1. Padārthadharmasaṅgraha of Praśastapāda

Section

0.0

प्रशस्तपादभाष्यम्. (

praśastapādabhāṣyam. (

) पृथिव्यादीनाम्नवानामपिद्रव्यत्वयोगह्,.स्वात्मन्यारम्भकत्वम्गुणवत्त्वम्,.कार्यकारणविरोधित्वम्,.अन्त्यविशेषवत्त्वम्. (

) pṛthivyādīnāmnavānāmapidravyatvayogah,.svātmanyārambhakatvamguṇavattvam,.kāryakāraṇavirodhitvam,.antyaviśeṣavattvam. (

) अनाश्रितत्वनित्यत्वेचान्यत्रावयविद्रव्येभ्यः. .(

) anāśritatvanityatvecānyatrāvayavidravyebhyaḥ. .(

) पृथिव्युदकज्वलनपवनात्ममनसामनेकत्वापरजातिमत्त्वे. (

) pṛthivyudakajvalanapavanātmamanasāmanekatvāparajātimattve. (

) क्षितिजलज्योतिरनिलमनसाम्क्रियावत्त्वमूर्तत्वपरत्वापरत्ववेगवत्त्वानि. .(

) kṣitijalajyotiranilamanasāmkriyāvattvamūrtatvaparatvāparatvavegavattvāni. .(

) आकाशकालदिगात्मनाम्सर्वगतत्वम्,.परममहत्त्वम्,.सर्वसम्योगिसमानद्सत्वम्च. (

) ākāśakāladigātmanāmsarvagatatvam,.paramamahattvam,.sarvasamyogisamānadsatvamca. (

) पृथिव्यादीनाम्पञ्चानामपिभूतत्वेन्द्रियप्रकृतित्वबाह्यैकेन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवत्त्वानि. (

) pṛthivyādīnāmpañcānāmapibhūtatvendriyaprakṛtitvabāhyaikendriyagrāhyaviśeṣaguṇavattvāni. (

) चतुर्णाम्द्रव्यारम्भकत्वस्पर्शवत्त्वे. (

) caturṇāmdravyārambhakatvasparśavattve. (

) त्रयाणाम्प्रत्यक्षत्वरूपवत्त्वद्रवत्वानि. (

) trayāṇāmpratyakṣatvarūpavattvadravatvāni. (

) द्वयोर्गुरुत्वम्रसवत्त्वम्च. (

) dvayorgurutvamrasavattvamca. (

) भूतात्मनाम्वैशेषिकगुणवत्त्वम्. .(

) bhūtātmanāmvaiśeṣikaguṇavattvam. .(

) क्षित्युदकात्मनाम्चतुर्दशगुणवत्त्वम्. .(

) kṣityudakātmanāmcaturdaśaguṇavattvam. .(

) आकाशात्मनाम्क्षणिकैकदेशवृत्तिविशेषगुणवत्त्वम्. (

) ākāśātmanāmkṣaṇikaikadeśavṛttiviśeṣaguṇavattvam. (

) दिक्कालयोःपञ्चगुणवत्त्वम्सर्वोत्पत्तिमताम्निमित्तकारणत्वम्च. .(

) dikkālayoḥpañcaguṇavattvamsarvotpattimatāmnimittakāraṇatvamca. .(

) क्षितितेजसोर्नैमित्तिकद्रवत्वयोगः. .(

) kṣititejasornaimittikadravatvayogaḥ. .(

) एवम्सर्वत्रसाधर्म्यम्विपर्ययाद्वैधर्म्यम्चवाच्यमितिद्रव्यासङ्करः. .(

) evamsarvatrasādharmyamviparyayādvaidharmyamcavācyamitidravyāsaṅkaraḥ. .(

) इहेदानीम्चतुर्णाम्महाभूतानाम्सृष्टिसंहारविधिरुच्यते. (

) ihedānīmcaturṇāmmahābhūtānāmsṛṣṭisaṃhāravidhirucyate. (

) ब्राह्मणेमानेनवर्षशतान्ते.{5..वर्षशतस्यान्ते}.वर्तमानस्यब्रह्मणो.ऽपवर्गकालेसंसारखिन्नानाम्.{5.संसारेखिन्नानाम्}.सर्वप्राणिनाम्निशिविश्रामार्थम्सकलभुवनपतेर्महेश्वरस्यसंजिहीर्षासमकालम्शरीरेन्द्रियमहाभूतोपनिबन्धकानाम्सर्वात्मगतानामदृष्टानाम्वृत्तिनिरोधेसतिमहेश्वरेच्छात्माणुसम्योगजकर्मभ्यःशरीरेन्द्रियकारणाणुविभागेभ्यस्तत्सम्योगनिवृत्तौतेषामापरमाण्वन्तोविनाशः.{किर्.. .}(

) brāhmaṇemānenavarṣaśatānte.{5..varṣaśatasyānte}.vartamānasyabrahmaṇo.'pavargakālesaṃsārakhinnānām.{5.saṃsārekhinnānām}.sarvaprāṇināmniśiviśrāmārthamsakalabhuvanapatermaheśvarasyasaṃjihīrṣāsamakālamśarīrendriyamahābhūtopanibandhakānāmsarvātmagatānāmadṛṣṭānāmvṛttinirodhesatimaheśvarecchātmāṇusamyogajakarmabhyaḥśarīrendriyakāraṇāṇuvibhāgebhyastatsamyoganivṛttauteṣāmāparamāṇvantovināśaḥ.{kir.. .}(

) तथापृथिव्युदकज्वलनपवनानामपिमहाभूतानामनेनैवक्रमेणोत्तरस्मिन्नुत्तरस्मिन्.{5.उत्तरस्मिंश्च}.सतिपूर्वस्यपूर्वस्य.{5.पूर्वपूर्वस्य}.विनाशःततःप्रविभक्ताःपरमाणवोवतिष्ठन्तेधर्माधर्मसंस्कारानुविद्धाआत्मानस्.{5.आत्मानश्च}.तावन्तमेवकालम्. (

) tathāpṛthivyudakajvalanapavanānāmapimahābhūtānāmanenaivakrameṇottarasminnuttarasmin.{5.uttarasmiṃśca}.satipūrvasyapūrvasya.{5.pūrvapūrvasya}.vināśaḥtataḥpravibhaktāḥparamāṇavovatiṣṭhantedharmādharmasaṃskārānuviddhāātmānas.{5.ātmānaśca}.tāvantamevakālam. (

) ततःपुनःप्राणिनाम्भोगभूतयेमहेश्वरसिसृक्षानन्तरम्.{5.महेश्वरस्यसिसृक्षानन्तरम्}.सर्वात्मगतवृत्तिलब्धादृष्टापेक्षेभ्यस्तत्सम्योगेभ्यःपवनपरमाणुषुकर्मोत्पत्तौतेषाम्परस्परसम्योगेभ्योद्व्यणुकादिप्रक्रमेणमहान्वायुःसमुत्पन्नोनभसिदोधूयमानस्तिष्ठति. (

) tataḥpunaḥprāṇināmbhogabhūtayemaheśvarasisṛkṣānantaram.{5.maheśvarasyasisṛkṣānantaram}.sarvātmagatavṛttilabdhādṛṣṭāpekṣebhyastatsamyogebhyaḥpavanaparamāṇuṣukarmotpattauteṣāmparasparasamyogebhyodvyaṇukādiprakrameṇamahānvāyuḥsamutpannonabhasidodhūyamānastiṣṭhati. (

) तदनन्तरम्तस्मिन्नेववायावाप्येभ्यःपरमाणुभ्यस्तेनैवक्रमेणमहान्सलिलनिधिरुत्पन्नःपोप्लूयमानस्तिष्ठतितदनन्तरम्तस्मिन्नेव.{5.तस्मिन्नेवजलनिधो.}.पार्थिवेभ्यःपरमाणुभ्यो.{?.द्व्याणुकादिप्रक्रमेणोत्पन्न.}.महापृथिवी.{5.अद्द्स्समुत्पन्ना}.संहतावतिष्ठते. (

) tadanantaramtasminnevavāyāvāpyebhyaḥparamāṇubhyastenaivakrameṇamahānsalilanidhirutpannaḥpoplūyamānastiṣṭhatitadanantaramtasminneva.{5.tasminnevajalanidho.}.pārthivebhyaḥparamāṇubhyo.{?.dvyāṇukādiprakrameṇotpanna.}.mahāpṛthivī.{5.addssamutpannā}.saṃhatāvatiṣṭhate. (

) तदनन्तरम्तस्मिन्नेवमहोदधौतैजसेभ्यो.ऽणुभ्योद्व्यणुकादिप्रक्रमेणोत्पन्नोमहांस्तेजोराशिःकेनचिदनभिभूतत्वाद्देदीप्यमानस्तिष्ठति. (

) tadanantaramtasminnevamahodadhautaijasebhyo.'ṇubhyodvyaṇukādiprakrameṇotpannomahāṃstejorāśiḥkenacidanabhibhūtatvāddedīpyamānastiṣṭhati. (

) एवम्समुत्पन्नेन्षुचतुर्षुमहाभूतेषुमहेश्वरस्याभिध्यानमात्रात्तैजसेभ्यो.ऽणुभ्यः.{1.तैजसाणुभ्यः}.पार्थिवपरमाणुसहितेभ्यो.{1.पार्थिवादिपरमाणुसहितेभ्यो}.महदण्डमारभ्यते.{5.उत्पद्यते}.तस्मिंश्चतुर्वदनकमलम्सर्वलोकपितामहम्ब्रह्माणम्सकलभुवनसहितमुत्पाद्यप्रजासर्गेविनियुङ्क्ते. (

) evamsamutpannenṣucaturṣumahābhūteṣumaheśvarasyābhidhyānamātrāttaijasebhyo.'ṇubhyaḥ.{1.taijasāṇubhyaḥ}.pārthivaparamāṇusahitebhyo.{1.pārthivādiparamāṇusahitebhyo}.mahadaṇḍamārabhyate.{5.utpadyate}.tasmiṃścaturvadanakamalamsarvalokapitāmahambrahmāṇamsakalabhuvanasahitamutpādyaprajāsargeviniyuṅkte. (

) सचमहेश्वरेणविनियुक्तोब्रह्मातिशयज्ञानवैराग्यैश्वर्यसम्पन्नःप्राणिनाम्कर्मविपाकम्विदित्वाकर्मानुरूपज्ञानभोगायुषः.{6.ज्ञानवैराग्यभोगायुषः}.सुतान्प्रजापतीन्मानसान्मौदेवर्षिपितृगणान्मुखबाहूरुपादतश्चतुरोवर्णानन्यानिचोच्चावचानिभूतानिचसृष्ट्वाशयाणुरूपैर्धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यैःसम्योजयतीति. (

) sacamaheśvareṇaviniyuktobrahmātiśayajñānavairāgyaiśvaryasampannaḥprāṇināmkarmavipākamviditvākarmānurūpajñānabhogāyuṣaḥ.{6.jñānavairāgyabhogāyuṣaḥ}.sutānprajāpatīnmānasānmaudevarṣipitṛgaṇānmukhabāhūrupādataścaturovarṇānanyānicoccāvacānibhūtānicasṛṣṭvāśayāṇurūpairdharmajñānavairāgyaiśvaryaiḥsamyojayatīti. (

) सामान्यम्द्विविधम्परमपरम्च. स्वविषयसर्वगतमभिन्नात्मकमनेकवृत्तिएकद्विबहुष्वात्मस्वरूपानुगमप्रत्ययकारिस्वरूपाभेदेनाधारेषुप्रबन्धेनवर्तमानमनुवृत्तिप्रत्ययकारणम्. कथम्प्रतिपिण्डम्सामान्यापेक्षम्प्रबन्धेनज्ञानोत्पत्तावभ्यासप्रत्ययजनिताच्चसंस्कारादतीतज्ञानप्रबन्धप्रत्यवेक्षणाद्यदनुगतमस्तितत्सामान्यमिति. तत्रसत्तासा{म्मा}न्यम्परमनुवृत्तिप्रत्ययकारणमेव. यथापरस्परविशिष्टेषुचर्मवस्त्रकम्बलादिष्वेकस्मानिलद्रव्याभिसम्बन्धात्नीलम्निलमितिप्रत्ययानुवृत्तिःतथापरस्परविशिष्टेषुद्रव्यगुणकर्मस्वविशिष्टासत्सदितिप्रत्ययानुवृत्तिःसाचार्थान्तराद्भवितुमर्हतीतियत्तदर्थानतर्म्सासत्तेतिसिद्धा. (

) sāmānyamdvividhamparamaparamca. svaviṣayasarvagatamabhinnātmakamanekavṛttiekadvibahuṣvātmasvarūpānugamapratyayakārisvarūpābhedenādhāreṣuprabandhenavartamānamanuvṛttipratyayakāraṇam. kathampratipiṇḍamsāmānyāpekṣamprabandhenajñānotpattāvabhyāsapratyayajanitāccasaṃskārādatītajñānaprabandhapratyavekṣaṇādyadanugatamastitatsāmānyamiti. tatrasattāsā{mmā}nyamparamanuvṛttipratyayakāraṇameva. yathāparasparaviśiṣṭeṣucarmavastrakambalādiṣvekasmāniladravyābhisambandhātnīlamnilamitipratyayānuvṛttiḥtathāparasparaviśiṣṭeṣudravyaguṇakarmasvaviśiṣṭāsatsaditipratyayānuvṛttiḥsācārthāntarādbhavitumarhatītiyattadarthānatarmsāsattetisiddhā. (

) सत्तानुसम्बन्धात्सत्सदितिप्रत्ययानुवृत्तिःतस्मात्सासामान्यमेव. अपरम्द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वादिअनुवृत्तिव्यावृत्तिहेतुत्वात्सामान्यम्विशेषश्चभवति. तत्रद्रव्यत्वम्परस्परविशिष्टेषुपृथिव्यादिष्वनुवृत्तिहेतुत्वात्सामान्यम्गुणकर्मभ्योव्यावृत्तिहेतुत्वात्विशेषः. तथागुणत्वम्परस्परविशिष्टेषुरूपादिष्वनुवृत्तिहेतुत्वात्सामान्यम्द्रव्यकर्मभ्योव्यावृत्तिहेतुत्वात्विशेषः. तथाकर्मत्वम्परस्परविशिष्तेषूत्क्षेपणादिष्वनुवृत्तिप्रत्ययहेतुत्वात्सामान्यम्द्रव्यगुणेभ्योव्यावृत्तिहेतुत्वाद्विशेषःएवम्पृथिवीत्वरूपत्वोत्क्षेपणत्वगोत्वघटत्वपटत्वादीनामपिप्राण्यप्राणिगतानामनुवृत्तिव्यावृत्तिहेतुत्वात्सामान्यविशेषभावःसिद्धः. एतानितुद्रव्यत्वादीनिप्रभूतविषयत्वात्प्राधान्येनसामान्यानिस्वाश्रयविशेषकत्वाद्भक्त्याविशेषाख्यानीति. (

) sattānusambandhātsatsaditipratyayānuvṛttiḥtasmātsāsāmānyameva. aparamdravyatvaguṇatvakarmatvādianuvṛttivyāvṛttihetutvātsāmānyamviśeṣaścabhavati. tatradravyatvamparasparaviśiṣṭeṣupṛthivyādiṣvanuvṛttihetutvātsāmānyamguṇakarmabhyovyāvṛttihetutvātviśeṣaḥ. tathāguṇatvamparasparaviśiṣṭeṣurūpādiṣvanuvṛttihetutvātsāmānyamdravyakarmabhyovyāvṛttihetutvātviśeṣaḥ. tathākarmatvamparasparaviśiṣteṣūtkṣepaṇādiṣvanuvṛttipratyayahetutvātsāmānyamdravyaguṇebhyovyāvṛttihetutvādviśeṣaḥevampṛthivītvarūpatvotkṣepaṇatvagotvaghaṭatvapaṭatvādīnāmapiprāṇyaprāṇigatānāmanuvṛttivyāvṛttihetutvātsāmānyaviśeṣabhāvaḥsiddhaḥ. etānitudravyatvādīniprabhūtaviṣayatvātprādhānyenasāmānyānisvāśrayaviśeṣakatvādbhaktyāviśeṣākhyānīti. (

) लक्षणभेदादेषाम्द्रव्यगुणकर्मभ्यःपदार्थान्तरत्वम्सिद्धम्. अतैवचनित्यत्वम्. द्रव्यादिषुवृत्तिनियमात्प्रत्ययभेदाच्चपरस्परतश्चान्यत्वम्. प्रत्येकम्स्वाश्रयेषुलक्षणाविशेषाद्विशेषलक्षणाभावाच्चैकत्वम्. यद्यप्यपरिच्छिन्नदेशानिसामान्यानिभवन्तितथाप्युपलक्षणनियमात्कारणसामग्रीनियमाच्चस्वविषयसर्वगतानि. अन्तरालेचसम्योगसमवायवृत्त्यभावादव्यपदेश्यानीति. (

) lakṣaṇabhedādeṣāmdravyaguṇakarmabhyaḥpadārthāntaratvamsiddham. ataivacanityatvam. dravyādiṣuvṛttiniyamātpratyayabhedāccaparasparataścānyatvam. pratyekamsvāśrayeṣulakṣaṇāviśeṣādviśeṣalakṣaṇābhāvāccaikatvam. yadyapyaparicchinnadeśānisāmānyānibhavantitathāpyupalakṣaṇaniyamātkāraṇasāmagrīniyamāccasvaviṣayasarvagatāni. antarālecasamyogasamavāyavṛttyabhāvādavyapadeśyānīti. (

) अन्तेषुभवान्त्याःस्वाश्रयविशेषकत्वाद्विशेषाः. विनाशारम्भरहितेषुनित्यद्रव्येष्वण्वाकाशकालदिगात्ममनस्सुप्रतिद्रव्यमेकैकशोवर्तमानाःअत्यन्तव्यावृत्तिबुद्धिहेतवः. यथास्मदीनाम्गवादिष्वश्वादिभ्यस्तुल्याकृतिगुणक्रियावयवसम्योगनिमित्ताप्रत्ययव्यावृत्तिर्दृष्टागौःशुक्लःशीघ्रगतिःपीनककुद्मान्महाघण्टेति. तथास्मद्विशिष्टानाम्योगिनाम्नित्येषुतुल्याकृतिगुणक्रियेषुपरमाणुषुमुक्तात्ममनस्सुचान्यनिमित्तासम्भवाद्येभ्योनिमित्तेभ्यःप्रत्याधारम्विलक्षणो.ऽयम्विलक्षणो.ऽयमितिप्रत्ययव्यावृत्तिःदेशकालविप्रकर्षेचपरमाणौसैवायमितिप्रत्यभिज्ञानम्चभवतिते.ऽन्त्याविशेषाः. (

) anteṣubhavāntyāḥsvāśrayaviśeṣakatvādviśeṣāḥ. vināśārambharahiteṣunityadravyeṣvaṇvākāśakāladigātmamanassupratidravyamekaikaśovartamānāḥatyantavyāvṛttibuddhihetavaḥ. yathāsmadīnāmgavādiṣvaśvādibhyastulyākṛtiguṇakriyāvayavasamyoganimittāpratyayavyāvṛttirdṛṣṭāgauḥśuklaḥśīghragatiḥpīnakakudmānmahāghaṇṭeti. tathāsmadviśiṣṭānāmyogināmnityeṣutulyākṛtiguṇakriyeṣuparamāṇuṣumuktātmamanassucānyanimittāsambhavādyebhyonimittebhyaḥpratyādhāramvilakṣaṇo.'yamvilakṣaṇo.'yamitipratyayavyāvṛttiḥdeśakālaviprakarṣecaparamāṇausaivāyamitipratyabhijñānamcabhavatite.'ntyāviśeṣāḥ. (

) यदिपुनरन्त्यविशेषमन्तरेणयोगिनाम्योगजाद्धर्मात्प्रत्ययव्यावृत्तिःप्रत्यभिज्ञानम्चस्यात्ततःकिम्स्यान्नैवम्भवति. यथानयोगजाद्धर्मादशुक्लेशुक्लप्रत्ययःसंजायतेअत्यन्तादृष्टेचप्रत्यभिज्ञानम्. यदिस्यान्मिथ्याभवेत्तथेहाप्यन्त्यविशेषमन्तरेणयोगिनाम्नयोगजाद्धर्मात्प्रत्ययव्यावृत्तिःप्रत्यभिज्ञानम्वाभवितुमर्हति. अथान्त्यविशेषेष्विवपरमाणुषुकस्मान्नस्वतःप्रत्ययव्यावृत्तिःकल्प्यतेइतिचेन्नतादात्म्यात्. इहातदात्मकेष्वन्यनिमित्तःप्रत्ययोभवतियथाघटादिषुप्रदीपात्नतुप्रदीपेप्रदीपान्तरात्. यथागवाश्वमांसादीनाम्स्वतैवाशुचित्वम्तद्योगादन्येषाम्तथेहापितादात्म्यादन्त्यविशेषेषुस्वतैवप्रत्ययव्यावृत्तिःतद्योगात्परमाण्वादिष्विति. (

) yadipunarantyaviśeṣamantareṇayogināmyogajāddharmātpratyayavyāvṛttiḥpratyabhijñānamcasyāttataḥkimsyānnaivambhavati. yathānayogajāddharmādaśukleśuklapratyayaḥsaṃjāyateatyantādṛṣṭecapratyabhijñānam. yadisyānmithyābhavettathehāpyantyaviśeṣamantareṇayogināmnayogajāddharmātpratyayavyāvṛttiḥpratyabhijñānamvābhavitumarhati. athāntyaviśeṣeṣvivaparamāṇuṣukasmānnasvataḥpratyayavyāvṛttiḥkalpyateiticennatādātmyāt. ihātadātmakeṣvanyanimittaḥpratyayobhavatiyathāghaṭādiṣupradīpātnatupradīpepradīpāntarāt. yathāgavāśvamāṃsādīnāmsvataivāśucitvamtadyogādanyeṣāmtathehāpitādātmyādantyaviśeṣeṣusvataivapratyayavyāvṛttiḥtadyogātparamāṇvādiṣviti. (

) अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानाम्यःसम्बन्धेहप्रत्ययहेतुःससमवायः. द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषाणाम्कार्यकारणभूतानामकार्यकारणभूतानाम्वायुतसिद्धानामाधार्याधारभावेनावस्थितानामिहेदमितिबुद्धिर्यतोभवतियतश्चासर्वगतानामधिगतान्यत्वानामविष्वग्भावःससमवायाख्यःसम्बन्धः. कथम्यथेहकुण्डेदधीतिप्रत्ययःसम्बन्धेसतिदृष्टस्तथेहतन्तुषुपटःइहवीरणेषुकटःइहद्रव्येगुणकंरणीइहद्रव्यगुणकर्मसुसत्ताइहद्रव्येद्रव्यत्वमिहगुणेगुणत्वमिहकर्मणिकर्मत्वमिहनित्यद्रव्ये.ऽन्त्याविशेषाइतिप्रत्ययदर्शनादस्त्येषाम्सम्बन्धेतिज्ञायते. (

) ayutasiddhānāmādhāryādhārabhūtānāmyaḥsambandhehapratyayahetuḥsasamavāyaḥ. dravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣāṇāmkāryakāraṇabhūtānāmakāryakāraṇabhūtānāmvāyutasiddhānāmādhāryādhārabhāvenāvasthitānāmihedamitibuddhiryatobhavatiyataścāsarvagatānāmadhigatānyatvānāmaviṣvagbhāvaḥsasamavāyākhyaḥsambandhaḥ. kathamyathehakuṇḍedadhītipratyayaḥsambandhesatidṛṣṭastathehatantuṣupaṭaḥihavīraṇeṣukaṭaḥihadravyeguṇakaṃraṇīihadravyaguṇakarmasusattāihadravyedravyatvamihaguṇeguṇatvamihakarmaṇikarmatvamihanityadravye.'ntyāviśeṣāitipratyayadarśanādastyeṣāmsambandhetijñāyate. (

) नचासौसम्योगःसम्बन्धिनामयुतसिद्धत्वातन्यतरकर्मादिनिमित्तासम्भवात्विभागान्तत्वादर्शनादधिकरणाधिकर्तव्ययोरेवभावादिति. (

) nacāsausamyogaḥsambandhināmayutasiddhatvātanyatarakarmādinimittāsambhavātvibhāgāntatvādarśanādadhikaraṇādhikartavyayorevabhāvāditi. (

) सचद्रव्यादिभ्यःपदार्थान्तरम्भाववल्लक्षणभेदात्. यथाभावस्यद्रव्यत्वादीनाम्स्वाधारेषुआत्मानुरूपप्रत्ययकर्तृत्वात्स्वाश्रयादिभ्यःपरस्परतश्चार्थान्तरभावःतथासमवायस्यापिपञ्चसुपदार्थेष्विहेतिप्रत्ययदर्शनात्तेभ्यःपदार्थान्तरत्वमिति. नचसम्योगवन्नानात्वम्भाववल्लिङ्गाविशेषात्विशेषलिङ्गाभावाच्चतस्माद्भाववत्सर्वत्रैकःसमवायेति. (

) sacadravyādibhyaḥpadārthāntarambhāvavallakṣaṇabhedāt. yathābhāvasyadravyatvādīnāmsvādhāreṣuātmānurūpapratyayakartṛtvātsvāśrayādibhyaḥparasparataścārthāntarabhāvaḥtathāsamavāyasyāpipañcasupadārtheṣvihetipratyayadarśanāttebhyaḥpadārthāntaratvamiti. nacasamyogavannānātvambhāvavalliṅgāviśeṣātviśeṣaliṅgābhāvāccatasmādbhāvavatsarvatraikaḥsamavāyeti. (

) ननुयद्येकःसमवायोद्रव्यगुणकर्मणाम्द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वादिविशेषणैःसहसम्बन्धैकत्वात्पदार्थसङ्करप्रसङ्गेतिनाधाराधेयनियमात्. यद्यप्येकःसमवायःसर्वत्रस्वतन्त्रःतथाप्याधाराधेयनियमो.ऽस्ति. कथम्द्रव्येष्वेवद्रव्यत्वम्गुणेष्वेवगुणत्वम्कर्मस्वेवकर्मत्वमिति. एवमादिकस्मादन्वयव्यतिरेकदर्शनात्. इहेतिसमवायनिमित्तस्यज्ञानस्यान्वयदर्शनात्सर्वत्रैकःसमवायेतिगम्यते. द्रव्यत्वादिनिमित्तानाम्व्यतिरेकदर्शनात्प्रतिनियमोज्ञायते. यथाकुण्डदध्नोःसम्योगैकत्वेभवत्याश्रयाश्रयिभावनियमः. तथाद्रव्यत्वादीनामपिसमवायैकत्वे.ऽपिव्यङ्ग्यव्यंजकशक्तिभेदादाधाराधेयनियमेति. (

) nanuyadyekaḥsamavāyodravyaguṇakarmaṇāmdravyatvaguṇatvakarmatvādiviśeṣaṇaiḥsahasambandhaikatvātpadārthasaṅkaraprasaṅgetinādhārādheyaniyamāt. yadyapyekaḥsamavāyaḥsarvatrasvatantraḥtathāpyādhārādheyaniyamo.'sti. kathamdravyeṣvevadravyatvamguṇeṣvevaguṇatvamkarmasvevakarmatvamiti. evamādikasmādanvayavyatirekadarśanāt. ihetisamavāyanimittasyajñānasyānvayadarśanātsarvatraikaḥsamavāyetigamyate. dravyatvādinimittānāmvyatirekadarśanātpratiniyamojñāyate. yathākuṇḍadadhnoḥsamyogaikatvebhavatyāśrayāśrayibhāvaniyamaḥ. tathādravyatvādīnāmapisamavāyaikatve.'pivyaṅgyavyaṃjakaśaktibhedādādhārādheyaniyameti. (

) सम्बन्धनित्यत्वे.ऽपिनसम्योगवदनित्यत्वम्भाववदकारणत्वात्. यथाप्रमाणतःकारणानुपलब्धेर्नित्योभावेत्युक्तम्तथासमवायो.ऽपीति. नह्यस्यकिञ्चित्कारणम्प्रमाणतोपलभ्यतेइति. कयापुनर्वृत्त्याद्रव्यादिषुसमवायोवर्तते. नसम्योगःसम्भवतितस्यगुणत्वेनद्रव्याश्रितत्वात्. नापिसमवायस्तस्यैकत्वात्नचान्यावृत्तिरस्तीति. न. तादात्म्यात्. यथाद्रव्यगुणकर्मणाम्सदात्मकस्यभावस्यनान्यःसत्तायोगो.ऽस्ति. एवमविभागिनोवृत्त्यात्मकस्यसमवायस्यनान्यावृत्तिरस्तितस्मात्स्वात्मवृत्तिः. (

) sambandhanityatve.'pinasamyogavadanityatvambhāvavadakāraṇatvāt. yathāpramāṇataḥkāraṇānupalabdhernityobhāvetyuktamtathāsamavāyo.'pīti. nahyasyakiñcitkāraṇampramāṇatopalabhyateiti. kayāpunarvṛttyādravyādiṣusamavāyovartate. nasamyogaḥsambhavatitasyaguṇatvenadravyāśritatvāt. nāpisamavāyastasyaikatvātnacānyāvṛttirastīti. na. tādātmyāt. yathādravyaguṇakarmaṇāmsadātmakasyabhāvasyanānyaḥsattāyogo.'sti. evamavibhāginovṛttyātmakasyasamavāyasyanānyāvṛttirastitasmātsvātmavṛttiḥ. (

) अतैवातीन्द्रियःसत्तादीनामिवप्रत्यक्षेषुवृत्त्यभावात्स्वात्मगतसंवेदनाभावाच्च. तस्मादिहबुद्ध्यनुमेयःसमवायेति. (

) ataivātīndriyaḥsattādīnāmivapratyakṣeṣuvṛttyabhāvātsvātmagatasaṃvedanābhāvācca. tasmādihabuddhyanumeyaḥsamavāyeti. (

0.0

) योगाचारविभूत्यायस्तोषयित्वामहेश्वरम्. चक्रेवैशेषिकम्शास्त्रम्तस्मैकणभुजेनमः. (

) yogācāravibhūtyāyastoṣayitvāmaheśvaram. cakrevaiśeṣikamśāstramtasmaikaṇabhujenamaḥ. (

0.0

) इतिप्रशस्तपादविरचितम्द्रव्यादिषट्पदार्थभाष्यम्समाप्तम्. (

) itipraśastapādaviracitamdravyādiṣaṭpadārthabhāṣyamsamāptam. (

Section 1

1.1

) प्रणम्यहेतुमीश्वरम्मुनिम्कणादमन्वतः. पदार्थधर्मसंग्रहःप्रवक्ष्यतेमहोदयः

) praṇamyahetumīśvarammunimkaṇādamanvataḥ. padārthadharmasaṃgrahaḥpravakṣyatemahodayaḥ

Section 2

2.1

द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानाम्षण्णाम्पदार्थानाम्साधर्म्यवैधर्म्यतत्त्वज्ञानम्.{5.-वैधर्म्याभ्याम्तत्त्व-}.निह्श्रेयसहेतुः. (

dravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣasamavāyānāmṣaṇṇāmpadārthānāmsādharmyavaidharmyatattvajñānam.{5.-vaidharmyābhyāmtattva-}.nihśreyasahetuḥ. (

2.1

) तच्चेश्वरचोदनाभिव्यक्ताद्धर्मादेव. (

) tacceśvaracodanābhivyaktāddharmādeva. (

2.2

) अथकेद्रव्यादयःपदार्थाःकिम्चतेषाम्साधर्म्यम्वैधर्म्यम्चेति. (

) athakedravyādayaḥpadārthāḥkimcateṣāmsādharmyamvaidharmyamceti. (

2.2

) तत्रद्रव्याणिपृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसिसामान्यविशेषसंज्ञयोक्तानि.{5.संज्ञोक्तानि}.नवैवेति.{5.नवैव}. .तद्व्यतिरेकेणान्यस्यसंज्ञानभिधानात्.{5.तद्व्यतिरेकेणसंज्ञान्तरानभिधानात्}. (

) tatradravyāṇipṛthivyaptejovāyvākāśakāladigātmamanāṃsisāmānyaviśeṣasaṃjñayoktāni.{5.saṃjñoktāni}.navaiveti.{5.navaiva}. .tadvyatirekeṇānyasyasaṃjñānabhidhānāt.{5.tadvyatirekeṇasaṃjñāntarānabhidhānāt}. (

2.2

) गुणाश्च.{5.गुणाः}.रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसम्योगविभागपरत्वापरत्वबुद्धिसुखदुह्खेच्छाद्वेषप्रयत्नाश्चेतिकण्ठोक्ताःसप्तदश. .चशब्दसमुच्चिताश्चगुरुत्वद्रवत्वस्नेहसंस्कारादूष्टशब्दाःसप्तैवेत्येवम्चतुर्विंशतिर्गुणाः.{5.चतुर्विंशतिगुणाः}. (

