1. Paramārthasāra of Abhinavagupta

Verse

परं परस्थं गहनाद् अनादिम् एकं निविष्टं बहुधा गुहासु सर्वालयं सर्वचराचरस्थं त्वाम् एव शम्भुं शरणं प्रपद्ये

paraṃ parasthaṃ gahanād anādim ekaṃ niviṣṭaṃ bahudhā guhāsu sarvālayaṃ sarvacarācarasthaṃ tvām eva śambhuṃ śaraṇaṃ prapadye

गर्भाधिवासपूर्वकमरणान्तकदुःखचक्रविभ्रान्तः आधारम् भगवन्तं शिष्यः पप्रच्छ परमार्थम्

garbhādhivāsapūrvakamaraṇāntakaduḥkhacakravibhrāntaḥ ādhāram bhagavantaṃ śiṣyaḥ papraccha paramārtham

आधारकारिकाभिः तं गुरुर् अभिभाषति स्म तत्सारम् कथयत्य् अभिनवगुप्तः शिवशासनदृष्टियोगेन

ādhārakārikābhiḥ taṃ gurur abhibhāṣati sma tatsāram kathayaty abhinavaguptaḥ śivaśāsanadṛṣṭiyogena

निजशक्तिवैभवभराद् अङ्दचतुष्टयम् इदं विभागेन शक्तिर् माया प्रकृतिः पृथ्वी चेति प्रभावितं प्रभुणा

nijaśaktivaibhavabharād aṅdacatuṣṭayam idaṃ vibhāgena śaktir māyā prakṛtiḥ pṛthvī ceti prabhāvitaṃ prabhuṇā

तत्रान्तर् विश्वम् इदं विचित्रतनुकरणभुवनसंतानम् भोक्ता च तत्र देही शिव एव गृहीतपशुभावः

tatrāntar viśvam idaṃ vicitratanukaraṇabhuvanasaṃtānam bhoktā ca tatra dehī śiva eva gṛhītapaśubhāvaḥ

नानाविधवर्णानां रूपं धत्ते यथामलः स्फटिकः सुरमानुषपशुपादपरूपत्वं तद्वद् ईशो ऽपि

nānāvidhavarṇānāṃ rūpaṃ dhatte yathāmalaḥ sphaṭikaḥ suramānuṣapaśupādaparūpatvaṃ tadvad īśo 'pi

गच्छति गच्छति जल इव हिमकरबिम्बं स्थिते स्थितिं याति तनुकरणभुवनवर्गे तथायम् आत्मा महेशानः

gacchati gacchati jala iva himakarabimbaṃ sthite sthitiṃ yāti tanukaraṇabhuvanavarge tathāyam ātmā maheśānaḥ

राहुर् अदृश्यो ऽपि यथा शशिबिम्बस्थः प्रकाशते तद्वत् सर्वगतो ऽप्य् अयम् आत्मा विषयाश्रयणेन धीमुकुरे

rāhur adṛśyo 'pi yathā śaśibimbasthaḥ prakāśate tadvat sarvagato 'py ayam ātmā viṣayāśrayaṇena dhīmukure

आदर्शे मलरहिते यद्वद् वदनं विभाति तद्वद् अयम् शिवशक्तिपातविमले धीतत्त्वे भाति भारूपः

ādarśe malarahite yadvad vadanaṃ vibhāti tadvad ayam śivaśaktipātavimale dhītattve bhāti bhārūpaḥ

भारूपं परिपूर्णं स्वात्मनि विश्रान्तितो महानन्दम् इच्छसंवित्करणैर् निर्भरितम् अनन्तशक्तिपरिपूर्णम्

bhārūpaṃ paripūrṇaṃ svātmani viśrāntito mahānandam icchasaṃvitkaraṇair nirbharitam anantaśaktiparipūrṇam

सर्वविकल्पविहीनं शुद्धं शान्तं लयोदयविहीनम् यत् परतत्त्वं तस्मिन् विभाति षट्ट्रिंशदात्म जगत्

sarvavikalpavihīnaṃ śuddhaṃ śāntaṃ layodayavihīnam yat paratattvaṃ tasmin vibhāti ṣaṭṭriṃśadātma jagat

दर्पणबिम्बे यद्वन् नगरग्रामादिचित्रम् अविभागि भाति विभागेनैव च परस्परं दर्पणाद् अपि च

darpaṇabimbe yadvan nagaragrāmādicitram avibhāgi bhāti vibhāgenaiva ca parasparaṃ darpaṇād api ca

विमलतमपरमभैरवबोधात् तद्वद् विभागशून्यम् अपि अन्योन्यं च ततो ऽपि च विभक्तम् आभाति जगद् एतत्

vimalatamaparamabhairavabodhāt tadvad vibhāgaśūnyam api anyonyaṃ ca tato 'pi ca vibhaktam ābhāti jagad etat

