1. Paasupata-Sutras-With-Kaundinya-s-Commentary TSS 143 (Pasu Pata)

UNIVERSITY OF TRAVANCORE.

TRIVANDRUM SANSKRIT SERIES No. CXLIII. 143 SRI CHITRODAYAMANJARI No. XXXII.

UNIVERSITY SERIES No. I.

RE

PASUPATA SUTRAS

WITH PANCHARTHABHASHYA OF KAUNDINYA

EDITED BY R. ANANTHAKRISHNA SASTRI.

PUBLISHED BY The Oriental Manuscripts Library of the University of Travancore. TRIVANDRUM.

All rights reserved] 1940.

UNIVERSITY OF TRAVANCORE.

TRIVANDRUM SANSKRIT SERIES No. CXLIII.

SRI CHITRODAYAMANJARI No. XXXII.

UNIVERSITY SERIES No. I.

PASUPATA SUTRAS WITH PANCHARTHABHASHYA OF KAUNDINYA

EDITED BY R. ANANTHAKRISHNA SASTRI.

PUBLISHED BY The Oriental Manuscripts Library of the University of Travancore. 印 文 4746

TRIVANDRUM.

All rights reserved) 1940.

0

PRINTED AT THE 'BHASKARA' PRESS, TRIVANDRUM, BY N. PADMANABHA AIYANGAR, MANAGING PROPRIETOR.

L106583

।। श्री ॥

DEDICATED

To SRI PADMANABHA.

OM JAYA MAHADEVA

PĀSUPATA SŪTRAS

WITH SRĪ KAUNDINYA BHĀSHYA.

Introduction.

About the second or third century A. D., when Buddhism was in a state of decline and Hinduism was re- asserting itself, the old and suppressed Pāsupata system began to appear again in the land of its fore-fathers. The revival of the Pasupata cult is given in its literature thus :- Lord Rudra incarnated Himself as the supreme teacher of the Universe and taught His Sishyas the system of Pasupata in the form of 'Sūtras' (aphorisms) * Some time later (between the 4th and the 6th century) a great Bhashyakara (commentator) appeared in the reli .. gious field by name Kaundinya. He elaborated the system adding literature of his own. Besides Kaundinya there were seventeen other teachers scattered all over the country, their names in order being :-

1. Nakulīsa, 2. . Kausika, 3. Gārgya, 4. Maitreya, 5. Kaurusha, 6. Īsāna, 7. Paragārgya,

• See Bhashya under first gutra and Suta Samhita IV 43-17 for Naku- līsa Kshetra. Ģ. P. T. 2948. 500.

2

8. Kapilānda, 9. Manushyaka, 10. Kusika, 11. Atri, 12. Pingala, 13. Pushpaka, 14. Brihadārya, 15. Agasti, 16. Santana, 17. Rāsīkara (Kaundinya) and 18. Vidyāguru. The word Vidyaguru refers to one's own guru who imparts Vidya (knowledge) and is usually considered as an incarnation of Rudra.

The founders of Nyaya and Vaiseshika systems of Akshapāda and Kanāda respectively, were the chief expon- ents of this Pasupata system from the 3rd century onwards. These were followed by great writers and commentators like VĀTSYÂYANA (300 A. D.), UDHYOTAKARA (635 A. D.), VĀCHASPATIMISRA (841 A. D.), BHĀSARVAJNA (925 A. D.), UDAYANA (984 A. D.) and many others well- versed in Nyaya Sastras. The influence and popularity of this Päsupata system is well-seen from the fact that the whole of Hindusthan believed in one supreme God, Pasupati, till the end of the 9th century, although there were instances where the worship of Vedic Deities, like Vishnu, Skanda, Umā etc., was carried on in some parts.

About 1350 A. D., the great Vedic commentator SAYANA-MADHAV A appeared on the religious horizon. He found that there were many sects and sub-sects of the vast multitude of the devotees who followed this Pāsupata system. He roughly grouped them into four divisions in his Sarva Darsana Sangraha. The first of them goes by the name NAKULĪSA or I.AKULĪSA PĀSUPATA which

3

very nearly followed the original Pasupata Sutras *. Sai- vaism as practised then in the South supported by Siva Agamas and other voluminous literature forms the second section. Bhojaraja of Dhar (1060 A. D.) belongs to this sec- tion and his work was Tatvaprakasa. The third system was in vogue in Kashmir and other parts of northern India and goes by the name of Northern Saivaism. Such literature as 'Pratya- bhijnahridaya, Siva Drishti of Somananda (880 A. D.) and Siva Sūtras of Vasugupta (820 A. D.), Kallata (854 A. D.),

• In this section the supreme, ancient and the first guru was identified with Sri Dakshinamurti. Siva Purana and Kurma Purana give a list of 28 Avataras called Yogacharyas starting from one great guru Svetacharya, the last name of the list being Nakulisa. Each had four students, and hence the total number of Yogacharvas was 112. Nakulisa's successors were seventeen as mentioned before. Kurma Purana further says that all the above Yogacharyas were the Sishyas of the above Svetacharya. The prominent Yogacharyas among the 28 were Lokakshi, Jaigishavya, Rishabha, Bhrigu, Atri and Gautama. The last and the 28th Acharya, Nakulisa, was born at Kayavatarana Tirtha. Among the 112 Sishyas were Sanaka, Sanandana, Sanatana, Kapila, Asuri, Panchasikha, Parasara, Garga, Bhargava, Angira, Suka, Vasishta, Brihaspati, Kuni, Vāmadeva, Svetaketu, Devala, Sālihotra, Āgnivesya, Āsvalāyana, Aks- hapada, Kanada and Kumara. Ruru or Rushya, was the last name mentioned in the long list. These Yogacharyas are supposed to take incarnation when necessary for spiritual protection and each has his specified Yuga, in which he must appear. The twenty-eighth one Nakulisa came for spreading spiritual knowledge in this Kali Yuga. Cf. Siva Purana's Vayaviyasamhitā, chapter 9 Part II ; and Kurma Purana 1st part, 53rd chapter. Vayu Purana 23d chap- ter describes the names of the four disciples of each Guru of these twentyeight and their times. Visudha Muni catalogues 28 names as the incarnation of Lakulisa in his work ' Atmasamarpana (Cf. Ganakarika). Among the group of 112 Acharyas each Acharya has a religious history left behind him. For in- stance Kuni, who was called in his later life Aryabhata went out far from the shore of the western sea (to Rome) to study the 'shade' (Eclipse ete.) and returned to his native land as a Nastika. He was converted into an Astika, a votary to Pasupata and given the name Aryabhata by a guru called Satchit Muni. The result of his long stay in a foreign land for study: was the Arya- bhatiya Siddhanta a great work on astronomy compoged in 499 A. D., which is the oldest work now extant. See Jagat Guru Ratnamala Stava verse 53 for Nastika Kuni's convertion into Astika Aryabhata, the astronomer. There was & Kuni, a grammarian, who was quoted by Kaiyata (1100 A. D.) in his work Bhashya Pradipa.

Utpala (970 A. D.), Abhinava Gupta (1000 A. D.) and Kshemarāja (1025 A. D.) who wrote commentaries on Pratyabhijnahridaya belong to this section. The last section was Rasesvara Darsana, started by Siddha Nāgarjuna (400 A. D.) This system was developed by great leaders of Siddhas including SrI Govinda Bagavatpāda (780 A. D.), the guru of Srī Sankarāchārya (800 A. D.). The Rasesvara system (Mercury-Linga worship) possesses about twentyfive works including the work Rasahridaya of Govinda Bhagavadpada who was then an authority on Rasa Sastras. (See Sarvadarsana Sangraha on Rasesvara Darsana). The great Sayana-Madhava mentions in bis work Sarva- Darsana Sangraha, the Pasupata Sūtras, and their Bhāshya of Kaundinya, as Rasīkara's Panchārthabhashya and Dīpika. Therein he refers to one Haradattacharya as the author of eight slokas called Ganakārikā. He quotes the Bhāshya (of Bhasarvajna (925 A. D.)* as the commentary of the above workt. SrI Badarayana in his work named Vedanta

• I have consulted Mahamahopadhyaya Sri Vasudeva Sastry Abbyankar's (who belongs to the race of hereditary orthodox pundits of renown) scholarly edition of Sarva Darsana Sangraha (Poona) for the dates of the authors. Since the author of the above book had arrived at the dates, after much research, the dates as found therein have been adopted. t When I was in Baroda as a special officer forming the library and starting its publications (from 1914-22) the Ganakarika was published by the late lamented scholar and my co-worker Sri C. D. Dalal, I remember, from & flimsy manuscript. He mentioned in the introduction of the book that the author of the Ganakarika was Bhasarvjna relying on the colophon of आचार्य भासर्वज्ञविरचितायां गणकारिकायां रल्नटीका परिसमाप्ता॥ Sayana-Madhava in his Sarva Darsana Sangraha says that Haradattacharya was the author of the book. About Haradattacharya we do not know anything. There had lately appeared on the banks of the river Cauvery one Haradatta the author of Chathurveda Tatparya Sangraha, a Saiva work. The story runs that he was & convert from Vaishnavaism to Saivaism. There were more Haradattācharyas as commentators on the Kāsikavritti called Padamanjari (870 A. D.) on Vyakarana, on Dharma and other works. Cf. CATALOGUS CATA- LOGORUM for Haradatta. Bhasarvajna as the commentator of the Ganakārika seems to be more probable. He was a great author of Nyaya works such as Nyaya Sara etc.

5

Sutras criticised the Pasupata system and devoted to it five Sūtras (from 37 to 41), in the second part of the second adh- yaya. Sri Sankaracharya as one of the oldest commentators, whose works are now available, in his Bhashya on the above Sūtras of Badarāyana refers to Pāsupata Sūtra's Panchārtha- bhashya (of Kaundinya) and mentions Karya, Karana, Yoga, Vidhi and Dukkanta. This system was then called by different names such as Nakulīsa or Lakulīsa Pāsupata, Kalāmukha, Yoga, Saiva, Naiyāyika etc. Ānandagiri (825 A. D.) and Vächaspati Misra (850 A. D.) when they both commented on the above Bhashya said Pasupata had four sections viz., Saivas, Pasupatas, Kārunikasiddhāntins (Doc- trine of Grace) and Kapalas. They explain Vidhi quoted in the Bhashya of Sri Sankara as in the Pasupata Sutras and Bhashya. This means that they both had gone through the Sutras before explaining Yoga and Vidhi words. (See their commentaries on the Vedanta Sūtras (II 2-37). Sri Rāmānu- jacharya, who followed the above Acharyas after 200 years (1019-1139 A. D.) mentioned the four divisions of Pasupata, but condemned it as 'Vedaviruddha' (against the principle of the Vedas) in his Bhashya on the Pasupatadhikarana. From this time forward the Pasupata system was treated, I be- lieve, as of Pashandins by some sectarians. The second section of this system viz., Saivaism of the South has a voluminous literature. Amongst those who wrote about this group was Srikanda Sivachārya (1350 A. D.) a commentator on Vedanta Sutras *. Sri Appayya Dīkshita (1530 A. D.) wrote a voluminous commentary on the above work, called Sivrakamani Dipika. The above mentioned two Acharyas instead of developing an independent system of their own as was the fashion of that time, wrote Bhashya and Vyakhya respectively, thus converting the theory of Vedanta Sūtras of Badarayana into that of Saivaism. From

• His benedictory verse is to Svetacharya, the first Acharya amongst the 28. The concluding verse too is in adoration of this Acharya,

6

the nineth century onwards a number of Saiva Acharyas appeared in the South and they enriched the system with their own literature in Sanskrit and Tamil.

The third section viz., Kashmir Saivaism seceded from the original system to some extent. For instance the original and pure Pasupata type votaries never worshipped Lord Mahesvara with such attributes as with his consort Uma, crescent moon, garlands of snakes etc. The Kashmir Saivaism on the other hand gave more prominence to Umā than to Lord Siva. Vasugupta and Somananda were the founders of this.

The fourth sect had only a very few leaders for they wanted to attain Siddhis for themselves. Sri Govinda Bhagavatpada was one who followed this section *.

Since Buddhism was declining and Hinduism was being revived there was a general desire for a system with an all-pervading God and with no attributes attached to Him.

• When Purana literature came into existence in later centuries, Sri Vyasa composed 18 Puranas consisting of four lacs of Granthas, from Skanda to Brahmanda Puranas. Amongst them he devoted 10 Puranas to Siva culture with three lacs of granthas i. e., three-fourths of the Puranas; to Vishnu four Puranas with 50,000; to Brahma two Puranas with 25,000; to Agni one Purana with 12,500; and to Surya one Purana with 12,500. This indicates the popularity of Siva worship in the Sacred Land of India, in the author's time. The same division to some extent was taken by authors of eighteen Upa Puranas with one lac of granthas, showing more adoration to Siva. Almost all the Puranas are printed now. Next came one Saiva Itihasa in the religious field by name Sivarahasya consisting of one lac of granthas, as big as Mahabharata. This manuscript is easily available to the publie. Last came the Saiva Agamas confined to the South advocating in detail the temple construetion and worship; their numbers being 28. Some are in print and others in manuscripts, all available to the public at present. In the Agama period also the Pasupata system was in four divisions. Karanagama says "There are four sections viz., Saiva, Pasupata, Soma and Lakula The establishment of the idols in the temples of each division should take place according to the rules, as initiated in each respective Agama". (see the Library Manuscript No. 6 ... page 137).

7

Such a system was in vogue in the earlier Buddhist days and was ignored by the people due to the social conditions then prevailing. When Hinduism came to be revived it seems the Pasupata Sutrakara and his champions threw in their weight to support the revival. Caste system was again thrust upon society with vigour. According to them only those belonging to the higher classes can claim to attain spiritual superiority and salvation. Their souls will alone reach Liberation; and they alone can become the leaders and teachers of society. This social inequality which was not observed during the Buddhist period was imposed on society to such an extent that Sudras were not allowed equal rights and equal treatment with the higher orders. Infringement of this rule was always followed by Prayaschitta. The law which advocated inequality of treatment during the period is well seen from the works of Manu, Apastamba and others. These works illustrate the rigour and zeal with which these sectarian codes were introduced into society. The author of the Pasupata Sutras having lived in the earliest period of the revival, says in his Sutras, "Don't talk with a Sudra. Brahmins alone will reach spirituality etc" .* Hence there is no use in blaming the authors of the old school. Some of the Bhashyakāras who felt the injustice done to the Sūdras and others, justified it on the ground that such things were necessary to stem the tide of impurity which was prevalent in those dark days. When Pasupata system was devised and developed into many sub-sections, the promoters im- proved the tone and expressed themselves in unequivocal terms, "that even if a Chandala worships Siva or Vishnu with the five or eight syllabled names in his lips, he is to be considered as a highest Brahmin and treated with respect."

• See Vedanta Sutras of Badarayana. The commentators thereon like Sri Sankara, Sri Ramanuja and other Acharyas extract references from Baudha- yana and other Sutras, which if I quote, I fear, will wound the feelings of those who have been already suffering socially under the caste system.

8

For instance, Acharya Haribhadra (960 A. D.) and Raja- sekhara Suri (1348 A. D.) in their respective works Shad Darsana Samuchaya and Saivamata quote slokas to show that any one whether Dasa or Dasi* can attain salvation if he or she is initiated into or practises Pasupata system for twelve years continuously. Now there are plenty of Saivaites in the Tamil country and Lingayats in Karnataka and Maha- rashtra, who are called non-brahmins. The former have a vast literature known as Tevaram, their sacred books. The latter have their own Sanskrit and Bhasha books. Out of them many have been printed. There are linga-dharies wearing a sacred stone on their person. Amongst them are a few brahmins residing on the banks of Godavari and in its hinterlands.

THE CULT OF THE PĀSUPATA SYSTEM.

The name Pasupati was a very ancient one, meaning God of Pasus. 'Pasus' means ignorant and worldly ones, from Brahma the highest soul to the smallest insect. Bāda- rayana while criticising this work referred to God by the word 'Pati, Lord', instead of using the common names such as Siva or Sankara. The Pati is the creator, preserver and destroyer of this Universe and is the uplifter of all beings irrespective of Karma. The sole duty of a disciple is to

• The women were also included in the condemnation equally. The Pasupata Sutras and the contemporary Sutrakaras did not allow any status to women in society in the Middle ages. This was due, I believe, to the free movement of men and women in the Buddhistic days, as Bhikshus and Bhikshunis The result was licentiousness and the production of erotic litera- ture like Kuttinimata. The Bhagavad Gita also shares in the condemnation calling women and Sudras sin-born ones - Papayonis - in the 9th Chapter. When this treatment was felt by society as unjust for women, again some Sutrakaras like Agastya came forward and boldly declared in their works, 'Women are to be considered Mothers and this cult i. e .. the worship of the mothers alone will lead to salvation.'

9

undergo training and attain salvation. Their followers should possess full vitality, youth, soundness of all senses and purity. Unlike other religions, blind, deaf, dumb and diseased people and sinners are not allowed to take up initiation. The disciples should give up everything and spend their time within the precincts of the temple to start with as the temples were in existence from Buddhist times *. Their daily duty is given in the Pāsupata Sūtras and in the commentary of the Ganakarika by Bhasarvajna. Of course the rules are very rigorous. After undergoing the first stage the disciples had to follow still harder rules. They had to court disagreeable experiences from the public to show that they had lost pride and other egotistical ten- dencies. The third stage gives them training to conquer their minds and senses. They have to shut themselves off from society and live in caves, not affected by cold, heat, sun or rain. After passing this stage they have to remain in cremation grounds with all their thoughts concentrated upon Pasupati. This is the fourth stage. The fifth one is

• The temples were intended for the use of the votaries who have re- nounoed the world. The holy Buddha idols were established in them for concentration, in the Buddhist period. In the Pasupata time Siva Lingas came to exist. No idols of the feminine form were allowed in the temples as the Sadhus were prohibited from seeing women, even lin carved wood and stone. Generally in northern Indian temples we find only one Linga and no other idols as Devi etc. In Pauranic time the temples were divided into three divisions, one of Deva Pratishtha as established by Gods such as Indra etc., the second Rishi Pratishtha as established by Rishis like Vasishta and the third established by holy men, Manushya Pratishtha. Vāranasi (Benares) Visvanatha temple was exempted from the above rules as it was established on the trident Trisula of the Lord and in spite of Maha. pralaya, it is eternal and has no destruction. The Pauranic period temples were praised by Mahatmyas from Puranas. In the South, the temples are filled with family gods suoh as Siva or Vishnu with their consorts, childrer, servants and their bhaktas and are supported by the Agamas with elaborate detail, from the 9th century onwards,

10

to meditate on one supreme God without regard to their surroundings. The meditation must be without attri- butes*

When one gets rid of misery called Dukkānta, one be- comes immortal and lives in the presence of God Rudra alone. This is the salvation. Plain living without egotism and high thinking till one casts away one's physical body is the central cult of Pasupata system. Five things are taught in this cult, (1) the recognition of Karana, the cause i.e. Pati, the Lord, (2) Karya effect i. e. egos, Jīvas, (3) Yoga i. e. jivas joining with the Lord. (4) Vidhi rules to practise and (5) the end of misery called Duk- kanta. These are called pancharthas in this system. The disciples have to worship the Lord by repeating mentally mantras of Sadyojata to Sadasiva which occur in their sacred works fully realising their meaning. No other religious ceremonies are allowed to the followers of this Pasupata system during their life time. Deva and Pitri- kārya i. e., worshipping gods like Indra by sacrifices and performing Sraddha to the departed ones are not allowed. These two were suspended during the earlier period of Buddhism. Yajna and Sraddha were prohibited as they involved animal sacrifices (see Asoka's Edicts on the restrictions of animal food). In the revival of the first stage i. e., in Pasupata time Deva and Pitri worship was not encouraged.+ Simple living with devotion to one

• The attributes are not taken from without as Uma, Lakshmi, Sarasvati, etc., of Pauranic conception, but for inherent spiritual qualities like grace, merey, protector, Pita, uplifter etc. This was the old idea of the God the Aryas, the basic principle of all the religions of the world (Ekadevatavada.) t In the Upanishad period, the Deva Pitri Karyas were again encourag- ed by injunctions "Don't be indifferent to the observance of rituals of Deva and Pitris." Taittirriya Upanishad I-11. In the Sutra period the habit of flesh eating was revived which was duly supported by the authorities of the Vedic and Smriti scriptures. During

Lord was the principle to be observed. The besmearing of the person with holy ashes for the followers was in vogue then. (See Vaikhānasa Srauta Sūtras). Rudrāksha, Bilva leaves for Puja or particulars of any Japa of five-syallabled mantra called Panchakshara, are not mentioned in the Sutras, nor even suggested by the Bhashyakara. They might have thought that caste marks would create, during revival, much prejudice. There are three realities (Tatva Traya) in this system: (1) Pati, Lord, (2) Pasu, Egos, and (3) Pasa, or Bandha, i. e., the work of the Lord in the Universe; so also three Pramanas-authorities,-Pra- thyaksha, perception; Anumana, inference; and Agama, the holy Pāsupata Literature,

THE PÂSUPATA SŪTRAS

The episode, how this Sutra came to be written, is mentioned in the Vayu and Kurma Puranas. The Lord incarnated Himself at the beginning of Kali Yuga in a village called Karavana on the banks of the river Narmada (now in Baroda State). He took his birth in an Agnihotra family, the descendant of sage Atri. As usual some miracles were attached to his birth and babyhood. He walked to Ujjain and there he taught a brahmin called Kusika, who came from Brahmavarta country (near Cawnpore) to receive the blessings. (See Bhashya under Sutra I) The teachings were in the form of the present Sutras. The whole text consists of 168 Sūtras grouped into five parts, depending on the five popular mantras, viz. , Sadyojāta,

the Annaprasana ceremony parents fed their children with partridge soup etc., with a view to the formation of good and healthy constitution. Manusmriti says in its 5th Chapter on 'Food' that if one shows compassion while an animal is slaughtered, and eaten one goes to Hell for twenty one generations. I believe this is an after effect of Buddhism when Ahimsa prevailed in this country. Sri Kaundinya who lived between 4th and 6th Century allows non-vegetarian food for his votaries like the flesh of buffalo boar and other animals.

Vamadeva, Aghora, Tatpurusha and Isāna. The langu- age is simple.and any ordinary student of Sanskrit can understand the meaning. All the five sections of the Sutras are devoted to instructions to students how to pray to God here and to reach the presence of the Lord Rudra (Rudra Sayujya) hereafter. There is no description in the Sūtras of the mythological heavens like Kailāsa or Vaikuntha. They never refer to the Karma theory or give an elaborate instruction of cumbersome ceremonies to follow. There is no mention of the transmigratory life, Punarjanma such as faithfully described in the Chhandogya Upanishad known as Panchagnividya. Saguna or Nirguna, the conditioned or unconditioned theories of God, are also missing in this work. The only one symbol OM was mentioned to medi- tate upon in the heart. This system we may safely call 'a common system' to suit all people at all times as there are no aggressive elements in it.

Another peculiarity of the Pasupata Sūtras is, there is no repetition of the last word at the ending of each adhyāya as found in all other Sūtras. Badarāyana's Vedānta Sūtra ends with the words twice repeated. For example the last Sūtra is 'Anāvrittih Sabdād, Anāvrittih Sabdād.' Āpasta- mba and other Sutrakaras repeat only the last word twice at the end of each adhyāya in their respective Sūtras in order to show the end of the subject.

BHÂSHYAKÂRA

Kaundinya, the author of the commentary might have lived between the 4th and 6th century, It seems in his life time Pataliputra* and Ujjain were in prominence. A slight hint to the life of Chandra Gupta * He gives in an illustration that it is as difficult to conquer. Pātali- putra, as it is tocontrol Vayu, Kama, Krodha, i. e., breath, desire and anger - respectively.

13

(Asoka's grandfather) is also found, as I take it, where we read that a poor man has been anointed as King. He never mentions any of his contemporary authors nor quotes from their works. He uses in his work* freely verses from Pasupata Sastras without mentioning the names. Since he refers to different readings for three Sutras, it is probable there might have been one or two predecessors. At times he refers to the Sankhya Yoga system but never refers to the Vedanta or the Upanishad system. In one or two places he quotes mantras from Vedas and in another place he says thus: 'Manu said.' But the verse re- ferred to is not found in the present text of Manu Smriti. His language is somewhat archaic, but not difficult to understand. Some slokas quoted there are difficult to decipher since we have no clear idea of the then civilization. This work stands as a clear contrast to other works on religion which reveal the pomp and show of the knowledge of their authors. The style and the language are very beautiful; the construction of the sentences resembles that of Patanjali (150 B. c.) the author of Mahabhashya. The followers of this holy system since its inception were the founders of the Nyaya Vaiseshika Darsanas by name Kanada and Akshapada. They were sincere devotees of the Lord Pasu- pati and their successors were equally strict in observing this system. Among them were mighty intellects and founders of logic.

A great wonder is that commentators like Sayana-Må- dhava and Bhattabhaskara never mentioned a word about the Sadyojata cult in their commentaries on the Vedas, nor have they explained the Sadyojata mantras in their works, as explained by this Bhashyakara. The whole of the Pasupata system was based on these mantras. There is * Of course many are found in parallel with some changes in Mahå. bharata, Manu Smriti ete., which I have given in the book where-ever available.

14

hot even a distant relationship between the commentaries of Sri Bhagavat Kaundinya, Sayana-Madhava and others. I am unable to solve the mystery. For instance Bhatta Bhaskara gives a dozen meanings to the word Rudra in his Rudrabhashya* and Sadyojatamantra but he has not given the meaning assigned to it by Kaundinya; 'Ru' bhaya=fear and 'Dra', Samyojana =partaking. Visudha Muni and other immediate followers, whose dates are not known, supported the explanation given by the Bhāshyakāra in their res- pective works. Sayana-Mādhava in his Veda Bhāshya generally quotes his predecessors freely wherever he wants to give more than one meaning to a rik or mantra. In the Sa- dyojata mantra which is daily repeated by many and which occurs in Taittiriya Aranyaka, Sayana-Madhava and Bhatta Bhaskara take it as a prayer to the five-faced Lord. (In Nepal temple Pasupatinath is the five-faced Lord). Kaundinya breaks into three syllables the word Sadyojata Sad-adya-ajata as ever existing, ancient and having no birth. Sayana-Madhava and Bhatta-Bhaskara never mention this interpretation and it is unlikely that Pāsupata cult dis- appeared from the 4th or 5th century onword. Then how are we to account for the omission? But Sayana-Madhava

*1. रोदयति सर्व अन्तकालै रुद्रुः । 2. रुतौ नादांते द्रवति द्रावयति वा- रुद्र: । 3. रुत्या वेदरूपया धर्मानवलोकयति प्रापयतीति वा- रुद्रः । 4. रुत्या वाग्ूपया वाच्य प्रापयति - रुद्रः । 5. रुत्या प्राणरूपया स्वात्मानं प्रापयति- रुद्र: । 6. रौतीति सत्ये। रोरयमाणो द्रवति प्रविशति मर्त्यानू- रुद्र:। 7. रुकू तेजः तेजस्वी- रुद्रः । 8. रोधिका, बन्धिका मोहिका शक्ति: तस्या: द्रावयिता- रुद्रः । 9. रुदं संसारदुःखं द्रावयति- रुद्रः। 10. रुतं शब्दं राति ददाति - रुद्रः । 11. र्द्रः प्राणः - रुद्र:। 12. रुतं शव्द वेदात्मान ब्रह्मणे ददाति कल्पादौ - रुद्र: ।

15

in his Sarva Darsana Sangraha mentions Pāsupata Sūtras with its Bhashya, may quotes also the eight verses of Ganakārikā and its Vyākhya of Bhasarvajna of 925 A. D., which closely follow the above. Knowing fully well the meaning given to Sadyojata only scholars can solve this question* The following is the list of the literature connected with this work.

About 100-200 A. D. 1. The original Sūtras of Pāsupata, The total Sūtras 168 are di- vided into five chapters. 400-600 A. D. 2. Kaundinya Bhāshya, consisting of 1,700 granthas. 800-900 A. D. 3. Ganakārikā of eight slokas of Haradattāchārya and its Vyā- kyā by Bhāsarvajna printed in Gaekwad's Oriental series No. 15-1920 A. D. This work looks like a treatise on Nos. I and II adopting the words and ideas of the above two and at times paraphras- ing the above words where necessary.

• Sayana-Madhava's Sarva Darsana Sangraha has a method of arrange- ment. It has grouped into sixteen sections the then prevalent Darsanas and mentioned them in order 1. Charvaka's Nastika, 2. Bhuddha, 3. Jain, ( Arhat), 4. Ramanuja, 5. Madhva, 6. Pasupata, 7. (Southern) Saiva, 8. (Northern) Saiva, Pratyabhijnahridaya, 9. Rasesvara, 10. Vaisheshika, 11. Kanāda, 12. Jaimini, 13. Pānini, 14. Sānkhya, 15, Yoga and 16. Sri Sankara. Since the author was a follower of the last named, he put Sri Sankara at the top of the list. In this order he has grouped Pasupata after Sri Ramanuja (1019-1139) and Sri Madhva (1120-1199) systems, indi- cating the Avaidika systems of Charvaka, Buddha and Arhat (Jaina) and the Vaidika systems from Sri Rāmānuja to Sri Sankara of Upanished system.

16

300-984 A. D. 4. Nyāya and Vaisheshika Sūtras and their old Bhāshyas of Vatsyayana and others(print- ed)" 925 A. D. 5. Satkāryavichāra by Bhāsarv- ajna.

Do. 6. Tikāntara by Do. 7. Samskārakārikā quoted by Do. 8. Tīkākāra by Do, 9. Svayogasāstra quoted by No. 15 below. 10. Visudha Muni's Yama Praka- rana consisting of 21 Slokas closely following No. 2 Bhā- shya and its words. The author says he was Shadgo- chara's Shishya. 11. Visudha Muni's Ātma Samar- pana with 13 Slokas mention- ing 28 Avatāras of the 'tea- chers. 12. Karanapadartha (the author's name was not given) with 26 Slokas explaining the names of Sad in sadyojāta to Siva 'about 34 names following the No. 1 Sūtras.

1350 A. D. 13. Pāsupata portion in the Sarva Darsana Sangraha of Sāya- na-Madhava which has many editions and English transla- tion in which one DIpika on the Pasupata Literature was quoted.

17

960 A. D. 14. Shad Darsana Samuchaya of Acharya Haribhadra. 1348 A. D. 15. Shad Darsana Samuchaya of Rājasekhara Sūri. 16, Kāravana Māhātmya one adh- yāya from Vāyupurāna and two adhyayas from Sivapura- na, fully describing the incar- nation of the Lord as Laku- līsa. (Nos. 10-16 are printed in the Gaekwad's Oriental Series No. 15.) 17. Bhasarvajna quotes in his Gana- kārikā Vyākhya under 6th Kārikā page 13 one fine verse* as said by Bhashya- kara. This indicates that Sri Kaundinya also has written more works besides this Bha- shya. 18. Since a large number of quota- tions are given by Sri Kaun- dinya in his Bhāshya from Pasupata literature without mentioning the names of the .authors, there must have been many works on this system in his days, To some extent Siva Puranas and Āgama literature also may be included in this list.

• तपोभिरार्या निनुदन्ति पापं ध्यानोपयोगात्ं क्षपयन्ति पुण्यम्। ते निर्मलास्तत्वविदो विशुद्धाः गच्छन्ति मोक्षं ह्युभयोरभावात् ॥

18 19. In the famous Kavindra list printed in the Baroda series No. 17 there are 2 manuscripts 2174 Saiva and 2184 Kapalika. These two might belong to the Pasupata system. The Kavindra library possessed only good and rare manus- cripts in the owner's time (about 1634 A. D.) at Benares for the use of all scholars. It was said that he was the Guru to Dara Sikoh and a Sanyasin. After his death, 2192 manuscripts of this Mutt Library were scattered away. The whole world libraries which were benefitted by securing manuscripts from Benares and its surroundings, possess some of them. The Travancore University Library also has its share in some of these historical manuscripts from Benares. (Nos. 2141, 5309 B and &c.) 20. If this Bhāshyakara Kaundinya belonged to a Gotra Rishi as there are many followers of that Gotra at present, there might be a Srauta and Grihya Sutras also in his name. Aryadasa in his Vadhula Srauta Bhashya in the 1st Anuvaka says Vadhūlas are four, 'Vadhūla, Kaundinya, Agnivesya and Sankha', the authors of Kalpa Sutras. (See the Library Manuscripts.) THE DISCOVERY OF THE PRESENT MANUSCRIPT. Benares, the holy city of the Hindus, is considered by manuscript searchers as an inexhaustible mine for manu- scripts* of good quality. From the days of Sir William Jones i. e. 1790 A. D. this place has been supplying a good number of manuscripts to the world libraries. Since the year 1893, when I formd the library at Adyar, I have been going over to Benares to collect old manuscripts. During my winter tours every year, Baroda, Santinike- tan of Dr. Rabindranath Tagore and Lahore Libraries were * Next is Nasik, the Southern Benares as called by some manuscript scholars ; the third is Gujarat ; Kerala comes fourth, Tamil and other parts of India follow.

19

receiving a good supply of manuscripts. Last time while I was at Benares examining a manuscript heap for the new Travancore University Library for which I have been now securing manuscripts for a year and a halft some stray leaves passed through my hands. On going through them I found them to belong to a hitherto unknown and rare manuscript. On re-examining the heap I found to my great astonishment that the manuscript was complete except for a few pages missing in the beginning. When this dis- covery was announced as usual to scholars, Dr. T. R. Chintamani M, A., PH. D., of the Madras University who was then in Calcutta saw an independent mabuscript with 1 to 13 pages only containing 21 Sutras of the 1st adhyāya and Bhashya which covers in this printed edition 42 pages last but one line, in the Asiatic Society of Bengal Library. On substi- tuting pages 8 to 13 from the above by copying I found that pages 27 and 28 are still wanting. The missing pages might contain some important portien, say about Vidyesvara ete., which go to make the system a perfect one. The manuscript. is considered to be two or three hundred years old. Hence there are not many mistakes, as are to be expected in succes- sive transcriptions. Since its mention by Sri Sayana-Ma- dhava in his Sarva Darsana Sangraha, the work had comp letely disappeared, although scholars had an eye on this manuscript. I think the present discovery was due to the grace of Sri Padmanābha, the presiding deity of Kerala, who guides all Nishkamakarma workers. It is also due to the good fortune attendant on His Dasa, His Highness the Maharaja of Trav- ancore, whose courage I much admire in having opened the temples to Avarnas in the teeth of the opposition of the orthodoxy. t About 6,000 good and useful bundles of manuscripts were secured within this short period of time. Amongst them some are rare ones. The great hereditary Nareri Mana of South Malabar gave away as Dana, gift, to this Library the whole of its collection consisting of about 1,200 manuscripts for which Sri Padmanabha will bless the noble minded custodians of this Mana manuscripts.

20

TO SCHOLAR READERS.

The printing of the Pasupata Sutras (No. 2018) depended on only one, not much corrupt, manuscript and since pages 8 to 13 were filled from the manuscript borrowed from Asiatic society of Bengal Library and without 27th and 28th pages, the difficulty I had in preparing the press copy will be realised by all scholar readers. I present this Darsana work to the public after a long pause of Darsana works, as the last one was under circulation during the Buddhist decline (2nd or 3rd century) previous to Badarayana's Ved- ántic period. I hope further research in this field might bring more literature on this pure Pasupata system and a revised edition then will be a necessity. I leave the doubtful passages with a interrogatian mark and with the foot notes without any comment, for scholars to work up new theories and ideas, supported by authorities *.

• Sri Kaundinya and Haradattācharyas used freely in their respective works, words which are not confined to the rules of grammar in some places This might be due to the practice then in vogue, owing to the prevalence of Sanskrit and Pali languages mixed, as used in Buddhist time. In the verses quoted, the metres also in some cases are loose. The library Head Pandit Sri K. S. Mahsdeva Sastry and the retired Pandit Sri Subbarayachsrya who helped me in revising the Press copy prepared by me and in Proof-Reading for which my sincere thanks are due to them, have suggested some changes and corrections in order to have a better reading. For instance on page 67 the manuscript reading was हियते बुद्धिमेनोपि नरस्य देहेन्द्रियैः। The suggested reading was हियते बुद्ध्यमानोपि नरो देहेन्द्रियादिभिः ॥ There are many places in the main body of the Bhashya especially in the 3rd and 4th sections which require a thorough change. What I suggested to them was to leave the manuscript, as it is, to the successive scholars to produce a better edition when they secure more manuscripts and have a better knowledge, on this Pasupata system. Further I infer by going through the pages of Ganakarika Vyakhya which closely follows the Sutras and Bhashya even in words, that there might be more words and lines missing besides those I have already marked in the foot notes.

21

My sincere thanks are due to Sri C. V. Chandrasekharan, the Pro Vice-Chancellor of the Travancore University, for the trouble he has taken in going through the Press Copy of this introduction and for the valuable suggestions he has made thereon. I wish further to convey my heartfelt thanks to the proprietor of the Bhaskara Press who has executed the printing in a short period by even working on Sundays.

As the manuscript was discovered from a heap which had already been previously examined many times I regard this as due to Sri Padmanabha's grace and I am grateful to His Highness the Chancellor of the Travancore University for giving me gracious permission to dedicate this old and rare work to LORD PADMANABHA. For this act of kindness, I invoke the blessings of Sri PADMANABHA on him.

Om Santih ! Santih !! Santih !!!.

20th July 1940. The auspicious day of unveiling the Statue of Sri Padmanābha Dāsa.

Trivandrum. R. A. ŚASTRI.

विषयानुक्रमणिका। विषयाः। पृष्ठम्। प्रथमाध्याये- पदार्थोपन्यासः १ भस्मप्रकरणम् ८ यमप्रकरणम् १५ आयतनप्रकरणम् ३४ आधिकारिकम् ऐश्वर्यप्रकरणम् ४२ षट्सूत्रीप्रकरणम् ४६ ऐश्वर्यनित्यत्वप्रकरणम् ४९ सद्योऽजातमन्त्रप्रकरणम् ५२ द्वितीयाध्याये- आधिकारिकं कार्यकारणप्रकरणम् ५५ आनुषङ्गिकं ६१ चर्याप्रकरणम् ६४ वामदेवमन्त्रप्रकरणम् ७२ तृतीयाध्याये- विधिप्रकरणम् ७७ अघोरमन्तप्रकरणम् ८९ चतुर्थाध्याये- विद्याज्ञानप्रकरणम् ९२ आधिकारिकम् असन्मानचरिप्रकरणम् ९६ आनुषङ्गिकम् ९९ तत्पुरुषमन्त्रप्रकरणम् १०७

ji

पञ्चमाध्याये- योगिलक्षणम् १०९

शून्यागारगुहाप्रकरणम् ११५ योगपदार्थः १२९

दुःखान्तप्रकरणम् १४०

ईशानमन्त्रप्रकरणम् १४४

शुद्धिपत्रम्.

पृष्ठम् पडक्ि: अशुद्धम् शुद्धम्

३ १४ १०

२२ २ २ ११

३० ५ १४-१६ १५-१७

४० १२ १ २

v ८

९०/ २१ / १२८/ २२/ कारिकाव्याख्या कारिका

९८ १२ मानस मान

१०४ १३ असन्मार्ग असन्मान

११० २१ त्रति तत्र

१११ १० विद्या विध्या

।।श्री।।

पाशुपतसूत्रं

भगवत्कौण्डिन्यविरचितभाष्योपेतम्।

अथातः पशुपतेः पाशुपतं योगविधिं व्याख्यास्यामः॥१॥

हितार्थमखिलं येन सष्टं ब्रह्मादिकं जगत्। प्रणम्य तं पश्युपति शिरसा सदसस्पतिम् ॥

अर्थातिशयसम्पन्नं ज्ञानातिशयमुत्तमम्। पेञ्चार्थ क्रियते भाष्यं कौण्डिन्येनानुपूर्वशः॥

१. "पश्चार्थ सम्प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः । " इति पाठान्तरम्।

२. कोण्डिन्य I believe, is the गोत्र name. राशीकर as mentioned by सायण-माधव in his सर्वदर्शनसंग्रह might be the name, as he has classifed the पाशुपत system into five राशिs; viz., पश्चार्थ (कार्य, कारण, योग, विधि and दुःखान्त). This was referred to by श्रीशङ्कर in his वेदान्तसूत्रभाष्य अ० २, पा० २, सू० ३७ on पाशुपताधिकरण. There were Eighteen Gurus from नकुलीश to विद्यागुरु. The Seven- teenth Guru was राशीकर. कौण्डिन्य as a गोत्र or family name, occurs in बृहदारण्यकोपनिषद् in वंश or गुरुपरम्पराप्रकरण (6th Brahmana of 2nd and 4th Adhyayas) as the 6th in the grade of the teachers "under कौशिक. कौशिक was the direct student under नकुलीश. See गणकारिका for आचार्य ; Gaekwad's Oriental Series No. 15.

२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

आह-वक्ष्यति भगवान् पश्चार्थम्। अथास्यादिसूत्रं किमिति?। अत्रोच्यते-अथातः पशुपतेः पाशुपतं योगविधि व्याख्यास्यामः इति। एतत् प्रथमसूत्रं शास्त्रादावुच्चार्यते। तदनन्तरं पदविग्रह्ः क्रियते। (तदुपयोगिनं योगविधिं व्याख्यास्याम इति ?)। अष्टपदं सूत्रम्। तत्र अथ अतः इति द्वे पदे नैपातिके। पशुपतेरित्येतत् पदं परिग्रहार्थेनोच्चार्यते। पाशुपतमिति तद्धितम् । योगविधिमिति सामासिकम्। वि आडिि द्वे पदे। खयास्याम इत्याख्या- तिकम्। आह-किंपयोजनं पदविग्रहः क्रियते?। तदुच्यते- अर्थप्रसिद्ध्यर्थम्। कस्मादर्थाप्रसिद्धिः पदानाम्? । यस्मात् पृथगर्थानीह पदानि भवन्ति। यस्मादेवंह्याह- "यथा वित्ृतगात्रोऽपि शिरसि पावृतो नरः । नाभिव्यक्तिं व्रजत्येवं सूत्रं विग्रहवर्जितम्॥।" एवमर्थपसिद्धयर्थ पदविग्रहः क्रियते। आह-उक्तः पद. विग्रहः प्रयोजनं च। इदं तु वाच्यम्-अथ शास्त्रादिः कः इति ?। अत्रोच्यते-अथातः पशुपतेरित्येष तावच्छास्त्रादिः । तत्र शास्त्रं तन्त्रं ग्रन्थो विद्या च । ग्रन्थार्थयोस्तदधिगमोपायत्वात् । पारिमाण्यम् अथशब्दादिशिवान्तं (अ० १-५) प्रवचनम्। सङ्ख्या पश्चाध्यायाः पश्च ब्रह्माणि अधिकरणं च । अथशब्दातःशब्द- व्याख्यान(म्१)वचनस्नानशयनाद्युपदेशाच (अ०१,सू० १-३) शिष्या- चार्येयो: प्रसिद्धिः। कैवल्यगतानामपि दुःखित्वदर्शनात् कार्यकारण-

9. An old form adopted when a topic was dealt with by a Guru. २. The inclusion of "उपसगों" appears necessary. It might be an omission in the original Ms. ३. He has not mentioned any अधिकरण in his भाष्य. . He means the quarrels and jealousies among celestial beings mentioned in the Vedic and Puranic literatures.

प्रथमोऽध्या.यः। ३

सत्यक्षदर्शी विपत्वाद् (अ० ५, सू० २७) उपायोपेयपत्यक्षदर्शित्वाच्च प्रश्न- पतिवक्ता ऐश्वर्यावस्थश्चैव मुक्तत्वान्मनोऽमन:संस्थश्च (अ० २, सू० २७) कामित्वाद् (अ० १, सू० २४) अतः सर्वाचार्यविशिष्टोऽयमाचार्य इति। तथा ब्राह्मणग्रहणात् (अ०४, सू० २०) स्त्रीप्तिषेधाद् (अ० १,सू० १३) इन्द्रियजयोपदेशाच (अ० ५, सू०७) उक्तं हि- "वाधिर्यमान्ध्यमघ्रत्वं सूकता जडता तथा। उन्मादः कौण्यं कुष्ठित्वं क्वैव्यं गुदावर्तपङ्गुतां?"॥ (एवम्) आदिरहितः पद्विन्द्रियो ब्राह्मणः शिष्येः। स चान्य- विशिष्टोडयं शिष्य इति। तथा देवादिभ्पँश्र क्रीडाधर्मित्वात् क्रीडानिमित्ता * ईश्वरप्वृटत्तिः। अनुग्रहार्था चाचार्यस्य मवचनवक्तृत्वे पृत्तिः । तथा भजनचोदनप्रसादशिवत्वलिप्सोपदेशाद् दुःखान्तार्थिनः शिष्यस्येहोप- सदनप्रवृत्तिः। न तुधर्मार्थकामकैवल्यार्थात्रेति। तथा कामित्वाद् (अ०१, सू० २४) इन्द्रकौशिकादिभ्यश्चाचार्यो दिव्यो निरतिशयक्रीडैश्वर्यस्वाभा- व्यादित्यर्थः। चोदनोपसदनसंस्कारवश्यादिदुःखैरभिभूतत्वाच्चादिव्या इन्द्रकौशिकाद्याः शिष्या इति। तथा शिष्टप्रामाण्यात् कामित्वाद् (अ० १ , < सू० २४) अजातत्वाच् (अ० १, सू० ४०) मनुष्यरूपी भगवान् ब्राह्मण- कायमास्थाय कायावतरणे अवतीर्ण इति। तथा पद्मामुज्जयिनीं प्राप्तः(*)

9. The line looks defective. R. In other systems physically defective students may also be admitted. संन्यास is intended generally for old men and

sinners. ३. Might be देवादिषु.

४. कौशिक is the 2nd of the 18 Avataras.

५. See कायावतरण(कारवण)माहात्म्य, in गणकारिका.

६- Ujjain is one of the १२ ज्योतिर्लिङ् places of pilgrimage.

• Not traceable.

सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

कस्मात्?। शिष्टमामाण्यात् चिंह्नदर्शनश्रवणाच। अत्याश्रमतसिर्द्ध लिङ्गमास्थाय प्रवचनमुक्तवान्; भस्मस्ानरयनानुस्ताननिर्माल्यैक- बासोग्रहणाद् (अ० १, सू० २-५ & १४) अधिकरणप्रसिद्धयर्थ च स्वशास्त्रोक्ते आयतने शिष्यसम्बन्धार्थ शुचौ देशे भस्मवेद्यामुषितः । अतो रुद्रमचोदितः कुशिकभगवानभ्यागत्याचार्ये परिपूर्णपरितृप्त्या- cod द्ुत्कर्षलक्षणानि, विपरीतानि चात्मनि दृष्ट्रा, पादावुपसंगृह्य न्यायेन जाति गोत्रं श्रुतमनृणत्वं च निवेदयित्वा कृतक्षणमाचार्य काले वैद्यवदवस्थितमातुरवदवस्थितः शिष्यः पृष्टवान्-भगवन्! किमेतेषा- माध्यात्मिकाधिभौतिकाविदैविकानां सर्वदुःखानामैकान्तिकोऽत्यन्तिको व्यपोहोऽस्त्युत नेति ?। अथोक्तपरिग्रहाधिकारलिप्सासु परापदैशेनोप- देशे सच्छिष्यसाधकपाठप्रसिद्धयर्थ कारणपदार्थाधिगमार्थ चात्मनि परापदेशं कृत्वा भैगवानेवोक्तवान्-अथेति। अत्र पूर्वप्रकृतापेक्षाया- मथशब्दः। कथम् ?। शिष्येणोदीरितं पूर्व प्रश्नमपेक्ष्योक्तवानथेति। एवमयमथशब्दः पृष्टपतिवचनार्थोऽस्ति। स दुःखान्त इत्यर्थः।

आह-किं परीक्षिताय शिष्याय दुःखान्तः प्रतिज्ञातः उतापरीक्षितायेति?। उच्यते-परीक्षिताय। यस्मादाह-अत इति। अत्र अतःशब्दः शिष्यगुणवचने। यस्मादयं ब्रह्मावर्तदेशर्जेः कुलजः पट्िन्द्रियो विविदिषादिसम्पन्नः शिष्यः। पूर्व चात्रार्थतोऽतः- शब्दो द्रष्टव्यः । अथ स दुःखान्तः कुतः प्राप्यते? केन वाभ्युपायेनेति?। तदुच्यते-पशुपतेः। प्रसादादिति वाक्यशेषः। अत्र पशूनां पतिः

१. None now in Ujjain knows the चिह्न-symbol or mark.

२. कुशिक is the 10th Guru in गुरुपरम्परा. ३. नकुलीश the author of these Sutras is the first Guru.

४. Not traceable.

प्रथमोऽध्यायग।

पश्चुपतिः। अत्र पशवो नाम सिद्धेश्वरवर्ज सर्वे चेतनावन्तः । कार्य- करणाञ्जना निरञ्जनाश् पशवः। आह-किं तेषां पशुत्वम्?। उच्यते-अनैश्वर्य बन्धः। कारणशक्तिसन्निरोधलक्षणमस्वातन्त्रयमनै- श्वर्य बन्धोऽनादिः । बन्धगुण इत्युपचर्यते (१)। तत् कथंलक्षणमिति चेत्?। तदुच्यते-पश्यनात् पाशनाच पशवः। तत्र पाश नाम 5 कार्यकरणाख्याः कलाः । ताश्र कला उपरिष्टाद् वक्ष्यामः। ताभिः पाशिता: बद्धा: सन्निरुद्धाः शब्दादिविषयपरवशाश्र भूत्वावतिष्ठन्ते इत्यतोऽवगम्यतेऽस्वातन्त्रयमनैश्वर्य बन्धः । कार्यकरणरहितस्य पशुत्वं निवर्तत इति चेत् ; (न) । तदुच्यते-संहृतानामपि पुनः पुनः संबन्ध- ग्रहणाच्छासत्रे। किं चान्यत् । पश्यनाच् पशवः। यस्माद्वियुत्वेऽपि चित्समवेतत्वेऽपिच शरीरमात्रमेव पश्यन्त्युपलभन्ति च न बहिर्द्धानि। कार्यकरणरहिताश्च न कार्यकरणं प्रतिपद्यन्ते त्यजन्ति वा। धर्माधर्म- प्रकाशदेशकालचोदनाद्यपेक्षितत्वाच। अतः सुल्वूक्तं पशयनात् पाशनाच पशवः। यस्मादुक्तं- "साङ्ख्ययोगेन ये मुक्ताः साङ््ख्ययोगेश्वराश्च ये। ब्रह्मादयस्तिर्यगन्ताः सर्वे ते पशवः स्मृताः ॥" पतिः कस्मात्?। आप्ति पाति च तान् पशूनित्यतः पतिर्भवति। तान् केनामोति? केन रक्षति?। ततो विभुशक्त्या। यस्मात् तत्रापि शक्तिमस्यानन्तां नातिवर्तन्ते। विप्रत्वा(चा)(अ० ५, सू० २७) स्यानन्ता ज्ञानशक्ति: अपरिमिता। तया अपरिमितया अपरिमितानेव पत्यक्षान् पशूनामनोतीति पतिः। तथा पालयतीति प्रभुशक्तिः । कस्मात् ?। तच्छन्दात तेषां प्रवृत्तिनिदृत्तिः स्थितिरिष्टानिष्टस्थानशरीरेन्द्रिय- विषयादिप्रांप्तिर्भवति। तत्परिद्टष्टानां तत्प्रचोदितानां चेत्यर्थः। एवं

१. सिद्धेश्वर i. e., जीवन्मुक्त-freed souls like सनन्दन, सनतकुमार etc. in ·other systems.

६ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

पश्ुपतेरिति कार्यकारणयोः प्रसादस्य चोदेशः। तस्मात् प्रसादात् स दुःखान्तः प्ाप्यते। न तु ज्ञानवैराग्यधर्मैश्वर्यत्यागमात्रादित्यर्थः।

आह-कुत्रस्थस्य कदा कीदृशस्य वा स भगवान् प्रसी- दतीति ?। उच्यते-यदानेन तु तत् प्ाप्तं भवति। आह- • किं तदू इति?। उच्यते-पाशुपतम्। अत्र पशुपतिनोक्तं परि- गृहीतं पशुपतिमधिकृत्य चारभ्यत इति पाशुपतम्। यथा वैष्णवं मानसमिति। किं तदिति ?। उच्यते-योगम् । अत्रात्मेश्वरसंयोगो योगः। स पुनः पुरुषस्याध्ययनादिनैमित्तिकत्वादन्यतरकर्मजः स्थाणुश्येनवत्। चोदनाध्ययनादिवचनाद् मेषवदुभयकर्मजः । यस्मात् सति विभ्ुत्वे अनधिकारकृतत्वाद् वियोगस्य। वियुक्तस्यैव च संयोग उपदिश्यते। विषयरक्तविरक्तवत् क्रियायोगे। इह तु समाधिलक्षणे योगे संनियम इति।

आह-किं परिज्ञानमात्रादेव तद्योगः प्राष्यते?। उच्यते। X यस्मादाह-तत्पाप्तौ विधिं व्याख्यास्यामः। अत्र योगस्य विधि: योगविधिरिति षष्ठीतत्पुरुषसमासः । अत्र सूक्ष्मस्थूलसबाह्याभ्यन्तर- सलक्षणविलक्षणक्रियासु विधिसंज्ञा यज्ञविधिवत्। न तु सेना- वनादिवत्। कस्मात् ?। क्रियाणां क्षणिकानां समुदायासम्भवात् । यद्येवं विधिः कस्मात् ?। विधायकत्वाद् विधिः । उपायोपेयभावाच्च। * विधिमिति कर्म।

एवं सदुःखान्तः कार्य कारणं योगो विधिरिति पश्चैव पदार्थाः समासत उदिष्टाः। ते व्याख्येयाः। व्याख्यानमेतेषां विस्तर- विभागविशेषोपसंहारनिगमनानि। तस्माद् अन्यद् व्याख्येयम् अन्यद् व्याख्यानम्। यस्मादाह-व्याख्यास्यामः । अत्र विः विस्तरे विभागे विशेषे च भवति। तत्र विस्तर इति प्रत्यक्षानु-

प्रथमोऽध्यायः । ७

मनाप्तवचनम(१नानी)ति पमाणान्यभिधीयन्ते। तत्र प्रत्यक्षं द्विविधम्- इन्द्रियपत्यक्षम् आत्मपत्यक्षं च। इन्द्रियप्रत्यक्षमिन्द्रियार्थाः शब्द- स्पर्शरूपरसगन्धघटाद्याः, व्याख्यानतापमूत्रपुरीषमांसलवणपाणायामैः सिद्धम्। आत्मपरत्यक्षं तदुपहार (अ० १, सू०८) कृत्स्तपो(अ०३,सू० १९) - दुःखान्तादि (अ० ५, सू० ४०) वचनात् सिद्धम्। यथा प्रस्थेन मितो व्रीहि :-

कालचोदनादयनुगृहीतं सत् प्रमाणमुत्पदते। आत्ममत्यक्षं तु चित्ता- न्तःकरणसम्बन्धसाम्यम्। अनुमानमपि प्रत्यक्षपूर्वकं; चित्तात्मा- न्तःकरणसम्बन्धसामय्यं च धर्माधर्मप्रकाशदेशकालचोदनादिस्मृतिहेतु- कम् उत्पत्त्यनुग्रहतिरोभावकालादि। तैश्रोत्तरसृष्टिकर्तृत्वमनुमीयते- कारणस्य। अतो नोत्सूत्रम्। तच्च द्विविधं-दृष्टं सामान्यतोदृष्टं च। तत्र दृष्टमपि द्विविर्धं-पूर्ववच्छेषवच्च। तत्र पूर्वदृष्टोडयं षडङ्गुलीयकः स एवेति पूर्ववत्। विषाणादिमात्रदर्शनाद् गौरिति शेषवत्। सामान्यतोदृष्टमपीह गतिपूर्विकां देशान्तरप्रास्तिं द्ृष्ट्रा चास्यादित्यादि- गतिप्रसिद्धिंः। त्रैकाल्येऽप्यर्थाधिगमे निमित्तं प्रमाणम्। आगमो नाम ओ महेश्वराद् गुरुपारम्पर्यागतं शास्त्रम्। आगमोऽलौकिकादिव्यवहार हेतुराचक्षितः स्मृतः ) रुद्र ोवाच (अ० ५, सू ८) वचनात् सिद्धिः। एष्वेवोपमानार्थापत्तिसम्भवाभावैतिह्यपतिभादीनां व्याख्या- यमानानामन्तर्भावः। एवमेतानि त्रीणि प्रमाणानि। ममा- पयिता भगवांश्रोदकः। प्रमाता पुरुषः। प्रमेयाः कार्यकारणा-2 दयः पश्च पदार्थाः। प्रमितिः संवित्। संवित् संचिन्तनं सम्बोधो विद्याभिव्यक्तिरित्यर्थः । उद्देशनिर्देशाधिगमाच्च विर्विस्तरे भवति। विभागो नाम पदपदार्थसूत्रप्रकरणाध्यायाद्यसङ्करः । विशेषो

१. The passage is not clear. २. He means his own scriptures and not the Vedas. * Some words appear to be missing here.

सभाप्ये प्राशुपतसूत्रे

नाम साध्यसाधनव्यतिरेकः। आडिति व्याख्यामर्यादायां सवति। प्रदात पदं सूत्रात् सूत्रं प्रकरणात् प्रकरणम् अध्यायादध्यायम् आ बोधादा परिसमाप्ेसिति, मर्यादावस्थस्यैव च वक्ष्यामः। र्या प्रकथने। प्रतीतापरतीताभिः संज्ञाभिः वेदादिविहिताभिः व्यतिरेकेण च व्याख्यास्यामः। स्या इत्येष्ये काले। यावदय- माचार्यो गृहस्थादिभ्योऽभ्यागतं पूर्वमतःशब्दात् परीक्षितं ब्राह्मणं व्रतोपवासादं महादेवस्य दक्षिणस्यां सूर्तो सदयोजातादिसंस्कृतेन भस्मना संस्करोति उत्पत्तिलिङ्गव्यावृत्ति कृत्वा मन्त्रश्रावणं च करोति तावदेष्यः काल: कियते। म इति प्रतिज्ञायां भवति। उत्थानादिगणे सम्यग्व्यवस्थितस्य व्याख्येयव्याख्यानयोर्भगवानेव क्रमशो वक्ता स्थूलोपायपूर्वकत्वात् सूक्ष्मविधेयाधिगमस्य पूर्वाश्रमनियमप्रतिषेधार्थमत्याश्रमयमनियमप्रसिद्धयर्थ च (प्राग् १) विधि: प्रथमं व्याख्यायते। इत्यत्रायं पदार्थोपन्यासः परिसमाप्त इति ॥ १॥ अत्राह-प्रतिपन्नांशो यथाविधि प्रथमं व्याख्यायते। इदमि- दानीं चिन्त्यम्। अथास्य कश्चादिः१ कि मध्यं? कोऽन्तः ? कत्यङ्गो वा विधिरिति?। तदुच्यते-भस्मनाद्यो (अ० १, सू० २) निन्दामध्यो (अ०३, सू० ५) मूढान्तश्च (अ०४, सू० ८) विधिः। स च त्रयङ्गो दानयजनतपोङ्ग इति। तत् कथमवगम्यते? यस्मादिदमारभ्यते-

भस्मना त्रिषवणं स्नायीत ॥ २ ॥

अत्र भस्म वामद्रव्यं यदश्ीन्धनसंयोगान्निष्पन्नम्। तत् परकृतं पार्थिवं भुक्तं दीप्षिमत। ग्रामादिभ्यो भैक्ष्यवद् भस्मार्जनं कर्तव्यम्।

शुचि प्रभूतं ग्राह्यं साधनत्वात्। अलाभे स्वल्पमपि ग्राह्यम् । आधारोऽप्यलाबुचर्मवस्त्रादिरत्र प्रसिद्धः। आह-कि तेन भस्मना कर्तव्यम्१। तदुच्यते-भस्मनेति तृतीया करणार्थे कर्तुः क्रिया-

प्रथमोऽध्यायः।

मार्दिसति, यथा वाइया तक्षणं बुद्धया पिधानम्। आह-अथ कस्मिनू काले सा क्रिया कर्तव्येति ?। त्रिषवणम् इति। द्विगुः समासः। त्रीणीति सङ्ख्या। सवनमिति कालनिर्देशः। पूर्वसन्ध्या मध्याह्वसन्ध्या अपरसन्ध्येति सन्ध्यात्रयम् ! त्रिषवणं त्रिसन्ध्यं त्रिकालमित्यर्थः। आह-त्रिषवणं किमनेन कर्तव्यम्?। तदुच्यते- स्नार्यात। अत्र स्नानं शौचकार्येण शरीरेष्वागन्तुकानां स्रेह- त्वग्लेपमलगन्धादीनां भस्मनापकर्षणं कर्तव्यम्। स्नानं तु भर्मद्रव्यगात्र- संयोजनम्। परमार्थतस्तु स्नानादि पुण्यफलसंयोगधर्मात्मवचनाद् (अ० ५, सू० ३१) आत्मशौचमेवैतत्। केवलं स्नानाद्यकलुषा- (अ० १, सू० १८)पहतपाप्मादिवचनात् (अ० ३, सू० कार्यकरणव्यपदेशेनात्मशौचं व्याख्यायते। इत इत्येतद् आज्ञायां नियोगे च। नियोगत्वान्नियतं नियतत्वान्नियम इत्यर्थः। कस्मात्?। प्रतितन्त्रंसिद्धत्वाद् अहिंसकत्वाद् निश्रेयसहेतुत्वाच्च। भस्मना स्नेयं;

किं स्नानमेवैवं भस्मना कर्तव्यम्?। उच्यते। यस्मादाह-

भस्मनि शयीत ॥ ३ ॥

अत्र भस्म तदेव। निरुक्त्तमस्य पूर्वोक्तम्ं। भस्मनि इत्यौप- क्लेषिकं सन्निधानम्। शय इत्युपशमस्य विश्रामस्याख्या। इत

१. The old religious practice was of besmearing the body with holy ashes got from the Fire worship-Agnihotra etc. .See Vaikhanasa Srautasutra. २. See अ० १, सू० २. 2

१० सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

इत्येतदाज्ञायां नियोगे च । भस्मन्येव रात्रौ स्वसव्यं नान्यत्रेत्यर्थः। उक्तं हि- "यथा मृगा मृत्युभयस्य भीता उद्विग्नवासा न लभन्ति निद्राम्। एवं यतिर्ध्यानपरो महात्मा संसारभीतो न लभेत निद्राम्।।" किश्च विशेषार्थित्वात्। विशेषार्थी चायं ब्राह्मणः । उक्तं हि- "न विशेषार्थिनां निद्रा चिरं नेत्रेषु तिष्ठति। हैयानामिव जात्यानामर्धरात्रार्धशायिनाम् ।।" तस्मात् परिवृष्टे भूप्रदेशे दिवा परिग्रहं कृत्वा भस्मास्तीर्या- ध्ययनाध्यापनध्यानाभिनिविष्टेन प्रवचनचिन्तनाभिनिवेशैश्र श्रान्तेन बाहूपधानेन सद्योजातादिसंस्कृते भस्मनि रात्रौ स्वप्तव्यमित्यर्थः । किमर्थमिति चेत्? । उच्यते-तपोर्थ भूप्रदेशे शौचार्थ विश्रामार्थ वा। समविषमनिस्नोन्नतायां भूमौ यामं यामद्वयं वा स्वप्व्य- मित्यर्थः ।३ ।। आह-कि स्नानं शयनं च भस्मना प्रयोजनद्वयमेवात्र कर्तव्यम् उतान्यदपि ?। सवनान्तस्थस्यास्याशौचकं प्राप्तस्य निर्घातकं किमिति ?। तदुच्यते-

अनुस्ानम्॥ ४ ॥ मन्त्रादिस्रानवत्। अत्र अनु इति पृष्ठकर्मक्रियायां भवति। अनुपानानुगमनवत्। स्नानं तु भस्मद्रव्यसंयोजनमेव। सवनत्रये

9. An apt illustration.

प्रथमोऽध्यायः । ११

अशौचकमभिसमीक्ष्य तदनुस्नानं कर्तव्यम् । किमर्थमिति चेत्?, शौचार्थ लिङ्गाभिव्यक्तयर्थ च। स्नेयमित्यर्थः ॥४ ॥

आह-कि भस्मैवैकं लिङ्गाभिव्यक्तिकारणम् :। भक्ति- विवृद्धौ वा अप्तिषिद्धस्य साधनं किमिति ?। तदुच्यते- 5

निर्माल्यम् ॥५॥

अत्र भस्मवल्लोकादिप्रसिद्धं निर्माल्यम्। निर इति निर्मुक्त- स्याख्या। माल्यम् इति पुष्पसमूहपर्यायः । तत् परकृतं कारण मूर्त्यारोपितावतारितं निष्परिग्रहं पद्मोत्पलाद्यम्ँ। भक्तिविदृद्धयर्थ लिङ्गाभिव्यक्त्यर्थ च तद् धार्यमित्यर्थः ॥५॥ X

आह-मस्मनिर्माल्येन तस्य लिङ्गं व्यक्तं भवतीति क्क सिद्धम् १। तदुच्यते-इह। यस्मादाह-

लिङ्गधारी ॥ ६॥

अत्र यथान्येषामपि वर्णाश्रमिणामाश्रमप्रतिविभागकराणि लिङ्गानि भवन्ति तत्र गरृहस्थस्य तावद् वासस्त्रयं वैणवी यष्टिः x

9. No mention was made of Bilva leaves. २. The method of taking निर्माल्य is well described in गणकारिका by its commentator under the 6th Karika, page 12.

३. The number is not mentioned clearly by Manu and other Smritikaras, Three cloths are specifically mentioned here viz., head- dress, upper and lower cloths.

१२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

सोदकं च कमण्डलु सोत्तरोष्ठवपनं यज्ञोपवीतादि लिङ्रम् 1 तथा ब्रह्मचारिणोऽपि लिङ्गम्। तथा वानपरस्थस्यापि कैरीरचीरवल्कलकूर्चजटाधारणादि लिङ्गम् ।

X स्थलपवित्रादि लिङ्गम् एवमिहापि यदेतत् पाशुपतयोगा- धिकरणं लिङ्गमित्याश्रमप्रतिविभागकरं भस्मस्नानशयनानुस्नान- निर्माल्यैकवासादिनिष्पन्नं स्वशरीरलीनं पाुपतमिति लौकिकादि- ज्ञानजनकं तत्। लीयनाल्लिङ्गनाच लिङ्गम्। तद् धारयन् लिङ्गधारी भवति। दण्डधारिवदित्यर्थः ॥ ६ ॥ आह-अथैते स्नानशयनानुस्नानादयोऽर्थाः क कर्तव्याः १। कुतो वा निर्माल्यस्यार्जनं कर्तव्यम्?। कुत्रस्थेन वा तद् घार्यम्१। कृतलिङ्रेन वा क वस्तव्यम्?। तदुच्यते-आयतने। यस्मादाह-

आयतनवासी ।।७।

अथ(? त्र) भस्मनिर्माल्यवल्लोकादिप्रसिद्धम् आयतनम्। आङ्

x इति मर्यादायां भवति। यस्मादेते गृहस्थादयः प्रयतनियत- शुचिसाध्वाचारा: स्वस्वमर्यादयोपतिष्ठन्ते यजन्ति च शान्तिकपौष्टिका- दिभिः क्रियाभिरिति। यजनाच्चायतनम् । तस्मिन् परकृते आयतने वस्तव्यमिति वासी इत्यायतनं च परिगृह्णाति। भूप्रदेशे आकाशे वृक्षमूले बहिः प्रादक्षिण्येन वा यत्र कचित् प्रतिवसन् x शिष्टमर्यादया आयतनवासी भवति। पुळिनवासवद् वसेंदित्यर्थः । पुण्यफलावाप्तिश्चास्याशु भवति। उक्त्तं हि-

१. A water jar.

प्रथमोऽध्यायः। १३

"ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्यस्थानं हि शुलिनः। आवासो धर्मवप्तानां सिद्धिक्षेत्रं हि तत् परम्"॥ ७॥

आह-तस्मिन्नायतने प्रतिवसता काः क्रियाः कर्तव्याः ?। किं स्नानाद्या उपलेपनादा वा ?। आहोख्विद् दृष्टा अस्यान्या वैशेषिक्यः क्रियाः कर्तव्याः ?। यथाचान्या वैशेषिक्यः क्रियाः कर्तव्याः प्रयोजनं च वक्ष्याम :-

हसितगीतनृत्तडुंडुंकारेनमस्कार- जप्योपहारेणोपतिष्ठेत् ॥८ ।।

अथ त्रिषु स्नानकालेषु सद्योजातादिसंस्कृतेन भस्मना जपता स्नात्वा जपतैवायतनमभिगन्तव्यम्। अभिगम्य च यत् पूर्व जपति तत् प्रत्याहारार्थं जप्यम् ॐ ॐ ॐ । हसितादीनि तु कृत्वा यत् पश्चाज्जपति तन्नियमार्थ जप्यम्। तदत्र हसितं नाम यदेतत् कण्ठोष्ठपुटविस्फूर्जनमट्टहासेः क्रियते तद्धसितम् । गीतमपि गान्धर्वशास्त्रसमयानभिष्वङ्वेण यत्र भगवतो महेश्वरस्य सभायां गौणद्रव्यजकर्मजानि नामानि चिन्त्यन्ते तत्। संस्कृतं पाकृतं परकृतमात्मकृतं वा यद् गीयते तद् गेयम्। तृत्तमपि नॉव्यशास्त्रसमयानभिष्वङ्रेण हस्तपादादीनामुत्क्षेपणमवक्षेपणमाकुश्चनं मसारणं चलनमनवस्थानम्। नियमकाले नियमार्थं गेयसहकृतं

१. 'हुडकार', २. 'कण्ठोष्ठपुटविस्फूर्जनपुरस्सरमहृहहेत्यद्हासः', ३.गुण- धर्मादिनिभित्तानां चिन्तनम्', ४. 'नाट्य शास्त्रानुसारेण' इति सर्वदर्शनसङ्ग्रहे.

२४ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

नृत्तं प्रयोक्तव्यम्। डुंडुंकारो नाम य एष जिह्वाग्रतालुसंयोगा- न्निष्पद्यते पुण्यो वृषनादसदृशः सः। डुंडुंकरणं डुंडुंकारः । कारशब्दो डुंडुंकारस्योपहाराङ्गावधारणार्थः। नम इति। ना- प्योष्ठीयं कर्तव्यं नोपांशु। मानसं तु नमस्करणं नमस्कारः ।

5 कारशब्दो वाचिकोपांशुप्रतिषेधार्थ मानसोपहाराङ्गावधारणार्थ चेत्यर्थः। जप्यं नाम सदयोजातादिष्वक्षरपङ्क्तयां मनसा भावस्य सञ्चार- विचारः। तज्जप्यम्। उपेति विशेषणे क्रियोपसंहारे समस्तत्वे च। उपहरणाद् उपहारो व्रतं नियम इत्यर्थः। उपहरियते निवेधते नियोगमात्रकर्तृत्वात् साधकेनेत्युपहारः। (उपतिष्ठेद्)। अत्रोपेत्यभ्युपगमे अभ्युपगतेन विधिस्थेन ग्रणतविनतेनेत्यर्थः । तिष्ठेदित्यैकाययं प्रत्याहाराभावस्थितिमेवाधिकुरुते। सर्वकरणानां वृत्तौ प्रत्याहारं कृत्वा कायिकवाचिकमानसिकाभिः क्रियाभि- रुपहारं कृत्वा भृत्यवदुपहारेण स्थेयम्। अपसव्यं च प्रदक्षिण- सुपरिष्टाद् वक्ष्यामः ॥८।। आह-कस्य निर्माल्यं धार्यम् ?। कस्य वा आयतने वस्तव्यम् ?। क चोपस्थेयमिति ? । तदुच्यते-

महादेवस्य दक्षिणामूर्ते: ॥ ९॥ अत्र महान् इत्यभ्यधिकत्वे। सर्वक्षेत्रज्ञानामभ्यधिक उत्कृष्टो व्यतिरिक्तश्च भवतीत्यभ्यधिकः । ऋषिर्विगः, अधिपतिः (अ० ५, सू० २७ &४४)। सदाशिवत्वमभ्यधिकत्वं च प्रवक्ष्यामः । अत्र देव इति दिवु क्रीडायाम्। क्ीडाधर्मित्वात्। अग्न्युष्णत्ववत् । क्रीडावानेव भगवान् विद्याकलापश्चुसंज्ञकं त्रिविधमपि कार्यमुत्पादयति अनुगृद्णाति तिरोभावयति च। उक्तं हि-

प्रथमोऽध्यायः।

"अप्रचोदः प्रचोद्यैस्तु कामकारकरः प्रभुः । क्रीडते भगवान् लोकैर्बाल: क्रीडनकैरिव।।" देवस्य इति षष्ठी। स्वस्वामिभावः सम्बन्धः। परिग्रहार्थमेवा- धिकुरुते। अत्र दक्षिणेति दिक्प्रतिविभागे भवति आदित्यो दिशो विभजति। दिशश्च मूर्ति विभजन्ति। मूर्तिर्नाम यदेतद् देवस्य दक्षिणे पार्श्वे स्थितेनोदङमुखेनोपान्ते यद् रूपमुपलभ्यते

प्रतिपद्यन्ते महादेवस्यायतनमिति तत्रोपस्थेयम्। दक्षिणामूर्तिग्रहणात पूर्वोत्तरपश्चिमानां मूर्तीनां प्रतिषेधः। मूर्तिनियोगाच् मूर्त्यभावे नियमलोपः। भैक्ष्यानुपयोगान्निर्वातानामुक्तत्वाच्चेत्यर्थः । विधि- रित्युपदिष्टानामर्थानां भस्मस्नानोपदेशादप्सुस्नानादीनां प्रतिषेध:। भस्मशयनोपदेशाद् विषयशयनादीनां प्रतिषेधः। आयतने वसत्यर्थो- पदेशाच्छेषवसत्यर्थप्रतिषेधः। हसिताद्युपदेशाच्छेषोपहारप्रतिषेधः । निर्माल्योपदेशात् प्रत्यग्राणां माल्यानां प्रतिषेधः। भस्मनिर्माल्य- F लिङ्गोपदेशाच्छेषलिङ्गमतिषेधः। महादेवग्रहणादन्यदेवताभक्तिमतिषेधः। दक्षिणामूर्तिग्रहणात पूर्वपश्चिमानां मूर्तीनां प्रतिषेध:। एवं (दक्षि- णामूर्तिरित्युक्ते!) अस्य ब्राह्मणस्य पूर्वप्रसिद्धा नियमा नियमैः प्रतिषिध्यन्ते। कीलकप्रतिकीलकवत् पुराणोदकनवोदकवच्चेति।। अत्रेदं भस्मपरकरणं समाप्तम्। आह-नियमाभिधानादेव हि संशयः। यत्र यमास्तत्र नियमा: । मिथुनमेवैतद् यस्मात्। अतो न संशयः। यमा अस्मिन् तन्त्रे के चिन्त्यन्ते ? । उच्यते-पसिद्धा यमाः अहिंसादयं इति। अत्र त्वन्येषाम्-

१. 3rd Sloka, यमप्रकरण of विशुद्धमुनि in गणकारिका. page 24.

सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

"अहिंसा ब्रह्मचर्यं च सत्यासंव्यवहारकौ। अस्तेयमिति पश्चैते यमा वै संपकीर्तिताः ॥ अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम्। अप्रमादश्च पञ्चैते नियमाः संप्रकीर्तिताः॥" तद्वदस्मार्क न भवति। कस्मात्?। नियमनिवृत्तिदर्शनात्। अस्मिन् हि तन्त्रे कालान्तरिता नियमा (नि)वर्तन्ते। (कथम् ?) आ देहपाताद् यमानां न निवृत्तिरस्ति। कस्मात् ?। हिंसादि दोषात्। तस्मादहिंसाद्या दर्श सर्वे ते यमाः प्रत्यवगन्तव्याः । आह-यद्येवं नियमनिवृटत्तौ भ्रष्टनियमस्य पतनपसङ्ग: उच्यते-अवसितप्रयोजनत्वान्न पतनपसङ्ग: किश्च यमानां प्राधान्यात्। उक्तं हि-

"पतति नियमवान् यमेष्वसक्तो न तु यमवान् नियमालसोऽवसीदेत्। इति यमनियमौ समीक्ष्य बुद्धया यमबहुलेष्वतिसन्दधीत बुद्धिम् ।।" तस्मान्न पतनपसङ्गः। अतः प्रसिद्धा यमा अहिंसादयः। आह-किं प्रसिद्धा इति कृत्वा गृह्यन्ते?, आहोस्विच्छक्यमेतेषां यमानां सर्वज्ञोक्तशास्त्रतः सद्भावो वक्तुम् ?। उच्यते-यदन्यत्र प्रसिद्धा इति क?। तत्र चिन्त्यते। (*) करमात् ?! कृतोपदेशात्।

१. See सूतसंहिता ज्ञानयोगखण्ड. अ० १३ fot १० यम. २. See Manu IV, 204. * Seems few lines are missing here.

प्रथमोऽध्यायः। १७

यस्मादुक्तं सूत्रतः-कृतम् (अ० ४, सू० ७) इत्यत्र। कतापतिषेधा- दक्ृतप्रतिषेधाच्च कृत्स्ना हिंसा तन्त्रे प्रतिषिद्धा द्रष्टव्येत्यर्थः । सा च हिंसा त्रिविधा भवति। दुःखोत्पादनम् अण्डभेद: प्राणनिर्मोचनमिति। तत्र दुःखोत्पादनं नाम-क्रोशनतर्जनताडन- निर्भत्सनादिबहुभेदोऽपि चतुर्विधस्यापि भूतग्रामस्य मनोवाक्काय- कर्मभिरभिद्रोहो न कर्तव्यः। एवमहिंसा भवत्येतेषां जन्तूनाम्। (अण्ड भेदो नाम)-दाहतापधूमोपर्रोधपरिहारार्थमत्निकरणादानसम्मदान- प्रतिनिधानसन्धुक्षणादीनि न कुर्यात्; नैव कारयेत्। (तथा प्राणनिर्मोचनं नाम)-वस्त्नशिक्यमस्माधारभैक्ष्यभाजनादीनि मुहु- र्मुहुर्विवेचयितव्यानि। कस्मात् ?। प्राणिनो हि सूक्ष्मचारिणः क्षिप्रमेव विलयं प्रयान्ति। तस्मात् सूक्ष्मैरङ्गपवित्रैः पक्ष्मचामरताल- वन्तैर्वस्त्रान्तरैर्वा मुहुर्मुहुर्विग्रन्थोदकेन वा। हरितेषु तृणेषु नसंसिक्ते भूप्रदेशे भवति। वसन्तग्रीष्महैमन्तिर्कान् अष्टौ मासान् भिक्षुर्विचक्रमेत्। दयार्थ सर्वभूतानामेकत्र वैर्षासु वसेत्। "वर्षाभेदं तु यः कुर्याद् ब्राह्मणो योगदीक्षितः। प्राजापत्येन कच्छ्ेण ततः पापात् प्रमुच्यते।

१. जरायुज (Womb-born), अण्डज (Egg-born), सेदज (Sweat-born) and उद्भिज्ज (Seed-born). २. Strainer.

३. The idea is to wash Vastra, Sikya &c., and cleanse the same with water filtered through a close-meshed filter made of hair etc., the washing being done on a grass-covered area free from mud. This is to ensure cleanliness by removing dirt as well as by protecting from possible contamination from the ground. ४. हैमन्तिक includes शिशिर also. ५. वर्षा includes शरद् also. 3

१८ समाष्ये पाशुपतसूत्रे

शरीरं दृश्यते यत्र भयं कस्याश्चिदापदि। दुर्दिने राष्ट्रभङ्गे वा वर्षास्वपि व्यतिक्रमेत्।। नासूर्य च व्रजेन्मार्ग नादृष्टां भूमिमाक्रमेद्। परिपूताभिरद्भिश्र नित्यं कुर्यात् प्रयोजनम्॥ संवत्सरकृतं पापं मत्स्यवन्धस्य यद् भवेत् एकाहात तदवान्नोति अपूतजलसङ्ग्रही॥ दृष्टिपूतं न्यसेत पादं वस्त्रपूतं जलं पिवेद। सत्यपूतां वदेद् वाचं मनःपूतं समाचरेतूं।। हिंसकास्तु निवर्तन्ते ब्रह्मत्वमपि ये गताः । तस्मादपूतमुदकं नोपयुञ्जीत योगवित्॥ अथ नष्टे पवित्रे च गृह्नीयात् त्रिषु वै सकृत् नदीप्रस्त्रवणे चैव गृहस्थेषु च साधुषु॥ काण्डानि यानि गृह्यन्ते कन्दाश्चैव परोहिणः । बीजानि चैव पक्ानि सर्वाण्येतानि वर्जयेत् । यदा न कुर्याद् द्रोहं च सर्वभूतेषु दारुणम्। कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा॥ यो न हिंसति भूतानि स्थावराणि चराणि च। आत्मानमितर सर्वाणि सोडमृतत्वाय कल्पते।। न यज्दानैर्न तपोग्रिहोत्रैर्न ब्रह्मचर्यैन च सत्यवाक्यैः। न वेदविद्याध्ययनैर्व्रतैर्वा प्राप्यं फलं यद्यदहिंसकस्य ।।

१. See Manu VI, 46.

प्रथमोऽध्यायः । १९

यो दद्यात् काश्चनं मेरुं कृत्स्नां चैव वसुन्धराम्। समुद्रं रत्नपूर्ण वा न तुल्यं स्यादहिंसया॥" इत्येवमहिंसा तन्त्रे सिद्धा। २. तथा ब्रह्मचर्य च तन्त्रे सिद्धम्। कस्मात् ?। स्त्रीपति- षेघात् (अ. १, सू० १३), इन्द्रियजयोपदेशाच्च (अ० ५ 5 सू० ७) त्रेयोदशकस्य करणस्यानुत्सर्गो ब्रह्मचर्यमित्युक्तम्। विशेषेण तु जिह्वोपस्थयोरिति। अत्राह-विशेषग्रहणं किम्प्रयोजनम्?। त्रयोदशकस्य करणस्यानुत्सर्गो ब्रह्मचर्यमित्युक्त्वा जिह्वोपस्थयो- र्विशेषग्रहणं किम्पयोजनं क्रियते ? । उच्यते-प्रधानत्वात् १ तन्मूलत्वादितरप्रवृत्तेः। तन्मूला हीतरेषां प्रवृत्तिर्भवति। कथम्?। 10 जिह्वेन्द्रियविषये उपस्थेन्द्रियविषये वा सक्तः त्रयोदशभिः अ्वर्तते। अत एतदुक्तं विशेषेण (तु) जिह्वोपस्थयोरिति। "जिह्वोपस्थनिमित्तं हि पतनं सर्वदेहिनाम्। तस्मादमित्रवत् पश्येज्जिह्वोपस्थं हि मानवः ।" अथवा मनःपूर्वकत्वात् सर्वद्ृत्तीनां तन्निग्रहात् सर्वदृत्तीनां निग्रहः कृतो भवति। उक्तं हि- "मनो हि मूलं सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तने। शुभाशुभास्ववस्थासु तच्च मे सुव्यवस्थितम् ।।" पुनरप्युक्तम्- "इन्द्रियैः प्रसटतैर्दुःखमिन्द्रियैर्निभृतैः सुखम्। तस्मादिन्द्रियरूपेभ्यो यच्छेदात्मानमात्मना।।

१. ज्ञानेन्द्रिय-५, कर्मेन्द्रिय-५, मनोबुद्धिरहद्गार :- ३=१३.

सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

इन्द्रियाणि हि तत् सर्वे यत् स्वर्गनरकावुभौ। निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ॥। अतो जन्म अतो दुःखमतो मृत्युभयं तथा। इन्द्रियाणां प्रसङ्गादू वै तस्मादेतान् जयामहे।। इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषमृच्छत्यसंशयम्। संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं नियच्छति॥ रज्जुरेषा निबन्धाय या स्त्रीषु रमते मतिः। छित्वैनां कृतिनो यान्ति नैनां त्यजति दुष्कृती।। स्त्रीहेतोर्निर्गमो ग्रामात् स्त्रीकृते क्रयविक्रयः। स्त्रियो मूलमनर्थानां नैनां प्राज्ञः परिष्वजेत् ॥ विषमग्निरसिर्वाण: स्फुटं कृत्वा(१त्या)विभीषिका माया रूपवती ह्वेषा यां स्त्रियं मन्यते जनः ॥। अमेध्यपूर्णे कृमिजन्तुसङ्कुले स्वभावदुर्गन्ध अशौच अध्रुवे। कळेवरे मूत्रपुरीषभाजने रमन्ति मूर्खा न रमन्ति पण्डिताः ॥ मादयतीति स्त्रियं दृष्ट्रा सुरां पीत्वा न माद्यति। तस्माद् दृष्टिमदां नारीं दूरतः परिवर्जयेत्॥ अधोमुखेनादंष्रेण जघनान्तरचारिणा। सर्वशास्त्राचिकित्स्येन जगद् दष्ट भगाहिना।। लोमशेन कुरूपेण दुर्गन्धेन कुधर्मणा। हरिणीपदमात्रेण सर्वमन्धीकृतं जगत्॥

९. मनुस्मृति: २-९३.

प्रथमोऽध्यायः। २१

दीप्ाङ्गारसमा नारी घृतकुम्भसमः पुमान्। ये प्रसक्ता विलीनास्ते ये स्थितास्ते दिवं गताः ॥

यथाग्निरेधस्संवृद्धो महाज्योतिः प्रकाशते। तथेन्द्रियनिरोधेन स्वात्मज्योतिः प्रकाशते ॥

ब्रह्मचर्ये स्थितं धैर्य ब्रह्मचर्ये स्थितं तपः। ये स्थिता ब्रह्मचर्येण ब्राह्मणा दिवि ते स्थिताः ॥

क्षीरं पिबन्ति मधु ते पिबन्ति सोमं पिबन्त्यमृतेन सार्धम्। मृत्योः पुरस्तादमरा भवन्ति ये ब्राह्मणा ब्रह्मचर्य चरन्ति ॥"

इत्येवं ब्रह्मचर्य तन्त्रे सिद्धम्।

३. तथा सत्यं तन्त्रे सिद्धम् । तच्च द्विविधम् । तद्यथा- परिदृष्टार्थभूतार्थ वचनं वाक्सत्यं चेति। तत्र परिदृष्टार्थभूतार्थ वचनं सत्यं तन्त्रे सिद्धम्। कस्मात्१। व्याख्यानोपदेशात् (अ० १, सू० १), विद्वदुपदेशाच्च (अ० ३, सू० १९) । तथा वाक्सत्यमपि तन्त्रे सिद्धम्। कस्मात् १। वाग्विशुद्धयुपदेशात् (अ० ५, सू० २७)। इह स्वशास्त्रोक्तं भाषतोऽनृतमपि सत्यमापद्ते। कस्मात्?। शुद्धिवृद्धि- करत्वात्। यस्मादाह-

"स्वर्गमतृतेन गच्छति दयार्थमुक्तेन सर्वभूतानाम्। सत्येनापि न गच्छति सतां विनाशार्थमुक्तेन।।"

२२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

पुनस्त्वाह- "गोब्राह्मणार्थेऽवचनं हिमस्ति (१) न स्त्रीषु राजन् ! न विवाहकाले। प्राणात्यये सर्वधनापहारे पञ्चानृतान्याहुरपातकानि॥" सत्यं ब्रयात प्ियं त्रूयान्न ब्रूयात् सत्यमप्रियम्। प्रियं च नावृतं ब्रयादेष धर्मः सनातनः ॥

यथा हि तेषामेव भूतानां हितमनृतमपि सत्यमापद्यते, एव- मिहाप्यस्माकं स्वशास्त्रोक्तं भाषतामनृतमपि सत्यमापद्यते। कस्मात् ?। विधिविहितत्वात् । इत्येतदृपि तन्त्रे सिद्धम् ।

४. तथा असंव्यवहारस्तन्त्रे सिद्धः। कस्मात् १। अव्यक्त-प्रेत-(अ० ३, सू० १ & २) उन्मत्त-मूढोपदेशात् (अ० ४, सू० ६ & ८)। नेह लोके अव्यक्तप्रेतोन्मत्तमूढा: संव्यवहारं कुर्वन्ति यस्माद्, अतोऽत्रासंव्यवहारस्तन्त्रे सिद्धः। संव्यवहारश्च पुनर्द्विविधः। तद्था-कयविक्रयसंव्यवहारो राजकुलसंव्यवहारश्रेति। अत एक- तरेणाप्यत्राधिकृतस्यात्मपीडा परपीडा चावर्जनीये भवतः। तत्र यद्यात्मानं पीडयति, तेनेहैव लोके दुःखी भवति। स्यात् परं पीडयति, तत्राप्यस्याधर्मो दुःखादिफलः प्रचीयते। तेनामुष्मिन् लोके तीव्रं दुःखमनुभवति। तस्मादुभयथापि संव्यवहारो वर्जनीयः । भवति ह्यि-

१. 'न नर्मयुक्त्तमनृतं हिनस्ति' इति महाभारते आपद्वर्मपर्वणि. २. मनुरमृतिः ४-१३८.

प्रथमोऽध्यायः । २३

"यश्च पापं प्रकुरुते यश्च पापं प्रशंसति। सहायश्रोपभोक्ता च सर्वे ते समकर्मिणः ।।" उक्तं हि. "विक्रये तु महान् दोषो विक्रयात् पतते यतः। एष एव कये दोषस्तस्मात् तं परिवर्जयेत्। प्रच्छनं कुरुते पापं न मे जानाति कश्चन। सुच्यते जनवादेभ्यस्तस्मात् पापान्न सुच्यते।।" पुनरष्युक्तम्- "आदित्यचन्द्रावनिलोनलश्ष द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्र। अहृश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम् ।। नारम्भशीलो न च दम्भशील: शास्त्रोपदिष्टानि करोत्यदीनः । यमेषु युक्तो नियमेषु चैव

इत्येवम् असंव्यवहारस्तन्त्रे सिद्धः। ५. तथा अस्तेयं तन्त्रे सिद्धम्। कस्मात् ?। अवासोपदेशात् (अ० १, सू० ११), अनुत्सष्टान्नपतिषेधाच (अ० ४, सू० ७)। इह विद्यमानस्याप्येकस्य वाससो मलवदवस्थितस्यावासोपदेशात् परिग्रह- परित्याग उपदिश्यते। किश्चान्यदपि। परित्यक्तानामन्नपानादीना- सुपयोगो दृष्टो यस्मात्। अतोऽत्रास्तेयं तन्त्रे सिद्धम्। स्तेयं च

१ 'अनु पृथक् प्रतिषेधाच्च' इति पाठान्तरम्.

२४ सभाष्ये पाशुपत्रसूत्रे

पुनः षडिधम्। तत्र अदत्तादानम् अनतिसष्टग्रहणम् अनभिमत- ग्रहणम् अनधिकारपतिग्रहः अनुपालम्भः अनिवेदितोपयोगश्चेति । अदत्तस्य ग्रहणमदत्तादानम्। अनतिसृष्टग्रहणं नाम बालोन्मत्त - प्रमत्तदद्धदुर्बलानां वित्तापहरणम्। अनभिमतग्रहणं नाम कीटभ्रमर- पक्षिपतङ्गादीनाम् अनभिपेतद्रव्यापहरणम्। अनधिकारप्रतिग्रहो नाम इह शास्त्रे अनभ्यनुज्ञातानामर्थानां गोभूहिरण्यद्विषदचतुष्पदादीनां ग्रहणम् । अनुपालम्भो नाम कुहककल्कनडम्भविस्मापनवैर्धापना- दिभिरुपायैः परेभ्यो हिरण्याच्छादनोपयोगः । अनिवेदितो- पयोगो नाम भेक्ष्यभोज्यलेह्यपेयचोष्यादीनामन्यतर्मं यत्किश्चिद् गुरवे- Sनिवेदितमुपयुङ्क्ते स उच्यते अनिवेदितोपयोग इति। एवं पड्डिधं स्तेयम्। अस्य षड्डिघस्यापि स्तेयस्य परिवर्जनमस्तेयमाहु- राचार्याः। भवति ह्वपि-

"यदेतद् धनमित्याहुः प्राणा ह्येते बहिश्वराः। स तस्य हरते माणान् यो यस्य हरते धनम्।।" उक्तं हि- "सर्वस्वपरिमोष्टा च जीवितान्तकरइच यः। द्वावेतौ समकर्माणौ तस्मात स्तेयं विवर्जयेत्। न स्तेनस्य परो लोको नायं लोको दुरात्मनः । शङ्गितः सर्वभूतानां द्रोहात्मा पाप एव सः॥

१- 'वश्चन।' इति पाठान्तरम्. २. Only four kinds of eatable things are mentioned in the Sastras. (See Bha. Gita, Chap. XV.) A fifth one is added here as पेय-liquid.