) guṇāśca.{5.guṇāḥ}.rūparasagandhasparśasaṃkhyāparimāṇapṛthaktvasamyogavibhāgaparatvāparatvabuddhisukhaduhkhecchādveṣaprayatnāścetikaṇṭhoktāḥsaptadaśa. .caśabdasamuccitāścagurutvadravatvasnehasaṃskārādūṣṭaśabdāḥsaptaivetyevamcaturviṃśatirguṇāḥ.{5.caturviṃśatiguṇāḥ}. (

2.2

) उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनानिपञ्चैवकर्माणि. .गमनग्रहणाद्भ्रमणरेचनस्यन्दनोर्ध्वज्वलनतिर्यक्पवननमनोन्नमनादयोगमनविशेषानजात्यन्तराणि. .(

) utkṣepaṇāpakṣepaṇākuñcanaprasāraṇagamanānipañcaivakarmāṇi. .gamanagrahaṇādbhramaṇarecanasyandanordhvajvalanatiryakpavananamanonnamanādayogamanaviśeṣānajātyantarāṇi. .(

2.2

) सामान्यम्द्विविधम्परमपरम्चानुवृत्तिप्रत्ययकारणम्. .तत्रपरम्सत्ता,.महाविषयत्वात्साचानुवृत्तेरेवहेतुत्वात्सामान्यमेव. .द्रव्यत्वाद्यपरम्,.अल्पविषयत्वात्. .तच्चव्यावृत्तेरपिहेतुत्वात्सामान्यम्सद्विशेषाख्यामपिलभते. .(

) sāmānyamdvividhamparamaparamcānuvṛttipratyayakāraṇam. .tatraparamsattā,.mahāviṣayatvātsācānuvṛtterevahetutvātsāmānyameva. .dravyatvādyaparam,.alpaviṣayatvāt. .taccavyāvṛtterapihetutvātsāmānyamsadviśeṣākhyāmapilabhate. .(

2.2

) नित्यद्रव्यवृत्तयो.ऽन्त्याविशेषाः. .तेखल्वत्यन्तव्यावृत्तिहेतुत्वाद्विशेषाएव. (

) nityadravyavṛttayo.'ntyāviśeṣāḥ. .tekhalvatyantavyāvṛttihetutvādviśeṣāeva. (

2.2

) अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानाम्यःसम्बन्धः.`इहऽ-प्रत्ययहेतुःससमवायः. .(

) ayutasiddhānāmādhāryādhārabhūtānāmyaḥsambandhaḥ.`iha'-pratyayahetuḥsasamavāyaḥ. .(

2.2

) एवम्धर्मैर्विनाधर्मिणामुद्देशःकृतः. .(

) evamdharmairvinādharmiṇāmuddeśaḥkṛtaḥ. .(

2.3

) षण्णामपिपदार्थानामस्तित्वाभिधेयत्वज्ञेयत्वानि. .(

) ṣaṇṇāmapipadārthānāmastitvābhidheyatvajñeyatvāni. .(

2.3

) आश्रितत्वम्चान्यत्रनित्यद्रव्येभ्यः. (

) āśritatvamcānyatranityadravyebhyaḥ. (

2.3

) द्रव्यादीनाम्पञ्चानाम्समवायित्वमनेकत्वम्च. .(

) dravyādīnāmpañcānāmsamavāyitvamanekatvamca. .(

2.3

) गुणादीनाम्पञ्चानामपिनिर्गुणत्वनिष्क्रियत्वे. .(

) guṇādīnāmpañcānāmapinirguṇatvaniṣkriyatve. .(

2.3

) द्रव्यादीनाम्त्रयाणामपिसत्तासम्बन्धह्,.सामान्यविशेषवत्त्वम्,.स्वसमयार्थशब्दाभिधेयत्वम्,.धर्माधर्मकर्तृत्वम्च. (

) dravyādīnāmtrayāṇāmapisattāsambandhah,.sāmānyaviśeṣavattvam,.svasamayārthaśabdābhidheyatvam,.dharmādharmakartṛtvamca. (

2.3

) कार्यत्वानित्यत्वेकारणवतामेव. (

) kāryatvānityatvekāraṇavatāmeva. (

2.3

) कारणत्वम्चान्यत्रपारिमाण्डल्यादिभ्यः. (

) kāraṇatvamcānyatrapārimāṇḍalyādibhyaḥ. (

2.3

) द्रव्याश्रितत्वम्चान्यत्रनित्यद्रव्येभ्यः. (

) dravyāśritatvamcānyatranityadravyebhyaḥ. (

2.3

) सामान्यादीनाम्त्रयाणाम्स्वात्मसत्त्वम्,.बुद्धिलक्षणत्वम्,.अकार्यत्वम्,.अकारणत्वम्,.असामान्यविशेषवत्त्वम्,.नित्यत्वम्,.अर्थशब्दानभिधेयत्वम्चेति. (

) sāmānyādīnāmtrayāṇāmsvātmasattvam,.buddhilakṣaṇatvam,.akāryatvam,.akāraṇatvam,.asāmānyaviśeṣavattvam,.nityatvam,.arthaśabdānabhidheyatvamceti. (

Section 4

4.0

) इहेदानीमेकैकशोवैधर्म्यमुच्यते. .(

) ihedānīmekaikaśovaidharmyamucyate. .(

4.1

) पृथिवीत्वाभिसम्बन्धात्पृथिवी. .रूपरसगन्धस्पर्शसङ्ख्यापरिमाणपृथक्त्वसम्योगविभागपरत्वापरत्वगुरुत्वद्रवत्वसंस्कारवती. (

) pṛthivītvābhisambandhātpṛthivī. .rūparasagandhasparśasaṅkhyāparimāṇapṛthaktvasamyogavibhāgaparatvāparatvagurutvadravatvasaṃskāravatī. (

4.1

) एतेचगुणविनिवेशाधिकारेरूपादयोगुणविशेषाःसिद्धाः. .चाक्षुषऽ-वचनात्सप्तसङ्ख्यादयः. .पतनोपदेशाद्गुरुत्वम्. .अद्भिःसामान्यऽ-वचनाद्द्रव्यत्वम्. .`उत्तरकर्मऽ-वचनात्संस्कारः. (

) etecaguṇaviniveśādhikārerūpādayoguṇaviśeṣāḥsiddhāḥ. .cākṣuṣa'-vacanātsaptasaṅkhyādayaḥ. .patanopadeśādgurutvam. .adbhiḥsāmānya'-vacanāddravyatvam. .`uttarakarma'-vacanātsaṃskāraḥ. (

4.1

) क्षितावेवगन्धः. .रूपमनेकप्रकारम्शुक्लादि. .रसःषड्विधोमधुरादिः. .गन्धोद्विविधःसुरभिरसुरबिह्श्च. .स्पर्शो.ऽस्यानुष्णाशीतत्वेसतिपाकजः. .(

) kṣitāvevagandhaḥ. .rūpamanekaprakāramśuklādi. .rasaḥṣaḍvidhomadhurādiḥ. .gandhodvividhaḥsurabhirasurabihśca. .sparśo.'syānuṣṇāśītatvesatipākajaḥ. .(

4.1

) सातुद्विविधा. .नित्याचानित्याच. .परमाणुलक्षणानित्या. .कार्यलक्षणात्वनित्या. .साचस्थैर्याद्यवयवसन्निवेशविशिष्टा.ऽपरजातिबहुत्वोपेताशयनासनाद्यनेकोपकारकरीच. .त्रिविधम्चास्याःकार्यम्. .शरीरेन्द्रियविषयसंज्ञकम्. .(

) sātudvividhā. .nityācānityāca. .paramāṇulakṣaṇānityā. .kāryalakṣaṇātvanityā. .sācasthairyādyavayavasanniveśaviśiṣṭā.'parajātibahutvopetāśayanāsanādyanekopakārakarīca. .trividhamcāsyāḥkāryam. .śarīrendriyaviṣayasaṃjñakam. .(

4.1

) शरीरम्द्विविधम्. .योनिजमयोनिजम्च. .तत्रायोनिजमनपेक्ष्यशुक्रशोणितम्देवर्षीणाम्धर्मविशेषसहितेभ्यो.ऽणुभ्योजायते. (

) śarīramdvividham. .yonijamayonijamca. .tatrāyonijamanapekṣyaśukraśoṇitamdevarṣīṇāmdharmaviśeṣasahitebhyo.'ṇubhyojāyate. (

4.1

) क्षुद्रजन्तूनाम्यातनाशरीराण्यधर्मविशेषसहितेभ्यो.ऽणुभ्योजायन्ते. .शुक्रशोणितसन्निपातजम्योनिजम्. .तद्विविधम्जरायुजमण्डजम्च. .माणुषपशुमृगाणाम्जरायुजम्. .पक्षिसरीसृपाणामण्डजम्. .(

) kṣudrajantūnāmyātanāśarīrāṇyadharmaviśeṣasahitebhyo.'ṇubhyojāyante. .śukraśoṇitasannipātajamyonijam. .tadvividhamjarāyujamaṇḍajamca. .māṇuṣapaśumṛgāṇāmjarāyujam. .pakṣisarīsṛpāṇāmaṇḍajam. .(

4.1

) इन्द्रियम्गन्धव्यंजकम्सर्वप्राणिनाम्जलाद्यनभिभूतैःपार्थिवावयवैरारब्धम्घ्राणम्. (

) indriyamgandhavyaṃjakamsarvaprāṇināmjalādyanabhibhūtaiḥpārthivāvayavairārabdhamghrāṇam. (

4.1

) विषयस्तुद्व्यणुकादिक्रमेणारब्धस्त्रिविधोमृत्पाषाणस्थावरलक्षणः. .तत्रभूप्रदेशाःप्राकारेष्टकादयःमृत्प्रकाराः. .पाषाणाउपलमणिवज्रादयः. .स्थावरास्तृणौषधिवृक्षगुल्मलतावतानवनस्पतयेति. .(

) viṣayastudvyaṇukādikrameṇārabdhastrividhomṛtpāṣāṇasthāvaralakṣaṇaḥ. .tatrabhūpradeśāḥprākāreṣṭakādayaḥmṛtprakārāḥ. .pāṣāṇāupalamaṇivajrādayaḥ. .sthāvarāstṛṇauṣadhivṛkṣagulmalatāvatānavanaspatayeti. .(

4.2

) अप्त्वाभिसम्बन्धादापः. .रूपरसस्पर्शद्रवत्वस्नेहसङ्ख्यापरिमाणपृथक्त्वसम्योगविभागपरत्वापरत्वगुरुत्वसंस्कारवत्यः. (

) aptvābhisambandhādāpaḥ. .rūparasasparśadravatvasnehasaṅkhyāparimāṇapṛthaktvasamyogavibhāgaparatvāparatvagurutvasaṃskāravatyaḥ. (

4.2

) पूर्ववदेषाम्सिद्धिः. (

) pūrvavadeṣāmsiddhiḥ. (

4.2

) शुक्लमधुरशीताएवरूपरसस्पर्शाः. .स्नेहो.ऽम्भस्येवसांसिद्धिकम्चद्रवत्वम्. (

) śuklamadhuraśītāevarūparasasparśāḥ. .sneho.'mbhasyevasāṃsiddhikamcadravatvam. (

4.2

) ताश्चपूर्ववद्द्विविधाः. .नित्यानित्यभावात्. .तासाम्तुकार्यम्त्रिविधम्. .शरीरेन्द्रियविषयसंज्ञकम्. (

) tāścapūrvavaddvividhāḥ. .nityānityabhāvāt. .tāsāmtukāryamtrividham. .śarīrendriyaviṣayasaṃjñakam. (

4.2

) तत्रशरीरमयोनिजमेववरुणलोके,.पार्थिवावयवोपष्टम्भाच्चोपभोगसमर्थम्. (

) tatraśarīramayonijamevavaruṇaloke,.pārthivāvayavopaṣṭambhāccopabhogasamartham. (

4.2

) इन्द्रियम्सर्वप्राणिनाम्रसव्यंजकम्विजात्यनभिभूतैर्जलावयवैरारब्धम्रसनम्. (

) indriyamsarvaprāṇināmrasavyaṃjakamvijātyanabhibhūtairjalāvayavairārabdhamrasanam. (

4.2

) विषयस्तुसरित्समुद्रहिमकरकादिः. (

) viṣayastusaritsamudrahimakarakādiḥ. (

4.3

) तेजस्त्वाभिसम्बन्धात्तेजः. .रूपस्पर्शसङ्ख्यापरिमाणपृथक्त्वसम्योगविभागपरत्वापरत्वद्रवत्वसंस्कारवत्. (

) tejastvābhisambandhāttejaḥ. .rūpasparśasaṅkhyāparimāṇapṛthaktvasamyogavibhāgaparatvāparatvadravatvasaṃskāravat. (

4.3

) पूर्ववदेषाम्सिद्धिः. (

) pūrvavadeṣāmsiddhiḥ. (

4.3

) तत्रशुक्लम्भास्वरम्चरूपम्. .उष्णैवस्पर्शः. (

) tatraśuklambhāsvaramcarūpam. .uṣṇaivasparśaḥ. (

4.3

) तदपिद्विविधमणुकार्यभावात्. .कार्यम्चशरीरादित्रयम्. (

) tadapidvividhamaṇukāryabhāvāt. .kāryamcaśarīrāditrayam. (

4.3

) शरीरमयोनिजमादित्यलोके,.पार्थिवावयवोपष्टम्भाच्चोपभोगसमर्थम्. (

) śarīramayonijamādityaloke,.pārthivāvayavopaṣṭambhāccopabhogasamartham. (

4.3

) इन्द्रियम्सर्वप्राणिनाम्रूपव्यंजकमन्यावयवानभिभूतैस्तेजो.ऽवयवैरारब्धम्चक्षुः. (

) indriyamsarvaprāṇināmrūpavyaṃjakamanyāvayavānabhibhūtaistejo.'vayavairārabdhamcakṣuḥ. (

4.3

) विषयसंज्ञकम्चतुर्विधम्. .भौमम्दिव्यमुदर्यमाकरजम्च. .तत्रभौमम्काष्ठेन्धनप्रभवमूर्ध्वज्वलनस्वभावम्पचनदहनस्वेदनादिसमर्थम्दिव्यमबिन्धनम्सौरविद्युदादिभुक्तस्याहारस्यरसादिपरिणामार्थमुदर्यमाकरजम्चसुवर्णादि. (

) viṣayasaṃjñakamcaturvidham. .bhaumamdivyamudaryamākarajamca. .tatrabhaumamkāṣṭhendhanaprabhavamūrdhvajvalanasvabhāvampacanadahanasvedanādisamarthamdivyamabindhanamsauravidyudādibhuktasyāhārasyarasādipariṇāmārthamudaryamākarajamcasuvarṇādi. (

4.3

) तत्रसम्युक्तसमवायाद्रसाद्युपलब्धिरिति. (

) tatrasamyuktasamavāyādrasādyupalabdhiriti. (

4.4

) वायुत्वाभिसम्बन्धाद्वायुः. .स्पर्शसङ्ख्यापरिमाणपृथक्त्वसम्योगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारवान्. (

) vāyutvābhisambandhādvāyuḥ. .sparśasaṅkhyāparimāṇapṛthaktvasamyogavibhāgaparatvāparatvasaṃskāravān. (

4.4

) स्पर्शो.ऽस्यानुष्णाशीतत्वेसत्यपाकजः. .गुणविनिवेशात्सिद्धः. .`अरूपिष्वचाक्षुषऽ-वचनात्सप्तसङ्ख्यादयः. .तृणकर्मवचनात्संस्कारः. (

) sparśo.'syānuṣṇāśītatvesatyapākajaḥ. .guṇaviniveśātsiddhaḥ. .`arūpiṣvacākṣuṣa'-vacanātsaptasaṅkhyādayaḥ. .tṛṇakarmavacanātsaṃskāraḥ. (

4.4

) सचायम्द्विविधो.ऽणुकार्यभावात्. (

) sacāyamdvividho.'ṇukāryabhāvāt. (

4.4

) तत्रकार्यलक्षणश्चतुर्विधःशरीरमिन्द्रियम्विषयःप्राणेति. (

) tatrakāryalakṣaṇaścaturvidhaḥśarīramindriyamviṣayaḥprāṇeti. (

4.4

) तत्रायोनिजमेवशरीरम्मरुताम्लोकेपार्थिवावयवोपष्टम्भाच्चोपभोगसमर्थम्. (

) tatrāyonijamevaśarīrammarutāmlokepārthivāvayavopaṣṭambhāccopabhogasamartham. (

4.4

) इन्द्रियम्सर्वप्राणिनाम्स्पर्शोपलम्भकम्पृथिव्याद्यनभिभूतैर्वाय्ववयवैरारब्धम्सर्वशरीरव्यापित्वगिन्द्रियम्. (

) indriyamsarvaprāṇināmsparśopalambhakampṛthivyādyanabhibhūtairvāyvavayavairārabdhamsarvaśarīravyāpitvagindriyam. (

4.4

) विषयस्तूपलभ्यमानस्पर्शाधिष्ठानभूतःस्पर्शशब्दधृतिकम्पलिङ्गस्तिर्यग्गमनस्वभावोमेघादिप्रेरणधारणादिसमर्थः. (

) viṣayastūpalabhyamānasparśādhiṣṭhānabhūtaḥsparśaśabdadhṛtikampaliṅgastiryaggamanasvabhāvomeghādipreraṇadhāraṇādisamarthaḥ. (

4.4

) तस्याप्रत्यक्षस्यापिनानात्वम्सम्मूर्च्छनेनानुमीयते. .सम्मूर्च्छनम्पुनःसमानजवयोर्वाय्वोर्विरुद्धदिक्क्रिययोःसन्निपातः. .सो.ऽपिसावयविनोर्वाय्वोरूर्ध्वगमनेनानुमीयते;.तदपितृणादिगमनेनेति. (

) tasyāpratyakṣasyāpinānātvamsammūrcchanenānumīyate. .sammūrcchanampunaḥsamānajavayorvāyvorviruddhadikkriyayoḥsannipātaḥ. .so.'pisāvayavinorvāyvorūrdhvagamanenānumīyate;.tadapitṛṇādigamaneneti. (

4.4

) प्राणो.ऽन्तह्सेरीरेरसमलधातूनाम्प्रेरणादिहेतुरेकःसन्क्रियाभेदादपानादिसंज्ञाम्लभते. (

) prāṇo.'ntahserīrerasamaladhātūnāmpreraṇādiheturekaḥsankriyābhedādapānādisaṃjñāmlabhate. (

Section 6

6.1

) आकाशकालदिशामेकैकत्वाद्परजात्यभावे.{6.साजात्यभावे}.पारिभाषिक्यस्तिस्रःसंज्ञाभवन्ति. .आकाशः.{5.आकाशम्}.कालोदिगिति. .तत्राकाशस्यगुणाःशब्दसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसम्योगविभागाः. (

) ākāśakāladiśāmekaikatvādparajātyabhāve.{6.sājātyabhāve}.pāribhāṣikyastisraḥsaṃjñābhavanti. .ākāśaḥ.{5.ākāśam}.kālodigiti. .tatrākāśasyaguṇāḥśabdasaṃkhyāparimāṇapṛthaktvasamyogavibhāgāḥ. (

6.1

) शब्दः.{5.तत्रेत्यधिकम्}.प्रत्यक्षत्वेसत्यकारणगुणपूर्वकत्वादयावद्द्रव्यभावित्वादाश्रयादन्यत्रोपलब्धेश्चनस्पर्शवद्विशेषगुणः. .बाह्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वादात्मान्तरग्राह्यत्वादात्मन्यसमवायादहङ्कारेणविभक्तग्रहणाच्चनात्मगुणः. (

) śabdaḥ.{5.tatretyadhikam}.pratyakṣatvesatyakāraṇaguṇapūrvakatvādayāvaddravyabhāvitvādāśrayādanyatropalabdheścanasparśavadviśeṣaguṇaḥ. .bāhyendriyapratyakṣatvādātmāntaragrāhyatvādātmanyasamavāyādahaṅkāreṇavibhaktagrahaṇāccanātmaguṇaḥ. (

6.1

) श्रोत्रग्राह्यत्वाद्वैशेषिकगुणभावाच्चनदिक्कालमनसाम्. .परिशेषाद्.{6;4.पारिशेष्यात्}.गुणोभूत्वाआकाशस्याधिगमेलिङ्गम्. .शब्दलिङ्गाविशेषाद्.{1.शब्दलिङ्गाविस्षत्वा}.एकत्वम्सिद्धम्. (

) śrotragrāhyatvādvaiśeṣikaguṇabhāvāccanadikkālamanasām. .pariśeṣād.{6;4.pāriśeṣyāt}.guṇobhūtvāākāśasyādhigameliṅgam. .śabdaliṅgāviśeṣād.{1.śabdaliṅgāvisṣatvā}.ekatvamsiddham. (

6.1

) तदनुविधानादेकपृथक्त्वम्.{5.विधानात्पृथक्त्वम्;.2.विधानादेवपृथक्त्वम्}. .विभववचनात्परममहत्परिमाणम्.{1.महत्परिमाणम्}. .शब्दकारणत्ववचनात्.{5.शब्दकारणवचनात्}.सम्योगविभागाविति. (

) tadanuvidhānādekapṛthaktvam.{5.vidhānātpṛthaktvam;.2.vidhānādevapṛthaktvam}. .vibhavavacanātparamamahatparimāṇam.{1.mahatparimāṇam}. .śabdakāraṇatvavacanāt.{5.śabdakāraṇavacanāt}.samyogavibhāgāviti. (

6.1

) अतोगुणवत्त्वाद्.{6.गुणवचनवत्वा}.अनाश्रितत्वाच्चद्रव्यम्. .समानासमानजातोयकारणाभावाच्चनित्यम्. .सर्वप्राणिनाम्चशब्दोपलब्धौनिमित्तम्.{5.शब्दोपलम्भेकनिमित्तम्;.1.शब्दोपलब्धिनिमित्तम्}.श्रोत्रभावेन. (

) atoguṇavattvād.{6.guṇavacanavatvā}.anāśritatvāccadravyam. .samānāsamānajātoyakāraṇābhāvāccanityam. .sarvaprāṇināmcaśabdopalabdhaunimittam.{5.śabdopalambhekanimittam;.1.śabdopalabdhinimittam}.śrotrabhāvena. (

6.1

) श्रोत्रम्पुनःश्रवणविवरसंज्ञकोनभोदेशः.{6.नभह्प्रदेशः}.शब्दनिमित्तोपभोगप्रापकधर्माधर्मोपनिबद्धस्तस्यचनित्यत्वेसत्युपनिबन्धकवैकल्याद्बाधिर्यमिति. (

) śrotrampunaḥśravaṇavivarasaṃjñakonabhodeśaḥ.{6.nabhahpradeśaḥ}.śabdanimittopabhogaprāpakadharmādharmopanibaddhastasyacanityatvesatyupanibandhakavaikalyādbādhiryamiti. (

6.2

) कालःपरापरव्यतिकरयौगपद्यायौगपद्यचिरक्षिप्रप्रत्ययलिङ्गम्. .तेषाम्विषयेषुपूर्वप्रत्ययविलक्षणानाम्.{6.प्रत्ययानामित्यधिकम्}.उत्पत्तावन्यनिमित्ताभावाद्यद्.{6.निमित्तासम्भवाद्}.अत्रनिमित्तम्सकालः. (

) kālaḥparāparavyatikarayaugapadyāyaugapadyacirakṣiprapratyayaliṅgam. .teṣāmviṣayeṣupūrvapratyayavilakṣaṇānām.{6.pratyayānāmityadhikam}.utpattāvanyanimittābhāvādyad.{6.nimittāsambhavād}.atranimittamsakālaḥ. (

6.2

) सर्वकार्याणाम्.{5;6.सर्वकार्याणामुत्पत्ति}.चोत्पत्तिस्थितिविनाशहेतुस्तद्व्यपदेशात्. .क्षणलवनिमेषकाष्ठाकलामुहूर्तयामाहोरात्रार्धमासमासर्त्वयनसंवत्सरयुगकलपमन्वन्तरप्रलयमहाप्रलयव्यवहारहेतुः.{5.हेतुश्च}. (

) sarvakāryāṇām.{5;6.sarvakāryāṇāmutpatti}.cotpattisthitivināśahetustadvyapadeśāt. .kṣaṇalavanimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtayāmāhorātrārdhamāsamāsartvayanasaṃvatsarayugakalapamanvantarapralayamahāpralayavyavahārahetuḥ.{5.hetuśca}. (

6.2

) तस्यगुणाःसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसम्योगविभागाः. .काललिङ्गाविशेषादेकत्वम्सिद्धम्. .तदनुविधानात्पृथक्त्वम्. .कारणेकालेतिवचनात्परममहत्परिमाणम्. .कारणपरत्वादिवचनात्.{5.कारणमहत्त्वा}.सम्योगः. (

) tasyaguṇāḥsaṃkhyāparimāṇapṛthaktvasamyogavibhāgāḥ. .kālaliṅgāviśeṣādekatvamsiddham. .tadanuvidhānātpṛthaktvam. .kāraṇekāletivacanātparamamahatparimāṇam. .kāraṇaparatvādivacanāt.{5.kāraṇamahattvā}.samyogaḥ. (

6.2

) तद्विनाशकत्वाद्विभागेति. .तस्याकाशवद्द्रव्यत्वनित्यत्वेसिद्धे.{नोत्सेएनिन्.1}.काललिङ्गाविशेषादंजसैकत्वे[म्.ऽ]पिसर्वकार्याणाम्.{5.पूर्वभूतकार्याणाम्}.आरम्भक्रियाभिनिर्वृत्तिस्थितिनिरोधोपपाधिभेदान्मणिवत्पाचकवद्वानानात्वोपचारेति. (

) tadvināśakatvādvibhāgeti. .tasyākāśavaddravyatvanityatvesiddhe.{notseenin.1}.kālaliṅgāviśeṣādaṃjasaikatve[m.']pisarvakāryāṇām.{5.pūrvabhūtakāryāṇām}.ārambhakriyābhinirvṛttisthitinirodhopapādhibhedānmaṇivatpācakavadvānānātvopacāreti. (

6.3

) दिक्पूर्वापरादिप्रत्ययलिङ्गा. .मूर्तद्रव्यमवधिम्कृत्वामूर्तेष्वेवद्रव्येष्वेतस्मादिदम्.{5.द्रव्येषुतस्मादिदम्}.पूर्वेणदक्षिणेनपश्चिमेनोत्तरेणपूर्वदक्षिणेनदक्षिणापरेणापरोत्तरेण.{5.दक्षिणपश्चिमेनपश्चमोत्तरेण}.उत्तरपूर्वेणचाधस्तादुपरिष्टाच्चेति.{5.उपरिष्टादिति}.दशप्रत्ययायतोभवन्ति.{5.प्रत्ययान्ना?.भवति;.6.प्रत्ययाभवन्तियतः}.सादिगिति. (

) dikpūrvāparādipratyayaliṅgā. .mūrtadravyamavadhimkṛtvāmūrteṣvevadravyeṣvetasmādidam.{5.dravyeṣutasmādidam}.pūrveṇadakṣiṇenapaścimenottareṇapūrvadakṣiṇenadakṣiṇāpareṇāparottareṇa.{5.dakṣiṇapaścimenapaścamottareṇa}.uttarapūrveṇacādhastādupariṣṭācceti.{5.upariṣṭāditi}.daśapratyayāyatobhavanti.{5.pratyayānnā?.bhavati;.6.pratyayābhavantiyataḥ}.sādigiti. (

6.3

) अन्यनिमित्तासम्भवात्. .(

) anyanimittāsambhavāt. .(

6.3

) तस्यास्तुगुणाःसंख्यायपरिमाणपृथक्त्वसम्योगविभागाःकालवदेतेसिद्धाः. .दिग्लिङ्गाविशेषादंजसैकत्वे.ऽपिदिशःपरममहर्षिभिः.{6.परमर्षिभिः.}.श्रुतिस्मृतिलोकसंव्यवहारार्थम्.{5.लोकव्यवहारार्थम्}.मेरुम्प्रदक्षिणमावर्तमानस्यभगवतःसवितुर्येसम्योगविशेषाःलोकपालपरिगृहीतदिक्प्रदेशानाम्.{5.सम्योगास्तेषाम्लोकपाल-}.अन्वर्थाःप्राच्यादिभेदेनदशविधाःसंज्ञाःकृताःअतो.{5.ततो}.भक्त्यादशदिशःसिद्धाः. (

) tasyāstuguṇāḥsaṃkhyāyaparimāṇapṛthaktvasamyogavibhāgāḥkālavadetesiddhāḥ. .digliṅgāviśeṣādaṃjasaikatve.'pidiśaḥparamamaharṣibhiḥ.{6.paramarṣibhiḥ.}.śrutismṛtilokasaṃvyavahārārtham.{5.lokavyavahārārtham}.merumpradakṣiṇamāvartamānasyabhagavataḥsavituryesamyogaviśeṣāḥlokapālaparigṛhītadikpradeśānām.{5.samyogāsteṣāmlokapāla-}.anvarthāḥprācyādibhedenadaśavidhāḥsaṃjñāḥkṛtāḥato.{5.tato}.bhaktyādaśadiśaḥsiddhāḥ. (

6.3

) तासामेवदेवतापरिग्रहात्.{6.परिगृहीतत्वात्;.5.परिग्रहवशात्}.पुनर्दशसंज्ञाभवन्ति. .{6.तद्यथा}.माहेन्द्रीवैश्वानरीयाम्या.{5.यामो}.नैरृतीवारुणीवायव्याकौवेरी.{5.वायवोचान्द्रमसी}.ऐशानीब्राह्मीनागीचेति. (

) tāsāmevadevatāparigrahāt.{6.parigṛhītatvāt;.5.parigrahavaśāt}.punardaśasaṃjñābhavanti. .{6.tadyathā}.māhendrīvaiśvānarīyāmyā.{5.yāmo}.nairṛtīvāruṇīvāyavyākauverī.{5.vāyavocāndramasī}.aiśānībrāhmīnāgīceti. (

6.4

) आत्मत्वाभिसम्बन्धादात्मा. .तस्यसौक्ष्म्यादप्रत्यक्षत्वेसति.{5.ऽपि}.करणैःशब्दाद्युपलब्ध्यनुमितैःश्रोत्रादिभिःसमधिगमःक्रियते. .वास्यादीनाम्.{6;7.वास्यादीनामिव}.करणानाम्कर्तृप्रयोज्यत्वदर्शनात्.{1.प्रयोज्यत्व}.शब्दादिषुप्रसिद्ध्याचप्रसाधको.ऽनुमीयते. (

) ātmatvābhisambandhādātmā. .tasyasaukṣmyādapratyakṣatvesati.{5.'pi}.karaṇaiḥśabdādyupalabdhyanumitaiḥśrotrādibhiḥsamadhigamaḥkriyate. .vāsyādīnām.{6;7.vāsyādīnāmiva}.karaṇānāmkartṛprayojyatvadarśanāt.{1.prayojyatva}.śabdādiṣuprasiddhyācaprasādhako.'numīyate. (

6.4

) नशरीरेन्द्रियमनसामज्ञत्वात्.{5.अज्ञानत्वात्;.1.नशरीरेन्द्रियमनसाम्चैतन्यमज्ञत्वात्}. .नशरीरस्यचैतन्यम्घटादिवद्भूतकार्यत्वात्मृतेचासम्भवात्. .नेन्द्रियाणाम्करणत्वातुपहतेषुविषयासान्निध्येचानुस्मृतिदर्शनात्.{1.चात्रस्मृति}. (

) naśarīrendriyamanasāmajñatvāt.{5.ajñānatvāt;.1.naśarīrendriyamanasāmcaitanyamajñatvāt}. .naśarīrasyacaitanyamghaṭādivadbhūtakāryatvātmṛtecāsambhavāt. .nendriyāṇāmkaraṇatvātupahateṣuviṣayāsānnidhyecānusmṛtidarśanāt.{1.cātrasmṛti}. (

6.4

) नापिमनसःकरणान्तरानपेक्षित्वेयुगपदालोचनस्मृतिप्रसङ्गात्.{5.युगपदालोचनानुस्मृति}.स्वयम्करणभावाच्च. .परिशेषाद्.{5;6.पारिशेष्याद्}.आत्मकार्यत्वात्.{6.आत्मकार्यम्ज्ञानम्}.तेनात्मासमधिगम्यतेशरीरसमवायिनीभ्याम्चहिताहितप्राप्तिपरिहारयोग्याभ्याम्प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्याम्.{1.प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्याम्नोत्सेएन्}.रथकर्मणासारथिवत्प्रयत्नवान्विग्रहस्याधिष्ठातानुमीयतेप्राणादिभिश्चेति. (