शिवशक्तिसदाशिवताम् ईश्वरविद्यामयीं च तत्त्वदशाम् शक्तीनां पञ्चानां विभक्तभावेन भासयति

śivaśaktisadāśivatām īśvaravidyāmayīṃ ca tattvadaśām śaktīnāṃ pañcānāṃ vibhaktabhāvena bhāsayati

परमं यत् स्वातन्त्र्यं दुर्घटसंपादनं महेशस्य देवी मायाशक्तिः स्वात्मावरणं शिवस्य इतत्

paramaṃ yat svātantryaṃ durghaṭasaṃpādanaṃ maheśasya devī māyāśaktiḥ svātmāvaraṇaṃ śivasya itat

मायापरिग्रहवशाद् बोधो मलिनः पुमान् पशुर् भवति कालकलानियतिबलाद् रागाविद्यावशेन संबद्धः

māyāparigrahavaśād bodho malinaḥ pumān paśur bhavati kālakalāniyatibalād rāgāvidyāvaśena saṃbaddhaḥ

अधुनैव किंचिद् एवेदम् एव सर्वात्मनैव जानामि मायासहितं कञ्चुकषट्कम् अणोर् अन्तरङ्गम् इदम् उक्तम्

adhunaiva kiṃcid evedam eva sarvātmanaiva jānāmi māyāsahitaṃ kañcukaṣaṭkam aṇor antaraṅgam idam uktam

कम्बुकम् इव तङ्दुलकणविनिविष्टं भिन्नम् अप्य् अभिदा भजते तत् तु विशुद्धिं शिवमार्गौन्मुख्ययोगेन

kambukam iva taṅdulakaṇaviniviṣṭaṃ bhinnam apy abhidā bhajate tat tu viśuddhiṃ śivamārgaunmukhyayogena

सुखदुःखमोहमात्रं निश्चयसंकल्पनाभिमानाच् च प्रकृतिर् अथान्तःकरनं बुद्धिमनोऽहंकृतिक्रमशः

sukhaduḥkhamohamātraṃ niścayasaṃkalpanābhimānāc ca prakṛtir athāntaḥkaranaṃ buddhimano'haṃkṛtikramaśaḥ

श्रोत्रं त्वगक्षिरसना घ्राणं बुद्धीन्द्रियाणि शब्दादौ वाक्पाणिपादपायूपस्थं कर्मेन्द्रियाणि पुनः

śrotraṃ tvagakṣirasanā ghrāṇaṃ buddhīndriyāṇi śabdādau vākpāṇipādapāyūpasthaṃ karmendriyāṇi punaḥ

एषां ग्राह्यो विषयः सूक्ष्मः प्रविभागवर्जितो यः स्यात् तन्मात्रपञ्चकं तत् शब्दः स्पर्शो महो रसो गन्धः

eṣāṃ grāhyo viṣayaḥ sūkṣmaḥ pravibhāgavarjito yaḥ syāt tanmātrapañcakaṃ tat śabdaḥ sparśo maho raso gandhaḥ

एतत्संसर्गवशात् स्थूलो विषयस् तु भूतपञ्चकताम् अभ्येति नभः पवनस् तेजः सलिलं च पृथ्वी च

etatsaṃsargavaśāt sthūlo viṣayas tu bhūtapañcakatām abhyeti nabhaḥ pavanas tejaḥ salilaṃ ca pṛthvī ca

तुष इव तङ्दुलकणिकाम् आवृणुते प्रकृतिपूर्वकः सर्गः पृथ्वीपर्यन्तो ऽयं चैतन्यं देहभावेन

tuṣa iva taṅdulakaṇikām āvṛṇute prakṛtipūrvakaḥ sargaḥ pṛthvīparyanto 'yaṃ caitanyaṃ dehabhāvena

परम् आवरणं मल इह सूक्ष्मं मायादिकञ्चुकं स्थूलम् बाह्यं विग्रहरूपं कोशत्रयवेष्टितो ह्य् आत्मा

param āvaraṇaṃ mala iha sūkṣmaṃ māyādikañcukaṃ sthūlam bāhyaṃ vigraharūpaṃ kośatrayaveṣṭito hy ātmā

अज्ञानतिमिरयोगाद् एकम् अपि स्वं स्वभावम् आत्मानम् ग्राह्यग्राहकनानावैचित्र्येणावबुध्येत

ajñānatimirayogād ekam api svaṃ svabhāvam ātmānam grāhyagrāhakanānāvaicitryeṇāvabudhyeta

रसफाणितशर्करिकागुडखङ्दाद्या यथेक्षुरस एव तद्वद् अवस्था भेदाः सर्वे परमात्मनः शम्भोः

rasaphāṇitaśarkarikāguḍakhaṅdādyā yathekṣurasa eva tadvad avasthā bhedāḥ sarve paramātmanaḥ śambhoḥ

