiti prathamādhikaraṇatātparyam dṛṣṭaṃ ca tatphalaṃ ceti dṛṣṭaphalam śravaṇādisampūrtyanantarameva jñānamutpadyate yadi prārabdhakamarpratibandhakaṃ nāsti tasmiṃstu sati tadavasāna iti evameva muktiścaiveha labhyata iti dvitīyasya yasmindehe jñānamutpannaṃ tatpātānantarameva muktirlabhyate prārabdhakarmapratiba(ndhābhāve)ndhakābhāve tadbhāve tu tadavasāna iti iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyārthavivṛtau tṛtīyādhyāye 'smiṃścaramacaraṇaḥ paryavasitaḥ iti śrīmannyāyasudhāyāṃ tṛtīyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ adhyaya 4, pada 1 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ caturthādhyāyasya prathamapādaḥ [======= jnys_4,1.i: āvṛtyadhikaraṇam =======] 12,1 yadīyacaraṇāmbhojacchāyāmāśritya nirvṛtāḥ nandanti satataṃ muktāḥ saṃśraye taṃ śriyaḥ patim 1 phalaṃ nigadyate 'sminnadhyāya iti bhāṣyam phalanirūpaṇasyedānīṃ kā saṅgatirityata āha- samanvayeti samanvayāvirodhābhyāṃ siddhe vastuni sādhane vicāriteṣvaśeṣeṣu sādhaneṣu viśeṣataḥ
4.1.2a
नित्यशः कार्यमत्यन्तमवश्यं भावि साधनम् चिन्त्यते प्रथमं तत्र
nityaśaḥ kāryamatyantamavaśyaṃ bhāvi sādhanam cintyate prathamaṃ tatra
4.1.2d
-च् न्यायसुधा: समन्वयाविरोधाभ्यां प्रथमद्वितीयाध्यायप्रतिपादिताभ्यां, परब्रह्मादिरूपे वस्तुनि सिद्धे सति, साधने साधनविषये तृतीयाध्याये, अशेषेषु मोक्षसाधनेषु, विचारितेषु सत्सु, फलप्रतिपादनस्यावसरप्राप्तिः जिज्ञासितेष्वर्थेष्वन्येषां विचारितत्वादस्यैवावशिष्टत्वात् अतो मोक्षलक्षणं फलमात्राध्याये निगद्यते इति वाक्यशेषः 12,1f. पादचतुष्ययप्रतिपाद्यं सङ्गतिं च लाघवायैकत्रैव वक्ष्यति ततश्च फलविषये ऽस्मिन्नध्याये कर्मनाशाख्यं फलं प्रथमपादे निगद्यत इत्युक्तं भवति तस्यापवादमाह- विशेषत इति तत्र(अत्र) चतुर्थस्य प्रथमपादे, प्रथमं कैश्चित्सूत्रैः साधनमेव चिन्त्यते कथम् विशेषतः परमादरेण, नित्यशो नैरन्तर्येण च कार्यमिति कुतः यतो मोक्षसिद्धावत्यन्तमवश्यंभावि 12,2 इदमुक्तं भवति तृतीये अध्याये यानि साधनानि विचारितानि तेष्वेव केषाञ्चित्परमादरनैरन्तर्याभ्यामनुष्ठेयत्वमत्रादौ प्रतिपाद्यते तथानुष्ठान एव मोक्षस्य भावादन्यथाभावात् एतज्ज्ञापना(यैव)य तृतीये इदमनुक्तवात्रेदमुच्यते तत्रानुक्तया हि ततो वैलक्षण्यं ज्ञायते फललक्षणे चोक्त्या फलान्तरङ्गत्वम् अध्यायादिव्यवस्था च प्रायिकत्वादुपपद्यत इति 12,11 ओं आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ओं अधिकरणोत्थानकारणं दर्शयति- श्रवणादीति आवृत्तिर् असकृदुपदेशात् ब्ब्स्_4,1.1 ... श्रवणादिसकृत्क्रिया
-c nyāyasudhā: samanvayāvirodhābhyāṃ prathamadvitīyādhyāyapratipāditābhyāṃ, parabrahmādirūpe vastuni siddhe sati, sādhane sādhanaviṣaye tṛtīyādhyāye, aśeṣeṣu mokṣasādhaneṣu, vicāriteṣu satsu, phalapratipādanasyāvasaraprāptiḥ jijñāsiteṣvartheṣvanyeṣāṃ vicāritatvādasyaivāvaśiṣṭatvāt ato mokṣalakṣaṇaṃ phalamātrādhyāye nigadyate iti vākyaśeṣaḥ 12,1f. pādacatuṣyayapratipādyaṃ saṅgatiṃ ca lāghavāyaikatraiva vakṣyati tataśca phalaviṣaye 'sminnadhyāye karmanāśākhyaṃ phalaṃ prathamapāde nigadyata ityuktaṃ bhavati tasyāpavādamāha- viśeṣata iti tatra(atra) caturthasya prathamapāde, prathamaṃ kaiścitsūtraiḥ sādhanameva cintyate katham viśeṣataḥ paramādareṇa, nityaśo nairantaryeṇa ca kāryamiti kutaḥ yato mokṣasiddhāvatyantamavaśyaṃbhāvi 12,2 idamuktaṃ bhavati tṛtīye adhyāye yāni sādhanāni vicāritāni teṣveva keṣāñcitparamādaranairantaryābhyāmanuṣṭheyatvamatrādau pratipādyate tathānuṣṭhāna eva mokṣasya bhāvādanyathābhāvāt etajjñāpanā(yaiva)ya tṛtīye idamanuktavātredamucyate tatrānuktayā hi tato vailakṣaṇyaṃ jñāyate phalalakṣaṇe coktyā phalāntaraṅgatvam adhyāyādivyavasthā ca prāyikatvādupapadyata iti 12,11 oṃ āvṛttirasakṛdupadeśāt oṃ adhikaraṇotthānakāraṇaṃ darśayati- śravaṇādīti āvṛttir asakṛdupadeśāt bbs_4,1.1 ... śravaṇādisakṛtkriyā
4.1.3a
आवृत्तिर्वेति सन्देहे
āvṛttirveti sandehe
4.1.3b
न्यायसुधा: प्रथमं तत्रेति वर्तते श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति दर्शनाथ श्रवणादिकं विधीयते तस्य श्रवणादेर्ज्योतिष्योमादिवत्सकृत्क्रिया वा व्रीह्यावघातादिवदावृत्तिर्वेति सन्देहे सति उपलक्षणमेतत् सकृत्क्रियेति पूर्वपक्षे च सतीत्यपि ग्राह्यम् इदमधिकरणमारभ्यत इति शेषः पूर्वपक्षबीजं च न्यायविवरणे स्पष्टमवगन्तव्यम् सूत्रं व्याख्याति- कर्तव्येति ... कर्तव्याऽवृत्तिरेव हि उपदेशो ऽतत् त्वमसीत्यादिर्ह्यसकृदेव यत्
nyāyasudhā: prathamaṃ tatreti vartate śrotavyo mantavyo nididhyāsitavya iti darśanātha śravaṇādikaṃ vidhīyate tasya śravaṇāderjyotiṣyomādivatsakṛtkriyā vā vrīhyāvaghātādivadāvṛttirveti sandehe sati upalakṣaṇametat sakṛtkriyeti pūrvapakṣe ca satītyapi grāhyam idamadhikaraṇamārabhyata iti śeṣaḥ pūrvapakṣabījaṃ ca nyāyavivaraṇe spaṣṭamavagantavyam sūtraṃ vyākhyāti- kartavyeti ... kartavyā'vṛttireva hi upadeśo 'tat tvamasītyādirhyasakṛdeva yat
4.1.4
-द् 12,12 न्यायसुधा: श्रवणादीनामिति वर्तते हिशब्दो तत्त्वमसीत्युपदेशस्य प्रसिद्धत्वं द्योतयति यदि हि शिष्येणावृत्तिर्न कर्तव्या तदा गुरोरसकृदुपदेशो ऽनर्थकः स्यात् तेन ज्ञायते कर्तव्या श्रवणावृत्तिरिति 12,13 अनेन श्रवणावृत्तेः कर्तव्यता सिद्धा त्रयाणामप्यावृत्तिं साधयल्लिङ्गाच्चेति सूत्रं पठित्वा तदभिप्रेतानि लिङ्गान्यागमवाक्येनैव दर्शयति- लिङ्गादित्यादिना लिङ्गाच् च ब्ब्स्_4,1.2 लिङ्गाल्लातव्यतः पूर्वमृजोबर्रह्मत्वतः शतात् शुश्रावोग्रतपा नाम योग्यो रुद्रपदस्य यः
-d 12,12 nyāyasudhā: śravaṇādīnāmiti vartate hiśabdo tattvamasītyupadeśasya prasiddhatvaṃ dyotayati yadi hi śiṣyeṇāvṛttirna kartavyā tadā gurorasakṛdupadeśo 'narthakaḥ syāt tena jñāyate kartavyā śravaṇāvṛttiriti 12,13 anena śravaṇāvṛtteḥ kartavyatā siddhā trayāṇāmapyāvṛttiṃ sādhayalliṅgācceti sūtraṃ paṭhitvā tadabhipretāni liṅgānyāgamavākyenaiva darśayati- liṅgādityādinā liṅgāc ca bbs_4,1.2 liṅgāllātavyataḥ pūrvamṛjobarrahmatvataḥ śatāt śuśrāvogratapā nāma yogyo rudrapadasya yaḥ
4.1.5
सार्द्धं परार्द्धं विष्णोस्तु गुणान् भक्तया सदोद्यतः तत्त्रिभागमुपासां च चक्रे सम्भृतमानसः
sārddhaṃ parārddhaṃ viṣṇostu guṇān bhaktayā sadodyataḥ tattribhāgamupāsāṃ ca cakre sambhṛtamānasaḥ
4.1.6
न्यायसुधा: लातव्य आदातव्यः शिष्यैरुपासितव्यः तस्मात् ब्रह्मत्वत इति षष्ठीबहुवचनान्तात्तसिः ब्रह्मत्वानां शतात्पूर्वमिति ऋजोर्विशेषणम् यस्यैतस्माद्ब्रह्मकल्पादारभ्य ब्रह्मकल्पानां शते गते ब्रह्मत्वं भविष्यति तस्मादिति यावत् सार्धं परार्धमित्यत्यन्तसंयोगे द्वितीया तत्त्रिभागं तस्य श्रवणकालस्य, तृतीयभागं कालम् उपासां मनननिदिध्यासनरूपाम् सम्भृतमानस इति उपासितव्य एवार्थे धृतचित्तः 12,14 दशमन्वन्तरं शक्रपदयोग्यो गरुत्मतः पदयोग्यात् सुमनसः सुनन्दो नाम चाशृणोत् उपासां चक्र उद्युक्तो मन्वन्तरचतुष्ययम्
nyāyasudhā: lātavya ādātavyaḥ śiṣyairupāsitavyaḥ tasmāt brahmatvata iti ṣaṣṭhībahuvacanāntāttasiḥ brahmatvānāṃ śatātpūrvamiti ṛjorviśeṣaṇam yasyaitasmādbrahmakalpādārabhya brahmakalpānāṃ śate gate brahmatvaṃ bhaviṣyati tasmāditi yāvat sārdhaṃ parārdhamityatyantasaṃyoge dvitīyā tattribhāgaṃ tasya śravaṇakālasya, tṛtīyabhāgaṃ kālam upāsāṃ manananididhyāsanarūpām sambhṛtamānasa iti upāsitavya evārthe dhṛtacittaḥ 12,14 daśamanvantaraṃ śakrapadayogyo garutmataḥ padayogyāt sumanasaḥ sunando nāma cāśṛṇot upāsāṃ cakra udyukto manvantaracatuṣyayam
4.1.7
सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पदयोग्यौ सुतेजसौ सुरूपः शान्तरूपश्च मन्वन्तरचतुष्ययम् अशृण्वतां सुमनसो मन्वन्तरमुपासताम्
sūryācandramasoścaiva padayogyau sutejasau surūpaḥ śāntarūpaśca manvantaracatuṣyayam aśṛṇvatāṃ sumanaso manvantaramupāsatām
4.1.8
ततः प्रोक्तास्तु ते सर्वे भक्तयोग्रतपआदयः अपश्यन् परमं विष्णुं तत्प्रसादेधिताः सदा इत्युक्तं विष्णुना साक्षाद् ग्रन्थे सत्तत्वसञ्ज्ञिते
tataḥ proktāstu te sarve bhaktayogratapaādayaḥ apaśyan paramaṃ viṣṇuṃ tatprasādedhitāḥ sadā ityuktaṃ viṣṇunā sākṣād granthe sattatvasañjñite
4.1.9ab
न्यायसुधा: दश मन्वन्तराणि यस्मिन्काले स तथोक्तः गरुत्मतः पदयोग्यादित गरुत्मतो यत्पदं तत्र योग्यादित्यर्थः सुतेजसावेव सुप्रज्ञावेव न तु मन्दौ अशृण्वतां अशृणुताम् व्यत्ययो बहुलमिति द्विविकरणता सुमनस एव मन्वन्तरं मन्वन्तरावच्छिन्नं कालम् उपासतामुपासाताम् छान्दसो वणर्विकारः नन्वत्र श्रवणादिकालबाहुल्यमेव प्रतीयते न पुनरावृत्तिः श्रुतस्यैव वाक्यस्य पुनः श्रवणमित्यादिरूपा हि सेति मैवम् एकेन वाक्येनावगतस्य तत्त्वस्य पुनः पुनस्तेनान्येन अवगतिः श्रवणावृत्तिः एवमेकया युक्तयानुसंहितस्य भूयो भूयः तयान्यथा वानुसन्धानं मननावृत्तिरित्यभिप्रेतत्वात् नन्वेवं चेत्सर्ववेदान्तप्रत्ययमित्यनेनैव गतमेतत् सत्यम् तस्यैवात्यन्तावश्यकत्वप्रदर्शनाय पुनरारम्भ इत्युक्तमेव एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् इति श्रीमन्न्यायसुधायां आवृत्त्यधिकरणम् [======= ज्न्य्स्_4,1.इइ: आत्मोपगमाधिकरणम् =======] 12,18 अथ श्रीमन्न्यासुधायां आत्मोपगमाधिकरणम् ओं आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ओं एतत्सूत्रं व्याख्यातुमात्मशब्दार्थं तावदाह- आत्मेति आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ब्ब्स्_4,1.3 आत्मेति नाम कथितं साक्षान्नारायणस्य हि
nyāyasudhā: daśa manvantarāṇi yasminkāle sa tathoktaḥ garutmataḥ padayogyādita garutmato yatpadaṃ tatra yogyādityarthaḥ sutejasāveva suprajñāveva na tu mandau aśṛṇvatāṃ aśṛṇutām vyatyayo bahulamiti dvivikaraṇatā sumanasa eva manvantaraṃ manvantarāvacchinnaṃ kālam upāsatāmupāsātām chāndaso vaṇarvikāraḥ nanvatra śravaṇādikālabāhulyameva pratīyate na punarāvṛttiḥ śrutasyaiva vākyasya punaḥ śravaṇamityādirūpā hi seti maivam ekena vākyenāvagatasya tattvasya punaḥ punastenānyena avagatiḥ śravaṇāvṛttiḥ evamekayā yuktayānusaṃhitasya bhūyo bhūyaḥ tayānyathā vānusandhānaṃ mananāvṛttirityabhipretatvāt nanvevaṃ cetsarvavedāntapratyayamityanenaiva gatametat satyam tasyaivātyantāvaśyakatvapradarśanāya punarārambha ityuktameva evamuttaratrāpi draṣṭavyam iti śrīmannyāyasudhāyāṃ āvṛttyadhikaraṇam [======= jnys_4,1.ii: ātmopagamādhikaraṇam =======] 12,18 atha śrīmannyāsudhāyāṃ ātmopagamādhikaraṇam oṃ ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca oṃ etatsūtraṃ vyākhyātumātmaśabdārthaṃ tāvadāha- ātmeti ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca bbs_4,1.3 ātmeti nāma kathitaṃ sākṣānnārāyaṇasya hi
4.1.9cd
न्यायसुधा: यस्मादात्मेति नाम साक्षात् मुख्यया वृत्त्या नारायणस्य कथितम् मुख्ये च सम्भवत्यमुख्यं न युज्यते तस्मादत्र सूत्रे ऽपि आत्मा जनार्दनः आत्मशब्दोदितो जनार्दन इति वक्ष्यमाणेनान्वयः 12,20 किं तदात्मशब्दस्य भगवन्नामत्वकथनमित्यत आह- आत्मेति आत्मा ब्रह्म महांस्तारः परमेशः शुचिश्रवाः
nyāyasudhā: yasmādātmeti nāma sākṣāt mukhyayā vṛttyā nārāyaṇasya kathitam mukhye ca sambhavatyamukhyaṃ na yujyate tasmādatra sūtre 'pi ātmā janārdanaḥ ātmaśabdodito janārdana iti vakṣyamāṇenānvayaḥ 12,20 kiṃ tadātmaśabdasya bhagavannāmatvakathanamityata āha- ātmeti ātmā brahma mahāṃstāraḥ parameśaḥ śuciśravāḥ
4.1.10
विष्णुर्नारायणो ऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते इति पिङ्गश्रुतिश्चैव तथैव परमश्रुतिः
viṣṇurnārāyaṇo 'nanta iti śrīpatirīryate iti piṅgaśrutiścaiva tathaiva paramaśrutiḥ
4.1.11
न्यायसुधा: इति नामभिः पैङ्गिश्रुतिः आत्मशब्दं भगवन्नामत्वेनाह चशब्दः श्रुत्यन्तरसमुच्चयार्थः श्रुतिरेव न तु मानुषप्रणीतमभिधानमित्येवशब्दः तेन"क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषःऽ; इत्यादिविरोधो नाशङ्कनीयः ओमात्मेति परमश्रुतिः ओमात्मा भगवान् विष्णुरात्मानन्दो ऽक्षरः स्वराट् विश्वत्राता नृसिंहो ऽजो नारायण उरुक्रमः
nyāyasudhā: iti nāmabhiḥ paiṅgiśrutiḥ ātmaśabdaṃ bhagavannāmatvenāha caśabdaḥ śrutyantarasamuccayārthaḥ śrutireva na tu mānuṣapraṇītamabhidhānamityevaśabdaḥ tena"kṣetrajña ātmā puruṣaḥ'; ityādivirodho nāśaṅkanīyaḥ omātmeti paramaśrutiḥ omātmā bhagavān viṣṇurātmānando 'kṣaraḥ svarāṭ viśvatrātā nṛsiṃho 'jo nārāyaṇa urukramaḥ
4.1.12
अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्मषान् दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान्
anasūyā tathaivātrerjajñe putrānakalmaṣān dattaṃ durvāsasaṃ somamātmeśabrahmasambhavān
4.1.13ab
इति भागवते चैव तस्मादात्मा जनार्दनः
iti bhāgavate caiva tasmādātmā janārdanaḥ
4.1.13cd
न्यायसुधा: आत्मानन्देति समस्तमेकं नाम अनसूयेति भागवते चात्मशब्दस्य भगवत्येव प्रयोगो ऽस्ति तथैवेति तत्र प्रकृतेन समुच्चयार्थः जज्ञे जनयामास अन्तर्णीत(णिजर्थो ऽत्र)ण्यर्थो वात्र जनिः आत्मेशब्रह्मसम्भवान् विष्णुशिवब्रह्मसम्भवान् सह भवन्तीति सम्भवाः अत्र दत्तदूर्वाससौ विष्णुशिवावेव सोमो ब्रह्मणा सहभूतः तद्धर्मो ऽन्ययोरप्युपचारादुच्यते छत्रिण इति यथा 12,25 अस्त्वात्मशब्दो विष्णुपरस्तथापि कः सूत्रार्थ इत्यत आत्मेतीति प्रतिज्ञांशं व्याख्याति(चष्टे) तस्मादिति तस्मादुपास्यो विष्णुरिति ज्ञातव्यः सज्जनैः सदा
nyāyasudhā: ātmānandeti samastamekaṃ nāma anasūyeti bhāgavate cātmaśabdasya bhagavatyeva prayogo 'sti tathaiveti tatra prakṛtena samuccayārthaḥ jajñe janayāmāsa antarṇīta(ṇijartho 'tra)ṇyartho vātra janiḥ ātmeśabrahmasambhavān viṣṇuśivabrahmasambhavān saha bhavantīti sambhavāḥ atra dattadūrvāsasau viṣṇuśivāveva somo brahmaṇā sahabhūtaḥ taddharmo 'nyayorapyupacārāducyate chatriṇa iti yathā 12,25 astvātmaśabdo viṣṇuparastathāpi kaḥ sūtrārtha ityata ātmetīti pratijñāṃśaṃ vyākhyāti(caṣṭe) tasmāditi tasmādupāsyo viṣṇuriti jñātavyaḥ sajjanaiḥ sadā
4.1.14ab
न्यायसुधा: यस्मादात्मशब्दो विष्णुपरस्तस्मात् अयं प्रतिज्ञार्थः आत्मा विष्णुः आत्मेति सज्जनैः सदा ज्ञातव्यः उपास्यो ध्येयश्च हेत्वंशं व्याचष्टे- तथैवेति तथैवोपासते सन्तस्तथैवोपदिशन्ति च
nyāyasudhā: yasmādātmaśabdo viṣṇuparastasmāt ayaṃ pratijñārthaḥ ātmā viṣṇuḥ ātmeti sajjanaiḥ sadā jñātavyaḥ upāsyo dhyeyaśca hetvaṃśaṃ vyācaṣṭe- tathaiveti tathaivopāsate santastathaivopadiśanti ca
4.1.14cd
न्यायसुधा: अनेनात्म(त्मेति)शब्दस्याऽवृत्तिस्तुशब्दश्चावधारणार्थ इत्युक्तं भवति सतामेवोपासनोपदेशौ भाष्योदाहृताभ्यां श्रुतिभ्यां सिद्धौ उपगच्छन्तीत्येतज्ज्ञानार्थमुपासनार्थं च तत्र ज्ञानार्थत्वं स्पष्टमित्येक एवार्थो व्याख्यातः अत एव प्राक् ज्ञातव्य उपास्यश्चेत्युक्तम् 12,27 नन्वनेन विष्णुर्विष्णुरित्युपास्य इत्युक्तं भवति ततश्च किमनेन कृतं स्यात् न ह्यविष्णुत्वेनोपास्तिरत्र प्रसक्तेत्यत आह- आदानेति आदानार्थत्वतश्चायमात्मशब्दः पतिं वदेत्
nyāyasudhā: anenātma(tmeti)śabdasyā'vṛttistuśabdaścāvadhāraṇārtha ityuktaṃ bhavati satāmevopāsanopadeśau bhāṣyodāhṛtābhyāṃ śrutibhyāṃ siddhau upagacchantītyetajjñānārthamupāsanārthaṃ ca tatra jñānārthatvaṃ spaṣṭamityeka evārtho vyākhyātaḥ ata eva prāk jñātavya upāsyaścetyuktam 12,27 nanvanena viṣṇurviṣṇurityupāsya ityuktaṃ bhavati tataśca kimanena kṛtaṃ syāt na hyaviṣṇutvenopāstiratra prasaktetyata āha- ādāneti ādānārthatvataścāyamātmaśabdaḥ patiṃ vadet
4.1.14ef
न्यायसुधा: अयं सूत्रगत आत्मशब्दः पतिं च वदेत् कथम् आदानाथर्त्वत आदानकर्तृत्वार्थत्वात् आङ्पूर्वात् दाञः आतो मनिन्निति मनिन् प्रत्ययः आकारलोपो दस्य तश्च निर्वचनत्वात् तथा चोक्तं"यच्चाप्नोति यदादत्तःऽ; इत्यादि पतिर्हि स्वीयतया भृत्यानादत्ते 12,28 ततः किमित्यतः सूत्रार्थं विवृणोति- स्वामीति स्वामी मे विष्णुरित्येव नित्यदोपास्यमञ्जसा
nyāyasudhā: ayaṃ sūtragata ātmaśabdaḥ patiṃ ca vadet katham ādānāthartvata ādānakartṛtvārthatvāt āṅpūrvāt dāñaḥ āto maninniti manin pratyayaḥ ākāralopo dasya taśca nirvacanatvāt tathā coktaṃ"yaccāpnoti yadādattaḥ'; ityādi patirhi svīyatayā bhṛtyānādatte 12,28 tataḥ kimityataḥ sūtrārthaṃ vivṛṇoti- svāmīti svāmī me viṣṇurityeva nityadopāsyamañjasā
4.1.15
न्यायसुधा: अत्र सूत्रे द्वावात्मशब्दौ एकोनुवादार्थो द्वितीयो विध्यथरः आत्मात्मेत्युपास्य इति द्वावपि विष्णुविषयौ तत्राद्यो ऽविवक्षितावयवार्थः संज्ञात्वेन वर्तते द्वितीयो विवक्षितावयवार्थः स्वामिनं वदति तथा चात्मा विष्णुरात्मेति स्वामीत्युपास्य इति सूत्रार्थो भवतीत्यर्थः अञ्जसा परमादरेण नन्वेतदानन्दादयः प्रधानस्येत्यनेनैव गतम् सत्यम् सर्वथोपास्यत्वस्य ज्ञापनाय पुनर्वचनम् तदिदमुक्तं नित्यदैवाञ्जसेति 12,29 अस्य सर्वथोपास्यत्वे किं प्रमाणमित्यत आह- स्वामीति स्वामी विष्णुरिति ध्यानं विशेषणविशेष्यतः कर्तव्यं सर्वथैवैतन्न कथञ्चन विस्मरेत्
nyāyasudhā: atra sūtre dvāvātmaśabdau ekonuvādārtho dvitīyo vidhyatharḥ ātmātmetyupāsya iti dvāvapi viṣṇuviṣayau tatrādyo 'vivakṣitāvayavārthaḥ saṃjñātvena vartate dvitīyo vivakṣitāvayavārthaḥ svāminaṃ vadati tathā cātmā viṣṇurātmeti svāmītyupāsya iti sūtrārtho bhavatītyarthaḥ añjasā paramādareṇa nanvetadānandādayaḥ pradhānasyetyanenaiva gatam satyam sarvathopāsyatvasya jñāpanāya punarvacanam tadidamuktaṃ nityadaivāñjaseti 12,29 asya sarvathopāsyatve kiṃ pramāṇamityata āha- svāmīti svāmī viṣṇuriti dhyānaṃ viśeṣaṇaviśeṣyataḥ kartavyaṃ sarvathaivaitanna kathañcana vismaret
4.1.16
इति सत्तत्त्ववचनं षाड्गुण्यवचनं परम् मम स्वामी हरिर्नित्यं सर्वस्य पतिरेव च इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः
iti sattattvavacanaṃ ṣāḍguṇyavacanaṃ param mama svāmī harirnityaṃ sarvasya patireva ca iti dhyeyaḥ sarvadaiva bhagavān viṣṇuravyayaḥ
4.1.17ab
न्यायसुधा: विशेषणविशेष्यत इति स्वामित्वं विशेषणं विष्णुर्विशेष्य इति विशेषणविशेष्यभावेनैव नतु तटस्थं स्वामित्वं निर्गुणस्य विष्णोरुपलक्षणमित्येवमित्यर्थः कथञ्चन आधिव्याधिसत्वे ऽपि परम् उपरितनम् मम स्वामीत्यनेन प्रसक्तमल्पत्वं निवारयति- सर्वस्येति इति श्रीमन्न्यासुधायां आत्मोपगमाधिकरणम् [======= ज्न्य्स्_4,1.इइइ: प्रतीकाधिकरणम् =======] 12,30 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां प्रतीकाधिकरणम् ओं न प्रतीके न हि सः ओं मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यादिश्रुतिप्राप्तं मनःप्रभृतिप्रतीकानां ब्रह्मत्वेनोपासनमत्र प्रतिषिध्यते तत्र प्रतीक इत्यधिकरणसप्तमीति प्रतीतिः स्यात् प्रतीकाधिकरणस्य चोपासनं ब्रह्मणो युक्तमेव अतो ऽन्यथा प्रतिज्ञां व्याख्याति- प्रतीकेति न प्रतीके न हि सः ब्ब्स्_4,1.4 प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना
nyāyasudhā: viśeṣaṇaviśeṣyata iti svāmitvaṃ viśeṣaṇaṃ viṣṇurviśeṣya iti viśeṣaṇaviśeṣyabhāvenaiva natu taṭasthaṃ svāmitvaṃ nirguṇasya viṣṇorupalakṣaṇamityevamityarthaḥ kathañcana ādhivyādhisatve 'pi param uparitanam mama svāmītyanena prasaktamalpatvaṃ nivārayati- sarvasyeti iti śrīmannyāsudhāyāṃ ātmopagamādhikaraṇam [======= jnys_4,1.iii: pratīkādhikaraṇam =======] 12,30 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ pratīkādhikaraṇam oṃ na pratīke na hi saḥ oṃ mano brahmetyupāsītetyādiśrutiprāptaṃ manaḥprabhṛtipratīkānāṃ brahmatvenopāsanamatra pratiṣidhyate tatra pratīka ityadhikaraṇasaptamīti pratītiḥ syāt pratīkādhikaraṇasya copāsanaṃ brahmaṇo yuktameva ato 'nyathā pratijñāṃ vyākhyāti- pratīketi na pratīke na hi saḥ bbs_4,1.4 pratīkaviṣayatvena na kāryā viṣṇubhāvanā
4.1.17c
न्यायसुधा: इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया इदं मनआदिकं विष्णुरित्येवंरूपोपासना न कार्येत्यर्थः न हि स इति हेतुं व्याचष्टे- प्रतीकमिति प्रतीकं नैव विष्णुर्यन्
nyāyasudhā: itthambhūtalakṣaṇe tṛtīyā idaṃ manaādikaṃ viṣṇurityevaṃrūpopāsanā na kāryetyarthaḥ na hi sa iti hetuṃ vyācaṣṭe- pratīkamiti pratīkaṃ naiva viṣṇuryan
4.1.17d
न्यायसुधा: यद्यस्मात्प्रतीकं, ब्रह्मणः प्रतिमात्मकं, मनःप्रभृति, स विष्णुर्नैव तस्मादिति पूर्वेणान्वयः नन्वसङ्गतो ऽयं हेतुः प्रतीकस्य विष्णोश्चाभेदाभावो ह्यभेदस्य तत्प्रमितेश्च निवारको न त्वभेदभावनामात्रस्येत्यत आह- मिथ्येति ... मिथ्योपासा ह्यनथर्दा
nyāyasudhā: yadyasmātpratīkaṃ, brahmaṇaḥ pratimātmakaṃ, manaḥprabhṛti, sa viṣṇurnaiva tasmāditi pūrveṇānvayaḥ nanvasaṅgato 'yaṃ hetuḥ pratīkasya viṣṇoścābhedābhāvo hyabhedasya tatpramiteśca nivārako na tvabhedabhāvanāmātrasyetyata āha- mithyeti ... mithyopāsā hyanathardā
4.1.18
न्यायसुधा: नहि स विष्णुः प्रतीकम् अतस्तयोरभेदभावना मिथ्योपासना सा चानर्थस्यैव हेतुः अतो न कर्तव्येत्येवं हेतुहेतुमद्भावः सूत्रकृतो ऽभिप्रेतो न पुनः साक्षात् अतो नासङ्गतिः 12,31 मिथ्योपासनस्यानर्थहेतुत्वं कुत इत्यतस्तदुपपादनपूर्वकमिममेव सूत्राभिप्रायं स्पष्टमाचष्टे- यो ऽन्यथेत्यादिना भगवन्प्रभुरित्यन्तेन यो ऽन्यथा सन्तमात्मेशमन्यथा प्रतिपद्यते किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा
nyāyasudhā: nahi sa viṣṇuḥ pratīkam atastayorabhedabhāvanā mithyopāsanā sā cānarthasyaiva hetuḥ ato na kartavyetyevaṃ hetuhetumadbhāvaḥ sūtrakṛto 'bhipreto na punaḥ sākṣāt ato nāsaṅgatiḥ 12,31 mithyopāsanasyānarthahetutvaṃ kuta ityatastadupapādanapūrvakamimameva sūtrābhiprāyaṃ spaṣṭamācaṣṭe- yo 'nyathetyādinā bhagavanprabhurityantena yo 'nyathā santamātmeśamanyathā pratipadyate kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā
4.1.19
यो ऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते किं तेन न कृतं पापं चोरेणेशापहारिणा
yo 'nyathā santamātmānamanyathā pratipadyate kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇeśāpahāriṇā
4.1.20
12,32 न्यायसुधा: यो ऽन्यथैव स्थितं विष्णुमन्यथा प्रतिपद्यते किं तेन न कृतं पापं चोरेण ब्रह्मचारिणा
12,32 nyāyasudhā: yo 'nyathaiva sthitaṃ viṣṇumanyathā pratipadyate kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇa brahmacāriṇā
4.1.21
न्यायसुधा: अन्यथासन्तं प्रतीकभिन्नत्वादिप्रकारं सन्तम् आत्मनां जीवानाम् ईशम् अन्यथा प्रतीकत्वादिना प्रतिपद्यते जानाति ध्यायति च चोरत्वस्यैव विवरणं आत्मापहारिणेति अभेदे खल्वेकावशेषः स्यात् तत्र प्रतीकावशेषे ध्याते स्फुटं परमात्मापहारित्वम् प्रतीकप्रविलये ऽप्यैश्वर्यापलापात्परमात्मापहारित्वमेव आत्मानं परमात्मानम् एतानि त्रीणि वाक्यानि विष्णोः प्रतीकताध्याने बाधकानि प्रतीकस्य विष्णुत्वध्याने तु न बाधकमित्यतः स्वात्मनमिति वाक्यं पठितम् स्वात्मानं प्रतिमां वापि देवतान्तरमेव वा चेतनाचेतनं वान्यद् ध्यायेद् यः केशवस्त्विति किं तेन न कृतं पापं चारेणेशापहारिणा
nyāyasudhā: anyathāsantaṃ pratīkabhinnatvādiprakāraṃ santam ātmanāṃ jīvānām īśam anyathā pratīkatvādinā pratipadyate jānāti dhyāyati ca coratvasyaiva vivaraṇaṃ ātmāpahāriṇeti abhede khalvekāvaśeṣaḥ syāt tatra pratīkāvaśeṣe dhyāte sphuṭaṃ paramātmāpahāritvam pratīkapravilaye 'pyaiśvaryāpalāpātparamātmāpahāritvameva ātmānaṃ paramātmānam etāni trīṇi vākyāni viṣṇoḥ pratīkatādhyāne bādhakāni pratīkasya viṣṇutvadhyāne tu na bādhakamityataḥ svātmanamiti vākyaṃ paṭhitam svātmānaṃ pratimāṃ vāpi devatāntarameva vā cetanācetanaṃ vānyad dhyāyed yaḥ keśavastviti kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ cāreṇeśāpahāriṇā
4.1.22
न्यायसुधा: यो ऽन्यदिति त्रीण्युभयार्थे यो ऽन्यद् विष्णुरिति ध्यायेज्जानीयाद् वा हरिं तथा अन्धे तमसि मज्जेत् स यत्र नैवोत्थितिः क्वचित्
nyāyasudhā: yo 'nyaditi trīṇyubhayārthe yo 'nyad viṣṇuriti dhyāyejjānīyād vā hariṃ tathā andhe tamasi majjet sa yatra naivotthitiḥ kvacit
4.1.23
यो ऽन्यद् विष्णुरिति ध्यायेद् विष्णुरन्यदिति स्म वा अन्यथा ध्यानदोषेण महातमसि मज्जति
yo 'nyad viṣṇuriti dhyāyed viṣṇuranyaditi sma vā anyathā dhyānadoṣeṇa mahātamasi majjati
4.1.24
यो ऽन्यद् विष्णुरिति ध्यायेद् विष्णुरन्यदिति स्म वा महातमसि मग्नस्य तस्य नैवोत्थितिः क्वचित्
yo 'nyad viṣṇuriti dhyāyed viṣṇuranyaditi sma vā mahātamasi magnasya tasya naivotthitiḥ kvacit
4.1.25
न्यायसुधा: यत्र पतितस्य अन्यथाध्यानमेव दोषो ऽन्यथाध्यानदोषः यत्किञ्चिदित्यादीनि प्रथमार्थ एव कैमुत्यार्थानि यत्किञ्चिदन्यथा संस्थमन्यथा ध्यातमञ्जसा ध्यातुर्महादोषकरं किमु सर्वेश्वरो हरिः
nyāyasudhā: yatra patitasya anyathādhyānameva doṣo 'nyathādhyānadoṣaḥ yatkiñcidityādīni prathamārtha eva kaimutyārthāni yatkiñcidanyathā saṃsthamanyathā dhyātamañjasā dhyāturmahādoṣakaraṃ kimu sarveśvaro hariḥ
4.1.26
12,33 न्यायसुधा: यत्किञ्चिदन्यथा संस्थमन्यथा ज्ञातमञ्जसा महादोषकरं विष्णुः किमु सर्वेश्वरेश्वरः
12,33 nyāyasudhā: yatkiñcidanyathā saṃsthamanyathā jñātamañjasā mahādoṣakaraṃ viṣṇuḥ kimu sarveśvareśvaraḥ
4.1.27
यत्किञ्चिदन्यथा संस्थमन्यथा ज्ञातमञ्जसा अनर्थकारणं लोके किमु सर्वेश्वरेश्वरः
yatkiñcidanyathā saṃsthamanyathā jñātamañjasā anarthakāraṇaṃ loke kimu sarveśvareśvaraḥ
4.1.28
न किञ्चिदन्यथा ज्ञेयं ध्येयं वा तेन कुत्रचित् किमु सर्वोत्तमो विष्णुर्ज्ञेयो नीचतया क्वचित्
na kiñcidanyathā jñeyaṃ dhyeyaṃ vā tena kutracit kimu sarvottamo viṣṇurjñeyo nīcatayā kvacit
4.1.29
तस्माद् वस्तु यथारूपं ज्ञेयं ध्येयं च सर्वदा कारणं पुरुषार्थस्य नान्यथा भवति क्वचित्
tasmād vastu yathārūpaṃ jñeyaṃ dhyeyaṃ ca sarvadā kāraṇaṃ puruṣārthasya nānyathā bhavati kvacit
4.1.30
न्यायसुधा: यत्किञ्चिद्गङ्गोदकादिकमन्यथासंस्थं पवित्रं सत् अन्यथापवित्रं ध्यातं ध्यातुरञ्जसा महादोषकरं किमु सर्वेश्वरो हरिरप्रकृष्टतया ध्यातः तेन अनर्थप्रसङ्गेन इति श्रुतिपुराणोक्तिबलतो न प्रतीकता ध्येया विष्णोः क्वचिद् यस्मान्मिथ्याज्ञानमनर्थदम्
nyāyasudhā: yatkiñcidgaṅgodakādikamanyathāsaṃsthaṃ pavitraṃ sat anyathāpavitraṃ dhyātaṃ dhyāturañjasā mahādoṣakaraṃ kimu sarveśvaro hariraprakṛṣṭatayā dhyātaḥ tena anarthaprasaṅgena iti śrutipurāṇoktibalato na pratīkatā dhyeyā viṣṇoḥ kvacid yasmānmithyājñānamanarthadam
4.1.31ab
इत्यभिप्रेत्य न हि स इत्याह भगवान् प्रभुः
ityabhipretya na hi sa ityāha bhagavān prabhuḥ
4.1.31cd
न्यायसुधा: इति श्रुतिपुराणोक्तिबलतो मिथ्याज्ञानमनर्थपदं प्रतीयते यस्मात्तस्माद्विष्णोः प्रतीकता न ध्येयेति परम्परया हेतुहेतुमद्भावमभिप्रेत्य भगवान्सूत्रकारो न हि स इति हेतुमाह अतो नासङ्गतिरित्यर्थः वक्ष्यमाणप्रकारेण द्विरूपस्यापि ध्यानस्य साम्यात् बलत इत्युक्तम् ध्यानस्यापि ज्ञानविशेषत्वात्सङ्कीर्णोक्तिः 12,36 एवं तर्हि मनो ब्रह्मेत्यादिश्रुतीनां को ऽर्थ इत्यत आह- प्रतीकेति प्रतीकसंस्थितत्वेन ध्येयो विष्णुर्नचान्यथा
nyāyasudhā: iti śrutipurāṇoktibalato mithyājñānamanarthapadaṃ pratīyate yasmāttasmādviṣṇoḥ pratīkatā na dhyeyeti paramparayā hetuhetumadbhāvamabhipretya bhagavānsūtrakāro na hi sa iti hetumāha ato nāsaṅgatirityarthaḥ vakṣyamāṇaprakāreṇa dvirūpasyāpi dhyānasya sāmyāt balata ityuktam dhyānasyāpi jñānaviśeṣatvātsaṅkīrṇoktiḥ 12,36 evaṃ tarhi mano brahmetyādiśrutīnāṃ ko 'rtha ityata āha- pratīketi pratīkasaṃsthitatvena dhyeyo viṣṇurnacānyathā
4.1.32ab
न्यायसुधा: व्यत्ययो बहुलं, सप्तसु प्रथमा, षट्सु द्वितीया, इत्यादिस्मरणाद्विभक्तिव्यत्ययेनाधिकरणार्थतया श्रुतयो व्याख्येया इति भावः इति श्रीमन्न्यासुधायां प्रतीकाधिकरणम् [======= ज्न्य्स्_4,1.इव्: ब्रह्मदृष्ट्यधिकरणम् =======] अथ श्रीमन्न्यासुधायां ब्रह्मदृष्टयधिकरणम् ओं ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ओं अत्र ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्येत्युच्यते कुत्रेत्याकाङ्क्षायां सन्निधानात्प्रतीक इति प्राप्नोति तच्च योग्यताविरहान्निराकृतम् अतः साकाङ्क्षं प्रतिज्ञावाक्यं व्याख्याति- ब्रह्मेति चेति ब्रह्मदृष्टिर् उत्कर्षात् ब्ब्स्_4,1.5 ब्रह्मेति च सदा ध्येयो भगवान् विष्णुरञ्जसा
nyāyasudhā: vyatyayo bahulaṃ, saptasu prathamā, ṣaṭsu dvitīyā, ityādismaraṇādvibhaktivyatyayenādhikaraṇārthatayā śrutayo vyākhyeyā iti bhāvaḥ iti śrīmannyāsudhāyāṃ pratīkādhikaraṇam [======= jnys_4,1.iv: brahmadṛṣṭyadhikaraṇam =======] atha śrīmannyāsudhāyāṃ brahmadṛṣṭayadhikaraṇam oṃ brahmadṛṣṭirutkarṣāt oṃ atra brahmadṛṣṭiḥ kartavyetyucyate kutretyākāṅkṣāyāṃ sannidhānātpratīka iti prāpnoti tacca yogyatāvirahānnirākṛtam ataḥ sākāṅkṣaṃ pratijñāvākyaṃ vyākhyāti- brahmeti ceti brahmadṛṣṭir utkarṣāt bbs_4,1.5 brahmeti ca sadā dhyeyo bhagavān viṣṇurañjasā
4.1.32c
न्यायसुधा: अत्र चशब्दं प्रयुञ्जानेनात्मेत्यनेन व्यवहितेनाप्यस्य योग्यतयान्वयः आत्मशब्दश्च प्रथमान्तः प्रकृतः, सप्तम्यन्तेन चेहार्थः अर्थवशाद्विभक्तिविपरिणामः अतः सप्तम्यन्तो ऽत्र अनुवर्तत इति सूचितम् भगवान्विष्णुर्ब्रह्मेति ध्येय इति तात्पर्यकथनं, नाक्षरार्थः नन्वेतत् भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वमित्यनेनैव गतमित्यतः सदाञ्जसेत्युक्तम् उत्कर्षादिति हेतुः तत्र न ज्ञायते कस्योत्कर्ष इति अतो व्याचष्टे- उत्कृष्ट इति उत्कृष्टो ब्रह्मशब्दार्थः
nyāyasudhā: atra caśabdaṃ prayuñjānenātmetyanena vyavahitenāpyasya yogyatayānvayaḥ ātmaśabdaśca prathamāntaḥ prakṛtaḥ, saptamyantena cehārthaḥ arthavaśādvibhaktivipariṇāmaḥ ataḥ saptamyanto 'tra anuvartata iti sūcitam bhagavānviṣṇurbrahmeti dhyeya iti tātparyakathanaṃ, nākṣarārthaḥ nanvetat bhūmnaḥ kratuvajjyāyastvamityanenaiva gatamityataḥ sadāñjasetyuktam utkarṣāditi hetuḥ tatra na jñāyate kasyotkarṣa iti ato vyācaṣṭe- utkṛṣṭa iti utkṛṣṭo brahmaśabdārthaḥ
4.1.32d
न्यायसुधा: यत इति वक्ष्यमाणमिहापि सम्बद्धयते उत्कर्षादुत्कर्षस्य ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वादिति सूत्रकृतोत्कर्षस्य ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वमुक्तम् अनुव्याख्यानकृता तूत्कर्षवान् ब्रह्मशब्दाभिधेय इत्यभिहितम् फलतस्त्वेक एवार्थः कथमुत्कर्षो ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमित्यत आह- पूर्णत्वमिति 12,38 ... पूर्णत्वं ब्रह्मता यतः
nyāyasudhā: yata iti vakṣyamāṇamihāpi sambaddhayate utkarṣādutkarṣasya brahmaśabdapravṛttinimittatvāditi sūtrakṛtotkarṣasya brahmaśabdapravṛttinimittatvamuktam anuvyākhyānakṛtā tūtkarṣavān brahmaśabdābhidheya ityabhihitam phalatastveka evārthaḥ kathamutkarṣo brahmaśabdapravṛttinimittamityata āha- pūrṇatvamiti 12,38 ... pūrṇatvaṃ brahmatā yataḥ
4.1.33
न्यायसुधा: वृद्धयर्थात् बृहतेरन्येभ्यो ऽपि दृश्यन्त इति मनिन्प्रत्ययः दृशिग्रहणसामर्थ्याद्धातोरमागमश्च वृद्धिः पूर्णत्वमित्येक एवार्थः ब्रह्मता ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् पूर्णत्वमेव चोत्कर्षः हेतुहेतुमद्भावश्च भाष्य एव समर्थितः 12,40 ब्रह्मत्वस्य सर्वथार ध्येयत्वे किं प्रमाणमित्यत आह- आधिव्याधीति आधिव्याधिनिमित्तेन विक्षिप्तमनसो ऽपि तु ध्येयैव ब्रह्मता नित्यं विष्णोर्भक्तया निरन्तरम् इति प्रकाशिकायां च वचनं विष्णुनेरितम्
nyāyasudhā: vṛddhayarthāt bṛhateranyebhyo 'pi dṛśyanta iti maninpratyayaḥ dṛśigrahaṇasāmarthyāddhātoramāgamaśca vṛddhiḥ pūrṇatvamityeka evārthaḥ brahmatā brahmaśabdapravṛttinimittam pūrṇatvameva cotkarṣaḥ hetuhetumadbhāvaśca bhāṣya eva samarthitaḥ 12,40 brahmatvasya sarvathāra dhyeyatve kiṃ pramāṇamityata āha- ādhivyādhīti ādhivyādhinimittena vikṣiptamanaso 'pi tu dhyeyaiva brahmatā nityaṃ viṣṇorbhaktayā nirantaram iti prakāśikāyāṃ ca vacanaṃ viṣṇuneritam
4.1.34ab
न्यायसुधा: आधिव्याधीति द्वन्द्वैकवद्भावः तच्च तन्निमित्तं च, तेन कृत्यानां कर्तरि वेति षष्ठी चशब्देन भाष्योदाहृतानि वचनानि समुच्चिनोति इति श्रीमन्न्यायसुधायां ब्रह्मदृष्टयधिकरणम् 12,43 [======= ज्न्य्स्_4,1.व्: आत्मोपगमाधिकरणम् =======] अथ श्रीमन्न्यासुधायां आत्मोपगमाधिकरणान्यथाव्याख्याननिराकरणम् "आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति चऽ,"न प्रतीके न हि सःऽ"ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षातऽ; इति त्रिसूत्रीमेके ऽन्यथा व्याचक्षते तथाहि परमात्मा किमहमिति ग्रहीतव्यः किं वा मदन्य इति संशये नाहमिति ग्राह्य इति प्राप्तम् कुतः अपहतपाप्मत्वादिगुणो हि परमात्मा तद्विपरीतगुणश्च शारीरः अतः कथं तयोरभेदो भवेत् ईश्वरस्य च संसार्यात्मत्वे ईश्वराभावस्ततः शास्त्रानर्थक्यम् संसारिणो ऽपीश्वरत्वे ऽधिकार्यभावाच्छास्त्रानर्थक्यमेव प्रत्यक्षादिविरोधश्च एवं प्राप्ते ब्रूमः आत्मेत्येव परमेश्वरः प्रतिपत्तव्यः तथाहि परमेश्वरप्रक्रियायां जाबाला आत्मत्वेनैवैनमुपगच्छन्ति "त्वं वाहमस्मि भगवो देवते अहं वै त्वमसि देवतेऽ; इति तथान्ये ऽपि"अहं ब्रह्मास्मिऽ; इत्येवमादय आत्मत्वोपगमा द्रष्टव्याः ग्राहयन्ति चात्मत्वेनैवेश्वरं वेदवाक्यानि "एष त आत्मा सर्वान्तरःऽ,"तत्त्वमसिऽ; इत्यादीनि "अथ यो ऽन्यां देवतामुपास्तेऽ; इत्यादिका श्रुतिरपवदति च भेददर्शनम् यत्तूक्तं विरुद्धगुणयोरन्योन्यात्मत्वं न सम्भवतीति तदसत् विरुद्धगुणतया मिथ्यात्वात् न चेश्वराभावप्रसङ्गः नहीश्वरस्य संसारित्वं प्रतिपाद्यते किं तर्हि संसारित्वापोहेनेश्वरत्वम् नचाधिकार्यभावः प्रत्यक्षादिविरोधश्च प्राक् प्रबोधात्संसारित्वाभ्युपगमात् तद्विषयत्वाच्च प्रत्यक्षादिव्यवहारस्य प्रबोधे तु प्रत्यक्षाद्यभाव एव तथा सत्यद्वैतश्रुतेरप्यभावप्रसङ्ग इति चेत् इष्यमेवैतत् तस्मादात्मेत्येवेश्वरे मनो दधीतेति प्रथमसूत्रार्थः 12,44f. मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्येवमादिषु प्रतीकोपासनेषु संशयः किं तेष्वप्यात्मग्रहः कर्तव्यो न वेति किं तावत्प्राप्तम् तेष्वप्यात्मग्रह एव युक्तः कस्मात् ब्रह्मण आत्मत्वात्, प्रतीकानामपि ब्रह्मविकारत्वात् ब्रह्मत्वे सत्यात्मत्वोपपत्तेरिति ब्रूमः न प्रतीकेष्वात्ममतिं बध्नीयात् नहि स उपासकः प्रतीकानि यत्तान्यात्मत्वेनाकलयेत् यत्पुनर्ब्रह्मविकारत्वात्प्रतीकानां ब्रह्मत्वं ततश्चात्मत्वमिति तदसत् प्रतीकाभावप्रसङ्गात् विकारस्वरूपोपमर्देन हि नामादिजातस्य ब्रह्मत्वमेवाश्रितं भवति स्वरूपोपमर्दे च नामादीनां कुतः प्रतीकस्वरूपत्वमात्मग्रहो वा किञ्च यथा रुचकस्वस्तिकयोर्नेतरात्मत्वम् द्वयोरपि विकारत्वात् तथा प्रतीकात्मनोरपि सुवर्णात्मनेव ब्रह्मात्मनैकत्वे प्रतीकाभावप्रसङ्गमवोचाम अतो न प्रतीकेष्वात्मदृष्टिः कर्तव्येति द्वितीयसूत्रार्थः 12,46 तेष्वेवोदाहरणेष्वन्यः संशयः किमादित्यादिदृष्टयो ब्रह्मणि कार्याः किंवा ब्रह्मदृष्टिरादित्यादिष्विति सामानाधिकरण्यस्योभयथोपपत्तेः तत्रानियमो नियमकारिणः शास्त्रस्याभावात् अथवादित्यादिदृष्टय एव ब्रह्मणि कर्तव्याः एवं हि ब्रह्मोपासितं भवति ब्रह्मोपासनं च फलवदिति प्राप्ते ब्रूमः ब्रह्मदृष्टिरेवादित्यादिषु स्यात् कस्मात् उत्कर्षात् एवमुत्कर्षेणादित्यादयो दृष्टा भवन्ति तथा च लौकिको न्यायो ऽनुगतो भवति क्षत्तरि खलु राजदृष्टिः क्रियते न तु राज्ञि क्षत्तृष्टिर्विपर्यये प्रत्यवायप्रसङ्गात् यत्तु फलवत्त्वया ब्रहोपासनं युक्तमिति तदयुक्तम् आदित्याद्युपासनस्यापि फलवत्त्वोपपत्तेः ब्रह्मैव च सर्वाध्यक्षत्वात्फलं दास्यति इदमेव च ब्रह्मोपासनं यदादित्यादिषु तद्दृष्टिः प्रतिमादिष्विव विष्ण्वादीनामिति तृतीयसूत्रा(स्या)र्थ इति 12,48 तत्र तावत्प्रथमसूत्रस्यापव्याख्यानं दूषयति- नेति नात्मेति सूत्रमीशस्य जीवत्वप्रतिपादकम्
nyāyasudhā: ādhivyādhīti dvandvaikavadbhāvaḥ tacca tannimittaṃ ca, tena kṛtyānāṃ kartari veti ṣaṣṭhī caśabdena bhāṣyodāhṛtāni vacanāni samuccinoti iti śrīmannyāyasudhāyāṃ brahmadṛṣṭayadhikaraṇam 12,43 [======= jnys_4,1.v: ātmopagamādhikaraṇam =======] atha śrīmannyāsudhāyāṃ ātmopagamādhikaraṇānyathāvyākhyānanirākaraṇam "ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca',"na pratīke na hi saḥ'"brahmadṛṣṭirutkarṣāt'; iti trisūtrīmeke 'nyathā vyācakṣate tathāhi paramātmā kimahamiti grahītavyaḥ kiṃ vā madanya iti saṃśaye nāhamiti grāhya iti prāptam kutaḥ apahatapāpmatvādiguṇo hi paramātmā tadviparītaguṇaśca śārīraḥ ataḥ kathaṃ tayorabhedo bhavet īśvarasya ca saṃsāryātmatve īśvarābhāvastataḥ śāstrānarthakyam saṃsāriṇo 'pīśvaratve 'dhikāryabhāvācchāstrānarthakyameva pratyakṣādivirodhaśca evaṃ prāpte brūmaḥ ātmetyeva parameśvaraḥ pratipattavyaḥ tathāhi parameśvaraprakriyāyāṃ jābālā ātmatvenaivainamupagacchanti "tvaṃ vāhamasmi bhagavo devate ahaṃ vai tvamasi devate'; iti tathānye 'pi"ahaṃ brahmāsmi'; ityevamādaya ātmatvopagamā draṣṭavyāḥ grāhayanti cātmatvenaiveśvaraṃ vedavākyāni "eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ',"tattvamasi'; ityādīni "atha yo 'nyāṃ devatāmupāste'; ityādikā śrutirapavadati ca bhedadarśanam yattūktaṃ viruddhaguṇayoranyonyātmatvaṃ na sambhavatīti tadasat viruddhaguṇatayā mithyātvāt na ceśvarābhāvaprasaṅgaḥ nahīśvarasya saṃsāritvaṃ pratipādyate kiṃ tarhi saṃsāritvāpoheneśvaratvam nacādhikāryabhāvaḥ pratyakṣādivirodhaśca prāk prabodhātsaṃsāritvābhyupagamāt tadviṣayatvācca pratyakṣādivyavahārasya prabodhe tu pratyakṣādyabhāva eva tathā satyadvaitaśruterapyabhāvaprasaṅga iti cet iṣyamevaitat tasmādātmetyeveśvare mano dadhīteti prathamasūtrārthaḥ 12,44f. mano brahmetyupāsītetyevamādiṣu pratīkopāsaneṣu saṃśayaḥ kiṃ teṣvapyātmagrahaḥ kartavyo na veti kiṃ tāvatprāptam teṣvapyātmagraha eva yuktaḥ kasmāt brahmaṇa ātmatvāt, pratīkānāmapi brahmavikāratvāt brahmatve satyātmatvopapatteriti brūmaḥ na pratīkeṣvātmamatiṃ badhnīyāt nahi sa upāsakaḥ pratīkāni yattānyātmatvenākalayet yatpunarbrahmavikāratvātpratīkānāṃ brahmatvaṃ tataścātmatvamiti tadasat pratīkābhāvaprasaṅgāt vikārasvarūpopamardena hi nāmādijātasya brahmatvamevāśritaṃ bhavati svarūpopamarde ca nāmādīnāṃ kutaḥ pratīkasvarūpatvamātmagraho vā kiñca yathā rucakasvastikayornetarātmatvam dvayorapi vikāratvāt tathā pratīkātmanorapi suvarṇātmaneva brahmātmanaikatve pratīkābhāvaprasaṅgamavocāma ato na pratīkeṣvātmadṛṣṭiḥ kartavyeti dvitīyasūtrārthaḥ 12,46 teṣvevodāharaṇeṣvanyaḥ saṃśayaḥ kimādityādidṛṣṭayo brahmaṇi kāryāḥ kiṃvā brahmadṛṣṭirādityādiṣviti sāmānādhikaraṇyasyobhayathopapatteḥ tatrāniyamo niyamakāriṇaḥ śāstrasyābhāvāt athavādityādidṛṣṭaya eva brahmaṇi kartavyāḥ evaṃ hi brahmopāsitaṃ bhavati brahmopāsanaṃ ca phalavaditi prāpte brūmaḥ brahmadṛṣṭirevādityādiṣu syāt kasmāt utkarṣāt evamutkarṣeṇādityādayo dṛṣṭā bhavanti tathā ca laukiko nyāyo 'nugato bhavati kṣattari khalu rājadṛṣṭiḥ kriyate na tu rājñi kṣattṛṣṭirviparyaye pratyavāyaprasaṅgāt yattu phalavattvayā brahopāsanaṃ yuktamiti tadayuktam ādityādyupāsanasyāpi phalavattvopapatteḥ brahmaiva ca sarvādhyakṣatvātphalaṃ dāsyati idameva ca brahmopāsanaṃ yadādityādiṣu taddṛṣṭiḥ pratimādiṣviva viṣṇvādīnāmiti tṛtīyasūtrā(syā)rtha iti 12,48 tatra tāvatprathamasūtrasyāpavyākhyānaṃ dūṣayati- neti nātmeti sūtramīśasya jīvatvapratipādakam
4.1.34c
न्यायसुधा: अत्र प्रतिपत्तिर्नाम प्रमितेरेव परस्याभिमता प्रतीकदशर्नमित्याशङ्कय निराकरणात् अतो जीवत्वेन प्रतिपत्तव्यत्वस्य प्रतिपादकमिति, जीवत्वस्य प्रतिपादकमिति चैक एवार्थः 12,50 कुतो नेत्यतः पदार्थज्ञानपूर्वकत्वाद्वाक्यार्थज्ञानस्य प्रथमं पदार्थं निराकरोति- आत्मशब्दमिति आत्मशब्दं यतो हेतुं कृत्वा जीवं न्यवारयत् स्वशब्दात् प्राणभृच्चैव नोक्त इत्येव वेदराट्
nyāyasudhā: atra pratipattirnāma pramitereva parasyābhimatā pratīkadaśarnamityāśaṅkaya nirākaraṇāt ato jīvatvena pratipattavyatvasya pratipādakamiti, jīvatvasya pratipādakamiti caika evārthaḥ 12,50 kuto netyataḥ padārthajñānapūrvakatvādvākyārthajñānasya prathamaṃ padārthaṃ nirākaroti- ātmaśabdamiti ātmaśabdaṃ yato hetuṃ kṛtvā jīvaṃ nyavārayat svaśabdāt prāṇabhṛccaiva nokta ityeva vedarāṭ
4.1.35
-f न्यायसुधा: स्वशब्दादेव प्राणभृच्च नोक्त इति वेदराडेवात्मशब्दं हेतुं कृत्वा जीवं न्यवारयद्यतस्तस्मादात्मशब्दोदितो विष्णुरेव न चापरो जीव इति योजना 12,50f. एतदुक्तं भवति भवेदयं सूत्रार्थो यद्यात्मशब्दो जीववाची भवेत् न चैवम् सूत्रकारवचनसामर्थ्यादेव तस्य तद्वाचित्वाभावावगमात् तथा हि यस्मिन्द्यौरिति वाक्यमुदाहृत्य किमत्र द्युभ्वाद्यायतनत्वेन प्रधानमुच्यते उत जीवः किंवा परमात्मेति संशये प्रधानादौ प्राप्ते सिद्धान्तितम् "द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दातऽ; इति स्वशब्दात्"तमेवैकं जानथ आत्मानमऽ; इति द्युभ्वाद्यायतने आत्मशब्दश्रवणात् द्युभ्वाद्यायतनं परमात्मैवेति ततो"नानुमानमतच्छब्दातऽ; इति प्रधानं निराकृत्य जीवनिराकरणार्थं सूत्रितम् प्राणभृच्चेति तत्र चशब्दो नेत्यस्य स्वशब्दादिति हेतोश्चानुकर्षणार्थः ततश्चात्मशब्दाज्जीवो ऽपि नेत्यर्थः यदेवमात्मशब्दं हेतुं कृत्वा जीवं निवारितवान्सूत्रकारः, तदन्यथानुपपत्त्या जानीमः सूत्रकारस्यात्मशब्दो न जीववाचीत्यभिप्रेतमिति तथाच कथं स्वाचरितविरुद्धमिदानीमाचरेदिति 12,51 एतदेव विशदयति- यदीति यद्यात्मशब्दो जीवे ऽपि कथं स विनिवारयेत् आत्मशब्दोदितस्तस्माद् विष्णुरेव नचापरः
-f nyāyasudhā: svaśabdādeva prāṇabhṛcca nokta iti vedarāḍevātmaśabdaṃ hetuṃ kṛtvā jīvaṃ nyavārayadyatastasmādātmaśabdodito viṣṇureva na cāparo jīva iti yojanā 12,50f. etaduktaṃ bhavati bhavedayaṃ sūtrārtho yadyātmaśabdo jīvavācī bhavet na caivam sūtrakāravacanasāmarthyādeva tasya tadvācitvābhāvāvagamāt tathā hi yasmindyauriti vākyamudāhṛtya kimatra dyubhvādyāyatanatvena pradhānamucyate uta jīvaḥ kiṃvā paramātmeti saṃśaye pradhānādau prāpte siddhāntitam "dyubhvādyāyatanaṃ svaśabdāt'; iti svaśabdāt"tamevaikaṃ jānatha ātmānam'; iti dyubhvādyāyatane ātmaśabdaśravaṇāt dyubhvādyāyatanaṃ paramātmaiveti tato"nānumānamatacchabdāt'; iti pradhānaṃ nirākṛtya jīvanirākaraṇārthaṃ sūtritam prāṇabhṛcceti tatra caśabdo netyasya svaśabdāditi hetoścānukarṣaṇārthaḥ tataścātmaśabdājjīvo 'pi netyarthaḥ yadevamātmaśabdaṃ hetuṃ kṛtvā jīvaṃ nivāritavānsūtrakāraḥ, tadanyathānupapattyā jānīmaḥ sūtrakārasyātmaśabdo na jīvavācītyabhipretamiti tathāca kathaṃ svācaritaviruddhamidānīmācarediti 12,51 etadeva viśadayati- yadīti yadyātmaśabdo jīve 'pi kathaṃ sa vinivārayet ātmaśabdoditastasmād viṣṇureva nacāparaḥ
4.1.36
न्यायसुधा: जीवे ऽपि वर्तत इति सूत्रकृतो ऽभिप्रेतमिति शेषः तर्हि कथं सूत्रकारो जीवमात्मशब्देन विनिवारयेत् नहि गन्धवत्त्वेन घटो निवारयितुं शक्यते अथवा यद्यात्मशब्दो जीवे ऽपि वर्तेत तदा स आत्मशब्दः कथं जीवं निवारयेत् प्रत्युत प्रतिपादयेदिति योजना 12,52 आगमवाक्यमप्यत्र पठति- आत्मेति आत्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययम् न वदन्ति यतो नाप्ता क्वापि तैर्गुणपूर्णता नारायणाध्यात्मगतमिति यद् वैष्णवं वचः
nyāyasudhā: jīve 'pi vartata iti sūtrakṛto 'bhipretamiti śeṣaḥ tarhi kathaṃ sūtrakāro jīvamātmaśabdena vinivārayet nahi gandhavattvena ghaṭo nivārayituṃ śakyate athavā yadyātmaśabdo jīve 'pi varteta tadā sa ātmaśabdaḥ kathaṃ jīvaṃ nivārayet pratyuta pratipādayediti yojanā 12,52 āgamavākyamapyatra paṭhati- ātmeti ātmabrahmādayaḥ śabdāstamṛte viṣṇumavyayam na vadanti yato nāptā kvāpi tairguṇapūrṇatā nārāyaṇādhyātmagatamiti yad vaiṣṇavaṃ vacaḥ
Adhyāya 4 (cont. 2)
4.1.37
न्यायसुधा: अन्यान्न वदन्ति कुतो यत आत्मादिशब्दाः पूर्तिवाचिनस्तैरन्यैर्गुणपूर्णता क्वाप्यवस्थायां न प्राप्ता यत्किञ्चित्पूर्णतार्थत्वे चामुख्यार्थतापात इति आत्मशब्दो ऽप्याङ्पूर्वात्तनोतेर्मनिन् प्रत्यये टिलोपे च सति निष्पन्नः पूर्णतावचनः यद्यस्मादेवं वचो ऽस्ति तस्मादपीति पूर्वेणैव अन्वयः 12,53 इदानीं वाक्यार्थं दूषयति- यदीति यदि जीवेशयोर्वेदपतिरैक्यं च मन्यते आत्मशब्दं कथं तस्मान्निवारयति युक्तितः
nyāyasudhā: anyānna vadanti kuto yata ātmādiśabdāḥ pūrtivācinastairanyairguṇapūrṇatā kvāpyavasthāyāṃ na prāptā yatkiñcitpūrṇatārthatve cāmukhyārthatāpāta iti ātmaśabdo 'pyāṅpūrvāttanotermanin pratyaye ṭilope ca sati niṣpannaḥ pūrṇatāvacanaḥ yadyasmādevaṃ vaco 'sti tasmādapīti pūrveṇaiva anvayaḥ 12,53 idānīṃ vākyārthaṃ dūṣayati- yadīti yadi jīveśayorvedapatiraikyaṃ ca manyate ātmaśabdaṃ kathaṃ tasmānnivārayati yuktitaḥ
4.1.38
न्यायसुधा: मन्यते(अत्र) तत्र सूत्रे तदा तस्मात् जीवादात्मशब्दं कथं निवारयति कुत्र निवारितवानित्यत उक्तम्- युक्तित इति जीवनिराकरणयुक्तित्वेनोक्तत्वादिति यावत् इदमुक्तं भवति आत्मशब्दश्रवणात् द्युभ्वाद्यायतनं न जीव इति आत्मशब्दं जीवनिवारणे हेतुं वदता सूत्रकारेणात्मशब्दो जीवान्निवारित इति गम्यते नायं पुरुषो विषाणित्वादिति यथा नहि तत्रस्थेन तन्निरासो युज्यते नायं गौर्विषाणित्वादित्यपि प्रसङ्गात् प्रथमसूत्रे च द्युभ्वाद्यायतनं परमेश्वरो न जीव आत्मशब्दादित्यात्मशब्दस्य परमेश्वरे प्रवृत्तिरभ्युपगता अन्यथा तेन तत्साधनानुपपत्तेः तत्र यदि जीवेश्वरावेकमेव तत्त्वमिति सूत्रकारस्य मतं स्यात् तदा तेनात्मशब्दस्तत्रैव वर्तते, न वर्तते चेत्युक्तं भवति नच व्याहतं सूत्रकारो भाषत इति युक्तम् तस्मान्न जीवेश्वरैक्यं तस्य मतमिति गम्यत इति उपलक्षणं चैतत् द्युभ्वाद्यायतनं परमेश्वरो, न जीव इति, प्रतिज्ञाद्वयं च व्याहतमित्यपि द्रष्टव्यम् 12,54 सूत्रान्तरविरोधं चाह- भेदस्येति भेदस्य व्यपदेशं च स्थितिं चादनमेव च भेददार्ढ्ये हेतुमाह सतात्पर्यं जगत्पतिः
nyāyasudhā: manyate(atra) tatra sūtre tadā tasmāt jīvādātmaśabdaṃ kathaṃ nivārayati kutra nivāritavānityata uktam- yuktita iti jīvanirākaraṇayuktitvenoktatvāditi yāvat idamuktaṃ bhavati ātmaśabdaśravaṇāt dyubhvādyāyatanaṃ na jīva iti ātmaśabdaṃ jīvanivāraṇe hetuṃ vadatā sūtrakāreṇātmaśabdo jīvānnivārita iti gamyate nāyaṃ puruṣo viṣāṇitvāditi yathā nahi tatrasthena tannirāso yujyate nāyaṃ gaurviṣāṇitvādityapi prasaṅgāt prathamasūtre ca dyubhvādyāyatanaṃ parameśvaro na jīva ātmaśabdādityātmaśabdasya parameśvare pravṛttirabhyupagatā anyathā tena tatsādhanānupapatteḥ tatra yadi jīveśvarāvekameva tattvamiti sūtrakārasya mataṃ syāt tadā tenātmaśabdastatraiva vartate, na vartate cetyuktaṃ bhavati naca vyāhataṃ sūtrakāro bhāṣata iti yuktam tasmānna jīveśvaraikyaṃ tasya matamiti gamyata iti upalakṣaṇaṃ caitat dyubhvādyāyatanaṃ parameśvaro, na jīva iti, pratijñādvayaṃ ca vyāhatamityapi draṣṭavyam 12,54 sūtrāntaravirodhaṃ cāha- bhedasyeti bhedasya vyapadeśaṃ ca sthitiṃ cādanameva ca bhedadārḍhye hetumāha satātparyaṃ jagatpatiḥ
4.1.39a