) nāpimanasaḥkaraṇāntarānapekṣitveyugapadālocanasmṛtiprasaṅgāt.{5.yugapadālocanānusmṛti}.svayamkaraṇabhāvācca. .pariśeṣād.{5;6.pāriśeṣyād}.ātmakāryatvāt.{6.ātmakāryamjñānam}.tenātmāsamadhigamyateśarīrasamavāyinībhyāmcahitāhitaprāptiparihārayogyābhyāmpravṛttinivṛttibhyām.{1.pravṛttinivṛttibhyāmnotseen}.rathakarmaṇāsārathivatprayatnavānvigrahasyādhiṣṭhātānumīyateprāṇādibhiśceti. (

6.4

) कथम्शरीरपरिगृहीते.{5.विगृहीते}.वायौविकृतकर्मदर्शनाद्भस्त्राध्मापयितेवनिमेषोन्मेषकर्मणानियतेनदारुयन्त्रप्रयोक्तेवदेहस्यवृद्धिक्षतभग्नसंरोहणादिनिमित्तत्वात्.{6.संरौहणाभ्याम्}.(

) kathamśarīraparigṛhīte.{5.vigṛhīte}.vāyauvikṛtakarmadarśanādbhastrādhmāpayitevanimeṣonmeṣakarmaṇāniyatenadāruyantraprayoktevadehasyavṛddhikṣatabhagnasaṃrohaṇādinimittatvāt.{6.saṃrauhaṇābhyām}.(

6.4

) गृहपतिरिवाभिमतविषयग्राहककरणसम्बन्धनिमित्तेनमनह्कर्मणागृहकोणेषुपेलकप्रेरकेव.{5.गृह?कोणव्यवस्थितपेलकेवप्रेरकेव}.दारकःनयनविषयालोचनानन्तरम्रसानुस्मृतिक्रमेणरसनविक्रियादर्शनादनेकगवाक्षान्तर्गतप्रेक्षकवद्.{5.प्रेरक}.उभयदर्शीकश्चिदेकोविज्ञायते. (

) gṛhapatirivābhimataviṣayagrāhakakaraṇasambandhanimittenamanahkarmaṇāgṛhakoṇeṣupelakaprerakeva.{5.gṛha?koṇavyavasthitapelakevaprerakeva}.dārakaḥnayanaviṣayālocanānantaramrasānusmṛtikrameṇarasanavikriyādarśanādanekagavākṣāntargataprekṣakavad.{5.preraka}.ubhayadarśīkaścidekovijñāyate. (

6.4

) सुखदुह्खेच्छाद्वेषप्रयत्नैश्चगुणैर्गुण्यनुमीयतेतेचनशरीरेन्द्रियगुणाः.{5.विशेषगुणाः}.कस्मादहङ्कारेणैकवाक्यताभावात्प्रदेशवृत्तित्वादयावद्द्रव्यभावित्वाद्बाह्येन्द्रियाप्रत्यक्षत्वाच्.{5.ग्राह्यत्वा}.चतथाहंशब्देनापिपृथ्श्श्दिव्यादिशब्दव्यतिरेकादिति. (

) sukhaduhkhecchādveṣaprayatnaiścaguṇairguṇyanumīyatetecanaśarīrendriyaguṇāḥ.{5.viśeṣaguṇāḥ}.kasmādahaṅkāreṇaikavākyatābhāvātpradeśavṛttitvādayāvaddravyabhāvitvādbāhyendriyāpratyakṣatvāc.{5.grāhyatvā}.catathāhaṃśabdenāpipṛthśśdivyādiśabdavyatirekāditi. (

6.4

) तस्यगुणाःबुद्धिसुखदुह्खेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसम्योगविभागाः. .आत्मलिङ्गाधिकारेबुद्ध्यादयःप्रयत्नान्ताःसिद्धाः.{6.प्रयत्नान्ताश्चप्रसिद्धाः}. (

) tasyaguṇāḥbuddhisukhaduhkhecchādveṣaprayatnadharmādharmasaṃskārasaṃkhyāparimāṇapṛthaktvasamyogavibhāgāḥ. .ātmaliṅgādhikārebuddhyādayaḥprayatnāntāḥsiddhāḥ.{6.prayatnāntāścaprasiddhāḥ}. (

6.4

) धर्माधर्मावात्मान्तरगुणानामकारणत्ववचनात्संस्कारःस्मृत्युत्पत्तौकारणवचनात्. .व्यवस्थावचनात्.{5.वचनाभिसम्बन्धात्}.संख्यापृथक्त्वमप्यतैव.{1.मतैव}.तथाचात्मेतिवचनात्परममहत्परिमाणम्. (

) dharmādharmāvātmāntaraguṇānāmakāraṇatvavacanātsaṃskāraḥsmṛtyutpattaukāraṇavacanāt. .vyavasthāvacanāt.{5.vacanābhisambandhāt}.saṃkhyāpṛthaktvamapyataiva.{1.mataiva}.tathācātmetivacanātparamamahatparimāṇam. (

6.4

) .सन्निकर्षजत्वात्सुखादीनाम्सम्योगः. .तद्विनाशकत्वाद्विभागेति. (

) .sannikarṣajatvātsukhādīnāmsamyogaḥ. .tadvināśakatvādvibhāgeti. (

6.5

) मनस्त्वयोगान्मनः. .सत्यप्यात्मेन्द्रियार्थसान्निध्येज्ञानसुखादीनामभूत्वोत्पत्तिदर्शनात्करणान्तरमनुमीयते. .श्रोत्राद्यव्यापारेस्मृत्युत्पत्तिदर्शनात्बाह्येन्द्रियैरगृहीतसुखादिग्राह्यान्तरभावाच्चान्तह्करणम्. (

) manastvayogānmanaḥ. .satyapyātmendriyārthasānnidhyejñānasukhādīnāmabhūtvotpattidarśanātkaraṇāntaramanumīyate. .śrotrādyavyāpāresmṛtyutpattidarśanātbāhyendriyairagṛhītasukhādigrāhyāntarabhāvāccāntahkaraṇam. (

6.5

) तस्यगुणाःसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसम्योगविभागपरत्वापरत्वसंस्काराः. .प्रयत्नज्ञानायौगपद्यवचनात्प्रतिशरीरमेकत्वम्सिद्धम्. .पृथक्त्वमप्यतैव. .तदभाववचनादणुपरिमाणम्. (

) tasyaguṇāḥsaṃkhyāparimāṇapṛthaktvasamyogavibhāgaparatvāparatvasaṃskārāḥ. .prayatnajñānāyaugapadyavacanātpratiśarīramekatvamsiddham. .pṛthaktvamapyataiva. .tadabhāvavacanādaṇuparimāṇam. (

6.5

) अपसर्पणोपसर्पणवचनात्सम्योगविभागौ. .मूर्तत्वात्परत्वापरत्वेसंस्कारश्च. .अस्पर्शवत्त्वाद्द्रव्यानारम्भकत्वम्. .क्रियावत्त्वान्मूर्तत्वम्. .साधारणविग्रहवत्त्वप्रसङ्गादज्ञत्वम्. (

) apasarpaṇopasarpaṇavacanātsamyogavibhāgau. .mūrtatvātparatvāparatvesaṃskāraśca. .asparśavattvāddravyānārambhakatvam. .kriyāvattvānmūrtatvam. .sādhāraṇavigrahavattvaprasaṅgādajñatvam. (

6.5

) करणभावात्परार्थम्. .गुणवत्त्वाद्द्रव्यम्. .प्रयत्नादृष्टपरिग्रहवशादाशुसञ्चारिचेति. (

) karaṇabhāvātparārtham. .guṇavattvāddravyam. .prayatnādṛṣṭaparigrahavaśādāśusañcāriceti. (

6.0

) इतिप्रशस्तपादभाष्येद्रव्यपदार्थः. (

) itipraśastapādabhāṣyedravyapadārthaḥ. (

Section 7

7.0

) अथगुणपदार्थनिरूपणम्. (

) athaguṇapadārthanirūpaṇam. (

7.0

) रूपादीनाम्गुणानाम्सर्वेषाम्गुणत्वाभिसम्बन्धोद्रव्याश्रितत्वम्निर्गुणत्वम्निष्क्रियत्वम्. (

) rūpādīnāmguṇānāmsarveṣāmguṇatvābhisambandhodravyāśritatvamnirguṇatvamniṣkriyatvam. (

7.0

) रूपरसगन्धस्पर्शपरत्वापरत्वगुरुत्वद्रवत्वस्नेहवेगामूर्तगुणाः. (

) rūparasagandhasparśaparatvāparatvagurutvadravatvasnehavegāmūrtaguṇāḥ. (

7.0

) बुद्धिसुखदुह्खेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावनाशब्दामूर्तगुणाः. (

) buddhisukhaduhkhecchādveṣaprayatnadharmādharmabhāvanāśabdāmūrtaguṇāḥ. (

7.0

) संख्यापरिमाणपृथक्त्वसम्योगविभागाउभयगुणाः. (

) saṃkhyāparimāṇapṛthaktvasamyogavibhāgāubhayaguṇāḥ. (

7.0

) सम्योगविभागद्वित्वद्विपृथक्त्वादयो.ऽनेकाश्रिताः. (

) samyogavibhāgadvitvadvipṛthaktvādayo.'nekāśritāḥ. (

7.0

) शेषास्त्वेकैकद्रव्यवृत्तयः. (

) śeṣāstvekaikadravyavṛttayaḥ. (

7.0

) रूपरसगन्धस्पर्शस्नेहसांसिद्धिकद्रवत्वबुद्धिसुखदुह्खेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावनाशब्दावैशेषिकगुणाः. (

) rūparasagandhasparśasnehasāṃsiddhikadravatvabuddhisukhaduhkhecchādveṣaprayatnadharmādharmabhāvanāśabdāvaiśeṣikaguṇāḥ. (

7.0

) संख्यापरिमाणपृथक्त्वसम्योगविभागपरत्वापरत्वगुरुत्वनैमितिकद्रवत्ववेगाःसामान्यगुणाः. (

) saṃkhyāparimāṇapṛthaktvasamyogavibhāgaparatvāparatvagurutvanaimitikadravatvavegāḥsāmānyaguṇāḥ. (

7.0

) शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाबाह्यैकैकेन्द्रियग्राह्याः. (

) śabdasparśarūparasagandhābāhyaikaikendriyagrāhyāḥ. (

7.0

) संख्यापरिमाणपृथक्त्वसम्योगविभागपरत्वापरत्वद्रवत्वस्नेहवेगाद्वीन्द्रियग्राह्याः. (

) saṃkhyāparimāṇapṛthaktvasamyogavibhāgaparatvāparatvadravatvasnehavegādvīndriyagrāhyāḥ. (

7.0

) बुद्धिसुखदुह्खेच्छाद्वेषप्रयत्नास्त्वन्तह्करणग्राह्याः. (

) buddhisukhaduhkhecchādveṣaprayatnāstvantahkaraṇagrāhyāḥ. (

7.0

) गुरुत्वधर्माधर्मभावनाह्यतीन्द्रियाः. (

) gurutvadharmādharmabhāvanāhyatīndriyāḥ. (

7.0

) अपाकजरूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणैकत्वैकपृथक्त्वगुरुत्वद्रवत्वस्नेहवेगाःकारणगुणपूर्वकाः. (

) apākajarūparasagandhasparśaparimāṇaikatvaikapṛthaktvagurutvadravatvasnehavegāḥkāraṇaguṇapūrvakāḥ. (

7.0

) बुद्धिसुखदुह्खेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावनाशब्दाकारणगुणपूर्वकाः. (

) buddhisukhaduhkhecchādveṣaprayatnadharmādharmabhāvanāśabdākāraṇaguṇapūrvakāḥ. (

7.0

) बुद्धिसुखदुह्खेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावनाशब्दतूलपरिमाणोत्तरसम्योगनैमित्तिकद्रवत्वपरत्वापरत्वापाकजाःसम्योगजाः. (

) buddhisukhaduhkhecchādveṣaprayatnadharmādharmabhāvanāśabdatūlaparimāṇottarasamyoganaimittikadravatvaparatvāparatvāpākajāḥsamyogajāḥ. (

7.0

) सम्योगविभागवेगाःकर्मजाः. (

) samyogavibhāgavegāḥkarmajāḥ. (

7.0

) शब्दोत्तरविभागौविभागजौ. (

) śabdottaravibhāgauvibhāgajau. (

7.0

) परत्वापरत्वद्वित्वद्विपृथक्त्वादयोबुद्ध्यपेक्षाः. (

) paratvāparatvadvitvadvipṛthaktvādayobuddhyapekṣāḥ. (

7.0

) रूपरसगन्धानुष्णस्पर्शशब्दपरिमाणैकत्वैकपृथक्त्वस्नेहाःसमानजात्यारम्भकाः. (

) rūparasagandhānuṣṇasparśaśabdaparimāṇaikatvaikapṛthaktvasnehāḥsamānajātyārambhakāḥ. (

7.0

) सुखदूह्खेच्छाद्वेषप्रयत्नाश्चासमानजात्यारम्भकाः. (

) sukhadūhkhecchādveṣaprayatnāścāsamānajātyārambhakāḥ. (

7.0

) सम्योगविभागसंख्यागुरुत्वद्रवत्वोष्णस्पर्शज्ञानधर्माधर्मसंस्काराःसमानासमानजात्यारम्भकाः. (

) samyogavibhāgasaṃkhyāgurutvadravatvoṣṇasparśajñānadharmādharmasaṃskārāḥsamānāsamānajātyārambhakāḥ. (

7.0

) बुद्धिसुखदुह्खेच्छाद्वेषभावनाशब्दाःस्वाश्रयसमवेतारम्भकाः. (

) buddhisukhaduhkhecchādveṣabhāvanāśabdāḥsvāśrayasamavetārambhakāḥ. (

7.0

) रूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणस्नेहप्रयत्नाःपरत्रारम्भकाः. (

) rūparasagandhasparśaparimāṇasnehaprayatnāḥparatrārambhakāḥ. (

7.0

) सम्योगविभागसंख्यैकपृथक्त्वगुरुत्वद्रवत्ववेगधर्माधर्मास्तूभयत्रारम्भकाः. (

) samyogavibhāgasaṃkhyaikapṛthaktvagurutvadravatvavegadharmādharmāstūbhayatrārambhakāḥ. (

7.0

) गुरुत्वद्रवत्ववेगप्रयत्नधर्माधर्मसम्योगविशेषाःक्रियाहेतवः. (

) gurutvadravatvavegaprayatnadharmādharmasamyogaviśeṣāḥkriyāhetavaḥ. (

7.0

) रूपरसगन्धानुष्णस्पर्शसंख्यापरिमाणैकपृथक्त्वसनेहशब्दानामसमवायिकारणत्वम्. (

) rūparasagandhānuṣṇasparśasaṃkhyāparimāṇaikapṛthaktvasanehaśabdānāmasamavāyikāraṇatvam. (

7.0

) बुद्धिसुखदुह्खेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावनानाम्निमित्तकारणत्वम्. (

) buddhisukhaduhkhecchādveṣaprayatnadharmādharmabhāvanānāmnimittakāraṇatvam. (

7.0

) सम्योगविभागोष्णस्पर्शगुरुत्वद्रवत्ववेगानामुभयथाकारणत्वम्. (

) samyogavibhāgoṣṇasparśagurutvadravatvavegānāmubhayathākāraṇatvam. (

7.0

) परत्वापरत्वद्वित्वद्विपृथक्त्वादीनामकारणत्वम्. (

) paratvāparatvadvitvadvipṛthaktvādīnāmakāraṇatvam. (

7.0

) सम्योगविभागशब्दात्मविशेषगुणानाम्प्रदेशवृत्तित्वम्. (

) samyogavibhāgaśabdātmaviśeṣaguṇānāmpradeśavṛttitvam. (

7.0

) शेषाणामाश्रयव्यापित्वम्. (

) śeṣāṇāmāśrayavyāpitvam. (

7.0

) अपाकजरूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणैकत्वैकपृथक्त्वसांसिद्धिकद्रवत्वगुरुत्वस्नेहानाम्यावद्द्रव्यभावित्वम्. (

) apākajarūparasagandhasparśaparimāṇaikatvaikapṛthaktvasāṃsiddhikadravatvagurutvasnehānāmyāvaddravyabhāvitvam. (

7.0

) शेषाणामयावद्द्रव्यभावित्वम्चेति. (

) śeṣāṇāmayāvaddravyabhāvitvamceti. (

Section 8

8.1

) रूपादीनाम्सर्वेषाम्गुणानाम्प्रत्येकमपरसामान्यसम्बन्धाद्रूपादिसंज्ञाभवन्ति. (

) rūpādīnāmsarveṣāmguṇānāmpratyekamaparasāmānyasambandhādrūpādisaṃjñābhavanti. (

8.1

) तत्ररूपम्चक्षुर्ग्राह्यम्. .पृथिव्युदकज्वलनवृत्तिद्रव्याद्युपलम्भकम्नयनसहकारिशुक्लाद्यनेकप्रकारम्सलिलादिपरमाणुषुनित्यम्पार्थिवपरमाणुष्वग्निसम्योगविरोधिसर्वकार्यद्रव्येषुकारणगुणपूर्वकमाश्रयविनाशादेवविनश्यतीति. (

) tatrarūpamcakṣurgrāhyam. .pṛthivyudakajvalanavṛttidravyādyupalambhakamnayanasahakāriśuklādyanekaprakāramsalilādiparamāṇuṣunityampārthivaparamāṇuṣvagnisamyogavirodhisarvakāryadravyeṣukāraṇaguṇapūrvakamāśrayavināśādevavinaśyatīti. (

8.2

) रसोरसनग्राह्यः. .पृथिव्युदकवृत्तिःजीवनपुष्टिबलारोग्यनिमित्तम्रसनसहकारीमधुरांललवणतिक्तकटुकषायभेदभिन्नः. .अस्यापिनित्यानित्यत्वनिष्पत्तयोरूपवत्. (

) rasorasanagrāhyaḥ. .pṛthivyudakavṛttiḥjīvanapuṣṭibalārogyanimittamrasanasahakārīmadhurāṃlalavaṇatiktakaṭukaṣāyabhedabhinnaḥ. .asyāpinityānityatvaniṣpattayorūpavat. (

8.3

) गन्धोघ्राणग्राह्यः. .पृथिवीवृत्तिःघ्राणसहकारीसुरभिरसुरभिश्च. .अस्यापिपूर्ववदुत्पत्त्यादयोव्याख्याताः. (

) gandhoghrāṇagrāhyaḥ. .pṛthivīvṛttiḥghrāṇasahakārīsurabhirasurabhiśca. .asyāpipūrvavadutpattyādayovyākhyātāḥ. (

8.4

) स्पर्शस्त्वगिन्द्रियग्राह्यः. .क्षित्युदकज्वलनपवनवृत्तिःत्वक्षहकारीरूपानुविधायीशीतोष्णानुष्णाशीतभेदात्त्रिविधः. .अस्यापिनित्यानित्यत्वनिष्पत्तयःपूर्ववत्. (

) sparśastvagindriyagrāhyaḥ. .kṣityudakajvalanapavanavṛttiḥtvakṣahakārīrūpānuvidhāyīśītoṣṇānuṣṇāśītabhedāttrividhaḥ. .asyāpinityānityatvaniṣpattayaḥpūrvavat. (

8.5

) पार्थिवपरमाणुरूपादीनाम्पाकजोत्पत्तिविधानम्. .घटादेरामद्रव्यस्याग्निनासम्बद्धस्याग्न्यभिघातान्नोदनाद्वातदारम्भकेष्वणुषुकर्माण्युत्पद्यन्तेतेभ्योविभागाःविभागेभ्यःसम्योगविनाशाःसम्योगविनाशेभ्यश्चकार्यद्रव्यम्विनश्यति. (

) pārthivaparamāṇurūpādīnāmpākajotpattividhānam. .ghaṭāderāmadravyasyāgnināsambaddhasyāgnyabhighātānnodanādvātadārambhakeṣvaṇuṣukarmāṇyutpadyantetebhyovibhāgāḥvibhāgebhyaḥsamyogavināśāḥsamyogavināśebhyaścakāryadravyamvinaśyati. (

8.5

) तस्मिन्विनष्टेस्वतन्त्रेषुपरमाणुष्वग्निसम्योगादौष्ण्यापेक्षाच्छ्यामादीनाम्विनाशःपुनरन्यस्मादग्निसम्योगादौष्ण्यापेक्षात्पाकजाजायन्ते. (

) tasminvinaṣṭesvatantreṣuparamāṇuṣvagnisamyogādauṣṇyāpekṣācchyāmādīnāmvināśaḥpunaranyasmādagnisamyogādauṣṇyāpekṣātpākajājāyante. (

8.5

) तदनन्तरम्भोगिनामदृष्तापेक्षादात्माणुसम्योगादुत्पन्नपाकजेष्वणुषुकर्मोत्पत्तौतेषाम्परस्परसम्योगाद्द्व्यणुकादिक्रमेणकार्यद्रव्यमुत्पद्यते. .तत्रचकारणगुणप्रक्रमेणरूपाद्युत्पत्तिः. (

) tadanantarambhogināmadṛṣtāpekṣādātmāṇusamyogādutpannapākajeṣvaṇuṣukarmotpattauteṣāmparasparasamyogāddvyaṇukādikrameṇakāryadravyamutpadyate. .tatracakāraṇaguṇaprakrameṇarūpādyutpattiḥ. (

8.5

) नचकार्यद्रव्यैवरूपाद्युत्पत्तिर्विनाशोवासम्भवतिसर्वावयवेष्वन्तर्बहिश्चवर्तमानस्याग्निनाव्याप्त्यभावादणुप्रवेशादपिचव्याप्तिर्नसम्भवतिकार्यद्रव्यविनाशादिति. (

) nacakāryadravyaivarūpādyutpattirvināśovāsambhavatisarvāvayaveṣvantarbahiścavartamānasyāgnināvyāptyabhāvādaṇupraveśādapicavyāptirnasambhavatikāryadravyavināśāditi. (

8.6

) एकादिव्यवहारहेतुःसंख्या. .सापुनरेकद्रव्याचानेकद्रव्याच. .तत्रैकद्रव्यायाःसलिलादिपरमाणुरूपदीनामिवनित्यानित्यत्वनिष्पत्तयः. .अनेकद्रव्यातुद्वित्वादिकापरार्धान्ता. (

) ekādivyavahārahetuḥsaṃkhyā. .sāpunarekadravyācānekadravyāca. .tatraikadravyāyāḥsalilādiparamāṇurūpadīnāmivanityānityatvaniṣpattayaḥ. .anekadravyātudvitvādikāparārdhāntā. (

8.6

) तस्याःखल्वेकत्वेभ्यो.ऽनेकविषयबुद्धिसहितेभ्योनिष्पत्तिरपेक्षाबुद्धिविनाशाद्विनाशेति. .कथम्. (

) tasyāḥkhalvekatvebhyo.'nekaviṣayabuddhisahitebhyoniṣpattirapekṣābuddhivināśādvināśeti. .katham. (

8.6

) यदाबोद्धुश्चक्षुषासमानासमानजातीययोर्द्रव्ययोःसन्निकर्षेसतितत्सम्युक्तसमवेतसमवेतैकत्वसामान्यज्ञानोत्पत्तावेकत्वसामान्यतस्सम्बन्धज्ञानेभ्यैकगुणयोरनेकविषयिण्येकाबुद्धिरुत्पद्यतेतदातामप्क्ष्यैकत्वाभ्याम्स्वाश्रययोर्द्वित्वमारम्भ्यतेततःपुनस्तस्मिन्द्वित्वसामान्यज्ञानमुत्पद्यतेतस्माद्द्वित्वसामान्यज्ञानादपेक्षाबुद्धेर्विनश्यत्ताद्वित्वसामान्यतत्सम्बन्धतज्ज्ञानेभ्योद्वित्वगुणबुद्धेरुत्पद्यमानतेत्येकःकालः. (

) yadāboddhuścakṣuṣāsamānāsamānajātīyayordravyayoḥsannikarṣesatitatsamyuktasamavetasamavetaikatvasāmānyajñānotpattāvekatvasāmānyatassambandhajñānebhyaikaguṇayoranekaviṣayiṇyekābuddhirutpadyatetadātāmapkṣyaikatvābhyāmsvāśrayayordvitvamārambhyatetataḥpunastasmindvitvasāmānyajñānamutpadyatetasmāddvitvasāmānyajñānādapekṣābuddhervinaśyattādvitvasāmānyatatsambandhatajjñānebhyodvitvaguṇabuddherutpadyamānatetyekaḥkālaḥ. (

8.6

) ततेदानीमपेक्षाबुद्धिविनाशाद्द्वित्वगुणस्यविनश्यत्ताद्वित्वगुणज्ञानम्द्वित्वसामान्यज्ञानस्यविनाशकारणम्द्वित्वगुणतज्ज्ञानसम्बन्धेभ्योद्वेद्रव्येइतिद्रव्यबुद्धेरुत्पद्यमानतेत्येकःकालः. (

) tatedānīmapekṣābuddhivināśāddvitvaguṇasyavinaśyattādvitvaguṇajñānamdvitvasāmānyajñānasyavināśakāraṇamdvitvaguṇatajjñānasambandhebhyodvedravyeitidravyabuddherutpadyamānatetyekaḥkālaḥ. (

8.6

) तदनन्तरम्द्वेद्रव्येइतिद्रव्यज्ञानस्योत्पादःद्वित्वस्यविनाशःद्वित्वगुणबुद्धेर्विनश्यत्ताद्रव्यज्ञानात्संस्कारस्योत्पद्यमानतेत्येकःकालःतदनन्तरम्द्रव्यज्ञानाद्द्वित्वगुणबुद्धेर्विनाशोद्रव्यबुद्धेरपिसंस्कारात्. (

) tadanantaramdvedravyeitidravyajñānasyotpādaḥdvitvasyavināśaḥdvitvaguṇabuddhervinaśyattādravyajñānātsaṃskārasyotpadyamānatetyekaḥkālaḥtadanantaramdravyajñānāddvitvaguṇabuddhervināśodravyabuddherapisaṃskārāt. (

8.6

) एतेनत्रित्वाद्युत्पत्तिरपिव्याख्याता. .एकत्वेभ्यो.ऽनेकविषयबुद्धिसहितेभ्योनिष्पत्तिरपेक्षाबुद्धिविनाशाच्चविनाशेति. .क्वचिच्चाश्रयविनाशादिति. .कथम्. (

) etenatritvādyutpattirapivyākhyātā. .ekatvebhyo.'nekaviṣayabuddhisahitebhyoniṣpattirapekṣābuddhivināśāccavināśeti. .kvaciccāśrayavināśāditi. .katham. (

8.6

) यदैकत्वाधारावयवेकर्मोत्पद्यतेतदैवैकत्वसामान्यज्ञानमुत्पद्यतेकर्मणाचावयवान्तराद्विभागःक्रियतेअपेक्षाबुद्धेश्चोत्पत्तिः. (

) yadaikatvādhārāvayavekarmotpadyatetadaivaikatvasāmānyajñānamutpadyatekarmaṇācāvayavāntarādvibhāgaḥkriyateapekṣābuddheścotpattiḥ. (

8.6

) ततोयस्मिन्नेवकालेविभागात्सम्योगविनाशस्तस्मिन्नेवकालेद्वित्वमुत्पद्यतेसम्योगविनाशाद्द्रव्यविनाशःसामान्यबुद्धेश्चोत्पत्तिः. (

) tatoyasminnevakālevibhāgātsamyogavināśastasminnevakāledvitvamutpadyatesamyogavināśāddravyavināśaḥsāmānyabuddheścotpattiḥ. (

8.6

) ततोयस्मिन्नेवकालेसामान्यज्ञानादपेक्षाबुद्धेर्विनाशःतस्मिन्नेवकालेआश्रयविनाशाद्द्वित्वविनाशेतिशोभनमेतद्विधानम्बध्यघातकपक्षेसहानवस्थानलक्षणेतुविरोधेद्रव्यज्ञानानुत्पत्तिप्रसङ्गः. .कथम्. (

) tatoyasminnevakālesāmānyajñānādapekṣābuddhervināśaḥtasminnevakāleāśrayavināśāddvitvavināśetiśobhanametadvidhānambadhyaghātakapakṣesahānavasthānalakṣaṇetuvirodhedravyajñānānutpattiprasaṅgaḥ. .katham. (

8.6

) गुणबुद्धिसमकालमपेक्षाबुद्धिविनाशाद्द्वित्वविनाशेतदपेक्षस्यद्वेद्रव्येइतिद्रव्यज्ञानस्यानुत्पत्तिप्रसङ्गेति. .लैङ्गिकवज्ज्ञानमात्रादितिचेतस्यान्मतम्यथा.ऽभूतम्भूतस्येत्यत्रलिङ्गाभावे.ऽपिज्ञानमात्रादनुमानम्तथागुणविनाशे.ऽपिगुणबुद्धिमात्राद्द्रव्यप्रत्ययःस्यादिति. (

) guṇabuddhisamakālamapekṣābuddhivināśāddvitvavināśetadapekṣasyadvedravyeitidravyajñānasyānutpattiprasaṅgeti. .laiṅgikavajjñānamātrāditicetasyānmatamyathā.'bhūtambhūtasyetyatraliṅgābhāve.'pijñānamātrādanumānamtathāguṇavināśe.'piguṇabuddhimātrāddravyapratyayaḥsyāditi. (

8.6

) न. .विशेष्यज्ञानत्वात्. .नहिविशेष्यज्ञानम्सारूप्याद्विशेषणसम्बन्धमन्तरेणभवितुमर्हति. .तथाचाहसूत्रकारःसमवायिनःश्वैत्याच्छ्वैत्यबुद्धेःश्वेतेबुद्धिस्तेकार्यकारणभूतेइति. (

) na. .viśeṣyajñānatvāt. .nahiviśeṣyajñānamsārūpyādviśeṣaṇasambandhamantareṇabhavitumarhati. .tathācāhasūtrakāraḥsamavāyinaḥśvaityācchvaityabuddheḥśvetebuddhistekāryakāraṇabhūteiti. (

8.6

) नतुलैङ्गिकम्ज्ञानमभेदेनोत्पद्यतेतस्माद्विषमो.ऽयमुपन्यासःनाशूत्पत्तेःयथाशब्दवदाकाशमितिअत्रत्रीणिज्ञानान्याशूत्पद्यन्तेतथाद्वित्वादिज्ञनोत्पत्तावित्यदोषः. (

) natulaiṅgikamjñānamabhedenotpadyatetasmādviṣamo.'yamupanyāsaḥnāśūtpatteḥyathāśabdavadākāśamitiatratrīṇijñānānyāśūtpadyantetathādvitvādijñanotpattāvityadoṣaḥ. (

8.6

) बध्यघातकपक्षे.ऽपिसमानोदोषेतिचेत्स्यान्मतम्. .ननुबध्यघातकपक्षे.ऽपितर्हिद्रव्यज्ञानानुत्पत्तिप्रसङ्गः. .कथम्. .द्वित्वसामान्यबुद्धिसमकालम्संस्कारादपेक्षाबुद्धिविनाशादिति. .न. (

) badhyaghātakapakṣe.'pisamānodoṣeticetsyānmatam. .nanubadhyaghātakapakṣe.'pitarhidravyajñānānutpattiprasaṅgaḥ. .katham. .dvitvasāmānyabuddhisamakālamsaṃskārādapekṣābuddhivināśāditi. .na. (

8.6

) समूहज्ञानस्यसंस्कारहेतुत्वात्समूहज्ञान्मेवसंस्कारकारणम्नालोचनज्ञानमित्यदोषः. .ज्ञानयौगपद्यप्रसङ्गेतिचेत्स्यान्मतम्ननुज्ञानानाम्बध्यघातकविरोधेज्ञानयौगपद्यप्रसङ्गेति. .न. (

) samūhajñānasyasaṃskārahetutvātsamūhajñānmevasaṃskārakāraṇamnālocanajñānamityadoṣaḥ. .jñānayaugapadyaprasaṅgeticetsyānmatamnanujñānānāmbadhyaghātakavirodhejñānayaugapadyaprasaṅgeti. .na. (

8.6

) अविनश्यतोरवस्थानप्रतिषेधात्. (

) avinaśyatoravasthānapratiṣedhāt. (

8.6

) ज्ञानायौगप्द्यवचनेनज्ञानयोर्युगपदुत्पत्तिरविनश्यतोश्चयुगपदवस्थानम्प्रतिषिध्यतेनहिबध्यघातकविरोधेज्ञानयोर्युगपदुत्पत्तिर्विनश्यतोश्चयुगपदवस्थानमस्तीति. (

) jñānāyaugapdyavacanenajñānayoryugapadutpattiravinaśyatoścayugapadavasthānampratiṣidhyatenahibadhyaghātakavirodhejñānayoryugapadutpattirvinaśyatoścayugapadavasthānamastīti. (

