1. Paramarthsaram of Raghavananda TSS 12 ( Advaita)

अच्युतप्रन्थमालाया नवमं पुष्पम् ।

श्रीभगवदादिशेषप्रणीतं

परमार्थसारम्

श्रीराघवानन्दविरचितेन

विवरणेन समेतम्।

न्यायव्याकरणाचार्य पं० श्रीसूर्यनारायणशुक्केन

विरचितया टिप्पण्या परिष्कृतं तेनैव संशोघितं च।

१९८९ चैक्रमाब्दे

प्रथमं संस्करगम् १००० ] [ मूल्यम् =]

प्रकाशक :- श्रेष्ठिप्रवरः श्रीगौरीशङ्गरगोयनकाः, अच्युतग्रन्थमालाकार्यालयः, काशी।

मुद्रक :-- श्री श्रेष्टिजयकृष्णदासगुप्तः, विद्या वि ला स मु द्र णा ल य ः, काशी।

श्रीविश्वेश्वरः शरणम्। किञ्चिद्वक्तव्यम्। सहर्पमिदमावेदयते यदस्यामच्युतग्रन्थमालायां नवमपुष्पत्वेन श्रीसूर्यनाराययशर्मविरचितया टिप्पराया श्रीराघवानन्दविरचितेन विवरगन व सना्थ श्रीभगवदादिशेषप्रणीतं परमार्थसारं प्रकाश- मासादयतीति। अस्य परमार्थसारस्य रचयिता भगवान् आदिशेषश्च शेपनाग एव

'वेदान्तशास्त्रमखिलं विलोक्य शेपस्मुजगदाधारः। आर्यापश्चाशीत्या वबन्ध परमार्थसारमिदम् इत्यन्तिमात्-पद्यात्, 'जगदाधार: जगतामाधारभूतः शेप: अनन्तो,नान्यः कोऽपि' विप- श्विन्' इति विवरणात्, बौद्धार्थनिरूपणमस्ताचे लघुमञ्जूपार्या "तटुकं परमार्धसारे शेषनागैन-मृगतृप्सारयामुदकम्"इत्यादि व्याहरतो नागेशभट्ट्वचनाव्ावगम्यते। अत एव वैयाकरएनागेशसट्टस्यास्मिन महती आस्थेति तेन वहूनि पद्यानि लघुमञ्जृपायामेव व्याख्यातानि परमार्थसारविवरणं च रचितं श्रीराघवानन्दरचितविवरणवत्। परन्तु तव्व परमार्थसारं नानिर्वचनी- यख्यातिपरतया व्याचप्रेऽपिं तु सदसत्ख्यातिपरतया। परन्तु अस्माकं दौर्भाग्येन तद्विविवरएं नाद्यावधि अस्माकं द्वग्गोचरमिति नितरां खिद्यतीव मे चेतः । एवं स्थिते व्याकरणमहामाप्यप्ररोता योगसूत्ररचयिता चरकप्रति- संस्कर्ता च यः पतसलिः स एवैतस्य परमार्थसारस्य रचयितेति सि- द्वम्। युज्यते चैतत्- 'योगेन चिसस्य पदेन वाचां मलं शरीरस्य च वैद्यकेन। योऽपाकरोत्तं मरवरं मुनीनां पतअ्जलिं प्राज्जलिरानतोऽस्मि'॥ इत्यभियुक्तवचनात् कायिकवाचिकमानसिकत्रिविधमलक्षपण- ग्रन्थत्रयनिर्माणानन्तरं ब्रह्मविद्याप्रकाशकग्रन्थनिर्मारमपि पतसले-

[ २ ) रावश्यकर्तव्यतामावहृति, अन्यथा चित्तशुद्धेरुपायं प्रतिपाद्याऽपि चित्तशुद्धिफलाप्रतिपादनेन महर्पेर्न्यूनतापत्तिःस्यात.। विवरणकर्ता श्रीराघवानन्द्यतिश्च श्रीकृप्णानन्दशिप्य हति अस्यैव विवरसस्य प्रारम्भिकश्षोकैरवगम्यते परन्त्वयं कदा भुवमल- श्चकारेति नाद्यावधि निर्ीतम्। विवरणसमेतं परमार्थसारपुस्तकं पूर्वमनन्तशयने सुद्ितमाप इदानीं दुष्प्रापमिति पूर्वप्रकाशितेन विवरणेन नवीनया टिप्पराया च समेतं पुनरात्मानं प्रकाशयति। विवरणकर्ता सदसद्विलक्षसऽनिर्वचनीयाSनादिर्भावरूपा ब्रह- ज्ञाननिवर्त्या चाविद्येति प्रतिपादयति। टिप्पणीकारस्तु-सदसत्ख्यातिरुपा जन्याSनात्मन्यात्माभिमान- रूपा ब्रह्मज्ञाननिवर्त्या अविद्या इति प्रतिपाद्यति। विवरसकारः अनिर्वचनीयस्य रजतादेरुत्पत्ति प्रतिपाद्यति, टिप्प- सीकारस्तु असत एव रजतादेर्भानम्। विवरसकारः अनादिर्जीव इति, उपाधिवैशिष्टयेन जन्य इति च टिप्पणीकार:। अनादिनिधनं ब्रह्म शव्दत्त्त्वं यदक्षरं। विवर्ततेऽर्थावेन प्रक्रिया जगतो यतः ॥ इति।हरिग्रन्थस्य, हेलाराजरचिततद्वयाख्यानस्य, नागेशभट्टरचित- लघुमञ्जूषायाश्च दर्शनेन टिप्पणीकारमतमेव वैयाकरणानां सम्मतं श्रुतिस्मृतिपुरारासंभतं पातज्लमहाभाष्यसंमतं चेति टिप्पणीदर्शनाद- वगतं भविष्यतीति नात्र प्रयत्यते। वस्तुतस्तु टिप्पणीकर्तुरिह न किंचनापूर्व मतं किन्तु मञ्जूषायां थ- था नागेशभट्टैः प्रतिपादितम् तदेव क्वचिदक्षरमप्यपरिवर्त्य क्वचिश्व प- रिवर्त्यं लिखितमिति सहदया विदाङुर्वन्तु- विदुषां विधेयस्य सूर्यनारायणशर्मशुक्कस्य

विषयाः।

(१) ग्रन्थावतरणम

(२) प्रश्नप्रकार:

(३) उत्तरम्

(४) जीवपरैक्यकधनम

(५) विद्योदयोपायनिरूपणम

(६) विद्यास्वरूपनिरूपणम्

(७) विद्याफलभूतजीवन्मुक्तिनिरूपणम्

(८) मुक्तस्याशरीरपातं वर्तनप्रकारनिरूपणम्

(९) विदेह्मुक्तिनिरूपणम्

(१०) क्रममुक्तिनिरूपणम् ।

श्रीभगवढादिशपप्रणीतम् परमार्थसारम् *

विवरणेन समेनम्।

नत्रर केंन्दुरूपविल सितननलोय्याननं चित्रवर्ण नगकोटिम्रदीमाचयवमवतु वो विश्वरप मुरारेः ॥। १ ।। विम्रपां सुमवधूय वायुवहत्तहृत्गनदीप्तिदायिनम्। विषफुरत्कलमवय्त्रविव्रहं विद्वनाथमनिशं भजामहे ॥ २ ॥ अमलकमलमध्ये सन्निविष्टालयष्टिः

अख्विलनिगमसारः सर्वभूतान्तरस्था भवतु भवभयानां भेदनी भारती नः ॥ ३ ॥ श्रीमच्छाक्वरमार्गमध्यवसतिः शाखाशतालड्कृतः संसारार्कगभस्तितप्ततनुभि: संसेविताद्विर्जनैः । कृप्णानन्दमही रुहोSमृतरसापूर्णेरपूर्वः फले- श्वित्रां प्रीतिमुपासकेपु जनयन् जीयान् महीमण्डले॥४ ॥.

परमार्थसारम्।

राघवानन्दमुनिना शेपार्येह विमृश्यते ॥ ५ ॥ परमार्थसारसज्ञं अ्न्थं चिकीर्पुराचार्यस्तस्थाविन्नपरिसमापतिप्रचयग- मनाभ्यां शिष्टाचारपरिपालनाय च विशिष्टेष्टदेचताप्रणामलक्षणं मङ्गलं मूल- तः सम्पादयन्नर्थत आरम्भापेक्षितं विपयप्रयोजनसम्बन्धाधिकारिलक्ष- णमनुबन्धचतुष्टयमाविष्करोति- परं परस्याः प्रकृतेरनादि- मेकं निविष्टं बहुधा गुहासु सर्वालयं सर्वचराचरस्थं त्वामेव विष्णुं शरणं प्रपद्ये ।। १।। त्वां नित्यापरोक्षमात्मानमेव विष्णुं सदानन्दचिद्घनं परमात्मानं शरणं प्रपद्ये निजंधामत्वेन विमृशामि। विष्णोरस्मदितरात्मत्वेऽनीश्वरत्वा- न्नाश्रयणीयत्वमित्यत उच्यते-परस्याः प्रधानायाः जगन्मूलकारणभू- नागेशदर्शितदिशा व्याख्यास्ये शेपकारिकाः ॥१ ॥ तन्रभवान् परमर्षि: पतञ्ञलि: कायवाङ्मनसामशुद्धीः चरकमहाभाष्ययोग- सूत्नैरपाकृत्य शुद्धान्तःकरणानां मोक्षेच्छावतां शिष्यागां 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्यु- मेति नान्य: पन्था विद्यतेऽयनाय' इति श्रुत्या ब्रह्मज्ञानमेव मोक्षकारणमिति संप्र- तिपन्नानां त्रह्मज्ञानजनकसुपनिषदर्थतात्पर्य निर्णतुसुपनिपदर्थतात्पर्यनिर्णायक परमार्थ- सारसंजञं ग्रन्थमारभमाणः विष्णुरूपां परदेवतामानसति परम् इत्यादिना परस्या :- जगत्कारणभूताया: प्रकृतेरपि परं-कारणम्। एकम् अद्विती- यम् सर्वालयं-सर्वस्याधिष्ठानम्। सर्वचराचरस्थं-सर्वान्तर्यामिणम्।

सटिप्पणविवरणसमेतस्। ३ ताया: प्रकृतेर्मायाशक्तः परं प्रधानं तस्या अपि स्वतोऽसत्या अस्फुर- द्रपायाश्र सत्तास्फूर्तिप्रदत्वेन प्रेरकं न खलु शक्तिमतोऽन्यत्र शक्ति: सती स्फूर्तिमती वा स्याद्, अन्यथा स्वातन्त्र्येण शक्तिमत्त्वमेव हीयेतेति ना- मान्तराद् भगवदुक्ति: प्रसज्येत। सदानन्दचिदेकरसत्वेऽपि स्वमायाश-

स्वात्मना सदाप्रकाशमानमित्यर्थः ।

यंथाहु :- "सदा सृष्टिविनोदाय सदा स्थितिसुखासिने। सदा त्रिभुवनाहारतृप्ताय भवते नमः" ॥ इति।

तदेवं सवेश्वरत्वेन विष्णोराश्रयणीयत्वं साधितम् प्रकृतेः परत्वे तुः अनादिमिति। नित्यसिद्धमित्यर्थः ।

नन्वनादित्वं प्रकृतेरप्यस्ति सादित्वे मूलप्रकृतित्वासिङ्धेः । "अ-

मूलप्रकृतित्वासिद्धेरिति। वस्तुतस्तु मायाया जन्यत्वमेव 'सौम्य यथैकेन मृत्पिण्डेन विज्ञातेन सर्वे मृन्मयं विज्ञातं भवति वाचारम्भणं विकारो नामधेय सृति- केत्येतर सत्यम्' इति दृष्टान्तेन 'यस्मिन्विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातम्भवती'ति प्रतिज्ञया च व्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्य जन्यत्वावेदनात् अन्यथा प्रकृतिपदन्यपदेश्याया मायाया अ- जन्यत्वे ब्रह्मणस्तदकारणत्वात्, ब्रह्मविज्ञानेन मायाविज्ञानासंभावात् सर्वविज्ञानप्रति- जाया उपरोध: स्यात्। अत एव 'माया तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्। अस्यावयवभूतैस्तु व्यापं सर्वमिदं जगत्' इति श्रुत्या सावयवत्वप्रतिपादनमुखेन सूचितं जन्यत्वमुपपद्यते सावयवस्य घटस्य जन्यत्वदर्शनातू। अत एव च "प्रजापतिपतिं विष्णुमनन्तमपराजितम्। प्रधानपुं सोरजयो: कारणं कार्यभूतयोः इति विष्णुपुराणे कार्यभूतयोरिति प्रधानपुंसो विशेपणं संगच्छते।

४ परमार्थेसारम्। जामेकां लोहितशुक्ककृप्णां वही: प्रजाः नृजमानां सरप।" (वता-४- ५) इति श्रुतेश्च। अतः कथं तत्परत्वमित्यत उक्तम्-पकमिति। स्वतन्त्रमित्यर्थः । प्रकृतेरनादित्वेऽप्यचेतनत्वान्त स्वातन्व्र्यं भगवतस्तु चे- तनत्वात् स्वातन्त्र्यमिति सिद्धोऽतिशयः । श्रुतिश्च "अव्यक्तातुरुाः परः। पुरुपान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः" (का-३-११) हति। यद्वा अनादित्वे हेतुः एकमिति। अद्वितीयमित्वर्थः । स्वव्यति- रिक्तस्य कस्यापि वस्तुनोऽभावादस्य स्वतःसिद्धसत्तास्कृरतिमत्त्वमास्थयम् ।