विज्ञानान्तर्यामिप्राणविराड्देहजातिपिङ्दान्ताः व्यवहारमात्रम् एतत् परमार्थेन तु न सन्त्य् एव

vijñānāntaryāmiprāṇavirāḍdehajātipiṅdāntāḥ vyavahāramātram etat paramārthena tu na santy eva

रज्ज्वां नास्ति भुजङ्गस् त्रासं कुरुते च मृत्युपर्यन्तम् भ्रान्तेर् महती शक्तिर् न विवेक्तुं शक्यते नाम

rajjvāṃ nāsti bhujaṅgas trāsaṃ kurute ca mṛtyuparyantam bhrānter mahatī śaktir na vivektuṃ śakyate nāma

तद्वद् धर्माधर्मस्वर्निरयोत्पत्तिमरणसुखदुःखम् वर्णाश्रमादि चात्मन्य् असद् अपि विभ्रमबलाद् भवति

tadvad dharmādharmasvarnirayotpattimaraṇasukhaduḥkham varṇāśramādi cātmany asad api vibhramabalād bhavati

एतत् तद् अन्धकारं यद् भावेषु प्रकाशमानतया आत्मानतिरिक्तेष्व् अपि भवत्य् अनात्माभिमानो ऽयम्

etat tad andhakāraṃ yad bhāveṣu prakāśamānatayā ātmānatirikteṣv api bhavaty anātmābhimāno 'yam

तिमिराद् अपि तिमिरम् इदं गङ्दस्योपरि महान् अयं स्फोटः यद् अनात्मन्य् अपि देहप्राणदाव् आत्ममानित्वम्

timirād api timiram idaṃ gaṅdasyopari mahān ayaṃ sphoṭaḥ yad anātmany api dehaprāṇadāv ātmamānitvam

देहप्राणविमर्शनधीज्ञाननभःप्रपञ्चयोगेन आत्मानम् वेष्टयते चित्रं जालेन जालकार इव

dehaprāṇavimarśanadhījñānanabhaḥprapañcayogena ātmānam veṣṭayate citraṃ jālena jālakāra iva

स्वज्ञानविभवभासनयोगेनोद्वेष्टयेन् निजात्मानम् इति बन्धमोक्षचित्रां क्रीडां प्रतनोति परमशिवः

svajñānavibhavabhāsanayogenodveṣṭayen nijātmānam iti bandhamokṣacitrāṃ krīḍāṃ pratanoti paramaśivaḥ

सृष्टिस्थितिसंहारा जाग्रत्स्वप्नौ सुषुप्तम् इति तस्मिन् भान्ति तुरीये धामनि तथापि तैर् नावृतं भाति

sṛṣṭisthitisaṃhārā jāgratsvapnau suṣuptam iti tasmin bhānti turīye dhāmani tathāpi tair nāvṛtaṃ bhāti

जाग्रद् विश्वं भेदात् स्वप्नस् तेजः प्रकाशमाहात्म्यात् प्राज्ञः सुप्तावस्था ज्ञानघनत्वात् ततः परं तुर्यम्

jāgrad viśvaṃ bhedāt svapnas tejaḥ prakāśamāhātmyāt prājñaḥ suptāvasthā jñānaghanatvāt tataḥ paraṃ turyam

जलधरधूमरजोभिर् मलिनीक्रियते यथा न गगनतलम् तद्वन् मायाविकृतिभिर् अपरामृष्टः परः पुरुषः

jaladharadhūmarajobhir malinīkriyate yathā na gaganatalam tadvan māyāvikṛtibhir aparāmṛṣṭaḥ paraḥ puruṣaḥ

एकस्मिन् घटगगने रजसा व्याप्ते भवन्ति नान्यानि मलिनानि तद्वद् एते जीवाः सुखदुःखभेदजुषः

ekasmin ghaṭagagane rajasā vyāpte bhavanti nānyāni malināni tadvad ete jīvāḥ sukhaduḥkhabhedajuṣaḥ

शान्ते शान्त इवायं हृष्टे हृष्टो विमोहवति मूढः तत्त्वगणे सति भगवान् न पुनः परमार्थतः स तथा

śānte śānta ivāyaṃ hṛṣṭe hṛṣṭo vimohavati mūḍhaḥ tattvagaṇe sati bhagavān na punaḥ paramārthataḥ sa tathā

यद् अनात्मन्य् अपि तद्रूपावभासनं तत् पुरा निराकृत्य आत्मन्य् अनात्मरूपां भ्रान्तिं विदलयति परमात्मा

yad anātmany api tadrūpāvabhāsanaṃ tat purā nirākṛtya ātmany anātmarūpāṃ bhrāntiṃ vidalayati paramātmā