8.7

) परिमाणम्मानव्यवहारकारणम्. .तच्चतुर्विधमणुमहद्दीर्घम्ह्रस्वम्चेति. .तत्रमहद्द्विविधम्..नित्यमनित्यम्च. .नित्यमाकाशकालदिगात्मसुपरममहत्त्वमनित्यम्त्र्यणुकादावेव. (

) parimāṇammānavyavahārakāraṇam. .taccaturvidhamaṇumahaddīrghamhrasvamceti. .tatramahaddvividham..nityamanityamca. .nityamākāśakāladigātmasuparamamahattvamanityamtryaṇukādāveva. (

8.7

) तथाचाण्वपिद्विविधम्नित्यमनित्यम्च. .नित्यम्परमाणुमनस्सुतत्पारिमाण्डलुयम्. .अनित्यम्द्व्यणुकैव. .कुवलयामलकबिल्वादिषुमहत्स्वपितत्प्रकर्षभावाभावमपेक्ष्यभाक्तो.ऽणुत्वव्यवहारः. (

) tathācāṇvapidvividhamnityamanityamca. .nityamparamāṇumanassutatpārimāṇḍaluyam. .anityamdvyaṇukaiva. .kuvalayāmalakabilvādiṣumahatsvapitatprakarṣabhāvābhāvamapekṣyabhākto.'ṇutvavyavahāraḥ. (

8.7

) दीर्घत्वह्रस्वत्वेचोत्पाद्येमहदणुत्वैकार्थसमवेते. .समिदिक्षुवंशादिष्वंजसादीर्घेष्वपितत्प्रकर्षभावाभावमपेक्ष्यभाक्तोह्रस्वत्वव्यवहारः. (

) dīrghatvahrasvatvecotpādyemahadaṇutvaikārthasamavete. .samidikṣuvaṃśādiṣvaṃjasādīrgheṣvapitatprakarṣabhāvābhāvamapekṣyabhāktohrasvatvavyavahāraḥ. (

8.7

) अनित्यम्चतुर्विधमपिसंख्यापरिमाणप्रचययोनि. .तत्रेश्वरबुद्धिमपेक्ष्योत्पन्नापरमाणुद्व्यणुकेषुबहुत्वसंख्यातैरारब्धेकार्यद्रव्येत्र्यणुकादिलक्षणेरूपाद्युत्पत्तिसमकालम्महत्त्वम्दीर्घत्वम्चकरोति. (

) anityamcaturvidhamapisaṃkhyāparimāṇapracayayoni. .tatreśvarabuddhimapekṣyotpannāparamāṇudvyaṇukeṣubahutvasaṃkhyātairārabdhekāryadravyetryaṇukādilakṣaṇerūpādyutpattisamakālammahattvamdīrghatvamcakaroti. (

8.7

) द्विबहुभिर्महद्भिश्चारब्धेकार्यद्रव्येकारणमहत्त्वान्येवमहत्त्वमारभन्तेनबहुत्वम्. .समानसंख्यैश्चारब्धे.ऽतिशयदर्शनात्. (

) dvibahubhirmahadbhiścārabdhekāryadravyekāraṇamahattvānyevamahattvamārabhantenabahutvam. .samānasaṃkhyaiścārabdhe.'tiśayadarśanāt. (

8.7

) प्रचयतूलपिण्डयोर्वर्तमानःपिण्डारम्भकावयवप्रशिथिलसम्योगानपेक्षमाणेतरेतरपिण्डावयवसम्योगापेक्षोवाद्वितूलकेमहत्त्वमारभतेनबहुत्वमहत्त्वानि. (

) pracayatūlapiṇḍayorvartamānaḥpiṇḍārambhakāvayavapraśithilasamyogānapekṣamāṇetaretarapiṇḍāvayavasamyogāpekṣovādvitūlakemahattvamārabhatenabahutvamahattvāni. (

8.7

) समानसंख्यापलपरिमाणैरारब्धे.ऽतिशयदर्शनात्. .द्वित्वसंख्याचाण्वोर्वर्तमानाद्व्यणुके.ऽणुत्वमारभते. .महत्त्ववत्त्र्यणुकादौकारणबहुत्वमहत्त्वसमानजातीयप्रचयेभ्योदीर्घत्वस्योपत्तिः. (

) samānasaṃkhyāpalaparimāṇairārabdhe.'tiśayadarśanāt. .dvitvasaṃkhyācāṇvorvartamānādvyaṇuke.'ṇutvamārabhate. .mahattvavattryaṇukādaukāraṇabahutvamahattvasamānajātīyapracayebhyodīrghatvasyopattiḥ. (

8.7

) अणुत्ववद्द्व्यणुकेद्वित्वसंख्यातोह्रस्वत्वस्योत्पत्तिः. .अथत्र्यणुकादिषुवर्तमानयोर्महत्त्वदीर्घत्वयोःपर्स्परतःकोविशेषःद्व्यणुकेषुचाणुत्वह्रस्वत्वयोरिति. (

) aṇutvavaddvyaṇukedvitvasaṃkhyātohrasvatvasyotpattiḥ. .athatryaṇukādiṣuvartamānayormahattvadīrghatvayoḥparsparataḥkoviśeṣaḥdvyaṇukeṣucāṇutvahrasvatvayoriti. (

8.7

) तत्रास्तिमहत्त्वदीर्घत्वयोःपरस्परतोविशेषह्,.महत्सुदीर्घमानीयताम्दीर्घेषुचमहदानीयतामितिविशिष्टव्यवहारदर्शनादिति. (

) tatrāstimahattvadīrghatvayoḥparasparatoviśeṣah,.mahatsudīrghamānīyatāmdīrgheṣucamahadānīyatāmitiviśiṣṭavyavahāradarśanāditi. (

8.7

) अणुत्वह्रस्वत्वयोस्तुपरस्परतोविशेषस्तद्दर्शिनाम्प्रत्यक्षेति. .तच्चतुर्विधमपिपरिमाणमुत्पाद्यमाश्रयविनाशादेवविनश्यतीति. (

) aṇutvahrasvatvayostuparasparatoviśeṣastaddarśināmpratyakṣeti. .taccaturvidhamapiparimāṇamutpādyamāśrayavināśādevavinaśyatīti. (

8.8

) पृथक्त्वमपोद्धारव्यवहारकारणम्. .तत्पुनरेकद्रव्यमनेकद्रव्यम्च. .तस्यतुनित्यानित्यत्वनिष्पत्तयःसंख्ययाव्याख्याताः. .एतावांस्तुविशेषःएकत्वादिवदेकपृथक्त्वादिष्वपरसामान्याभावःसंख्ययातुविशिष्यतेतद्विशिष्टव्यवहारदर्शनादिति. (

) pṛthaktvamapoddhāravyavahārakāraṇam. .tatpunarekadravyamanekadravyamca. .tasyatunityānityatvaniṣpattayaḥsaṃkhyayāvyākhyātāḥ. .etāvāṃstuviśeṣaḥekatvādivadekapṛthaktvādiṣvaparasāmānyābhāvaḥsaṃkhyayātuviśiṣyatetadviśiṣṭavyavahāradarśanāditi. (

8.9

) सम्योगःसम्युक्तप्रत्ययनिमित्तम्. .सचद्रव्यगुणकर्महेतुः. .द्रव्यारम्भेनिरपेक्षस्तथाभवतीतिसापेक्षेभ्योनिरपेक्षेभ्यश्चेतिवचनात्. .गुणकर्मारम्भेतुसापेक्षःसम्युक्तसमवायादग्नेर्वैशेषिकमितिवचनात्. (

) samyogaḥsamyuktapratyayanimittam. .sacadravyaguṇakarmahetuḥ. .dravyārambhenirapekṣastathābhavatītisāpekṣebhyonirapekṣebhyaścetivacanāt. .guṇakarmārambhetusāpekṣaḥsamyuktasamavāyādagnervaiśeṣikamitivacanāt. (

8.9

) अथकथंलक्षणःकतिविधश्चेति. .अप्राप्तयोःप्राप्तिःसम्योगःसचत्रिविधःअन्यतरकर्मजःउभयकर्मजःसम्योगजश्च. .तत्रान्यतरकर्मजःक्रियावतानिष्क्रियस्य. (

) athakathaṃlakṣaṇaḥkatividhaśceti. .aprāptayoḥprāptiḥsamyogaḥsacatrividhaḥanyatarakarmajaḥubhayakarmajaḥsamyogajaśca. .tatrānyatarakarmajaḥkriyāvatāniṣkriyasya. (

8.9

) यथास्थाणोःश्येनेन्नविभूनाम्चमूर्त्तैः. .उभयकर्मजोविरुद्धदिक्क्रिययोःसन्निपातः. .यथामल्लयोर्मेषायोर्वा. .(

) yathāsthāṇoḥśyenennavibhūnāmcamūrttaiḥ. .ubhayakarmajoviruddhadikkriyayoḥsannipātaḥ. .yathāmallayormeṣāyorvā. .(

8.9

) सम्योगजस्तूत्पन्नमात्रस्यचिरोत्पन्नस्यवानिष्क्रियस्यकारणसम्योगिभिरकारणैःकारणाकारणसम्योगपूर्वकःकार्याकार्यगतःसम्योगः. (

) samyogajastūtpannamātrasyacirotpannasyavāniṣkriyasyakāraṇasamyogibhirakāraṇaiḥkāraṇākāraṇasamyogapūrvakaḥkāryākāryagataḥsamyogaḥ. (

8.9

) सचैकस्माद्द्वाभ्याम्बहुभ्यश्चभवति. .एकस्मात्तावत्तन्तुवीरणसम्योगात्द्वितन्तुकवीरणसम्योगः. .द्वाभ्याम्तन्त्वाकाशसम्योगाभ्यामेकोद्वितन्तुकाकाशसम्योगः. .बहुभ्यश्चतन्त्तुरीसम्योगेभ्यैकःपटतुरीसम्योगः. (

) sacaikasmāddvābhyāmbahubhyaścabhavati. .ekasmāttāvattantuvīraṇasamyogātdvitantukavīraṇasamyogaḥ. .dvābhyāmtantvākāśasamyogābhyāmekodvitantukākāśasamyogaḥ. .bahubhyaścatantturīsamyogebhyaikaḥpaṭaturīsamyogaḥ. (

8.9

) एकस्माच्चद्वयोरुत्पत्तिः. .कथम्. .यदापार्थिवाप्ययोरण्वोःसम्योगेसत्यन्येनपार्थिवेनपार्थिवस्यान्येनाप्येनचाप्यस्ययुगपत्सम्योगौभवतस्तदाताभ्याम्सम्योगाभ्याम्पार्ह्तिवाप्येद्व्यणुकेयुगपदारभ्येते. (

) ekasmāccadvayorutpattiḥ. .katham. .yadāpārthivāpyayoraṇvoḥsamyogesatyanyenapārthivenapārthivasyānyenāpyenacāpyasyayugapatsamyogaubhavatastadātābhyāmsamyogābhyāmpārhtivāpyedvyaṇukeyugapadārabhyete. (

8.9

) ततोयस्मिन्कालेद्व्यणुकयोःकारणगुणपूर्वक्रमेणरूपाद्युत्पत्तिःतस्मिन्नेवकालेइतरेतरकारणाकारणगतात्सम्योगादितरेतरकायाकार्यगतौसम्योगौयुगपदुत्पद्येते. .किम्कारणम्. (

) tatoyasminkāledvyaṇukayoḥkāraṇaguṇapūrvakrameṇarūpādyutpattiḥtasminnevakāleitaretarakāraṇākāraṇagatātsamyogāditaretarakāyākāryagatausamyogauyugapadutpadyete. .kimkāraṇam. (

8.9

) कारणसायोगिनाह्यकारणेनकार्यमवश्यम्सम्युज्यतेइतिन्यायःअतःपार्थिवम्द्व्यणुकम्कारणसम्योगिनाप्येनाणुनासम्बद्ध्यतेआप्यमपिद्व्यणुकम्कारण्सम्योगिनापार्थिवेनेति. (

) kāraṇasāyogināhyakāraṇenakāryamavaśyamsamyujyateitinyāyaḥataḥpārthivamdvyaṇukamkāraṇasamyogināpyenāṇunāsambaddhyateāpyamapidvyaṇukamkāraṇsamyogināpārthiveneti. (

8.9

) अथद्व्यणुकयोरितरेतरकारणाकारणसम्बद्धयोःकथम्परस्परतःसम्बन्धेति. .तयोरपिसम्योगजाभ्याम्सम्योगाभ्याम्सम्बन्धेति. .नास्त्यजःसम्योगोनित्यपरिमण्डलवत्पृथगनभिधानात्. (

) athadvyaṇukayoritaretarakāraṇākāraṇasambaddhayoḥkathamparasparataḥsambandheti. .tayorapisamyogajābhyāmsamyogābhyāmsambandheti. .nāstyajaḥsamyogonityaparimaṇḍalavatpṛthaganabhidhānāt. (

8.9

) यथाचतुर्विधम्परिमाणमुत्पाद्यमुक्त्वाहनित्यम्परिमण्डलमित्येवमन्यतरकर्मजादिसम्योगमुत्पाद्यमुक्त्वापृथङ्नित्यम्ब्रूयान्नत्वेवमब्रवीत्तस्मान्नास्त्यजःसम्योगः. (

) yathācaturvidhamparimāṇamutpādyamuktvāhanityamparimaṇḍalamityevamanyatarakarmajādisamyogamutpādyamuktvāpṛthaṅnityambrūyānnatvevamabravīttasmānnāstyajaḥsamyogaḥ. (

8.9

) परमाणुभिराकाशादीनाम्प्रदेशवृत्तिरन्यतरकर्मजःसम्योगः. .विभूनाम्तुपरस्परतःसम्योगोनास्तियुतसिद्ध्यभावात्. (

) paramāṇubhirākāśādīnāmpradeśavṛttiranyatarakarmajaḥsamyogaḥ. .vibhūnāmtuparasparataḥsamyogonāstiyutasiddhyabhāvāt. (

8.9

) सापुनर्द्वयोरन्यतरस्यवापृथग्गतिमत्त्वम्पृथगाश्रयाश्रयित्वम्चेति. .विनाशस्तुसर्वस्यसम्योगस्यैकार्थसमवेताद्विभागात्क्वचिदेस्रयविनाशादपि. .कथम्. (

) sāpunardvayoranyatarasyavāpṛthaggatimattvampṛthagāśrayāśrayitvamceti. .vināśastusarvasyasamyogasyaikārthasamavetādvibhāgātkvacidesrayavināśādapi. .katham. (

8.9

) यदातन्त्वोःसम्योगेसत्यन्यतरतन्त्वारम्भकेअंशौकर्मोत्पद्यतेतेनकर्मणांश्वन्ततराद्विभागःक्रियतेविभागाच्चतन्त्वारम्भकसम्योगविनाशःसम्योगविनाशात्तन्तुविनाशस्तद्विनाशेतदाश्रितस्यतन्त्वन्तरसम्योगस्यविनाशेति. (

) yadātantvoḥsamyogesatyanyataratantvārambhakeaṃśaukarmotpadyatetenakarmaṇāṃśvantatarādvibhāgaḥkriyatevibhāgāccatantvārambhakasamyogavināśaḥsamyogavināśāttantuvināśastadvināśetadāśritasyatantvantarasamyogasyavināśeti. (

8.10

) विभागोविभक्तप्रत्ययनिमित्तम्. .शब्दविभागहेतुश्च. .प्राप्तिपूर्विका.ऽप्राप्तिर्विभागः. .सचत्रिविधः. .अन्यतरकर्मजोभयकर्मजोविभागजश्चविभागेति. (

) vibhāgovibhaktapratyayanimittam. .śabdavibhāgahetuśca. .prāptipūrvikā.'prāptirvibhāgaḥ. .sacatrividhaḥ. .anyatarakarmajobhayakarmajovibhāgajaścavibhāgeti. (

8.10

) तत्रान्यतरकर्मजोभयकर्मजौसम्योगवत्. .विभागजस्तुद्विविधःकारणविभागात्कारणाकारणविभागाच्च. .तत्रकारणविभागात्तावत्कार्याविष्टेकारणेकर्मोत्पन्नम्यदातस्यावयवान्तराद्विभागम्करोतिनतदाकाशादिदेशात्यदात्वाकाशादिदेशाद्विभागम्करोतिनतदावयवान्तरादितिस्थितिः. (

) tatrānyatarakarmajobhayakarmajausamyogavat. .vibhāgajastudvividhaḥkāraṇavibhāgātkāraṇākāraṇavibhāgācca. .tatrakāraṇavibhāgāttāvatkāryāviṣṭekāraṇekarmotpannamyadātasyāvayavāntarādvibhāgamkarotinatadākāśādideśātyadātvākāśādideśādvibhāgamkarotinatadāvayavāntarāditisthitiḥ. (

8.10

) अतो.ऽवयवकर्मावयवान्तरादेवविभागमारभतेततोविभागाच्चद्रव्यारम्भकसम्योगविनाशःतस्मिन्विनष्टेकारणाभावात्कार्याभावेत्यवयविविनाशःतदाकारणयोर्वर्तमानोविभागःकार्यविनाशविशिष्टम्कालम्स्वतन्त्रम्वावयवमपेक्ष्यसक्रियस्यैवावयवस्यकार्यसम्युक्तादाकाशादिदेशाद्विभागमारभतेननिष्क्रियस्यकारणाभावादुत्तरसम्योगानुत्पत्तावनुपभोग्यत्वप्रसङ्गःनतुतदवयवकर्माकाशादिदेशाद्विभागम्करोतितदारम्भकालातीतत्वात्प्रदेशान्तरसम्योगम्तुकरोत्येवाकृतसम्योगस्यकर्मणःकालात्ययाभावादिति. (

) ato.'vayavakarmāvayavāntarādevavibhāgamārabhatetatovibhāgāccadravyārambhakasamyogavināśaḥtasminvinaṣṭekāraṇābhāvātkāryābhāvetyavayavivināśaḥtadākāraṇayorvartamānovibhāgaḥkāryavināśaviśiṣṭamkālamsvatantramvāvayavamapekṣyasakriyasyaivāvayavasyakāryasamyuktādākāśādideśādvibhāgamārabhatenaniṣkriyasyakāraṇābhāvāduttarasamyogānutpattāvanupabhogyatvaprasaṅgaḥnatutadavayavakarmākāśādideśādvibhāgamkarotitadārambhakālātītatvātpradeśāntarasamyogamtukarotyevākṛtasamyogasyakarmaṇaḥkālātyayābhāvāditi. (

8.10

) कारणाकारणविभागादपिकथम्. (

) kāraṇākāraṇavibhāgādapikatham. (

8.10

) यदाहस्तेकर्मोत्पन्नमवयवान्तराद्विभागमकुर्वदाकाशादिदेशेभ्योविभागानारभ्यप्रदेशान्तरेसम्योगानारभतेतदातेकारणाकारणविभागाःकर्मयाम्दिशम्प्रतिकार्यारम्भाभिमुखम्तामपेक्ष्यकार्याकार्यविभागानारभन्तेतदनन्तरम्कारणाकारणसम्योगाच्चकार्याकार्यसम्योगानिति. (

) yadāhastekarmotpannamavayavāntarādvibhāgamakurvadākāśādideśebhyovibhāgānārabhyapradeśāntaresamyogānārabhatetadātekāraṇākāraṇavibhāgāḥkarmayāmdiśampratikāryārambhābhimukhamtāmapekṣyakāryākāryavibhāgānārabhantetadanantaramkāraṇākāraṇasamyogāccakāryākāryasamyogāniti. (

8.10

) यदिकारणविभागानन्तरम्कार्यविभागोत्पत्तिःकारणसम्योगानन्तरम्कार्यसम्योगोत्पत्तिःनन्वेवमवयवावयविनोर्युतसिद्धिदोषप्रसङ्गःइति. .न. (

) yadikāraṇavibhāgānantaramkāryavibhāgotpattiḥkāraṇasamyogānantaramkāryasamyogotpattiḥnanvevamavayavāvayavinoryutasiddhidoṣaprasaṅgaḥiti. .na. (

8.10

) युतसिद्ध्यपरिज्ञानात्. .सापुनर्द्वयोरन्यतरस्यवापृथग्गतिमत्त्वमियन्तुनित्यानामनित्यानाम्तुयुतेष्वाश्रयेषुसमवायोयुतसिद्धिरिति. (

) yutasiddhyaparijñānāt. .sāpunardvayoranyatarasyavāpṛthaggatimattvamiyantunityānāmanityānāmtuyuteṣvāśrayeṣusamavāyoyutasiddhiriti. (

8.10

) त्वगिन्द्रियशरीरयोःपृथग्गतिमत्त्वम्नास्तियुतेष्वाश्रयेषुसमवायोस्तीतिपरस्परेणसम्योगःसिद्धः. .अण्वाकाशयोस्त्वाश्रयान्तराभावेप्यन्यतरस्यपृथग्गतिमत्त्वात्सम्योगविभागौसिद्धौ. (

) tvagindriyaśarīrayoḥpṛthaggatimattvamnāstiyuteṣvāśrayeṣusamavāyostītiparaspareṇasamyogaḥsiddhaḥ. .aṇvākāśayostvāśrayāntarābhāvepyanyatarasyapṛthaggatimattvātsamyogavibhāgausiddhau. (

8.10

) तन्तुपटयोरनित्ययोराश्रयान्तराभावात्परस्परतःसम्योगविभागाभावेति. .दिगादीनाम्तुपृथग्गतिमत्त्वाभावादितिपरस्परेणसम्योगविभागाभावेति. (

) tantupaṭayoranityayorāśrayāntarābhāvātparasparataḥsamyogavibhāgābhāveti. .digādīnāmtupṛthaggatimattvābhāvāditiparaspareṇasamyogavibhāgābhāveti. (

8.10

) विनाशस्तुसर्वस्यविभागस्यक्षणिकत्वादुत्तरसम्योगावधिसद्भावाद्क्षणिकेति. (

) vināśastusarvasyavibhāgasyakṣaṇikatvāduttarasamyogāvadhisadbhāvādkṣaṇiketi. (

8.10

) नतुसम्योगविद्ययोरेवविभागस्तयोरेवसम्योगाद्विनाशोभवतिकस्मात्सम्युक्तप्रत्ययवद्विभक्तप्रत्ययानुवृत्त्यभावात्तस्मादुत्तरसम्योगावधिसद्भावात्क्षणिकेति. (

) natusamyogavidyayorevavibhāgastayorevasamyogādvināśobhavatikasmātsamyuktapratyayavadvibhaktapratyayānuvṛttyabhāvāttasmāduttarasamyogāvadhisadbhāvātkṣaṇiketi. (

8.10

) क्वचिच्चाश्रयविनाशादेवविनश्यतीति. .कथम्. (

) kvaciccāśrayavināśādevavinaśyatīti. .katham. (

8.10

) यदाद्वितन्तुककारणावयवेअंशौकर्मोत्पन्नमंश्वन्तराद्विभागामारभतेतदैवतन्त्वन्तरे.ऽपिकर्मोत्पद्यतेविभागाच्चतन्त्वारम्भकसम्योगविनाशःतन्तुकर्मणातन्त्वन्तराद्विभागःक्रियतेइत्येकःकालः. (

) yadādvitantukakāraṇāvayaveaṃśaukarmotpannamaṃśvantarādvibhāgāmārabhatetadaivatantvantare.'pikarmotpadyatevibhāgāccatantvārambhakasamyogavināśaḥtantukarmaṇātantvantarādvibhāgaḥkriyateityekaḥkālaḥ. (

8.10

) ततोयस्मिन्नेवकालेविभागात्तन्तुसम्योगविनाशःतस्मिन्नेवकालेसम्योगविनाशात्तन्तुविनाशस्तस्मिन्विनष्टेतदाश्रितस्यतन्त्वन्तरविभागस्यविनाशेति. .एवम्तर्ह्युत्तरविभागानुत्पत्तिप्रसङ्गः. (

) tatoyasminnevakālevibhāgāttantusamyogavināśaḥtasminnevakālesamyogavināśāttantuvināśastasminvinaṣṭetadāśritasyatantvantaravibhāgasyavināśeti. .evamtarhyuttaravibhāgānutpattiprasaṅgaḥ. (

8.10

) कारणविभागाभावात्. .ततःप्रदेशान्तरसम्योगवतिसम्योगाभावेत्यतोविरोधिगुणासम्भवात्कर्मणश्चिरकालावस्थायित्वम्नित्यद्रव्यसमवेतस्यचनित्यत्वमितिदोषः. .कथम्. (

) kāraṇavibhāgābhāvāt. .tataḥpradeśāntarasamyogavatisamyogābhāvetyatovirodhiguṇāsambhavātkarmaṇaścirakālāvasthāyitvamnityadravyasamavetasyacanityatvamitidoṣaḥ. .katham. (

8.10

) यदाप्यद्व्यणुकारम्भकपरमाणौकर्मोत्पन्नमण्वन्तराद्विभागम्करोतितदैवाण्वन्तरे.ऽपिकर्मततोयस्मिन्नेवकालेविभागाद्द्रव्यारम्भकसम्योगविनाशःतदैवाण्वन्तरकर्मणाद्व्यणुकाण्वोर्विभागःक्रियतेततोयस्मिन्नेवकालेविभागात्द्व्युअणुकाणुसम्योगस्यविनाशःतस्मिन्नेवकालेसम्योगविनाशात्द्व्यणुकस्यविनाशः(

) yadāpyadvyaṇukārambhakaparamāṇaukarmotpannamaṇvantarādvibhāgamkarotitadaivāṇvantare.'pikarmatatoyasminnevakālevibhāgāddravyārambhakasamyogavināśaḥtadaivāṇvantarakarmaṇādvyaṇukāṇvorvibhāgaḥkriyatetatoyasminnevakālevibhāgātdvyuaṇukāṇusamyogasyavināśaḥtasminnevakālesamyogavināśātdvyaṇukasyavināśaḥ(

8.10

) तस्मिन्विनष्टेतदाश्रितस्यद्व्यणुकाणुविभागस्यविनाशःततश्चविरोधिगुणासम्भवान्नित्यद्रव्यसमवेतकर्मणोनित्यत्वमिति. (

) tasminvinaṣṭetadāśritasyadvyaṇukāṇuvibhāgasyavināśaḥtataścavirodhiguṇāsambhavānnityadravyasamavetakarmaṇonityatvamiti. (

8.10

) तन्त्वंश्वन्तरविभागाद्विभागेत्यदोषः. .आश्रयविनाशात्तन्त्वोरेवविभागोविनष्टोनतन्त्वंश्वन्तरविभागेतिएतस्मादुत्तरोविभागोजायतेअङ्गुल्याकाशविभागाच्छरीराकाशविभागवत्तस्मिन्नेवकालेकर्मसम्योगम्कृत्वाविनश्यतीत्यदोषः. (

) tantvaṃśvantaravibhāgādvibhāgetyadoṣaḥ. .āśrayavināśāttantvorevavibhāgovinaṣṭonatantvaṃśvantaravibhāgetietasmāduttarovibhāgojāyateaṅgulyākāśavibhāgāccharīrākāśavibhāgavattasminnevakālekarmasamyogamkṛtvāvinaśyatītyadoṣaḥ. (

8.10

) अथवांश्वन्तरविभागोत्पत्तिसमकालम्तस्मिन्नेवतन्तौकर्मोत्पद्यतेततोंश्वन्तरविभागात्तन्त्वारम्भकसम्योगविनाशःतन्तुकर्मणाचतन्त्वन्तराद्विभागःक्रियतेइत्येकःकालः. (

) athavāṃśvantaravibhāgotpattisamakālamtasminnevatantaukarmotpadyatetatoṃśvantaravibhāgāttantvārambhakasamyogavināśaḥtantukarmaṇācatantvantarādvibhāgaḥkriyateityekaḥkālaḥ. (

8.10

) ततःसम्योगविनाशात्तन्तुविनाशःतद्विनाशाच्चतदाश्रितयोर्विभागकर्मणोर्युगपद्विनाशः. .तन्तुवीरणयोर्वासम्योगेसतिद्रव्यानुत्पत्तौपूर्वोक्तेनविधानेनाश्रयविनाशसम्योगाभ्याम्तन्तुवीरणविभागविनाशेति. (

) tataḥsamyogavināśāttantuvināśaḥtadvināśāccatadāśritayorvibhāgakarmaṇoryugapadvināśaḥ. .tantuvīraṇayorvāsamyogesatidravyānutpattaupūrvoktenavidhānenāśrayavināśasamyogābhyāmtantuvīraṇavibhāgavināśeti. (

8.11

) परत्वमपरत्वम्चपरापराभिधानप्रत्ययनिमित्तम्. .तत्तुद्विविधम्दिक्कृतम्कालकृतम्च. .तत्रदिक्कृतम्दिग्विशेषप्रत्यायकम्. (

) paratvamaparatvamcaparāparābhidhānapratyayanimittam. .tattudvividhamdikkṛtamkālakṛtamca. .tatradikkṛtamdigviśeṣapratyāyakam. (

8.11

) कालकृतम्चवयोभेदप्रत्यायकम्. .तत्रदिक्कृतस्योत्पत्तिरभिधीयते. .कथम्. .एकस्याम्दिश्यवस्थितयोःपिण्डयोःसम्युक्तसम्योगबह्वल्पभावेसत्येकस्यद्रष्टुःसन्निकृष्टमवधिम्कृत्वाएतस्माद्विप्रकृष्टो.ऽयमितिपरत्वाधारे.ऽसन्निकृष्टाबुद्धिरुत्पद्यते. (

) kālakṛtamcavayobhedapratyāyakam. .tatradikkṛtasyotpattirabhidhīyate. .katham. .ekasyāmdiśyavasthitayoḥpiṇḍayoḥsamyuktasamyogabahvalpabhāvesatyekasyadraṣṭuḥsannikṛṣṭamavadhimkṛtvāetasmādviprakṛṣṭo.'yamitiparatvādhāre.'sannikṛṣṭābuddhirutpadyate. (

8.11

) ततस्तामपेक्ष्यपरेणदिक्प्रदेशेनसम्योगात्परत्वस्योत्पत्तिः. .तथाविप्रकृष्टम्चावधिम्कृत्वाएतस्मात्सन्निकृष्टोयमित्यपरत्वाधारेइतरस्मिन्सन्निकृष्टाबुद्धिरुत्पद्यते. (

) tatastāmapekṣyapareṇadikpradeśenasamyogātparatvasyotpattiḥ. .tathāviprakṛṣṭamcāvadhimkṛtvāetasmātsannikṛṣṭoyamityaparatvādhāreitarasminsannikṛṣṭābuddhirutpadyate. (

8.11

) ततस्तामपेक्ष्यापरेणदिक्प्रदेशेनसम्योगादपरत्वस्योत्पत्तिः. .कालकृतयोरपिकथम्. (

) tatastāmapekṣyāpareṇadikpradeśenasamyogādaparatvasyotpattiḥ. .kālakṛtayorapikatham. (

8.11

) वर्तमानकालयोरनियतदिग्देशसम्युक्तयोर्युवस्थविरयोरूढश्मश्रुकार्कश्यबलिपलितादिसान्निध्येसत्येकस्यद्रष्टुर्युवानमवधिम्कृत्वास्थिविरेविप्रकृष्टाबुद्धिरुत्पद्यते. (

) vartamānakālayoraniyatadigdeśasamyuktayoryuvasthavirayorūḍhaśmaśrukārkaśyabalipalitādisānnidhyesatyekasyadraṣṭuryuvānamavadhimkṛtvāsthivireviprakṛṣṭābuddhirutpadyate. (

8.11

) ततस्तामपेक्ष्यपरेणकालप्रदेशेनसम्योगात्परत्वस्योत्पत्तिः. .स्थविरम्चावधिम्कृत्वायूनिसन्निकृष्टाबुद्धिरुत्पद्यते. .ततस्तामपेक्ष्यापरेणकालप्रदेशेनसम्योगादपरत्वस्योत्पत्तिरिति. (

) tatastāmapekṣyapareṇakālapradeśenasamyogātparatvasyotpattiḥ. .sthaviramcāvadhimkṛtvāyūnisannikṛṣṭābuddhirutpadyate. .tatastāmapekṣyāpareṇakālapradeśenasamyogādaparatvasyotpattiriti. (

8.11

) विनाशस्त्वपेक्षाबुद्धिसम्योगद्रव्यविनाशात्. .अपेक्षाबुद्धिविनाशात्तावदुत्पन्नेपरत्वेयस्मिन्कालेसामान्यबुद्धिरुत्पन्नाभवतिततो.ऽपेक्षाबुद्धेर्विनश्यत्तासामान्यज्ञानतत्सम्बन्धेभ्यःपरत्वगुणबुद्धेरुत्पद्यमानतेत्येकःकालः. (

) vināśastvapekṣābuddhisamyogadravyavināśāt. .apekṣābuddhivināśāttāvadutpanneparatveyasminkālesāmānyabuddhirutpannābhavatitato.'pekṣābuddhervinaśyattāsāmānyajñānatatsambandhebhyaḥparatvaguṇabuddherutpadyamānatetyekaḥkālaḥ. (