न च 'अजामेकां लोहतगुककृष्णामिति श्रर्ती अज्ञामिति, प्रधानपुसोनि्यत्र अजयोरिति विशेपणेन च प्रकृतेर नादित्वमास्थेयमिति वाच्यम्। अजयोरिति अजामिति च विशेपणस्य प्रकृतः पुर्पस्य च स्वातन्त्र्यनिरासाय रुपकेण सत्त्वेनादोपात् अन्यथा कार्यभृतयोरजयोरिति विशेषणयोविरोधल्य दुष्प- रिहरत्वं स्यात् । यद्वा एतत्सृष्टौ तज्जन्मानुपलम्भाद्जत्वम्। तदुक्तं चरके पतञ्जलिना 'आदिना- स्त्यात्मनः क्षेत्रपारम्पर्यमनादिकम्' इति।क्षेत्रपंदन च प्रकृतिर्गसत 'प्रकृति पुरषं वैंध क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च' इति गीतावचनात्। अत एत्र ब्रझाण्डपुराणे- स्थूलं चिलाव्य करणे करणं निढाने तत्कारणं करणकारणवजिते च। इत्थं विलाव्य यमिनः प्रविशन्ति चन्न तं त्वां हरिं विमलबोधधनं नमामः॥। इत्यनेन करणं महदू निदानं प्रकृति: तत्कारणं प्रकृतिरूपं कारणं करणकारगवर्जिते ब्रह्मणि इत्यर्थकेन प्रकृतेर्व्रह्मणि लयो दर्शितः। 'यस्य हि यत उत्पत्तिस्तस््य तत्रैव लयो न्याय्यो मृदीव शरावस्य हति शाङ्करभाष्येण कारणे एव लयस्योचित्येन वह्- णः प्रकृतिकारणत्वावगम उपपद्यते।

सटिप्पणविवरणसमेतम्। ५

ततश्रानादित्वं सिध्यतीत्याशयः । श्रुतिश्च "अथ नित्यो देव एको ना- रायण" (नारा० २) इति। ननु जीवानां बहुत्वात्ततस्वरूपस्यास्यैकत्वं न घटत इत्यत उक्तं बहुधा गुहासु निविष्टमिति। गुहावद्दुविज्ञेयस्वरूपा सदसदादिप्रकारेणानिर्वा च्या माया गुहा तस्याः सत्त्वाद्यवयवभेदेन बहुवचनम्, निमत्ते सप्तमी, गुहासु स्वमायाशक्तिनिमित्तमेकमपि बहुधा निविष्टम् अनन्तजीवात्म- ना भासमानमित्यर्थः । श्रुतिश्च "इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते" (क० २-५-१९) इति। एवं चेदुपाधीनां मायानां पृथक्सत्त्वान्नैकत्वमि- त्यत उक्तं सर्वालयमिति सर्वस्थालयं सत्तास्फूर्तिप्रदमुपादानमित्यर्थः । मायातत्कार्य प्रपञ्चावस्थितिहेतुत्वात् परस्य न ततोऽन्यत्वं कस्यापि संभव- तीत्यर्थः । सर्वालयत्वरे हेतुः सर्वचराचरस्थमिति। सर्वेषु चरेष्वचरेषु च देहेपु स्थितम् अध्यक्षत्वेनानुप्रविष्टमित्यर्थः । त्वामेव विष्णुमिति जीवब्र हैंकत्वं वेदान्तानां विपयोऽस्य विषयो दर्शितम्। तच्चाज्ञातं विषयः ज्ञातं सत्प्रयोजनं भवत्यखण्डानन्दानुभवात्मकत्वादिति विषयनिर्देशात् प्रयो- जनमपि निर्दिष्टम् । ततस्तदनुभवकामोSत्राधिकारीति च सूचितम्। एवम र्थाद्विपयनिर्देशादेवास्यानेन ग्रन्थेन प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावलक्षणः सम्बन्ध- श प्रकटीकृत इति ज्ञेयम् ।। १ ।। नन्वात्मैव चेद्विष्णुः कुतः सर्वेडहं ब्रह्मास्मीति न पश्यन्ति कुतो

गुहा-सदसद्रूपा माया तस्याः सत्त्वाद्यवयवभेदेन बंहुवंचनम्। मायाया सावय- वत्वे मानम्। 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्। अस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत्' इति श्रुतिरेव। अनया श्रत्या मायायाः सावयवत्वप्रतिपादने- न जन्यत्वमाविष्कृतं निवेदयिष्यते चैतदुपरिष्टात् ॥१ ॥

परमार्थेसारस्। वा 'मनुष्योऽस्मी'त्यन्यथात्मानं पश्यन्तीति चेत् तद्विचाराभावादित्याह- आत्माम्बुराशौ निखिलोपि लोको मग्नोऽपि नाचामति नेक्षते च। आश्रर्यमेतन्सृगतृष्णिकाभे भवास्बुराशौ रमते सृषैव ॥ २ ॥

निखिलोऽपि लोको जीववर्गः आत्मम्वुराशौ परमात्मामृता- ब्धौ मग्नोऽपि नियमेन तत्स्वरूपोSपि तद् नाचामतिन किश्चिदनुभवति नेक्षते न जिज्ञासते च प्रत्युत मृगतृष्णिकाये (तदू) मिथ्याभूतेSनात्मनि च भवाम्बुराशौ संसारहेतुभूते देहादौ धृपैव आ्रान्त्यैव रमते आत्मवुद्धिं करोति चेति यद् एतदाश्चर्यम्। अघटितत्वेऽपि भासमानत्वान् मायामात्र- मित्यर्थः । अनेन विष्णोर्निजरूपतिरोधानेन रूपान्तरप्रकाशन या शक्ति: सा मायात्र प्रकृतिरित्युपदिष्टं भवति। पूर्वश्रोकेन पुरुपस्वरूपं चोपदिष्टम्। तेन प्रकृतिपुरुषतत्त्वजिज्ञासेहारभ्यत इति चिकीर्षितं चप्रतिज्ञातं भवति २।। कथं पुनरात्मजिज्ञासोदियात्, केन कस्य सकाशात् कथ वात्मा जिज्ञास्य इत्यपेक्षायां तदुत्तरत्वेन ग्रन्थमवतार्यति- गर्भगरहवाससम्भवजन्स- जरामरणविप्रयोगाब्धौ। आत्मनः स्वप्रकाशत्वेन नित्यापरोक्षत्वेऽपि मायावशात्तिरोहितस्वरूप: स्वं- न पश्यति इति देहादावात्मब्रुद्धिं यत्करोति तन्सृघैव न सत्यमित्यथः ॥२॥ नतु सांसारिकसुखमेव पुरुषार्थत्वेन प्रतिपन्नस्य जीवस्य ततो विरक्तिर्न स्यादिति

सटिप्पणविवरणसमेतम्। ७

जगदालोक्य निमग्नं ग्राह गुरुं प्राञ्जलि: शिष्यः ॥ ३ ॥

जगद् आत्मानमन्यं च जीवलोकं गर्भगृहवाससम्भवजन्यजरा- मरणविग्रयोगाव्धौ गर्भ एव गृहं गर्भगृहं तत्र वासस्य सम्भवः प्राप्तिः, विप्रयोग: कलन्रपुत्रवित्तादीष्टवियोगः गर्भगृहवाससम्भवश्च जन्म च जरा च मरणं च विप्रयोगश्च गर्भगृहवासम्भवजन्मजरामरणविप्रयोगाः, त एवान्धिर्दुःखसमुद्र: तस्मिन् निमग्नमालोक्य तस्मादुत्तितीर्पुः कश्चित् पुमान शिप्यः तत्त्वजिज्ञासुःगुरुं "तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत् स- मित्पाणि: श्रोत्रियं न्रह्मनिष्ठम्" (मुण्ड १-२-१२) इति श्रुतेः उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः" (गीता ४-३४) इति स्मृ- तेश्च। तत्त्वज्ञं पुरुपम्रवरमुपेत्य प्राञ्जलि: वद्धाञ्जलिः ग्राह। अयमर्थ :-

करण: साङ्गाधीतसकलवेदवेदान्तः श्रुतव्याकरणश्र सहस्त्रेषु कश्चित् पुमान् वेदान्तवाक्यार्थापातज्ञानयोगाद् आत्मैव नित्यं वस्तु ततोऽन्यत् सर्वमनित्यम् अतः सुखवत् प्रतीयमानोऽयं पुत्रवित्तकलत्रादिसंसारो वम्तुतो दुःखमेवेति निश्चित्य ततो विरागं गत्वा सांसारिके सुखफलमा- त्मतत्त्वज्ञानमेव काङ्क्षमाणस्तच्छेपत्वेन श्रुतशमदमादिसाधनसम्पन्नो भृत्वात्मतत्त्वसाक्षाद्ोधवन्तं जीवन्मुक्तं गुरुवरं यथाविध्युपगम्य बद्धाञ्जलिः पप्रच्छेति ॥ ३ ॥। मोक्षशास्त्रोपदेशोSनर्थकोSधिकारिणोSलाभादिति सांसारिकं सुखं. गर्भवासादिजन्य- दुःखमिश्रितत्वात् दुखमेव्रेति विरक्तिरुपपद्यत इत्याह-गभति.।। ३।।.

परमार्थसारम्। किंलक्षणेन गुरुणा भाव्यमित्यपेक्षां प्रतिक्षिपन प्रश्नप्रकारमाह- 'त्वमि'ति चतुर्मिः श्लोकै :-

त्वं साङ्गवेदवेत्ता भेत्ता संशयगणस्य ऋतवक्ता । संसारार्णवतरणप्रश्नं पृच्छाम्यहं भगवन् ॥। ४ ।।

"उत्त्पत्ति च विनाशं च भूतानामागति गतिम्। वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति"।। हे भगवन् ! त्वं साङ्गचेदवेत्ता अङ्गानि शिक्षाव्याकरणनिरु- क्तच्छन्दोज्योतिपामयनकल्पाः, वेदा ऋग्यजुःसामाथर्वाख्याः, अजञेः पड्भि: सहिताः साङ्गः, तेषां वेत्ता अध्येता। संशयगणस्य वेदार्थ विषयस्य सेत्ता तदर्थनिश्चयज्ञानवान्। तत्रापि विशेपमाह-ऋत- वक्ता ऋतस्य अशेपवेदान्तार्थभूतस्य भगवद्गल्मादिशव्दलक्ष्यस्यात्मतत्त्वस्य वक्तोपदेष्टा स्वयं ज्ञातेत्येव न परम्; अन्येपां तत्प्काशकश्च। अत- स्त्वामहं संसारार्णवतरणप्रश्नं संसार एव योऽर्णवो दुस्तरत्वादिसाम्यात् तस्य तरणे निमित्ते तत्तरणार्थ प्रश्नं प्रष्टव्यमर्थ पृच्छामि ॥ ४ ॥

'यस्य देवे पराभक्तिर्यथादेवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता ह्वर्था प्रकाशन्ते- महात्मन' इति शत्युक्तरीतिमाश्रित्य स्वस्मिन् कृपां जनयितुं गुरुं प्रशंसति- त्वमिति। ऋतवक्ता ऋतस्य सत्यस्य ब्रह्मणो वक्तेत्यर्थः ॥४॥

सटिप्पण चिवरणसमेतम्। ९ प्रष्टव्यमस्ति चेत् पृच्छेत्यत्राह- दीर्घिऽस्मिन् संसारे संसरतः कस्य केन सम्बन्धः । कर्म शुभाशुभफलद- मनुभवति (तु) गतागतैरिह कः ॥ ५॥ कर्मगुणजालबद्धो जीवः संसरति कोशकार इव। मोहान्धकारगहनात् तस्य कथं बन्धनान्मोक्षः॥ ६॥ गुणपुरुषविभागज्ञे धर्माधर्मो न बन्धकौ भवतः। इति गदितपूर्ववाक्यैः प्रकृति पुरुषं च मे ब्रूहि ॥। ७॥ दीघ-अनादाविति-प्रवाहन्यायेनानादित्वमित्यर्थः। जीव इति। एतन्मते जी- वो जन्यःसा च जन्यता उपाधिवैशिष्टयन। अत एवाग्रे-एकस्मात्क्षेत्रज्ञाद् बह्यः क्षेत्र जजातयो जाताः । लोहस्थादिव दहनात् समन्ततो विस्फुलिङ्गकणा इति चक्ष्यति। क्षेत्रोत्पत्तिरेव तदुत्पत्तिरिति तव्याख्यातारः। जीवस्य नित्यत्वं तु विशेष्यांशमादाय। एवं घटादयोऽपि उपाधिवैशिष्ट्येन जन्याः, विशेष्यांशमादाय च नित्याः तत्तदाका- रादिविशिष्टव्रह्मण एव घटादित्वात्। अत एवाग्रे 'यद्दद्दिनकर एको विभाति सलिला शयेषु सर्वेपु। तद्वत्सकलोपाधिप्ववस्थितो भाति परमात्मा ।' इति वक्ष्यति। भाति विशेष्यतयेत्यर्थः । अत एव द्रव्यं नित्यमिति महाभाष्यं संगच्छते।

परमार्थसारम्। इति गदितपूर्ववा कयैः उक्तप्रश्नवाक्यैः पृष्टप्रष्टव्यार्थेः सह। तान्येवाह- दीरे अनादौ। संसारस्य सादित्वे मुक्तानां पुनर्वन्धप्रसङ्गादनादित्वमेव द्रष्टव्यमित्याशयः । अस्मिन् गर्भाधिवासादिदुःखरूपे संसारे संसरतः कस्य केन हेतुना संसारेण सम्बन्धः । स्वाभाविकत्वे संसारस्याग्न्यौ- षण्यादिवदनिवृत्तेः सहेतुकत्वमास्थेयम् स चेत् सत्यो हेतुहेतुमतः संसार- स्यापि तर्हि सत्यतत्यनिर्मोक्षः असत्यश्चेत् खपुप्पादिवत् कार्यकारणत्वं न घटेतेत्याशयः । सोऽयं क्षत्रविपयः प्रश्नः । इह लोकत्रये शुभालुभफलदं कर्म गतागतैः इतो लोकान्तर तत इम लोकमित्येवं गमनागमनैः कोऽनुभवति। पुरुपस्तावन्न संसरति त- स्य व्याप्तत्वेन निरञ्जनत्वेन च लोकाल्लोकान्तरप्राप्तेः कर्मतत्फलसम्बन्धस्य चासम्भवात्, नापि प्रकृतिः, तस्या अचतनत्वेन सुतरां तदसंभवादित्यर्थः । प्रकृतिव्यामोहितः पुरुषो जीवाख्यः संसरतीत्यत्राह कर्मगुणजालवद्धो जीवः संसरति कोशकार इव। कः इत्यनुपज्यते यत्तच्छव्दा- वध्याहारयौ। कोशकारः उर्णनाभिः। तत्र गुणास्तन्तव इह सत्त्वादयः । जालम् आनाय इह सङ्वः । कर्म तन्तुप्रसरणादि इह शुभाशुभात्मकम्। कोशकार इव कर्मगुणजालबद्धः कर्माणि च गुणाश्र तेषां जालानि कर्मगुणजालानि तैर्बद्ो देहसम्वन्धं प्रापितः । यः संसरति गर्भवासादिदुःखमनुभवति स जीवः कः कि परः पुरुष एव किं वा तदन्यः कश्चित्। आद्ये मायोत्तीर्णत्वान्न तद्यामोहितः स्याद् द्वितीये 'द्यावाभूमी जनयन् देव एकः' (प-व ३-३) इत्याद्या श्रुतिर्बा- ध्येतेत्यर्थः । सोऽयं क्षेत्रज्ञविषयः प्रश्नः । परस्यैव स्वमायया कथश्चिज्जीवभावमभ्युपेत्याह मोहान्धकार-