न्यायसुधा: यदि जगत्पतिः सूत्रकारो जीवेश्वरयोरैक्यं मन्यते तर्हि कथं स एव"भेदव्यपदेशातऽ; इति भेदस्य व्यपदेशं च"स्थित्यदनाभ्यां चऽ; इति स्थितिं चादनं च सतात्पर्यं जीवेशभेदं दृढयितुं हेतुमाह भेदस्य प्रागपि प्रतिपादितत्वाद्दर्ढ्य इत्युक्तम् अत्राप्यनेकप्रमाणोपन्यासात्सतात्पर्यमिति 12,55 न को ऽप्ययं विरोधो ऽस्ति परमार्थतो जीवेशयोरेकत्वे ऽपि हि व्यावहारिकभेदो ऽस्ति तदपेक्षया तानि सूत्राणि इदं तु परमार्थापेक्षयेति व्यवस्थोपपत्तेरित्याशयेन शङ्कते- व्यावहारिकेति व्यावहारिकभेदश्चेत्
nyāyasudhā: yadi jagatpatiḥ sūtrakāro jīveśvarayoraikyaṃ manyate tarhi kathaṃ sa eva"bhedavyapadeśāt'; iti bhedasya vyapadeśaṃ ca"sthityadanābhyāṃ ca'; iti sthitiṃ cādanaṃ ca satātparyaṃ jīveśabhedaṃ dṛḍhayituṃ hetumāha bhedasya prāgapi pratipāditatvāddarḍhya ityuktam atrāpyanekapramāṇopanyāsātsatātparyamiti 12,55 na ko 'pyayaṃ virodho 'sti paramārthato jīveśayorekatve 'pi hi vyāvahārikabhedo 'sti tadapekṣayā tāni sūtrāṇi idaṃ tu paramārthāpekṣayeti vyavasthopapatterityāśayena śaṅkate- vyāvahāriketi vyāvahārikabhedaścet
4.1.39b
न्यायसुधा: अत्र व्यावहारिकशब्देन भ्रान्तिसिद्धो ऽभिप्रेयते प्राक् प्रबोधादित्युक्तानुवादत्वात् जीवेश्वरभेदो भ्रान्तिसिद्ध इति वदन्प्रष्टव्यः किमयमेव भेदो भ्रान्तिसिद्धः किं वा भेदमात्रमिति नाद्यः अपसिद्धान्तात् द्वितीये दोषमाह- क्वेति ... क्वासावव्यावहारिकः
nyāyasudhā: atra vyāvahārikaśabdena bhrāntisiddho 'bhipreyate prāk prabodhādityuktānuvādatvāt jīveśvarabhedo bhrāntisiddha iti vadanpraṣṭavyaḥ kimayameva bhedo bhrāntisiddhaḥ kiṃ vā bhedamātramiti nādyaḥ apasiddhāntāt dvitīye doṣamāha- kveti ... kvāsāvavyāvahārikaḥ
4.1.39cd
न्यायसुधा: भ्रान्तेरभ्रान्तिपूर्वकत्वात् जीवेश्वरभेदस्य भ्रान्तिकल्पितत्वे क्वचित्सत्यो भेदो ऽङ्गीकर्तव्यः क्वासौ न क्वापि कुत्रापि भेदस्य सत्यत्वाङ्गीकारे जीवेशभेदारोपो ऽपि न सम्भवतीति भावः 12,57 स्यादेतत् नास्त्येव को ऽपि भेदः सत्यः तथापि जीवेशभेदभ्रान्तिरुपपद्यते भ्रान्तिर्हि संस्कारमपेक्ष्यते संस्कारश्च ज्ञानमात्रम् अतः पूर्वपूर्वमसंस्कारादुत्तरोत्तरभ्रान्त्युत्पादः अनादिश्चायं संसार इति मैवम् भेदमात्रस्य मिथ्यात्वे प्रमिते खलु तद्बलादेषा कल्पनोपपद्यते न चैवम् सर्वो ऽपि भेदो भ्रान्त इति हि प्रतिज्ञैव तावद्वयहता दूरे प्रमाणोपन्यास इत्याशयवान्सोपपत्तिकं तावत्पृच्छति- व्यावहारिकमिति व्यावहारिकमित्येव वचनं व्यावहारिकम्
nyāyasudhā: bhrānterabhrāntipūrvakatvāt jīveśvarabhedasya bhrāntikalpitatve kvacitsatyo bhedo 'ṅgīkartavyaḥ kvāsau na kvāpi kutrāpi bhedasya satyatvāṅgīkāre jīveśabhedāropo 'pi na sambhavatīti bhāvaḥ 12,57 syādetat nāstyeva ko 'pi bhedaḥ satyaḥ tathāpi jīveśabhedabhrāntirupapadyate bhrāntirhi saṃskāramapekṣyate saṃskāraśca jñānamātram ataḥ pūrvapūrvamasaṃskārāduttarottarabhrāntyutpādaḥ anādiścāyaṃ saṃsāra iti maivam bhedamātrasya mithyātve pramite khalu tadbalādeṣā kalpanopapadyate na caivam sarvo 'pi bhedo bhrānta iti hi pratijñaiva tāvadvayahatā dūre pramāṇopanyāsa ityāśayavānsopapattikaṃ tāvatpṛcchati- vyāvahārikamiti vyāvahārikamityeva vacanaṃ vyāvahārikam
4.1.40a
उत नेति विकल्पे तु
uta neti vikalpe tu
4.1.40b
न्यायसुधा: भेदमात्रमिति शेषः तिष्ठतु तावदन्यदित्येवार्थः इति विकल्पे तु पक्षद्वैते (द्वये)(द्वैधे) सम्भवति कं पक्षमवलम्ब्य इति शेषः अत्र सर्वत्र वचनशब्देन तदर्थो लक्ष्यते सर्वो ऽपि भेदो भ्रान्तिकल्पित इति वाक्यार्थो भ्रान्तिकल्पितो ऽथ परमार्थ इति प्रश्नार्थः 12,58 आद्यं शङ्कते- यदीति ... यदि स्याद् व्यावहारिकम्
nyāyasudhā: bhedamātramiti śeṣaḥ tiṣṭhatu tāvadanyadityevārthaḥ iti vikalpe tu pakṣadvaite (dvaye)(dvaidhe) sambhavati kaṃ pakṣamavalambya iti śeṣaḥ atra sarvatra vacanaśabdena tadartho lakṣyate sarvo 'pi bhedo bhrāntikalpita iti vākyārtho bhrāntikalpito 'tha paramārtha iti praśnārthaḥ 12,58 ādyaṃ śaṅkate- yadīti ... yadi syād vyāvahārikam
4.1.40c
12,59 न्यायसुधा: एतद्वचनमिति वर्तते अत्रापि पृच्छामो वाक्यार्थो ऽयं बाध्यो न वेति नेति पक्षे भ्रान्तिकल्पितो ऽपि न भवेत् कुत्रापि कदापि केनाप्यबाध्यस्य भ्रान्तिकल्पितत्वे ब्रह्मणो ऽपि तथात्वापत्तेः प्रथमं शङ्कते- तस्येति तस्यापि बाध्यता चेत् स्याद्
12,59 nyāyasudhā: etadvacanamiti vartate atrāpi pṛcchāmo vākyārtho 'yaṃ bādhyo na veti neti pakṣe bhrāntikalpito 'pi na bhavet kutrāpi kadāpi kenāpyabādhyasya bhrāntikalpitatve brahmaṇo 'pi tathātvāpatteḥ prathamaṃ śaṅkate- tasyeti tasyāpi bādhyatā cet syād
4.1.40d
न्यायसुधा: तस्य वचनस्य न केवलं भ्रान्तिकल्पितत्वं किन्तु बाध्यतापि स्याच्चेदित्यर्थः दूषयति- भेद इति ... भेदः स्यात् पारमार्थिकः
nyāyasudhā: tasya vacanasya na kevalaṃ bhrāntikalpitatvaṃ kintu bādhyatāpi syāccedityarthaḥ dūṣayati- bheda iti ... bhedaḥ syāt pāramārthikaḥ
4.1.41a
न्यायसुधा: सर्वो ऽपि भेदो भ्रान्त इति वाक्यार्थस्य भ्रान्तत्वे बाध्यत्वे च सकल(लो)भेदः पारमार्थिकः स्यात् 12,60 द्वितीयमाशङ्कते- अव्यावहारिकत्वमिति अव्यावहारिकत्वं चेद्
nyāyasudhā: sarvo 'pi bhedo bhrānta iti vākyārthasya bhrāntatve bādhyatve ca sakala(lo)bhedaḥ pāramārthikaḥ syāt 12,60 dvitīyamāśaṅkate- avyāvahārikatvamiti avyāvahārikatvaṃ ced
4.1.41b
न्यायसुधा: तस्य वचनस्येति वर्तते निराकरोति- भेद इति ... भेदो ऽयं सत्यतां गतः
nyāyasudhā: tasya vacanasyeti vartate nirākaroti- bheda iti ... bhedo 'yaṃ satyatāṃ gataḥ
4.1.41c
न्यायसुधा: तिष्ठतु तावदन्यः वाक्यार्थस्य सत्यत्वे तस्य ब्रह्मणश्च यो भेदो, यश्च पदार्थानामसत्यत्वे वाक्यार्थस्य सत्यत्वानुपपत्तेः पदार्थानां परस्परं वाक्यार्थाद्ब्रह्मणश्च भेदः, स तावत् सत्यतां गतः उभयथापि वाक्यार्थो व्याहत इत्यर्थः 12,61 सर्वो ऽपि भेदो भ्रान्त इति वाक्यार्थस्य भ्रान्तत्वे बाध्यत्वे च सर्वस्यापि भेदस्य सत्यता स्यादित्युक्तम् तत्कुत इत्यतस्तदुपपादनाय व्याप्तिं तावदाह- एकस्येति एकस्यासत्यतायां हि द्वयोरेव विरुद्धयोः अन्यस्य सत्यतैव स्यादिति केन निवार्यते
nyāyasudhā: tiṣṭhatu tāvadanyaḥ vākyārthasya satyatve tasya brahmaṇaśca yo bhedo, yaśca padārthānāmasatyatve vākyārthasya satyatvānupapatteḥ padārthānāṃ parasparaṃ vākyārthādbrahmaṇaśca bhedaḥ, sa tāvat satyatāṃ gataḥ ubhayathāpi vākyārtho vyāhata ityarthaḥ 12,61 sarvo 'pi bhedo bhrānta iti vākyārthasya bhrāntatve bādhyatve ca sarvasyāpi bhedasya satyatā syādityuktam tatkuta ityatastadupapādanāya vyāptiṃ tāvadāha- ekasyeti ekasyāsatyatāyāṃ hi dvayoreva viruddhayoḥ anyasya satyataiva syāditi kena nivāryate
4.1.42
-f न्यायसुधा: यौ द्वावेव विरुद्धौ तयोर्मध्ये एकस्यासत्यतायां सत्यामन्यस्य सत्यता स्यादेवेति व्याप्तिः केन निवार्यते उपाधिव्यभिचारयोरभावान्न केनापि पुरोवर्तिनः पुरुषत्वे ऽसति स्थाणुत्वमेव भवतीति नियमो नास्ति वल्मीकत्वस्यापि सम्भवात् अतो द्वयोरेव विरुद्धयोरित्युक्तम् द्वयोरिति विशेषणस्यासमर्थतापरिहाराय विरुद्धग्रहणम् यः पदार्थो द्वयोरेव विरुद्धयोरेकस्य असत्यत्ववान् असावन्यस्य सत्यत्ववानित्युक्तं भवति 12,62 निदर्शनमाह- अनित्यमिति असत्यं नोक्तमित्युक्ते सत्यमुक्तमिति प्रजाः जानन्त्युक्तं तु नो सत्यमित्युक्ते ऽसत्यतामपि
-f nyāyasudhā: yau dvāveva viruddhau tayormadhye ekasyāsatyatāyāṃ satyāmanyasya satyatā syādeveti vyāptiḥ kena nivāryate upādhivyabhicārayorabhāvānna kenāpi purovartinaḥ puruṣatve 'sati sthāṇutvameva bhavatīti niyamo nāsti valmīkatvasyāpi sambhavāt ato dvayoreva viruddhayorityuktam dvayoriti viśeṣaṇasyāsamarthatāparihārāya viruddhagrahaṇam yaḥ padārtho dvayoreva viruddhayorekasya asatyatvavān asāvanyasya satyatvavānityuktaṃ bhavati 12,62 nidarśanamāha- anityamiti asatyaṃ noktamityukte satyamuktamiti prajāḥ jānantyuktaṃ tu no satyamityukte 'satyatāmapi
4.1.43a
न्यायसुधा: आप्तेनोक्तमसत्यं नेत्युक्ते सत्युक्तं सत्यमिति प्रजा जानन्ति तथा विप्रलम्भकेनोक्तं सत्यं नो इत्युक्ते तु तस्यासत्यतामपि जानन्ति सत्यत्वासत्यत्वयोर्द्वयोरेव विरुद्धता तत्र आप्तोक्ते ऽर्थे ऽसत्यतायामसत्यां सत्यतायाः सत्वमनाप्तोक्ते च सत्यतायामसत्यामसत्यतायाः सत्वं च प्रसिद्धमित्यर्थः इत्युक्त इति प्रमितत्वोपलक्षणम् प्रजा जानन्तीत्यनेन आविपालाङ्गनमेषा व्याप्तिः सिद्धा न केवलं परीक्षकाणामिति सूचयति 12,64 ननु स्वप्ने ऽत्र घट इति दृष्ट्वा नात्र घट इत्यपि पश्यति तत्र घटः तदभावश्च द्वयमपि मिथ्या अतो व्याप्तिभङ्ग इत्यत आह- नेति न स्वप्ने ऽपि द्वयं मिथ्या
nyāyasudhā: āptenoktamasatyaṃ netyukte satyuktaṃ satyamiti prajā jānanti tathā vipralambhakenoktaṃ satyaṃ no ityukte tu tasyāsatyatāmapi jānanti satyatvāsatyatvayordvayoreva viruddhatā tatra āptokte 'rthe 'satyatāyāmasatyāṃ satyatāyāḥ satvamanāptokte ca satyatāyāmasatyāmasatyatāyāḥ satvaṃ ca prasiddhamityarthaḥ ityukta iti pramitatvopalakṣaṇam prajā jānantītyanena āvipālāṅganameṣā vyāptiḥ siddhā na kevalaṃ parīkṣakāṇāmiti sūcayati 12,64 nanu svapne 'tra ghaṭa iti dṛṣṭvā nātra ghaṭa ityapi paśyati tatra ghaṭaḥ tadabhāvaśca dvayamapi mithyā ato vyāptibhaṅga ityata āha- neti na svapne 'pi dvayaṃ mithyā
4.1.43b
न्यायसुधा: तत्किं द्वयमपि सत्यमित्यत आह- तत्रेति ... तत्रैकं सत्यमेव हि
nyāyasudhā: tatkiṃ dvayamapi satyamityata āha- tatreti ... tatraikaṃ satyameva hi
4.1.43cd
न्यायसुधा: तत्र घटतदभावयोर्मध्ये यदाभावस्यासत्यता तदा घटः सत्य एव यदा च घटस्य असत्यता तदाभावः सत्य एवेत्यथरः तस्मान्न व्याप्तिभङ्ग इति हिशब्दार्थः कुतो न द्वयमपि मिथ्येत्यत आह- भावेति 12,65 भावाभावावुभौ तत्र कथं मिथ्या भविष्यतः
nyāyasudhā: tatra ghaṭatadabhāvayormadhye yadābhāvasyāsatyatā tadā ghaṭaḥ satya eva yadā ca ghaṭasya asatyatā tadābhāvaḥ satya evetyatharḥ tasmānna vyāptibhaṅga iti hiśabdārthaḥ kuto na dvayamapi mithyetyata āha- bhāveti 12,65 bhāvābhāvāvubhau tatra kathaṃ mithyā bhaviṣyataḥ
4.1.44ab
न्यायसुधा: यो यस्याभावो यश्च यस्याभावस्य प्रतियोगी तावुभावप्येकत्रैकदैव न मिथ्येति व्याप्तेः स्वप्ने ऽपि घटतदभावौ कथं तथा भविष्यत इति भावः व्याहतं च भावाभावयोरुभयोरसत्त्ववर्णनमित्याशयेनाह- भावस्य हीति भावस्य हि निषेधे तु नाभावस्य निषेधनम्
nyāyasudhā: yo yasyābhāvo yaśca yasyābhāvasya pratiyogī tāvubhāvapyekatraikadaiva na mithyeti vyāpteḥ svapne 'pi ghaṭatadabhāvau kathaṃ tathā bhaviṣyata iti bhāvaḥ vyāhataṃ ca bhāvābhāvayorubhayorasattvavarṇanamityāśayenāha- bhāvasya hīti bhāvasya hi niṣedhe tu nābhāvasya niṣedhanam
4.1.44cd
न्यायसुधा: हिशब्दो हेतौ भावस्य निषेधे कृते तु अभावस्यैव विहितत्वात् पुनर्नाभावस्य निषेधनं कर्तुं शक्यते व्याघातात् एवमभावस्य निषेधे कृते ऽभावाभावो भाव एव तद्वयप्तो वेति भावस्य विहितत्वात् पुनर्न भावस्य निषेधनं युक्तं व्याहतत्वादिति अस्त्वेवं व्याप्तिस्ततः किमित्यत आह- स्ववच इति स्ववाचो ऽसत्यता चेत् स्यात् तस्माद् भेदस्य सत्यता
nyāyasudhā: hiśabdo hetau bhāvasya niṣedhe kṛte tu abhāvasyaiva vihitatvāt punarnābhāvasya niṣedhanaṃ kartuṃ śakyate vyāghātāt evamabhāvasya niṣedhe kṛte 'bhāvābhāvo bhāva eva tadvayapto veti bhāvasya vihitatvāt punarna bhāvasya niṣedhanaṃ yuktaṃ vyāhatatvāditi astvevaṃ vyāptistataḥ kimityata āha- svavaca iti svavāco 'satyatā cet syāt tasmād bhedasya satyatā
4.1.45ab
न्यायसुधा: स्वशब्देन प्रतिवाद्युच्यते तद्वागर्थस्य सकलभेदमिथ्यात्वस्य तस्मात् व्याप्तिसद्भावात् मिथ्यात्वं सत्यत्वं च द्वौ विरुद्धधर्मौ भेदे तयोः, मिथ्यात्वे ऽसति सत्यत्वं सत्स्यादेवोक्तव्याप्तिबलादित्यर्थः 12,70 प्रकृतमुपसंहरति- तस्मादिति तस्माज्जीवेशयोर्भेद उक्तन्यायेन गम्यते
nyāyasudhā: svaśabdena prativādyucyate tadvāgarthasya sakalabhedamithyātvasya tasmāt vyāptisadbhāvāt mithyātvaṃ satyatvaṃ ca dvau viruddhadharmau bhede tayoḥ, mithyātve 'sati satyatvaṃ satsyādevoktavyāptibalādityarthaḥ 12,70 prakṛtamupasaṃharati- tasmāditi tasmājjīveśayorbheda uktanyāyena gamyate
4.1.45cd
न्यायसुधा: भेदमिथ्यात्वासम्भवाज्जीवेशयोः पारमार्थिकभेद एवोक्तन्यायेन द्युभ्वादिसूत्रैर्गम्यते तथाच तद्विरोधान्नेदमभेदं प्रतिपादयति सूत्रमिति सिद्धम् श्रुतयस्तु प्रागेव सम्यग्व्याख्याताः विरुद्धगुणसत्यता चोपपादिता प्रत्यक्षादीनामतत्त्वावेदकत्वमपि नि(रस्तं)राकृतम् श्रुतिमिथ्यात्वस्यानिष्टत्वं च समर्थितमित्युक्त एव सूत्रार्थः इति श्रीमन्न्यायसुधायां आत्मोपगमाधिकरणान्यथाव्याख्याननिराकरणम् 12,71 [======= ज्न्य्स्_4,1.वि: प्रतीकाधिकरणम् =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां प्रतीकाधिकरणान्यथाव्याख्यानिराकरणम् एवं प्रथमसूत्रस्यापव्याख्यां प्रत्याख्याय द्वितीयस्यापि प्रत्याख्याति- एतस्मादिति एतस्मादात्मशब्दो ऽयं परमात्माभिधा भवेत्
nyāyasudhā: bhedamithyātvāsambhavājjīveśayoḥ pāramārthikabheda evoktanyāyena dyubhvādisūtrairgamyate tathāca tadvirodhānnedamabhedaṃ pratipādayati sūtramiti siddham śrutayastu prāgeva samyagvyākhyātāḥ viruddhaguṇasatyatā copapāditā pratyakṣādīnāmatattvāvedakatvamapi ni(rastaṃ)rākṛtam śrutimithyātvasyāniṣṭatvaṃ ca samarthitamityukta eva sūtrārthaḥ iti śrīmannyāyasudhāyāṃ ātmopagamādhikaraṇānyathāvyākhyānanirākaraṇam 12,71 [======= jnys_4,1.vi: pratīkādhikaraṇam =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ pratīkādhikaraṇānyathāvyākhyānirākaraṇam evaṃ prathamasūtrasyāpavyākhyāṃ pratyākhyāya dvitīyasyāpi pratyākhyāti- etasmāditi etasmādātmaśabdo 'yaṃ paramātmābhidhā bhavet
4.1.46ab
न्यायसुधा: एतस्मादुक्तन्यायादात्मेति सूत्रगतो ऽयमात्मशब्दः परमात्माभिधा परमात्मन एवाभिधायकस्तावद्भवेत् ततः किमित्यत आह- प्रतीकेति प्रतीकविषयत्वेन विष्णुदृष्टिर्न तद् भवेत्
nyāyasudhā: etasmāduktanyāyādātmeti sūtragato 'yamātmaśabdaḥ paramātmābhidhā paramātmana evābhidhāyakastāvadbhavet tataḥ kimityata āha- pratīketi pratīkaviṣayatvena viṣṇudṛṣṭirna tad bhavet
4.1.46cd
न्यायसुधा: तत् तस्मात्पूर्वसूत्रगतस्यात्मशब्दस्य परमात्मवाचित्वान्न प्रतीक इति प्रतिज्ञावाक्यस्य प्रतीकविषयत्वेन विष्णुदृष्टिः कर्तव्या न भवेदित्येवार्थः इदमुक्तं भवति न प्रतीक इत्यत्र तावदात्मेतीत्यनुवर्तनीयं पूर्वसूत्रात् अन्यथा प्रतिज्ञावाक्यस्यापरिपूर्णत्वात् पूर्वसूत्रे चात्मशब्दो विष्णुविषय इति समर्थितम् तथाच प्रतीकविषयाया विष्णुदृष्टेरेवायं प्रतिषेधो व्याख्येयः न प्रतीकेषु जीवमतिं बध्नीयादिति तु प्रतिज्ञाव्याख्याने प्रकृतपरित्यागो ऽप्रकृतस्वीकारश्च प्रसज्येयातामिति 12,72 मनो ब्रह्मेत्यादिश्रुत्यर्थत्वेन यत्प्रतीकसंस्थितत्वेनेत्युक्तम् तदपि नोत्सूत्र(त्रित)म् किन्तु प्रतीक इति सप्तम्यन्तं पदमावर्तते तत्राद्यं विषयसप्तम्यन्तं नेत्यनेन सम्बद्धयते द्वितीयमधिकरणसप्तम्यन्तं श्रुतिव्याख्यानम् उभयत्रात्मेतीति पदद्वयं पूवर्सूत्रादनुवर्तत इत्याशयवान्प्रसङ्गाद् द्वितीयं व्याख्याति- प्रतीक इति प्रतीके विष्णुरित्येव तस्मात् कार्या ह्युपासना
nyāyasudhā: tat tasmātpūrvasūtragatasyātmaśabdasya paramātmavācitvānna pratīka iti pratijñāvākyasya pratīkaviṣayatvena viṣṇudṛṣṭiḥ kartavyā na bhavedityevārthaḥ idamuktaṃ bhavati na pratīka ityatra tāvadātmetītyanuvartanīyaṃ pūrvasūtrāt anyathā pratijñāvākyasyāparipūrṇatvāt pūrvasūtre cātmaśabdo viṣṇuviṣaya iti samarthitam tathāca pratīkaviṣayāyā viṣṇudṛṣṭerevāyaṃ pratiṣedho vyākhyeyaḥ na pratīkeṣu jīvamatiṃ badhnīyāditi tu pratijñāvyākhyāne prakṛtaparityāgo 'prakṛtasvīkāraśca prasajyeyātāmiti 12,72 mano brahmetyādiśrutyarthatvena yatpratīkasaṃsthitatvenetyuktam tadapi notsūtra(trita)m kintu pratīka iti saptamyantaṃ padamāvartate tatrādyaṃ viṣayasaptamyantaṃ netyanena sambaddhayate dvitīyamadhikaraṇasaptamyantaṃ śrutivyākhyānam ubhayatrātmetīti padadvayaṃ pūvarsūtrādanuvartata ityāśayavānprasaṅgād dvitīyaṃ vyākhyāti- pratīka iti pratīke viṣṇurityeva tasmāt kāryā hyupāsanā
4.1.47ab
12,73 न्यायसुधा: यस्मात्प्रतीकविषयत्वेन विष्णुदृष्टिः कर्तव्या न भवेत्तस्मादिति श्रुत्यर्थ इति शेषः हिशब्देन प्रथमादिविभक्तेः सप्तम्यर्थवाचित्वं शाब्दिकानां प्रसिद्धमिति द्योतयति 12,74 इतश्च नायं प्रतिज्ञार्थ इत्याह- नचेति न च विष्णुः प्रतीकं यत् तस्मान्
12,73 nyāyasudhā: yasmātpratīkaviṣayatvena viṣṇudṛṣṭiḥ kartavyā na bhavettasmāditi śrutyartha iti śeṣaḥ hiśabdena prathamādivibhakteḥ saptamyarthavācitvaṃ śābdikānāṃ prasiddhamiti dyotayati 12,74 itaśca nāyaṃ pratijñārtha ityāha- naceti na ca viṣṇuḥ pratīkaṃ yat tasmān
4.1.47b
न्यायसुधा: यस्माद्विष्णुः प्रतीकं, चशब्दाज्जीवस्य न भवति, तस्मात्प्रतीकेष्वात्मेति जीव इत्युपासना न प्रसक्तेति शेषः अयमर्थः प्राप्तौ सत्यां हि प्रतिषेधो वक्तव्यः नच प्रतीकेषूपासकस्य आत्मदृष्टिः प्रसक्ता प्रसञ्जकाभावात् यत्तु प्रसञ्जकमुक्तं ब्रह्मण आत्मत्वं प्रतीकानां च ब्रह्मविकारत्वं तदुभयमप्रामाणिकं प्रमाणविरुद्धं च न ह्यत्यन्ताभासेन प्रसक्तिर्भवति अतिप्रसङ्गात् ततः प्रसक्तयभावात्प्रतिषेधो ऽनर्थक इति नहि स इति हेतुव्याख्यानं दूषयति- नच विष्णुः प्रतीकं यत्तस्मादिति तच्छब्दो हि प्रकृतपरामर्शे वर्तते प्रकृतश्चात्मा आत्मशब्दश्च विष्णुवाच्येवेति समर्थितम् तथाच हि यस्मात्स विष्णुः प्रतीकं नैव तस्मादित्येवार्थः सम्पद्यते नहि स उपासकः प्रतीकानीति व्याख्याने तु प्रकृतपरित्यागेनाप्रकृतपरामर्शः प्रसज्यत इति इति प्रतीकाधिकरणान्यथाव्याख्याननिराकरणम् 12,75 [======= ज्न्य्स्_4,1.विइ: ब्रह्मदृष्त्यधिकरणम् =======] अथ ब्रह्मदृष्टयधिकरणान्यथाव्याख्याननिराकरणम् इदनीं ब्रह्मदृष्टिरिति सूत्रस्यापव्याख्यामणकरोति- नात्मेति ... नात्मेत्युपासना इति पक्षो यदा ब्रह्मदृष्टिश्चात्र विरुद्धयते
nyāyasudhā: yasmādviṣṇuḥ pratīkaṃ, caśabdājjīvasya na bhavati, tasmātpratīkeṣvātmeti jīva ityupāsanā na prasakteti śeṣaḥ ayamarthaḥ prāptau satyāṃ hi pratiṣedho vaktavyaḥ naca pratīkeṣūpāsakasya ātmadṛṣṭiḥ prasaktā prasañjakābhāvāt yattu prasañjakamuktaṃ brahmaṇa ātmatvaṃ pratīkānāṃ ca brahmavikāratvaṃ tadubhayamaprāmāṇikaṃ pramāṇaviruddhaṃ ca na hyatyantābhāsena prasaktirbhavati atiprasaṅgāt tataḥ prasaktayabhāvātpratiṣedho 'narthaka iti nahi sa iti hetuvyākhyānaṃ dūṣayati- naca viṣṇuḥ pratīkaṃ yattasmāditi tacchabdo hi prakṛtaparāmarśe vartate prakṛtaścātmā ātmaśabdaśca viṣṇuvācyeveti samarthitam tathāca hi yasmātsa viṣṇuḥ pratīkaṃ naiva tasmādityevārthaḥ sampadyate nahi sa upāsakaḥ pratīkānīti vyākhyāne tu prakṛtaparityāgenāprakṛtaparāmarśaḥ prasajyata iti iti pratīkādhikaraṇānyathāvyākhyānanirākaraṇam 12,75 [======= jnys_4,1.vii: brahmadṛṣtyadhikaraṇam =======] atha brahmadṛṣṭayadhikaraṇānyathāvyākhyānanirākaraṇam idanīṃ brahmadṛṣṭiriti sūtrasyāpavyākhyāmaṇakaroti- nātmeti ... nātmetyupāsanā iti pakṣo yadā brahmadṛṣṭiścātra viruddhayate
4.1.47ef
-द् न्यायसुधा: नात्मेत्युपासनेत्येकदेशोत्कीर्तनेन"न प्रतीके न हि सःऽ; इति समग्रसूत्रार्थमनुवदति प्रतीकेष्वात्मेति जीव इत्युपासना न कार्या नहि स उपासकः प्रतीकानि इति पक्षो यदा इत्येवं पूर्वसूत्रव्याख्यानं यदा तदात्र प्रतीकेषु ब्रह्मदृष्टिश्च विरुद्धयते चशब्दो ऽपव्याख्याननिराससमुच्चये 12,76 एतद्विवृणोति- स इति स नेति युक्तिस्तत्रापि समेत्युक्तविरुद्धता
-d nyāyasudhā: nātmetyupāsanetyekadeśotkīrtanena"na pratīke na hi saḥ'; iti samagrasūtrārthamanuvadati pratīkeṣvātmeti jīva ityupāsanā na kāryā nahi sa upāsakaḥ pratīkāni iti pakṣo yadā ityevaṃ pūrvasūtravyākhyānaṃ yadā tadātra pratīkeṣu brahmadṛṣṭiśca viruddhayate caśabdo 'pavyākhyānanirāsasamuccaye 12,76 etadvivṛṇoti- sa iti sa neti yuktistatrāpi sametyuktaviruddhatā
4.1.48ab
न्यायसुधा: प्रतीकानामात्मत्वेनोपासनस्याकर्तव्यत्वे त्वया या तादात्म्याभावलक्षणा स नेति युक्तिरभिहिता सा तत्रापि ब्रह्मप्रतीकयोरपि समेति हेतोः प्रतीकेषु ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्येति सूत्रे व्याख्यायमाने सति उक्तयुक्तिविरुद्धता भवतीति एतदुक्तं भवति प्रतीकेषु ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्येति सूत्रव्याख्यानमसत् प्रतीकं ब्रह्मतया नोपास्यम् अब्रह्मत्वात् यद्यन्न भवति न तत्तत्वेनोपास्यमिति युक्तिविरुद्धत्वात् न चेयं युक्तिरप्रमा प्रतीकानामात्मत्वेनोपासनस्य अकर्तव्यतायां पूर्वसूत्रे परेणैवोपन्यस्तत्वात् अन्यथानैकान्त्येन साधिका न स्यात् नच ब्रह्मप्रतीकयोरभेदः ब्रह्मणः सत्यत्वात् प्रतीकानां कल्पितत्वात् पारमार्थिकभेदाभावः तावदस्तीति चेत् तर्हि जीवप्रतीकयोरपि स नास्तीत्यसिद्धिः स्यादिति 12,77 स्यादेतत् "नहि सःऽ; इति न निर्विशेषणो हेतुः सूत्रकारस्याभि(प्रेतो)मतो येन ब्रह्मदृष्टिः प्रतीकेषूक्तयुक्तिविरुद्धा स्यात् किं तूपास्यस्योत्कर्षप्राप्त्यभावे सतीत्यनेन विशिष्यः प्रतीकानां ब्रह्मत्वेनोपासने तूत्कर्षप्राप्तिरस्ति अतो ऽतद्भावे ऽप्युपासना (कार्या)युज्यत इत्यत आह- यदीति यद्यप्युत्कर्षमात्रेण ह्यतद्भवे ऽप्युपासना
nyāyasudhā: pratīkānāmātmatvenopāsanasyākartavyatve tvayā yā tādātmyābhāvalakṣaṇā sa neti yuktirabhihitā sā tatrāpi brahmapratīkayorapi sameti hetoḥ pratīkeṣu brahmadṛṣṭiḥ kartavyeti sūtre vyākhyāyamāne sati uktayuktiviruddhatā bhavatīti etaduktaṃ bhavati pratīkeṣu brahmadṛṣṭiḥ kartavyeti sūtravyākhyānamasat pratīkaṃ brahmatayā nopāsyam abrahmatvāt yadyanna bhavati na tattatvenopāsyamiti yuktiviruddhatvāt na ceyaṃ yuktirapramā pratīkānāmātmatvenopāsanasya akartavyatāyāṃ pūrvasūtre pareṇaivopanyastatvāt anyathānaikāntyena sādhikā na syāt naca brahmapratīkayorabhedaḥ brahmaṇaḥ satyatvāt pratīkānāṃ kalpitatvāt pāramārthikabhedābhāvaḥ tāvadastīti cet tarhi jīvapratīkayorapi sa nāstītyasiddhiḥ syāditi 12,77 syādetat "nahi saḥ'; iti na nirviśeṣaṇo hetuḥ sūtrakārasyābhi(preto)mato yena brahmadṛṣṭiḥ pratīkeṣūktayuktiviruddhā syāt kiṃ tūpāsyasyotkarṣaprāptyabhāve satītyanena viśiṣyaḥ pratīkānāṃ brahmatvenopāsane tūtkarṣaprāptirasti ato 'tadbhāve 'pyupāsanā (kāryā)yujyata ityata āha- yadīti yadyapyutkarṣamātreṇa hyatadbhave 'pyupāsanā
4.1.48cd
न्यायसुधा: आद्ये ऽपिशब्दो ऽतिप्रसङ्गसमुच्चयार्थः हिशब्दस्योत्तरार्धेनान्वयः यदि विशिष्यहेतुं व्याख्याय प्रतीकानामतद्भावे ऽब्रह्मत्वे ऽप्युत्कर्षप्राप्तिमात्रेण ब्रह्मत्वेनोपासनाङ्गीक्रियते तदा आत्मत्वेनापि तदुपासनमङ्गीकार्यं नतु निराकार्यम् कुत इत्यत आह- उत्कर्ष इति उत्कर्ष आत्मनो ऽपि स्याच्चेतनत्वादचेतनात्
nyāyasudhā: ādye 'piśabdo 'tiprasaṅgasamuccayārthaḥ hiśabdasyottarārdhenānvayaḥ yadi viśiṣyahetuṃ vyākhyāya pratīkānāmatadbhāve 'brahmatve 'pyutkarṣaprāptimātreṇa brahmatvenopāsanāṅgīkriyate tadā ātmatvenāpi tadupāsanamaṅgīkāryaṃ natu nirākāryam kuta ityata āha- utkarṣa iti utkarṣa ātmano 'pi syāccetanatvādacetanāt
4.1.48ef
न्यायसुधा: यस्माद्ब्रह्मवदात्मनो ऽपि प्रतीकादुत्कर्षो ऽस्ति कथम् आत्मनश्चेतनत्वात् अचेतनं खलु प्रतीकम् तस्यात्मत्वेनोपासनायामुत्कर्षप्रप्तिः स्यादिति अतिप्रसङ्गस्य विपर्ययपयर्वसानमाह- तस्मादिति तसमादतत्त्वं नोपास्यमिति वेदविदो मतम्
nyāyasudhā: yasmādbrahmavadātmano 'pi pratīkādutkarṣo 'sti katham ātmanaścetanatvāt acetanaṃ khalu pratīkam tasyātmatvenopāsanāyāmutkarṣapraptiḥ syāditi atiprasaṅgasya viparyayapayarvasānamāha- tasmāditi tasamādatattvaṃ nopāsyamiti vedavido matam
4.1.49
न्यायसुधा: यस्माद्विशिष्यहेतौ व्याख्यायमाने पूर्वसूत्रे ऽसिद्धिः स्यात् तत एव प्रतीकेषु ब्रह्मोपासनवदात्मोपासनं च प्रसज्येत तस्मात्, अतत्त्वं, यद्यन्न भवति तत्तत्वेन नोपास्यमिति सामान्यमेव सूत्रकारस्याभिमतम् नतु विशेषणप्रक्षेपः तथाच ब्रह्मदृष्टिरिति प्रतिज्ञा स्वोक्तयुक्तिविरुद्धैवेति अत्र व्याप्तेर्निर्विशेषणत्वाभिधानस्य हेतोर्निर्विशेषणत्व एव तात्पर्यम् स्पष्टत्वार्थं तु व्याप्त्यभिधानमिति वाच्यम् 12,80 प्रतिज्ञाव्याख्यानमपाकृत्य उत्कर्षादिति हेतुव्याख्यानमपाकरोति- उत्कर्षादिति उत्कर्षाद् ब्रह्मताध्याने यदि स्यात् फलमञ्जसा ब्रह्मणो नीचताध्यानादनर्थः किं न जायते
nyāyasudhā: yasmādviśiṣyahetau vyākhyāyamāne pūrvasūtre 'siddhiḥ syāt tata eva pratīkeṣu brahmopāsanavadātmopāsanaṃ ca prasajyeta tasmāt, atattvaṃ, yadyanna bhavati tattatvena nopāsyamiti sāmānyameva sūtrakārasyābhimatam natu viśeṣaṇaprakṣepaḥ tathāca brahmadṛṣṭiriti pratijñā svoktayuktiviruddhaiveti atra vyāpternirviśeṣaṇatvābhidhānasya hetornirviśeṣaṇatva eva tātparyam spaṣṭatvārthaṃ tu vyāptyabhidhānamiti vācyam 12,80 pratijñāvyākhyānamapākṛtya utkarṣāditi hetuvyākhyānamapākaroti- utkarṣāditi utkarṣād brahmatādhyāne yadi syāt phalamañjasā brahmaṇo nīcatādhyānādanarthaḥ kiṃ na jāyate
4.1.50
न्यायसुधा: ब्रह्मताध्याने प्रतीकानामुत्कर्षादुत्कर्षस्य दृष्टत्वादञ्जसा फलं पुरुषार्थरूपं फलं यदि स्यात्तदा, तदेव ब्रह्मणो नीचताध्यानमिति, तस्मादनर्थः किं न जायते, जायत एवेति समव्ययफलत्वादकार्यमेवेदमिति अभ्युपगम्येदं समव्ययफलत्वमुक्तम् वस्तुतस्तु न पुरुषार्थः किं त्वनर्थ एवेत्याह- अचेतनस्येति अचेतनस्य ब्रह्मत्वध्याने तुष्यिर्नहि क्वचित् नीचस्य स्वात्मताध्याने कुप्यति ब्रह्म लोकवत्
nyāyasudhā: brahmatādhyāne pratīkānāmutkarṣādutkarṣasya dṛṣṭatvādañjasā phalaṃ puruṣārtharūpaṃ phalaṃ yadi syāttadā, tadeva brahmaṇo nīcatādhyānamiti, tasmādanarthaḥ kiṃ na jāyate, jāyata eveti samavyayaphalatvādakāryamevedamiti abhyupagamyedaṃ samavyayaphalatvamuktam vastutastu na puruṣārthaḥ kiṃ tvanartha evetyāha- acetanasyeti acetanasya brahmatvadhyāne tuṣyirnahi kvacit nīcasya svātmatādhyāne kupyati brahma lokavat
4.1.51
न्यायसुधा: तुष्ट्ययभावाच्च न पुरुषार्थलाभस्ततः क्वचिदित्यनेन यदचेतनं तदुपचिकीर्षालक्षणतुष्यिरहितमिति व्याप्तिं सूचयति नीचस्य प्रतीकस्य स्वात्मताध्यानाद्ब्रह्म कुप्यति ततश्चानर्थं प्रयच्छति तत्र दृष्टान्तो लोकवदिति यथा लोके शिलादिकं राजत्वादिना चिन्तितं न प्रसीदति नापि पुरुषार्थं प्रयच्छति यथा च राजा चण्डालत्वेन ध्यातः कुप्यति अनर्थं च ददाति तथेत्यर्थः अनेन प्रतीकानामचेतनत्वे ऽपि ब्रह्मैव सर्वाध्यक्षत्वात्फलं दास्यतीति च प्रत्युक्तम् तस्यानेनोपासनेन कुपितत्वात् 12,82 न वयं ब्रह्मणि प्रतीकत्वोपासनं ब्रूमः येन ब्रह्म कुपितमनर्थं प्रयच्छेत् किन्तु प्रतीके ब्रह्मत्वोपासनम् ततः पुरुषार्थप्राप्तिरित्यत आह- चण्डाल इति चण्डालो नृप इत्युक्ते नृपश्चण्डाल इत्यपि को विशेषः परिज्ञाते नृपेण स्यात् कथञ्चन
nyāyasudhā: tuṣṭyayabhāvācca na puruṣārthalābhastataḥ kvacidityanena yadacetanaṃ tadupacikīrṣālakṣaṇatuṣyirahitamiti vyāptiṃ sūcayati nīcasya pratīkasya svātmatādhyānādbrahma kupyati tataścānarthaṃ prayacchati tatra dṛṣṭānto lokavaditi yathā loke śilādikaṃ rājatvādinā cintitaṃ na prasīdati nāpi puruṣārthaṃ prayacchati yathā ca rājā caṇḍālatvena dhyātaḥ kupyati anarthaṃ ca dadāti tathetyarthaḥ anena pratīkānāmacetanatve 'pi brahmaiva sarvādhyakṣatvātphalaṃ dāsyatīti ca pratyuktam tasyānenopāsanena kupitatvāt 12,82 na vayaṃ brahmaṇi pratīkatvopāsanaṃ brūmaḥ yena brahma kupitamanarthaṃ prayacchet kintu pratīke brahmatvopāsanam tataḥ puruṣārthaprāptirityata āha- caṇḍāla iti caṇḍālo nṛpa ityukte nṛpaścaṇḍāla ityapi ko viśeṣaḥ parijñāte nṛpeṇa syāt kathañcana
4.1.52
न्यायसुधा: चण्डालमुद्दिश्य चण्डालो नृप इत्युक्ते तथा नृपमुद्दिश्य नृपश्चण्डाल इत्युक्ते नृपेण परिज्ञाते सत्यनर्थप्राप्तौ कथञ्चन को विशेषः स्यान्न कथञ्चित्को ऽपि अत्रोक्तशब्देन ध्यानमुपलक्ष्यते अज्ञातोपासनो राजा नानर्थं करोतीति नृपेण परिज्ञात इत्युक्तम् तथाच प्रतीकं ब्रह्मेत्युपासने ब्रह्म प्रतीकमित्युपासने च सम एवानर्थ इति वाक्यशेषः 12,82f. ननु क्षत्तरि राजदृष्टिः फलवती, राज्ञि क्षत्तृदृष्टिरनर्थहेतुर्दृष्टा तत्कथमुभयस्य साम्यमुच्यत इति चेन्न तत्र दृष्टेरभावात् उक्तिमात्रं तूपचारेण सिंहो देवदत्त इति यथा दृष्टौ तु तत्राप्यनर्थसाम्यमेवेत्याशयेनाह- पुरत इति 12,83 पुरतो नरदेवस्य चण्डालो यदि पूज्यते राजवत् किं न कोपः स्याद् राज्ञो लोके हि पश्यति
nyāyasudhā: caṇḍālamuddiśya caṇḍālo nṛpa ityukte tathā nṛpamuddiśya nṛpaścaṇḍāla ityukte nṛpeṇa parijñāte satyanarthaprāptau kathañcana ko viśeṣaḥ syānna kathañcitko 'pi atroktaśabdena dhyānamupalakṣyate ajñātopāsano rājā nānarthaṃ karotīti nṛpeṇa parijñāta ityuktam tathāca pratīkaṃ brahmetyupāsane brahma pratīkamityupāsane ca sama evānartha iti vākyaśeṣaḥ 12,82f. nanu kṣattari rājadṛṣṭiḥ phalavatī, rājñi kṣattṛdṛṣṭiranarthaheturdṛṣṭā tatkathamubhayasya sāmyamucyata iti cenna tatra dṛṣṭerabhāvāt uktimātraṃ tūpacāreṇa siṃho devadatta iti yathā dṛṣṭau tu tatrāpyanarthasāmyamevetyāśayenāha- purata iti 12,83 purato naradevasya caṇḍālo yadi pūjyate rājavat kiṃ na kopaḥ syād rājño loke hi paśyati
4.1.53
न्यायसुधा: राजा यथा पूज्यते तथा तदा राज्ञः कोपो न स्यात्किम् लोके ऽभिपश्यति सतीति कोपातिशयप्रदर्शनार्थम् पूजया दर्शनमुन्नीयत इत्यतः पूज्यत इत्युक्तम् न केवलं दृष्टेरुन्नायिकायां पूजायामेव राजकोपः किन्तु तादृश्यामुक्तावपीत्याह- राज्ञस्त्विति राज्ञस्तु पुरतः प्रोक्ते चण्डालं नृप इत्यपि आत्मानं स इति प्रोक्तमितिवद्धयेव कुप्यति
nyāyasudhā: rājā yathā pūjyate tathā tadā rājñaḥ kopo na syātkim loke 'bhipaśyati satīti kopātiśayapradarśanārtham pūjayā darśanamunnīyata ityataḥ pūjyata ityuktam na kevalaṃ dṛṣṭerunnāyikāyāṃ pūjāyāmeva rājakopaḥ kintu tādṛśyāmuktāvapītyāha- rājñastviti rājñastu purataḥ prokte caṇḍālaṃ nṛpa ityapi ātmānaṃ sa iti proktamitivaddhayeva kupyati
4.1.54ab
न्यायसुधा: नाज्ञाता प्रोक्तिः कोपजननीत्यतो राज्ञस्तु पुरत इत्युक्तम् चण्डाले नृप इति प्रोक्ते ऽपि प्रकर्षेण न मयोपचारेणोच्यते अपि तु वस्तुत एवेत्युक्ते ऽपि राजा कुप्यत्येव हि आत्मानं प्रति हि स चण्डाल इति प्रोक्तं प्रकर्षेणोक्तमितिवदित्यत्र यथा तथैवेत्यर्थः पूजैव कोपकारणं न दशर्नमित्यशङ्कानिरासाय विवेकार्थमयं श्लोकः 12,85 एवमुद्देशविधानोक्तया द्वैरूप्यमङ्गीकृत्य फलतः साम्यमुक्तम् इदनीं तदपि नास्तीत्याह- अभेदेनेति अभेदे नैतयोर्ध्याने को विशेषो वचस्यपि
nyāyasudhā: nājñātā proktiḥ kopajananītyato rājñastu purata ityuktam caṇḍāle nṛpa iti prokte 'pi prakarṣeṇa na mayopacāreṇocyate api tu vastuta evetyukte 'pi rājā kupyatyeva hi ātmānaṃ prati hi sa caṇḍāla iti proktaṃ prakarṣeṇoktamitivadityatra yathā tathaivetyarthaḥ pūjaiva kopakāraṇaṃ na daśarnamityaśaṅkānirāsāya vivekārthamayaṃ ślokaḥ 12,85 evamuddeśavidhānoktayā dvairūpyamaṅgīkṛtya phalataḥ sāmyamuktam idanīṃ tadapi nāstītyāha- abhedeneti abhede naitayordhyāne ko viśeṣo vacasyapi
4.1.54c
न्यायसुधा: एतयोर्ब्रह्मप्रतीकयोरभेदेन ध्याने ऽङ्गीकृते न केवलमनथर्साम्यं किन्तु वचस्यापि को विशेषः वचनद्वयार्थो ऽप्यविशिष्य एवेत्यर्थः अत्रैव दृष्टान्तमाह- अयमिति अयं राजा त्वमित्युक्ते चण्डाले ऽथ नृपे ऽपि च चण्डाल इति तु प्रोक्ते सममेव हि दूषणम्
nyāyasudhā: etayorbrahmapratīkayorabhedena dhyāne 'ṅgīkṛte na kevalamanatharsāmyaṃ kintu vacasyāpi ko viśeṣaḥ vacanadvayārtho 'pyaviśiṣya evetyarthaḥ atraiva dṛṣṭāntamāha- ayamiti ayaṃ rājā tvamityukte caṇḍāle 'tha nṛpe 'pi ca caṇḍāla iti tu prokte samameva hi dūṣaṇam
4.1.55ab
-f न्यायसुधा: व्यक्तिभेदेन दूषणपरिहारः स्यादित्यतो ऽयमित्युक्तम् दूषणं नीचत्वलक्षणम् द्वयोरभेदेन ध्याने दूषणं सम्भवत्येव नचैवम् प्रतीकस्य हि ब्रह्मत्वं भाव्यते नतु ब्रह्मणः प्रतीकत्वमित्यत आह- ध्यात इति ध्याते त्वेकस्य तद्भावे तद्भावो ऽन्यस्य किं न तत्
-f nyāyasudhā: vyaktibhedena dūṣaṇaparihāraḥ syādityato 'yamityuktam dūṣaṇaṃ nīcatvalakṣaṇam dvayorabhedena dhyāne dūṣaṇaṃ sambhavatyeva nacaivam pratīkasya hi brahmatvaṃ bhāvyate natu brahmaṇaḥ pratīkatvamityata āha- dhyāta iti dhyāte tvekasya tadbhāve tadbhāvo 'nyasya kiṃ na tat
4.1.55cd
न्यायसुधा: तत्तयोर्ब्रह्मप्रतीकयोरेकस्य प्रतीकस्य तद्भावे ब्रह्मभावे ध्याते सत्यन्यस्य ब्रह्मणस्तद्भावः प्रतीकभावः ध्यातो न किम् 12,86 एतदुक्तं भवति भवेदयं परिहारो यदि प्रतीक(स्य) स्वरूपोपमर्देन तस्य ब्रह्मत्वमुपास्यमिति पक्षः स्यात् न चैवम् प्रतीकाभावप्रसङ्गस्य परेणैवोक्तत्वात् भेदाभेदाभिप्रायेणायं परिहार इत्यपि नास्ति नहि घटो मृदभिन्नो मृद्घटाद्भिन्नेति भेदाभेदौ किन्नाम परस्परम् तस्मादनुपमर्दितस्वरूपस्य प्रतीकस्य ब्रह्मत्वे ध्याते ब्रह्मणो ऽपि प्रतीकत्वं ध्यातमेवेति युक्तमुक्तमिति नन्वस्मिन्नुपासने ब्रह्मणा ज्ञाते ऽनर्थः स्यान्न त्वज्ञाते अतस्तथोपासनं करिष्यत इत्यत आह- न चैवेति नचैव तदविज्ञातं सर्वज्ञब्रह्मणा क्वचित्
nyāyasudhā: tattayorbrahmapratīkayorekasya pratīkasya tadbhāve brahmabhāve dhyāte satyanyasya brahmaṇastadbhāvaḥ pratīkabhāvaḥ dhyāto na kim 12,86 etaduktaṃ bhavati bhavedayaṃ parihāro yadi pratīka(sya) svarūpopamardena tasya brahmatvamupāsyamiti pakṣaḥ syāt na caivam pratīkābhāvaprasaṅgasya pareṇaivoktatvāt bhedābhedābhiprāyeṇāyaṃ parihāra ityapi nāsti nahi ghaṭo mṛdabhinno mṛdghaṭādbhinneti bhedābhedau kinnāma parasparam tasmādanupamarditasvarūpasya pratīkasya brahmatve dhyāte brahmaṇo 'pi pratīkatvaṃ dhyātameveti yuktamuktamiti nanvasminnupāsane brahmaṇā jñāte 'narthaḥ syānna tvajñāte atastathopāsanaṃ kariṣyata ityata āha- na caiveti nacaiva tadavijñātaṃ sarvajñabrahmaṇā kvacit
4.1.56ab
न्यायसुधा: तत् उपासनम् ब्रह्मणो ऽज्ञाने सर्वाध्यक्षं ब्रह्मैव फलं दास्यतीति रिक्तं वचः स्यात् 12,88 ननु श्रुतिविहितमाचरता कथं ब्रह्मकोपेनानर्थप्राप्तिरित्याशङ्कां परिहरन्नपव्याख्याननिराकरणमुपसंहरति- तस्मादिति तस्मादपेशलं सर्वमन्यस्य ब्रह्मतावचः
nyāyasudhā: tat upāsanam brahmaṇo 'jñāne sarvādhyakṣaṃ brahmaiva phalaṃ dāsyatīti riktaṃ vacaḥ syāt 12,88 nanu śrutivihitamācaratā kathaṃ brahmakopenānarthaprāptirityāśaṅkāṃ pariharannapavyākhyānanirākaraṇamupasaṃharati- tasmāditi tasmādapeśalaṃ sarvamanyasya brahmatāvacaḥ
4.1.56cd
न्यायसुधा: सर्वमिति श्रुतिसूत्रव्याख्यानरूपम् एतेन सालग्रामादौ विष्ण्वादिप्रतिपत्तिरपि परास्ता वेदितव्या सूत्रव्याख्यानमुपक्रम्यापव्याख्यानदूषणमसङ्गतमित्यतः स्वोक्तदार्ढ्यार्थमिति भावेनाह- तस्मादिति तस्माद् यथोक्तमार्गेण ब्रह्मोपास्यं मुमुक्षुभिः
nyāyasudhā: sarvamiti śrutisūtravyākhyānarūpam etena sālagrāmādau viṣṇvādipratipattirapi parāstā veditavyā sūtravyākhyānamupakramyāpavyākhyānadūṣaṇamasaṅgatamityataḥ svoktadārḍhyārthamiti bhāvenāha- tasmāditi tasmād yathoktamārgeṇa brahmopāsyaṃ mumukṣubhiḥ
4.1.57a
12,89 न्यायसुधा: परकीयव्याख्यानस्य दूषितत्वात् यथोक्तमार्गेण अस्मदुक्तं सूत्रार्थमनतिक्रम्य वर्तमानेन मार्गेण इति श्रीमन्न्यायसुधायां ब्रह्मदृष्टयधिकरणान्यथाव्याख्याननिराकरणम् [======= ज्न्य्स्_4,1.विइइ: ...धिकरणम् =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां तदधिगमाधिकरणम् ओं तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ तद्वयपदेशात् ओं निवृत्ता साधनचिन्ता प्रतिबन्धा(का)नां पूर्वोत्तराणामनन्तकर्मणां भावान्न ज्ञानिनो मोक्षः सम्भवतीत्याशङ्कानिरासाय कर्मनाशाख्यं ज्ञानफलमिदानीं निरूप्यते तत्र ज्ञानसामर्थ्येनैव कर्मक्षयो भवतीति प्रतीतिं निराकर्तुं सूत्रतात्पर्यमाह- तथेति तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोर् अश्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशात् ब्ब्स्_4,1.13 तथोपास्याञ्जसा दृष्टं ब्रह्म पापं च भस्मसात् करोति निखिलं पूर्वं पाश्चात्त्यस्याप्यसङ्गताम् करोति
12,89 nyāyasudhā: parakīyavyākhyānasya dūṣitatvāt yathoktamārgeṇa asmaduktaṃ sūtrārthamanatikramya vartamānena mārgeṇa iti śrīmannyāyasudhāyāṃ brahmadṛṣṭayadhikaraṇānyathāvyākhyānanirākaraṇam [======= jnys_4,1.viii: ...dhikaraṇam =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ tadadhigamādhikaraṇam oṃ tadadhigama uttarapūrvāghayoraśleṣavināśau tadvayapadeśāt oṃ nivṛttā sādhanacintā pratibandhā(kā)nāṃ pūrvottarāṇāmanantakarmaṇāṃ bhāvānna jñānino mokṣaḥ sambhavatītyāśaṅkānirāsāya karmanāśākhyaṃ jñānaphalamidānīṃ nirūpyate tatra jñānasāmarthyenaiva karmakṣayo bhavatīti pratītiṃ nirākartuṃ sūtratātparyamāha- tatheti tadadhigama uttarapūrvāghayor aśleṣavināśau tadvyapadeśāt bbs_4,1.13 tathopāsyāñjasā dṛṣṭaṃ brahma pāpaṃ ca bhasmasāt karoti nikhilaṃ pūrvaṃ pāścāttyasyāpyasaṅgatām karoti
4.1.57ef
-ए 12,90 न्यायसुधा: तथा उक्तप्रकारेण, अञ्जसा आदरनैरन्तर्याभ्यां, उपास्य दृष्टं, ज्ञानात् पूर्वं, निखिलं पापं, चशब्दादनिष्यं पुण्यं च, पाश्चात्यस्य पापस्यानिष्यपुण्यस्य च अनेन"अतो ऽन्यदपीत्येकेषामुभयोःऽ; इति सूत्रतात्पर्यमुक्तं भवति ओं इतरस्याप्येवमसंश्लेषः पाते तु ओं 12,90f. इदं सूत्रं केचिद्ब्रह्मविद एवाघस्येव पुण्यस्या(संश्ले)शेषो विनाशो भवति, शरीरपाते प्रत्यासन्ने सतीति व्याचक्षते, तदसत् अतो ऽन्यदपीत्यस्य पुनरुक्तताप्रसङ्गात् व्याख्यानव्याख्येयभावस्य चानन्यगतित्वात् पूर्वसूत्र एवाघपदस्थाने कर्मपदप्रक्षेपेणोपपत्तौ सूत्रान्तरारम्भवैयर्थ्यात् अस्माकं त्वग्निहोत्रादीत्यादिसूत्राणि पुण्ये ऽपि विभागसूचनार्थानि ज्ञानोत्तरं पुण्यार्जनस्याभावादश्लेषशब्दो विनाशार्थो व्याख्यातव्यः तथाच प्रकृतपरित्यागो ऽप्रकृतस्वीकारश्चेत्याशयवानन्यथा सूत्रतात्पर्यमाह- तद्द्विषश्चेति इतरस्याप्य् एवम् असंश्लेषः पाते तु ब्ब्स्_4,1.14 ... तद्द्विषश्चैवं पुण्यनाशो ऽप्यसङ्गता
-e 12,90 nyāyasudhā: tathā uktaprakāreṇa, añjasā ādaranairantaryābhyāṃ, upāsya dṛṣṭaṃ, jñānāt pūrvaṃ, nikhilaṃ pāpaṃ, caśabdādaniṣyaṃ puṇyaṃ ca, pāścātyasya pāpasyāniṣyapuṇyasya ca anena"ato 'nyadapītyekeṣāmubhayoḥ'; iti sūtratātparyamuktaṃ bhavati oṃ itarasyāpyevamasaṃśleṣaḥ pāte tu oṃ 12,90f. idaṃ sūtraṃ kecidbrahmavida evāghasyeva puṇyasyā(saṃśle)śeṣo vināśo bhavati, śarīrapāte pratyāsanne satīti vyācakṣate, tadasat ato 'nyadapītyasya punaruktatāprasaṅgāt vyākhyānavyākhyeyabhāvasya cānanyagatitvāt pūrvasūtra evāghapadasthāne karmapadaprakṣepeṇopapattau sūtrāntarārambhavaiyarthyāt asmākaṃ tvagnihotrādītyādisūtrāṇi puṇye 'pi vibhāgasūcanārthāni jñānottaraṃ puṇyārjanasyābhāvādaśleṣaśabdo vināśārtho vyākhyātavyaḥ tathāca prakṛtaparityāgo 'prakṛtasvīkāraścetyāśayavānanyathā sūtratātparyamāha- taddviṣaśceti itarasyāpy evam asaṃśleṣaḥ pāte tu bbs_4,1.14 ... taddviṣaścaivaṃ puṇyanāśo 'pyasaṅgatā
4.1.58ab
न्यायसुधा: ब्रह्मद्विषश्च एवं ज्ञानिवत् द्वेषपरिपूर्तेः पूर्वस्य पुण्यस्य नाशो भवत्युत्तरस्यासङ्गतापि अत्र सूत्रं यदेव विद्ययेति हीति, तत्पुनरुक्तम् एतदर्थस्य तच्छ्रुतेरिति सूत्रेण प्रागुक्तत्वादित्यत आह- यदेवेति यदेव विद्ययेत्यत्र पूर्वोक्ताद्धि विशिष्टते
nyāyasudhā: brahmadviṣaśca evaṃ jñānivat dveṣaparipūrteḥ pūrvasya puṇyasya nāśo bhavatyuttarasyāsaṅgatāpi atra sūtraṃ yadeva vidyayeti hīti, tatpunaruktam etadarthasya tacchruteriti sūtreṇa prāguktatvādityata āha- yadeveti yadeva vidyayetyatra pūrvoktāddhi viśiṣṭate
4.1.58c
न्यायसुधा: अत्रोक्तं प्रमेयमिति शेषः अतो न पुनरुक्तिदोष इति हेरथरः वक्ष्यमाणो ऽर्थविभागः प्रकरणवशात् प्रसिद्ध इति वा कथं विशिष्यत इत्यतः पूर्वसूत्रतात्पर्यं तावदाह- पूर्वमिति पूर्वं स्वर्गादिलब्ध्यर्थं वीर्यवत्त्वेन चोदितम् कर्म विद्यायुतं
nyāyasudhā: atroktaṃ prameyamiti śeṣaḥ ato na punaruktidoṣa iti heratharḥ vakṣyamāṇo 'rthavibhāgaḥ prakaraṇavaśāt prasiddha iti vā kathaṃ viśiṣyata ityataḥ pūrvasūtratātparyaṃ tāvadāha- pūrvamiti pūrvaṃ svargādilabdhyarthaṃ vīryavattvena coditam karma vidyāyutaṃ
4.1.58ef
-ए न्यायसुधा: स्वर्गादीति मोक्षेतरपुरुषार्थग्रहणम् उत्तरसूत्रतात्पर्यमाह- पश्चादिति ... पश्चान्मोक्षे वीर्यप्रदं त्विति
-e nyāyasudhā: svargādīti mokṣetarapuruṣārthagrahaṇam uttarasūtratātparyamāha- paścāditi ... paścānmokṣe vīryapradaṃ tviti
Adhyāya 4 (cont. 3)
4.1.59
न्यायसुधा: पश्चात्त्विति सम्बन्धः विद्यायुतं कर्मेति वर्तते वीर्यपदं आनन्दातिशयप्रदम् इति चोदितमिति सम्बन्धः सकलकमर्क्षये तदैव मुक्तिः स्यात् न चैवम् जीवन्मुक्तानामुपलम्भादित्याशङ्कापरिहारायोक्तम्- सूत्रकारेण अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः इति तर्हि प्रारब्धकर्मभावात्कथं मोक्ष इत्याशङ्कय पुनः सूत्रितं- भोगेन त्वितरे क्षपरित्वाथ सम्पत्स्यत इति एतदपि न ब्रह्मविन्मात्रविषयमित्याशयवान् व्याचष्टे- तत इति भोगेन त्व् इतरे क्षपयित्वाथ संपद्यते ब्ब्स्_4,1.19 ततो भोगेन पुण्यं च क्षपयित्वेतरत् तथा ब्रह्मद्विड् ब्रह्मदर्शी च तमोमोक्षाववाप्नुतः
nyāyasudhā: paścāttviti sambandhaḥ vidyāyutaṃ karmeti vartate vīryapadaṃ ānandātiśayapradam iti coditamiti sambandhaḥ sakalakamarkṣaye tadaiva muktiḥ syāt na caivam jīvanmuktānāmupalambhādityāśaṅkāparihārāyoktam- sūtrakāreṇa anārabdhakārye eva tu pūrve tadavadheḥ iti tarhi prārabdhakarmabhāvātkathaṃ mokṣa ityāśaṅkaya punaḥ sūtritaṃ- bhogena tvitare kṣaparitvātha sampatsyata iti etadapi na brahmavinmātraviṣayamityāśayavān vyācaṣṭe- tata iti bhogena tv itare kṣapayitvātha saṃpadyate bbs_4,1.19 tato bhogena puṇyaṃ ca kṣapayitvetarat tathā brahmadviḍ brahmadarśī ca tamomokṣāvavāpnutaḥ
4.1.60
न्यायसुधा: अनारब्धक्षयानन्तरम् इतरत्पापम् 12,94 प्रारब्धकर्मणामनन्तत्वे भोगेन क्षयो न शक्य(ते)इत्याशङ्कामागमवाक्येन परिहरति- ब्रह्मणामिति ब्रह्माणं शतकालात्तु पूर्वमारब्धसङ्क्षयः ब्रह्मणस्त्वेव तावत्त्वं पञ्चाशद् ब्रह्मणस्तथा रुद्रस्य विंशदेव स्यादिन्द्रस्यार्कादिके दश
nyāyasudhā: anārabdhakṣayānantaram itaratpāpam 12,94 prārabdhakarmaṇāmanantatve bhogena kṣayo na śakya(te)ityāśaṅkāmāgamavākyena pariharati- brahmaṇāmiti brahmāṇaṃ śatakālāttu pūrvamārabdhasaṅkṣayaḥ brahmaṇastveva tāvattvaṃ pañcāśad brahmaṇastathā rudrasya viṃśadeva syādindrasyārkādike daśa
4.1.61
अन्येषां ब्रह्ममात्रस्य त्वन्त आरब्धसङ्क्षयः ब्रह्मणैव सहातश्च परं नारायणं व्रजेत् इति सत्तत्त्ववचनं स्वयं भगवतोदितम्
anyeṣāṃ brahmamātrasya tvanta ārabdhasaṅkṣayaḥ brahmaṇaiva sahātaśca paraṃ nārāyaṇaṃ vrajet iti sattattvavacanaṃ svayaṃ bhagavatoditam
4.2.1
न्यायसुधा: ब्रह्मणां शतमिति षष्ठया अलुक् तस्य कालो ब्रह्मणां शतकालः तस्मात्तत्समाप्तेः पूर्वमेव सर्वेषां ज्ञानिनामारब्धसंक्षयो भवति अस्यैव विवरणं ब्रह्मणस्तु तावत्त्वमेव ब्रह्मकल्पानां शतेनैव कर्मक्षयवत्त्वम् ब्रह्मण इति जातावेकवचनम् पञ्चाशतां ब्रह्मणां कालात्पूर्वं रुद्रस्यारब्धसङ्क्षयः तथाशब्दः समुच्चये विंशतिपर्यायो विंशच्छब्दः ब्रह्मणां विंशतिरेव तदवच्छिन्न एवेन्द्रस्य प्रारब्धकर्मसंक्षयकालः अर्कादिके अर्कादीनां दश ब्रह्मणस्तदवच्छिन्नः कर्मक्षयकालः ब्रह्ममात्रस्य एकस्यैव ब्रह्मणः अतः परं प्रारब्धकर्मसङ्क्षयानन्तरमपि ब्रह्मणा सहैव नारायणं व्रजेत् इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ चतुर्थे ऽध्याये ऽस्मिन्प्रथमचरणः पर्यवसितः इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः अध्यय 4, पद 2 12,102 द्वितीयपादप्रतिपाद्यप्रदर्शनपरं भाष्यं"देवानां मोक्ष उत्क्रान्तिश्चास्मिन्पाद उच्यतेऽ; इति तत्र देवानामित्येतद्यदि मोक्षोत्क्रान्तिभ्यां सम्बद्धयते तदा देवेभ्यो ऽन्येषां सशरीराणामेवावस्थानमिति प्राप्नोति अन्यत्र वा तच्छरीरपरित्यागप्रकारश्चिन्तनीयः अचिन्तने वा कारणं वाच्यम् यदि च मोक्षेणैव सम्बद्धयते तदा देवानां मोक्ष इतरेषामुत्क्रान्तिश्चेत्युक्तं भवति मोक्षश्च प्रकरणवशाद्देहादिति गम्यते तथाच प्रथमपादे कर्मनाशाख्यं फलमस्मिन्पादे उच्यत इति यथा सामान्येनोक्तं तथात्राप्युत्क्रान्तिरस्मिन्पाद उच्यत इति वक्तव्यम् किमनेन विभागे(नेत्य)न कृतं स्यादित्यत आह- देवानां चेति देवानां च मनुष्याणामेतावत् सममेव हि उत्क्रान्तिमार्गौ देवानां न प्रायेण भविष्यतः
nyāyasudhā: brahmaṇāṃ śatamiti ṣaṣṭhayā aluk tasya kālo brahmaṇāṃ śatakālaḥ tasmāttatsamāpteḥ pūrvameva sarveṣāṃ jñānināmārabdhasaṃkṣayo bhavati asyaiva vivaraṇaṃ brahmaṇastu tāvattvameva brahmakalpānāṃ śatenaiva karmakṣayavattvam brahmaṇa iti jātāvekavacanam pañcāśatāṃ brahmaṇāṃ kālātpūrvaṃ rudrasyārabdhasaṅkṣayaḥ tathāśabdaḥ samuccaye viṃśatiparyāyo viṃśacchabdaḥ brahmaṇāṃ viṃśatireva tadavacchinna evendrasya prārabdhakarmasaṃkṣayakālaḥ arkādike arkādīnāṃ daśa brahmaṇastadavacchinnaḥ karmakṣayakālaḥ brahmamātrasya ekasyaiva brahmaṇaḥ ataḥ paraṃ prārabdhakarmasaṅkṣayānantaramapi brahmaṇā sahaiva nārāyaṇaṃ vrajet iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyārthavivṛtau caturthe 'dhyāye 'sminprathamacaraṇaḥ paryavasitaḥ iti śrīmannyāyasudhāyāṃ caturthādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ adhyaya 4, pada 2 12,102 dvitīyapādapratipādyapradarśanaparaṃ bhāṣyaṃ"devānāṃ mokṣa utkrāntiścāsminpāda ucyate'; iti tatra devānāmityetadyadi mokṣotkrāntibhyāṃ sambaddhayate tadā devebhyo 'nyeṣāṃ saśarīrāṇāmevāvasthānamiti prāpnoti anyatra vā taccharīraparityāgaprakāraścintanīyaḥ acintane vā kāraṇaṃ vācyam yadi ca mokṣeṇaiva sambaddhayate tadā devānāṃ mokṣa itareṣāmutkrāntiścetyuktaṃ bhavati mokṣaśca prakaraṇavaśāddehāditi gamyate tathāca prathamapāde karmanāśākhyaṃ phalamasminpāde ucyata iti yathā sāmānyenoktaṃ tathātrāpyutkrāntirasminpāda ucyata iti vaktavyam kimanena vibhāge(netya)na kṛtaṃ syādityata āha- devānāṃ ceti devānāṃ ca manuṣyāṇāmetāvat samameva hi utkrāntimārgau devānāṃ na prāyeṇa bhaviṣyataḥ
4.2.2
न्यायसुधा: यदतीतपादे चिन्तितं कर्मनाशाख्यं फलमेतावद्देवानां मनुष्याणां च सममेव कर्मनाशाभावे तत्फलानुवृत्तेरावश्यकत्वात् मनुष्यशब्दो देवव्यतिरिक्तान् लक्षयति तस्मात् सामान्येन पूर्वपादप्रतिपाद्यमुक्तम् एतत्पादप्रतिमाद्या देहादुत्क्रान्तिस्तृतीयपादप्रतिपाद्यो ऽर्चिरादिमार्गश्च देवानां न प्रायेण भविष्यतो ऽतो विभागेनोक्तिर्युक्तेति अनेन"मार्गो गम्यं चास्मिन्पाद उच्यतेऽ; इत्येतद्भाष्यमपि देवव्यतिरिक्तानां मार्गः सर्वेषां गम्यं चेति व्याख्येयमिति सूचितं भवति स्फुटं चैतद्वक्ष्यति "उत्क्रान्तिमार्गश्च विमुक्तगम्यमऽ; इति 12,104 भवत्विदं प्रतिपाद्यं एत(त्पादप्रति)त्प्रतिपादने का सङ्गतिरित्यतः प्रसङ्गात्पादचतुष्ययस्यापि सङ्गतिमाह- कर्मेति कर्मक्षयसतथोत्क्रान्तिर्मार्गो भोगश्चतुष्ययम् फलं मोक्ष इति प्रोक्तः क्रमात् पादेषु चोदितः
