1. Pāṇinīya Śikṣā

अष्टमखण्डः

अचोऽस्पृष्टा यणस्त्वीषन्नेमस्पृषष्टाः शलः स्मृताः । शेषाः स्पृष्टा हलः प्रोक्ता निबोधानुप्रदानतः

aco'spṛṣṭā yaṇastvīṣannemaspṛṣaṣṭāḥ śalaḥ smṛtāḥ | śeṣāḥ spṛṣṭā halaḥ proktā nibodhānupradānataḥ

अमोनुनासिका नह्रौ नादिनो हझषः स्मृताः । ईषन्नादा यमो ङश्च श्वासिनस्तु खफादयः

amonunāsikā nahrau nādino hajhaṣaḥ smṛtāḥ | īṣannādā yamo ṅaśca śvāsinastu khaphādayaḥ

ईषच्छ्वासांश्चरो विद्याद्गोर्धामैतत्प्रचक्षते । दाक्षीपुत्रः पाणिनिना येनेदं व्यापितं भुवि

īṣacchvāsāṃścaro vidyādgordhāmaitatpracakṣate | dākṣīputraḥ pāṇininā yenedaṃ vyāpitaṃ bhuvi

छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते । ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते

chandaḥ pādau tu vedasya hastau kalpo'tha paṭhyate | jyotiṣāmayanaṃ cakṣurniruktaṃ śrotramucyate

शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । तस्मात्साङ्गमधीत्येव ब्रह्मलोके महीयते

śikṣā ghrāṇaṃ tu vedasya mukhaṃ vyākaraṇaṃ smṛtam | tasmātsāṅgamadhītyeva brahmaloke mahīyate

एकादशमखण्डः

शङ्करः शाङ्करीं प्रादाद्दाक्षीपुत्राय धीमते । वाङ्मयेभ्यः समाहृत्य देवीं वाचमिति स्थितिः

śaṅkaraḥ śāṅkarīṃ prādāddākṣīputrāya dhīmate | vāṅmayebhyaḥ samāhṛtya devīṃ vācamiti sthitiḥ

येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् । कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः

yenākṣarasamāmnāyamadhigamya maheśvarāt | kṛtsnaṃ vyākaraṇaṃ proktaṃ tasmai pāṇinaye namaḥ

येन धौता गिरः पुंसां विमर्लः शब्दवारिभिः । तमश्चाज्ञानजं भिन्नं तस्मै पाणिनये नमः

yena dhautā giraḥ puṃsāṃ vimarlaḥ śabdavāribhiḥ | tamaścājñānajaṃ bhinnaṃ tasmai pāṇinaye namaḥ

अज्ञानान्धस्य लोकस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै पाणिनये नमः

ajñānāndhasya lokasya jñānāñjanaśalākayā | cakṣurunmīlitaṃ yena tasmai pāṇinaye namaḥ

त्रिनयनमभिमुखनिःसृतामिमां य इह पठेत्प्रयतस्सदा द्विजः । स भवति धनधान्यपशुपुत्रकीर्तिमान् सुखमतुलं च समश्नुते दिवीति दिवीति

trinayanamabhimukhaniḥsṛtāmimāṃ ya iha paṭhetprayatassadā dvijaḥ | sa bhavati dhanadhānyapaśuputrakīrtimān sukhamatulaṃ ca samaśnute divīti divīti

अथ शिक्षामात्मोदात्तश्च हकारं स्वराणां यथा । गीत्यचोस्पृष्टोदात्तं चाषस्तु शङ्कर एकादश

atha śikṣāmātmodāttaśca hakāraṃ svarāṇāṃ yathā | gītyacospṛṣṭodāttaṃ cāṣastu śaṅkara ekādaśa

चतुर्थखण्डः

हकारं पञ्चमैर्युक्तमन्तःस्थाभिश्च संयुतम् । उरस्यं तं विजानीयात्कण्ठ्यमाहुरसंयुतम्

hakāraṃ pañcamairyuktamantaḥsthābhiśca saṃyutam | urasyaṃ taṃ vijānīyātkaṇṭhyamāhurasaṃyutam