सटिप्पणविवरणसमेतम्। ११ गहनात् मोहोऽविद्या स एवान्धकारस्तमः तेन हेतुना गहनात् दुरुच्छेदाद् चन्धनात् कर्मगुणवन्धात् कथं केनोपायेन केन वा प्रकारेण तस्य मोक्षः । प्रकृतिपुरुषविभागज्ञानेन पुंसः कै- वल्यलाभो मोक्ष इत्यत्राह-गुणपुरुपविभागज्ञे धर्माधर्सौ कथ बन्धकौ न भवत इति। क्षेत्रक्षेत्रज्ञतत्त्वज्ञानफलविषयः प्रश्नः । सर्व- स्यास्य इति गदितेति सम्वन्धः । अत्र प्रकृति पुरुपं च मे ब्रूहीति त्रधानं वाक्यं परमपुरुपतच्छक्तिविपयत्वाद् वाक्यान्तराणि तच्छेषभूता- ज्वेवेति विभागः॥५।।६।७।।

उत्तरमुत्थापयति- इत्याधारो भगवान् पृष्टः शिष्येण तं स होवाच। विदुषामप्यतिगहनं वक्तव्यसिदं शरृणु तथापि त्वम् ॥ ८।। इति एवं शिष्येण पृष्टो भगवान् आधारोऽनन्तः स गुरु: तमुवाच ह किल, कथ हे शिष्य ! इदं त्वया पृष्टं वक्तव्यं वस्तु विदुषामप्यतिगहनं दुविज्ञेयम्। तथापि वक्ष्यामि ! अणु तच्छवणे सावधानो भव ॥ ८ ॥। परिहारमारभते- सत्यभिव जगदसत्यं मूलप्रकृतेरिदं कृतं येन। इदम् असत्यं जगत् सत्यमिव मूलप्रकृते: येन कतं दर्शितमित्यथः।

१२ परमार्थसारम्।

तं प्रणिपत्योपेन्द्रं वक्ष्ये परमार्थसारमिदम्॥ ९॥ इद परमार्थतयेव भासमानं सत् आत्मनोऽत्यन्तासतः शशविपा- णादेश्च जन्मविनाशाभावात् तदुभयाश्रयत्वेन सदसद्विलक्षणम् अत एव

पतेन अनिर्वचनीयजगदुत्पत्तिः निराकृता। सत्यमिवेत्यनेन जगत आरोपितत्वं स्पष्टीकृतम्। यद्वा पूर्वपूर्ववासनावशात् सत्यत्वेनापि प्रतीतिः । नच असतो जगतो भाने बौद्धमतप्रवेश इति वाच्यम्। वौदेन जगति आरोपितसत्वस्याप्यनङ्गीकारात आत्मनस्तेनानित्य त्वाङ्गीकाराच् वैंपस्यात्। किव्व अनिर्वचनीयस्य जगत उत्पत्तिर्वीकारे घटादिना मृदादेरिच ब्रह्मणोऽपि विकारित्वापत्ति: भ्रमविपयेण विकारिता तु न क्वापि दष्टचरी। किञ्च रजतोत्पादकप्रसिद्धसामग्रीविरहे यया सामग्र्या रजताद्युत्पत्तिस्तयैव सा- मग्या विपयासत्वेऽपि ज्ञानाभ्युपगमे वाधकाभावः । किञ्चार्निवचनीयोत्पत्तिवाढे तस्य तस्य रजतत्वाद्याश्रयतया तस्य तद्वति तत्प्रकारकत्वेन प्रमात्वापत्तिश्न । तदुक्तं योगसूत्रे 'विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्टमि'ति। एतेन भावरूपा अनिर्व- नीया अविद्येति कैश्रिदुक्कं परास्तम् । सदसद्विलक्षणमिति। इदमयुक्तम् सद्भिन्नत्वादसत्त्वम् असद्भिन्नत्वात्सत्त्वमिति उभयरूपत्वमेव प्राप्नोति तच्च विरोधवारणाय सत्त्वमारोपितमिति भेदाभेदयोरिव त- योर्न विरोध: सद्दसद्विलक्षणस्य वस्तुनः लोकव्यवहारे क्वाप्यदर्शनात्। अत एव सां- ख्यसूत्रे 'नासतः ख्यातिर्नृशङ्धवत्' 'नानिर्वचनीयस्य तदभावात्' इति अनिर्वचनीय- ख्यातेः खण्डनमारचितम्। तस्मात्सदसत्ख्यातिवादः श्रेयान् तदुक्कं सांख्यसूत्रे 'सद्सत्ख्यातिर्वाधावाधाभ्यामि'ति सून्नेण। भ्रमे ज्ञानाकारस्यैव विपये आरोपः । सन्निकृष्ज्ञानाकार विहायासन्निकृष्टदूर- स्थरजतारोपे मानाभावात् तदा दष्टमधुना नास्ति इति स्वरूपतो बाधानुभवाच्च य- धाहुः 'त्रुद्धिसिंद्धं तु तद्सत्' इति।

सटिप्पणविवरणसमेतम्। १३ असत्यं महदाद्यवन्यन्तं जगद् येन सूलप्रकृतेः स्वमायाशक्तेर्हेतोः सत्यमिव कृतं सष्ट तमुपेन्द्र विष्णुं प्रणिपत्य भक्तिश्रद्धापुरस्सरं नत्वा इदं विद्वदनुभवासिद्वं परमार्थसारम् उपनिपदर्थतत्त्वं वक्ष्ये वक्ष्यामि।।९।। प्रकृति पुरुपं च मे त्रहीति प्रश्नोत्तरं तावत्संग्ृह्याति- अव्यक्तादण्डमभू- दण्डाद् व्रह्मा ततः प्रजासर्गः । मायामयी प्रवृत्ति: संहियत इयं पुनः क्रमशः ॥ १० ॥ नय ज्ञानलक्षगासन्निकर्पण हषेडनुभृतरजतस्य प्रतीतिरिति वाच्यम्। ज्ञान- लक्षगाया संन्निकर्पत्व मानाभावात् सरभि चन्दनं पश्यामीत्यनुव्यवसायस्तु निष्प्रा- माणिकः । तत्र सौरभमानं मानसमानुमानिकं घेति न कश्चिद् दोपः। ननु स्वप्ने भ्रमादो च अनिर्धचनीयोत्पचेरनङ्गीकारे 'न तत्र रथा न रथयागा न पन्धानो भवन्ति अथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते' इति स्वप्नविपयश्चुतिप्रतिपादित सृष्ट्यसंप्रतिपादनेन 'घेदो वा प्रायदर्शनात' इत्यधिकरणसिद्धान्तेन टुर्बलेन उपसंहारेण रवादिष्ृष्टिवचनस्य भाक्तत्वादिति तत्वम्। तथाहि 'उच्चैरऋर्चा क्रियते। उपांग्रु यजुपा । उच्चैः साम्ना' इति तत्र विधि- वाक्ये श्रुंता सन्व्रवांचिन ऋगादयः शब्दास्तेन उच्चैस्त्वादयो मन्त्रधर्माः एवंच यजुवदोत्पन्ना अध्वर्यगा प्रयुज्यमाना अपि ऋच उच्चैरैव पठनोया इति पूर्वपक्ष: सिद्धान्तस्तु असंजात विरोधित्वेन प्रबलमुपक्रममनुसृत्य तद्वशेन उपसंहारो नेतव्यः उपक्रमे हि वेदशव्दः श्रुतः, त्रयो वेदा असृज्यन्त । अग्नेरत्र््ग्वेदः । वायोर्थजुर्वेदः । आदित्यात्सामवेदः। इति उपक्रमगतवेदानुसारेण विध्युद्देशगतानामप्यृ गादिशब्दा- नां वेदपरत्वे सत्यृचोऽपि यज्ञुर्वेदोत्पन्ना उपांशु पठनीया इति एवंच उपसंहारापेक्षया उपक्रमस्य प्रावल्यम् । मायामयीति। सदसद्रूपाविद्यामयीत्यर्थः। अयं भाव: नियतकालपरिपा-

१४ घरमार्थसारम्। अव्यक्तात् परमपुरुपेक्षिताद् महदादिक्रमेण अण्ड त्राह्मम्- अभूत्-अण्डात् पुरुषानुप्रविष्टाद् व्रह्माभूत्। ततः ब्रह्मणः ग्रजासर्गः प्रजानां चराचराणां सर्गो जन्माभूत्। एवम् इयं मायामयी मायोपाधिका पुंसः पुनः प्रवृत्ति: कार्यसृष्टिः क्रमशः संहियते संगृह्योपदिश्यते सद्वि :- नारायण: परोऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसम्भवम् । अण्डस्यान्तस्त्वमे लोका सप्तद्वीपा च मेदिनी ॥ इति। नचात्र स्वतन्त्रादव्यक्तादण्डोलत्तिरभिश्रेता "सत्यमिव जगदसत्यं मूलप्रकृतेरिदं कृतं येने"ति-परमेश्वरस्यैव स्वमायाशक्त्या विश्वात्मना विवर्तितत्वोक्तः, "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः" (तै०२- १-१) इति श्रुतेश्च। एवं विश्वनिदानं प्रक्ृतिः पुरुपश्चेति तयोः स्वरूपं सामान्येनोपदिष्टम् ॥ १०॥ अथ पुरुषस्य मायातत्कार्यानुप्रवेशवशेनान्तर्यामित्वेन जीवत्वेन चा- वस्थितस्य स्वरूपं निरूप्यते। तत्र 'मायामयोऽपि' इति, द्वादशार्याभि- जीवस्य तत्त्वं प्रकाश्यते । यत् तावत् प्रष्टं 'दीर्घेडस्मिन संसारे संसरतः

कानां सर्वप्राणिकर्रणासुपभोगेन क्षये सर्वस्य जगतो सायायां लयो भवति सा च स्व्रकारणे परमेश्वरे लीयते लयश्षायमपुनर्भावफलको नात्यन्तिको नाशः उत्तरसर्गानु- . पपत्तेः। नापि सर्वथाऽभानम् प्रतिभासमान्नशरीरस्य चस्तुनोऽनवभासे तदभावस्यैवा- पत्ते: किन्तु सप्ेव तिष्ठति कार्यप्रवृत्यभावात् स्त्रप्रतिष्ठेश्वरप्रकाशस्यात्यन्तनिर्विक- ल्पकतया तद्ूलाज्भासमानाव्यभातप्रायैव। ततोऽप्राप्तपरिपाक: प्राणिकर्मभिः प्राप्तप- रिपाकैः स्वफलप्रदानाय भगवतोऽतुद्धिपूर्विका सृष्टिर्मायापुरुषावाविर्भवतः ततः परमेश्वरस्य सिसृक्षात्मिकामायावृत्तिर्जायते ततः अण्डम् जायते इति।

सटिप्पणविवरणससेतम्। १५ कस्य केन सम्बन्ध, इति तत्राह-

मायामयोप्यचेता गुणकरणगण: करोति कर्माण। तदधिष्ठाता देही सचेतनोऽपि न करोति किञ्चिद्पि॥ ११॥

पूर्वोत्तरार्धयोः साम्यादार्याविशेपोऽयम्। गुणकरणगणः कार्य- करणसद्छातो मायामयः-मायाशक्त्यालिङ्गितस्य परमेश्वरस्य विवर्तः सः अचेतनोऽपि कर्माणि शुभाशुभमिश्ररूपाणि करोति यस्तु तद्धि- ष्ठाता तस्याश्रयभृतो देही जीवः, स चेतनोऽपि किश्चिदपि कर्म न करोति चिदेकरसत्वेन स्वरूपचलनात्मनः कर्मणस्तस्मिन्नसम्भवात् ॥११।। नन्वचेतनत्वात् स्वतो निश्चेष्टस्य कार्यकरणसङ्कातस्य कथं चेतन- सान्निध्यादेव प्रवृत्तिरित्यत्राह-

यद्वदचेतनमपि सन्- निकटस्थे भ्रासके भ्रमति लोहम्।

तद्वत्करणसमूह- श्रेष्टति चिद्धिष्ठते देहे ॥ १२ ॥

आ्रमके अयस्कान्तमणौ निकटस्थे अचेतने स्वतो निश्चेष्टमपि लोहं भ्रमति चेष्टते यद्वत्, तद्वत् देहे चिदधिष्ठिते चेतनेन "अहं मनुष्य" इत्यादि प्रकारेण स्वीकृते करणंसमूहः कार्यकरणस-

१६ परसार्थसारम्। द्वातः चेष्टति चेष्टते। वृत्तसङ्गभयात्परस्मैपदम् ।। १२ ।। मा भवतु कर्मसु साक्षात्कर्तृत्वमात्मनः, हेतुकर्तृत्वं स्यात् तेन वि- ना बुद्दादीनामप्रवृत्तेरित्यत्राह- यद्वत् सवितर्युदिते करोति कर्माणि जीवलोकोऽयम्। न च तानि करोति रवि- नैकारयति तद्वदात्मापि । १३ ॥ ". यद्वदयं जीवलोकः सवितर्युदिते कर्माणि स्वस्वाभिसतांनि करोति तथापिं रविस्तानि न करोति न कारयति च तद्वद् आ- तमनि देहं प्रविष्ट एव गुणकरणगण: कर्माणि करोति। एवमपि आत्मा तानि न करोति न कारयति च। तंदुक्तं भगवता ! नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्न्। न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ॥(गी०५-१३-४)इति। कर्मेन्द्रियाणि खलु पञ्च तथापराणि बुद्धीन्द्रियाणि मनआदिचतुष्टयं च। प्राणादिपञ्चकमथो वियदादिकं च कामश्र कर्म च तमः पुनरष्टमी पूः॥ चेष्टतीति परस्मैपदमनुदात्तेत्वलक्षणस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वात्। अनित्यत्वे मानं तुं चक्षिडो डित्करणमेव। नचेदिदिदन्तत्वाभावसंपादनद्वारा नुमभावार्थ तदिति वाच्यम् इकारस्थानेऽकारपाठेनापि, नुमभावस्य संपादयितुं शक्यत्वात्। वृत्तभङ्ग- भयादिति तु न युक्तम् ऋषे: शब्ददारिद्रयसूचकतया न्यूनत्वापादकत्वादित्यलम्।