इत्थं विभ्रमयुगलकसमूलविच्छेदने कृतार्थस्य कर्तव्यान्तरकलना न जातु परयोगिनो भवति

itthaṃ vibhramayugalakasamūlavicchedane kṛtārthasya kartavyāntarakalanā na jātu parayogino bhavati

पृथिवी प्रकृतिर् माया त्रितयम् इदं वेद्यरूपतापतितम् अद्वैतभावनबलाद् भवति हि सन्मात्रपरिशेषम्

pṛthivī prakṛtir māyā tritayam idaṃ vedyarūpatāpatitam advaitabhāvanabalād bhavati hi sanmātrapariśeṣam

रशनाकुङ्दलकटकं भेदत्यागेन दृश्यते यथा हेम तद्वद् भेदत्यागे सन्मात्रं सर्वम् आभाति

raśanākuṅdalakaṭakaṃ bhedatyāgena dṛśyate yathā hema tadvad bhedatyāge sanmātraṃ sarvam ābhāti

तद् ब्रह्म परं शुद्धं शान्तं अभेदात्मकं समं सकलम् अमृतं सत्यं शक्तौ विश्राम्यति भास्वरूपायाम्

tad brahma paraṃ śuddhaṃ śāntaṃ abhedātmakaṃ samaṃ sakalam amṛtaṃ satyaṃ śaktau viśrāmyati bhāsvarūpāyām

इष्यत इति वेद्यत इति संपाद्यत इति च भास्वरूपेण अपरामृष्टं यद् अपि तु नभःप्रसूनत्वम् अभ्येति

iṣyata iti vedyata iti saṃpādyata iti ca bhāsvarūpeṇa aparāmṛṣṭaṃ yad api tu nabhaḥprasūnatvam abhyeti

शक्तित्रिशूलपरिगमयोगेन समस्तम् अपि परमेशे शिवनामनि परमार्थे विसृज्यते देवदेवेन

śaktitriśūlaparigamayogena samastam api parameśe śivanāmani paramārthe visṛjyate devadevena

पुनर् अपि च पञ्चशक्तिप्रसरणक्रमेण बहिर् अपि तत् अङ्दत्रयं विचित्रं सृष्टं बहिरात्मलाभेन

punar api ca pañcaśaktiprasaraṇakrameṇa bahir api tat aṅdatrayaṃ vicitraṃ sṛṣṭaṃ bahirātmalābhena

इति शक्तिचक्रयन्त्रं क्रीडायोगेन वाहयन् देवः अहम् एव शुद्धरूपः शक्तिमहाचक्रनायकपदस्थः

iti śakticakrayantraṃ krīḍāyogena vāhayan devaḥ aham eva śuddharūpaḥ śaktimahācakranāyakapadasthaḥ

मय्य् एव भाति विश्वं दर्पण इव निर्मले घतादीनि मत्तः प्रसरति सर्वं स्वप्नविचित्रत्वम् इव सुप्तात्

mayy eva bhāti viśvaṃ darpaṇa iva nirmale ghatādīni mattaḥ prasarati sarvaṃ svapnavicitratvam iva suptāt

अहम् एव विश्वरूपः करचरनादिस्वभाव इव देहः सर्वस्मिन् अहम् एव स्फुरामि भावेषु भास्वरूपम् इव

aham eva viśvarūpaḥ karacaranādisvabhāva iva dehaḥ sarvasmin aham eva sphurāmi bhāveṣu bhāsvarūpam iva

द्रष्टा श्रोता घ्राता देहेन्द्रियवर्जितो ऽप्य् अकर्तापि सिद्धान्तागमतर्कांश् चित्रान् अहम् एव रचयामि

draṣṭā śrotā ghrātā dehendriyavarjito 'py akartāpi siddhāntāgamatarkāṃś citrān aham eva racayāmi

इत्थं द्वैतविकल्पे गलिते प्रविलङ्घ्य मोहिनीं मायाम् सलिले सलिलं क्षीरे क्षीरम् इव ब्रह्मणि लयी स्यात्

itthaṃ dvaitavikalpe galite pravilaṅghya mohinīṃ māyām salile salilaṃ kṣīre kṣīram iva brahmaṇi layī syāt

इत्थं तत्त्वसमूहे भावनया शिवमयत्वम् अभियाते कः शोकः को मोहः सर्वं ब्रह्मावलोकयतः

itthaṃ tattvasamūhe bhāvanayā śivamayatvam abhiyāte kaḥ śokaḥ ko mohaḥ sarvaṃ brahmāvalokayataḥ

कर्मफलं शुभम् अशुभं मिथ्याज्ञानेन संगमाद् एव विषमो हि सङ्गदोषस् तस्करयोगो ऽप्य् अतस्करस्येव

karmaphalaṃ śubham aśubhaṃ mithyājñānena saṃgamād eva viṣamo hi saṅgadoṣas taskarayogo 'py ataskarasyeva