कण्ठ्यावहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू । स्युर्मूर्धन्या ऋटुरषा दन्त्या ऌतुलसाः स्मृताः

kaṇṭhyāvahāvicuyaśāstālavyā oṣṭhajāvupū | syurmūrdhanyā ṛṭuraṣā dantyā ḷtulasāḥ smṛtāḥ

जिह्वामूले तु कुए प्रोक्तो दन्त्योष्ठ्यो वः स्मृतो बुधैः । ए ऐ तु कण्ठतालव्या ओ औ कण्ठोष्ठजौ स्मृतौ

jihvāmūle tu kue prokto dantyoṣṭhyo vaḥ smṛto budhaiḥ | e ai tu kaṇṭhatālavyā o au kaṇṭhoṣṭhajau smṛtau

अर्धमात्रा तु कण्ठ्यस्य ऐकारैकारयोर्भवेत् । एकारौकारयोर्मात्रा तयोर्विवृतसंवृतम्

ardhamātrā tu kaṇṭhyasya aikāraikārayorbhavet | ekāraukārayormātrā tayorvivṛtasaṃvṛtam

संवृतं मात्रिकं ज्ञेयं विवृतं तु द्विमात्रिकम् । घोषा वा संवृताः सर्वे अघोषा विवृताः स्मृताः

saṃvṛtaṃ mātrikaṃ jñeyaṃ vivṛtaṃ tu dvimātrikam | ghoṣā vā saṃvṛtāḥ sarve aghoṣā vivṛtāḥ smṛtāḥ

तृतीयखण्डः

उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरास्त्रयः । ह्रस्वो दीर्घः प्लुत इति कालतो नियमा अचि

udāttaścānudāttaśca svaritaśca svarāstrayaḥ | hrasvo dīrghaḥ pluta iti kālato niyamā aci

उदात्ते निषादगान्धारावनुदात्त ऋषभधैवतौ । स्वरितप्रभवा ह्येते षड्जमध्यमपञ्चमाः

udātte niṣādagāndhārāvanudātta ṛṣabhadhaivatau | svaritaprabhavā hyete ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ

अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च

aṣṭau sthānāni varṇānāmuraḥ kaṇṭhaḥ śirastathā | jihvāmūlaṃ ca dantāśca nāsikoṣṭhau ca tālu ca

ओभावश्च विवृत्तिश्च शषसा रेफ एव च । जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्टविधोष्मणः

obhāvaśca vivṛttiśca śaṣasā repha eva ca | jihvāmūlamupadhmā ca gatiraṣṭavidhoṣmaṇaḥ

यद्योभावप्रसन्धानमुकारादि परं पदम् । स्वरान्तं तादृशं विद्याद्यदन्यद्व्यक्तमूष्मणः ।। १५

yadyobhāvaprasandhānamukārādi paraṃ padam | svarāntaṃ tādṛśaṃ vidyādyadanyadvyaktamūṣmaṇaḥ || 15

दशमखण्डः

चाषस्तु वदते मात्रां द्विमात्रं त्वेव वायसः । शिखी रौति त्रिमात्रं तु नकुलस्त्वर्धमात्रकम्

cāṣastu vadate mātrāṃ dvimātraṃ tveva vāyasaḥ | śikhī rauti trimātraṃ tu nakulastvardhamātrakam

कुतीर्थादागतं दग्धमपवर्णं च भक्षितम् । न तस्य पाठे मोक्षोऽस्ति पापाहेरिव किल्बिषात्

kutīrthādāgataṃ dagdhamapavarṇaṃ ca bhakṣitam | na tasya pāṭhe mokṣo'sti pāpāheriva kilbiṣāt

सुतीर्थादगतं व्यक्तं स्वाम्नाय्यं सुव्यवस्थितम् । सुस्वरेण सुवक्त्रेण प्रयुक्तं ब्रह्म राजते

sutīrthādagataṃ vyaktaṃ svāmnāyyaṃ suvyavasthitam | susvareṇa suvaktreṇa prayuktaṃ brahma rājate

मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्या प्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोपराधात्

mantro hīnaḥ svarato varṇato vā mithyā prayukto na tamarthamāha | sa vāgvajro yajamānaṃ hinasti yathendraśatruḥ svaratoparādhāt