8.11

) ततो.ऽपेक्षाबुद्धेर्विनाशोगुणबुद्धेश्चोत्पत्तिःततो.ऽपेक्षाबुद्धिविनाशाद्गुणस्यविनश्यत्तागुणज्ञानतत्सम्बन्धेभ्योद्रव्यबुद्धेरुत्पद्यमानतेत्येकःकालः. .ततोद्रव्यबुद्धेरुत्पत्तिर्गुणस्यविनाशेति. (

) tato.'pekṣābuddhervināśoguṇabuddheścotpattiḥtato.'pekṣābuddhivināśādguṇasyavinaśyattāguṇajñānatatsambandhebhyodravyabuddherutpadyamānatetyekaḥkālaḥ. .tatodravyabuddherutpattirguṇasyavināśeti. (

8.11

) सम्योगविनाशादपिकथम्. .अपेक्षाबुद्धिसमकालमेवपरत्वाधारेकर्मोत्पद्यतेतेनकर्मणादिक्पिण्डविभागःक्रियतेअपेक्षाबुद्धितःपरत्वस्योत्पत्तिरित्येकःकालः. (

) samyogavināśādapikatham. .apekṣābuddhisamakālamevaparatvādhārekarmotpadyatetenakarmaṇādikpiṇḍavibhāgaḥkriyateapekṣābuddhitaḥparatvasyotpattirityekaḥkālaḥ. (

8.11

) ततःसामान्यबुद्धिएरुत्पत्तिःदिक्पिण्डसम्योगस्यचविनाशःततोयस्मिन्कालेगुणबुद्धिरुत्पद्यतेतस्मिन्नेवकालेदिक्पिण्डसम्योगविनाशाद्गुणस्यविनाशः. .द्रव्यविनाशादपिकथम्. (

) tataḥsāmānyabuddhierutpattiḥdikpiṇḍasamyogasyacavināśaḥtatoyasminkāleguṇabuddhirutpadyatetasminnevakāledikpiṇḍasamyogavināśādguṇasyavināśaḥ. .dravyavināśādapikatham. (

8.11

) परत्वाधारावयवेकर्मोत्पन्नम्यस्मिन्नेवकाले.ऽवयवान्तराद्विभागम्करोतितस्मिन्नेवकाले.ऽपेक्षाबुद्धिरुत्पद्यतेततोविभागाद्यस्मिन्नेवकालेसम्योगविनाशःतस्मिन्नेवकालेपरत्वमुत्पद्यतेततःसम्योगविनाशाद्द्रव्यविनाशःतद्विनाशाच्चतदाश्रितस्यगुणस्यविनाशः. (

) paratvādhārāvayavekarmotpannamyasminnevakāle.'vayavāntarādvibhāgamkarotitasminnevakāle.'pekṣābuddhirutpadyatetatovibhāgādyasminnevakālesamyogavināśaḥtasminnevakāleparatvamutpadyatetataḥsamyogavināśāddravyavināśaḥtadvināśāccatadāśritasyaguṇasyavināśaḥ. (

8.11

) द्रव्यापेक्षाबुद्धोर्युगपद्विनाशादपिकथम्. .यदापरत्वाधारावयवेकर्मोत्पद्यतेतदैवापेक्षाबुद्धिरुत्पद्यतेकर्मणाचावयवान्तराद्विभागःक्रियतेपरत्वस्योत्पत्तिरित्येकःकालः. (

) dravyāpekṣābuddhoryugapadvināśādapikatham. .yadāparatvādhārāvayavekarmotpadyatetadaivāpekṣābuddhirutpadyatekarmaṇācāvayavāntarādvibhāgaḥkriyateparatvasyotpattirityekaḥkālaḥ. (

8.11

) ततोयस्मिन्नेवकाले.ऽवयवविभागाद्द्रव्यारम्भकसम्योगविनाशस्तस्मिन्नेवकालेसामान्यबुद्धिरुत्पद्यतेतदनन्तरम्सम्योगविनाशाद्द्रव्यविनाशःसामान्यबुद्धेश्चापेक्षाबुद्धिविनाशेत्येकःकालः. (

) tatoyasminnevakāle.'vayavavibhāgāddravyārambhakasamyogavināśastasminnevakālesāmānyabuddhirutpadyatetadanantaramsamyogavināśāddravyavināśaḥsāmānyabuddheścāpekṣābuddhivināśetyekaḥkālaḥ. (

8.11

) ततोद्रव्यापेक्षाबुद्धोर्विनाशात्परत्वस्यविनाशः. .द्रव्यसम्योगविनाशादपिकथम्. (

) tatodravyāpekṣābuddhorvināśātparatvasyavināśaḥ. .dravyasamyogavināśādapikatham. (

8.11

) यदापरत्वाधारावयवेकर्मोत्पन्नमवयवान्तराद्विभागम्करोतितस्मिन्नेवकालेपिण्डकर्मापेक्षाबुद्धोर्युगपदुत्पत्तिःततोयस्मिन्नेवकालेपरत्वस्योत्पत्तिस्तस्मिन्नेवकालेविभागाद्द्रव्यारम्भकसम्योगविनाशःपिण्डकर्मणादिक्पिण्डस्यचविभागःक्रियतेइत्येकःकालः. (

) yadāparatvādhārāvayavekarmotpannamavayavāntarādvibhāgamkarotitasminnevakālepiṇḍakarmāpekṣābuddhoryugapadutpattiḥtatoyasminnevakāleparatvasyotpattistasminnevakālevibhāgāddravyārambhakasamyogavināśaḥpiṇḍakarmaṇādikpiṇḍasyacavibhāgaḥkriyateityekaḥkālaḥ. (

8.11

) ततोयस्मिन्नेवकालेसामान्यबुद्धिरुत्पद्यतेतस्मिन्नेवकालेद्रव्यारम्भकसम्योगविनाशात्पिण्डविनाशःपिण्डविनाशाच्चपिण्डसम्योगविनाशःततोगुणबुद्धिसमकालम्पिण्डदिक्पिण्डसम्योगविनाशात्परत्वस्यविनाशः. (

) tatoyasminnevakālesāmānyabuddhirutpadyatetasminnevakāledravyārambhakasamyogavināśātpiṇḍavināśaḥpiṇḍavināśāccapiṇḍasamyogavināśaḥtatoguṇabuddhisamakālampiṇḍadikpiṇḍasamyogavināśātparatvasyavināśaḥ. (

8.11

) सम्योगापेक्षाबुद्धोर्युगपद्विनाशादपिकथम्. .यदापरत्वमुत्पद्यतेतदापरत्वाधारेकर्मततोयस्मिन्नेवकालेपरत्वसामान्यबुद्धिरुत्पद्यतेतस्मिन्नेवकालेपिण्डकर्मणादिक्पिण्डविभागःक्रियतेततःसामान्यबुद्धितो.ऽपेक्षाबुद्धिविनाशोविभागाच्चदिक्पिण्डसम्योगविनाशेत्येकःकालः. (

) samyogāpekṣābuddhoryugapadvināśādapikatham. .yadāparatvamutpadyatetadāparatvādhārekarmatatoyasminnevakāleparatvasāmānyabuddhirutpadyatetasminnevakālepiṇḍakarmaṇādikpiṇḍavibhāgaḥkriyatetataḥsāmānyabuddhito.'pekṣābuddhivināśovibhāgāccadikpiṇḍasamyogavināśetyekaḥkālaḥ. (

8.11

) ततःसम्योगापेक्षाबुद्धिविनाशात्परत्वस्यविनाशः. (

) tataḥsamyogāpekṣābuddhivināśātparatvasyavināśaḥ. (

8.11

) त्रयाणाम्समवाय्यसमवायिनिमित्तकारणानाम्युगपद्विनाशादपिकथम्. .यदापेक्षाबुद्धिरुत्पद्यतेतदापिण्डावयवेकर्मततोयस्मिन्नेवकालेकर्मणावयवान्तराद्विभागःक्रियते.ऽपेक्षाबुद्धेःपरत्वस्यचोत्पत्तिस्तस्मिन्नेवकालेपिण्डे.ऽपिकर्मततो.ऽवयवविभागात्पिण्डारम्भकसम्योगविनाशःपिण्डकर्मणाचदिक्पिण्डविभागःक्रियतेसामान्यबुद्धेश्चोत्पत्तिरित्येकःकालः. (

) trayāṇāmsamavāyyasamavāyinimittakāraṇānāmyugapadvināśādapikatham. .yadāpekṣābuddhirutpadyatetadāpiṇḍāvayavekarmatatoyasminnevakālekarmaṇāvayavāntarādvibhāgaḥkriyate.'pekṣābuddheḥparatvasyacotpattistasminnevakālepiṇḍe.'pikarmatato.'vayavavibhāgātpiṇḍārambhakasamyogavināśaḥpiṇḍakarmaṇācadikpiṇḍavibhāgaḥkriyatesāmānyabuddheścotpattirityekaḥkālaḥ. (

8.11

) ततःसम्योगविनाशात्पिण्डविनाशःविभागाच्चदिक्पिण्डसम्योगविनाशःसामान्यज्ञानादपेक्षाबुद्धेर्विनाशेत्येतत्सर्वम्युगपत्त्रयाणाम्समवाय्यसमवायिनिमित्तकारणानाम्विनाशात्परत्वस्यविनाशेति. (

) tataḥsamyogavināśātpiṇḍavināśaḥvibhāgāccadikpiṇḍasamyogavināśaḥsāmānyajñānādapekṣābuddhervināśetyetatsarvamyugapattrayāṇāmsamavāyyasamavāyinimittakāraṇānāmvināśātparatvasyavināśeti. (

8.12

) बुद्धिरुपलब्धिर्ज्ञानम्प्रत्ययेतिपर्यायाः. (

) buddhirupalabdhirjñānampratyayetiparyāyāḥ. (

8.12

) साचानेकप्रकारार्थानन्त्यात्प्रत्यर्थनियतत्वाच्च. (

) sācānekaprakārārthānantyātpratyarthaniyatatvācca. (

8.12

) तस्याःसत्यप्यनेकविधत्वेसमासतोद्वेविधेविद्याचाविद्याचेति. .तत्राविद्याचतुर्विधासंशयविपर्ययानध्यवसायस्वप्नलक्षणा. (

) tasyāḥsatyapyanekavidhatvesamāsatodvevidhevidyācāvidyāceti. .tatrāvidyācaturvidhāsaṃśayaviparyayānadhyavasāyasvapnalakṣaṇā. (

8.12.1.1

) संशयस्तावत्प्रसिद्धानेकविशेषयोःसादृश्यमात्रदर्शनादुभयविशेषानुस्मरणादधर्माच्चकिंस्विदित्युभयावलम्बीविमर्षःसंशयः. (

) saṃśayastāvatprasiddhānekaviśeṣayoḥsādṛśyamātradarśanādubhayaviśeṣānusmaraṇādadharmāccakiṃsvidityubhayāvalambīvimarṣaḥsaṃśayaḥ. (

8.12.1.1

) सचद्विविधःअन्तर्बहिश्च. .अन्तस्तावतादेशिकस्यसम्यङ्मिथ्या..चोद्दिश्यपुनरादिशतस्त्रिषुकालेषुसंशयोभवतिकिन्नुसम्यङ्मिथ्यावेति. (

) sacadvividhaḥantarbahiśca. .antastāvatādeśikasyasamyaṅmithyā..coddiśyapunarādiśatastriṣukāleṣusaṃśayobhavatikinnusamyaṅmithyāveti. (

8.12.1.1

) बहिर्द्विविधःप्रत्यक्षविषयेचाप्रत्यक्षविषयेच. (

) bahirdvividhaḥpratyakṣaviṣayecāpratyakṣaviṣayeca. (

8.12.1.1

) तत्राप्रत्यक्षविषयेतावत्साधारणलिङ्गदर्शनादुभयविशेषानुस्मरणादधर्माच्चसंशयोभवति. .यथा.ऽटव्याम्विषाणमात्रदर्शनाद्गौर्गवयोवेति. (

) tatrāpratyakṣaviṣayetāvatsādhāraṇaliṅgadarśanādubhayaviśeṣānusmaraṇādadharmāccasaṃśayobhavati. .yathā.'ṭavyāmviṣāṇamātradarśanādgaurgavayoveti. (

8.12.1.1

) प्रत्यक्षाविषये.ऽपिस्थाणुपुरुषयोरूर्ध्वतामात्रसादूश्यदर्शनात्वक्रादिविशेषानुपलब्धितःस्थाणुत्वादिसामान्यविशेषानभिव्यक्तावुभयविशेषानुस्मरणादुभयत्राकृष्यमाणस्यात्मनःप्रत्ययोदोलायतेकिम्नुखल्वयम्स्थाणुःस्यात्पुरुषोवेति. (

) pratyakṣāviṣaye.'pisthāṇupuruṣayorūrdhvatāmātrasādūśyadarśanātvakrādiviśeṣānupalabdhitaḥsthāṇutvādisāmānyaviśeṣānabhivyaktāvubhayaviśeṣānusmaraṇādubhayatrākṛṣyamāṇasyātmanaḥpratyayodolāyatekimnukhalvayamsthāṇuḥsyātpuruṣoveti. (

8.12.1.2

) विपर्ययोपिप्रत्यक्षानुमानविषयैवभवति. (

) viparyayopipratyakṣānumānaviṣayaivabhavati. (

8.12.1.2

) प्रत्यक्षविषयेतावत्प्रसिद्धानेकविशेषयोःपित्तकफानिलोपहतेन्द्रियस्यायथार्थालोचनातसन्निहितविषयज्ञानजसंस्कारापेक्षादात्ममनसोःसम्योगादधर्माच्चातस्मिंस्तदितिप्रत्ययोविपर्ययः. (

) pratyakṣaviṣayetāvatprasiddhānekaviśeṣayoḥpittakaphānilopahatendriyasyāyathārthālocanātasannihitaviṣayajñānajasaṃskārāpekṣādātmamanasoḥsamyogādadharmāccātasmiṃstaditipratyayoviparyayaḥ. (

8.12.1.2

) यथागव्येवाश्वेति. .असत्यपिप्रत्यक्षेप्रत्यक्षाभिमानोभवतियथाव्यपगतघनपटलमचलजलनिधिसदूशम्बरमंजनचूर्णपुंजश्याअम्शार्वरम्तमेति. (

) yathāgavyevāśveti. .asatyapipratyakṣepratyakṣābhimānobhavatiyathāvyapagataghanapaṭalamacalajalanidhisadūśambaramaṃjanacūrṇapuṃjaśyāamśārvaramtameti. (

8.12.1.2

) अनुमानविषये.ऽपिबाष्पादिभिर्धूमाभिमतैर्वह्यनुमाणम्गवयविषाणदर्शनाच्चगौरिति. (

) anumānaviṣaye.'pibāṣpādibhirdhūmābhimatairvahyanumāṇamgavayaviṣāṇadarśanāccagauriti. (

8.12.1.2

) त्रयीदर्शनविपरीतेषुशाक्यादिदर्शनेष्विदम्श्रेयेतिमिथ्याप्रत्ययःविपर्ययःशरीरेन्द्रियमनस्स्वात्माभिमानःकृतकेषुनित्यत्वदर्शनम्कारणवैकल्येकार्योत्पत्तिज्ञानम्हितमुपदिशत्स्वहितमितिज्ञानमहितमुपदिशत्सुहितमितिज्ञानम्. (

) trayīdarśanaviparīteṣuśākyādidarśaneṣvidamśreyetimithyāpratyayaḥviparyayaḥśarīrendriyamanassvātmābhimānaḥkṛtakeṣunityatvadarśanamkāraṇavaikalyekāryotpattijñānamhitamupadiśatsvahitamitijñānamahitamupadiśatsuhitamitijñānam. (

8.12.1.3

) अनध्यवसायोपिप्रत्यक्षानुमानविषयैवसंजायते. .तत्रप्रत्यक्षविषयेतावत्प्रसिद्धार्थेष्वप्रसिद्धार्येषुवाव्यासङ्गादर्ह्तित्वाद्वाकिमित्यालोचनमात्रमनध्यवसायः. (

) anadhyavasāyopipratyakṣānumānaviṣayaivasaṃjāyate. .tatrapratyakṣaviṣayetāvatprasiddhārtheṣvaprasiddhāryeṣuvāvyāsaṅgādarhtitvādvākimityālocanamātramanadhyavasāyaḥ. (

8.12.1.3

) यथावाहीकस्यपनसादिष्वनध्यवसायोभवति. .तत्रसत्ताद्रव्यत्वपृथ्वीत्ववृक्षत्वरूपवत्त्वादिशाखाद्यपेक्षो.ऽध्यवसायोभवति. (

) yathāvāhīkasyapanasādiṣvanadhyavasāyobhavati. .tatrasattādravyatvapṛthvītvavṛkṣatvarūpavattvādiśākhādyapekṣo.'dhyavasāyobhavati. (

8.12.1.3

) पनसत्वमपिपनसेष्वनुवृत्तमांरादिभ्योव्यावृत्तम्प्रत्यक्षमेवकेवलम्तूपदेशाभावाद्विशेषसंज्ञाप्रतिपत्तिर्नभवति. (

) panasatvamapipanaseṣvanuvṛttamāṃrādibhyovyāvṛttampratyakṣamevakevalamtūpadeśābhāvādviśeṣasaṃjñāpratipattirnabhavati. (

8.12.1.3

) अनुमानविषये.ऽपिनारिकेलद्वीपवासिनःसास्नामात्रदर्शनात्कोनुखल्वयम्प्राणीस्यादित्यनध्यवसायोभवति. (

) anumānaviṣaye.'pinārikeladvīpavāsinaḥsāsnāmātradarśanātkonukhalvayamprāṇīsyādityanadhyavasāyobhavati. (

8.12.1.4

) उपरतेन्द्रियग्रामस्यप्रलीनमनस्कस्येन्द्रियद्वारेणैवयदनुभवनम्मानसम्तत्स्वप्नज्ञानम्. .कथम्. (

) uparatendriyagrāmasyapralīnamanaskasyendriyadvāreṇaivayadanubhavanammānasamtatsvapnajñānam. .katham. (

8.12.1.4

) यदाबुद्धिपूर्वादात्मनःशरीरव्यापारादहनिखिन्नानाम्प्राणिनाम्निशिविश्रमार्थमाहारपरिणामार्थम्वादृष्टकारितप्रयत्नापेक्षादात्मान्तह्करणसम्बन्धान्मनसिक्रियाप्रबन्धादन्तर्हृदयेनिरिन्द्रियेआत्मप्रदेशेनिश्चलम्मनस्तिष्ठतितदाप्रलीनमनस्केत्याख्यायते(

) yadābuddhipūrvādātmanaḥśarīravyāpārādahanikhinnānāmprāṇināmniśiviśramārthamāhārapariṇāmārthamvādṛṣṭakāritaprayatnāpekṣādātmāntahkaraṇasambandhānmanasikriyāprabandhādantarhṛdayenirindriyeātmapradeśeniścalammanastiṣṭhatitadāpralīnamanasketyākhyāyate(

8.12.1.4

) प्रलीनेचतस्मिन्नुपरतेन्द्रियग्रामोभवतितस्यामवस्थायाम्प्रबन्धेनप्राणापानसन्तानप्रवृत्तावात्ममनह्सम्योगविशेषात्स्वापाख्यात्संस्काराच्चेन्द्रियद्वारेणैवासत्सुविषयेषुप्रत्यक्षाकारम्स्वप्नज्ञानमुत्पद्यते. (

) pralīnecatasminnuparatendriyagrāmobhavatitasyāmavasthāyāmprabandhenaprāṇāpānasantānapravṛttāvātmamanahsamyogaviśeṣātsvāpākhyātsaṃskārāccendriyadvāreṇaivāsatsuviṣayeṣupratyakṣākāramsvapnajñānamutpadyate. (

8.12.1.4

) तत्तुत्रिविधम्. .संस्कारपाटवाद्धातुदोषाददृष्टाच्च. (

) tattutrividham. .saṃskārapāṭavāddhātudoṣādadṛṣṭācca. (

8.12.1.4

) तत्रसंस्कारपाटवात्तावत्कामीक्रुधोवायदायमर्थमादूतश्चिन्तयन्स्वपितितदासैवचिन्तासन्ततिःप्रत्यक्षाकारासंजायते. (

) tatrasaṃskārapāṭavāttāvatkāmīkrudhovāyadāyamarthamādūtaścintayansvapititadāsaivacintāsantatiḥpratyakṣākārāsaṃjāyate. (

8.12.1.4

) धातुदोषाद्वातप्रकृतिस्तद्दूषितोवाआकाशगमनादीन्पश्यति. .पित्तप्रकृतिःपित्तदूषितोवाग्निप्रवेशकनकपर्वतादीन्पश्यति. (

) dhātudoṣādvātaprakṛtistaddūṣitovāākāśagamanādīnpaśyati. .pittaprakṛtiḥpittadūṣitovāgnipraveśakanakaparvatādīnpaśyati. (

Section 8 (cont. 2)

8.12.1.4

) श्लेष्मप्रकृतिःश्लेष्मदूषितोवासरित्समुद्रप्रतरणहिमपर्वतादीन्पश्यति. .(

) śleṣmaprakṛtiḥśleṣmadūṣitovāsaritsamudraprataraṇahimaparvatādīnpaśyati. .(

8.12.1.4

) यत्स्वयमनुभूतेष्वननुभूतेषुवाप्रसिद्धार्थेष्वप्रसिद्धार्थेषुवायच्छुभावेदकम्गजारोहणच्छत्त्रलाभादितत्सर्वम्सांस्काराधर्माभ्याम्भवतिविपरीतम्चतैलाभ्यंजनखरोष्टारोहणादितत्सर्वमधर्मसंस्काराभ्याम्भवति. (

) yatsvayamanubhūteṣvananubhūteṣuvāprasiddhārtheṣvaprasiddhārtheṣuvāyacchubhāvedakamgajārohaṇacchattralābhāditatsarvamsāṃskārādharmābhyāmbhavativiparītamcatailābhyaṃjanakharoṣṭārohaṇāditatsarvamadharmasaṃskārābhyāmbhavati. (

8.12.1.4

) अत्यन्ताप्रसिद्धार्थेष्वदृष्टादेवेति. (

) atyantāprasiddhārtheṣvadṛṣṭādeveti. (

8.12.1.4

) स्वप्नान्तिकम्यद्यप्युपरतेन्द्रियग्रामस्यभवतितथाप्यतीतस्यज्ञानप्रबन्धस्यप्रत्यवेक्षणात्स्मृतिरेवेतिभवत्येषाचतुरिविधा.ऽविद्येति. (

) svapnāntikamyadyapyuparatendriyagrāmasyabhavatitathāpyatītasyajñānaprabandhasyapratyavekṣaṇātsmṛtirevetibhavatyeṣācaturividhā.'vidyeti. (

8.12.2

) विद्यापिचतुर्विधा. .प्रत्यक्षलैङ्गिकस्मृत्यार्षलक्षणा. (

) vidyāpicaturvidhā. .pratyakṣalaiṅgikasmṛtyārṣalakṣaṇā. (

8.12.2.1

) तत्राक्षमक्षम्प्रतीत्योत्पद्यतेप्रतक्षम्.[.5:.प्रतीत्ययदुत्पद्यतेतत्प्रत्यक्षम्.]. (

) tatrākṣamakṣampratītyotpadyatepratakṣam.[.5:.pratītyayadutpadyatetatpratyakṣam.]. (

8.12.2.1

) अक्षाणीन्द्रियाणिघ्राणरसनचक्षुस्त्वक्छ्रोत्रमनांसिषट्. .तद्धिद्रव्यादिषुपदार्थेषूत्पद्यते. (

) akṣāṇīndriyāṇighrāṇarasanacakṣustvakchrotramanāṃsiṣaṭ. .taddhidravyādiṣupadārtheṣūtpadyate. (

8.12.2.1

) द्रव्येतावद्द्विविधेमहत्यनेकद्रव्यवत्त्वोद्भूतरूपप्रकाशचतुष्टयसन्निकर्षाद्धर्मादिसामग्र्येचस्वरूपालोचनमात्रम्. (

) dravyetāvaddvividhemahatyanekadravyavattvodbhūtarūpaprakāśacatuṣṭayasannikarṣāddharmādisāmagryecasvarūpālocanamātram. (

8.12.2.1

) सामान्यविशेषद्रव्यगुणकर्मविशेषणापेक्षादात्ममनःसन्निकर्षात्प्रत्यक्षमुत्पद्यतेसद्द्रव्यम्पृथिवीविषाणीशुक्लोगौर्गच्छतीति. (

) sāmānyaviśeṣadravyaguṇakarmaviśeṣaṇāpekṣādātmamanaḥsannikarṣātpratyakṣamutpadyatesaddravyampṛthivīviṣāṇīśuklogaurgacchatīti. (

8.12.2.1

) रूपरसगन्धस्पर्शेष्वनेकद्रव्यसमवायात्स्वगतविशेषात्स्वाश्रयसन्निकर्षान्नियतेन्द्रियनिमित्तमुत्पद्यते. .तेनैवोपलब्धिः. (

) rūparasagandhasparśeṣvanekadravyasamavāyātsvagataviśeṣātsvāśrayasannikarṣānniyatendriyanimittamutpadyate. .tenaivopalabdhiḥ. (

8.12.2.1

) संख्यापरिमाणपृथक्त्वसम्योगविभागपरत्वापरत्वस्नेहद्रवत्ववेगकर्मणाम्प्रत्यक्षद्रव्यसमवायाच्चक्षुःस्पर्शनाभ्याम्ग्रहणम्. (

) saṃkhyāparimāṇapṛthaktvasamyogavibhāgaparatvāparatvasnehadravatvavegakarmaṇāmpratyakṣadravyasamavāyāccakṣuḥsparśanābhyāmgrahaṇam. (

8.12.2.1

) बुद्धिसुखदुह्खेच्छाद्वेषप्रयत्नानाम्द्वयोरात्ममनसोःसम्योगादुपलब्धिः. .भावद्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वादीनामुपलभ्याधारसमवेतानामाश्रयग्राहकैरिन्द्रियैर्ग्रहणमित्येतदस्मदादीनाम्प्रत्यक्षम्. (

) buddhisukhaduhkhecchādveṣaprayatnānāmdvayorātmamanasoḥsamyogādupalabdhiḥ. .bhāvadravyatvaguṇatvakarmatvādīnāmupalabhyādhārasamavetānāmāśrayagrāhakairindriyairgrahaṇamityetadasmadādīnāmpratyakṣam. (

8.12.2.1

) अस्मद्विशिष्टानाम्तुयोगिनाम्युक्तानाम्योगजधर्मानुगृहीतेनमनसास्वात्मान्तराकाशदिक्कालपरमणुवायुमनसस्सुतत्समवेतगुणकर्मसामान्यविशेषेषुसमवायेचावितथम्स्वरूपदर्शनमुत्पद्यते. (

) asmadviśiṣṭānāmtuyogināmyuktānāmyogajadharmānugṛhītenamanasāsvātmāntarākāśadikkālaparamaṇuvāyumanasassutatsamavetaguṇakarmasāmānyaviśeṣeṣusamavāyecāvitathamsvarūpadarśanamutpadyate. (

8.12.2.1

) वियुक्तानाम्पुनश्चतुष्टयसन्निकर्षाद्योगजधर्मानुग्रहसामर्थयात्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टेषुप्रत्यक्षमुत्पद्यते. (

) viyuktānāmpunaścatuṣṭayasannikarṣādyogajadharmānugrahasāmarthayātsūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭeṣupratyakṣamutpadyate. (

8.12.2.1

) तत्रसामान्यविशेषेषुस्वरूपालोचनमात्रम्प्रत्यक्षम्प्रमाणम्प्रमेयाद्रव्यादयःपदार्थाःप्रमानात्माप्रमितिर्द्रव्यादिविषयम्ज्ञानम्. (

) tatrasāmānyaviśeṣeṣusvarūpālocanamātrampratyakṣampramāṇamprameyādravyādayaḥpadārthāḥpramānātmāpramitirdravyādiviṣayamjñānam. (

8.12.2.1

) सामान्यविशेषज्ञानोत्पत्तावविभक्तमालोचनमात्रम्प्रत्यक्षम्प्रमाणमस्मिन्नान्यत्प्रमाणान्तरमस्तिअफलरूपत्वात्. (

) sāmānyaviśeṣajñānotpattāvavibhaktamālocanamātrampratyakṣampramāṇamasminnānyatpramāṇāntaramastiaphalarūpatvāt. (

8.12.2.1

) अथवासर्वेषुपदार्थेषुचतुष्टयसन्निकर्षादवितथमव्यपदेश्यम्यज्ज्ञानमुत्पद्यतेतत्प्रत्यक्षम्प्रमाणम्प्रमेयाद्रव्यादयःपदार्थाःप्रमातात्माप्रमितिर्गुणदोषमाध्यस्थ्यदर्शनमिति. (

) athavāsarveṣupadārtheṣucatuṣṭayasannikarṣādavitathamavyapadeśyamyajjñānamutpadyatetatpratyakṣampramāṇamprameyādravyādayaḥpadārthāḥpramātātmāpramitirguṇadoṣamādhyasthyadarśanamiti. (

8.12.2.2

) लिङ्गदर्शनात्संजायमानम्लैङ्गिकम्. (

) liṅgadarśanātsaṃjāyamānamlaiṅgikam. (

8.12.2.2

) लिङ्गम्पुनः(

) liṅgampunaḥ(

8.12.2.2

) यदनुमेयेनसम्बद्धम्प्रसिद्धम्चतदन्विते. (

) yadanumeyenasambaddhamprasiddhamcatadanvite. (

8.12.2.2

) तदभावेचनास्त्येवतल्लिङ्गमनुमापकम्. (

) tadabhāvecanāstyevatalliṅgamanumāpakam. (

8.12.2.2

) विपरीतमतोयत्स्यादेकेनद्वितयेनवा. (

) viparītamatoyatsyādekenadvitayenavā. (

8.12.2.2

) विरुद्धासिद्धसन्दिग्धमलिङ्गम्काश्यपो.ऽब्रवीत्. (

) viruddhāsiddhasandigdhamaliṅgamkāśyapo.'bravīt. (

8.12.2.2

) यदनुमेयेनार्थेनदेशविशेषेकालविशेषेवासहचरितमनुमेयधर्मान्वितेचान्यत्रसर्वस्मिन्नेकदेशेवाप्रसिद्धमनुमेयविपरीतेचसर्वस्मिन्प्रमाणतो.ऽसदेवतदप्रसिद्धार्थस्यानुमापकम्लिङ्गम्भवतीति. (

) yadanumeyenārthenadeśaviśeṣekālaviśeṣevāsahacaritamanumeyadharmānvitecānyatrasarvasminnekadeśevāprasiddhamanumeyaviparītecasarvasminpramāṇato.'sadevatadaprasiddhārthasyānumāpakamliṅgambhavatīti. (

8.12.2.2

) विधिस्तुयत्रधूमस्तत्राग्निरग्न्यभावेधूमो.ऽपिनभवतीति. .एवम्प्रसिद्धसमयस्यासन्दिग्धधूमदर्शनात्साहचर्यानुस्मरणात्तदनन्तरमग्न्यध्यवसायोभवतीति. (

) vidhistuyatradhūmastatrāgniragnyabhāvedhūmo.'pinabhavatīti. .evamprasiddhasamayasyāsandigdhadhūmadarśanātsāhacaryānusmaraṇāttadanantaramagnyadhyavasāyobhavatīti. (

8.12.2.2

) एवम्सर्वत्रदेशकालाविनाभूतमितरस्यलिङ्गम्. .शास्त्रेकार्यादिग्रहणम्निदर्शनार्थम्कृतम्नावधारणार्थम्कस्माद्यूतिरेकदर्शनात्. (

) evamsarvatradeśakālāvinābhūtamitarasyaliṅgam. .śāstrekāryādigrahaṇamnidarśanārthamkṛtamnāvadhāraṇārthamkasmādyūtirekadarśanāt. (

8.12.2.2

) तद्यथाध्वर्युरोंश्रावयन्व्यवहितस्यहोतुर्लिङ्गम्चन्द्रोदयःसमुद्रवृद्धेःकुमुदविकाशस्यचशरदिजलप्रसादो.ऽगस्त्योदयस्येति. (

) tadyathādhvaryuroṃśrāvayanvyavahitasyahoturliṅgamcandrodayaḥsamudravṛddheḥkumudavikāśasyacaśaradijalaprasādo.'gastyodayasyeti. (

8.12.2.2

) एवमादितत्सर्वमस्येदमितिसम्बन्धमात्रवचनात्सिद्धम्. .तत्तुद्विविधम्. .दृष्टम्सामान्यतोदृष्टम्च. (

) evamāditatsarvamasyedamitisambandhamātravacanātsiddham. .tattudvividham. .dṛṣṭamsāmānyatodṛṣṭamca. (

