1. Paramahamsa Upanishad

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।

oṁ bhadraṁ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ bhadraṁ paśyemākṣabhiryajatrāḥ |

स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिरव्ययशेम देवहितं यदायुः ।

sthirairaṅgaistușțuvāṁsastanūbhiravyayaśema devahitaṁ yadāyuḥ |

स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।

svasti na indro vṛddhaśravāḥ svasti naḥ pūṣā visvavedāḥ |

स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ।

svasti nastārkṣyo arișțanemiḥ svasti no bṛhaspatirdadhātu |

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । हरिः ॐ ।।

oṁ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ | hariḥ oṁ ||

१

अथ योगिनं परमहंसं कोटयं मानस्नेष्ठं का स्थितिरिति नारदो भगवान्तमुपगत्योवाच । तं भगवानाः । योडयं परमहंसमार्गो लोके दुर्लभतरो न तु बाहुल्यो यदैको भवति स एव नित्यपूतस्थः स एव वेदपुरुष इति विदुषो मन्यन्ते महापुरुषो योऽचित्तं तत्त्ववेदा मद्येवावतिष्ठते तस्मादहं च तस्मिन्नेवावस्थीयते । असौ स्वपुत्रामित्रकलत्रबन्ध्वादिशिखायजोपवीते स्वाध्यायं च सर्वकर्माणि संन्यास्यायं ब्रह्माण्डं च हित्वा कौपीनं दण्डमाच्छादनं च स्वशरीररोपभोगाथाय च लोकस्योपकारार्थाय च परिग्रहेतच्च न मुख्योडस्ति कोटयं मुख्य इति चेदयं मुख्यः ।।

atha yoginaṁ paramahaṁsaṁ koṭayaṁ mānaseșțhaṁ kā sthitiriti nārado bhagavāntamupagatyovāca | taṁ bhagavānāḥ | yo' yaṁ paramahaṁsamārgo lokedurlabhataro na tu bāhulyo yadaiko bhavati sa eva nityapūtastaḥ sa eva vedapuruṣa iti viduṣo manyante mahāpuruṣo yo'cittaṁ tattvavedā madyevāvatishțhate tasmādahaṁ ca tasminnevāvasthīyate | asau svaputrāmitrakalatrabandhvādiśikhāyajopavīte svādhyāyaṁ ca sarvakarmāṇi saṁnyāsyāyaṁ brahmāṇḍaṁ ca hitvā kaupīnaṁ daṇḍamācchādanaṁ ca svaśarīropabhogāthāya ca lokasyopakārārthāya ca parigrahetacca na mukhyodasti koṭayaṁ mukhya iti cedayaṁ mukhyaḥ ||

१

न दण्डं न शिखां न यज्ञोपवीतं न चाच्छादनं चरति परमहंसः । न शितं न चोष्णां न सुखं न दुःखं न मानावमाने च षडङ्गमिवर्जं निन्दागर्वमत्सरदम्मदप छादृष्टिसुखदुःखकामकोधलोभमोहहर्षसु यतस्तदुपरपध्वस्तं संशयविपरीतमिथ्याज्ञानां यो हेतुस्तेन नित्यनिवृत्तस्तत्नित्यबोधस्तत्स्वयमेवावस्थितिस्तं शन्तमचलमद्वयानन्दाविज्ञानघन एवास्मि । तदेव मम परमधाम तदेव शिखा च तदेवोपवीत च । परमात्मात्मनोरेकत्वज्ञानन तयोर्भेद एव विभग्नः सा सध्या ।।

na daṇḍaṁ na śikhāṁ na yajñopavītaṁ na cācchādanaṁ carati paramahaṁsaḥ | na śitaṁ na coṣṇāṁ na sukhaṁ na duḥkhaṁ na mānāvamāne ca shaḍaṅgamivajjaṁ nindāgarvamatsaradammadapachhādṛṣṭisukhaduḥkhakāmakodhalobhamohaharṣasu yatataduparapadhvastaṁ saṁśayaviparītamithyājñānāṁ yo hetustena nityanivṛttastatnittyabodhastatsvayamavavasthitistaṁ śantamacalamadvyānandāvijñānaghana evāsmi | tadeva mama paramadhāma tadeva śikhā ca tadevopavīta ca | paramātmātmnorekatvajnanan tayorbheda eva vibhagnaḥ sā sadhyā ||