सटिप्पणविवरणसमेतस्। १७

इत्युक्तलक्षणं पुर्यष्टकमात्मनः संसारसम्बन्धे हेतुः। स च माया- मयत्वादवास्तवोऽनादिश्च प्रवाहृतः । तेन तत्त्वबोधान्निवर्तत इति श्लोकत्रयार्थः ॥१३॥ अथ "कर्म शुभाशुभफलदमनुभवति गतागतैरिह क" इति प्रश्नोत्तरमाह - मनसोऽहङ्कारविमू- च्छितस्य चैतन्यबोधितस्येह। पुरुषाभिमानसुखदु :- खभावना भवति मूढस्य ॥। १४ ॥। इह मायाकार्येपु मध्ये मनसो सूढस्याचेतनस्यापि चैतन्यवो धितस्य स्वतादात्म्यं गतेनात्मचैतन्येन प्रकाशितस्य अत एव अहंकार विमूर्च्छितस्य अहंप्रत्ययास्पदीभूतस्य पुरुषाभिमानसुखदुःखभावना भवति 'पुरुपोऽहं' 'दुःख्यहं' 'सुख्यहामे'त्यभिमानो भवतीत्यर्थः ॥१४॥ ततः किमित्यत आह- कर्त्ता भोक्ता द्रष्टा- स्मि कर्मणामुत्तमादीनाम्। मूढस्याचेतनस्य मनसः चैतन्येन प्रकाशितस्य 'अहं सुखी' 'अहं दुःखी'त्याद्यभि- मानो भवति। एवं कतृत्वादेर्वुद्धिधर्मस्य स्वस्मिन्नसतोSपि आत्मा स्वस्मिन्नभिन्यते तुद्धितादात्म्याध्यासात, वस्तुतस्तु बुद्धौ चैतन्यमात्मनि कर्तृत्वादयश्च धर्मा न सन्ती- भाव: ॥।१४॥। १६॥ ३

१८ परमार्थसारम्।

इति तत् स्वभावविमलो डभिमन्यते सर्वगोऽप्यात्मा ॥१५ ॥

यस्माच्चैतन्यानुप्रविष्टस्य मनसः पुरुषत्वाद्यभिमानः तम्मात् स्व्रभाव विमल: सर्वगोऽपि च आत्मा द्रष्टा प्रमाता अस्मि उत्तमादीनां वैदिकादीनां कर्मणां कर्तास्मि, तत्फलानां भोक्तात्मीति च अभिम- न्यते। सर्वगतस्य विषयवशेषद्रष्टृखवं क्रमद्रष्टृत्वं स्वभावविमलस्य कर्म कर्तृत्वं तत्फलभोक्तृत्वं च न सङ्गच्छते । तथापि पुर्यष्टकतादात्म्याध्यासा- दात्मनि तत् सर्वमध्यारोपयतीत्यर्थः ॥१५॥ तद्द्वारेण स्थूलदेहसम्वन्धात् सुरनरनारकत्वं च यातीत्याह- नानाविधवर्णानां वर्ण धत्ते यथासल: स्फटिकः।

वितस्य भावं विभुर्धत्ते॥ १६ ॥ यथा लोके अमल: स्फटिकमणिः स्वसंन्निहितानां नानाविध- वर्णानां वन्धूकादीनां वर्ण घत्ते रक्त: स्फटिक इत्यादि, तद्वद् विभु: आत्मापि गुणभावितस्य प्रकृत्या प्रकाशितस्य देहादिलक्षणस्व उपा- धेर्भावं देवत्वमनुष्यत्वादिकं धत्ते स्वीकरोति ॥ १६ ॥ यथाऽमल: स्वच्छः स्फटिक: जपाकुछसादीनां लौहित्यप्रतिबिम्बनादू 'लोहितः स्फटिक' इति प्रतीतिविषयो भवति तद्दात्मापि गुणेन प्रकृत्या प्रकाशितस्य कर्तृत्वादे- र्भावं धत्ते ।। १६ ।।

सटिप्पणविरणसमेतस्। १९

सर्वव्यास्तोऽप्युपाधिवशाद् देहाद्देहान्तरं लोकाल्लोकान्तरं च याती- त्याह-

.. गच्छति गच्छति सलिले दिनकरविम्बं स्थिते स्थिति याति। अन्तः करणे गच्छति गच्छत्यात्मापि तद्वदिह ॥ १७ ॥

इह लोके सलिलप्रतिविम्वितं दिनकरविम्बं सलिले गच्छति सति गच्छतीव स्थिते स्थितिं यातीव तद्वत् आत्मापि अन्तः करण- प्रतिविम्वितः अन्तः करणे गच्छति सति गच्छतीव स्थिते स्थितिं यातीवेत्यर्थः ॥१७॥ अदृश्योपि दृश्यत्वं च तत्सम्वन्धाद् यातीत्याह- : -

राहुरद्दश्योऽपि यथा शशिबिम्बस्थः प्रकाशते जगति। सर्वगतोपि तथात्मा बुद्धिस्थो दश्यतामेति ॥ १८ ॥

यथा राहुः सन्नपि तमःस्वभावत्वान्न दृश्यते चन्द्रबिम्बे प्रतिबिम्बितस्तु दृश्यते तद्वत् सर्वत्र वर्तमानोऽप्यात्मा दृश्यतां नैति बुद्धिस्थस्तु दृश्यताम् अस्मत्प्रत्ययविष- यतां चैति तदुक्तं श्रीशङ्राचार्येः 'नायमेकान्तेनाविषयः अस्मत्प्रत्ययविपयत्वात्' इति॥ १८ ॥

२० परमार्थसारम्। यथा राहुरद्श्योऽपि शशिविम्बस्थः, प्रकाशते दश्यो भवति, तथा सर्वगतोऽपि बुद्धिस्थ आत्मा अद्दश्योऽपि दृश्यतामेति अहं प्रत्ययविषयो भवतीत्यर्थः। तदुक्तं श्रीभगवत्यादैः "न तावद्यमेकान्तेना- विषयोऽस्मत्प्रत्ययविषयत्वाद्" इति ॥ १८॥ यदि प्रमातृत्वं कर्तृत्वं भोक्तृत्वं चात्मन औपाधिकं किं तर्हि निजं रूपमित्यत्राह-

सर्वगतं निरुपमम- द्वैतं तच्चेतसा गम्यम्। यद्बुद्धिगतं व्रह्मो- पलभ्यते शिष्य बोध्यं तत् ॥। १९ ।।

यद् बुद्धिगतं तत् ततो हेतो: चेतसा अस्मत्परत्ययेन गम्यं च ब्रह्म आत्मस्वरूपम् उपलभ्यते, तत् सर्वगतं देशकालवस्त्वनवच्छिन्नं निरुपसं परमानन्दस्वरूपम् अद्वैतं सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यं चिदेकरसं बोध्यम् ।। १९॥। नात्र बुद्धिशब्देनान्तः(१)करणमात्रं विवाक्षितं किन्तु सूक्ष्मं शरीर- हे शिष्य यस्माद् बुद्धिगतं सद् ब्रह्मोपलभ्यते अतःसर्वगतं निरुपमं परमा- नन्दस्वरूपं चिदेकरसं बोध्यम् ॥ १९॥

(१ ) अस्या आयया: प्राक् 'आदर्श मलरहिते यद्रूपं विचिन्वते लोकाः । आलोकयति तथात्मा विशुद्धबुद्धौ स्वमात्मानन्' इति काचिदार्या पठ्यते ख० पुस्तके।

सटिप्पणविवरणसमेतस्। २१ मित्याशयेनाह-

बुद्िमनोऽहङ्कारा- स्तन्मात्रेन्द्रियगणाश्र भूतगणः । संसारसर्गपरिर- क्षणक्षमा: प्राकृता: हेयाः ॥ २० ॥ बुद्धिर्मह त्तत्त्वम् मनोऽन्तः करणं, अहृक्कारोऽहन्तत्त्वम्। तन्मात्राणि शब्द स्पर्शरूपर सगन्धाः। इन्द्रियाणि श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिद्ाघ्राणानि पञ्च ज्ञा- नेन्द्रियाणि, वाक्पाणिपादपायूपस्थाः पश्च कर्मेन्द्रियाणि च । तन्मात्र- गणाश्र इन्द्रियगणश्च तन्मात्रेन्द्रियगणाः । भूतानि व्योमवायुतेजोज- लावनयः तेपां गणो भृतगणः। त एते प्राकृताः प्रक्ृतिसम्भूताः। सं- सारसर्गपरिरक्षणक्षमाः संसारस्य सर्गे उत्पादने परिरक्षणे च क्षमाः श- क्ता: आत्मनः संसारोपाधिभूता इत्यर्थः । अत एव मुमुक्षुिहेया अना- त्मत्वेन परित्याज्याः । एवं प्रकृतिपुरुपौ महदाद्यवन्यन्तानि तत्कार्य्याणि चेति पञ्चविशंतितत्त्वान्यत्र दर्शितानि। प्राकृता इत्यनेन 'अव्यक्ताद- ण्डमभृदि'त्यन्र महदादिक्रमेणेत्यावेदितं भवति ॥ २० ॥ आत्मनः संसारस्यौपाधिकत्वेन फलितमर्थमाह- धर्माधर्मा सुखदु :- खकल्पना स्वर्गनरकवासश्च।

बुद्धिमनोऽहङ्कारादयाः सरवें प्राकृता: संसारसगपरिरक्षणाय मायया कल्पिता अ- तो हेया: परमार्थिकं वस्तु ब्रह्मैव तु ज्ञेयमित्याशयः॥ २०॥ वस्तुविचारे क्रियमाणे इह परमार्थे आत्मतत्व्रे धर्माधर्मादयो न सन्ति किन्तु

२२ परमार्थसारम्।

उत्पत्तिनिधनवर्णा- श्रमा न सन्तीह परमार्थे।। २१।।

इह आत्मनि परमार्थे वस्तुविचारे क्रियामाणे धर्माधर्मादयो न सन्तीत्यन्वयः औपाधिकस्य स्फटिकलौहित्यादिवद्वास्तवत्वायोगात्। धर्माधर्मौ शुभाशुभकर्मसंस्कारौ । सुखदुःखयोस्तत्फलयोः कल्पना- नुभूति: सुखदुःखकल्पना। तदर्थं स्वर्गनरकयोर्वासः स्वर्गनरकवासः धर्माधर्मोद्गवस्थानभूतेऽस्मिन् लोके उत्पत्तिनिधनवर्णाश्रमाः उत्पत्तिश्र निधनं च वर्णश्चाश्रमश्च तथोक्ताः ॥ २ १ ॥ नन्वसतां कथं भानमित्यत्राह- मृगतृष्णायासुदकं शुक्तौ रजतं भुजङ्गमो रज्ज्वाम्। तैमिरिकचन्द्रयुगव- द्ान्तं निखिलं जगद्रूपम् ।। २२ ।।

बरुद्धि प्रतिविम्बतत्वात् बुद्धिगता एव धर्माधर्मादयस्तंत्र भासन्ते तदादायैव च धर्म- शास्त्रादिव्यवस्था। औपाधिकस्य धर्माधर्मादेर्वास्तवत्वायोगात इति, भावः ॥२१॥ अयमाशयः मृगतृष्णादिभ्रमे ज्ञानाकारस्यैव विपये आरोपः । तथा च स्मृतिः विप्र पृथ्व्यादि चित्तस्थं न वहिःस्थ कदाचन । . 'स्वप्नंभ्रममदाद्येपु सवैरेवानुभूयते इति । सन्निकृष्ज्ञानाकरं विहायासन्निकृष्टरजताद्यारोपे अनिर्वचनीयरजतोत्पत्तौ वा मानाभावात्। 'तदादष्टमधुना नास्तीति' वाधानुभवस्यानुपपत्तेश्र। ...