8.12.2.2

) तत्रदृष्टम्प्रसिद्धसाध्ययोरत्यन्तजात्यभेदे.ऽनुमानम्. .यथागव्येवसास्नामात्रमुपलभ्यदेशान्तरे.ऽपिसास्नामात्रदर्शनाद्गविप्रतिपत्तिः. (

) tatradṛṣṭamprasiddhasādhyayoratyantajātyabhede.'numānam. .yathāgavyevasāsnāmātramupalabhyadeśāntare.'pisāsnāmātradarśanādgavipratipattiḥ. (

8.12.2.2

) प्रसिद्धसाध्ययोरत्यन्तजातिभेदेलिङ्गानुमेयधर्मसामान्यानुवृत्तितो.ऽनुमानम्सामान्यतोदृष्टम्. (

) prasiddhasādhyayoratyantajātibhedeliṅgānumeyadharmasāmānyānuvṛttito.'numānamsāmānyatodṛṣṭam. (

8.12.2.2

) यथाकर्षकवणिग्राजपुरुषाणाम्चप्रवृत्तेःफलवत्त्वमुपलभ्यवर्णाश्रमिणामपिदृष्टम्प्रयोजनमनुद्दिश्यप्रवर्तमानानाम्फलानुमानमिति. (

) yathākarṣakavaṇigrājapuruṣāṇāmcapravṛtteḥphalavattvamupalabhyavarṇāśramiṇāmapidṛṣṭamprayojanamanuddiśyapravartamānānāmphalānumānamiti. (

8.12.2.2

) तत्रलिङ्गदर्शनम्प्रमाणम्प्रमितिरग्निज्ञानम्. .अथवाग्निज्ञानमेवप्रमाणम्प्रमितिरग्नौगुणदोषमाध्यस्थ्यदर्शनमित्येतत्स्वनिश्चितार्थमनुमानम्. (

) tatraliṅgadarśanampramāṇampramitiragnijñānam. .athavāgnijñānamevapramāṇampramitiragnauguṇadoṣamādhyasthyadarśanamityetatsvaniścitārthamanumānam. (

8.12.2.2

) शब्दादीनामप्यनुमाने.ऽन्तर्भावःसमानविधित्वात्. (

) śabdādīnāmapyanumāne.'ntarbhāvaḥsamānavidhitvāt. (

8.12.2.2

A(213.12)) यथाप्रसिद्धसमयस्यासन्दिग्धलिङ्गदर्शनप्रसिद्ध्यनुस्मरणाभ्यामतीन्द्रिये.ऽर्थेभवत्यनुमानमेवम्शब्दादिभ्यो.ऽपीति. (

A(213.12)) yathāprasiddhasamayasyāsandigdhaliṅgadarśanaprasiddhyanusmaraṇābhyāmatīndriye.'rthebhavatyanumānamevamśabdādibhyo.'pīti. (

8.12.2.2

A(213)) श्रुतिस्मृतिलक्षणो.ऽप्याम्नायोवक्तृप्रामाण्यापेक्षःतद्वचनादाम्नायप्रामाण्यम्लिङ्गाच्चानित्योबुद्धिपूर्वावाक्यकृतिर्वेदेबुद्धिपूर्वोददातिरित्युक्तत्वात्. (

A(213)) śrutismṛtilakṣaṇo.'pyāmnāyovaktṛprāmāṇyāpekṣaḥtadvacanādāmnāyaprāmāṇyamliṅgāccānityobuddhipūrvāvākyakṛtirvedebuddhipūrvodadātirityuktatvāt. (

8.12.2.2

A(213)) प्रसिद्धाभिनयस्यचेष्टयाप्रतिपत्तिदर्शनात्तदप्यनुमानमेव. (

A(213)) prasiddhābhinayasyaceṣṭayāpratipattidarśanāttadapyanumānameva. (

8.12.2.2

A(220.10)) आप्तेनाप्रसिद्धस्यगवयस्यगवागवयप्रतिपादनादुपमानमाप्तवचनमेव. (

A(220.10)) āptenāprasiddhasyagavayasyagavāgavayapratipādanādupamānamāptavacanameva. (

8.12.2.2

A(220.17)) दर्शनार्थादर्थापत्तिर्विरोध्येवश्रवणादनुमितानुमानम्. (

A(220.17)) darśanārthādarthāpattirvirodhyevaśravaṇādanumitānumānam. (

8.12.2.2

A(223.1)) सम्भवो.ऽप्यविनाभावित्वादनुमानमेव. (

A(223.1)) sambhavo.'pyavinābhāvitvādanumānameva. (

8.12.2.2

A(225.10)) अभावो.ऽप्यनुमानमेवयथोत्पन्नम्कार्यम्कारणसद्भावेलिङ्गम्. .एवमनुत्पन्नम्कार्यम्कारणासद्भावेलिङ्गम्. (

A(225.10)) abhāvo.'pyanumānamevayathotpannamkāryamkāraṇasadbhāveliṅgam. .evamanutpannamkāryamkāraṇāsadbhāveliṅgam. (

8.12.2.2

A(225.14)) तथैवैतिह्यमप्यवितथमाप्तोपदेशैवेति. (

A(225.14)) tathaivaitihyamapyavitathamāptopadeśaiveti. (

8.12.2.2

A(230.24)) पञ्चावयवेनवाक्येनस्वनिश्चितार्थप्रतिपादनाम्परार्थानुमानम्. .पञ्चावयवेनैववाक्येनसंशयितविपर्यस्ताव्युत्पन्नानाम्परेषाम्स्वनिश्चितार्थप्रतिपादनम्परार्थानुमानम्विज्ञेयम्. (

A(230.24)) pañcāvayavenavākyenasvaniścitārthapratipādanāmparārthānumānam. .pañcāvayavenaivavākyenasaṃśayitaviparyastāvyutpannānāmpareṣāmsvaniścitārthapratipādanamparārthānumānamvijñeyam. (

8.12.2.2

B(231.3)) अवयवाःपुनःप्रतिज्ञापदेशनिदर्शनानुसन्धानप्रत्याम्नायाः. (

B(231.3)) avayavāḥpunaḥpratijñāpadeśanidarśanānusandhānapratyāmnāyāḥ. (

8.12.2.2

B(233.24)) तत्रानुमेयोद्देशो.ऽविरोधीप्रतिज्ञा. (

B(233.24)) tatrānumeyoddeśo.'virodhīpratijñā. (

8.12.2.2

B.1(233.25)) प्रतिपिपादयिषितधर्मविशिष्टस्यधर्मिणोपदेशविषयमापादयितुमुद्देशमात्रम्प्रतिज्ञा. .यथाद्रव्यम्वायुरिति. (

B.1(233.25)) pratipipādayiṣitadharmaviśiṣṭasyadharmiṇopadeśaviṣayamāpādayitumuddeśamātrampratijñā. .yathādravyamvāyuriti. (

8.12.2.2

B.1(234.1)) अविरोधिग्रहणात्प्रत्यक्षानुमानाभ्युपगतस्वशास्त्रस्ववचनविरोधिनोनिरस्ताभवन्ति. (

B.1(234.1)) avirodhigrahaṇātpratyakṣānumānābhyupagatasvaśāstrasvavacanavirodhinonirastābhavanti. (

8.12.2.2

B.1(234)) यथा.ऽनुष्णो.ऽग्निरितिप्रत्यक्षविरोधीघनमम्बरमित्यनुमानविरोधीब्राह्मणेनसुरापेयेत्यागमविरोधीवैशेषिकस्यसत्कार्यमितिब्रुवतःस्वशास्त्रविरोधीनशब्दो.ऽर्थप्रत्यायकेतिस्ववचनविरोधी. (

B.1(234)) yathā.'nuṣṇo.'gniritipratyakṣavirodhīghanamambaramityanumānavirodhībrāhmaṇenasurāpeyetyāgamavirodhīvaiśeṣikasyasatkāryamitibruvataḥsvaśāstravirodhīnaśabdo.'rthapratyāyaketisvavacanavirodhī. (

8.12.2.2

B.1(234)) लिङ्गवचनमपदेशः. .यदनुमेयेनसहचरितम्तत्समानजातीयेसर्वत्रसामान्येनप्रसिद्धम्तद्विपरीतेचसर्वस्मिन्नसदेवतल्लिङ्गमुक्तम्तस्यवचनमपदेशः. (

B.1(234)) liṅgavacanamapadeśaḥ. .yadanumeyenasahacaritamtatsamānajātīyesarvatrasāmānyenaprasiddhamtadviparītecasarvasminnasadevatalliṅgamuktamtasyavacanamapadeśaḥ. (

8.12.2.2

B.2(237.16)) यथाक्रियावत्त्वाद्गुणवत्त्वाच्चतथाचतदनुमेये.ऽस्तितत्समानजातीयेचसर्वस्मिन्गुणवत्त्वमसार्वस्मिन्क्रियावत्त्वम्. (

B.2(237.16)) yathākriyāvattvādguṇavattvāccatathācatadanumeye.'stitatsamānajātīyecasarvasminguṇavattvamasārvasminkriyāvattvam. (

8.12.2.2

B.2(237)) उभयमप्येतदद्रव्येनास्त्येवतस्मात्तस्यवचनमपदेशेतिसिद्धम्. (

B.2(237)) ubhayamapyetadadravyenāstyevatasmāttasyavacanamapadeśetisiddham. (

8.12.2.2

B.2(237)) एतेनासिद्धविरुद्धसन्दिग्धानध्यवसितवचनानामनपदेशत्वमुक्तम्भवति. .तत्रासिद्धश्चतुर्विधः. .उभयासिद्धो.ऽन्यतरासिद्धःतद्भावासिद्धो.ऽनुमेयासिद्धश्चेति. (

B.2(237)) etenāsiddhaviruddhasandigdhānadhyavasitavacanānāmanapadeśatvamuktambhavati. .tatrāsiddhaścaturvidhaḥ. .ubhayāsiddho.'nyatarāsiddhaḥtadbhāvāsiddho.'numeyāsiddhaśceti. (

8.12.2.2

B.2(238.9)) तत्रोभयासिद्धःउभयोर्वादिप्रतिवादिनोरसिद्धःयथा.ऽनित्यःशब्दःसावयवत्वादिति. (

B.2(238.9)) tatrobhayāsiddhaḥubhayorvādiprativādinorasiddhaḥyathā.'nityaḥśabdaḥsāvayavatvāditi. (

8.12.2.2

B.2(238)) अन्यतरासिद्धःयथा.ऽनित्यःशब्दःकार्यत्वादिति. .तद्भावासिद्धोयथाधूमभावेनाग्न्यधिगतौकर्तव्यायामुपन्यस्यमानोवाष्पेधूमभावेनासिद्धेति. (

B.2(238)) anyatarāsiddhaḥyathā.'nityaḥśabdaḥkāryatvāditi. .tadbhāvāsiddhoyathādhūmabhāvenāgnyadhigataukartavyāyāmupanyasyamānovāṣpedhūmabhāvenāsiddheti. (

8.12.2.2

B.2(238)) अनुमेयासिद्धोयथापार्थिवम्द्रव्यम्तमःकृष्णरूपवत्त्वादिति. .योह्यनुमेये.ऽविद्यमानो.ऽपितत्समानजातीयेसर्वस्मिन्नास्तितद्विपरीतेचास्तिसविपरीतसाधनाद्विरुद्धःयथायस्माद्विषाणीतस्मादश्वेति. (

B.2(238)) anumeyāsiddhoyathāpārthivamdravyamtamaḥkṛṣṇarūpavattvāditi. .yohyanumeye.'vidyamāno.'pitatsamānajātīyesarvasminnāstitadviparītecāstisaviparītasādhanādviruddhaḥyathāyasmādviṣāṇītasmādaśveti. (

8.12.2.2

B.2(238)) यस्तुसन्ननुमेयेतत्समानासमानजातीययोःसाधारणःसन्नेवससन्देहजनकत्वात्सन्दिग्धःयथायस्माद्विषाणीतस्माद्गौरिति. .एकस्मिंश्चद्वयोर्हेत्वोर्यथोक्तलक्षणयोर्विरुद्धयोःसन्निपातेसतिसंशयदर्शनादयमन्यःसन्दिग्धेतिकेचित्. (

B.2(238)) yastusannanumeyetatsamānāsamānajātīyayoḥsādhāraṇaḥsannevasasandehajanakatvātsandigdhaḥyathāyasmādviṣāṇītasmādgauriti. .ekasmiṃścadvayorhetvoryathoktalakṣaṇayorviruddhayoḥsannipātesatisaṃśayadarśanādayamanyaḥsandigdhetikecit. (

8.12.2.2

B.2(238)) यथामूर्तत्वामूर्तत्वम्प्रतिमनसःक्रियावत्त्वास्पर्शवत्त्वयोरिति. (

B.2(238)) yathāmūrtatvāmūrtatvampratimanasaḥkriyāvattvāsparśavattvayoriti. (

8.12.2.2

B.2(239)) नन्वयमसाधारणैवाचाक्षुषत्वप्रत्यक्षत्ववत्संहतयोरन्यतरपक्षासम्भवात्ततश्चानध्यवसितेत्वक्ष्यामः. (

B.2(239)) nanvayamasādhāraṇaivācākṣuṣatvapratyakṣatvavatsaṃhatayoranyatarapakṣāsambhavāttataścānadhyavasitetvakṣyāmaḥ. (

8.12.2.2

B.2(239)) ननुशास्त्रेतत्रतत्रोभयथादर्शनम्संशयकारणमपदिश्यतेतिनसंशयोविषयद्वैतदर्शनात्. (

B.2(239)) nanuśāstretatratatrobhayathādarśanamsaṃśayakāraṇamapadiśyatetinasaṃśayoviṣayadvaitadarśanāt. (

8.12.2.2

B.2(239)) संशयोत्पत्तौविषयद्वैतदर्शनम्कारणम्तुल्यबलत्वेचतयोःपरस्परविरोधान्निर्णयानुत्पादकत्वम्स्यान्नतुसंशयहेतुत्वम्नचतयोस्तुल्यबलवत्त्वमस्तिअन्यतरस्यानुमेयोद्देशस्यागमबाधितत्वादयम्तुविरुद्धभेदैव. (

B.2(239)) saṃśayotpattauviṣayadvaitadarśanamkāraṇamtulyabalatvecatayoḥparasparavirodhānnirṇayānutpādakatvamsyānnatusaṃśayahetutvamnacatayostulyabalavattvamastianyatarasyānumeyoddeśasyāgamabādhitatvādayamtuviruddhabhedaiva. (

8.12.2.2

B.2(239)) यश्चानुमेयेविद्यमानस्तत्समानासमानजातीययोरसन्नेवसो.ऽन्यतरासिद्धो.ऽनध्यवसायहेतुत्वादनध्यवसितःयथासत्कार्यमुत्पत्तेरिति. (

B.2(239)) yaścānumeyevidyamānastatsamānāsamānajātīyayorasannevaso.'nyatarāsiddho.'nadhyavasāyahetutvādanadhyavasitaḥyathāsatkāryamutpatteriti. (

8.12.2.2

B.2(239)) अयमप्रसिद्धो.ऽनपदेशेतिवचनादवरुद्धः. (

B.2(239)) ayamaprasiddho.'napadeśetivacanādavaruddhaḥ. (

8.12.2.2

B.2(239)) ननुचायम्विशेषःसंशयहेतुरभिहितःशास्त्रेतुल्यजातीयेष्वर्थान्तरभूतेषुविशेषस्योभयथादृष्टत्वादितिनान्यार्थत्वाच्छब्देविशेषदर्शनात्. (

B.2(239)) nanucāyamviśeṣaḥsaṃśayaheturabhihitaḥśāstretulyajātīyeṣvarthāntarabhūteṣuviśeṣasyobhayathādṛṣṭatvāditinānyārthatvācchabdeviśeṣadarśanāt. (

8.12.2.2

B.2(239)) संशयानुत्पत्तिरित्युक्तेनायम्द्रव्यादीनामन्यतमस्यविशेषःस्याच्छ्रावणत्वम्किम्तुसामान्यमेवसम्पद्यतेकस्मात्तुल्यजातीयेष्वर्थान्तरभूतेषुद्रव्यादिभेदानामेकैकशोविशेषस्योभयथादृष्टत्वादित्युक्तम्नसंशयकारणमन्यथाषट्स्वपिपदार्थेषुसंशयप्रसङ्गात्तस्मात्सामान्यप्रत्ययादेवसंशयेति. (

B.2(239)) saṃśayānutpattirityuktenāyamdravyādīnāmanyatamasyaviśeṣaḥsyācchrāvaṇatvamkimtusāmānyamevasampadyatekasmāttulyajātīyeṣvarthāntarabhūteṣudravyādibhedānāmekaikaśoviśeṣasyobhayathādṛṣṭatvādityuktamnasaṃśayakāraṇamanyathāṣaṭsvapipadārtheṣusaṃśayaprasaṅgāttasmātsāmānyapratyayādevasaṃśayeti. (

8.12.2.2

B.2(239)) द्विविधम्निदर्शनम्साधर्म्येणवैधर्म्येणच. .तत्रानुमेयसामान्येनलिङ्गसामान्यस्यानुविधानदर्शनम्साधर्म्यनिदर्शनम्. (

B.2(239)) dvividhamnidarśanamsādharmyeṇavaidharmyeṇaca. .tatrānumeyasāmānyenaliṅgasāmānyasyānuvidhānadarśanamsādharmyanidarśanam. (

8.12.2.2

B.3(246.14)) तद्यथायत्क्रियावत्तद्द्रव्यम्दृष्टम्यथाशरेति. .अनुमेयविपर्ययेचलिङ्गस्याभावदर्शनम्वैधर्म्यनिदर्शनम्. .तद्यथायदद्रव्यम्तत्क्रियावन्नभवतियथासत्तेति. (

B.3(246.14)) tadyathāyatkriyāvattaddravyamdṛṣṭamyathāśareti. .anumeyaviparyayecaliṅgasyābhāvadarśanamvaidharmyanidarśanam. .tadyathāyadadravyamtatkriyāvannabhavatiyathāsatteti. (

8.12.2.2

B.3(246)) अनेननिदर्शनाभासानिरस्ताभवन्ति. (

B.3(246)) anenanidarśanābhāsānirastābhavanti. (

8.12.2.2

B.3(247.1)) तद्यथानित्यःशब्दो.ऽमूरत्वात्यदमूर्तम्दृष्टम्तन्नित्यम्यथापरमाणुर्यथाकर्मयथास्थालीयथातमःअम्बरवदितियद्द्रव्यम्तत्क्रियावद्दृष्टमितिचलिङ्गानुमेयोभयाश्रयासिद्धाननुगतविपरीतानुगताःसाधर्म्यनिदर्शनाभासाः. (

B.3(247.1)) tadyathānityaḥśabdo.'mūratvātyadamūrtamdṛṣṭamtannityamyathāparamāṇuryathākarmayathāsthālīyathātamaḥambaravaditiyaddravyamtatkriyāvaddṛṣṭamiticaliṅgānumeyobhayāśrayāsiddhānanugataviparītānugatāḥsādharmyanidarśanābhāsāḥ. (

8.12.2.2

B.3(247)) यदनित्यम्तन्मूरतम्दृष्टम्यथाकर्मयथापरमाणुर्यथाकाशम्यथातमःघटवत्यन्निष्क्रियम्तदद्रव्यञ्चेतिलिङ्गानुमेयोभयाव्यावृत्ताश्रयासिद्धाव्यावृत्तविपरीतव्यावृत्तावैधर्म्यनिदर्शनाभासाइति. (

B.3(247)) yadanityamtanmūratamdṛṣṭamyathākarmayathāparamāṇuryathākāśamyathātamaḥghaṭavatyanniṣkriyamtadadravyañcetiliṅgānumeyobhayāvyāvṛttāśrayāsiddhāvyāvṛttaviparītavyāvṛttāvaidharmyanidarśanābhāsāiti. (

8.12.2.2

B.3(247)) निदर्शने.ऽनुमेयसामान्येनसहदृष्टस्य्सलिङ्गसामान्यस्यानुमेये.ऽन्वानयनमनुसन्धानम्. (

B.3(247)) nidarśane.'numeyasāmānyenasahadṛṣṭasysaliṅgasāmānyasyānumeye.'nvānayanamanusandhānam. (

8.12.2.2

B.4(249.7)) अनुमेयधर्मात्रत्वेनाभितम्लिङ्गसामान्यमनुपलब्धशक्तिकम्निदर्शनेसाध्यधर्मसामान्येनसहदृष्टमनुमेयेयेनवचनेनानुसन्धीयतेतदनुसन्धानम्. .तथाचवायुःक्रियावानिति. (

B.4(249.7)) anumeyadharmātratvenābhitamliṅgasāmānyamanupalabdhaśaktikamnidarśanesādhyadharmasāmānyenasahadṛṣṭamanumeyeyenavacanenānusandhīyatetadanusandhānam. .tathācavāyuḥkriyāvāniti. (

8.12.2.2

B.4(249)) अनुमेयाभावेचतस्यासत्त्वमुपलभ्यनचतथावायुर्निष्क्रियेति. (

B.4(249)) anumeyābhāvecatasyāsattvamupalabhyanacatathāvāyurniṣkriyeti. (

8.12.2.2

B.4(249)) अनुमेयत्वेनोद्दिष्टेचानिश्चितेचपरेषाम्निश्चयापादनार्थम्प्रतिज्ञायाःपुनर्वचनम्प्रप्त्याम्नायः. (

B.4(249)) anumeyatvenoddiṣṭecāniścitecapareṣāmniścayāpādanārthampratijñāyāḥpunarvacanampraptyāmnāyaḥ. (

8.12.2.2

B.5(250.25)) प्रतिपाद्यत्वेनोद्दिष्टेचानिश्चितेचपरेषाम्हेत्वादिभिरवयवैराहितशक्तीनाम्परिसमाप्तेनवाक्येननिश्चयापादनार्थम्प्रतिज्ञायाःपुनर्वचनम्प्रत्यामनायः. .तस्माद्द्रव्यमेवेति. (

B.5(250.25)) pratipādyatvenoddiṣṭecāniścitecapareṣāmhetvādibhiravayavairāhitaśaktīnāmparisamāptenavākyenaniścayāpādanārthampratijñāyāḥpunarvacanampratyāmanāyaḥ. .tasmāddravyameveti. (

8.12.2.2

B.5(251.2)) नह्येतस्मिन्नसतिपरेषामवयवानाम्समस्तानाम्व्यस्तानाम्वातदर्थवाचकत्वमस्तिगम्यमानार्थत्वादितिचेन्नातिप्रसङ्गात्. (

B.5(251.2)) nahyetasminnasatipareṣāmavayavānāmsamastānāmvyastānāmvātadarthavācakatvamastigamyamānārthatvāditicennātiprasaṅgāt. (

8.12.2.2

B.5(251)) तथाहिप्रतिज्ञानन्तरम्हेतुमात्राभिधानम्कर्तव्यम्विदुषामन्वयव्यतिरेकस्मरणात्तदर्थावगतिर्भविष्यतीतितस्मादत्रैवार्थपरिसमाप्तिः. (

B.5(251)) tathāhipratijñānantaramhetumātrābhidhānamkartavyamviduṣāmanvayavyatirekasmaraṇāttadarthāvagatirbhaviṣyatītitasmādatraivārthaparisamāptiḥ. (

8.12.2.2

B.5(251)) कथमनित्यःशब्देत्यनेनानिश्चितानित्यत्वमात्रविशिष्टःशब्दःकथ्यतेप्रयत्नानन्तरीयकत्वादित्यनेनानित्यत्वसाधनधर्ममात्रमभिधीयते. (

B.5(251)) kathamanityaḥśabdetyanenāniścitānityatvamātraviśiṣṭaḥśabdaḥkathyateprayatnānantarīyakatvādityanenānityatvasādhanadharmamātramabhidhīyate. (

8.12.2.2

B.5(251)) इहयत्प्रयत्नानन्तरीयकम्तदनित्यम्दृष्टम्यथाघटेत्यनेनसाध्यसामान्येनसाधनसामान्यस्यानुगाममात्रमुच्यते. (

B.5(251)) ihayatprayatnānantarīyakamtadanityamdṛṣṭamyathāghaṭetyanenasādhyasāmānyenasādhanasāmānyasyānugāmamātramucyate. (

8.12.2.2

B.5(251)) नित्यमप्रयत्नानन्तरीयकम्दृष्टम्यथाकाशमित्यनेनसाध्याभावेनसाधनस्यासत्त्वम्प्रदर्श्यते. (

B.5(251)) nityamaprayatnānantarīyakamdṛṣṭamyathākāśamityanenasādhyābhāvenasādhanasyāsattvampradarśyate. (

8.12.2.2

B.5(251)) तथाचप्रयत्नानन्तरीयकःशब्दोदृष्टोनचतथाकाशवदप्रयत्नानन्तरीयकःशब्देत्यन्वयव्यतिरेकाभ्याम्दृष्टसामर्थ्यस्यसाधनसामान्यस्यशब्दे.ऽनुसन्धानम्गम्यतेतस्मादनित्यःशब्दत्यनेनानित्यैवशब्देतिप्रतिपिपादयिषितार्थपरिसमाप्तिर्गम्यतेतस्मात्पञ्चावयवेनैववाक्येनपरेषाम्स्वनिश्चितार्थप्र्तिपादनम्क्रियतेइत्येतत्परार्थानुमानम्सिद्धमिति. (

B.5(251)) tathācaprayatnānantarīyakaḥśabdodṛṣṭonacatathākāśavadaprayatnānantarīyakaḥśabdetyanvayavyatirekābhyāmdṛṣṭasāmarthyasyasādhanasāmānyasyaśabde.'nusandhānamgamyatetasmādanityaḥśabdatyanenānityaivaśabdetipratipipādayiṣitārthaparisamāptirgamyatetasmātpañcāvayavenaivavākyenapareṣāmsvaniścitārthaprtipādanamkriyateityetatparārthānumānamsiddhamiti. (

8.12.2.2

B.5(251)) विशेषदर्शनजमवधारणज्ञानम्संशयविरोधीनिर्णयः. .एतदेवप्रत्यक्षमनुमानम्वा. (

B.5(251)) viśeṣadarśanajamavadhāraṇajñānamsaṃśayavirodhīnirṇayaḥ. .etadevapratyakṣamanumānamvā. (

8.12.2.2

C(255.23)) यद्विशेषदर्शनात्संशयविरोध्युत्पद्यतेसप्रत्यक्षनिर्णयः. (

C(255.23)) yadviśeṣadarśanātsaṃśayavirodhyutpadyatesapratyakṣanirṇayaḥ. (

8.12.2.2

C(255)) यथास्थाणुपुरुषयोरूर्ध्वतामात्रसादृश्यालोचनाद्विशेषेष्वप्रत्यक्षेषूभयविशेषानुस्मरणात्किमयम्स्थाणुपुरुषोवेतिसंशयोत्पत्तौशिरह्पाण्यादिदर्शनात्पुरुषैवायमित्यवधारणज्ञानम्प्रत्यक्षनिर्णयः. (

C(255)) yathāsthāṇupuruṣayorūrdhvatāmātrasādṛśyālocanādviśeṣeṣvapratyakṣeṣūbhayaviśeṣānusmaraṇātkimayamsthāṇupuruṣovetisaṃśayotpattauśirahpāṇyādidarśanātpuruṣaivāyamityavadhāraṇajñānampratyakṣanirṇayaḥ. (

8.12.2.2

C(255)) विषाणमात्रदर्शनाद्गौर्गवयोवेतिसंशयोत्पत्तौसास्नामात्रदर्शनाद्गौरुएवायमित्यवधारणज्ञानमनुमाननिर्णयेति. (

C(255)) viṣāṇamātradarśanādgaurgavayovetisaṃśayotpattausāsnāmātradarśanādgauruevāyamityavadhāraṇajñānamanumānanirṇayeti. (

8.12.2.3

C(255)) ल्ङ्गदर्शनेच्छानुस्मरणाद्यपेक्षादात्ममनसोःसम्योगविशेषात्पट्वाभ्यासादरप्रत्ययजनिताच्चसंस्काराद्दृष्टश्रुतानुभूतेष्वर्थेषुशेषानुव्यवसायेच्छानुस्मरणद्वेषहेतुरतीतविषयास्मृतिरिति. (

C(255)) lṅgadarśanecchānusmaraṇādyapekṣādātmamanasoḥsamyogaviśeṣātpaṭvābhyāsādarapratyayajanitāccasaṃskārāddṛṣṭaśrutānubhūteṣvartheṣuśeṣānuvyavasāyecchānusmaraṇadveṣaheturatītaviṣayāsmṛtiriti. (

8.12.2.4

) आम्नायविधात्qणामृषीणामतीतानागतवर्तमानेष्वतीन्द्रियेष्वर्थेषुधर्मादिषुग्रन्थोपनिबद्धेष्वनुपनिबद्धेषुचात्ममनसोःसम्योगाद्धर्मविशेषाच्चयत्प्रातिभम्यथार्थनिवेदनम्ज्ञानमुत्पद्यतेतदार्षमित्याचक्षते. (

) āmnāyavidhātqṇāmṛṣīṇāmatītānāgatavartamāneṣvatīndriyeṣvartheṣudharmādiṣugranthopanibaddheṣvanupanibaddheṣucātmamanasoḥsamyogāddharmaviśeṣāccayatprātibhamyathārthanivedanamjñānamutpadyatetadārṣamityācakṣate. (

8.12.2.4

) तत्तुप्रस्तारेणदेवर्षीणाम्कदाचिदेवलौकिकानाम्यथाकन्यकाब्रवीतिश्वोमेभाता.ऽऽगन्तिहृदयम्मेकथयतीति. (

) tattuprastāreṇadevarṣīṇāmkadācidevalaukikānāmyathākanyakābravītiśvomebhātā.''gantihṛdayammekathayatīti. (

8.12.2.5

) सिद्धदर्शनम्नज्ञानान्तरम्कस्मात्प्रयत्नपूर्वकमंजनपादलोपखड्गगुलिकादिसिद्धानाम्दृश्यद्रष्ट्qणाम्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टेष्वर्थेषुयद्दर्शनम्तत्प्रत्यक्षमेव. (

) siddhadarśanamnajñānāntaramkasmātprayatnapūrvakamaṃjanapādalopakhaḍgagulikādisiddhānāmdṛśyadraṣṭqṇāmsūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭeṣvartheṣuyaddarśanamtatpratyakṣameva. (

8.12.2.5

) अथदिव्यान्तरिक्षभौमानाम्प्राणिनाम्ग्रहनक्षत्रसञ्वारादिनिमित्तम्धर्माधर्मविपाकदर्शनमिष्टम्तदप्यनुमानमेव. (

) athadivyāntarikṣabhaumānāmprāṇināmgrahanakṣatrasañvārādinimittamdharmādharmavipākadarśanamiṣṭamtadapyanumānameva. (

8.12.2.5

) अथलिङ्गानपेक्षम्ध्रमादिषुदर्शनमिष्टम्तदपिप्रत्यक्षार्षयोरन्यतरस्मिन्नतर्भूतमित्येवम्बुद्धिरिति. (

) athaliṅgānapekṣamdhramādiṣudarśanamiṣṭamtadapipratyakṣārṣayoranyatarasminnatarbhūtamityevambuddhiriti. (

8.13

) अनुग्रहलक्षणम्सुखम्. .स्रगाद्यभिप्रेतविषयसान्निध्येसतीष्टोपलब्धीन्द्रियार्थसन्निकर्षाद्धर्माद्यपेक्षादात्ममनसोःसम्योगादनुग्रहाभिष्वङ्गनयनादिप्रसादजनकमुत्पद्यतेतत्सुखम्. (

) anugrahalakṣaṇamsukham. .sragādyabhipretaviṣayasānnidhyesatīṣṭopalabdhīndriyārthasannikarṣāddharmādyapekṣādātmamanasoḥsamyogādanugrahābhiṣvaṅganayanādiprasādajanakamutpadyatetatsukham. (

8.13

) अतीतेषुविषयेषुस्मृतिजम्. .अनागतेषुसङ्कल्पजम्. .यत्तुविदुषामसतुविषयानुस्मरणेछासङ्कल्पेष्वाविर्भवतितद्विद्याशमसन्तोषधर्मविशेषनिमित्तमिति. (

) atīteṣuviṣayeṣusmṛtijam. .anāgateṣusaṅkalpajam. .yattuviduṣāmasatuviṣayānusmaraṇechāsaṅkalpeṣvāvirbhavatitadvidyāśamasantoṣadharmaviśeṣanimittamiti. (

8.14

) उपघातलक्षणम्दुह्खम्. (

) upaghātalakṣaṇamduhkham. (

8.14

) विषाद्यनभिप्रेतविषयसान्निध्येसत्यनिष्टोपलब्धीन्द्रियार्थसन्निकर्षादधर्माद्यपेक्षादात्ममनसोःसम्योगाद्यदमर्षोपघातदैन्यनिमित्तमुत्पद्यतेतद्दुह्खम्. (