२

सर्वान्कामान्परित्यज्य अद्वैते परमस्थितिः । ज्ञानदण्डो धृतो येन एकदण्डो स उच्यते ।। काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः ।

sarvānkamānparityajya advaitē paramasthitiḥ | jñānadaṇḍo dhṛto yēna ēkadaṇḍo sa ucyatē || kāṣṭhadaṇḍo dhṛto yēna sarvāśī jñānavarjitaḥ |

३

स याति. नरकान्धोऽरान्महारौरवसञ्जकान ॥ इदमन्तरं ज्ञात्वा स परमहंसः ॥

sa yāti narakāndhograṁmahāroravasañjakan | idamantaraṁ jñātvā sa paramahaṁsaḥ ||

४

आशाम्बरो न नमस्कारो न स्वधाकारो न निन्दा न स्तुतिर्यादृच्छिको भवेऽऽड्क्षुण्णाड्डवाहनं न विसर्जनं न मन्त्रं न ध्यानं नोपासनं च न लक्ष्यं नाकक्ष्यं न पृथग्नापृथगहं न न त्वं न सर्वचानिकेतस्थितिरेव भिक्षुः सौवर्णादीनं नैव परिगृह्णाति लोकं नावलोकं चाड्डबाधकं के इति चेद्वाधकोऽस्त्येव यस्माऽऽड्क्षुरिहिरण्यं रसेन दृष्टं च स ब्रह्माहा भवेत् । यस्माऽऽड्क्षुरिहिरण्यं रसेन ग्राह्यं च स आत्महा भवेत् । तस्माऽऽड्क्षुरिहिरण्यं रसेन न दृष्टं च न स्पष्टं च न ग्राह्यं च । सर्वे कामा मनोगता व्यावर्तन्ते । दु:खे नोद्विग्न: सुखे न स्पृहा त्यागो रागे सर्वत्र शुभाशुभयोरनभिसनेहो न दृष्टि न मोदं च । सर्वेषामिन्द्रियाणां गतिरुपरमते य आत्मन्येवावस्थीयते यत्प्राणानन्दैकबोधस्तद्ब्रह्माहमस्मीति कृतकृत्यो भवति कृतकृत्यो भवति ॥

āśāmbhro na namaskāro na svadhākāro na nindā na stutiryādṛcchiko bhavedaṅkṣuṇṇāḍḍvāhanaṁ na visarjanaṁ na mantraṁ na dhyānaṁ nopāsanaṁ ca na lakṣyaṁ nākakṣyaṁ na pṛthag nāpṛthagahaṁ na na tvaṁ na sarvacakāniketasthitireva bhikṣuḥ sauvṛāṇādīnaṁ naiva parigṛhṇāti lokaṁ nāvalokaṁ cāḍḍbādhaṁ ke iti cedvādhakostyeva yasmāṅkṣurihiraṇyaṁ rasena dṛṣṭaṁ ca sa brahmāhā bhavet | yasmāṅkṣurihiraṇyaṁ rasena gṛāhyaṁ ca sa ātmahā bhavet | tasmāṅkṣurihiraṇyaṁ rasena na dṛṣṭaṁ ca na spaṣṭaṁ ca na gṛāhyaṁ ca | sarve kāmā manogatā vyāvarttante | duḥkhe nodvignaḥ sukhe na spṛhā tyāgo rāge sarvatra śubhāśubhayoranabhisanneho na dṛṣṭi na modaṁ ca | sarveṣāmindriyāṇāṁ gatiruparamate ya ātmanyevāvasthīyate yatprāṇānandaikabodhastadbrahmāhamasmīti kṛtakṛtyo bhavati kṛtakṛtyo bhavati ||

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थैरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिरव्ययशेम देवहितं यदायुः । स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पुषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्ताक्ष्योऽरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिदेधातु । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । हरिः ॐ ॥

oṁ bhadraṁ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ | bhadraṁ paśyemākṣabhiryajatrāḥ | sthairairaṅgaistușțuvāṁsastanūbhiravyașaśema devahitaṁ yadāyuḥ | svasti na indro vṛddhaśravāḥ | svasti naḥ puṣā viśvavedāḥ | svasti nastākṣyo'ariṣṭanemiḥ | svasti no bṛhaspatidadhātu | oṁ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ | hariḥ oṁ ||

इति श्रीपरमहंसोपनिषत्समाप्ता ॥

iti śrīparamahaṁsopaniṣatsamāptā ||