1. Paingala Upanishad

1

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ।

1

ग्रंथ ह पैङ्गलो याज्ञवल्क्यमुपसंमत्य द्वैताद्वैतविशेषश्रूषीपूर्वकं परमरहस्यैकवल्यमनुब्रूहीति पप्रच्छ । स होवाच याज्ञवल्क्यः सदेव सोम्येदमग्र आसीत् ।

1

तन्नित्यमुक्तमविक्रियं सत्यज्ञानानन्दं परिपूर्णं सनातनमेकमेवाद्वितीयं ब्रह्म । तस्मिन्नरुशुक्तिकास्थाशुष्फटिकादौ जलरुप्यपुरुषे कादिव ल्लोहित शक्लकृष्णागुरुमयी गुहासाम्यानिर्वाच्या मूलप्रकृतिरासीत् ।

1

तत्प्रतिबिम्बितं यत्तत्सच्चिदानन्दमासीत् । सा पुनर्विकृतिं प्राप्य सच्चिदानन्दव्यक्तरूपशक्तिरासीत् ।

1

तत्प्रतिबिम्बितं यत्तदीश्वरचैतन्यमासीत् । स स्वाधीनमायः सर्वज्ञः सृष्टिस्थितिलयानामादिकर्ता जगदङुरुरूपो भवति स्वस्मिन्न्विलीनन्सकलं जगदाविभावयति ।

1

प्राशिकर्मवशादेश पटो यद्वत्प्रसारितः प्राशिकर्मवशादेश पटो यद्वत्प्रसारितः । तस्मिन्नेवाखिलं विश्वं संकोचितपटवद्वर्तते ।

1

ईशाधिष्ठितावराशक्तितो रजोदिक्ता महदाख्या विशेषशक्तिरासीत् । तत्प्रतिबिम्बितं यत्तद्विराट्चैतन्यमासीत् । स महत्तवाभिमानी स्पष्टास्पष्टवपुरभवति ।

1

हिरण्यगर्भाधिष्ठितवि नेपशक्तितस्तमोमूर्तिकाहकाराभिधा स्थूलशक्तिरासीत् । तत्प्रतिबिम्बितं यत्तद्विराट्चैतन्यमासीत् । स तदभिमानी स्पष्टवपुः सर्वस्थूलपालको विष्णुः प्रधानपुरुषो भवति ।

1

तस्मादात्मन ग्राकाशादायुुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भः पृथिवी काशः संभूत ।

1

तानि पञ्च तन्मात्राणि त्रिगुणानि भवन्ति । स्वष्टकामो जगद्योनिस्स्तमोगुणमधिष्ठचयसूक्ष्मतन्मात्राणि भूतानि स्थूलिकर्तुं सङ्कमयत ।

1

सृष्टेः परिमितानिभूतान्येवकेनं द्विधा विधाय पुनःश्रुर्द्धा कृत्या स्वस्वेतरद्वितीयांशैः पञ्चधासंयोज्य पञ्चीकृतभूतेरन्तकोटिब्रह्मारंडानी तत्परंडोचितचतुदेशभुवनानिततद्ववनोचितगोलकस्थूलशरीराययसृजत ।

1

स तेषां पञ्चभूतानां रजोंशांशतुर्धकृत्या भागत्रयात्मकं प्राणमसृजत । स तेषां तुर्थभागेन कर्मेन्द्रियवृत्यात्मकमनः करणमसृजत ।

1

स तेषां सत्त्वांशं चतुर्धा कृत्या भागत्रयसमष्टितः पञ्चक्रियावृत्यात्मकमनः करणमसृजत । स तेषां तुरीयभागेन ज्ञानेन्द्रियाराययसृजत ।