) viṣādyanabhipretaviṣayasānnidhyesatyaniṣṭopalabdhīndriyārthasannikarṣādadharmādyapekṣādātmamanasoḥsamyogādyadamarṣopaghātadainyanimittamutpadyatetadduhkham. (

8.14

) अतीतेषुसर्पव्याघ्राचौरादिषुस्मृतिजम्. .अनागतेषुसङ्कल्पजमिति. (

) atīteṣusarpavyāghrācaurādiṣusmṛtijam. .anāgateṣusaṅkalpajamiti. (

8.15

) स्वार्थम्परार्थम्वा.ऽप्रप्तप्रार्थनेच्छा. .साचात्ममनसोःसम्योगात्सुखाद्यपेक्षात्स्मृत्यपेक्षाद्वोत्पद्यते. (

) svārthamparārthamvā.'praptaprārthanecchā. .sācātmamanasoḥsamyogātsukhādyapekṣātsmṛtyapekṣādvotpadyate. (

8.15

) प्रयत्नस्मृतिधमाधर्महेतुः. .कामो.ऽभिलाषःरागःसङ्कल्पःकारुण्यम्वैराग्यमुपधाभावेत्येवमादयेच्छाभेदाः. .मैथुनेच्छाकामः. (

) prayatnasmṛtidhamādharmahetuḥ. .kāmo.'bhilāṣaḥrāgaḥsaṅkalpaḥkāruṇyamvairāgyamupadhābhāvetyevamādayecchābhedāḥ. .maithunecchākāmaḥ. (

8.15

) अभ्यवहारेच्छाभिलाषः. .पुनःपुनर्विषयानुरंजनेच्छारागः. .अनासन्नक्रियेच्छासङ्कल्पः. .स्वार्थमनपेक्ष्यपरदुह्खप्रहाणेच्छाकारुण्यम्. (

) abhyavahārecchābhilāṣaḥ. .punaḥpunarviṣayānuraṃjanecchārāgaḥ. .anāsannakriyecchāsaṅkalpaḥ. .svārthamanapekṣyaparaduhkhaprahāṇecchākāruṇyam. (

8.15

) दोषदर्शनाद्विषयत्यागेच्छावैराग्यम्. .परवञ्वनेच्छाउपधा. .अन्तर्निगूढेच्छाभावः. .चिकीर्षाजिहीर्षेत्यादिक्रियाभेदादिच्छाभेदाभवन्ति. (

) doṣadarśanādviṣayatyāgecchāvairāgyam. .paravañvanecchāupadhā. .antarnigūḍhecchābhāvaḥ. .cikīrṣājihīrṣetyādikriyābhedādicchābhedābhavanti. (

8.16

) प्रज्वलनात्मकोद्वेषः. .यस्मिन्सतिप्रज्वलितमिवात्मानम्मन्यतेसद्वेषः. .सचातम्मनसोःसम्योगाद्दुह्खापेक्षात्स्मृत्यपेक्षाद्वोत्पद्यते. (

) prajvalanātmakodveṣaḥ. .yasminsatiprajvalitamivātmānammanyatesadveṣaḥ. .sacātammanasoḥsamyogādduhkhāpekṣātsmṛtyapekṣādvotpadyate. (

8.16

) प्रयत्नस्मृतिधर्माधर्महेतुः. .क्रोधोद्रोहःमन्युरक्षमामर्षेतिद्वेषभेदाः. (

) prayatnasmṛtidharmādharmahetuḥ. .krodhodrohaḥmanyurakṣamāmarṣetidveṣabhedāḥ. (

8.17

) प्रयत्नःसंरम्भोत्साहेतिप्रयायाः. .सद्विविधोजीवनपूर्वःइच्छाद्वेषपूर्वकश्च. .तत्रजीवनपूर्वख्;.सुप्तस्यप्राणापानसन्तानप्रेरकःप्रबोधकालेचान्तह्करणस्येन्द्रियान्तरप्राप्तिहेतुः. (

) prayatnaḥsaṃrambhotsāhetiprayāyāḥ. .sadvividhojīvanapūrvaḥicchādveṣapūrvakaśca. .tatrajīvanapūrvakh;.suptasyaprāṇāpānasantānaprerakaḥprabodhakālecāntahkaraṇasyendriyāntaraprāptihetuḥ. (

8.17

) अस्यजीवनपूर्वकस्यात्ममनसोःसम्योगाद्धर्माधर्मापेक्षादुत्पत्तिः. .इतरस्तुहिताहितप्राप्तिपर्हिहारसमर्थस्यव्यापारस्यहेतुःशरीरविधारकश्च. (

) asyajīvanapūrvakasyātmamanasoḥsamyogāddharmādharmāpekṣādutpattiḥ. .itarastuhitāhitaprāptiparhihārasamarthasyavyāpārasyahetuḥśarīravidhārakaśca. (

8.17

) सचातम्मनसोःसम्योगादिच्छापेक्षाद्द्वेषापेक्षाद्वोत्पद्यते. (

) sacātammanasoḥsamyogādicchāpekṣāddveṣāpekṣādvotpadyate. (

8.18

) गुरुत्वम्जलभूम्योःपतनकर्मकारणम्. .अप्रत्यक्षम्पतनकर्मानुमेयम्सम्योगप्रयत्नसांस्कारविरोधि. .अस्यचाबादिपरमाणुरूपादिवन्नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयः. (

) gurutvamjalabhūmyoḥpatanakarmakāraṇam. .apratyakṣampatanakarmānumeyamsamyogaprayatnasāṃskāravirodhi. .asyacābādiparamāṇurūpādivannityānityatvaniṣpattayaḥ. (

8.19

) द्रवत्वम्स्यन्दनकर्मकारणम्. .त्रिद्रव्यवृत्ति. .तत्तुद्विविधम्सांसिद्धकम्नैमित्तिकम्च. .सांसिद्धिकमपाम्विशेषगुणः. .नैमित्तिकम्पृथिवीतेजसोःसामान्यगुणः. (

) dravatvamsyandanakarmakāraṇam. .tridravyavṛtti. .tattudvividhamsāṃsiddhakamnaimittikamca. .sāṃsiddhikamapāmviśeṣaguṇaḥ. .naimittikampṛthivītejasoḥsāmānyaguṇaḥ. (

8.19

) सांसिद्धिकस्यगुरुत्ववन्नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयः. .सङ्घातदर्शनात्सांसिद्धिकमयुक्तमितिचेन्न. .(

) sāṃsiddhikasyagurutvavannityānityatvaniṣpattayaḥ. .saṅghātadarśanātsāṃsiddhikamayuktamiticenna. .(

8.19

) दिव्येनतेजसासम्युक्तानामाप्यानाम्परमाणूनाम्परस्परम्सम्योगोद्रव्यारम्भकःसङ्घाताख्यःतेनपरमाणुद्रवत्वप्रतिबन्धात्कार्येहिमकरकादौद्रवत्वानुपत्तिः. (

) divyenatejasāsamyuktānāmāpyānāmparamāṇūnāmparasparamsamyogodravyārambhakaḥsaṅghātākhyaḥtenaparamāṇudravatvapratibandhātkāryehimakarakādaudravatvānupattiḥ. (

8.19

) नैमित्तिकम्चपृथिवीतेजसोरग्निसम्योगजम्. (

) naimittikamcapṛthivītejasoragnisamyogajam. (

8.19

) कथम्सर्पिर्जतुमधूच्छिष्टादीनाम्कारणेषुपरमाणुष्वग्निसम्योगाद्वेगापेक्षात्कर्मोत्पत्तौतज्जेभ्योविभागेभ्योद्रव्यारम्भकसम्योगविनाशात्कार्यद्रव्यनिवृत्तावग्निसम्योगादौष्ण्यापेक्षात्स्वतन्त्रेषुपरमाणुषुद्रवत्वमुत्पद्यतेततस्तेषुभोगिनामदृष्टापेक्षादात्माणुसम्योगात्कर्मोत्पत्तौतज्जेभ्यःसम्योगेभ्योद्यूणुकादिप्रक्रमेणकार्यद्रव्यमुत्पद्यतेतस्मिंश्चरूपाद्युत्पत्तिसमकालम्कारणगुणप्रक्रमेणद्रवत्वमुत्पद्यतेति. (

) kathamsarpirjatumadhūcchiṣṭādīnāmkāraṇeṣuparamāṇuṣvagnisamyogādvegāpekṣātkarmotpattautajjebhyovibhāgebhyodravyārambhakasamyogavināśātkāryadravyanivṛttāvagnisamyogādauṣṇyāpekṣātsvatantreṣuparamāṇuṣudravatvamutpadyatetatasteṣubhogināmadṛṣṭāpekṣādātmāṇusamyogātkarmotpattautajjebhyaḥsamyogebhyodyūṇukādiprakrameṇakāryadravyamutpadyatetasmiṃścarūpādyutpattisamakālamkāraṇaguṇaprakrameṇadravatvamutpadyateti. (

8.20

) स्नेहो.ऽपाम्विशेषगुणः. .उप्तोहेरेसंग्रहमृजादिहेतुः. अस्यापिगुरुत्ववन्नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयः. (

) sneho.'pāmviśeṣaguṇaḥ. .uptoheresaṃgrahamṛjādihetuḥ. asyāpigurutvavannityānityatvaniṣpattayaḥ. (

8.21

) संस्कारस्त्रिविधोवेगोभावनास्थितिस्थापकश्च. तत्रवेगोमूर्तिमत्सुपञ्वसुद्रव्येषुनिमित्तविशेषापेक्षात्कर्मणोजायतेनियतदिक्क्रियाप्रबन्धहेतुःस्पर्शवद्द्रव्यसम्योगविशेषविरोधीक्वचित्कारणगुणपूर्वक्रमेणोत्पद्यते. भावनासंज्ञकस्त्वात्मगुणोदृष्टश्रुतानुभूतेष्वर्थेषुस्मृतिप्रत्यभिज्ञानहेतुर्भवतिज्ञानमददुह्खादिविरोधी. पट्वभ्यासादरप्रत्ययजःपटुप्रत्ययापेक्षादात्ममनसोःसम्योगादाश्चर्ये.ऽर्थेपटुःसंस्कारातिशयोजायते. यथादाक्षिणात्यस्योष्ट्रदर्शनादिति. विद्याशिल्पव्यायामादिष्वभ्यस्यमानेषुतस्मिन्नेवार्थेपूर्वपूर्वसंस्कारमपेक्षमाणादुत्तरोत्तरस्मात्प्रत्ययादात्ममनसोःसम्योगात्संस्कारातिशयोजायते. प्रयत्नेनमनश्चक्षुषिस्थापयित्वा.ऽपूर्वमर्थम्दिदूक्षमाणस्यविद्युत्सम्पातदर्शनवदादरप्रत्ययःतमपेक्षमाणादात्ममनसोःसम्योगात्संस्कारातिशयोजायते. यथादेवह्रदेराजतसौवर्णपद्मदर्शनादिति. स्थितिस्थापकस्तुस्पर्शवद्द्रव्येषुवर्तमानोघनावयवसन्निवेशविशिष्टेषुकालान्तरावस्थायिषुस्वाश्रयमन्यथाकृतम्यथावस्थितम्स्थापयति. स्थावरजङ्गमविकारेषुधनुह्शाखाशृङ्गदन्तास्थिसूत्रवस्त्रादिषुभुग्नसंवर्तितेषुस्थितिस्थापकस्यकार्यम्संलक्ष्यते. नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयोस्यापिगुरुत्ववत्. (

) saṃskārastrividhovegobhāvanāsthitisthāpakaśca. tatravegomūrtimatsupañvasudravyeṣunimittaviśeṣāpekṣātkarmaṇojāyateniyatadikkriyāprabandhahetuḥsparśavaddravyasamyogaviśeṣavirodhīkvacitkāraṇaguṇapūrvakrameṇotpadyate. bhāvanāsaṃjñakastvātmaguṇodṛṣṭaśrutānubhūteṣvartheṣusmṛtipratyabhijñānaheturbhavatijñānamadaduhkhādivirodhī. paṭvabhyāsādarapratyayajaḥpaṭupratyayāpekṣādātmamanasoḥsamyogādāścarye.'rthepaṭuḥsaṃskārātiśayojāyate. yathādākṣiṇātyasyoṣṭradarśanāditi. vidyāśilpavyāyāmādiṣvabhyasyamāneṣutasminnevārthepūrvapūrvasaṃskāramapekṣamāṇāduttarottarasmātpratyayādātmamanasoḥsamyogātsaṃskārātiśayojāyate. prayatnenamanaścakṣuṣisthāpayitvā.'pūrvamarthamdidūkṣamāṇasyavidyutsampātadarśanavadādarapratyayaḥtamapekṣamāṇādātmamanasoḥsamyogātsaṃskārātiśayojāyate. yathādevahraderājatasauvarṇapadmadarśanāditi. sthitisthāpakastusparśavaddravyeṣuvartamānoghanāvayavasanniveśaviśiṣṭeṣukālāntarāvasthāyiṣusvāśrayamanyathākṛtamyathāvasthitamsthāpayati. sthāvarajaṅgamavikāreṣudhanuhśākhāśṛṅgadantāsthisūtravastrādiṣubhugnasaṃvartiteṣusthitisthāpakasyakāryamsaṃlakṣyate. nityānityatvaniṣpattayosyāpigurutvavat. (

8.22

) धर्मःपुरुषगुणः. कर्तुःप्रियहितमोक्षहेतुःअतीन्दिर्यो.ऽन्त्यसुखसंविज्ञानविरोधीपुरुषान्तह्करणसम्योगविशुद्धाभिसन्धिजःवर्णाश्रमिणाम्प्रतिनियतसाधननिमित्तः. तस्यतुसाधनानिश्रुतिस्मृतिविहितानिवर्णाश्रमिणाम्सामान्यविशेषभावेनावस्थितानिद्रव्यगुणकर्माणि. तत्रसामान्यानिधर्मेश्रद्धाहिंसाभूतहितत्वम्सत्यवचनमस्तेयम्ब्रहमचर्यमनुपधाक्रोधवर्जनमभिषेचनम्शिचिद्रव्यसेवनम्विशिष्टदेवताभक्तिरुपवासो.ऽप्रमादश्च. ब्राह्मणक्षचियवैश्यानामिज्याध्ययनदानानिब्राह्मणस्यविशिष्टानिप्रतिग्रहाध्यापनयाजनानिस्ववर्णविहिताश्चसंस्काराः. क्षत्रियस्यसम्यक्प्रजापालनमसाधुनिग्रहोयुद्धेष्वनिवर्तनम्स्वकीयाश्चसंस्काराः. वैश्यस्यक्रियविक्रयकृषिपशुपालनानिस्वकीयाश्चसंस्काराः. शूद्रस्यपूर्ववर्णपारतन्त्र्यममन्त्रिकाश्चक्रियाः. आश्रमिणाम्तुब्रह्मचारिणोगुरुकुलनिवासिनःस्वशास्त्रविहितानिगुरुशुश्रूषाग्नीन्धनभैक्ष्याचरणानिमधुमांसदिवास्वप्नांजनाभ्यञजनादिवर्जनम्च. (

) dharmaḥpuruṣaguṇaḥ. kartuḥpriyahitamokṣahetuḥatīndiryo.'ntyasukhasaṃvijñānavirodhīpuruṣāntahkaraṇasamyogaviśuddhābhisandhijaḥvarṇāśramiṇāmpratiniyatasādhananimittaḥ. tasyatusādhanāniśrutismṛtivihitānivarṇāśramiṇāmsāmānyaviśeṣabhāvenāvasthitānidravyaguṇakarmāṇi. tatrasāmānyānidharmeśraddhāhiṃsābhūtahitatvamsatyavacanamasteyambrahamacaryamanupadhākrodhavarjanamabhiṣecanamśicidravyasevanamviśiṣṭadevatābhaktirupavāso.'pramādaśca. brāhmaṇakṣaciyavaiśyānāmijyādhyayanadānānibrāhmaṇasyaviśiṣṭānipratigrahādhyāpanayājanānisvavarṇavihitāścasaṃskārāḥ. kṣatriyasyasamyakprajāpālanamasādhunigrahoyuddheṣvanivartanamsvakīyāścasaṃskārāḥ. vaiśyasyakriyavikrayakṛṣipaśupālanānisvakīyāścasaṃskārāḥ. śūdrasyapūrvavarṇapāratantryamamantrikāścakriyāḥ. āśramiṇāmtubrahmacāriṇogurukulanivāsinaḥsvaśāstravihitāniguruśuśrūṣāgnīndhanabhaikṣyācaraṇānimadhumāṃsadivāsvapnāṃjanābhyañajanādivarjanamca. (

8.22

) विद्याव्रतस्नातकस्यकृतदारस्यगृहस्थस्यशालीनयायावरवृत्त्युपार्जितैरर्थैर्भूतमनुष्यदेवपितृब्रह्माख्यानाम्पञ्वानाम्महायज्ञानम्सायम्प्रातरनुष्ठानमेकाग्निविधानेनपाकयज्ञसंस्थानाम्चनित्यानाम्शक्तौविद्यमानायामग्न्याधेयादीनाम्चहविर्यज्ञसंस्थानामग्निष्टोमादीनाम्सोमयज्ञसंस्थानाम्च. ऋत्वन्तरेषुब्रह्मचर्यमपत्योत्पादनम्च. ब्रह्मचारिणोगृहस्थस्यवाग्रामान्निर्गतस्यवनवासोवल्ककाजिनकेशश्मश्रुनखरोमधारणम्च. वन्यहुतातिथिशेषभोजनानिवानप्रस्थस्य. त्रयाणामन्यतमस्यश्रद्धावतःसर्वभूतेभ्योनित्यमभयम्दत्त्वासम्न्यस्यस्वानिकर्माणियमनियमेष्वप्रमत्तस्यषट्पदार्थप्रसंख्यानाद्योगप्रसाधनम्प्रव्रजितस्येति. दृष्टम्प्रयोजनमनुद्दिश्यैतानिसाधनानिभावप्रसादम्चापेक्ष्यात्ममनसोःसम्योगाद्धर्मोत्पत्तिरिति. (

) vidyāvratasnātakasyakṛtadārasyagṛhasthasyaśālīnayāyāvaravṛttyupārjitairarthairbhūtamanuṣyadevapitṛbrahmākhyānāmpañvānāmmahāyajñānamsāyamprātaranuṣṭhānamekāgnividhānenapākayajñasaṃsthānāmcanityānāmśaktauvidyamānāyāmagnyādheyādīnāmcahaviryajñasaṃsthānāmagniṣṭomādīnāmsomayajñasaṃsthānāmca. ṛtvantareṣubrahmacaryamapatyotpādanamca. brahmacāriṇogṛhasthasyavāgrāmānnirgatasyavanavāsovalkakājinakeśaśmaśrunakharomadhāraṇamca. vanyahutātithiśeṣabhojanānivānaprasthasya. trayāṇāmanyatamasyaśraddhāvataḥsarvabhūtebhyonityamabhayamdattvāsamnyasyasvānikarmāṇiyamaniyameṣvapramattasyaṣaṭpadārthaprasaṃkhyānādyogaprasādhanampravrajitasyeti. dṛṣṭamprayojanamanuddiśyaitānisādhanānibhāvaprasādamcāpekṣyātmamanasoḥsamyogāddharmotpattiriti. (

8.23

) अधर्मो.ऽप्यात्मगुणः. कर्तुरहितप्रत्यवायहेतुरतीन्द्रियो.ऽन्त्यदुह्खसंविज्ञानविरोधी. तस्यतुसाधनानिशास्त्रेप्रतिषिद्धानिधर्मसाधनविपरीतानिहिंसानृतस्तेयादीनिविहिताकरणम्प्रमादश्चैतानिदुष्टाभिसन्धिम्चापेक्ष्यात्ममनसोःसम्योगादधर्मस्योत्पत्तिः. (

) adharmo.'pyātmaguṇaḥ. karturahitapratyavāyaheturatīndriyo.'ntyaduhkhasaṃvijñānavirodhī. tasyatusādhanāniśāstrepratiṣiddhānidharmasādhanaviparītānihiṃsānṛtasteyādīnivihitākaraṇampramādaścaitāniduṣṭābhisandhimcāpekṣyātmamanasoḥsamyogādadharmasyotpattiḥ. (

8.24

) अविदुषोरागद्वेषवतःप्रवर्तकाद्धर्मात्प्रकृष्टात्स्वल्पाधर्मसहितात्ब्रह्मेन्द्रप्रजापतिपितृमनुष्यलोकेष्वाशयानुरूपैरिष्टशरीरेन्द्रियविषयसुखादिभिर्योगोभवति. तथाप्रकृष्टादधर्मात्स्वल्पधर्मसहितात्प्रेततिर्यग्योनिस्थानेष्वनिष्टशरीरेन्द्रियविषयदुह्खाभिर्योगोभवति. (

) aviduṣorāgadveṣavataḥpravartakāddharmātprakṛṣṭātsvalpādharmasahitātbrahmendraprajāpatipitṛmanuṣyalokeṣvāśayānurūpairiṣṭaśarīrendriyaviṣayasukhādibhiryogobhavati. tathāprakṛṣṭādadharmātsvalpadharmasahitātpretatiryagyonisthāneṣvaniṣṭaśarīrendriyaviṣayaduhkhābhiryogobhavati. (

8.24

) एवम्प्रवृत्तिलक्षणाद्धर्मादधर्मसहिताद्देवमनुष्यतिर्यङ्नारकेषुपुनःपुनःसंसारबन्धोभवति. (

) evampravṛttilakṣaṇāddharmādadharmasahitāddevamanuṣyatiryaṅnārakeṣupunaḥpunaḥsaṃsārabandhobhavati. (

8.24

) ज्ञानपूर्वकात्तुकृतादसंकल्पितफलाद्विशुद्धेकुलेजातस्यदुह्खविगमोपायजिज्ञासोराचार्यमुपसङ्गम्योत्पन्नषट्पदार्थतत्त्वज्ञानस्याज्ञाननिवृत्तौविरक्तस्यरागद्वेषाद्यभावात्तज्जयोर्धर्माधर्मयोरनुत्पत्तौपूर्वसङ्चितयोश्चोपभोगान्निरोधेसन्तोषसुखम्शरीरपरिच्छेदम्चोत्पद्यरागादिनिवृत्तौनिवृत्तिलक्षणःकेवलोधर्मःपरमार्थदर्शनजम्सुखम्कृत्वानिवर्तते. तदानिरोधात्निर्बीजस्यात्मनःशरीरादिनिवृत्तिःपुनःशरीराद्यनुत्पत्तौदग्धेन्धनानलवदुपशमोमोक्षेति. (

) jñānapūrvakāttukṛtādasaṃkalpitaphalādviśuddhekulejātasyaduhkhavigamopāyajijñāsorācāryamupasaṅgamyotpannaṣaṭpadārthatattvajñānasyājñānanivṛttauviraktasyarāgadveṣādyabhāvāttajjayordharmādharmayoranutpattaupūrvasaṅcitayoścopabhogānnirodhesantoṣasukhamśarīraparicchedamcotpadyarāgādinivṛttaunivṛttilakṣaṇaḥkevalodharmaḥparamārthadarśanajamsukhamkṛtvānivartate. tadānirodhātnirbījasyātmanaḥśarīrādinivṛttiḥpunaḥśarīrādyanutpattaudagdhendhanānalavadupaśamomokṣeti. (

8.24

) शब्दो.ऽम्बरगुणःश्रोत्रग्राह्यःक्षणिकःकार्यकारणोभयविरोधीसम्योगविभागशब्दजःप्रदेशवृत्तिःसमानासमानजातीयकारणः. सद्विविधोवर्णलक्षणोध्वनिलक्षणश्च. तत्राकारादिर्वर्णलक्षणःशङ्खादिनिमित्तोध्वनिलक्षणश्च. तत्रवर्णलक्षणस्योत्पत्तिरात्ममनसोःसम्योगात्स्मृत्यपेक्षाद्वर्णोच्चारणेच्छातदनन्तरम्प्रयत्नस्तमपेक्षमाणादात्मवायुसम्योगाद्वायौकर्मजायतेसचोर्ध्वम्गच्छन्कण्ठादीनभिहन्तिततःस्थानवायुसम्योगापेक्षमाणात्स्थानाकाशसम्योगात्वर्णोत्पत्तिः. (

) śabdo.'mbaraguṇaḥśrotragrāhyaḥkṣaṇikaḥkāryakāraṇobhayavirodhīsamyogavibhāgaśabdajaḥpradeśavṛttiḥsamānāsamānajātīyakāraṇaḥ. sadvividhovarṇalakṣaṇodhvanilakṣaṇaśca. tatrākārādirvarṇalakṣaṇaḥśaṅkhādinimittodhvanilakṣaṇaśca. tatravarṇalakṣaṇasyotpattirātmamanasoḥsamyogātsmṛtyapekṣādvarṇoccāraṇecchātadanantaramprayatnastamapekṣamāṇādātmavāyusamyogādvāyaukarmajāyatesacordhvamgacchankaṇṭhādīnabhihantitataḥsthānavāyusamyogāpekṣamāṇātsthānākāśasamyogātvarṇotpattiḥ. (

Section 8 (cont. 3)

8.24

) अवर्णलक्षणो.ऽपिभेरीदण्डसम्योगापेक्षाद्भेर्याकाशसम्योगादुत्पद्यते. वेणुपर्वविभागाद्वेण्वाकाशविभागाच्चशब्दाच्चसम्योगविभागनिष्पन्नाद्वीचीसन्तानवच्छब्दसन्तानेत्येवम्ण्सन्तानेनश्रोत्रप्रदेशमागतस्यग्रहणम्श्रोत्रशब्दयोर्गमनागमनाभावादप्राप्तस्यग्रहणम्नास्तिप्ररिशेषात्सन्तानसिद्धिरिति. (

) avarṇalakṣaṇo.'pibherīdaṇḍasamyogāpekṣādbheryākāśasamyogādutpadyate. veṇuparvavibhāgādveṇvākāśavibhāgāccaśabdāccasamyogavibhāganiṣpannādvīcīsantānavacchabdasantānetyevamṇsantānenaśrotrapradeśamāgatasyagrahaṇamśrotraśabdayorgamanāgamanābhāvādaprāptasyagrahaṇamnāstiprariśeṣātsantānasiddhiriti. (

8.0

) प्रशस्तपादभाष्येगुणपदार्थःसमाप्तः. (

) praśastapādabhāṣyeguṇapadārthaḥsamāptaḥ. (

Section 9

9.0

) अथकर्मपदार्थनिरूपणम्. (

) athakarmapadārthanirūpaṇam. (

9.1

) उत्क्षेपणादीनाम्पञ्चानामपिकर्मत्वसम्बन्धः. एकद्रव्यवत्त्वम्क्षणिकत्वम्मूर्तद्रव्यवृत्तित्वमगुणवत्त्वम्गुरुत्वद्रवत्वप्रयत्नसम्योगजत्वम्स्वकार्यसम्योगविरोधित्वम्सम्योगविभागनिरपेक्षकारणत्वमसमवायिकारणत्वम्स्वपराश्रयसमवेतकार्यारम्भकत्वम्समानजातीयानारम्भकत्वम्द्रव्यानारम्भकत्वम्चप्रतिनियतजातियोगित्वम्. दिग्विशिष्टकार्यारम्भकत्वम्चविशेषः. (

) utkṣepaṇādīnāmpañcānāmapikarmatvasambandhaḥ. ekadravyavattvamkṣaṇikatvammūrtadravyavṛttitvamaguṇavattvamgurutvadravatvaprayatnasamyogajatvamsvakāryasamyogavirodhitvamsamyogavibhāganirapekṣakāraṇatvamasamavāyikāraṇatvamsvaparāśrayasamavetakāryārambhakatvamsamānajātīyānārambhakatvamdravyānārambhakatvamcapratiniyatajātiyogitvam. digviśiṣṭakāryārambhakatvamcaviśeṣaḥ. (

9.2.1

) तत्रोत्क्षेपणम्शरीरावयवेषुतत्सम्बद्धेषुचयदूर्ध्वभागिभिःप्रदेशैःसम्योगकारणमधोभाग्भिश्चप्रदेशैःविभागकारणम्कर्मोत्पद्यतेगुरुत्वप्रयत्नसम्योगेभ्यस्तदुत्क्षेपणम्. (

) tatrotkṣepaṇamśarīrāvayaveṣutatsambaddheṣucayadūrdhvabhāgibhiḥpradeśaiḥsamyogakāraṇamadhobhāgbhiścapradeśaiḥvibhāgakāraṇamkarmotpadyategurutvaprayatnasamyogebhyastadutkṣepaṇam. (

9.2.1

) तद्विपरीतसम्योगविभागकारणम्कर्मापक्षेपणम्. (

) tadviparītasamyogavibhāgakāraṇamkarmāpakṣepaṇam. (

9.2.2

) ऋजुनोद्रव्यस्याग्रावय्वानाम्तद्देशैर्विभागःसम्योगश्चमूलप्रदेशैर्येनकर्मणावयवीकुटिलःसंजायतेतदाकुञ्चनम्. (

) ṛjunodravyasyāgrāvayvānāmtaddeśairvibhāgaḥsamyogaścamūlapradeśairyenakarmaṇāvayavīkuṭilaḥsaṃjāyatetadākuñcanam. (

9.2.2

) तद्विप्रययेणसम्योगविभागोत्पत्तौयेनकर्मणावयवीऋजुःसम्पद्यतेतत्प्रसारणम्. (

) tadviprayayeṇasamyogavibhāgotpattauyenakarmaṇāvayavīṛjuḥsampadyatetatprasāraṇam. (

9.2.3

) यदनियतदिक्प्रदेशसम्योगविभागकारणम्तद्गमनमिति. (

) yadaniyatadikpradeśasamyogavibhāgakāraṇamtadgamanamiti. (

9.3

) एतत्पञ्चविधमपिकर्मशरीरावयवेषुतत्सम्बद्धेषुचसत्प्रत्ययमसत्प्रत्ययम्चयदन्यत्तदप्रत्ययमेवतेष्वन्येषुचतद्गमनमिति. कर्मणाम्जातिपञ्चकत्वमयुक्तंगमनाविशेषात्. सर्वम्हिक्षणिकम्कर्मगमनमात्रमुत्पन्नम्स्वाश्रयस्योर्ध्वमधिस्तिर्यग्वाप्यणुमात्रैःप्रदेशैःसम्योगविभागात्न्करोतिसर्वत्रगमनप्रत्ययो.ऽवुसिष्टस्तस्माद्गमनमेवसर्वमिति. नवर्गशःप्रत्ययानुवृत्तिव्यावृत्तिदर्शनातिहोत्क्षेपणम्परत्रापक्षेपणमित्येवमादिसर्वत्रवर्गशःप्रत्ययानुवृत्तिव्यावृत्तीदृष्टेतद्धेतुःसामान्यविशेषभेदो.ऽवगम्यते. तेषामुदाद्युपसर्गविशेषात्प्रतिनियतदिग्विशिष्टकार्यारम्भत्वादुपलक्षणभेदो.ऽपिसिद्धः. एवमपिपञ्चैवेत्यवधारणानुपपत्तिः. निष्क्रामणप्रवेशनादिष्वपिवर्गशःप्रत्ययानुवृत्तिव्यावृत्तिदर्शनात्. यद्युत्क्षेपणादिषुसर्वत्रवर्गशःप्रत्ययानुवृत्तिव्यावृत्तिदर्शनाज्जातिभेदेष्यतेएवम्चनिष्क्रमणप्रवेशनादिष्वपि. कार्यभेदात्तेषुप्रत्ययानुवृत्तिव्यावृत्तीइतिचेत्नोत्क्षेपणादिष्वपिकार्यभेदादेवप्रत्ययानुवृत्तिव्यावृत्तिप्रसङ्गः. अथसमानेवर्गशःप्रत्ययानुवृत्तिव्यावृत्तिसद्भावेउत्क्षेपणादीनामेवजातिभेदोननिष्क्रमणादीनामित्यत्रविशेषहेतुरस्तीतिनजातिसङ्करप्रसङ्गात्. निष्क्रमणादीनाम्जातिभेदात्प्रत्ययानुवृत्तिव्यावृत्तौजातिसङ्करःप्रसज्यते. कथम्द्वयोर्द्रष्ट्रोरेकस्मादपवरकादपवरकान्तरम्गच्छतोयुगपन्निष्क्रमणप्रवेशनप्रत्ययौदृष्टौतथाद्वारप्रदेशेप्रविशतिनिष्क्रामतीतिच. यदातुप्रतिसीराद्यपनीतम्भवतितदानप्रवेशनप्रत्ययोनापिनिष्क्रमणप्रत्ययःकिन्तुगमनप्रत्ययैवभवति. तथानालिकायाम्वंशपत्त्रादौपततिबहूनाम्द्रष्ट्qणाम्युगपद्भ्रमणपतनप्रवेशनप्रत्ययादृष्टाइतिजातिसङ्करप्रसङ्गः. नचैवमुत्क्षेपणादिषुप्रत्ययसङ्करोदृष्टःतस्मादुत्क्षेपणादीनामेवजातिभेदात्प्रत्ययानुवृत्तिव्यावृत्तीनिष्क्रमणादीनाम्तुकार्यभेदादिति. कथम्युगपत्प्रययभेदेतिचेत्. अथमतम्यथाजातिसङ्करोनासितेवमनेककर्मसमावेशो.ऽपिनास्तीत्येकस्मिन्कर्मणियुगपद्द्रष्ट्qणाम्भ्रमणपतनप्रवेशनप्रत्ययाःकथम्भवन्तीति. अत्रब्रूमःनावयवावयविनोर्दिग्विशिष्टसम्योगविभागानाम्भेदात्. (