लोकव्यवहारकृतां य इहाविद्याम् उपासते मूढाः ते यान्ति जन्ममृत्यू धर्माधर्मार्गलाबद्धाः

lokavyavahārakṛtāṃ ya ihāvidyām upāsate mūḍhāḥ te yānti janmamṛtyū dharmādharmārgalābaddhāḥ

अज्ञानकालनिचितं धर्माधर्मात्मकं तु कर्मापि चिरसंचितम् इव तूलं नश्यति विज्ञानदीप्तिवशात्

ajñānakālanicitaṃ dharmādharmātmakaṃ tu karmāpi cirasaṃcitam iva tūlaṃ naśyati vijñānadīptivaśāt

ज्ञानप्राप्तौ कृतम् अपि न फलाय ततो ऽस्य जन्म कथम् गतजन्मबन्धयोगो भाति शिवार्कः स्वदीधितिभिः

jñānaprāptau kṛtam api na phalāya tato 'sya janma katham gatajanmabandhayogo bhāti śivārkaḥ svadīdhitibhiḥ

तुषकम्बुककिंशारुकमुक्तं बीजं यथाङ्कुरं कुरुते नैव तथाणवमायाकर्मविमुक्तो भवाङ्कुरं ह्य् आत्मा

tuṣakambukakiṃśārukamuktaṃ bījaṃ yathāṅkuraṃ kurute naiva tathāṇavamāyākarmavimukto bhavāṅkuraṃ hy ātmā

आत्मज्ञो न कुतश्चन बिभेति सर्वं हि तस्य निजरूपम् नैव च शोचति यस्मात् परमार्थे नाशिता नास्ति

ātmajño na kutaścana bibheti sarvaṃ hi tasya nijarūpam naiva ca śocati yasmāt paramārthe nāśitā nāsti

अतिगूढहृदयगञ्जप्ररूढपरमार्थरत्नसंचयतः अहम् एवेति महेश्वरभावे का दुर्गतिः कस्य

atigūḍhahṛdayagañjaprarūḍhaparamārtharatnasaṃcayataḥ aham eveti maheśvarabhāve kā durgatiḥ kasya

मोक्षस्य नैव किंचिद् धामास्ति न चापि गमनम् अन्यत्र अज्ञानग्रन्थिभिदा स्वशक्त्यभिव्यक्तता मोक्षः

mokṣasya naiva kiṃcid dhāmāsti na cāpi gamanam anyatra ajñānagranthibhidā svaśaktyabhivyaktatā mokṣaḥ

भिन्नाज्ञानग्रन्थिर् गतसंदेहः पराकृतभ्रान्तिः प्रक्षीणपुण्यपापो विग्रहयोगे ऽप्य् असौ मुक्तः

bhinnājñānagranthir gatasaṃdehaḥ parākṛtabhrāntiḥ prakṣīṇapuṇyapāpo vigrahayoge 'py asau muktaḥ

अग्न्यभिदग्धं बीजं यथा प्ररोहासमर्थताम् एति ज्ञानाग्निदग्धम् एवं कर्म न जन्मप्रदं भवति

agnyabhidagdhaṃ bījaṃ yathā prarohāsamarthatām eti jñānāgnidagdham evaṃ karma na janmapradaṃ bhavati

परिमितबुद्धित्वेन हि कर्मोचितभाविदेहभावनया सङ्कुचिता चितिर् एतद्देहध्वंसे तथा भाति

parimitabuddhitvena hi karmocitabhāvidehabhāvanayā saṅkucitā citir etaddehadhvaṃse tathā bhāti

यदि पुनर् अमलं बोधं सर्वसमुत्तीर्नबोद्धृकर्तृमयम् विततम् अनस्तमितोदितभारूपम् सत्यसंकल्पम्

yadi punar amalaṃ bodhaṃ sarvasamuttīrnaboddhṛkartṛmayam vitatam anastamitoditabhārūpam satyasaṃkalpam

दिक्कालकलनविकलं ध्रुवम् अव्ययम् ईश्वरं सुपरिपूर्णम् बहुतरशक्तिव्रातप्रलयोदयविरचनैककर्तारम्

dikkālakalanavikalaṃ dhruvam avyayam īśvaraṃ suparipūrṇam bahutaraśaktivrātapralayodayaviracanaikakartāram

सृष्ट्यादिविधिसुवेधसम् आत्मानं शिवमयं विबुध्येत कथम् इव संसारी स्याद् विततस्य कुतः क्व वा सरणम्

sṛṣṭyādividhisuvedhasam ātmānaṃ śivamayaṃ vibudhyeta katham iva saṃsārī syād vitatasya kutaḥ kva vā saraṇam