सटिप्पणविवरणसमेतम् । २३

न पार्य पासमर्ेणोन रनायभातायगाठी प्रत्पय:, स्वस्पती रजतादभावाव- गोहिम्पाय। पाववितमादिवितयदोणय वतुदता निर्गतान्तः करगवृत्ते: सावयचद-

निपणत्ापण दन नतमशनाकात्य परिमान:। अरमिविनीपनोन्पम्वदय मियम् दति सूवे नदाभाम्ये उनमू। गयष सयपाडसबल दष्यम् कर्य सुनसपसित ववर्यं हृप्मू। नृगतृष्णा- भ1: *पय कमालयि: अा गः पश्यन्ति न घ ताः सत्ति वया गन्वर्वन- गगनि दसतो सयमे उपृत्य क नोपकम्प्"रति अनेन वहिदेये असतो रजत- मय शवे भानमिनि प यु हम्यव्य अनिर्वनीय रततरन्य था। हरिरप्याह- पपा मनिवनिमोंनो नृगनव्वास जापने।

समे विदगदगवन प्राक परसर्पन प्रतोनिस्तु तवाघिष्टानंगतसत्तारोपात्। गवय दममपानिवाधवाधास्यानि'ति सांस्यसूये उक्मू। शुक रजता- हिश व असिर उवदूरपं शन्न प्रमविषय: नैमरिकवन्त्र युगव्। दमय नत्यम् र्वनावपवाना रजतोत्पादकानामससेन कर्थ शुक्त्यादी रजतो- मनि: स्याय। न व रोसप्रमितसानधया प्रातिभासिकरजतोत्पाद: किं तर्हि काचकामलादि- दीपापिनतोचनम्थ पुरोवन्धिनवस्तुसंवन्धे सति इदमाकारा चाकचिक्याकारान्तः वनिरदनि न्स्व वुत्ताविद्मवच्छिव्नं वैतन्यं प्रतिबिम्बंत ततश्व विपयचैं-

रनर्पारयाकारण परिगमने इनि वाच्यम्। वथाउनया सामत्रया प्रसिद्धसामग्रीव्यतिरकेऽपि रजंतमुत्पाद्यंत तथा राजतास- धिकवपि रजतज्ञानमेघोत्पाद्यताम् कि रजतोत्पादकल्पनयेत्यदोपात् कि च अनि- घंचनीपरजनोत्त्यलीकारे अनर्वचनीयरजतत्वाश्रयत्वस्य झुक्तिकाढो 'इदरजतम्' रनिज्ञानग्व अ्रमत्वानापततिः । तहक्ष्यति-रज्ज्वां नास्ति भुजङ्ग इत्यादिना इत्य-

२४ परमार्थसारम्। यथा मृगतृष्णायां मरुभूमिस्थमध्याह्वार्कमरीचिमण्डल उदकं, शुक्तौ रजतं रज्ज्वां सुजङ्गम्, इत्येतत्। तैमिरिकचन्द्रयुगवत्। ति- मिरं चक्षुर्दोषः, तेन सम्भूतं तैमिरिकं चन्द्रस्य युगम् चन्द्रयुगं तैमिरिकं च तच्चन्द्रयुगं च तैमिरिकचन्द्रयुगं, तद्वद् भ्रान्तं भ्रममात्रेण सिद्धं न वस्तुभूतं सत्त्वे वाधानुपपत्तेरसत्त्वे प्रत्यक्षप्रतीत्यनुपपत्तेः सदसत्त्वे द्वयोर- प्यनुपपत्तेश्र सदसदूभ्यामनिर्वाच्यत्वान्मिथ्याभूतं तथा निखिलं जगट्रपं भ्रान्तमात्माविद्यावशात् तत्रैवाध्यस्तमित्यर्थः । मिश्यार्थप्रतीतेरप्रसि- द्विपरिहारायानेकदृष्टान्तोपादानम्। तथा च प्रयोग: विवादपदं मिथ्या दृश्यत्वाद् विभक्तत्वादनात्मत्वाच्च मृगतृष्णिकोदकादिवदिति। किं पु- नरिदं मिथ्यात्वं नाम। अधिष्ठानतत्त्वज्ञानवाध्यत्वमिति प्रतीमः । किमेत- दनुमानं स्वस्यापि मिथ्यात्वं साधयेत् किं वा न। नो चेत् तत्रैव दृश्य त्वादीनां व्यभिचारः । साधयति चेत् स्वव्याघातकता। सत्यम् । आत्मघातकमेवैतदागमवत्। सोऽपि "नेह नानास्ति किञ्चन" (बृ० ४-४-१९) इति व्रह्मणि सर्वद्वैतप्रतिषेधं कुर्वन् द्वैतान्तर्भू- तत्वादात्मानमपि प्रतिषेधति। एवं तदनुग्राहकतर्करूपमिदमनुमानमपीति सन्तोष्टव्यम्। न च स्वव्याघातकत्वं लोके क्ाप्यदष्टमिति वाच्यम् एधो नाशके ज्वलने स्वनाशकत्वदर्शनात्। एवमपि मिथ्यार्थस्य कथं तत्त्वावेदकत्व- मिति चेत् को नाम वक्ति वादी मिथ्याभूतं वस्तुतत्वावेदकमिति। तत्त्वं ह्यस्माकमात्मैव, स च स्वप्रकाश इति कथ मिथ्याभूता आगमादयस्तत्त्वं वोधयेयुः । किं तहीह तैः। इत्थं मिथ्याभूताया अविद्याया इतोऽपनय- नमात्रस्। तच्च मिथ्यात्वेऽपि सम्भवति स्वाप्नसिंहादिवत्। यथा स्वप्ने

सटिप्पणचिवरणससेतम्। २५ दृष्टः सिंहादिर्मिश्याभूतोऽपि मिथ्याभूतं स्वाप्नग्रपञ्नं समूलमपनयति, त- थागमादिरमिय्याभूतोऽपि मिथ्याभूतं जाग्रदादिद्वैतमपनयतीति किन्ना- भ्युपगन्वते। किञ्चान्यद् मिथ्यार्थस्य तत्त्वावेदकत्वमपि दृश्यते, दर्पण-

न्यादे: सम्पत्माप्त्यादिवोधकत्वाच्च ! यथाहुः स्वप्नाध्यायविद :- "बदा कर्मसु काम्येपु स्त्रियं स्वप्नेपु पश्यति। समृद्धिं तत्र जानीयाद् (छा० ५-२-९)।।" इति। एवं प्रतिमादा विप्ण्ादिद्दष्टिरपि तत्तत्त्ववोधोपायल्वेन मि- ध्यात्वेऽपि सर्वरभ्युपगन्यते । तस्मात् प्रपश्चमथ्यात्वानुमाने न दोषः क- श्रिद्। विपक्षे चन्धस्य सत्यत्वेनानिर्मोक्षप्रसङ्गो वाघ: । ननु दश्यत्वमात्मन्यस्ति, अस्मत्प्रत्ययविषयत्वोक्तेरिति चेद् न

यत्वाभावाच्च। स हि चित्मकाशावेशवशेन वुद्यादिकम् अहं सुखी दुःखीत्यादिरूपेण भासयति। तत् कथमहंप्रत्ययः प्रत्यगात्मानं प्र- काशयेत्। ननु केवलस्याप्यात्मनः शास्त्रीयददशा दृश्यत्वमस्ति अन्यथा तत्र शास्त्रवैयर्थ्यादिति चेद् उक्तोत्तरत्त्वाद् आत्मतत्त्वाज्ञानापनयनमात्रमाग- मज्ञानं करोति न पुनरात्मानं प्रकाशयति तस्य स्वप्रकाशत्वादिति। श्रुतिश्र 'अदृश्यो न हि दृश्यते" इति। तदेवं प्राकृतिकपुर्यष्टकावच्छि- न्नश्चेतनः संसरति तस्य चायं संसारो मायीयत्वान्मिथ्यैवेति प्रतीचः स्व- रूपमुपदिष्टम् ।। २२ ।। यत् पुनः पृष्टं "कोशकार इव कर्मगुणज़ालबद्धो यः संसरति स

२६ परसार्थसारम्। जीव: क "इति तत् परिहरन् "यद्वद् दिनकर" इति चतुर्दशार्याभिः परस्वरूपं निरूपयति-

यद्वद्दिनकर एको विभाति सलिलाशयेषु सर्वेषु। तद्वत् सकलोपाधि- ष्ववस्थितो भाति परमात्मा ॥ २३॥

यद्वत् सर्वेषु सलिलाशयेषु जलाशयेषु अवस्थितो दिनकर एक एव विभाति अनेकधा भाति तद्वत् सकलोपाधिषु सकलेपूपा- धिषु कार्यकरणसद्वतष्ववस्थितः परमात्मैक एवानेकधा भाति श्रुतिश्च-"एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा" नतु लोके सुखादिवचित्रयानुभवात् गौतमादितन्त्रे तथैव प्रतिपादनाच्च आत्म. नां नानात्वमेवास्थीयताम् तत्क्थ सर्वगतं ब्रह्मैकमेवेत्युक्तमित्याशङ्य तन्नानहत्वमपि भ्रम एवौपाधिकं चेत्याह-दिनकर इति। यथा एक एवाकाशस्थ आदित्य: तत्तज्लाशयेपु प्रतिहतचक्षुपा उपाधिवर्शात्पू- ववासनावशाच्च नानात्वेन गृह्यते तथा सकलोपांधिपु घटादिष्वपि विशेष्यतयाऊव- स्थितः एक एव परमात्मा नानात्वेन भाति। तत्तदाकारादिविशिष्ट एव ब्रह्मणो घटा- दित्वात्। अत एव 'द्रव्यं नित्यमि'ति महाभाष्ये उक्तम्। अन्न कैयटः 'तत्तदाकारं तत्तद्यङ्गयजातिरूपं वा असत्यमुपाधिमाश्रित्य तदवच्छिन्नं ब्रह्मैव द्रव्यम्' इति। एतेन मृदोऽनित्यत्वाढू द्रव्यं नित्यमित्ययुक्तमित्यपास्तम्। मृदोप्याकांरमान्रतया ब्रह्मण्येव पर्येवसानात्। 'वाचारस्भणं विकारो नामधेयं सृत्तिकेत्येव सत्यम्' इति धृतिघत्। तथा च श्रुतिः । यथा स्वयँज्योतिरात्मा विवस्वानेपोऽभिन्नो वहुधैकोनुगच्छन्।

सटिप्पणविचरणसयेतम्। २७ (श्वे० ६-११) इति। स्मृतिश्च- एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवद्॥ इति ॥ २३ ॥ यदैवं परमात्मैव जीवात्मा तदा मनुष्योऽहमिति बुद्धिर्भ्रान्तिरेवेत्याह-

खमिव घटादिप्वन्त- र्वहिः स्थितं व्रह्म सर्वपिण्डेषु। देहेSहमित्यनात्मनि बुद्धि: संसारबन्धाय ॥ २४ ॥

वटादिपु खमाकाशमिव व्रह्म सर्वेपिण्डेपु सर्वेषु पिण्डेषु देहे- व्वन्तर्वहिश्र स्थितं व्याप्तम् उपाधिपरिच्छिन्नतया तदपरिच्छिन्नतया च तत्र तन्र वर्तमानम् "एवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्नः प्रज्ञा- नघन एव (वृ०-४-५-१३) इति श्रुतेः । अतः अनात्मनि देहे- डहमिति वुद्धि: संसारवन्धाय, संसारबन्धहेतुर्न्तिरेवेत्यर्थः ॥२४।।

उपाधिना क्रियते भिन्नरूपो देवः्षेत्रेप्वेवमजोयमात्मा। इति। यथा भिन्नजलेप्वेक: आदित्यो भासते पृथक्। एक आत्मा शरीरेषु भिन्नवन्ासते तथा। इति स्मृतिश्र ॥ २३ ।।. संसारहेतुं भ्रान्तिमाह-खमिवेति। घटादिपु अन्तर्बहिश्र यथाऽडकार्श वर्त- मानं तथा सर्वण्डिपु सर्वदेहेपु अन्तर्वहिश्र स्थितं ब्रह्म इति देहस्यानात्मत्वम्। इति अनात्मनि देह्देऽहं गौरः अहं मनुष्य इति या बुद्धि: सैव अविद्या संसारहेतुरित्यर्थः । तदुक्तं योगसूत्रे अनित्याशुचिदुःखानात्मछ नित्यशुचिसखात्मख्यातिरविद्येति। एतेन अनिर्वचनीया भावरूपाऽविद्येति मतमपाकृतं घेदितव्यम् इति ॥ २४ ॥

२८ परमार्थसारम्।

कथं पुनरात्मा प्रतिपत्तव्य इत्यत्राह-

सर्वविकल्पनहीनः शुद्धो बुद्धोऽजरामरः शान्तः । अमलः सकृद्विभात- श्रेतन आत्मा खवद्वयापी ॥ २५ ॥

चेतनः दृश्यत्वेन घटादिवदचेतनाद् देहाद् व्यतिरिक्तो जीवः आत्मा परमात्मैवेत्यन्वयः । तत्साधनार्थानि विशेषणानि। सर्वविक- ल्पनहीनः सवैर्विकल्पनैः अस्ति वा नास्ति वायं, नित्योऽनित्यो वा, एकोडनेको वेत्यादैः संशयैर्विहीन सर्वसंशयसाक्षित्वात्। ननु तथात्वं देहस्याप्यस्ति प्रत्यक्षत्वादिति स एवात्मा स्याद्, नेत्याह-शुद्ध इति । विष्मूत्रभाजन (त्वात्) त्वङ्मासपिण्डात्मक- त्वाच्चाशुद्धस्य देहस्य नात्मत्वमित्यर्थः । तथापि प्राण एवात्मा स्यात् तस्य निर्लेपत्वेन शुद्धत्वादित्यत उक्तं-वुद्ध इति। वोधशक्तिहीन- त्वात् प्राणस्य बाह्यवायुवदनात्मत्वमित्यर्थः । एवं चेन्मन एवात्मा स्या- दित्यत उक्तम् अजरामर इति। सुषुप्त्यादावभावेन मनसो नश्वरत्वान्ना- त्मत्वमित्यर्थः । तर्हि बुद्धिसन्तान एवात्मा स्यात् तस्याविच्छिन्नप्रवाह-

नतु किंस्वरूपस्तर्हि आत्मा-सर्वविकल्पैः सर्वविशेपैर्हीनः 'निरवद्यंनरक्षन- मू' इति श्रुतेः । शुद्धः पापरहितः 'शुद्धमपापविद्धम्' इति श्रुतेः । बुद्धः बोधस्व- रूपः 'विज्ञानं ब्रह्मे'ति श्रुतेः। अजरोऽमर इति उत्पत्यादिपष्विधभावविकाररहितः । शान्त: निष्प्रपञ्चः 'शिवमद्वैतमि'ति श्रुतेः। अमलः न विद्यते मलमज्ञानकार्यतालक्षणं