अनक्षरं हतायुष्यं विस्वरं व्याधिपीडितम् । अक्षताश्शस्त्ररूपेण वज्रं पतति मस्तके

anakṣaraṃ hatāyuṣyaṃ visvaraṃ vyādhipīḍitam | akṣatāśśastrarūpeṇa vajraṃ patati mastake

हस्तहीनं तु योऽधीते स्वरवर्णविवर्जितम् । ऋग्यजुःसामभिर्दग्धो वियोनिमधिगच्छति

hastahīnaṃ tu yo'dhīte svaravarṇavivarjitam | ṛgyajuḥsāmabhirdagdho viyonimadhigacchati

हस्तेन वेदं योऽधीते स्वरवर्णर्थसंयुतम् । ऋग्यजुः सामभिः पूतो ब्रह्मलोके महीयते

hastena vedaṃ yo'dhīte svaravarṇarthasaṃyutam | ṛgyajuḥ sāmabhiḥ pūto brahmaloke mahīyate

द्वितीयखण्डः

आत्मा बुद्ध्या समेत्यार्थान्मनो युङ्क्ते विवक्षया । मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम्

ātmā buddhyā sametyārthānmano yuṅkte vivakṣayā | manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam

मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् । प्रातःसवनयोगं तं छन्दो गायत्रमाश्रितम्

mārutastūrasi caranmandraṃ janayati svaram | prātaḥsavanayogaṃ taṃ chando gāyatramāśritam

कण्ठे माध्यन्दिनयुगं मध्यमं त्रैष्टुभानुगम् । तारं तार्तीयसवनं शीर्षण्यं जागतानुगम्

kaṇṭhe mādhyandinayugaṃ madhyamaṃ traiṣṭubhānugam | tāraṃ tārtīyasavanaṃ śīrṣaṇyaṃ jāgatānugam

सोदीर्णो मूर्ध्न्यभिहतो वक्त्रमापद्य मारुतः । वर्णाञ्जनयते तेषां विभागः पञ्चधा स्मृतः

sodīrṇo mūrdhnyabhihato vaktramāpadya mārutaḥ | varṇāñjanayate teṣāṃ vibhāgaḥ pañcadhā smṛtaḥ

स्वरतः कालतः स्थानात्प्रयत्नानुप्रदानतः । इति वर्णविदः प्राहुर्निपुणं तन्निबोधत ।। १०

svarataḥ kālataḥ sthānātprayatnānupradānataḥ | iti varṇavidaḥ prāhurnipuṇaṃ tannibodhata || 10

नवमखण्डः

उदात्तमाख्याति वृषोऽङ्गुळीनां प्रदेशिनीमूलनिविष्टमूर्धा । उपान्तमध्ये स्वरितं ध्रुतं च कनिष्ठकायामुदात्तमेव

udāttamākhyāti vṛṣo'ṅguḷīnāṃ pradeśinīmūlaniviṣṭamūrdhā | upāntamadhye svaritaṃ dhrutaṃ ca kaniṣṭhakāyāmudāttameva

उदात्तं प्रदेशिनीं विद्यात्प्रचयं मध्यतोङ्गुलिम् । निहतं तु कनिष्ठिक्यां स्वरितोपकनिष्ठिकाम्

udāttaṃ pradeśinīṃ vidyātpracayaṃ madhyatoṅgulim | nihataṃ tu kaniṣṭhikyāṃ svaritopakaniṣṭhikām

अन्तोदात्तमाद्युदात्तमुदात्तमनुदात्तं नीचस्वरितम् । मध्योदात्तं स्वरितं द्व्युदात्तं त्र्युदात्तमिति नवपदशय्या

antodāttamādyudāttamudāttamanudāttaṃ nīcasvaritam | madhyodāttaṃ svaritaṃ dvyudāttaṃ tryudāttamiti navapadaśayyā

अग्निः सोमः प्र वो वीर्यं हविषां स्वर्बृहस्पतिरिन्द्राबृहस्पती अग्निरित्यन्तोदात्तं सोम इत्यादयुदात्तम् । प्रेत्युदात्तं व इत्यनुदात्तं वीर्यं नीचस्वरितम्

agniḥ somaḥ pra vo vīryaṃ haviṣāṃ svarbṛhaspatirindrābṛhaspatī agnirityantodāttaṃ soma ityādayudāttam | pretyudāttaṃ va ityanudāttaṃ vīryaṃ nīcasvaritam