nyāyasudhā: yadatītapāde cintitaṃ karmanāśākhyaṃ phalametāvaddevānāṃ manuṣyāṇāṃ ca samameva karmanāśābhāve tatphalānuvṛtterāvaśyakatvāt manuṣyaśabdo devavyatiriktān lakṣayati tasmāt sāmānyena pūrvapādapratipādyamuktam etatpādapratimādyā dehādutkrāntistṛtīyapādapratipādyo 'rcirādimārgaśca devānāṃ na prāyeṇa bhaviṣyato 'to vibhāgenoktiryukteti anena"mārgo gamyaṃ cāsminpāda ucyate'; ityetadbhāṣyamapi devavyatiriktānāṃ mārgaḥ sarveṣāṃ gamyaṃ ceti vyākhyeyamiti sūcitaṃ bhavati sphuṭaṃ caitadvakṣyati "utkrāntimārgaśca vimuktagamyam'; iti 12,104 bhavatvidaṃ pratipādyaṃ eta(tpādaprati)tpratipādane kā saṅgatirityataḥ prasaṅgātpādacatuṣyayasyāpi saṅgatimāha- karmeti karmakṣayasatathotkrāntirmārgo bhogaścatuṣyayam phalaṃ mokṣa iti proktaḥ kramāt pādeṣu coditaḥ
4.2.3a
न्यायसुधा: तथाशब्दः समुच्चये उत्क्रान्तिशब्देन देवतदितरसाधारणश्चरमदेहनाशो लक्ष्यते, मार्गशब्देन ब्रह्मप्राप्तिश्च इतिशब्दो भोग इत्यतः परो (परं) योज्यः क्वचित्पाठः प्रोक्तमित्युदितमिति च तत्र यथास्थान एव इतिशब्दः आद्ये मोक्षानुवादेन फलचतुष्ययात्मकत्वं विधेयम् द्वितीये तु विपर्ययेण क्रमादित्येतदावर्तनीयम् 12,105 ततश्चायमर्थः फलं खल्वत्राध्याये निरूपणीयम् फलं च मोक्षः सच कर्मक्षयादिचतुष्ययात्मकः आत्यन्तिकानिष्यनिवृत्तीष्यप्राप्त्योरत्रैवान्तर्भावात् कर्मक्षयादयश्च क्रमाद्भवन्ति ज्ञानोदयानन्तरमेव हि कर्मक्षयः क्षीणकर्मणश्चोत्क्रान्तिः उत्क्रान्तस्य च स्वयोग्यमार्गेण गतस्य ब्रह्मप्राप्तिः ततो भोग इति तस्मादेतेषु पादेषु क्रमादेवोदिता इत्यन्तर्भावलक्षणा चानन्तर्यलक्षणा च सङ्गतिरिति 12,108 देवानां मार्गो नास्तीत्युक्तम् तत्किं यत्र स्थितास्तत्रैव मुक्ता भवन्तीत्यत आह- स्रष्टृष्वेवेति 12,109 स्रष्टृष्वेव तु सृज्यानां प्रवेशो ब्रह्मणो लये देवानां मार्ग उद्दिष्टो
nyāyasudhā: tathāśabdaḥ samuccaye utkrāntiśabdena devataditarasādhāraṇaścaramadehanāśo lakṣyate, mārgaśabdena brahmaprāptiśca itiśabdo bhoga ityataḥ paro (paraṃ) yojyaḥ kvacitpāṭhaḥ proktamityuditamiti ca tatra yathāsthāna eva itiśabdaḥ ādye mokṣānuvādena phalacatuṣyayātmakatvaṃ vidheyam dvitīye tu viparyayeṇa kramādityetadāvartanīyam 12,105 tataścāyamarthaḥ phalaṃ khalvatrādhyāye nirūpaṇīyam phalaṃ ca mokṣaḥ saca karmakṣayādicatuṣyayātmakaḥ ātyantikāniṣyanivṛttīṣyaprāptyoratraivāntarbhāvāt karmakṣayādayaśca kramādbhavanti jñānodayānantarameva hi karmakṣayaḥ kṣīṇakarmaṇaścotkrāntiḥ utkrāntasya ca svayogyamārgeṇa gatasya brahmaprāptiḥ tato bhoga iti tasmādeteṣu pādeṣu kramādevoditā ityantarbhāvalakṣaṇā cānantaryalakṣaṇā ca saṅgatiriti 12,108 devānāṃ mārgo nāstītyuktam tatkiṃ yatra sthitāstatraiva muktā bhavantītyata āha- sraṣṭṛṣveveti 12,109 sraṣṭṛṣveva tu sṛjyānāṃ praveśo brahmaṇo laye devānāṃ mārga uddiṣṭo
4.2.3d
-च् न्यायसुधा: क्वचिदस्रष्टृष्वपीति चशब्दः, तथाच न्यायविवरणे ब्रह्मणो लये प्रत्यासन्ने सति प्रवेशार्थं तदभिसर्पणमेव मार्गगमनमित्यर्थः तर्हि देवानां मार्गो नास्तीत्युक्तस्य को विषय इत्यत आह- नेति ... नार्चिरादिर्
-c nyāyasudhā: kvacidasraṣṭṛṣvapīti caśabdaḥ, tathāca nyāyavivaraṇe brahmaṇo laye pratyāsanne sati praveśārthaṃ tadabhisarpaṇameva mārgagamanamityarthaḥ tarhi devānāṃ mārgo nāstītyuktasya ko viṣaya ityata āha- neti ... nārcirādir
4.2.3d
न्यायसुधा: देवानां देहादुत्क्रमो नास्तीत्युक्तम् तत्कुतः सदेहानामेवावस्थानप्रसक्तेरित्यत आह- नचेति ... न चोत्क्रमः
nyāyasudhā: devānāṃ dehādutkramo nāstītyuktam tatkutaḥ sadehānāmevāvasthānaprasakterityata āha- naceti ... na cotkramaḥ
4.2.4
न्यायसुधा: अत एवेत्युपस्कर्तव्यम् चशब्देन सदेहानामवस्थानं समुच्चिनोति एतदेव विवृणोति- स्रष्टु(स्त्विति)रिति स्रष्टुस्तु ग्रासभूतस्य देहस्तत्र लयं व्रजेत् यतः सृज्यस्य देवस्य नैवोत्क्रान्तिस्ततो भवेत्
nyāyasudhā: ata evetyupaskartavyam caśabdena sadehānāmavasthānaṃ samuccinoti etadeva vivṛṇoti- sraṣṭu(stviti)riti sraṣṭustu grāsabhūtasya dehastatra layaṃ vrajet yataḥ sṛjyasya devasya naivotkrāntistato bhavet
4.2.5
न्यायसुधा: देहश्चेतनाधिष्ठित एव तत स्रष्टरि उत्क्रान्तिः शरीरम् चेतननिष्क्रमणात्प्रागेव सृज्यानां देहः स्रष्टृषु विलीयत यत इत्यर्थः स्रष्टृषु लये निमित्तं स्रष्टुर्ग्रासभूतस्येति देहस्त्विति सम्बन्धः 12,111 देवानामर्चिरादिमार्गो नास्तीत्युक्तं तत्कुत इत्यतो यत्पुरा मार्गान्तरमुक्तं तत एवैतत्सिद्धमित्याशयवान्स्ततनुवादेन युक्तयन्तरमाह- लयाच्चेति लयाच्चैवार्चिरादीनां लोकानामपि सर्वशः कथं मार्गो भवेत् तेषां विशतामुत्तमं स्वतः
nyāyasudhā: dehaścetanādhiṣṭhita eva tata sraṣṭari utkrāntiḥ śarīram cetananiṣkramaṇātprāgeva sṛjyānāṃ dehaḥ sraṣṭṛṣu vilīyata yata ityarthaḥ sraṣṭṛṣu laye nimittaṃ sraṣṭurgrāsabhūtasyeti dehastviti sambandhaḥ 12,111 devānāmarcirādimārgo nāstītyuktaṃ tatkuta ityato yatpurā mārgāntaramuktaṃ tata evaitatsiddhamityāśayavānstatanuvādena yuktayantaramāha- layācceti layāccaivārcirādīnāṃ lokānāmapi sarvaśaḥ kathaṃ mārgo bhavet teṣāṃ viśatāmuttamaṃ svataḥ
4.2.6
न्यायसुधा: देवतामुक्तेः प्रागेवेत्यर्थः अर्चिरादीनां लोकानामिति व्यधिकरणे षष्ठयौ सर्वेषामपि भवेत् अर्चिरादिरिति शेषः स्वत(कं) उत्तरं विशतामित्युक्तानुवादः ननु प्रायेणेत्युक्तत्वात्कदाचिद्देवानामुत्क्रान्तिमार्गावङ्गीकार्यौ तत्रोक्तयुक्तिविरोध इत्यत आह- जातानामिति जातानां मानुषे लोके देवानां च कदाचन उत्क्रान्तिमार्गौ भवतो न तदा मुक्तिरिष्यते
nyāyasudhā: devatāmukteḥ prāgevetyarthaḥ arcirādīnāṃ lokānāmiti vyadhikaraṇe ṣaṣṭhayau sarveṣāmapi bhavet arcirādiriti śeṣaḥ svata(kaṃ) uttaraṃ viśatāmityuktānuvādaḥ nanu prāyeṇetyuktatvātkadāciddevānāmutkrāntimārgāvaṅgīkāryau tatroktayuktivirodha ityata āha- jātānāmiti jātānāṃ mānuṣe loke devānāṃ ca kadācana utkrāntimārgau bhavato na tadā muktiriṣyate
4.2.7
न्यायसुधा: यद्यपि भवतस्तथापि न तदा मुक्तिरिष्यते किन्तु ब्रह्मणा सहैव अतो नोक्तयुक्तिविरोधः एतदुक्तं भवति उत्क्रान्तिमार्गसामान्यमपेक्ष्यैव प्रायेणेत्युक्तम् नतु मुक्तिकालीनावुत्क्रान्तिमार्गौ तस्य च व्यावर्त्यावमोक्षकालीनौ युक्तिस्तु मुक्तिविषयेति न विरोध इति 12,112 किं देवानामेव ब्रह्मणा सह मुक्तिः अन्येषामपीति ब्रूमः तर्हि"भेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलमऽ; इत्यादिविरोध इत्यत आह- अन्येषामपीति अन्येषामपि साक्षात्तु मुक्तिः प्राप्यापि तं हरिम् सहैव ब्रह्मणा भूयादिति शास्त्रस्य निर्णयः
nyāyasudhā: yadyapi bhavatastathāpi na tadā muktiriṣyate kintu brahmaṇā sahaiva ato noktayuktivirodhaḥ etaduktaṃ bhavati utkrāntimārgasāmānyamapekṣyaiva prāyeṇetyuktam natu muktikālīnāvutkrāntimārgau tasya ca vyāvartyāvamokṣakālīnau yuktistu muktiviṣayeti na virodha iti 12,112 kiṃ devānāmeva brahmaṇā saha muktiḥ anyeṣāmapīti brūmaḥ tarhi"bheje khagendradhvajapādamūlam'; ityādivirodha ityata āha- anyeṣāmapīti anyeṣāmapi sākṣāttu muktiḥ prāpyāpi taṃ harim sahaiva brahmaṇā bhūyāditi śāstrasya nirṇayaḥ
4.2.8
12,113 न्यायसुधा: साक्षान्मुक्तिः लिङ्गशरीरभङ्गलक्षणा प्राप्यावस्थितानामपीति योज्यम् तमिति वैकुण्ठादिस्थम् छन्दस्युभयथेति अनाशीर्विषयस्यापि लिङ आर्धधातुकत्वाद्भूयादिति साधु इतीश्वराशीरिति अस्मिन्पक्षे साध्यमादौ पृथग्वाच्यं तस्य निमित्तं ज्ञापकं चानेनोच्यत इति 12,115f. इति शास्त्रस्य निर्णय इत्युक्तमेव विवृणोति- क्ष्मेति क्ष्माम्भोनलानिलवियन्मनैन्द्रियार्थभूतादिभिः परिवृतः प्रतिसञ्जिघृक्षुः अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं परं स्वमनुभूय परः स्वयम्भूः
12,113 nyāyasudhā: sākṣānmuktiḥ liṅgaśarīrabhaṅgalakṣaṇā prāpyāvasthitānāmapīti yojyam tamiti vaikuṇṭhādistham chandasyubhayatheti anāśīrviṣayasyāpi liṅa ārdhadhātukatvādbhūyāditi sādhu itīśvarāśīriti asminpakṣe sādhyamādau pṛthagvācyaṃ tasya nimittaṃ jñāpakaṃ cānenocyata iti 12,115f. iti śāstrasya nirṇaya ityuktameva vivṛṇoti- kṣmeti kṣmāmbhonalānilaviyanmanaindriyārthabhūtādibhiḥ parivṛtaḥ pratisañjighṛkṣuḥ avyākṛtaṃ viśati yarhi guṇatrayātmā kālaṃ paraṃ svamanubhūya paraḥ svayambhūḥ
4.2.9
एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टा ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमानाः
evaṃ paretya bhagavantamanupraviṣṭā ye yogino jitamarunmanaso virāgāḥ tenaiva sākamamṛtaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ brahma pradhānamupayāntyagatābhimānāḥ
4.2.10
भगवन्तमनुप्राप्ता अपि तु ब्रह्मणा सह परमं मोक्षमायान्ति लिङ्गभङ्गेन योगिनः
bhagavantamanuprāptā api tu brahmaṇā saha paramaṃ mokṣamāyānti liṅgabhaṅgena yoginaḥ
4.2.11
प्राप्ता अपि परं देवं सहैव ब्रह्मणा पुनः आनन्दव्यक्तियायान्ति पूर्णां लिङ्गस्य भङ्गतः
prāptā api paraṃ devaṃ sahaiva brahmaṇā punaḥ ānandavyaktiyāyānti pūrṇāṃ liṅgasya bhaṅgataḥ
4.2.12ab
इति श्रुतिपुराणोक्तिबलाद् विज्ञायते च तत्
iti śrutipurāṇoktibalād vijñāyate ca tat
4.2.12cd
12,116 न्यायसुधा: भूतानामादिर्भूतादिः क्ष्माऽदिपदैः पञ्चानां महाभूतानां, मनसो, दशानामिन्द्रियाणां, पञ्चानां विषयाणां, भूतादिपदोपलक्षितस्य त्रिविधस्याप्यहङ्कारस्याभिमानिनो देवा उच्यन्ते अव्याकृतं परमेश्वरम् यर्हि यदा गुणत्रयस्यात्माभिमानी परं परसङ्खयोपेतम् परः क्ष्मादिभ्यः एवं तदा भगवन्तमिति तदीयं लोकम् अगताभिमाना अगतजीवभावाः परमं मोक्षमित्यस्यैव विवरणं लिङ्गभङ्गेनेति इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया यद्वा लिङ्गभङ्गेन निमित्तेन परमं मोक्षमानन्दाविर्भावमायान्तीति व्याख्येयम् तच्चेति चशब्देन स्रष्टृष्वेवेत्युक्तं समुच्चिनोति श्रुत्यादिकं भाष्योदाहृतं ग्राह्यम् 12,119 ननु यथा द्वितीयतृतीयपादप्रतिपाद्यमुत्क्रमादिकमसाधारणं तथा चतुर्थपादोदितो भोगः किमसाधारणः किंवा प्रथमपादोदितकर्मक्षय इव साधारण इत्यपेक्षायामाह- भोगस्त्विति भोगस्तु सर्वदेवानां नरादीनां च विद्यते
12,116 nyāyasudhā: bhūtānāmādirbhūtādiḥ kṣmā'dipadaiḥ pañcānāṃ mahābhūtānāṃ, manaso, daśānāmindriyāṇāṃ, pañcānāṃ viṣayāṇāṃ, bhūtādipadopalakṣitasya trividhasyāpyahaṅkārasyābhimānino devā ucyante avyākṛtaṃ parameśvaram yarhi yadā guṇatrayasyātmābhimānī paraṃ parasaṅkhayopetam paraḥ kṣmādibhyaḥ evaṃ tadā bhagavantamiti tadīyaṃ lokam agatābhimānā agatajīvabhāvāḥ paramaṃ mokṣamityasyaiva vivaraṇaṃ liṅgabhaṅgeneti itthambhūtalakṣaṇe tṛtīyā yadvā liṅgabhaṅgena nimittena paramaṃ mokṣamānandāvirbhāvamāyāntīti vyākhyeyam tacceti caśabdena sraṣṭṛṣvevetyuktaṃ samuccinoti śrutyādikaṃ bhāṣyodāhṛtaṃ grāhyam 12,119 nanu yathā dvitīyatṛtīyapādapratipādyamutkramādikamasādhāraṇaṃ tathā caturthapādodito bhogaḥ kimasādhāraṇaḥ kiṃvā prathamapādoditakarmakṣaya iva sādhāraṇa ityapekṣāyāmāha- bhogastviti bhogastu sarvadevānāṃ narādīnāṃ ca vidyate
4.2.13a
न्यायसुधा: असाधारण्ये प्रमाणाभावादिति भावः अस्मिन्प्रथमभाष्ये देवानां मोक्ष इति प्रथमनिर्देशः कृतस्तस्य तात्पर्यमाह- तत्रेति तत्र प्रवेशो देवानामुत्तरोत्तरतः क्रमात् उच्यते
nyāyasudhā: asādhāraṇye pramāṇābhāvāditi bhāvaḥ asminprathamabhāṣye devānāṃ mokṣa iti prathamanirdeśaḥ kṛtastasya tātparyamāha- tatreti tatra praveśo devānāmuttarottarataḥ kramāt ucyate
4.2.13
-च् न्यायसुधा: तत्र द्वितीयपादे प्रथममिति शेषः उत्तरोत्तरतः उत्तरोत्तरेषु अतः प्रथममसौ निर्दिष्य इति 12,120 नन्वयुक्तमेतत् वाङ्मनसीत्यादिसूत्रेषु देवानामश्रवणात् अथ वागादिशब्दास्तदभिमानिनामुपलक्षका इति मतं तदा, सति वाचके लाक्षणिकप्रयोगस्य प्रयोजनं वाच्यम् यद्वा वाचका एवेति पक्षस्तथापि प्रसिद्धशब्दपरित्यागेनाप्रसिद्धपदप्रयोगे प्रयोजनं वक्तव्यमेवेत्यत आह- देहेति ... देहगानां च वृत्तीनामेवमेव तु
-c nyāyasudhā: tatra dvitīyapāde prathamamiti śeṣaḥ uttarottarataḥ uttarottareṣu ataḥ prathamamasau nirdiṣya iti 12,120 nanvayuktametat vāṅmanasītyādisūtreṣu devānāmaśravaṇāt atha vāgādiśabdāstadabhimānināmupalakṣakā iti mataṃ tadā, sati vācake lākṣaṇikaprayogasya prayojanaṃ vācyam yadvā vācakā eveti pakṣastathāpi prasiddhaśabdaparityāgenāprasiddhapadaprayoge prayojanaṃ vaktavyamevetyata āha- deheti ... dehagānāṃ ca vṛttīnāmevameva tu
4.2.14a
न्यायसुधा: बाह्यतत्त्वव्यावृत्त्यर्थं देहगानामित्युक्तम् वर्तते देह एताभिरिति वृत्तयो जडा वागाद्याः यथा मुच्यमानानां देवानामेवमेव देहगानां तदभिमतानां वागादीनामुत्तरोत्तरेषु मरणकाले लयो भवतीत्येतदपि प्रसङ्गाज्ज्ञापयितुं वागादिपदप्रयोग इति भावः वागादिशब्दा देवानां वाचका एवेति तुशब्देन सूचयति 12,121 भवेदेवं पदार्थः सङ्गतिश्च यदि भगवज्ज्ञानभोगाभ्यां निवृत्तसमस्तानिष्यकर्माणः, स्वोत्तमप्रवेशेन ब्रह्मनाड्योत्क्रमेण वा परित्यक्तदेहाः, स्वोचितेनाचिर्रादिना वा पथा वैकुण्ठलोकवासिनं भगवन्तं हिरण्यगर्भेण सह प्राप्ता भिन्नलिङ्गशरीराः विध्वस्तप्रकृतयो ऽत्यन्तनिवृत्तानिष्याः सम्यगाविर्भूतानन्दादिगुणा भगवत्समीप एव तदुपासीनाः, स्वरूपेण वा लीलानिवृत्तानिष्याः सम्यगाविर्भूतानन्दादिगुणा भगवत्समीप एव तमुपासीनाः, स्वरूपेण वा लीलागृहीतविग्रहैर्वा सङ्कल्पमात्रसाध्यान्दिव्यभोगांस्तारतम्येन भुञ्जाना न कदाचित्पुनरावर्तन्त, इत्येतन्मोक्षस्वरूपं"कर्मक्षयस्तथोत्क्रान्तिःऽ; इत्यादिनोक्तं निश्चितं स्यात् न चैवम् तैस्तैः वादिभिरन्यथामोक्षस्वरूपस्य वर्णितत्वात् विप्रतिपत्तौ च संशयस्य ध्रुवत्वादित्यत आह- तत्रेति तत्र मोक्षस्वरूपं तु वादिनः प्रतिभाश्रयात् नाना वदन्ति
nyāyasudhā: bāhyatattvavyāvṛttyarthaṃ dehagānāmityuktam vartate deha etābhiriti vṛttayo jaḍā vāgādyāḥ yathā mucyamānānāṃ devānāmevameva dehagānāṃ tadabhimatānāṃ vāgādīnāmuttarottareṣu maraṇakāle layo bhavatītyetadapi prasaṅgājjñāpayituṃ vāgādipadaprayoga iti bhāvaḥ vāgādiśabdā devānāṃ vācakā eveti tuśabdena sūcayati 12,121 bhavedevaṃ padārthaḥ saṅgatiśca yadi bhagavajjñānabhogābhyāṃ nivṛttasamastāniṣyakarmāṇaḥ, svottamapraveśena brahmanāḍyotkrameṇa vā parityaktadehāḥ, svocitenācirrādinā vā pathā vaikuṇṭhalokavāsinaṃ bhagavantaṃ hiraṇyagarbheṇa saha prāptā bhinnaliṅgaśarīrāḥ vidhvastaprakṛtayo 'tyantanivṛttāniṣyāḥ samyagāvirbhūtānandādiguṇā bhagavatsamīpa eva tadupāsīnāḥ, svarūpeṇa vā līlānivṛttāniṣyāḥ samyagāvirbhūtānandādiguṇā bhagavatsamīpa eva tamupāsīnāḥ, svarūpeṇa vā līlāgṛhītavigrahairvā saṅkalpamātrasādhyāndivyabhogāṃstāratamyena bhuñjānā na kadācitpunarāvartanta, ityetanmokṣasvarūpaṃ"karmakṣayastathotkrāntiḥ'; ityādinoktaṃ niścitaṃ syāt na caivam taistaiḥ vādibhiranyathāmokṣasvarūpasya varṇitatvāt vipratipattau ca saṃśayasya dhruvatvādityata āha- tatreti tatra mokṣasvarūpaṃ tu vādinaḥ pratibhāśrayāt nānā vadanti
4.2.14c
-च् न्यायसुधा: तत्र तथा सति, सूत्रकारेणोक्तलक्षणे मोक्षे श्रुत्यादिप्रमाणैरुपपादिते सति वादिनस्तु प्रतिभाश्रयात् स्वोत्प्रेक्षामात्रेण नाना वदन्ति अतः प्रमाणमूलत्वादस्याप्रमाणमूलानामुत्प्रेक्षामात्रयोनीनां वादानां च साम्याभावान्न संशयावकाशः 12,123 ननु यदि तथा तथा प्रमाणानि सन्ति तर्हि तत्तद्वादिनां तादृशानि ज्ञानानि कुतो न जायन्ते प्रमाणाभासैर्विमोहितास्त इति चेत् तत्त्वज्ञाभिमता अपि कुतस्तैनर् विमूढाः दोषदर्शनादिति चेत् इतरे ऽपि कुतो न दोषान्पश्यन्ति प्रमाणैस्तत्त्वज्ञानोदयो ऽपि समान इत्यतो मूलकारणमाह- पुंसां हीति ... पुंसां हि मतयो गुणभेदतः पृथक् पृथक् प्रजायन्ते
-c nyāyasudhā: tatra tathā sati, sūtrakāreṇoktalakṣaṇe mokṣe śrutyādipramāṇairupapādite sati vādinastu pratibhāśrayāt svotprekṣāmātreṇa nānā vadanti ataḥ pramāṇamūlatvādasyāpramāṇamūlānāmutprekṣāmātrayonīnāṃ vādānāṃ ca sāmyābhāvānna saṃśayāvakāśaḥ 12,123 nanu yadi tathā tathā pramāṇāni santi tarhi tattadvādināṃ tādṛśāni jñānāni kuto na jāyante pramāṇābhāsairvimohitāsta iti cet tattvajñābhimatā api kutastainar vimūḍhāḥ doṣadarśanāditi cet itare 'pi kuto na doṣānpaśyanti pramāṇaistattvajñānodayo 'pi samāna ityato mūlakāraṇamāha- puṃsāṃ hīti ... puṃsāṃ hi matayo guṇabhedataḥ pṛthak pṛthak prajāyante
4.2.14f
-ए 12,124 न्यायसुधा: गुणभेदो गुणविशेषः हिशब्देन"ज्ञानं कर्म च कर्ताऽ; इत्यादिप्रमाणप्रसिद्धिं द्योतयति एतद्विशदयति- तमसैवेति ... तमसैवान्यथामतिः
-e 12,124 nyāyasudhā: guṇabhedo guṇaviśeṣaḥ hiśabdena"jñānaṃ karma ca kartā'; ityādipramāṇaprasiddhiṃ dyotayati etadviśadayati- tamasaiveti ... tamasaivānyathāmatiḥ
4.2.15ab
रजसा मिश्रबुद्धित्वं सत्त्वेनैव यथा मतिः
rajasā miśrabuddhitvaṃ sattvenaiva yathā matiḥ
4.2.15cd
न्यायसुधा: मिश्रज्ञाने ऽन्यथात्वं सम्यक्तवं चास्तीत्यतो ऽन्यथैवेत्युक्तम् यथेति भिन्नं पदं सम्यग्वाची तमोगुणः प्रमाणेषु चेतःप्रवृत्तिं प्रतिबध्याभासानां दोषानाच्छाद्य विपरीतज्ञान(मुत्पा)मप्युत्पादयतीत्यादि द्रष्टव्यम् 12,125 सम्यग्ज्ञानं सत्त्वगुणेन भवतीत्युक्तम् तस्य मुक्तेषु तावदपवादमाह- गुणेति गुणातीता विमुक्तानां मतिः शुद्धचितिर्यतः
nyāyasudhā: miśrajñāne 'nyathātvaṃ samyaktavaṃ cāstītyato 'nyathaivetyuktam yatheti bhinnaṃ padaṃ samyagvācī tamoguṇaḥ pramāṇeṣu cetaḥpravṛttiṃ pratibadhyābhāsānāṃ doṣānācchādya viparītajñāna(mutpā)mapyutpādayatītyādi draṣṭavyam 12,125 samyagjñānaṃ sattvaguṇena bhavatītyuktam tasya mukteṣu tāvadapavādamāha- guṇeti guṇātītā vimuktānāṃ matiḥ śuddhacitiryataḥ
4.2.16a
साम्यगेवाथ नित्या च
sāmyagevātha nityā ca
4.2.16bc
12,125f. न्यायसुधा: यद्यपि विमुक्तानां मतिः सम्यगेव अथापि गुणातीता सत्त्वजन्या न भवति कुतः शुद्धचितिः नित्या च यतः जडं हि कुतश्चिज्जायते न चेतनम् तथानित्यमेव न नित्यम् दैत्यानां स्वरूपज्ञानेष्वविद्यमानं सम्यक्तवं तर्हि कथमित्यतः शुद्धेत्युक्तम् स्वाभाविकदोषरहितेत्यर्थः 12,126 स्वरूपोपाधिगतदाषनिबन्धनं हि दैत्यानां ज्ञानानामसम्यक्त्वम् करणनिमित्तो ज्ञानानां विषयनियमो वैशद्यभेदश्च तत्र यदि मुक्तानां ज्ञानं नित्यं तर्हि निर्विषयं वा स्यात् सर्वविषयं वा एवं वैशद्ये ऽपीति तत्राह- तत्तदिति ... तत्तन्माहात्म्ययोगतः बहला चातिविशदा
12,125f. nyāyasudhā: yadyapi vimuktānāṃ matiḥ samyageva athāpi guṇātītā sattvajanyā na bhavati kutaḥ śuddhacitiḥ nityā ca yataḥ jaḍaṃ hi kutaścijjāyate na cetanam tathānityameva na nityam daityānāṃ svarūpajñāneṣvavidyamānaṃ samyaktavaṃ tarhi kathamityataḥ śuddhetyuktam svābhāvikadoṣarahitetyarthaḥ 12,126 svarūpopādhigatadāṣanibandhanaṃ hi daityānāṃ jñānānāmasamyaktvam karaṇanimitto jñānānāṃ viṣayaniyamo vaiśadyabhedaśca tatra yadi muktānāṃ jñānaṃ nityaṃ tarhi nirviṣayaṃ vā syāt sarvaviṣayaṃ vā evaṃ vaiśadye 'pīti tatrāha- tattaditi ... tattanmāhātmyayogataḥ bahalā cātiviśadā
4.2.16d
न्यायसुधा: तेषां तेषां माहात्म्यं योग्यतारूपं तदेव योगो निमित्तं ततस्तदनुसारेण (बहुल)बहुलार्थविषयिण्यतिविशदा च 12,127 श्रीदेव्यामप्युक्तस्यापवादमाह- स्पष्टा चेति 12,128 ... स्पष्टा चैव श्रियो मतिः
nyāyasudhā: teṣāṃ teṣāṃ māhātmyaṃ yogyatārūpaṃ tadeva yogo nimittaṃ tatastadanusāreṇa (bahula)bahulārthaviṣayiṇyativiśadā ca 12,127 śrīdevyāmapyuktasyāpavādamāha- spaṣṭā ceti 12,128 ... spaṣṭā caiva śriyo matiḥ
4.2.17a
महाशुद्धचितित्वेन
mahāśuddhacititvena
4.2.17b
न्यायसुधा: श्रियो मतिश्च सम्यक्तवे ऽपि गुणातीतेति सम्बन्धः महाशुद्धचितित्वेनेति पूर्ववदेव तत्र हेतुः महच्छब्देन कदापि (बाह्य)दोषसम्बन्धो नास्तीत्युच्यते स्पष्टैवेति भुक्तमतेरप्यतिशयेन विशदेत्यर्थः एतदपि पूर्ववद्वयाख्येयम् भगवज्ज्ञाने ऽप्यपवादमाह- ततो ऽपीति ... ततो ऽप्यतिमहाचितिः अशेषोरुविशेषाणामतिस्पष्टतया दृशिः नित्यमेकप्रकारा च नारायणमतिः परा
nyāyasudhā: śriyo matiśca samyaktave 'pi guṇātīteti sambandhaḥ mahāśuddhacititveneti pūrvavadeva tatra hetuḥ mahacchabdena kadāpi (bāhya)doṣasambandho nāstītyucyate spaṣṭaiveti bhuktamaterapyatiśayena viśadetyarthaḥ etadapi pūrvavadvayākhyeyam bhagavajjñāne 'pyapavādamāha- tato 'pīti ... tato 'pyatimahācitiḥ aśeṣoruviśeṣāṇāmatispaṣṭatayā dṛśiḥ nityamekaprakārā ca nārāyaṇamatiḥ parā
4.2.18
-f सूर्यप्रभावदखिलं भासयन्ति निरन्तरा निर्लेपा वीतदोषा च नित्यमेवाविकारिणी
-f sūryaprabhāvadakhilaṃ bhāsayanti nirantarā nirlepā vītadoṣā ca nityamevāvikāriṇī
4.2.19ab
न्यायसुधा: नारायणमतिश्च सम्यक्तवे ऽपि परा गुणेभ्य इति शेषः तत्र पूर्ववदेव हेतुः ततः श्रियो ऽप्यतिशयेन महाशुद्धचितिः विशिष्यन्त इति विशेषाः पदार्थाः अशेषाणामुरूणामनन्तानां विशेषाणां दृशिर्विषयीकारिणी अतिस्पष्टतयाशेषपदार्थविषयेत्येतदपि बहुला चातिविशदेतिवद्वयाख्येयम् दृशिः साक्षात्कार इति वा नित्यमेकप्रकारेत्युत्पत्तिविनाशरहितेत्ययमपि गुणातीतत्वे हेतुः केचिदेकमेवेश्वरज्ञानमित्यास्थिताः अपरे त्वनेकानीति तद्विवेकार्थमुक्तं निरन्तरा निर्भेदेति तर्हि किं तेषु तेषु पदार्थेषु ज्ञातेषु विक्रियते नेत्याह- नित्यमविकारिण्येवेति कथं तर्हि तत्तद्विषयीकरणमित्यत उक्तम्- सूर्येति यथा सूर्यप्रभा स्वयं निर्विकारापि तांस्तान्प्राप्तान्विषयान्प्रकाशयति तथेयमपीत्यर्थः अत्र च विशेष एव निर्वाहकः अत एवैकेत्यनुक्तवा निरन्तरेत्युक्तम् निर्लेपा वीतदोषा चेति शुद्धत्वव्याख्यानम् लेपः कर्मसम्बन्धः महच्छब्दव्याख्यानं पूर्ववत् यद्वा नित्यमेवेति तदर्थमत्रापि योज्यम् परा स्वतन्त्रेत्यतिशब्दस्य व्याख्यातत्वेनापि व्याख्येयम् अत एव तत्तन्त्रत्वाच्चेति वक्ष्यति 12,134 एतानि विशेषणानि लक्ष्मीमाने ऽप्यतिदिशति- विशेषानीति विशेषांसतद्गतांस्त्यक्तवा प्रायस्तल्लक्षणा श्रियः
nyāyasudhā: nārāyaṇamatiśca samyaktave 'pi parā guṇebhya iti śeṣaḥ tatra pūrvavadeva hetuḥ tataḥ śriyo 'pyatiśayena mahāśuddhacitiḥ viśiṣyanta iti viśeṣāḥ padārthāḥ aśeṣāṇāmurūṇāmanantānāṃ viśeṣāṇāṃ dṛśirviṣayīkāriṇī atispaṣṭatayāśeṣapadārthaviṣayetyetadapi bahulā cātiviśadetivadvayākhyeyam dṛśiḥ sākṣātkāra iti vā nityamekaprakāretyutpattivināśarahitetyayamapi guṇātītatve hetuḥ kecidekameveśvarajñānamityāsthitāḥ apare tvanekānīti tadvivekārthamuktaṃ nirantarā nirbhedeti tarhi kiṃ teṣu teṣu padārtheṣu jñāteṣu vikriyate netyāha- nityamavikāriṇyeveti kathaṃ tarhi tattadviṣayīkaraṇamityata uktam- sūryeti yathā sūryaprabhā svayaṃ nirvikārāpi tāṃstānprāptānviṣayānprakāśayati tatheyamapītyarthaḥ atra ca viśeṣa eva nirvāhakaḥ ata evaiketyanuktavā nirantaretyuktam nirlepā vītadoṣā ceti śuddhatvavyākhyānam lepaḥ karmasambandhaḥ mahacchabdavyākhyānaṃ pūrvavat yadvā nityameveti tadarthamatrāpi yojyam parā svatantretyatiśabdasya vyākhyātatvenāpi vyākhyeyam ata eva tattantratvācceti vakṣyati 12,134 etāni viśeṣaṇāni lakṣmīmāne 'pyatidiśati- viśeṣānīti viśeṣāṃsatadgatāṃstyaktavā prāyastallakṣaṇā śriyaḥ
4.2.19c
न्यायसुधा: तद्गतान्भगवद्गतांस्तानि लक्षणानि यस्याः सा तथोक्ता श्रियो मतिः प्रतिपत्तव्येति शेषः भगवद्गताशेषविशेषविषयीकारित्वं विहायान्यधर्मवती ज्ञातव्येत्यर्थः प्राय इत्युक्तस्य तात्पर्यमाह- तथैवेति तथैव स्पष्टताभावात् तत्तन्त्रत्वाच्च केवलम् न तादृशी
nyāyasudhā: tadgatānbhagavadgatāṃstāni lakṣaṇāni yasyāḥ sā tathoktā śriyo matiḥ pratipattavyeti śeṣaḥ bhagavadgatāśeṣaviśeṣaviṣayīkāritvaṃ vihāyānyadharmavatī jñātavyetyarthaḥ prāya ityuktasya tātparyamāha- tathaiveti tathaiva spaṣṭatābhāvāt tattantratvācca kevalam na tādṛśī
4.2.19ef
-ए न्यायसुधा: यथा भगवन्मतेर्निरतिशयस्पष्टत्वं तथैव केवलं तत्तन्त्रत्वात् भगवन्मात्राधीनत्वात् अत्र केवलमिति स्वरूपकथनम् पराधीनत्वादित्येव हेतुः तादृशी भगवन्मतिसदृशी अतः प्राय इत्युक्तमिति भावः 12,135 लक्ष्मीमतिविशेषणानि मुक्तब्रह्ममतावतिदिशति- ब्रह्मणस्त्विति ... ब्रह्मणस्तु प्राय एव श्रियो यथा
-e nyāyasudhā: yathā bhagavanmaterniratiśayaspaṣṭatvaṃ tathaiva kevalaṃ tattantratvāt bhagavanmātrādhīnatvāt atra kevalamiti svarūpakathanam parādhīnatvādityeva hetuḥ tādṛśī bhagavanmatisadṛśī ataḥ prāya ityuktamiti bhāvaḥ 12,135 lakṣmīmativiśeṣaṇāni muktabrahmamatāvatidiśati- brahmaṇastviti ... brahmaṇastu prāya eva śriyo yathā
4.2.20ab
न्यायसुधा: ब्रह्मणस्तु मतिः श्रियो यथैवं प्रायः तथा वैशद्याद्यभावात्प्राय इत्युक्तम् केवलमित्युक्तयभावाच्च अत एव तत्र तदुक्तम् ब्रह्मण इति विशिष्याभिधाने को हेतुरित्यत आह- मुक्तानां त्विति मुक्तानां तु तदन्येषां समुद्रतरळोपमा
nyāyasudhā: brahmaṇastu matiḥ śriyo yathaivaṃ prāyaḥ tathā vaiśadyādyabhāvātprāya ityuktam kevalamityuktayabhāvācca ata eva tatra taduktam brahmaṇa iti viśiṣyābhidhāne ko heturityata āha- muktānāṃ tviti muktānāṃ tu tadanyeṣāṃ samudrataraḷopamā
4.2.20cd
न्यायसुधा: विशेषबलेन वृद्धिह्रासवतीत्यर्थः यथोक्तं अवृद्धिह्रासरूपत्वमित्यादि मुक्तग्रहणस्य तात्पर्यमाह- अग्नीति अग्निज्वालावदेव स्यात् स्मृतिगानां दृशो भवः
nyāyasudhā: viśeṣabalena vṛddhihrāsavatītyarthaḥ yathoktaṃ avṛddhihrāsarūpatvamityādi muktagrahaṇasya tātparyamāha- agnīti agnijvālāvadeva syāt smṛtigānāṃ dṛśo bhavaḥ
4.2.21ab
न्यायसुधा: अग्निज्वालाया अग्नेरिव संसारिणां दृशो ऽन्तःकरणाद्भव उत्पत्तिरेव स्यान्न तु व्यक्तिमात्रम् 12,137 भवत्वेवं ज्ञानानां गुणनिमित्तं नानाविधत्वम् प्रकृते तु किमित्यत आह- एवंविधेष्विति एवंविधेषु ज्ञानेषु तमसा मुष्यदृष्टयः
nyāyasudhā: agnijvālāyā agneriva saṃsāriṇāṃ dṛśo 'ntaḥkaraṇādbhava utpattireva syānna tu vyaktimātram 12,137 bhavatvevaṃ jñānānāṃ guṇanimittaṃ nānāvidhatvam prakṛte tu kimityata āha- evaṃvidheṣviti evaṃvidheṣu jñāneṣu tamasā muṣyadṛṣṭayaḥ
4.2.21c
न्यायसुधा: ज्ञानेष्वेवंविधेषु सत्सु मुष्यदृष्टयो ऽपहृतसम्यग्ज्ञानाः सम्यग्ज्ञानाभावे ऽन्यथादृक्तवमपि नोपपद्यते अधिष्ठानसामान्यज्ञानस्य भ्रान्त्युपयोगित्वादित्यत उक्तम्- खद्योतेति खद्योतसदृशात्यल्पज्ञानत्वादन्यथादृशः वदन्ति वादिनो मोक्षं नानामतसमाश्रयात्
nyāyasudhā: jñāneṣvevaṃvidheṣu satsu muṣyadṛṣṭayo 'pahṛtasamyagjñānāḥ samyagjñānābhāve 'nyathādṛktavamapi nopapadyate adhiṣṭhānasāmānyajñānasya bhrāntyupayogitvādityata uktam- khadyoteti khadyotasadṛśātyalpajñānatvādanyathādṛśaḥ vadanti vādino mokṣaṃ nānāmatasamāśrayāt
4.2.22ab
-f न्यायसुधा: यथान्धतमसे खद्योता अपि भयहेतवस्तथा विपर्ययबहुलमल्पं सम्यग्ज्ञानमपि तामसमेव यथोक्तम् अतत्त्वार्थवदल्पं चेति नानामतसमाश्रयान्नाना वदन्तीति योजना ज्ञानानां गुणवशादनेकविधत्वोपपत्तेस्तमसाऽवृत्ता वादिनः प्रमाणावधीरणात्सम्यग्ज्ञानविकला आभासादरणादधिष्ठानसामान्यज्ञानवत्त्वाच्च विपरीतज्ञानिनो मोक्षं नानाविधमाचक्षत इत्यर्थः कारणैकत्वान्मिथ्याज्ञानेनाप्येकविधेन भाव्यमिति चेन्न सहकारिवैचित्र्याद्वैचित्र्योपपत्तेः तदिदमुक्तम्- नानामतमाश्रयादिति मतानां च प्रवाहेणानादित्वमुक्तम् मूलकारणे तमोगुणे ऽपि वैचित्र्याच्च अत एवोक्तम्- गुणभेदत इति 12,139 समधिगतमेतत् नानाविधेषु मोक्षवादेष्वेकः प्रमाणमूलो ऽन्ये मिथ्याज्ञानमूला इति नतु विशेषो ऽतः पुनः संशय एवेत्यत परमतानां सर्वेषां हेयत्वं दिदर्शयिषुरादौ तावज्जिनोदितं मोक्षस्वरूपमनुवदति- आश्रित्येति आश्रित्य प्रतिभामाह जिनस्तत्रातितामसीम्
-f nyāyasudhā: yathāndhatamase khadyotā api bhayahetavastathā viparyayabahulamalpaṃ samyagjñānamapi tāmasameva yathoktam atattvārthavadalpaṃ ceti nānāmatasamāśrayānnānā vadantīti yojanā jñānānāṃ guṇavaśādanekavidhatvopapattestamasā'vṛttā vādinaḥ pramāṇāvadhīraṇātsamyagjñānavikalā ābhāsādaraṇādadhiṣṭhānasāmānyajñānavattvācca viparītajñānino mokṣaṃ nānāvidhamācakṣata ityarthaḥ kāraṇaikatvānmithyājñānenāpyekavidhena bhāvyamiti cenna sahakārivaicitryādvaicitryopapatteḥ tadidamuktam- nānāmatamāśrayāditi matānāṃ ca pravāheṇānāditvamuktam mūlakāraṇe tamoguṇe 'pi vaicitryācca ata evoktam- guṇabhedata iti 12,139 samadhigatametat nānāvidheṣu mokṣavādeṣvekaḥ pramāṇamūlo 'nye mithyājñānamūlā iti natu viśeṣo 'taḥ punaḥ saṃśaya evetyata paramatānāṃ sarveṣāṃ heyatvaṃ didarśayiṣurādau tāvajjinoditaṃ mokṣasvarūpamanuvadati- āśrityeti āśritya pratibhāmāha jinastatrātitāmasīm
4.2.22cd
न्यायसुधा: तत्र तेषु वादिषु वेदप्रामाण्या(स्या)नङ्गीकारादतितामसीमित्युक्तम् किमाहेत्यत अह- ज्ञानादिति ज्ञानात् कर्मक्षयान्मोक्षो भवेद् देहाख्यपञ्जरात्
nyāyasudhā: tatra teṣu vādiṣu vedaprāmāṇyā(syā)naṅgīkārādatitāmasīmityuktam kimāhetyata aha- jñānāditi jñānāt karmakṣayānmokṣo bhaved dehākhyapañjarāt
4.2.23
न्यायसुधा: ज्ञानात्केषाञ्चित्कर्मणां क्षयो भवति केषाञ्चिद्भोगात् ततः कर्मक्षयात् पक्षिणः पञ्जरादिव आत्मनो देहान्मोक्षो भवेत् देहावस्थानस्य कर्मनिमित्तत्वात् ततः कथं वर्तत इत्यत आह- पञ्जरेति पञ्जरोन्मुक्तखगवदलाकाकाशगोचरः नित्यमूर्ध्वं व्रजत्येव पुद्गलो हस्तपादवान्
nyāyasudhā: jñānātkeṣāñcitkarmaṇāṃ kṣayo bhavati keṣāñcidbhogāt tataḥ karmakṣayāt pakṣiṇaḥ pañjarādiva ātmano dehānmokṣo bhavet dehāvasthānasya karmanimittatvāt tataḥ kathaṃ vartata ityata āha- pañjareti pañjaronmuktakhagavadalākākāśagocaraḥ nityamūrdhvaṃ vrajatyeva pudgalo hastapādavān
4.2.24ab
न्यायसुधा: यथा पञ्जरोन्मुक्तः खग ऊर्ध्वं व्रजत्येवमेवोर्ध्वं व्रजति अयं तु विशेषः अलोकाकाशो गोचरो यस्य स तथोक्तः नित्यमेवेति च देहपरिमाणस्यात्मनो देहाभावे परिमाणाभावप्राप्तौ उक्तम्- हस्तपादवानिति चरमदेहस्य यः सन्निवेशस्तथाभूत इत्यर्थः इत्याहेति सम्बन्धः अनूदितं दूषयति- तदिति ... तत् केन मानेन मोक्षरूपं प्रदृश्यते
nyāyasudhā: yathā pañjaronmuktaḥ khaga ūrdhvaṃ vrajatyevamevordhvaṃ vrajati ayaṃ tu viśeṣaḥ alokākāśo gocaro yasya sa tathoktaḥ nityameveti ca dehaparimāṇasyātmano dehābhāve parimāṇābhāvaprāptau uktam- hastapādavāniti caramadehasya yaḥ sanniveśastathābhūta ityarthaḥ ityāheti sambandhaḥ anūditaṃ dūṣayati- taditi ... tat kena mānena mokṣarūpaṃ pradṛśyate
4.2.24c
न्यायसुधा: प्रदर्श्यते परं प्रति जिनेन यदप्यनन्तचतुष्ययावाप्तिर्मुक्तस्योच्यते जिनेन तथापि सा सम्प्रतिपन्नत्वान्नानूदिता नापि दूषिता 12,142 कथमुक्तमोक्षस्वरूपमप्रामाणिकमिति चेत् न तावदत्र प्रत्यक्षमस्ति नापि आगमः तदीयागमस्यास्माभिरनङ्गीकारात् वेदादेश्च परेणानङ्गीकृतत्वात् अतः केवलं किञ्चिदनुमानं वक्तव्यं तत्राह- गतिरिति गतिरूर्ध्वा च दुःखेता गतित्वाल्लौकिकी यथा इत्युक्ते चानुमानैकशरणस्य किमुत्तरम्
nyāyasudhā: pradarśyate paraṃ prati jinena yadapyanantacatuṣyayāvāptirmuktasyocyate jinena tathāpi sā sampratipannatvānnānūditā nāpi dūṣitā 12,142 kathamuktamokṣasvarūpamaprāmāṇikamiti cet na tāvadatra pratyakṣamasti nāpi āgamaḥ tadīyāgamasyāsmābhiranaṅgīkārāt vedādeśca pareṇānaṅgīkṛtatvāt ataḥ kevalaṃ kiñcidanumānaṃ vaktavyaṃ tatrāha- gatiriti gatirūrdhvā ca duḥkhetā gatitvāllaukikī yathā ityukte cānumānaikaśaraṇasya kimuttaram
4.2.25ab
-f न्यायसुधा: चशब्दो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः तेन विप्रतिपन्नेति प्रतिज्ञायां सिद्धयति हेतौ च चेतनाश्रितेति तेनाचेतनगतौ बाधो, देवदत्तगतौ सिद्धार्थत्वं, अचेतनगतौ व्यभिचारश्च न सम्भवति दुःखेनेता प्राप्ता दुःखेता प्राप्तिश्च न साध्यसाधनभावलक्षणा तथा सति देवदत्तस्य सुखार्थायां मन्दगतौ व्यभिचारापातात् दूरत्वस्य चानियतत्वात् तीव्रत्वस्याप्यपरिनिष्ठितत्वात् किं तर्हि समानकालीनेन दुःखेन सहैकाधिकरणत्वलक्षणा कदाचिद्देवदत्तः दुःखेन विनापि गच्छति तत्र व्यभिचार इति चेन्न देवदत्तस्य कदापि निर्दुःखताया अनङ्गीकारात् आध्यात्मिकादिष्वन्यतमेन महताल्पेन वायं खलु सदा संवलितः चेतनशब्देन जाग्रतो ऽभिधानान्न सुप्तगतौ व्यभिचारः सुखार्थापि गतिरल्पं दुःखमुत्पादयतीत्यभ्युपगम्य दुःखसाधनत्वं वा साध्यम् लौकिकी देवदत्तादिगतिः इति च प्रत्यनुमाने केनचिदुक्ते, एकं च तच्छरणं चैकशरणं अनुमानमेकशरणं यस्यासौ तथोक्तः अन्यथा पूर्वकालैकेत्येकशब्दस्य पूर्वनिपातः स्यात् 12,145 प्रत्यनुमानस्योत्तरं शङ्कते- अनूर्ध्वेति अनूर्ध्वगतिता तत्र यद्युपाधिः
-f nyāyasudhā: caśabdo 'nuktasamuccayārthaḥ tena vipratipanneti pratijñāyāṃ siddhayati hetau ca cetanāśriteti tenācetanagatau bādho, devadattagatau siddhārthatvaṃ, acetanagatau vyabhicāraśca na sambhavati duḥkhenetā prāptā duḥkhetā prāptiśca na sādhyasādhanabhāvalakṣaṇā tathā sati devadattasya sukhārthāyāṃ mandagatau vyabhicārāpātāt dūratvasya cāniyatatvāt tīvratvasyāpyapariniṣṭhitatvāt kiṃ tarhi samānakālīnena duḥkhena sahaikādhikaraṇatvalakṣaṇā kadāciddevadattaḥ duḥkhena vināpi gacchati tatra vyabhicāra iti cenna devadattasya kadāpi nirduḥkhatāyā anaṅgīkārāt ādhyātmikādiṣvanyatamena mahatālpena vāyaṃ khalu sadā saṃvalitaḥ cetanaśabdena jāgrato 'bhidhānānna suptagatau vyabhicāraḥ sukhārthāpi gatiralpaṃ duḥkhamutpādayatītyabhyupagamya duḥkhasādhanatvaṃ vā sādhyam laukikī devadattādigatiḥ iti ca pratyanumāne kenacidukte, ekaṃ ca taccharaṇaṃ caikaśaraṇaṃ anumānamekaśaraṇaṃ yasyāsau tathoktaḥ anyathā pūrvakālaiketyekaśabdasya pūrvanipātaḥ syāt 12,145 pratyanumānasyottaraṃ śaṅkate- anūrdhveti anūrdhvagatitā tatra yadyupādhiḥ
4.2.25b
न्यायसुधा: तत्र देवदत्तगतेर्दुःखतत्वे ऽनूर्ध्वताविशिष्यं गतित्वं प्रयोजकं न गतित्वमात्रमिति यदि ब्रूयादित्यर्थः पक्षेतरो ऽयं कस्माच्छङ्कित इति चे(त्)न्न लक्षणसम्पत्तौ तदुपाधित्वस्योक्तत्वात् निराकरोति- खगस्येति 12,146 ... खगस्य च दूरोर्ध्वगमने दुःखमिति साध्यानुगो न सः
nyāyasudhā: tatra devadattagaterduḥkhatatve 'nūrdhvatāviśiṣyaṃ gatitvaṃ prayojakaṃ na gatitvamātramiti yadi brūyādityarthaḥ pakṣetaro 'yaṃ kasmācchaṅkita iti ce(t)nna lakṣaṇasampattau tadupādhitvasyoktatvāt nirākaroti- khagasyeti 12,146 ... khagasya ca dūrordhvagamane duḥkhamiti sādhyānugo na saḥ
4.2.26a
-द् न्यायसुधा: तदा वदाम इत्यादावुपस्कर्तव्यम् खगस्य पारावतादेर्दूरोध्वर्गमने च दुःखमस्तीति हेतोः स उपाधिः साध्यानुगः साध्यव्यापको न भवतीत्यतो ऽनुपाधिः इदमुक्तं भवति किमयं केवलसाध्यव्यापको ऽभिमतः किं वा साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकः न प्रथमः अधर्मे साध्यसद्भावे ऽप्यनूर्ध्वताविशिष्यगतित्वस्याभावेन साध्याव्यापकत्वात् न द्वितीयः खगस्य दूरोर्ध्वगतौ गतित्वावच्छिन्ने दुःखेतत्वे सत्यप्यनूध्वर्गतित्वस्याभावात् अनेनोर्ध्वगतित्वाभावो ऽनूर्ध्वगतित्वं केवलसाध्ये उपाधिरित्यपि प्रयुक्तमिति दूरग्रहणं खगस्य दुःखं व्यञ्जयितुम् तदा हि तस्मिन्दुःखकार्याणि दृश्यन्ते प्रत्यागमनसमयवर्तिदुःखकार्याणि तानीति चेन्न ऊर्ध्वं गच्छत्येव तद्दर्शनात् 12,147 मा भूदयमुपाधिः शरीरवृत्तित्वं तु भविष्यति देवदत्तगतौ यद्दुःखेतत्त्वं तत्र न गतित्वं प्रयोजकं किं नाम शरीरवृत्तित्वम् न चेदं साध्याव्यापकम् यद्दुःखेतं तच्छरीरिवृत्तीत्यस्य व्यभिचारादर्शनादित्यतः सर्वोपाधिसाधारणं दूषणमाह- प्रतिसाधनेति प्रतिसाधनरूपस्य नानुमानस्य दूषणम् उपाधिः
-d nyāyasudhā: tadā vadāma ityādāvupaskartavyam khagasya pārāvatāderdūrodhvargamane ca duḥkhamastīti hetoḥ sa upādhiḥ sādhyānugaḥ sādhyavyāpako na bhavatītyato 'nupādhiḥ idamuktaṃ bhavati kimayaṃ kevalasādhyavyāpako 'bhimataḥ kiṃ vā sādhanāvacchinnasādhyavyāpakaḥ na prathamaḥ adharme sādhyasadbhāve 'pyanūrdhvatāviśiṣyagatitvasyābhāvena sādhyāvyāpakatvāt na dvitīyaḥ khagasya dūrordhvagatau gatitvāvacchinne duḥkhetatve satyapyanūdhvargatitvasyābhāvāt anenordhvagatitvābhāvo 'nūrdhvagatitvaṃ kevalasādhye upādhirityapi prayuktamiti dūragrahaṇaṃ khagasya duḥkhaṃ vyañjayitum tadā hi tasminduḥkhakāryāṇi dṛśyante pratyāgamanasamayavartiduḥkhakāryāṇi tānīti cenna ūrdhvaṃ gacchatyeva taddarśanāt 12,147 mā bhūdayamupādhiḥ śarīravṛttitvaṃ tu bhaviṣyati devadattagatau yadduḥkhetattvaṃ tatra na gatitvaṃ prayojakaṃ kiṃ nāma śarīravṛttitvam na cedaṃ sādhyāvyāpakam yadduḥkhetaṃ taccharīrivṛttītyasya vyabhicārādarśanādityataḥ sarvopādhisādhāraṇaṃ dūṣaṇamāha- pratisādhaneti pratisādhanarūpasya nānumānasya dūṣaṇam upādhiḥ
4.2.26cd
-च् न्यायसुधा: जिनोक्तानुमानानां प्रतिसाधनं खल्वस्माभिरुपन्यस्तम् प्रतिसाधनरूपस्यानुमानस्य चोपाधिर्न दूषणम् अतो ऽत्रोपाध्युद्भावनमेवासङ्गतं किं तद्दूषणगवेषणेन पूर्वोपाधेस्त्वङ्गीकारेण दूषणमभिहितमिति कुतो नेत्यत आह- प्रतिरूपं हीति ... प्रतिरूपं हि साधनं तन्नचापरम्
-c nyāyasudhā: jinoktānumānānāṃ pratisādhanaṃ khalvasmābhirupanyastam pratisādhanarūpasyānumānasya copādhirna dūṣaṇam ato 'tropādhyudbhāvanamevāsaṅgataṃ kiṃ taddūṣaṇagaveṣaṇena pūrvopādhestvaṅgīkāreṇa dūṣaṇamabhihitamiti kuto netyata āha- pratirūpaṃ hīti ... pratirūpaṃ hi sādhanaṃ tannacāparam
Adhyāya 4 (cont. 4)
4.2.27ab
न्यायसुधा: यदुपाधिर्नाम दूषणं तत्प्रतिरूपं साधनं न त्वनैकान्त्यादिकम् हिशब्दो यस्मादित्यर्थे 12,148 एतदुक्तं भवति उपाधिस्तावत्प्रतिपक्षोन्नायकः नेतरस्था दूषणम् ततः प्रतिपक्षस्योपाधिमुद्भावयता प्रतिपक्ष एवोद्भावितो भवति प्रतिपक्षश्च साधनाय प्रवृत्तं प्रतिबध्नाति न पुनः किञ्चित्साधयति प्रथमेनैव प्रतिबद्धत्वात् अतः प्रतिपक्षस्य प्रतिपक्षो ऽकिञ्चित्करत्वान्न दूषणम् अत एवोपाधिरपीति 12,150 ननु पक्षादिप्रविभागोत्तरकालमुपाधिः प्रतिपक्षस्योन्नायको भवत्येव प्राक्तु ततो ऽव्याप्तेरुन्नायकः अतस्तदपेक्षया शरीर(रि)वृत्तित्वमुपाधिर्भवत्वित्यतो ऽभ्युपगम्य दूषयति- अथापीति अथापि सशरीरत्वं चात्रोपाधिर्न वै भवेत्
nyāyasudhā: yadupādhirnāma dūṣaṇaṃ tatpratirūpaṃ sādhanaṃ na tvanaikāntyādikam hiśabdo yasmādityarthe 12,148 etaduktaṃ bhavati upādhistāvatpratipakṣonnāyakaḥ netarasthā dūṣaṇam tataḥ pratipakṣasyopādhimudbhāvayatā pratipakṣa evodbhāvito bhavati pratipakṣaśca sādhanāya pravṛttaṃ pratibadhnāti na punaḥ kiñcitsādhayati prathamenaiva pratibaddhatvāt ataḥ pratipakṣasya pratipakṣo 'kiñcitkaratvānna dūṣaṇam ata evopādhirapīti 12,150 nanu pakṣādipravibhāgottarakālamupādhiḥ pratipakṣasyonnāyako bhavatyeva prāktu tato 'vyāpterunnāyakaḥ atastadapekṣayā śarīra(ri)vṛttitvamupādhirbhavatvityato 'bhyupagamya dūṣayati- athāpīti athāpi saśarīratvaṃ cātropādhirna vai bhavet
4.2.27cd
न्यायसुधा: यदि कयाचिद्विवक्षया प्रतिपक्षस्याप्युपाधिरुच्यते तथापि सशरीरत्वं शरीरेण सह वर्तमानत्वं शरीरसमानाश्रयत्वं शरीर(रि)वृत्तित्वमिति यावत् न केवलमनूर्ध्वगतित्वमिति चशब्दः अत्रास्मदुक्तानुमाने वैशब्दो ऽवधारणे कुतो न भवेदित्यत आह- गतित्वमिति गतित्वं यत्र देहित्वमिति यत् साधनानुगम्
nyāyasudhā: yadi kayācidvivakṣayā pratipakṣasyāpyupādhirucyate tathāpi saśarīratvaṃ śarīreṇa saha vartamānatvaṃ śarīrasamānāśrayatvaṃ śarīra(ri)vṛttitvamiti yāvat na kevalamanūrdhvagatitvamiti caśabdaḥ atrāsmaduktānumāne vaiśabdo 'vadhāraṇe kuto na bhavedityata āha- gatitvamiti gatitvaṃ yatra dehitvamiti yat sādhanānugam
4.2.28a
12,151 न्यायसुधा: यत्र गतित्वं विशिष्यं तत्र देहित्वं देहेन सम्बन्धः पूर्वोक्तः देहिवृत्तित्वमिति यावत् इति प्रकारेण शरीर(रि)वृत्तित्वं साधनानुगं साधनस्य विशिष्यगतित्वस्य व्यापकं यद्यस्मादित्यर्थः 12,152 स्यादेतत् यत्किञ्चिद्गतिपक्षीकारे बाधादिप्रसङ्गात् मुक्तानां गतिः पक्षीकरणीया तस्या दुःखेतत्वसाधने भवतामपसिद्धान्तः स्यात् भवद्भिरपि मुक्तानां निर्दुःखत्वस्याभ्युपगतत्वात् तथा या गतिः सा दुःखेतेति व्याप्तिं वदता ईश्वरस्यापि दुःखमङ्गीकरणीयम् अन्यथा तत्र व्यभिचारापत्तेः ततो ऽप्यपसिद्धान्त एव शरीर(रि)वृत्तित्वस्य साधनव्यापकताङ्गीकारे गतिमत्त्वादीश्वरस्यापि शरीरित्वमङ्गीकार्यम् ततश्चापसिद्धान्त एवेत्यत आह- आगमेति आगमाननुसारित्वे प्रसङ्गो ऽयं यतस्ततः नापसिद्धान्तता दोषः
12,151 nyāyasudhā: yatra gatitvaṃ viśiṣyaṃ tatra dehitvaṃ dehena sambandhaḥ pūrvoktaḥ dehivṛttitvamiti yāvat iti prakāreṇa śarīra(ri)vṛttitvaṃ sādhanānugaṃ sādhanasya viśiṣyagatitvasya vyāpakaṃ yadyasmādityarthaḥ 12,152 syādetat yatkiñcidgatipakṣīkāre bādhādiprasaṅgāt muktānāṃ gatiḥ pakṣīkaraṇīyā tasyā duḥkhetatvasādhane bhavatāmapasiddhāntaḥ syāt bhavadbhirapi muktānāṃ nirduḥkhatvasyābhyupagatatvāt tathā yā gatiḥ sā duḥkheteti vyāptiṃ vadatā īśvarasyāpi duḥkhamaṅgīkaraṇīyam anyathā tatra vyabhicārāpatteḥ tato 'pyapasiddhānta eva śarīra(ri)vṛttitvasya sādhanavyāpakatāṅgīkāre gatimattvādīśvarasyāpi śarīritvamaṅgīkāryam tataścāpasiddhānta evetyata āha- āgameti āgamānanusāritve prasaṅgo 'yaṃ yatastataḥ nāpasiddhāntatā doṣaḥ
4.2.28de
-च् न्यायसुधा: यतो वेदादिकमागममनुसृत्य मोक्षस्वरूपानुमाने ऽतिप्रसङ्गो ऽयमस्माभिरुक्तः यदि वेदादिनिरपेक्षस्त्वमेवमनुमिमीषे तदैवमपि कस्मान्नानुमिनुया इति ततः कारणादपसिद्धान्ततादोषो न भवति प्रसङ्गे ऽप्यपसिद्धान्तमुद्भावयन्तं बोधयितुमाह- प्रसङ्ग इति ... प्रसङ्गे यदि सा भवेत् तदैवातिप्रसङ्गः स्यान्
-c nyāyasudhā: yato vedādikamāgamamanusṛtya mokṣasvarūpānumāne 'tiprasaṅgo 'yamasmābhiruktaḥ yadi vedādinirapekṣastvamevamanumimīṣe tadaivamapi kasmānnānuminuyā iti tataḥ kāraṇādapasiddhāntatādoṣo na bhavati prasaṅge 'pyapasiddhāntamudbhāvayantaṃ bodhayitumāha- prasaṅga iti ... prasaṅge yadi sā bhavet tadaivātiprasaṅgaḥ syān
4.2.28f
न्यायसुधा: सा अपसिद्धान्तता भवेद्दोष इति शेषः कथमतिप्रसङ्ग इत्यत आह- नेति ... न पसङ्गः क्वचिद् भवेत्
nyāyasudhā: sā apasiddhāntatā bhaveddoṣa iti śeṣaḥ kathamatiprasaṅga ityata āha- neti ... na pasaṅgaḥ kvacid bhavet
4.2.29ab
न्यायसुधा: इतिशब्दो ऽत्रान्ते ऽध्याहार्यः सर्वेष्वपि प्रसङ्गेष्वपसिद्धान्तस्य कथञ्चिदुद्भावयितुं शक्यत्वादिति भावः एतेन मुक्तानां सततोर्ध्वगतिः सिद्धा चेद्बाधो ऽन्यथाऽश्रयासिद्धिरित्यपि परास्तम् परसिद्धाश्रये प्रतिपक्षस्य प्रसञ्जनात् 12,153 उपाध्यन्तरमाशङ्कते- लोकेति लोकाकाशगतित्वं चेदुपाधिः
nyāyasudhā: itiśabdo 'trānte 'dhyāhāryaḥ sarveṣvapi prasaṅgeṣvapasiddhāntasya kathañcidudbhāvayituṃ śakyatvāditi bhāvaḥ etena muktānāṃ satatordhvagatiḥ siddhā cedbādho 'nyathā'śrayāsiddhirityapi parāstam parasiddhāśraye pratipakṣasya prasañjanāt 12,153 upādhyantaramāśaṅkate- loketi lokākāśagatitvaṃ cedupādhiḥ
4.2.29bc
12,154 न्यायसुधा: अत्र लोकाकाशसम्बन्धित्वमेवोपाधिः साध्यव्यापकत्वात् गतित्वं तु स्वरूपकथनम् दूषयति- साधनेति ... साधनानुगः सो ऽपीत्युक्ते वदेत् किं स
12,154 nyāyasudhā: atra lokākāśasambandhitvamevopādhiḥ sādhyavyāpakatvāt gatitvaṃ tu svarūpakathanam dūṣayati- sādhaneti ... sādhanānugaḥ so 'pītyukte vadet kiṃ sa
4.2.29d
न्यायसुधा: या गतिः सा लोकाकाशसम्बन्धिनीति सो ऽप्युपाधिः साधनमनुगच्छति व्याप्नोति मुक्तगतावुपाधेरभावान्नेति चेन्न तत्रापि गतित्वेन तत्साधनम् एतेन शरीरिवृत्तित्वस्यापि साधनव्यापकत्वं समर्थितं वेदितव्यम् तदिदमुक्तं इत्युक्ते वदेत्किं स इति स्वाभिमते मोक्षे प्रमाणमुपदशर्यन्नुपसंहरति- तस्मादिति ... तस्माद् वेदोदितो भवेत्
nyāyasudhā: yā gatiḥ sā lokākāśasambandhinīti so 'pyupādhiḥ sādhanamanugacchati vyāpnoti muktagatāvupādherabhāvānneti cenna tatrāpi gatitvena tatsādhanam etena śarīrivṛttitvasyāpi sādhanavyāpakatvaṃ samarthitaṃ veditavyam tadidamuktaṃ ityukte vadetkiṃ sa iti svābhimate mokṣe pramāṇamupadaśaryannupasaṃharati- tasmāditi ... tasmād vedodito bhavet
4.2.30a
मोक्ष
mokṣa
4.2.30ab
न्यायसुधा: जिनोक्ते मोक्षस्वरूपे प्रमाणाभावात् उक्तदोषातिदेशेन बौद्धेक्तमपि मोक्षं दूषयति- एवमिति ... एवं स्वयं विष्णुर्यद्यपीशो ह्यशेषवित्
nyāyasudhā: jinokte mokṣasvarūpe pramāṇābhāvāt uktadoṣātideśena bauddhektamapi mokṣaṃ dūṣayati- evamiti ... evaṃ svayaṃ viṣṇuryadyapīśo hyaśeṣavit
4.2.30cd
12,155 न्यायसुधा: चकार सौगतमतं मोहायैव चकार यत्
12,155 nyāyasudhā: cakāra saugatamataṃ mohāyaiva cakāra yat
4.2.31
असुराणामयोग्यानां वेदमार्गे प्रवर्तताम् अतो ऽसुराधिकारत्वान्न ग्राह्यं तन्मतं क्वचित्
asurāṇāmayogyānāṃ vedamārge pravartatām ato 'surādhikāratvānna grāhyaṃ tanmataṃ kvacit
4.2.32a
न्यायसुधा: यथाप्रामाणिकत्वाज्जैनमतं न ग्राह्यमेवं तन्मतं सौगतमतमपि क्वचिद् ग्राह्यं न भवति ननु परमाप्तेन बुद्धरूपेण(पिणा) विष्णुना कृतमिदं कथं न ग्राह्यमित्यत उक्तम्- स्वयमिति यद्यपि सौगतमतं स्वयं विष्णुश्चकार तथापि न ग्राह्यमिति सम्बन्धः ईश इति करणपाटवमभ्युपैति अशेषविदिति तत्त्वज्ञानम् अभ्युपगमे कारणं प्रमाणप्रसिद्धिं हिशब्देनाह तर्हि कुतो न ग्राह्यमित्यत उक्तम्- मोहायैवेति यद्यस्मादसुराणां मोहायैव तच्चकार अतो ऽसुराधिकारत्वान्न ग्राह्यम् अधिक्रियन्ते ऽस्मिन्नित्यधिकारः असुराणामधिकारो ऽसुराधिकारस्तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् असुराः कुतो मोहनीया इत्यत उक्तम्- अयोग्यानामिति वेदमार्ग इति पूर्वेणोत्तरेण च सम्बद्धयते एतदुक्तं भवति यद्यपि भगवान्बुद्धः पटुकरणस्तत्त्वज्ञानवांश्च श्रुत्यादिसिद्धः ग्रन्थकरणादेव विवक्षुश्च नैतावताप्याप्तः विप्रलम्भकत्वात् यथोक्तम्"ततः कलौ सम्प्रवृत्ते संमोहाय सुरद्विषाम् बुद्धो नाम्ना जिनसुतः कीकटेषु भविष्यतिऽ; इति अतस्तदुक्तं मोक्षस्वरूपं हेयमेवेति 12,156 एवं सामान्यतो दूषितं बौद्धमतं विशेषतो निराकर्तुं तद्भेदानाह- चतुरिति चतुष्प्रकारं तच्चोक्तं
nyāyasudhā: yathāprāmāṇikatvājjainamataṃ na grāhyamevaṃ tanmataṃ saugatamatamapi kvacid grāhyaṃ na bhavati nanu paramāptena buddharūpeṇa(piṇā) viṣṇunā kṛtamidaṃ kathaṃ na grāhyamityata uktam- svayamiti yadyapi saugatamataṃ svayaṃ viṣṇuścakāra tathāpi na grāhyamiti sambandhaḥ īśa iti karaṇapāṭavamabhyupaiti aśeṣaviditi tattvajñānam abhyupagame kāraṇaṃ pramāṇaprasiddhiṃ hiśabdenāha tarhi kuto na grāhyamityata uktam- mohāyaiveti yadyasmādasurāṇāṃ mohāyaiva taccakāra ato 'surādhikāratvānna grāhyam adhikriyante 'sminnityadhikāraḥ asurāṇāmadhikāro 'surādhikārastasya bhāvastattvaṃ tasmāt asurāḥ kuto mohanīyā ityata uktam- ayogyānāmiti vedamārga iti pūrveṇottareṇa ca sambaddhayate etaduktaṃ bhavati yadyapi bhagavānbuddhaḥ paṭukaraṇastattvajñānavāṃśca śrutyādisiddhaḥ granthakaraṇādeva vivakṣuśca naitāvatāpyāptaḥ vipralambhakatvāt yathoktam"tataḥ kalau sampravṛtte saṃmohāya suradviṣām buddho nāmnā jinasutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati'; iti atastaduktaṃ mokṣasvarūpaṃ heyameveti 12,156 evaṃ sāmānyato dūṣitaṃ bauddhamataṃ viśeṣato nirākartuṃ tadbhedānāha- caturiti catuṣprakāraṃ taccoktaṃ
4.2.32b
न्यायसुधा: व्याख्यातृमतिभेदादिति भावः कथमित्यत आह- शून्यमिति ... शून्यं विज्ञानमेकलम् अनुमेयबहिस्तत्त्वं तथा प्रत्यक्षबाह्यगम्
nyāyasudhā: vyākhyātṛmatibhedāditi bhāvaḥ kathamityata āha- śūnyamiti ... śūnyaṃ vijñānamekalam anumeyabahistattvaṃ tathā pratyakṣabāhyagam
4.2.33a
-द् इति
-d iti
4.2.33a