सटिप्पणविवरणसमेतम्। २९

त्वादित्वत उक्तं शान्त इति । वुद्धिसन्तानस्य जन्मादिविकारवत्त्वा- दात्मनश्च सर्वविकारद्रप्टृत्वेन निर्विकारत्वान्नात्मत्वमित्यर्थः । तर्हि नित्य- सिद्धं शून्यमेवात्मा स्यादित्यत उक्तम्-अमल इति। शून्यस्य संवृ- तिलक्षणेन मलेनावृतत्वात् सर्वावरणसाक्षित्वेनात्मन्यविद्यादिमलावरणा- सन्भवाच्चानात्मत्वमित्यर्थः । तथापि बुद्यादिनवगुणविशिष्टोऽहंप्रत्य- यगन्यो जडद्रव्यविद्येप एवात्मा स्यादित्यत उक्त-सकृद्विसात इति। नित्योदितानस्तमितप्रकाशरूप इत्यर्थः 'तमेव भान्तमनु भाति सर्वम्' (मु. २-२-१०) इति श्रुतेः । एवम्भूतत्वेऽपि क्षेत्रज्ञान्तरात् क्षेत्रेभ्यश्च भिन्नः पुरुष आत्मा स्यादित्यत उक्तं खवद्वयापीति। सर्वदेशकाल- वस्त्वनुगतस्वरूप इत्यर्थ:। अणुपरिमाणत्वे जीवस्य सक्कदेवसर्वावयवगत वेदनानुसन्धानं न घटेत परिच्छिन्नत्वे मनआदिवज्जडत्वं च प्रस- ज्येत, मध्यमपरिमाणत्वे घटादिवद् दृश्यत्वमनित्यत्वं च स्याद्। अतो- डस्य परिशेपात् परममहत्त्त्वं सिद्धतीत्याशयः । जीवः परमात्मैव निर्वि- कल्पत्वादियोगित्वाद् विपर्ययेण घटवदित्यनुमानमिह प्रयुक्तम्। न चात्राद्वैतवादिनो दृष्टान्तासिद्धि: परसिद्धेन परो बोधनीय इति न्यायाद् व्यावहारिकस्य द्वैतस्याङ्गीकृतत्वाच्च। वस्तुगत्या वादिप्रतिवादिभेदादि- कमपि नास्तीति क: कं प्रति कि साधयेद् दूषयेद्वा। तथा च श्रुतिः- "यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति, यत्र वा अस्य सर्वमा- त्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येद्" (बृ० २-४-१४) इति। ये पुनर्जीवा- यस्य सः 'आदित्यवर्ण तमसः परस्तात' इति श्रुतेः । सकृद्विभातः 'सकृद्विभात' इति श्रुतेः । चेतनः । चैतन्यात्मा इति पाठे चैतन्यस्वरूपः 'प्रज्ञानं ब्रह्मे'ति श्रुतेः। ख़तद्यापी आकशवदपरिच्छिन्नः । आत्मेत्यर्थः ॥ २६ ॥

परमार्थसारम्। दात्मान्यः कश्चित् पर एव नास्तीति साध्यधर्मस्यापसिद्धिं मन्यन्ते, तेया- मपि सामान्यतः सिद्ध एवासौ, नो चेत् तन्निपेधानुपपत्तेः। यथाहु :- "लब्धरूपे क्वचित् किश्चित् तादगेव निपिध्यते। विधानमन्तरेणातो न निषेधस्य सम्भवः" ॥ इति। विपर्यथेऽन्यतरस्यानात्मत्वापत्तिर्वाधः। आत्मनोऽन्यश्रासा- वात्मा चेति हि विरुद्धम् । तदेवं व्रहैवाहमस्मीत्यात्मा प्रतिपत्तव्यः "त- त्वमसि" (छा० ६.८-७) "अहं ब्रह्मास्मि" इत्यादि महावाक्यप्रमाण (स्वार) स्याद् दर्शिततर्करूपानुमानाच्चेति सिद्धम् ॥ २५ ॥ स्यादेतत् 'सर्वगत निरूपमद्वैतमि'ति यदात्मनः सजातीयविजातीय- स्वगतभेदशून्यत्वसुक्तम्। तत्र स्वगतभेद: सजातीयभेदश्च यद्यपि श्रुति युक्तिभ्यामाशङ्कय निरस्तौ एक: परमात्मैवाप्सु प्रतिविम्वितार्कवदनेक- धोपाधिभेदेन भासत इत्युपपादितत्वात् तथापि विजातीयमेदो जागर्ति समष्टिव्यष्टिदेहात्मन उपाधेः पृथक् सत्त्वादिति। तत्राह- रसफाणितशर्करिका- गुडखण्डा विकृतयो यथैवेक्षोः । तद्वूदवस्थाभेदाः परमात्मन्येव बहुरूपाः ॥ २६ ॥ विज्ञानान्तर्यामि- प्राणविराड्देहजातिपिण्डान्ताः । आत्मनोऽस्थाभेदमाह-यथेक्षोः रसफाणितादयो विकृतयस्तथा आत्मन्येव बहुरूपा विज्ञानान्तर्यामिप्रभृतयो व्यवहारा भवन्ति।

सटिप्पणविवरणसमेतम्। ३१

व्यवहारास्तस्यात्म- न्येते ऽवस्थाविशेषाः स्युः ॥ २७ ॥

प्राथमिकं मधुरद्रवरूपं रसः, पाकपिच्छिलं तत् फाणित, शर्करिका- पश्चधारारूपं, गुडः पाकातिशयपिण्डीभूतरूपं, खण्डास्तच्छकलानि, रसश्च फाणितं च शर्करिका च गुडश्र खण्डाश्र रसफाणितशर्करिका- गुडखण्डा:। ते यथेक्षोर्विकृतय एक इक्षुरस एव तद्वत् परमा- त्मनि एकस्मिन्नेव बहुरूपा अन्योन्यं विलक्षणाकारा अवस्थाभेदा रूपविशेपा भवन्ति। के ते विज्ञानान्तर्यामिप्राणविराड्देहजातिपि- ण्डान्ताः विशिष्टं सर्वोपरिष्टाद् वर्तमानं मूलप्रकृतेः परं चिदचिद्वेदम- प्राप्तं ज्ञानं चैतन्यं विज्ञानं ब्रह्म "विज्ञानमानन्दं व्रह्म" (बृ० ३९-२८) इति श्रुते:। (अन्तर्यामी प्ृथिव्यादियमयिता) "अन्तर्याम्यमृत" (बृ० ३-७-३) इति श्रुतेः । प्राणस्त्रिगुणात्मिकायां सत्वगुणप्रधानायां ज- डायां स्वमायाशक्त्यां प्रतिविम्बितं तज्जीवरूपम् । प्राणास्तु प्रणवे जीवे जीविते परमात्मनि। इन्द्रिये वायुभेदे च वलान्तर्यामिणोरपि ॥ इति स्मरणात्। तावेतौ चिदचिदात्मना विवर्त्तमानस्य विज्ञा- नस्य चित्कोटिगतौ "द्वा सुपर्णा सयुजा सखाये" (श्वे ४-६) ति श्रुति प्रसिद्धौ भेदौ । विराड्देहः समष्टिशरीरं पश्चीकृतपृथिवीकार्यत्वात् पृथिवीवदवादिमायान्तैस्तत्त्वैर्दशगुणोत्तरवृद्धैरावृतं मनआदिषोडशवि ननु निरुपाघित्रह्मण एव विज्ञानरूपत्वाद्विज्ञानमित्यवस्थावर्गनमयुक्तमिति चेन्न नामवैशिष्टये नावस्थात्वोक्तेरेंदोपात् ॥२६ ॥ २७ ॥

३२ परमार्थसारय्। कारोपेतं पञ्चाशत्कोटियोजनविस्तीर्ण न्रलाण्डम्। जातिपिण्डाः

देहाः! एतावाचित्कोटिगतौ विज्ञानस्य भेदौ। ननु चैतन्यं कथ चेत्यात्मना विवर्त्तेत। नन्वचेतना रज्जुः कथं चेतनसर्पतया विवर्त्तते। रज्जुतत्त्वाज्ञाना- च्चेत् तर्हि चैतन्यमपि तदज्ञानाच्चेत्यात्मना विवर्त्तताम्। ननु मायामपि चेत्यान्तर्भूता तत् कथ सर्वे चेत्यं मायया चेतने- डध्यस्तं भवेदिति चेढू न मायासम्बन्धोऽप्यस्य मायया, तस्या अपि चेत्यान्तर्भूतत्वमित्युररीकरणात्। न चात्रात्माश्रयतादोषः । "न हि मा- यायामघटितं किश्चिदि"ति न्यायात्। यथाहु :- "दुर्घटत्वमविद्याया भूषणं न तु दूषणम्।" इति। तस्मान्मायासम्बन्धस्यापि तत्कार्यसम्बन्धस्येव मायैव हेतुः। तदुक्तमाचार्ये :-

द्वारं तमोऽन्वयमपेक्ष्य दशा हि दृश्यं। सज्चच्छते सकलमत्र न वो विवाद: ॥ मोहोऽपि दृश्यवपुरत्र च संवदध्वे। तस्मात् तदन्वयनिमित्तमपीह मोहः ॥ इति। तस्मात् समष्टिव्यष्टिस्थूलसूक्ष्मदेहतत्कारणान्यचेतनान्यपि चेतनस्यैवाघटितघटनापटीयसो रूपाणि, तथा च श्रीवैष्णवे- ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः । त (दे)वार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम्।

:३३

इति। अनुग्रहीतं च भगवता- यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन। न तदस्ति विना यत् स्यान्मया भूतं चराचरम् (गी० १०-३९) ..

प्रागिवार्थाSप्रकाशः स्यात् प्रकाशात्मतया विना। न च प्रकाशो भिन्नः स्यादात्मार्थस्य प्रकाशता ॥

इति। अन्तशब्द: स्वरूपवाची "अन्तोऽस्त्यवसिते मृत्यौ स्वभावे निश्चयेऽन्तिके" इति। अत्र रसस्थानीयं विज्ञानं, फाणितस्थानीयोऽन्त- र्यामी, शर्करिकास्थानीयः प्राणः, गुडस्थानीयो विराड्देहः, तत्खण्डस्था- नीया जातिपिण्डाः । विज्ञानं चान्तर्यामी च प्राणश्च विराड्देहश्च जाति- पिण्डाश्र तथा तदन्ताः तत्स्वरूपाः । हन्त तहि परमात्मनो महान् स्वगतो भेद; प्राप्तः न च तदौपनिपदानामिष्टम् "एकम्" "एव" "अद्वितीयमि"ति पदत्रयेण श्रुतौ त्रिविघस्य भेदस्य वाधितत्वाद्, इतरथा मृदादिवद् विकारित्वापत्तेश्चेत्यत्राह-एते विज्ञानादिरूपाः तस्य चिन्मा-

त्राकारस्यापरस्य आत्मन्यवस्थाविशेषाः चिदचिद्ेदाः चिद्धेदा अचिद्वेदाश्च व्यवहारा: व्यवहारोडभिज्ञाभिवदनम् उपादानम- र्थक्रियेति चतुर्विधः तद्भेदमान्रसिद्धभेदाः न स्वरूपभेदवन्तः "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" (छां० ६-१-४) इति "अजायमानो बहुधा विजायत" इति च श्रुत्यायमर्थ आविष्कृतः । एका विज्ञानावस्थैव चस्तुसती मायोत्तीर्णरूपत्वाद् रज्ज्ववस्थावद् अव्- ५

३४ परमार्थसारस्।

स्थान्तराणि सायाकार्यत्वादचस्तून्येवेत्यर्थः। श्रुतिश्च- कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः । कार्यकारणतां हित्वा पूर्णवोधोऽवाशिष्यते ॥ इति ॥ २६॥२७ ।। ननु चिदचिद्धेदस्य तदवान्तरभेदस्य च मिथ्यात्वेऽर्थक्रियाकारित्वं न सङ्गच्छते। न खलु मृगतृष्णिकोदकस्नानेन तुष्यति कश्चदित्यत्राह-

रज्ज्वां नास्ति भुजङ्ग: सर्पसयं भवति हेतुना केन। तद्वद् द्वैतविकल्प- आ्रान्तिरविद्या न सत्यसिदस् ॥ २८॥

अयं सर्प इति आ्ान्त्यधिष्ठानभूतायां रज्ज्वां भुजंगो नास्ति ना- यं सर्प इत्युत्तरकालं वाधितत्वाद् भुजद्गोत्पत्तिहेतोस्तत्राभावाच्च तत् केन

ननु सर्वस्य प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वे कथ लौकिको व्यवहारो न हि शुक्तिरजतेन भृपण निर्माणं संभवतीत्यत आह-रज्ज्वामिति। अथं भावः रज्ज्वां सर्पोत्पादकानां सर्पावयवानामभावेन सर्पो नास्ति तर्हि केन हेतुना भयं भवति। भ्रमरूपाविद्ययेति चेत तद्वत, इदं द्वैतविकल्पभ्रान्तिः अ- न्तर्याम्यादिभ्रन्तिः न सत्यमित्यर्थः । आत्मनि वासनारूपाविद्यासूलकं वासना- रूपसूक्ष्मोपाधिवै शिष्ठयेना पि ब्रह्मभानं मननादिपरिपाकवतामस्त्येव। अविद्याया- श्राध्यासिकसम्बन्धेन परमात्मैवाश्रयः। त्रमाधिष्टानत्वमेव तद्विशेष्यत्वरूपं विवर्तो- पादानत्वम्ं। स्पष्टं चैतद्-अनादि निघनं ब्रह्मत्याद्यश्लोके हरिग्रन्थे 'तत्त्वादप्रच्युतरन्य वस्तुनो भेदानुकारेणासत्याविभक्तान्यरूपोपग्राहिता विवर्तः स्तप्नविषयप्रतिभा-

सटिप्पणविवरणसमेतम्। ३५ हेतुना सर्पभयं सर्पाद् भयं आ्रान्तस्य भवति यदि मिथ्यावस्तुनः का र्यंकरत्वं न भवेत्। मृगतृष्णिकोद कभ्रान्तेरपि प्रथमत आह्वादकरत्वम- स्ति। एवं शुक्तिरूप्यभ्रान्त्यादेरपि द्रष्टव्यम् । अतो यद्वद् रज्जुसर्पभ्रा- न्तिरविद्यैव तद्वद् द्वैतविकल्पभ्रान्तिः । द्वैतविकल्पो द्वैतावभासः स चासौ भ्रान्तिश्च। द्वैतं च तद्विकल्पो ्रान्तिश्च अविद्या अद्वितीयात्माज्ञानविजृम्भितैव तथापि कार्यकर्त्री च भवतीति शेषः । त- दुक्तमाचार्ये :- सत्त्वे न भ्रान्तिबाधौ स्तां नासत्वे ख्यातिबाधकौ। सदसद्धधामनिर्वाच्याविद्या वेद्यैः सविभ्रमा ।। इति। ततः किमित्यत उक्तं-न सत्यमिदमिति। यतोऽवि- द्यामयम् अत इदं द्वैतं न सत्यम्। असत्यमपि सत्यवद्धासत एव केव- लम् । तस्मान्नाद्वितीयताहानि: ॥ २८॥ सवत्' इत्यादिना। तत््वात्-स्वस्वरूपात्। असत्यं वस्तुतो बहिरसत्त्वात्। अ- विभक्तं तदघिष्ठानेन। अन्यदू-वैधर्म्योपलम्भनात्। तादशरूपोपग्राहिता तद्रूपप्र- कारकज्ञानविशेष्यता। तदाह-स्वप्नविषयेति तद्वयाख्यातारः।