हविषां मध्योदात्तं स्वरिति स्वरितम् । बृहस्पतिरिति द्व्युदात्तमिन्द्राबृहस्पती इति त्र्युदात्तम्

haviṣāṃ madhyodāttaṃ svariti svaritam | bṛhaspatiriti dvyudāttamindrābṛhaspatī iti tryudāttam

अनुदात्तो हृदि ज्ञेयो मूर्ध्न्युदात्त उदाहृतः । स्वरितः कर्णमूलीयः सर्वास्ये प्रचयः स्मृतः

anudātto hṛdi jñeyo mūrdhnyudātta udāhṛtaḥ | svaritaḥ karṇamūlīyaḥ sarvāsye pracayaḥ smṛtaḥ

पञ्चमखण्डः

स्वराणामूष्मणां चैव विवृतं करणं स्मृतम् । तेभ्योऽपि विवृतावेङौ ताभ्यामैचौ तथैव च

svarāṇāmūṣmaṇāṃ caiva vivṛtaṃ karaṇaṃ smṛtam | tebhyo'pi vivṛtāveṅau tābhyāmaicau tathaiva ca

अनुस्वारयमानां च नासिका स्थानमुच्यते । अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभागिनः

anusvārayamānāṃ ca nāsikā sthānamucyate | ayogavāhā vijñeyā āśrayasthānabhāginaḥ

अलाबुवीणानिर्घोषो दन्त्यमूल्यस्वराननु । अनुस्वारस्तु कर्तव्यो नित्यं ह्रोः शषसेषु च

alābuvīṇānirghoṣo dantyamūlyasvarānanu | anusvārastu kartavyo nityaṃ hroḥ śaṣaseṣu ca

अनुस्वारे विवृत्त्यां तु विरामे चाक्षरद्वये । द्विरोष्ठ्यौ तु विगृह्णीयाद्यत्रोकारवकारयोः

anusvāre vivṛttyāṃ tu virāme cākṣaradvaye | dviroṣṭhyau tu vigṛhṇīyādyatrokāravakārayoḥ

व्याघ्री यथा हरेत्पुत्रान्दंष्ट्राभ्यां न च पीडयेत् । भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद्वर्णान्प्रयोजयेत्

vyāghrī yathā haretputrāndaṃṣṭrābhyāṃ na ca pīḍayet | bhītā patanabhedābhyāṃ tadvadvarṇānprayojayet

प्रथमखण्डः

अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामि पाणिनीयं मतं यथा । शास्त्रानुपूर्वं तद्विद्याद्यथोक्तं लोकवेदयोः

atha śikṣāṃ pravakṣyāmi pāṇinīyaṃ mataṃ yathā | śāstrānupūrvaṃ tadvidyādyathoktaṃ lokavedayoḥ

प्रसिद्धमपि शब्दार्थमविज्ञातमबुद्धिभिः । पुनर्व्यक्तीकरिष्यामि वाच उच्चारणे विधिम्

prasiddhamapi śabdārthamavijñātamabuddhibhiḥ | punarvyaktīkariṣyāmi vāca uccāraṇe vidhim

त्रिषष्टिश्चतुःषष्टिर्वा वर्णाः शम्भुमते मताः । प्राकृते संस्कृते चापि स्वयं प्रोक्ताः स्वयंभुवा

triṣaṣṭiścatuḥṣaṣṭirvā varṇāḥ śambhumate matāḥ | prākṛte saṃskṛte cāpi svayaṃ proktāḥ svayaṃbhuvā

स्वरा विंशतिरेकश्च स्पर्शानां पञ्चविंशतिः । यादयश्च स्मृता ह्यष्टौ चत्वारश्च यमाः स्मृताः

svarā viṃśatirekaśca sparśānāṃ pañcaviṃśatiḥ | yādayaśca smṛtā hyaṣṭau catvāraśca yamāḥ smṛtāḥ

अनुस्वारो विसर्गश्च एक एपौ चापि पराश्रितौ ।। दुःस्पृष्टश्चेति विज्ञेयो ऌकारः प्लुत एव च ।। ५

anusvāro visargaśca eka epau cāpi parāśritau || duḥspṛṣṭaśceti vijñeyo ḷkāraḥ pluta eva ca || 5