12,156f. न्यायसुधा: एकलमद्वितीयं शून्यमेव तत्त्वमित्येकं मतम् एकं विज्ञानमेव तत्त्वमित्यपरम् अनुमेयं बहिस्तत्त्वं ज्ञनाव्यतिरिक्तं यस्मिंस्तत्तथोक्तम् अस्त्येव ज्ञानव्यतिरिक्तमपि तत्त्वं किं तु तदनुमेयमिति सौत्रान्तिकमतमन्यदित्यर्थः तथाशब्दः समुच्चयार्थः प्रत्यक्षं बाह्यगं यस्मिंस्तद्वैभाषिकमतं चैकमित्येवं चतुष्प्रकारमिति एतेषु शून्यवादिनो ऽतितामसाः प्रमितसकलवस्त्वपलापात् ततो ज्यायांसो विज्ञानवादिनः रूपाद्यपलापे ऽपि विज्ञानमात्राङ्गीकारात् ततः सौत्रान्तिका बाह्यार्थाभ्युपगमात् तस्य चानुमेयत्वाभ्युपगमेन वैभाषिकेभ्यः कष्टाः ततो वैभाषिकाः बाह्यार्थमभ्युपगम्य तस्य यथायथं प्रत्यक्षादिगम्यताभ्युपगमादित्येतज्ज्ञापयितुमनेन क्रमेणोद्देशः कृतः 12,159 तत्र शून्यवाद्युक्तं मोक्षमनुवदति- तत्रेति ... तत्र तु ये शून्यं वदन्त्यज्ञानमोहितः ते मोक्षं तादृशं ब्रूयुर्निश्शङ्कं मायिनो यथा
12,156f. nyāyasudhā: ekalamadvitīyaṃ śūnyameva tattvamityekaṃ matam ekaṃ vijñānameva tattvamityaparam anumeyaṃ bahistattvaṃ jñanāvyatiriktaṃ yasmiṃstattathoktam astyeva jñānavyatiriktamapi tattvaṃ kiṃ tu tadanumeyamiti sautrāntikamatamanyadityarthaḥ tathāśabdaḥ samuccayārthaḥ pratyakṣaṃ bāhyagaṃ yasmiṃstadvaibhāṣikamataṃ caikamityevaṃ catuṣprakāramiti eteṣu śūnyavādino 'titāmasāḥ pramitasakalavastvapalāpāt tato jyāyāṃso vijñānavādinaḥ rūpādyapalāpe 'pi vijñānamātrāṅgīkārāt tataḥ sautrāntikā bāhyārthābhyupagamāt tasya cānumeyatvābhyupagamena vaibhāṣikebhyaḥ kaṣṭāḥ tato vaibhāṣikāḥ bāhyārthamabhyupagamya tasya yathāyathaṃ pratyakṣādigamyatābhyupagamādityetajjñāpayitumanena krameṇoddeśaḥ kṛtaḥ 12,159 tatra śūnyavādyuktaṃ mokṣamanuvadati- tatreti ... tatra tu ye śūnyaṃ vadantyajñānamohitaḥ te mokṣaṃ tādṛśaṃ brūyurniśśaṅkaṃ māyino yathā
4.2.34ab
-द् न्यायसुधा: तेषु चतुर्षु ये शून्यमेव तत्त्वं वदन्ति ते मायिना यथाभूतं मोक्षमाचक्षते तादृशमेव ब्रूयुः इयांस्तु विशेषः मायिनो वेदः प्रमाणमित्यभिमानात्"परमं साम्यमुपैतिऽ"सो ऽश्नुते सर्वान्कामानऽ; इत्यादेर्वेदाच्छङ्कमानास्तस्यान्यथाव्याख्यानं विधाय स्वाभिमतं मोक्षं प्रतिपादयन्ति तमोगुणो लक्ष्यते अज्ञानकारणत्वात् "प्रमादमोहौ तमसो भवतो ऽज्ञानमेव चऽ; इति वचनात् तेन मोहिताः 12,161 एवं सामान्येनोक्तं स्पष्टमाचष्टे- न किञ्चिदिति न किञ्चिनमुक्तयवस्थायामात्मात्मीयमथापि वा
-d nyāyasudhā: teṣu caturṣu ye śūnyameva tattvaṃ vadanti te māyinā yathābhūtaṃ mokṣamācakṣate tādṛśameva brūyuḥ iyāṃstu viśeṣaḥ māyino vedaḥ pramāṇamityabhimānāt"paramaṃ sāmyamupaiti'"so 'śnute sarvānkāmān'; ityādervedācchaṅkamānāstasyānyathāvyākhyānaṃ vidhāya svābhimataṃ mokṣaṃ pratipādayanti tamoguṇo lakṣyate ajñānakāraṇatvāt "pramādamohau tamaso bhavato 'jñānameva ca'; iti vacanāt tena mohitāḥ 12,161 evaṃ sāmānyenoktaṃ spaṣṭamācaṣṭe- na kiñciditi na kiñcinamuktayavasthāyāmātmātmīyamathāpi vā
4.2.34cd
न्यायसुधा: किञ्चिदित्यस्यैव विवरणम् आत्माप्यथवाऽत्मीयमिति आत्मेति (वि)ज्ञानमुच्यते आत्मीयमिति ज्ञेयम् तदुभयमपि मोक्षे नास्ति 12,162 शून्यवादो ऽपि द्विविधः एकात्मवादो ऽनेकात्मवादश्चेति तत्र प्रथम एव मुख्यसिद्धान्तः मन्दानां तु बुद्धावारोहाय तु द्वितीयो ऽवतारितः तदुभयसाधारणमुक्तवा विशेषं विवक्षुरादावाद्यमाह- एकस्मिन्निति एकस्मिन् संसृतेर्मुक्ते न किञ्चिदवशिष्यते
nyāyasudhā: kiñcidityasyaiva vivaraṇam ātmāpyathavā'tmīyamiti ātmeti (vi)jñānamucyate ātmīyamiti jñeyam tadubhayamapi mokṣe nāsti 12,162 śūnyavādo 'pi dvividhaḥ ekātmavādo 'nekātmavādaśceti tatra prathama eva mukhyasiddhāntaḥ mandānāṃ tu buddhāvārohāya tu dvitīyo 'vatāritaḥ tadubhayasādhāraṇamuktavā viśeṣaṃ vivakṣurādāvādyamāha- ekasminniti ekasmin saṃsṛtermukte na kiñcidavaśiṣyate
4.2.35
न्यायसुधा: किञ्चित् चेतनमचेतनं च एकमुक्तौ कुत एतदित्यत आह- तदिति तत्संवृत्यैव भेदो ऽयं चेतनाचेतनात्मकः दृश्यते संवृतेर्ध्वंसे निर्विशेषैव शून्यता
nyāyasudhā: kiñcit cetanamacetanaṃ ca ekamuktau kuta etadityata āha- taditi tatsaṃvṛtyaiva bhedo 'yaṃ cetanācetanātmakaḥ dṛśyate saṃvṛterdhvaṃse nirviśeṣaiva śūnyatā
4.2.36
न्यायसुधा: तस्यैकस्यैवात्मनः संवृत्याज्ञानेनैवायं परिदृश्यमानश्चेतनाचेतनात्मको, भिद्यत इति भेदः पदार्थसमूहो, दृश्यते नतु परमार्थो नाप्यनेकाज्ञानकल्पितः अतस्तस्यैकस्यैवात्मनः संवृतेर्ध्वंसे जाते सति शून्यतैव पारमार्थिकी (अव)विशिष्यत इति युक्तमेवेति निर्विशेषेति शून्यस्य स्वरूपसङ्कीर्तनम् संवृतेर्ध्वंस एव मोक्ष इति वक्ष्यति निर्विशेषत्वमेव विवृणोति- न सत्त्वमिति न सत्त्वं नैव चासत्त्वं शून्यतत्त्वस्य विद्यते न सुखत्वं न दुःखत्वं न विशेषो ऽपि कश्चन
nyāyasudhā: tasyaikasyaivātmanaḥ saṃvṛtyājñānenaivāyaṃ paridṛśyamānaścetanācetanātmako, bhidyata iti bhedaḥ padārthasamūho, dṛśyate natu paramārtho nāpyanekājñānakalpitaḥ atastasyaikasyaivātmanaḥ saṃvṛterdhvaṃse jāte sati śūnyataiva pāramārthikī (ava)viśiṣyata iti yuktameveti nirviśeṣeti śūnyasya svarūpasaṅkīrtanam saṃvṛterdhvaṃsa eva mokṣa iti vakṣyati nirviśeṣatvameva vivṛṇoti- na sattvamiti na sattvaṃ naiva cāsattvaṃ śūnyatattvasya vidyate na sukhatvaṃ na duḥkhatvaṃ na viśeṣo 'pi kaścana
4.2.37
न्यायसुधा: सत्त्वं परसामान्यादिरूपम् असत्त्वमभावप्रतियोगित्वम् किंबहुना कश्चनापि विशेषो न विद्यते 12,164 ननु मोक्षस्तावदसन्न भवति सदा संसारापत्तेः अतः सता मोक्षेण सविशेषं शून्यमित्यत आह- निर्विशेषमिति निर्विशेषं स्ययम्भातं निर्लेपमजरामरम् शून्यं तत्त्वमसम्बाधं नानासंवृतिवर्जितम्
nyāyasudhā: sattvaṃ parasāmānyādirūpam asattvamabhāvapratiyogitvam kiṃbahunā kaścanāpi viśeṣo na vidyate 12,164 nanu mokṣastāvadasanna bhavati sadā saṃsārāpatteḥ ataḥ satā mokṣeṇa saviśeṣaṃ śūnyamityata āha- nirviśeṣamiti nirviśeṣaṃ syayambhātaṃ nirlepamajarāmaram śūnyaṃ tattvamasambādhaṃ nānāsaṃvṛtivarjitam
4.2.38a
अशेषदोषरहितं मनोवाचामगोचरम् मोक्ष इत्युच्यते ऽसद्भिर्
aśeṣadoṣarahitaṃ manovācāmagocaram mokṣa ityucyate 'sadbhir
4.2.38
-च् 12,164f. न्यायसुधा: शून्यं तत्त्वमेवासद्भिर्मोक्ष इत्युच्यते नतु शून्यातिरिक्तो मोक्षो ऽस्ति अतो न तेन सविशेषत्वम् तर्हि सर्वदा मोक्षभावाच्छून्यभावनादेर्वैयर्थ्यमित्यतो निर्विशेषमित्याद्युक्तम् स्वयम्भातमित्यस्यैव विवरणं मनोवाचामगोचरमिति निर्लेपं धर्माधर्मरहितं अजरं च तदमरं च अजरामरम् सम्बाधो वस्त्वन्तरोपमर्दः असम्बाधमद्वितीयमिति यावत् दोषाः कामादयः न, केवलं शून्यं, मोक्षः किन्तु नानासंवृतिवर्जितत्वाद्युपलक्षितम् उपलक्षणनिष्पत्तये च भावनाद्युपयोग इति 12,165 अज्ञाननिवृत्त्याद्युपलक्षितं शून्यमेव मोक्ष इत्येतत्कुत इत्यत आह- नानेति ... नानासंवृतिदूषितम्
-c 12,164f. nyāyasudhā: śūnyaṃ tattvamevāsadbhirmokṣa ityucyate natu śūnyātirikto mokṣo 'sti ato na tena saviśeṣatvam tarhi sarvadā mokṣabhāvācchūnyabhāvanādervaiyarthyamityato nirviśeṣamityādyuktam svayambhātamityasyaiva vivaraṇaṃ manovācāmagocaramiti nirlepaṃ dharmādharmarahitaṃ ajaraṃ ca tadamaraṃ ca ajarāmaram sambādho vastvantaropamardaḥ asambādhamadvitīyamiti yāvat doṣāḥ kāmādayaḥ na, kevalaṃ śūnyaṃ, mokṣaḥ kintu nānāsaṃvṛtivarjitatvādyupalakṣitam upalakṣaṇaniṣpattaye ca bhāvanādyupayoga iti 12,165 ajñānanivṛttyādyupalakṣitaṃ śūnyameva mokṣa ityetatkuta ityata āha- nāneti ... nānāsaṃvṛtidūṣitam
4.2.39a
संसृत्यवस्थं विज्ञेया
saṃsṛtyavasthaṃ vijñeyā
4.2.39b
न्यायसुधा: नानासंवृतिभिर्दूषितं शून्यमेव संसारावस्था विज्ञेया यतो ऽतस्तद्विपरीतं शून्यमेव मोक्ष इति युक्तम् 12,165f. एतदुक्तं भवति शून्यं तत्त्वं स्वतो निर्विशेषमेकमेव तस्य परमसूक्ष्मस्य वाङ्मनसातीतस्य स्वप्रकाशस्यावरणविक्षेपाद्यनेकशक्तिमत्या मूलसंवृत्या कर्तृत्वभोक्तृत्वशक्तिमदहङ्कारोपाधिवशात्किञ्चित्स्थूलता जायते, ततः सद्द्वितीयत्वेन सविशेषतायां स्थूलता सम्पद्यते ततो मनोवचनगोचरत्वे जाते विधिनिषेधगोचरत्वेन सलेपत्वम् रागादिदोषसंसर्गश्च ततो देहेन्द्रियान्तःकरणविषयसम्बन्धे स्थूलतरता भवति ततो ममकारवतो दुःखादिमत्त्वे स्थूलतमत्त्वमित्येवं संवृत्या तत्कार्यत्वात्संवृतिसंज्ञकैरहङ्कारादिभिश्च संवलितं शून्यमेव संसारः भावनाप्रकर्षादिना मूलसंवृतौ ध्वस्तायां तत्कार्यप्रवाहे च विलीने तदुपलक्षितं शून्यमेव मोक्ष इति 12,166 शून्यमेव चेन्मोक्षः संसारश्च तदा मोक्षसंसारशब्दयोः पर्यायत्वमित्यादिकमापद्यते इत्येतदपि चोद्यमनेनैव परिहृतमित्याशयवानाह- संवृत्यैवेति ... संवृत्यैव विशेष्यते स्थितया ध्वस्तया चैव संसृतिर्मोक्ष इत्यपि
nyāyasudhā: nānāsaṃvṛtibhirdūṣitaṃ śūnyameva saṃsārāvasthā vijñeyā yato 'tastadviparītaṃ śūnyameva mokṣa iti yuktam 12,165f. etaduktaṃ bhavati śūnyaṃ tattvaṃ svato nirviśeṣamekameva tasya paramasūkṣmasya vāṅmanasātītasya svaprakāśasyāvaraṇavikṣepādyanekaśaktimatyā mūlasaṃvṛtyā kartṛtvabhoktṛtvaśaktimadahaṅkāropādhivaśātkiñcitsthūlatā jāyate, tataḥ saddvitīyatvena saviśeṣatāyāṃ sthūlatā sampadyate tato manovacanagocaratve jāte vidhiniṣedhagocaratvena salepatvam rāgādidoṣasaṃsargaśca tato dehendriyāntaḥkaraṇaviṣayasambandhe sthūlataratā bhavati tato mamakāravato duḥkhādimattve sthūlatamattvamityevaṃ saṃvṛtyā tatkāryatvātsaṃvṛtisaṃjñakairahaṅkārādibhiśca saṃvalitaṃ śūnyameva saṃsāraḥ bhāvanāprakarṣādinā mūlasaṃvṛtau dhvastāyāṃ tatkāryapravāhe ca vilīne tadupalakṣitaṃ śūnyameva mokṣa iti 12,166 śūnyameva cenmokṣaḥ saṃsāraśca tadā mokṣasaṃsāraśabdayoḥ paryāyatvamityādikamāpadyate ityetadapi codyamanenaiva parihṛtamityāśayavānāha- saṃvṛtyaiveti ... saṃvṛtyaiva viśeṣyate sthitayā dhvastayā caiva saṃsṛtirmokṣa ityapi
4.2.40a
-द् न्यायसुधा: यद्यपि शून्यमेव संसारो मोक्षश्च तथापि संसृतिरिति मोक्ष इत्यपि विशिष्यत एव कथम् स्थितया च ध्वस्तया च संवृत्यैव उपलक्षणभेदादर्थभेदे सति न शब्दपर्यायत्वादिकमिति भावः 12,167 एवमेकात्मवादमुपन्यस्यानेकात्मवादं दर्शयति- केचिदिति केचित् तेष्वन्यथा प्राहुः
-d nyāyasudhā: yadyapi śūnyameva saṃsāro mokṣaśca tathāpi saṃsṛtiriti mokṣa ityapi viśiṣyata eva katham sthitayā ca dhvastayā ca saṃvṛtyaiva upalakṣaṇabhedādarthabhede sati na śabdaparyāyatvādikamiti bhāvaḥ 12,167 evamekātmavādamupanyasyānekātmavādaṃ darśayati- keciditi kecit teṣvanyathā prāhuḥ
4.2.40b
न्यायसुधा: तेषु शून्यवादिषु अन्यथा एकात्मवादिमतात् कथमित्यत आह- संवृत्यैवेति 12,168 ... संवृत्यैव त्वनेकधा अवच्छिन्नं महाशून्यं नानानपुद्गलशब्दितम्
nyāyasudhā: teṣu śūnyavādiṣu anyathā ekātmavādimatāt kathamityata āha- saṃvṛtyaiveti 12,168 ... saṃvṛtyaiva tvanekadhā avacchinnaṃ mahāśūnyaṃ nānānapudgalaśabditam
4.2.41
-द् न्यायसुधा: तुशब्देनैकात्मवादं स्वाभाविकानेकात्मवादमुपाधिकृतानेकात्मवादं च व्यावर्तयति संवृत्या नानाभूतया संवृत्यावच्छिन्नमेव नतु स्वभावतः संवृतेस्तत्कृतावच्छेदानां च मिथ्यात्वान्नानापुद्गलशब्दितमित्युक्तं भवतीति शेषः ततः किमित्यत आह- यस्येति यस्य शून्यैकरसता ज्ञानात् सा त्वपगच्छति स पुद्गलत्वनिर्मुक्तो महाशून्यत्वमेष्यति
-d nyāyasudhā: tuśabdenaikātmavādaṃ svābhāvikānekātmavādamupādhikṛtānekātmavādaṃ ca vyāvartayati saṃvṛtyā nānābhūtayā saṃvṛtyāvacchinnameva natu svabhāvataḥ saṃvṛtestatkṛtāvacchedānāṃ ca mithyātvānnānāpudgalaśabditamityuktaṃ bhavatīti śeṣaḥ tataḥ kimityata āha- yasyeti yasya śūnyaikarasatā jñānāt sā tvapagacchati sa pudgalatvanirmukto mahāśūnyatvameṣyati
4.2.42a
संवृत्यान्यस्त्ववच्छिन्नो दुःखान्यनुभवत्यलम् इत्य्
saṃvṛtyānyastvavacchinno duḥkhānyanubhavatyalam ity
4.2.42
-च् न्यायसुधा: तत्रानेकेष्वात्मसु यस्यात्मनस्तु शून्यैकरसताज्ञानाच्छून्याद्वितीयताज्ञानात्सा संवृतिरपगच्छति मूलसंवृतिर्व्यावृत्ता भवति अन्या नश्यति स पुद्गलत्वात्कर्तृत्वादिरूपान्निर्मुक्तो महाशून्यत्वमेष्यतीव यस्तु संवृत्यावच्छिन्न आत्मा स पुद्गलभावेन दुःखान्यलं परमार्थबुद्धयैवानुभवति इति प्राहुरिति सम्बन्धः 12,169 ... एवं मायिनश्चाहुरेकजीवत्ववादिनः
-c nyāyasudhā: tatrānekeṣvātmasu yasyātmanastu śūnyaikarasatājñānācchūnyādvitīyatājñānātsā saṃvṛtirapagacchati mūlasaṃvṛtirvyāvṛttā bhavati anyā naśyati sa pudgalatvātkartṛtvādirūpānnirmukto mahāśūnyatvameṣyatīva yastu saṃvṛtyāvacchinna ātmā sa pudgalabhāvena duḥkhānyalaṃ paramārthabuddhayaivānubhavati iti prāhuriti sambandhaḥ 12,169 ... evaṃ māyinaścāhurekajīvatvavādinaḥ
4.2.43a
बहुजीवमताश्चेति
bahujīvamatāśceti
4.2.43b
न्यायसुधा: शून्यवाद्यभिमतमोक्षनिरासेन मायावाद्यभिमतो ऽपि निरस्तो भविष्यतीत्याशयेन यदुक्तं मायिनो यथेति सिद्धान्तसाम्यं तदुपपादयति- (इत्ये)एवमिति एकजीवत्ववादिनो बहुजीवमताश्चेति द्विविधमायिनश्चैवं द्विविधशून्यवादिवदेव मोक्षस्वरूपमाहुः एको जीवो यस्मिंल्लोके स तथोक्तस्तस्य भावस्तत्त्वं तद्वदन्तीत्येकजीवत्ववादिनः बहवो जीवा यस्मिंस्तत्तथोक्तं बहुजीवमतं येषां ते बहुजीवमताः 12,170 ननु शून्यवादिनः संवृतिनिबन्धनः संसारस्तन्निवृत्तिश्च मोक्ष इत्याचक्षते मायावादिनस्तु मायाहेतुको ऽयं संसारस्तन्निवृत्तिश्च मोक्ष इति अतो वैषम्यमित्यत आह- मायेति ... माया तेषां तु संवृतिः
nyāyasudhā: śūnyavādyabhimatamokṣanirāsena māyāvādyabhimato 'pi nirasto bhaviṣyatītyāśayena yaduktaṃ māyino yatheti siddhāntasāmyaṃ tadupapādayati- (itye)evamiti ekajīvatvavādino bahujīvamatāśceti dvividhamāyinaścaivaṃ dvividhaśūnyavādivadeva mokṣasvarūpamāhuḥ eko jīvo yasmiṃlloke sa tathoktastasya bhāvastattvaṃ tadvadantītyekajīvatvavādinaḥ bahavo jīvā yasmiṃstattathoktaṃ bahujīvamataṃ yeṣāṃ te bahujīvamatāḥ 12,170 nanu śūnyavādinaḥ saṃvṛtinibandhanaḥ saṃsārastannivṛttiśca mokṣa ityācakṣate māyāvādinastu māyāhetuko 'yaṃ saṃsārastannivṛttiśca mokṣa iti ato vaiṣamyamityata āha- māyeti ... māyā teṣāṃ tu saṃvṛtiḥ
4.2.43cd
न्यायसुधा: या शून्यवाद्यभ्युपगता संवृतिः सैव तेषां मायिनां माया अनाद्यनिर्वाच्यत्वलक्षणस्य आवरणविक्षेपादेः कार्यस्य चैकत्वादिति भावः शून्यवादिनः शून्यं तत्त्वमाहुर्मायावादिनस्तु ब्रह्म अतो ऽस्ति वैषम्यमित्यत आह- निर्विशेषत्वेति निर्विशेषत्ववाचैव शून्यं ब्रह्मैव नो भिदा
nyāyasudhā: yā śūnyavādyabhyupagatā saṃvṛtiḥ saiva teṣāṃ māyināṃ māyā anādyanirvācyatvalakṣaṇasya āvaraṇavikṣepādeḥ kāryasya caikatvāditi bhāvaḥ śūnyavādinaḥ śūnyaṃ tattvamāhurmāyāvādinastu brahma ato 'sti vaiṣamyamityata āha- nirviśeṣatveti nirviśeṣatvavācaiva śūnyaṃ brahmaiva no bhidā
4.2.44ab
न्यायसुधा: शून्यं ब्रह्मेति चैतयोर्भिदा नो विद्यते कुतः निर्विशेषत्वस्य वाचैव द्वाभ्यां द्वयोर्निर्विशेषत्वेनोक्तत्वात् वैधर्म्यं खलु वस्तुनो भेदकम् तच्चात्र नास्तीति द्वयोरपि सम्मतम् अतः शब्दभेदमात्रं न वस्तुभेद इति 12,171 अथ मतम् सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म विज्ञानमानन्दं ब्रह्मैवेति श्रुत्यैव सत्यादिलक्षणं ब्रह्म सर्वतो व्यावर्तितं तत्कथं शून्यं ब्रह्मेति नो भिदेत्युच्यते इति सत्यम् सदादिलक्षणैर्ब्रह्म श्रुत्या सर्वतो व्यावर्तितमिति तत्तु मायावादिमते नोपपद्यत इत्याशयवानाह- सदिति सच्चित्सुखादिकं चैव किं कुतो ऽखण्डवादिनः
nyāyasudhā: śūnyaṃ brahmeti caitayorbhidā no vidyate kutaḥ nirviśeṣatvasya vācaiva dvābhyāṃ dvayornirviśeṣatvenoktatvāt vaidharmyaṃ khalu vastuno bhedakam taccātra nāstīti dvayorapi sammatam ataḥ śabdabhedamātraṃ na vastubheda iti 12,171 atha matam satyaṃ jñānamanantaṃ brahma vijñānamānandaṃ brahmaiveti śrutyaiva satyādilakṣaṇaṃ brahma sarvato vyāvartitaṃ tatkathaṃ śūnyaṃ brahmeti no bhidetyucyate iti satyam sadādilakṣaṇairbrahma śrutyā sarvato vyāvartitamiti tattu māyāvādimate nopapadyata ityāśayavānāha- saditi saccitsukhādikaṃ caiva kiṃ kuto 'khaṇḍavādinaḥ
4.2.44cd
न्यायसुधा: सदादिकं च किमेव न किमपीत्यर्थः तथाहि सदादिकं किं ब्रह्मस्वरूपमुतान्यत् आद्ये न लक्ष्यलक्षणभावः अनेकपदवैयर्थ्यं च न द्वितीयः अखण्डवादित्वात् यथा भवतां सत्यत्वादिकं ब्रह्मस्वरूपमपि तल्लक्षणं तथा ममापि किं न स्यादिति चेन्न अस्माभिः विशेषशक्तया तन्निर्वाहाङ्गीकारात् परेण तु कुतो निर्वाह्यमेतत् मयापि विशेषो ऽङ्गीक्रियत इति चेत् न अखण्डवादित्वात् 12,172 यद्यपि सत्यादिपदप्रतिपाद्यवस्तुनि न भेदः तथापि व्यावर्त्यानामसत्त्वादीनामस्त्येव अतस्तद्वयावृत्तिप्रयोजनानि तद्वाचीनि वानेकानि पदानि ब्रह्मणि वर्तन्त इत्यभ्युपगमात्कथमस्मन्मते श्रुत्यर्थानिर्वाह इत्यत आह- व्यावर्त्येति व्यावर्त्यमात्रभेदस्तु विद्यते शून्यवादिनः
nyāyasudhā: sadādikaṃ ca kimeva na kimapītyarthaḥ tathāhi sadādikaṃ kiṃ brahmasvarūpamutānyat ādye na lakṣyalakṣaṇabhāvaḥ anekapadavaiyarthyaṃ ca na dvitīyaḥ akhaṇḍavāditvāt yathā bhavatāṃ satyatvādikaṃ brahmasvarūpamapi tallakṣaṇaṃ tathā mamāpi kiṃ na syāditi cenna asmābhiḥ viśeṣaśaktayā tannirvāhāṅgīkārāt pareṇa tu kuto nirvāhyametat mayāpi viśeṣo 'ṅgīkriyata iti cet na akhaṇḍavāditvāt 12,172 yadyapi satyādipadapratipādyavastuni na bhedaḥ tathāpi vyāvartyānāmasattvādīnāmastyeva atastadvayāvṛttiprayojanāni tadvācīni vānekāni padāni brahmaṇi vartanta ityabhyupagamātkathamasmanmate śrutyarthānirvāha ityata āha- vyāvartyeti vyāvartyamātrabhedastu vidyate śūnyavādinaḥ
4.2.45ab
न्यायसुधा: व्यावर्त्यमात्रभेदस्त्वित्येकदेशोत्कीर्तनेन सकलमप्युक्तमुपलक्षयति एषा प्रक्रिया समस्ता शून्यवादिनो ऽपि मते ऽस्त्येवातो नैतयापि ब्रह्मशून्ययोर्भेदो वक्तुं शक्यते शून्यवादिनो ऽपि विद्यत इति किमापादनेनोच्यते नेत्याह- अनृतादेरिति अनृतादेरपोहं तु स्वयमेव हि मन्यते
nyāyasudhā: vyāvartyamātrabhedastvityekadeśotkīrtanena sakalamapyuktamupalakṣayati eṣā prakriyā samastā śūnyavādino 'pi mate 'styevāto naitayāpi brahmaśūnyayorbhedo vaktuṃ śakyate śūnyavādino 'pi vidyata iti kimāpādanenocyate netyāha- anṛtāderiti anṛtāderapohaṃ tu svayameva hi manyate
4.2.45cd
न्यायसुधा: सत्यादिपदार्थत्वेन शून्यविशेषणत्वेन चेति शेषः मन्यते शून्यवादी अपोहपदार्थवादिनो बौद्धा इति प्रसिद्धमेवेति हिशब्देनाह "जाड्यसंवृविदुःखान्तपूर्वदोषविरोधि यदऽ; इति प्रसिद्धं च आस्तां तावद्ब्रह्मशून्ययोर्विशेषप्रतिपादनं निर्विशेषयोः विशेषो ऽस्तीति प्रतिज्ञैव तावदेषा नाङ्गं धत्ते व्याहतत्वादिति भावेनाह- निर्विशेषत्वत इति निर्विशेषत्वतो नैव विशेषो ब्रह्मशून्ययोः
nyāyasudhā: satyādipadārthatvena śūnyaviśeṣaṇatvena ceti śeṣaḥ manyate śūnyavādī apohapadārthavādino bauddhā iti prasiddhameveti hiśabdenāha "jāḍyasaṃvṛviduḥkhāntapūrvadoṣavirodhi yad'; iti prasiddhaṃ ca āstāṃ tāvadbrahmaśūnyayorviśeṣapratipādanaṃ nirviśeṣayoḥ viśeṣo 'stīti pratijñaiva tāvadeṣā nāṅgaṃ dhatte vyāhatatvāditi bhāvenāha- nirviśeṣatvata iti nirviśeṣatvato naiva viśeṣo brahmaśūnyayoḥ
4.2.46ab
न्यायसुधा: नैव प्रतिज्ञातुं शक्यत इति शेषः 12,173 ननु मायावादिना वेदस्य प्रामाण्यं स्वतः प्रामाण्यं नित्यत्वं चाङ्गीकृत्य वेदवाक्यनिर्वाहो ऽयं कृतः शून्यवादी तु वेदप्रामाण्यमेव नाङ्गीकुरुते तत्कथमुक्तं व्यावर्त्यमात्रेति तत्राह- प्रामाण्यादीति प्रामाण्यादि च वेदस्य फलतः सममेव हि
nyāyasudhā: naiva pratijñātuṃ śakyata iti śeṣaḥ 12,173 nanu māyāvādinā vedasya prāmāṇyaṃ svataḥ prāmāṇyaṃ nityatvaṃ cāṅgīkṛtya vedavākyanirvāho 'yaṃ kṛtaḥ śūnyavādī tu vedaprāmāṇyameva nāṅgīkurute tatkathamuktaṃ vyāvartyamātreti tatrāha- prāmāṇyādīti prāmāṇyādi ca vedasya phalataḥ samameva hi
4.2.46cd
न्यायसुधा: शब्दमात्रेण विषमम् अर्थस्तु द्वयोरपि सम एव तस्माद्वाक्यार्थनिर्वाहो ऽपि सम इत्युक्तमुपपन्नम् वेदवाक्यपुरस्कारस्तु मायावादिनां छद्ममात्रं प्रमेयं तु समानमेवेति भावः कथं फलतः समानमित्यत आह- अतत्त्वावेदकमिति अतत्त्वावेदकं यस्मात् प्रमाणं तेन कथ्यते
nyāyasudhā: śabdamātreṇa viṣamam arthastu dvayorapi sama eva tasmādvākyārthanirvāho 'pi sama ityuktamupapannam vedavākyapuraskārastu māyāvādināṃ chadmamātraṃ prameyaṃ tu samānameveti bhāvaḥ kathaṃ phalataḥ samānamityata āha- atattvāvedakamiti atattvāvedakaṃ yasmāt pramāṇaṃ tena kathyate
4.2.46ef
न्यायसुधा: वेद इति वर्तते सर्वमपि प्रमाणमिति वा तेन मायावादिना कथ्यते अविद्यावद्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि चेत्यादाविति शेषः अतत्त्वावेदकत्वे ऽङ्गीकृते ऽपि कुतः सममित्यत आह- अतत्त्वावेदकत्वमिति 12,174 अतत्त्वावेदकत्वं यदप्रामाण्यं सतां मतम्
nyāyasudhā: veda iti vartate sarvamapi pramāṇamiti vā tena māyāvādinā kathyate avidyāvadviṣayāṇi pratyakṣādīni pramāṇāni śāstrāṇi cetyādāviti śeṣaḥ atattvāvedakatve 'ṅgīkṛte 'pi kutaḥ samamityata āha- atattvāvedakatvamiti 12,174 atattvāvedakatvaṃ yadaprāmāṇyaṃ satāṃ matam
4.2.47ab
न्यायसुधा: यत् यस्मात् सतां विदुषाम् नानाविधानि लक्षणानि प्रणयन्तो ऽपि परीक्षका अतत्त्वावेदकव्यावृत्तये प्रयतन्त एव अनुभूतिः प्रमाणमिति वदताप्यतत्त्वावेदकाभावाभिमानेनैव न प्रयत्नः कृतः न पुनरतत्त्वावेदकस्यापि प्रामाण्याभिप्रायेण अतो मायावादिनाभ्युपगतं वेदप्रामाण्यं नामाप्रामाण्यमेव प्रामाण्याभावे च तत्स्वतस्त्वं दूरोत्सारितम् नित्यत्वव्युत्पादनं च व्यर्थमेवेति 12,176 नन्वतत्त्वावेदकत्वे ऽपि यस्य विषयो ब्रह्मज्ञानात्प्रागेव बाध्यते तदप्रमाणम् यस्य तु विषयो ब्रह्मज्ञानेनैव बाध्यस्तदतत्त्वावेदकं प्रमाणमिति विभागः वेदविषयस्तु ब्रह्मज्ञानेनैव बाध्यते अतस्तस्य प्रामाण्यमित्याशयेनाशङ्कते- दीर्घेति दीर्घभ्रान्तिकरी चेत् स्यादतत्त्वावेदकप्रमा
nyāyasudhā: yat yasmāt satāṃ viduṣām nānāvidhāni lakṣaṇāni praṇayanto 'pi parīkṣakā atattvāvedakavyāvṛttaye prayatanta eva anubhūtiḥ pramāṇamiti vadatāpyatattvāvedakābhāvābhimānenaiva na prayatnaḥ kṛtaḥ na punaratattvāvedakasyāpi prāmāṇyābhiprāyeṇa ato māyāvādinābhyupagataṃ vedaprāmāṇyaṃ nāmāprāmāṇyameva prāmāṇyābhāve ca tatsvatastvaṃ dūrotsāritam nityatvavyutpādanaṃ ca vyarthameveti 12,176 nanvatattvāvedakatve 'pi yasya viṣayo brahmajñānātprāgeva bādhyate tadapramāṇam yasya tu viṣayo brahmajñānenaiva bādhyastadatattvāvedakaṃ pramāṇamiti vibhāgaḥ vedaviṣayastu brahmajñānenaiva bādhyate atastasya prāmāṇyamityāśayenāśaṅkate- dīrgheti dīrghabhrāntikarī cet syādatattvāvedakapramā
4.2.47c
12,177 न्यायसुधा: या दीर्घभ्रान्तिकरी सातत्त्वावेदकप्रमेति यदि मतं स्यादित्यर्थः किमिदं लोकवृत्तमनुसृत्योच्यते किं वा स्वसङ्केतमात्रेण आद्ये दोषमाह- रज्ज्विति रज्जुसर्पादिविज्ञानादप्याधिक्यादमानता स्यादागमस्यानिवर्त्यमहामोहप्रदत्वतः
12,177 nyāyasudhā: yā dīrghabhrāntikarī sātattvāvedakaprameti yadi mataṃ syādityarthaḥ kimidaṃ lokavṛttamanusṛtyocyate kiṃ vā svasaṅketamātreṇa ādye doṣamāha- rajjviti rajjusarpādivijñānādapyādhikyādamānatā syādāgamasyānivartyamahāmohapradatvataḥ
4.2.48ab
-f न्यायसुधा: आगमस्य वेदस्य कुतः अल्पेन कालेनानिवर्त्यत्वाद्यो महान्मोहस्तत्प्रदत्वतः अप्रामाण्ये विशेषाभावे ऽपि तद्धेतुकानर्थातिशयाभिप्रायेणाधिक्यादित्युक्तमिति भावः द्वितीये अतिप्रसङ्गमाह- तलेति तलनैल्यादिविज्ञानमाकाशे मानतांव्रजेत्
-f nyāyasudhā: āgamasya vedasya kutaḥ alpena kālenānivartyatvādyo mahānmohastatpradatvataḥ aprāmāṇye viśeṣābhāve 'pi taddhetukānarthātiśayābhiprāyeṇādhikyādityuktamiti bhāvaḥ dvitīye atiprasaṅgamāha- taleti talanailyādivijñānamākāśe mānatāṃvrajet
4.2.48cd
न्यायसुधा: तलमिन्द्रनीलं तस्य नैल्यमिव नैल्यं तलनैल्यम् आदिपदार्थं स्वयमेव भाष्यकृद्विवृणोति- छत्रेति छत्राकारत्वविज्ञानंचन्द्रप्रादेशतामतिः
nyāyasudhā: talamindranīlaṃ tasya nailyamiva nailyaṃ talanailyam ādipadārthaṃ svayameva bhāṣyakṛdvivṛṇoti- chatreti chatrākāratvavijñānaṃcandraprādeśatāmatiḥ
4.2.49ab
न्यायसुधा: आकाश इति वर्तते मानतां व्रजेदिति सर्वत्र सम्बद्धयते अल्पकालानिवर्त्यभ्रान्तिहेतोः प्रामाण्यसङ्केतं कुर्वता एतेषामपि प्रामाण्यसङ्केतः करणीयो ऽविशेषात् ब्रह्मज्ञाननिवर्त्यविषयत्वमाश्रित्यायं सङ्केतः क्रियते न त्वल्पकालानिवर्त्यभ्रान्तिहेतुत्वमिति चेत् (न) ब्रह्मज्ञाननिवर्त्यविषत्वोक्तयाप्यस्यैवार्थस्य मायावादिना विवक्षितत्वात् अन्यथा"न खलु नाग इति नग इति वा पदात्कुञ्जरं गिरिं वा प्रतिपद्यमाना भवन्ति भ्रान्ताऽ; इति वर्णदैर्घ्यादिज्ञानं कथमुदाहरेत् 12,179 किं चैवंविधं वेदप्रामाण्यं शून्यवादिनाप्यङ्गीकृतमेवेति कुतो ऽयं विशेषः न सर्वस्यापि वेदस्य मायावादिनातत्त्वावेदकत्वमुच्यते किं नाम विधिप्रतिषेधविषयस्य अद्वितीयं तत्त्वं प्रतिपादयतस्तत्त्वमसीत्यादेर्महावाक्यस्य निर्विशेषं सच्चिदानन्दात्मकं तत्पदार्थं प्रतिपादयतो"यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमऽ"सत्यं ज्ञानमऽ; इत्यादेरवान्तरवाक्यस्य च तत्त्वावेदकत्वमङ्गीक्रियत एव, न चैवं शून्यवादिना, इत्यतः कथं साम्यमित्यतः शून्यवादिनाप्येवमेवाङ्गीक्रियते तत्त्वावेदकत्वं हि न विषयविसंवादाभावातिरिक्तं किञ्चिदस्ति वाक्यद्वयार्थस्य चाविसंवादः शून्यवादिनाप्यङ्गी(कृत)क्रियत एवेत्याशयवान्महावाक्यार्थाङ्गीकारं तावद्दर्शयति- निर्भेदत्वं त्विति निर्भेदत्वं तु शून्यस्य तेनाप्यङ्गीकृतं सदा
nyāyasudhā: ākāśa iti vartate mānatāṃ vrajediti sarvatra sambaddhayate alpakālānivartyabhrāntihetoḥ prāmāṇyasaṅketaṃ kurvatā eteṣāmapi prāmāṇyasaṅketaḥ karaṇīyo 'viśeṣāt brahmajñānanivartyaviṣayatvamāśrityāyaṃ saṅketaḥ kriyate na tvalpakālānivartyabhrāntihetutvamiti cet (na) brahmajñānanivartyaviṣatvoktayāpyasyaivārthasya māyāvādinā vivakṣitatvāt anyathā"na khalu nāga iti naga iti vā padātkuñjaraṃ giriṃ vā pratipadyamānā bhavanti bhrāntā'; iti varṇadairghyādijñānaṃ kathamudāharet 12,179 kiṃ caivaṃvidhaṃ vedaprāmāṇyaṃ śūnyavādināpyaṅgīkṛtameveti kuto 'yaṃ viśeṣaḥ na sarvasyāpi vedasya māyāvādinātattvāvedakatvamucyate kiṃ nāma vidhipratiṣedhaviṣayasya advitīyaṃ tattvaṃ pratipādayatastattvamasītyādermahāvākyasya nirviśeṣaṃ saccidānandātmakaṃ tatpadārthaṃ pratipādayato"yattadadreśyamagrāhyam'"satyaṃ jñānam'; ityāderavāntaravākyasya ca tattvāvedakatvamaṅgīkriyata eva, na caivaṃ śūnyavādinā, ityataḥ kathaṃ sāmyamityataḥ śūnyavādināpyevamevāṅgīkriyate tattvāvedakatvaṃ hi na viṣayavisaṃvādābhāvātiriktaṃ kiñcidasti vākyadvayārthasya cāvisaṃvādaḥ śūnyavādināpyaṅgī(kṛta)kriyata evetyāśayavānmahāvākyārthāṅgīkāraṃ tāvaddarśayati- nirbhedatvaṃ tviti nirbhedatvaṃ tu śūnyasya tenāpyaṅgīkṛtaṃ sadā
4.2.49cd
न्यायसुधा: तेन शून्यवादिना अपि, सदेत्यनेन स्वयमेव नास्मदापादनेनेति सूचयति 12,180 अवान्तरवाक्यार्थाङ्गीकारो ऽपि द्वयोः समान इति दर्शयन्निर्विशेषत्वं तावदुभयसम्मतमित्याह- सत्त्वेति सत्त्वासत्त्वादिधर्माणामभाव उभयोर्मतः
nyāyasudhā: tena śūnyavādinā api, sadetyanena svayameva nāsmadāpādaneneti sūcayati 12,180 avāntaravākyārthāṅgīkāro 'pi dvayoḥ samāna iti darśayannirviśeṣatvaṃ tāvadubhayasammatamityāha- sattveti sattvāsattvādidharmāṇāmabhāva ubhayormataḥ
4.2.50ab
न्यायसुधा: तत्त्वस्येति शेषः उभयोर्मायावादिशून्यवादिनोर्मतः सम्मतः सत्यत्वमपि शून्यवादिनाङ्गीक्रियत इत्याशयेन शून्यं नामासत्तस्य सत्त्वं कथमित्यत आह- नहीति न हि सत्प्रतियोगित्वं शून्यत्वं तेन चेष्यते
nyāyasudhā: tattvasyeti śeṣaḥ ubhayormāyāvādiśūnyavādinormataḥ sammataḥ satyatvamapi śūnyavādināṅgīkriyata ityāśayena śūnyaṃ nāmāsattasya sattvaṃ kathamityata āha- nahīti na hi satpratiyogitvaṃ śūnyatvaṃ tena ceṣyate
4.2.50cd
न्यायसुधा: सत्प्रतियोगित्वं सद्विरोधित्वमसत्त्वम् तेन च शून्यवादिनापि निर्विशेषत्वाभिप्रायेण शून्यमित्युच्यते नासत्त्वाभिप्रायेण तत्त्वमित्यङ्गीकारादिति भावः आनन्दतापि शून्यवादिना अभ्युपगम्यत इति वक्तुं मायावाद्यभ्युपगतानन्दतां तावदनुवदति- नचेति न च दुःखविरोधित्वादन्या ह्यानन्दतेष्यते
nyāyasudhā: satpratiyogitvaṃ sadvirodhitvamasattvam tena ca śūnyavādināpi nirviśeṣatvābhiprāyeṇa śūnyamityucyate nāsattvābhiprāyeṇa tattvamityaṅgīkārāditi bhāvaḥ ānandatāpi śūnyavādinā abhyupagamyata iti vaktuṃ māyāvādyabhyupagatānandatāṃ tāvadanuvadati- naceti na ca duḥkhavirodhitvādanyā hyānandateṣyate
4.2.51a
मायिना
māyinā
4.2.51a
न्यायसुधा: दुःखविरोधित्वमेवानन्दत्वं नतु धर्मरूपं किमपीत्यर्थः हिशब्देनानृतजडविरोधीत्यादितत्प्रसिद्धिं सूचयति ततः किमित्यत आह- शून्येति ... शून्यपक्षे ऽपि
nyāyasudhā: duḥkhavirodhitvamevānandatvaṃ natu dharmarūpaṃ kimapītyarthaḥ hiśabdenānṛtajaḍavirodhītyāditatprasiddhiṃ sūcayati tataḥ kimityata āha- śūnyeti ... śūnyapakṣe 'pi
4.2.51b
12,181 न्यायसुधा: तत्समानमिति शेषः "जाड्यसंवृतिदुःखान्तपूर्वदोषविरोधि यदऽ; इत्यादितद्वचनात् ज्ञानत्वाङ्गीकारं दर्शयति- ज्ञानमिति ... ज्ञानं जाड्यविरोधि च
12,181 nyāyasudhā: tatsamānamiti śeṣaḥ "jāḍyasaṃvṛtiduḥkhāntapūrvadoṣavirodhi yad'; ityāditadvacanāt jñānatvāṅgīkāraṃ darśayati- jñānamiti ... jñānaṃ jāḍyavirodhi ca
4.2.51cd
न्यायसुधा: ज्ञानं च जाड्यविरोधिस्वरूपमेवोच्यते मायिना तच्छून्यवादिनो ऽपि समानमित्यर्थः स्यादेतत् मायावादिना ब्रह्मणो निर्विशेषत्वादिकमङ्गीक्रियते शून्यवादिना तु शून्यस्य तत्कथं साम्यमित्यतो मैवम् ब्रह्मशून्ययोर्भेदाभावस्योक्तत्वादित्याह- धर्मा इति धर्माः के ऽपि न सन्त्येव को विशेषस्ततस्तयोः
nyāyasudhā: jñānaṃ ca jāḍyavirodhisvarūpamevocyate māyinā tacchūnyavādino 'pi samānamityarthaḥ syādetat māyāvādinā brahmaṇo nirviśeṣatvādikamaṅgīkriyate śūnyavādinā tu śūnyasya tatkathaṃ sāmyamityato maivam brahmaśūnyayorbhedābhāvasyoktatvādityāha- dharmā iti dharmāḥ ke 'pi na santyeva ko viśeṣastatastayoḥ
4.2.52a
न्यायसुधा: ततो व्यावर्तकाभावात्तयोर्ब्रह्मशून्ययोः को विशेषः किंकृतो भेदः स्यात् ननूक्तविधमद्वैततत्त्वं सूत्रकारस्य सिद्धान्त एव तत्कथं दूषणाय तदनुवादः क्रियत इत्यत आह- एतादृशानामिति एतादृशानां पक्षाणां दूषणं प्रभुरा कृतम् स्वपक्षसादनेनैव
nyāyasudhā: tato vyāvartakābhāvāttayorbrahmaśūnyayoḥ ko viśeṣaḥ kiṃkṛto bhedaḥ syāt nanūktavidhamadvaitatattvaṃ sūtrakārasya siddhānta eva tatkathaṃ dūṣaṇāya tadanuvādaḥ kriyata ityata āha- etādṛśānāmiti etādṛśānāṃ pakṣāṇāṃ dūṣaṇaṃ prabhurā kṛtam svapakṣasādanenaiva
4.2.52d
-च् 12,182 न्यायसुधा: शून्यपक्षसदृशपक्षाणाम् कथम् तद्विरुद्धस्य स्वपक्षस्य साधनेनैवार्थात् एतदुक्तं भवति नाद्वैतं सूत्रकारस्य सिद्धान्तः तेन तस्य दूषितत्वात् पृथगुपदेशादित्यादिना तद्विरुद्धाथर्स्य साधितत्वात् नहि तस्य दुष्यतामननुसन्दधत्तद्विरुद्धं साधयतीति सम्भवतीति न केवलमर्थाद्दूषणं कृतं किन्तु"नाभाव उपलब्धेःऽ; इत्याद्युक्तितो ऽपीत्याह- नाभाव इति ... नाभाव इति चोक्तितः
-c 12,182 nyāyasudhā: śūnyapakṣasadṛśapakṣāṇām katham tadviruddhasya svapakṣasya sādhanenaivārthāt etaduktaṃ bhavati nādvaitaṃ sūtrakārasya siddhāntaḥ tena tasya dūṣitatvāt pṛthagupadeśādityādinā tadviruddhātharsya sādhitatvāt nahi tasya duṣyatāmananusandadhattadviruddhaṃ sādhayatīti sambhavatīti na kevalamarthāddūṣaṇaṃ kṛtaṃ kintu"nābhāva upalabdheḥ'; ityādyuktito 'pītyāha- nābhāva iti ... nābhāva iti coktitaḥ
4.2.53a
न्यायसुधा: एवं सप्रभेदं शून्यवाद्यभिमतं मोक्षमनूद्य साधारणदोषेण तावद्दूषयन् यः शून्यवादिना"प्रदीपस्येव निर्वाणं विमोक्षस्तस्य तायिन (भाविनः)ऽ; इत्यात्मविनाशो मोक्ष उक्तस्तं दूषयति- आत्मेति आत्माभावे पुमर्थः क
nyāyasudhā: evaṃ saprabhedaṃ śūnyavādyabhimataṃ mokṣamanūdya sādhāraṇadoṣeṇa tāvaddūṣayan yaḥ śūnyavādinā"pradīpasyeva nirvāṇaṃ vimokṣastasya tāyina (bhāvinaḥ)'; ityātmavināśo mokṣa uktastaṃ dūṣayati- ātmeti ātmābhāve pumarthaḥ ka
4.2.53b
न्यायसुधा: मोक्ष इति वक्ष्यमाणं सिंहावलोकनन्यायेनेहा(नेनेहा)पि सम्बद्धयते आत्मनो ऽभावे विनाशे सति मोक्षः कः किंसम्बन्धी पुमर्थः एतदुक्तं भवति आत्मविनाशलक्षणो मोक्षः किमात्मनः फलमुतानात्मनः नाद्यः तस्याभावात् नहि फलिनो ऽभावे फलमुपपद्यते धर्मादिषु तथा दर्शनात् न द्वितीयः आत्मनाशे ऽनात्मनो ऽप्यभावात् भावे ऽप्यपुरुषार्थत्वप्रसङ्गात् अनात्मनस्तेनोपकाराभावाच्चेति नन्वात्मन एवायम् धर्मादिवदभ्युदयत्वाभावादसमानकालताप्युपपद्यत इत्यत आह- आत्मेति मोक्षः कः पुमर्थः पुमर्थो न भवेदित्यर्थः तत्र हेतुमाह- इष्यस्येति 12,183 ... इष्टस्यात्मावधिर्यतः
nyāyasudhā: mokṣa iti vakṣyamāṇaṃ siṃhāvalokananyāyenehā(nenehā)pi sambaddhayate ātmano 'bhāve vināśe sati mokṣaḥ kaḥ kiṃsambandhī pumarthaḥ etaduktaṃ bhavati ātmavināśalakṣaṇo mokṣaḥ kimātmanaḥ phalamutānātmanaḥ nādyaḥ tasyābhāvāt nahi phalino 'bhāve phalamupapadyate dharmādiṣu tathā darśanāt na dvitīyaḥ ātmanāśe 'nātmano 'pyabhāvāt bhāve 'pyapuruṣārthatvaprasaṅgāt anātmanastenopakārābhāvācceti nanvātmana evāyam dharmādivadabhyudayatvābhāvādasamānakālatāpyupapadyata ityata āha- ātmeti mokṣaḥ kaḥ pumarthaḥ pumartho na bhavedityarthaḥ tatra hetumāha- iṣyasyeti 12,183 ... iṣṭasyātmāvadhiryataḥ
Adhyāya 4 (cont. 5)
4.2.53cd
न्यायसुधा: इष्योत्कर्षपरम्परायाः पर्यन्तो यतः सर्वमात्मार्थतयेष्यम् आत्मा त्वनन्यार्थतया इष्यमात्रस्य वित्तादेर्विनाशं पुरुषो नार्थयते, किमतेष्यतमस्यात्मनः 12,185 यद्वाऽत्माभावे सति मोक्षः कः पुमर्थः किमिष्यावाप्तिरूपो ऽथानिष्यनिवृत्तिरूप इत्यर्थः नाद्यः तत्र हेतुः- इष्यस्येति सर्वस्याप्यात्मेतरस्येष्यस्यात्मावधिराश्रयो यतः आत्मार्थं हि सर्वमिष्यम् स चेन्न स्यात्तदा कस्यायं पुरुषार्थः स्यादित्यर्थः न द्वितीयः तत्र हेतुः- इष्यस्येति अनिष्यनिवृत्तिरपि पुरुषार्थो भवन्ती तदा स्याद्यदीष्यं न विहन्यात् तद्विधाते ऽपि वा यदि महतो ऽनिष्यस्य विघातिनी स्यात् तथा लोके दर्शनात् नहि कश्चिन्महदिष्यं विनाश्य अल्पानिष्यनिवृत्तिं कुर्वाणः प्रेक्षावानुपलभ्यते आत्मा च सर्वतो ऽपीष्यतमः तद्विघातेन भवन्त्यनिष्यनिवृत्तिः कथं पुरुषार्थो भवेत् रोगादिपीडिता उद्बन्धादिनाऽत्मविनाशं कुर्वन्तो दृश्यन्त इति चेन्न रोगाद्यायतनदेहपरित्यागेनात्मानं निर्दुःखीकर्तुमेव तेषां प्रवृत्तेः निर्दुःखो भूयासमिति हि सर्वस्याशीः नतु न भूयासमिति देहात्मविवेकज्ञानविधुरास्त्वात्मनाशायैव प्रयतन्त इति चेन्न तेषामप्रेक्षावत्त्वेनात्रानुदाहार्यत्वात् उपपादितं चैतत् यत्पशवो ऽपि देहात्मविवेकज्ञानवन्त इति 12,186f. ननु दुःखात्यन्तनिवृत्तिस्तावदवश्यमेष्यव्या सा च कारणनिवृत्त्यैव भवति नान्यथा कारणं च दुःखस्यात्मैव अधर्मार्जनादाधारत्वाच्च तत्कथमात्मनाशेन शून्यभावापत्तिर्नेष्यत इति चेत् मैवम् न ह्यात्मैव दुःखकारणम् किन्तु जागर एव भावात्सुप्तावभावादन्वयव्यतिरेकाभ्यां शरीरेन्द्रियविषयवेदनादिकमपि ततो ज्ञानभोगाभ्यां कर्मणि क्षीणे निर्बीजस्य देहादेरनुत्पादे सामग्रीवैकल्येन दुःखानुत्पादस्य सम्भवात्किमात्मनाशकल्पनया कुतो विनिगमनमिति चेत् सर्वस्याप्यात्मार्थत्वात् आत्मनश्चात्यन्ताभ्यर्हितत्वादिति ब्रूमः विप्रकृष्टव्ययेन हि साध्यासिद्धौ सन्निकृष्टव्ययं प्रेक्षावन्तः कुर्वन्ति तस्मात्"आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेतऽ; इति न्यायेन दुःखं जिहासताऽत्मावधिकस्यैव कारणस्य मोक्ष एष्यव्यो न त्वात्मनो ऽपीति युक्तमुत्पश्यामः तदेतत्सूचयन्विपक्षे बाधकमाह- यदीति 12,187 यदि नात्मावधिर्मोक्षो मोक्षः स्याद् घटशून्यता
nyāyasudhā: iṣyotkarṣaparamparāyāḥ paryanto yataḥ sarvamātmārthatayeṣyam ātmā tvananyārthatayā iṣyamātrasya vittādervināśaṃ puruṣo nārthayate, kimateṣyatamasyātmanaḥ 12,185 yadvā'tmābhāve sati mokṣaḥ kaḥ pumarthaḥ kimiṣyāvāptirūpo 'thāniṣyanivṛttirūpa ityarthaḥ nādyaḥ tatra hetuḥ- iṣyasyeti sarvasyāpyātmetarasyeṣyasyātmāvadhirāśrayo yataḥ ātmārthaṃ hi sarvamiṣyam sa cenna syāttadā kasyāyaṃ puruṣārthaḥ syādityarthaḥ na dvitīyaḥ tatra hetuḥ- iṣyasyeti aniṣyanivṛttirapi puruṣārtho bhavantī tadā syādyadīṣyaṃ na vihanyāt tadvidhāte 'pi vā yadi mahato 'niṣyasya vighātinī syāt tathā loke darśanāt nahi kaścinmahadiṣyaṃ vināśya alpāniṣyanivṛttiṃ kurvāṇaḥ prekṣāvānupalabhyate ātmā ca sarvato 'pīṣyatamaḥ tadvighātena bhavantyaniṣyanivṛttiḥ kathaṃ puruṣārtho bhavet rogādipīḍitā udbandhādinā'tmavināśaṃ kurvanto dṛśyanta iti cenna rogādyāyatanadehaparityāgenātmānaṃ nirduḥkhīkartumeva teṣāṃ pravṛtteḥ nirduḥkho bhūyāsamiti hi sarvasyāśīḥ natu na bhūyāsamiti dehātmavivekajñānavidhurāstvātmanāśāyaiva prayatanta iti cenna teṣāmaprekṣāvattvenātrānudāhāryatvāt upapāditaṃ caitat yatpaśavo 'pi dehātmavivekajñānavanta iti 12,186f. nanu duḥkhātyantanivṛttistāvadavaśyameṣyavyā sā ca kāraṇanivṛttyaiva bhavati nānyathā kāraṇaṃ ca duḥkhasyātmaiva adharmārjanādādhāratvācca tatkathamātmanāśena śūnyabhāvāpattirneṣyata iti cet maivam na hyātmaiva duḥkhakāraṇam kintu jāgara eva bhāvātsuptāvabhāvādanvayavyatirekābhyāṃ śarīrendriyaviṣayavedanādikamapi tato jñānabhogābhyāṃ karmaṇi kṣīṇe nirbījasya dehāderanutpāde sāmagrīvaikalyena duḥkhānutpādasya sambhavātkimātmanāśakalpanayā kuto vinigamanamiti cet sarvasyāpyātmārthatvāt ātmanaścātyantābhyarhitatvāditi brūmaḥ viprakṛṣṭavyayena hi sādhyāsiddhau sannikṛṣṭavyayaṃ prekṣāvantaḥ kurvanti tasmāt"ātmārthe pṛthivīṃ tyajet'; iti nyāyena duḥkhaṃ jihāsatā'tmāvadhikasyaiva kāraṇasya mokṣa eṣyavyo na tvātmano 'pīti yuktamutpaśyāmaḥ tadetatsūcayanvipakṣe bādhakamāha- yadīti 12,187 yadi nātmāvadhirmokṣo mokṣaḥ syād ghaṭaśūnyatā
4.2.53e
न्यायसुधा: यद्यस्मादभिमतप्रकारेणात्मावधिर्मोक्षो न भवेत् आत्मव्यतिरिक्तानां दुःखकारणानां देहादीनामेव निवृत्तिरात्मनस्तु स्वरूपेणावस्थानमिति पक्षो यदि न स्यादित्यर्थः आत्मनो ऽपि शून्यतापत्तिर्यदि स्यादिति यावत् तदा घटशून्यतापि देवदत्तस्य मोक्षः स्यात् तथाच साधनानुष्ठानवैयर्थ्यम् घटशून्यतायाः पारिव्राज्यादिकारणानपेक्षत्वात् 12,188 ननु कुतो ऽयं प्रसङ्गो ऽविशेषादिति चेन्न आत्मशून्यता घटशून्यतेति भवद्भिरेव विशेषस्योक्तत्वादित्यत आह- कल्पितत्वादिति कल्पितत्वाद् विशेषाणां
nyāyasudhā: yadyasmādabhimataprakāreṇātmāvadhirmokṣo na bhavet ātmavyatiriktānāṃ duḥkhakāraṇānāṃ dehādīnāmeva nivṛttirātmanastu svarūpeṇāvasthānamiti pakṣo yadi na syādityarthaḥ ātmano 'pi śūnyatāpattiryadi syāditi yāvat tadā ghaṭaśūnyatāpi devadattasya mokṣaḥ syāt tathāca sādhanānuṣṭhānavaiyarthyam ghaṭaśūnyatāyāḥ pārivrājyādikāraṇānapekṣatvāt 12,188 nanu kuto 'yaṃ prasaṅgo 'viśeṣāditi cenna ātmaśūnyatā ghaṭaśūnyateti bhavadbhireva viśeṣasyoktatvādityata āha- kalpitatvāditi kalpitatvād viśeṣāṇāṃ
4.2.53f
न्यायसुधा: न खल्वत्र शून्यताशब्देनाभावो ऽभिधीयते "भावार्थप्रतियोगित्वं भावत्वं वा न तत्त्वतः यस्य"इत्यभिधानात् किन्तु (वि) नष्ट आत्मा घटश्च तौ चाप्रामाणिकौ नच तथाविधयोर्विशेषाः प्रामाणिकाः सम्भवन्ति नहि तुरगृङ्गं शशृङ्गं च व्यावर्तकधर्मवती इति सम्भवतः तस्मादात्मशून्यता घटशून्यतेति व्यवहर्तृभिः केवलं व्यवहारार्थं विशेषाः कल्पिता इत्यङ्गीकार्यम् तथाच नाविशेषो ऽसिद्ध इति दूषणातिदेशार्थं प्राङ्मतसाम्यमुपपादितम् अतः शून्यवादिनां दूषणं मायावादिनामतिदिशति- मायिनो ऽपीति ... मायिनो ऽपि समं हि तत्
nyāyasudhā: na khalvatra śūnyatāśabdenābhāvo 'bhidhīyate "bhāvārthapratiyogitvaṃ bhāvatvaṃ vā na tattvataḥ yasya"ityabhidhānāt kintu (vi) naṣṭa ātmā ghaṭaśca tau cāprāmāṇikau naca tathāvidhayorviśeṣāḥ prāmāṇikāḥ sambhavanti nahi turagṛṅgaṃ śaśṛṅgaṃ ca vyāvartakadharmavatī iti sambhavataḥ tasmādātmaśūnyatā ghaṭaśūnyateti vyavahartṛbhiḥ kevalaṃ vyavahārārthaṃ viśeṣāḥ kalpitā ityaṅgīkāryam tathāca nāviśeṣo 'siddha iti dūṣaṇātideśārthaṃ prāṅmatasāmyamupapāditam ataḥ śūnyavādināṃ dūṣaṇaṃ māyāvādināmatidiśati- māyino 'pīti ... māyino 'pi samaṃ hi tat
4.2.54
न्यायसुधा: तदित्यात्मभाव इत्यादिनोक्तं समस्तं परामृशति 12,190 स्यादेतत् नात्मनाशो मायावादिनोच्यते येनेष्यनाशादपुरुषार्थत्वं मोक्षस्य स्यात् नापि शून्यताऽपत्तिः यतो घटशून्यतापि मुक्तिर्भवेत् किं नाम जीवभावापगमेन ब्रह्मभावाविर्भावः ब्रह्म च परमानन्दात्मकमिति भवत्येव तद्भावः पुरुषार्थ इति मैवम् को ऽयं जीवभावो नाम कश्च ब्रह्मभावः यद्यविद्याकामकर्मादिबद्धत्वं जीवत्वं परमानन्दभोक्तृत्वं च ब्रह्मत्वमित्यभिधीयते तदानुज्ञया वर्तामहे न चैवं परस्य पन्थाः यदेतत्कर्तृत्वभोक्तृत्वशक्तयुपेतं साकारं देहादिव्यतिरिक्तं रूपमहमिति साक्षिसिद्धं तदपगमस्य परेणेष्टत्वात् इदमेव च रूपं परमेष्यमनुभूयत इति कथं नोक्तदोषः आनन्दरूपतोपपादनाय परेणाप्यस्यैवरूपस्य परमप्रेमास्पदताया उपपादितत्वात् न ह्येतस्माद्रूपाद्विविक्तं किमपि निराकारं रूपमनुसन्धाय मा न भूवं भूयासमिति लोक आशास्ते चक्षुषी निमील्य तथेति वदतस्तु कः प्रतिमल्लः संवलितरूपे तदप्यस्तीत्यत इयमाशीरिति चासत् तस्य सर्वथाप्यबुद्धिस्थत्वात् आशासनं च साकारमेव निराकारस्य तदनुपपत्तेः नचान्यस्यान्यस्मिन्निरुपाधिकः प्रेमा सम्भवतीतीदमेवेष्यतमम् एवं तर्हि देहादिसहितत्वस्यापीष्टत्वात्तन्नाशेन भवतामपि मोक्षस्यापुरुषार्थत्वं स्यादिति चेन्न परमेष्यलाभहेतोरल्पेष्टनाशस्यापि पुरुषार्थत्वेन लोके दृष्टत्वात् ब्रह्मभावश्च न शून्यभावाद्भिद्यत इत्युपपादितम् आनन्दरूपता च वाङ्मात्रमित्युक्तमेव किं चानन्दत्वमपि न पुरुषार्थः नहि कश्चिदानन्दो भूयासमित्याशास्ते किन्तु तमनुभूयासमिति नचानुभाव्यत्वं परेणेष्यते अनुभवितुरन्यस्याभावात् स्वस्मिन्कर्मकर्तृभावानभ्युपगमात् 12,191 अपि चानन्दत्वं प्राक् सिद्धमिति न पुरुषेणार्थनीयम् प्रागविद्यावृतं न प्रकाशते पश्चादविद्यावरणापगमे प्रकाशते ऽतो नैवमिति चेन्न प्रागपि स्वरूपस्य स्वयंप्रकाशमानताभ्युपगमात् तन्मात्रस्य चानन्दस्याप्रकाशानुपपत्तेः प्रकाशमानो ऽप्यानन्दो न विशदः प्रकाशत इति चेन्न निर्विशेषत्वात् वैशद्यावैशद्ययोश्च विशेषनिबन्धनत्वात् यद्धि सह विशेषैः प्रकाशते तद्विशदमुच्यते यत्तु साधारणधर्मैः सह तदविशदमिति अविद्यावरणापगमे प्रकाशत इति च को ऽर्थः किं प्रतीयत इति उत प्रत्येतीति नोभावपि अनङ्गीकारात् प्रदीपः प्रकाशत इति को ऽथर् इति चेत् भास्वररूपवान्वर्तत इति न किञ्चिदेतत् तदिदं सूचितं हिशब्देन 12,195 ननु निर्विशेषां शून्यतां मोक्षमाचक्ष्महे तल्प्रत्ययो ऽपि हि व्यवहारार्थमेव उपादीयते नतु कमपि धर्मं प्रतिपादयति घटशून्यता तु सविशेषा घटेन विशेषितत्वात् तत्कथमतिप्रसङ्ग इति चेन्न विवक्षिताया अपि शून्यताया एवमेवात्मशून्यतेत्यात्ना विशेषितत्वेन सविशेषत्वदर्शनादमोक्षत्वप्रसङ्गात् अथैवमात्मशून्यताया विशेषे दृश्यमाने ऽपि केनचिदभिसन्धिना निर्विशेषतोच्यते तत्राह- दृश्यमान इति दृश्यमाने विशेषे ऽपि यदि चेदविशेषता घटाभावो ऽविशेषः स्यात् पाश्चात्यश्चेदनागतः
nyāyasudhā: tadityātmabhāva ityādinoktaṃ samastaṃ parāmṛśati 12,190 syādetat nātmanāśo māyāvādinocyate yeneṣyanāśādapuruṣārthatvaṃ mokṣasya syāt nāpi śūnyatā'pattiḥ yato ghaṭaśūnyatāpi muktirbhavet kiṃ nāma jīvabhāvāpagamena brahmabhāvāvirbhāvaḥ brahma ca paramānandātmakamiti bhavatyeva tadbhāvaḥ puruṣārtha iti maivam ko 'yaṃ jīvabhāvo nāma kaśca brahmabhāvaḥ yadyavidyākāmakarmādibaddhatvaṃ jīvatvaṃ paramānandabhoktṛtvaṃ ca brahmatvamityabhidhīyate tadānujñayā vartāmahe na caivaṃ parasya panthāḥ yadetatkartṛtvabhoktṛtvaśaktayupetaṃ sākāraṃ dehādivyatiriktaṃ rūpamahamiti sākṣisiddhaṃ tadapagamasya pareṇeṣṭatvāt idameva ca rūpaṃ parameṣyamanubhūyata iti kathaṃ noktadoṣaḥ ānandarūpatopapādanāya pareṇāpyasyaivarūpasya paramapremāspadatāyā upapāditatvāt na hyetasmādrūpādviviktaṃ kimapi nirākāraṃ rūpamanusandhāya mā na bhūvaṃ bhūyāsamiti loka āśāste cakṣuṣī nimīlya tatheti vadatastu kaḥ pratimallaḥ saṃvalitarūpe tadapyastītyata iyamāśīriti cāsat tasya sarvathāpyabuddhisthatvāt āśāsanaṃ ca sākārameva nirākārasya tadanupapatteḥ nacānyasyānyasminnirupādhikaḥ premā sambhavatītīdameveṣyatamam evaṃ tarhi dehādisahitatvasyāpīṣṭatvāttannāśena bhavatāmapi mokṣasyāpuruṣārthatvaṃ syāditi cenna parameṣyalābhahetoralpeṣṭanāśasyāpi puruṣārthatvena loke dṛṣṭatvāt brahmabhāvaśca na śūnyabhāvādbhidyata ityupapāditam ānandarūpatā ca vāṅmātramityuktameva kiṃ cānandatvamapi na puruṣārthaḥ nahi kaścidānando bhūyāsamityāśāste kintu tamanubhūyāsamiti nacānubhāvyatvaṃ pareṇeṣyate anubhavituranyasyābhāvāt svasminkarmakartṛbhāvānabhyupagamāt 12,191 api cānandatvaṃ prāk siddhamiti na puruṣeṇārthanīyam prāgavidyāvṛtaṃ na prakāśate paścādavidyāvaraṇāpagame prakāśate 'to naivamiti cenna prāgapi svarūpasya svayaṃprakāśamānatābhyupagamāt tanmātrasya cānandasyāprakāśānupapatteḥ prakāśamāno 'pyānando na viśadaḥ prakāśata iti cenna nirviśeṣatvāt vaiśadyāvaiśadyayośca viśeṣanibandhanatvāt yaddhi saha viśeṣaiḥ prakāśate tadviśadamucyate yattu sādhāraṇadharmaiḥ saha tadaviśadamiti avidyāvaraṇāpagame prakāśata iti ca ko 'rthaḥ kiṃ pratīyata iti uta pratyetīti nobhāvapi anaṅgīkārāt pradīpaḥ prakāśata iti ko 'thar iti cet bhāsvararūpavānvartata iti na kiñcidetat tadidaṃ sūcitaṃ hiśabdena 12,195 nanu nirviśeṣāṃ śūnyatāṃ mokṣamācakṣmahe talpratyayo 'pi hi vyavahārārthameva upādīyate natu kamapi dharmaṃ pratipādayati ghaṭaśūnyatā tu saviśeṣā ghaṭena viśeṣitatvāt tatkathamatiprasaṅga iti cenna vivakṣitāyā api śūnyatāyā evamevātmaśūnyatetyātnā viśeṣitatvena saviśeṣatvadarśanādamokṣatvaprasaṅgāt athaivamātmaśūnyatāyā viśeṣe dṛśyamāne 'pi kenacidabhisandhinā nirviśeṣatocyate tatrāha- dṛśyamāna iti dṛśyamāne viśeṣe 'pi yadi cedaviśeṣatā ghaṭābhāvo 'viśeṣaḥ syāt pāścātyaścedanāgataḥ
4.2.55
12,195f. न्यायसुधा: मोक्षत्वेनाभिमतस्य शून्यभावस्येति शेषः चेच्छब्दः स्यादित्यर्थे भावशब्दः कर्तृसाधनः एवं तर्हि घटशून्यतापि तेनैवाभिसन्धिना निर्विशेषा स्यादित्यतिप्रसङ्गतादवस्थ्यमिति पूर्वपक्षिणो ऽभिसन्धिमुद्घाटयति- पाश्चात्यश्चेदिति आत्मशून्यभावः पाश्चात्यो विशेषरहित इति चेदित्यर्थः पाश्चात्यत्वं चात्र व्यवहारापेक्षया 12,196 ततश्चैतदुक्तं भवति इदानीं निरूपणसमये व्यवहारार्थं कल्पितेनैव विशेषेणात्मशून्यभावः सविशेष इवाभाति अक्रियमाणे तु निरूपणे स्वरूपेण निर्विशेष एवेति सिद्धान्तिनो ऽभिसन्धिमुद्घाटति- आत्मगत इति एवं तर्हि घटशून्यभावो ऽपि निरूपण एव सविशेषो दृश्यते निरूपणमनागतो ऽप्राप्तस्तु निर्विशेष एवेत्यस्माभिरपि शक्यते वक्तुमित्यर्थः 12,197f. किञ्चोक्तरूपे शून्यवादिमयावादिभ्यामुत्प्रेक्षिते मोक्षे न किञ्चित्प्रमाणमस्ति तथाहि न तावदत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम् प्रत्यक्षाविषयत्वादस्याथर्स्य नाप्यागमः वेदाद्यागमस्य शून्यवादिना प्रमाणत्वेनानभ्युपगमात् तदीयागमस्यास्माभिरनङ्गीकृतत्वात् मायावादिनं प्रति तु वक्ष्यामः तस्मादात्मशून्यता पुरुषार्थो दुःखनिवृत्त्युपयोगित्वाच्छरीरादिशून्यतावदित्यनुमानमेव वक्तव्यम् यथोक्तम् "न तैर्विना दुःखहेतुरात्मा चेत्ते ऽपि तादृशाः निर्देषं द्वयमप्येवं वैराग्यं च द्वयोस्ततःऽ; इति तदिदं सत्प्रतिपक्षतया नानुमानमित्याह- न मोक्ष इति 12,198 न मोक्षो विमतो यस्माददेहो घटशून्यता यथेत्युक्ते वदेत् किं स यो ऽनुमामात्रमानकः