1

तानि सृष्टन्वरडे प्राचिन्तिपत् ।

प्रथमोऽध्यायः

तदाज्ञया समष्टचरंडं व्याप्तं तान्यतिष्ठन् । तदाज्ञयाजहंकारसमन्वितोविराट् स्थूलान्थरत्नं । हिरण्यगर्भस्तदाज्ञया सूथ्मार्अयपालयत् । ग्रहडस्थानी तानि तेन विना स्पन्दितुं चेष्टितुं वा न शेकुः । तानि चेतनीकर्तुंसोड़कामयत ब्रह्मार्डब्रह्मन्स्थागिं समस्तव्यष्टिमस्तकान्विदार्य तदेवानुप्राविशत् । तदा जडान्यपि तानि चेतनवत्स्वकर्माणि चक्रिरे । सर्वशेषोमायालेशसमन्वतो व्यष्टिदेहं प्राविश्य तया मोहिता जीवत्वमगमदित् । शरीत्रियतेदात्यन्तोक्तृतत्वभोक्तृत्वतामगमत् । जाग्रत्स्वप्रसुपुष्मिमूच्छामरशधर्मयुक्तोष्टीयन्त्रवदुद्गिमो जातो मृत इव कुलालचक्रनायेन परिभ्रमतीति ९

अथ पैङ्गलो याज्ञवल्क्यमुवाच सर्वलोकानां सृष्टिस्थित्यन्तकृतद्भूरीशःकथं जीवत्वमगमदिति । स होवाच याज्ञवल्क्यः स्थूलसूथ्मकार्डेदेहोद्रवपूर्वकं जीवेश्वरस्वरूपं विविच्य कथयामीति सावधानानेकाग्रतया श्रूयताम् । ईशः पञ्चीकृतमहाभूतलेशानादाय व्यष्टिसमष्टयात्मकस्थूलशरीराणि यथाक्रमंकरोत् । कपालचन्द्रान्त्रास्थिमांसनखानि पृथिव्यंशाः । रक्तमूत्रलालास्वेदादिकमवंशाः । नुतृष्णोष्णामोहमेथुनाद्या षग्रचांशाः । प्रचारण्योत्तारश्वासादिकावाख्यंशाः । कामक्रोधादयो व्योमांशाः । एतत्संघातं कर्मणा संचितत्वगादियुक्तं बाल्याद्यवस्थाभिमानास्पदं बहुदोषाश्रयं स्थूलशरीरं भवति । अथापञ्चीकृतमहाभूतरजोंशभागत्रयसमष्टितः प्राणमसृजत् । प्राणापानव्याहदासननाभिकराठसर्वाड़ानि स्थानानि । आकाशादिरजोगुणतुरीयभागेन कर्मेन्द्रियमसृजत । वाग्पाणिपादपायूपस्थास्तद्वृतयः । वचनादानगमननविसर्गानन्दास्तद्विषयाः । एवं भूतस्वांशभागत्रयसमष्टितोऽन्तःकरणसृजत । ग्रन्थिःकरशनोबुद्धिचित्ताहंकारास्तद्वृतयः । संकल्पनिश्रयास्मरणाभिमानानुसंधानास्तद्विषयाः । गलवदननाभिहृदयभूूमध्ये स्थानम् । भूतसत्त्वतुरीयभागेन ज्ञानेन्द्रियमसृजत । श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणास्तद्वृतयः । शब्दसस्पर्शरूपरसगन्धास्तद्विषयाः

दिग्वातार्कप्रचेतोङ्गिरवह्निद्रोपेन्द्रमृत्युकाः चन्द्रो विष्णुश्शतुर्वक्रःशंभुश्श्र करुणाधिपाः