प्रथमोऽध्यायः। २५

मृदमापस्तथा यानं पत्र पुष्पं फलान्यपि। असंवृतानि गृह्नीयात् पवित्रार्थीह कार्यवान्। नदयश्र वाप्यः कूपाश्च तटाकानि सरांसि च। असंवृतानि गृह्णीयात् म्रीजापत्येन कर्मणा॥। " इत्येवमस्तेयं तन्त्रे सिद्धम् ।

६. अक्रोधस्तन्त्रे सिद्धः । कस्मात् १। शूद्रपतिषेधात् (अ० १, सू० १३), अतितापोपदेशाच्च (अ० २, सू० १६) । इहाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकानां सर्वद्न्द्वानां मनसि शरीरे च उपनिपतितानां सहिष्णुत्वमपरतीकारश्रेति यस्मात् कृतो(Sतो)Sत्राक्रोधः तन्त्रे सिद्धः। क्रोधश्च पुनश्चतुर्विधः। तद्था-भावलक्षणः कर्मलक्षणः वैकल्यकरः उद्देगकरश्रेति। तत्र भावलक्षणो नाम सः, यत्रासूयाद्वेष- मदमानमात्सर्यादयो भावाः प्रवर्तन्ते। कर्मलक्षणो नाम यत्र कलहवैरसम्प्रहरणाद्या भावाः प्रवर्तन्ते। वैकल्यकरो नाम यत्र पाणिपादनासाक्ष्यङ्गुलिपहरणादयो भावाः प्रवर्तन्ते। उद्गेगकरो नाम यत्र स्वात्मानं परात्मानं वा प्राणैरवियोजयति। इत्येवं चतुर्विधः क्रोधः । अस्य चतुर्विधस्यापि क्रोधस्य परिवर्जनम् अक्रोधमाहुराचार्याः। तस्माद् देशजातिकुलकर्मसम्बन्धनिन्दायां करण- क्रियायां कार्यनिन्दायामाहारनिन्दायां वाधिकृतेन क्रोधो न कर्तव्यः। तत्र देशनिन्दा तावद् भवति। तद्था-यत्र भवान् जातस्तत्र देशे ब्राह्मणा एव न सन्तीति यदि कश्िदधिक्षेपं कुर्यात्, तत्र

१. मनुस्मृति: ४-२०२, २०३. २. प्रायश्चित्तेनेत्यर्थः, 4

२६ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

क्रोधो न कर्तव्यः । तत्रैतत् स्याद् एवंम(भि)हिते तीव्रदुः्खं मानसमभि- व्यज्यते। कथमत्र क्रोधो न भविष्यतीति१। उच्यते-न भविष्यति। कस्मात्१। परिसङ्ख्यानसामर्थ्यात्। इह मनुष्यलोके देशोऽयं नाम मातापितृहेतुकः औपचयिकः कार्यपिण्डः शरीराख्यः। स तस्माद् भवः (१)। क्षेत्रज्ञस्तु चेतनः सर्वगतः शुचिः। अस्य चास्माकं चान्तरमविदितम्। अपरिद्ृष्टार्थे भवानेतद् वा ब्रुयात्। अतः क्रोधनिमित्तासम्भवात् परिसङ्ख्यानसामर्थ्येन क्रोधो न कार्यः। एवं शेषेष्वपि द्रष्टव्यम्। भवति ह्यपि "शृङ्गवान् नखवान् दंष्री विकृतो रुधिराशनः । राक्षसो वा पिशाचो वा क्रोधिष्णुर्जायते नरः ॥" पुनश्चाह- "कङ्गृधसगालेषु दंशेषु मशकेषु च। पन्नगेषु च जायन्ते नराः क्रोधपरायणा:। विद्विष्टः सर्वभूतानां बहमित्रोऽल्पबान्धवः। क्रूरधर्मा दुराचार: क्रोधिष्णुर्जायते नरः ॥ कुद्ध: करोति पापानि क्रुद्धः पापानि भाषते। क्रुद्धो भवति निर्लज्जस्तस्मात् क्रोधं विवर्जयेत्।।" तथाचोक्तम्- "यत् क्रोधनो जपति यच्च जुहोति यद्दा यद्वा तपस्तप्यति यद्ददाति तत्सर्वम्(?)। वैवस्वतो हरति पूर्तमश्ुष्य सर्वं मिथ्या श्रुतं भवति तस्य शमोऽपि तस्य ।।

१. *रुन्दादो' इति पाठान्तरम्.

परथमोडध्यायः। २७

धन्यास्ते पुरुषव्याघ्रा ये बुद्धया क्रोधमुत्थितम्। शमयन्ति महात्मानो दीक्षमंग्निमिवाम्भसा॥ यतो रूपं ततो ज्ञानं यतो ज्ञानं ततस्तपः । यतस्तपस्ततः सिद्धिर्यतः सिद्धिस्ततः क्षमा ॥ क्षमा सर्वपर मित्रं क्रोध: सर्वपरो रिपुः क्षमावतामयं लोकः परो लोक: क्षमावताम्। " एतस्मात् कारणात् क्षन्तव्यमित्येवमक्रोधस्तन्त्रे सिद्धः । ७. तथा गुरुशुश्रूषा तन्त्रे सिद्धा कस्मात् !। व्याख्यानोपदेशाद् (अ० १, सू० १), विद्वदुपदेशाच्च (अ० ३, सू० १९)। इह चोक्तं विधिं व्याख्यास्याम: (अ० १, सू० १) इति। अत्राङिति मर्यादायाम्। म इति प्रतिज्ञायां भवति। मयि वर्तते। मयि तिष्वतीति । यदि चेष्टे वत्स्यसि यदि चेष्टे स्थास्यसि ततस्ते वक्ष्यामः। तत्रेष्टमित्यष्टाँङ्ग ब्रह्मचर्य मर्यादामधिकुरुते। तद्था- उत्थानपरत्युत्थानाभिवादन(गुरुकार्य ?)गुरुकार्यहितकारी अनुचरोत्तर- वादी पूर्वोत्थायी जघन्यसंवेशी प्रेषिताप्रेषितसर्वकार्यकृतज्ञः सर्व- निवेदितात्मा दक्षो दाक्षिण्यानुरक्त: स्नानोद्वर्तनसंवाहनादिभिः क्रियाविशेषैः छायेवानुगतो नित्यमिदं कृतम् इदं करिष्ये किं करवाणीति भूत्वा गुरवेऽहरहर्वर्तितव्यम्। यस्तु विद्यां गुरोरधिकृत्य बहुभ्यः सम्प्रयच्छति, अनेनास्य विद्याया दानेन गुरवः शुश्रूषिता भवन्ति। क्षीणे च ब्रह्मचर्ये नियतं गुरुषु यद् गौरवं तद् ब्रह्मचर्यम्। भवति ह्यपि-

१. See गणकारिकाव्याख्या, ग्रहण-etc. page 17.

स८ सभाष्ये पाशयुपतसूत्रे

"गुरुर्देवो गुरु: स्वामी गुरुर्माता गुरुः पिता। यस्यैवं निश्चितो भावः श्रेयस्तस्य न दूरतः ॥

भूतं भव्यं भविष्यं च गुरुवाक्यैः प्रकाशते।। देशकैर्गम्यतेऽध्वानं(१) देशकैर्गम्यतेऽर्णवः। देशकैर्गम्यते खवर्गो गुरुर्मोक्षस्य देशकः । अमृतस्य पदातारं यो गुरुं ह्यवमन्यते। षष्टिवर्षसहस्त्राणि नरकं पर्युपासते ॥। गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा यत्र प्रवर्तते। कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः ।।

A आचार्यं पूजयेद् यस्तु सर्वावस्थं हि नित्यशः। पूजितस्तेन भवति शिवो वै नात्र संशयः ।

A आचार्यमूर्तिमास्थायं शिवो ज्ञानं प्रयच्छति। तस्माद् वै नावमन्तव्य आचार्यः श्रेय इच्छता ॥ ग्रन्थार्थविदुषे नित्यं योगमार्गानुदशिने। सर्वार्थेनापि कर्तव्यः परितोषो विजानता ।। ऋचं वा यदि वार्धर्चं पादं वा यदि वाक्षरम्। सकाशाद् यस्य गृह्लीयान्नियतं तत्र गौरवम् ॥ लिङ्गकर्त्री यथा माता शास्त्रकर्ता यथा पिता। प्रबोधकृद् गुरुस्तेषां तदेवायतनं महत् ॥" इत्येवं गुरुशुश्रूषा तन्त्रे सिद्धा।

१. मनुस्मृतिः २-२००. २ See गणकारिकाव्यारया, 3rd कारिका.

प्रथमोऽध्यायः । २९

८. तथा शौचं तन्त्रे सिद्धम्। कस्मात् १। भस्मस्ानोपदेशात् (अ० १, सू० २)। तच्च शौचं त्रिविधम्। तदथा-गात्रशौचं भावशौचम् आत्मशौचं चेति। तत्र भस्मस्रानोपदेशात् प्रसिद्धं भस्मना गात्रशौचम्। आह-यदुक्तं प्रसिद्धं भस्मना गात्रशौच- मिति एतदेवायुक्तम्। कस्मात्१। पूर्वोत्तरव्याघातात्। इह पुरस्तादुक्तं प्रसिद्धा यमा अहिंसादयो भवन्ति (इति)। यदिह भूयोऽपि अप्रसिद्धं भस्पना गात्रशौचमित्यभिधीयते। तस्मादिदं पूर्वोत्तरं न संगच्छति। व्याहतं च भवति। एष दोष इत्यतः पूर्वोत्तरव्याघातात्। तत्र यदुक्तं प्रसिद्धं भस्मना गात्रशौच- मित्येतदयुक्तम् (१)। उच्यते-नायं दोषः। कस्मात् ? । पसिद्धिदर्शनात्। इहान्यत्रापि पसिद्धं भस्मना गात्रशौचमिति । एवं ह्राह- "संसर्गजाश्च ये दोषा ये चान्ये पितृमातृजाः। अन्नपानकृताश्चैव सङ्करा देहमाश्रिताः । सर्वास्तान् दहते भस्म अस्थिमज्जागतानपि।।"

पुनश्चाह- "केशकीटोपपन्नानि दुष्टान्नानि च यानि वै। भस्मना स्पृष्टमात्राणि भोज्यान्याहुर्मनीषिणः ।।"

पुनरष्युक्तम्- मदयं पीत्वा गुरुदारांश्च गत्वा स्तेयं कृत्वा ब्रह्महत्यां च कृत्वा। भस्मोद्ध्वस्तो भस्मराशौ शयानो रुद्राध्यायी सुच्यते पातकेभ्यः ।।

३ ० सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

यः स्नानमाचरेन्नित्यमाग्रेयं संयतेद्रियः। कुलैकविंशमुद्धृत्य स गच्छेत् परमां गतिम् ।।" एवमन्यत्रापि प्रसिद्धं भस्मना गात्रशौचम्। तस्माद् युक्तं वकुँ प्रसिद्धा यमा अहिंसादय इति। तथापस्पर्शनप्राणायामजप्यैः (अ० १, सू० १४-१६) अकलुष- मतिर्भवतीति भावशौचं तन्त्रे सिद्धम् "भावमन्तर्गतं दुषट न स्नानमपकर्षति। भावशुद्धि: परा शुद्धि: शेषं शृङ्गारमार्जनम्॥ मृत्तिकानां सहस्रेण जलकुम्भशतेन च। न शुद्ध्यन्ति दुरात्मान: पापोपहतचेतसः ॥ सत्यं शौचं तपः शौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः। सर्वभूतदया शौचमद्भिः शौचं तु पश्चमम् ॥ शौचमेव परं तेषां येषां नोत्पद्यते स्पृहा। प्रतिग्रहे तथारम्भे इन्द्रियाणां च गोचरे ॥"

यस्मादाह- "सर्वस्वमपि यो दद्यात् कलुषेणान्तंरात्मना। न तेन धर्मभाग् भंवति भाव एवात्र कारणम्। यथा यथा हि पुरुषः कल्याणीं कुरुते मतिम्। तथा तथास्य सिध्यन्ति सर्वार्था नात्र संशयः ॥" इत्येवं भावशौचं तन्त्रे सिद्धम्। तथात्मशौचं तन्त्रे सिद्धम्। कस्मात् ?। यस्मादवमानपरिभव- परिवादादैरपहतपाप्मा भवति (अ० ३, सू० ३-७) इत्यात्मशौचं तन्त्रे सिद्धम्। यस्मादन्यैरप्युक्तं

प्रथमोऽध्यायः।

"कृत्स्ां महीं पर्यटतः सशैलवनकाननाम्। अपमानात् परं नास्ति साधनं मनुरब्रवीत् ।" इत्येवं शौचं तन्त्रे सिद्धम्।

९. तथा आहारलाघवं तन्त्रे सिद्धम्। कस्मात् ? । भैक्ष-(अ० ५, सू० १४) उत्सष्ट- (अ० ४, सू० ७) यथालब्धोपदेशात् (अ० ५, सू० ३२) । स्वल्पमपि अनुपायतोऽर्जितमलघु, प्रभूतमपि उपायतोडर्जितं लध्वेव द्रष्टव्यम्। उक्तं हि- "चरेन्माधुकरीं वृत्ति वल्मीकनिचयोपमाम्। अक्रुद्धश्चाप्रहृष्टश्च तपस्तद्धि सनातनम्॥ यश्चरेत् सर्वभोज्येषु भैक्ष्यं च व्यवहारतः। सुञ्ञीत प्रतिगृह्वीयात् पशस्तानां स्वकर्मसु ॥ चातुर्वर्ण्य चरेद् भैक्ष्यं पतितांस्तु विवर्जयेत्। पयश्चापश्च भैक्ष्यं, च सममेतन्न संशयः ।। मैक्ष्यशेषं तु यो भिक्षुर्यदि किश्चित् समुत्सजेत्। ग्रासे ग्रासे तु कर्तव्याः प्राणायामास्त्रयस्यः॥ सन्निधानं न कुर्वीत सर्वावस्थोऽपि योगवित्। सन्निधानकृतैर्दोषैर्यतिः सञ्जायते कृमिः॥ माधूकरमसङ्कल्पं प्राक्पवृत्तमयाचितम्। तैत्तत्कालोपपनरं च भैक्ष्यं पश्चविरधं स्मृतम् ॥ गृहाद् गृहं पर्यटंस्तु न गृहं परिवर्जयेत्। परस्य वचनं श्रुत्वा दुष्टवेश्य विवर्जयेत्॥

१. 'यदच्छया चोपपन्नम्' इति पाठान्तरम्.

३२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

अदुष्टापतितं साधुं भिक्षुको यो व्यतिक्रमेद्। स तस्य सुकतं दत्त्वा दुष्कृतं प्रतिपद्यते।। तथैव च गृहस्थस्य निराशो भिक्षुको त्रजेत्। स तस्येष्टं च पूर्त च भिक्षुरादाय गच्छति ॥

5 अकृते वैश्वदेवे तु भिक्षुके गृहमागते। उद्धृत्य वैश्वदेवार्थ भिक्षुकं तु विसर्जयेत्। वैश्वदेवकृतान् दोषान् शक्तो भिक्षुर्व्यपोहितुम्। नहि भिक्षुकृतान् दोषान् वैश्वदेवो व्यपोहति ॥। दशाहं द्वादशाहं वा यत्र मिक्षा न लभ्यते। तदू गृहं वर्जयेद् भिक्षुरूषराणीव कर्षकः ॥ चतुरक्षरसंयुक्तां भिक्षां तु समुदाहरेत। एष प्रव्रजिनां धर्मः शेषस्तु क्रयविक्रयः ॥ न हसेन्न चाभिप्रेक्षेत् भिक्षामिच्छंस्तु भिक्षुकः। गोदोहमात्रं सन्तिष्ठेन्नोपतिष्ठेत् कदाचन ।। जरामरणगर्भेभ्यो भीतस्य नरकादपि। भयात् क्षपयते यस्मात् तस्माद् भैक्ष्यमिति स्मृतम्॥ दधिभक्षाः पयोभक्षा येन्ये यावकभक्षिणः। सर्वे ते भैक्ष्यभक्षस्य कलां ना्न्ति षोडशीम् ॥ तप्तकाश्चनवर्णेन गवां मूत्रेण यावकम्। पिवेद् द्वादश वर्षाणि न तद् भैक्ष्यसमं भवेद्।

प्रथमोऽध्यायः । ३३

मासि मासि कुशाग्रेण यः पिबेत् सोममग्रज: । भैक्ष्यं चाव्यवहारेण तुल्यं भवति वा न वा ।। ैक्ष्यमन्नं परं श्रेयो मैक्ष्यमन्नं परं शुचि। भैक्ष्यं हि व्रतिनां श्रेष्ठं भैक्ष्यमेवर परा गतिः॥ यद्यज्जलं निर्धमनेष्वपेयं नदीगतं तत् पुनरेव पेयम्। तथान्नपानं विधिपूर्वमागतं द्विजातिपात्रान्तरितं न दुष्यति॥ लवणमलवणं वा स्निग्धमस्नेहिकं वा सहरसविरसं वा शुष्कमन्नं द्रवं वा। यदि इह निरवयं भुञ्जते भैक्ष्यमन्नं स खलु भवति भिक्षुर्भिक्षुधर्मादलुप्तः ॥" तथोत्सृष्टं यथालब्धं च तत्रैवावसरभाप्तत्वात् प्रतितन्त्रसिद्धान्त- सिद्धं, सूत्रतोऽर्थनिर्देशं करिष्यामः। इत्येवमाहारलाघवं तन्त्रे सिद्धम्। १०. तथा अपमादस्तन्त्रे सिद्धः। कस्मात्?। अप्रमादो- पदेशात् (अ० २, सू० १२) जप्योपदेशाच्च (अ० १, सू० ८)। इह नित्यं यमेष्वप्रमत्तेनोपस्थितस्मृतिना भवितव्यम्। उक्त हि- "अप्नमादो दमस्त्यागो ब्राह्मणस्य हयाः स्मृताः। शीलरश्मिसमायुक्तर्षेयात्मा मानसे रथे (?) ।। 11728

तं ब्रह्मरथमारुह्य गर्भजन्मजरायुतान्। छिन्दन् मृत्युभयान् पाशान् ब्रह्मभूतोऽवतिष्ठते।।" इत्येवमप्रमादस्तन्त्रे सिद्धः। एवं मसिद्धा यमा अहिंसादयः। 5

३४ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

आह-अविशेषदोषान्न प्रसिद्धा यमाः। इहान्येषामप्यहिंसादीनि धर्मसाधनानि। इहापि च शास्त्रे तान्येव। तस्मात् साध्य- साधननिष्ठास्वप्यविशेषः। उच्यते-न। अतिपसङ्गादनेकान्ताच्च। यदि धर्मसाधनास्तित्वमात्रसाधर्म्यादहिंसादीनां त्यागः क्रियते तस्मात् कार्यकारणक्षेत्रज्ञधर्माधर्मसुखदुःखसंसारपदार्थादयोऽपि त्याज्याः। अथ नैवम्, अनेकान्तः। किश्च त्यागे कृतिहिंसादीनां धर्मसाधनत्व- प्रसङ्ग: (१) । किश्च अतिदानातियजनातितपोतिगत्यनावृत्यादिभि: (अ० २, सू० १५-१७ & अ० ४, सू० २०) यमनियमगर्भत्वाद् विधेः सिद्धम् (१)। नियमविशेषणाच्च नाविशेषः। तस्माद् युक्तमुक्तं प्रसिद्धा यमा अहिंसादय इति। अत एतदुक्तं-महादेवस्य दक्षिणामूर्ते: (अ० १, सू० ९) इति ॥९॥ अत्रेदं यमप्रकरणं समाप्तम्ँ।।

आह-तस्मिन्नायतने प्रतिवसतः का मात्रा?। सा वाच्या ग्रृहस्थादिवत्। तदुच्यते-न। यस्माद्ाह-

एकवासा॥१० ॥

अत्र एकम् इति संख्या। वास इत्याच्छादने भवति। तस्य वासः पश्चविधम्। अण्डजं वोड (१दू) जं वालजं वल्कलजं चर्मजं वा। यत् कुशलेनाभ्युपायेनोपपद्यते तदेकपटलमनेकपटलं वा ग्राम्यादिभ्यो निष्परिग्रहं कौपीनप्रच्छादनमात्रं लज्जापतीकारार्थ चैकं वासो ग्राह्यम्।

१. विशुद्धमुनि has composed 21 slokas closely following the भाष्य. See गणकारिका pages 24 and 25.

प्रथमोऽध्यायः । ३५

अस्यैव च सूत्रस्य सामर्थ्यात् सर्वद्रव्यपरित्यागे कृते एकवासोमात्र- परिग्रहः संस्कर्तव्यः शिष्यः। आह-लज्जाविनिदृत्तिरस्य कंदा भवतीति ? । उच्यते-ज्ञानाकलुषाभ्याम् । अत्र यदा पराप्तज्ञानः क्षीणकलुषश्च भवति तदा तस्य लज्जानिदृत्ति: ।।१० । आह-कि विनिवृटत्तायामपि लज्जायां नियतमेवैकं वासो ग्राह्यम्, आहोस्विदनियतमिति १। उच्यते-अनियतम्। यस्मादाह-

अवासा वा ॥ ११ ॥

अत्र अकारो वासःप्रतिषेधे वर्तते। अवाससा नग्ेन यथा- जातेन निष्परिग्रहेण भवितव्यम्। आह-अवासस्त्वे किं ते प्रयोजनम्१। तद् वाच्यम् एकवासस्त्ववत्। तदुच्यते-निष्परिग्रहार्थम् अमङ्गलख्यापनार्थ चेति, प्योजनद्वयं द्रष्टव्यम्। वाशब्दः शक्त्य- शक्त्योर्विचारणे। यद्शक्तस्तदा अनग्नेनैकवाससा भाव्यम्। यदि शक्तस्तदा अवाससा नग्नेन यथाजातेन निष्परिग्रहेण भवितव्यमित्यर्थः । न तु वा विकल्पे। विकल्पार्थासम्भवादित्यर्थः ॥११। आह-तस्मिन्नायतने प्रतिवसता किमा देहपातादनिर्गच्छतैव स्थेयं ध्यानैकनिष्ठेन शिलावद्, आहोस्विद् दृष्टोऽस्यायतनान्निर्गम: भस्मभैक्ष्योदकार्जनादिनिमित्तं, ग्रामादिप्रवेशो वा ?। उच्यते-दृष्षः। यस्पात्- मूत्रपुरीषं नावेक्षेत् ॥। १२ ।।

अत्र मूत्रं च पुरीषं च मूत्रपुरीषम्। चार्ये द्वन्द्वसमासः। अत्र मूत्रं नाम-यदेतदुदरपर्युषितं निस्सरति बहिः स्त्रवति तन्मूत्रम्

सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

मोचनान्मूत्रम्। मूत्रत्वाभिसम्बन्धाद्धि मूत्रं, लोकादिप्रसिद्धमित्यर्थः। पुरीषं नाम-यदेतत् पीतखवादितावलीढानामाहारविशेषाणामाध्यात्मिकेन अग्निना परिपक्कमपानेन र्खलति तत् पुरीषम्। पुरान्निर्गतत्वात् पुरीषत्वाभिसम्बन्धादू वा पुरीषं, लोकादिप्रसिद्धमित्यर्थः। नकारो V दर्शनप्रतिषेधे। न द्रष्टव्यम् इत्यर्थः। अव इति अपवर्जनं नाम- प्रतिषेधे जातिग्रहणेन्द्रियान्तरप्रतिषेधे चेत्यर्थः। ईक्ष दर्शने। यदेतन्निजं बुद्धीन्द्रियं चक्षुरनेन चक्षुषा अनया बुद्ध्या मनुष्यादीनां मूत्रपुरीषं न द्रष्टव्यम् । न तु गवादीनामित्यर्थः ॥।१२॥ आह-किं मूत्रपुरीषसन्दर्शनमात्रमेवास्य प्रतिषिध्यते ?। उच्यते-न। यस्मादाह-

स्त्रीशूद्रं नाभिभाषेत्।। १३. ।।

अत्र स्त्री च शृद्रश् स्त्रीशूद्रम्। चार्ये द्वन्दसमासः। अत्र स्त्री नाम सेयं लोकप्रसिद्धा स्तनजघनकेशवती हावभावविलासयुक्ता पुरुषभावस्वभाविका दिव्या मानुषा अतिरतिरसा विषयमूर्तिरिति कृत्वा प्रतिषिध्यते। अनुभाषणपूर्विका चास्याः प्राप्तिर्भविष्यतीत्यतः स्त्री नाभिभाषितव्येत्यर्थः। शूद्रो नामायं लोकादिपसिद्धस्त्रिवर्ण- परिचारकः । शोचनाद् द्रोहणाच् शूद्रः। स खल्वदयालुरिति कृत्वा प्रतिषिध्यते। किमर्थम् ?। तेनाकुष्टशाभिहतश्र वा क्रुद्धस्तद्वधार्थं प्रवर्तते। अतो जातिज्ञानतपःश्रुतहानिर्भवति । सूचिते चातमानाद्यभावेऽवमानाद्यभावात् सूचिदृद्धयोरभाव: (१) । X

१. मनुस्मृति: ४-७७

·प्रथमोऽध्यायः। ३७

अकलुषसूत्रे (अ० १, सू० १८) चास्य दोषनिर्देशं करिष्यामः । नकारो भाषणप्रतिषेधे। नाभिभाषितव्यमित्यर्थः। अभिशब्द: प्रसङ्ग इति। प्रतिषेधे जातिग्रहणे चेतरप्रतिषेधे चेत्यर्थः। भाष व्यक्तायां वाचि। यदेतत् कर्मेन्द्रियं वाग् अनया वाण्या इति। अतः स्त्रीशूद्रं नाभिभाषितव्यमित्यर्थः ॥१३॥

आह-नावेक्षेन्नाभिभाषेदित्युक्तेथ किमनेन साधकेनन्मूक - वदवस्थातव्यमिति ?। उच्यते-न । यस्मादाह-

यद्यवेक्षेद् यद्यभिभाषेत्।। १४ ॥

अत्र यदि यदि इत्याशङ्कायाम्। नाभिभाषेदिति वचना- न्निषिद्धेऽप्यर्थे गुर्वर्थमृात्मार्थ वा भस्मभैक्ष्योदकार्जनादिनिमित्तं ग्रामादीन् प्रविष्टस्य विण्मूत्रयोः स्त्रीशूद्रयोश्र दर्शनमभिभाषणं च भविष्यतीति कृत्वा। अत एतदुक्तं सर्वज्ञेन भगवता यद्यवेक्षेद् यद्यभिभाषेद् इति। अवश्यं भवेदित्यर्थः ।। १४ ।

आह-दृष्टे चाभिभाषिते चोपहतेन निर्घातनं किं कर्तव्यम्?। तदुच्यते-उपस्पर्शनम्। यस्मात्-

उपस्पृश्य ॥ १५ ॥

अत्र उप इत्यभ्युपगमे। अभ्युषगमनेन कलुषमतिनेत्यर्थः । स्पृश्य इति भस्मद्रव्यगात्रसंयोजनमेव । उपस्पृश्येति स्नानपर्यायः। सचैलोदकस्पर्शनवत्। स च भस्पना कर्तव्य:, नाद्भिः। कस्मात्?। पूर्वोत्तरव्याघातात्। स्नानस्यापास उपस्पृश्येति निष्वा ॥ १५॥

३८ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे.

आह-उपस्पृश्य यदि कलुषं न क्षीणं स्यात्, ततो निर्घातनं किं कर्तव्यम्१। तदुच्यते-साकाङ्क्षत्वान्निष्ठाशब्दस्य प्राणायामः कर्तव्यः। यस्मादाह-

प्राणायामं कृत्वा ॥ १६ ॥

अत्र प्राणो नाम-य एष मुखनासिकाभ्यां निस्सरति वायुरेष माणः । तस्य आयामो निग्रहो निरोधः स प्राणायामः। स च पुरुषव्ृत्तिर्द्रष्टव्यः । कस्मात् १। ज्ञानेच्छापयत्नपूर्वकत्वात् प्राणायामस्य च । एकोद्वातो द्विरुद्वातो वा। तथा विंशतिमात्रश्चतुर्विशतिमात्र- सिंशन्मात्रो वा। मात्रा त्वक्षिनिमेषकालः। स यथाशक्ति यथाबलं कर्तव्यः। तस्मादुपस्पृश्य पद्मकस्वस्तिकोपस्थाञ्जलिकार्धचन्द्रपीठकदण्डा- यतसर्वतोभद्रादीनामन्यतमेनासनबन्धेन म्रङमुख उदङमुखो वा उपविश्यैतान्यङ्गानि कृत्वा ग्रीवासुन्नाम्य पूरणपूर्वको वा रेचकपूर्वको वा तावत् कर्तव्यो यावन्निगृहीता वायवो, ध्यानीभूतश्च भवति। तत्र ध्यानीभूतो नाम यदा दन्तिवदन्तःशरीरं पूर्ण भवति। निगृहीतानां तु लक्षणं-यदा कूर्मवदन्तःशरीरे उच्छासमत्युच्छासा वर्तन्ते स्वच्छे- न्द्रियश्च भवति, तदा मन्तव्या निगृहीता वायव इति। ततः शनैः शनैर्मोक्तव्या नासिकया, यथोत्पलपत्रमपि नासापुटस्थं न कम्पयति। तदत्र प्रश्नाकान्तौ क्रमेणाक्रमितव्यः, अन्तर्भावेऽन्तरे

१. उद्धात :- Breathing exercise. २. इयं हि निर्वृतिः पूर्वा संसारादियमुत्तरा' इति बुद्धचरिते. Health restoration.

.......: .. '

प्रथमोऽध्यायः । ३९

वायवो भावयितव्याः । अन माणने ! आडिति आसनबन्ध- निभृतनिगृहीतकलुषक्षपणविसर्गादिमर्यादामधिकुरुते । यमु बन्धने । बन्धयितव्याः। डुकृब् करणे द्रष्टव्यः। त्वा इति कर्मनिष्ठायाम्। विच्छेदवदित्यर्थः ॥१६ ॥

आह-अथ कृते प्राणायामे यदि कलुषं न क्षीणं स्यात् .5 ततोऽनेन कि कर्तव्यम् ?। तदुच्यते-जप्यम्। यस्मादाह-

रौद्रीं गायत्रीं बहुरूपीं वा जपेत्॥ १७ ॥

अत्र त्वाशब्दसामर्थ्यादू गम्यते प्राणसंयमेन समं जप्यं कर्तव्यम्। उपस्पर्शनवत्। तस्मादत्र रौद्री नाम तत्पुरुषा। रौद्री च कस्मात् ? ।* रुद्रस्योपस्थापकत्वाद् रौद्री। रुद्रो वास्यां" चिन्त्यते, रुद्रप्रापकत्वाद् वा रौद्री। आह-सद्योजातादि- बहुमकारा, तत्र का सा रौद्री ?। तदुच्यते-गायत्री। ........... .:. अत्र या रौद्री सा गायत्री। गायत्री च कस्मात्?। गीता गातारं त्रायत इति। गायत्रे वा छन्दसि वर्तत इति गायत्री। अत्र रौद्रीग्रहणाद् वैदिक्यादिगायत्रीप्रतिषेधः। इह तु गायत्री- 15 ग्रहणात् सदयोजातादीनां प्रतिषेधः। गायत्रीमिति कर्म। बहुरूपी नामाघोरा। बहुरूपी च कस्मात्?। बहुरूपस्योक्तपरिग्रहेष्वाकारेषु वतत इति बहुरूपी। बहुरूपो वा अस्यां चिन्त्यत इति, बहु- रूपप्रापकत्वाद् बहुरूपी। बहुरूपीमिति कर्म। वा इति विकल्पे। उभयोरपि ब्रह्मत्वम् उभयोरपि तुल्यार्थसाधकत्वम् उभे अपि महेश्वरपरिगृहीते इत्यत एकामनेकां वा उपस्पृश्य जपेदिति मानसी क्रियेत्यर्थः ॥१७॥

सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

आह-उपस्पर्शनपाणायामजप्याधिकृतस्य का कार्यनिष्पत्तिः १। तदुच्यते-अकलुषत्वम्। यस्मादाह- अकलुषमतेः ॥ १८ ॥ इति । अत्र अकलुषा यस्य मतिः सोऽयम् अकलुषमतिः । बहुव्रीहिसमासः। अत्राकारः कलुषप्रतिषेधे। भावक्रालुष्यमेवात्र कालुष्यम्। कथं गम्यते ?। प्राक्सिद्धत्वात्। इह च. पुरस्तादुक्तम्। नावेक्षेद् नाभिभाषेद् (अ० १, सू० १२ & १३) इत्युक्ते अर्थादापन्नं दृष्टे चाभिभाषिते च द्वेषेच्छाक्रोधा उत्पद्यन्ते। ते चोत्पन्ना मतावभिव्यज्यन्ते। कालतिलकादिदर्शनवत् अभिव्यक्तेश्रोच्यते कलुषितोऽहं व्याहतोऽहं मलिनीकृतोऽइमिति। अतो द्वेषेच्छाक्रोधनिमित्तत्वान्मूत्रपुरीषस्त्रीशूद्रपतिषेध: क्रियते। यदा त्वेते द्वेषादयो भावा बीजक्षये सति नोत्पदयन्ते, तदा पैरं भावशौचं प्रत्यवगन्तव्यम् । कलुषमतेरिति 1 नैमित्तिकं च कलुषं। न च निमित्तानित्यत्वान्नैमित्तिकं नित्यं भवति। 15 बीजक्षयेऽङ्कुरवत्। न च यत्रैव कलुषमुत्पद्यते तत्रैवोपस्पर्शनादीनि कर्तव्यानि। आयतने तु कर्तव्यानि। अथापि कलुषमुत्पन्नं प्रध्वस्तं स्यात्, तथापि तदर्थ न कर्तव्यानि। यदा तु तदव- स्थितं संभवति शिरोरोगादिवत् तदा कर्तव्यानि। अत्र मतिरिति बुद्धिरित्यनर्थान्तरम्। अत्रापि करणव्यपदेशेनात्मशौचं व्याख्यायत इत्यर्थः ॥१८ ॥

१. Black skin diseases. २. 'तच्चाकलुषत्वं द्विविधं-परमपरं च। तत्र कलुषत्वबीजसद्भावेऽपयुत्पन्नकलुषत्व- निरोधि यावदनागतं कलुषं नोत्पद्यने तावत्कालं यदकलुषत्वं तदपरम्। यद्बीजक्षयादत्यन्त- निमित्तसद्भावेऽपि कलुषं नोत्पद्यते ततू परम्' गणकारिकाव्याख्या page 6.

प्रथमोऽध्यायः। ४१

आह-अकलुषमतिना साधकेन किं कर्तव्यम्१। तदुच्यते- चरितव्यम्। यस्मादाह-

चरतः ॥ १९ ॥ tapas अत्र चरतः इति धर्मार्जनमधिकुरुते। भैक्ष्यचरणवत् तपश्चरितव्यं, विहर्तव्यं तपसोऽर्जनं कर्तव्यं, न स्थेयमित्यर्थः । 5 चरत इति वर्तमानकालः ॥१९ ॥ अकलुषमतेश्वरतो वा अस्य का कार्यनिष्पत्तिः ?। तदुच्यते-

ततोऽस्य योगः प्रवर्तते ॥ २०॥

अत्र ततः इति चर्यापदेशे। ततः चर्याभिनिवेशादनन्तरं तज्जन्यधर्मादित्यर्थः। अस्य इति साधकापदेशे। योऽयमकलुष-८0 मतिश्वरति तस्येत्यर्थः। आह-कि भवतीति १। तदुच्यते-योगः प्रवर्तते। अध्ययनध्यानादिलक्षणः कियायोगश्रतः प्रवर्तत इत्यर्थः। अन्रात्मेश्वरसंयोगो योग: प्रत्येतव्यः। प्र इति आदिकर्मणि, आरम्भे भवति। यदा अकलुषमतिश्चरति तदा प्रवर्तत इत्यर्थात्। तत्र यतः प्रवर्तते। विषयेभ्यः। प्रत्याहृतचित्तस्य यत् प्रवर्तते तद्योगः(१)। यथा प्रवर्तते।। कमशः। येन प्रवर्तते।। तपसा प्रवर्तते। (यस्य प्रवर्तते)?। आत्मनः साधकस्य। यस्मिन् प्रवर्तते?। योऽयमात्मन्यात्मभाव:, स महेश्वरे प्रवर्तत इत्यर्थः ॥ २० ॥ एवं यस्माद् द्रव्यावस्थानकालदेशक्रियापयोगोच्चावचपयोजनयम GK

नियोगफलोपायाश् व्याख्याता:, अतोऽत्रायतनमकरणं समाप्रम् ॥ 6

४२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

अत्राह-किं प्रयोजननिष्ठं तन्त्रम्। उच्यते-न। योग- निष्ठम्। यस्मादाह-युक्तोत्तरे सत्यपि पदार्थवैलक्षण्ये रङ्गपताकादि- च्छिष्यप्रलोभनार्थमिदमारभ्यते-

दूरदर्शनश्रवणमननविज्ञानानि चास्य प्रवर्तन्ते ॥ २१॥

अत्र दूरं नाम यदेतद् दर्शनायं विकरणान्तं माहेश्वरमैश्वर्यम् अनेन कदाचित्पाप्तपूर्वकं, तस्मिस्तत्पाप्तौ च। दर्शनादिष्वा- धिकारिकोऽत्र दूरशब्दो द्रष्टव्यः। तत्माप्तिश्र योगपवृत्ति(व)तः । आह-यद्येवं सूत्रतोऽभिधीयन्तां दर्शनादयः। तदुच्यन्ते - (दर्शनम् १) दर्शनम् इत्यत्रापिच नस्त्रिकं चिन्त्यते। द्रष्टा दर्शनं दृश्यमिति। अत्र द्रष्टा सिद्धः। दर्शनमस्य सिद्धिः ज्ञानम् । द्रष्टव्यानि रूपाणि। तत् कृत्स्नेषु विषयेषु समासविस्तरविभाग- विशेषतश्च दर्शनं प्रवर्तत इत्यर्थः। तथा श्रवणम् इत्यत्रापि नस्त्रिकं चिन्त्यते। श्रोता श्रवणं श्रव्यमिति। तत्र श्रोता सिद्ध:। श्रव्णमस्य सिद्धिर्ञानम्। श्रव्या: शब्दाः। तदस्य सिद्धस्य श्राव्येष्वर्थेषु समासविस्तरविभागविशेषतश्र श्रवणं प्रवर्तत इत्यर्थः। तथा मननम् इत्यत्रापिच नस्त्रिकं चिन्त्यते। मन्ता मननं मन्तव्यमिति। अत्र मन्ता सिद्धः। मननमस्य सिद्धिर्ज्ञानम् । मन्तव्यानि परचित्तानि। देवमनुष्यतिर्यग्योनीनां धर्मार्थकाममोक्ष- चित्तानां मन्ता भवतीत्यर्थः ।(तथा विज्ञानम् इत्यत्रापि नस्त्रिकं चिन्त्यते। विज्ञाता विज्ञानं विज्ञेयमिति। तत्र विज्ञाता सिद्धः।

• Few lines are missing here.

प्रथमोऽध्यायः। ४ R.

विज्ञानमस्य सिद्धिर्ज्ञानम् । विज्ञेया वृत्तयः। अस्य सिद्धस्य प्रवर्तन्ते स्वतः भादुर्भवन्तीत्यंर्थः) अस्य ज्ञानमस्ति नेति? । उच्यते-अस्ति । यस्मादाह-

सर्वज्ञता ॥ २२ ॥

अत्रोक्तेषु दृश्यश्रव्यादिषु च अशेषेषु सिद्धेश्वरपश्वादिषु निर्विशेष- वाची सर्वशब्दो द्रष्टव्यः । ज्ञता इत्यत्रापिच नस्त्रिकं चिन्त्यते। ज्ञाता ज्ञानं ज्ञेयमिति। तत्र ज्ञाता सिद्धः। ज्ञानमस्य सिद्धिर्ज्ञानम् । ज्ञेयं कार्य कारणं सिद्धाश्रेति। तस्मादेका ज्ञानगक्तिरपरिमितेन ज्ञेयेनानेकेनानेकधोपचर्यते। स्फटिकादित्यवच्चास्य सर्वतः प्रवर्तत इत्येर्थः ॥ २२॥

आह-किमयं सिद्धो ज्ञानमात्रसन्तुष्टः पङ्गुवद्, उत क्रिया- शक्तिरप्यस्ति नेति?। उच्यते-अस्ति । यस्मादाह-

मनोजवित्वम् ॥ २३ ॥।

अत्रागन्तुकत्वात् सर्वज्ञानशक्तिरुक्ता। न तु ऋषित्वविप्रत्व- (अ० ५, सू० २७)वदित्यर्थः। (यस्मात्?) अत्र मनोजववदित्येवं प्राप्ते समानोपमानत्वाद् मनोजवित्वम् इत्युक्तम्। मनोजववत्। आह -

१. सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टाशेषचाक्षुषस्पर्शादिविषयं ज्ञानं दर्शनम्। अशेषशब्द- विषयं सिद्धिज्ञानं श्रवणम्। समस्तचिन्ताविषयं सिंद्धिज्ञानं मननम्। निरवशेषशास्त्रविषयं ग्रन्थतोरऽर्थतश् सिद्धिज्ञानं विज्ञानं, सवशाततरं येनोच्यते।', २. 'उकानु काशेषार्थेषु समासविस्तरविभागविशेषतश्च तत्त्वव्याप्तसदोदितसिद्धिज्ञानं सर्वज्ञत्वम् ।' इति सर्व- दर्शनसड़ग्रहे.

सभाष्ये पाशुपत्सूत्रे

कोऽर्थः सूत्रस्य?। उच्यते-यादडू मनसो जवित्वमाशुकारित्वम् ईदृशमस्य सिद्धस्य कर्तृत्वे शीघ्रत्वम्। न चास्य प्जापतिवत् तपोनिमित्तत्वादू भावोत्तरा प्रवृत्ति: । किन्तु भावस्य बलीयस्त्वात् मवृत्तेरुत्पन्नस्वभावः, करोमीति कृतमेव भवति। विनाशयामीति विनष्टं वा । कस्मात्?। दृक्किययोरप्रतीघातत्वात्। त्वमिति भाव- निर्देशाद् गम्यते वित्तमस्य शक्ति: सामर्थ्यम्। ऐश्वर्यमीद्श- मित्यर्थ: ॥ २३ ।।

आह-किमस्य सिद्धस्य कर्तव्यं, करणं, कुतो वा करोति?। तदुच्यते-

कामरूपित्वम् ॥ २४ ॥

कामरूपी इत्यत्रापिच नस्त्रिकं चिन्त्यते। कामी कामः काम्यमिति। तत्र कामी सिद्धः। कामोऽस्येच्छा। काम्यानि रूपाणि। कथम्?। कमु इच्छायां भवति। रूपाणि यावन्ति यादृशानि चेच्छति तावन्ति तादृशानि च करोति। आत्मायत्तानि चास्य रूपकरणानि पृथिव्यादीनि। विभ्ुत्वाच् करणानां यत्र 1 यत्र रूपाण्यभिनिर्वतयति तत्र तत्र चास्य बुद्धयादीनां करणानां वृत्तिलाभो भवति। चक्षुरादिवद् दृष्टान्तात्। नाघिष्ठाता इति चेत्?। तच् न। कस्मात्१। यस्मादाह-रूपीति। अत्र रूपाण्यधि- तिष्ठतीति रूपी। दण्डिवत्। रूपिवचनाच्च सर्वेषामेव रूपाणां

१. 'निरतिशयं शीघ्रकारित्वं मनोजवित्वम्'. गणकारिकाव्याख्या page 10.

२. See तैत्तिरीयोपनिषत् प्र०-३, अनु० १०.

प्रथमोऽध्यायः। ४५

युगपदेवाधिष्ठाता भवति। विश्ुत्वादभिन्नो महेश्वरात्। इद च रुद्रसायुज्य(अ० ५, सू० ३३)निर्देशाद् गम्यते । (त्वमिति भाव- निर्देशाद् गम्यते) वित्तमस्य शक्तिः सामर्थ्यम्। ऐश्वर्यमीदशमित्यर्थः। ।। २४ ।

आह-परिमितेषु कृत्येषु अशक्तिदर्शनात सन्देहः। अथ X

किमयं सिद्धस्तेषां स्वकृतानां रूपाणां संहारे शक्तः, उत विश्वामित्रवदशक्तः इति?। उच्यते। यस्मादाह-

विकरण: ।। २५।

अत्र विः विनाशे विनाकरणे । विकरणो भवति। विशिख- विरथवत्। करणप्रतिषेधात् कार्यप्रतिषेधः कृतो भवति। कस्मात् ३। x विशिष्टत्वाद् ग्राहकत्वात् सूक्ष्मत्वाच् करणानाम्। तस्माद् विकरण इति कैवल्यम्।। २५।।

आह-अविशेषाद् इह साङ्ख्ययोगादीनामपि सहैश्वर्येण कार्यकरणत्यागं कृत्वा कैवल्यनिष्ठा। इहापि च शास्त्रे। कथ तस्मादविशेषः १। अथ मतिः निरतिशये मोक्षे नास्ति वैषम्यं, तथाप्यतिदानादिभिः साध्यसाधननिष्ठातोऽय विशेषः उच्यते। नाविशेष:। यस्मादाह-

9. 'कर्मादिनिर पेक्षस्येच्छयैवानन्तरूपकर्तृत्वाधिष्ठातृत्वं ाुपित्वम्, २ 'सम्भृत- कायेन्द्रियस्यापि निरतिशयैश्वर्यसम्बन्धित्वं विकरणधर्मित्वम्' गणकारिकाव्या्या page 10.

सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

धर्मित्वं च ॥ २६ ॥ अत्र गुणधर्मेणायं धर्मी भवति। यदेतद् दर्शनायं विकरणान्तं माहेश्वरमैश्वर्यमस्येशप्रसादात् स्वगुणसंवृत्तं तेनायं गुणधर्मेण धर्मी भवति। कुतः ?। त्वमिति भावनिर्देशाद् गम्यते। ऋतेऽपि कार्यकरणे ज्ञाता कर्ता च भवति। ततश्व कैवल्याद्याः सर्वनिष्ठा विशेषिता भवन्ति। चशब्दोऽत्र ज्ञानक्रियाशक्ति समारोपणार्थः। एवमत्रास्य सिद्धस्य कामरूपिविकरणवचनात् स्वकृतेषु रूपेषु प्रभुत्वं विभु(त्वं) गुणधर्मित्वं च व्याख्यातम्। एतद्युक्तोत्तरे प्रसादाद् गुणाः प्रवर्तन्त इत्यर्थः ॥ २६ ॥ अत्रेदमाधिकारिकमैश्वर्यप्रकरणं परिसमाप्तमिति ॥

आह-किं परकृतेष्वपि देवमनुष्यतिर्यग्योनिरुपेष्वस्य सिद्धस्य प्रभुत्वं विभ्ुत्वं चास्ति नेति? । उच्यते-अस्ति। यस्मादाह-

सर्वे चास्य वश्या भवन्ति ॥ २७॥

अत्र सर्वे निरवशेषा: पशुधर्माण इत्यंर्थः। चशब्दः स्वकृत परकृतरूपसमुच्चयार्थः । परकृतेष्वपि देवादिरूपेषु प्रभुत्वं विभ्ुत्वं चास्तीति । अस्य इति सिद्धस्येत्यर्थः । वश्याः विधेयाः । वशवर्तिनश्च भवन्तीत्यर्थः। भवन्ति इति भूतार्थवादो निस्संशयम् *॥। २७।। (आह-किमयं सिद्धस्तेषां कदाचिद् वश्यो भवति नेति?। उच्यते-न । यस्मादाह-

• Seems few lines are missing here.

प्रथमोऽध्यायः। १७

सर्वेषां चावश्यो भवति॥२८॥

अत्रापि सर्वशब्दः पशुष्वेव। सर्वेषाम् इति न्यूनपरिग्रहे। चशब्दोऽभ्यधिकत्वे। अभ्यधिक उत्कृष्टो व्यतिरिक्तश् भवतीत्यर्थः । अवश्य इति। अकारो भूतपूर्व वश्यत्वं प्रतिषेधयति। भवति इति भूतार्थवादो निस्संशयम्)। यदा गुणैर्युक्त: प्राप्तैश्वर्यः सिद्धस्तदा सर्वेषा शक्तेरवश्यो भवतीत्यर्थः ॥ २८ ॥

आह-किं स्वशक्त्याध्याक्रान्ता वश्या भवन्ति? आहोस्विद् धर्ममर्यादां रक्षन्ति गुरुशिष्यवत् ?। गुरोः शक्त: शिष्यो नाध्या- क्रान्त:। यस्मादाह-

सर्वाश्चाविशति२९ ॥

अत्रापि सर्वशब्द: पशुष्वेव निरवशेषवाची द्रष्टव्यः । चशब्दः पूर्वोक्तसमुच्चये। न केवलमस्य ते वश्याः, कि त्वावेश्याश्रेति । अत्र आङ् इति आवेशनमर्यादामधिकुरुते। विश प्रवेशने । स तस्य ज्ञानक्रिययोर्विभ्ुत्वेऽपि शक्तिसंयोगादाविश्य मत्ययलोपं कर्तु समर्थो भवतीत्यर्थः ।।२९।

आह-किमयं सिद्धस्तेषां कदाचिदावेश्यो भवति नेति?। उच्यते-न । यस्मादाह-

सर्वेषां चानावेश्यो भवति॥ ३० ॥

अत्रापि सर्वशब्दः पशुष्वेत। सर्वेषाम् इति न्यूनपरिग्रहे। चशब्दोऽ्भ्यधिकत्वे। अभ्यधिक उत्कृष्टो व्यतिरिक्तश भवतीत्यर्थः।

8८ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

अनावेश्य इति। अकारो मूतपूर्वमावेश्यत्वं प्रतिषेधयति। अनावेश्यधर्मा भवति। न व्याधिशेषवदवस्थानम्। भवति इति भूतार्थवादो निस्संशयम्। यदा गुणैर्युंक्तः पाप्तैश्वर्यः सिद्धस्तदा सर्वेषां चानावेश्यो भवतीत्यर्थः ॥ ३० ॥ आह-किमावेशनमात्र एव शक्तो यक्षरक्षःपिशाचादिवद्, उत प्राणैरपि वित्रयोगं यातनाभिश्र संयोगं कर्तु शक्तो भवतीति ?। उच्यते-शक्तः। यस्मादाह-

सर्वे चास्य वध्या भवन्ति ॥ ३१ ॥

अत्रापि सर्वशब्दः पशुष्वेव निरवशेषवाची द्रष्टव्यः। चशब्दः समुच्चये। न केवलमस्य ते वश्याः आवेश्याश्च, किन्तु वध्याश्चेति । अस्य इति सिद्धापदेशे। वध्या इति। वध प्राणविप्रयोगे यातनायां च। प्राणैरपि विपयोगं यातनाभिश्च संयोगं कर्तुं समर्थो भवतीत्यर्थः। भवन्ति इति भूतार्थवादो निस्संशये। यदा गुणैर्युक्तः प्राप्तैश्वर्यः सिद्धस्तदा सर्वे चास्य वध्या भवन्तीत्यर्थः ॥ ३१ ॥ आह-किमयं सिद्धस्तेषां कदाचिद् वध्यो भवति नेति ?। उच्यत-न । यस्मादाह-

सर्वेषां चावध्यो भवति॥ ३२ ॥

अत्रापि सर्वशब्दः पश्रुष्वेव। सर्वेषाम् इति न्यूनपरिग्रहे। चशब्दोऽभ्यधिकत्वे। अभ्यधिकः उत्कृष्टो व्यतिरिक्तश् भवतीत्यर्थः ।

प्रथमोऽध्यायः। ४.९

अवध्य इति। अकारो भूतपूर्व वध्यत्वं प्रतिषेधयति। यदा गुणैर्युक्त: प्रात्तै्वर्यः सिद्धस्तदा सर्वेषां चावध्यो भवतीत्यर्थः। एवं परकृतेष्वपि देवादिशरीरेषु रूपेषु प्रभुत्वं विभुत्वं च व्याख्यातम्ं।।३२।। अत्रेदं षद्सूत्रीपकरणं परिसमाप्तम्। आह-किमस्य सिद्धस्यैतदैश्वर्य नित्यम्, आहोस्वित पार्थिवा व्यतैजसवायव्यव्योममानसाहङ्कारिकमहदात्मकादिवदनित्यमिति ?। उच्यते-नित्यम्। यस्मादाह अभीतः ॥ ३३ ॥

अत्र अक्षयादि(अ० १, सू० ३४) वचनविरोधादू अधीतश्चरतीति पाठानुपपत्तिः। तस्मादतीतानागतवर्तमानकालभयं न विद्यत इत्यतो- डभीतः ॥ ३३ ॥

आह-अभीतानामपि ब्रह्मादीनां संहारे क्षयः श्रूयते तस्माद् नाभीतत्वात् नित्यम् । अभीतस्य वा कि लक्षणम् ?। तदुच्यते- अक्षयः ॥ ३४ ॥

अत्र अकार: क्षयप्रतिषेधे अत्र क्षयो नाम सति पुरुषनित्यत्वे पूर्वमस्य ब्राह्मणस्य तैस्तैरैश्वर्यैरपकर्षः। आहङ्गारिक-

१. 'निरतिशयमपराधीनत्वमवश्यत्वम् । सत्त्वान्तरानभिभाव्यज्ञानसम्बन्धित्व- मनावेश्यत्वम्। सत्त्वान्तराधीनजीवितरहितत्वमवध्यत्वम्'. गणकारिकाव्याख्या page 10. २. This indicates there were some predecessors to this भाष्यकार. ३. समस्तभयातिकान्तत्वमभयत्वम्' गणकारिकाव्याख्या page 10. 7

५० सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

महदात्मकादिभिरनित्यो योगः। अयं तु अनेन नित्येन माहेश्वरेणैश्वर्येण योगात् पुरुषः अक्षयः इत्युपचर्यते। राजकोशवत् कुड्डम्बिद्रव्यवत् ।। ३४ ।।

आह-ईश्वराणामपि ययातिपरभृतीनां जराभिभवनादथ किमयं जीर्यते नेति?। अक्षयस्य वा किं लक्षणम्१। तदुच्यते-

अजरः ॥ ३५॥

अत्र अकारो जरां प्रतिषेधति। अत्र जरा नाम पलित- स्खालित्यादिलक्षणा कार्यस्य, दृक्क्रियाशक्तिहानिश्च करणानाम्। कस्मात १। तत्फलभोक्तृत्वादयं जीर्यत इत्युपचर्यते। इदानीं तु कामित्वाद् विकरणधर्मित्वाच्च (अ० १, सू० २४-२६) नास्तीत्यतः अंजर इत्युच्यते॥ ३५॥

आह-अजराणामपि देवादीनां संहारादर्वाङ् मृत्युर्द्दश्यते। अथ किमस्य मृत्युर्विद्यते नेति।। अजरस्य वा कि लक्षणम् १। तदुच्यते-

अमरः॥ ३६॥

अत्र अकारो मृत्युप्रतिषेधे। मृङ् प्राणत्यागे। अत्र प्राणा- दिद्टत्तिनिरोधो मृत्युरित्युच्यते । कस्मात?। तत्फलभोक्तृत्वाद। सोऽस्य कामित्वाद् विकरणधर्मित्वाच्च (अ० १, सू० २४-२६) नास्तीत्यतः

१. 'ऐश्वर्येण नित्यसम्बन्धित्वमक्षयत्वम्', २. 'कायेन्द्रियवैकल्यफ लेनात्यन्ता- सम्बन्धित्वमजरत्वम्' गणकारिकाव्याख्या page 10.

प्रथमोऽध्यायः । ५१

अमर इत्युच्यते। तस्मादभीताक्षयादिवचनान्नित्यमैश्वर्यमिति सिद्धम्। ॥ ३६ ।

आह -*

[सर्वत्र चाप्रतिहतगतिर्भवति॥३७॥

सर्वत्र अभिप्रेतार्थेषु प्रवर्तमानस्य महेश्वरेणापि अप्रतिबन्ध- 5 धर्मित्वम् अप्रतीघातेः ॥ ३७ ॥

इत्येतैर्गुणैर्युक्तो भगवतो महादेवस्य महागणपतिर्भवति॥३८॥

इत्येतैः पूर्वोक्तैः अवश्यत्वानावेश्यत्वावध्यत्वाभीतत्वाक्षयत्वा- जरत्वामरत्वाप्रतीघातत्वार्यैः अष्टभिर्गुणैः सिद्धिलक्षणैर्युक्तो भगवतो महादेवस्य महागणपतिर्भवति। सर्वपशुभ्योऽभ्यधिकत्वमैश्वर्यातिशयाद् महत्वम्। गणाः नन्दिमहाकालादयः। सेर्वपश्वादिकार्यस्वामित्वं पतित्वम् ॥ ३८ ॥

एवमध्यायपरिसमापतिं कृत्वा युक्तं वक्तुम्-

. 'प्राणादिवियोगजदुःखासंस्पर्शित्वममरत्वम्' गणकारिकाव्याख्या page 10. इह पत्रदवयं मातृकायां लुप्तम्, सिद्धेश्वरलक्षणादीनि तत्रान्तर्भूतानि स्यु: *

२. See गणकारिकाव्याख्या page 10. ३. महत्त्व and पतित्व are also included as गुण in गणकारिका- व्याख्या-page 10. ४, ५. See गणकारिकाव्याख्या on 6th कारिका.

५२ सभाष्ये पाशुमतसूत्रे

अत्रेदं ब्रह्म जपेत् ॥ ३९॥ 1

बृहच्च तेभ्यः सर्वब्रह्मभ्यः स्वयं भवति। जपेद् इति च मानसक्रिया। जप्यं प्रत्यवगन्तव्यम्। उकतं ।

"जपयज्ञस्तु यज्ञानां विशिष्टो दशभिर्गुणैः। उपांशु स्याच्छतगुण: साहस्रो मानसः स्मृतः ।।"

अतो मनसैव जप्तव्यम् । किमर्थमिति चेत्१। तदुच्यते- अधर्मव्युच्छित्यर्थ धर्मस्य चाभिव्टद्धयर्थ तस्य चाकुशलेभ्यो व्यावर्तनार्थ ब्रह्मण्यनवरतपदपड्क्त्यासुपनिबन्धनार्थ चेत्यर्थः ।।३९।।

आह-किं पुनस्तद् ब्रह्मेति ?। अत्रोच्यते-सद्योजाताद्यम्। अथवात्र ब्रह्माध्याययोर्दूरस्थः सम्बन्धः । कथम्१। पशुपतेरित्युक्ते सन्देहः। किं नरपतिसुरपतिप्रजापतिपभृतिवदस्यैश्वर्य कृतमनित्यमागन्तुकं वा?। किं चास्य जन्म मृत्युर्वा विद्यते नेति।। उच्यते-न। यस्मादाह-

सद्योऽजातं प्रपद्यामि ॥। ४० ।।

अत्र सदः (इत्य)स्मिन् पदेऽर्थद्वयं चिन्त्यते। संश्च आद्यश्च। आप्तिपालनवत्। अत्र सदिति नित्यत्वे । कस्मात् ? । विनाश- हेत्वभावात्। नित्यं ध्रुवमविनाशि पत्युः पतित्वं नान्येषाम्, इत्यतोऽभिधीयते सदिति। आह-(किम्) अयमादिमत्त्वे सति नित्यो मोक्षवत् १ । उच्यते-न । यस्मादाह-आद्यः। तव्वतिरिक्तस्य

१. मनुस्मृतिः २-८५.

प्रथमोऽध्यायः । ५३

हेतोरसम्भवादाद्यमनागन्तुकं पत्युः पतित्वं, नान्येषामित्यर्थः। आह- किं नित्यानादित्वे सति पुरुषवज्ायते ?। उच्यते-न यस्मादाह- अजातः । अत्र अकारो जन्ममृत्युप्रतिषेधे। जन्ममृत्युरहितो भगवान् निरञ्जनः। कस्मात् ?। साञ्जनवत्यलाभात्। निरभिमानित्वं नान्येषा- मित्यतः। अजातमिति कर्म! आह-अथैतत् सत्त्वमाद्यत्वमजातत्वं च गुणं कारणे ज्ञात्वा साधकेन किं कर्तव्यम्१। तदुच्यते-प्रपत्तव्यम्। यस्मादाह-प्रपद्यामि । (मि इ)ति साधकापदेशः। यथा-'अग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि इति। अत्र प्रशब्द: कारणान्तरेषु स्त्वाद्यत्वाजातत्व- प्रतिषेधार्थो भृशार्थश्र। तस्मात् सर्वभावानभिष्वङ्रेण तदेव कारणं अपत्तव्यम्। शरणमभ्युपगन्तव्यमित्यर्थ: ॥ ४० ॥

आह-अत्र प्पन्नः किं करिष्यति ?। कि वा दास्यति?। तदुच्यते-पूजां करिष्यत्यात्मानं च दास्यति। यथाह- सद्योऽजाताय वै नमः ॥४१॥

आह-सत्त्वमाद्यत्वमजातत्वं च पूर्वोक्तम्। सदयोडजाताय इति चतुर्थी। वैशब्दः सम्भावने। सत्त्वमाद्यत्वमजातत्वं च धर्मान् सम्भाव्य व्रवीति-सद्योऽजाताय वै नमः । नम इत्यात्मपदाने पूजारयां च। नमस्करेणात्मानं प्रयच्छति, पूजा च प्रयुङ्क्त इत्यर्थः ॥४१ ॥

१. तैत्तिरीयब्राह्मणम्. अष्ट० ३, प्र० ७. २. 'निरतिशयद्क्कियाशक्ति: पतित्वम्'। 'तेनैश्वर्येण नित्यसम्बन्धित्वं सत्त्वम्'। 'अनागन्तुकैश्वर्यत्वमाद्यत्वम्'। 'समस्तजन्मरहितत्वमजातत्वम्'। गणकारिकाव्याख्या- page 11.

५8 सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

आह-किंपयोजनमात्मानं महेश्वराय प्रयच्छति?। किमस्य दुःखं वा?। कि वा महेश्वरान्मृगयते?। कि वा स्वयमुत्पादितानुगृहीत- तिरोभावितानां पशूनां पतिः, उत परैरिति?। उच्यते-स्वयम्। यस्मादाह

भवे भवे नातिभवे ॥ ४२ ॥

अत्र भवे भवे इति वीप्सा। भव इति विद्याकलापशूनां समस्तानां ग्रहणम्। भवः कस्मात्?। भवनभावनकृतत्वात् । यस्माद् देवमनुष्यतिर्यकृत्वेन (भवति) भावयति च तानीश्वरः । धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्याणां भवनभावनत्वाद् भवः। तस्य भूयोभूय उत्पत्यनुग्रहतिरोभावं च दृष्ट्रा। वीप्सायाः उत्पत्ता- वुत्पत्तावनुग्रहेऽनुग्रहे तिरोभावे तिरोभावे चेत्यर्थः। नातिभवे इति। नकारः कार्यत्वं प्रतिषेधति। अतिशयितभवेषु मा भवामी- त्यर्थः ॥ ४२॥।

आह-किं भवाद् वियोगमात्रमेवैकं मृगयते?। तदुच्यते- न। यस्मादाह-

भजसव माम् ॥ ४३ ॥

अत्र भज इत्यनुग्रहे। स्व इति कारणापदेशे। माम् इत्यात्मा पदेशे। भजस्व मां त्रायस्व माम् अनुगृह्ली्व मामित्यर्थः ॥४३॥

१. 'भवस्व' इति तैत्तिरीयपाठः

द्वितीयोऽच्यायः। ५५

आह-कम् आमन्त्रयते?। कं पपदते?। कस्मै नमस्कारं करोति१। कस्तं पुरुषं भवाद् मोक्षयति?। कं वा ब्रवीति भजस्व मामिति१। तदुच्यते-यस्मादाह-

भवोन्द्वः ।। ४४ ॥।

अत्र भव इति विद्याकलापशूनामेव ग्रहणम्। तस्योत्पत्ति- कर्ता भगवानित्यतो भवोन्भवे इति। अत्रोत्पादकानुग्राहकतिरो- भावकधर्मि कारणम्, उत्पाद्यानुग्राह्यतिरोभाव्यधर्मि कार्यमित्येतत् कार्यकारणयोर्लक्षणम्। एतस्मिन कारणे प्रपत्यादि क्रमोपयोगि द्रष्टव्यम् ॥ ४४ ॥ एवमत्र भगवत्कौण्डिन्यकृते पञ्चार्थभाष्ये ग्रथमोऽध्यायः सह ब्रह्मणा ग्रन्थतोऽर्थतश्र परिसमाप्त इति॥

द्वितीयोऽध्यायः ।

इदानीं द्वितीयमध्यायमवसरपासं कार्यकारणशेषेण सम्बन्धं कृत्वा वैक्ष्यामि (वक्ष्यामः)।

१. 'भवोद्धवाय नमः' इति तैत्तिरीयपाठ: २. 'महासृष्टिसंहारकर्तृत्वं भवोद्भवत्वम्'। गणकारिकाव्याख्या page 11. 3. The singular is used in this place only. I believe it is due to the scribe's mistake.

सभाष्ये पाझुपतसूत्रे

आह-यद्येवंतस्माद्, उच्यतां का सम्बन्धः? तदुच्यते। यदुक्तं पुरस्ताद् भवोन्भव इति*।

वामेः ॥१॥

नामभिः श्रेष्ठ इत्यर्थः। उक्तं हि-

"पुरुषध्वजशृङ्गेषुह विर्भूषणलक्ष्मसु। वामः श्रेष्ठेष्ववक्रेषु नवस्वर्थेषु कीर्तितः ।।" इति H १ ॥

आह-किंनिमित्तास्योत्पादकादिप्रवत्तिः, किंपयोजना वा ?। तदुच्यते- देवस्य॥ २॥

इति। अत्र देव इति दिवु क्रीडायाम्। क्रीडाधर्मित्वात् क्रीडानिमित्ता। कीडावानेव स भगवान् विद्याकलापश्चुसंज्ञकं त्रिविधमपि कार्यमुत्पादयन् अनुगृह्नाति तिरोभावयति चेत्यतो देवः । प्रतृत्ति- श्रोत्पच्यादिफला द्रष्टव्या। देवस्य इति तद्र्मित्वे षष्ठी ॥ २॥

आह-किं नामद्यमेवात्र कारणे वितन्यते ?, अर्थद्वयमेव वा!, आहोस्विद् अन्यदप्यस्ति नेति।। उच्यते-अस्ति । यस्मादाह-

• Few lines are missing here. १. वामदेवस्येति सूत्रानुसारी पाठ :.

द्विवीयोऽध्यायः। ५७

ज्येष्ठस्य ।। ३ ।।

इति। अत्र परत्वाज्ज्येष्ठः। केषां केन वा पर: ?। तदुच्यते- सिद्धसाधकपशूनाम्। तदायत्तत्वात् सिद्धसाधकभावस्य, सर्वपशूनां च प्रवृत्तिनिव्ृत्तिस्थित्यादिफलानाम् इत्यतो ज्येष्ठः परतरः। परतमश्रेति। अकृतकं चास्यैश्वर्यम्। उक्तं हिं- 5

"टृकूक्रियालक्षणा शक्तिस्तत्त्वधर्मोऽस्य नित्यता! श्रेंष्ठोऽतः सर्वभूतेषु तस्मादेष परः स्मृतः ॥"

इत्येवं परत्वाज्ज्येष्ठः । अत्रापि ज्येष्ठस्येति तद्धर्मित्वे षष्ठी॥३॥ आह-किं (नाम)त्रयमेवात्र कारणे चिन्त्यते, अर्थत्रयमेव वा, आहोस्विद् अन्यदप्यस्ति नेति?। उच्यते-अस्ति।

रुद्रस्य ॥४ ॥

इति। अत्र रुत(स्य भयस्य) द्रावणात् संयोजनाद् रुद्रः। तत्र रुतं (संज्ञा १) अभिलाप इत्यनर्थान्तरम्। द्रावणं नाम (संयोजनम्)। भयं विविधम्। उक्त्तं हि-

"नानाविधैः कृतैर्यस्माद् भयैश्र विविर्धैस्तथा। संयोजयति भूतानि तस्माद् रुद्र इति स्मृतः ।।"

अत्रापि तद्धर्मित्वे षष्ठी ॥ ४ ॥

१. भट्टभास्कर in his रुद्रभाष्य gives a dozen meanings for the- word रुद quite different from this. 8

सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

आह-किं तत्?। कीदृशं वा तदस्येति।। उच्यते-

कलितासनम् ॥५॥

अत्र त्रिविधेन कार्येण विद्याकलापशुसंज्ञकेन तत्रैव स्थित्यु- त्पत्तिपलयान् प्राप्तुवता कलितं शोभितशब्दितं, नभस्वाराभि- रिवेत्यर्थः। आह-यदेतत् पत्युः पतित्वं शक्तिः सामर्थ्यमैश्वर्य स्वगुणः सद्भावः सतत्वं तत्त्वधर्मः, तद् आसनम्। नतु पद्मासन- वदुपवेशनलक्षणमित्यर्थः। आसनं कस्मात्?। आस्तेऽस्मिन् आसनम् । कार्यमनेन वा अध्यास्त इत्यासनमित्यर्थः। अत आसनम्। अतो- डन्ययोडमृतो भगवान् कामतः स्वशक्तिस्थं कार्य स्वशक्त्या अध्यास्ते। तस्मादासनस्थं कार्यं कारणं चेति।

आह-कार्यकारणयोर्व्त्तिसङरदोषो गोजाविमहिषीक्षीरवत्। तदुच्यते-न। अङ्गुल्यग्ररूपादिवदित्यसङ्करः। दीपादित्यपकाशनयन- रश्मिवच्चासङ्करः। आह-सङ्करे अपरिच्छेददोष: ईश्वरपुरुषविद्याकलानां माक्षिककोटद्रव्यवत्। तदुच्यते। एकोत्तरोत्कर्षेण व्याप्यव्यापकभावेना- x वस्थितानां तत्वादीनां नापरिच्छेददोषः। सूत्रत्वाद् व्यापकं महेश्वरतत्वं, व्याप्यं पुरुषादिपश्चविंशकम्। तथा आत्मत्वाद् व्यापकं पुरुषतत्वं, व्याप्यं प्रधानादिचतुर्विशकम्। तथा व्यापकं प्रधानं, व्याप्यं बुद्ध्यादि- त्रयोविंशकम्। व्यापिका भवति बुद्धिः, व्याप्यमहक्वारादिद्वाविशकम्। तथा व्यापको भवत्यहङ्गारः, व्याप्यान्येकादशेन्द्रियाणि, दशविरधं च कार्यम् । व्यापकान्येकादशेन्द्रियाणि, (व्याप्यानि पश्चभूतसूक्ष्माणि शब्दादीनि)। तथा व्यापकानि पञ्चभूतसूक्ष्माणि शब्दादीनि, व्याप्यानि आकाशादीनि पश्चमहाभूतानि। तथा व्यापकमाकाशं, व्याप्यं

द्वितीयोऽध्यायः। ५९

वाय्वादिभूतचतुष्कम्। तथा व्यापको भवति वायुः, व्याप्यं तेज :- प्रभृति भूतत्रयम्। तथा व्यापकं भवति तेजः, व्याप्यमबादिद्यम्। तथा व्यापिका भवन्त्यापः, व्याप्या पृथिवी। व्यापिका पृथिवी, व्याप्यानि भूम्युदकरसलक्षणानि कार्याणि। तथा व्यापकानि भूम्युदक(रस)लक्षणानि कारणानि, व्याप्यं देवमनुष्यतिर्यग्योनि, तृणौषधिव्ृक्षगुल्मलतावनस्पत्यादिकार्यमनेकविधम्। अतो नापरिच्छेद- दोष:।

आह-ृत्त्यसङ्करग्रहणे दृष्टान्ताभावादयुक्तम्। तदुच्यते- हरिद्रोदकवद् व्याप्यं व्यापकं च 1 तदयथा-हरिद्रोदके स्निग्धत्वशैत्यादिधमैरपां ग्रहणं, गन्धवर्णघनक्षारत्वादिभिर्हरिद्रायाः । तथार्णवदेवादिस्थानशरीरेन्द्रियविषयादिसन्निवेशेन सुखदुःखसन्निपातेन चेश्वरस्य। एवं पुरुषस्यापि। ईश्वरस्यापि अपरिणामिधर्मित्वात् सुख- दुःखदातृत्वाच्च प्रधानधर्माधर्मादीनां ग्रहणम् । तथा प्रधानस्य मानस- सङ्कल्पालोचनगमनादिभिः करणग्रामस्य विषयाणां च ग्रहणम् । तथा धृतिसंग्रहपक्तिव्यूहावकाशदानादिभिर्धमैंः पृथिव्यादीनां ग्रहण- मिति प्रधानवादिनो मन्यन्ते।

आह-अथेह तन्त्रे कथं कार्यकारणावस्थानम् ?। तद् वाच्यम्। तदुच्यते-इह यस्मादाह-शर्वसर्वेभ्यः (अ० ३, सू० २५) इति वचनाद्यथासम्भवम्। सति विभ्ुत्वे स्ववृत्या कार्यकारणयोः सर्व- गतत्वेऽपि स्ववृत्त्यसङ्करः। तस्मादासनस्थं कार्य कारणं चेति। आह-किं तदासनस्थं कार्यम् आसने नित्यम्, आहोस्विदनित्यमिति!। उच्यते-नित्यं कार्यम्। कस्मात्?। पत्युर्भवति। कारणेश्वर- नित्यत्वात् पतिनित्यत्वम्। इह सद्योजातादि (अ० १, सू० ४०)

६ ० सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

वचनात् पालको नित्यः। पालकनित्यत्वाच् पाल्यसवि नित्यम्।। कस्मात्?1 न ह्यसति पाल्ये पालक इत्येव। सति नित्यल्वे तान्येव पश्वादीनि संयोजयति। मृल्लोहमयप्राकारादिवद् दृष्टानतात् दृचि-

परस्परोपकाराच्ानुग्रहः ईश्वरचोदनानुग्रहः, वियोजनं वत्तिलोपश्र(१)। लोपोडभावः। तस्मात् त्रिष्वपि कालेषु आसनस्थं कार्य द्ष्टव्यम्। पृथिव्यां बीजवदित्यर्थः ॥५॥

आह-कि तत् कार्य भगवान् युगपदुत्पादयति, क्रमशो वा?। किं वा कर्मापेक्षः, अनपेक्षो वा ?। तदुच्यते-यथेष्टम्। यस्मादाह-

सार्वकामिक इत्याचक्षते ॥६॥

अत्र सर्वशब्दो विद्यादिकार्यनिरवशेषवाची द्रष्टव्यः। कामिक इत्यत्रापि नस्तिकं चिन्त्यते। कामी कामः काम्यमिति च। तत्र कामी ईश्वरः। कामोऽस्येच्छा। काम्यं विद्यादिकार्यम्। तदक्रमेण कमशो वा यथेष्टमुत्पादयति। कस्मात्?। कामित्वात्। अकर्मापेक्षित्वं v चास्यातएव सिद्धम्। कर्मकामिनश्च महेश्वरमपेक्षन्ते, न तु भगवानीश्वरः कर्म पुरुषं वापेक्षते। अतो न कर्मापेक्ष ईश्वरः। इतिशब्दोऽर्थानां निर्वचनत्वात् प्रक्रणपरिसमाप्त्यर्थः आह-कामित्वं तत्त्ववैधर्म्य कुर्यात्। कार्यत्वेन वा परिणामित्वम्, आत्मनो बन्धमोक्षविपर्ययं वा कुर्यात्। तदुच्यते। यस्मादाह-आङ् इति। आङिि कार्य- कारणत्वम् आत्मनो मुक्तानां च मर्यादा। तदुच्यते-उत्पाद्यानुग्राह्य- (तिरोभाव्य)कल्पकत्वाभावकत्वेनापरिणामित्वम्, आत्मनो मुक्तानां च पुनर्दुःखैरसंयोजनमित्येषा कारणमर्यादा। स्थाप्या च कार्य

द्वितीयोऽध्यायः। ६१

तदन्यचोद्याधिष्ठेयत्वं च। चक्षिङ् कथने। भगवता कार्येभ्यो भ(ग)वता रुद्रेणाचक्षितम्। भगवतो महेश्वरस्य शक्तिः सनातनी । तद्विदादिकार्य कलितमित्येषोऽर्थः । तथाचोक्तं वर्णितमित्यर्थः(१)॥६॥

अत्रेदमाधिकारिकं कार्यकारणप्रकरणं परिसमाप्रमिति।

किं नाम कामित्वं रुद्रकामित्वं च?। एतदेव कारणे महाभाग्यम्, आहोस्विदन्यदस्ति ?। उच्यते-अस्ति। यस्मादाह-

अमङ्गलं चात्र मङ्गलं भवति ॥७॥।

अमङ्गलम् इति अत्र साधनजातमधिकुरुते। तदुद्देशेन तु मङ्गलवचन- निर्देशं करोति। चशब्दः कारणगुणवचनोपक्षेपे द्रष्टव्यः । उप- /0 क्षिप्योत्तरत्र मङ्गलं पदक्षिणं च (अ० २, सू०८) वक्ष्यामः। तस्मादुभयं रुद्रे देवाश् पितरश्च(अ० २, सू० ११) इत्युपरिष्ठाद् वक्ष्यामः। अत्रशब्दो मूर्त्यधिष्ठातरि मनःसंज्ञे कारणे सकले उपतिष्ठता अपसव्यसम्बन्धो द्रष्टव्यः । मङ्गलम् इत्यत्रापिचामङ्गले वक्तव्ये मङ्गलमेव तद् वक्ष्यामः। तदुच्यते-अत्र अमङ्गलं नाम (यद्दैतं!) नग्नत्वापसव्यत्वसम्बन्धो/ हसितादः साधनवर्गः। स त्विह कारणमूर्तिसामर्थ्यान्मङ्गलं भवति। शैलोदोमावनवत्। मङलं साधनं धर्मनिष्पादकम्। भवति इति भूतार्थवादो निस्संशयम्। कारणमूर्तौ क्रियमाणममङ्गलं मङ्गलं भवतीत्यर्थः ॥७॥

आह-किं नअत्वमपसव्यत्वं वा साधनद्वयमेवोच्यते? । न। यस्मादाह-

६२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

अपसव्यं च प्रदक्षिणम्॥८॥

नग्नत्वं च साधनमेवेत्यर्थः। अत्रामङ्गलनिर्देशार्थत्वात् प्रत्याहार- वदुपहार(अ० १, सू० ८)सामान्यमात्रख्यापनाच्च पृथगपसव्यारम्भः। तस्मादत्र अपसव्यं नाम यत् सव्याद् विपरीतम्। चशब्दः समुच्चये। न केवलं कारणमूर्ति(साधन!) सामर्थ्यादमङलं मङ्लमापद्यते, अपसव्यं च प्रदक्षिणमापद्यत इत्यर्थः। प्रदक्षिणं नाम-यदन्येषामपसव्यं तदिह प्रदक्षिणं धर्मनिष्पादकं भवति। नतु यत् तेषां प्रदक्षिणं कस्मात्। उत्सूत्रादिदोषाद् अप्स्ानादिवदित्यर्थः ॥८॥ आह-समस्तानां कारणगुणानां तुवचनं किमस्ति नेति?। उच्यते-अस्ति। यस्मादाह-

तस्मादुभयथा यष्टव्य:। ९॥

इति। अत्र तस्माच्छब्दः कारणगुणवचने। के कारणगुणा

त्व (तपावावेदे?) (वाम)देवज्येष्ठुरुद्रकामित्वं च मङ्गलावाप्तिः प्रदक्षिणा- वाप्तिश्र (?)। एतान् कारणगुणान् ज्ञात्वा। अतो ब्रवीति- तस्मादिति। अथैतत् कारणगुणवचनं ज्ञात्वा साधकेन किं कर्तव्यम्?r तदुच्यते-उभयथा यष्टव्यः अत्रोभयथा द्विधेत्यर्थः। यष्टव्य इत्यत्रापि नस्निक चिन्त्यते। यष्टा यजनं यष्टव्यमिति। अत्र यष्टा साधकः। यष्टव्यो भगवान् महेश्वरः। यजनं भावना।

• Seems few words are missing.

द्वितीयोऽध्यायः । ६३

यजनमध्ययन(म१)ध्या(प!)नस्मरणाद्यम्। तत्फलं-देवनित्यता, सायुज्यम् (अ० ५, सू० १०, ३३) इत्युच्रत्र वक्ष्यामः ॥९॥

आह-अनिर्देशात् सन्देहः। कथमुभयथा?। द्विधा निर्देशो वाच्यः। तदुच्यते-

देववत् पितृवच्च॥ १० ॥

कथमिति?। उच्यते-पूर्वमस्य ब्राह्मणस्य देवयजने पितृ- यजने चाधिकारोऽधिगतः । तस्मात् तेभ्यो देवपितृभ्यो भक्ति- व्यावर्तनं कृत्वा उभयथापि महेश्वरे भावमवस्थाप्य यजनं कर्तव्यं नान्यस्य। चशब्दः प्रतिषेधे। यत्तत् पूर्व देवपितृषु कारकत्वं सम्भावितं, तत् तेषु न विद्यते। अतस्तेषां यजनं न कर्तव्य- मित्यर्थः ॥ १० ॥

आह-यद्येवं तस्माद् उच्यतां देवपितृणां को दोषः? यस्मात ते न यष्टव्याः। रुद्रे वा को गुणः १ यस्मात् स एव यष्टव्यः। इति निर्देशो वाच्यः। अप्स्ानादिवत्। तदुच्यते-

उभयं तु रुद्रे देवा: पितरश्च ॥ ११॥

तत्रोभयं दवयं समस्तमित्यर्थः। तुशब्दो देवपितृषु वैशेषिकं कारणत्वं व्यावर्तयति। रुद्रे इति कारणापदेशम्। रुद्रस्य रुद्रत्वं पूर्वोक्तम्। रूद्र इति वैषयिकं सन्निधानम्। अत्र शक्तिर्विषय इत्यनर्थान्तरम्। ते देवपितरो रुद्रशक्त्यां हार्थधार्यकार्यत्वेन वर्तन्ते,

१. 'उभये' इति सूत्रपाठः

६४ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

आधीयन्ते, विषये वर्तन्त इत्यर्थः। देवाः पितर्श्र। तत्र देवा इति ऋभुषु ब्रह्मादिपिशाचान्तेषु मनुष्यतिर्यग्योनिवर्ज सामान्यसंज्ञा। विधिवत्। पितर इति विशेषसंज्ञा। भस्मस्ानादिवदित्यर्थः । ब्राह्मणदेवदत्तादिवच्च। अत्राह-सामान्यविशेषसंज्ञाभिधाने कि प्रयो- v जनमिति चेत?। तदुच्यते-त्रिविधस्यापि कार्यस्य रुद्रे हार्यधार्य- कार्यज्ञापनार्थम् किश्च कालक्रियास्वाहास्वधामन्त्रान्यत्वदर्शनाद् देवपितृयजनापहृतचित्तव्यावर्तनार्थत्वाच्च। तस्मादन्यानन्यत्वेनापि व्याख्यानमदुष्टम्। चशब्दोऽ्भ्यधिकत्वे। देवपितृवत् सत्वस्य त्रिविधस्यापि कार्यस्येश्वरे प्रतिष्ठाप्रसत्रसंयोगवियोगसुखमोहबन्धमोक्ष- दातृत्वेन च स एव परं कारणं समस्तत्वेनाप्यते इत्येवं चशब्दोऽ्भ्यधि- कत्वे द्रष्टव्यः। तस्माद् दुःखान्तार्थिना ते देवपितरो न यष्टव्याः । तदर्ये भगवान् महेश्वरो यष्टव्य इत्यर्थः ॥११॥ अत्रेदमानुषङ्रिकं कार्यकारणप्रकरणं परिसमाप्तम्। अत उत्तरस्य विधिप्रकरणस्य सत्यपि पदार्थवैलक्षण्ये साध्य- साधनभावाद् यजनेन सह सम्बन्धं करिष्यामः। कस्मात्। इह पुरस्तादुक्तम्-उभयथा यष्टव्यः, देववत् पितृवच्च (अ० २, सू ९-१०)। यत्र पूर्व देवपितृभ्यो व्यावर्तितया भक्त्या महेश्वरं यजतोऽनव- गमात्, स्वात्मेश्वरसंयोगं योगं प्राप्स्यसि तत्फलं वक्ष्यामः । येन च बलेनोपबृंहितस्य तत्रैव यजने उद्योगोऽभिनिवेशश्च भविष्यति तद् बलं वक्ष्यामः। तद्वलप्रास्तौ चोपायं वक्ष्यामः। तदुच्यते- हर्षाप्रमादी॥ १२ ॥ इति। अथवान्यो दूरस्थः सम्बन्धः । यस्मादुच्यते-यस्य येनार्थसम्बन्धो दूरस्थस्यापि तेन तदर्थोत्पत्तिः समाना। आनन्तर्येऽपि

द्वितीयोडध्यायः। ६५

असम्बन्धो ग्रहणक्षयादिवद्, (ग्रह्नक्षत्रादिवत्) न त्वत्र अमङ्गलादिभिः। कस्मात्१। शेषाभावात्। एवमिहापि दूरस्थ(स्या!): सम्बन्धः। कस्मात् ?। इह पुरस्तादुक्तम्-अकलुषमतेः, चरतः, ततोऽस्य योगः पवर्तते (अ० १, सू० १८-२०)। अत्र कलुषव्यतिरेकेण येऽन्ये योगव्याघातकरा हेतवः, तान् वक्ष्यामः। यथा चैका चरितव्या योगमापिका इति व्याख्यास्यामः। तथा चर्यान्तरेण तपसा योगप्राप्तिर्यथा भवति, तद् बलं वक्ष्यामः। तद्वलपाप्तौ चोपायं वक्ष्यामः। हर्षाप्रमादी इति। अत्र हर्षो नाम दिव्येषु विषयेषु विधानजधर्मप्रकाशितेषु प्रीतितुष्टिममोदाः। ते त्विह प्राप्त्यादिव विश्वामित्रादिस्वरूपा द्रष्टन्याः (१)। कथलक्षणा इति चेत्१। तदुच्यते-कार्यकरणविशुद्धिलक्षणाः । तत्र कार्य- विशुद्धिस्तावत्-यदैतद् देवशरीरं ज्वलन्तं भासा दीप्यन्तं दिवि भुव्यन्तरिक्षे च रुक्मदण्डवदुच्छिूतमात्मानं पश्यति, तदा दि(वि) अणिमा लघिमा महिमा इति त्रयः कार्यगुणा भवन्ति। अन्तरिक्षे च यस्माद्वर्म- विशेषात् (१)। तथा करणविशुद्धिरपि-गरिमादिभिः (भुवि) बाहैरन्तः- करणेन च दूरविषयग्राहकत्वालोचनसङ्कल्पाध्यवसायाभिमानादयो भवन्ति(१)। कस्मात्१। धर्मादिवचनात्। अपिच प्राप्तिः पाकाम्यम् ईशित्वं (वशित्वं) च यत्र कामावसायित्वमिति पश्च करणगुणा भवन्ति। इत्येवं यदन्येषामणिमाद्यष्टगुणं चतुष्षष्टिविकल्पं धर्मकार्यमैश्वर्य तदिह शास्त्रे हर्ष: इति संज्ञितम्। तेषु मदमकुर्वन् हर्षाप्रमादी भवति। धर्मविद्याबलेनेत्यर्थः ॥१२॥

आह-कुत्रस्थस्य ते हर्षा अभिव्यज्यन्ते?, कीदृशस्य वा?। तदुच्यते- 9

६६ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

चर्यायां चर्यायाम्॥ १३ ॥

अत्र चर्यायां चर्यायाम् इति वीप्सा। आह-अनिर्देशादिइ वीप्सा एकवचनद्विवचनबहुवचनेषु भवति। तत्रैकवचने तावद् भवति। यस्मादुक्तम्- "अद्य ते रुधिरं तीव्रं पिवामि पुरुषाधम!। वदेदानीं सुसरब्ध: पुनर्गौरिति गौरिति।।"

इति। तथा द्विवचनेऽपि भवति- "उभौ ध्वजौ वातमलौ शुशुभाते रथे रथे। संर्धौ परमक्रुद्धौ युधि घ्नन्तौ परस्परम् ॥"

तथा बहुवचनेऽपि भवति। यस्मादुक्तम्- "पुरुषे पुरुषे बुद्धिः सा सा भवति निश्चिता। तुष्यन्ति च पृथक्र सर्वे ते मनुष्यास्तथा तथा॥"

इत्यतः संशयः । अतः किमेका चरिः उत चरिद्वयम् उत चरिबहुत्वमिति?। उच्यते-एका चरिः क्रियाबहुत्वेऽपि भवति। यथायतने लोके च। तत्रायतने स्नानहसिताद्याः, लोके च काथनस्पन्दनाद्याः विधिक्रियाः इत्येवं चरिक्रियातत्वं दृष्ट्रा वीप्सार्थेनाभिहितं चर्यायां चर्यायां क्रियायामित्यर्थः। तस्मात् सकदुचारिता वीप्सा बहुवचनेऽपि भवति। वृक्षबलिवत्। किश्च-

१. 'एष ते रुधिरं तीव्रं पिबामि पुरुषादवत्'। इति महाभारते कर्णपर्वणि दुःशासनवधे।

द्वितीयोऽध्यायः। ६७

माहात्म्यमिति (अ० २, सू० १४) चर्योत्तरसम्बन्धात् कथ्यते एका चरि: क्रियाबहुत्वे भवति। कार्यकरणविशुद्धिलक्षणा हर्षा इत्युक्तम्। न च विभा (१) कार्यकरणैश्वर्याभिनिवेशः शक्यते कर्तुमित्यतोऽवगम्यते कार्यकरणवतश्चरतो महिमानोऽभिव्यज्यन्त इत्यर्थः ॥ १३॥

आह-अपमत्तस्याचरतः का कार्यनिष्पत्तिः ?। तदुच्यते-

माहात्म्यमवाप्नोति ॥१४ ॥

माहात्म्यं नाम अर्यमप्रकाशवत्। तदुच्यते-(य)स्य सान्निध्यादरयं ब्राह्मण: परिदृष्टार्थोऽपि भूत्वा दुष्टाश्वतररथस्थानीयैर्देहेन्द्रियादिभि- रपनीयते अपहियते तदमाहात्म्यम्। विधियोगाभिनिवेशासामर्थ्यम् अधर्मबलम्। उक्तं हि-

"हियते बुद्धिर्मनोऽपि नरस्य देहेन्द्रियैः। अमूढसंज्ञो दुर्दान्तैर्दुष्टाश्वैरिव सारथिः?)॥"

माहात्म्यमतो विपरीतम्। यस्य सान्निध्यादयं ब्राह्मणः स्नानशयनानु- स्नानादिक्राथनस्पन्दनाध्ययनध्यानस्मरणकरणसमर्थो भवति परया श्रद्धया युक्तस्तन्माहात्म्यम् । आह-किं तदिति।। उच्यते-यदेतत्ँ प्रभ्रष्टस्य तपसो वीर्य तपोबलं तपश्शक्तिस्तन्माहात्म्यम्। कथ गम्यते ?। चर्या- नन्तरोक्तत्वात्। यदनन्तरं यदवामोति तत एव तदासादयतीत्यर्थः। आह-प्राम्नोतीति अस्तु पाठः। लब्धुर्भविष्यतीत्युच्यते। अवरम्य क्षणगतिशीतिप्राप्त्यर्थत्वात् तेन विधिचरणेन रक्षते हर्षविशेषाणा-

सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

मभिप्रीतिविशेषणमतिगतिसंस्तवनावाप्तिश्व ()। तस्मान्मन्त्रवलवदू धर्म- बलमेवास्य माहात्म्यमवाम्ोतीत्यर्थः ॥ १४॥

आह-कः सोऽभ्युपायः १। कानि वा तानि धर्मसाधनानि, यैरहर्षोत्पत्तिर्माहात्म्यलाभश्च भवति ?। चरिक्रियाणां वा कतिविधो x विभागः १। दानादीनां वा पूर्वोक्तानां विशेषणं किमस्ति नेति?। उच्यते-अस्ति। यस्मादाह-

अतिदत्तमतीष्टम् ॥ १५॥

अत्र कुदानानि गोभूहिरण्यसुवर्णादीनि। कस्मात्?। अनैकान्तिका- नात्यन्तिकसातिशयफलत्वात्, कुपथाध्वप्रवादाच (अ० ४, सू० १८)। तस्मादत्र अतिशब्दो विशेषणम्। अतिदानं चात्मप्रदानम्। कस्मात्?। आत्मनः दातृत्वाद्, भूयो दानप्रयोजनाभावाद्। स्थानशरीरे-

नावृत्तिफलत्वाद् असाधारणफलत्वाच्चात्ममदानमतिदानम्।

तथा कुयजनान्यग्निष्टोमादीनि। कस्मात्१। सड्गग्रहमतिग्रह- हिंसादियुक्त्ेन श्रवेणाभिनिर्दृत्तिदर्शनात् पत्रीरात्रिजदेवतादिसा धार ण - फलत्वाद् (१) अनित्यसातिशयसङ्कीर्णफ लत्वाच्च कुयजनान्यग्निष्टोमादीनि। तस्मादत्रातिशब्दो विशेषणम्। अतियजनं नाम यदायतने लोके वा। तत्रायतने स्नानहसितादया, लोके च क्राथनस्पन्दनाद्ा विधिक्रिया। कस्मात् १। सङ््ग्रह्प्रतिग्रहहिंसादिरहितेन क्रमेण स्वशरीरसमुत्थाभिः कायिकवाचिकमानसिकामिरिज्यते यस्मात्। अतश्रेत्युच्यते अतियजनम् ॥ १५॥

द्वितीयो डध्यायः। ६९

आह-कि दानं यजनं च साधनट्टयमेवात्रातिशब्देन विशिष्ट कर्तव्यमिति?। उच्यते-न । यस्मादाह-

अतिततं तपस्तथा ॥ १६ ॥

अतिशब्दो विशेषणे। नायान्त्याध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैवि- कास्तेषां स्वशास्त्रोक्तेन क्रमेण मनसि सम्मतानां मतानाम् (१) अनुपायतः प्रतीकारमकुर्वतां तपो निष्पद्यते। यत्र तृतीयायामात्मसंयोगान्निष्पद्यते, तत् तप इत्यर्थः । तदा शयनार्थे कथम् ?* । तथातितापेभ्यो- डतितपो निष्पद्यते तथा (न१) दानयजनाभ्यामपीति। तथाशब्द: साधनत्रयोपसंहारार्थः। यदा ददाति तदा यजति तप्यति च । यदापि यजति तदा ददाति तप्यति च । यदा तप्यति तदा ददाति यजति च। एवमादिदीक्षापभृतिरस्य ब्राह्मणस्य (?)। (यदा) एमिस्त्रिभिरुपायैर्गङ्गास्त्रोतोवद् धर्मस्यायोऽधर्मस्य व्ययो भवति, तदा- तिदानादिनिष्पन्नेन प्रकृष्टेन तपसा अस्य ब्राह्मणस्य हर्षोत्पत्तिर्माहात्म्य- लाभक्च सम्भवतीत्यर्थः ॥१६ ॥। आह-अतिदानादिनिष्पन्नेन प्रकृष्टेन तपसास्य ब्राह्मणस्य का गतिर्भवतीति ?। उच्यते-अभ्युदयकैवल्यव्यतिरेकेण,

अत्यागतिं गमयते ॥ १७॥

अत्र अतिशब्दो विशेषणे। आङ् इति मर्यादायां भवति। कथमध्ययनध्यानादिरहितमपि साधकं तपोऽतिगति गमयति 'तदभ्यासो इरत्येनम्' इति वचनात्। अतिगतिरिति योगपर्यायः। कथं गम्यते?।

• Seems few words are left out.