12,195f. nyāyasudhā: mokṣatvenābhimatasya śūnyabhāvasyeti śeṣaḥ cecchabdaḥ syādityarthe bhāvaśabdaḥ kartṛsādhanaḥ evaṃ tarhi ghaṭaśūnyatāpi tenaivābhisandhinā nirviśeṣā syādityatiprasaṅgatādavasthyamiti pūrvapakṣiṇo 'bhisandhimudghāṭayati- pāścātyaścediti ātmaśūnyabhāvaḥ pāścātyo viśeṣarahita iti cedityarthaḥ pāścātyatvaṃ cātra vyavahārāpekṣayā 12,196 tataścaitaduktaṃ bhavati idānīṃ nirūpaṇasamaye vyavahārārthaṃ kalpitenaiva viśeṣeṇātmaśūnyabhāvaḥ saviśeṣa ivābhāti akriyamāṇe tu nirūpaṇe svarūpeṇa nirviśeṣa eveti siddhāntino 'bhisandhimudghāṭati- ātmagata iti evaṃ tarhi ghaṭaśūnyabhāvo 'pi nirūpaṇa eva saviśeṣo dṛśyate nirūpaṇamanāgato 'prāptastu nirviśeṣa evetyasmābhirapi śakyate vaktumityarthaḥ 12,197f. kiñcoktarūpe śūnyavādimayāvādibhyāmutprekṣite mokṣe na kiñcitpramāṇamasti tathāhi na tāvadatra pratyakṣaṃ pramāṇam pratyakṣāviṣayatvādasyātharsya nāpyāgamaḥ vedādyāgamasya śūnyavādinā pramāṇatvenānabhyupagamāt tadīyāgamasyāsmābhiranaṅgīkṛtatvāt māyāvādinaṃ prati tu vakṣyāmaḥ tasmādātmaśūnyatā puruṣārtho duḥkhanivṛttyupayogitvāccharīrādiśūnyatāvadityanumānameva vaktavyam yathoktam "na tairvinā duḥkhaheturātmā cette 'pi tādṛśāḥ nirdeṣaṃ dvayamapyevaṃ vairāgyaṃ ca dvayostataḥ'; iti tadidaṃ satpratipakṣatayā nānumānamityāha- na mokṣa iti 12,198 na mokṣo vimato yasmādadeho ghaṭaśūnyatā yathetyukte vadet kiṃ sa yo 'numāmātramānakaḥ
4.2.56a
न्यायसुधा: विमतः शून्यभावो ब्रह्मभावो वा न मोक्ष इति प्रतिज्ञा यस्माददेह इति हेतुः अदेहत्वादिति घटशून्यता यथेति दृष्टान्तः यो ऽनुमामात्रमानकः स इत्युक्ते किं वदेदित्यनेनोक्तविधया प्रमाणान्तराभावं तत एव स्वानुमानस्याबाधितविषयत्वं च सूचयति न च मायी वदेत् तत्र
nyāyasudhā: vimataḥ śūnyabhāvo brahmabhāvo vā na mokṣa iti pratijñā yasmādadeha iti hetuḥ adehatvāditi ghaṭaśūnyatā yatheti dṛṣṭāntaḥ yo 'numāmātramānakaḥ sa ityukte kiṃ vadedityanenoktavidhayā pramāṇāntarābhāvaṃ tata eva svānumānasyābādhitaviṣayatvaṃ ca sūcayati na ca māyī vadet tatra
4.2.56bc
12,200 न्यायसुधा: अत्रानुमानविषये श्रुतिमालम्ब्य दूषणं न वदेत् तथात्र स्वाभिमते मोक्षे श्रुतिं प्रमाणं नैव वदेदित्यर्थः कुत इत्यत आह- पूर्वेति ... पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना अमानत्वाच्छ्रुतेस्तस्य
12,200 nyāyasudhā: atrānumānaviṣaye śrutimālambya dūṣaṇaṃ na vadet tathātra svābhimate mokṣe śrutiṃ pramāṇaṃ naiva vadedityarthaḥ kuta ityata āha- pūrveti ... pūrvoktenaiva vartmanā amānatvācchrutestasya
4.2.56d
न्यायसुधा: तस्य मायावादिनो मते श्रुतेरमानत्वात् कथम् "प्रामाण्यादि च वेदस्यऽ; इत्यादिना पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना ननु न सर्वो वेदो ऽतत्त्वावेदकः किन्तु विधिनिषेधात्मक एव अतथाभूतास्तु वेदान्तास्तत्त्वावेदका इति चेन्न सर्वधर्मोज्झितस्यास्य किं शास्त्रेणाधिगम्यत इत्यादिना पूर्वोक्तेनैव वर्त्मनात्र तत्त्वे श्रुतेरमानत्वात् अस्तु वा कथञ्चित् श्रुतिः प्रमाणम् तथापि नास्मदनुमानस्य तद्बाध इत्याह- न चेति ... नचादेहत्ववादिनी
nyāyasudhā: tasya māyāvādino mate śruteramānatvāt katham "prāmāṇyādi ca vedasya'; ityādinā pūrvoktenaiva vartmanā nanu na sarvo vedo 'tattvāvedakaḥ kintu vidhiniṣedhātmaka eva atathābhūtāstu vedāntāstattvāvedakā iti cenna sarvadharmojjhitasyāsya kiṃ śāstreṇādhigamyata ityādinā pūrvoktenaiva vartmanātra tattve śruteramānatvāt astu vā kathañcit śrutiḥ pramāṇam tathāpi nāsmadanumānasya tadbādha ityāha- na ceti ... nacādehatvavādinī
4.2.57a
श्रुतिः काचिद्
śrutiḥ kācid
4.2.57ab
न्यायसुधा: मुक्ताविति शेषः तथा तदभिमतमोक्षवादिनीत्यपि ग्राह्यम् "अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतःऽ; इत्यादिश्रुतिसद्भावात्कथमदेहत्ववादिनी श्रुतिर्नास्तीत्युच्यत इत्यत आह- अदेहत्वमिति ... अदेहत्वमप्राकृतशरीरगा
nyāyasudhā: muktāviti śeṣaḥ tathā tadabhimatamokṣavādinītyapi grāhyam "aśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ'; ityādiśrutisadbhāvātkathamadehatvavādinī śrutirnāstītyucyata ityata āha- adehatvamiti ... adehatvamaprākṛtaśarīragā
4.2.57cd
न्यायसुधा: यदस्यां श्रुतावदेहत्वमुच्यते तत्प्राकृतशरीरराहित्यमेव नतु सर्वथाप्यदेहत्वम् प्राकृतशब्देन जडमुपलक्ष्यते तद्राहित्यं च चतुर्थपादोदितप्रकारेण ज्ञातव्यम् एवं"ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतिऽ; इत्यादिश्रुतिराशङ्कय व्याख्यातव्या च अशरीरत्वश्रुतेः कुतो ऽर्थसङ्कोचः क्रियत इत्यत आह- मोक्ष इति मोक्षे भोगं यतो ब्रूते जक्षन् क्रीडन्निति श्रुतिः
nyāyasudhā: yadasyāṃ śrutāvadehatvamucyate tatprākṛtaśarīrarāhityameva natu sarvathāpyadehatvam prākṛtaśabdena jaḍamupalakṣyate tadrāhityaṃ ca caturthapādoditaprakāreṇa jñātavyam evaṃ"brahma veda brahmaiva bhavati'; ityādiśrutirāśaṅkaya vyākhyātavyā ca aśarīratvaśruteḥ kuto 'rthasaṅkocaḥ kriyata ityata āha- mokṣa iti mokṣe bhogaṃ yato brūte jakṣan krīḍanniti śrutiḥ
4.2.58
न्यायसुधा: "स तत्र पर्येति जक्षन्क्रीडन्रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वाज्ञातिभिर्वाऽ; इति श्रुतिर्मोक्षे स्त्र्यादिभोगं ब्रूते न चाशरीरस्यासौ सम्भवतीत्यतः सङ्कोच इत्यर्थः 12,203 परकीयानुमानस्य प्रतिपक्षान्तरमाह निर्दुःखत्वादिति 12,204 निर्दुःखत्वान्न तन्मोक्षः प्रतिपन्नं यथेति च अनुमादूषणं किं स्याद् वादिनोः शून्यमायिनोः
nyāyasudhā: "sa tatra paryeti jakṣankrīḍanramamāṇaḥ strībhirvā yānairvā jñātibhirvājñātibhirvā'; iti śrutirmokṣe stryādibhogaṃ brūte na cāśarīrasyāsau sambhavatītyataḥ saṅkoca ityarthaḥ 12,203 parakīyānumānasya pratipakṣāntaramāha nirduḥkhatvāditi 12,204 nirduḥkhatvānna tanmokṣaḥ pratipannaṃ yatheti ca anumādūṣaṇaṃ kiṃ syād vādinoḥ śūnyamāyinoḥ
4.2.59ab
न्यायसुधा: तच्छून्यत्वं ब्रह्मत्वं वा मोक्षो न भवति निर्दुःखत्वात् प्रतिपन्नं घटशून्यत्वं यथेति चानुमायाः किं दूषणं स्यान्न किमपि शून्यशब्देन तदङ्गीकारवान् लक्ष्यते शू(न्यं च मा)न्यश्च मायी चेति द्वन्द्वः यद्वा शून्यं च माया चेति द्वन्द्वः ते विद्येते ययोरिति व्रीह्यादिलक्षण इनिः तत्र च तदन्तविधिरिष्यते 12,205 प्रतिपक्षान्तरमाह- दुःखमिति दुःखं दुःखादभिन्नत्वान्मोक्षो ऽपि स्यादसंशयम्
nyāyasudhā: tacchūnyatvaṃ brahmatvaṃ vā mokṣo na bhavati nirduḥkhatvāt pratipannaṃ ghaṭaśūnyatvaṃ yatheti cānumāyāḥ kiṃ dūṣaṇaṃ syānna kimapi śūnyaśabdena tadaṅgīkāravān lakṣyate śū(nyaṃ ca mā)nyaśca māyī ceti dvandvaḥ yadvā śūnyaṃ ca māyā ceti dvandvaḥ te vidyete yayoriti vrīhyādilakṣaṇa iniḥ tatra ca tadantavidhiriṣyate 12,205 pratipakṣāntaramāha- duḥkhamiti duḥkhaṃ duḥkhādabhinnatvānmokṣo 'pi syādasaṃśayam
4.2.59c
12,205f. न्यायसुधा: मोक्ष इति शून्यं ब्रह्म चोच्यते प्रतिवादिभ्यां तथाभ्युपगतत्वात् स मोक्षो दुःखात्मा स्यात् दुःखादभिन्नत्वात् दुःखप्रतियोगिकभेद(रहितत्वा)शून्यत्वात्प्रसिद्धदुःखवत् इत्यर्थः शून्यब्रह्मणोर्दुःखत्वे तद्भावापत्तिर्न पुरुषार्थ इति सिद्धयति अपिशब्दः प्रतिपक्षान्तरसमुच्चयार्थः असंशयमिति व्याप्तेर्निश्चितत्वमाचष्टे दुःखप्रतियोगिकभेदाभावः कुत इत्यत आह- भेद इति भेदे सद्वैततैव स्याद्
12,205f. nyāyasudhā: mokṣa iti śūnyaṃ brahma cocyate prativādibhyāṃ tathābhyupagatatvāt sa mokṣo duḥkhātmā syāt duḥkhādabhinnatvāt duḥkhapratiyogikabheda(rahitatvā)śūnyatvātprasiddhaduḥkhavat ityarthaḥ śūnyabrahmaṇorduḥkhatve tadbhāvāpattirna puruṣārtha iti siddhayati apiśabdaḥ pratipakṣāntarasamuccayārthaḥ asaṃśayamiti vyāpterniścitatvamācaṣṭe duḥkhapratiyogikabhedābhāvaḥ kuta ityata āha- bheda iti bhede sadvaitataiva syād
4.2.59d
न्यायसुधा: दुःखात् शून्यब्रह्मणोरिति शेषः तथा चापसिद्धान्त इति भावः किञ्च दुःखापायस्यात्मनाशेन विना देहादिनाशेनापि सम्भवादन्यथासिद्धिश्च अनुमानस्य शरीरादिशून्यतापि न दुःखध्वंसोपयोगित्वात्पुरुषार्थः किं नामात्मनो निर्दुःखतां प्रति हेतुत्वात् नहि दुःखं नश्यत्विति कश्चिदाशास्ते अपि तर्हि निर्दुःखः स्यामिति ननु शून्यभावो ब्रह्मभावो वा भवतां सिद्धश्चेदपसिद्धान्तः, न चेदाश्रयासिद्धिरिति चेन्न परानुमाने ऽप्यात्मशून्यताया असिद्धत्वेनाश्रयासिद्धेः इयांस्तु विशेषः यत्परप्रसिद्धिमात्रेण प्रतिपक्षः सम्भवतीति ननु भोगश्रुतिः सगुणमुक्तिविषयास्त्विति चेन्न "परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यतेऽ; इत्युक्तविरोधात् निर्दुःखत्वान्मोक्षो न भवतीति विरुद्धमिति चेत् परमेष्यस्य आत्मनो नाशः पुरुषार्थ इति कथं न विरुद्धम् अथ सतो दुःखाद्भेदे सद्द्वैतता स्यात् दुःखं तु मिथ्येति चेन्न अनुभवविरोधादेरुक्तत्वात् बहुजीववादिनं प्रति नान्तिमानुमानमिति न कुचोद्यावकाशः 12,207 तदेतत्सर्वमभिसङ्घायोपसंहरति- इत्यादीति ... इत्याद्यमितदोषतः हेयं मायामतेनैव सह शून्यमतं बुधैः
nyāyasudhā: duḥkhāt śūnyabrahmaṇoriti śeṣaḥ tathā cāpasiddhānta iti bhāvaḥ kiñca duḥkhāpāyasyātmanāśena vinā dehādināśenāpi sambhavādanyathāsiddhiśca anumānasya śarīrādiśūnyatāpi na duḥkhadhvaṃsopayogitvātpuruṣārthaḥ kiṃ nāmātmano nirduḥkhatāṃ prati hetutvāt nahi duḥkhaṃ naśyatviti kaścidāśāste api tarhi nirduḥkhaḥ syāmiti nanu śūnyabhāvo brahmabhāvo vā bhavatāṃ siddhaścedapasiddhāntaḥ, na cedāśrayāsiddhiriti cenna parānumāne 'pyātmaśūnyatāyā asiddhatvenāśrayāsiddheḥ iyāṃstu viśeṣaḥ yatparaprasiddhimātreṇa pratipakṣaḥ sambhavatīti nanu bhogaśrutiḥ saguṇamuktiviṣayāstviti cenna "paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate'; ityuktavirodhāt nirduḥkhatvānmokṣo na bhavatīti viruddhamiti cet parameṣyasya ātmano nāśaḥ puruṣārtha iti kathaṃ na viruddham atha sato duḥkhādbhede saddvaitatā syāt duḥkhaṃ tu mithyeti cenna anubhavavirodhāderuktatvāt bahujīvavādinaṃ prati nāntimānumānamiti na kucodyāvakāśaḥ 12,207 tadetatsarvamabhisaṅghāyopasaṃharati- ityādīti ... ityādyamitadoṣataḥ heyaṃ māyāmatenaiva saha śūnyamataṃ budhaiḥ
4.2.60a
-f न्यायसुधा: सहैवेति सम्बन्धः 12,211 विज्ञानवाद्यभिमतं मोक्षस्वरूपमप्युक्तदोषेणातिदिशति- एवमिति एवं विज्ञानवादो ऽपि
-f nyāyasudhā: sahaiveti sambandhaḥ 12,211 vijñānavādyabhimataṃ mokṣasvarūpamapyuktadoṣeṇātidiśati- evamiti evaṃ vijñānavādo 'pi
4.2.60b
न्यायसुधा: शून्यवादिमायावाद्यभिमतमोक्षवद्विज्ञानवाद्यभिप्रेतो ऽपि मोक्षो हेय इत्यर्थः ननु विज्ञानवादिनो विज्ञानं तत्त्वमाहुः तस्यापि क्षणिकत्वं स्वकर्मकप्रकाशकत्वलक्षणं स्वप्रकाशत्वं च नचैवं पूर्वकावित्यतो वैषम्यात्कथमतिदेश इत्यत आह- ज्ञानेति ... ज्ञानमात्रविशेषतः तस्यापि भङ्गुरत्वादिविशेषमपहाय हि अद्वैततामतं साक्षादुक्तदोषस्ततो भवेत्
nyāyasudhā: śūnyavādimāyāvādyabhimatamokṣavadvijñānavādyabhipreto 'pi mokṣo heya ityarthaḥ nanu vijñānavādino vijñānaṃ tattvamāhuḥ tasyāpi kṣaṇikatvaṃ svakarmakaprakāśakatvalakṣaṇaṃ svaprakāśatvaṃ ca nacaivaṃ pūrvakāvityato vaiṣamyātkathamatideśa ityata āha- jñāneti ... jñānamātraviśeṣataḥ tasyāpi bhaṅguratvādiviśeṣamapahāya hi advaitatāmataṃ sākṣāduktadoṣastato bhavet
4.2.61
-f 12,211f. न्यायसुधा: ज्ञानमात्रं चासौ विशेषश्च ज्ञानमात्रविशेषः तमिति द्वितीयार्थे तसिः यस्मात्ज्ञानमात्रविशेषं तस्य ज्ञानस्य भङ्गुरत्वादिविशेषमप्यपहाय विज्ञानवादो ऽप्यद्वैततामतं ज्ञातव्यम् न विद्यते द्वैतं यस्य तत्त्वस्य तदद्वैतं तस्य भावो ऽद्वैतता तस्या मतमद्वैततामतम् ततः कारणादुक्तदोषो ऽपि समो भवेत् 12,212 इदमुक्तं भवति अस्तु विज्ञानवादस्य पूर्वस्मात्कश्चिद्विशेषः तथापि स प्रकृतानुपयोगित्वान्नादरणीयः मोक्षस्वरूपं तु प्रकृतं समानम् प्रतिपन्नं जीवभावं विहायाद्वितीयविज्ञानत्वापत्तिर्मुक्तिरिति विज्ञानवादिनाप्यङ्गीकृतत्वात् अतो युक्त एवातिदेश इति यद्वा ज्ञानमात्रविशेषं तस्य भङ्गुरत्वादिविशेषं चापहाय विज्ञानवादो ऽपि साक्षादद्वैततामतं ज्ञातव्य इत्यनेनेदमभिप्रैति न कश्चिद्विज्ञानवादस्य पूर्वाभ्यां विशेषः ज्ञानमिति विशेषस्य शब्दमात्रत्वेन हेयत्वात् न हि ज्ञानत्वं नाम धर्मो ऽभ्युपगम्यते परेण भङ्गुरत्वादिकं तु तेनैव कल्पितमित्युक्तत्वाद्धेयमेव नतु वस्तुतो मतभेदहेतुः यथोक्तं"तत्र सन्ततिभेदश्चऽ; इत्यादि अतो युक्तो ऽतिदेश इति अतिदेशप्रकारस्तु स्पष्ट एव 12,213 अनुमानान्तरमपि तन्निरासार्थमाह- काल इति कालो न केवलज्ञानी कालत्वात् प्रतिपन्नवत् एतयानुमया रोधान्न तादृङ्मोक्षरूपता
-f 12,211f. nyāyasudhā: jñānamātraṃ cāsau viśeṣaśca jñānamātraviśeṣaḥ tamiti dvitīyārthe tasiḥ yasmātjñānamātraviśeṣaṃ tasya jñānasya bhaṅguratvādiviśeṣamapyapahāya vijñānavādo 'pyadvaitatāmataṃ jñātavyam na vidyate dvaitaṃ yasya tattvasya tadadvaitaṃ tasya bhāvo 'dvaitatā tasyā matamadvaitatāmatam tataḥ kāraṇāduktadoṣo 'pi samo bhavet 12,212 idamuktaṃ bhavati astu vijñānavādasya pūrvasmātkaścidviśeṣaḥ tathāpi sa prakṛtānupayogitvānnādaraṇīyaḥ mokṣasvarūpaṃ tu prakṛtaṃ samānam pratipannaṃ jīvabhāvaṃ vihāyādvitīyavijñānatvāpattirmuktiriti vijñānavādināpyaṅgīkṛtatvāt ato yukta evātideśa iti yadvā jñānamātraviśeṣaṃ tasya bhaṅguratvādiviśeṣaṃ cāpahāya vijñānavādo 'pi sākṣādadvaitatāmataṃ jñātavya ityanenedamabhipraiti na kaścidvijñānavādasya pūrvābhyāṃ viśeṣaḥ jñānamiti viśeṣasya śabdamātratvena heyatvāt na hi jñānatvaṃ nāma dharmo 'bhyupagamyate pareṇa bhaṅguratvādikaṃ tu tenaiva kalpitamityuktatvāddheyameva natu vastuto matabhedahetuḥ yathoktaṃ"tatra santatibhedaśca'; ityādi ato yukto 'tideśa iti atideśaprakārastu spaṣṭa eva 12,213 anumānāntaramapi tannirāsārthamāha- kāla iti kālo na kevalajñānī kālatvāt pratipannavat etayānumayā rodhānna tādṛṅmokṣarūpatā
4.2.62a
12,213f. न्यायसुधा: मोक्षकालो ऽद्वितीयज्ञानवान्न भवतीत्यर्थः प्रतिपन्नवद्वर्तमानकालवत् रोधाद्विरोधात् तादृक् मोक्षरूपं यस्यात्मनो ऽसौ तादृङ्मोक्षरूपस्तस्य भावस्तत्ता ज्ञानातिरिक्तस्य कल्पितत्वाद्वर्तमानकालो ऽपि केवलज्ञानीति चेन्न मुक्तिसंसारयोरविशेषापत्तेः यस्तु विशेषो ऽङ्गीक्रियते तदभाव एवानेन साध्यते 12,214 ज्ञानव्यतिरिक्तं किमपि नास्तीति मते कालो ऽपि नास्त्येव अतः किमाश्रयानुमानप्रवृत्तिरित्यत आह- यदीति यदि कालो ऽपि नेत्याह कदेति प्रश्न उत्तरम् किं वक्ष्यति
12,213f. nyāyasudhā: mokṣakālo 'dvitīyajñānavānna bhavatītyarthaḥ pratipannavadvartamānakālavat rodhādvirodhāt tādṛk mokṣarūpaṃ yasyātmano 'sau tādṛṅmokṣarūpastasya bhāvastattā jñānātiriktasya kalpitatvādvartamānakālo 'pi kevalajñānīti cenna muktisaṃsārayoraviśeṣāpatteḥ yastu viśeṣo 'ṅgīkriyate tadabhāva evānena sādhyate 12,214 jñānavyatiriktaṃ kimapi nāstīti mate kālo 'pi nāstyeva ataḥ kimāśrayānumānapravṛttirityata āha- yadīti yadi kālo 'pi netyāha kadeti praśna uttaram kiṃ vakṣyati
4.2.62c
-च् न्यायसुधा: आह विज्ञानवादी तदा कदा कालो नेति प्रश्ने परेण कृते सति किमुतरमसौ वक्ष्यति निरधिकरणस्याभावस्य निरूपयितुमशक्यत्वात्कालो नेत्येतदपि दुर्निरूपमापद्येतेत्यर्थः मोक्षावस्थायां कालो नेत्युत्तरं वक्ष्यामीत्याशङ्क्याह- यदेति ... यदावस्थां वदेत् सा पक्षतां व्रजेत्
-c nyāyasudhā: āha vijñānavādī tadā kadā kālo neti praśne pareṇa kṛte sati kimutaramasau vakṣyati niradhikaraṇasyābhāvasya nirūpayitumaśakyatvātkālo netyetadapi durnirūpamāpadyetetyarthaḥ mokṣāvasthāyāṃ kālo netyuttaraṃ vakṣyāmītyāśaṅkyāha- yadeti ... yadāvasthāṃ vadet sā pakṣatāṃ vrajet
4.2.63ab
12,215 न्यायसुधा: वदेत्कालाभावाधिकरणत्वेनेति शेषः तर्हि सा मोक्षावस्था पूर्वानुमाने पक्षतां व्रजेत् पक्षशब्देन तदेकदेशो धर्मी लक्ष्यते मोक्षावस्था न केवलज्ञानवतीति प्रतिज्ञास्यत इत्यर्थः एवं तर्हि कालत्वादिति हेतुः स्वरूपासिद्धः स्यादित्यत आह- अवस्थात्वादिति अवस्थात्वादिति ह्येव हेतुः
12,215 nyāyasudhā: vadetkālābhāvādhikaraṇatveneti śeṣaḥ tarhi sā mokṣāvasthā pūrvānumāne pakṣatāṃ vrajet pakṣaśabdena tadekadeśo dharmī lakṣyate mokṣāvasthā na kevalajñānavatīti pratijñāsyata ityarthaḥ evaṃ tarhi kālatvāditi hetuḥ svarūpāsiddhaḥ syādityata āha- avasthātvāditi avasthātvāditi hyeva hetuḥ
4.2.63b
न्यायसुधा: यदावस्था पक्षीक्रियते तदावस्थात्वादित्येव हि हेतुरुच्यते न कालत्वादित्यतो नोक्तदोषः एवं संसारावस्थैव दृष्टान्तीक्रियत इति न दृष्टान्तदोषो ऽपीति वाच्यम् प्रथमोक्तपक्षहेतुदृष्टान्तानां त्यागे प्रतिज्ञाहानिः स्यादिति चेत् मैवम् कालाभावस्यावस्थामधिकरणं वदता न किञ्चिदात्महितमाचरितम् अनुमानान्तरविरोधस्यापरिहार्यत्वात् नहि प्रतिवादिनिग्रहमात्रेण विरुद्धं तत्त्वं व्यवतिष्ठते मा हि भूत्कस्मिंश्चिदनुमाने सद्दूषणद्वयेन दूषिते ऽधिकत्वेन च प्रतिवादिनि निगृहीते तस्य सदनुमानत्वमिति प्रदर्शनार्थमेवानुमानान्तरमुपन्यस्तम् वस्तुतस्तु कालाभावमेव निराकुर्म इत्याशयवानाह- सापीति ... सापि कदेति च पृष्टे कालश्च वक्तव्यो नाकालत्वं ततो भवेत्
nyāyasudhā: yadāvasthā pakṣīkriyate tadāvasthātvādityeva hi heturucyate na kālatvādityato noktadoṣaḥ evaṃ saṃsārāvasthaiva dṛṣṭāntīkriyata iti na dṛṣṭāntadoṣo 'pīti vācyam prathamoktapakṣahetudṛṣṭāntānāṃ tyāge pratijñāhāniḥ syāditi cet maivam kālābhāvasyāvasthāmadhikaraṇaṃ vadatā na kiñcidātmahitamācaritam anumānāntaravirodhasyāparihāryatvāt nahi prativādinigrahamātreṇa viruddhaṃ tattvaṃ vyavatiṣṭhate mā hi bhūtkasmiṃścidanumāne saddūṣaṇadvayena dūṣite 'dhikatvena ca prativādini nigṛhīte tasya sadanumānatvamiti pradarśanārthamevānumānāntaramupanyastam vastutastu kālābhāvameva nirākurma ityāśayavānāha- sāpīti ... sāpi kadeti ca pṛṣṭe kālaśca vaktavyo nākālatvaṃ tato bhavet
4.2.64a
-द् 12,216 न्यायसुधा: मोक्षावस्थां कालाभावस्याधिकरणत्वेन वदता सा मोक्षावस्थात्रप कदेति केनचित्पृष्टे भावनापरिपाकोत्तरकाल इत्यवस्थाधिकरणत्वेन काल एव वक्तव्यः नह्येवं कदापि न प्रष्टव्यमिति नियामकमस्ति ततः कालस्य सर्वथापरिहार्यत्वादकालत्वं कालाभावो न भवेत् तथाच तदाश्रयेण प्रथमानुमानमपि प्रवर्त्स्यतीति 12,217 ननु कालाभावादाश्रयासिद्धिमाद्यानुमानम् यदत्रोक्तं कदेति तदसत् प्रतियोग्यधिकरणमेव ह्यभावस्याधिकरणम् नच कालस्य कालो ऽधिकरणम् येन तदभावः कालाधिकरणः स्यात् अतः कदेति प्रश्न एवानुपपन्नः किमुत्तरेणेति चेत् एवं तर्हि कालविशेषमधिकरणत्वेनानुपादाय कालं निषेधता सामान्यनिषेध एव कृतः स्यात् ततः किमित्यत आह- नेति न काल इति सामान्यनिषेधे कालगप्रमा निरुणद्धि
-d 12,216 nyāyasudhā: mokṣāvasthāṃ kālābhāvasyādhikaraṇatvena vadatā sā mokṣāvasthātrapa kadeti kenacitpṛṣṭe bhāvanāparipākottarakāla ityavasthādhikaraṇatvena kāla eva vaktavyaḥ nahyevaṃ kadāpi na praṣṭavyamiti niyāmakamasti tataḥ kālasya sarvathāparihāryatvādakālatvaṃ kālābhāvo na bhavet tathāca tadāśrayeṇa prathamānumānamapi pravartsyatīti 12,217 nanu kālābhāvādāśrayāsiddhimādyānumānam yadatroktaṃ kadeti tadasat pratiyogyadhikaraṇameva hyabhāvasyādhikaraṇam naca kālasya kālo 'dhikaraṇam yena tadabhāvaḥ kālādhikaraṇaḥ syāt ataḥ kadeti praśna evānupapannaḥ kimuttareṇeti cet evaṃ tarhi kālaviśeṣamadhikaraṇatvenānupādāya kālaṃ niṣedhatā sāmānyaniṣedha eva kṛtaḥ syāt tataḥ kimityata āha- neti na kāla iti sāmānyaniṣedhe kālagapramā niruṇaddhi
4.2.64cd
-च् न्यायसुधा: कालो नेति सामान्यतो निषेधे क्रियमाणे हि कालस्य स्वरूपमेव निषिद्धं स्यात् तथा च कालं गच्छति विषयीकरोतीति कालगा प्रमा साक्षी (निरु)विरुणद्धि स हि पूर्वोत्तरकोटिरहिततया कालसद्भावं गृह्णातीति न केवलमयं साक्षिविरोधो विज्ञानवादिनः किं नाम पूर्वाभ्यां सह त्रयाणां चेत्याह- समश्चेति ... वक्तव्यो नाकालत्वं ततो भवेत्
-c nyāyasudhā: kālo neti sāmānyato niṣedhe kriyamāṇe hi kālasya svarūpameva niṣiddhaṃ syāt tathā ca kālaṃ gacchati viṣayīkarotīti kālagā pramā sākṣī (niru)viruṇaddhi sa hi pūrvottarakoṭirahitatayā kālasadbhāvaṃ gṛhṇātīti na kevalamayaṃ sākṣivirodho vijñānavādinaḥ kiṃ nāma pūrvābhyāṃ saha trayāṇāṃ cetyāha- samaśceti ... vaktavyo nākālatvaṃ tato bhavet
4.2.65a
न्यायसुधा: उक्ताः प्रत्युक्ताः 12,218f. ननु कथं शून्यवादिमायावादिनोरयं साक्षिविरोधः ताभ्यां कालाभावस्यानभ्युपगतत्वात् यथा हि लोके ऽनेकेषु मायामयान् गजतुरगादीन्पश्यत्सु यस्य कारणविशेषेण मायापगच्छति स एव तान्न पश्यति अन्ये तु पश्यन्त्येव तथा द्वैतदर्शनकारणमज्ञानं यस्यापगतं स एव तन्न पश्यति अन्येषां तु कालादिप्रपञ्चदर्शनमनुवतर्त एवेति खलु ताभ्यामभ्युपेतमित्यत आह- एकेति 12,219 एकजीवत्वपक्षे तु कालाभावादियं प्रमा कुपिता
nyāyasudhā: uktāḥ pratyuktāḥ 12,218f. nanu kathaṃ śūnyavādimāyāvādinorayaṃ sākṣivirodhaḥ tābhyāṃ kālābhāvasyānabhyupagatatvāt yathā hi loke 'nekeṣu māyāmayān gajaturagādīnpaśyatsu yasya kāraṇaviśeṣeṇa māyāpagacchati sa eva tānna paśyati anye tu paśyantyeva tathā dvaitadarśanakāraṇamajñānaṃ yasyāpagataṃ sa eva tanna paśyati anyeṣāṃ tu kālādiprapañcadarśanamanuvatarta eveti khalu tābhyāmabhyupetamityata āha- eketi 12,219 ekajīvatvapakṣe tu kālābhāvādiyaṃ pramā kupitā
4.2.65cd
-च् न्यायसुधा: सत्यमेवं बहुजीववादिनः शून्यवादिनो मायावादिनश्च मतम् नच तयोरस्माभिः साक्षिविरोधो ऽभिहितः किं तर्ह्येकमुक्तिरेव सर्वमुक्तिः एकस्मिन्मुक्ते न किञ्चिदवशिष्यत इत्येकजीववादपक्षे तु मुक्तौ कालाभावाभ्युपगमादियं प्रमा साक्षिरूपा कुपिता विरोधिनी भवत्येव शून्यवादिमायावादिनौ प्रति साक्षिविरोधाभिधानमसङ्गतम् कालाभावाभ्युपगमे ऽपीदानीं तस्याप्रस्तुतत्वादित्यत आह- कालमिति ... कालमादाय द्वैतमेवोपपादयेत्
-c nyāyasudhā: satyamevaṃ bahujīvavādinaḥ śūnyavādino māyāvādinaśca matam naca tayorasmābhiḥ sākṣivirodho 'bhihitaḥ kiṃ tarhyekamuktireva sarvamuktiḥ ekasminmukte na kiñcidavaśiṣyata ityekajīvavādapakṣe tu muktau kālābhāvābhyupagamādiyaṃ pramā sākṣirūpā kupitā virodhinī bhavatyeva śūnyavādimāyāvādinau prati sākṣivirodhābhidhānamasaṅgatam kālābhāvābhyupagame 'pīdānīṃ tasyāprastutatvādityata āha- kālamiti ... kālamādāya dvaitamevopapādayet
4.2.66
न्यायसुधा: इयं प्रमेति वर्तते आधाय उपपाद्य अयमभिसन्धिः अद्वितीयस्य शून्यस्य ब्रह्मणो वात्तस्थानं मुक्तिरिति तावदेकजीववादिभ्यां ताभ्यामभिधीयते तत्र वयं ब्रूमः कालसद्भावान्नाद्वैतत्वमुपपद्यत इति तत्र परः कालो ऽपि नास्तीति वदति तदा साक्षिविरोधो ऽभिधीयत इत्येतां सङ्गतिमाश्रित्यातिदेशः कृतो न त्वाश्रयासिद्धिप्रसङ्गेनेति 12,220 वादित्रयसाधारणमनुमानान्तरमाह- विमत इति विमतः प्रपञ्चवान् कालः कालत्वात् प्रतिपन्नवत् इति चान्यानुमैकत्वं जीवस्य विनिवारयेत्
nyāyasudhā: iyaṃ prameti vartate ādhāya upapādya ayamabhisandhiḥ advitīyasya śūnyasya brahmaṇo vāttasthānaṃ muktiriti tāvadekajīvavādibhyāṃ tābhyāmabhidhīyate tatra vayaṃ brūmaḥ kālasadbhāvānnādvaitatvamupapadyata iti tatra paraḥ kālo 'pi nāstīti vadati tadā sākṣivirodho 'bhidhīyata ityetāṃ saṅgatimāśrityātideśaḥ kṛto na tvāśrayāsiddhiprasaṅgeneti 12,220 vāditrayasādhāraṇamanumānāntaramāha- vimata iti vimataḥ prapañcavān kālaḥ kālatvāt pratipannavat iti cānyānumaikatvaṃ jīvasya vinivārayet
4.2.67a
न्यायसुधा: कालः प्रपञ्चवानित्युक्ते सिद्धसाधनता स्यात् अतो विमत इत्युक्तम् मोक्षकाल इत्यर्थः तस्य स्पष्टीकरणाय काल इत्युक्तम् कालाभावस्यानुपदमेव निरस्तत्वान्नाश्रयासिद्धिः प्रपञ्चो वियदादिः प्रतिपन्नो वर्तमानकालः पूर्वोक्तमेवेदं कुतः पुनरुच्यत इत्याशङ्कानिरासायोक्तमन्यानुमा चेति यद्यपि द्वयोर्धर्म्यादिकं प्रयोजनं च समानम् तथापि पूर्वमद्वैतनिषेधमुखेन प्रवृत्तम् इदं तु प्रपञ्चविधिमुखेनेति भेदः जीवस्य मुक्तस्य 12,221 उक्तातिदेशेनाद्वैतमतान्तराणि दूषयति- कालेति कालशब्देश्वरैकत्वमतान्यप्येवमेव हि निराकृतानि
nyāyasudhā: kālaḥ prapañcavānityukte siddhasādhanatā syāt ato vimata ityuktam mokṣakāla ityarthaḥ tasya spaṣṭīkaraṇāya kāla ityuktam kālābhāvasyānupadameva nirastatvānnāśrayāsiddhiḥ prapañco viyadādiḥ pratipanno vartamānakālaḥ pūrvoktamevedaṃ kutaḥ punarucyata ityāśaṅkānirāsāyoktamanyānumā ceti yadyapi dvayordharmyādikaṃ prayojanaṃ ca samānam tathāpi pūrvamadvaitaniṣedhamukhena pravṛttam idaṃ tu prapañcavidhimukheneti bhedaḥ jīvasya muktasya 12,221 uktātideśenādvaitamatāntarāṇi dūṣayati- kāleti kālaśabdeśvaraikatvamatānyapyevameva hi nirākṛtāni
4.2.67cd
-च् न्यायसुधा: यद्यदनुविद्धं प्रतीयते तत्तत्रारोपितम् यथेदमाकारे रजतम् कालानुविद्धं च समस्तं प्रतिभाति तस्मात्तत्रैवारोपितम् स एव तु परमार्थः अतस्तन्मात्रावस्थानं मुक्तिरिति कालैकत्ववादिनः एवमेव शब्दैकत्ववादिनो वैयाकरणाः प्राहुः यथा"न सो ऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वं शब्देन गम्यतेऽ; इति शैवैकदेशिनः स्वागममाश्रित्येश्वरैकत्वमाहुः कथं निराकृतानीत्यत आह- तेषां चेति ... तेषां च समत्वात् पक्षदोषयोः
-c nyāyasudhā: yadyadanuviddhaṃ pratīyate tattatrāropitam yathedamākāre rajatam kālānuviddhaṃ ca samastaṃ pratibhāti tasmāttatraivāropitam sa eva tu paramārthaḥ atastanmātrāvasthānaṃ muktiriti kālaikatvavādinaḥ evameva śabdaikatvavādino vaiyākaraṇāḥ prāhuḥ yathā"na so 'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamādṛte anuviddhamiva jñānaṃ sarvaṃ śabdena gamyate'; iti śaivaikadeśinaḥ svāgamamāśrityeśvaraikatvamāhuḥ kathaṃ nirākṛtānītyata āha- teṣāṃ ceti ... teṣāṃ ca samatvāt pakṣadoṣayoḥ
4.2.68a
12,221f. न्यायसुधा: तेषां शून्यवादिप्रभृतीनां एतेषां च पक्षस्तावत्समान एव शून्यादिशब्दभेदस्याप्रयोजकत्वात् प्रतिपन्नस्वरूपजीवविनाशादेः सर्वैरभ्युपगतत्वात् अतः परमेष्यनाशेनापुरुषार्थत्वमित्यादिदोषो ऽपि समान एवेति अनुमानं तु प्रत्यक्षविरोधादिना दुष्यमेव तथाऽगमो ऽपीति स्फुटत्वान्नोक्तम् 12,223 वैभाषिकसौत्रान्तिकाभिमतं मोक्षं निरूपयति- ज्ञानमिति ज्ञानं स्वरसभङ्गयेव नित्यसन्तामिष्यते बौद्धाभ्यामपराभ्यां तु
12,221f. nyāyasudhā: teṣāṃ śūnyavādiprabhṛtīnāṃ eteṣāṃ ca pakṣastāvatsamāna eva śūnyādiśabdabhedasyāprayojakatvāt pratipannasvarūpajīvavināśādeḥ sarvairabhyupagatatvāt ataḥ parameṣyanāśenāpuruṣārthatvamityādidoṣo 'pi samāna eveti anumānaṃ tu pratyakṣavirodhādinā duṣyameva tathā'gamo 'pīti sphuṭatvānnoktam 12,223 vaibhāṣikasautrāntikābhimataṃ mokṣaṃ nirūpayati- jñānamiti jñānaṃ svarasabhaṅgayeva nityasantāmiṣyate bauddhābhyāmaparābhyāṃ tu
4.2.68d
-च् न्यायसुधा: एवशब्देन विषयसम्बन्धं व्यावर्तयति इष्यते मुक्तौ अयमर्थः ज्ञानमेवात्मा तच्च ज्ञानं स्वभावेनैव भङ्गुरम् अत एव क्षणिकम् तत्सन्तानस्तु नित्यः तस्यानादिवासनावशाद्यो विषयोपरक्तस्योत्पादः स संसारः भावनाप्रकर्षवशेन वसानायामुत्सन्नायां यो विषयोपप्लवं विना शुद्धस्यैवादयः स मोक्षः इत्युभयसमानम् सौत्रान्तिकास्तु संसारे साकारत्वं मुक्तौ निराकारत्वं च विशेषमाहुरिति 12,224 निराकरोति- तत्रापीति ... तत्राप्युक्तानुमा रिपुः
-c nyāyasudhā: evaśabdena viṣayasambandhaṃ vyāvartayati iṣyate muktau ayamarthaḥ jñānamevātmā tacca jñānaṃ svabhāvenaiva bhaṅguram ata eva kṣaṇikam tatsantānastu nityaḥ tasyānādivāsanāvaśādyo viṣayoparaktasyotpādaḥ sa saṃsāraḥ bhāvanāprakarṣavaśena vasānāyāmutsannāyāṃ yo viṣayopaplavaṃ vinā śuddhasyaivādayaḥ sa mokṣaḥ ityubhayasamānam sautrāntikāstu saṃsāre sākāratvaṃ muktau nirākāratvaṃ ca viśeṣamāhuriti 12,224 nirākaroti- tatrāpīti ... tatrāpyuktānumā ripuḥ
4.2.69
न्यायसुधा: विमतः कालो न निर्विषयैतज्ज्ञानसन्ततिमान् कालत्वादिदानीन्तकालवदित्यादिरुक्ता उक्तसरूपा अनुमा रिपुर्विरोधिनीत्यथरः 12,225 अनुमानान्तरमाह- मोक्ष इति मोक्षो न शुद्धविज्ञानसन्तानी कालगत्वतः प्रतिपन्नो यथेत्येतदनुमानं तदुत्तरम्
nyāyasudhā: vimataḥ kālo na nirviṣayaitajjñānasantatimān kālatvādidānīntakālavadityādiruktā uktasarūpā anumā ripurvirodhinītyatharḥ 12,225 anumānāntaramāha- mokṣa iti mokṣo na śuddhavijñānasantānī kālagatvataḥ pratipanno yathetyetadanumānaṃ taduttaram
4.2.70a
न्यायसुधा: शुद्धविज्ञानसन्तानी(ति) निर्विषयचित्सन्तानसम्बन्धी कालगत्वतः कालसम्बन्धित्वात् प्रतिपन्नः संसारः तदुत्तरं तत्पक्षस्य दूषणम् अप्रामाणिकश्चायं मोक्षः पूर्ववत्प्रत्यक्षागमयोरभावात्केवलानुमानानि वाच्यानि तत्राह- अनुमानानीति अनुमानानि सर्वाणि प्रतिसाधनयोगतः निषिद्धान्युक्तभङ्गयैव
nyāyasudhā: śuddhavijñānasantānī(ti) nirviṣayacitsantānasambandhī kālagatvataḥ kālasambandhitvāt pratipannaḥ saṃsāraḥ taduttaraṃ tatpakṣasya dūṣaṇam aprāmāṇikaścāyaṃ mokṣaḥ pūrvavatpratyakṣāgamayorabhāvātkevalānumānāni vācyāni tatrāha- anumānānīti anumānāni sarvāṇi pratisādhanayogataḥ niṣiddhānyuktabhaṅgayaiva
4.2.70d
-च् न्यायसुधा: उक्तभङ्गयैव प्रतिसाधनसम्बन्धेन श्रुतिविरुद्धत्वेन कालात्ययापदिष्यानि चेति भावेनाह- श्रुतयश्चेति ... श्रुतयश्चास्मदुक्तिगाः
-c nyāyasudhā: uktabhaṅgayaiva pratisādhanasambandhena śrutiviruddhatvena kālātyayāpadiṣyāni ceti bhāvenāha- śrutayaśceti ... śrutayaścāsmaduktigāḥ
4.2.71ab
न्यायसुधा: उच्यत इत्युक्तिः अस्मदुक्तिं गच्छन्ति प्रतिपादयन्तीत्यस्मदुक्तिगाः अस्मदभिमतमेव मोक्षस्वरूपं प्रतिपादयन्तीत्यर्थः श्रुतिप्रामाण्यं तु प्रागेव समर्थितमिति 12,226 साङ्खयाद्यभिमतं मोक्षमनुवदति- साङ्खयेति साङ्खयनैयायिकाद्याश्च प्राहुर्मोक्षं तु निस्सुखम्
nyāyasudhā: ucyata ityuktiḥ asmaduktiṃ gacchanti pratipādayantītyasmaduktigāḥ asmadabhimatameva mokṣasvarūpaṃ pratipādayantītyarthaḥ śrutiprāmāṇyaṃ tu prāgeva samarthitamiti 12,226 sāṅkhayādyabhimataṃ mokṣamanuvadati- sāṅkhayeti sāṅkhayanaiyāyikādyāśca prāhurmokṣaṃ tu nissukham
4.2.71cd
न्यायसुधा: आद्यग्रहणेन वैशेषिका उच्यन्ते यथा पूर्वे ऽनुपपन्नभाषिणस्तथैते ऽपीति ज्ञापनार्थश्चशब्दः कुत एवं प्राहुरित्यत आह- इच्छेति इच्छाद्वेषप्रयत्नादेरपि सर्वात्मना लयम्
nyāyasudhā: ādyagrahaṇena vaiśeṣikā ucyante yathā pūrve 'nupapannabhāṣiṇastathaite 'pīti jñāpanārthaścaśabdaḥ kuta evaṃ prāhurityata āha- iccheti icchādveṣaprayatnāderapi sarvātmanā layam
4.2.72a
तत्राहुर्
tatrāhur
Adhyāya 4 (cont. 6)
4.2.72ab
न्यायसुधा: तत्र मुक्ताविच्छाद्वेषप्रयत्नादेरपि लयमाहुः सुप्तिप्रलयवैलक्षण्यं दर्शयितुं सर्वात्मनेत्युक्तम् निवृत्तजातीयस्य तस्मिन्नेवात्मनि पुनरनुत्पादः सर्वात्मना लयः आदिपदेन बुद्धिदुःखधर्माधर्माणां शरीरेन्द्रियाणां च ग्रहणम् 12,229 ततश्चायमाशयः न तावन्मुक्तस्य सुखमनादीत्युपपद्यते संसारे ऽपि तत्प्रतिभासप्रसङ्गात् प्रतिभासत एवेति चेन्न प्रतिभासमानस्यानादितायां साधनोपादानवैयर्थ्यापत्तेः अव्यक्तत्वात्संसारे न प्रतिभासते व्यक्तत्वात्तु मुक्तौ प्रतिभासत इति चेन्न अव्यक्तिर्हि प्रतिभासाभावो व्यक्तिश्च प्रतिभासः ततश्चाप्रतिभासान्न प्रतिभासते प्रतिभासनाच्च प्रतिभासत इत्युक्तं स्यात् किञ्च प्रतीतिकारणान्तःकरणसद्भावे संसारे न प्रतीयते मुक्तौ तु तदपगमे प्रतीयत इति सुभाषितम् आवृतत्वान्न प्रतीयत इति चेन्न मूर्तत्वाभावेनावरणानुपपत्तेः तदनिरूपणाच्च सुखमिव तत्प्रतीतिरप्यनादिश्चेत्किमावरणकृत्यम् विषयविषयिभावः प्रतिबध्यत इति चेन्न निर्विषयायाः प्रतीतेरनुपपत्तेः सुखतत्प्रतीत्योरनादितायां प्रमितायामेव चैषा कल्पना युक्ता नच तत्र प्रमाणं पश्यामः ततः सुखस्य तत्प्रतीतेश्च मुक्तावुत्पत्तिरेव वक्तव्या सापि न सम्भवति कारणाभावात् शरीरे सति तदाश्रयेन्द्रियसद्भावः, तैरर्थालोचनं, ततः पूर्वानुभूतसारूप्येणेष्यानिष्यसाधनत्वानुमानं, तस्मादिच्छाद्वेषौ, ताभ्यां प्रयत्नः, ततश्चेष्यसाधनोपादानं, अनिष्यसाधनहानं च, ततः सुखोत्पादः, तदनन्तरं तत्प्रतीतिरित्येव दृष्टकारणक्रमः अदृष्टं च सर्वत्र विजयते न चैष कारणप्रवाहो मुक्तावस्ति तत्सद्भावे दुःखस्यापि प्रसङ्गेन मुक्तत्वव्याघातात् तस्मात्सुखरहित एव मोक्षः 12,232 कथमयं पुरुषार्थ इति चेत् शरीरं षडिन्द्रियाणि षड्विषयाः षड्बुद्धयः सुखं दुःखं चेत्येकविंशतिभेददुःखात्यन्तनिवृत्तित्वादिति ब्रूमः दुःखनिवृत्तिः पुरुषार्थ एव न भवति तदीयपुरुषार्थत्वस्य सोपाधिकत्वात् सुखं दुःखाभावे सत्येव भवतीति सुखार्थं दुःखाभावो मृग्यते न तु स एव पुरुषस्य समीहित इति चेत् (न) विपर्ययस्यापि सद्भावात् भोजनादिसुखे सत्येव बुभुक्षादिदुःखं निवर्तत इति दुःखनिवृत्त्यर्थमेव भोजनादिसुखं मृग्यते न पुनस्तदेव पुरुषस्य समीहितमिति कल्प्यते क्वचिद्दुःखनिवृत्त्यभावे ऽपि सुखस्येष्यमाणत्वादिति चेन्न दुःखनिवृत्तिरपि क्वचित्सुखाभावे ऽपीष्यमाणत्वात् दुःखनिवृत्तौ सत्यां सुखमेव भविष्यतीत्यभिसन्धिस्तावदस्तीति चेत् सुखावस्थायां नियतो दुःखविरहो भवतीत्यभिसन्धेस्तत्रापि सद्भावात् तस्माद्यद्यपि दुःखाभावे सुखं सुखे च दुःखाभावो नियतः तथापि परस्परं निरपेक्षमेव पुरुषार्थत्वमनयोः इच्छाया असङ्कीणर्विषयत्वादिति 12,236f. भवति दुःखहानिः पुरुषार्थः किं त्वनुभूयमानतया नहि विषादिजन्यमोहावस्थायां दुःखनिवृत्तिरिति तत्र प्रेक्षावन्तः प्रवर्तन्ते तस्मान्मोक्षे दुःखहानेरननुभूयमानत्वान्न पुरुषार्थत्वमिति चेन्न पुत्रादिवियोगजन्यदुःखहानिमिच्छतां केषाञ्चिद्विषशस्त्रोद्बन्धनादावपि प्रवृत्तिदर्शनात् प्रेक्षावन्तो नैवं कुर्वन्तीति चेन्न पुरुषार्थत्वाविरोधात् नहि परदारेषु शास्त्रनिषेधाङ्कुशवारितः प्रेक्षावन्तो नाभिवर्तन्त इति न तत्र कामः पुरुषार्थः अपि त्वल्पीयः सुखं महीयाननर्थ इति निवृत्तिः तथा विषादावपि प्रवृत्तस्य शास्त्रे गर्हितत्वादल्पीयाननर्थो निवर्तते महीयान्प्रवर्तत इति न ते प्रवर्तन्ते इयमेव हि प्रेक्षा यत्पुरुषार्थे ऽपि शास्त्रलोकविरोधपरामर्शः स्वरूपेणेष्यमाणतामात्रनिबन्धनत्वात्पुरुषार्थतायाः अत एव यत्र लोकशास्त्राविरोधस्तत्र व्याध्यादिपरिपीडिताः प्रयगवारिपातानशनादिनापि देहं त्यजन्तः प्रेक्षावन्तो ऽपि दृश्यन्ते 12,237 न क्वचिद्दुःखनिवृत्तिमनुभविष्यामीति तत्साधने प्रवर्तन्ते अपि तु दुःखं हास्यामीति अपि च दुःखनिवृत्तेरनुभूयमानतामात्रं विवक्षितं, दुःखनिवृत्तिसत्तापि वा आद्येश्चेत्तुष्यतु दुर्जनः चरमे जन्मन्यनुभूयत एव समाधिभावा(वधिव)दात्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिरप्यनागतावर्तमानाप्यचिरमनुभूयत एव द्वितीये तु प्रसक्तकण्टकादिहेतुकदुःखनिवृत्तेरपुरुषार्थत्वप्रसङ्गः सर्वदाननुभूयमानत्वात् तथात्वे वा विषयान्तरसञ्चाराभावप्रसङ्गः निवृत्तेः सर्वदा तादवस्थ्यात् तस्मात्सुखरहितो मोक्षः पुरुषार्थ इति 12,264 निराकरोति- नैतदिति ... नैतदप्यत्र शोभनं
nyāyasudhā: tatra muktāvicchādveṣaprayatnāderapi layamāhuḥ suptipralayavailakṣaṇyaṃ darśayituṃ sarvātmanetyuktam nivṛttajātīyasya tasminnevātmani punaranutpādaḥ sarvātmanā layaḥ ādipadena buddhiduḥkhadharmādharmāṇāṃ śarīrendriyāṇāṃ ca grahaṇam 12,229 tataścāyamāśayaḥ na tāvanmuktasya sukhamanādītyupapadyate saṃsāre 'pi tatpratibhāsaprasaṅgāt pratibhāsata eveti cenna pratibhāsamānasyānāditāyāṃ sādhanopādānavaiyarthyāpatteḥ avyaktatvātsaṃsāre na pratibhāsate vyaktatvāttu muktau pratibhāsata iti cenna avyaktirhi pratibhāsābhāvo vyaktiśca pratibhāsaḥ tataścāpratibhāsānna pratibhāsate pratibhāsanācca pratibhāsata ityuktaṃ syāt kiñca pratītikāraṇāntaḥkaraṇasadbhāve saṃsāre na pratīyate muktau tu tadapagame pratīyata iti subhāṣitam āvṛtatvānna pratīyata iti cenna mūrtatvābhāvenāvaraṇānupapatteḥ tadanirūpaṇācca sukhamiva tatpratītirapyanādiścetkimāvaraṇakṛtyam viṣayaviṣayibhāvaḥ pratibadhyata iti cenna nirviṣayāyāḥ pratīteranupapatteḥ sukhatatpratītyoranāditāyāṃ pramitāyāmeva caiṣā kalpanā yuktā naca tatra pramāṇaṃ paśyāmaḥ tataḥ sukhasya tatpratīteśca muktāvutpattireva vaktavyā sāpi na sambhavati kāraṇābhāvāt śarīre sati tadāśrayendriyasadbhāvaḥ, tairarthālocanaṃ, tataḥ pūrvānubhūtasārūpyeṇeṣyāniṣyasādhanatvānumānaṃ, tasmādicchādveṣau, tābhyāṃ prayatnaḥ, tataśceṣyasādhanopādānaṃ, aniṣyasādhanahānaṃ ca, tataḥ sukhotpādaḥ, tadanantaraṃ tatpratītirityeva dṛṣṭakāraṇakramaḥ adṛṣṭaṃ ca sarvatra vijayate na caiṣa kāraṇapravāho muktāvasti tatsadbhāve duḥkhasyāpi prasaṅgena muktatvavyāghātāt tasmātsukharahita eva mokṣaḥ 12,232 kathamayaṃ puruṣārtha iti cet śarīraṃ ṣaḍindriyāṇi ṣaḍviṣayāḥ ṣaḍbuddhayaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ cetyekaviṃśatibhedaduḥkhātyantanivṛttitvāditi brūmaḥ duḥkhanivṛttiḥ puruṣārtha eva na bhavati tadīyapuruṣārthatvasya sopādhikatvāt sukhaṃ duḥkhābhāve satyeva bhavatīti sukhārthaṃ duḥkhābhāvo mṛgyate na tu sa eva puruṣasya samīhita iti cet (na) viparyayasyāpi sadbhāvāt bhojanādisukhe satyeva bubhukṣādiduḥkhaṃ nivartata iti duḥkhanivṛttyarthameva bhojanādisukhaṃ mṛgyate na punastadeva puruṣasya samīhitamiti kalpyate kvacidduḥkhanivṛttyabhāve 'pi sukhasyeṣyamāṇatvāditi cenna duḥkhanivṛttirapi kvacitsukhābhāve 'pīṣyamāṇatvāt duḥkhanivṛttau satyāṃ sukhameva bhaviṣyatītyabhisandhistāvadastīti cet sukhāvasthāyāṃ niyato duḥkhaviraho bhavatītyabhisandhestatrāpi sadbhāvāt tasmādyadyapi duḥkhābhāve sukhaṃ sukhe ca duḥkhābhāvo niyataḥ tathāpi parasparaṃ nirapekṣameva puruṣārthatvamanayoḥ icchāyā asaṅkīṇarviṣayatvāditi 12,236f. bhavati duḥkhahāniḥ puruṣārthaḥ kiṃ tvanubhūyamānatayā nahi viṣādijanyamohāvasthāyāṃ duḥkhanivṛttiriti tatra prekṣāvantaḥ pravartante tasmānmokṣe duḥkhahānerananubhūyamānatvānna puruṣārthatvamiti cenna putrādiviyogajanyaduḥkhahānimicchatāṃ keṣāñcidviṣaśastrodbandhanādāvapi pravṛttidarśanāt prekṣāvanto naivaṃ kurvantīti cenna puruṣārthatvāvirodhāt nahi paradāreṣu śāstraniṣedhāṅkuśavāritaḥ prekṣāvanto nābhivartanta iti na tatra kāmaḥ puruṣārthaḥ api tvalpīyaḥ sukhaṃ mahīyānanartha iti nivṛttiḥ tathā viṣādāvapi pravṛttasya śāstre garhitatvādalpīyānanartho nivartate mahīyānpravartata iti na te pravartante iyameva hi prekṣā yatpuruṣārthe 'pi śāstralokavirodhaparāmarśaḥ svarūpeṇeṣyamāṇatāmātranibandhanatvātpuruṣārthatāyāḥ ata eva yatra lokaśāstrāvirodhastatra vyādhyādiparipīḍitāḥ prayagavāripātānaśanādināpi dehaṃ tyajantaḥ prekṣāvanto 'pi dṛśyante 12,237 na kvacidduḥkhanivṛttimanubhaviṣyāmīti tatsādhane pravartante api tu duḥkhaṃ hāsyāmīti api ca duḥkhanivṛtteranubhūyamānatāmātraṃ vivakṣitaṃ, duḥkhanivṛttisattāpi vā ādyeścettuṣyatu durjanaḥ carame janmanyanubhūyata eva samādhibhāvā(vadhiva)dātyantikī duḥkhanivṛttirapyanāgatāvartamānāpyaciramanubhūyata eva dvitīye tu prasaktakaṇṭakādihetukaduḥkhanivṛtterapuruṣārthatvaprasaṅgaḥ sarvadānanubhūyamānatvāt tathātve vā viṣayāntarasañcārābhāvaprasaṅgaḥ nivṛtteḥ sarvadā tādavasthyāt tasmātsukharahito mokṣaḥ puruṣārtha iti 12,264 nirākaroti- naitaditi ... naitadapyatra śobhanaṃ
4.2.72b
न्यायसुधा: अत्र मुक्तौ एतत् सुखराहित्यमतमपि न शोभनम् कुत इत्यत आह- श्रूयत इति ... श्रुतयो यतः महानन्दं च भोगं च नियमेन वदन्ति हि
nyāyasudhā: atra muktau etat sukharāhityamatamapi na śobhanam kuta ityata āha- śrūyata iti ... śrutayo yataḥ mahānandaṃ ca bhogaṃ ca niyamena vadanti hi
4.2.73ab
-द् न्यायसुधा: अत्रेति वर्तते भोगम् तदनुभवम् नियमेन अविगानेन इति श्रुतीनां प्रसिद्धतामाचष्टे ताश्चोदाहरिष्यन्ते 12,265 ननु"अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतेऽ; इति मुक्तस्य दुःखवत्सुखस्यापि हानिः श्रूयते तथा"न प्रेत्य संज्ञास्तिऽ; इति ज्ञानाभावाच्च तत्कथमेतदित्यतः सुखास्पृष्टिश्रुतिं तावद्वयाचष्टे- प्राकृतेति प्राकृतप्रियहानिस्तु प्रियास्पृष्टिरितीर्यते
-d nyāyasudhā: atreti vartate bhogam tadanubhavam niyamena avigānena iti śrutīnāṃ prasiddhatāmācaṣṭe tāścodāhariṣyante 12,265 nanu"aśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśate'; iti muktasya duḥkhavatsukhasyāpi hāniḥ śrūyate tathā"na pretya saṃjñāsti'; iti jñānābhāvācca tatkathametadityataḥ sukhāspṛṣṭiśrutiṃ tāvadvayācaṣṭe- prākṛteti prākṛtapriyahānistu priyāspṛṣṭiritīryate
4.2.73cd
न्यायसुधा: अस्यां श्रुतौ प्राकृतं यदन्तःकरणपरिणतिरूपं प्रियं तद्धानिरेव प्रियास्पृष्टिरितिशब्देन प्रतिपाद्यते नतु सर्वथा सुखाभावः 12,266 एवं तर्ह्यप्रियास्पृष्टिरप्येवं विभागेन व्याख्यातव्या विशेषाभावात् तथाच मोक्षे दुःखसद्भाव(प्राप्तिरि)प्रसक्तिरित्यत आह- अप्रियमिति अप्रियं प्रतिकूलं तदविशेषेण शब्दितम्
nyāyasudhā: asyāṃ śrutau prākṛtaṃ yadantaḥkaraṇapariṇatirūpaṃ priyaṃ taddhānireva priyāspṛṣṭiritiśabdena pratipādyate natu sarvathā sukhābhāvaḥ 12,266 evaṃ tarhyapriyāspṛṣṭirapyevaṃ vibhāgena vyākhyātavyā viśeṣābhāvāt tathāca mokṣe duḥkhasadbhāva(prāptiri)prasaktirityata āha- apriyamiti apriyaṃ pratikūlaṃ tadaviśeṣeṇa śabditam
4.2.74ab
न्यायसुधा: यस्मात्सकलमप्यप्रियं (दुःखं) प्रतिकूलं मुमुक्षोरनपेक्षितम् तत्तस्मादप्रियमत्राविशेषेण शब्दितम् एतदुक्तं भवति सर्वात्मनानिष्यनिवृत्तिर्मोक्ष इति तावदविवादं सर्ववादिनाम् दुःखं तु यादृशतादृशमप्यनिष्यमेव अतो न तद्विभागेन व्याख्यातुं युक्तमिति यद्वा येन न्यायेन प्रिये विभागः क्रियते तदविशेषश्चेदप्रिये स्यात्तदा तदपि विभागेन व्याख्यातव्यं भवेत् नचैवम् सामस्त्येन प्रियहानिरनिष्या अनिष्यप्राप्तौ च मोक्षस्यापुरुषाथर्त्वं स्यादित्यतो हि प्रिये विभागः कल्प्यते तथाच वक्ष्यामः नच सामस्त्येन दुःखहानिरनिष्या सर्वस्यापि दुःखस्यानिष्टत्वेन तद्धानेरिष्टत्वात् तर्हि सर्वस्यापि सुखस्येष्टत्वात् प्राकृतसुखहानिरपि नाङ्गीकरणीयेति चेन्न तस्य दुःखानुषक्तत्वेन विषसम्पृक्तमधुवदनिष्यपक्षनिक्षेपादिति भावः 12,267 इतश्च नाप्रियं प्राकृतत्वेन विशेषणीयमित्याह- नास्तीति नास्ति ह्यप्राकृतं दुःखं सतो जीवस्य कुत्रचित्
nyāyasudhā: yasmātsakalamapyapriyaṃ (duḥkhaṃ) pratikūlaṃ mumukṣoranapekṣitam tattasmādapriyamatrāviśeṣeṇa śabditam etaduktaṃ bhavati sarvātmanāniṣyanivṛttirmokṣa iti tāvadavivādaṃ sarvavādinām duḥkhaṃ tu yādṛśatādṛśamapyaniṣyameva ato na tadvibhāgena vyākhyātuṃ yuktamiti yadvā yena nyāyena priye vibhāgaḥ kriyate tadaviśeṣaścedapriye syāttadā tadapi vibhāgena vyākhyātavyaṃ bhavet nacaivam sāmastyena priyahāniraniṣyā aniṣyaprāptau ca mokṣasyāpuruṣāthartvaṃ syādityato hi priye vibhāgaḥ kalpyate tathāca vakṣyāmaḥ naca sāmastyena duḥkhahāniraniṣyā sarvasyāpi duḥkhasyāniṣṭatvena taddhāneriṣṭatvāt tarhi sarvasyāpi sukhasyeṣṭatvāt prākṛtasukhahānirapi nāṅgīkaraṇīyeti cenna tasya duḥkhānuṣaktatvena viṣasampṛktamadhuvadaniṣyapakṣanikṣepāditi bhāvaḥ 12,267 itaśca nāpriyaṃ prākṛtatvena viśeṣaṇīyamityāha- nāstīti nāsti hyaprākṛtaṃ duḥkhaṃ sato jīvasya kutracit
4.2.74cd
न्यायसुधा: अप्राकृते दुःखे सति तद्वयावृत्तये प्राकृतमिति विशेषणीयं स्यात् सतो मुक्तियोग्यस्य जीवस्याप्राकृतं दुःखं नास्ति प्रमाणाभावात् अतो व्यर्थं विशेषणमिति कुत्रचित् श्रुतौ स्मृतौ चोक्तमिति शेषः 12,268 एवं तर्ह्यप्राकृतस्य सुखस्याप्यप्रमितत्वात्तत्रापि विशेषणप्रक्षेपेण व्याख्यानमयुक्तमित्यत आह- प्रियमिति प्रियं स्वरूपमेवास्य बलानन्दादिवाक्यतः
nyāyasudhā: aprākṛte duḥkhe sati tadvayāvṛttaye prākṛtamiti viśeṣaṇīyaṃ syāt sato muktiyogyasya jīvasyāprākṛtaṃ duḥkhaṃ nāsti pramāṇābhāvāt ato vyarthaṃ viśeṣaṇamiti kutracit śrutau smṛtau coktamiti śeṣaḥ 12,268 evaṃ tarhyaprākṛtasya sukhasyāpyapramitatvāttatrāpi viśeṣaṇaprakṣepeṇa vyākhyānamayuktamityata āha- priyamiti priyaṃ svarūpamevāsya balānandādivākyataḥ
4.2.75
न्यायसुधा: "बलमानन्द ओजश्च सहो ज्ञानमनाकुलम् स्वरूपाण्येव जीवस्य व्यज्यन्ते परमाद्विभोःऽ; इति श्रुतिवाक्यादस्य सतो जीवस्य प्रियं स्वरूपमेवेत्यवगम्यते स्वरूपं चाप्रकृतम् अतस्तद्वयवच्छेदाय विशेषप्रक्षेपेण व्याख्यानं युज्यते (एतेन) अनेन सुखस्योत्पत्तिमत्त्वे यो दोषो ऽभिहितः सो ऽनङ्गीकारपरास्तो वेदितव्यः स्वरूपत्वेनानादित्वस्योक्तत्वात् यदत्रोक्तं तदप्यसत् आवृताः सन्तो व्यज्यन्त इति श्रुतत्वात् आवरणं च मायाविद्यादिसमाख्याता प्रकृतिरेव नच विशदश्रुतिसिद्धे ऽर्थे काचिदनुपपत्तिः ज्ञानस्य स्वरूपत्वेनानादित्वे ऽप्यविद्यया विषयविषयिभावः प्रतिबध्यते नचोक्तदोषः आत्मस्वरूपादौ तस्याप्रतिबद्धत्वात् 12,269 उक्तमर्थं संक्षिप्याह- हेयत्वादिति हेयत्वादपप्रियस्यैव प्रियहानेरनिष्ठतः न समस्तप्रियाभावो मोक्षे प्रोक्ते तु युज्यते
nyāyasudhā: "balamānanda ojaśca saho jñānamanākulam svarūpāṇyeva jīvasya vyajyante paramādvibhoḥ'; iti śrutivākyādasya sato jīvasya priyaṃ svarūpamevetyavagamyate svarūpaṃ cāprakṛtam atastadvayavacchedāya viśeṣaprakṣepeṇa vyākhyānaṃ yujyate (etena) anena sukhasyotpattimattve yo doṣo 'bhihitaḥ so 'naṅgīkāraparāsto veditavyaḥ svarūpatvenānāditvasyoktatvāt yadatroktaṃ tadapyasat āvṛtāḥ santo vyajyanta iti śrutatvāt āvaraṇaṃ ca māyāvidyādisamākhyātā prakṛtireva naca viśadaśrutisiddhe 'rthe kācidanupapattiḥ jñānasya svarūpatvenānāditve 'pyavidyayā viṣayaviṣayibhāvaḥ pratibadhyate nacoktadoṣaḥ ātmasvarūpādau tasyāpratibaddhatvāt 12,269 uktamarthaṃ saṃkṣipyāha- heyatvāditi heyatvādapapriyasyaiva priyahāneraniṣṭhataḥ na samastapriyābhāvo mokṣe prokte tu yujyate
4.2.76ab
न्यायसुधा: अप्रियस्य दुःखस्य हेयत्वादेवेत्येवशब्देन सर्वथेति सूचयति "अशरीरं वाव सन्तमऽ; इत्यस्यां श्रुतौ प्रोक्ते मोक्षे समस्तप्रियाभावो न व्याख्यातुं युज्यते कुतः प्रियहानेरनिष्टत्वतः किन्तु प्राकृतत्वविशेषणप्रक्षेपेणेति तुशब्दः अप्रियहानं त्वविशेषेण व्याख्येयमित्युपस्कर्तव्यम् तत्र हेतुरप्रियस्य सर्वथा हेयत्वादिति उपलक्षणं चैतत् सतो जीवस्याप्राकृतदुःखाभावाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् 12,270 ननु सज्जीवस्याप्यप्रियं स्वरूपभूतमप्राकृतमस्ति तत्कथमेतदित्यत आह- अप्रियस्येति अप्रियस्य स्वरूपत्वमसुरेष्वेव हि श्रुतम्
nyāyasudhā: apriyasya duḥkhasya heyatvādevetyevaśabdena sarvatheti sūcayati "aśarīraṃ vāva santam'; ityasyāṃ śrutau prokte mokṣe samastapriyābhāvo na vyākhyātuṃ yujyate kutaḥ priyahāneraniṣṭatvataḥ kintu prākṛtatvaviśeṣaṇaprakṣepeṇeti tuśabdaḥ apriyahānaṃ tvaviśeṣeṇa vyākhyeyamityupaskartavyam tatra heturapriyasya sarvathā heyatvāditi upalakṣaṇaṃ caitat sato jīvasyāprākṛtaduḥkhābhāvāccetyapi draṣṭavyam 12,270 nanu sajjīvasyāpyapriyaṃ svarūpabhūtamaprākṛtamasti tatkathametadityata āha- apriyasyeti apriyasya svarūpatvamasureṣveva hi śrutam