3

ग्रथान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया:पञ्च कोशा: । ग्रन्नरसैनैव भूतान्नसेनाभिवृद्धिं प्राप्यान्नरसामयपृथिव्यांव्द्रिलीयेते सौन्नमयकोश: । तदेव स्थूलशरीरम् । कर्मेन्द्रयै: सह प्राणादिपञ्चकं प्राणमयकोश: । ज्ञानेन्द्रयै: सह मनो मनोमयकोश: । ज्ञानेन्द्रयै:सह बुद्धिर्विज्ञानमयकोश: । एतत्कोशत्रयं लिङ्गशरीरम् । स्वरूपज्ञानमानन्दमयकोश: । तत्त्कारङ्गशरीरम् । ग्रथे ज्ञानेन्द्रियै:पञ्च कर्मेन्द्रियै:पञ्च प्राणादिपञ्चैकं वियदादि-पञ्चकमन:करचतुष्टयं कामकर्मतन्मात्रान्स्यष्टपुरम् । ईशाज्ञयाविराजो व्यष्टिदेहं प्रविश्य बुद्धिमधिष्ठाय विश्वत्वमगमत् । विज्ञानात्मा चिदाभासो विश्वो व्यवहारिको जाग्रत्स्थूलदेहाभिमानी कर्मभूरिति च विश्वस्यनानम् भवति । ईशाज्ञया सूत्रात्मा व्यष्टिसूक्ष्मशरीरं प्रविश्य मन ग्राधिष्ठायेतैजसत्वमगमत् । तेजस: प्रतिभासिक: स्वप्रकल्पित इति तेजसस्य नामभवति । ईशाज्ञया मायोपाधिरव्यक्तसमान्वितो व्यष्टिकारणशरीरं प्रविश्यप्राज्ञत्वमगमत् । प्राज्ञोविच्छिन्न: पारमार्थिक: सुषुप्तचभिमानीति प्राज्ञस्यानाम् भवति । ग्रव्यक्तलेशाज्ञानाच्छादितपारमार्थिकजीवस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यै: ब्रह्मै-क्तां जर्जरन्तरयोर्व्यावहारिकप्रातिभासिकयो: । अन्त:करणप्रतिबिम्बित-चैतन्यं यत्तदेवावस्थात्रयभाभवति । स जाग्रत्स्वप्रसुषुप्तचवस्था: प्राप्यघ-टीयन्त्रवदुद्गिरो जातो मृत इव स्थितो भवति । ग्रथे जाग्रत्स्वप्रसुषुपिमू-च्छामरशाद्यवस्था: पञ्च भवन्ति । तत्तदेवताग्राह्यनिते: श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियै: शब्दाद्यर्थविषयग्रहणज्ञानं जाग्रदवस्था भवति । तत्र भूमध्यं गतोजीव ग्रापादमस्तकं व्याप्तं कृषिश्रवशाद्याखिलक्रियाकर्ता भवति । ततत्फलभुक्च भवति । लोकान्तरगत: कर्मार्जितफलं स एव भुङ्के । स सार्वभौमवद्वच्यवहाराच्छान्तोऽन्तर्भवान् प्रवे�्टुं मार्गमाश्रित्य तिष्ठति । करणोपर्मे जाग्रत्सं-स्कारोत्थप्रबोधवदृद्यग्राहकरूपस्फुर्यां स्वप्नावस्था भवति । तत्र विश्व एव जाग्रद्चवहारलोपान्नाडीमध्यं चरन्तैजसत्वमवाप्य वासनारुपकं जगद्वैच-ित्र्यस्वभासा भासयन्न्यर्थपितं स्वयं भुङ्के । चित्तेककरशा सुषुप्तचवस्था भवति । भ्रमविश्रान्तशकुनि: पत्तौ संहत्य नीषाभिमुखं यथा गच्छति तथा जीवो-ऽपिजाग्रत्स्वप्रप्रपञ्चे व्यवहत्य श्रान्तोऽज्ञानं प्रविश्य स्वानन्दं भुङ्के । ग्रक-स्मानूद्ररङ्गाड्यैस्ताडितवद्वयाज्ञानाभ्यामिन्द्रियसंघौते: कम्पन्निव मृततुल्यामूर्छा भवति । जाग्रत्स्वप्रसुषुपिमूर्छावस्थानाम्याड्डब्रह्मादिसतम्ब-पर्यन्तेसर्वजीवभयप्रदा स्थूलदेहविसर्जनी मरशावस्था भवति ।