७०. सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

तपःकार्यत्वाद्, आनन्त्यब्रह्मसायुज्यवत्। साङ्ख्ययोगाभ्युदयादि- गतिविशेषविशेषितत्वाद् उपरिष्टाद् वर्तत इत्यर्थः। तस्मात् तपसः फलं विशेषार्थमभिधीयते योगोऽतिगतिमि(१रि)ति। अतिगतिमिति कर्म। गमयते। न तावद् गतः गमिष्यति, किन्तु गमयतीत्यर्थः ॥१७॥ आह-अतिदानाद् यथावत् तपसो गुणवचनं किमस्ति नेति?। उच्यते-अस्ति। यस्मादाह- तस्मात् ॥ १८ ॥ इति। अत्र तस्माच्छब्दस्तपसो गुणवचने। तस्मादतिदानादि- निष्पन्नो धर्मोऽत्यागतिं गमयते निरतिशयां प्रापयति। न स्थानशरीरे-

वृत्तिफलत्वं च दृष्ट्रा। अतो ब्रवीति तस्मादिति ॥।१८।। आह-अत्यन्ततपसो गुणवचनं ज्ञात्वा कारणं च साधकेन किं कर्तव्यम् १। तदुच्यते-तदर्थमेव, भूयस्तपश्चरेत् ॥ १९ ॥

15 अत्र भूयः पुनःसन्धाने द्रष्टव्यः, इष्टापूर्तवत्। कथम्?। हर्षेष्वभि- सक्तस्य मुहूर्तमर्धमुहूर्त वा साधनेभ्यो व्युच्छेदं दृष्ट्रा सन्धाने भूय:शब्दोऽभिहितः। तस्मादत्र तपस्तदेव। निरुक्तमस्य पूर्वोक्तम्। चरेद् इत्यर्जनमधिकुरुते। धर्मानेकसंशयान्यत्वाच्च अपुनरुक्तोडयं चर- शब्दो द्रष्टव्यः ॥। १९ ॥ आह-यद्येवं तस्मादुच्यतां हर्षाणां को दोषोऽभिव्यज्यते?। माहात्म्यस्य वा को गुणः, यस्मात् तद् ग्राह्यमिति ? । तदुच्यते- कुरुते माहात्म्यम्। अयस्मादाह-

• अवतारिकेयं न सङच्छते इति प्रतिभाति.

द्वितीयोऽध्यायः । ७१

नान्यभक्तिस्तु शङ्करे ॥ २० ।।

अयं नकारोऽन्यभक्तिपतिषेधे। भक्तिर्भावनेत्यर्थः । तुशब्दो विशेषणे। कथम्१ । ये हर्षेष्वमिसक्ताः दूप्यतः(१) तस्करत्व- मापन्नाः, ते विशेषेण तु शङ्कराद् दूरस्था भवन्ति। शङ्करः कस्मात्?। समस्तसुखनिर्वाणकरत्वाच्छङ्गरः। शङ्करे इत्यौपश्लेषिकं सन्निधानम्। शङ्करे भावना कर्तव्या नान्यत्रेत्यर्थः। उक्तं हि-

"कर्मणा मनसा वाचा यदश्क्ष्णं निषेवते। तदभ्यासो हरत्येनं तस्मात् कल्याणमाचरेत्।। एवमेते महात्मानः माहुरध्यात्मचिन्तकाः । यच्चित्तस्तन्मयो भावो गुह्यमेतत् सनातनम् ॥ x गच्छंस्तिष्ठन् शयानो वा जाग्रचैव स्वपंस्तथा। शङ्करे भावनां कुर्याद् यदीच्छेद् योगमात्मनः ।। यस्मात् क्षयान्ते त्रैलोक्यं शङ्करे याति संक्षयम्। तस्मात् संवर्तको धाता शङ्करस्त्वभिधीयते ।" एवं शङ्करे भाव उपश्लेषितव्यो नान्यत्रेत्यर्थः ॥ २०॥

एवं परिसमासिं कृत्वा युक्तं वक्तुम्-

अन्रेदं ब्रह्म जपेत् ॥ २१ ॥

इति। अस्य पूर्वोक्तोऽर्थ: ॥ २१॥

आह-धर्मपरिणामकत्वात् शङरत्वात् सुखद ईश्वरोऽभिहितः । अथान्तरसृष्टयां सुखदुःखकार करि व धर्माधर्मसत्वरजोक््

७२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

उत नेति ?। उच्यते- अत्र य उपायः सुखदः तथा वक्ष्यामः यथावान्यत्र व्यवस्थिते संसारगते कार्ये स एव कारणं परम्। ननु कोर्यकलवन्निरधिकारस्तथा वक्ष्यामो विस्तरशश्रास्मिन् ब्रह्मणि कारणशक्तिं वक्ष्यामः। शक्तिं च ज्ञात्वा यथा साधकोऽष्टभिर्नमस्कारै- रात्मानं ददाति, तथा वक्ष्यामः। अत इदमारभ्यते-

वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमो रुद्राय नमः ॥ २२ ॥

इति। प्रयोगान्यत्वात् प्रयोजनान्यत्वाच्चापुनरुक्ता वामदेवादिशब्दा द्रष्टव्याः। अत्र वामत्वं देवत्वं ज्येष्ठत्वं रुद्रत्वं च (अ० २, सू० १-४) पूर्वोक्तम्। वामदेवज्येष्ठरुद्रायेति चतुर्थी। नम इत्यात्मप्रदाने पूजायां च। सम्भावनान्यत्वाच्चापुनरुक्ताः सर्वनमस्कारा द्रष्टव्या: ॥ २२ ॥

आह-कि चतुष्कमेवात्र कारणे चिन्त्यते!। नामचतुष्कापदेशेन वा नाम्नि नमस्कारो द्रष्टव्यः ?। उच्यते-न। यस्मादाह-

कालाय नमः ॥ २३॥

अत्र काल इत्येष महेश्वरपर्यायः। कस्मात् ?। पूर्वोत्तरसूत्र- सामर्थ्यात्। कालयते यस्मात् क्षेत्रसाधिनिष्टानि(१)स्थानानि कलादि- शरीरेन्द्रियविषयादिभ्यो वियोगेनेति, ततः कालः। उक्तं हि-

१. 'परमोत्कृष्टं गुणधर्मनिमित्तनामाभिधेयत्वं वामत्वम् । दुःखान्तनिमित्तधर्मो- त्पादकनामाभिधेयत्वं वा। स्वेच्छयैवाशेषकार्योत्पत्यादिकारणस्वभावः क्रीडा, तद्धर्मित्वं देवत्वम्। सिद्धसाधकपशुभ्यः परत्वं ज्येष्ठत्वम्। सर्गादावपि रुतभयसंयोजकत्वं रुद्रत्वम्' गणकारिकाव्याखया page 11.

द्वितीयोऽध्यायः । ७३

"ब्रह्मादिभूर्जपर्यन्तं जगदेतच्चराचरम्। यतः कलयते रुद्रः कालरूपी ततः स्मृतः ॥

काल्यान् कलयते यस्मात् कलाभ्यः कालपर्ययात्। कलनात् कालनाच्चापि काल इत्यभिधीयते।"

एवं कालो हि भगवान्। काल्या: क्षेत्रज्ञाः। स्थानानि तु, ब्रह्मेन्द्रदेवपित्रादिवचनाद् ब्राह्मं पराजापत्यं सौम्यम् ऐन्द्र गान्धर्व याक्षं सक्षसं पैशाचमिति। तथा ब्राह्मणशूद्रगोमृगसर्वभूतकृाता न्र्ा दिवच न ् तथा मानुषपशुमृगपक्षिसरीसपस्थावरादीनां ग्रहणम्। तथा योगेश्वराः देवेष्वन्तर्भूताः। कस्मात्?। धर्मबाहुल्यात्। तथा नारकास्तिर्यक्ष्वन्त- र्भूताः। कस्मात्१। अधर्मबाहुल्यात्। एवं स्थानतश्रतुर्दशकः संसार इत्युपचर्यते। एतेषु कलादिवचनान्महेश्वरो निमित्तम्। कस्मात् ?। पूर्वोत्तरशरीरेषु भोगलोपाभिव्यक्तिमात्रत्वात् ।र आदिमान् संसारो द्रष्टव्यः। तत्फलभोक्तृत्वात्। कार्यकरणयोरनादित्वाद्, अनादिः अकृताभ्यागमादित्येतद् भगवत्यभ्यधिकत्वं शेषेषु च पुरुषेषु न्यूनत्वं ज्ञात्वा युक्तं वक्तुं कालाय नमः। अत्रापि कालाय इति चतुर्थी। नम इत्यात्मप्रदाने पूजायां च। सम्भावनान्यत्वाच्चापुनरुक्तोडयं नमस्कारो द्रष्टव्यः ॥२३॥।

आह-अथ स्थानशरीरेन्द्रियविपयादीनां किमेष भगवान् ग्रभुः कर्ता भवति नेति?। उच्यते-प्रभुः कर्तैव। यस्मादाह-

१. 'अन्तरसृष्ट्यामपि संहारकर्तृत्वं कालत्वम्'। गणकारिकाव्याख्या page 11. 10

७४ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

कलविकरणाय नमः ॥ २४ ॥

अत्र कला नाम-कार्यकरणारुयाः कलाः। तत्र कार्याख्याः पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशः। आकाशः शब्दगुणः । "शब्दस्पर्शगुणो वायुस्तौ च रूपं च तेजसि। ते रसश्व जले ज्ञेयास्ते च गन्धः क्षितावपि॥" शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः । तथा करणाख्याः श्रोत्रं त्वक चक्षु: जिह्वा घ्राणं पाद: पायुः उपस्थः हस्तः वाकू मनः अहङ्कारः बुद्धिरिति। तासां विकरणो भगवानीश्वरः। कस्मात् ?। दृक्क्रियाशक्त्योरप्रतीघाताद। विकरणत्वं नाम स्थानशरीरेन्द्रियविषयादिसन्निवेशेन विस्तरविभाग- विशेषतश्च कार्यकरणाख्याभिः कलाभिर्धर्मज्ञानवैराग्यैशवर्याधर्माज्ञाना वैराग्यानैश्वर्यादिभिश्च क्षेत्रज्ञसंयोजनमित्येतद् भगवत्यभ्यधिकत्वं शेषेषु च पुरुषेषु न्यूनत्वं ज्ञात्वा युक्तं वक्तुं कलविकरणाय नमः । अत्रापि कैलविकरणाय इति चतुर्थी। नम इत्यात्मप्रदाने पूजार्यां च। सम्भावनान्यत्वाच्चापुनरुक्तोऽयं नमःशब्दः ॥ २४ ॥। आह-कालनविकरणत्वाद् अवान्तरसष्ट्या कर्मक्षये वृत्तिलाभे चापेक्षते नेति?। धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यादीनां वा किमेष भगवान् भभुर्भवति नेति?। उच्यते-प्रभुः। यस्मादाह-

बलप्रमथनाय नमः ॥ २५॥

बलं नाम धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्या(णि) इच्छा- द्वेषपयत्नादीनि विद्यावर्गः रूपाणि। म इति भृशार्थे कामित्वाकर्षणे च।

१. 'कार्यकरणाख्यानां कलानां स्थानशरीरादिभावैन संयोजकत्वं कलविकरणत्वम्'। गणकारिकाव्याख्या page 11.

द्वितीयोऽध्यायः । ७५

मथनत्वं नाम बलवृत्तिनिरोधनम् उदधिमथनवत्। न वागिनिज्ञानादीनि दुर्बलानि (१)। यस्मादुक्तं-

"न ह्यतेजस्विनाशाय तैजसाः प्रभवन्ति वै। बलान्यतिबलान्यस्य न भवेऽतिबलानि वै(१) ॥"

इत्येवं भगवत्यभ्यधिकत्वं शेषेषु पुरुषेषु न्यूनत्वं ज्ञात्वा युक्तं वक्तुं बलग्रमथनाय नमः। अत्रापि बलप्रमथनाय इति चतुर्थी। नम इत्यात्म- प्रदाने पूजायां च। सम्भावनान्यत्वाच्चापुनरुक्तोडयं नमस्कारो द्रष्टव्य: ॥२५॥

आह-केषां कालनविकरणमथनानि करोति ?। तदुच्यते- भूतानाम्। यस्मादाह-

सर्वभूतदमनाय नमः ॥ २६ ॥

अत्र कलावचने पुनरुक्तिदोषान्न पृथिव्यादिषु सर्व(भूत)शब्दः। किं तु सिद्धेश्वरवर्ज चेतनेष्वेव सर्वभूतशब्दः। आह-भूतत्वानुपपत्तेर्न चेतनेषु सर्वभूतशब्दः। तदुच्यते-दमनाय। शमु दमु उपशमे। देवमनुष्यादीनां स्थानशरीरेन्द्रियविषयादिषु या रतिः रञ्जनाघि- वासना तत्सर्वमन्तरदृष्टया सर्वमीश्वरकृतमेव द्रष्टव्यमित्येतद् भगवत्य- भ्यधिकत्वं शेषेषु च पुरुषेषु न्यूनत्वं ज्ञात्वा युक्तं वक्तुं सर्वभूतदमनाय

१. 'धर्मादिबलानां यथेष्टं वृत्तिलाभलोपाक्षेपकर्तृत्वं बलप्रमथनत्वम्'। गणकारिका- व्याख्या page 11. * Seems few words are missing here.

७६ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

नमः। अत्रापि सर्वभूतदमनाय इति चतुर्थी। नम इत्यात्मप्रदाने पूजायां च। सम्भावनान्यत्वाच्चापुनरुक्तोऽयं नमस्कारो द्रष्टव्यः॥२६॥ आह-कीदृशे महेश्वरे कालनादिशक्तिरुच्यते?, कि सकले निष्कले उत उभयोरपि?। उच्यते-उभयोरपि। यस्मादाह-

मेनोऽमनाय नमः ॥ २७॥

अत्र मनःशब्देनान्तःकरणं, तत्तन्त्रत्वादुदाहरणार्थत्वाच्च मनो- ग्रहणस्य, उभयात्मकत्वाच्च मनसः सर्वकरणग्रहणानुग्रहणाच्, कार्य- ग्रहणमित्यतः कार्यकरणाधिष्ठातृत्वाच्च सकल इत्युपचर्यते। तथा चैतादृशमनसः प्रतिषेधादत्र कार्यकरणरहितो निष्कलो भगवान् अमन इत्युच्यते। तस्मात् सकलेतरानुग्राहकानादिशक्तिविद्यते। उक्तं हि-

अतीन्द्रियो व्यापिस्वभावसिद्धः। पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णो न चास्त्यबुद्धं न च बुद्धिरस्ति ।। स वेत्ति सर्वे न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरटयं पुरुषं महान्तम् ।।"

१. 'सर्वदेवमानुषतिरश्चां रतिरञ्जनाधिवासनाकर्तृत्वं सर्वभूतदमनत्वम्'। गण- कारिकाव्याख्या page 11. २. 'वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नमः कालाय नमः कल- विकरणाय नमो बलविकरणाय नमो बलाय नमो बलप्रमथनाय नमः सर्वभूतदमनाय नमो मनोन्मनाय नमः' इति तैत्तिरीयपाठ:

तृतीयोऽध्यायः । ७७

इत्येतद् भगवत्यभ्यधिकत्वं शेषेषु च न्यूनत्वं च ज्ञात्वा युक्तं वक्तुं मनोऽमनाय नमः। मनोऽमनाय इति चतुर्थी। नम इत्यात्म- प्रदाने पूजायां च। सम्भावनान्यत्वाच्चापुनरुक्ता: सर्वे नमःशब्दा द्रष्टव्याः ॥२७॥

एवमत्र भगवत्कौण्डिन्यकते पश्चार्थभाष्ये द्वितीयोऽध्यायः सह ब्रह्मणा ग्रन्थतोऽर्थतश्र परिसमाप्त इति॥

SRer

तृतीयोऽध्यायः ।

इदानीं तृतीयमध्यायमवसरपासं सम्बन्धं कृत्वा वक्ष्यामः । आह-यदेवं तस्मादुच्यतां कतमस्य पदार्थस्य विचारणायां तृतीयो- डध्यायः सम्बध्यते?। तदुच्यते-विधिशेषेण। कस्मात्? । इह पुरस्तादुक्तम्-अकलुषमतेः, चरतः (अ० १, सू० १८-१९) चर्यायां चर्यायां (अ० २, सू० १३) तस्माद्, भूयस्तपश्चरेद् (अ० २, सू० १८-१९) इति नियोगोऽभिहितः। तस्मादू लिङ्गधारि-त्रिषवण-आयतन- हसितादिषु (अ० १, सू० ६,२,७,८) सूत्रेषु पूर्वोक्तान्यवस्थानकाल देशक्रियाप्रयोगप्रयोजनान्तराणि ।तव्वतिरिक्तानि अन्यान्यपि अवस्थानकालदेशादीनि शुद्धिदृद्ध्यर्थ वक्ष्यामः। यस्मादाह-

१. 'सकलनिष्कलावस्थायास्तुत्यशक्तित्वं मनोSमनत्वम्'। गणकारिकाव्याख्या page 11.

सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

अव्यक्तलिङ्गी ॥ १ ॥ इति। अत्र अकारो लिङ्गव्यक्तत्वं प्रतिषेधति । अवसित- प्रयोजन: पूर्वोक्तैर्लिङ्गोपकरणैरनुस्त्ाननिर्माल्यैकवासायैः प्रयोजनै- र्विनिवृत्तैर्लोकतस्त्रिषु स्नानं कुर्वन्नपि। षैडाश्रमलिङ्गानुपलब्धावनवधृतो-

1 क्लिङ्गवदव्यक्ताः क्रिया: कार्याः ॥१॥

आह-कया वा मर्यादया कस्मिन् वा काले सा क्रिया कर्तव्या?। तदुच्यते- व्यक्ताचारः॥२।।

अत्र व्यक्तशब्दो दिवसमधिकुरुते। व्यक्ताः स्फुटाः प्रकाशाः। अहनीत्यर्थः। आङ् इत्यवमानादिनिष्पत्तिमर्यादामधिकुरुते । चार इति काथनादीनामुददेशः। तान् क्राथनादीन् साधको नटदवस्थितो रङ्ग- वल्लौकिकानधिजन्य (१) नाटकवदाचारानाचरति करोति प्रयुङ्क्त इत्यतोऽयं व्यक्ताचारः॥। २ ।।

आह-अव्यक्तलिद्गिनो व्यक्ताचारस्य का कार्यनिष्पत्तिः ?। तदुच्यते-अवमानः । यस्मादाह-

अवमतः ॥३ ॥

अत्र अव वर्जने। मानेन तेषां लिङ्गाचारज्ञानविधिविपरीत- पवृत्तिं दृष्ट्रा सर्वदोषदुष्टोऽयमिति मानसाधेनावमाने यो जन: परिवर्जयता- न्यतोऽयमबहुमतत्वं मामोति(?)। उक्तं च-

१. ब्रह्मचारी, गृहस्थः वानप्रस्थः, संन्यासी, पाषण्डः and सिद्धः।

तृतीयोऽध्यायः। ७९

"अमृतस्येव लिप्सेत नैव मानं विचक्षणः । विषस्येव जुगुप्सेत सन्मानस्य सदा द्विजः ।। सुखं ह्यवमतः शेते सर्वसङ्गविवार्जितः। दोषान् परस्य न ध्यायेत् तस्य पापं सदा मुनिः ॥" इति॥ ३ ॥ आह- केष्वव्यक्तलिद्िना व्यक्ताचारेणावमतेन भवितव्यमिति?। तदुच्यते- सर्वभूतेषु ॥ ४ ॥

अत्र सर्वभूतशब्दो वर्णाश्रमिषु द्रष्टव्यः। कस्मादुच्यते वर्णा- श्रमिष्विति?। भूतेषु इत्युक्तं, नतु देवतिर्यग्योनिम्लेच्छादिषु । कस्मात्?। व्यक्ताचारावमानदानादानविरोधात्। उक्तं हि-

"(धन्यो देशो) यत्र गावः प्रभूता: मेध्यं चानं पार्थिवा धर्मशीलाः। पुण्या नद्यः सर्वलोकोपभोग्याः तांस्तान् देशान् सिद्धिकामो व्रजेत ।।"

भूतेषु इति सामीपिकं सन्निधानम्। भूतसमीपे भूताभ्याशे भूतानामध्यक्ष इत्यर्थः। सामीपिकव्याख्यानेनावमानदेशादिस्पष्टतर- त्वादस्य विध्याचरणम्। असुरेषु (अ० ४, सू० १०) इत्याचरण- ज्ञापकाच ॥४॥ आह-अवमतेन सर्वभूतेषु कि कर्तव्यम्?। तदुच्यते- चरितव्यम्। यस्मादाह-

१. मनुस्मृतिः १-१६१, १६३.

८० सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

परिभूयमानश्चरेत् ॥५॥

अत्र परि सर्वतोभावे। पगक्ष्याः परीक्ष्या इत्यर्थः१)। भूय इति बहुधा। यष्टिमुष्टयादिभिः संयोजनं परिभवः। कायिक इत्यर्थः। मान इति साधककालकर्माभिधाने। परिभूयमानेनैव। स परिभवो दरिद्रपुरुषराजाभिषेक इव द्रष्टव्यः । कनकपाषाणवद् इन्द्रकीलकवच्च भवितव्यम्। चरेद् इत्यर्जनमधिकुरुते। धर्मार्जने नियोगे च निन्दित इति गर्हिताभ्याख्याने चरितव्यमित्यर्थः ॥५॥ आह-अवमतस्य परिभूयमानस्याचरतः कि तापशान्तिरेव, उत शुद्धिरप्यस्ति?। उच्यते-अस्ति। यस्मादाह-

अपहतपाप्मा ॥ ६॥

भवतीति वाक्यशेषो वचनाधिकाराद् गम्यते। अत्र अप वर्जने आघाते नाशे च। अपहता अन्यतनष्टा इत्यर्थः(१)। पाप्मानोऽत्र द्विविधा: सुखलक्षणाः दुःखलक्षणाश्च। (तत्र सुखलक्षणाः)-उन्मादः मदः मोहः निद्रा आलस्यं कोणता अलिङ्गः नित्यमसद्वादित्वं बहुभोजनमित्येवमाद्याः। तथा दुःखलक्षणा :- शिरोरोगदन्तरोगाक्षि- रोगाद्याः । एवमेते पाप्मान आत्मगताः कार्यकरणेष्वादर्शपतिरूपक- वदभिव्यक्ताः । कृत्स्ाः अपहताः (अन्यतमस्य?) पाप्मानः सोऽयमप- हतपाप्मा भवतीत्यर्थः ॥ ६॥ आह-किमवमानः परिभवश्र कायिकं मानसं साधनद्वयमेवास्य पापक्षयशुद्धिहेतु:, आहोस्विद् वाचिकमप्यस्ति नेति ?। उच्यते- यस्मादाह-

तृतीयोऽध्यायः । ८१

परेषां परिवादात् ॥७॥

अत्र परा नाम स्वपरसमयाधिकृता ये अवमानादिभिः संयोजयन्ति, तेषाम्। परेषाम् इति षष्ठीबहुवचनम् । आह-(सप)र- वाक्यावमानादिभि: शुद्धिरेवास्य, न तु दृद्धि: । सा च साधकस्य फला- भिधानादू अतिदानादिष्वित्युच्यते, न पूर्वकृतसुकृतदानविवक्षया। परि इति च सर्वतोभावे। वद वाद:। अव्यक्तोऽयं प्रेतोऽयम् उन्मत्तोडयं मूढोडयं मूर्खोडयं निद्राविष्टो वायुरुद्धोऽयं दुष्कामी असम्यक्कारी असम्यग्वादी इत्येवसुग्र्वचोभिरभिन्नन्तीति वादाः। वादाद् इति निमित्तपश्चमी द्रष्टव्या। तस्मादवमानादिभिः परान् संयोजयता स्वयमेवात्मा संयोक्तव्यः। अन्यथा पाशमात्र: स्यादिति()।।७।। (आह)-पाप्मनां वा जानपदेशात् सन्देहः। कस्य कार्य पाप्मनः(१)। कथं वा तेषां कार्यकरणेष्वभिव्यक्तानां परसमुत्थैरव- मानादिभिर्निर्घातनं भवति ?। तदुच्यते। यस्मादाह-

पापं च तेभ्यो ददाति॥८॥

अत्र पापम् इत्यधर्मपर्यायः। तद्था- "आगोऽपरागो मुसलं दुरितं दुष्क्ृतं तरून्। पापं पाप्मानं दृजिनं स्तेयम् ........ (?)।।"

१. 'पञ्चसु पवित्रेष्वावर्त्यमानेषु दशभिरनमस्कारैः परमेश्वरायात्मसमर्पणं दानं, तदेवातिदानम् अनावृत्तिफलत्वात्। परमेश्वरनियोगाभिसन्धिना भस्मस्ानादिक्रियाणां यथा- विहितकरणं यागः, स एवातियागः । स्वविध्यभिनिविष्टस्यैव त्रिविधदुःखोपनिपाते सति अनुपायतः प्रतीकारमकुर्वतः सहिष्णुतं तापः, स एवातितापः'. गणकारिकाव्याख्या page 17 & 18. . 11

८२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

इत्येकार्थवाचकाः शब्दाः । इह चोक्तं पापमिति। पापं च कस्मात्?। पावक(पातक)पासकत्वात् पापम्। पावयति यस्मात् शिरोरोगदन्त- रोगाक्षिरोगादिभिः, पातयति नरकादिषु, पासयति वानिष्टाभिः कार्य- करणाख्याभि: कलाभिरिति। अतः पावकपातकपासकत्वात् पापम्। X एवंच बीजाङ्कुरवत् पापपाप्मनां हेतुहेतुमत्त्वोपनयो द्रष्टव्यः । बीज- पापपरसवाः पाप्मान इत्यर्थः। तेभ्य इति चतुर्थी सम्प्रदानार्था। अथ (ये) एवमवमानादिभिः संयोजयन्ति तेभ्यो ददाति प्रयच्छति, सङ्क्रामयतीत्यर्थः ॥४॥

आह-किमवमानादिभिः शुद्धिरेवास्य, न तु वृद्धिरिति? । तदुच्यते-दृद्धिरप्यस्ति। यस्मादाह- सुकृतं च तेषामादत्ते ।। ९ ।। अत्र सु मशंसायाम्। कृतम् इति धर्मपर्यायः । चशब्दः शुद्धि- समुच्चयार्थः पूर्वधर्मनियोगार्थश्र। तेषाम् इति। ये अवमानादिभिः संयोजयन्ति, तेषामित्यर्थः। तेषामिति षष्ठीग्रहणमनभिव्यक्तस्य कृत्स्स्यादानज्ञापनार्थम्। आदत्ते। आ ग्रहणे। स्वात्मनि करोति विषमं वा इहातुरवदित्यर्थः ॥ ९॥

आह-अतिदानाद्यतितपोवदवमानादिसाधनं गुणवचनं किमस्ति नेति? उच्यते-अस्ति। यस्मादाह-

तस्मात्॥ १० ॥

इति। अत्र तस्माच्छब्दः अवमानादिसाधनगुणवचने। कथम्?। यस्मादवमानादिभि: पापपाप्मनां क्षये शुद्धि: सुकृतादाने च वृद्धिर्भवति।

तृतीयोऽध्यायः । ८३

यस्माच्च तन्निष्ठालौकिकशरीरेन्द्रियविषयादिपापकः (१) ऐकान्तिका- त्यन्तिकरुद्रसमीपप्राप्तिरेकान्तेनात्यन्तिकी भवति। अतो ब्रवीति तस्मादिति॥ १० ॥ आह-अथैतदवमानादिसाधनमेव कर्तव्यम्?। किं वा अव्यक्ताव- स्था(नाये१ ने)नैव चरितव्यम् १। तदुच्यते-न। यस्मादाह-

प्रेतवञ्चरेत् ॥ ११ ।।

अत्र पुरुषाख्यः प्ेतः, न मृताख्यः। कस्मात् ?। आचरणोप- देशात। वद् इति किश्चिदुपमा। उन्मत्तसदशदरिद्रपुरुषस्ातमलददिग्धाङ्गेन रूढश्मश्रुनखरोमधारिणा सर्वसंस्कारवर्जितेन भवितव्यम्। अतो वर्णाश्रमव्युच्छेदो वैराग्योत्साहथ्र जायते। प्रयोजननिष्पत्तिश्र भवति अवमानादि। चरेद् इत्याज्ञामधिकुरुते। धर्मार्जने नियोगे च । संशयान्यत्वाच्चापुनरुक्तोऽयं चरशब्दो द्रष्टव्यः ।। ११।। आह-चरतोऽस्य के क्रियाविशेषाः ?। का वार्थनिष्पत्तिः ?। आचाराणां वा को विस्तार: १ तदुच्यते-

क्राथेत वा॥ १२ ॥

अत्र यदा प्राप्तज्ञानः क्षीणकलुषश्च कृताभ्यनुज्ञ, तदा आचार्य- सकाशान्निष्क्रम्यागत्य प्रत्यगारं नगरं वा प्रविश्य यत्र लौकिकानां समूहस्तत्र तेषां नातिदूरे नातिसन्निकर्षे यत्र च तेषां नोपरोधो दृष्टिनिपातश्च भवति, तत्र हस्त्यश्वरथपदातीनां पन्थानं वर्जयित्वोपविश्य निद्रालिङ्गशिरश्रलितजुम्भिकादीनि प्रयोक्तव्यानि। तत्रैवानेनासुप्तेन सुप्त इव भवितव्यम्। ततः प्राणरेचनस्य वायोः कण्ठदेशे पुरुपुरुशब्दः

सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

कर्तव्यः। ततस्ते मनसा वा वाचा वा निद्राविष्टोऽयमिति लौकिकाः प्रपद्यन्ते परिभवन्ति च। अनेनावृताभियोगेनास्य यत् तेषां सुकृतं तदागच्छति। अस्यापि च यत् पापं तत् तान् प्रति। एवं क्राथनम् इति क्रिया। इत इत्यभियजने आज्ञायां नियोगे च। * वाशब्दः क्राथनस्पन्दनादिविभागे द्रष्टव्यः ॥। १२।।

आह-अविभक्ताभिधानादेव क्राथनस्पन्दनादीनां विभागसिद्धि:, इसितादिवत् (अ० १, सू० ८)। कस्माद् भाविवचनं भवति?। उच्यते-पृथगभिधाने सत्यपि हसितगीतनृत्यवत् सन्देहः। पृथगभिधाने सत्यपि हसितगीतयोः पृथक् पृथक् प्योगः। अत्र विभक्तयोस्तु x गीतनृत्ययोः। अध्ययनयन्त्रणयोश्च। तस्मात् पृथगभिधानमनुरतो वा विभागे भवतान्यदोषः (१)। ततः क्राथनक्रिययावमानादिषु निष्पन्नेषु क्राथनादि संसष्ट समुत्सृज्य शीघ्रमुत्थातव्यम्। यथा लौकिकानां सम्पत्ययो भवति, किमप्यनेन स्वन्नान्तरे भयं दृष्टमिति। अत उत्थाय शिर:पाण्यादीनामन्यतर्म स्पन्दितव्यम्। यस्मादाह-

स्पन्देत वा ॥ १३ ॥

अत्र स्पन्दनमिति ज्ञानेच्छामधिकुरुते। कस्मात् ?। ज्ञानेच्छा- प्रयत्नपूर्वकं शरीरावयवाः स्पन्दयितव्याः। द्रष्टारो हि वायुसंसष्टो- डयमिति लौकिका: प्रतिपद्यन्ते (प)रिभवन्ति च। अनेनानृताभियोगेनास्य तत्पुण्यमागच्छति, अस्यापि च यत् पापं तान् गच्छति। एवं स्पन्दनम् इति किया। इत इत्यभियजने आज्ञायां नियोगे च। एवमादि-

१. 'असुप्तस्यैव सुप्तलिङ्गप्रदर्शनं क्राथनम्', २. 'वाध्वभिभूतस्येव शरीरावयवानां कम्पनं स्पन्दनम्'। गणकारिकाव्याख्या page 19.

तृतीयोऽध्यायः । ८५

साधने सति, वा विकल्पे, रौद्रीबहुरूपीवत्। अवस्थानक्राथनोत्थान- स्पन्दनादौ वाशब्दो द्रष्टव्यः ।१३ ॥।

आह-अभिप्रस्थितस्य धर्मसाधनं किमस्ति नेति?। उच्यते- अस्ति। यस्मादाह-

मण्टेत वा*॥ १४ ॥

वेति पादवैकल्यमधिकुरुते। मण्टने च प्रयुक्ते वक्तारो वदन्त्युपहतम् अस्य पादेन्द्रियम्। कृत्स्नस्याशुभस्य च वृत्तिरस्मिञ्छरीरे उपलभ्यते। उक्तं हि-

"दारिह्नं (च) व्याधिभूयिष्ठता (च) मूर्खेत्वं चारूपता भ्रंशतापि। देहोत्पत्तिरवर्णहीने कुले वा MBL प्रत्यादेश: कर्मणां दुष्कृतानाम्।।" 18/ 20

(द्रष्टारो हि उपहतपाद इति) प्रपद्यन्ते परिभवन्ति च । अनेना- नृताभियोगेन यत् तेषां सुकृतं तदस्यागच्छति। अस्यापि च यत् पापं तान् गच्छति। एवं मेण्टनम् इति क्रिया। इत इत्यभियजने आज्ञार्यां x

नियोगे च। वाशब्दः क्राथनस्पन्दनमण्टनादिविभागे द्रष्टव्यः ॥। १४।।

आह-स्त्रीष्वधिकारिकर्मसाधनं किमस्ति नेति? । उच्यते- अस्ति। यस्मादाह-

'मन्देत' इति सर्वदर्शनसङ्ग्रह-गणकारिकाव्याख्यानुसारी पाठः. * १. 'उपहतपादेन्द्रियस्येव गमनं मन्दनम्'। गणकारिकाव्याख्या page 19.

८६ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

शृङ्गारेत वा ॥ १५॥

अत्र शृङ्गारणमिति भावप्रसादमधिकुरुते। कथम्?। स्त्री- जनसमूइस्यानुपरोधे(न) नातिदूरे नातिसन्निकर्षे अधिदृष्टिनिपाते स्थित्वैकां रूपयौवनसम्पन्नां स्त्रियमधिकृत्यालोचनसङ्कल्पाध्यवसाया- भिमानादयः प्रयोक्तव्याः। अयुक्ता (?) चेच्छावलोके हि सति केश संयमनादीनि कामलिङ्गानि प्रयोक्तव्यानि। ततः स्त्रीपुन्नपुंसका- दयो वक्तारो वदन्त्यव्रह्मचारी काम्ययमिति। अनेनानृताभि- योगेनास्य यत् तेषां सुकृतं तदागच्छति, अस्यापि यत् पापं तत् तेषां गच्छत्येव। शृङ्गारणम् इति क्रिया। इत इत्यभियजने आज्ञायां नियोगे च। वाशब्दः क्राथनस्पन्दनमण्टनगृङ्गारणादिक्रियान्तराणां विकल्पे। क्रियान्यत्वाच्चापुनरुक्तोऽयं वाशब्दो द्रष्टव्यः ॥ १५॥

आह-क्राथनादिक्रियाचतुष्कं यस्य नास्ति तस्य सामान्य- त्वात्*। उक्तं हि-

"ये हि वै दीक्षितं यजमानं पृष्ठतोऽपवदन्ति, ते तस्य पाप्मान- मभिव्रजन्ति ।।" पृष्ठतःपदमग्रतः पार्शतश् योज्यम्। तस्मात् काथेत वा स्पन्देत वा मण्टेत वा शृङ्गारेत वा। कस्मात्?। अतियजनादिविशेषितत्वाद्। कस्मात्१। सर्वज्ञवचनाद् अर्थाविसंवादित्वाच्च लोकापरिग्रहाभावः

१. 'रूपयौवनसम्पन्नां स्त्रियमवलोकयन् कामुकमिवात्मानं यैर्लिड्गैः प्रदर्शयति तच्छङ्गारणम्'। गणकारिकाव्याख्या page 19. * Seems few words are missing here.

तृतीयोऽध्यायः। ८७

आह-(किं) क्रियाचतुष्कमेवात्र कर्तव्यमिति?। उच्यते-न। यस्मादाह-

अपितत्कुर्यात् ॥ १६ ।।

अत्र अपिशब्दः क्राथनादिसर्वंक्रियासमुच्चयवचने। तद् इति अनैकान्ते। कुर्यादू इति कुशलां हासवत्तिमधिकुरुते। यमानामविरोधिनां शुविरूपकाणां (१) द्रव्याणां काष्ठलोष्टादीनां ग्रहणधारणसंस्पर्शनादीनि कर्तव्यानि। ततस्ते वक्तारो वदन्ति असम्यक्कारी शुच्यशुच्योः कार्याकार्ययोरविभागज्ञ इति। अनेनानृताभियोगेनास्य धर्माधर्मयोश्च हानादानशुद्धिर्भवति ॥ १६ ॥

आह-किं क्रियापश्चकमेवात्र कर्तव्यम्?। तदुच्यते-न। यस्मादाह-

अपितद्भ्ाषेत् ॥१७ ॥

अत्र अपिशब्दः सर्वेन्द्रियवृत्त्युपादानसम्भावने। तद् इति अनैकान्ते। भाषेदू इति वाक्यवृत्तिमधिकुरुते। इत्पदम् अपार्थकं पुनरुक्तं व्याहतं भाषितव्यमिति। ततस्ते वक्तारो बदन्ति असम्यग्वादी वाच्यावाच्ययोरविभागज्ञ इति। अनेनानृताभियोगेनास्य धर्माधर्मयोस्त्यागादानशुद्धिर्भवति ॥ १७॥

.'अवितत्कुर्यात्' 'इति सर्वदर्शनसड्ग्रहे. 'कार्याकार्यविवेकशून्यस्येव लोक- निन्दितकरणम् अपितत्करणम्'। गणकारिकाव्याख्या page 19. २. 'अवितद्भाषेत्' इति सर्वदर्शनसङ्ग्रहे. 'व्याहतापार्थकादिशब्दोच्चारणम् अपितद्भाषणम्'। गणकारिकाव्याख्या page 19.

सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

आह-किं हसितादिवद् यथापाठक्रमेणैव क्राथनादयः प्र- योक्तव्याः ?। किं वा प्रयोजनं कर्तव्यम्?। तदुच्यते-परिभवादि- निष्पन्यर्थम्। यस्मादाह-

येन परिभवं गच्छेत्॥ १८ ।।

अत्र यच्छब्दः अतिक्रान्तापेक्षणे वीप्सायां च । परिभव: पूर्वोक्तः। गच्छेद् इत्यवमानपरिभवपरिवादा: प्राप्तव्या इत्यर्थः। एवमत्र व्यक्ताचार(अ० ३, सू० २)समासोक्तानां काथनादीनामाचाराणां विस्तरविभागविशेषोपसंहारादयक्च व्याख्याता इत्यर्थः ॥१८ ॥ आह-कियन्तं कालं परिभवादयः प्राप्तव्याः१। कीदृशेन वा?। तदुच्यते- परिभूयमानो हि विद्वान् कृत्स्तपा भवति॥ १९ ॥

अत्र परि सर्वतोभावे। भूय इत्यनेकशोऽवमानादयः भाप्तव्याः। मान इत्यस्य पूर्वोक्तोऽर्थः। हिशब्दः कृत्स्नतपउत्कर्षे। उत्कर्षापेक्षो द्रष्टव्यः। विद्या नाम (सा), या ग्रन्थार्थवर्तिपदार्थानामभिव्यञ्जिका विप्रत्वलक्षणा। न्यायात् पदार्थानामधिगतप्रत्ययो लाभमलोपायाभिज्ञ: (अधिगतप्रत्ययस्य?) विद्वानित्युच्यते। कृत्स्रमिति प्रयोगपाप्तौ पर्याप्तिमधि- कुरुते, न तु हर्षादिप्राप्तावित्यर्थः। कृत्स्नतपाः पर्याप्ततपाः साधक इत्यर्थः। भवति इति भूतार्थवादो निस्संशयम्। यदा यमनियमेषु दृढो भूत्वा क्राथनादीन् प्रयुङ्क्ते तदा कृत्स्तपा भवाते। कृत्स्स्य तपसो लक्षणमात्मप्रत्यक्ष वेदितव्यम् ॥ १९ ।

तृतीयोऽध्यायः । ८९

एवमध्यायपरिसमासतिं कृत्वा युक्तं वक्तुम् अत्रेदं ब्रह्म जपेत् ॥ २० ॥

इति। अस्य पूर्वोक्तोऽर्थः ॥ २० ॥ किंपुनस्तद् ब्रह्मेति ?। तदुच्यते- अघोरेभ्यः ॥२१॥

अथवा ब्रह्मणा सह ब्रह्मसम्बन्धो भवति । कथम्?। मनो- ग्रहणाद् रूपादिविहीना अर्थाः । किं तानि सुरूपाणि सलक्षणानि, विलक्षणानि, उत सलक्षणविलक्षणानीति?। कि परिमितानि, उत अपरिमितानि, उत परिमितापरिमितानि । उच्यते-कारणत्वबहु- त्वेनोक्तस्य भगवतो रूपनानात्वं वैलक्षण्यावैलक्षण्यं परिमितापरि- मितत्वं चोच्यते-अघोरेभ्यः। अकारो रूपाणां घोरत्वं प्रतिषेधति। अघोराण्यतिशञान्तानि अनुग्रहकराणीत्यर्थः । एभ्य इत्यपरिमितापरि- संख्यातेभ्य इत्यर्थः ॥२१॥ आह-किपेतान्येव, एभ्य एव वा?। तदुच्यते-न। यस्पादाह-

अथ घोरेभ्यः ॥ २२॥

अत्र अथशब्दो घोररूपोपाधिको द्रष्टव्यः । घोराणि अशिवानि अशान्तानि अननुग्रहकारीणीत्यर्थः। एभ्य इत्यपरिमितापरिसंख्या- तेभ्य इत्यर्थः ॥२२॥ आह-किमेतान्येव, द्विसंस्थानसंस्थेभ्य(?) एव वा?। उच्यते- यस्मादाह-

ุ . 'सुखकरानन्तशरीराधिष्ठातृत्वम् अघोरत्वम्'। गणकारिकाव्याख्या page 11. 12

९० सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

घोरघोरतरेभ्यश्च ॥२३॥

अत्र घोर इत्येतद् भगवतो नामधेयम्। द्वितीयो घोरशब्दो रूपेषु द्रष्टव्यः । तर विशेषणे। शानतरादिवत्(१)। तेभ्यो घोरेभ्यो- डघोरेभ्यश्च यान्यन्यानि पशूनां सम्मोहकराणि तानि धोरतराणीत्यर्थः। एभ्य इत्यपरिमितासंख्यातेभ्य इत्यर्थः। चशब्दो घोराघोररूपोपसंहारे द्रष्टव्यः। एतान्येव त्रिसंख्यानि रूपाणि नान्यानीत्यर्थः ॥२३॥

आह-कुतस्तानि रूपाणि करोति?। कुत्रस्थानि वा ?। तद्गच्यते-

सर्वेभ्यः॥ २४॥

अत्र यानि रूप(१रूपाणि) कारणे। सर्वत्वं कस्मात्१। सर्वत्रान- वकाशदोषात् सूच्यग्रे द्विनाभीयबदरवत्। किन्तु कारणशक्तेरव्याहतत्वाच्। सर्वत्र तानीत्यर्थः(१)॥ २४॥ आह-रूपकरणे करणेष्वस्याप्रतिघात इति क सिद्धम् ?। तद्गच्यते-इह। यस्मादाह-

शर्वसर्वेभ्यः॥२५॥ अत्र शैर्व इत्येतद् भगवतो नामधेयम्। शर्वः कस्मात् ?। विद्यादिकार्यस्य शरणाच्छर्व इत्युच्यते। सर्व विद्यादिकार्य रुद्रस्थम्।

१. "दुःखकरानन्तशरीराधिष्ठातृत्वं घोरतरत्वम्'। गणकारिकाव्याख्या page 11. २. "शरणं सर्वपशूनां वृतमपि सर्व ह्यशेषतो यस्मात्। शरणाद् वरणाच्च हरः शर्वः परिकीर्तितो गुरुभिः ॥" कारणपदार्थे, गणकारिकाव्याख्या page 27,

तृतीयोऽध्यायः । ९१

सर्वस्मिंश्च भगवांश्रोदकः कारणत्वेन सर्वत्र। सर्वसब्दः त्रिसंख्येष्वपि रूपेषु निरवशेषवाची द्रष्टव्यः । एभ्य इत्यपरिमितासंख्येभ्य इत्यर्थः। ॥ २५ ॥

आह-अथैतां रूपविभूतिं ज्ञात्वा साधकेन किं कर्तव्यम्?। तदुच्यते-

नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः ॥ २६॥

अत्र नम इत्यात्मप्रयुक्त इत्यर्थः। ते इति कारणापदेशे। नमस्तुभ्यं नमस्ते। अथवा नमस्कारेणात्मानं प्रदाय धर्मप्रचयपरिग्रह- मिच्छन्ति। अथ कतमोऽयं परिग्रहः१। तदुच्यते-विशिष्टे परिग्रहात्। तदुच्यते-अत्र रूद्र इति कारणापदेशे। रुद्रस्य रुद्रत्वं पूर्वोक्तम्। रूपाणि यानि शरीराण्युत्पादयति तेभ्यो रूपेभ्य इत्यर्थः । अत्र रूपव्यपदेशेन रूपिणि नमस्कारो द्रष्टव्यः। कस्मात् ?। तदभिसन्धि- प्रयोगात्। शिवपुरि उपस्थानवत्। एभ्य इति। अपरिमितासंख्यातेभ्य इत्यर्थः। रूपनिर्देशार्थान्यत्वाच्च पुनरुक्तापुनरुक्ताभ्या शब्दा द्रष्टव्या: (१) ॥ २६ ॥

एवमत्र भगवत्कौण्डिन्यकते पश्चार्थभाष्ये तृतीयोऽध्यायः सह ब्रह्मणा ग्रन्थतोऽर्थतश्र परिसमाप्तः ।

• Seems few words are missing here.

चतुर्थोऽध्यायः।

अतः परं चतुर्थमध्यायमवसरपाशं सम्बन्धे कृत्वा वक्ष्यामः। आह-यद्येवं तदुच्यतां कतमस्य पदार्थस्य श्ेषेणायं चतुर्थोऽध्यायः सम्बव्यते?। तदुच्यते-विधिशेषेण। कस्मात् ?। इह पुरस्तादुक्तं- विद्वान् कृत्स्नतपा भवति (अ० ३, सू० १९) इति। विद्या तपश्चोक्त- प्रयोजने। तपोगोपनं नोक्तम्। तद् वक्ष्यामः। तथा कृत्स्स्य तपसो- डर्जनम्, अर्जितस्य च तपसो रक्षणं नोक्तम्। तद् वक्ष्यामः। तथा वसत्यर्थो विदुषः सम्यक्साधनप्रयोगानुग्रहोऽवस्थानान्तरं, तथा अनुस्नानयन्त्रस्थस्य च वृत्तिपरिभवसाधनानि च तत्परिभवसमयानु- गुणवचनविधिः प्रत्यवलोकनविधि: प्रशंसा च। तद् वक्ष्यामः। तदुच्यते- गूढविद्या तपआनन्त्याय प्रकाशते ॥ १ ॥

गुहू रक्षणे। रक्षितव्या न प्रकाशयितव्येत्यर्थः । गोपनं नामाप्रकाशनम् । विद्या पूर्वोक्ता स्वपरान्यपकाशिका प्रदीपवत्। लिङ्गैरगोप्या गूढविद्या, साधके इत्यर्थः। आह-गूढविद्ये साधके का कार्यनिष्पत्तिः ? तदुच्यते - तपआनन्त्याय प्रकाशते इत्येष पाठ:। अथवा कुरवोन्महितवत् तपोऽनन्त्याय प्रकाशत इत्येष वा पाठः। तस्मादत्र तपस्तदेव। निरुक्तमस्य पूर्वोक्तम्। अन्(१ आनन्त्यम्) इत्यपि नि(ष्ठा)योगपर्यायः (स!)गम्यते। तपःकार्यत्वाद् अतिगतिसायुज्यवत्। आह-किं परिमितेष्वर्थेष्वानन्त्यशब्द:, उतापरिमितेषु, किंवा परिमिता

चतुर्थोऽध्यायः । ९३

परिमितेष्विति?। उच्यते-परिमितापरिमितेष्वर्थेषु आनन्त्यशब्दः । तत्र तावदीश्वरस्यैकैकशः परिमितेषु तेष्वेव विभुत्वादपरिमितेषु तथा परिमितापरिमितेष्वर्थेषु अभिव्यक्तास्य शक्तिः। तस्य कुशलाकुशलेपु भावेष्वानन्त्यशब्दः। यस्मादुक्तं-'न चैतास्तनवः केवलं मम इति'।

"तथा रुद्रः समुद्रो हि अनन्तो भास्करो नभः। आत्मा ब्रह्म च वाक् चैव न शक्यं भेददर्शनम् ॥

अनात्मविद्भिरध्यस्तां पङ्क्तिं योजनमायताम्। वेदवित् पुनते पार्थ ! नियुक्त: पङ्क्तिमूर्धनि॥

तथाच वेदवित्पङ्क्तिमात्मवित् पुनते द्विजः। आनन्त्यं पुनते विद्वान् नाभा(?ना)त्वं यो न पश्यति ।" X

आनन्त्याय इति चतुर्थी। तस्मात् तप एतत् न तु विद्या कार्या। प्रकाशी नाम भावपकाश्यम्। न तु पदीपवत्। कथम् १। योगाधि- कृतस्य प्रदीपस्थानीतयमानैजस्थानीयमावारकमभिभूय प्रकाशते (१)। चक्षु:स्थानीयया विद्यया कुशलविवेकादिकार्य माहात्म्यातिगतिपकाश- पवृत्तिस्मृतिसायुज्यस्थित्यादिप्रकाशनं तपःकार्यमित्यर्थः । एवंच गुप्े ब्राह्मणे तप आनन्त्याय प्रकाशत इत्यर्थः। आह-स्वभावगुपत्वादू अतीन्द्रियात्मगती विद्या गोप्येति?। तदुच्यते-अव्यक्तप्रेताद्यवस्थानै- लिड्रैर्गोप्या इत्यर्थः ॥१॥

आह-कानि पुनस्तानि विद्यालिङ्गानि, यैर्गुपैविद्या गुप्ता भवति१। तदुच्यते-व्रतादीनि। यस्मादाह-

९४ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

गूढव्रतः॥ २॥

अत्र गूढं प्रच्छन्नमप्रकाशमित्यर्थः। व्रतं नाम-यदायतने स्नान- हसिताद्यः साधनवर्गस्तद् व्रतम्। कस्मात् ?। साकृतत्वाद्(१) यस्मादयं ब्राह्मणस्तथा प्रयुङ्क्ते, यथा लौकिकानां धर्मसाधनभावो न विद्यत इति, अतो गूढव्रत इति। आह-अव्यक्तपेतत्वादेव गूढत्वप्राप्तेः > पुनरुक्तमिति। उच्यते-अर्थान्यत्वादपुनरुक्तम्। तत्रावस्थानमात्रमेवा- व्यक्तम्। इद तु स्नानइसितादिगोपनम्। अपिच तत्र निष्पन्नं लिङ्ग(म)व्यक्तम्। इह तु निष्पत्तिकाले च गोपनोपदेशः । न वा- व्यक्तपेतत्वं वा विद्यालिङ्गम्। अतश्चापुनरुक्तम्। तस्माद् गूढ- व्रतोपदेशाय स्थानापदेशापवादाय स्थाने वस्तव्यम्। स्नानहसितादयक्ष गूढा: कर्तव्याः। एवं विद्या गुप्ता भवतीत्यर्थः ॥२॥

आह-किं व्रतमेवैकं विद्यालिङ्गं गोप्यम् १, आहोस्विद् अन्य- दप्यस्ति नेति ?। उच्यते-अस्ति। यस्मादाह-

गूढ पवित्रवाणिः । ३ ।।

अत्र गूढा गुप्ता प्रच्छन्ना अपकाशेत्यर्थः। पवित्रा नाम सत्या संस्कृता, अर्ध्यहेतुः सम्पन्ना न तु विपरीतेत्यर्थः । सा (वाणी) गोप्या। किमर्थमिति चेत् ?। तदुच्यते-जातिज्ञानतपःस्तव- सूचनार्थम्। यथा शरदं कुररः सूचयति। उक्तं हि-

"शरदं कुररः प्राह वसन्तं प्राह कोकिलः। प्राह वर्षा मयूरश् वाक् पवित्राह ब्राह्मणम्।।"

चतुर्थोडध्यायः । ९५

तथा- "वागेव हि मनुष्यस्य श्रुतमाख्याति भाषिता। दीपयन्ती यथा सर्व मरभा भानुमिवामला ।" अतो जातिज्ञानतपःस्तवा भवन्ति। स्तविते चावसानादिमत्त्वयोः पुण्यपापक्षयदृ्धयोरभावः। अत एतदुक्तं- गूढपवित्रवाणिरिति ॥ ३ ॥

आह-किं व्रतं वाणी च द्वयमेवात्र (व्रतः) गोप्यम्१, आहोख्िद् अन्यदप्यस्ति नेति?। उच्यते-अस्ति। यस्मादाह-

सर्वाणि द्वाराणि पिधाय ।। ४ ।।

इति । अत्र सर्वशब्दो द्वारपकृतेर्निरवशेषवाची द्रष्टव्यः । द्वाराणि काथनादीनि। द्वाराणि च कस्मात्? । धर्माधर्मयोराय- व्ययहेतुत्वाद् द्वाराणि। द्वाराणीति बहुवचनं विज्ञानयन्त्रेन्द्रियवत्। पिधाय इति पराक्साधनपयोगमधिकुरुते। कथम्? । अ(व)स्थानकालदेश- क्रियाप्रयोगपयोजनान्तराणि विधिवद् विवेच्य यदा सम्यङ् मायया (अ० ४, सू० १२) सन्नाद्यभेदकमेण (?) प्रयुक्तानि तदा पिहितानि भवन्तीत्यर्थः ।।४।।

आह-केन तानि पिधेयानि? । तदुच्यते-

बुद्धया॥ ५ ॥

यस्मादस्य श्रोत्रेन्द्रियवत् पिधायेति सम्यग् ज्ञानपयोगे सर्वज्ञेन भगवता विद्यानुगृहीतया बुद्धया पिधानमुक्तं, तस्मादत्र करणाख्या

९६ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

बुद्धेति, न ज्ञानाख्या। कथं गम्यते?। बुद्धेति तृतीयापयोगात्। भस्मना स्नानवत् न ज्ञानारया। यस्य विज्ञानाख्या बुद्धिर्न ज्ञानाखया। कथ गम्यते?। तस्य प्राग् ज्ञानोत्पत्तेरचेतनपुरुषस्तस्य ह्यज्ञानाद् असंबोध्यः स्यात्(१)। तस्मादत्र त्रिकं चिन्त्यते-पिधाता पिधानं पिधेयमिति। तत्र पिधाता साधकः। पिधानमस्य विद्यानुगृहीता बुद्धिः। पिधेयं व्रतं वाणी द्वाराणि चेति। क्रमवृत्तित्वाच्च बुद्धेरेव प्रयुङ्क्ते। शेषाण्यकर्तत्वेनैवापयुक्तानि। तदा पिहितानि भवन्ती- त्यर्थः (१)॥ ५॥ अत्रेदं विद्याज्ञानपकरणं परिसमाप्मिति।

आह-किमव्यक्तप्रेत इत्यवस्थानद्वयमेवात्र कर्तव्यम्?। वागादीनि वा गोपायित्वा साधकेन किं कर्तव्यम् । उच्यते-

उन्मत्तवदेको विचरेत लोके ॥ ६ ॥

अत्र बुद्धया अन्तःकरणानां श्रोत्रादीनां च बाह्यानां वृत्तिविभ्रम: कर्तव्योऽसति विषये विषयग्रहणम्।

अत्र- "पश्चोन्मादाः समाख्याता वातपित्तकफात्मकाः। चतुर्थः सन्निपातस्तु अभिघातस्तु पश्चमः ।।" एवं ग्रहबहुत्वे सति योऽयं वातपित्तश्लेष्मणां समूहः सान्निपातिकोऽयं महाग्रहः। एवं साधनप्रयोगः कर्तव्यः। तत्र यदि कक्िद् ज्ञान- जिज्ञासनार्थ दयार्थमनुग्रहार्थ वा पृच्छति, तं निवर्तयित्वा ब्रूयात्

चतुर्थोडध्यायः। ९७

समयतः प्रविशस्वेति। ततो द्वारेण पविश्य विपरीतमविपरीतं वा यदि कश्विद् ब्रूयात् को भवानिति?, ततो वक्तव्यं माहेश्वरोऽहं कौमारो- डहमिति दुरत्ययं कृतं च ममानेनेति। ततो जियांसनार्थ मया स्पृष्टो न तु विषयक्रीडार्थ वा। ततः परिवर्जयति इत्येवं लौकिकपरीक्षकाणां सम्मोहना- र्थमुक्तम् उन्मत्तवद् इति। किश्चिदुन्मत्तप्रेतवत् तस्यान्तःकरणादिवृत्ति- x विभ्रममात्रं परिगृह्यते। एक इत्यसंवहता चिन्त्यते। एकेनेतरेभ्यो विच्छिन्नेनासहायेनेत्यर्थः। आह-एकेन किं कर्तव्यमिति?। उच्यते- विहर्तव्यम्। यस्मादाह-विचरेत। अत्र विर्विस्तरे। चरेत्यार्जन मधिकुरुते धर्मार्जने। ईत इत्याज्ञायां नियोगे च। विस्तरनियोग- विशेषतश्च विहर्तव्यमित्यर्थः। आह-क विहर्तव्यमिति?। उच्यते- x लोके। त्रिवर्णाश्रमिषु लोकसंज्ञा, न तु ब्रह्मलोकादिषु। कस्मात्१। उत्कृष्टेष्वसम्भवात्। लोके इति सामीपिक सन्निधानम्। परवर्णा लोकास्तेषु तदध्यक्षेषु विहर्तव्यमित्यर्थः ॥६ ॥

आह-कां वृत्तिमास्थाय लोके विहर्तव्यम् १, सर्वभक्षमेव ?। उच्यते-न । यस्मादाह-

कृतान्नमुतसृष्टमुपाददीत ॥ ७

अत्र कृतग्रहणादकतानां बीजकाण्डफलादीनां प्रतिषेध:। कृतं भिन्नोद्भिन्नादं तद् भैक्षम् उत्सष्ट यथालब्धं विघिना प्राप्तुपयोज्यम्। अत्र कृतग्रहणादकृतप्रतिषेध:, अकृतपतिषेधाच्च कृत्स्ा हिंसा तन्त्रे प्रतिषिद्धा द्रष्टव्या। आह-किं तत् कृतं नाम बुद्धिघटाद्यम्१। तदुच्यते- न। यस्मादाह-अन्रम्। तत्रान्नवचनादनन्नपतिषेधः। तच्च द्वियोनि- 13

९८ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

इन्द्राभिषिक्तम् इन्द्रियाभिषिक्तं च । तत्रेन्द्राभिषिक्ततं व्रीहियवाद्यम्। इन्द्रियाभिषिक्तं तु मांसम्। तत् पश्चविधम्-भक्ष्यं भोज्यं लेहां पेयं चोष्यमिति। तथा षड्रसं- मधुराम्ललवणतिक्तकटुकषायमिति। आह- तस्य कृतान्नस्यार्जनं कुतः कर्तव्यम् १। तदुष्यते-उत्सष्टम् । अत्रोत्सष्टग्रहणाद् मैक्ष्ययथालब्धप्रतिषेधः। किंकारणम्?। सूनादि- दोषपरिहारार्थत्वान्नस्तेयप्रतिग्रहादिदोषात् (१)। तच्च त्रिविधमुत्सष्टम्। तद्यथा-निसृष्टं विसृष्टमतिसृष्टमिति। तत्र सनिमित्तं परित्यक्तमन्नं पानं वा तन्निसृष्टम्। गोब्राह्मणादिनिमितं त्यक्तं विसृष्टम्। अति- सृष्टमन्यतः परित्यक्तम्। दयार्थमानृशंसार्थ वा यदि कश्रिद् दद्यात् तदपि ग्राह्यमेव। आह-अनेन साधकेन कि कर्तव्यमिति?। उच्यते- उपयोक्तव्यम्। यस्मादाह-उपाददीत। अत्रोपेत्यभ्युपगमे। अत्यन्ता- सन्मानसयन्त्रस्थेनेत्यर्थः। आददीत इत्युपयोगे ग्रहणे च। विवक्षित- सूत्रग्रहणे त्वावद् (१) भवति। तदुक्तं-

"संचित्वा नरमेवैनं (१) कामानामवितृप्तिकम्। व्याघ्रः पशुमिवादाय मृत्युरादाय गच्छति ।।"

इति। उपयोगेऽपि नाथकणादवत्सं (१)। तस्मादुपयोक्तव्यमिति। ईत इत्याज्ञायां नियोगे च । तदुत्सृष्टं विधिपाप्तमुपयोक्तव्यम्। अन्यथा हि विधिव्यपेतेन क्रमेण वृत्यर्जनं न कर्तव्यमित्यर्थः ॥७॥

आह-व्रतादीनि गोपयित्वा सम्यक्साधनपयोगे उत्सष्टो- पयोगे च वर्ततः के वार्था निष्पदयन्ते?। असन्मानप्रकरणस्य वा परिसमाप्ति: किमस्ति नेति ?। उच्यते-अस्ति। यस्मादाह-

चतुर्थार्उध्यायः । ९९

उन्मत्तो मूढ इत्येवं मन्यन्ते इतरे जनाः ॥ ८॥

अत्र उन्मत्तः स एव। निरुक्तमस्य पूर्वोक्तम्। मूढ इति। मुदु अपरिज्ञाने। अव्यक्तोऽयं पेतोडयम् उन्मत्तोडयं, सूढोडयं मूर्खोऽयमिति वक्तारो वदन्तीत्यर्थः। इतिशब्दोर्ऽर्ानां निर्वचनत्वात् प्करणपरि- समाप्त्यर्थः। एवं यस्मादवस्थानकालदेशक्रिकियापयोगपयोजनगोपन- वसत्यर्थकृत्स्नतपांसि च व्याख्यातानि। एवम् इत्यतिक्रान्तापेक्षणे। मन्यन्ते इत्यवधारणे। इतरे इति (ये?) गृहस्थब्रह्मचारिवानप्रस्थभिक्षु- पाषण्डिनां ब्रह्मचर्याधिकृतानां ग्रहणम्। जना इति। जनी पादुर्भावे। जना इति वर्णाश्रमिणां जनानामधिकृतानां ग्रहणम्। उक्तं हि-

"जनेन हि जनो जातः जनं जनयसे जन !। जनं शोचसि नात्मानं मात्मानं शोच मा जनम् ।। "

इत्येवं वक्तारो वदन्तीत्यर्थः ॥८।।

अत्रेदमाधिकारिकमसन्मानचरिप्रकरणं समाप्तम् ।।

आह-व्रतादीनि गोपयित्वा सम्यकसाधनप्रयोगे उत्मृष्टोपयोगे च ततः को गुणः१ यं गुणं ज्ञात्वा अव्यक्तप्रेतोन्मत्तादया वादा निष्पाद्या इति?। तदुच्यते-तं गुणं ज्ञात्वा वक्ष्यामः। अपिच अव्यक्तप्रेतोन्मत्तादं ब्राह्मणकर्मविरुद्धं कमं दृष्ट्ा यावदयं शिष्यः एनमर्थ न ब्रवीति तत्तस्य हृदिस्थम् अशङ्गितमुपलभ्योत्तरं ब्रूम इति कृत्वा भगवानिदं सूत्रमुवाच-

सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

असन्मानो हि यन्त्राणां सर्वेषामुत्तम: स्मृतः॥ ९॥

अत्र अकारो मानप्रतिषेधे। मानोऽत्र द्विविधः। जात्यभिमानो गृहस्थाभिमानश्र । तत्र जात्यभिमानो नाम ब्राह्मणोऽहमिति । पूज्यत्वादूर्ध्वगमनादीनां कार्याणामुच्छितत्वात् त्रयाणामपि वर्णाना सुपदेशेन गुरुत्वाद् यज्ञकर्तृत्वात् त्रैलोक्यस्थितिहेतोः ब्राह्मणोऽइमिति प्रथमो मानो जात्युत्कर्षात्। तथा ब्राह्मणानामपि गृहस्थादीनां पूज्यत्वात् तत्कृतमानश्र। एतच्च मानदवयमव्यक्तलिङ्ग(अ० ३, सू० १)वचनात् पतिषिद्धम्। तथा --

"वित्तं बन्धुर्यशेः कर्म विद्या भवति पश्चमी। एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम्।"

एतानि चैकवास:गेताचरणगूढव्रतोपदेशिना (अ० १, सू० १०; ३, ११; ४, २) सूत्रतः प्रतिषिद्धानीत्यतो मानो न कर्तव्यः । सन् इति प्रशंसायामस्तित्वे च। अग्रे तदसन्मानचरिप्रकरणविशिष्टं च (१)। हिशब्दोऽयमुत्तमोत्कर्षापेक्षो द्रष्टव्यः । यन्त्राणि अग्निष्टोमादीनि मासोपवासादीनि च गृहस्थादीनां शुद्धिदृद्धिकराणि । यन्त्राणि च कस्मात्?। यन्त्रं कर्मादयः। यस्मादयन्त्रा लौकिका अमर्यादावस्था भवन्तीत्यतो यन्त्राणि। यन्त्राणाम् इति षष्ठीबहुवचनम्। आह-

१. 'जन्तूनाम् ' इति सूत्रपाठः

२. 'वयः' इति मनुस्मृतिः २-१३६.

चतुर्थोऽध्यायः । १०१

(मूढप्भृति !) बहुवचनपयोगात् सन्देहः। अथ कियतां यन्त्राणाम्?। तदुच्यते-सर्वेषाम्। अत्र सर्वेषामित्यशेषाणामित्यर्थः। सर्वेषामिति षष्ठीबहुवचनम्। आह-षष्ठयाः साकाङ्क्षत्वात् सन्देहः। तेषा कारणात्मानो वर्तन्ते()। तदुच्यते-उत्तमः । अत्रोत्तम इति श्रेष्ठत्वे परमविशुद्धित्यागादानभावादिषु। उक्तं हि- "वरेण्यः सत्तमो मुख्यो वरिष्ठः शोभनोऽथवा । उत्तमश्चापरार्धश्र स्वर्थः श्रेष्ठार्थवाचकाः॥" श्रेष्ठः। इह चोक्तम् उत्तम इति। आह-असन्मानः सर्वयन्त्राणामुत्तम इति क सिद्धम् । उच्यते-इह। यस्मादाह-स्मृतः। अत्र स्मृत इत्युक्तपर्यायः। महेश्वरेणोक्तं प्रोक्तं कथितं वर्णितमित्यर्थः । विशिष्टः कस्मात्?। सर्वज्ञवचनादविसंवादित्वाच्च। नहि प्रत्यक्षदर्शिनां वचनानि विसंवदन्तीत्यर्थः ॥ ९॥।

आह-अस्मिन् कमे उत्तमत्वेन व्याख्यायमाने क आदय: शोधकः १। केन वा इदं विधानं चीर्णम्?। आचरता वा कि फलं प्राप्तम् ?। सोऽस्मत्पत्ययार्थ वाच्यः। तदुच्यते-

इन्द्रो वा अग्रे असुरेषु पाशुपतमचरत् ॥ १० ॥

अत्र देवतानां राजा इन्द्रः। कथ गम्यते?। असुरेष्वाचरण- बचनात्। ब्राह्मणश्चायमिन्द्र: श्रेष्ठः। सूत्रे ब्राह्मण(अ० ४, सू० २०)- ग्रहणात् शूद्रमतिषेधा(अ०१, सू० १३/च। इदि परमैश्वर्येधातुः।तस्येन्द्रः। इन्द्र उत्कृष्टः श्रेष्ठः। देवगन्धर्वयक्षराक्षसपितृपिशाचादीनां श्रेष्ठोनतु

१०२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

ब्रह्मादीनाम्। किन्तु स्वर्गिणां मध्ये ऐश्वर्येण विद्यया आज्ञया चेत्यतः श्रेष्ठत्वादिन्द्रः। वाशब्दः सम्भावने। अन्यैरपि देवश्रेष्ठैरिदं विधानमाचीर्णम्। कुतस्तर्हि युष्मदादिभिर्मनुष्यमात्रैः ?। तस्मात् सम्भाव्योऽयमर्थः। आह-कदा चीर्णमिति?। उच्यते-अग्रे। अत्राग्र इति पूर्वकालमधिकुरुते। कुंशिकेशानेसम्बन्धा प्राक्। प्रथमममरैश्रीर्णम्। कृतत्रेताद्वापरादिषु युगेष्वित्यर्थः। आह- केष्वाचीर्णमिति?। उच्यते -- असुरेषु । अत्रासुरा नाम सुरेतराः स्तेययुक्ताः। प्राणापहरणाद् वा असुराः पजापतिपुत्रा विज्ञेयाः । असुरेष्विति सामीपिकं सन्निधानम्। असुरसमीपे असुराभ्याशे असुराणामध्यक्ष इत्यर्थः। आह-किं तदिति ?। उच्यते-पाशुपतम्। अत्र पशुपतिनोक्तपरिग्रहाधिकारेषु वर्तत इति पाशुपतम्। पञुपतिर्वास्मिन् चिन्त्यत इति पाशुपतम्। पश्चुपतिप्रापकत्वाद् वा पाशुपतम्। पाशुपतमिति समस्तस्य सम्पूर्णस्य विधानस्यैतद् ग्रहणम्। कस्मात् ?। व्यक्तलिङ्गपूर्वकत्वादव्यक्तादिक्रमस्य। तस्मात् कृत्स्मिदमेव विधान- x माचीर्णमिन्द्रेण दुःखान्तार्थिना शुद्धिद्टद्धयर्थम्। धर्मबाहुल्यात् सुराणां सुव्याचीर्णम्। अचरदित्यतीतः कालः। अतीते काले चीर्णवानित्यर्थः ॥१०॥ आह-इन्द्रेणासुरेष्वाचरता कि फलं प्ाप्तम् १। तदुच्यते- स तेषामिष्टापूर्तमादत्त ॥ ११ ॥ स इतीन्द्रग्रहणम्। तेषाम् इत्यसुरनिर्देशः। इष्टापूर्तम् इति द्वन्दसमासः। इष्ट च पूर्त चेष्टापूर्तम्। तत्र यन्मन्त्पूर्वकेण विधिना

9. 10th Guru. 3. 6th Guru.

चतुर्थोडध्यायः १०३

दत्तं हुतं स्तुत्यादिनिष्पन्नं सुकतं तदिष्टम।. यदमन्त्रपूर्वकेणैव तत् पूर्तम् । ११ ।। इन्द्रेणासुरेभ्यः केनोपायेन दत्तमिति?। उच्यते-

मायया सुकृतया समविन्दत ॥ १२ ॥ क्राथनस्पन्दनादिप्योगैः धिक्कृतस्य निद्राविष्टो वायुसंस्पृष्टो मन्दकारी असम्यक्कारी असम्यग्वादीति योडयं दुष्टशब्दोऽभियोगशब्दश्व निष्पद्यते, तस्मिन्ननृते मायासंज्ञा। मानसकायिकाभियोगे च। मायया इति तृतीया। सुकतया इति। सु प्रशंसायाम्। तया सुकृतया सम्यक् प्रयुक्तयेति साधकसाधनप्राधान्यम्। अविन्दत इति पाप्तौ पाधान्ये च। स तेषामिष्टापूर्तमादत्तेति। उक्तं हि-

"आक्रोशमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षति। स तेषां दुष्कृतं दत्त्वा सुकृतं चास्य विन्दति ॥" इति ॥ १२ ॥ आह-उत्तम इन्द्रः। स तेषामिष्टापूर्तमित्युक्ते परापदेशेनास्य वृत्तिरनिर्गुणीकता। अथात्मापदेशोऽत्र किमस्ति नेति ?। उच्यते- अस्ति । यस्मादाह-

निन्दा ह्येषानिन्दा तस्मात् ॥ १३ ॥

अत्रावमानपरिभवाद्या निन्दा। कुत्सा गर्हा इत्यर्थः । हि- शब्दो निन्दोत्तमोत्कर्षोपक्षेपे द्रष्टव्यः। उत्तमाधिकाराद् गम्यते। एषा इत्यतिकान्तापेक्षणे। अवमानपरिभवपरिवादाद्या निन्देत्यर्थः।

१०४ सभाप्ये पाशुपतसूत्रे

अनिन्दा इत्यकारो निन्दितत्वं प्रतिषेधति । अनिन्दा अकुत्सा अगर्हा इत्यर्थः। अत्र तस्माच्छब्दः पूर्वोत्तरं चापेक्षते। तत्र पूर्वाकाङ्क्षायां तावत् कृत्स्ा निन्दा प्रकरणगुणवचने(?)। यस्मादिन्द्रस्यापि शुद्धिवृद्धिकारिणी आत्मापदेशेन परापदेशेन च भगवता असन्मान- चरिर्गुणीकृता तस्मादित्यर्थः । आह-निराकाङ्क्षानिर्देशात् सन्देहो x यथा यथा वर्णितं तथा तथा च व्याख्यातम् (१) ॥। १३।।

निन्दाया अनिन्दितत्वं गुणं ज्ञात्वा साधकेन कि कर्तव्यम् ?। तदुच्यते-

निन्धमानश्चरेत् ॥१४ ॥

अत्र निन्दा पूर्वोक्ता। निन्धमानेनैव निन्दायाः वर्तमानकाल इत्यर्थः। चरेद् इत्यार्जनमधिकुरुते। धर्मार्जने नियोगे च। संशयान्य- त्वाच्चापुनरुक्तश्चरिशब्दो द्रष्टव्यः ॥ १४ ॥

अत्रेदमानुषङ्गिकम् असन्मार्गचरिपरकरणं परिसमाप्तम् ।।

आह-निन्दमानश्चरेदित्युत्त्वा आद्यं विधानमाचरतः को- डर्थो निष्पद्यते? । निष्पन्नेन वा कथमभिलप्यते?। तदुच्यते-

अनिन्दितकर्मा ॥ १५॥

अत्र चर्योत्तरसम्बन्धाद् गम्यते यदेतदनिन्दितं कर्म धर्मः स एव निन्दमानस्याचरतो निष्पद्यते। अतः अनिन्दितकर्मा भवतीत्यर्थः ॥ १५ ॥।

चतुर्थाऽध्यायः । १०५

आह-निन्धमानस्याचरतोऽनिन्दितं कर्म भवतीति क सिद्धम्।। तदुच्यते-इह। यस्मादाह-

सर्वविशिष्टोऽयं पन्थाः ॥ १६ ॥।

अत्र अयम् इति प्रत्यक्षे। यथायं पुरुषः ॥ १६ ।।

यथाविधिश्वरिरिति या: क्रियाः, अत्राधिकृतस्यानिन्दितं कर्म भवतीत्याह भगवान्-

सत्पथः ।।१७ ।।

कस्मात्!। रुद्रसमीपप्रापणसामर्थ्यात्। अनावृत्तिमापण- सामर्थ्याच्चाविकलः। तस्मात् सर्वज्ञवचनाविसंवादित्वाच्चायं सत्पथ इत्यर्थः।। १७ ॥ आह-किमन्यत्र पन्थानो न सन्ति इति ?। उच्यते-सन्ति। किन्तु, कुपथास्त्वन्ये ॥ १८ ॥ अत्र कु कुत्सायां भवति। कस्मात्?। कुशब्दप्रयोगाद् गम्यते। कुपुरुषवत् । पन्थानो विधय उपाया इत्यर्थः । तुशब्दोऽनावृन्युत्कर्षे। अन्ये इति। गृहस्थब्रह्मचारिवानप्रस्थभिक्षुपाषण्डिनां पन्थानः। ते कुपथा: । १6 11 न। आह-अयमेव सत्पथः, शेषाः कुपथा इति क सिद्धम्? कि वाडस्य सत्पथत्वम् १। शेषाणां वा कुपथत्वं किमिति ?। उच्यते ना इह। यहमादाह- 14

१०६ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

अनेन विधिना रुद्रसमीपं गत्वा ॥ १९॥

अत्र अनेन इत्यनपेक्षणे। विधिना भस्मस्ानक्राथनादिनोपाये- नेत्यर्थः। विधिनेति तृतीया। रुद्र इति कालोपदेशे। रुद्रस्य रुद्रत्वं पूर्वोक्तम्। समीपम् इति योगपर्यायः। कथ गम्यते?। विध्यनन्तरो- x क्त्वात्। सति विधिविषयंत्वे पुरुषेश्वरयोविषयाधिकारकृतं वियोगं दृष्ट्रा ज्ञानपरिद्ृष्टेन विधिनाध्ययनध्यानाधिकृतो विशुद्धभावः समीपस्थ इत्यर्थः । गतिः प्राप्तिर्भावस्येत्यर्थः। त्वा इति विधिकर्मणोर्निष्ठा । १९॥

आह-अत्रैवं विध्याचरणं समीपगमनं च कस्योपदिश्यते ?। उच्यते-न तीर्थयात्रादिधर्मवत् सर्वेषाम्। किन्तु संस्कारवद् ब्राह्मणस्यैव। यस्मादाह-

न कश्चिद् ब्राह्मणः पुनरावर्तते॥ २०॥

अत्र नकारोपदेशोऽन्याचरणप्रतिपत्तिप्रतिषेधार्थः । कश्रिद् इति गृहस्थाद्यः। स्थानमात्रवैलक्षण्यदर्शनाद् ब्राह्मणेष्वेव कथिच्छ्द: । गृहस्थो ब्रह्मचारी वानप्रस्थो भिक्षुरेकवेदो द्विवेदस्त्रिवेदश्वतुर्वेदो गायत्री- मात्रसारो वानेन विधिना रुद्रसमीपं प्राप्तः सन् न कश्चिद् ब्राह्मणः पुनरावर्तत इत्यर्थः। ब्राह्मणग्रहणं ब्राह्मण्यावधारणार्थ, ब्राह्मण एव नान्य इत्यर्थः। क्षेत्रज्ञे च ब्राह्मणसंज्ञा। कस्मात् ?। उपचयजन्म- योगात् संस्कारयोगात् श्रुतयोगाच्च ब्राह्मणः । पुनःशब्द: पुनरावृत्ति- प्रतिषेधे। यथा पूर्व संज्ञानादिभिर्गत्वा आवर्तते पुनः पुनः तथानेन विधिना रुद्रसमीपं गत्वा न सकृदावर्तते। पुनः पुनः सर्वथापि

चतुर्थोऽध्यायः । १०७

नावर्तत इत्यर्थः। आङ् इति स्वशास्त्रोक्तमर्यादामधिकुरुते, अभिविध्यर्थ च । ये चानेन विधिनाक्षपिताज्ञानकलुषपापमायादयः क्षीणाः ते पुनः पुनरावर्तन्ते। न तैः सह संयोगो भवति। न चापरं जन्म प्रतिपद्यत इत्यर्थ :* ॥ २० ॥

[एवमध्यायपरिसमाप्तिं कृत्वा युक्तं वक्तुम्- अत्रेदं ब्रह्म जपेत् ॥ २१॥

अस्य पूर्वोक्तोऽर्थ: ॥ २१ ॥]

आह-किं पुनस्तद् ब्रह्म!। तदुच्यते-कारणादिभावेनो- क्तस्य भगवत एकत्वं साधको ज्ञात्वा तत्साधनमारभते-

तत्पुरुषाय विझ्हे ॥। २२ ॥

अत्र पूर्व कारणत्वबहुत्वनानात्वेनोपदिष्टस्य परामर्शः तद् इति। पुरुष इति पौरुष्यानुपूरणाच्च पुरुषः । पौरुष्यमस्यानेकेषु रूपेष्वघ- स्थानात्। तत्संस्थानि रूपाणि अघोरादीनि। तैत्पुरुषायेति चतुर्थी। यथा ग्रामाय तत्वं ज्ञातुमिच्छति, तथा पुरुषाय तत्वं ज्ञातुमिच्छति। विद्ह इति। विद ज्ञाने। विझहे जानीमहे उपलभामह इत्यर्थः॥२२॥

• Seems some lines are missing. १. "सर्वविद्यादिकार्याणां व्याप्ताधिष्ठातृत्वं पूरणं, यथेप्सितानन्तशरीरादिकरणशक्ति: पौरुष्यं, तदुभयं भगवतः पुरुषत्वमुच्यते"। नणकारिकाव्याख्या page 11.

१०८ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

आह-पुरुषबहुत्वात् संदेहः। अथ कतमस्मै पुरुषाय ?। तदुच्यते- महादेवाय धीमहि॥२३ ॥

अत्र महादेवत्वं च पूर्वोक्तम्। महादेवायेति चतुर्थी। धीमहि इति। धीङ् संश्लेषणे। ध्यायेमहि लीयामहे ज्ञानक्रियाशक्तिभ्यां संयुज्यामह इत्यर्थः । अत्र धी इति ज्ञानशक्तिपर्यायः। यया सर्व- पदार्थानां ततत्वमधिगच्छति, सा ज्ञानशक्तिः । महि इति क्रियाशक्ति- पर्यायः। यया विधियोगाचरणसमर्थो भवति सा क्रियाशक्तिरित्यर्थः ।। २३ ॥। आह-अथैते दृक्क्रियाशक्ती महादेवात् साधकः किं स्वशक्तित आसादयति १, आहोस्वित् परशक्तितः १, उतोभयशक्तितः ?। तदुच्यते-परशक्तितः। यस्मादाह-

तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्॥ २४ ॥

तद् इति दक्किरियाशक्त्योर्ग्रहणम्। नो इत्यात्मापदेशे। अस्माक- मित्यर्थः। रुद्र इति कारणापदेशे। रुद्रस्य रुद्रत्वं पूर्वोक्तम्। प इत्यादिकर्मणि। चुद प्रेरणे। चोदनं नाम ज्ञानंक्रियाशक्तिसंयोगः। याद् इति लिप्सा। संयोजयस्व मामित्यर्थः। उक्तं हि-"रुद्रस्येच्छा- पूर्वको यो योगो ज्ञानक्रियाशक्तिभ्यां पश्वादिषु सम्भवः, तच्चोदन- माहुराचार्याः" ॥ २४॥। एवमत्र भगवत्कौण्डिन्यकृते पश्चार्थभाष्ये चतुर्थोऽध्यायः सह ब्रह्मणा ग्रन्थतोऽर्थतश्र परिसमाप् इति॥

पञ्चमोऽध्यायः।

इदानीं पञ्चमाध्यायमवसरपाप्तं सम्बन्धं कृत्वा वक्ष्याम: 1 यस्मादाह-असङ्गयोगी इत्येव तावत् पश्चमस्याध्यायस्यादिरिति 1. इदानीं पश्चमस्य चतुर्भिरध्यायैः सह सम्बन्धं कृत्वा व्याखयानं करिष्यामः । आह-चतुर्विधत्वात् सम्बन्धस्य संदेहः । इह चतुर्विधः सम्बन्धो भवति। तद्यथा-सूत्रसम्बन्धः प्रकरणसम्बन्धो- डध्यायसम्बन्धो दूरस्थश्रेति । उक्तं हि-

"सूत्रप्रकरणाध्यायैः सम्बन्धस्त्रिविधः स्मृतः । दूरस्थश्चार्थशेषेण पूर्वात् सम्बन्ध इष्यते।।"

एवं चतुर्विधः सम्बन्धो भवति यस्माद्, अतो नः संशयः कतमोऽयं सम्बन्ध इति ?। तदुच्यते-न तावदयं सूत्रसम्बन्धो न प्रकरणसम्बन्धो न दूरस्थसम्बन्धः । किन्त्वय- मध्यायसम्बन्धः । आह-यद्येवं तस्माद् उच्यतां, कतमस्य पदार्थस्य शेषेणायं सम्बन्धः कथ्यते?। योगशेषेण। आह-अस्मिन् योगपदार्थे किं शेषम्१। किं वा नियतं शेषत्वेन यत् सम्बध्यते ?। तदुच्यते-पूर्व चतुष्वध्यायेषु कारणत्वबहुत्वनानात्वेनोक्तस्य भगवत एकत्वं नोक्तम्। तद् वक्ष्यामः। तत्र कारणत्वं तावदुक्तं-पतिः सन् आद्योऽजातो भवोद्भव (अ० १, सू० ३८, ४० & ४४) इति। बहुत्वमुक्तं-वामो देवो ज्येष्ठो रुद्रः कामी शङ्करः कालः कलविकरणो बलममथनः सर्वभूतदमनो मनोऽमन (अ० २, सू० १-४, ६, २० & २३-२७) इति। नानात्वं चोक्तम्-अघोरो घोरो घोरतर (अ० ३, सू० २१-२३) इति। एवं कारणत्ववहुत्वनानात्वेनोक्तस्य भगवत

११० सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

एकत्वं वक्ष्यामः। यादृशं महेश्वरे योक्तव्यं तत्तत्वनिर्देशं करिष्यामः। उक्तं च-'उभयथा यष्टव्यः' (अ० २, सू० ९)। अथ कीदृशे महेश्वरे उभयथा यजनादयः कर्तव्याः ?। तदुच्यते-यादृशे महेश्वरे उभयथाषि यजनादयः कर्तव्याः, भक्तिसमीपं देवनित्यता नित्ययुक्तता अध्ययनं ध्यानं स्मरणं सायुज्यं चित्तस्थितिर्द्रष्टव्या, तथा वक्ष्यामः। यथा चायमात्मा दोषादिविशिष्टः शुद्धो युज्यते, तथा वक्ष्यामः। तन्निष्ठा- योगलक्षणं, निष्ठायोगक्रियायोगयोः प्रतिविभागं वसत्यर्थे वृत्तिबलं क्रियाबलं च तद् वक्ष्यामः। तथा समीपपाप्तस्य चित्तस्थिति च वक्ष्यामः। अत एभिरुक्तशेषैः पश्चमोऽध्यायः सम्बध्यते। यस्मादाह-

असङ्ग: ॥ १ ॥

अत्र अकार: सङ्गप्रतिषेधे। अत्र सङ्गो नाम यदेवत् पुरुषे विषयित्वम्। तेन विषयित्वेन योगादघर्मेण चायं पुरुषो यदा अध्ययन- ध्यामादिभ्यक्ष्यवति। दृष्टान्तश्रवणप्रेक्षणलक्षणो वनगजवत् त्रैकाल्य- मित्यर्थ: (१)। असद्वित्वमप्यतीतानागतवर्तमानानां विषयाणामननुचिन्तनं 5 भिक्षुवत्। एवं महेश्वरे भावस्थितिस्तदसगित्वमित्यर्थः ॥ १॥ आह-किमसद्गित्वमेवैकमुक्तं नान्यल्लक्षणम्?। उच्यते- यस्मादाह- योगी॥२॥

इति। अत्र योगो नाम-आत्मेश्वरसंयोगो योगः प्रत्येतव्यः । उक्तं हि-

१. 'ततिलक्ष्यमाणस्य सङ्गस्यात्यन्तहानिरसद्गित्वम्' । २. 'केवलरुद्रतत्वा- वस्थितचित्तत्वं योगित्वम्'। गणकारिकाव्याख्या page 16,

पश्चमोऽध्यायः । १११

क्रियमाणैरन बुध्येत एतद् युक्तस्य लक्षणम्।।" इति ॥ २ ॥

आह-किं लक्षणद्वयमेवात्र युक्तस्योच्यते?। न। यस्मादाह-

नित्यात्मा ॥ ३ ॥

अत्र नित्यत्वविशेषणेनानित्यत्वं निवतते। नित्यत्वं नाम सति विभ्ुत्वे पुरुषेश्वरयोर्मनसा सह गतस्यात्मताभावस्य वृत्त्याकारस्य विषयं प्रति क्रमो- Sक्षोपोऽवस्थानं व्ृक्षशकुनिवत्। तस्मिन् निर्धत्ते महेश्वरे युक्तो नित्य इत्युच्यते। आत्मा इति क्षेत्रज्ञमाह। कथं गम्यते?। चित्तस्थि- त्युपदेशादू योमार्थ विद्याचरणोपदेशाद् असङ्योगियुक्तात्माजमैत्रादीना चेतने सम्भवात्, न त्वचेतनेषु कार्यकरणमधानादिषु। तस्मिंश्रेतने आत्मशब्दः। आत्मा च कस्मात्?। अततीत्यात्मा। आपूर्य कार्य- करणं विषयांश्चेतयतीत्यात्मा। उक्तं हि-

"यदान्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयान् पुनः। यच्चास्य सततं भावः तस्मादात्मेति संज्ञितः ।।"

स च श्रोता स्प्रष्टा द्रष्टा रसयिता घाता मन्ता बक्ता बोद्धा इत्येवमादि:। उक्तं हि- "पुरुषश्चेतनो भोक्ता क्षेत्रज्ञः पुद्रलो जनः। अणुर्वेदोऽमृतः साक्षी जीवात्मा परिभूः परः ॥"

५. 'अनुरुध्यमानचित्तवृत्तित्वं नित्यात्मत्वम्'। गणकारिकाव्याख्या page 16.