4.2.76c
न्यायसुधा: असुराश्च न मोक्षयोग्या इति भावः तां श्रुतिमर्थतः पठति- असुरा इति असुरा नैवमेवं च नैवं चाखिलमानुषाः इत्य्
nyāyasudhā: asurāśca na mokṣayogyā iti bhāvaḥ tāṃ śrutimarthataḥ paṭhati- asurā iti asurā naivamevaṃ ca naivaṃ cākhilamānuṣāḥ ity
4.2.76ef
-ए न्यायसुधा: अनेन"नित्यानन्दो नित्यज्ञानो नित्यबलः परमात्मा नैवमसुरा एवमनेवं च मनुष्या इति श्रुतिमुपादत्ते नित्यत्वोक्त्या स्वरूपत्वं सिद्धम् वृत्तीनामनित्यत्वात् परमात्मा परमेश्वरः सज्जीव इति वा नैवमिति एतद्विरुद्धस्वभावा इत्यर्थः एवमनेवं चेति उभयस्वभावःऽ; इत्यर्थः असुरा नैवं, अखिलमानुषा एवं च नैवं चेति योजना इति श्रुतमिति सम्बन्धः 12,271 अप्रियहानावपि सङ्कोचः क्रियतामित्यतिप्रसङ्गं निवारयतैव सामान्यतः श्रुता प्रियास्पृष्टिः कुतो विशेषे ऽवस्थाप्यत इत्याशङ्कापि परिहृता नियामकस्य सूचितत्वात् तदेव नियामकं विस्पष्टमाचष्टे- आत्मेति ... आत्मप्रियहानाय को यतेत च बुद्धिमान्
-e nyāyasudhā: anena"nityānando nityajñāno nityabalaḥ paramātmā naivamasurā evamanevaṃ ca manuṣyā iti śrutimupādatte nityatvoktyā svarūpatvaṃ siddham vṛttīnāmanityatvāt paramātmā parameśvaraḥ sajjīva iti vā naivamiti etadviruddhasvabhāvā ityarthaḥ evamanevaṃ ceti ubhayasvabhāvaḥ'; ityarthaḥ asurā naivaṃ, akhilamānuṣā evaṃ ca naivaṃ ceti yojanā iti śrutamiti sambandhaḥ 12,271 apriyahānāvapi saṅkocaḥ kriyatāmityatiprasaṅgaṃ nivārayataiva sāmānyataḥ śrutā priyāspṛṣṭiḥ kuto viśeṣe 'vasthāpyata ityāśaṅkāpi parihṛtā niyāmakasya sūcitatvāt tadeva niyāmakaṃ vispaṣṭamācaṣṭe- ātmeti ... ātmapriyahānāya ko yateta ca buddhimān
4.2.77ab
न्यायसुधा: आत्मा च तत्प्रियं चेति आत्मप्रियम् आत्मनः प्रियमिति वा तदिच्छति चेति चशब्दः 12,272 यदि प्रियास्पृष्टिरविशिष्या स्यात्तदा न कश्चित्प्रेक्षावान्मोक्षमिच्छेत् नापि तदर्थं प्रयतेत यद्यपि द्वेषवशात्परकीयसुखहानादाविच्छादिकं सम्भवति तथापि न कश्चिद् बुद्धिमानात्मनः सुखहानमिच्छति तदर्थं प्रयतते वा वृत्तिरूपसुखस्यानिष्यभूयिष्ठत्वात्तत्त्या(गेच्छा)गायेच्छादिकं युज्यते स्वरूपसुखं तु निष्कण्टकं कस्मात्त्याज्यम् नच तन्नास्ति, श्रुतिसिद्धत्वात् कारणैक्यनिमित्तो हि सुखस्य दुःखानुषङ्गः नचात्मसुखस्य कारणमस्ति अशक्यं चात्मसुखहानम् नचाशक्यविषयेच्छाप्रयत्नौ बुद्धिमतः सम्भवतः आत्महानं खलु विनाशलक्षणमनुत्पादलक्षणं च न सम्भवति, नित्यत्वात् नापि वियोगलक्षणं, परेषां मते विभुत्वात् अस्माकं स्वात्मनि क्रियाविरोधात् नाप्यज्ञानलक्षणं स्वप्रकाशत्वात् तदेवं बाधकसद्भावात्प्रियास्पृष्टिर्विशेषनिष्ठैव व्याख्येया तथाच"अशरीरं वाव सन्तमऽ; इति श्रुत्युक्तोपपत्तिः श्लिष्यत इति 12,275 एवं सुखास्पृष्टिश्रुतिं व्याख्याय ज्ञानाभावश्रुतिं च व्याख्याति- संज्ञेति सञ्ज्ञा नास्तीत्यपि ह्यस्य नामुक्तज्ञेयतेति हि
nyāyasudhā: ātmā ca tatpriyaṃ ceti ātmapriyam ātmanaḥ priyamiti vā tadicchati ceti caśabdaḥ 12,272 yadi priyāspṛṣṭiraviśiṣyā syāttadā na kaścitprekṣāvānmokṣamicchet nāpi tadarthaṃ prayateta yadyapi dveṣavaśātparakīyasukhahānādāvicchādikaṃ sambhavati tathāpi na kaścid buddhimānātmanaḥ sukhahānamicchati tadarthaṃ prayatate vā vṛttirūpasukhasyāniṣyabhūyiṣṭhatvāttattyā(gecchā)gāyecchādikaṃ yujyate svarūpasukhaṃ tu niṣkaṇṭakaṃ kasmāttyājyam naca tannāsti, śrutisiddhatvāt kāraṇaikyanimitto hi sukhasya duḥkhānuṣaṅgaḥ nacātmasukhasya kāraṇamasti aśakyaṃ cātmasukhahānam nacāśakyaviṣayecchāprayatnau buddhimataḥ sambhavataḥ ātmahānaṃ khalu vināśalakṣaṇamanutpādalakṣaṇaṃ ca na sambhavati, nityatvāt nāpi viyogalakṣaṇaṃ, pareṣāṃ mate vibhutvāt asmākaṃ svātmani kriyāvirodhāt nāpyajñānalakṣaṇaṃ svaprakāśatvāt tadevaṃ bādhakasadbhāvātpriyāspṛṣṭirviśeṣaniṣṭhaiva vyākhyeyā tathāca"aśarīraṃ vāva santam'; iti śrutyuktopapattiḥ śliṣyata iti 12,275 evaṃ sukhāspṛṣṭiśrutiṃ vyākhyāya jñānābhāvaśrutiṃ ca vyākhyāti- saṃjñeti sañjñā nāstītyapi hyasya nāmuktajñeyateti hi
4.2.77cd
न्यायसुधा: श्रुतिर्वक्तीति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते "न प्रेत्य संज्ञास्तिऽ; इत्यपि श्रुतिरस्य मुक्तस्यामुक्तज्ञेयता नास्तीत्येव वक्ति नतु मुक्तो न जानातीति एको हिशब्द एवार्थः द्वितीयस्तु स्वोक्तार्थस्य शब्दशक्त्यनतिक्रमं सूचयति तथाहि प्रेत्य मरणानन्तरं संज्ञां ज्ञानं नास्तीति तावच्छ्रौतो ऽथरः तत्र प्रकरणवशात्प्रेत्येत्येतन्मरणविशेषमोक्षानन्तरमिति व्याख्येयम् ज्ञानं तु मुक्तसम्बन्धि प्रतिषिध्यमानं तत्कर्तृकमेवेति कल्पने न नियामकं पश्यामः अतस्तत्कमर्कस्यैव ज्ञानस्यायं प्रतिषेधो विज्ञायते सर्वथाज्ञे(यतायां वा) यानां चासत्त्वं प्रसज्यत इत्यमुक्तज्ञेयतानिषेध इति कल्प्यते अमुक्तानामप्यस्मदादीनामपरोक्षज्ञानस्यायं प्रतिषेधः नारदादिभिरापरोक्ष्येणास्मदादिभिश्च शास्त्रेण तज्ज्ञानात् अत एव संशब्दप्रयोग इति 12,276 ननु साधारणे वाक्ये मुक्तविषयस्य ज्ञानस्यायं प्रतिषेधो नतु तत्कर्तृकस्येति कुतः कल्प्यत इत्यत आह- धर्मेति धर्मानुच्छित्तिमेवास्य यतो वक्तयुत्तरश्रुतिः
nyāyasudhā: śrutirvaktīti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate "na pretya saṃjñāsti'; ityapi śrutirasya muktasyāmuktajñeyatā nāstītyeva vakti natu mukto na jānātīti eko hiśabda evārthaḥ dvitīyastu svoktārthasya śabdaśaktyanatikramaṃ sūcayati tathāhi pretya maraṇānantaraṃ saṃjñāṃ jñānaṃ nāstīti tāvacchrauto 'tharḥ tatra prakaraṇavaśātpretyetyetanmaraṇaviśeṣamokṣānantaramiti vyākhyeyam jñānaṃ tu muktasambandhi pratiṣidhyamānaṃ tatkartṛkameveti kalpane na niyāmakaṃ paśyāmaḥ atastatkamarkasyaiva jñānasyāyaṃ pratiṣedho vijñāyate sarvathājñe(yatāyāṃ vā) yānāṃ cāsattvaṃ prasajyata ityamuktajñeyatāniṣedha iti kalpyate amuktānāmapyasmadādīnāmaparokṣajñānasyāyaṃ pratiṣedhaḥ nāradādibhirāparokṣyeṇāsmadādibhiśca śāstreṇa tajjñānāt ata eva saṃśabdaprayoga iti 12,276 nanu sādhāraṇe vākye muktaviṣayasya jñānasyāyaṃ pratiṣedho natu tatkartṛkasyeti kutaḥ kalpyata ityata āha- dharmeti dharmānucchittimevāsya yato vaktayuttaraśrutiḥ
4.2.78
न्यायसुधा: यतः कारणात्"अयमात्मानुच्छित्तिधर्मःऽ; इत्युत्तरश्रुतिरस्य मुक्तात्मनो धर्मानुच्छित्तिमेव वक्ति न विद्यते उच्छित्तिर्येषां ते तथोक्ताः अनुच्छित्तयो धर्मा यस्यासावनुच्छित्तिधर्मेति तस्मादेवं व्याख्यात इति 12,278 स्यादेतत् अनुच्छित्तिधर्मेत्येतत्सङ्खयादिधर्माणामनुच्छित्तिं वक्तीत्यपि शक्यते वक्तुम् यद्वा उच्छित्तेरभावो ऽनुच्छित्तिः सा धर्मो यस्यासावनुच्छित्तिधर्मेति तत्कथमेतन्नियामकमित्याशङ्कानिरासायादित एव वाक्यं व्याचष्टे- आशङ्कयेति आशङ्कयास्य ज्ञानहानिं मैत्रेय्या मोहमाह माम् भवानित्युक्तवत्या हि नाहं मोहं वदामि ते इत्युक्तवा याज्ञवल्क्यो हि स्वरूपानाशमूचिवान्
nyāyasudhā: yataḥ kāraṇāt"ayamātmānucchittidharmaḥ'; ityuttaraśrutirasya muktātmano dharmānucchittimeva vakti na vidyate ucchittiryeṣāṃ te tathoktāḥ anucchittayo dharmā yasyāsāvanucchittidharmeti tasmādevaṃ vyākhyāta iti 12,278 syādetat anucchittidharmetyetatsaṅkhayādidharmāṇāmanucchittiṃ vaktītyapi śakyate vaktum yadvā ucchitterabhāvo 'nucchittiḥ sā dharmo yasyāsāvanucchittidharmeti tatkathametanniyāmakamityāśaṅkānirāsāyādita eva vākyaṃ vyācaṣṭe- āśaṅkayeti āśaṅkayāsya jñānahāniṃ maitreyyā mohamāha mām bhavānityuktavatyā hi nāhaṃ mohaṃ vadāmi te ityuktavā yājñavalkyo hi svarūpānāśamūcivān
4.2.79a
न्यायसुधा: "विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्तिऽ; विज्ञानमूर्तिरयमात्मानादिरपि चरमे जन्मन्येतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय भूतात्मकशरीरोत्पत्तिनिमित्तमेवोत्पन्नव्यवहारविषये भूत्वा पुनस्तानि भूतान्यन्वेव तन्नाशनिमित्तमेव नित्यो ऽपि विनश्यति 12,279 विनष्टव्यवहार(गोचरो भ)विषयो भवति अपव्रज्यत इति यावत् ततः प्रेत्य मोक्षानन्तरमस्य मुक्तस्य संज्ञा ज्ञानं नास्तीत्यविशदं याज्ञवल्क्यवाक्यं श्रुत्वा अस्य मुक्तस्य ज्ञानहानिमाशङ्कयानेन वाक्येन मुक्तो न जानातीत्युच्यत इति मत्वा मैत्रेय्या"अत्रैव मा भवान्मोहान्तमापिपतऽ; इति वाक्ये भवान्मां प्रति यदाह मुक्तो न जानातीति तन्मोहकमेवेत्यर्थमुक्तवत्या चोदित इति शेषः याज्ञवल्क्यो न वा अरे ऽहं मोहं ब्रवीमीत्यनेन ज्ञानोपदेशाय प्रवृत्तो ऽहं परमप्रियायै ते मोहं न वदामीति प्रतिज्ञामुक्त्वा कथमित्याशङ्कायामविनाशी वा अरे ऽयमात्मेत्यात्मस्वरूपस्यानाशमूचिवान् यद्वा आशङ्कयेति णिजन्ताल्लयप् याज्ञवल्क्यः संमुग्धेन वचसास्यामैत्रेय्या ज्ञानहानिमाशङ्कयोचिवानिति योजना तस्यास्तथा शङ्का जातेत्यत्र किं मानमित्यत्रोक्तं मोहमाह मां भवानित्युक्तवत्या हीति वचनलिङ्गेनाशङ्का(व)गम्यत इत्यर्थः अयमर्थः स्पष्ट एव श्रुताविति द्वितीयो हिशब्दः 12,280 ज्ञानविनाशवचनं मोहकमित्याक्षेपे स्वरूपानाशो ऽसङ्गतः कथमुक्त इत्यत आह- ज्ञानस्वरूपस्येति ज्ञानरूपस्य विज्ञानानाशस्तन्नाश एव यत् इति
nyāyasudhā: "vijñānaghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānuvinaśyati na pretya saṃjñāsti'; vijñānamūrtirayamātmānādirapi carame janmanyetebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya bhūtātmakaśarīrotpattinimittamevotpannavyavahāraviṣaye bhūtvā punastāni bhūtānyanveva tannāśanimittameva nityo 'pi vinaśyati 12,279 vinaṣṭavyavahāra(gocaro bha)viṣayo bhavati apavrajyata iti yāvat tataḥ pretya mokṣānantaramasya muktasya saṃjñā jñānaṃ nāstītyaviśadaṃ yājñavalkyavākyaṃ śrutvā asya muktasya jñānahānimāśaṅkayānena vākyena mukto na jānātītyucyata iti matvā maitreyyā"atraiva mā bhavānmohāntamāpipat'; iti vākye bhavānmāṃ prati yadāha mukto na jānātīti tanmohakamevetyarthamuktavatyā codita iti śeṣaḥ yājñavalkyo na vā are 'haṃ mohaṃ bravīmītyanena jñānopadeśāya pravṛtto 'haṃ paramapriyāyai te mohaṃ na vadāmīti pratijñāmuktvā kathamityāśaṅkāyāmavināśī vā are 'yamātmetyātmasvarūpasyānāśamūcivān yadvā āśaṅkayeti ṇijantāllayap yājñavalkyaḥ saṃmugdhena vacasāsyāmaitreyyā jñānahānimāśaṅkayocivāniti yojanā tasyāstathā śaṅkā jātetyatra kiṃ mānamityatroktaṃ mohamāha māṃ bhavānityuktavatyā hīti vacanaliṅgenāśaṅkā(va)gamyata ityarthaḥ ayamarthaḥ spaṣṭa eva śrutāviti dvitīyo hiśabdaḥ 12,280 jñānavināśavacanaṃ mohakamityākṣepe svarūpānāśo 'saṅgataḥ kathamukta ityata āha- jñānasvarūpasyeti jñānarūpasya vijñānānāśastannāśa eva yat iti
4.2.79c
-च् न्यायसुधा: यत् यस्माज्ज्ञानरूपस्तावदात्मा तस्य च विज्ञाननाशो नाम तन्नाश एव नचात्मनाशो ऽस्ति तथा सति मुक्तेरपुरुषार्थत्वप्रसङ्गात् अतो न ज्ञाननाशो ऽस्ति अत एव न मद्वचनं तदर्थम्, किं त्वमुक्तानां मुक्तविषये संज्ञा नास्ति, मुक्तानामेव वा वृत्तिरूपा संज्ञा नास्तीत्यादिरेव मद्वचनार्थ इत्यभिप्रायवान्स्वरूपानाशमूचिवानिति सम्बन्धः 12,281 अस्त्वेवं सङ्गतिस्तथापि ज्ञानं न नश्यतीति साक्षादनुक्त्वैवं वचनं किमर्थमित्यत आह- शून्येति ... शून्यमतोच्छित्त्यै
-c nyāyasudhā: yat yasmājjñānarūpastāvadātmā tasya ca vijñānanāśo nāma tannāśa eva nacātmanāśo 'sti tathā sati mukterapuruṣārthatvaprasaṅgāt ato na jñānanāśo 'sti ata eva na madvacanaṃ tadartham, kiṃ tvamuktānāṃ muktaviṣaye saṃjñā nāsti, muktānāmeva vā vṛttirūpā saṃjñā nāstītyādireva madvacanārtha ityabhiprāyavānsvarūpānāśamūcivāniti sambandhaḥ 12,281 astvevaṃ saṅgatistathāpi jñānaṃ na naśyatīti sākṣādanuktvaivaṃ vacanaṃ kimarthamityata āha- śūnyeti ... śūnyamatocchittyai
4.2.79de
न्यायसुधा: न केवलमत्र प्रमेयनिरूपणमात्रार्थं प्रवृत्तो याज्ञवल्क्यः किन्तु परी(क्षायां)क्षया अत एव न प्रेत्य ज्ञायत इति विशदमनुक्त्वा शङ्कोत्पादनाय न प्रेत्य संज्ञास्तीति साधारणं वाक्यमाह परीक्षा च स्वानभिमतनिरासरूपा अत एवमुत्तरे दत्ते शून्यमतस्यात्मनाशलक्षणस्य निरसो ऽपि कृतो भवतीति तदर्थं स्वरूपानाशमूचिवान् यदर्थमादितो वाक्यं व्याख्यातं तदिदानीमनुच्छित्तिधर्मेत्येतद्वयाचष्टे- पुनरिति ... पुनरानन्दपूर्वकान् धर्मानाहाप्यनुच्छिन्नांस्
nyāyasudhā: na kevalamatra prameyanirūpaṇamātrārthaṃ pravṛtto yājñavalkyaḥ kintu parī(kṣāyāṃ)kṣayā ata eva na pretya jñāyata iti viśadamanuktvā śaṅkotpādanāya na pretya saṃjñāstīti sādhāraṇaṃ vākyamāha parīkṣā ca svānabhimatanirāsarūpā ata evamuttare datte śūnyamatasyātmanāśalakṣaṇasya niraso 'pi kṛto bhavatīti tadarthaṃ svarūpānāśamūcivān yadarthamādito vākyaṃ vyākhyātaṃ tadidānīmanucchittidharmetyetadvayācaṣṭe- punariti ... punarānandapūrvakān dharmānāhāpyanucchinnāṃs
4.2.79f
12,281f. न्यायसुधा: स्वरूपानाशमुक्त्वा पुनरपि मुक्तस्यानन्दपूवर्कान्धर्माननुच्छिन्नानाह याज्ञवल्क्यः स्वरूपानाशोक्त्यैव धर्मानुच्छित्तिसिद्धौ पुनरुक्तिरियमित्यत उक्तमानन्दपूर्वकानिति वाक्योपक्रमे विज्ञानघन एवेति विज्ञानस्यात्मस्वरूपत्वमुक्तं न पुनरानन्दपूर्वकानिति वाक्योपक्रमे विज्ञानघन एवेति विज्ञानस्यात्मस्वरूपत्वमुक्तं न पुनरानन्दपूर्वकाणाम् अतः स्वरूपानाशोक्त्या विज्ञानाविनाश एव सुज्ञानो नानन्दाद्यविनाशः अतस्ते ऽपि विज्ञानवत् आत्मस्वरूपभूता एव नोच्छिद्यन्ते इत्यर्थप्रतिपत्त्यर्थमिदं वाक्यमिति 12,282 तात्पर्यान्तरं सूचयति- तार्किकैरिति ... तार्किकैर्विनिवारितान्
12,281f. nyāyasudhā: svarūpānāśamuktvā punarapi muktasyānandapūvarkāndharmānanucchinnānāha yājñavalkyaḥ svarūpānāśoktyaiva dharmānucchittisiddhau punaruktiriyamityata uktamānandapūrvakāniti vākyopakrame vijñānaghana eveti vijñānasyātmasvarūpatvamuktaṃ na punarānandapūrvakāniti vākyopakrame vijñānaghana eveti vijñānasyātmasvarūpatvamuktaṃ na punarānandapūrvakāṇām ataḥ svarūpānāśoktyā vijñānāvināśa eva sujñāno nānandādyavināśaḥ ataste 'pi vijñānavat ātmasvarūpabhūtā eva nocchidyante ityarthapratipattyarthamidaṃ vākyamiti 12,282 tātparyāntaraṃ sūcayati- tārkikairiti ... tārkikairvinivāritān
4.2.79g
न्यायसुधा: उक्तमेतत्परीक्षायां प्रवृत्तो याज्ञवल्क्य इति अतः स्वरूपाविनाशमङ्गीकृत्य ये तार्किका बुद्धिसुखादीन्धर्मान्मुक्तस्य विनिवारयन्ति ते ऽप्यसमीचीनवादिन इति ज्ञापनायेदं वाक्यमिति न पौनरुक्त्यदोषः ननु स्वरूपाविनाशोक्त्या धर्माविनाशो ऽपि सिद्ध एव सत्यम् स्वमतरीत्या तत् तार्किकास्तु न ज्ञानसुखादीनामात्मस्वरूपत्वं मन्यन्ते अतः किमिदानीं मोक्षप्रसङ्गे तेषामात्मस्वरूपत्वोपपादनेन आत्मस्वरूपप्रक्रियायां तदपि वक्तव्यमित्याशयेनानुच्छित्तिरेवोक्तेति इदमत्राकूतम् अनुच्छित्तिधर्मेति यदि सङ्खयादिधर्माणामनुच्छित्तिरुक्ता स्यात् तदा असङ्गतमिदं वाक्यमापद्येत ज्ञानविनाशवचनं मोह इत्याक्षेपे सङ्खयाद्यविनाशकथनस्य सङ्गत्यदर्शनात् यदि च स्वरूपाविनाशो ऽनेनोक्त इति स्यात्तदा तस्य पूर्ववाक्येनैवोक्तत्वात् पुनरुक्तिदोषः स्यात् अस्मत्पक्षे त्वस्ति सर्वेषां वाक्यानामुक्तरीत्या साफल्यम् तस्माज्ज्ञानानन्दादिगुणानामेवानुच्छित्तिमाहेदं वाक्यमिति गम्यते तद्बलाच्च न प्रेत्य संज्ञास्तीत्येतदपि उक्तार्थमेवेति 12,283 इतश्चैतदुक्ताथर्मेवेत्याह- मात्रेति मात्रासंसर्गमप्याह तथा
nyāyasudhā: uktametatparīkṣāyāṃ pravṛtto yājñavalkya iti ataḥ svarūpāvināśamaṅgīkṛtya ye tārkikā buddhisukhādīndharmānmuktasya vinivārayanti te 'pyasamīcīnavādina iti jñāpanāyedaṃ vākyamiti na paunaruktyadoṣaḥ nanu svarūpāvināśoktyā dharmāvināśo 'pi siddha eva satyam svamatarītyā tat tārkikāstu na jñānasukhādīnāmātmasvarūpatvaṃ manyante ataḥ kimidānīṃ mokṣaprasaṅge teṣāmātmasvarūpatvopapādanena ātmasvarūpaprakriyāyāṃ tadapi vaktavyamityāśayenānucchittirevokteti idamatrākūtam anucchittidharmeti yadi saṅkhayādidharmāṇāmanucchittiruktā syāt tadā asaṅgatamidaṃ vākyamāpadyeta jñānavināśavacanaṃ moha ityākṣepe saṅkhayādyavināśakathanasya saṅgatyadarśanāt yadi ca svarūpāvināśo 'nenokta iti syāttadā tasya pūrvavākyenaivoktatvāt punaruktidoṣaḥ syāt asmatpakṣe tvasti sarveṣāṃ vākyānāmuktarītyā sāphalyam tasmājjñānānandādiguṇānāmevānucchittimāhedaṃ vākyamiti gamyate tadbalācca na pretya saṃjñāstītyetadapi uktārthameveti 12,283 itaścaitaduktātharmevetyāha- mātreti mātrāsaṃsargamapyāha tathā
4.2.79h
न्यायसुधा: यथा धर्मानुच्छित्तिमाह तथा मीयन्त इति मात्रा रूपादयो विषयास्तेषां संसर्गमुपभोगलक्षणमप्यस्याह"मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवतिऽ; इति वाक्येन ततो न ज्ञानविलोपो व्याख्यातुं शक्यते नेदं वाक्यं श्रुतावुपलभ्यत इत्यत उक्तम्- माध्यन्दिनश्रुतिरिति ... माध्यन्दिनश्रुतिः
nyāyasudhā: yathā dharmānucchittimāha tathā mīyanta iti mātrā rūpādayo viṣayāsteṣāṃ saṃsargamupabhogalakṣaṇamapyasyāha"mātrāsaṃsargastvasya bhavati'; iti vākyena tato na jñānavilopo vyākhyātuṃ śakyate nedaṃ vākyaṃ śrutāvupalabhyata ityata uktam- mādhyandinaśrutiriti ... mādhyandinaśrutiḥ
4.2.80ab
न्यायसुधा: मैत्रेयीयाज्ञवल्क्यसंवादरूपमिदं प्रकरणं काण्वमाध्यन्दिनश्रुत्योः समानम् इदं तु वाक्यं यद्यपि काण्वश्रुतौ नास्ति तथापि माध्यन्दिनश्रुतावस्त्येवेति 12,284 इतो ऽपि संज्ञा नास्तीति वाक्यमुक्तार्थमेवेत्याह- आचिक्षेपेति आचिक्षेप मतं तच्च यस्मिन् न विषयादनम्
nyāyasudhā: maitreyīyājñavalkyasaṃvādarūpamidaṃ prakaraṇaṃ kāṇvamādhyandinaśrutyoḥ samānam idaṃ tu vākyaṃ yadyapi kāṇvaśrutau nāsti tathāpi mādhyandinaśrutāvastyeveti 12,284 ito 'pi saṃjñā nāstīti vākyamuktārthamevetyāha- ācikṣepeti ācikṣepa mataṃ tacca yasmin na viṣayādanam
4.2.80cd
न्यायसुधा: श्रुतिरिति वक्ष्यति यत्र हि"द्वैतमिव भवतिऽ; इत्यादिरुत्तरा श्रुतिर्यस्मिन्मते मुक्तस्य न विषयादनं रूपादिविषयभोगो नास्तीत्यभ्युपगमस्तन्मतमाचिक्षेप निन्दितवतीति ततश्च न तद्वाक्यं मुक्तस्य ज्ञानाभावं प्रतिपादयति नहि ज्ञानरहितस्य घटकल्पस्य विषयसंसर्गो वा तदभावनिन्दा वोपपद्यते कथमाचिक्षेपेति चेत् उच्यते यत्र यदि, द्वैतं भवति तत् तर्ह्येव, इतर इतरं पश्यतीत्यादिना व्याप्तिमभिधाय हिशब्देन तस्याः प्रमितत्वं चोक्त्वा यत्र यदि, तु , अस्यात्मनो ऽपेक्षितं सर्वमात्मैवाभूत् स्वव्यतिरिक्तं न स्यात् तत् तर्हि केन साधनेन कम् अर्थं पश्येत न केनापि किञ्चिदित्यनिष्यप्रसङ्गो ऽभिधीयते 12,285 एवं तर्हि यदि मुक्तौ द्वैतं न स्यात्तदा रूपदर्शनादिकं न भवेदिति तर्कितं भवति तथाच द्वैताभावमतमनयाक्षिप्तं, न विषयभोगाभावमतमित्यत आह- घ्राणादीति घ्राणादिभोगाभावस्य त्वनिष्टत्वहृदा श्रुतिः
nyāyasudhā: śrutiriti vakṣyati yatra hi"dvaitamiva bhavati'; ityādiruttarā śrutiryasminmate muktasya na viṣayādanaṃ rūpādiviṣayabhogo nāstītyabhyupagamastanmatamācikṣepa ninditavatīti tataśca na tadvākyaṃ muktasya jñānābhāvaṃ pratipādayati nahi jñānarahitasya ghaṭakalpasya viṣayasaṃsargo vā tadabhāvanindā vopapadyate kathamācikṣepeti cet ucyate yatra yadi, dvaitaṃ bhavati tat tarhyeva, itara itaraṃ paśyatītyādinā vyāptimabhidhāya hiśabdena tasyāḥ pramitatvaṃ coktvā yatra yadi, tu , asyātmano 'pekṣitaṃ sarvamātmaivābhūt svavyatiriktaṃ na syāt tat tarhi kena sādhanena kam arthaṃ paśyeta na kenāpi kiñcidityaniṣyaprasaṅgo 'bhidhīyate 12,285 evaṃ tarhi yadi muktau dvaitaṃ na syāttadā rūpadarśanādikaṃ na bhavediti tarkitaṃ bhavati tathāca dvaitābhāvamatamanayākṣiptaṃ, na viṣayabhogābhāvamatamityata āha- ghrāṇādīti ghrāṇādibhogābhāvasya tvaniṣṭatvahṛdā śrutiḥ
4.2.81
न्यायसुधा: घ्राणादिना गन्धादेर्भोगो घ्राणादिभोगः केन कमिति करणस्य कर्मणश्चोक्तत्वात् तुशब्दो विशेषार्थः हृदाभिप्रायेण पूर्वेणैव सम्बन्धः सत्यमेतत् शून्यमतं तार्किकमतं च निराकृत्याद्वैतमनया श्रुत्या निराक्रियत इति तच्च विषयभोगाभावप्रसञ्जनेन प्रसञ्जनीयं च तद्भवति यदनिष्यम् अतो ऽद्वैतमते घ्राणादिभोगाभावं प्रसञ्जयन्ती श्रुतिस्तस्यानिष्टत्वमभिप्रैतीति गम्यते अनिष्यं च तदुच्यते यदप्रामाणिकं प्रमाणविरुद्धं च अतो विषयभोगाभावनिन्दा श्रुत्यभिप्रायव्याप्ता भवत्येवेति 12,286 भवेदेवमर्थापत्त्या विषयभोगाभावनिन्दावगमो यद्यत्राद्वैतमते विषयभोगाभावः प्रसञ्जनीयः स्यात् न चैवम् अपि तर्हि वस्तुस्थितिकथनमेतत् तथाहि अयमात्मा अविनाशी अत एवानुच्छित्तिस्तस्य धर्मः मुक्तौ मात्राभिरसंसर्गस्तस्य भवति कुतः यत्र हि संसारे द्वैतमिव भवति तत्तत्रेतर इतरं पश्यतीत्यादि यत्र तु मुक्तावस्य सर्वमात्मैवाभूत्स्वव्यतिरिक्तं किमपि नास्ति तत्र केन कं पश्येन्न केनापि न किमपीत्यद्वैतिनः तत्राह- येनेति येनेदमखिलं वेद विज्ञातारं स्वमेव च केन तं च विजानीयादित्यनिष्टं हि सर्वथा
nyāyasudhā: ghrāṇādinā gandhāderbhogo ghrāṇādibhogaḥ kena kamiti karaṇasya karmaṇaścoktatvāt tuśabdo viśeṣārthaḥ hṛdābhiprāyeṇa pūrveṇaiva sambandhaḥ satyametat śūnyamataṃ tārkikamataṃ ca nirākṛtyādvaitamanayā śrutyā nirākriyata iti tacca viṣayabhogābhāvaprasañjanena prasañjanīyaṃ ca tadbhavati yadaniṣyam ato 'dvaitamate ghrāṇādibhogābhāvaṃ prasañjayantī śrutistasyāniṣṭatvamabhipraitīti gamyate aniṣyaṃ ca taducyate yadaprāmāṇikaṃ pramāṇaviruddhaṃ ca ato viṣayabhogābhāvanindā śrutyabhiprāyavyāptā bhavatyeveti 12,286 bhavedevamarthāpattyā viṣayabhogābhāvanindāvagamo yadyatrādvaitamate viṣayabhogābhāvaḥ prasañjanīyaḥ syāt na caivam api tarhi vastusthitikathanametat tathāhi ayamātmā avināśī ata evānucchittistasya dharmaḥ muktau mātrābhirasaṃsargastasya bhavati kutaḥ yatra hi saṃsāre dvaitamiva bhavati tattatretara itaraṃ paśyatītyādi yatra tu muktāvasya sarvamātmaivābhūtsvavyatiriktaṃ kimapi nāsti tatra kena kaṃ paśyenna kenāpi na kimapītyadvaitinaḥ tatrāha- yeneti yenedamakhilaṃ veda vijñātāraṃ svameva ca kena taṃ ca vijānīyādityaniṣṭaṃ hi sarvathā
4.2.82ab
न्यायसुधा: येनेदमखिलं वेद तं च केन विजानीयात् विज्ञातारं च केन विजानीयादित्यनेन येनेदं सर्वं विजानाति तं च केन विजानीयात् विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति वाक्यद्वयमुपादत्ते विज्ञातारमित्येतत्स्वमेवेति व्याचष्टे प्रथमवाक्यविषयं सूत्रस्य वक्ष्यति इति वाक्यद्वयोक्तं विष्णुज्ञानराहित्यं स्वज्ञानराहित्यं च एतदुक्तं भवति अत्रान्ते येनेदमिति वाक्यद्वयं श्रूयते तदर्थः परमेश्वरज्ञानाभावः स्वज्ञानाभावश्च तावदनिष्यो न वास्तवः ततस्तत्प्रसङ्गकथनमेवेति ज्ञायते तत्साहचर्यात्केन कं पश्येदित्यादिकमपि प्रसञ्जनमेव न वस्तुस्थितिकथनमिति ज्ञातव्यमिति 12,287 नन्वीश्वरस्तावत्सर्वथाप्यविशेष एव यतो वाच इत्यादिश्रुतेः जीवात्मा च न स्वविज्ञानी एकस्यां क्रियायामेकस्यैव कर्तृकर्मभावस्य विरुद्धत्वात् अतः परमेश्वरज्ञानाभावः स्वज्ञानाभावश्च कथमनिष्य इत्यतः परमेश्वरस्य सवर्थाप्यविज्ञेयत्वं तावन्निराकरोति- नेति नाखिलज्ञापको विष्णुरज्ञेयो नियमेन हि
nyāyasudhā: yenedamakhilaṃ veda taṃ ca kena vijānīyāt vijñātāraṃ ca kena vijānīyādityanena yenedaṃ sarvaṃ vijānāti taṃ ca kena vijānīyāt vijñātāramare kena vijānīyāditi vākyadvayamupādatte vijñātāramityetatsvameveti vyācaṣṭe prathamavākyaviṣayaṃ sūtrasya vakṣyati iti vākyadvayoktaṃ viṣṇujñānarāhityaṃ svajñānarāhityaṃ ca etaduktaṃ bhavati atrānte yenedamiti vākyadvayaṃ śrūyate tadarthaḥ parameśvarajñānābhāvaḥ svajñānābhāvaśca tāvadaniṣyo na vāstavaḥ tatastatprasaṅgakathanameveti jñāyate tatsāhacaryātkena kaṃ paśyedityādikamapi prasañjanameva na vastusthitikathanamiti jñātavyamiti 12,287 nanvīśvarastāvatsarvathāpyaviśeṣa eva yato vāca ityādiśruteḥ jīvātmā ca na svavijñānī ekasyāṃ kriyāyāmekasyaiva kartṛkarmabhāvasya viruddhatvāt ataḥ parameśvarajñānābhāvaḥ svajñānābhāvaśca kathamaniṣya ityataḥ parameśvarasya savarthāpyavijñeyatvaṃ tāvannirākaroti- neti nākhilajñāpako viṣṇurajñeyo niyamena hi
4.2.82cd
12,287f. न्यायसुधा: अत्राखिलज्ञापक इत्यनेन येनेदमिति वाक्यार्थमनूद्य विष्णुरिति तस्य विषयो दर्शितः प्रागव्याख्यातत्वात् विष्णुं विनैतद्वाक्याथर्स्यासम्भवात् हिशब्दस्तावदर्थे विष्णुर्नियमेन सर्वथाप्यज्ञेय इति तावन्न भवति कुत इत्यत आह- तदिति 12,288 तज्ज्ञानार्थं हि वेदानामखिलानां प्रवर्तनम्
12,287f. nyāyasudhā: atrākhilajñāpaka ityanena yenedamiti vākyārthamanūdya viṣṇuriti tasya viṣayo darśitaḥ prāgavyākhyātatvāt viṣṇuṃ vinaitadvākyātharsyāsambhavāt hiśabdastāvadarthe viṣṇurniyamena sarvathāpyajñeya iti tāvanna bhavati kuta ityata āha- taditi 12,288 tajjñānārthaṃ hi vedānāmakhilānāṃ pravartanam
4.2.83
न्यायसुधा: सर्वे वेदा इत्यादेरिति शेषः विष्णोः सर्वथाप्यज्ञेयत्वे ऽखिलवेदवैयर्थ्यप्रसङ्गाद्यतो वाच इत्यादिकमन्यथा व्याख्येयमिति भावः एवं परमात्मनो ज्ञेयत्वमुपपाद्य जीवात्मनः स्वज्ञानमुपपादयति- प्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षागमात्मविज्ञानाविरोधानुभवादपि न स्वविज्ञानितायां च विरोधः कश्चनेयते
nyāyasudhā: sarve vedā ityāderiti śeṣaḥ viṣṇoḥ sarvathāpyajñeyatve 'khilavedavaiyarthyaprasaṅgādyato vāca ityādikamanyathā vyākhyeyamiti bhāvaḥ evaṃ paramātmano jñeyatvamupapādya jīvātmanaḥ svajñānamupapādayati- pratyakṣamiti pratyakṣāgamātmavijñānāvirodhānubhavādapi na svavijñānitāyāṃ ca virodhaḥ kaścaneyate
4.2.84
12,288f. न्यायसुधा: क्रियाविशेषणमेतत् आत्मविज्ञानं चाविरोधश्चेति द्वन्द्वः अविरोधश्च प्रसङ्गादात्मा विज्ञान एव तयोरनुभवः स च प्रत्यक्षरूपः तस्मात् अपिपदेन श्रुत्यादिग्रहणम् स्वविज्ञानितायां जीवस्य कश्चन विरोधो नेयते न काप्यनुपपत्तिः प्रतीयते आत्मविज्ञानानुभवस्तावत् मामहं जानामीति साक्षिरूपः प्रसिद्ध एव यथा घटमहं जानामीत्यत्र न काचिदनुपपत्तिः प्रतीयते किं त्वनुपलम्भसनाथेन साक्षिणानुपपत्त्यभाव एव साक्षात्क्रियते तथा तदविशिष्ये मामहं जानामीति ज्ञाने ऽपि श्रुतयो ऽपि"अहमित्येव यो वेद्यःऽ; इत्याद्याः यदि चात्मा न स्वात्मानं जानीयात्तदा ममेदमिष्यसाधनमित्यादिज्ञानाभावात्तथाविधेच्छाप्रयत्नयोरप्यभावात्सर्वप्रवृत्तिनिवृत्तिविलोपप्रसङ्गः स्वप्रकाशत्वं ज्ञानाश्रयतया प्रकाशमानत्वं च न स्वज्ञानातिरेकेणोपपद्यत इति 12,290 छिदादिषु कर्तृकर्मणोर्भेददशर्नात्तदेकत्वाभ्युपगमो विरुद्ध इति यदुक्तं तन्निराकरोति- कर्तृकर्मेति कर्तृकर्मविरोधश्च नित्यानुभवविरोधतः कथमेव पदं गच्छेद् विरोधो दृष्टबाधनम्
12,288f. nyāyasudhā: kriyāviśeṣaṇametat ātmavijñānaṃ cāvirodhaśceti dvandvaḥ avirodhaśca prasaṅgādātmā vijñāna eva tayoranubhavaḥ sa ca pratyakṣarūpaḥ tasmāt apipadena śrutyādigrahaṇam svavijñānitāyāṃ jīvasya kaścana virodho neyate na kāpyanupapattiḥ pratīyate ātmavijñānānubhavastāvat māmahaṃ jānāmīti sākṣirūpaḥ prasiddha eva yathā ghaṭamahaṃ jānāmītyatra na kācidanupapattiḥ pratīyate kiṃ tvanupalambhasanāthena sākṣiṇānupapattyabhāva eva sākṣātkriyate tathā tadaviśiṣye māmahaṃ jānāmīti jñāne 'pi śrutayo 'pi"ahamityeva yo vedyaḥ'; ityādyāḥ yadi cātmā na svātmānaṃ jānīyāttadā mamedamiṣyasādhanamityādijñānābhāvāttathāvidhecchāprayatnayorapyabhāvātsarvapravṛttinivṛttivilopaprasaṅgaḥ svaprakāśatvaṃ jñānāśrayatayā prakāśamānatvaṃ ca na svajñānātirekeṇopapadyata iti 12,290 chidādiṣu kartṛkarmaṇorbhedadaśarnāttadekatvābhyupagamo viruddha iti yaduktaṃ tannirākaroti- kartṛkarmeti kartṛkarmavirodhaśca nityānubhavavirodhataḥ kathameva padaṃ gacched virodho dṛṣṭabādhanam
Adhyāya 4 (cont. 7)
4.2.85
न्यायसुधा: एकस्यां क्रियायां कर्तृकर्मत्वयोर्विरोधः कर्तृकर्मविरोधः नित्यानुभवः उक्तसाक्ष्यनुभवः पदम् आस्पदम् प्रकृत इति शेषः अयमाशयः उक्तमेतल्लिङ्गपादे यत्कर्तृकर्मणोर्भेद इत्यौत्सर्गिको ऽयं न्यायः अपवादे सत्यभेदो ऽपि भवतीति अत्र च मामहं जानामीति साक्ष्यनुभवविरोधान्नायमस्य न्यायस्य विषयः किन्तु यत्रादृष्टबाधनं प्रमाणविरोधाभावस्तत्रैवायं विरोधः प्रवर्तते यथाङ्गुल्यग्रेणाङ्गुल्यग्रस्पर्शने यथा वासिधारयासिधाराछेदन इति 12,291 अस्त्वेवमीश्वरस्य ज्ञेयत्वं, जीवस्य च स्वज्ञानित्वम् तथापि मुक्तौ तज्ज्ञानाभावः कथमनिष्य इति चेत् उच्यते "नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत्सर्वदृक् सदाऽ; इति श्रुतौ स्वज्ञानमीश्वरज्ञानं च नास्तीत्यभिधाय मुक्तस्य तु तदस्तीत्युच्यते अतस्तदभावः प्रमाणविरुद्ध इति कथं नानिष्यः न केवलमेवमनिष्यप्रकरणाद्विषयभोगाभावस्यानिष्टत्वं गम्यते किन्तु विषयभोगस्यापि श्रुतिसिद्धत्वाच्चेत्याह- स इति सो ऽश्नुते सर्वकामंश्च कामान्नी कामरूप्यथ इत्यादिश्रुतयश्चोक्तमर्थमेव वदन्ति हि
nyāyasudhā: ekasyāṃ kriyāyāṃ kartṛkarmatvayorvirodhaḥ kartṛkarmavirodhaḥ nityānubhavaḥ uktasākṣyanubhavaḥ padam āspadam prakṛta iti śeṣaḥ ayamāśayaḥ uktametalliṅgapāde yatkartṛkarmaṇorbheda ityautsargiko 'yaṃ nyāyaḥ apavāde satyabhedo 'pi bhavatīti atra ca māmahaṃ jānāmīti sākṣyanubhavavirodhānnāyamasya nyāyasya viṣayaḥ kintu yatrādṛṣṭabādhanaṃ pramāṇavirodhābhāvastatraivāyaṃ virodhaḥ pravartate yathāṅgulyagreṇāṅgulyagrasparśane yathā vāsidhārayāsidhārāchedana iti 12,291 astvevamīśvarasya jñeyatvaṃ, jīvasya ca svajñānitvam tathāpi muktau tajjñānābhāvaḥ kathamaniṣya iti cet ucyate "nātmānaṃ na parāṃścaiva na satyaṃ nāpi cānṛtam prājñaḥ kiñcana saṃvetti turyaṃ tatsarvadṛk sadā'; iti śrutau svajñānamīśvarajñānaṃ ca nāstītyabhidhāya muktasya tu tadastītyucyate atastadabhāvaḥ pramāṇaviruddha iti kathaṃ nāniṣyaḥ na kevalamevamaniṣyaprakaraṇādviṣayabhogābhāvasyāniṣṭatvaṃ gamyate kintu viṣayabhogasyāpi śrutisiddhatvāccetyāha- sa iti so 'śnute sarvakāmaṃśca kāmānnī kāmarūpyatha ityādiśrutayaścoktamarthameva vadanti hi
4.2.86ab
न्यायसुधा: अथ मुक्तेरनन्तरमिति श्रुतिद्वयस्योपक्रमे सम्बद्धयते उक्तमेवार्थं मुक्तस्य विषयभोगसद्भावम् अत एव मात्राभिरसंसर्ग इति व्याख्यानमसदेवेति 12,292 स्यादेतत् यत्र हि द्वैतमिव भवतीति इवशब्देन द्वैताभावः प्रतिपाद्यते तत्कथं द्वैताभावे ऽनिष्यप्रसङ्गाभिधानमेतदित्यत आह- अस्वातन्त्र्यादिति 12,293 अस्वातन्त्र्यादिवेत्युक्तं न द्वैताभावतः क्वचित्
nyāyasudhā: atha mukteranantaramiti śrutidvayasyopakrame sambaddhayate uktamevārthaṃ muktasya viṣayabhogasadbhāvam ata eva mātrābhirasaṃsarga iti vyākhyānamasadeveti 12,292 syādetat yatra hi dvaitamiva bhavatīti ivaśabdena dvaitābhāvaḥ pratipādyate tatkathaṃ dvaitābhāve 'niṣyaprasaṅgābhidhānametadityata āha- asvātantryāditi 12,293 asvātantryādivetyuktaṃ na dvaitābhāvataḥ kvacit
4.2.86cd
न्यायसुधा: द्वैतस्यास्वातन्त्र्यमभिप्रेत्य द्वैतमिवेत्युक्तम् नतु द्वैताभावमभिप्रेत्य कुतः क्वचिदभिधानादाविवशब्दस्याभाववाचितानुक्तेरित्यर्थः अस्वातन्त्र्यं चात्र स्वरूपमात्रमुक्तम् इवशब्दस्याभावार्थत्वे बाधकं चाह- आत्मैवेति आत्मैवाभूदिति ह्यस्मादविशेषप्रसङ्गतः
nyāyasudhā: dvaitasyāsvātantryamabhipretya dvaitamivetyuktam natu dvaitābhāvamabhipretya kutaḥ kvacidabhidhānādāvivaśabdasyābhāvavācitānukterityarthaḥ asvātantryaṃ cātra svarūpamātramuktam ivaśabdasyābhāvārthatve bādhakaṃ cāha- ātmaiveti ātmaivābhūditi hyasmādaviśeṣaprasaṅgataḥ
4.2.87a
न्यायसुधा: इवशब्दस्याभावार्थत्वे द्वैतमिव भवतीत्यस्य द्वैतं नास्तीत्यर्थः स्यात् यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूदित्यस्य तावद् द्वैताभावो ऽर्थः स्फुट एव ततस्तस्मादस्य विशेषो न भवेत् तथा च द्वैताभावे इतर इतरं पश्येत् द्वैताभावे केन कं पश्येदिति वाक्यद्वयार्थः प्रसज्येत ततश्च उन्मत्तवाक्यता श्रुतेरापद्यत इति नन्विवशब्दस्यास्वातन्त्र्यवाचित्वं कुत इत्यत आह- अस्वातन्त्र्येति अस्वातन्त्र्योपमाभेदभेदेष्विव उदीरितः शब्दतत्त्व इति प्रोक्तं
nyāyasudhā: ivaśabdasyābhāvārthatve dvaitamiva bhavatītyasya dvaitaṃ nāstītyarthaḥ syāt yatra tvasya sarvamātmaivābhūdityasya tāvad dvaitābhāvo 'rthaḥ sphuṭa eva tatastasmādasya viśeṣo na bhavet tathā ca dvaitābhāve itara itaraṃ paśyet dvaitābhāve kena kaṃ paśyediti vākyadvayārthaḥ prasajyeta tataśca unmattavākyatā śruterāpadyata iti nanvivaśabdasyāsvātantryavācitvaṃ kuta ityata āha- asvātantryeti asvātantryopamābhedabhedeṣviva udīritaḥ śabdatattva iti proktaṃ
4.2.87d
-च् न्यायसुधा: अभेदभेदेति प्रतीयोगिद्वयोपलक्षणम् इवान्त एकस्मिन्नुक्ते तत्प्रतियोगी द्वितीयो ऽपि लभ्यत इत्यर्थः नन्वस्माकमुपमायामेवेवशब्दः द्वैताभावस्त्वर्थसिद्धः यथा गौरिव गवय इत्युक्ते गवयस्य गोत्वाभावो ऽवगम्यत इति चेत् तर्हि द्वैतसदृशं किं तदिति वाच्यम् कल्पितं द्वैतमिति चेन्न तस्य सत्ताभावेन भवतीत्यनुपपत्तेः भवनमपि तस्य काल्पनिकमिति चेत् एवं तर्हि यदि द्वैतदर्शनं स्यादिति स्यात् तथा चेतर इतरं पश्यतीत्येतदपि तदेवेति न हेतुहेतुमद्भावो ऽवकल्प्यत इति 12,295 न प्रेत्य संज्ञास्तीति वाक्यस्य मुक्तो न जानातीत्येवार्थमङ्गीकृत्याविनाशीत्यादिवाक्यान्य(प्य)न्यथा व्याकुर्वतो बाधकमाह- मैत्रेयीति ... मैत्रेय्युक्तोत्तरं च किम्
-c nyāyasudhā: abhedabhedeti pratīyogidvayopalakṣaṇam ivānta ekasminnukte tatpratiyogī dvitīyo 'pi labhyata ityarthaḥ nanvasmākamupamāyāmevevaśabdaḥ dvaitābhāvastvarthasiddhaḥ yathā gauriva gavaya ityukte gavayasya gotvābhāvo 'vagamyata iti cet tarhi dvaitasadṛśaṃ kiṃ taditi vācyam kalpitaṃ dvaitamiti cenna tasya sattābhāvena bhavatītyanupapatteḥ bhavanamapi tasya kālpanikamiti cet evaṃ tarhi yadi dvaitadarśanaṃ syāditi syāt tathā cetara itaraṃ paśyatītyetadapi tadeveti na hetuhetumadbhāvo 'vakalpyata iti 12,295 na pretya saṃjñāstīti vākyasya mukto na jānātītyevārthamaṅgīkṛtyāvināśītyādivākyānya(pya)nyathā vyākurvato bādhakamāha- maitreyīti ... maitreyyuktottaraṃ ca kim
4.2.88ab
न्यायसुधा: न प्रेत्य संज्ञास्तीति वाक्यं श्रुत्वा मैत्रेय्योक्तमत्रैव मा भवानित्यादि तत्तावन्नाहृदयं निर्दलाक्षेपकरणे ऽसुज्ञत्वप्रसङ्गात् ततः प्रज्ञानघन इत्यात्मनो ज्ञानस्वरूपत्वमभिधायेदानीं ज्ञानाभावं वदतस्तव वाक्यं मोहकमित्यभिप्रायः कल्प्यः अपुरुषार्थत्वप्रसङ्गो वा यथोक्तं"संज्ञानाशो यदि भवेत्किं मुक्त्या नः प्रयोजनम् मोहं मां प्राणयामास भवानत्रेति चोदितःऽ; इति अन्यथाव्याख्याने मैत्रेय्युक्तं निरुत्तरं प्रसज्येत न ह्येतैर्वाक्यैः स्ववचनव्याघातः परिहृतो नापि पुरुषार्थता समर्थितेति 12,297 एवं साङ्खयनैयायिकाद्यभिमतस्य मोक्षस्याप्रामाणिकत्वमभिधाय, यदुक्तं मोक्षस्यापुरुषार्थत्वप्रसङ्ग इति तत्प्रपञ्चयति- सुखादीति सुखादिधर्महानौ तु मुक्तेः किञ्च प्रयोजनम्
nyāyasudhā: na pretya saṃjñāstīti vākyaṃ śrutvā maitreyyoktamatraiva mā bhavānityādi tattāvannāhṛdayaṃ nirdalākṣepakaraṇe 'sujñatvaprasaṅgāt tataḥ prajñānaghana ityātmano jñānasvarūpatvamabhidhāyedānīṃ jñānābhāvaṃ vadatastava vākyaṃ mohakamityabhiprāyaḥ kalpyaḥ apuruṣārthatvaprasaṅgo vā yathoktaṃ"saṃjñānāśo yadi bhavetkiṃ muktyā naḥ prayojanam mohaṃ māṃ prāṇayāmāsa bhavānatreti coditaḥ'; iti anyathāvyākhyāne maitreyyuktaṃ niruttaraṃ prasajyeta na hyetairvākyaiḥ svavacanavyāghātaḥ parihṛto nāpi puruṣārthatā samarthiteti 12,297 evaṃ sāṅkhayanaiyāyikādyabhimatasya mokṣasyāprāmāṇikatvamabhidhāya, yaduktaṃ mokṣasyāpuruṣārthatvaprasaṅga iti tatprapañcayati- sukhādīti sukhādidharmahānau tu mukteḥ kiñca prayojanam
4.2.88c
न्यायसुधा: सुखादिधर्महानौ मुक्तित्वेनाङ्गीकृतायामिति शेषः तुशब्दः स्वपक्षाद्विशिनष्टि परस्यापाद्यमानो दोषः स्वमते नास्तीत्याशयः मुक्तेरिति सम्बन्धमात्रे षष्ठी किमाक्षेपे चशब्दो ऽप्रामाणिकत्वेन समुच्चयार्थः प्रयुज्यते प्रवर्त्यते पुरुषो ऽनेनेति प्रयोजनम् मुक्तेः प्रयोजनं किमिति मुक्त्यर्थे पुरुषं प्रवर्तयत्किमपि नास्तीत्यर्थः 12,298 द्विविधं प्रयोजनम् इष्यावाप्तिरनिष्यनिवृत्तिश्च तत्र यद्यपि मुक्तिरिष्यप्राप्तिरूपा न भवति तथाप्यनिष्यनिवृत्तिरूपा भवत्येव अतः पुरुषेणार्थ्यत इत्याशङ्कते- यदीति यद्यर्थो दुःखहानिः स्याद्
nyāyasudhā: sukhādidharmahānau muktitvenāṅgīkṛtāyāmiti śeṣaḥ tuśabdaḥ svapakṣādviśinaṣṭi parasyāpādyamāno doṣaḥ svamate nāstītyāśayaḥ mukteriti sambandhamātre ṣaṣṭhī kimākṣepe caśabdo 'prāmāṇikatvena samuccayārthaḥ prayujyate pravartyate puruṣo 'neneti prayojanam mukteḥ prayojanaṃ kimiti muktyarthe puruṣaṃ pravartayatkimapi nāstītyarthaḥ 12,298 dvividhaṃ prayojanam iṣyāvāptiraniṣyanivṛttiśca tatra yadyapi muktiriṣyaprāptirūpā na bhavati tathāpyaniṣyanivṛttirūpā bhavatyeva ataḥ puruṣeṇārthyata ityāśaṅkate- yadīti yadyartho duḥkhahāniḥ syād
4.2.88d
न्यायसुधा: दुःखहानिरूपा मुक्तिः पुरुषस्यार्थो ऽर्थनीयः स्यादिति यदि ब्रूषे अत्रोच्यते भवत्यनिष्यनिवृत्तिः पुरुषार्थः मुक्तिश्च समस्तदुःखहानिस्तथापि न पुरुषार्थः कथमित्यत आह- अनर्थ इति ... अनर्थः सुखनाशनम्
nyāyasudhā: duḥkhahānirūpā muktiḥ puruṣasyārtho 'rthanīyaḥ syāditi yadi brūṣe atrocyate bhavatyaniṣyanivṛttiḥ puruṣārthaḥ muktiśca samastaduḥkhahānistathāpi na puruṣārthaḥ kathamityata āha- anartha iti ... anarthaḥ sukhanāśanam
4.2.89ab
न्यायसुधा: सुखनाशरूपो ऽनर्थो ऽप्यस्ति यतः इदमुक्तं भवति केवलस्य दुःखस्यात्यन्तिकी निवृत्तिर्भवति पुरुषार्थः, इयं तु दुःखवत् सुखस्याप्यात्यन्तिकी निवृत्तिरिति कथं पुरुषाथरः अनिष्यनिवृत्त्याशया प्रवृत्तौ इष्यनिवृत्तिभिया निवृत्त्यापत्तेः दुःखशबलसुखहानौ सुखशबलदुःखोपादानप्राप्तेश्च 12,299 यदत्रोक्तं"यस्य दुःखमुपादेयं तस्य हेयं किमुच्यताम् हेयहीनस्य का मुक्तिः केन चाप्युपदिश्यतेऽ; इति, तदिदमसङ्गतम् नहि वयं दुःखस्योपादेयत्वमुपपादयामः किन्तु समव्ययफलत्वेन विनिगमने कारणाभावान्न प्रवृत्त्युपपत्तिरिति ब्रूमः यथोक्तम्"असत्यानि दुरन्तानि समव्यवफलानि च अशक्यानि च वस्तूनि नारभेत विचक्षणःऽ; इति अङ्गीकृत्यैव समव्ययफलत्वमुक्तम् वस्तुतस्तु आयादपि व्ययो गरीयानित्याह- तयोश्चेति तयोश्च दुःखहानाद्धि सुखनाशो ऽधिको भवेत्
nyāyasudhā: sukhanāśarūpo 'nartho 'pyasti yataḥ idamuktaṃ bhavati kevalasya duḥkhasyātyantikī nivṛttirbhavati puruṣārthaḥ, iyaṃ tu duḥkhavat sukhasyāpyātyantikī nivṛttiriti kathaṃ puruṣātharḥ aniṣyanivṛttyāśayā pravṛttau iṣyanivṛttibhiyā nivṛttyāpatteḥ duḥkhaśabalasukhahānau sukhaśabaladuḥkhopādānaprāpteśca 12,299 yadatroktaṃ"yasya duḥkhamupādeyaṃ tasya heyaṃ kimucyatām heyahīnasya kā muktiḥ kena cāpyupadiśyate'; iti, tadidamasaṅgatam nahi vayaṃ duḥkhasyopādeyatvamupapādayāmaḥ kintu samavyayaphalatvena vinigamane kāraṇābhāvānna pravṛttyupapattiriti brūmaḥ yathoktam"asatyāni durantāni samavyavaphalāni ca aśakyāni ca vastūni nārabheta vicakṣaṇaḥ'; iti aṅgīkṛtyaiva samavyayaphalatvamuktam vastutastu āyādapi vyayo garīyānityāha- tayośceti tayośca duḥkhahānāddhi sukhanāśo 'dhiko bhavet
4.2.89c
न्यायसुधा: सुखदुःखहानयोर्मध्ये नहि राजादयो राज्याद्यपगमे दुःखहानेन सुखहानव्यथां समादधति ततो निवृत्तिरेव मुक्तेरिति भावः 12,301 यत्र निवर्तमानं दुःखमल्पीयः सुखं तु महत्तत्रैवमेतत् इह तु महद्दुःखं निवर्तते सुखं त्वल्पीयस्तत्कथं न पुरुषार्थत्वम् "यस्तु घनतरदुःख(तिमिर)निरन्तरात्संसारकान्तारात्सुखखद्योतिकासु द्योतमानास्वपि बिभेति, तं प्रत्ययं निरस्ततस्करतया सुगमो मार्ग उप(दिश्यत)दर्शितःऽ; इति तत्राह- प्राप्यापीति प्राप्यापि दुःखं सुमहत् सुखलेशाप्तये जनः यतते सुखहानौ हि को मोक्षाय यतेत् पुमान्
nyāyasudhā: sukhaduḥkhahānayormadhye nahi rājādayo rājyādyapagame duḥkhahānena sukhahānavyathāṃ samādadhati tato nivṛttireva mukteriti bhāvaḥ 12,301 yatra nivartamānaṃ duḥkhamalpīyaḥ sukhaṃ tu mahattatraivametat iha tu mahadduḥkhaṃ nivartate sukhaṃ tvalpīyastatkathaṃ na puruṣārthatvam "yastu ghanataraduḥkha(timira)nirantarātsaṃsārakāntārātsukhakhadyotikāsu dyotamānāsvapi bibheti, taṃ pratyayaṃ nirastataskaratayā sugamo mārga upa(diśyata)darśitaḥ'; iti tatrāha- prāpyāpīti prāpyāpi duḥkhaṃ sumahat sukhaleśāptaye janaḥ yatate sukhahānau hi ko mokṣāya yatet pumān
4.2.90
-f न्यायसुधा: यतो जान्धिकादिर्जनः सुमहद्दुःखं प्राप्यापि सुखलेशाप्तये यतते तस्मादल्पस्यापि सुखस्य हानौ महतो ऽपि दुःखस्य मोक्षाय कः पुमान्यतेत न को ऽपि अभ्युपगमवादश्चायम् नहि सांसारिकसुखस्य दुःखापेक्षयाल्पत्वं प्रमितम् कस्मिंश्चन जन्मन्ययं (दरिद्रो)(दुर्भगो) दुःखितो भवति कस्मिंश्चित्सार्वभौमः कदाचिन्नरकमनुभवति कदाचित्स्वर्गम् या च मोक्षशास्त्रेषु सांसारिकसुखनिन्दा सा निरस्तसमस्तदुःखं मोक्षगतं परमानन्दमपेक्ष्याल्पत्वाभिप्रायेणेति 12,303 महादुःखहानादल्पं सुखं गरीय इत्येतत्प्रकारान्तरेणोपपादयति- अल्पाच्चेति अल्पाच्च सुखानाशाद्धि बिभेत्यतितरां जनः महच्च दुःखमाप्नोति सुखनाशनिवृत्तये
-f nyāyasudhā: yato jāndhikādirjanaḥ sumahadduḥkhaṃ prāpyāpi sukhaleśāptaye yatate tasmādalpasyāpi sukhasya hānau mahato 'pi duḥkhasya mokṣāya kaḥ pumānyateta na ko 'pi abhyupagamavādaścāyam nahi sāṃsārikasukhasya duḥkhāpekṣayālpatvaṃ pramitam kasmiṃścana janmanyayaṃ (daridro)(durbhago) duḥkhito bhavati kasmiṃścitsārvabhaumaḥ kadācinnarakamanubhavati kadācitsvargam yā ca mokṣaśāstreṣu sāṃsārikasukhanindā sā nirastasamastaduḥkhaṃ mokṣagataṃ paramānandamapekṣyālpatvābhiprāyeṇeti 12,303 mahāduḥkhahānādalpaṃ sukhaṃ garīya ityetatprakārāntareṇopapādayati- alpācceti alpācca sukhānāśāddhi bibhetyatitarāṃ janaḥ mahacca duḥkhamāpnoti sukhanāśanivṛttaye
4.2.91a
न्यायसुधा: (हानस्या)नाशस्याल्पत्वं प्रतियोग्यल्पत्वनिमित्तम् अल्पस्यापि सुखस्य (हानादि)नाशादिति यावत् सुखनाशनिवृत्तय इति प्रसक्तस्य सुखनाशहेतोर्निवृत्तय इत्यर्थः उदाहरणानि तु लोके स्पष्टान्येव कथं तर्हि मधुविषसम्पृक्तान्न(भोजन)परित्याग इति चेत् बहुतरसुखहानिप्राप्तेरिति ब्रूमः अन्यथा परेणापि व्यवस्थायाः कतर्व्यत्वात् 12,304 स्यादेतत् द्विविधाः पुरुषाः रागिणो वीतरागाश्च तत्र रागिणः सुखार्थं दुःखमप्यनुभवन्ति ते हि मधुविषसम्पृक्तमप्यन्नं मधुतयाऽपातरमणीयं विष(विषंगा)संयोगात्तु मारयतु मा वा मीमरदुप(भुंज्महे)युंक्ष्महे तावदापातसुखं को हि हस्तगतं पादगतं करोतीति विचिन्त्योपभुञ्जते वीतरागास्त्वा(यति)पत्तिमालोचयन्तः स्वगर्मपि कुपितभोगिफणमण्डलच्छायाप्रतिममित्यपजहतीत्यत आह- नचेति न च रागनिमित्तं तद्
nyāyasudhā: (hānasyā)nāśasyālpatvaṃ pratiyogyalpatvanimittam alpasyāpi sukhasya (hānādi)nāśāditi yāvat sukhanāśanivṛttaya iti prasaktasya sukhanāśahetornivṛttaya ityarthaḥ udāharaṇāni tu loke spaṣṭānyeva kathaṃ tarhi madhuviṣasampṛktānna(bhojana)parityāga iti cet bahutarasukhahāniprāpteriti brūmaḥ anyathā pareṇāpi vyavasthāyāḥ katarvyatvāt 12,304 syādetat dvividhāḥ puruṣāḥ rāgiṇo vītarāgāśca tatra rāgiṇaḥ sukhārthaṃ duḥkhamapyanubhavanti te hi madhuviṣasampṛktamapyannaṃ madhutayā'pātaramaṇīyaṃ viṣa(viṣaṃgā)saṃyogāttu mārayatu mā vā mīmaradupa(bhuṃjmahe)yuṃkṣmahe tāvadāpātasukhaṃ ko hi hastagataṃ pādagataṃ karotīti vicintyopabhuñjate vītarāgāstvā(yati)pattimālocayantaḥ svagarmapi kupitabhogiphaṇamaṇḍalacchāyāpratimamityapajahatītyata āha- naceti na ca rāganimittaṃ tad
4.2.91b
न्यायसुधा: यदेतदुक्तं, प्राप्यापीत्यादि तद्रागनिमित्तम् मुमुक्षवस्तु वीतरागाः तस्मात्सुखमनादृत्य दुःखध्वंसायैव यतन्त इति, तच्च नेत्यर्थः कुत इत्यत आह- वीतेति ... वीतरागा अपि स्फुटम् नारदाद्याः सुखार्थाय सहन्ते दुःखमञ्जसा
nyāyasudhā: yadetaduktaṃ, prāpyāpītyādi tadrāganimittam mumukṣavastu vītarāgāḥ tasmātsukhamanādṛtya duḥkhadhvaṃsāyaiva yatanta iti, tacca netyarthaḥ kuta ityata āha- vīteti ... vītarāgā api sphuṭam nāradādyāḥ sukhārthāya sahante duḥkhamañjasā
4.2.91ef
-द् न्यायसुधा: स्फुटमिति नारदादीनां वीतरागत्वं श्रुत्यादिप्रसिद्धमित्यर्थः अञ्जसेति श्रवणादल्पाय सुखरूपार्थायेति योज्यम् यस्मादिति वक्ष्यमाणमिहापि सम्बद्धयते एतत्कुत इत्यत आह- युद्धादीति 12,305 युद्धादिदर्शनं यस्मात् सुदुःखेनापि कुवर्ते
-d nyāyasudhā: sphuṭamiti nāradādīnāṃ vītarāgatvaṃ śrutyādiprasiddhamityarthaḥ añjaseti śravaṇādalpāya sukharūpārthāyeti yojyam yasmāditi vakṣyamāṇamihāpi sambaddhayate etatkuta ityata āha- yuddhādīti 12,305 yuddhādidarśanaṃ yasmāt suduḥkhenāpi kuvarte
4.2.92a
न्यायसुधा: सुखार्थायेति वर्तते नारदाद्या इति च आदिपदेन दूरगमनादिसाध्यं स्वयंवरदर्शनं च गृह्यते एतदपि कुत इत्यत आह- यदेति यदेन्द्रवैरोचनयोर्ब्रह्मास्त्राभ्यां सुतापिताः अपि नैवाजहुर्युद्धरसात् ते नारदादयः इति स्कान्दवचस्
nyāyasudhā: sukhārthāyeti vartate nāradādyā iti ca ādipadena dūragamanādisādhyaṃ svayaṃvaradarśanaṃ ca gṛhyate etadapi kuta ityata āha- yadeti yadendravairocanayorbrahmāstrābhyāṃ sutāpitāḥ api naivājahuryuddharasāt te nāradādayaḥ iti skāndavacas
4.2.92ef
-ए न्यायसुधा: नैवाजर्हुर्युद्धदर्शनं युद्धरसाद्युद्धदर्शननिमित्तात्सुखात्कारणात् यदाशब्दस्य पूर्वत्रोत्तरत्र वा सम्बन्धः यस्मादिति अत्रापि सम्बद्धयते 12,306 इदमत्राकूतम् अत्र रागशब्देन किं सुखेच्छाभिप्रेता उत लक्षणया अविवेकः आद्ये सत्यमेतत् किन्तु मुमुक्षवो ऽपि रागिण एव रागिणां कथं मुक्तिरिति चेत् द्वेषिणामपि कथम् दुःखद्वेषाद्धि ते दुःखं जहति अस्थाने द्वेषो बन्धक इत्रत चेत् रागो ऽपि तथेति समानम् किञ्च दुःखोच्छेदे रागः परेणापि स्वीकार्यः न दुःखद्वेषो ऽसौ किन्तु निर्वेद एवेति चेत् तर्हि न सुखरागो ऽसौ अपि तु श्रद्धैवेति वदामः द्वितीये तु नारदादयो निदर्शनम् ते ऽपि तदाविवेकिन इति चेत् कथमेतद्विज्ञातं लौकिकवैदि(कलो)कोत्तरप्रज्ञेनेति 12,307 नच रागेत्यादिनोक्तमुपसंहरति- तस्मादिति ... तस्मात् सुखाभावस्य को यतेत्
-e nyāyasudhā: naivājarhuryuddhadarśanaṃ yuddharasādyuddhadarśananimittātsukhātkāraṇāt yadāśabdasya pūrvatrottaratra vā sambandhaḥ yasmāditi atrāpi sambaddhayate 12,306 idamatrākūtam atra rāgaśabdena kiṃ sukhecchābhipretā uta lakṣaṇayā avivekaḥ ādye satyametat kintu mumukṣavo 'pi rāgiṇa eva rāgiṇāṃ kathaṃ muktiriti cet dveṣiṇāmapi katham duḥkhadveṣāddhi te duḥkhaṃ jahati asthāne dveṣo bandhaka itrata cet rāgo 'pi tatheti samānam kiñca duḥkhocchede rāgaḥ pareṇāpi svīkāryaḥ na duḥkhadveṣo 'sau kintu nirveda eveti cet tarhi na sukharāgo 'sau api tu śraddhaiveti vadāmaḥ dvitīye tu nāradādayo nidarśanam te 'pi tadāvivekina iti cet kathametadvijñātaṃ laukikavaidi(kalo)kottaraprajñeneti 12,307 naca rāgetyādinoktamupasaṃharati- tasmāditi ... tasmāt sukhābhāvasya ko yatet
4.2.93
न्यायसुधा: वीतरागो ऽपीति शेषः 12,308 एवं परनिरूपिते मोक्षे दुःखाभावमभ्युपेत्य तत्र प्रवृत्त्यभावप्रसङ्गो ऽभिहितः इदानीं तु दुःखाभावो ऽपि नोपपद्यत इत्याह- विमत इति विमतो दुःखयुग् यस्माच्चेतनः सन् सुखोज्खितः प्रतिपन्नो यथेत्येव चानुमा केन वार्यते
nyāyasudhā: vītarāgo 'pīti śeṣaḥ 12,308 evaṃ paranirūpite mokṣe duḥkhābhāvamabhyupetya tatra pravṛttyabhāvaprasaṅgo 'bhihitaḥ idānīṃ tu duḥkhābhāvo 'pi nopapadyata ityāha- vimata iti vimato duḥkhayug yasmāccetanaḥ san sukhojkhitaḥ pratipanno yathetyeva cānumā kena vāryate