इति युक्तिभिर् अपि सिद्धं यत्कर्म ज्ञानिनो न सफलं तत् न ममेदम् अपि तु तस्येति दार्ढ्यतो न हि फलं लोके

iti yuktibhir api siddhaṃ yatkarma jñānino na saphalaṃ tat na mamedam api tu tasyeti dārḍhyato na hi phalaṃ loke

इत्थं सकलविकल्पान् प्रतिबुद्धो भावनासमीरणतः आत्मज्योतिषि दीप्ते जुह्वज् ज्योतिर्मयो भवति

itthaṃ sakalavikalpān pratibuddho bhāvanāsamīraṇataḥ ātmajyotiṣi dīpte juhvaj jyotirmayo bhavati

अश्नन् यद् वा तद् वा संवीतो येन केनचिच् छान्तः यत्र क्वचन निवासी विमुच्यते सर्वभूतात्मा

aśnan yad vā tad vā saṃvīto yena kenacic chāntaḥ yatra kvacana nivāsī vimucyate sarvabhūtātmā

हयमेधशतसहस्राण्य् अपि कुरुते ब्रह्मघातलक्षाणि परमार्थविन् न पुण्यैर् न च पापैः स्पृश्यते विमलः

hayamedhaśatasahasrāṇy api kurute brahmaghātalakṣāṇi paramārthavin na puṇyair na ca pāpaiḥ spṛśyate vimalaḥ

मदहर्षकोपमन्मथविषादभयलोभमोहपरिवर्जी निःस्तोत्रवषट्कारो जड इव विचरेद् अवादमतिः

madaharṣakopamanmathaviṣādabhayalobhamohaparivarjī niḥstotravaṣaṭkāro jaḍa iva vicared avādamatiḥ

मदहर्षप्रभृतिर् अयं वर्गः प्रभवति विभेदसंमोहात् अद्वैतात्मविबोधस् तेन कथं स्पृश्यतां नाम

madaharṣaprabhṛtir ayaṃ vargaḥ prabhavati vibhedasaṃmohāt advaitātmavibodhas tena kathaṃ spṛśyatāṃ nāma

स्तुत्यं वा होतव्यं नास्ति व्यतिरिक्तम् अस्य किंचन च स्तोत्रादिना स तुष्येन् मुक्तस् तन् निर्नमस्कृतिवषट्कः

stutyaṃ vā hotavyaṃ nāsti vyatiriktam asya kiṃcana ca stotrādinā sa tuṣyen muktas tan nirnamaskṛtivaṣaṭkaḥ

षट्त्रिंशत्तत्त्वभृतं विग्रहरचनागवाक्षपरिपूर्णम् निजम् अन्यद् अथ शरीरं घटादि वा तस्य देवगृहम्

ṣaṭtriṃśattattvabhṛtaṃ vigraharacanāgavākṣaparipūrṇam nijam anyad atha śarīraṃ ghaṭādi vā tasya devagṛham

तत्र च परमात्ममहाभैरवशिवदेवतां स्वशक्तियुताम् आत्मामर्शनविमलद्रव्यैः परिपूजयन्न् आस्ते

tatra ca paramātmamahābhairavaśivadevatāṃ svaśaktiyutām ātmāmarśanavimaladravyaiḥ paripūjayann āste

बहिरन्तरपरिकल्पनभेदमहाबीजनिचयम् अर्पयतः तस्यातिदीप्तसंविज्ज्वलने यत्नाद् विना भवति होमः

bahirantaraparikalpanabhedamahābījanicayam arpayataḥ tasyātidīptasaṃvijjvalane yatnād vinā bhavati homaḥ

ध्यानम् अनस्तमितं पुनर् एष हि भगवान् विचित्ररूपाणि सृजति तद् एव ध्यानं संकल्पालिखितसत्यरूपत्वम्

dhyānam anastamitaṃ punar eṣa hi bhagavān vicitrarūpāṇi sṛjati tad eva dhyānaṃ saṃkalpālikhitasatyarūpatvam

भुवनावलीं समस्तां तत्त्वक्रमकल्पनाम् अथाक्षगणम् अन्तर्बोधे परिवर्तयति च यत् सो ऽस्य जप उदितः

bhuvanāvalīṃ samastāṃ tattvakramakalpanām athākṣagaṇam antarbodhe parivartayati ca yat so 'sya japa uditaḥ

सर्वं समया दृष्ट्या यत् पश्यति यच् च संविदं मनुते विश्वश्मशाननिरतां विग्रहखट्वाङ्गकल्पनाकलिताम्

sarvaṃ samayā dṛṣṭyā yat paśyati yac ca saṃvidaṃ manute viśvaśmaśānaniratāṃ vigrahakhaṭvāṅgakalpanākalitām