११२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

इति। तस्य सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नचैतन्यादिभिलिड्गैरधिगमः क्रियत इत्यर्थः ॥ ३।।

आह-किं लक्षणत्रयमेवास्य युक्तस्योच्यते?। न। यस्मादाह-

अज: ॥ ४ ॥

अत्र अज इत्यर्थान्तरप्रादुर्भावप्रतिषेधोडभिधीयते। अत्रार्थान्तरं नाम शब्दस्पर्शरूपरसगन्धान्तरम् अध्ययनध्यानस्मरणादयः (च) । तेषु न जायत इति अजैः ।।४ ।। आह-किं लक्षणचतुष्कमेवास्य युक्तस्योच्यते? । न। यस्मादाह-

मैत्र:॥ ५॥

अत्र मैत्र इति समतायां भवति। यथा मैत्र आदित्यः । सर्वभूतस्थिते च महेश्वरे स्थितचित्तः इच्छाद्वेषविनिवृत्तोऽपवृत्तिमान् मैत्र इत्युच्यते। तस्मात् कार्यकरणवानेव चित्तस्थितिसमकालमेवा- सङ्गादिभावेन जायते ॥५॥

आह-अथ कथं पुनरेतद् गम्यते। यथा कार्यकरणवानेव चित्त- स्थितिसमकालमेवासङ्गादिभावेन जायते ?। उच्यते-गम्यते । यस्मादाह-

१. 'अप्रादुर्भाविचित्तत्वम् अजत्वम्'। गणकारिकाव्याख्या page 16.

पञ्चमोऽध्यायः । ११३

अभिजायते ॥ ६ ॥

अत्र अभिशब्दो विशेषणे। को विशेष इति चेत्। तदुच्यते। यस्मादयं सङ्गी अयोगी अनित्यात्मा अनजोऽमैत्रश् भूत्वा असङ्गादि- भावेन जायत इत्येष विशेषः। जायते इति। जनी मादुर्भावे । तस्मात् कार्यकरणवानेव चित्तस्थितिसमकालमेवासङ्गादिभावेन युगप- ज्जायते। अवश्यादिवद् (अ० १, सू० २८) इत्यर्थः ॥ ६ ॥

असङ्गादिभावे कोऽसावभ्युपायो येन जायते?। उच्यते-

इन्द्रियाणामभिजयात्॥७॥

अत्र जितता जयः। तस्माज्जयादसङ्गतादि भवति। अत्र परिग्रहतयेश्वराणि इन्द्रियाणि बुद्ध्यादीनि वागन्तानि त्रयोदश करणानि। तेषामभिजयादित्यर्थः। आह-क्थं बुद्धि(१ द्वयादि)सिद्धिरिति चेत्?। तदुच्यते-सिद्धत्वात्। अत्र मतिबुद्धिपिधानस्थापनोद्देशाद् घटपटवत् सिद्धत्वाच्च बुद्धि: सिद्धा। तथा परोपदेशात् स्वात्मपरात्मप्रतिविभाग- दर्शनात् सुरोऽहं नरोऽहमिति भिन्नदत्तित्वाच्चाहङ्कारः सिद्धः। तथा मनः प्रवर्तते मनोजवी मनोऽमन इति संकल्पविकल्पवृत्ति- नानात्वं च सिद्धम्। एवं त्रिकालवृत्त्यन्तःकरणं पुरुषस्य व्याख्यातम्। तथा बुद्धीन्द्रियाणां श्रोत्रं व्याख्यातम् । परपरिवादादि(अ० ३, सू० ७)- वचनाद् उच्चैरुमयथा प्रमुखे द्विरघिष्ठाने सन्निविष्टं समन्ताच्छब्द- व्यञ्जनसमर्थ सिद्धम्। तथातितपोपदेशात् (अ० २, सू० १६) त्वग् अन्तर्वहिश् शरीरं व्याप्य सन्निविष्टा स्पर्शव्यञ्जनसमर्था सिद्धा। तथा 15

११४ सभाप्ये पाशुपतसूत्रे

मूत्रपुरीषदर्शनपतिषेधात् (अ० १, सू० १२) कृतान्नादिवचनाच(अ०४, सू० ७) चक्षु: उच्चैरुभयथा प्रमुखे द्विरधिष्ठाने संनिविष्टं घटरूपादि- व्यञ्जनसमर्थ सिद्धम्। तथा मांसलवणोपदेशाद् (अ० ५, सू० १६) जिह्वा तन्मुखे मांसपेश्यां सन्निविष्टा रसज्ञानजननसमर्था सिद्धा। तथा प्राणायामोपदेशाद् (अ० १, सू० १६) घ्राणं प्रमुखे उच्चैरुभयथा द्विरधिष्ठाने सन्निविष्टं गन्धग्रहणसमर्थ सिद्धम्। एवमधिकारिवृत्तिभि- र्बुध्यत्येभिः पुरुष इति बुद्धीन्द्रियाणि। तथा कर्मेन्द्रियाणि । मण्टनविहरणोपदेशात् (अ० ३, सू० १४; ४, ६) पादेन्द्रियमधस्ताद् द्विरधिष्ठाने सन्निविष्ट गमनक्रियासमर्थ सिद्धम्। तथा मूत्रपुरीष- दर्शनप्रतिषेधात् (अ० १, सू० १२) पाय्विन्द्रियं गुह्यप्रदेशे सन्निविष्टम् उत्सर्गक्रियासमर्थ सिद्धम्। तथा स्त्रीप्रतिषेधाद् (अ० १, सू० १३) उपस्थेन्द्रियं त्रिवलीगुह्यपदेश सन्निविष्टमानन्दक्रियासमर्थ सिद्धम्। तथा अपितत्कर्मोपदेशात् (अ० ३, सू० १६) हस्तेन्द्रियमुच्चैरुंभयथा द्विरधिष्ठाने भुजान्तर्देशे सन्निविष्टमादानक्रियासमर्थ सिद्धम्। तथा अपितद्भाषणोपदेशाद् (अ० ३, सू० १७) वागिन्द्रियं वाक्तालु- जिह्वादिषु स्थानेषु सन्निविष्टं वचनक्रियासमर्थ सिद्धम्। अत्र विकार- तद्दृत्तिभि: कर्मोत्पत्तिः पुरुषे इति कर्मेन्द्रियाणि। एवमेतानि त्रयोदश करणानीन्द्रियाणि सूत्रतो व्याख्यातानि। कस्मात्?। इन्द्रियाणामिति सामान्यग्रहणाद् विकरणवत् सामान्यप्रतिषेधाच्च। इन्द्रियाणाम् इति षष्ठीबहुवचनम्। उक्तं हि- "2 "आदानाद् ग्रहणात् त्यागाद् रङ्गणाद् गमनात् तथा। इङ्नाद्रवणाच्चैव तस्मादिन्द्रियमुच्यते।।" अभिजयाद् इति। अभिशब्दः अत्यन्तविजये वशीकरणे च। आक्रम्य वशीकर्तव्यानि। वायुकामक्रोधपाटलिपुत्रवत्। तस्मादकुशलेभ्यो

पञ्चमोऽध्यायः । ११५

व्यावर्तयित्वा कामतः कुशले योजितानि (यदा), तदा जितानि भवन्ति। तस्माद् उक्तम्-इन्द्रियाणामभिजयादिति। असङ्गादिजन्मनिमित्तत्वात् पश्चमी द्रष्टव्या।।७॥

आह-अन्यत्र साङ्ख्ययोगादीनाम् असङ्गादियुक्ता: मुक्ता: शान्ति प्राप्ताः। निरभिलप्या मुक्ता इत्युच्यन्ते। मुक्त एव न युक्त v इति क सिद्धम्१। तदुच्यते-इह। यस्मादाह-

रुद्रः प्रोवाच तावत् ॥८॥

तत्र रुद्र इति कारणापदेशे। रुद्रत्वं पूर्वोक्तम्। प्र इत्य- भिधानविशुद्धौ। प्रसन्नेन्द्रियवत्। वच व्यक्तायां वाचि। प्रोवाच इति। एवं यत् साङ्ख्यं योगश्र वर्णयति असङ्गादियुक्ताः मुक्ता: शान्ति प्राप्ता इति, तदविशुद्धं तेषां दर्शनम्। तैमिरिकस्य चक्षुष- इचन्द्रदर्शनवत्। अयं तु युक्त एव न मुक्त इति विशुद्धमेतद्दर्शनं द्रष्टव्यम्। कस्मात्१। सर्वज्ञवचनादविसंवादित्वाच्वैतद् गम्यम् । एवमेतन्नान्यथेत्यर्थः। किश्चान्यदिदम् अथशव्दादि शिवान्तं प्रवचनं रुद्रपोक्तं तावत् सर्वतन्त्राणां श्रेष्ठम् ।. तस्मात् कारणशास्त्रयोः परप्रमाणभावोऽवधार्यत इत्यर्थः । अत्र श्रोको निर्वचनः ॥८॥

आह-किमेतानीन्द्रियाणि परिज्ञानमात्रादेव जितानि भवन्ति प्रधानवत्?। तदुच्यते-न। ज्ञानेन वचनादिभिरेषां जयः कर्तव्यः, यस्मादेषां जये भगवता वसत्यर्थवृत्तिबलक्रियालाभाय वसता(१) इत्यत- स्तज्जये वसत्यर्थ एव तावदुच्यते। यस्मादाह-

११६ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

शून्यागारगुहावासी॥ ९॥

इति। अत्र शून्यमेवागारं शून्यागारम्। शून्यं विविक्तं निर्जन- मित्यर्थः। आगारम् इति गृहपर्यायः। आगारं गृहं वेश्म सदन- मिति पर्यायः । गुहू संवरणे। प्रविष्टं साधकं आवरयति गोपयतीति गुद्दा। आह-आवरकत्वाविशेषाच्छून्यागारगुहयोरविशेष इति चेत्, तदुच्यते-मृत्तृणकाष्ठादिकृतम् अगारं, पर्वतगुहादया गुह। तस्मान्ना- विशेष इति। यथा सति विभुत्वे ज्ञत्वं साधर्म्य पुरुषेश्वरयोः, सर्वज्ञत्वतो विशेषः। तस्मादायतनेविविक्तदोषं दृष्ट्रा शून्यागारे गुहायां वा यथोपपत्तितो विचार्य विविक्त विवेच्य यन्मात्रस्थाना- सनशयनादिभिरुपजीवति, तन्मात्रं संस्करणमर्यादयोपयोगक्रियाभि- निविष्टेन वस्तव्यम्। वसतिसंयोगादू गुहावासी भवति। पुलिनवासि- वत् ॥ ९ ॥

आह-तत् कथ ज्ञेयं, यथा जितानीन्द्रियाणि?। तेषां जितानां वा किं लक्षणम् १। तदुच्यते-

देवनित्यः॥ १० ॥

अत्र देवो भगवान्। तत्र यदास्य भगवति देवे नित्यता। कथम् ?। अध्ययनध्यानाभ्यां देवेऽधिकवृतस्य प्राधान्येन निश्चलता वर्तते। स्वल्पतरव्यवधानेऽपि अतियोगाभ्यासनिरन्तरप्राप्तिः। स्मृतिस्तु देवनित्यतेत्यर्थः ॥ १० ॥

आह-देवनित्यतायाः किं लक्षणम्?। तदुच्यते-जितेन्द्रियत्वम्। यस्मादाह-

पञ्चमोऽध्यायः । ११७

जितेन्द्रियः ॥ ११ ॥

अत्र जितेन्द्रियत्वं नाम उत्सर्गनिग्रहयोग्यत्वम्। इन्द्रियाणि बुद्धयादीनि वागन्तानि त्रयोदश करणानि पूर्वोक्तानि। तानि यदा अकुशलेभ्यो व्यावर्तयित्वा कामतः कुशले योजितानि हतविषदर्वीकर- वदवस्थितानि भवन्ति, तदा देवनित्यो जितेन्द्रिय इत्यर्थः ॥ ११ ॥

आह-किं देवनित्यतैवास्य परो निष्ठायोगः १। उच्यते-न। यस्मादाह- षण्मासान्नित्ययुक्तस्य ।। १२॥

अथवान्यो दूरस्थः सम्बन्धः। यस्मादुक्तं

"यस्य येनार्थसम्बन्धो दूरस्थमपि तेन हि। अर्थतोऽन्यसमानानामानन्तर्येऽप्यसङ्गतिः ।!"

एवमिहापि दूरस्थ: सम्बन्धः। कस्मात्?। इह पुरस्तादुक्तं विज्ञानानि चास्य प्रवर्तन्ते (अ० १, सू० २१) इति, एतैर्गुणैर्युक्त (अ० १, सू० ३८) इति च। (एतत् ?) कियता कालेनास्य ते गुणाः प्रवर्तन्ते?। किं युक्तस्य, किं वियुक्तस्य?, किं युगपत्, क्मशो वा?, किं सकलस्य निष्कलस्य वेति ?। इत्येषामर्थानामनिर्वचनानां निर्वचनार्थमिद- मारभ्यते। यस्मादाह-षण्मासान्नित्ययुक्तस्य। अत्र षडु इति सङ्ख्या। मासान् इति कालनिर्देशः। मनुष्यगणनया त्रिंशददिवसो मासः । द्वादश मासा: संवत्सरः। द्वादरा पक्षा अर्धसंवत्सरः। षण्मासानिति।

१. "तस्य तत्। अर्थतो ह्यसमर्थानामानन्तर्यमकारणम्" इत्यन्यत्र.

११८ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

तस्मात् षष्ठप्रथममासयोरभ्यन्तरे। नित्ययुक्तस्य। (नित्यं) सन्तत- मविच्छिन्नमित्यर्थः। युक्त इति। आत्मेश्वरसंयोगो योगः। नित्ययुक्तस्य इति षष्ठी ।। १२ ।। आह-अस्य युक्तस्य किं भवति१। तदुच्यते-

भूयिष्ठं सम्प्रवर्तते ॥ १३ ॥

अत्र भूयिष्ठम् इति कमे प्राये च भवति। यथा क्रमशो ददाति, आदित्यो वा गतो भूयिष्ठम्। तस्मात् सूच्यग्रेणोत्पलपत्रशतभेदन- क्मवत् क्रमाद् दूरदर्शनादयः प्रवर्तन्त इत्यर्थः। सम् इत्येकीभावे। निष्कलस्य कार्यकरणरहितस्येत्यर्थः। प्र इत्यादिकर्मण्यारम्भे भवति। युक्तोत्तरे पभावाद् गुणाः प्रवर्तन्ते इत्यर्थः । वर्तंते कस्मिन् १। दर्शनं दृश्ये, श्रवणादि श्रव्यादिष्वित्यर्थः। तस्मात् षष्ठपथममासयोरभ्यन्तरे नित्ययुक्तस्य क्रमशो गुणाः संप्रवर्तन्ते। कुतः१। महेश्वरप्रसादात्। अशिवत्वसंज्ञके विनिवृत्ते शिवत्वप्रसादाभ्यां गुणाः प्रवर्तन्ते। गुणशब्दो दूरदर्शनादिवचनः ॥१३ ॥। आह-कां वृत्तिमास्थाय शून्यागारे गुहायां वासः कार्यः १। तदुच्यते- भैक्ष्यम् ॥ १४॥

भिक्षाणां समूहो भैक्ष्यं, कापोतवत्। तच्च नगरग्रामादिभ्यो मृहाद् गृहं पर्यटतो भक्ष्यभोज्यादीनामन्यतमं यत् प्राप्यते। कृतान्नादि- (अ० ४, सू ७)वचनाद् मैक्ष्यम्। भयक्षपणाद् भैक्ष्यम्। भिक्षावचनाद- भैक्ष्यप्रतिषेधः ।। १४ ।।

पश्चमोडध्यायः। ११९

आह-आधारात्त कृत्वा संदेहः, अथ कुत्र तद् भैक्ष्यं ग्राह्यम्। तदुच्यते-पात्रे । यस्मादाह-

पात्रागतम् ॥ १५॥

अत्र भैक्ष्यवत् प्रसिद्धं पात्रम्। अलाबुदारुवस्त्रादीनामन्यतर्म यत् पाप्यते, तत् खलु हिंसास्तेयादिरहितेन क्मेणाहारेयत्पर्यासं ग्राह्यम् । तस्मिन् तदफलके* पात्रे आगतं पात्रागतमित्यर्थः ॥ १५ ॥

आह-ब्रह्मचारिकल्पे मधुमांसलवणवर्जमिति। तत् किं मधुमांसादीन्येकान्तेनैव दुष्टानीति?। तदुच्यते-न। यस्मादाह-

मांसमदुष्यं लवणेन वा ॥ १६ ॥

तत्र मैक्ष्यवत् प्रसिद्धं मांसम्। यस्य माहिषवाराहादीनामन्यतम यत् प्राप्यते तत् खल, हिंसास्तेयरहितत्वात्। लवणेन वा। अत्र लवणं नाम सैन्धवसौवर्चलार्दं मांसवत् मसिद्धम् । तदेतन्मांस- समसंसृष्टं वा भैक्ष्यविधिना प्राप्तम्। अदुष्यम् अकुत्सितम् अगर्हित- मित्यर्थः । वा विकल्पे। मांसेन वा लवणेन वा उभाभ्यामपि साक्षाद्वा अदुष्यमित्यर्थः ॥ १६ ॥ आह-भैक्ष्यालाभकाले अपर्याप्तिकाले वा किमनेन कर्तव्यम्?। तदुच्यते-अपः पीत्वा स्थेयम् । यस्मादाह-

• दारु is mentioned in the previous line.

१. मनुस्मृति: २-९७७.

१२० सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

आपो वापि यथाकालमश्नीयादनुपूर्वशः॥१७॥

अत्र आङ् आपः आपः। आङ् इति। अत्र संवृतपरिपूतादि- मर्यादामधिकुरुते, कृतान्नोत्सष्टवद् अपदान्तरितत्वात्। द्वितीयास्थाने प्रथमा द्रष्टव्या। आपोऽत्र लोकादिपरसिद्धाः । तृणादिव्यादृत्तमुदक- मित्यर्थः । वा विभागे। अन्यद् भैक्ष्यम् अन्या आप इति । अपिशब्दः सम्भावने। अप्यपः पीत्वा स्थेयं, न तु शास्त्रव्यपेतेन क्रमेण वृत्त्यर्जनं कर्तव्यमित्यर्थः। यथा इतिशब्दः समानार्थे। यथा मैक्ष्योपदेशं कृत्वा योगकर्मण्युद्यमः कर्तव्य इति व्याख्यातं, तथा अपः पीत्वेति। कालोऽत्र द्विविधः। अलाभकालः अपर्याप्तिकालश्र। तत्र यदा ग्रामं नगरं वा कृत्स्मटित्वा न किश्चिदासादयति, सः अलाभकालः। अपर्याप्तिकालो नाम यदा भिक्षां भिक्षाद्वयं वा आसादयति, तदा अपः पीत्वापि स्थेयम्। आह-एवं स्थितेन किमनेन कर्तव्यम्?। तदुच्यते-उपयोक्तव्यम्। यस्मादाह- अश्नीयादनुपूर्वशः इति। अश्नीयादिति योगक्रियानुपरोधेनाहार- लाघवमर्यादामधिकुरुते । अश भोजने। अश्नीयादनुपूर्वशः । अनु पृष्ठकर्मक्रियायाम्। अनुपूर्वश इति अतिक्रान्तापेक्षणे प्रकारवचने च। यथापूर्व ग्रामादि प्रविश्य भैक्ष्यार्जनं कृत्वालाभकाले अपर्यातति काले वा तदनु पश्चादपः पीत्वा स्थेयमिति कृत्वा भगवता एतदुक्तम् अश्नीयादनुपूर्वश इति। अत्र श्लोको निर्वचनः ॥ १७ ॥

आह-शून्यागारगुहावस्थस्येन्द्रियजयेन वर्ततोऽस्य बलं कि चिन्त्यते १, किमकलुषत्वमेव ?। तदुच्यते-न। यस्मादाह-

पश्नमोऽध्यायः । १२१

गोधर्मा मृगधर्मा वा॥ १८ ॥

अत्र गौर्लोकादिमसिद्धो मृगवत् खुरककुदविषाणसास्नादिमानिति। तथा मृगोऽपि गोद्रव्यवल्लोकादिप्रसिद्धः कृष्णमृगादीनामन्यतमः। तयोस्तु सति धर्मबहुत्वे समानो धर्मो गरृह्यते, आध्यात्मिकादिद्वन्द्वसहिष्णुत्वम्। वदुचरत्र वक्ष्यामः। गोमृगधर्मग्रहणं तु परस्परविशेषणार्थम्। वाशब्दो विकल्पार्थः। क्रियासामान्यदष्ट्या रौद्रीबहुरूपीवदेकधर्मेण चैकधर्मेण वा स्थेयमित्यर्थः ॥ १८ !। आह-केन बलेनास्य कार्यनिष्पत्तिः?। तदुच्यते- अद्भिरेव शुचिर्भवेत् ॥१९॥

अत्र अद्भिः आङ् इव अद्विरेव। आपो जलमित्यादिप्रसिद्धाः पूर्वोक्ताः। अद्विरिति तृतीया। आङ् इति पूर्वप्रसिद्धमात्रादिमर्यादा- मधिकुरुते। गोमृगवद् द्वन्द्वसहिष्णुत्वमर्यादायां च। इव इति उपमायाम् ! यथा अद्विश्च मृद्धिश्च पक्षालितानि वस्त्रादीनि शुद्धानि भवन्ति, तद्ृत् ।। १९ ।। गोमृगधर्मित्वेन बलेन शुचिर्भवतीति?। उच्यते-न । यस्मादाह-गोमृगयोरकुशलधर्मप्रतिषेधं कुशलधर्मे च नियोगं, सिद्ध- शक्तिपशंसया असिद्धशक्तिप्रतिषेधं च वक्ष्यामः। तदाह-

सिद्धयोगी न लिप्यते कर्मणा पातकेन वा ॥ २० ॥

असिद्धस्तु सर्वथापि वर्तमानो लिप्यत इत्यर्थः । अतो योगी सिद्ध इत्येवं प्राप्ते सुखमुखोच्चारणार्थमुक्तं सिद्धयोगी इति। अत्र 16

१२२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

योगो नामात्मेश्वरयोर्योगः। तेनायं योगी। सिद्धो नाम दर्शनादैश्वर्य प्राप्तः। स खलु वशीकरणावेशनपालनादिशवीणः । न लिप्यते न संयुज्यत इत्यर्थः। आह-केन न लिप्यते?। तदुच्यते-कर्मणा। अत्र कर्मणेत्युच्यते। कस्मात् १। कृतकत्वात्। कर्मणेति तृतीया। v इष्टस्थानशरीरेन्द्रियविषयसम्बन्धकृतेन कर्मणा न लिप्यते न संयुज्यत इत्यर्थः। आह-अनिन्दितेन शुभेन कर्मणा न संयुज्यत इत्युच्यते, आहो अथकिमशुभेन कर्मणा लिप्यते नेति ?। तदुच्यते-न । यस्मादाह-पातकेन। अत्र पापारूयेन पातकेन वानिष्टस्थानशरीरेन्द्रिय- विषयगतोऽशुभं भुङ्क्ते, तेनाप्यशुभेन कर्मणा न लिप्यते न युज्यत इत्यर्थः। वा विकल्पे। पातकेन वा अपातकेन वा समस्ताभ्यां वा वशीकरणावेशनपालनादिषु प्रवर्तमानो न लिप्यते न संयुज्यत इत्यर्थः। कस्मात्१। सिद्धिसामर्थ्यात्। असिद्धश्ायं योगी ब्राह्मणो गोमृग- धर्मावस्थो यदि सर्वथापि गोमृगवत् प्रवर्तते, ततो लिप्यते। तस्मादू गोमृगयोरकुशलधर्मो न ग्राह्यः। कुशलधर्मश्र स्वाध्यात्मिकादिद्वन्द्व - सहिष्णुत्वं परिग्ृह्यते। तेनायं शुचिर्भवति। आह-किमस्या- शौचम्?। तदुच्यते-दन्दैर्योगव्यासङ्गकरैः कामक्रोधशिरोरोगादिनिमित्तैः श्ञीतादिभिरन्यैवा। न लिप्यते न संयुज्यत इत्यर्थः। कस्मात् ?। प्राप्तवलत्वादित्यर्थः । अत्र श्लोको निर्वचनः ॥२० ॥

आह-शून्यागारगुहावस्थस्येन्द्रियजये वर्ततः काः क्रिया: कर्तव्याः १। किं स्नानहसितादयाः ?, क्राथनस्पन्दनमण्टनाद्या वा?। तदुच्यते-न। यस्मादाह-

पञ्चमोऽध्यायः । १२३

ऋचमिष्टामधीयीत 3 a Miyx

गायत्रीमात्मयन्त्रितः ।। २१।।

अत्र ऋचम् ऋचामित्यप्यदुष्टः पाठः। अत्र ऋचा नामाघोरा। कथं गम्यते?। ऋङ््मध्यात्। सद्योजाततत्पुरुषेशानवदर्चिवर्चगीः(१)। इष्टा चेयं, तत्र तत्र जप्तव्यत्वेन गुणीकृतत्वात्। पूर्वोत्तरसूत्रेषु जप्तव्यत्वेन गायत्र्या सहाध्यानादाशुभावसमाध्यासादनाच इष्टा। अध्ययनम् इति जप्यपर्यायः। ईत इत्याज्ञायां नियोगे च। मानसमेवाऽधीयीतेत्यर्थः। आह-किं ऋचैवैकाध्येतव्या?। उच्यते-न। यस्मादाह-गायत्रीम् इति। गायत्री नाम तत्पुरुषा। निरुक्तमस्या: पूर्वोक्तम्। मानस- मेवाधीयीतेत्यर्थः। आह-कीदृशोऽधीयीतेति १। तदुच्यते-आत्म-/ यन्त्रितः । आत्म्यन्त्रणमिति प्रत्याहारपर्यायः। आत्मेति क्षेत्रज्ञ उच्यते। आत्मत्वमस्य चैतन्यम्। आप्तव्यं कार्य करणं विषयाक्ष। आत्मयन्त्रणमित्यत्र सति त्रिके युज्यते। यन्त्रणं नाम-यथायमात्मभावो ब्रह्मण्यक्षरपदपङ्क्त्यां युक्तो वर्तते, तदात्मा यन्त्रितो भवति। कथम्?।' नृत्यप्रसक्तचित्तदृष्टान्तात्। कस्मात् १। आत्मात्मभावयोरव्युच्छेदाद्।/5 गुणगुणिनोरपि तथा युगपद्भावः। कथम् १। यष्टुं पवृत्तो यन्त्रयितुं च प्रवृत्त एव भवति। भिक्षुवत्। तस्माद् यन्त्रणमेवैष मत्याहार इति ॥ २१ ॥

आह-अत्र गायत्रीबहुत्वात् सन्देहः। कथमवगम्यते ऋरचाी अघोरेण वा तत्पुरुषेणेति?। उच्यते-गम्यते। यस्मादाह-

१२४ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

रौद्रीं वा बहुरूपीं वा ॥ २२॥

अत्र रौद्री नाम तत्पुरुषा। निरुक्तमस्याः पूर्वोक्तम्। वा- शब्दो रौद्रीबहुरूप्योः प्रतिविभागे द्रष्टव्यः। बहुरूपी नामाघोरा। वा विकल्पे। तुल्यफलत्वात्। वेत्यत एका चैंका वा। आत्मयन्त्रितो- डघीयीत इत्यर्थः ॥ २२ ॥

आह-आत्मयन्त्रितस्याधीयतः का कार्यनिष्पत्तिः१। तदुच्यते-

अतो योगः प्रवर्तते ॥ २३॥

अत्र अत इति कारणापदेशे। आत्मयन्त्रितोऽधीयीतेत्यर्थः। तस्मादनेन कारणेन हेतुना निमित्तेनेत्यर्थः। योग इति। आत्मेश्वर-

10 संयोगो योग इति मन्तव्यः। प्र इत्यादिकर्मणि। प्रवर्तेते इत्यस्य पूर्वोक्तोऽर्थः । अत्र श्लोको निर्वचनः ॥ २३ ॥ आह-ऋचमधीयता ब्रह्मण्यक्षरपदपङक्त्यां कि युक्तेनैव स्थेयम् १। आहोस्विद् दृष्टा अस्यान्या सूक्ष्मतरा उपासना क्रिया- ध्याननम:स्तव्यम्१। उच्यते-दृष्टा। यस्मादाह-

15 ओङ्कारमभिध्यायीत ॥। २४॥

अत्र ओम् इत्येष जप्यपर्यायो वामदेवादिवत्। कारशब्दो- Sवधारणे द्रष्टव्यः। किंकारणम्?। उक्तं हि-

"प्रणवे नित्ययुक्तस्य व्याहृतीषु च सप्तसु । त्रिपदायां च गायत्र्यां न मृत्युर्विन्दते परम्।"

पश्चमोऽध्यायः। १२५

इत्यत ओङ्कार एवावधार्यते ध्येयत्वेन न तु गायत्र्यादयः । अभिरभ्यासे। ओङ्कारसन्निकृष्टचित्तेन भवितव्यम्। ध्यै चिन्ता- याम्। ध्यानं चिन्तनमित्यर्थः। उक्तं हि-

"धयै चिन्तालक्षणं ध्यानं ब्रह्म चोङ्कारलक्षणम्। धीयते लीयते वापि तस्माद् ध्यानमिति स्मृतम् ॥" सुहूर्तार्थ मुहूर्त वा प्राणायामान्तरेऽपि वा। ध्येयं चिन्तयमानस्तु पापं क्षपयते नरः ॥" ईत इत्याज्ञायां नियोगे च । ओङ्ारं एव ध्येयो नान्य इत्यर्थ: ।। २४ ॥

आह-ओङ्कारो ध्येयः । को वा व्यानदेशः?। कस्मिन् वा देशे धारणा कर्तव्या।। ध्यायमानेन वा कि कर्तव्यम्? तदुच्यते- हृदि कुर्वीत धारणाम्॥ २५॥

तत्र हृदि इत्यात्मपर्यायः। कस्मात्१। पूर्वोत्तरसामर्थ्यात्। योऽर्थो यत्र मिलति स तत्र स्थापयितव्यः, स एवार्थो धारयितव्यः। किश्च वेदमामाण्यादुक्तम्-

"अङ्गादङ्गात् सम्भवसि हृदयादधिजायसे। आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम्।"

१. 'दुःखान्तनिमित्तथ्यानैकविषयत्वम् ओङ्कारत्वम्'। गणकारिकाव्याख्या page 11. २. एकाभिकाण्डं प्र० २, ख० १२.

१२६ • सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

अन्यत्रापि- "आत्मा विजायते पुत्र आत्मा वै आत्मनः पिता। आत्मप्रजो भविष्यामि परमं हृदयं हि सः ॥" अतो हृदयमात्मेत्युक्तम्। "++ प्रकुरुते भावं बुद्धिरध्यवसायिताम्। हृदयं पियापिये वेत्ति त्रिविधा करणस्थितिः ।।"

तथा लोकेऽपि सन्ति वक्तारो-हृदयं ते ज्ञास्यति। किमुक्तं भवति। आत्मा ते जास्यतीति। अनोऽवगम्यते हृदीत्यात्मपर्यायः। हृदीति औपश्लेषिकं सन्निधानम्। अत्र तु ओङ्कारो धार्यो नात्मा, किन्तु य एवात्मन्यात्मभावः। तस्योङ्कारात् प्रच्युतस्य विषयेभ्यो वृत्तिविकारमात्रेण गतस्य प्रत्यानयनं प्रत्याहारः। प्रत्याहृत्य हृदि धारणा कर्तव्या। धार्ये चोङारानुचिन्तनम्। तत्रैव सुदीर्घकालमवस्थानमध्ययनम्। सद्धारणाहितं परं ध्यानम्। निष्ठायोगस्तु स्थापयित्वेति, (अ० ५, सू० ३८) वक्ष्यामः । कुर्वीत इति। डुकृञ् करणे। तस्य सप्तम्यन्ते कुर्वीतेति भवति। हृदि धारणा कर्तव्या। ईत इत्याज्ञायां नियोंगे च। X पादजानुकटिनासिकादिस्थानेषु धारणाकर्तव्यतापतिषेधार्थो नियोगः । हृदि धार्या, नान्यत्रेत्यर्थः ॥।२५।।

आह-ओङ्कारः किं परप(१) विष्णुरुमा कुमारश्र, चतस्रोर्ऽर्धमात्रा वा१। उत समानपुरुष इति?। उच्यते-न। यस्मादाह -

ऋषिर्विप्रो महानेष: ॥ २६॥

अत्र ऋषिः इत्येतद् भगवतो नामधेयम्। ऋषिः कस्मात् ?। ऋषिः क्रियायाम्। ऋषित्वं नाम क्रियाशंसनादृषिः। तथा कत्सं

पञ्चमोडध्यायः । १२७

कार्य विद्याद्यमीशत इत्यतः ऋषिः। तथा विप्र इत्येतदृपि भगवतो नाम। विप्रः कस्मात्?। विद ज्ञाने । विप्रत्वं नाम ज्ञानशक्ति: । व्याप्तमनेन भगवता ज्ञानशक्त्या कृत्स्ं ज्ेयमित्यतो विप्र इति । तथा महान् इत्यभ्यधिकत्वे। यदेतद् दृक्क्रियालक्षणमस्ति अना- गन्तुकमकृतकमैश्वर्य तद्गुणसद्भ्ावः, सत्त्वं तत्त्वधर्मः, तदकृतकं पुरुषचैतन्यवत्, तन्नान्यस्येत्यतोऽभ्यधिकः उत्कृष्टोऽतिरिक्तश्रेति महान्। एंष इति प्रत्यक्षे। एष यो मया पूर्वमोमिति श्रोत्र- मत्यक्षीकृतोऽर्थः, असौ विष्णूमाकुमारादीनामन्यतमो न भवति । कस्मात्१। ऋषित्वाद् विपत्वाद् महत्त्वाच्ेत्यर्थः ॥ २६॥

आह-ऋषित्वं विभत्वं च कीदृशे महेश्वरे चिन्तनीयम् । कीदृशो वा ओङ्कारो ध्येय: ?। तदुच्यते-

वाग्विशुद्धः॥ २७॥

अत्रापि वग्विशुद्ध इत्यपि भगवतो नामधेयम्। न अमी इत्यन्यो भगवान्। स यथा ह्यथो हित्वा वाणीं मनसा सह रूपरसगन्धविद्यापुरुषादिपरो निष्कलो ध्येयः । यस्मादुक्तम्-

१. 'सर्वदा सर्वत्राविचलितस्वभावेन वर्तमानो भगवान् एष इत्युच्यते', २. "गुणधर्मद्वूरेण वाचः प्रवर्तन्ते सस्मादतस्तद्यतिरिक्तस्तदविशेषितश्र भगवान् विशुद्ध इत्युच्यते। नित्यानागन्तुकैश्चवर्ययुक्क्ते परमकारणे। यत्र वाचो निवर्तन्ते वाग्विशुद्धः स कीर्तितः ।।" गणकारिकाव्याख्या page 11.

१२८ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

"आकृतिमपि परिहृत्य ध्यानं नित्यं परे रुद्रे। येन प्राप्तं योगे मुहूर्तमपि तत् परो योगंः ॥" परमयोग इत्यर्थः ।। २७॥

आह-अथ यथायं बालवन्निष्कलस्तथा किं समानपुरुषः ?।

5 तदुच्यते-न। यस्मादाह-तदाप्ययं,

महेश्वरः ॥ २८:

अत्रानाद्यज्ञानद्यतिना (१) ऋषित्वविप्रत्वसंज्ञकेन महता ऐशर्येप महेश्वर इति सिद्धम्। इह तु यद्रायं वाखिशुद्धो निष्कलस्तदा किं समानपुरुषवदनीश्वर इत्यस्य संशयस्य संव्युदासार्थमुच्यते महेश्वर इति। यस्मादस्यैश्वर्य निष्कलस्यापि स्वगुणसद्भावः सतच्वं तत्त्वधर्मः । तदकृतकत्वं पुरुषचैतन्यवत्। अतस्तदाप्ययं महानेवेश्वरो महेश्वरः। तस्मादकृतक एव महच्छब्द इत्यतो महेश्वर इति।

एवमोङ्कारमिति ध्येयमुक्तम्। ध्येयगुणीकरणमुक्तम् ऋषिर्विमो महानेष इति। ध्येयावधारणमुक्तं वाग्विशुद्धो निष्कल इति। ध्येय- 15 शक्तिप्रशंसा चोक्ता महेश्वर इति। एवं यस्मादिन्द्रियजये वर्तते, अतो वसत्यर्थवृत्तिबलक्रियालाभादयश्च व्याख्याता इति ॥ २८॥

अतोऽत्र युक्तं वक्तुं-शून्यागारगुहाप्करणं परिसमाप्मिति॥

१. "न स्वर्धुनी न फणिनो न कपालदाम नेन्दो: कला न गिरिजा न जटा न भस्म। यत्रान्यदेव च न किश्चिदुपास्महे तद् रूपं पुराणमुनिशीलितमीश्वरस्य ॥" आचार्य हरिभद्रकृतषड्दर्शनसमुचये ; गणकारिकाव्याख्या page 29.

पञ्चमोऽध्यायः । १२९

आह-शून्यागारगुहायां यदा जितानीन्द्रियाणि देवनित्यता च पाप्ता भवति, तदा कि तदेव भैक्ष्यं वृत्तिमास्थाय तत्रैवानेना दुःखान्त- प्राप्तेः स्थेयम्१। आहोस्विद् दृष्टोऽस्यापि वसत्यर्थो वृत्तिर्बलक्रिया- लाभाश्चेति ?। उच्यते-दृष्टः। यस्मादाह-

इमशानवासी॥ ३०* ॥

आह-शून्यागारगुहामुत्सज्य प्रयोजनाभावात् इमशाने संक्रान्तिरयुक्तेति चेत्१। तदुच्यते-न । योगव्यासङ्गपरिहारार्थत्वात्। इहावस्थानादवस्थानं प्राप्य ब्राह्मणस्य सर्वत्र वसत्यर्थवृत्तिबलक्रिया- लाभादयोऽयुतसिद्धा वक्तव्याः। तत्रादिधर्मा अप्यस्य तावदायतने वसत्यर्थः वृत्तिर्भैक्ष्यं बलमेष्टाङ्र ब्रह्मचर्य क्रियाः स्थानहसितादयाः। स्नानं कलुषापोहः शुद्धि: ज्ञानावापति: अकलुषत्वं च लाभा इति। तथा असन्मान (अ० ४, सू० ९) परिभवोपदेशाद् (अ० ३, सू० ५) आयतने वसत्यर्थः वृत्तिरुत्सष्टं बलमकलुषत्वम् इन्द्रियद्वारपिधानं च क्रिया इन्द्रियाणि पिधाय (अ० ४, सू० ४) उन्मत्तवदवस्थानं पापक्षया- च्छुद्धि: लाभस्तु कृत्स्ो धर्मस्तुल्येन्द्रियजये वर्तते। तथा वसत्यर्थः/५ शून्यागारगुहा वृत्तिभैक्ष्यं बलं गोमृगयो: सहधर्मित्वं क्रिया अध्ययन- ध्यानादा अजितेन्द्रियवृत्तितापोहः शुद्धिः लाभस्तु देवनित्यता जितेन्द्रियत्वं चेति। तथेहापि रमशाने वसत्यर्थः वसन् धर्मात्मा

• 'ऋचम्-' इत्येकविशस्य सूत्रस्य सूत्रद्वयकल्पनया तत्र तत्र सूत्रसंख्यायाः सूचितत्त्वात् तदनुसारेणेह सूत्रसंख्या निवेशिता। १. 'अष्टाङ्गं-१ ग्रहण, २ धारण, ३. ऊह, ४. अपोह, ५ विज्ञान, ६. वचन, ७. क्रिया, ८. यथान्यायाभिनिवेशनम्।' गणकारिकाव्याख्या page 17. 17

१३० सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

यथालब्धमिति वृत्ति: क्रिया स्मृतिः अस्मृत्यपोहः शुद्धि: लाभस्तु सायुज्यम्। तथोत्तरत्र ऋषिरिति वसत्यर्थः बलमममाद: प्रसाद उपायः दुःखापोहः शुद्धि: गुणावास्तिश्च लाभ इति। तथोक्तं च-

"पञ्च लाभान् मलान् पञ्च पञ्चोपायान् विशेषतः । यस्तु बुध्यति पञ्चार्थे स विद्वान् नात्र संशयः ।। प्रथमो विद्यालाभस्तपसो लाभोऽय देवनित्यत्वम्। योगो गुणभ्टत्तिर्लाभा: पश्चेह विज्ञेयाः ॥ अज्ञानमधर्मश्र विषयाभ्यासः स्थितेरलाभश्च अनैश्वर्यं च मला विज्ञेयाः पञ्च पञ्चार्थे।

वासो ध्यानमखिलकरणनिरोधस्तथा स्पृतिश्वैव। प्रसाद इति चोपाया विज्ञेया: पञ्च पश्चार्थे।। वासार्थो लोकश्र शून्यागारं तथा इमशानं च। रुद्रश् पञ्च देशा नियतं सिद्ध्यर्थमाख्याताः ॥।"

तस्मादयुक्तमुक्तम्। स एव प्रागुक्त: सम्बन्धः इमशानवासी इति। अत्र शमशानं नाम-यदेतल्लोकादिप्रसिद्धं लौकिकानां मृतानि श्वानि परित्यजन्ति तत्। शवसम्बन्धात् रमशानम्। तस्मिन्नाकाशे वृक्षमूले यथानभिष्वङ्गमर्यादया जितद्वन्द्वेन स्मृतिक्रियानिविष्टेन वस्तव्यम्। वसति- संयोगात् इमशानवासी भवति, पुलिनवासिवदित्यर्थः ॥ ३० ॥।

आह-किमस्य गोमृगयोः सहधर्मित्वमेव बलम् १। तदुच्यते - न। यस्मादाह-

पञ्चमोऽध्यायः। १३१

धर्मात्मा ॥ ३१ ॥

अत्र धर्मो नाम-य एष यमनियमपूर्वकोऽभिव्यक्तो माहात्म्यादि- धर्म:, स पूर्वोक्तः। सोऽस्यात्मनि प्रचितः। तेन धर्मेण धर्मात्मा भवतीत्यर्थः ।।३१॥।

आह-किमस्य मैक्ष्यमेव वृत्तिः? उच्यते-न। यस्मादाह-

यथालब्धोपजीवकः ॥ ३२॥।

अत्र यथा इति समानार्थे। अम्लादिषु, जितेन्द्रियत्वात्। लब्घम् आसादितमपार्थितमित्यर्यः। उप इति समीपधारणे। तद् यथालब्ध- मनपानं शमशानादनिर्गच्छता। दिवसे दिवसे जीवनाय स्थित्यर्थ तदुपजीवन् यथालब्धोपजीवको भवतीत्यर्थः ॥।३२।। 10

आह-किं जीवनमेव परो लाभ इति? । उच्यते-न । यस्मादाह- लभते रुद्रसायुज्यम् ॥३३॥

अत्र लभते विन्दते आसादयतीत्यर्थः। रुद्र इति कारणा पदेशे। रुद्रस्य रुद्रत्वं पूर्वोक्तम्। साक्षाद् रुद्रेण सह संयोगः सायुज्यम् । भावग्रहणमात्मेश्वराभ्यामन्यत्र प्रतिषेधार्थम्। योगस्य सम्यकत्वं सायुज्यमिति योगपर्यायोऽवगम्यते। धर्मात्म-(अ० ५, सू० ३१)वचनादतिगत्यानन्त्यवदित्यर्थः ॥ ३३॥ आह-तत् केनोपायेन लभते।। किमध्ययनध्या(पर)नाभ्यामेव?। तदुच्यते-न। यस्मादाह-

१३२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

सदा रुद्रमनुस्मरेत् ॥ ३४ ॥

अत्र सदा नित्यं सततमव्युच्छिन्नमिति। रुद्रमिति कारणापदेशे। रुद्रस्य रुद्रत्वं पूर्वोक्तम्। रुद्रमिति द्वितीया कर्मणि। अनु पृष्ठकर्मक्रकियायाम्। पूर्वोक्तो ध्येयोऽर्थः सततमनुस्मर्तव्यः। स्मृति: चिन्तायाम्। ऊष्मवदव- 5 स्थितस्य कर्मणश््युतिहेतोः क्षपणार्थ सततमनुस्मर्तव्यः। स्मृतिस्तु देवनित्यतेत्यर्थः। ततः क्षीणे कर्मणि तद्दोषहेतुजालमूलविशिष्टस्य प्रत्यासैक(१)निमित्ताभावात सायुज्यप्राप्तौ न पुनः संसारः। अत्र श्लोको निर्वचनः ॥३४॥

आह-अज्ञानकलुषपापवासनादिप्रसङ्गपसरणसम्भवात् सन्देह:। (किं) सूक्ष्मवदवस्थिते कर्मणि क्षीणेऽत्यन्तविशुद्धः सायुज्यमासादयति, आहोस्विदविशुद्ध इति !। उच्यते-विशुद्धः। यस्मादाह-

छित्त्वा दोषाणां हेतुजालस्य मूलम् ॥३५॥

अत्र व्युत्क्रमाभिधानाच्छेदः क्रमत्नो योजनीयः। यन्त्रणधारणा- त्मकश्छेदो द्रष्टव्यः। किमर्थम्१। सूक्ष्मवदवस्थितस्य कर्मणः क्षयार्थ वसत्यर्थादिनिर्देशार्थत्वात्। किश्च अर्थानामनिर्वचनार्थत्वात् तत्र जप एव केवलोऽभिहितः । इह तु यत इन्द्रियाणि जेतव्यानि, यो जेता, यया जेतव्यानि, यथा जेतव्यानि, यत्प्रयोजनं जेतव्यानि, यस्मिंश्र जिते जितानि भवन्ति, तद् वक्ष्यामः। तथा यस्यात्मवृत्तिरध्ययनध्यान- स्मरणादि च वक्ष्यामः। तथा यत आत्मा छेत्तव्यः छेत्तारं छेदकरणं छेदप्रयोजनं छेद्यं छित्तिं यस्मिन् छिन्ने छिन्नं भवति, तद् वक्ष्यामः। तदुच्यते-छिच्वा। अत्र छेदो नाम आत्मभावविश्लेषणमात्रम् ।

पञ्चमोऽध्यायः । १३३

विच्छेदवचनाद् गम्यते। त्वा इति शून्यागारगुहावस्थितस्याध्ययन- ध्यानधारणयन्त्रणादिकं गम्यते। आह-किं तत् ?। केभ्यो वा छेत्तव्यम् ?। तदुच्यते-दोषाणां हेतुजालस्य मूलम् इति। अत्र दोषाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः। कस्मात्?। कामार्जनादिमूलत्वात्। यस्मादुक्तं- "कामः कोधस्तथा लोभो भयं स्वप्नश्च पञ्चमः। रागो द्वेषश्च मोहश्च" तथा अर्जनरक्षणक्षयसङ्गहिंसादयो दोषा:। अर्जनं नाम प्रतिग्रहजय- क्रयविक्रयनिर्वेश्यादिषु वर्णिनां विषयार्जनोपायाः। एतेषु च विषयाणा- मर्जने वर्ततात्मपीडा परपीडा वा अवर्जनीये भवतः। तत्र यद्यात्मानं/ पीडयति, तेन इहैव लोके दुःखी भवति। स्यात् परं पीडयति, तत्रा- प्यस्याधर्मो दुःखादिफलः संचीयते। तच्च दुःखं नान्योऽनुभवति, कर्तैवा- नुभवति। अपिच किम्पाकफलोपमा विषयाः। तद्यथा श्रूयते- "लवणसागरसन्निकर्षे कालयवनद्वीपे किम्पाका नाम विषवृक्षाः। तत्फलान्यास्वादेनामृतोपमानि च केचिदज्ञानाद् गुडवद् भक्षयन्ति। A भक्षितानि च तानि मूर्छा छर्दिं चं जनयन्ति। तत्तीव्रदुःखाभिभूता: पश्चत्वमापुः। " "श्रुत्वा तु सुहृदां वाक्यं यो नरो ह्यवमन्यते। स दह्यते विपाकान्ते किम्पाकैरिव भक्षितैः ॥"

एवं किम्पाकफलोपमा विषयाः सेव्यमाना: सुखं जनयन्ति। परिणामे 2 संसारे जन्मनिमित्तत्वाद् दुःखानि प्रतिपद्यन्ते। इत्येवं विषयाणा- मर्जने दोषं ज्ञात्वा विरज्यते शतानां सहस्राणां वा यदि कश्रित्। तथा- डन्यः कथम्?। अस्त्वेष विषयाणामर्जने दोषः। स भवतु तेषाम्।

१३४ सभाष्ये पाशुफ्तसूत्रे

न वयं तत् प्रतिषेधयामः। अयं त्वन्य: कष्टो विषयदोष:। कथासाविति। उच्यते-रक्षणदोषः अर्जितानामप्येषामवश्यमेवोद्यवायुधेम रक्षा विधातव्या। कस्मात१। नृपद हनतस्करदायादसाधारणफलत्वात् तन्ात्मपीड़ा। परपीडायां च यथोक्तः । उक्तं हि-

"स्वद्रव्यं पुरुष चोरा: स्वमांसं पिशिताशिनः । क्लेशयन्ति यथा घोरास्तथाहि विषया नरम्॥ क्रेशं समनुसुङ्क्ते च विषयाणां परिग्रहात्। तेषामेव परित्यागात् सर्वक्रेशक्षयो भवेत्॥ आत्मदुःखोपघातार्थ त्यागधर्म समाचरेत्। 10 नापरित्यज्य विषयान् विषयी सुखमेधते।।" विषयाणामर्जनादौ दोषं ज्ञात्वा विरज्यते शतानां सहस्राणां वा यदि कश्चित्। तथा अन्यः कथम्१। अस्त्वेष विषयाणामर्जनरक्षणादौं दोषौ भवतस्तेषाम्। न वयं तौ प्रतिषेधयामः। अयं त्वन्यः कष्टतसे (दों १) विषयाणां दोषः। कश्चासाविति?। उच्यते-क्षयो दोषः। 1 अर्जितानां सुरक्षितानामप्येषामवश्यमेवाभ्युपगन्तव्यः (क्षयः)। विषय- क्षये च पुनर्विषयिणां तीव्रदुःखमभिव्यज्यते। मत्स्यादिवद् यथो- दकक्षये नदीनां, तद्वत्। तस्मादशोभनम्। उक्तं हि- "त्रय एव हदा दुर्गाः सर्वभूतापहारिणः । स्त्रियोऽन्नपानमैश्वर्यं तेषु जाग्रथ ब्राह्मणा :! ।। नास्ति ज्ञानसमं चक्षुर्नास्ति करोधसमो रिपुः । नास्ति लोभसमं दुःखं नास्ति त्यागात् परं सुखम्।"

१, २. 'सद्रव्यं, समांसम्' इति स्यात् .