मरूपां घटादिभ्रमरूपां च सृष्टिमीश्वरः करोतीति सूचितम्। अत एव 'रजौ भुजङ्गो जात'इति न प्रत्ययः किन्तु 'रज्ज्वां भुजङ्गभ्रमो जात'इत्येव। एवं चानिवर्चनीयभुजङ्गोत्पत्तिः प्रत्याख्याता ेदितव्येति दिक्। एतेन अनिर्वचनीय; सदसद्विलक्षणं जलादि मृगतृष्णादावुत्पद्यते एवं ब्रह्मणि प्रपञ्नः मृदादौ घटादि स्वाप्नश्चेति यत्कैश्चिदुक्तं तदपास्तम् । तादृशानिर्वचनीयस्याप्रसिद्धेः । किंच तस्य सद्विन्नत्वादसत्त्वम् असन्विन्नत्वाञ्च सत््वमिति द्विरूपतैवायाति तन्न सत्तवमारोपितमसत्त्वं वास्तवमिति भेदाभेदयोरिव न तयोर्विरोध इति सदसत्ख्यातिवादः सांख्याभिमतः समर्थितो भवतीति ॥

परसाथेसारम्।

केयमविद्या नाम, कस्य कस्मिन वाSसावित्यत्राह-

एतत्तदन्धकारं यदनात्मन्यात्मता भ्रान्त्या न विदन्ति वासुदेवं सर्वात्मानं नरा मूढाः ॥। २९॥

अथ केयमविद्या कस्य चेत्याह-एतत्तदिति। यदनात्मनि देहादौ आत्मता आत्मबुद्धि: एतत्तदन्धकारम् अविद्यैवेत्यर्थः । भ्रान्त्या उपलक्षिता अत एव सूढा सर्वात्मानं वासुदेवं न विदन्ति। एतेन न वि- दन्त्यनयेति अविद्यापदव्युत्पत्ति: प्रदर्शिता । तथा च सनत्सुजातीयभाष्ये- "उभे सत्ये क्षत्रियांद्यप्रवृत्ते मोहो मृत्यु: संमतो यः कवीनाम्। प्रमादं वै मृत्युमहं व्रवीमि सदा प्रमोदामृतत्वं ब्रवीमि ॥ इति पद्ये श्रीभगवत्पादैरप्युक्तं "मोहो सिथ्याज्ञानमनात्मन्यात्माभिसान: । अनेनाग्रहणान्यथाग्रहणात्मिका अविद्या सूचिता" इति। अग्रहणमात्मस्वरूपा- ज्ञानं तन्मूलकमिथ्याज्ञानात्मिका इत्यर्थः । शोकार्थस्तु अन्धप्रश्ने सनत्सजातोक्ति :- हे क्षत्रिय ये मृत्योरस्तित्वनास्तित्वे प्रागुक्ते ते उभे आद्यप्रवृत्ते आदिसर्गमारभ्य प्रवृते । ननु कर्थ तयोर्मिथो विरुद्वयोः सत्यत्वमत आह-मोहो मृत्युरिति। भवद्ेयं विरोधस्तयोर्यदि परमार्थरूपो मृत्यु: स्यात् किन्तु यो महो मिथ्याज्ञानमनात्मन्या- त्माभिमान: स मृत्यु: केषां चित्कवीनां संसतः अहं ममेति मिथ्याज्ञानस्थापि कार- णमात्मानवधारणमात्माज्ञानं मृत्युं जननमरणदिसर्वानर्थवीजसहं ब्रिमि तथा सदा प्रमोदं स्वाभाविकरूपणावस्थानममृतत्वं ब्रवीमि इति ।

सटिप्पणविवरणसमैतस्। ३७

तद्तदन्धकारम् अविद्या यदनात्मनि देहादौ आत्मता, भ्रा- न्त्या उपलक्षिता अत एव सूहा आत्मतत्त्वजिज्ञासाशून्या नराः स- र्वात्मानं सर्वस्य चराचरस्यात्मानं स्वरूपभूतं द्रष्टारञ्च वासुदेवं सर्वात्म- तवेन न विदन्तीति। सदानन्दचिद्धनस्यात्मनः स्वरूपतिरस्करणेना-

सम्याद्यायतनाधिकरणे च "देहादिप्वनात्मउ 'अहमस्मि' इत्यात्मत्रुद्धि- रविद्या" इति शाक्करभाप्ये उक्तम् । तवाध्यासभाप्येि- "युम्मदस्म प्रत्ययगोचरयो विपयविपयिणोस्तमः प्रकाशवद्विरुद्वस्वभावयोरि- तरेतरभावानुपपत्ती सिदधायां तद्धर्माणामपि सतरामितरेतरभावानुपपत्तिरित्यत- स्तयोरध्यासो मिध्येति (नास्ति) भवितुं युक्तम्" इत्यनेन मिथ्याभू- तेनालीकेन सकललोकशास्त्रव्यवहारानुपपत्तिरिति पूर्वपक्षं कृत्वा "तथाप्यन्योन्य-

मिगोमिय्याज्ञाननिमित्त: सन्यानृते मिथुनीकृत्य 'अहमिदम्' 'ममेदम्' इति नैसगि- को लोकव्यवहार" इति सिद्धान्तितम्। तर्यैव वाध्यासस्य प्रहाणायाव्यात्मशास्त्रमिति निष्कर्पः । तत्र सत्यं ब्रह्म विशेष्यम्। अनृतमुपाधयो विशेषणम्। स्पशीकृतं चैतदैतरेयोपनिपदि "सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति एप ब्रह्मप इन्द्र एप प्रजापतिरेते सर्वे देवा" इत्यादिना। विशेष्यांशस्यैव च नामधेयं भवति नहि घट इति घटत्वस्य नामधेयमिति कोप्यभ्युपैति। 'नैसर्गिक' इत्यनेन पूर्वपूर्वश्रमजन्यः उत्तरोत्तरः संस्कारस्ततश्रो- त्तरोत्तरभ्रम इति , सूंचितम्। : एतेन भावरूपाऽविद्या भाष्यकृतोऽभिप्रेतेति मतमपास्तम्। इदमेव सूचयितुं 'त' मतमेवंलक्षणमध्यासमविद्येति त्रुवते' इत्युक्तं भाष्ये भावरूपायाः कारणाविद्यायाः स्वाभिमतत्वे तु 'अध्यासमपीति' ब्रूयात्।

३८ परसाथसारम्।

संभावितानेकस्वरूपान्तर प्रकाशनशक्तिरविद्येति, प्रकृतिरिति, मायति, प्र- धानमिति, अक्षरमिति, शून्यमिति, चाभिधीयत इत्यर्थः ॥२९॥

किन्तर्हि वासुदेवादन्ये तदज्ञानमोहिता नराः सन्तीति, नेत्याह-

प्राणाद्यनन्तभेदै- रात्मानं संवितत्य जालमिव।

'तमेतमेवंलक्षणम्' इत्यक्षरस्वारस्येन 'अहं' 'मम' इत्याद्या एवाविद्या। 'वाउदेवः सर्वमिं'ति बुद्धौ तसन्यैव विरोधित्वात्। योगसूत्रेऽपि "अनित्याशुचिसुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या' इति लक्षणमुक्तम्। इति व्याससूत्रऽपि एतद्विलक्षणस्याSविद्यालक्षणस्यानुक्त तस्यापीयमेव संमता। अत एव "पञ्वृत्तिर्मनोवद्वयपदिश्यत' इति सूत्रे परमतमप्रतिपिद्धमनुमतं भ- वतीति न्यायेन योगशास्त्राभिमताः प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्धास्मृतिरूपा मनसः प- ञ्व वृत्तयः परिगृह्यन्ते" इति भाष्ये उक्तम्। तस्मान्गूमरूपा स्थूलाविद्या वासनारूपा चाव्यक्तपदवाच्या सूक्ष्माविद्या, व्य- वहारकाले सा स्थूलाविद्याया: करणम् इति तस्या एव 'अव्यक्तं कारणमि'त्यादौ कारणत्वेन निर्देश: । सा चेयं जन्या नत्वनादि: अजामेकामित्यादावजत्वोकिस्तु एतत्सष्टौ तजन्म- नाशानुपलस्भात् छागावद्विचित्रसृष्टिजनकतया रूपकेण वा। ·किंच 'तत्तु समन्वयात्' सूत्रे 'साध्यश्चेन्मोक्षोऽभ्युपगम्येत अनित्य एव स्यात्' तन्नानित्यत्वं नाश्यत्वमेव तव तु अजन्याया अविद्याया नाश्यत्वमिव जन्यस्यापि मोक्षस्याविनाशित्वे कि बाधकम् जन्यत्वनाश्यत्वयोः परस्परव्याप्तेरैव लोके दर्शनात् एवं चाविद्या जन्या नाश्या चेति सिद्धमित्युक्तमधस्तात् ॥ २९॥ किन्तहि वासुदेवादन्ये न तदा सन्ति नेत्याह-प्रागेति। प्राणोऽन्तर्यामी। आ-

सटिप्पणविवरणसमेतम्। ३९

संहरति वासुदेवः स्वविभूत्या क्रीड़मान इव ॥ ३० ॥ प्राणोऽन्तर्यामी। आदिपदाद् ब्रह्मादिस्थावरान्ता जीवाः समष्टिव्य- ष्टिदेहाश्र गृह्यन्ते। वासुदेवः चिदेकरसं ब्रह्म स्वविभूत्या स्वयानन्य- गामिन्या विभूत्या स्वातन्त्र्यशक्त्या मायया आक्रीडमान इव "लोक- वत्तु लीलाकैवल्यम्" (ब्र०सू० २-१-३३) इति श्रीमच्छारीरकसूत्रो- करीत्या स्वाराज्यसमृद्धिमन्तो नरेन्द्रा यथा स्व्रविभूत्या क्रीडन्ति, त- द्वदात्मनात्मन्येव विहर्तुकाम इव प्राणाद्यनन्तभेदैः प्राणाद्यैरन्तैभेदौर्भि- न्नाकारैः आत्मानं जालमिव जालकारः संवितत्य सम्यग् विततं व्या- सं कृत्वा पुनः स्वयमेवात्मविद्यया स्वाविद्यां विधूयात्मन्येव सर्व संहरति। तदुक्तमाचार्ये :- "अज्ञानि ब्रह्म वुद्धीरनुसरति ततः स्थावरं जङ्गमं च स्वाज्ञानादेव भूत्वा क्वचिदवगतितो मुक्तमन्यत्र बद्धम्। तच्चाज्ञानं विनष्ट स्थितमथ च तदेवांशमेदोपपत्ते- रेवं सर्वव्यवस्था परमपुरुपगा जाघटीतीति केचित्" ॥I " इति ॥ ३० ॥

दिपदेन ब्रह्मादिस्थावरान्ता जीवा: समष्टित्यष्टिदेहाश्च। संवितत्य दर्शयित्वा स्ववि- भृत्या वासनाख्यया क्रीडमान इव स्वज्ञानेन स्वाविद्यां विधूय सर्वमात्मन्येव संहर- तीति भावः । अन्यथाऽडत्मनो विकारित्वापत्तिः। भ्रमविपयेण तु न विकारित्वम्। अत एवकामुककृतैः कान्ताविपयैः 'सुप्ा कि नु मृता नु कि मनसि मे लीना विलीना नु किम्' इति विकल्पैः न विकारित्वम्। वस्तुतोयं प्रपञ्जः भ्रम एव न कोपि पदार्थ इति तदनन्यत्वमिति सूत्रे शाङ्करभाष्ये स्फुटं प्रतिपादितमिति॥३० ॥

४० परमार्थसारस्। आत्मानं संवितत्य संहरतीत्युक्तम्। तत्र कदा केनातगना कर्थ सृजति संहरति चेत्यत्राह-

त्रिसिरेव विश्वतैजस-

भ्रमभूतैश्छादितं तुर्यम् ॥ ३१ ॥ आदिमध्यनिधनाख्यैः सृ्टिस्थितिसंहारावस्थास्यः त्रिभि-

त्मानं संवितत्य संहरतीति पूर्वेण संबन्धः । नन्वनन्तचिद्रूपे भगवति भासमाने कथं जाग्रदादयः कालास्तद्वता विश्वसृष्टयादयः तदभिमानिनो विश्वादयश्च भासरेनित्यत उक्तं भ्रम- भूतैः मिथ्याभूतैरपि तैरेव तुर्य भगवतो निज धाम च्छादितमि-

आत्मानं संवितत्य संहरतीत्युक्तं तन्र कदा केनात्मना कर्थ सृजतीत्यव्राह -- त्रिभिरेवेति। त्रिभिर्जाग्रत्स्वप्नसपुपैः आदिमध्यनिघनारयेः सृष्टिस्थितिलंहा- रावस्थाख्यैः जाग्रदादीनाश्रित्य त्रमभूतैर्विश्वादिभिः आत्मानं संवितत्य संहरति। तथा च श्ुतिः-"सर्व४ह्येतद् च्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोयमात्मा चनुष्पात्। जाग- रितस्थानो(१)वहिप्प्रजञः सप्ताङ्गः एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्ानरः प्रथमः पाढः।

(१) स्वात्मव्यतिरिक्ते विपये प्रज्ञा यस्य स वहिप्प्रन्ञः । सप्त द्युलोकसूर्या- य्वाकाशजलपृथिव्याहवनीया अङ्गानि यस्य सः। बुद्धिन्दियाणि कर्मेन्दियागि च दश, प्राणादयः पञ्र, मनोबुद्धिरह ङ्ारश्चितमिति चत्वारः, संकलनया एकोनविशति: मुखान्यस्येति सः। स्थूलाञ्छन्दादीन् भुङ्क्ते स विश्व इत्यर्थ: ।

सटिप्पणचिवरणसमेतम् ४१

ति। स्वमायाशक्त्यात्मीयं धाम तिरस्कृत्य जाग्दाद्यवस्थाश्रयणेन वासुदेवो विश्वादिरूपी विश्वसृष्टयादिकं करोतीत्यर्थः। भ्रमभूतैरिति जाग्रदादीनां मिथ्याभूतत्वान्न वस्तुतस्तैस्तुर्य तिरस्कृतं, राहुणेवादित्यः। तत्तिरस्कारे साधकाभावेन स्वासिद्धिप्रसङ्गादिति। तदुक्तं तत्त्वविद्धिः ! "अनेन च जगतास्य भगवतः प्रकाशात्मकं