विश्वरसासवपूर्णं निजकरगं वेद्यखङ्दककपालम् रसयति च यत् तद् एतद् व्रतम् अस्य सुदुर्लभं च सुलभं च

viśvarasāsavapūrṇaṃ nijakaragaṃ vedyakhaṅdakakapālam rasayati ca yat tad etad vratam asya sudurlabhaṃ ca sulabhaṃ ca

इति जन्मनाशहीनं परमार्थमहेश्वराख्यम् उपलभ्य उपलब्धृताप्रकाशात् कृतकृत्यस् तिष्ठति यथेष्टम्

iti janmanāśahīnaṃ paramārthamaheśvarākhyam upalabhya upalabdhṛtāprakāśāt kṛtakṛtyas tiṣṭhati yatheṣṭam

व्यापिनम् अभिहितम् इत्थं सर्वात्मानं विधूतनानात्वम् निरुपमपरमानन्दं यो वेत्ति स तन्मयो भवति

vyāpinam abhihitam itthaṃ sarvātmānaṃ vidhūtanānātvam nirupamaparamānandaṃ yo vetti sa tanmayo bhavati

तीर्थे श्वपचगृहे वा नष्टस्मृतिर् अपि परित्यजन् देहम् ज्ञानसमकालमुक्तः कैवल्यं याति हतशोकः

tīrthe śvapacagṛhe vā naṣṭasmṛtir api parityajan deham jñānasamakālamuktaḥ kaivalyaṃ yāti hataśokaḥ

पुण्याय तीर्थसेवा निरयाय श्वपचसदननिधनगतिः पुण्यापुण्यकलङ्कस्पर्शाभावे तु किं तेन

puṇyāya tīrthasevā nirayāya śvapacasadananidhanagatiḥ puṇyāpuṇyakalaṅkasparśābhāve tu kiṃ tena

तुषकम्बुकसुपृथक्कृततङ्दुलकणतुषदलान्तरक्षेपः तङ्दुलकणस्य कुरुते न पुनस् तद्रूपतादात्म्यम्

tuṣakambukasupṛthakkṛtataṅdulakaṇatuṣadalāntarakṣepaḥ taṅdulakaṇasya kurute na punas tadrūpatādātmyam

तद्वत् कञ्चुकपटलीपृथक्कृता संविद् अत्र संस्कारात् तिष्ठन्त्य् अपि मुक्तात्मा तत्स्पर्शविवर्जिता भवति

tadvat kañcukapaṭalīpṛthakkṛtā saṃvid atra saṃskārāt tiṣṭhanty api muktātmā tatsparśavivarjitā bhavati

कुशलतमशिल्पिकल्पितविमलीभावः समुद्गकोपाधेः मलिनो ऽपि मणिर् उपाधेर् विच्छेदे स्वच्छपरमार्थः

kuśalatamaśilpikalpitavimalībhāvaḥ samudgakopādheḥ malino 'pi maṇir upādher vicchede svacchaparamārthaḥ

एवं सद्गुरुशासनविमलस्थिति वेदनं तनूपाधेः मुक्तम् अप्य् उपाध्यन्तरशून्यम् इवाभाति शिवरूपम्

evaṃ sadguruśāsanavimalasthiti vedanaṃ tanūpādheḥ muktam apy upādhyantaraśūnyam ivābhāti śivarūpam

शास्त्रादिप्रामाण्याद् अविचलितश्रद्धयापि तन्मयताम् प्राप्तः स एव पूर्वं स्वर्गं नरकं मनुष्यत्वम्

śāstrādiprāmāṇyād avicalitaśraddhayāpi tanmayatām prāptaḥ sa eva pūrvaṃ svargaṃ narakaṃ manuṣyatvam

अन्त्यः क्षणस् तु तस्मिन् पुण्यां पापां च वा स्थितिं पुष्यन् मूढानां सहकारीभावं गच्छति गतौ तु न स हेतुः

antyaḥ kṣaṇas tu tasmin puṇyāṃ pāpāṃ ca vā sthitiṃ puṣyan mūḍhānāṃ sahakārībhāvaṃ gacchati gatau tu na sa hetuḥ

ये ऽपि तदात्मत्वेन विदुः पशुपक्षिसरीसृपादयः स्वगतिम् ते ऽपि पुरातनसंबोधसंस्कृतास् तां गतिं यान्ति

ye 'pi tadātmatvena viduḥ paśupakṣisarīsṛpādayaḥ svagatim te 'pi purātanasaṃbodhasaṃskṛtās tāṃ gatiṃ yānti

स्वर्गमयो निरयमयस् तद् अयं देहान्तरालगः पुरुषः तद्भङ्गे स्वौचित्याद् देहान्तरयोगम् अभ्येति

svargamayo nirayamayas tad ayaṃ dehāntarālagaḥ puruṣaḥ tadbhaṅge svaucityād dehāntarayogam abhyeti