४

याशिज्जानेन्द्रियाग्नि तत्तद्दृश्ययान्प्राणान्संहत्य कामकर्मान्वित ग्रविच्याभूतवेष्टितोजीवो देहान्तरं प्राप्य लोकान्तरं गच्छति । प्राक्कर्मफलपाकेना-वर्तान्तरकीटवदृशान्त नैव गच्छति । सत्कर्मपरिपाकतो बहूनां जन्मान्तरे नृषामोक्षेच्छा जायते । तदा सद्गुरुमाश्रित्य चिरकालसेवया वश्यं मोक्ष-कश्वित्प्रयाति । ग्रविचारकृतो बन्धो विचारान्मोक्षो भवति । तस्मात्सदा-विचारयेत् । ग्रध्यात्मविद्याविदत: स्वरूपं निश्चयं कृत्वा शक्त्यते । तस्मा-त्सदाविचारयेज्जगड़जीवपरमात्मनो जीवभावजगद्रवबाधे प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मैवावशिष्यत इति ।

इति पैङ्गलोपनिषत्सु द्वितीयोऽध्याय: ।

ग्रथ हैनं पैङ्गल: पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं महावाक्यविवरसंमनुब्रूहीति । स होवाच याज्ञवल्क्यस्सततंमासि त्वं तदसि त्वं ब्रह्मास्यहं ब्रह्मास्मीत्यनुसंधानंकुर्वीत । तत्र पारोक्ष्यशब्द: सर्वज्ञत्वादिलच्त्रो मायोपाधि: सच्चिदानन्दलच्त्रो जगद्योनिस्तत्पदवाच्यो भवति । स एवान्त:करणसहितबोधोऽस्मत्प्रत्य-वलम्बनस्वप्नदवाच्यो भवति । परजीवोपाधिमायाविद्ये विहाय तत्त्व-पदलच्त्रयं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म । तत्त्वमसीत्यहं ब्रह्मास्मीति वाक्यार्थविचार: श्रवणांभवति । एकान्तेन श्रवणार्थमनुसंधानं मननं भवति । श्रवणमनन-निर्विचिकित्स्येऽर्थे वस्तुन्येकतानवत्तया चेत:स्थापनं निदिध्यासनं भवति । ध्यातृध्यानेविहाय निवातस्थितदीपवदृशेयैकगोचरं चित्तं समाधिर्भवति । तदानीमातगोचरा वृत्तय: समुत्थितो ग्रज्ञाता भवन्ति । ताः स्मरशादनुमीयन्ते । इहानादिसंसारे संचिता: कर्मकोटयोदनेव विलयं यान्ति । ततोऽड्भ्य-स्पाटवातसहस्रश: सदाऽमृतधारा वर्षन्ति । ततो योगवित्तमा: समाधिं धर्म्मेघंप्राहु: । वासनागाले नि:शेषममुना प्रविलापिते कर्म्मसंचये पुरुपयापे समूलोन्मूलिते प्राप्यरोचमपि करतलामलकवद्राक्यमप्रतिबद्धापरोचसाच्च-त्कारप्रसूयते । तदा जीवन्मुक्तो भवति । ईश: पञ्चीकृतभूतानामपञ्चीकरकै: कर्र्सोडकामयत । ब्रह्मारडतदृतलोकान्कार्यरूपांश्र कार्यतत्त्वं प्रापयित्वा तत: सूत्र्माझं कर्म्मेन्द्रियाणि प्राणांश्च ज्ञानेंद्रियारयन्:करचतुष्यं चैकीकृत्य- सर्वाश्रि भौतिकानि कारणे भूतपञ्चके संयोज्य भूमिं जले जलं वहौ वहिंवायौ वायुमाकाशे चाकाशमहङ्कारे चाहङ्कारं महति महदव्यक्तेऽव्यक्तं पुरुषे क्रमेगा विलीयते । विराडरयगरभेश्वरा उपाधिविलयात्परमात्मनि लीयन्ते । पञ्ची-