4.2.94
न्यायसुधा: मुक्तत्वेन पराभ्युपगतो ऽत्र पक्षः दुःखयुगित्यापाद्यम् यस्माच्चेतनः सन्त्सुखोज्खित इत्यापादकम् घटादौ व्यभिचारनिरासाय चेतनः सन्नित्युक्तम् अत्र चेतन इत्यात्मत्वोपलक्षणमिति नापादकसिद्धिः स्वर्गवासिष्वनैकान्त्यपरिहाराय सुखोज्खित इति ईश्वरस्यापि सुखसाधनान्न तत्र व्यभिचारः प्रतिपन्नो नारकी यथा एवशब्दः प्रतिज्ञया सम्बद्धयते न चेयं साधनानुमा येन बाधादिकस्यावसरः किन्तु प्रसङ्गानुमैव तदिदमाह इत्यनुमा केन वार्यत इति यदि मुक्तः सुखी न स्यात्तदानात्मा वा दुःखी वा स्यात् सम्मतवदित्यादयो ऽपि अतिप्रसङ्गा द्रष्टव्याः 12,311 यदुक्तं प्राक् श्रुतयो यत इति तदिदानीं प्रपञ्चयति- सर्वेति सर्वश्रुतिपुराणेषु सुखभावोक्तितस्तथा मुक्तौ न ग्राह्यमेवैतत् सुखाभावमतं बुधैः
nyāyasudhā: muktatvena parābhyupagato 'tra pakṣaḥ duḥkhayugityāpādyam yasmāccetanaḥ santsukhojkhita ityāpādakam ghaṭādau vyabhicāranirāsāya cetanaḥ sannityuktam atra cetana ityātmatvopalakṣaṇamiti nāpādakasiddhiḥ svargavāsiṣvanaikāntyaparihārāya sukhojkhita iti īśvarasyāpi sukhasādhanānna tatra vyabhicāraḥ pratipanno nārakī yathā evaśabdaḥ pratijñayā sambaddhayate na ceyaṃ sādhanānumā yena bādhādikasyāvasaraḥ kintu prasaṅgānumaiva tadidamāha ityanumā kena vāryata iti yadi muktaḥ sukhī na syāttadānātmā vā duḥkhī vā syāt sammatavadityādayo 'pi atiprasaṅgā draṣṭavyāḥ 12,311 yaduktaṃ prāk śrutayo yata iti tadidānīṃ prapañcayati- sarveti sarvaśrutipurāṇeṣu sukhabhāvoktitastathā muktau na grāhyamevaitat sukhābhāvamataṃ budhaiḥ
4.2.95
न्यायसुधा: तथाशब्दः समुच्चये तानि श्रुत्यादीन्युदाहरति- स इति सो ऽनानन्दाद् विमुक्तः सन्नानन्दी भवति स्फुटम् निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः परमानन्दमाप्नोति यत्र कामो ऽवसीयते
nyāyasudhā: tathāśabdaḥ samuccaye tāni śrutyādīnyudāharati- sa iti so 'nānandād vimuktaḥ sannānandī bhavati sphuṭam nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ paramānandamāpnoti yatra kāmo 'vasīyate
4.2.96
न विष्णुसदृशं दैवं न मोक्षसदृशं सुखम् न वेदसदृशं वाक्यं न वर्णो ऽकारसम्मितः
na viṣṇusadṛśaṃ daivaṃ na mokṣasadṛśaṃ sukham na vedasadṛśaṃ vākyaṃ na varṇo 'kārasammitaḥ
4.2.97
यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधि
yatrānandāśca modāśca mudaḥ pramuda āsate kāmasya yatrāptāḥ kāmāstatra māmamṛtaṃ kṛdhi
4.2.98
न्यायसुधा: अनेन"सो ऽनानन्दाद्विमुक्तः आनन्दीभवतिऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते आनन्दस्य स्वभावसिद्धत्वाद्भवतीति कथमित्यतः स्फुटमित्युक्तम् अनानन्दात् दुःखात् निर्गुण इति भागवते भगवद्वाक्यम् यत्र परमानन्दे प्राप्ते का(मस्तृष्णाव)मः स्पृहावसीयते अवसानं गच्छति न विष्णुसदृशमित्येतदपि पुराणवाक्यम् यत्र लोके आनन्दादिशब्दाः सुखविशेषाणां वाचकाः कामस्य कामाः इच्छाया विषयाः आप्ताः पर्याप्ताः कृधि कुर्विति वायुं प्रति प्रार्थनम् श्रुशृणुपृकृवृभ्यः छन्दसि श्रुत्योर्मध्ये पुराणपठनं तस्य श्रुतिकल्पत्वप्रदर्शनार्थम् उदाहृतानां श्रुत्यादीनां फलमुपसंहरति- इति श्रुतीति इति श्रुतिपुराणानि तत्रतत्र वदन्ति हि अतो मोक्षे सुखाभाव इति यत्किञ्चिदेव हि
nyāyasudhā: anena"so 'nānandādvimuktaḥ ānandībhavati'; iti śrutimupādatte ānandasya svabhāvasiddhatvādbhavatīti kathamityataḥ sphuṭamityuktam anānandāt duḥkhāt nirguṇa iti bhāgavate bhagavadvākyam yatra paramānande prāpte kā(mastṛṣṇāva)maḥ spṛhāvasīyate avasānaṃ gacchati na viṣṇusadṛśamityetadapi purāṇavākyam yatra loke ānandādiśabdāḥ sukhaviśeṣāṇāṃ vācakāḥ kāmasya kāmāḥ icchāyā viṣayāḥ āptāḥ paryāptāḥ kṛdhi kurviti vāyuṃ prati prārthanam śruśṛṇupṛkṛvṛbhyaḥ chandasi śrutyormadhye purāṇapaṭhanaṃ tasya śrutikalpatvapradarśanārtham udāhṛtānāṃ śrutyādīnāṃ phalamupasaṃharati- iti śrutīti iti śrutipurāṇāni tatratatra vadanti hi ato mokṣe sukhābhāva iti yatkiñcideva hi
4.2.99ab
न्यायसुधा: तत्रतत्र प्रदेशे वदन्ति मुक्तस्य सुखम् आद्यो हिशब्दो यस्मादित्यर्थे द्वितीयः प्रसिद्धौ यत्किञ्चिदेव फल्ग्वित्यर्थः 12,313 यच्च साङ्खयादिभिरुक्तं सुखाभावोपपादनाय शरीराहितराहित्यं मुक्तस्य, तत्स्वरूपसुखस्योक्तत्वाद्वैयर्थ्येनापास्तम् असिद्धं च तदित्याशयेनाह- शिर इति शिरःकराद्यभावश्च न मुक्तस्य भवेत् क्वचित्
nyāyasudhā: tatratatra pradeśe vadanti muktasya sukham ādyo hiśabdo yasmādityarthe dvitīyaḥ prasiddhau yatkiñcideva phalgvityarthaḥ 12,313 yacca sāṅkhayādibhiruktaṃ sukhābhāvopapādanāya śarīrāhitarāhityaṃ muktasya, tatsvarūpasukhasyoktatvādvaiyarthyenāpāstam asiddhaṃ ca tadityāśayenāha- śira iti śiraḥkarādyabhāvaśca na muktasya bhavet kvacit
4.2.99cd
न्यायसुधा: न केवलं सुखाद्यभाव इति चशब्दः जीवन्मुक्तौ शिरःकरादिभावो न परममुक्तावित्यतः क्वचिदित्युक्तम् कुत इत्यत आह- श्रुतयश्चेति श्रुतयश्च पुराणानि मानमत्र बहूनि च
nyāyasudhā: na kevalaṃ sukhādyabhāva iti caśabdaḥ jīvanmuktau śiraḥkarādibhāvo na paramamuktāvityataḥ kvacidityuktam kuta ityata āha- śrutayaśceti śrutayaśca purāṇāni mānamatra bahūni ca
4.2.100
न्यायसुधा: शिरःकराद्यभावो नेत्युपस्थापितं शिरआदिभावं अत्रेति परामृशति अन्त्यश्चो यस्मादित्यर्थे सन्तीति शेषः अशरीरत्वादेर्गतिश्चोक्तेति च चार्थः 12,315 तत्र तावत्स्फुटार्थत्वात्पुराणमादावुदाहरति न वर्तत इति न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः
nyāyasudhā: śiraḥkarādyabhāvo netyupasthāpitaṃ śiraādibhāvaṃ atreti parāmṛśati antyaśco yasmādityarthe santīti śeṣaḥ aśarīratvādergatiścokteti ca cārthaḥ 12,315 tatra tāvatsphuṭārthatvātpurāṇamādāvudāharati na vartata iti na vartate yatra rajastamastayoḥ sattvaṃ ca miśraṃ na ca kālavikramaḥ na yatra māyā kimutāpare hareranuvratā yatra surāsurārcitāḥ
4.2.101
श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः
śyāmāvadātāḥ śatapatralocanāḥ piśaṅgavastrāḥ surucaḥ supeśasaḥ sarve caturbāhava unmiṣanmaṇipravekaniṣkābharaṇāḥ suvarcasaḥ
4.2.102
प्रवाळवैडूर्यमृणाळवर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम्
pravāḷavaiḍūryamṛṇāḷavarcasāṃ parisphuratkuṇḍalamaulimālinām bhrājiṣṇubhiryaḥ parito virājate lasadvimānāvalibhirmahātmanām
4.2.103
विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः
vidyotamānapramadottamābhiḥ savidyudabhrāvalibhiryathā nabhaḥ śrīryatra rūpiṇyurugāyapādayoḥ karoti mānaṃ bahudhā vibhūtibhiḥ
4.2.104
ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रं विमिभीत उ त्वः
ṛcāṃ tvaḥ poṣamāste pupuṣvān gāyatraṃ tvo gāyati śakvarīṣu brahmā tvo vadati jātavidyāṃ yajñasya mātraṃ vimibhīta u tvaḥ
4.2.105a
न्यायसुधा: यत्र लोके सत्त्वशब्दो ऽनेकार्थः क्वचित्प्रकृतिपरिणामविशेषस्य वाचकः क्वचित् साधुत्वस्य तत्र सत्त्वं च न विद्यत इत्युक्ते न ज्ञायते कस्य प्रतिषेध इति अतस्तयो रजस्तमसोर्भिश्रं सहचरितमित्युक्तम् रज आदिप्रकरणाज्ज्ञास्यत इति चेत् श्रुत्यभावे प्रकरणाद्यन्वेषणात् 12,316 रजःप्रभृतीनामवृत्तिर्नाम बन्धकतया व्यापाराभावः कालविक्रमः कालसामर्थ्यकृ(ता भावाविकारा)तो भावविकारः माया प्रकृतिः अपरे महदादयो न वर्तन्त इति किमुत वक्तव्यम् हरेरनुव्रता यत्र वर्तन्ते असुराः साधवः सन्ति अवदाता निमर्लाः सुपेशसः सुरूपाः उन्मिषन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः रश्मिमद्रत्नप्रवरहाराभरणाः रुक् प्रभा वर्चो बलम् हरेरनुव्रता इत्यनेन सम्बन्धः यो लोक एवंविधानां महात्मनां लसद्विमानावलिभिः परितो विराजते केचित्प्रवालवर्चस इत्यादि परिस्फुरत्कुण्डलमौलयश्च ते मालिनश्चेति विग्रहः यद्वा परिस्फुरन्त्यश्च ताः कुण्डलमौलिमालाश्चेति कर्मधारयं विधाय पश्चादिनिरुत्पाद्यः विद्योतमानाः प्रमदोत्तमाः यासु विमानावलिषु तास्तथोक्तस्ताभिः यद्वा विद्योतमानाभिः प्रमदोत्तमाभिर्भ्राजिष्णुभिरिति व्यधिकरणत्वेन योजना प्रमदोत्तमाः विद्युतः विमानावलयः अभ्रावलयः रूपिणी प्रत्यक्षा मानं पूजा बहुधा स्थिताभिः विभूतिभिः स्वमूर्तिभिः एवंभूतं लोकं सन्दर्शयामासेति पूर्वेणान्वयः कामान्नरूपी चरति
nyāyasudhā: yatra loke sattvaśabdo 'nekārthaḥ kvacitprakṛtipariṇāmaviśeṣasya vācakaḥ kvacit sādhutvasya tatra sattvaṃ ca na vidyata ityukte na jñāyate kasya pratiṣedha iti atastayo rajastamasorbhiśraṃ sahacaritamityuktam raja ādiprakaraṇājjñāsyata iti cet śrutyabhāve prakaraṇādyanveṣaṇāt 12,316 rajaḥprabhṛtīnāmavṛttirnāma bandhakatayā vyāpārābhāvaḥ kālavikramaḥ kālasāmarthyakṛ(tā bhāvāvikārā)to bhāvavikāraḥ māyā prakṛtiḥ apare mahadādayo na vartanta iti kimuta vaktavyam hareranuvratā yatra vartante asurāḥ sādhavaḥ santi avadātā nimarlāḥ supeśasaḥ surūpāḥ unmiṣanmaṇipravekaniṣkābharaṇāḥ raśmimadratnapravarahārābharaṇāḥ ruk prabhā varco balam hareranuvratā ityanena sambandhaḥ yo loka evaṃvidhānāṃ mahātmanāṃ lasadvimānāvalibhiḥ parito virājate kecitpravālavarcasa ityādi parisphuratkuṇḍalamaulayaśca te mālinaśceti vigrahaḥ yadvā parisphurantyaśca tāḥ kuṇḍalamaulimālāśceti karmadhārayaṃ vidhāya paścādinirutpādyaḥ vidyotamānāḥ pramadottamāḥ yāsu vimānāvaliṣu tāstathoktastābhiḥ yadvā vidyotamānābhiḥ pramadottamābhirbhrājiṣṇubhiriti vyadhikaraṇatvena yojanā pramadottamāḥ vidyutaḥ vimānāvalayaḥ abhrāvalayaḥ rūpiṇī pratyakṣā mānaṃ pūjā bahudhā sthitābhiḥ vibhūtibhiḥ svamūrtibhiḥ evaṃbhūtaṃ lokaṃ sandarśayāmāseti pūrveṇānvayaḥ kāmānnarūpī carati
4.2.105a
न्यायसुधा: कामान्नरूपी चरतीत्यनेन"कामरूप्यनुसञ्चरनऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते उदाहृतवाक्यानां फलमाह- इतिपूर्वेति ... इतिपूर्वश्रुत्या पुराणोक्तिभिरप्यदोषः देहः स्वरूपात्मक एव तेषां मुक्तिं गतानामपि चेयते हि
nyāyasudhā: kāmānnarūpī caratītyanena"kāmarūpyanusañcaran'; iti śrutimupādatte udāhṛtavākyānāṃ phalamāha- itipūrveti ... itipūrvaśrutyā purāṇoktibhirapyadoṣaḥ dehaḥ svarūpātmaka eva teṣāṃ muktiṃ gatānāmapi ceyate hi
4.2.106
-द् न्यायसुधा: इत्येषा पूर्वा यस्याः सा तथोक्ता देहित्वे दुःखादिप्रसक्त्या मुक्तत्वव्याघात इत्यत उक्तम्- अदोष इति दोषहेतुः कथमित्यत उक्तम्- स्वरूपात्मक एवेति जीवस्वरूपमेवात्मा स्वरूपं यस्यासौ तथोक्तः किं जीवन्मुक्तानामित्यत उक्तं तेषामपि च मुक्तिं गतानामिति पुराणवाक्ये हि श्यामावदाता इत्यादिना देहः प्रतीयते न वर्तत इत्यत्र च प्रकृत्याद्यभावोक्त्या परममुक्तित्वं, देहस्य च स्वरूपत्वं, तत एवादोषत्वम् श्रुतावृगुच्चारणादिना देहित्वम् 12,322 अत्र अनुमानमप्याह- शिर इति शिरःकराद्यैरपि मुक्तिभाजो युक्ता यतस्ते पुरुषा इदानीम् यथेतिपूर्वा अनुमाश्च जीवस्वरूपमङ्गादियुगापयन्ति
-d nyāyasudhā: ityeṣā pūrvā yasyāḥ sā tathoktā dehitve duḥkhādiprasaktyā muktatvavyāghāta ityata uktam- adoṣa iti doṣahetuḥ kathamityata uktam- svarūpātmaka eveti jīvasvarūpamevātmā svarūpaṃ yasyāsau tathoktaḥ kiṃ jīvanmuktānāmityata uktaṃ teṣāmapi ca muktiṃ gatānāmiti purāṇavākye hi śyāmāvadātā ityādinā dehaḥ pratīyate na vartata ityatra ca prakṛtyādyabhāvoktyā paramamuktitvaṃ, dehasya ca svarūpatvaṃ, tata evādoṣatvam śrutāvṛguccāraṇādinā dehitvam 12,322 atra anumānamapyāha- śira iti śiraḥkarādyairapi muktibhājo yuktā yataste puruṣā idānīm yathetipūrvā anumāśca jīvasvarūpamaṅgādiyugāpayanti
4.2.107ab
न्यायसुधा: यतस्ते पुरुषा इत्यात्मत्वादित्यर्थः इदानीं यथेति अस्मादादिवदित्यर्थः ईश्वरादीनां पक्षतुल्यत्वान्न दोषः पूर्वग्रहणेन, मुक्तिर्देहिनिष्ठा जीवावस्थात्वात् संसारवदित्यस्य ग्रहणम् जीवस्वरूपं मुक्तजीवस्वरूपम् अङ्गं शरीरम् आदिपदेनेन्द्रियाणि आवयन्तीति करणे कर्तृत्वोपचारः आपयन्तीति क्वचित्पाठः 12,323 एवं साङ्खयादिमतमपाकृत्येदानीं ये प्राग् भिन्नस्य भिन्नाभिन्नस्य वा जीवस्य मुक्तौ परब्रह्मणात्यन्तैक्यं भवतीति मन्यन्ते तेषां मतमपाकरोति- नेति न ब्रह्मरूपत्वममुष्य देहिनो मुक्तावपि स्यात् प्रमया कथञ्चित्
nyāyasudhā: yataste puruṣā ityātmatvādityarthaḥ idānīṃ yatheti asmādādivadityarthaḥ īśvarādīnāṃ pakṣatulyatvānna doṣaḥ pūrvagrahaṇena, muktirdehiniṣṭhā jīvāvasthātvāt saṃsāravadityasya grahaṇam jīvasvarūpaṃ muktajīvasvarūpam aṅgaṃ śarīram ādipadenendriyāṇi āvayantīti karaṇe kartṛtvopacāraḥ āpayantīti kvacitpāṭhaḥ 12,323 evaṃ sāṅkhayādimatamapākṛtyedānīṃ ye prāg bhinnasya bhinnābhinnasya vā jīvasya muktau parabrahmaṇātyantaikyaṃ bhavatīti manyante teṣāṃ matamapākaroti- neti na brahmarūpatvamamuṣya dehino muktāvapi syāt pramayā kathañcit
4.2.107cd
न्यायसुधा: कथञ्चित्प्रमयेति केनापि प्रमाणेनेत्यर्थः श्रुतीनां प्रागन्यथा व्याख्यातत्वात् यद्वा कथञ्चित् केनापि साधनेन न स्यात् कुतः प्रमया मुक्तावपि भेदे प्रमाणसद्भावादित्यर्थः तत्प्रमाणं पठति- स इति स ब्रह्मणा सहितो ऽशेषभोगान् भुङ्क्ते तथोपेत्य सुखार्णवं तम्
nyāyasudhā: kathañcitpramayeti kenāpi pramāṇenetyarthaḥ śrutīnāṃ prāganyathā vyākhyātatvāt yadvā kathañcit kenāpi sādhanena na syāt kutaḥ pramayā muktāvapi bhede pramāṇasadbhāvādityarthaḥ tatpramāṇaṃ paṭhati- sa iti sa brahmaṇā sahito 'śeṣabhogān bhuṅkte tathopetya sukhārṇavaṃ tam
4.2.108
यत्तत् परं ज्योतिरुपेत्य जीवो निजस्वरपूत्वमवाप्य कामान् भुङ्क्ते स दैवं पुरुषोत्तमो ऽज आत्मेति चोक्तो गुणपूर्तिहेतोः
yattat paraṃ jyotirupetya jīvo nijasvarapūtvamavāpya kāmān bhuṅkte sa daivaṃ puruṣottamo 'ja ātmeti cokto guṇapūrtihetoḥ
4.2.109ab
सेतुः स देवो ऽखिलमुक्तिभागामुतामृतस्येष्य इहेशिता यत्
setuḥ sa devo 'khilamuktibhāgāmutāmṛtasyeṣya iheśitā yat
4.2.109cd
12,323f. न्यायसुधा: अनेन"सो ऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिताऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते तथाशब्दः श्रुतिसमुच्चये उपेत्येत्यनेन "एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्यऽ; इति उपेत्य तथाशेषभोगान्भुङ्क्त इति वा यत्तदित्यनेन"परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुषः स तत्र पर्येति जक्षन्क्रीडन्रममाणः, परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्माऽ; इति श्रुतिद्वयम् यः परं ज्योतिरुपसम्पद्यते स एवोत्तमपुरुष आत्मेति चान्यथाप्रतीतिरर्थतः श्रुती पठतैव निराकृता पराक्रान्तं चात्र सूत्रकृतैव"अन्यार्थश्च परामर्शःऽ; इति गुणपूर्तिहेतोः इति आत्मशब्दव्याख्यानं पुरुषोत्तमत्वस्य चोपपादकम् सेतुरित्यनेन"अमृतस्यैष सेतुःऽ; इति उतेत्यनेन"उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहतिऽ; इति उतेत्यनेन"उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहतिऽ; इति 12,324 उदाहृतवाक्यफलं दर्शयति- इत्यादीति इत्यादिवाक्यैर्भगवद्वशः सन् भुङ्क्तेऽखिलान् मुक्तिगतो ऽपि भोगान्
12,323f. nyāyasudhā: anena"so 'śnute sarvānkāmānsaha brahmaṇā vipaścitā'; iti śrutimupādatte tathāśabdaḥ śrutisamuccaye upetyetyanena "etamānandamayamātmānamupasaṅkramya'; iti upetya tathāśeṣabhogānbhuṅkta iti vā yattadityanena"paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate sa uttamaḥ puruṣaḥ sa tatra paryeti jakṣankrīḍanramamāṇaḥ, paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyata eṣa ātmā'; iti śrutidvayam yaḥ paraṃ jyotirupasampadyate sa evottamapuruṣa ātmeti cānyathāpratītirarthataḥ śrutī paṭhataiva nirākṛtā parākrāntaṃ cātra sūtrakṛtaiva"anyārthaśca parāmarśaḥ'; iti guṇapūrtihetoḥ iti ātmaśabdavyākhyānaṃ puruṣottamatvasya copapādakam seturityanena"amṛtasyaiṣa setuḥ'; iti utetyanena"utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati'; iti utetyanena"utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati'; iti 12,324 udāhṛtavākyaphalaṃ darśayati- ityādīti ityādivākyairbhagavadvaśaḥ san bhuṅkte'khilān muktigato 'pi bhogān
4.2.110
न्यायसुधा: इति ज्ञायत इति शेषः भगवद्वश इत्युपलक्षणम् तत्समीपं प्राप्त इत्यपि ग्राह्यम् अद्वैतिनो भोगं न मन्यन्त इत्यतः सो ऽप्यत्र वर्णितः 12,327 अत्रानुमानमप्याह- कालो ऽपीति कालो ऽप्यसौ नैक्ययुतः परेण जीवस्य कालो यत एष यद्वत् इत्यादिका अप्यनुमाः प्रमाणं मुक्तौ च जीवस्य परत्वरोधे
nyāyasudhā: iti jñāyata iti śeṣaḥ bhagavadvaśa ityupalakṣaṇam tatsamīpaṃ prāpta ityapi grāhyam advaitino bhogaṃ na manyanta ityataḥ so 'pyatra varṇitaḥ 12,327 atrānumānamapyāha- kālo 'pīti kālo 'pyasau naikyayutaḥ pareṇa jīvasya kālo yata eṣa yadvat ityādikā apyanumāḥ pramāṇaṃ muktau ca jīvasya paratvarodhe
4.2.111ab
न्यायसुधा: असौ मोक्षसम्बन्ध्यपि, जीवस्य परेण यदैक्यं तद्युतो न भवतीत्यर्थः कालो यतः कालत्वात् एष यद्वत्संसारकालवत् अनुमा अपि मुक्तावपि जीवस्य परब्रह्मत्वनिवारणे प्रमाणमस्ति, किं तत् अनुमा इति योजना ये प्रागत्यन्तभिन्नस्य मुक्तावैक्यं वदन्ति तेषामैक्यमिति परत्वमिति च यथाश्रुतं व्याख्येयम् ये तु प्राग्भेदाभेदावुपेत्य मुक्तावत्यन्ताभेदमाहुस्तान्प्रत्यैक्यादिशब्दो ऽत्यन्ताभेदपरो व्याख्येयः तथाच न दृष्टान्तदोषः जीवशब्दश्च निष्कृष्टव्यक्तिविषयो वर्णनीयः अन्यथा पुनर्दृष्टान्तदोषापत्तेरिति स्वकीयमादिपदं व्याकुर्वन्ननुमानान्तरमाह- कथं चेति कथं च यः पूर्वमसौ न पश्चाद् भवेत् स एवेत्यपि युक्तिमेति
nyāyasudhā: asau mokṣasambandhyapi, jīvasya pareṇa yadaikyaṃ tadyuto na bhavatītyarthaḥ kālo yataḥ kālatvāt eṣa yadvatsaṃsārakālavat anumā api muktāvapi jīvasya parabrahmatvanivāraṇe pramāṇamasti, kiṃ tat anumā iti yojanā ye prāgatyantabhinnasya muktāvaikyaṃ vadanti teṣāmaikyamiti paratvamiti ca yathāśrutaṃ vyākhyeyam ye tu prāgbhedābhedāvupetya muktāvatyantābhedamāhustānpratyaikyādiśabdo 'tyantābhedaparo vyākhyeyaḥ tathāca na dṛṣṭāntadoṣaḥ jīvaśabdaśca niṣkṛṣṭavyaktiviṣayo varṇanīyaḥ anyathā punardṛṣṭāntadoṣāpatteriti svakīyamādipadaṃ vyākurvannanumānāntaramāha- kathaṃ ceti kathaṃ ca yaḥ pūrvamasau na paścād bhavet sa evetyapi yuktimeti
4.2.111cd
न्यायसुधा: यो जीवः पूर्वं संसारे ऽसौ परमात्मा न भवति, असौ पश्चान्मुक्तौ स परमात्मैव भवेदित्येतत्कथं युक्तिमेति अनुपपन्नमित्यर्थः अत्रापि पूर्ववन्मतभेदेन व्याख्यानं कर्तव्यम् अत एव स एवेत्यवधारणम् प्रयोगस्तु प्रागेव दर्शितः अपिशब्दो ऽनुमानसमुच्चये अस्य व्यप्तिमुपपादयति- यत इति यतो न दृष्टं यदभून्न पूर्वं पश्चात् तदासेति कुतश्च किञ्चित्
nyāyasudhā: yo jīvaḥ pūrvaṃ saṃsāre 'sau paramātmā na bhavati, asau paścānmuktau sa paramātmaiva bhavedityetatkathaṃ yuktimeti anupapannamityarthaḥ atrāpi pūrvavanmatabhedena vyākhyānaṃ kartavyam ata eva sa evetyavadhāraṇam prayogastu prāgeva darśitaḥ apiśabdo 'numānasamuccaye asya vyaptimupapādayati- yata iti yato na dṛṣṭaṃ yadabhūnna pūrvaṃ paścāt tadāseti kutaśca kiñcit
4.2.112ab
न्यायसुधा: यतः कारणात् यत्किञ्चिद्घटादिकं वस्तु पूर्वं यद्घटादिकं नाभूत् येन सता वस्त्वन्तरेणैकीभूतं न भवतीति यावत् तत् पश्चात्कुतश्चित्कारणात्तदास तेनैक्यमापन्नमित्येतन्न दृष्टम् नच दृश्यते नापि द्रक्ष्यते तस्मादिति पूर्वेण सम्बन्धः एतेनादधिभूतस्य क्षीरस्य पश्चाद्दधिभावदर्शनाद्वयभिचार इत्यसङ्गतम् 12,332 एवं भास्करादिमतमपाकृत्य ये यादवप्रकाशादयः स्वभावत एव परमात्मना भिन्नाभिन्नो जीवस्तस्य संसारे भेद एव व्यक्तो ऽभेदस्त्वविद्यासिदनाऽवृतो वर्तते, मुक्तौ तु द्वावपि व्यक्तौ भवतः, इत्याचक्षते तेषां मतमधुना निराकरोति- नचेति नचैव मुक्तौ तु हरेः पृथक्तवमैक्यं तथा स्यादिति युक्तिमेति
nyāyasudhā: yataḥ kāraṇāt yatkiñcidghaṭādikaṃ vastu pūrvaṃ yadghaṭādikaṃ nābhūt yena satā vastvantareṇaikībhūtaṃ na bhavatīti yāvat tat paścātkutaścitkāraṇāttadāsa tenaikyamāpannamityetanna dṛṣṭam naca dṛśyate nāpi drakṣyate tasmāditi pūrveṇa sambandhaḥ etenādadhibhūtasya kṣīrasya paścāddadhibhāvadarśanādvayabhicāra ityasaṅgatam 12,332 evaṃ bhāskarādimatamapākṛtya ye yādavaprakāśādayaḥ svabhāvata eva paramātmanā bhinnābhinno jīvastasya saṃsāre bheda eva vyakto 'bhedastvavidyāsidanā'vṛto vartate, muktau tu dvāvapi vyaktau bhavataḥ, ityācakṣate teṣāṃ matamadhunā nirākaroti- naceti nacaiva muktau tu hareḥ pṛthaktavamaikyaṃ tathā syāditi yuktimeti
4.2.112cd
न्यायसुधा: तथाशब्दः समुच्चये इति च मतं युक्तिं नैवैतीति सम्बन्धः कुतः उदाहृतवचनानां भेदज्ञापकत्वेनास्मन्मताविरोधित्वात् अनुमानस्य चाद्यस्यास्मान्प्रत्यसिद्धव्याप्तिकत्वात् द्वितीयस्य चातद्भूतस्य तद्भावनिरासहेतोः सिद्धसाधनत्वादित्यतो ऽनुमानान्तरमाह- यत इति 12,333 यतो न कुत्रापि भिदाभिदा च दृष्टा चितश्चेतनया कुतश्चित्
nyāyasudhā: tathāśabdaḥ samuccaye iti ca mataṃ yuktiṃ naivaitīti sambandhaḥ kutaḥ udāhṛtavacanānāṃ bhedajñāpakatvenāsmanmatāvirodhitvāt anumānasya cādyasyāsmānpratyasiddhavyāptikatvāt dvitīyasya cātadbhūtasya tadbhāvanirāsahetoḥ siddhasādhanatvādityato 'numānāntaramāha- yata iti 12,333 yato na kutrāpi bhidābhidā ca dṛṣṭā citaścetanayā kutaścit
4.2.113a
न्यायसुधा: यतः कारणाच्चितश्चेतनया चेतनस्य चेतनेन भिदाभिदा च कुत्रापि देशे कुतश्चित्प्रमाणान्न दृष्टेत्यनेन जीवेश्वरौ न भिन्नाभिन्नौ चेतनत्वात् देवदत्तयज्ञदत्तवत् ईश्वरो जीवेन भिन्नाभिन्नो न भवति चेतनत्वाद्यज्ञदत्तवदित्याद्यनुमानं सूचितम् 12,334 मोक्षवादार्थमुपसंहरति- इत्थमिति 12,335 इत्थं मतानि भ्रमजानि
nyāyasudhā: yataḥ kāraṇāccitaścetanayā cetanasya cetanena bhidābhidā ca kutrāpi deśe kutaścitpramāṇānna dṛṣṭetyanena jīveśvarau na bhinnābhinnau cetanatvāt devadattayajñadattavat īśvaro jīvena bhinnābhinno na bhavati cetanatvādyajñadattavadityādyanumānaṃ sūcitam 12,334 mokṣavādārthamupasaṃharati- itthamiti 12,335 itthaṃ matāni bhramajāni
4.2.113a
न्यायसुधा: इत्थमुक्तप्रकारेण जैनादिमतानि भ्रमजानि उपलक्षणमेतत् कानिचिद्विप्रलम्भजानि इत्यपि ज्ञेयम् तस्माद्धेयानीति शेषः ननु वक्तॄणां क्वचिद्भ्रमः सम्भवत्येव को दोष इत्यत आह- यस्मादिति ... यस्मान्मोक्षं समुद्देश्यमपि भ्रमेण विदुर्न सम्यग्
nyāyasudhā: itthamuktaprakāreṇa jainādimatāni bhramajāni upalakṣaṇametat kānicidvipralambhajāni ityapi jñeyam tasmāddheyānīti śeṣaḥ nanu vaktṝṇāṃ kvacidbhramaḥ sambhavatyeva ko doṣa ityata āha- yasmāditi ... yasmānmokṣaṃ samuddeśyamapi bhrameṇa vidurna samyag
4.2.113cd
-च् न्यायसुधा: मतानां प्रणेतार इति शेषः अप्राकरणिकं प्रसक्तानुप्रसक्त्यागतमर्थं कथञ्चिदन्यथा जानन्तो ऽपि नातीव निन्द्या भवन्ति एते तु प्रधानोद्देश्यमपि मोक्षं सम्यङ् न विदुः किन्तु भ्रमेन वैपरीत्येन विदुः तस्मात्तत्प्रणीतानि मतानि भ्रमजानीति सम्बन्धः नचातिसूक्ष्मप्रमेये अज्ञानविपर्ययावेतेषां, किन्तु गोपालाविपालप्रमुखैः पामरैरपि सुविदित इत्याशयेनाह- यदपीति ... यदपीह लौकिकाः सुखं मम स्याच्च सदेति जानते
-c nyāyasudhā: matānāṃ praṇetāra iti śeṣaḥ aprākaraṇikaṃ prasaktānuprasaktyāgatamarthaṃ kathañcidanyathā jānanto 'pi nātīva nindyā bhavanti ete tu pradhānoddeśyamapi mokṣaṃ samyaṅ na viduḥ kintu bhramena vaiparītyena viduḥ tasmāttatpraṇītāni matāni bhramajānīti sambandhaḥ nacātisūkṣmaprameye ajñānaviparyayāveteṣāṃ, kintu gopālāvipālapramukhaiḥ pāmarairapi suvidita ityāśayenāha- yadapīti ... yadapīha laukikāḥ sukhaṃ mama syācca sadeti jānate
Adhyāya 4 (cont. 8)
4.2.114
न्यायसुधा: यद्यस्मादिह प्राणिषु लौकिका वैदिकबुद्धिरहिता अपि, मे सदा सुखं स्यादिति स्वोद्देश्यं जानते हि नतु वयमेव न मूयास्मेत्यादि अतस्तेभ्यो ऽप्येते मन्दा इति तदनेन प्रबन्धेन पादप्रतिपाद्यं सङ्गतिकथनं च समर्थितम् इति श्रीमन्न्यायसुधायां अन्यथामोक्षस्वरूपनिराकरणम् 12,336 [======= ज्न्य्स्_4,2.इइ(?): अनेकलयाधिकरण =======] अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अनेकलयाधिकरणम् इदानीमेतत्पादाधिकरणेषु पूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तीर्विवक्षुः प्रसङ्गात्सिंहावलोकनेन पूर्वपादद्वययुक्तिकथनपूर्वकमस्मिन्पादे चाह- औदायर्मिति औदार्यमुच्चावचशक्तिरात्मस्वरपूदार्ढ्यं च निजस्वभावः स्वातन्त्र्यमापूर्णविशेषयोग्यता विरोधहानिश्च चतुर्थपादे
nyāyasudhā: yadyasmādiha prāṇiṣu laukikā vaidikabuddhirahitā api, me sadā sukhaṃ syāditi svoddeśyaṃ jānate hi natu vayameva na mūyāsmetyādi atastebhyo 'pyete mandā iti tadanena prabandhena pādapratipādyaṃ saṅgatikathanaṃ ca samarthitam iti śrīmannyāyasudhāyāṃ anyathāmokṣasvarūpanirākaraṇam 12,336 [======= jnys_4,2.ii(?): anekalayādhikaraṇa =======] atha śrīmannyāyasudhāyāṃ anekalayādhikaraṇam idānīmetatpādādhikaraṇeṣu pūrvapakṣasiddhāntayuktīrvivakṣuḥ prasaṅgātsiṃhāvalokanena pūrvapādadvayayuktikathanapūrvakamasminpāde cāha- audāyarmiti audāryamuccāvacaśaktirātmasvarapūdārḍhyaṃ ca nijasvabhāvaḥ svātantryamāpūrṇaviśeṣayogyatā virodhahāniśca caturthapāde
4.2.115
न्यायसुधा: चतुर्थपादे तृतीयाध्यायस्य पूर्वपक्षयुक्तय इति शेषः व्यवस्थितिस्त्वविशेषः स्थितिश्च निषेधसामान्यविधिक्रियाणाम् विभक्तता चात्वरयैव सिद्धिर्विपक्षसम्प्राप्तिविरुद्धहेतवः
nyāyasudhā: caturthapāde tṛtīyādhyāyasya pūrvapakṣayuktaya iti śeṣaḥ vyavasthitistvaviśeṣaḥ sthitiśca niṣedhasāmānyavidhikriyāṇām vibhaktatā cātvarayaiva siddhirvipakṣasamprāptiviruddhahetavaḥ
4.2.116
न्यायसुधा: विपक्षसम्प्राप्तिकृतां निरोधाः पूर्वपक्षसम्प्राप्तिं कुर्वन्तीनां युक्तीनां निवारका हेतवः विपक्षसम्प्राप्तिविरुद्धहेतव इति क्वचित्पाठः तत्र सम्प्राप्तिशब्दः करणसाधनः 12,337 सुशक्यता शश्वदतिप्रसिद्धिविवेकविन्यासविचारसञ्ज्ञाः नानाप्रवृत्तिः कृतकृत्यता च विपक्षतर्काः समतीतपादे
nyāyasudhā: vipakṣasamprāptikṛtāṃ nirodhāḥ pūrvapakṣasamprāptiṃ kurvantīnāṃ yuktīnāṃ nivārakā hetavaḥ vipakṣasamprāptiviruddhahetava iti kvacitpāṭhaḥ tatra samprāptiśabdaḥ karaṇasādhanaḥ 12,337 suśakyatā śaśvadatiprasiddhivivekavinyāsavicārasañjñāḥ nānāpravṛttiḥ kṛtakṛtyatā ca vipakṣatarkāḥ samatītapāde
4.2.117
न्यायसुधा: समतीतपादे निरन्तरातीतपादे महाफलत्वं प्रविविक्तता च सन्धिग्रहः साधनमाप्तकृत्यम् विशेषकार्यं कृतिसंस्थितिश्च सुयुक्तयो निर्णयगाः स्वपक्षे
nyāyasudhā: samatītapāde nirantarātītapāde mahāphalatvaṃ praviviktatā ca sandhigrahaḥ sādhanamāptakṛtyam viśeṣakāryaṃ kṛtisaṃsthitiśca suyuktayo nirṇayagāḥ svapakṣe
4.2.118
न्यायसुधा: स्वपक्षे सिद्धान्तविषये निर्णयगा निर्णयहेतवः सुयुक्तयः व्यामिश्रता कार्यकरत्वमर्थकॢप्तिः सुदार्ढ्यं परतन्त्रता च समानधर्मः कृतशेषता च लोकोपमा पूर्वमतानुसाराः
nyāyasudhā: svapakṣe siddhāntaviṣaye nirṇayagā nirṇayahetavaḥ suyuktayaḥ vyāmiśratā kāryakaratvamarthakḷptiḥ sudārḍhyaṃ paratantratā ca samānadharmaḥ kṛtaśeṣatā ca lokopamā pūrvamatānusārāḥ
4.2.119
न्यायसुधा: पूर्वमतानुसारा युक्तयो अस्मिन्पादे ऽनुस्रियन्त एताभिरित्यनुसाराः विशेषसाम्यश्रुतिराढ्यता च समानलोपो महिमा विशेषः कृतार्थता शश्वदनुप्रवृत्तिः सिद्धान्तनिर्णीतिविशिष्टहेतवः
nyāyasudhā: pūrvamatānusārā yuktayo asminpāde 'nusriyanta etābhirityanusārāḥ viśeṣasāmyaśrutirāḍhyatā ca samānalopo mahimā viśeṣaḥ kṛtārthatā śaśvadanupravṛttiḥ siddhāntanirṇītiviśiṣṭahetavaḥ
4.2.120ab
न्यायसुधा: सिद्धान्तनिर्णीतेर्विशिष्यहेतवः 12,339 ओं नैकस्मिन्दर्शयतो हि ओं अत्राग्नौ सर्वे देवा विलीयन्ते भूतेषु देवा विलीयन्ते इति श्रुतिद्वयविप्रतिपत्त्या किमग्नावेकस्मिन्सर्वे देवा विलीयन्ते, उत पञ्चस्वपि भूतेष्विति संशये ऽग्नावेकस्मिन्नेव सर्वेषां देवानां लयः अग्निश्रुतेर्निरवकाशत्वात् भूतश्रुतेस्तु सावकाशत्वात् एकस्मिन्नग्नौ सर्वेषां च लये ऽग्नेश्च वायौ वायोराकाशे सति भूतेष्विति बहुवचनोपपत्तेरिति प्राप्ते सिद्धान्तितम् नैकस्मिन्नग्नौ सर्वेषां देवानां लयः किन्तु पञ्चस्वपि भूतेषु कुतः "पृथिव्यामृभवो विलीयन्ते, वरुणे ऽश्विनौ, अग्नावग्नयो, वायाविन्द्रः, सोम आदित्यो बृहस्पतिरित्याकाश एव साध्या विलीयन्तेऽ; (मृत्यवः)"ऋभवः पृथिव्यां, वरुण आपः, अग्नयस्तेजसि, मरुतो मारुते, आकाशे विनायका विलीयन्तेऽ; इति श्रुती यथायोगं पञ्चस्वपि भूतेषु देवानां लयं दर्शयतो हीति अत्र वायाविन्द्र इति वायुशब्दो भूतवायोरप्रधानस्य वाचको विवक्षित इति प्रतीयते पृथिव्यादिसङ्कीर्तनेन भूत(प्रकर)कारणात् सूत्रकृता च सर्वेषु भूतेषु देवानां लय इत्यत्रार्थे गृहीते ऽयं श्रुतिः भूतेषु तच्छतेरित्युपक्रमात् ततो ऽप्यप्रधानो वायुरिति प्रतीतिनिवारणाय आह- प्रधानेति नैकस्मिन् दर्शयतो हि ब्ब्स्_4,2.6 प्रधानवायुस्त्विह वायुनामा भूतेष्वितिप्रोक्तगतो ऽपि युक्तया
nyāyasudhā: siddhāntanirṇīterviśiṣyahetavaḥ 12,339 oṃ naikasmindarśayato hi oṃ atrāgnau sarve devā vilīyante bhūteṣu devā vilīyante iti śrutidvayavipratipattyā kimagnāvekasminsarve devā vilīyante, uta pañcasvapi bhūteṣviti saṃśaye 'gnāvekasminneva sarveṣāṃ devānāṃ layaḥ agniśruterniravakāśatvāt bhūtaśrutestu sāvakāśatvāt ekasminnagnau sarveṣāṃ ca laye 'gneśca vāyau vāyorākāśe sati bhūteṣviti bahuvacanopapatteriti prāpte siddhāntitam naikasminnagnau sarveṣāṃ devānāṃ layaḥ kintu pañcasvapi bhūteṣu kutaḥ "pṛthivyāmṛbhavo vilīyante, varuṇe 'śvinau, agnāvagnayo, vāyāvindraḥ, soma ādityo bṛhaspatirityākāśa eva sādhyā vilīyante'; (mṛtyavaḥ)"ṛbhavaḥ pṛthivyāṃ, varuṇa āpaḥ, agnayastejasi, maruto mārute, ākāśe vināyakā vilīyante'; iti śrutī yathāyogaṃ pañcasvapi bhūteṣu devānāṃ layaṃ darśayato hīti atra vāyāvindra iti vāyuśabdo bhūtavāyorapradhānasya vācako vivakṣita iti pratīyate pṛthivyādisaṅkīrtanena bhūta(prakara)kāraṇāt sūtrakṛtā ca sarveṣu bhūteṣu devānāṃ laya ityatrārthe gṛhīte 'yaṃ śrutiḥ bhūteṣu tacchaterityupakramāt tato 'pyapradhāno vāyuriti pratītinivāraṇāya āha- pradhāneti naikasmin darśayato hi bbs_4,2.6 pradhānavāyustviha vāyunāmā bhūteṣvitiproktagato 'pi yuktayā
4.2.120c
न्यायसुधा: तुशब्दो ऽवधारणे इह श्रुतौ भूतेष्विति प्रोक्तगतो ऽपीति शङ्काबीजानुवादः भूतेषु लयं वक्ष्यामीत्याशयेन श्रुत्या प्रोक्तं यत्पृथिव्यादिकं तद्गतो ऽपीति यद्वा भूतेषु देवानां लय इत्यत्रार्थे प्रोक्तं सूत्रकृता गृहीतं श्रुतिवाक्यं तद्गतो ऽपीति कुतः युक्त्या उत्तमानामिन्द्रादीनामधमे भूतवायौ लयानुपपत्तेरित्यर्थः प्रधानवायावपि कथमिन्द्रादीनां लयोपपत्तिरित्यत आह- यस्मादिति यस्माच्छ्रुतौ पवते चेति भूरि प्रोक्तो
nyāyasudhā: tuśabdo 'vadhāraṇe iha śrutau bhūteṣviti proktagato 'pīti śaṅkābījānuvādaḥ bhūteṣu layaṃ vakṣyāmītyāśayena śrutyā proktaṃ yatpṛthivyādikaṃ tadgato 'pīti yadvā bhūteṣu devānāṃ laya ityatrārthe proktaṃ sūtrakṛtā gṛhītaṃ śrutivākyaṃ tadgato 'pīti kutaḥ yuktyā uttamānāmindrādīnāmadhame bhūtavāyau layānupapatterityarthaḥ pradhānavāyāvapi kathamindrādīnāṃ layopapattirityata āha- yasmāditi yasmācchrutau pavate ceti bhūri prokto
4.2.120d
न्यायसुधा: यस्मात्कारणात्"सा वा एषा देवतानादिर्यो ऽयं पवतेऽ; इति श्रुतौ चशब्दादन्यास्वपि श्रुतिषु प्रधानवायुः भूरित्वेन सकलजीवोत्तमत्वेन प्रोक्तः, तस्मात् तस्मिन्निन्द्रादीनां प्रलयोपपत्तेः, प्रधानवायुस्त्विह वायुनामेति सम्बन्धः यद्वा"एष वै ब्रह्म यो ऽयं पवते तमेताः पञ्च देवताः परिम्रियन्ते विद्युद्वृष्टिश्चन्द्रमा आदित्यो ऽग्निःऽ; इति श्रुतिरत्र विवक्षिता तत्र भूरिस्पष्टं सूर्यादीनां संहर्ता प्रोक्त इति एवं तर्हि भूतप्रकरणबाधः स्यादित्यत आह- यत इति ... यतो भूतमानी च सो ऽपि
nyāyasudhā: yasmātkāraṇāt"sā vā eṣā devatānādiryo 'yaṃ pavate'; iti śrutau caśabdādanyāsvapi śrutiṣu pradhānavāyuḥ bhūritvena sakalajīvottamatvena proktaḥ, tasmāt tasminnindrādīnāṃ pralayopapatteḥ, pradhānavāyustviha vāyunāmeti sambandhaḥ yadvā"eṣa vai brahma yo 'yaṃ pavate tametāḥ pañca devatāḥ parimriyante vidyudvṛṣṭiścandramā ādityo 'gniḥ'; iti śrutiratra vivakṣitā tatra bhūrispaṣṭaṃ sūryādīnāṃ saṃhartā prokta iti evaṃ tarhi bhūtaprakaraṇabādhaḥ syādityata āha- yata iti ... yato bhūtamānī ca so 'pi
4.2.120ef
न्यायसुधा: न केवलमप्रधानवायुः किन्तु स प्रधानवायुरपि भूतमानित्वाद्भूतनामा चेति चार्थः अतः प्रकरणविरोधाभावात्प्रधानवायुरेवेह वायुनामेति उक्तमेव प्रपञ्चयति- महामानीति महामानी त्वल्पमानी च यस्मात् तच्छब्देनाप्युच्यते तेन सो ऽपि
nyāyasudhā: na kevalamapradhānavāyuḥ kintu sa pradhānavāyurapi bhūtamānitvādbhūtanāmā ceti cārthaḥ ataḥ prakaraṇavirodhābhāvātpradhānavāyureveha vāyunāmeti uktameva prapañcayati- mahāmānīti mahāmānī tvalpamānī ca yasmāt tacchabdenāpyucyate tena so 'pi
4.2.121ab
न्यायसुधा: महांश्चासौ मानी चेति महामानी सर्वाभिमानीति यावत् यथा समस्तराष्षाधिपती राजा तदन्तर्गतस्य ग्राम(क)स्याधिपतिर्भवत्येवं सर्वाभिमानी प्रधानवायुरल्पस्य वायोर्भूतस्याभिमानी भवेदेव तच्छब्देन भूतशब्देन न केवलं वायुशब्देनेत्यपेरर्थः इति श्रीमन्न्यायसुधायां अनेकलयाधिकरणम् 12,341 [======= ज्न्य्स्_4,2.इइइ(?): परालयाधिकरण =======] अथ श्रीमन्न्यासुधायां परलयाधिकरणम् ओं तानि परे तथा ह्याह ओं इतिसूत्रम् अस्यार्थः तानि भूताभिमानिपृभृतीनि दैवानि परे परमात्मनि लीयन्ते तथा ह्याह श्रुतिरिति अत्र सर्वेषां देवानां परमात्मनि साक्षाल्लयः प्रतीयते तत्परिहाराय भाष्यं"प्राणद्वारेणऽ; इति तत्रापि प्राणे सर्वेषां साक्षाल्लयः प्रतीयते अतो विस्पष्टं व्याचष्टे- तस्मिन्निति 12,342 तानि परे तथा ह्य् आह ब्ब्स्_4,2.15 तस्मिन् लयं यान्ति भूतान्यशेषक्रमाविरोधेन स एव विष्णौ
nyāyasudhā: mahāṃścāsau mānī ceti mahāmānī sarvābhimānīti yāvat yathā samastarāṣṣādhipatī rājā tadantargatasya grāma(ka)syādhipatirbhavatyevaṃ sarvābhimānī pradhānavāyuralpasya vāyorbhūtasyābhimānī bhavedeva tacchabdena bhūtaśabdena na kevalaṃ vāyuśabdenetyaperarthaḥ iti śrīmannyāyasudhāyāṃ anekalayādhikaraṇam 12,341 [======= jnys_4,2.iii(?): parālayādhikaraṇa =======] atha śrīmannyāsudhāyāṃ paralayādhikaraṇam oṃ tāni pare tathā hyāha oṃ itisūtram asyārthaḥ tāni bhūtābhimānipṛbhṛtīni daivāni pare paramātmani līyante tathā hyāha śrutiriti atra sarveṣāṃ devānāṃ paramātmani sākṣāllayaḥ pratīyate tatparihārāya bhāṣyaṃ"prāṇadvāreṇa'; iti tatrāpi prāṇe sarveṣāṃ sākṣāllayaḥ pratīyate ato vispaṣṭaṃ vyācaṣṭe- tasminniti 12,342 tāni pare tathā hy āha bbs_4,2.15 tasmin layaṃ yānti bhūtānyaśeṣakramāvirodhena sa eva viṣṇau
4.2.121cd
न्यायसुधा: अशेषक्रमविरोधेन श्रुत्याद्युक्तं सर्वं क्रममनुसृत्य भूतानि भूतादीनि दैवानि तस्मिंन्प्रधानवायौ लयं यान्ति स एव विष्णौ लयं याति यश्च यावदिन्द्र इति श्रुताविन्द्रादीनां प्रधानवायौ लयो ऽभिहितः सो ऽपि न साक्षादित्याह- इन्द्रादीनामिति इन्द्रादीनां तत्र लयः क्रमं तु प्रोक्तं विशेषादनुसृत्य नान्यत्
nyāyasudhā: aśeṣakramavirodhena śrutyādyuktaṃ sarvaṃ kramamanusṛtya bhūtāni bhūtādīni daivāni tasmiṃnpradhānavāyau layaṃ yānti sa eva viṣṇau layaṃ yāti yaśca yāvadindra iti śrutāvindrādīnāṃ pradhānavāyau layo 'bhihitaḥ so 'pi na sākṣādityāha- indrādīnāmiti indrādīnāṃ tatra layaḥ kramaṃ tu proktaṃ viśeṣādanusṛtya nānyat
4.2.122
न्यायसुधा: तत्र प्रधानवायौ विशेषादिति तृतीयार्थे पञ्चमी विशेषवाक्येन प्रोक्तमनुसृत्य व्याख्यातव्यः न त्वन्यद्वयाख्यानं साक्षात्तत्र लय इति विशेषवाक्यविरोधादिति भावः 12,343 तमेव क्रमं सङ्क्षेपेण तावदाह- तस्मादिति तस्मादशेषा गिरिजां प्रविश्य तयैव रुद्रं सह तेन वाणीम् तया पतिं प्राप्य सहैव तेन लयं हरौ यान्ति समस्तजीवाः
nyāyasudhā: tatra pradhānavāyau viśeṣāditi tṛtīyārthe pañcamī viśeṣavākyena proktamanusṛtya vyākhyātavyaḥ na tvanyadvayākhyānaṃ sākṣāttatra laya iti viśeṣavākyavirodhāditi bhāvaḥ 12,343 tameva kramaṃ saṅkṣepeṇa tāvadāha- tasmāditi tasmādaśeṣā girijāṃ praviśya tayaiva rudraṃ saha tena vāṇīm tayā patiṃ prāpya sahaiva tena layaṃ harau yānti samastajīvāḥ
4.2.123
न्यायसुधा: विशेषप्रमाणस्य सर्वथानुसर्तव्यत्वादिति भावः अत्र गिरिजाशब्दो वारुणीसौपर्णीपरो व्याख्येयः तथा रुद्रशब्दः शेषगरुडपरः तथाच वक्ष्यति तया गिरिजया सहैव रुद्रं प्राप्य, पतिं वाण्याः समस्तजीवा इत्यस्यैव विवरणमशेषा इति यद्वा रुद्रं प्रविशन्तीत्यध्याहारेण व्याख्येयम् अस्यैव विवरणमुत्तरवाक्यजातम् 12,344 तत्र वायाविन्द्र इति श्रुतावुक्तानामिन्द्रादीनां चतुर्णां पृथिव्यादीनां भूतानां च क्रमेणैव वायौ प्रवेश इति यदुक्तं तत्तावत्प्रपञ्च्यते 12,345 इह द्वौ मार्गौ शेषमार्गो गरुडमार्गश्च तत्र शेषमार्गमादावाह- सोमस्त्विति सोमस्तु वारीशयुतो ऽनिरुद्धं विशत्यसौ काममसौ च वारुणीम् सा शेषदेवं स गिरं च सैव वायुं विशत्यञ्ज इतीह निर्णयः
nyāyasudhā: viśeṣapramāṇasya sarvathānusartavyatvāditi bhāvaḥ atra girijāśabdo vāruṇīsauparṇīparo vyākhyeyaḥ tathā rudraśabdaḥ śeṣagaruḍaparaḥ tathāca vakṣyati tayā girijayā sahaiva rudraṃ prāpya, patiṃ vāṇyāḥ samastajīvā ityasyaiva vivaraṇamaśeṣā iti yadvā rudraṃ praviśantītyadhyāhāreṇa vyākhyeyam asyaiva vivaraṇamuttaravākyajātam 12,344 tatra vāyāvindra iti śrutāvuktānāmindrādīnāṃ caturṇāṃ pṛthivyādīnāṃ bhūtānāṃ ca krameṇaiva vāyau praveśa iti yaduktaṃ tattāvatprapañcyate 12,345 iha dvau mārgau śeṣamārgo garuḍamārgaśca tatra śeṣamārgamādāvāha- somastviti somastu vārīśayuto 'niruddhaṃ viśatyasau kāmamasau ca vāruṇīm sā śeṣadevaṃ sa giraṃ ca saiva vāyuṃ viśatyañja itīha nirṇayaḥ
4.2.124
न्यायसुधा: वारीशयुत इत्यनेनाब्देवताया वरुणस्य सोमे लय इत्युच्यते इहेन्द्रादिचतुष्यये सोमस्य भूतेष्वपां च वायुप्रवेशे निर्णयः प्राग्गिरिजां रुद्रमित्युक्तम् इदानीं च गिरं वायुमिति एते चत्वारः शब्दाः प्रसिद्धपदार्थका इति प्रतीतिं वारयितुमाह- उमेति उमागिरीशावपि भारतीराविति स्म वाग् वेदगता ब्रवीति अहीन्द्रपत्नीमहिपं विरिञ्चपत्नीं विरिञ्चं च विमुक्तिकाले
nyāyasudhā: vārīśayuta ityanenābdevatāyā varuṇasya some laya ityucyate ihendrādicatuṣyaye somasya bhūteṣvapāṃ ca vāyupraveśe nirṇayaḥ prāggirijāṃ rudramityuktam idānīṃ ca giraṃ vāyumiti ete catvāraḥ śabdāḥ prasiddhapadārthakā iti pratītiṃ vārayitumāha- umeti umāgirīśāvapi bhāratīrāviti sma vāg vedagatā bravīti ahīndrapatnīmahipaṃ viriñcapatnīṃ viriñcaṃ ca vimuktikāle
4.2.125a
न्यायसुधा: उमागिरीशाविति भारतीरावित्यपि ईरः समीरः वागित्येतत्पर्यायसमुदायो गृह्यते प्रतीतार्थत्वे किं बाधकमित्यत उक्तम्- विमुक्तिकाल इति विमुक्तिप्रतिपादनावसरे एतेनोमादीनां चतुर्णामिह जन्मनि मुक्त्यभावादिति बाधकं सूचितं भवति वेदवाक्यानुसारिणो वयमपि तथैव प्रयुक्तवन्तः स्म इति भावः उमादिशब्दानां वारुण्यादिवृत्तौ किं निमित्तमित्यत आह- त एवेति त एव यत् तत्पदमाप्नुवन्ति
nyāyasudhā: umāgirīśāviti bhāratīrāvityapi īraḥ samīraḥ vāgityetatparyāyasamudāyo gṛhyate pratītārthatve kiṃ bādhakamityata uktam- vimuktikāla iti vimuktipratipādanāvasare etenomādīnāṃ caturṇāmiha janmani muktyabhāvāditi bādhakaṃ sūcitaṃ bhavati vedavākyānusāriṇo vayamapi tathaiva prayuktavantaḥ sma iti bhāvaḥ umādiśabdānāṃ vāruṇyādivṛttau kiṃ nimittamityata āha- ta eveti ta eva yat tatpadamāpnuvanti
4.2.125b
न्यायसुधा: यद्यस्मात्त उमाद्या एव तत्पदं वारुण्यादिपदमुत्तरकल्पे प्राप्नुवन्ति तस्मादिति पूर्वेण सम्बन्धः अनेनोमात्वादीनां वारुणीत्वादीनां चैकद्रव्यसम्बन्धो लक्षणाबीजमित्युक्तं भवति प्रसिद्धपदत्यागेनाप्रसिद्धपदप्रयोगे किं प्रयोजनमित्यत आह- तत्काल इति ... तत्काल एतान् समुपास्य जीवाः ब्रह्मत्वकाले प्रविशन्ति चैतानीति स्म वाक् तादृशतामुपैति
nyāyasudhā: yadyasmātta umādyā eva tatpadaṃ vāruṇyādipadamuttarakalpe prāpnuvanti tasmāditi pūrveṇa sambandhaḥ anenomātvādīnāṃ vāruṇītvādīnāṃ caikadravyasambandho lakṣaṇābījamityuktaṃ bhavati prasiddhapadatyāgenāprasiddhapadaprayoge kiṃ prayojanamityata āha- tatkāla iti ... tatkāla etān samupāsya jīvāḥ brahmatvakāle praviśanti caitānīti sma vāk tādṛśatāmupaiti
4.2.126
-द् न्यायसुधा: तत्काले उमात्वादिकाले एतानुमादीन्देवान् ब्रह्मत्वकाले तेषामेव वाय्वादीनां ब्रह्मत्वादेः काले एतान् वारुण्यादीन् चो यस्मादित्यर्थे इति तस्मात् वाक् वेदवाणी तादृशताम् उमादिशब्दवत्ताम् 12,346 एतदुक्तं भवति यो यस्मिन्नतिपरिचयवांस्तस्याश्रमान्तरप्राप्त्यादिना नामान्तरे प्राप्ते ऽपि प्रयोग इति किं प्रयोजनान्वेषणेनेति 12,347 इदानीं गरुडमार्गमाह- सूयर् इति सूर्यो ऽग्नियुक्तो गुरुमाप्य तेन शक्रं सहैनेन सुपर्णपत्नीम् तया सुपर्णं सह तेन वाणीं ब्रह्माणमेतद्गत एव याति
-d nyāyasudhā: tatkāle umātvādikāle etānumādīndevān brahmatvakāle teṣāmeva vāyvādīnāṃ brahmatvādeḥ kāle etān vāruṇyādīn co yasmādityarthe iti tasmāt vāk vedavāṇī tādṛśatām umādiśabdavattām 12,346 etaduktaṃ bhavati yo yasminnatiparicayavāṃstasyāśramāntaraprāptyādinā nāmāntare prāpte 'pi prayoga iti kiṃ prayojanānveṣaṇeneti 12,347 idānīṃ garuḍamārgamāha- sūyar iti sūryo 'gniyukto gurumāpya tena śakraṃ sahainena suparṇapatnīm tayā suparṇaṃ saha tena vāṇīṃ brahmāṇametadgata eva yāti
4.2.127
न्यायसुधा: अग्नियुक्त इत्यनेनाग्नेः सूर्ये लय इत्युच्यते अनेनाग्निरिन्द्र इति श्रुतिः परम्परापेक्षेत्युक्तं भवति एतद्गतो वाणीगत एव एतेनेन्द्रादिष्विन्द्रादित्यबृहस्पतीनां, भूतेषु तेजसो, वायौ लयो विवृतो भवति नन्वेतत्"इन्द्र उमायामुमा रुद्रे विलीयतेऽ; इति श्रुतिविरुद्धम् उमारुद्रशब्दयोः स्वार्थपरित्यागे ऽपि वारुणीशेषपरतया व्याख्यातत्वादित्यत आह- इन्द्रेति इन्द्रप्रवेशस्तु यदोच्यते ऽत्र तदा ह्युमेत्येव सुपर्णपत्नी उक्ता सुपर्णश्च गिरीशनाम्ना ततो विरोधश्च न कश्चनात्र
nyāyasudhā: agniyukta ityanenāgneḥ sūrye laya ityucyate anenāgnirindra iti śrutiḥ paramparāpekṣetyuktaṃ bhavati etadgato vāṇīgata eva etenendrādiṣvindrādityabṛhaspatīnāṃ, bhūteṣu tejaso, vāyau layo vivṛto bhavati nanvetat"indra umāyāmumā rudre vilīyate'; iti śrutiviruddham umārudraśabdayoḥ svārthaparityāge 'pi vāruṇīśeṣaparatayā vyākhyātatvādityata āha- indreti indrapraveśastu yadocyate 'tra tadā hyumetyeva suparṇapatnī uktā suparṇaśca girīśanāmnā tato virodhaśca na kaścanātra
4.2.128
न्यायसुधा: यदातदाशब्दावधिकरणमात्रस्यापलक्षकौ यत्र श्रुतौ अत्र उमायामिन्द्रप्रवेश उच्यते तस्याश्चोमाया रुद्रे सुपर्णपत्न्नयेव गिरीशनाम्ना गिरीशपर्यायेण सौपर्ण्यामिन्द्रलयस्य बलवच्छतिसिद्धत्वादिति हिशब्दः अत्र पदसादृश्यं प्रवृत्तिनिमित्तमिति भावः 12,349 अधुना"तानि परेऽ; इत्युक्तानां हिरण्यगर्भे लयप्रकारमाह- भृग्वादय इति भृग्वादयो दक्षमवाप्य तेन प्राप्येन्द्रमेतेन सुपर्णपत्नीम् विशन्ति ये मनवो राजमुख्या मनुं प्रविश्यात्र गता महेन्द्रम्
nyāyasudhā: yadātadāśabdāvadhikaraṇamātrasyāpalakṣakau yatra śrutau atra umāyāmindrapraveśa ucyate tasyāścomāyā rudre suparṇapatnnayeva girīśanāmnā girīśaparyāyeṇa sauparṇyāmindralayasya balavacchatisiddhatvāditi hiśabdaḥ atra padasādṛśyaṃ pravṛttinimittamiti bhāvaḥ 12,349 adhunā"tāni pare'; ityuktānāṃ hiraṇyagarbhe layaprakāramāha- bhṛgvādaya iti bhṛgvādayo dakṣamavāpya tena prāpyendrametena suparṇapatnīm viśanti ye manavo rājamukhyā manuṃ praviśyātra gatā mahendram
4.2.129
न्यायसुधा: सुपर्णपत्न्नयाः सुपर्णे लयः सिद्ध एव इन्द्रपर्यन्तमेव वक्तव्ये ऽधिकवचनमुक्तदार्ढ्यार्थम् एवमुत्तरत्रापि ये मनवो वैवस्वताद्याः ये च राजमुख्याः प्रियव्रताद्यास्ते स्वायम्भुवमनुं प्रविश्य अत्र स्वायम्भुवे मनौ गता वर्तमाना महेन्द्रम् विशन्तीत्युभयत्र सम्बध्यते भूतेषु पृथिव्याकाशयोर्लयप्रकारो वक्तव्यस्तमाह आकाश इति आकाश उर्वी च गुरुं प्रविश्य तेनैव यातः पुरुहूतदेवम् सनादयो यतयः काममेव विशन्ति शिष्टा अपि हव्यवाहम्
nyāyasudhā: suparṇapatnnayāḥ suparṇe layaḥ siddha eva indraparyantameva vaktavye 'dhikavacanamuktadārḍhyārtham evamuttaratrāpi ye manavo vaivasvatādyāḥ ye ca rājamukhyāḥ priyavratādyāste svāyambhuvamanuṃ praviśya atra svāyambhuve manau gatā vartamānā mahendram viśantītyubhayatra sambadhyate bhūteṣu pṛthivyākāśayorlayaprakāro vaktavyastamāha ākāśa iti ākāśa urvī ca guruṃ praviśya tenaiva yātaḥ puruhūtadevam sanādayo yatayaḥ kāmameva viśanti śiṣṭā api havyavāham
4.2.130
न्यायसुधा: वायुभूतस्य मुख्याभिमानी प्रधानवायुरित्युक्तम् अमुख्याभिमानिनस्तु"शक्रं मरुद्गणाःऽ; इति लयो वक्ष्यते सनादय इति सनत्कुमारव्यतिरिक्ताः तस्य कामावतारत्वात् कामस्य तु वारुण्यामुक्त एव लयः शिष्या उक्तेभ्यः एतेन"अग्नौ सर्वे देवा विलीयन्तेऽ; इत्यस्य विषयो दर्शितः अस्यापवादमाह- वर्णाश्रमेति वर्णाश्रमाचाररता मनुष्या धर्मं मनुं सो ऽपि समेति काले तमेव सर्वे पितरः सुरानुगाः सर्वे कुबेरं स च सोममेव
nyāyasudhā: vāyubhūtasya mukhyābhimānī pradhānavāyurityuktam amukhyābhimāninastu"śakraṃ marudgaṇāḥ'; iti layo vakṣyate sanādaya iti sanatkumāravyatiriktāḥ tasya kāmāvatāratvāt kāmasya tu vāruṇyāmukta eva layaḥ śiṣyā uktebhyaḥ etena"agnau sarve devā vilīyante'; ityasya viṣayo darśitaḥ asyāpavādamāha- varṇāśrameti varṇāśramācāraratā manuṣyā dharmaṃ manuṃ so 'pi sameti kāle tameva sarve pitaraḥ surānugāḥ sarve kuberaṃ sa ca somameva
4.2.131ab
न्यायसुधा: एतत्प्रसङ्गान्मुक्तौ प्रवेशमात्रमुक्तं न तु देहलयः तेषामुत्क्रमणस्य विद्यमानत्वात् वर्णाश्रमाचाररता इत्यनेन मनुष्याणां मुक्तौ वर्णाश्रमवत्त्वमस्तीति सूचयति धर्मस्य तु स्वायम्भुवे मनौ लय एव काले मोक्षकाले सर्वे पितरः तं धर्ममेव संयान्ति सर्वे सुरानुगा गन्धर्वाद्या कुबेरम् उपसंहरति- विमुक्तीति 12,350 विमुक्तिकाले प्रविशन्त्यभीक्ष्णं भोगांश्च तद्देहगताः प्रभुञ्जते
nyāyasudhā: etatprasaṅgānmuktau praveśamātramuktaṃ na tu dehalayaḥ teṣāmutkramaṇasya vidyamānatvāt varṇāśramācāraratā ityanena manuṣyāṇāṃ muktau varṇāśramavattvamastīti sūcayati dharmasya tu svāyambhuve manau laya eva kāle mokṣakāle sarve pitaraḥ taṃ dharmameva saṃyānti sarve surānugā gandharvādyā kuberam upasaṃharati- vimuktīti 12,350 vimuktikāle praviśantyabhīkṣṇaṃ bhogāṃśca taddehagatāḥ prabhuñjate
4.2.131c
न्यायसुधा: एवं सर्वे यथोक्तप्रकारेण विमुक्तिकाले प्रविशन्त्युत्तमानिति शेषः न केवलं प्रविशन्ति किं तर्हीत्यत आह- अभीक्ष्णमिति आविष्यग्रहवदित्यर्थः किमनेन प्रवेशेनेत्यत आह- आनन्देति आनन्दसुव्यक्तिरमुत्र तेषां भवत्य्
nyāyasudhā: evaṃ sarve yathoktaprakāreṇa vimuktikāle praviśantyuttamāniti śeṣaḥ na kevalaṃ praviśanti kiṃ tarhītyata āha- abhīkṣṇamiti āviṣyagrahavadityarthaḥ kimanena praveśenetyata āha- ānandeti ānandasuvyaktiramutra teṣāṃ bhavaty
4.2.131de