षष्ठखण्डः

यथा सौराष्ट्रिका नारी तक्रँ इत्यभिभाषते । एवं रङ्गाः प्रयोक्तव्याः खे अराँ इव खेदया

yathā saurāṣṭrikā nārī takram̐ ityabhibhāṣate | evaṃ raṅgāḥ prayoktavyāḥ khe arām̐ iva khedayā

रङ्गवर्णान् प्रयुञ्जीरन्नो ग्रसेत्पूर्वमक्षरम् । दीर्घस्वरं प्रयुञ्जीयात्पश्चान्नासिक्यमाचरेत्

raṅgavarṇān prayuñjīranno grasetpūrvamakṣaram | dīrghasvaraṃ prayuñjīyātpaścānnāsikyamācaret

हृदये चैकमात्रस्त्वर्द्धमात्रस्तु मूर्धनि । नासिकायां तथार्द्धं च रङ्गस्यैवं द्विमात्रता

hṛdaye caikamātrastvarddhamātrastu mūrdhani | nāsikāyāṃ tathārddhaṃ ca raṅgasyaivaṃ dvimātratā

हृदयादुत्करे तिष्ठन्कांस्येन समनुस्वरन् । मार्दवं च द्विमात्रं च जघन्वाँ इति निदर्शनम्

hṛdayādutkare tiṣṭhankāṃsyena samanusvaran | mārdavaṃ ca dvimātraṃ ca jaghanvām̐ iti nidarśanam

मध्ये तु कम्पयेत्कम्पमुभौ पार्श्वौ समौ भवेत् । सरङ्गं कम्पयेत्कम्पं रथीवेति निदर्शनम्

madhye tu kampayetkampamubhau pārśvau samau bhavet | saraṅgaṃ kampayetkampaṃ rathīveti nidarśanam

एवं रंगाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीडिताः । सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते

evaṃ raṃgāḥ prayoktavyā nāvyaktā na ca pīḍitāḥ | samyagvarṇaprayogeṇa brahmaloke mahīyate

सप्तमखण्डः

गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथा लिखितपाठकः । अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः

gītī śīghrī śiraḥkampī tathā likhitapāṭhakaḥ | anarthajño'lpakaṇṭhaśca ṣaḍete pāṭhakādhamāḥ

माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः । धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठकाः गुणाः

mādhuryamakṣaravyaktiḥ padacchedastu susvaraḥ | dhairyaṃ layasamarthaṃ ca ṣaḍete pāṭhakāḥ guṇāḥ

शङ्कितं भीतिमुद्घृष्टमव्यक्तमनुनासिकम् । काकस्वरं शिरसि गतं तथा स्थानविवजिर्तम्

śaṅkitaṃ bhītimudghṛṣṭamavyaktamanunāsikam | kākasvaraṃ śirasi gataṃ tathā sthānavivajirtam

उपांशु दष्टं त्वरितं निरस्तं विलम्बितं गद्गदितं प्रगीतम् । निष्पीडितं ग्रस्तपदाक्षरं च वदेन्न दीनं न तु सानुनास्यम्

upāṃśu daṣṭaṃ tvaritaṃ nirastaṃ vilambitaṃ gadgaditaṃ pragītam | niṣpīḍitaṃ grastapadākṣaraṃ ca vadenna dīnaṃ na tu sānunāsyam

प्रातः पठेन्नित्यमुरःस्थितेन स्वरेण शार्दूलरुतोपमेन । मध्यन्दिने कण्ठगतेन चैव चक्राह्वसङ्कूजितसन्निभेन

prātaḥ paṭhennityamuraḥsthitena svareṇa śārdūlarutopamena | madhyandine kaṇṭhagatena caiva cakrāhvasaṅkūjitasannibhena

तारं तु विद्यात्सवनं तृतीयं शिरोगतं तच्च सदा प्रयोज्यम् । मयूरहंसान्यभृतस्वराणां तुल्येन नादेन शिरःस्थितेन

tāraṃ tu vidyātsavanaṃ tṛtīyaṃ śirogataṃ tacca sadā prayojyam | mayūrahaṃsānyabhṛtasvarāṇāṃ tulyena nādena śiraḥsthitena