३

कृतमहाभूतसंभावकर्मसंचितस्थूलदेह: कर्मक्षयात्सत्कर्मपरिपाकतोऽप- श्री-करगां प्राप्य सूक्ष्मैकभूत्वा कारगरूपत्वमासाद्य तत्कारगां कूटस्थैप्र-त्यगात्मनि विलीयते । विश्वतेज:प्रज्ञां: स्वस्वोपाधिलयात्प्रत्यगात्मनि-लीयन्ते । ग्ररडं ज्ञानाग्रिना दग्धं कारगै: सह परमात्मनि लीनं भवति । तत: ब्राह्मगा: समाहितो भूत्वा तत्त्वंपदैक्यमेव सदा कु-र्यांत । ततोमेषाप-येंडशमानिवात्माडविभेवति

१

ध्यात्वा म'ध्यस्थमात्मानं कलशान्तरदीपवत् ग्रहृष्ठमात्रमात्रानमध्यमज्योतिरूपकम्

२

प्रकाशयन्तमन्त:स्थध्यायेकृटस्थमन्वयम् ध्यायन्नास्ते मुनिश्रेष्ठ चास्मेरामृतस्तु य:

३

जीवन्मुक्त: स विज्ञेय: स धन्य: कृतकृत्यवान् जीवन्मुक्तपदं त्यक्त्वास्वदेहे कालसालुते विशिष्टदेहमुक्तत्वं पवनोऽस्पन्दतामिव

४

ग्रशब्दमस्पर्शमरूपमवययं तथाडरस नित्यमगन्धवद्र यत् ग्रनाद्यनन्तमहत: परं ध्रुवं तदेव शिष्यत्यमलं निरामयम्

३

इति पैङ्गलोपनिषत्सु तृतीयोऽध्याय:

ग्रथ हैनं पैङ्गल: प्रच्छ याज्ञवल्क्यं ज्ञानिन: किं कर्म का च स्थितिरिरिति । स होवाच याज्ञवल्क्य: । ग्रमानित्वादिसंपन्नो मुंमुक्षुरेकविंशतिम कुलांतरयति । ब्रह्मविन्मात्रेग्र कुलमेकोत्तरशतं तारयति

१

ग्रात्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मन: प्रग्रहमेव च

२

इन्द्रियागि हयानाहर्विषयांस्तेषु गोचरान् जङ्गमानी विमानानि हृदयानि मनीषिगा:

ग्रात्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहर्महर्षयः

३

ततो नारायणः साक्षाद्द्रये सुप्रतिष्ठितः

४

प्रारब्धकर्मपर्यन्तमाहिनिर्मोकोवद्रवहरति चन्द्रवच्चरते देही स मुक्तश्रानिकेतनः

तीर्थे श्वपचगृहे वा तनुंविहाय याति कैवल्यम् । प्राशानवकीर्य याति कैवल्यम्

५

तं पश्शाद्विग्बलिं कुर्यादथवा स्वनं चरेत् पुंसः प्रव्रजनं प्रोक्तं नेत राय कदाचन

६

नाशौचं नाम्रिकार्यं च न पिराडं नोदकक्रिया न कुय्यात्पार्वणादीनि ब्रह्मभूताय भित्तवे

७

दग्धस्य देहं नाशित पक्वस्य पचनं यथा ज्ञानाम्रिदग्धदेहस्य न च श्राद्धं न च क्रिया

५

यावद्झोपाधि पर्यन्तं तावच्छुश्रूषयेदुरुम् गुरुवदुरुभार्यायां तत्रप्तेषु च वर्तनम्

श्रद्धमानसःश्रद्दधूपः सहिष्णुः सोऽहमस्मि सहिष्णुः सोऽहमस्मीति प्राप्ते ज्ञानेनविज्ञाने श्रेये परमात्मनि हृदि संस्थिते देहे लब्धशान्तिपदं गते तदा प्रभामनोबुद्धिशून्यं भवति । ऋमृतेन तृप्तस्य पयसा किं प्रयोजनम् । एवं स्वात्मानज्ञोऽज्ञः प्रयोजनं किं भवति । ज्ञानामृततृप्तस्योगिनो न किंचित्कर्तव्यमस्ति तदस्ति चेत् न स तत्त्वविद्द्वति । दूरस्थोऽपि न दूरस्थः पिराडवर्जितःपिराडस्थोऽपि प्रत्यगात्मा सर्वव्यापी भवति