१३५

इति। एवं विषयाणां क्षयदोषं ज्ञात्वा विरज्यते शतानां सहस्राणं वा यदि कश्चित्। तथान्यः कथम्१ इति। सन्त्वेते विषयदोषा: 1 अयमन्यतरः कष्टतरो दोषः। कश्चासाविति?। उच्यते-सङ्गदोषः। यदि तावदर्जनं क्रियते रक्षणं च क्षये च पुनः पुनरजनं क्रियते रक्षणं च । यदि सङ्गदोषो न स्यात्। कथम्?। यावदयमिन्द्रिययुक्तो विषयानभिलषति, तावदस्य तृप्तिरुपशान्तिरौतसुक्यविनिवृत्तिश्च न भवति। भूय एव विषयानन्वेष्टुमारभते। ततः पुनरतृप्त्यादयो भवन्ति तद्वत । तस्मादशोभनम्। उक्त्त हि- "ने जातु कामः कामानासुपभोगेन शाम्यति। हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते॥

यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः ख्ियः । नालमेकस्य तत् तृप्त्यैं तस्माद् विद्वान् श्म व्रजेत् ॥"

इति। एवं विषयाणां सङ्गदोषं ज्ञात्वा विरज्यते शतानां सहस्राणां वा यदि कश्चित्। तथान्यः कथम्? इति। सन्त्वेते विषयाणामर्जनादयो दोषा:। ते भवन्तु तेषाम्। न वयं तान् प्रतिषेधयामः। अयं त्वन्यः कष्टतमो विषयाणां दोषः। कश्चासाविति ?। उच्यते-हिंसादोषः। शक्यमेतेषां विषयाणामर्जनादि कर्तुम्, इन्द्रियलौल्यदोषोऽपि भवतु। यदि हिंसादोषो न स्यात्। कथम्१। एतेषामेव विषयाणासुपभोगे वर्तता अवश्यमेव हिंसादिदोषाः कर्तव्याः। कस्मात्१। नानुपद्ृत्य भूतानि विषयोपभोगः शक्यते कर्तुम्। तत्र शब्दनिमित्तं 20

१. विष्णुपुराणे अंश ४, अ० १०.

१३६ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

तावदयं क्रियते। तद्यथा-वीणानिमित्तं खदिरादीन् छिद्यमानान् दृष्टा तन्त्रीनिमित्तं वा कांशिद्धिंस्यमानान् दृष्ट्रा यदि कश्दू ब्रूयाद् अशोभनोऽयं भूतवधः क्रियते, कदनं कर्म क्रियते# [स वक्तव्योऽत्र ते न शोभनोऽयम्। यदा भिक्षाप्रदगृहेषु रम्यान् शब्दान् श्रोष्यसि, तत्र परः परितोषो भविष्यति । तथा] सूत्रादि- निमित्तं तावद् भूतवधः क्रियते। तद्यथा-कोशकारादीन् वध्यमानान् दृष्टा यदि कश्चिद् ब्रूयाद् अशोभनोऽयं भूतवधः कदनं कर्म क्रियते। स वक्तव्योऽत्र ते न शोभनोऽयम्। यदा भिक्षदगृहेषु मृदुतरस्पर्शानि वासांसि प्राप्स्यसि, तत्र ते परः परितोषो भविष्यति। तथा रूपनिमित्तं तावद् भूतवधः क्रियते। तदथा-अशोकादीन् वृक्षान् छिद्यमानान्दृष्टा हस्तिनश्च दन्तनिमित्तं वध्यमानान् दृष्ट्रा यदि कश्चिद् ब्रयाद् अशोभनो- डयं भूतवधः कदनं कर्म क्रियते। स वक्तव्योऽत्र ते न शोभनोऽयम् । यदा भिक्षदगृहमलङ्कृतकवाटगोपुरं द्रक्ष्यसि, तत्र ते परः परितोषो भविष्यति । तथा रसनिमित्तं तावद् भूतवधः क्रियते। तदथा- तित्तिरिमयूरवराहादीन् वध्यमानान् द्ृष्ट्रा यदि कश्चिद् ब्रूयाद् अशोभनो- डयं भूतवधः क्रियते। स वक्तव्योऽत्र ते न शोभनोऽयम्। यदा भिक्षदगृहेषु षड्रसमांसप्रकारैर्भोक्ष्यसे, तत्र ते परः परितोषो भविष्यति। तथा गन्धनिमित्तं तावद् भूतवधः क्रियते। तद्था-(पश्च)नखादीन् वध्यमानान् दृष्ट्रा यदि कश्विद् ब्रयाद् अशोभनोडयं भूतवधः कदनं कर्म क्रियते। स वक्तव्योऽत्र ते न शोभनोऽयम्। यदा भिक्षद- ग्रृहेषु सुगन्धान् गन्धान् प्राप्स्यसि, तत्र ते परितोषो भविष्यति। एवं

• Seems few lines are missing.

पञ्चमोऽध्यायः । १३७

"कामः क्रोधश्च लोभश्च भयं स्वप्नश्च पञ्चमः। रागो द्वेषश्च मोहश्च" इति। अर्जनरक्षणक्षयसङ्गहिंसादिमूलत्वादतोऽत्र शब्दादयो विषया दोषाः। दोषाश्च कथम् ?। (दुष) चित्तवैचित्ये। दूषयन्तीति दोषाः। x दूषयन्ति यस्मादध्ययनध्यानादिनिष्ठं साधकं विचित्तं कुर्वन्तीति दोषा:। दोषाणाम् इति षष्ठीबहुवचनम्। आह-किं दोषाणामेव दोषेभ्य एव वा छेत्तव्यमुक्तम्।। न। यस्मादाह-हेतुः । अत्र हेतुरधर्मः । कस्मात् ?। चित्तच्युतिहेतुत्वात्। यस्मात् तेनाविष्टः साधकोऽध्ययन- स्मरणादिभ्यश्च्यवतीत्यतोऽत्राधर्मो हेतुः। धर्मस्तु स्थित्यादिदेतुः । x आह-कस्यायं हेतुः?। उच्यते-जालस्य। अत्र यदा अधर्मः कूटस्थो- Sनारब्धकार्यस्तदा हेतुरित्युच्यते। यदा त्वज्ञानवासनावशाडृत्या स्थित्यादिभावमापन्नस्तदा जालाख्यां लभते। कस्मात्?। जालादिवत् समूहस्येत्यर्थः (१) अन्यस्य तन्मयकारणस्याभावात्। जालस्येति षष्ठी छेदनशेषत्वे वर्तते। अतश्छिन्नमेव भवति। कस्मात् १। दोषचित्त- सन्निपातप्रभवत्वाद्वेतुजालयोः। आह-किं प्रतिसम्बन्धि दोषहेतु- जालसंश्िष्ट भवति?। तदा कथमभिलप्यते?। तदुच्यते-मूलम्। अत्र मूलमित्युक्ते कस्येति भवति। दोषचित्तसन्निपातपभवत्वाद्वेतु- जालयोः प्रवृत्तेरित्यतोऽवगम्यते संयोगमूलमेवात्र मूलमिति ।। ३५ ।। आह-केनायं छेता मूलच्छेदं करोति ?। तदुच्यते-

बुद्धया॥ ३६ ॥

अन्तःकरणाख्या बुद्धिरित्युक्ता। तया धर्मस्मृतिचोदनादि- सहितया विद्यागृहीतया बुद्धचा छेद्यं स्थाप्यं चेत्यर्थः ॥३६॥ 18

१३८ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

आह-किं दोषादिसहगतवधादिविश्िष्टमपि तत् परतन्त्रमुच्यते।। न। यस्मादाह-मूलाख्यायां निष्टत्तायां,

संचित्तम् ॥३७॥

अत्र सम् इति दोषादिविश्निष्टं स्वयमेव स्वगुणत्वेन परिगृह्यते,

5 अग्न्युष्णत्ववन्नित्यानुबन्धित्वाच्ेत्यर्थः। आह-किं तद् इति?। उच्यते- चित्तम्। अत्र चिती संज्ञाने, चेतयति चिनोति वा अनेनेति चित्तम्। चेतयति सुखं दुःखं पदार्थान्, चिनोति धर्माधर्मौ अर्जयतीत्यतः चेतयति चिनोति वा अनेनेति चित्तम्। चित्तं मनोऽन्तःकरणमित्यर्थः। अत्र त्वेतेभ्यो दोषहेतुत्वादिभ्यो युगपच्छेत्तव्यं, विद्यमानेभ्यस्तु क्रमशः क्षपणमिति॥ ३७॥

आह-छिच्वा तच्चित्तं किं कर्तव्यम् ?। उच्यते-रुद्रस्थम्। यस्मादाह-

स्थापयित्वा च रुद्रे॥ ३८॥

अत्र ष्ठा गतिनिवृत्तों। चित्तस्य रुद्रादव्यवधानं स्थितिरित्युच्यते। त्वा इति इमशानाद्यवस्थस्य स्पृतिकर्मणो निष्ठा। चशब्दः समुच्चये। न केवलं छित्वा स्थेयं, किन्तु स्थापयितव्यं चेत्यर्थः। रुद्रे इति कारणापदेशे। रुद्रस्य रुद्रत्वं पूर्वोक्तम्। रुद्र इत्यौपश्लेषिकं सन्निधानम्। रुद्रे चित्तमुपश्लेषयितथ्यं नान्यत्रेत्यर्थः। एवं विषयेभ्य इन्द्रियाणां जयः कर्तव्यः। अत्र यो जेता ?, आत्मा। यया जेतव्यानि ?, बुद्धथा। यथा जेतव्यानि ?, क्रमशश्च। यत्पयोजनं जेतव्यानि ?,

पञ्चमोऽध्यायः। १३९

चित्तस्थित्यर्थम्। यर्मिंश्च जिते जितानि भवन्ति ?, चित्तं (१ त्ते) इत्येतदपि व्याख्यातम् । एवं जपयन्त्रणधारणात्मकच्छेदादिष्वपि योज्यम्। तथान्तःकरणवृत्तिमास्थाय कालविशेषनिमित्तरश्मिमणिदीपवत्, तथात्म- वृत्तिरध्ययनध्यानस्मरणादीनि चित्तस्थितिश्र व्याख्याता(?)। श्लोको निर्वचनः ॥३८।

आह-कार्यकरणं च तच्चित्तस्थितिसमकालमेव रुद्रे स्थितानि तानि युक्तानि (?)। अथ किं तान्येव युक्तस्य लक्षणानि इति ?। उच्यते-न। यस्मादाह

एक: क्षेमी सन् वीतशोकः ॥ ३९ ॥

अत्र धर्माधर्मयोर्व्टत्योरुपरमे अवसितप्रयोजनत्वात पक्फलवत् सर्पकञ्चुकवद् गतप्रायेषु कार्यकरणेषु रुद्रे स्थितचित्तो निष्कल एक इत्यभिधीयते। तथा योगव्यासङ्गकरेऽधर्मे निवृत्ते दोषादिविश्षिष्टो निस्तीर्णकान्तारवदवस्थितो रुद्रे स्थितचित्तः क्षेमी इत्यभिधीयते । तथा सूक्ष्मस्थूलसबाह्याभ्यन्तरसलक्षणविलक्षणासु क्रियासु विनिटृवत्तासु रुद्रे स्थितचित्तो निष्क्रियः सन् इत्यभिधीयते। आह-5 अथ निष्क्रियोऽयमिति कथमवगम्यते?। कि चात्र युक्तस्य लक्षणत्रयमेव?। उच्यते-न । यस्मादाह-वी्तशोकः। अत्र

१. 'शरीरादिवियुक्तत्वम् एकत्वम्, १ सर्वाशङ्कास्थानातिकान्तत्वं क्षेमित्वम्, ३. बाह्याध्यात्मिकक्रियाशून्यत्वं निष्क्रियत्वम्, ४. समस्तचिन्तारहितत्वं वीतशोकत्वम्।' गणकारिकाव्याख्या page 16.

१४० सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

शोकश्चिन्तेत्यनर्थान्तरम्। सा च चिन्ता द्विविधा भवति। कुशला चाकुशला च। तत्र कुशला नाम अध्ययनध्यानस्मरणाद्या। अकुशला नाम अनव्ययनाध्यानास्मरणाद्या। एवं जपयन्त्रणधारणादींक्ष करिष्यामि न करिष्यामीत्येवमनेकविधायामपि चिन्तायां विनिट्ृत्तायां व्यपगत- शोको वीतशोक इत्यभिधीयते॥। ३९।।

एवमत्र योगपदार्थः समाप्तः। कस्मात्?। अर्थानां निर्वचनत्वात्। यस्मादस्याध्यायस्यादावुद्दिष्टा ये पदार्थास्ते दोषच्छेदासङ्गस्थित्यादिषु व्याख्याताः। एवमनेन युक्तेन ब्रह्मादयो देवा विशेषिता भवन्ति। तदसङ्गादिवचनात्।

आह-अथ सांख्ययोगमुक्ताः किं न विशेषिताः ? । उच्यते-विशेषिताः। कथम् १। तद्ज्ञानातिशयात्। कथम् ?। सांख्ययोगमुक्ताः कैवल्यगताः स्वात्मपरात्मज्ञानरहिताः संमूर्छितवत् स्थिताः। अस्य तु ज्ञानमस्ति। यस्मादाह-

अप्रमादी गच्छेद् दुःखानामन्तम् ईशप्रसादात् ॥ ४० ॥

इति। एवं कुर्वन् सर्वज्ञोऽस्यासंमोहं ज्ञापयति। उक्तं X हि-

"कार्यकरणाञ्जनेभ्यो निरञ्जनेभ्यश्च सर्वपुरुषेभ्यः। अप्राप्तान्तं पुरुषं योऽभ्यधिकं वर्णयेत् स बुधः।।"

पञ्चमोऽध्यायः । १४१

आह-गतं यद् गन्तव्यम्। अथ किमयमुपचारः?। उच्यते- न। अपरिज्ञानान्नास्माकं योगनिष्ठं तन्त्रम्। अपितु तत्कैवल्यव्यति- रिक्तोऽपि सर्वज्ञेनोच्यते(१)। अप्रमादाद् गच्छेदू दुःखानामन्तमीशप्रसादात। अत्र प्रमादशब्दोऽनागतानवधानगतत्वं पारतन्त्रयं च खयापयतीत्यर्थः। तदङ्कुरपरिरक्षणवदनागतकालप्रतीकारकरणेन चैवायम् अग्रमादीशब्दो द्रष्टव्यः। तस्माद् युक्तेनैवाममादिना स्थेयम्। तथा वर्तमानेन माहेश्वर- मैश्वर्य प्राप्तमेवेत्युक्तम्। गच्छेद् इति। गतिः प्राप्तिर्भवति। गम्ल सृप्ल गतौ। ाम्नोतीत्यात्मेति, पत्रपाण्डुताफलपाकवत्। कथम् ? । तस्मिन्नेव प्रवर्ततो योऽयं दुःखापोहो गुणस्तत्रेयं गतिरिति संज्ञा क्रियत इत्यर्थः। दुःखानाम् इत्यत्र पसिद्धानि दुःखान्याध्यात्मिकाधिभौतिका-। धिदैविकानि। तत्राध्यात्मिकं द्विविधं दुःखं श्ञारीरं मानसं च। तत्र मनसि भवं मानसं क्रोधलोभमोहभयविषादेर्ष्यासूयाद्वेषमदमानमात्सर्या रत्याद्यविशेषदर्शनादिनिमित्तं तद् दुःखम्। तथा शारीरमपि शिरो- रोगदन्तरोगाक्षिरोगज्वर प्रतिमत्स्यातिसारकासश्वासोदरामयादिनिमित्तो- त्पन्नं दुःखम्। 75

तथान्यदपि पश्चविरध दुःखं भवति। तद्यथा-गरभेजन्माज्ञानजरा- मरणमिति। तत्र गर्भे तावद्-यदायं पुरुषो मातुरुदरे न्यस्तगात्र: खण्ड- शकटस्थ इव पुमान् नियमश्रममनुभवमानोऽवकाशरहितः आकुञ्चन- प्रसारणादिष्वपर्याप्तावकाशः सर्वक्रियासु निरुद्ध इत्येवमद्वारके अन्धतमसि मूढो बन्धनस्थ इव पुमान् अवश्यं समनुभवति। कस्मात् १ ।20 चेतनत्वाद् भोक्तृत्वात् तन्मयत्वाच्च। न तु कार्यकरणानि। कस्मात् १। अचेतनत्वादभोक्तृत्वादतन्मयत्वाच्च ।

१४२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

तथा जन्मदुःखमपि। यदायं पुरुषो जायमान: पुरीषपङ्कमग्नवदनो मूत्रधाराभिरभिषिच्यमानो देहे संवृतद्वारके योनिनिस्सरणसङ्कटेऽत्यर्थ पीड्यमानोऽस्थिमर्मबन्धनैः प्रघृष्यमाणो विक्रोशन् निनदंश् जायते। पश्चात् पुनस्तस्यानुचितेन बाह्येन वायुना जननावर्तेन स्पृष्टस्य तीव्रं ५ दुःखमभिव्यज्यते। राजपुष्टकादिवत्। तेन चास्य जात्यन्तरादिस्पृति- हेतुसंस्कारलोपो भवति। एवं जन्मदुःखं पुरुष एवानुभवति। कस्मात्१। चेतनत्वाद् भोक्तृत्वात् तन्मयत्वाच्च। न तु कार्य- करणानि। कस्मात्?। अचेतनत्वादभोक्तृत्वादतन्मयत्वाच्च।

तथा अज्ञानदुःखमपि। अहङ्कारसात्कृतगात्रो नजानन् कोऽहं कुतोऽहं कस्याहं केन वा बन्धनेन बद्धोऽहमिति, किं कारणं किमकारणं किं भक्ष्यं किमभक्ष्यं किं पेयं किमपेयं कि सत्यं किमसत्यं किं ज्ञानं किमज्ञानम् इत्यज्ञानदुःखं पुरुष एवानुभवति। कस्मात् ?। चेतनत्वाद् भोक्तृत्वात् तन्मयत्वाच्च। नं तु कार्यकरणानि। कस्मात्१। अचेतनत्वादभोक्तृत्वादतन्मयत्वाच्च।

15 तथा जरादुःखमपि। यदायं पुरुषो जराजर्जरितः कशशरीरः शिथिलीकृतनयनकपोलनासिक/भ्रूदशनावरण: कौश्चजानुरिव निर्विण्णो- Sक्षिदूषिकादिष्वपकर्षणादिष्वसमर्थो विहङ्ध इव लूनपक्षो लङ्घन- प्रवनधावनादिष्वसमर्थः पूर्वातीतानि भोगव्यायामशिल्पकर्माण्यनु- स्मरमाणः स्मृतिवैकल्यमापन्नोऽवश्यं केशमनुभवति। कस्मात् ?। चेतनत्वाद् भोक्तृत्वात् तन्मयत्वाच्च। न तु कार्यकरणानि। कस्मात्?। अचेतनत्वादभोक्तृत्वादतन्मयत्वाच्च।

पञ्चमोऽध्यायः । १४३

तथा मृत्युदुःखमपि। यदायं पुरुषो मरणसमये श्रपकरण: शिरोधरमवलम्बमान: श्रवासनोच्छसनतत्परः खुरुखुरायमाणकण्ठा स्वोपार्जितमणिकनकधनधान्यपत्नीपुत्रपशुसङ्घातः कस्य भविष्यती त्यनुतव्यमानः विषयाननु दोदूयमानः सलिलादि याचमानो विरक्तवदनो मर्मभिश्छिद्यमानैरवश्यं क्लेशमनुभवति। कस्मात् ? । चेतनत्वाद् भोक्तृत्वात् तन्मयत्वाच्च। न तु कार्यकरणानि। कस्मात्१। अचेतनत्वादभोक्तृत्वादतन्मयत्वाच्। उक्तं हि-

"गर्भे प्रविशन् दुःखं निवसन् दुःखं विनिष्कमन् दुःखम्। जातश्र दुःखमृच्छति तस्मादपुनर्भवः श्रेयान्॥"

इति। तथान्यदपि पश्चविर्ध दुःखं भवति। तद्यथा-इहलोकभयं : परलोकभयम् अहितसंग्रयोगः हितविप्रयोगः इच्छाव्याघातश्रेति । तथान्यदपि त्रिविधं दुःखं भवति। आध्यात्मिकमज्ञानं पुरुषे, आधि- भौतिकं विषयित्वम्, आधिदैविकं च पशुत्वं त्रिविधम् अपरं प्राहकुः। इत्येवमादीनि बाधनाया अप्रीतिफलाया जन्मनिमित्तत्वाद् दुःखानीत्युप- चर्यन्ते। आह-चरणाधिकारेऽनतिपरसादादशिवत्वसंज्ञके सर्वाण्यनति प्रसादबीजत्वात कुतो नात्यन्तनिवृत्तानि भवन्ति ?। कस्मात् (१) । संहारं प्राप्तस्य निगळमुक्ताधिकारवन्मुक्तावतिशयितगुणपाप्त्यर्थमू उच्यते-गच्छेद् दुःखानामन्तम्। दुःखानामत्यन्तं परमापोहो गुणा- वाप्तिश्र परं भवतोति। तदुभयमपि इत एव भवतीति। तदाह- ईशप्रसादात्। अत्रेश इत्येतद् भगवतो नामधेयम्। ईशः कस्मात्। विद्यादिकार्यस्येशनादीशः । प्रसादो नाम सम्पदानेच्छा। तस्मात् प्सादात् सर्वदुःखापोहो गुणावाप्तिश्रदिसुपाध्यन्तरात् परपरि- वादादिवचनात् शुद्धिरिव युगपदित्यर्थः (?) । एवमयमथशब्द:,

१४४ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

पशुपतेरित्युद्दिष्टयोर्दुःखान्तप्रसादयोर्गच्छेद् दुःखानामन्तमीशपरसादादिति दुःखान्तं परिसमाप्तमिति ॥४० ॥

एवमध्यायपरिसमाप्तिं कृत्वा युक्तं वक्तुम्-

अत्रेदं ब्रह्म जपेत् ॥ ४१ ॥

इति। अस्य पूर्वोक्तोऽर्थः। विधिनैव पूर्वोक्तेन विधिना जप्तव्यम्। न तु दुःखान्तगतेन गणपतिवदि(अ० १, सू० ३८)त्यर्थः । ४१ ॥

आह-कामित्वात् कृपया भगवता दुःखान्तो दत्तः स्वेच्छयैव, न पुनरदुःखान्तं करिष्यति। अथाशक्तस्तथाप्यस्य शक्तिव्याघातः पाचकवदकर्मापेक्षत्वं चोच्यते (१)। अत्र यथा नित्यो दुःखान्तस्तथा वक्ष्यामः। यथा च काङ्क्षतो लिप्सतश्च साधकाधिकारनिवृत्तिस्तथा वक्ष्यामः। पदार्थनिगमनार्थे चोच्यते-

ईशान: सर्वविद्यानाम् ॥ ४२ ॥

अत्र ईशनाद् ईशानः। अत्रेशनादीशान इत्युक्तं कारणम्। ईशान: प्रभुः धातेत्यर्थः। आह-कस्यायमीशानः १। तदुच्यते- सर्वस्येशानः । सर्वशब्दो विद्याप्रकृतेर्निरवशेषवाची द्रष्टव्यः। विद्यानां धर्मार्थकामकैवल्यतत्साधनपराणाम् ईशानः। विद्यानामिति षष्ठीबहु- वचनम् ॥ ४२ ॥

आह-किं विद्यानामेवेशानः १, न तु विद्याभिये विदन्ति ?। उच्यते-

१४५

ईश्वरः सर्वभूतानाम् ॥ ४३ ॥

अत्र निरतिशय ऐश्वर्येण ईश्वरः । पुरुषः चैतन्यवदित्यर्थः(१)। आह-कस्यायमीश्वरः ॥ तदुच्यते-सर्वभूतानाम्। अत्र चेतना- चेतनेषु सर्वशब्दः न केवलं पृथिव्यादिषु, किन्तु सिद्धेश्वरवर्ज चेतनेष्वेव सर्वभूतप्रकृतेर्निरवशेषवाची सर्वशब्दो द्रष्टव्यः । कस्मादू x भूतानि १। भावनत्वाद् भूतानीत्युक्तम्। भूतानामिति षष्ठी- बहुवचनम् ॥ ४३॥

आह-अत्र केचिद् विद्याभूतव्यतिरिक्तं ब्रह्माणमिच्छन्ति । तस्यायं कि प्रभुर्भवति नेति?। उच्यते-प्रभुः । यस्मादाह-

ब्रह्मणोSधिपतिर्बह्मा ॥ ४४ ॥

अत्र योऽयं विरिश्चिः परमः पतिः सर्वचेतनव्यतिरिक्त: क्षेत्रज्ञः तस्मिन् ब्रह्मसंज्ञा। न तु प्रधानादिषु। कस्मात् ? । अधिपतिवचनविरोधात्। ब्रह्म च कस्मात् ?। बृंहणत्वाद् बृहत्वाद् ब्रह्मा। बृंहयते यस्मादू विद्याकलाभूतानि, बृहच्च तेभ्य इत्यतो- इधिपतिर्ब्रह्मा। ब्रह्मण इति षष्ठी। अधिरघिष्ठातृत्वे। तत्स्वाभाव्यात् संहते चासंहृते च कार्य इत्यर्थः। पत्युः पतिः अधिपतिः। राजराजवत्। पतिः पालने, पतिर्दर्शने भोगे च। पालयते यस्माद् ब्रह्मादीन् ईश्वरः। पाति ब्रह्मादिकार्यम्। अधिपतिः ब्रह्मा। अधिपतिरीश्वरः। एवं बृंहयते यस्माद् विद्यादिकार्य, बृहच् तेभ्य इत्यतोऽधिपतिर्ब्रह्मा भगवानिति ॥। ४४॥

१. 'ब्रह्माधिपतिरव्रह्मणोSधिपतिर्व्रह्मा' इति तैत्तिरीयपाठ: 19

१४६ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

आह-अत्र कार्यकरणमहाभाग्यमेवात्र ब्रह्मणि चिन्त्यते, न तु साधकस्य लिप्सा लाभो वेति ?। उच्यते-न । यस्मादाह-

शिवो मे अस्तु ॥।४५ ।

अत्र येषां साधिकारत्वादनतिप्रसन्नस्तेषामशिवत्वं दृष्ट्रा दुःखान्तं * गतेषु च शिवत्वं दृष्ट्रा आह-शिवो मे अस्तु इति। मे इत्या- त्मापदेशे। ममेत्यर्थः । अस्त्विति काङ्क्षायाम्। काङ्क्षति लिप्सति मृगयतीत्यर्थः ॥४५।।

आह-कियन्तं कालं भगवानस्य शिवो भवति ?। तदुच्यते- नित्यम्। यस्मादाह-

सदा ॥ ४६ ॥

अत्र सदा नित्यं सन्ततमच्युच्छिन्नमित्यर्थः ॥४६॥

आह-कमेवमाह?। को वास्य शिवो भवतीति?। उच्यते-

शिवः ।।४७।।

अत्र शिव इत्येतदपि भगवतो नाम । शिवः कस्मात ?। परिपूर्णपरितृप्तत्वाच्छिवः। तस्मात् सदाश्िवोपदेशान्नित्यो दुःखान्तः। कारणाधिकारनिष्टत्तिः। तदर्थ नित्यो दुःखान्त इति सिद्धम्॥४७॥ एवमेते पश्च पदार्थाः कार्यकारणयोगविधिदुःखान्ताः समास- विस्तरविभागविशेषोपसंहारनिगमनतश् व्यारुयाताः। उक्तं हि-

पश्चमोऽध्यायः। १४७

"आदौ यद् भवति समासोक्तं मध्ये तस्य विस्तरतश्च विभागतश्ोपनयनिगमनेन सतामप्येष निश्चयः" इति। अत्र तावत् पतिरिति कारणपदार्थस्योपदेशः समासेन। विस्तरस्तु-वामो देवो ज्येष्ठो रुद्रः कामो शङ्करः कालः कलविकरणो बलविकरणोऽघोरो घोरतरः सर्वः शर्वः तत्पुरुषो महादेव ओङ्कार ऋषिर्विप्रो महानीश ईशान ईश्वरो- Sधिपतिर्ब्रह्मा शिव इत्येवमाद्यो विस्तरः। विर्भागोऽपि-अन्यत् पतित्वम् अन्यदजातत्वम् अन्यद् भवोन्द्रवत्वमित्याद्यो विभागः । विशेष :- अन्येषां प्रधानादीनि, अस्माकं तव्वतिरिक्तो भगवानीश्वरः। कारणाधिकारे यस्मादाह-ईश्वरः सर्वभूतानामिति। एष उपसंहार :- v सार्वकामिक इत्याचक्षते। निगमनम्-ईश ईशान ईश्वरोऽधिपतिर्रह्मा शिव इति तथा पशुरिति कार्यपदार्थस्योद्देशः । तस्य विस्तरो-विद्या कला पशवः । उत्पाद्या अनुग्राह्यास्तिरोभाव्यकाल्प्यविकार्यमस्पदस्य बोध्यधिष्ठेयत्वे चेत्येवमाद्यः सूत्रविद्याधर्मार्थकामैर्मेदैर्दुःखान्तः विद्या(!)।v कला द्विविधाः। कार्याख्याः करणाख्याश्। तत्र कार्याख्याः पृथिव्याद्याः। करणाख्या बुद्धयाद्याः। पशवश्च त्रिविधाः। देवा मनुष्यास्तिर्यश्चः। तत्र देवा अष्टविधा ब्रह्माद्याः। मानुष्यं चानेकविधं ब्राह्मणाद्यम्। तिर्यग्योनि च पश्चविर्ध पशुमृगाद्यम्। पशवः साञ्जना निरञ्जनाश्। एवमाद्यो विस्तरः । विभागोऽपि-अन्या विद्या अन्याः कलाः अन्ये च पशव इत्येवमाद्यो विभाग:। विशेष :- अन्येषां प्रधानादीनि कारणानि, तानीह शास्त्रे कार्यत्वेन व्याख्यातानि। तत्र प्रधानं कारणमन्येषां,

Seems few words are missing here.

१४८ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

तदिह शास्त्रे पश्यनात् पाशकत्वात् कार्यत्वेन व्याख्यातम्। तथा पुरुष: कारणमन्यत्र, इह शास्त्रे पशुत्वात् कार्यत्वेन व्याख्यातः । तथा कर्म- मध्यत्वात् काल: स्वभावः उपसंहारवत् (१)। भूतानि विकार्यत्वात् कार्यत्वेन व्याख्यातानि। इत्येष विशेषः । उपसंहार :- सार्वकामिक इत्यर्थः। निगमनं-विद्याकलाभूतानि ब्रह्मेति। तथा योगमिति योगपदार्थस्योद्देशः। तस्यैवं, चरतः, योगः प्रवर्तते (अ० १, सू० १९, २०) उभयथा यष्टव्यः (अ०२, सू० ९) अत्यागतिं गमयते (अ०२,सू० १७) नान्यभक्तिस्तु शङ्करे (अ० २, सू० २०) एवं, देवनित्यता नित्ययुक्तता अध्ययनं ध्यानं स्मरणं नित्यसायुञ्यमिति विस्तरः। विभाग :- क्रियालक्षणं क्रियोपरमलक्षणं दूरदर्शनश्रवणमननविज्ञानानि (अ० १, सू० २१) गणपतिः (अ०१, सू० ३८) भूयिष्ठं संपवर्तते (अ० ५, सू० १३) सिद्ध:, गच्छेद् दुःखानामन्तम् (अ० ५, सू० २०, ३९) इत्येव- माद्यो विभाग:। ज्ञानशक्ति: क्रियाशक्तिश्। तत्र ज्ञानशक्तिः श्रवणाद्ा। क्रियाशक्तिः मनोजवित्वाद्या। इत्येवमादो विभागः। विशेष :- अन्येषां कैवल्यम्, इह तु विशेषो विकरणमिति। प्रतिकरण इति कैवल्यधर्मा- तिशक्तिर्निष्कलमैश्वर्यमित्येष विशेष:। उपसंहार :- इत्येभिर्गुणैर्युक्त इति। अतो यावन्ति वाक्यविशेषाणि सन्निकृष्टविप्क्ृष्टानि निर्वचनानि तानि च सर्वनिवर्चनानीति कृत्वा युक्तमुक्तम्।

एवमत्र श्रीभगवत्कौण्डिन्यविरचिते श्रीमद्योगपाशुपतशास्त्र- सूत्रव्याख्याने पश्चार्थभाष्ये पञ्चमोऽध्यायः सह ब्रह्मणा ग्रन्थतोऽर्थतश्र परिसमाप्त इति ॥

॥ शुभम् ॥।

अकारादिक्रमेण सूत्रसूची।

सूत्राणि. पृष्ठम् : सूत्राणि. पृष्ठम.

अकलुषमतेः ४० अपहतपाप्मा ८0 अक्षय:, ४९ अपितत्कुर्यात् ८७ अघोरेभ्यः ८९ अपितद्भाषेत् ८७ अज: ११२ अप्रमादी गच्छेद् दुःखाना- अजर: ५० मन्तमीशपरसादात् १४० अतितपं तपस्तथा ६९ अभिजायते ११३ अतिद त्तमतीष्टम् ६८ अतो योगः अवर्तते अभीत: १२४ ४९

अत्यागतिं गमयते अमङगलं चात्र मङ्गलं भवति ६९ ६१ अमरः ५० ........... अत्रेदं ब्रह्म जपेत् ५२ अवमतः ७८ ७१ ८९ अवारसा वा ३५

१०७ अव्यक्तलिङ्गी ७८

१४४ असङ्ग: ११० अथ घोरेभ्यः ८९ असन्मानो हि यन्त्राणां अथातः पशुपतेः पाशुपतं सर्वेषामुत्तम: स्मृत: १०० योगविधिं व्याख्यास्यामः १ अद्भिरेव शुचिर्भवेत् आपो वापि यथाकालमश्नी १२१ १२० अनिन्दितकर्मा १०४ यादनुपूर्वशः आयतनवासी १२ अनुस्ानम् १० इत्येतैर्गुणैर्युक्तो भगवतो महा- अनेन विधिना रुद्रसमीपं गत्वा १०६ देवस्य महागणपतिर्भवति ५१ अपसव्यं च पदक्षिणम् ६२ इन्द्रियाणामभिजयात् ११३

ii

सूत्राणि. पृष्ठम्. सूत्राणि. पृष्ठम्.

इन्द्रो वा अग्रे असुरेषु गूढव्रतः ९४ पाशुपतमचरत् ईशान: सर्वविद्यानाम् १०१ गोधर्मा मृगधर्मा वा

ईश्वरः सर्वभूतानाम् १४४ १२१ घोरघोरतरेभ्यः ९० १४५ उन्मत्तवदेको विचरेत लोके चरतः ९६ ४१

उन्मत्तो मूढ इत्येवं मन्यन्ते चर्यायां चर्यायाम् ६६

इतरे जना: ५९ छिच्वा दोषाणां हेतुजालस्य

उपस्पृश्य ३७ मूलम् १३२

उभयं तु रुद्रे देवा: पितरश्च ६३ जितेन्द्रियः ११७

ऋचमिष्टामधीयीत १२३ ज्येष्ठुस्य ५७

ऋषिर्वियो महानेष: १२६ ततोऽस्य योगः प्रवर्तते ४१

एक: क्षेमी सन् वीतशोक: १३९ तत्पुरुषाय विद्यहे १०७

एकवासा: ३४ तन्नो रुद्र: प्चोदयात् १०८

ओङ्गारमभिध्यायीत १२४ तस्मात् ७०

कलविकरणाय नमः ७४ " ८२ कलितासनम् ५८ तस्मादुभयथा यष्टव्य: ६२

कामरूपित्वम् ४४ दूरदर्शनश्रवणमननविज्ञानानि

कालाय नमः ७२ चास्य प्रवर्तन्ते ४२ कुपथास्त्वन्ये १०५ देवनित्यः ११६ कृतान्नमुत्सष्टसुपाददीत ९७ देववत् पितृवच्च ६३ क्राथेत वा ८३ देवस्य ५६ गायत्रीमात्मयन्त्रितः १२३ धर्मात्मा १३१ गूढपवित्रवाणि: ९४ धर्मित्वं च ४६ गूढविद्या तपआनन्त्याय न कश्चिद् ब्राह्मण: पुनरावर्तते १०६ प्रकाशते ९२ नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः ९१

iii

सूत्राणि. पृष्ठम्. सूत्राणि. पृष्ठम् .

नान्यभक्तिस्तु शङ्करे ७१ मण्टेत वा ८५ नित्यात्मा १११ मनोजवित्वम् ४३ निन्दा ह्येषानिन्दा तस्मात् १०३ मनोऽमनाय नमः ७६ निन्द्यमानश्चरेत् १०४ निर्माल्यम् महादेवस्य दक्षिणामूर्ते: १४ ११ महादेवाय धीमहि १०८ परिभूयमानश्चरेत् ८० १२८ परिभूयमानो हि विद्वान् महेश्वरः मायया सुकृतया समविन्दत १०३ कृत्स्रतपा भवति ८८ ६७ परेषां परिवादात ८१

पात्रागतम् ११९ मांसमदुष्यं लवणेन वा ११९ मूत्रपुरीषं नावेक्षेत् ३५ पापं च तेभ्यो ददाति ८१ मैत्र: ११२

प्राणायामं कृत्वा ३८ यथालब्धोपजीवक: १३१ प्रेतवच्चरेत् ८३ यद्यवेक्षेद् यद्यभिभाषेत् ३७ बलपमथनाय नमः ७४ ८८ बुद्ध्या ९५ येन परिभवं गच्छेत

१३७ योगी ११०

ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्मा १४५ रुद्र: प्रोवाच तावत् ११५

५४ रुद्रस्य ५७ भजस्व माम् भवे भवे नातिभवे ५४ रौद्रीं गायत्रीं बहुरूपीं वा

भवोन्भवः ५५ जपेत् ३९

भस्मना त्रिषवर्ण स्नायीत ८ रौद्रीं वा बहुरूपीं वा १२४

भस्मनि शयीत लभते रुद्रसायुज्यम् १३१

भूयस्तपश्चरेत् ७० लिङ्गधारी ११

भूयिष्ठं सम्पवर्तते ११८ वाग्विशुद्धः १२७

भैक्ष्यम् ११८। वाम: ५६

iv

सूत्राणि. पृष्ठम्. सूत्राणि. पृष्ठम्,

वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमो सर्वभूतेषु ७९ रुद्राय नमः ७२ सर्वविशिष्टोऽयं पन्था: १०५ विकरण: ४५ सर्वाणि द्वाराणि पिधाय ९५ व्यक्ताचार: ७८ सर्वाश्राविशति ४७ शर्वसर्वेभ्यः ९० सर्वे चास्य वध्या भवन्ति ४८ शिव: १४६ सर्वे चास्य वश्या भवन्ति ४६ शिवो मे अस्तु १४६ सर्वेभ्यः ९० शून्यागारगुहावासी ११६ सर्वेषां चानावेश्यो भवति ४७ शृद्गारेत वा ८६ सर्वेषां चावध्यो भवति ४८ इमशानवासी १२९ सर्वेषां चावश्यो भवति ४७ षण्मासान्नित्ययुक्तस्य ११७ सार्वकामिक इत्याचक्षते ६० संचित्तम् स तेषामिष्टापूर्तमादत्त १३८ सिद्धयोगी न लिप्यते कर्मणा १०२ पातकेन वा १२१ सत्पथ: १०५ सुकृतं च तेषामादत्ते ८२ सदा १४६ स्त्रीशूद्रं नाभिभाषेत् ३६ सदा रुद्रमनुस्मरेत् १३२ स्थापयित्वा च रुद्रे १३८ सदयोऽजातं प्रपद्यामि ५२ स्पन्देत वा ८४ सदयोऽजाताय वै नमः ५३ हर्षाममादी ६४ सर्वज्ञता ४३ सर्वत्र चापतिहतगतिर्भवति हसितगीतनृत्तडुंडुंकारनमस्कार- ५१ जप्योपहारेणोपतिष्ठेत् १३ सर्वभूतदमनाय नमः ७५ हृदि कुर्वीत धारणाम् १२५