) etatpañcavidhamapikarmaśarīrāvayaveṣutatsambaddheṣucasatpratyayamasatpratyayamcayadanyattadapratyayamevateṣvanyeṣucatadgamanamiti. karmaṇāmjātipañcakatvamayuktaṃgamanāviśeṣāt. sarvamhikṣaṇikamkarmagamanamātramutpannamsvāśrayasyordhvamadhistiryagvāpyaṇumātraiḥpradeśaiḥsamyogavibhāgātnkarotisarvatragamanapratyayo.'vusiṣṭastasmādgamanamevasarvamiti. navargaśaḥpratyayānuvṛttivyāvṛttidarśanātihotkṣepaṇamparatrāpakṣepaṇamityevamādisarvatravargaśaḥpratyayānuvṛttivyāvṛttīdṛṣṭetaddhetuḥsāmānyaviśeṣabhedo.'vagamyate. teṣāmudādyupasargaviśeṣātpratiniyatadigviśiṣṭakāryārambhatvādupalakṣaṇabhedo.'pisiddhaḥ. evamapipañcaivetyavadhāraṇānupapattiḥ. niṣkrāmaṇapraveśanādiṣvapivargaśaḥpratyayānuvṛttivyāvṛttidarśanāt. yadyutkṣepaṇādiṣusarvatravargaśaḥpratyayānuvṛttivyāvṛttidarśanājjātibhedeṣyateevamcaniṣkramaṇapraveśanādiṣvapi. kāryabhedātteṣupratyayānuvṛttivyāvṛttīiticetnotkṣepaṇādiṣvapikāryabhedādevapratyayānuvṛttivyāvṛttiprasaṅgaḥ. athasamānevargaśaḥpratyayānuvṛttivyāvṛttisadbhāveutkṣepaṇādīnāmevajātibhedonaniṣkramaṇādīnāmityatraviśeṣaheturastītinajātisaṅkaraprasaṅgāt. niṣkramaṇādīnāmjātibhedātpratyayānuvṛttivyāvṛttaujātisaṅkaraḥprasajyate. kathamdvayordraṣṭrorekasmādapavarakādapavarakāntaramgacchatoyugapanniṣkramaṇapraveśanapratyayaudṛṣṭautathādvārapradeśepraviśatiniṣkrāmatītica. yadātupratisīrādyapanītambhavatitadānapraveśanapratyayonāpiniṣkramaṇapratyayaḥkintugamanapratyayaivabhavati. tathānālikāyāmvaṃśapattrādaupatatibahūnāmdraṣṭqṇāmyugapadbhramaṇapatanapraveśanapratyayādṛṣṭāitijātisaṅkaraprasaṅgaḥ. nacaivamutkṣepaṇādiṣupratyayasaṅkarodṛṣṭaḥtasmādutkṣepaṇādīnāmevajātibhedātpratyayānuvṛttivyāvṛttīniṣkramaṇādīnāmtukāryabhedāditi. kathamyugapatprayayabhedeticet. athamatamyathājātisaṅkaronāsitevamanekakarmasamāveśo.'pināstītyekasminkarmaṇiyugapaddraṣṭqṇāmbhramaṇapatanapraveśanapratyayāḥkathambhavantīti. atrabrūmaḥnāvayavāvayavinordigviśiṣṭasamyogavibhāgānāmbhedāt. (

9.3

) योहिद्रष्टावयवानाम्पार्श्वतःपर्यायेणदिक्प्रदेशैःसम्योगविभागान्पश्यतितस्यभ्रमणप्रत्ययोभव्तियोह्यवयविनिऊर्ध्वप्रदेशैर्विभागमधःसम्योगम्चावेक्षतेतस्यपतनप्रत्ययोभवति. यःपुनर्नालिकान्तर्देशेसम्योगम्बहिर्देशेचविभागम्पश्यतितस्यप्रवेशनप्रत्ययोभवतीतिसिद्धःकार्यभेदान्निष्क्रमणादीनाम्प्रत्ययभेदेति. भवतूत्क्षेपणादीनाम्जातिभेदात्प्रत्ययभेदःनिष्क्रमणादीनाम्तुकार्यभेदादिति. (

) yohidraṣṭāvayavānāmpārśvataḥparyāyeṇadikpradeśaiḥsamyogavibhāgānpaśyatitasyabhramaṇapratyayobhavtiyohyavayaviniūrdhvapradeśairvibhāgamadhaḥsamyogamcāvekṣatetasyapatanapratyayobhavati. yaḥpunarnālikāntardeśesamyogambahirdeśecavibhāgampaśyatitasyapraveśanapratyayobhavatītisiddhaḥkāryabhedānniṣkramaṇādīnāmpratyayabhedeti. bhavatūtkṣepaṇādīnāmjātibhedātpratyayabhedaḥniṣkramaṇādīnāmtukāryabhedāditi. (

9.3

) अथगमनत्वम्किम्कर्मत्वपर्यायःआहोस्विदपरम्सामान्यमिति. कुतस्तेसंशयः. समस्तेषूत्क्षेपणादिषुकर्मप्रत्ययवद्गमनप्रत्ययाविशेषात्कर्मत्वपर्यायेतिगम्यते. यतस्तूत्क्षेपणादिवद्विशेषसंज्ञयाभिहितम्तस्मादपरम्सामान्यम्स्यादिति. न. कर्मत्वपर्यायत्वात्. आत्मत्वपुरुषत्ववत्कर्मत्वपर्यायैवगमनत्वमिति. अथविशेषसंज्ञयाकिमर्थम्गमनग्रहणम्कृतमितिनभ्रमणाद्यवरोधार्थत्वात्. उत्क्षेपणादिशब्दैरनवरुद्धानाम्भ्रमणपतनस्पन्दनादीनामवरोधार्थम्गमनग्रहणम्कृतमिति. अन्यथाहियान्येवचत्वारिविशेषसंज्ञयोक्तानितान्येवसामान्यविशेषसंज्ञाविषयाणिप्रसज्येरन्निति. अथवास्त्वपरम्सामान्यम्गमनत्वमनियतदिग्देशसम्योगविभागकारणेषुभ्रमणादिष्वेववर्ततेगमनशब्दश्चोत्क्षेपणादिषुभाक्तोद्रष्टव्यःस्वाश्रयसम्योगविभागकर्तृत्वसामान्यादिति. (

) athagamanatvamkimkarmatvaparyāyaḥāhosvidaparamsāmānyamiti. kutastesaṃśayaḥ. samasteṣūtkṣepaṇādiṣukarmapratyayavadgamanapratyayāviśeṣātkarmatvaparyāyetigamyate. yatastūtkṣepaṇādivadviśeṣasaṃjñayābhihitamtasmādaparamsāmānyamsyāditi. na. karmatvaparyāyatvāt. ātmatvapuruṣatvavatkarmatvaparyāyaivagamanatvamiti. athaviśeṣasaṃjñayākimarthamgamanagrahaṇamkṛtamitinabhramaṇādyavarodhārthatvāt. utkṣepaṇādiśabdairanavaruddhānāmbhramaṇapatanaspandanādīnāmavarodhārthamgamanagrahaṇamkṛtamiti. anyathāhiyānyevacatvāriviśeṣasaṃjñayoktānitānyevasāmānyaviśeṣasaṃjñāviṣayāṇiprasajyeranniti. athavāstvaparamsāmānyamgamanatvamaniyatadigdeśasamyogavibhāgakāraṇeṣubhramaṇādiṣvevavartategamanaśabdaścotkṣepaṇādiṣubhāktodraṣṭavyaḥsvāśrayasamyogavibhāgakartṛtvasāmānyāditi. (

9.4

) सत्प्रत्ययकर्मविधिः. कथम्चिकीर्षितेषुयज्ञाध्ययनदानकृष्यादिषुयदाहस्तमुत्क्षेप्तुमिच्छत्यपक्षेप्तुम्वातदाहस्तवत्यात्मप्रदेशेप्रयत्नःसंजायतेतम्प्रयत्नम्गुरुत्वाचोपेक्षमाणादात्महस्तसम्योगाद्धस्तेकर्मभवतिहस्तवत्सर्वशरीरावयवेषुपादादिषुशरीरेचेति. तत्सम्बद्धेष्वपिकथम्यदाहस्तेनमुसलम्गृहीत्वेच्छाम्करोतिउत्क्षिपामिहस्तेनमुसलमितितदनन्तरम्प्रयत्नस्तमपेक्षमणादात्महस्तसम्योगाद्यस्मिन्नेवकालेहस्तेउत्क्षेपणकर्मोत्पद्यतेतस्मिन्नेवकालेतमेवप्रयत्नमपेक्षमाणाद्धस्तमुसलसम्योगात्मुसलए.ऽपिकर्मेति. (

) satpratyayakarmavidhiḥ. kathamcikīrṣiteṣuyajñādhyayanadānakṛṣyādiṣuyadāhastamutkṣeptumicchatyapakṣeptumvātadāhastavatyātmapradeśeprayatnaḥsaṃjāyatetamprayatnamgurutvācopekṣamāṇādātmahastasamyogāddhastekarmabhavatihastavatsarvaśarīrāvayaveṣupādādiṣuśarīreceti. tatsambaddheṣvapikathamyadāhastenamusalamgṛhītvecchāmkarotiutkṣipāmihastenamusalamititadanantaramprayatnastamapekṣamaṇādātmahastasamyogādyasminnevakālehasteutkṣepaṇakarmotpadyatetasminnevakāletamevaprayatnamapekṣamāṇāddhastamusalasamyogātmusalae.'pikarmeti. (

9.4

) ततोदूरमुत्क्षिप्तेमुसलेतदर्थेच्छानिवर्ततेपुनरप्यपक्षेपणेच्छोत्पद्यतेतदनतरम्प्रयत्नस्तमपेक्षमाणाद्यथोक्तात्सम्योगाद्धस्तमुसलयोर्युगपदपक्षेपणकर्मणीभवतःततो.ऽन्त्येनमुसलकर्मणोलूखलमुसलयोरभिघाताख्यःसम्योगःक्रियतेससम्योगोमुसलगतवेगमपेक्षमाणो.ऽप्रत्ययम्मुसलेउत्पतनकर्मकरोति. तत्कर्माभिघातापेक्षम्मुसलेसंस्कारमारभतेतमपेक्ष्यमुसलहस्तसम्योगो.ऽप्रययम्हते.ऽप्युत्पतनकर्मकरोति. यद्यपिप्राक्तनःसंस्कारोविनष्टःतथापिमुसलोलूखलयोःसम्योगःपटुकर्मोत्पादकःसम्योगविशेषभावात्तस्यसंस्कारारम्भेसाचिव्यसमर्थोभवति. अथवाप्राक्तनैवपटुःसंस्कारो.ऽभिघातादविनश्यन्नवस्थितेति. अतःसंस्कारवतिपुनःसंस्कारारम्भोनास्त्यतोयस्मिन्कालेसंस्कारापेक्षादभिघातादप्रययम्मुसलेउत्पतनकर्मतस्मिन्नेवकालेतमेवसंस्कारमपेक्षमाणात्मुसलहस्तसम्योगादप्रत्ययम्हस्ते.ऽप्युत्पतनकर्मेति. (

) tatodūramutkṣiptemusaletadarthecchānivartatepunarapyapakṣepaṇecchotpadyatetadanataramprayatnastamapekṣamāṇādyathoktātsamyogāddhastamusalayoryugapadapakṣepaṇakarmaṇībhavataḥtato.'ntyenamusalakarmaṇolūkhalamusalayorabhighātākhyaḥsamyogaḥkriyatesasamyogomusalagatavegamapekṣamāṇo.'pratyayammusaleutpatanakarmakaroti. tatkarmābhighātāpekṣammusalesaṃskāramārabhatetamapekṣyamusalahastasamyogo.'prayayamhate.'pyutpatanakarmakaroti. yadyapiprāktanaḥsaṃskārovinaṣṭaḥtathāpimusalolūkhalayoḥsamyogaḥpaṭukarmotpādakaḥsamyogaviśeṣabhāvāttasyasaṃskārārambhesācivyasamarthobhavati. athavāprāktanaivapaṭuḥsaṃskāro.'bhighātādavinaśyannavasthiteti. ataḥsaṃskāravatipunaḥsaṃskārārambhonāstyatoyasminkālesaṃskārāpekṣādabhighātādaprayayammusaleutpatanakarmatasminnevakāletamevasaṃskāramapekṣamāṇātmusalahastasamyogādapratyayamhaste.'pyutpatanakarmeti. (

9.4

) पणिमुक्तेषुगमनविधिः. कथम्यदातोमरम्हस्तेनगृहीत्वोत्क्षेप्तुमिच्छोत्पद्यतेतदनन्तरम्प्रयत्नःतमपेक्षमाणाद्यथोक्तात्सम्योगद्वयात्तोमरहस्तयोर्युगपदाकर्षणकर्मणीभवतः. प्रसारितेचहस्तेतदाकर्षणार्थःप्रयत्नोनिवर्ततेतदनन्तरम्तिर्यगूर्ध्वदूरमासन्नम्वाक्षिपामीतीच्छासंजायतेतदनन्तरम्तद्नुरूपःप्रयत्नस्तमपेक्षमाणस्तोमरहस्तसम्योगोनोदनाख्यःतस्मात्तोमरेकरंतोपन्नम्नोदनापेक्षम्तस्मिन्संस्कारमारभतेततःसंस्कारनोदनाभ्याम्तावत्कर्माणिभवन्तियावद्धस्ततोमरविभागेतिततोविभागान्नोदनेनिवृत्तेसंस्कारादूर्ध्वम्तिर्यग्दूरमासन्नम्वाप्रयत्नानुरूपाणिकर्माणिभवन्त्यापतनादिति. (

) paṇimukteṣugamanavidhiḥ. kathamyadātomaramhastenagṛhītvotkṣeptumicchotpadyatetadanantaramprayatnaḥtamapekṣamāṇādyathoktātsamyogadvayāttomarahastayoryugapadākarṣaṇakarmaṇībhavataḥ. prasāritecahastetadākarṣaṇārthaḥprayatnonivartatetadanantaramtiryagūrdhvadūramāsannamvākṣipāmītīcchāsaṃjāyatetadanantaramtadnurūpaḥprayatnastamapekṣamāṇastomarahastasamyogonodanākhyaḥtasmāttomarekarṃtopannamnodanāpekṣamtasminsaṃskāramārabhatetataḥsaṃskāranodanābhyāmtāvatkarmāṇibhavantiyāvaddhastatomaravibhāgetitatovibhāgānnodanenivṛttesaṃskārādūrdhvamtiryagdūramāsannamvāprayatnānurūpāṇikarmāṇibhavantyāpatanāditi. (

9.4

) तथायन्त्रमुक्तेषुगमन्विधिः. कथम्योबलवान्कृतव्यायामोवामेनकरेणधनुर्विष्टभ्यदक्षिणेनशरम्सन्धायसशराम्ज्याम्मुष्टिनागृहीत्वाआकर्षणेच्छाम्करोतिसज्येष्वाकर्षयाम्येतद्धनुरिति. तदनन्तरम्प्रयत्नस्तमपेक्षमाणादात्महस्तसम्योगादाकर्षणकर्महस्तेयदैवोत्पद्यतेतदैवतमेवप्रयत्नमपेक्षमाणाद्धस्तज्याशरसम्योगाद्ज्यायाम्शरेचकर्मप्रयत्नविशिष्टहस्तज्याशरसम्योगमपेक्षमाणाभ्याम्ज्याकोटिसम्योगाभ्याम्कर्मणीभवतोधनुष्कोट्योरित्येतत्सर्वम्युगपत्. एवमाकर्णादाकृष्टेधनुषिनातःपरमनेनगन्तव्यमितियज्ज्ञानम्ततस्तदाकर्शणार्थस्यप्रयत्नस्यविनाशस्ततःपुनर्मोक्षणेच्छासंजायतेतदनन्तरम्प्रयत्नस्तमपेक्षमाणादात्माङ्गुलिसम्योगादङ्गुलिकर्मतस्माज्ज्याङ्गुलिविभागःततोविभागात्सम्योगविनाशःतस्मिन्विनष्टेप्रतिबन्धकाभावाद्यदाधणुषिवर्तमानःस्थितिस्थापकःसंस्कारोमण्डलीभूतम्धनुर्यथावस्थितम्स्थापयतितदातमेवसंस्कारमपेक्षमाणाद्धनुर्ज्यासम्योगाज्ज्यायाम्शरेचकर्मोत्पद्यतेतत्स्वकारणापेक्षम्ज्यायाम्संस्कारम्करोति तमपेक्षमाणेषुज्यासम्योगोनोदनम्तस्मादिषावाद्यम्कर्मनोदनापेक्षमिषौसंस्कारमारभते. (

) tathāyantramukteṣugamanvidhiḥ. kathamyobalavānkṛtavyāyāmovāmenakareṇadhanurviṣṭabhyadakṣiṇenaśaramsandhāyasaśarāmjyāmmuṣṭināgṛhītvāākarṣaṇecchāmkarotisajyeṣvākarṣayāmyetaddhanuriti. tadanantaramprayatnastamapekṣamāṇādātmahastasamyogādākarṣaṇakarmahasteyadaivotpadyatetadaivatamevaprayatnamapekṣamāṇāddhastajyāśarasamyogādjyāyāmśarecakarmaprayatnaviśiṣṭahastajyāśarasamyogamapekṣamāṇābhyāmjyākoṭisamyogābhyāmkarmaṇībhavatodhanuṣkoṭyorityetatsarvamyugapat. evamākarṇādākṛṣṭedhanuṣinātaḥparamanenagantavyamitiyajjñānamtatastadākarśaṇārthasyaprayatnasyavināśastataḥpunarmokṣaṇecchāsaṃjāyatetadanantaramprayatnastamapekṣamāṇādātmāṅgulisamyogādaṅgulikarmatasmājjyāṅgulivibhāgaḥtatovibhāgātsamyogavināśaḥtasminvinaṣṭepratibandhakābhāvādyadādhaṇuṣivartamānaḥsthitisthāpakaḥsaṃskāromaṇḍalībhūtamdhanuryathāvasthitamsthāpayatitadātamevasaṃskāramapekṣamāṇāddhanurjyāsamyogājjyāyāmśarecakarmotpadyatetatsvakāraṇāpekṣamjyāyāmsaṃskāramkaroti tamapekṣamāṇeṣujyāsamyogonodanamtasmādiṣāvādyamkarmanodanāpekṣamiṣausaṃskāramārabhate. (

9.4

) तस्मात्संस्कारान्नोदनसहायात्तावत्कर्माणिभवन्तियावदिषुज्याविभागोविभागान्निवृत्तेनोदनेकर्माण्युत्तरोत्तरानीषुसंस्कारादेवापतनादिति. बहूनिकर्माणिक्रमशःकस्मात्सम्योगबहुत्वातेकस्तुसंस्कारो.ऽन्तरालेकर्मणो.ऽपेक्षाकारणाभावादिति. (

) tasmātsaṃskārānnodanasahāyāttāvatkarmāṇibhavantiyāvadiṣujyāvibhāgovibhāgānnivṛttenodanekarmāṇyuttarottarānīṣusaṃskārādevāpatanāditi. bahūnikarmāṇikramaśaḥkasmātsamyogabahutvātekastusaṃskāro.'ntarālekarmaṇo.'pekṣākāraṇābhāvāditi. (

9.4

) एवमात्माधिष्ठितेषुसत्प्रत्ययमसत्प्रययम्चकर्मोक्तम्. (

) evamātmādhiṣṭhiteṣusatpratyayamasatprayayamcakarmoktam. (

9.5

) अनधिष्ठितेषुबाह्येषुचतुर्षुमहाभूतेष्वप्रत्ययम्कर्मगमनमेवनोदनादिभ्योभवति. तत्रनोदनम्गुरुत्वद्रवत्ववेगप्रयत्नान्समस्तव्यस्तानपेक्षमाणोयःसम्योगविशेषोनोदनमविभागहेतोरेकस्यकर्मणःकारणम्तस्माच्चतुर्ष्वपिमहाभूतेषुकर्मभवति. (

) anadhiṣṭhiteṣubāhyeṣucaturṣumahābhūteṣvapratyayamkarmagamanamevanodanādibhyobhavati. tatranodanamgurutvadravatvavegaprayatnānsamastavyastānapekṣamāṇoyaḥsamyogaviśeṣonodanamavibhāgahetorekasyakarmaṇaḥkāraṇamtasmāccaturṣvapimahābhūteṣukarmabhavati. (

9.5

) यथापङ्काख्यायाम्पृथिव्याम्. वेगापेक्षोयःसम्योगविशेषाविभागहेतोरेकस्यकर्मणःकारणम्सो.ऽभिघातः. तस्मादपिचतुर्षुमहाभूतेषुकर्मभवतियथापाषाणादिषुनिष्ठुरेवस्तुन्यभिपतितेषुतथापादादिभिर्नुद्यमानायामभिहन्यमानायाम्वापङ्काख्यायाम्पृथिव्याम्यःसम्योगोनोदनाभिघातयोरन्यतरापेक्षोभयापेक्षोवाससम्युक्तसम्योगःतस्मादपिपृथिव्यादिषुकर्मभवति. येचप्रदेशाननुद्यन्तेनाप्यभिहन्यन्तेतेष्वपिकर्मजायते. पृथिव्युदकयोर्गुरुत्वविधारकसम्योगप्रयत्नवेगाभावेसतिगुरुत्वाद्यदधोगमनम्तत्पतनम्. यथामुसलशरीरादिषूक्तम्. तत्राद्यम्गुरुत्वाद्द्वितीयादीनितुगुरुत्वसंस्काराभ्याम्. (

) yathāpaṅkākhyāyāmpṛthivyām. vegāpekṣoyaḥsamyogaviśeṣāvibhāgahetorekasyakarmaṇaḥkāraṇamso.'bhighātaḥ. tasmādapicaturṣumahābhūteṣukarmabhavatiyathāpāṣāṇādiṣuniṣṭhurevastunyabhipatiteṣutathāpādādibhirnudyamānāyāmabhihanyamānāyāmvāpaṅkākhyāyāmpṛthivyāmyaḥsamyogonodanābhighātayoranyatarāpekṣobhayāpekṣovāsasamyuktasamyogaḥtasmādapipṛthivyādiṣukarmabhavati. yecapradeśānanudyantenāpyabhihanyanteteṣvapikarmajāyate. pṛthivyudakayorgurutvavidhārakasamyogaprayatnavegābhāvesatigurutvādyadadhogamanamtatpatanam. yathāmusalaśarīrādiṣūktam. tatrādyamgurutvāddvitīyādīnitugurutvasaṃskārābhyām. (

9.5

) स्रोतोभूतानामपाम्स्थलान्निम्नाभिसर्पणम्यत्तद्द्रवत्वात्स्यन्दनम्. कथम्समन्ताद्रोधह्सम्योगेनावयविद्रवत्वम्प्रतिबद्धमवयवद्रवत्वमप्येकार्थसमवेतम्तेनैवप्रतिबद्धमुत्तरोत्तरावयवद्रवत्वानिसम्युक्तसम्योगैःप्रतिबद्धानि. यदातुमात्रयासेतुभेदःकृतोभवतितदासमन्तात्प्रतिबद्धत्वादवयविद्रवत्वस्यकार्यारम्भोनास्तिसेतुसमीपस्थस्यावयवद्रवत्वस्योत्तरोत्तरेषामवयवद्रवत्वानाम्प्रतिबन्धकाभावाद्वृत्तिलाभः. ततःक्रमशःसम्युक्तानामेवाभिसर्पणम्ततःपूर्वद्रव्यविनाशेसतिप्रबन्धेनावस्थितैरवयविर्दीर्घम्द्रव्यमारभ्यतेतत्रचकारणगुणपूर्वक्रमेणद्रवत्वमुत्पद्यतेतत्रचकारणानाम्सम्युक्तानाम्प्रबन्धेनगमनेयदवयविनिकर्मोत्पद्यतेतत्स्यन्दनाख्यमिति. (

) srotobhūtānāmapāmsthalānnimnābhisarpaṇamyattaddravatvātsyandanam. kathamsamantādrodhahsamyogenāvayavidravatvampratibaddhamavayavadravatvamapyekārthasamavetamtenaivapratibaddhamuttarottarāvayavadravatvānisamyuktasamyogaiḥpratibaddhāni. yadātumātrayāsetubhedaḥkṛtobhavatitadāsamantātpratibaddhatvādavayavidravatvasyakāryārambhonāstisetusamīpasthasyāvayavadravatvasyottarottareṣāmavayavadravatvānāmpratibandhakābhāvādvṛttilābhaḥ. tataḥkramaśaḥsamyuktānāmevābhisarpaṇamtataḥpūrvadravyavināśesatiprabandhenāvasthitairavayavirdīrghamdravyamārabhyatetatracakāraṇaguṇapūrvakrameṇadravatvamutpadyatetatracakāraṇānāmsamyuktānāmprabandhenagamaneyadavayavinikarmotpadyatetatsyandanākhyamiti. (

9.5

) संस्कारात्कर्मैष्वादिषूक्तम्. तथाचक्रादिष्ववयवानाम्पार्श्वतःप्रतिनियतदिग्देशसम्योगविभागोत्पत्तौयदवयविनःसंस्कारादनियतदिग्देशसम्योगविभागनिमित्तम्कर्मतद्भ्रमणमिति. एवमादयोगमनविशेषाः. (

) saṃskārātkarmaiṣvādiṣūktam. tathācakrādiṣvavayavānāmpārśvataḥpratiniyatadigdeśasamyogavibhāgotpattauyadavayavinaḥsaṃskārādaniyatadigdeśasamyogavibhāganimittamkarmatadbhramaṇamiti. evamādayogamanaviśeṣāḥ. (

9.5

) प्राणाख्येतुवायौकर्मात्मवायुसम्योगादिच्छाद्वेषपूर्वकप्रयत्नापेक्षाज्जाग्रतेच्छानुविधानदर्शनात्सुप्तस्यतुजीवनपूर्वकप्रयत्नापेक्षात्. आकाशकालदिगात्मनाम्सत्यपिद्रव्यभावेनिष्क्रियत्वम्सामान्यादिवदमूर्तत्वात्. मूर्तिरसर्वगतद्रव्यपरिमाणम्तदनुविधायिनीचक्रियासाचाकाशादिषुनास्तितस्मान्नतेषाम्क्रियासम्बन्धो.ऽस्तीति. (

) prāṇākhyetuvāyaukarmātmavāyusamyogādicchādveṣapūrvakaprayatnāpekṣājjāgratecchānuvidhānadarśanātsuptasyatujīvanapūrvakaprayatnāpekṣāt. ākāśakāladigātmanāmsatyapidravyabhāveniṣkriyatvamsāmānyādivadamūrtatvāt. mūrtirasarvagatadravyaparimāṇamtadanuvidhāyinīcakriyāsācākāśādiṣunāstitasmānnateṣāmkriyāsambandho.'stīti. (

9.5

) सविग्रहेमनसीन्द्रियान्तरसम्बन्धार्थम्जाग्रतःकर्मात्ममनह्सम्योगादिच्छाद्वेषपूर्वकप्रयत्नापेक्षातन्वभिप्रायमिन्द्रियान्तरेणविषयान्तरोपलब्धिदर्शनात्. सुप्तस्यप्रबोधकालेजीवनपूर्वकप्रयत्नापेक्षात्. अपसर्पणकर्मोत्पसर्पणकर्मचात्ममनह्सम्योगाददृष्टापेक्षात्. कथम्यदाजीवनसहकारिनोर्धर्माधर्मयोरुपभोगात्प्रक्षयो.ऽन्योन्याभिभवोवातदाजीवनसहाययोर्वैकल्यात्तत्पूर्वकप्रयत्नवैकल्यात्प्राणनिरोधेसत्यन्याभ्याम्लब्धवृत्तिभ्याम्धर्माधर्माभ्यामात्ममनह्सम्योगसहायाभ्याम्मृतशरीराद्विभागकारणमपसर्पणकर्मोत्पद्यते. (

) savigrahemanasīndriyāntarasambandhārthamjāgrataḥkarmātmamanahsamyogādicchādveṣapūrvakaprayatnāpekṣātanvabhiprāyamindriyāntareṇaviṣayāntaropalabdhidarśanāt. suptasyaprabodhakālejīvanapūrvakaprayatnāpekṣāt. apasarpaṇakarmotpasarpaṇakarmacātmamanahsamyogādadṛṣṭāpekṣāt. kathamyadājīvanasahakārinordharmādharmayorupabhogātprakṣayo.'nyonyābhibhavovātadājīvanasahāyayorvaikalyāttatpūrvakaprayatnavaikalyātprāṇanirodhesatyanyābhyāmlabdhavṛttibhyāmdharmādharmābhyāmātmamanahsamyogasahāyābhyāmmṛtaśarīrādvibhāgakāraṇamapasarpaṇakarmotpadyate. (

9.5

) ततःशरीराद्वहिरपगतम्ताभ्यामेवधर्माधर्माभ्याम्समुत्पनेनातिवाहिकशरीरेणसम्बन्ध्यतेतत्सङ्क्रान्तम्चस्वर्गम्नरकम्वागत्वाआशयानुरूपेणशरीरेणसम्बध्यतेतत्सम्योगार्थम्कर्मोपसर्पणमिति. योगिनाम्चबहिरुद्रेचितस्यमनसो.ऽभिप्रेतदेशगमनम्प्रत्यागमनम्च. तथासर्गकालेप्रत्यग्रेणशरीरेणसम्बन्धार्थम्कर्मादृष्टकारितम्. एवमन्यदपिमहाभूतेषुयत्प्रत्यक्षानुमानाभ्यामनुपलभ्यमानकारणमुपकारापकारसमर्थम्चभवतितदप्यदृष्टकारितम्. यथासर्गादावणुकर्माग्निवाय्वोरूर्ध्वतिर्यग्गमनेमहाभूतानाम्प्रक्षेभणम्. अभिषिक्तानाम्मणीनाम्तस्करम्प्रतिगमनम्. अयसो.ऽयस्कान्ताभिसर्पणम्चेति. (

) tataḥśarīrādvahirapagatamtābhyāmevadharmādharmābhyāmsamutpanenātivāhikaśarīreṇasambandhyatetatsaṅkrāntamcasvargamnarakamvāgatvāāśayānurūpeṇaśarīreṇasambadhyatetatsamyogārthamkarmopasarpaṇamiti. yogināmcabahirudrecitasyamanaso.'bhipretadeśagamanampratyāgamanamca. tathāsargakālepratyagreṇaśarīreṇasambandhārthamkarmādṛṣṭakāritam. evamanyadapimahābhūteṣuyatpratyakṣānumānābhyāmanupalabhyamānakāraṇamupakārāpakārasamarthamcabhavatitadapyadṛṣṭakāritam. yathāsargādāvaṇukarmāgnivāyvorūrdhvatiryaggamanemahābhūtānāmprakṣebhaṇam. abhiṣiktānāmmaṇīnāmtaskarampratigamanam. ayaso.'yaskāntābhisarpaṇamceti. (

9.0

) इतिप्रशस्तपादभाष्येकर्मपदार्थःसमापतः. (

) itipraśastapādabhāṣyekarmapadārthaḥsamāpataḥ. (

Section 10

10.0

) अथसामान्यपदार्थनिरूपणम्. (

) athasāmānyapadārthanirūpaṇam. (

10.0

) इतिप्रशस्तपादभाष्येसामान्यपदार्थःसमाप्तः. (

) itipraśastapādabhāṣyesāmānyapadārthaḥsamāptaḥ. (

Section 11

11.0

) अथविशेषपदार्थनिरूपणम्. (

) athaviśeṣapadārthanirūpaṇam. (

11.0

) इतिप्रशस्तपादभाष्येविशेषपदार्थःसमाप्तः. (

) itipraśastapādabhāṣyeviśeṣapadārthaḥsamāptaḥ. (

Section 12

12.0

) अथसमवायपदार्थनिरूपणम्. (

) athasamavāyapadārthanirūpaṇam. (

12.0

) इतिप्रशस्तपादभाष्येसमवायपदार्थःसमाप्तः. (

) itipraśastapādabhāṣyesamavāyapadārthaḥsamāptaḥ. (