६

हृदयं निर्मलं कृत्वा चिन्तयित्वाप्यनामयम् ग्रहमेव परं सर्वमिति पश्येत्परं सुखम्

7

यथा जलेजलं द्विषं द्विषं वीरे वीरं घृते घृतम् । श्रविशेषो भवेतद्वीजवात्मपरमात्मनोः १०

देहे ज्ञानेन दीपिते बुद्धिरखरडाकाररूपा यदा भवति तदाविद्याब्रह्मज्ञान-ग्रिना कर्मबन्धं निर्दहेत्

ततः पवित्रं परमेश्वरारूढयमद्वैतरूपंविमलाम्बराभम् । यथोदके तोयमनुप्रविष्टं तथा त्मरूपो निरुपाधिसंस्थितः ११

ग्राकाशवत्सूक्ष्मशरीर ग्रात्मा न दृश्यते वायुवदन्तरातमा । सबाह्याभ्यन्तरनिश्वलात्मा ज्ञानोल्कया पश्यति चान्तरात्मा १२

यत्र यत्रमृतो ज्ञानी येन वा केन मृत्युनाथ यथा सर्वगतं व्योम तत्र तत्र लयं गतः १३

घटाकाशो मवानात्मा विलयं वेत्ति ततः ततः । स गच्छति निरालम्बज्ञानालोकं समन्नतः १४

तपेद्र्षसहस्न्राग्रि एकपादस्थितो नरः । एतस्यध्यानयोगस्य कलां नार्हति षोडशीम् १५

इदं ज्ञानमिदं श्रेयं तत्सर्वं ज्ञातुमिच्छति । ग्रपि वर्षसहस्रायुः शास्त्रान्तं नाधिगच्छति १६

विज्ञेयो डचिरत्न्मात्रो जीवितं वापि चञ्चलम् । विहाय शास्त्रजालानि यत्सत्यं तदुपास्यताम् १७

ग्रनन्तकर्मशौचं च जपो यज्ञस्तथैव च । तीर्थयात्राभिगमनं यावत्तत्त्वं न विन्दति १८

ग्रहं ब्रह्मेति नियतं मोचहेतुर्महात्मनाम्

द्वे पदे बन्धमोक्षाय न ममेति ममेति च १६

ममेति बध्यते जन्तुर्निर्ममेति विमुच्यते मनसो ह्यननीभावे द्वैतं नैवोपलभ्यते २०

यदायात्तमननीभावस्तदा तत्परमं पदम् यत्र यत्र मनो याति तत् तत् परं पदम् २१

तत्र तत्र परं ब्रह्म सर्वत्र समवस्थितम् हन्यान्मुष्टिभिराकाश्चैधा‍र्तः खङ्गयेतुषुम् २२

नाहं ब्रह्मेति जानाति तस्य मुक्तिर्न जायते य एतदुपनिषदं नित्यमधीते सोऽग्रिपूतो भवति

स वायुपूतो भवति । स आदित्यपूतो भवति । स ब्रह्मपूतो भवति । स विष्णुपूतो भवति । स रुद्रपूतो भवति । स सर्वतीर्थेषु स्नातो भवति । स सर्वेषु वेदेष्वधीतोभवति । स सर्ववेदव्रतचर्यासु चरितो भवति । तेन- तिहासपुराणां रुद्राणां शतसहस्राणि जप्त्वा फलानि भवन्ति । प्रणव- नामयुतं जप्त्वा भवति । दशपूर्वान्दशोत्तरान्नुप्राप्नोति । स पङ्किपावनो भवति । स महाभ्भवति । ब्रह्महत्यासुरापानस्वर्गास्तेयगुरुतल्पगमनतत्संयोगिपा- तकेभ्यः पूतो भवति । तद्वृष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चतुराततम् । तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदम् २३

ॐ सत्यमित्युपनिषत्

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते

इति पैङ्गलोपनिषत्समाप्ता