न्यायसुधा: अमुत्र उत्तमेषु प्रवेशेन 12,351 प्रविष्यानां पुनर्निर्गमो ऽस्ति न वेति शङ्कायामाह- अतश्चेति ... अतश्चेष्यत एव निर्गताः क्रीडन्ति
nyāyasudhā: amutra uttameṣu praveśena 12,351 praviṣyānāṃ punarnirgamo 'sti na veti śaṅkāyāmāha- ataśceti ... ataśceṣyata eva nirgatāḥ krīḍanti
4.2.131ef
न्यायसुधा: अत एभ्य उत्तमेभ्यो निर्गताश्चेति सम्बन्धः इष्यम् इच्छा नपुंसके भावे क्तः निर्गतानां पुनः प्रवेशो ऽस्ति न वेत्यत आह- भूयश्चेति ... भूयश्च समाविशन्ति तानेव
nyāyasudhā: ata ebhya uttamebhyo nirgatāśceti sambandhaḥ iṣyam icchā napuṃsake bhāve ktaḥ nirgatānāṃ punaḥ praveśo 'sti na vetyata āha- bhūyaśceti ... bhūyaśca samāviśanti tāneva
4.2.131f
न्यायसुधा: तान् पूर्वप्रविष्यानेव नन्वेवंविधा मुक्तिः क्वापि नोपलब्धेत्यत आह- सायुज्यमिति ... सायुज्यमिदं वदन्ति
nyāyasudhā: tān pūrvapraviṣyāneva nanvevaṃvidhā muktiḥ kvāpi nopalabdhetyata āha- sāyujyamiti ... sāyujyamidaṃ vadanti
4.2.132a
न्यायसुधा: वदन्ति पुराणादीनि सयुजां भावो हि सायुज्यम् किमिदं सायुज्यं सर्वेषामस्ति नेति ब्रूमः तर्हि सायुज्यहीनानां कीदृशी वृत्तिरित्यत आह- सायुज्येति 12,352 सायुज्यहीनाश्च लये तु सर्वे प्रोक्तेन मार्गेण विशन्ति सृष्टौ बहिश्च निर्यान्ति
nyāyasudhā: vadanti purāṇādīni sayujāṃ bhāvo hi sāyujyam kimidaṃ sāyujyaṃ sarveṣāmasti neti brūmaḥ tarhi sāyujyahīnānāṃ kīdṛśī vṛttirityata āha- sāyujyeti 12,352 sāyujyahīnāśca laye tu sarve proktena mārgeṇa viśanti sṛṣṭau bahiśca niryānti
4.2.132cd
-च् न्यायसुधा: लये तु लय एव विशन्त्युत्तमान् बहिस्तेभ्यः एतत्सायुज्यभाजामपि समानमिति नेत्याह- तत इति ... ततो ऽन्यदापि सायुज्यभाजां भवति प्रवेशः
-c nyāyasudhā: laye tu laya eva viśantyuttamān bahistebhyaḥ etatsāyujyabhājāmapi samānamiti netyāha- tata iti ... tato 'nyadāpi sāyujyabhājāṃ bhavati praveśaḥ
4.2.133ab
न्यायसुधा: ततः लयकालात् 12,353 नन्वेतत्सर्वं कुतः प्रमाणात्प्रतिपत्तव्यमित्यत आह- उक्तमिति उक्तं समस्तं परमश्रुतौ हि प्रोक्तं च
nyāyasudhā: tataḥ layakālāt 12,353 nanvetatsarvaṃ kutaḥ pramāṇātpratipattavyamityata āha- uktamiti uktaṃ samastaṃ paramaśrutau hi proktaṃ ca
4.2.133bc
न्यायसुधा: अस्यास्मिंल्लय इत्युक्तं समस्तम् परमश्रुतिश्च विस्तरभयान्न पठिता चशब्द उत्तरवाक्येन सम्बद्धयते प्रमाणान्तरमाह- सर्गेति ... सर्गक्रमतो विपर्ययः मुक्तौ
nyāyasudhā: asyāsmiṃllaya ityuktaṃ samastam paramaśrutiśca vistarabhayānna paṭhitā caśabda uttaravākyena sambaddhayate pramāṇāntaramāha- sargeti ... sargakramato viparyayaḥ muktau
4.2.133c
न्यायसुधा: मुक्तौ सर्गक्रमतो विपर्यय इति यो यस्माज्जातस्तस्य तस्मिन्मुक्तिरिति तावदङ्गीकरणीयमित्यर्थः एतच्चापवादाभावे सतीति ज्ञेयम् तथाच न्यायविवरणे कुत एतदित्यत आह- लय इति ... लये यद्वद्
nyāyasudhā: muktau sargakramato viparyaya iti yo yasmājjātastasya tasminmuktiriti tāvadaṅgīkaraṇīyamityarthaḥ etaccāpavādābhāve satīti jñeyam tathāca nyāyavivaraṇe kuta etadityata āha- laya iti ... laye yadvad
4.2.133cd
न्यायसुधा: साधारणप्रलये सर्गक्रमाद्विपर्ययस्य सत्त्वादिति भावः एतदपि कुत इत्यत आह- अथो इति ... अथो लयश्च विपर्ययेणेत्यवदद् गिरां पतिः
nyāyasudhā: sādhāraṇapralaye sargakramādviparyayasya sattvāditi bhāvaḥ etadapi kuta ityata āha- atho iti ... atho layaśca viparyayeṇetyavadad girāṃ patiḥ
4.2.134a
न्यायसुधा: अथोशब्दो ऽर्थान्तरे विपर्ययेण सर्गक्रममपेक्ष्य अवदत् उपपादितवान् गिरां वेदवाचां प्रभुः सूत्रकारः यथा"विपर्ययेण तु क्रमो ऽत्र उपपद्यते चऽ; इति लये सृष्टिक्रमतो विपर्ययश्चेन्मुक्तौ तथा भाव्यमित्यत्र किं नियमाकमित्यत आह- लय इति लयो यतो मुक्तिरियं सुराणां
nyāyasudhā: athośabdo 'rthāntare viparyayeṇa sargakramamapekṣya avadat upapāditavān girāṃ vedavācāṃ prabhuḥ sūtrakāraḥ yathā"viparyayeṇa tu kramo 'tra upapadyate ca'; iti laye sṛṣṭikramato viparyayaścenmuktau tathā bhāvyamityatra kiṃ niyamākamityata āha- laya iti layo yato muktiriyaṃ surāṇāṃ
4.2.134b
न्यायसुधा: यतः कारणात्सुराणां लय एवेयं मुक्तिर्न तु मनुष्याणामिव प्रागेव देहादुत्क्रान्तिः तस्मादुक्तं युक्तम् सामान्यविशेषभावान्न साध्यविशिष्यतादोषः सर्गश्चोक्तानुगुण एव श्रुत्यादिसिद्ध इति भावः ननु प्राङ् मुक्तानां भोगादिकं समर्थितम् इदानीं तूच्यते लय एव मुक्तिरिति तत्कथं पूर्वापरविरोधो न भवतीत्यत आह- भोग इति 12,354 ... भोगो विशेषेण च
nyāyasudhā: yataḥ kāraṇātsurāṇāṃ laya eveyaṃ muktirna tu manuṣyāṇāmiva prāgeva dehādutkrāntiḥ tasmāduktaṃ yuktam sāmānyaviśeṣabhāvānna sādhyaviśiṣyatādoṣaḥ sargaścoktānuguṇa eva śrutyādisiddha iti bhāvaḥ nanu prāṅ muktānāṃ bhogādikaṃ samarthitam idānīṃ tūcyate laya eva muktiriti tatkathaṃ pūrvāparavirodho na bhavatītyata āha- bhoga iti 12,354 ... bhogo viśeṣeṇa ca
4.2.134b
न्यायसुधा: विशेषेण देवपदादप्यतिशयेन देहहानिलक्षणा मुक्तिर्लयान्न विशिष्यत इत्युक्तं न तु सर्वापीति भावः अत एव प्रागियमित्युक्तम् 12,356 भोगश्च मुक्तिरिति सूत्रकारानुक्तं कस्मादुपसङ्खयेयमित्यत आह- यमिति ... यं वदिष्यति
nyāyasudhā: viśeṣeṇa devapadādapyatiśayena dehahānilakṣaṇā muktirlayānna viśiṣyata ityuktaṃ na tu sarvāpīti bhāvaḥ ata eva prāgiyamityuktam 12,356 bhogaśca muktiriti sūtrakārānuktaṃ kasmādupasaṅkhayeyamityata āha- yamiti ... yaṃ vadiṣyati
4.2.134cd
न्यायसुधा: यं भोगं चतुर्थपादे सूत्रकारो वक्ष्यति मुक्तित्वेन सः प्रमाणान्तरं चाह- उक्तश्चेति 12,357 उक्तश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावः पिङ्गश्रुतावुक्तलयानुसारतः
nyāyasudhā: yaṃ bhogaṃ caturthapāde sūtrakāro vakṣyati muktitvena saḥ pramāṇāntaraṃ cāha- uktaśceti 12,357 uktaśca bimbapratibimbabhāvaḥ piṅgaśrutāvuktalayānusārataḥ
4.2.135ab
न्यायसुधा: बिम्बप्रतिबिम्बभावो देवानामुक्तलयानुसारत इति यस्मिन्यस्यास्माभिर्लय उक्तः स बिम्बः अपरः प्रतिबिम्ब इत्युक्तमस्तीत्यर्थः ततः किमित्यत आह- बिम्ब इति बिम्बे लयो यन्नियतश्च मुक्तौ चिदात्मनां तद्वशता च सर्वदा
nyāyasudhā: bimbapratibimbabhāvo devānāmuktalayānusārata iti yasminyasyāsmābhirlaya uktaḥ sa bimbaḥ aparaḥ pratibimba ityuktamastītyarthaḥ tataḥ kimityata āha- bimba iti bimbe layo yanniyataśca muktau cidātmanāṃ tadvaśatā ca sarvadā
4.2.135c
न्यायसुधा: मोक्षानन्तरमपि सर्वदा एतदुत्तरत्रोपयोगि प्रसङ्गादिहोक्तम् यद्यस्मान्मुक्तौ प्रतिबिम्बस्य बिम्बे लयो नियतः प्रमाणप्रसिद्धः, तानि चान्यत्र तस्मादुक्तं युक्तमिति 12,358 यदुक्तं सर्वेषां भूतानां प्राणे लयस्तस्य विष्णाविति तदसत् "प्राणस्तेजसि तेजनः परस्यां देवतायामऽ; इति श्रुतिविरोधात् बिम्बे प्रतिबिम्बस्य लय इति चासत् नहि प्राणस्तेजाभूतस्य प्रतिबिम्ब इत्यत आह- तेजो ऽभिधामिति तेजो ऽभिधां तु श्रियमाप्य विष्णुमग्रे ततः पुत्रतयैव वायुः आप्तः प्रसूतः पुनरेव विष्णुं प्रविश्य मुक्तः प्रळये ऽत्र तिष्ठति
nyāyasudhā: mokṣānantaramapi sarvadā etaduttaratropayogi prasaṅgādihoktam yadyasmānmuktau pratibimbasya bimbe layo niyataḥ pramāṇaprasiddhaḥ, tāni cānyatra tasmāduktaṃ yuktamiti 12,358 yaduktaṃ sarveṣāṃ bhūtānāṃ prāṇe layastasya viṣṇāviti tadasat "prāṇastejasi tejanaḥ parasyāṃ devatāyām'; iti śrutivirodhāt bimbe pratibimbasya laya iti cāsat nahi prāṇastejābhūtasya pratibimba ityata āha- tejo 'bhidhāmiti tejo 'bhidhāṃ tu śriyamāpya viṣṇumagre tataḥ putratayaiva vāyuḥ āptaḥ prasūtaḥ punareva viṣṇuṃ praviśya muktaḥ praḷaye 'tra tiṣṭhati
4.2.136
-f न्यायसुधा: वायुः प्रलये तेजो ऽभिधां श्रियमाप्य तत्र लीनो भूत्वा विष्णुमाप्तः सृष्टिकाले जाते ऽग्रे सर्वेभ्यः पूर्वं, ततो विष्णोः, पुत्रतया हिरण्यगर्भत्वेन प्रसूतः पुनरेव प्रलये मुक्तौ विष्णुं प्रविश्य अत्र विष्णौ तिष्ठति इदमुक्तं भवति तेजःशब्दस्य लक्ष्मीवाचित्वान्नोक्तविरोधः एवं तर्हि"विलीनो हि प्रकृतौ संसारमेतिऽ; इति श्रुतेर्वायोः संसारप्रसङ्ग इति चेन्न इष्टत्वात् हिरण्यगर्भत्वेन पुनजर्ननाङ्गीकारात् एवमपि ब्रह्मविदो मुक्त्यभावप्रसङ्ग इति चेन्न हिरण्यगर्भत्वानन्तरं मुक्तिस्वीकारादिति इदं च प्राणशब्दस्य वायुवाचित्वपक्षमादायोक्तम् हिरण्यगर्भवाचित्वपक्षे तु भाष्योक्तं द्रष्टव्यम् मुक्तानां स्वस्तोत्तमदेवताः प्रविश्यावस्थानमित्युक्तम् नैतावदेव किन्तु भगवत्प्रवेशो ऽप्यस्ति उक्तश्च भोगो नानन्दस्य जनकः किन्तु व्यञ्जक एव आनन्दस्तु स्वरूपभूत इत्याह- सर्वे ऽपीति सर्वे ऽपि ते मुक्तगणा अमन्दसान्द्रं निजानन्दमशेषतो ऽपि भुञ्जन्त एवासत ईशदेहे लये ऽथ सर्गे बहिरेव यान्ति
-f nyāyasudhā: vāyuḥ pralaye tejo 'bhidhāṃ śriyamāpya tatra līno bhūtvā viṣṇumāptaḥ sṛṣṭikāle jāte 'gre sarvebhyaḥ pūrvaṃ, tato viṣṇoḥ, putratayā hiraṇyagarbhatvena prasūtaḥ punareva pralaye muktau viṣṇuṃ praviśya atra viṣṇau tiṣṭhati idamuktaṃ bhavati tejaḥśabdasya lakṣmīvācitvānnoktavirodhaḥ evaṃ tarhi"vilīno hi prakṛtau saṃsārameti'; iti śrutervāyoḥ saṃsāraprasaṅga iti cenna iṣṭatvāt hiraṇyagarbhatvena punajarnanāṅgīkārāt evamapi brahmavido muktyabhāvaprasaṅga iti cenna hiraṇyagarbhatvānantaraṃ muktisvīkārāditi idaṃ ca prāṇaśabdasya vāyuvācitvapakṣamādāyoktam hiraṇyagarbhavācitvapakṣe tu bhāṣyoktaṃ draṣṭavyam muktānāṃ svastottamadevatāḥ praviśyāvasthānamityuktam naitāvadeva kintu bhagavatpraveśo 'pyasti uktaśca bhogo nānandasya janakaḥ kintu vyañjaka eva ānandastu svarūpabhūta ityāha- sarve 'pīti sarve 'pi te muktagaṇā amandasāndraṃ nijānandamaśeṣato 'pi bhuñjanta evāsata īśadehe laye 'tha sarge bahireva yānti
4.2.137a
न्यायसुधा: सर्वे ऽपीत्युक्ते देवानां प्रकृतत्वात्त एवेति प्रतीतिं वारयितुमशेषतो ऽपीत्युक्तम् भुञ्जन्तः अनुभवन्तः 12,359 शिष्टा हव्यवाहमित्यस्यापवादान्तरमाह- प्रयातीति प्रयाति धर्मं निरृतिस्तु शक्रं मरुद्गणाः पार्षदास्तथैव सर्वे ऽनिरुद्धं पृतनाधिपाद्यास्
nyāyasudhā: sarve 'pītyukte devānāṃ prakṛtatvātta eveti pratītiṃ vārayitumaśeṣato 'pītyuktam bhuñjantaḥ anubhavantaḥ 12,359 śiṣṭā havyavāhamityasyāpavādāntaramāha- prayātīti prayāti dharmaṃ nirṛtistu śakraṃ marudgaṇāḥ pārṣadāstathaiva sarve 'niruddhaṃ pṛtanādhipādyās
4.2.137cd
-च् 12,360 न्यायसुधा: निरृतिस्तु धर्मं प्रयाति मरुद्गणाः शक्रं प्रयान्ति तथाशब्दः समुच्चये पृतनाधिपाद्या विष्वक्सेनाद्याः सर्वे भगवतः पार्षदा अनिरुद्धं प्रयान्ति देहलयार्थमिति शेषः अनिरुद्धस्य तु कामे लय उक्त एवेत्येवार्थः अत्र प्रमाणमाह- तुरेति ... तुरश्रुतिर्हीत्थम्
-c 12,360 nyāyasudhā: nirṛtistu dharmaṃ prayāti marudgaṇāḥ śakraṃ prayānti tathāśabdaḥ samuccaye pṛtanādhipādyā viṣvaksenādyāḥ sarve bhagavataḥ pārṣadā aniruddhaṃ prayānti dehalayārthamiti śeṣaḥ aniruddhasya tu kāme laya ukta evetyevārthaḥ atra pramāṇamāha- tureti ... turaśrutirhīttham
4.2.137d
न्यायसुधा: अत एवैतत्तत्रैव नोक्तं परमश्रुतावनुक्तत्वात् 12,361 पादार्थमुपसंहरति- इयमिति ... इयं विमुक्तिः
nyāyasudhā: ata evaitattatraiva noktaṃ paramaśrutāvanuktatvāt 12,361 pādārthamupasaṃharati- iyamiti ... iyaṃ vimuktiḥ
4.3.1ab
न्यायसुधा: देवादीनां देहलयरूपा विमुक्तिरुक्तेति इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ चतुर्थे ऽध्याये ऽत्रोत्क्रमणचरणः पर्यवसितः अध्यय 4, पद 3 12,362 मार्गो गम्यं चास्मिन्पाद उच्यत इति भाष्यम् तत्प्राक् प्रसङ्गाद्विवृतमपीहावरप्राप्तौ विशेषतो विवृणोति- उत्क्रान्तेति उत्क्रान्तमार्गश्च विमुक्तगम्यं पादोदितम्
nyāyasudhā: devādīnāṃ dehalayarūpā vimuktirukteti iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyārthavivṛtau caturthe 'dhyāye 'trotkramaṇacaraṇaḥ paryavasitaḥ adhyaya 4, pada 3 12,362 mārgo gamyaṃ cāsminpāda ucyata iti bhāṣyam tatprāk prasaṅgādvivṛtamapīhāvaraprāptau viśeṣato vivṛṇoti- utkrānteti utkrāntamārgaśca vimuktagamyaṃ pādoditam
4.3.1b
न्यायसुधा: ये शरीरादुत्क्रान्ता मानुषास्तेषां मार्गो भगवल्लोकगमनार्थः गम्यमपि तेषामेवेति प्रतीतिनिरासायोक्तम्- विमुक्तेति ये कर्मणो देहाच्च विमुक्तास्तेषां सर्वेषामपि गम्यम् इदमुभयमेतत्पादोदितम् अत्राधिकरणेषु पूर्वपक्षयुक्तिः सिद्धान्तयुक्तीश्चाह- सुक्रमेति ... सुक्रमविक्रमौ च
nyāyasudhā: ye śarīrādutkrāntā mānuṣāsteṣāṃ mārgo bhagavallokagamanārthaḥ gamyamapi teṣāmeveti pratītinirāsāyoktam- vimukteti ye karmaṇo dehācca vimuktāsteṣāṃ sarveṣāmapi gamyam idamubhayametatpādoditam atrādhikaraṇeṣu pūrvapakṣayuktiḥ siddhāntayuktīścāha- sukrameti ... sukramavikramau ca
4.3.1cd
12,363 न्यायसुधा: सान्तानिकं प्राप्तिरभीष्यता च सौकयर्मित्यन्यमतस्य तर्काः
12,363 nyāyasudhā: sāntānikaṃ prāptirabhīṣyatā ca saukayarmityanyamatasya tarkāḥ
4.3.2a
विशेषसम्प्राप्तिरुरुत्वमाप्तिः क्रमानुरागः कथितानुवृत्तिः सिद्धान्तनिर्णीतिकराः
viśeṣasamprāptirurutvamāptiḥ kramānurāgaḥ kathitānuvṛttiḥ siddhāntanirṇītikarāḥ
4.3.2cd
-च् न्यायसुधा: अन्यमतस्येति जातावेकवचनम् सिद्धान्तनिर्णीतिकरास्तर्का इति शेषः ओं अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा च दोषात्तत्क्रतुश्च ओं विमुक्तगम्यं प्रतिपादयितुमिदं सूत्रम् तद्भाष्ये न विस्पष्टमित्यतः स्पष्टीकरिष्यन्प्रतीकशब्दार्थं तावदाह- प्रतीकमिति 12,364 अप्रतीकालम्बनान् नयतीति बादरायण उभयथा च दोषात् तत्क्रतुश् च ब्ब्स्_4,3.15 ... प्रतीकं देहादिकं
-c nyāyasudhā: anyamatasyeti jātāvekavacanam siddhāntanirṇītikarāstarkā iti śeṣaḥ oṃ apratīkālambanānnayatīti bādarāyaṇa ubhayathā ca doṣāttatkratuśca oṃ vimuktagamyaṃ pratipādayitumidaṃ sūtram tadbhāṣye na vispaṣṭamityataḥ spaṣṭīkariṣyanpratīkaśabdārthaṃ tāvadāha- pratīkamiti 12,364 apratīkālambanān nayatīti bādarāyaṇa ubhayathā ca doṣāt tatkratuś ca bbs_4,3.15 ... pratīkaṃ dehādikaṃ
4.3.2d
न्यायसुधा: आदिपदेन मनःप्रभृतीनां भगवत्प्रतिमानां ग्रहणम् यद्यपि सूत्रे ऽप्रतीकालम्बनानां गम्यमुक्तं प्रतीकालम्बनानां तु परिशेषसिद्धम् तथाप्यस्पष्टस्पष्टीकरणार्थं प्रवृत्तत्वादभावस्य भावपूर्वकत्वाच्च परिशेषसिद्धमेवार्थमादावाह- तद्गतमिति ... तद्गतमेव ये नराः
nyāyasudhā: ādipadena manaḥprabhṛtīnāṃ bhagavatpratimānāṃ grahaṇam yadyapi sūtre 'pratīkālambanānāṃ gamyamuktaṃ pratīkālambanānāṃ tu pariśeṣasiddham tathāpyaspaṣṭaspaṣṭīkaraṇārthaṃ pravṛttatvādabhāvasya bhāvapūrvakatvācca pariśeṣasiddhamevārthamādāvāha- tadgatamiti ... tadgatameva ye narāḥ
4.3.3a
उपासते ते पुरतः समाप्नुयुर्ब्रह्माणमस्मान्मतिमाप्य विष्णुम् प्राप्स्यन्त्य्
upāsate te purataḥ samāpnuyurbrahmāṇamasmānmatimāpya viṣṇum prāpsyanty
4.3.3cd
-च् न्यायसुधा: प्रतीकगतमेव विष्णुम् ते प्रतीकालम्बनाः पुरतः प्राक् प्रलयकालात् अस्मात् ब्रह्मणः मतिं भगवज्ज्ञानविशेषम् प्राप्स्यन्ति प्रलये इदानीं सूत्रितामप्रतीकालम्बनानां गतिं प्रपञ्चयति- अत इति ... अतो ऽन्ये ऽपि तमाप्य तस्माद्धरिं गता मुक्तिभाजः परान्ते
-c nyāyasudhā: pratīkagatameva viṣṇum te pratīkālambanāḥ purataḥ prāk pralayakālāt asmāt brahmaṇaḥ matiṃ bhagavajjñānaviśeṣam prāpsyanti pralaye idānīṃ sūtritāmapratīkālambanānāṃ gatiṃ prapañcayati- ata iti ... ato 'nye 'pi tamāpya tasmāddhariṃ gatā muktibhājaḥ parānte
4.4.1
न्यायसुधा: प्रतीकालम्बनेभ्यो ऽन्ये व्योप्तोपासका अप्रतीकालम्बनाः प्रथमतस्तं विष्णुमाप्यापि परान्तकाले तस्माद्विष्णोस्तं ब्रह्माणमाप्य हरिं गता भवन्तीति इति श्रीमत्पूणर्प्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना कृतायां टीकायां विषमपादवाक्यार्थविवृतौ चतुर्थाध्याये ऽ(र्चिःप्रभृति)स्मिन्गमनचरणः पर्यवसितः इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः अध्यय 4, पद 4 12,366 अथ श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः पादप्रतिपाद्यं तत्सङ्गतिश्च प्रसिद्धैवेत्यतः पूर्वोत्तरपक्षयुक्तिरेवाह- अतिक्रमेति अतिक्रमोक्तिः कृतिरर्थलाभः परा गतिः पारगतिस्तदोकः समस्तकार्यं वशिता च विश्वसम्भावना युक्तयस्त्वन्यपक्षे
nyāyasudhā: pratīkālambanebhyo 'nye vyoptopāsakā apratīkālambanāḥ prathamatastaṃ viṣṇumāpyāpi parāntakāle tasmādviṣṇostaṃ brahmāṇamāpya hariṃ gatā bhavantīti iti śrīmatpūṇarpramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapādavākyārthavivṛtau caturthādhyāye '(rciḥprabhṛti)smingamanacaraṇaḥ paryavasitaḥ iti śrīmannyāyasudhāyāṃ caturthādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ adhyaya 4, pada 4 12,366 atha śrīmannyāyasudhāyāṃ caturthādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ pādapratipādyaṃ tatsaṅgatiśca prasiddhaivetyataḥ pūrvottarapakṣayuktirevāha- atikrameti atikramoktiḥ kṛtirarthalābhaḥ parā gatiḥ pāragatistadokaḥ samastakāryaṃ vaśitā ca viśvasambhāvanā yuktayastvanyapakṣe
4.4.2
सामान्यरूपं प्रतिभानमुक्तिराश्चर्यताकृत्रिमतास्तदोषः विशेषकॢप्तिः कृतनिःश्रमश्च माहात्म्यमित्येव सुनिर्णयार्थाः
sāmānyarūpaṃ pratibhānamuktirāścaryatākṛtrimatāstadoṣaḥ viśeṣakḷptiḥ kṛtaniḥśramaśca māhātmyamityeva sunirṇayārthāḥ
4.4.3ab
न्यायसुधा: अन्यपक्षे पूर्वपक्षेषु सुनिर्णयः सिद्धान्तनिर्णयः अर्थः प्रयोजनं यासां ताः सुनिर्णयार्था युक्तयः 12,367 ओं अत एव चानन्याधिपतिः ओं इदं (एतत्) सूत्रं कश्चिद्वयाख्याति अत एव चावन्ध्यसङ्कल्पत्वा(देवान)दन्यानधिपतिर्विद्वान्भवति नास्यान्यो ऽधिपतिर्भवतीत्यर्थ इति तदिदमसदिति भावेनाह- अनन्येति अत एव चानन्याधिपतिः ब्ब्स्_4,4.9 अनन्यभृत्यत्वमिहोदितभ्यस्त्वन्यस्य भृत्यत्वनिवारणाय
nyāyasudhā: anyapakṣe pūrvapakṣeṣu sunirṇayaḥ siddhāntanirṇayaḥ arthaḥ prayojanaṃ yāsāṃ tāḥ sunirṇayārthā yuktayaḥ 12,367 oṃ ata eva cānanyādhipatiḥ oṃ idaṃ (etat) sūtraṃ kaścidvayākhyāti ata eva cāvandhyasaṅkalpatvā(devāna)danyānadhipatirvidvānbhavati nāsyānyo 'dhipatirbhavatītyartha iti tadidamasaditi bhāvenāha- ananyeti ata eva cānanyādhipatiḥ bbs_4,4.9 ananyabhṛtyatvamihoditabhyastvanyasya bhṛtyatvanivāraṇāya
4.4.3cd
न्यायसुधा: इह सूत्रे मुक्तस्यानन्याधिपतिरिति यदनन्यभृत्यत्वमुक्तं तत्तूदितेभ्या ये यस्य मुक्तस्याधिपतित्वेनोदिताः शास्त्रे तेभ्यः अन्यस्य भृत्यो न भवति मुक्त इति प्रतिपादनाय नतु सर्वथा अधिपतिनिवारणाय कुतः अनन्यपदप्रयोगात् अन्यथापतिरित्यक्ष्यत् 12,368 इतश्चैवमेवेत्याह- पतिमिति पतिं यदेषामपि विष्णुमाह ह्युतामृतत्वस्य पतित्ववाग्धरेः
nyāyasudhā: iha sūtre muktasyānanyādhipatiriti yadananyabhṛtyatvamuktaṃ tattūditebhyā ye yasya muktasyādhipatitvenoditāḥ śāstre tebhyaḥ anyasya bhṛtyo na bhavati mukta iti pratipādanāya natu sarvathā adhipatinivāraṇāya kutaḥ ananyapadaprayogāt anyathāpatirityakṣyat 12,368 itaścaivamevetyāha- patimiti patiṃ yadeṣāmapi viṣṇumāha hyutāmṛtatvasya patitvavāgdhareḥ
4.4.4
न्यायसुधा: यत् यस्माद्धरेरमृतत्वस्योत यत्पतित्वं तस्य वाक्"उतामृतत्वस्येशानःऽ; इति श्रुतिरिति यावत् विष्णुमेषां मुक्तानां पतिमाह ततो ऽप्युक्त एव सूत्रार्थो नापर इति 12,369 अनुमानेनाप्येतमर्थं समर्थयते- एते ऽपीति एते ऽपिचान्याधिपतित्वयुक्ता विष्ण्वन्यचित्त्वेन यथा पुमांसः प्रसिद्धिभाजस्त्विति चानुमैव ह्यभीष्यसिद्धयै भवतीह निश्चयात्
nyāyasudhā: yat yasmāddhareramṛtatvasyota yatpatitvaṃ tasya vāk"utāmṛtatvasyeśānaḥ'; iti śrutiriti yāvat viṣṇumeṣāṃ muktānāṃ patimāha tato 'pyukta eva sūtrārtho nāpara iti 12,369 anumānenāpyetamarthaṃ samarthayate- ete 'pīti ete 'picānyādhipatitvayuktā viṣṇvanyacittvena yathā pumāṃsaḥ prasiddhibhājastviti cānumaiva hyabhīṣyasiddhayai bhavatīha niścayāt
Adhyāya 4 (cont. 9)
4.4.5ab
न्यायसुधा: अपि चेति प्रमाणसमुच्चये एते मुक्ताः अन्यो ऽधिपतिर्येषां ते ऽन्याधिपतयः तेषां भावो ऽन्याधिपतित्वं तेन युक्ताः विष्ण्वन्यत्वेन चित्त्वेन जीवत्वेन च तुशब्दो विशेषार्थः परकीयव्याख्यानानुसारेणान्याधिपतित्वयुक्ता इति प्रतिज्ञातम् स्वमते त्वधिपतियुक्ता इत्येव प्रतिज्ञेति यदि कश्चिदुदाहृतश्रुत्यर्थे विप्रतिपद्येत तस्यानुमानेनैवाल(मित्युक्त)मित्यनुमैव चेह मुक्तेष्वभीष्यस्याधिपतिसाहित्यस्य सिद्धयै भवतीति कथम् व्याप्तिपक्षधर्म(त्व)तयोः प्रमितत्वादिति हिशब्दः मुक्ता अधिपतिरहिता मुक्तत्वादवन्ध्यसङ्कल्पत्वादीश्वरवदित्यनुमानप्रतिरोध इति चेन्न मूलप्रकृतावनैकान्त्यात् विपक्षे बाधकाभावाच्च तदिदमुक्तं निश्चयादिति 12,370 न केवलं मुक्तानां भगवानधिपतिः किं त्वन्ये ऽपि यथासम्भवं भवन्तीत्याशयवानाह- मुक्तेति मुक्तस्वकीयावरयन्तृतास्ति मुक्तावपि ब्रह्मपुरस्सराणाम्
nyāyasudhā: api ceti pramāṇasamuccaye ete muktāḥ anyo 'dhipatiryeṣāṃ te 'nyādhipatayaḥ teṣāṃ bhāvo 'nyādhipatitvaṃ tena yuktāḥ viṣṇvanyatvena cittvena jīvatvena ca tuśabdo viśeṣārthaḥ parakīyavyākhyānānusāreṇānyādhipatitvayuktā iti pratijñātam svamate tvadhipatiyuktā ityeva pratijñeti yadi kaścidudāhṛtaśrutyarthe vipratipadyeta tasyānumānenaivāla(mityukta)mityanumaiva ceha mukteṣvabhīṣyasyādhipatisāhityasya siddhayai bhavatīti katham vyāptipakṣadharma(tva)tayoḥ pramitatvāditi hiśabdaḥ muktā adhipatirahitā muktatvādavandhyasaṅkalpatvādīśvaravadityanumānapratirodha iti cenna mūlaprakṛtāvanaikāntyāt vipakṣe bādhakābhāvācca tadidamuktaṃ niścayāditi 12,370 na kevalaṃ muktānāṃ bhagavānadhipatiḥ kiṃ tvanye 'pi yathāsambhavaṃ bhavantītyāśayavānāha- mukteti muktasvakīyāvarayantṛtāsti muktāvapi brahmapurassarāṇām
4.4.5cd
12,370f. न्यायसुधा: ब्रह्मपुरःसराणामपि मुक्तौ मुक्ताश्च ते स्वकीयाः स्वैः सह मुक्तिं गताश्च च ते ऽवराश्च मुक्तस्वकीयावरास्तान्नियन्तृतास्ति अमुक्तान्प्रति यन्तृता सर्वथा नास्ति यथाऽह सूत्रकारः"विकारवतिर् चऽ; इति मुक्तेष्वपि कल्पान्तरे मुक्तान्स्वकल्पे मुक्तेष्वप्युत्तमान्समांश्च प्रति नास्तीत्यतो मुक्तेत्याद्युक्तम् अनेन परोदाहृतश्रुतीनां गतिश्चोक्ता भवति 12,371 कुत एतदित्यत आह- अनेनेति अनेन देवेन तथामुना च हीष्ये परार्वाक्तनलोकिनामिति
12,370f. nyāyasudhā: brahmapuraḥsarāṇāmapi muktau muktāśca te svakīyāḥ svaiḥ saha muktiṃ gatāśca ca te 'varāśca muktasvakīyāvarāstānniyantṛtāsti amuktānprati yantṛtā sarvathā nāsti yathā'ha sūtrakāraḥ"vikāravatir ca'; iti mukteṣvapi kalpāntare muktānsvakalpe mukteṣvapyuttamānsamāṃśca prati nāstītyato muktetyādyuktam anena parodāhṛtaśrutīnāṃ gatiścoktā bhavati 12,371 kuta etadityata āha- aneneti anena devena tathāmunā ca hīṣye parārvāktanalokināmiti
4.4.6a
फलं श्रुतिर्ज्ञानत आह
phalaṃ śrutirjñānata āha
4.4.6ab
न्यायसुधा: अनेन चक्षुरन्तस्थेन देवेन प्रसन्नेन तथामुनाऽदित्यान्तर्गतेन च परार्वाक्तनलोकवर्तिनां मुक्तानामीष्ये ईशिता भवतीति श्रुतिर्ज्ञानतो मुक्तनियन्तृत्वं फलमाह- हीति अत्रामुना परलोकिनां, अनेन अर्वाक्तनलोकिनामिति ज्ञेयम् अनेन"अथ य एवं विद्वानऽ; इत्याद्यां"सो ऽमुनैव ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तांश्चाप्नोति देवकामांश्च, अथानेनैव ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तांश्चाप्नोति मनुष्यकामांश्चऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते नन्वस्यां श्रुतावुक्तमिदं ज्ञानफलं मुक्तिगतमित्येतत्कुत इत्यत आह- मुक्ताविति ... मुक्तावेतच्च सर्वाशुभनाशलिङ्गात्
nyāyasudhā: anena cakṣurantasthena devena prasannena tathāmunā'dityāntargatena ca parārvāktanalokavartināṃ muktānāmīṣye īśitā bhavatīti śrutirjñānato muktaniyantṛtvaṃ phalamāha- hīti atrāmunā paralokināṃ, anena arvāktanalokināmiti jñeyam anena"atha ya evaṃ vidvān'; ityādyāṃ"so 'munaiva ye cāmuṣmātparāñco lokāstāṃścāpnoti devakāmāṃśca, athānenaiva ye caitasmādarvāñco lokāstāṃścāpnoti manuṣyakāmāṃśca'; iti śrutimupādatte nanvasyāṃ śrutāvuktamidaṃ jñānaphalaṃ muktigatamityetatkuta ityata āha- muktāviti ... muktāvetacca sarvāśubhanāśaliṅgāt
4.4.6cd
न्यायसुधा: एतच्च सर्वलोकाप्तिलक्षणं फलं मुक्तावेव "उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेदऽ; इति सर्वपापक्षयलिङ्गात् नहि मुक्तेरितत्रैतत्सम्भवति प्रारब्धपापस्य आमोक्षं विद्यमानत्वात् 12,373 यदिदं सर्वलोकाधिपत्यं मुक्तौ फलमुक्तं तत्सर्वेषामपि मुक्तानामिति प्रतीतिनिरासायाह- लोकेति लोकाधिपत्यं च विधातुरेव सर्वात्मना
nyāyasudhā: etacca sarvalokāptilakṣaṇaṃ phalaṃ muktāveva "udeti ha vai sarvebhyaḥ pāpmabhyo ya evaṃ veda'; iti sarvapāpakṣayaliṅgāt nahi mukteritatraitatsambhavati prārabdhapāpasya āmokṣaṃ vidyamānatvāt 12,373 yadidaṃ sarvalokādhipatyaṃ muktau phalamuktaṃ tatsarveṣāmapi muktānāmiti pratītinirāsāyāha- loketi lokādhipatyaṃ ca vidhātureva sarvātmanā
4.4.6d
न्यायसुधा: सर्वात्मना लोकाधिपत्यं च मुक्तस्य विधातुरेव अन्येषां यथायोग्यमिति भावः स्वकीयेत्युक्तमनुसन्धेयम् अत्र प्रमाणमाह- इत्याहेति 12,374 ... इत्याह तुरश्रुतिश्च
nyāyasudhā: sarvātmanā lokādhipatyaṃ ca muktasya vidhātureva anyeṣāṃ yathāyogyamiti bhāvaḥ svakīyetyuktamanusandheyam atra pramāṇamāha- ityāheti 12,374 ... ityāha turaśrutiśca
4.4.6ef
न्यायसुधा: सा चान्यत्र द्रष्टव्या चशब्दो वक्ष्यमाणयुक्तिसमुच्चयार्थः श्रुत्यन्तरमप्येवमेव व्याख्येयमित्याह- सर्व इति सर्वे बलिं देवगणा वहन्तीत्येतच्च नान्यस्य हि युक्तिमेति
nyāyasudhā: sā cānyatra draṣṭavyā caśabdo vakṣyamāṇayuktisamuccayārthaḥ śrutyantaramapyevameva vyākhyeyamityāha- sarva iti sarve baliṃ devagaṇā vahantītyetacca nānyasya hi yuktimeti
4.4.7a
न्यायसुधा: "स वेद ब्रह्म, सर्वे ऽस्मै देवा बलिमावहन्तिऽ; इति श्रुत्युक्तं मुक्तस्य सर्वदेवपूज्यत्वं चानवधिकं विधातुरेव न सर्वेषामुक्तश्रुतेरेवेत्यर्थः इतो ऽप्येवमित्याह- नेति पूजका अपि हि देवा मुक्ता एव अमुक्तानां मुक्तसम्बन्धस्य निवारितत्वात् तथाच सर्वे देवा मुक्ताः सर्वैर्मुक्तैर्देवैः पूज्यन्त इत्युक्तं स्यात् एतच्च व्याहतम् तत एव न (स्यैवोत्त)स्योत्तमत्वस्याधमत्वस्य क्वाप्यदर्शनात् अत उक्त एव श्रुत्यर्थः 12,375 स्यादेतत् तांश्चाप्नोतीत्युक्त आप्ता सर्वाशुभनाशलिङ्गाद्भवतु मुक्तः तस्य चात्र लोकाप्तिरेवोच्यते नतु (मुक्त)स्वकीयावरयन्तृतेत्यत आह- लोक इति लोका इतीहापि तु लोकिनां वचो
nyāyasudhā: "sa veda brahma, sarve 'smai devā balimāvahanti'; iti śrutyuktaṃ muktasya sarvadevapūjyatvaṃ cānavadhikaṃ vidhātureva na sarveṣāmuktaśruterevetyarthaḥ ito 'pyevamityāha- neti pūjakā api hi devā muktā eva amuktānāṃ muktasambandhasya nivāritatvāt tathāca sarve devā muktāḥ sarvairmuktairdevaiḥ pūjyanta ityuktaṃ syāt etacca vyāhatam tata eva na (syaivotta)syottamatvasyādhamatvasya kvāpyadarśanāt ata ukta eva śrutyarthaḥ 12,375 syādetat tāṃścāpnotītyukta āptā sarvāśubhanāśaliṅgādbhavatu muktaḥ tasya cātra lokāptirevocyate natu (mukta)svakīyāvarayantṛtetyata āha- loka iti lokā itīhāpi tu lokināṃ vaco
4.4.7bc
न्यायसुधा: इह श्रुतौ लोका इति पदं तावल्लोकिनां वचःप्रतिपादकम् न केवलमाप्ता मुक्तः लोकपदमपि लोकिविषयमित्यपिशब्दः तुशब्दो वृत्तिविशेषद्योतकः यथा मञ्चशब्दो मञ्चस्थेषु पुरुषेषु विद्यते तथा लोकशब्दो ऽपि लोकस्थेषु पुरुषेष्विति अत्र लक्षणाबीजसम्बन्धस्तु स्फुट एव लाक्षिणिकप्रयोगप्रयोजनं वाच्यमित्यत आह- लोक इति ... लोका इति ह्येव रवः प्रजासु प्रयुज्यते सर्वजनैः सदैव
nyāyasudhā: iha śrutau lokā iti padaṃ tāvallokināṃ vacaḥpratipādakam na kevalamāptā muktaḥ lokapadamapi lokiviṣayamityapiśabdaḥ tuśabdo vṛttiviśeṣadyotakaḥ yathā mañcaśabdo mañcastheṣu puruṣeṣu vidyate tathā lokaśabdo 'pi lokastheṣu puruṣeṣviti atra lakṣaṇābījasambandhastu sphuṭa eva lākṣiṇikaprayogaprayojanaṃ vācyamityata āha- loka iti ... lokā iti hyeva ravaḥ prajāsu prayujyate sarvajanaiḥ sadaiva
4.4.7d
न्यायसुधा: हिशब्दः प्रसिद्धौ प्रयोजनानुसन्धानेन विनेत्येवशब्दः रवः शब्दः प्रजासु प्रजाविषये रूढलक्षणैषा तत्र किं प्रयोजनान्वेषणेनेति भावः अथवा किं लक्षणया यतो वाचक एव लोकशब्दो जनानामिति भावेनाह- लोका इति सर्वजनैरिति शब्दशक्तिज्ञैः प्रकारान्तरेण लोकशब्दस्य पुरुषवाचित्वमाह- तदिति ... तन्मानिनो लोकपदेन चोक्ताः
nyāyasudhā: hiśabdaḥ prasiddhau prayojanānusandhānena vinetyevaśabdaḥ ravaḥ śabdaḥ prajāsu prajāviṣaye rūḍhalakṣaṇaiṣā tatra kiṃ prayojanānveṣaṇeneti bhāvaḥ athavā kiṃ lakṣaṇayā yato vācaka eva lokaśabdo janānāmiti bhāvenāha- lokā iti sarvajanairiti śabdaśaktijñaiḥ prakārāntareṇa lokaśabdasya puruṣavācitvamāha- taditi ... tanmānino lokapadena coktāḥ
4.4.7ef
न्यायसुधा: लोकाभिमानिनः अभिमान्यधिकरणन्यायेनेति भावः 12,376 अस्तु लोकशब्दस्य जनेषु वृत्तिस्तथाप्यस्यां श्रुतौ तद्विवक्षा कुतो ज्ञायते न तावतापीष्यसिद्धिः मुक्तविषयतायां प्रमाणाभावात् आप्तिरेव चेहोच्यते नतु तन्नियमनमित्यत आह- तद्गा इति 12,377 तद्गास्तु मुक्ता इह लोकशब्दा अन्योन्यनाथा इति पैङ्गिनां श्रुतिः
nyāyasudhā: lokābhimāninaḥ abhimānyadhikaraṇanyāyeneti bhāvaḥ 12,376 astu lokaśabdasya janeṣu vṛttistathāpyasyāṃ śrutau tadvivakṣā kuto jñāyate na tāvatāpīṣyasiddhiḥ muktaviṣayatāyāṃ pramāṇābhāvāt āptireva cehocyate natu tanniyamanamityata āha- tadgā iti 12,377 tadgāstu muktā iha lokaśabdā anyonyanāthā iti paiṅgināṃ śrutiḥ
4.4.8ab
न्यायसुधा: तुशब्दो ऽवधारणे इह ये चामुष्मादित्यस्यां श्रौतौ तद्गाः परावरलोकगताः मुक्ता एव लोक इति शब्दो एषां ते लोकशब्दाः ते चान्योन्यनाथाः उत्तमा अधमानां स्वीयानां नियामका इत्येवमेतच्छतिव्याख्यानरूपा पैङ्गिश्रुतिरस्ति यद्यपि मुक्तस्य विकारावर्तिव्यापारनिषेधादेवैतत्सिद्धम् तथापि दार्ढ्याय श्रुत्युदाहरणम् एतेन लक्षणापक्षे मुख्ये बाधकं चोक्तं भवति अभिमानिपक्षे तु भूतपूर्वगत्या मुक्तेषु लोकशब्दो व्याख्येयः 12,378 प्रकारान्तरेणास्यां श्रुतौ मुक्तस्य मुक्तनियामकत्वं प्रतिपादयन्नाह- अलोकेति अलोकशब्देन विमुक्तिभाजो वाच्याः
nyāyasudhā: tuśabdo 'vadhāraṇe iha ye cāmuṣmādityasyāṃ śrautau tadgāḥ parāvaralokagatāḥ muktā eva loka iti śabdo eṣāṃ te lokaśabdāḥ te cānyonyanāthāḥ uttamā adhamānāṃ svīyānāṃ niyāmakā ityevametacchativyākhyānarūpā paiṅgiśrutirasti yadyapi muktasya vikārāvartivyāpāraniṣedhādevaitatsiddham tathāpi dārḍhyāya śrutyudāharaṇam etena lakṣaṇāpakṣe mukhye bādhakaṃ coktaṃ bhavati abhimānipakṣe tu bhūtapūrvagatyā mukteṣu lokaśabdo vyākhyeyaḥ 12,378 prakārāntareṇāsyāṃ śrutau muktasya muktaniyāmakatvaṃ pratipādayannāha- aloketi alokaśabdena vimuktibhājo vācyāḥ
4.4.8b
न्यायसुधा: लोकदोषातीतत्वाद्विदेहत्वाद्वेति भावः ततः किं प्रकृत इत्यत आह- पदमिति ... पदं तादृगपीह युक्तम्
nyāyasudhā: lokadoṣātītatvādvidehatvādveti bhāvaḥ tataḥ kiṃ prakṛta ityata āha- padamiti ... padaṃ tādṛgapīha yuktam
4.4.8cd
न्यायसुधा: इह पराञ्चो लोका अर्वाञ्चो लोका इत्यत्र तादृगलोक इत्यपि पदं छेत्तुं युक्तम् लोकालोकशब्दयोः संहिताया(यां)ः समानरूपत्वादिति भावः योगवृत्त्यापि लोकशब्दस्य मुक्तेषु वृत्तिः सम्भवतीत्याह- लोकेति लोकाभिधाश्चापि यतो हि मुक्ताः प्रकाशरूपाः सततं च सर्वे
nyāyasudhā: iha parāñco lokā arvāñco lokā ityatra tādṛgaloka ityapi padaṃ chettuṃ yuktam lokālokaśabdayoḥ saṃhitāyā(yāṃ)ḥ samānarūpatvāditi bhāvaḥ yogavṛttyāpi lokaśabdasya mukteṣu vṛttiḥ sambhavatītyāha- loketi lokābhidhāścāpi yato hi muktāḥ prakāśarūpāḥ satataṃ ca sarve
4.4.8ef
न्यायसुधा: यतः सर्वे ऽपि मुक्ताः सततमपि प्रकाशरूपाः प्रसिद्धास्ततो ऽपि लोकाभिधाः लोकतेः पचाद्यचि कृते रूपमेतत् दर्शनं प्रकाश इति च नार्थान्तरम् 12,379 यदुक्तं प्राग्लोकाभिमानिनो ये मुक्तास्त इह लोकशब्दार्था इति तदसत् ते हि उत्तमाः नच तन्नियमनं मुक्तानां सम्भवतीत्यतो मोक्तं विस्मार्षीरित्याह- ब्रह्मैवेति ब्रह्मैव लोकाधिपतिर्विमुक्तो भवेदिति प्राह तुरश्रुतिश्च
nyāyasudhā: yataḥ sarve 'pi muktāḥ satatamapi prakāśarūpāḥ prasiddhāstato 'pi lokābhidhāḥ lokateḥ pacādyaci kṛte rūpametat darśanaṃ prakāśa iti ca nārthāntaram 12,379 yaduktaṃ prāglokābhimānino ye muktāsta iha lokaśabdārthā iti tadasat te hi uttamāḥ naca tanniyamanaṃ muktānāṃ sambhavatītyato moktaṃ vismārṣīrityāha- brahmaiveti brahmaiva lokādhipatirvimukto bhavediti prāha turaśrutiśca
4.4.9ab
न्यायसुधा: तथाच नानुपपत्तिरिति 12,380 एवं स्वमतेन श्रुतिं व्याख्याय यत्परेषां व्याख्यानमादित्यमण्डले परमेश्वरमुपासीनस्य विदुषः परलाकाधिपत्यं भवति चक्षुष्युपासीनस्यार्वाक्तनलोकाधिपत्यं भवतीति तन्निराकरोति- नचेति नचेह विज्ञानफलं समुक्तं लोकाधिपत्यं
nyāyasudhā: tathāca nānupapattiriti 12,380 evaṃ svamatena śrutiṃ vyākhyāya yatpareṣāṃ vyākhyānamādityamaṇḍale parameśvaramupāsīnasya viduṣaḥ paralākādhipatyaṃ bhavati cakṣuṣyupāsīnasyārvāktanalokādhipatyaṃ bhavatīti tannirākaroti- naceti naceha vijñānaphalaṃ samuktaṃ lokādhipatyaṃ
4.4.9bc
न्यायसुधा: इह श्रुतौ लोकाधिपत्यं विज्ञानफलं समुक्तमिति व्याख्यानं न युक्तम् कुत इत्यत आह- रवीति ... रविबिम्बतो हरौ उक्तं पृथक् तच्च पुरैव यस्माद्
nyāyasudhā: iha śrutau lokādhipatyaṃ vijñānaphalaṃ samuktamiti vyākhyānaṃ na yuktam kuta ityata āha- ravīti ... ravibimbato harau uktaṃ pṛthak tacca puraiva yasmād
4.4.9d
न्यायसुधा: चशब्देन चक्षुर्गते चेति समुच्चिनोति यस्मात् कारणात् तत् लोकाधिपत्यं पुरैव पूर्ववाक्य एव रविबिम्बगे हरौ चक्षुरन्तर्गते च पृथक् विभागेनोक्तम् आदित्यगतं प्रकृत्य"स एष ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्ये मनुष्यकामानां चऽ; इति तस्मान्नेति एतदुक्तं भवति न समस्तलोकाधिपत्यं विदुषो युज्यते तस्य भगवद्धर्मत्वेनात्रैवोक्तत्वादिति 12,381 भगवद्धर्मो ऽपि विदुषो भवतीत्यङ्गीकारे को दोष इति चेत् तत्किं भगवान् स्वीयसर्वलोकाधिपत्यं परित्यज्य विदुषे ददातीति उत विद्वांसमवान्तरेश्वरं करोतीति अथ विद्वांस्तादात्म्यं प्राप्नोतीति नाद्यः भगवदैश्वर्यस्य समस्तश्रुत्यादौ नित्यत्वावगमात् किं चैकस्मै विदुषे दत्तस्वाधिपत्यो मगवानन्यस्मै (विदुषे) किं दद्यात् सर्वपापक्षयलिङ्गविरोधाच्च अत एव न द्वितीयः हिरण्यगर्भे तद्युज्यत इति चेन्न पाप्म(प)शब्देन प्रकृत्देर्बन्धस्य विवक्षितत्वात् अत एवोक्तं सर्वाशुभेति "तस्योदिति नामऽ; इति हि परमेश्वरस्योच्छब्दं नामत्वेनोक्त्वा तस्य निर्वचनं क्रियते"स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितेऽ; इति तत्रोदितत्वमेवोच्छब्दाथरः कस्मादित्यपेक्षायां योग्यं किमपि ग्राह्यम् नच तत्पापमेवेति नियामकमस्ति अतः सर्वमप्यशुभं तत्र विवक्षितम् तदेव च विदुषः फलमुच्यते तृतीयं निराकरोति- भेद इति ... भेदो ऽमुनेत्यादि च सम्यगुक्तः
nyāyasudhā: caśabdena cakṣurgate ceti samuccinoti yasmāt kāraṇāt tat lokādhipatyaṃ puraiva pūrvavākya eva ravibimbage harau cakṣurantargate ca pṛthak vibhāgenoktam ādityagataṃ prakṛtya"sa eṣa ye cāmuṣmātparāñco lokāsteṣāṃ ceṣye manuṣyakāmānāṃ ca'; iti tasmānneti etaduktaṃ bhavati na samastalokādhipatyaṃ viduṣo yujyate tasya bhagavaddharmatvenātraivoktatvāditi 12,381 bhagavaddharmo 'pi viduṣo bhavatītyaṅgīkāre ko doṣa iti cet tatkiṃ bhagavān svīyasarvalokādhipatyaṃ parityajya viduṣe dadātīti uta vidvāṃsamavāntareśvaraṃ karotīti atha vidvāṃstādātmyaṃ prāpnotīti nādyaḥ bhagavadaiśvaryasya samastaśrutyādau nityatvāvagamāt kiṃ caikasmai viduṣe dattasvādhipatyo magavānanyasmai (viduṣe) kiṃ dadyāt sarvapāpakṣayaliṅgavirodhācca ata eva na dvitīyaḥ hiraṇyagarbhe tadyujyata iti cenna pāpma(pa)śabdena prakṛtderbandhasya vivakṣitatvāt ata evoktaṃ sarvāśubheti "tasyoditi nāma'; iti hi parameśvarasyocchabdaṃ nāmatvenoktvā tasya nirvacanaṃ kriyate"sa eṣa sarvebhyaḥ pāpmabhya udite'; iti tatroditatvamevocchabdātharḥ kasmādityapekṣāyāṃ yogyaṃ kimapi grāhyam naca tatpāpameveti niyāmakamasti ataḥ sarvamapyaśubhaṃ tatra vivakṣitam tadeva ca viduṣaḥ phalamucyate tṛtīyaṃ nirākaroti- bheda iti ... bhedo 'munetyādi ca samyaguktaḥ
4.4.10ab
न्यायसुधा: विदुषः परमेश्वरादिति शेषः आदिपदेनानेनेत्यस्य ग्रहणम् क्रियाविशेषणं चैतत् भेदश्चेति सम्बन्धः सम्यगिति स्पष्टम् नहि तदात्मा तत्प्रसादात्तद्धर्मा भवति 12,383 भवेदेतद्यद्यमुनानेनेत्येतदमुना देवेन प्रसन्नेन निमित्तेनेति व्याख्यायेव नचैवम् किं नाम अमुना रूपेणामुष्य तादात्म्यं प्राप्येति नचैवं सति भेदोक्तिरस्तीत्यत आह- त्वप्रत्ययमिति त्वप्रत्ययं चाप्यतिहाय नैव रूपेण तेनेति भवेदिहार्थः
nyāyasudhā: viduṣaḥ parameśvarāditi śeṣaḥ ādipadenānenetyasya grahaṇam kriyāviśeṣaṇaṃ caitat bhedaśceti sambandhaḥ samyagiti spaṣṭam nahi tadātmā tatprasādāttaddharmā bhavati 12,383 bhavedetadyadyamunānenetyetadamunā devena prasannena nimitteneti vyākhyāyeva nacaivam kiṃ nāma amunā rūpeṇāmuṣya tādātmyaṃ prāpyeti nacaivaṃ sati bhedoktirastītyata āha- tvapratyayamiti tvapratyayaṃ cāpyatihāya naiva rūpeṇa teneti bhavedihārthaḥ
4.4.10cd
न्यायसुधा: चशब्दस्तत्समानार्थप्रत्ययान्तरसमुच्चयार्थः अपिशब्दो रूपेणेति पदस्य तेन इत्यमुना अनेनेत्युभयोर्ग्रहणम् अतिहाय प्रवृत्तायामिह श्रुतौ भवे(देवं प)दयं परस्यस्याभिलाषः श्रुतिस्तु न तथा वक्ति यदि खल्वदस्त्वेनादस्तयेदंत्वेनेदंतयेति भाववाची प्रत्ययः स्यात् यदि वा(चा)मुना रूपेणात्मना, अनेन रूपेणात्मनेति पदं स्यात् तदा प्रतीमो ऽयमर्थः श्रुत्यभिप्रेत इति नचैतदस्तीति 12,384 ननु भावप्रधाना निर्देशा बहुलमुपलभ्यते ततो विनापि प्रत्ययेन सो ऽर्थो भविष्यति सोपस्कराणि च वाक्यानि भवन्ति ततो रूपेणेत्यादिपदाध्याहारो वा करिष्यते को दोष इति चेन्न निश्चिते हि वाक्यार्थे तदुपपद्यते नच तन्निश्चायकमत्रास्तीत्याशयवान्दोषान्तरमाह- भवतीति भवत्यसावित्यणुशब्दमत्र विहाय वाक्यानि बहूनि दोषः
nyāyasudhā: caśabdastatsamānārthapratyayāntarasamuccayārthaḥ apiśabdo rūpeṇeti padasya tena ityamunā anenetyubhayorgrahaṇam atihāya pravṛttāyāmiha śrutau bhave(devaṃ pa)dayaṃ parasyasyābhilāṣaḥ śrutistu na tathā vakti yadi khalvadastvenādastayedaṃtvenedaṃtayeti bhāvavācī pratyayaḥ syāt yadi vā(cā)munā rūpeṇātmanā, anena rūpeṇātmaneti padaṃ syāt tadā pratīmo 'yamarthaḥ śrutyabhipreta iti nacaitadastīti 12,384 nanu bhāvapradhānā nirdeśā bahulamupalabhyate tato vināpi pratyayena so 'rtho bhaviṣyati sopaskarāṇi ca vākyāni bhavanti tato rūpeṇetyādipadādhyāhāro vā kariṣyate ko doṣa iti cenna niścite hi vākyārthe tadupapadyate naca tanniścāyakamatrāstītyāśayavāndoṣāntaramāha- bhavatīti bhavatyasāvityaṇuśabdamatra vihāya vākyāni bahūni doṣaḥ
4.4.11
न्यायसुधा: यद्यस्यां श्रुतौ तादात्म्यप्राप्त्या(प्तौ) तदीयं सर्वलोकाधिपत्यमस्य भवतीत्यर्थो विवक्षितः स्यात् तर्ह्यत्रैतदर्थप्रतिपादने ऽयं विद्वानसौ परमात्मा भवतीत्येतावदेव वक्तव्यम् नतु सो ऽमुनैवेत्यादिकम् तादात्म्यप्राप्तौ तद्धर्मर्(म्य)स्य स्वतः सिद्धत्वात् अयमसौ भवतीत्यल्पं शब्दं विहाय बहूनि वाक्यानि प्रयुञ्जानायाः श्रुतेरकुशलत्वदोषः स्यात् नहि कश्चिदल्पीयसा प्रयत्नेन सिद्धत्यर्थे महान्तं प्रयत्नमातिष्ठमा(नः सद्भि)नो महद्भिराद्रियते किं चात्र परमेश्वरः सगुणो वा विवक्षितो निर्गुणो वा आद्ये न विदुषस्तत्तादात्म्यमस्ति परेणा(प्य)नभ्युपगतत्वात्(मात्) न द्वितीयः निर्गुणस्याऽदित्यादिपरिच्छेदानुपपत्तेः ऐश्वर्यासम्भवाच्च नच तद्भूयंगतस्य सर्वलोकाधिपत्यं भवतीति 12,386 अपव्याख्याननिराकरणमुपसंहरन्पादार्थं सङ्क्षेपेणाह- अत इति अतो जगद्वयापृतिमन्त एव ब्रह्मादयः पूर्णगुणाः क्रमेण अमन्दमानन्दमजस्रमेव भुञ्जन्त आत्मीयमजात् समासते
nyāyasudhā: yadyasyāṃ śrutau tādātmyaprāptyā(ptau) tadīyaṃ sarvalokādhipatyamasya bhavatītyartho vivakṣitaḥ syāt tarhyatraitadarthapratipādane 'yaṃ vidvānasau paramātmā bhavatītyetāvadeva vaktavyam natu so 'munaivetyādikam tādātmyaprāptau taddharmar(mya)sya svataḥ siddhatvāt ayamasau bhavatītyalpaṃ śabdaṃ vihāya bahūni vākyāni prayuñjānāyāḥ śruterakuśalatvadoṣaḥ syāt nahi kaścidalpīyasā prayatnena siddhatyarthe mahāntaṃ prayatnamātiṣṭhamā(naḥ sadbhi)no mahadbhirādriyate kiṃ cātra parameśvaraḥ saguṇo vā vivakṣito nirguṇo vā ādye na viduṣastattādātmyamasti pareṇā(pya)nabhyupagatatvāt(māt) na dvitīyaḥ nirguṇasyā'dityādiparicchedānupapatteḥ aiśvaryāsambhavācca naca tadbhūyaṃgatasya sarvalokādhipatyaṃ bhavatīti 12,386 apavyākhyānanirākaraṇamupasaṃharanpādārthaṃ saṅkṣepeṇāha- ata iti ato jagadvayāpṛtimanta eva brahmādayaḥ pūrṇaguṇāḥ krameṇa amandamānandamajasrameva bhuñjanta ātmīyamajāt samāsate
4.4.12
न्यायसुधा: जगच्छब्देन स्वी(स्यकी)यावरमुक्ता गृह्यन्ते जगद्वयापारवर्जमित्येतन्मुक्तेतरजगद्विषयम् अतो न तद्विरोध इत्येतदप्यनेन सूचयति अन्यथा स्वावरमुक्तनिमका एवेत्यवक्ष्यत् तथाचानन्याधिपतिपदमुक्तार्थमेवेति भावः आत्मीयं नतु परमेश्वरम् अजात् परमेश्वरात्तमविहायेत्यर्थः तत्प्रसादादिति वा इति श्रीमन्न्यायसुधायां अनन्याधिपतित्वाधिकरणम् 12,388 एवंपरिसमापितग्रन्थो भगवानाचार्यः स्वप्रतिपादितप्रकारं स्वस्यातिविशदानादिसावर्ज्ञप्रदं निरुपाधिकपरमप्रेमास्पदगुणगणं पुरुषोत्तमं पौनःपुन्येन प्रणमति- नम इति नमो नमो ऽशेषविशेषपूर्णगुणैकधाम्ने पुरुषोत्तमाय भक्तानुकम्पादतिशुद्धसंविद्दात्रे ऽनुपाधिप्रियसद्गुणात्मने
nyāyasudhā: jagacchabdena svī(syakī)yāvaramuktā gṛhyante jagadvayāpāravarjamityetanmuktetarajagadviṣayam ato na tadvirodha ityetadapyanena sūcayati anyathā svāvaramuktanimakā evetyavakṣyat tathācānanyādhipatipadamuktārthameveti bhāvaḥ ātmīyaṃ natu parameśvaram ajāt parameśvarāttamavihāyetyarthaḥ tatprasādāditi vā iti śrīmannyāyasudhāyāṃ ananyādhipatitvādhikaraṇam 12,388 evaṃparisamāpitagrantho bhagavānācāryaḥ svapratipāditaprakāraṃ svasyātiviśadānādisāvarjñapradaṃ nirupādhikaparamapremāspadaguṇagaṇaṃ puruṣottamaṃ paunaḥpunyena praṇamati- nama iti namo namo 'śeṣaviśeṣapūrṇaguṇaikadhāmne puruṣottamāya bhaktānukampādatiśuddhasaṃviddātre 'nupādhipriyasadguṇātmane
4.4.13
न्यायसुधा: अशेषविशेषैः पूर्णा ये गुणास्तेषां प्रधानाश्रयाय, भक्ते मय्यनुकम्पादनुक्रोशात् अत एव ताच्छीलिकस्य तृनः प्रयोगः सद्गुणानुवादेनानुपाधिप्रियत्वं तादात्म्यं च विधीयत इति न पुनरुक्तिः 12,390 यथा भगवत्स्वरूपविज्ञानं समस्तपुरुषार्थसाधनं तथा स्वस्वरूपविज्ञानमपीत्यतः तदाविष्कुर्वन्नाह- यस्येति यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यानलं बट् तद् दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुर्मध्वो यत्तु तृतीयमेतदनुमा ग्रन्थः कृतः केशवे
nyāyasudhā: aśeṣaviśeṣaiḥ pūrṇā ye guṇāsteṣāṃ pradhānāśrayāya, bhakte mayyanukampādanukrośāt ata eva tācchīlikasya tṛnaḥ prayogaḥ sadguṇānuvādenānupādhipriyatvaṃ tādātmyaṃ ca vidhīyata iti na punaruktiḥ 12,390 yathā bhagavatsvarūpavijñānaṃ samastapuruṣārthasādhanaṃ tathā svasvarūpavijñānamapītyataḥ tadāviṣkurvannāha- yasyeti yasya trīṇyuditāni vedavacane rūpāṇi divyānalaṃ baṭ tad darśatamitthameva nihitaṃ devasya bhargo mahat vāyo rāmavaconayaṃ prathamakaṃ pṛkṣo dvitīyaṃ vapurmadhvo yattu tṛtīyametadanumā granthaḥ kṛtaḥ keśave
4.4.14
न्यायसुधा: यस्य वायोर्देवस्य वेदवचने बळित्थेत्यादावलं दिव्यान्यद्भुतानि त्रीणि रूपाण्युदितानि अमुना वायुनायं केशवे विषये ग्रन्थः कृत इत्यन्वयः 12,391 कीदृशं तस्य मूलरूपं कथंभूतानि च तानि त्रीणि रूपाणीत्यत उक्तम्- बडित्यादि यस्य तन्मूलरूपं बट् बलात्मकं दर्शतं ज्ञानरूपं च दृशेरौणशदिको ऽतच्प्रत्ययः अनेन वायुशब्दो निरुक्तः वशब्दो बलवाची अयतिः गत्यर्थः गत्यर्थाश्चावगत्यर्थाः तत उण् वश्चासौ आयुश्चेति वायुरिति किञ्च भर्गो भरणगमनयोः कर्तृ हुभृञ् भरणे, गमॢ गतौ, आभ्यामसुन्प्रत्ययो डिच्च इदमपि वायुशब्दव्याख्यानम् वा गतिगन्धनयोरित्यतः कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उणित्युण् अनेकार्थत्वाद्धातूनां वातिर्भरणे ऽपि वर्तते अपि च महत् श्रेष्ठम् वयः श्रेष्ठत्व इत्यस्मादुण् न केवलं मूलरूपमेवं किन्तु यस्यावतारेषु निहितं रूपमित्थमेव यस्य प्रथमकं प्रथमं रूपं रामविषयाणि वचांसि मूलरामायणादीनि रामवचांसि तेषां नयं नीयन्ते शिष्येषु प्रवर्त्यन्ते ऽनेनेति एरजित्यच् यस्य द्वितीयं वपुः पृक्षः पृच्छब्दः पृतनावाची प्रसिद्धः तस्मिन्कर्मण्युपपदे क्षै क्षय इत्येतस्मात् आतो ऽनुपसर्गे क इति कः उपपदतकारलोपश्छान्दसः पुंलिङ्गं(ङ्गः) च श्रुत्यनुसारेण असुन्वा प्रत्ययः किदित नपुंसकमेवेदम् रिपुपृतनाक्षयकारीत्यर्थः 12,392 यस्य तृतीयं वपुः एतन्मध्वः मधुशब्दः सुखवाची "मधुत द्यौरस्तु नः पिताऽ; इति प्रयोगात् वशब्दः शास्त्रापरपर्यायतीर्थवाची वातेरवगत्यर्थात्करणे घञर्थे कविधानमिति कः सुखसाधनं तीर्थमस्येति स्वरित्यत्रेवोकारलोपः 12,399 भगवत्स्वरूपप्रतिपादनेनैव ग्रन्थोपसंहारः समुचित इत्याशयवान्नित्यापरोक्षं भगवन्तं सम्बोध्य स्तौति- निःशेषमिति निःशेषदोषरहितकल्याणाखिलसद्गुण भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम्
nyāyasudhā: yasya vāyordevasya vedavacane baḷitthetyādāvalaṃ divyānyadbhutāni trīṇi rūpāṇyuditāni amunā vāyunāyaṃ keśave viṣaye granthaḥ kṛta ityanvayaḥ 12,391 kīdṛśaṃ tasya mūlarūpaṃ kathaṃbhūtāni ca tāni trīṇi rūpāṇītyata uktam- baḍityādi yasya tanmūlarūpaṃ baṭ balātmakaṃ darśataṃ jñānarūpaṃ ca dṛśerauṇaśadiko 'tacpratyayaḥ anena vāyuśabdo niruktaḥ vaśabdo balavācī ayatiḥ gatyarthaḥ gatyarthāścāvagatyarthāḥ tata uṇ vaścāsau āyuśceti vāyuriti kiñca bhargo bharaṇagamanayoḥ kartṛ hubhṛñ bharaṇe, gamḷ gatau, ābhyāmasunpratyayo ḍicca idamapi vāyuśabdavyākhyānam vā gatigandhanayorityataḥ kṛvāpājimisvadisādhyaśūbhya uṇityuṇ anekārthatvāddhātūnāṃ vātirbharaṇe 'pi vartate api ca mahat śreṣṭham vayaḥ śreṣṭhatva ityasmāduṇ na kevalaṃ mūlarūpamevaṃ kintu yasyāvatāreṣu nihitaṃ rūpamitthameva yasya prathamakaṃ prathamaṃ rūpaṃ rāmaviṣayāṇi vacāṃsi mūlarāmāyaṇādīni rāmavacāṃsi teṣāṃ nayaṃ nīyante śiṣyeṣu pravartyante 'neneti erajityac yasya dvitīyaṃ vapuḥ pṛkṣaḥ pṛcchabdaḥ pṛtanāvācī prasiddhaḥ tasminkarmaṇyupapade kṣai kṣaya ityetasmāt āto 'nupasarge ka iti kaḥ upapadatakāralopaśchāndasaḥ puṃliṅgaṃ(ṅgaḥ) ca śrutyanusāreṇa asunvā pratyayaḥ kidita napuṃsakamevedam ripupṛtanākṣayakārītyarthaḥ 12,392 yasya tṛtīyaṃ vapuḥ etanmadhvaḥ madhuśabdaḥ sukhavācī "madhuta dyaurastu naḥ pitā'; iti prayogāt vaśabdaḥ śāstrāparaparyāyatīrthavācī vāteravagatyarthātkaraṇe ghañarthe kavidhānamiti kaḥ sukhasādhanaṃ tīrthamasyeti svarityatrevokāralopaḥ 12,399 bhagavatsvarūpapratipādanenaiva granthopasaṃhāraḥ samucita ityāśayavānnityāparokṣaṃ bhagavantaṃ sambodhya stauti- niḥśeṣamiti niḥśeṣadoṣarahitakalyāṇākhilasadguṇa bhūtisvayambhuśarvādivandyaṃ tvāṃ naumi me priyam