एवं ज्ञानावसरे स्वात्मा सकृद् अस्य यादृग् अवभातः तादृश एव तदासौ न देहपाते ऽन्यथा भवति

evaṃ jñānāvasare svātmā sakṛd asya yādṛg avabhātaḥ tādṛśa eva tadāsau na dehapāte 'nyathā bhavati

करणगणसंप्रमोषः स्मृतिनाशः श्वासकलिलता च्छेदः मर्मसु रुजाविशेषाः शरीरसंस्कारजो भोगः

karaṇagaṇasaṃpramoṣaḥ smṛtināśaḥ śvāsakalilatā cchedaḥ marmasu rujāviśeṣāḥ śarīrasaṃskārajo bhogaḥ

स कथं विग्रहयोगे सति न भवेत् तेन मोहयोगे ऽपि मरणावसरे ज्ञानि न च्यवते स्वात्मपरमार्थात्

sa kathaṃ vigrahayoge sati na bhavet tena mohayoge 'pi maraṇāvasare jñāni na cyavate svātmaparamārthāt

परमार्थमार्गम् एनं झटिति यदा गुरुमुखात् समभ्येति अतितीव्रशक्तिपातात् तदैव निर्विघ्नम् एव शिवः

paramārthamārgam enaṃ jhaṭiti yadā gurumukhāt samabhyeti atitīvraśaktipātāt tadaiva nirvighnam eva śivaḥ

सर्वोत्तीर्णं रूपं सोपानपदक्रमेण संश्रयतः परतत्त्वरूढिलाभे पर्यन्ते शिवमयीभावः

sarvottīrṇaṃ rūpaṃ sopānapadakrameṇa saṃśrayataḥ paratattvarūḍhilābhe paryante śivamayībhāvaḥ

तस्य तु परमार्थमयीं धाराम् अगतस्य मध्यविश्रान्तेः तत्पदलाभोत्सुकचेतसो ऽपि मरणं कदाचित् स्यात्

tasya tu paramārthamayīṃ dhārām agatasya madhyaviśrānteḥ tatpadalābhotsukacetaso 'pi maraṇaṃ kadācit syāt

योगभ्रष्टः शास्त्रे कथितो ऽसौ चित्रभोगभुवनपतिः विश्रान्तिस्थानवशाद् भूत्वा जन्मान्तरे शिवीभवति

yogabhraṣṭaḥ śāstre kathito 'sau citrabhogabhuvanapatiḥ viśrāntisthānavaśād bhūtvā janmāntare śivībhavati

100

परमार्थमार्गम् एनं ह्य् अभ्यस्याप्राप्य योगम् अपि नाम सुरलोकभोगभागी मुदितमना मोदते सुचिरम्

paramārthamārgam enaṃ hy abhyasyāprāpya yogam api nāma suralokabhogabhāgī muditamanā modate suciram

101

विषयेषु सार्वभौमः सर्वजनैः पूज्यते यथा राजा भुवनेषु सर्वदैवैर् योगभ्रष्टस् तथा पूज्यः

viṣayeṣu sārvabhaumaḥ sarvajanaiḥ pūjyate yathā rājā bhuvaneṣu sarvadaivair yogabhraṣṭas tathā pūjyaḥ

102

महता कालेन पुनर् मानुष्यं प्राप्य योगम् अभ्यस्य प्राप्नोति दिव्यम् अमृतम् यस्माद् आवर्तते न पुनः

mahatā kālena punar mānuṣyaṃ prāpya yogam abhyasya prāpnoti divyam amṛtam yasmād āvartate na punaḥ

103

तस्मात् सन्मार्गे ऽस्मिन् निरतो यः कश्चिद् एति स शिवत्वम् इति मत्वा परमार्थे यथा तथापि प्रयतनीयम्

tasmāt sanmārge 'smin nirato yaḥ kaścid eti sa śivatvam iti matvā paramārthe yathā tathāpi prayatanīyam

104

इदम् अभिनवगुप्तोदितसंक्षेपं ध्यायतः परं ब्रह्म अचिराद् एव शिवत्वं निजहृदयावेशम् अभ्येति

idam abhinavaguptoditasaṃkṣepaṃ dhyāyataḥ paraṃ brahma acirād eva śivatvaṃ nijahṛdayāveśam abhyeti

105

आर्याशतेन तद् इदं संक्षिप्तं शास्त्रसारम् अतिगूढम् अभिनवगुप्तेन मया शिवचरणस्मरणदीप्तेन

āryāśatena tad idaṃ saṃkṣiptaṃ śāstrasāram atigūḍham abhinavaguptena mayā śivacaraṇasmaraṇadīptena