(१) स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताद्ग एकोनविशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो हितीय: पाद: । (२) यत्न सुपो न कंचन कामं कामयते न कं चन स्वप्नं पश्यति तत्सपुप्तम्। स्पुप्तस्थान एकीभृतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्स्तृती- यः पाढः । एप सर्वेश्वर एप सर्वज्ञ एपोऽन्तर्याम्येप योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हिभूतानामू।

(१) इन्द्रियापेक्षयाऽन्तःस्थत्वान्मनसस्तद्वासनारूपा स्वप्ने प्रज्ञा यस्थ स अ- न्तः प्रज्ञुः । विश्वल्य सविपयत्वेन प्रज्ञायाः स्थूलाया भोज्यत्वम्। इह पुनः केवला- वासनामात्रा प्रज्ञा भोज्येति प्रविविक्तो भोगः । समानमन्यदिति। (२) सुपुप्तपदार्थमाह=यत्रेति। नहि सपुप्त पूर्वयोरिवान्यथाग्रहणलक्षणं स्वप्न- दर्शनं कामो वा करचन विद्यत्ते तदेतत्सपुप्तं स्थानसस्येति सुषुप्तस्थानः । स्थानद्वयप्र- विभर्क्त मनः स्पन्दिर्त द्वैतजातम्। तथारूपापरित्यागेन विवेकापन्नं नैशतमोग्रस्तमि वाहः सप्रपञ्वमेकीभृतमित्युच्यते। अत एव स्वप्नजाग्रन्मनः स्पन्दनानि प्रज्ञानानि घनीभूतानीव सेयमवस्थाSविवेकरूपत्वात्प्रज्ञानघन इत्युच्यते। मनसो विषयवि- पय्याकारस्पन्दना यासदुःखाभावादानन्दमयः आनन्दप्रायो नानन्द एव अनात्यन्ति- कत्वात्। अत्यन्तानायासरूपा हीयं स्थितिरनेनानुभूयते इत्यानन्दभुक्। बोधलक्षणं चेतो द्वारं मुखमस्य स्वप्नाद्यागमनं प्रतीति चेतोमुखः। सपुप्तोहि भूतपुर्वगत्या प्राज्ञ उच्यते इति। ६

४२ परमार्थसारम्।

रूपं न कदाचित् तिरोधीयते। एतत्प्रकाशनेन प्रतिष्ठां लब्च्वा प्रकाश- मानमिदं जगदात्मनः प्राणभूतं प्रकाशं कथं निरोद्धं शक्नुयात्। कथं 6. च तन्निरुद्धं X X x न प्रकाशेते"ति। तत्र जाग्न्नामात्मनोऽज्ञानोपहि तस्यान्तर्वहिप्करणतद्विपयज्ञानक्रिया- तत्फलव्यवहारेण प्रतिभाससमयः । जाग्रत्प्रपञ्चः सर्वप्रमातृसाधारणो- भवति व्यवहारिकसत्ताकत्वात्। तद्रष्टात्मा विश्वसज्ञो भवति । बहिष्करणतद्विषयज्ञानादीनि निद्रामुद्रां वहन्त्या स्वाविद्ययैवांन्तः- करण उपसंहृत्य तद्वासनासहस्रवासितान्तःकरणतद्विपयज्ञानक्रिया फलमात्राकारेणात्मनः प्रतिभाससमयः स्वप्नः। स्वाप्नप्रपञ्चरते कैकप्रमातृसाधारणो भवति प्रतीतिमात्रसत्ताकत्वाज्जायत्कालीनरज्जु- भुजङ्गादिवत् सुखादिवद(न्तिः नितर) स्थत्वाच्च तद्द्रष्टात्मा तैजसः । अन्तःकरणतद्विषयज्ञानादिकमपि प्रौढया निद्रया न्मूलाज्ञान उपसंहृत्य जाग्रत्स्वप्नभ्रमसंस्कारसद्धीचीनस्वाविद्यामात्र- शेषविवर्त्तत्वेनात्मनोऽवस्थानसमयः सुषुप्तम्। सौपुप्तज्ञानं च साक्षिमा- त्रसंवेद्यविग्रहत्वादान्तरीयत्वाच्चैकैकनिष्ठमेव न सर्वप्रमातृसाधारणम्। तद्रष्टात्मा प्राज्ञ: ।

स्वाविद्यामपि स्वसंविदापास्य सदानन्दचिन्मात्राकारेणात्म- नोऽवस्थानसमयस्तुर्यम् । तदप्यात्मानुभवरूपत्वात् सर्चान्तरत्वा- च्चैकैकप्रमातृगतं भवेत् । तद्रष्टात्मा तुरीय उच्यते ॥ ३१ ॥ तदेवं वासुदेवः स्वयमेवात्ममाययात्मानमजानन्निवात्मनि कश्चित् कालमनन्तचेत्यचेतनप्रपञ्चात्मना तन्नियामकेश्वरात्मना च क्रीडति। स

४३

एव पुनरात्मविद्ययात्मावविद्यामपोद्यात्मानं पशयतीत्याह-

मोहयतीवात्मानं

स्वमायया द्वैतरूपया देवः ।

(१) नान्तः प्रम्षं न वहिः प्रत्रं नोभयतः प्रज्ञ न प्रज्ञानवनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम्। अ-

न्वं गित्मद्ैतं चतुर्थे मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः'इति ॥३१ ॥ स एव वासुंदेवः नियाम्यात्मना नियासकात्मना च क्रीडति पुनरात्मज्ञानेना- विय्यां नाशयित्वात्मानं पश्यतीत्याह-मोहयतीवेति- द्वैतशव्देन हाभ्यां प्रकाराभ्यासितं ज्ञातं द्वीतं तस्य भावो द्वैतमिति व्युत्पत्या नामरूपे उच्घेते तथा च द्वैतं नामरूप तद्ेव स्वरूपं यस्यास्तया स्वमायया आ- ध्यासिकसंबन्धेन नित्यसंवद्धत्वात्स्वभावभूतया।

(१) नन्वात्मनश्चतुपात्व्रं प्रतिज्ञाय पादन्रयक्रथनेनैव चतुर्थस्यान्तः प्रज्ञा- दिभ्योऽन्यत्वे सिद्धे नान्तःप्रज्ञमित्यादि निपेधो व्यर्थ इति चेन्न-सर्पादिविकल्प- प्रतिपधनैव रज्जुस्वरूपप्रतीतिवत्तदवस्थस्यैवात्मनस्तुरीयत्वेन प्रतिपादयितुमिष्ट- त्वात्। नान्तः प्रन्ञमिति तैजसप्रतिपेधः । न चहिप्प्रज्ञमिति विश्वप्रतिषेधः । नो- भयतः प्रज्ञंमिति जाग्रत्स्वप्नयोरन्तरालावस्थानिपेधः । न प्रज्ञानघनमिति सुपुप्ता- वस्थाप्रतिपेधः । न प्रज्ञमिति युगपत्सवेविपयप्रज्ञातृत्वनिषेधः । नाप्रज्ञमिति अचै- तन्यप्रतिपेधः । अत एवादष्टम्। यस्माददष्टं तस्मादव्यवहार्यम्। अग्राह्यं कर्मे- न्दियैः । अलक्षणमननुमेयम् । अत एवाचिन्त्यम्। अत एवाव्यपदेश्यं शब्दैः ।

नुसरणीयम्। प्रपञ्नोपशसमिति जाग्रदादिस्थानधर्माभाव उक्तः । अत एव शान्तम्। शिव्रं यतोऽद्वैतं भेदविकल्परहितं चतुर्थ तुरीयं मन्यन्त इति अंत्यर्थः ।

४४ परमार्थसारंम्।

उपलभते स्वयमेवं गुहागतं पुरुषमात्मानम् ॥ ३२ ।।

एवम् उक्तप्रकारेण देवः स्वप्रकाशचिदात्मा भगवान् द्वैतरूप- या स्वमाययात्मानं स्वयं मोहयतीव स्वयमेव च पुनः गुहागतं मायातिरस्कृतम् आत्मानं पुरुषं परमात्मानम् उपलभते ॥ ३२ ॥

वासुदेवः स्वमायया विश्वं सृजति पश्यति चेत्युक्तम्। तत्र कुत्र सृजति पश्यति चेत्यत्राह-

ज्वलनाद् धूमोद्गतिभि- र्विविधाकृतिरम्बरे यथा भाति।

तथा च वक्ष्यति-तद्वत्स्वभावभूता मायैपा कीर्तिता विष्णोरिति। आत्मानमुपाध्यवच्छिन्नमात्मानं जीवादिकं मोहो मिथ्याज्ञानं तद्दन्त- मिव करोतीत्यर्थः। वास्तवमोहाभावादिवेत्युक्तं तेनारोपित एव मोहः तेषां स्वस्वरूपाज्ञानं च सूचितमित्यलम् ॥ ३२॥ स्थूणा निखननन्यायेन तदेव द्रढयति-ज्वलनादिति। ज्वलनाद्वन्हेर्धूमोदूगतिभिः अम्बरे विविधाकृतिः कृष्णत्वादिरूपा यथा भाति तथा विष्णौ रवमायया वासनारूपया द्वतविस्तरा नामप्रपज्नरूपा सृष्टिर्भा- तीत्यर्थः । नैतावता विष्णोविकारित्वं सूष्टेः काल्पनिकत्वादिति भावः । अत्र भातीत्युक्तथाऽनिर्वचनीयजगदुत्पत्तावस्त्ररसो दर्शितः । अत एव 'उत्पद्यते' इति नोक्तम्। आकाशे जलरेखावत् शिलायामङ्गरवद् विविधाकृतेस्तत्र स्वरूपायोग्य- त्वेनासंभवात्। अत एव "ब्रह्म दृष्टिरत्कर्षात्" इत्यधिकरणे भाष्ये "प्रत्येत्येव हि केवलं शुक्तिकां रजतमिति नतु तन्र रजतमस्तीति" इत्युक्तम्। न च तव दोषस्य

सांिप्पण विवरणसमेतम्। ४५

तद्वद् विष्णौ सृष्टिः स्वमायया द्वैतविस्तरा भाति ॥ ३३ ॥ यथा ज्वलनाद् अमे: धूमोद्गतिभिः अम्वरे विविधाकृतिः श्वेतत्वकृप्णत्वादिरूपा भाति, तद्वत् स्व्रमायया विष्णौ द्वैतविस्तरा द्वैतविस्ताररूपा सृष्टिः सृज्यत इति कार्यपरम्परा भाति। विश्वाश्रय- त्वेऽपि तदसंस्पर्शेडम्वरधूमदृ्टान्तः ॥३३॥ स्यादेतत् जाग्रदादिद्रष्टात्मा परमेश्वर इति न युक्तं, तस्य सात्तवि- कत्वराजसत्वतामसत्वभेदात् परस्य मायोत्तीर्णत्वेन सात्त्विकत्वाद्यसम्भवा- च्चेति । तत्राह- शान्त इव मनासे शान्ते हृष्टे हृष्ट इव मूढ इव मूढे। व्यवहारस्थो न पुनः परमार्थत ईश्वरो भवति ॥ ३४ ॥ व्यवहारस्थो जीवभावं गत ईश्वरो मनसि शान्ते सात्त्विके शान्त: सात्त्विक इव भवति हृष्टे राजसे हृष्टो राजस इव मूढे तामसे मूढः तामसः इव न पुनः परमार्थतः, गुणानां दृश्यत्वेन दृक्सम्बन्धास- म्भवादित्यर्थः ॥ ३४॥

रजतज्ञानत्वं कार्यतावच्छेदकं मम तु रजतत्वमिति लाघवमिति वाच्यम् उत्पत्ति- नाशकल्पनापेक्षया प्रमास्थले क्लप्तस्य तस्यैव तथात्व्रौवित्यादिति ॥३३ ॥ काल्पनिहैरेभिः परमेश्वरस्य न वास्तवः सम्बन्धो न वा तेन तस्य विकारि-

परमार्थसारम्। ननु सुखदुःखमोहानामनुभवितुरात्मनस्तैः कारणैर्गुणैः सम्बन्धेन भाव्यमित्यत्राह- जलधरधूमोद्गतिभि- र्मलिनीक्रियते यथा न गगनतलम्। तद्वत् प्रकृतिविकारै- रपरामृष्टः परः पुरुषः ॥ ३५॥ यथा जलधरधूमोद्गतिभि: जलधरधूमयोरुद्ृतिभिरुदयैः गगन- तलं न मलिनीक्रियते असङ्गस्वभावत्वात् तद्वत् प्रकृतिविकारैः सुखदुःखमौहैस्तत्र प्रतीयमानैरपि अपरामृष्टः पुरुषो जीवभावं गतः प- रः परमात्मा, निरञ्जनत्वादित्यर्थः ॥ ३५॥ ननु सर्वक्षेत्रेष्वेक एव चेत् क्षेत्रज्ञस्तर्कस्मिन्नज्ञेन्येप्यज्ञा: स्यु: एकस्मिन् दुःखिनि सर्वेडपि दुःखिनः स्युरित्यत्राह- एकस्सिन्नपि च घटे धूमादिमलावृते शेषाः । न भवन्ति मलोपेता यद्वूज्जीवोऽपि तद्वदिह ॥ ३६ ॥

त्वमित्याह-द्ाभ्याम्-शान्त इत्यादि। स्प्टम् ॥३४॥ ३५ ॥ ननु यदि सर्वशरीरेपु एक एव क्षेत्रज्ञस्तर्ह्येकस्मिन्दुः खिनि सर्वे दुःखिनः स्यु- रित्यत्राह-एकस्मिन्नपीति। घटे-घटाकाशे । क्वचित्तु 'एकस्मिन्घटगगने'

४७

इहैकस्मिन घटे घटाकाये धूमादिगलावृतेऽपि शेपाथ्च मलोपेता न भवन्ति यहत् तद्वद़ एकम्मिन जीवेऽज्ञानाद्यावृत्तेऽप्यपरो जीवोड- नावृनो भवतील्र्भः ॥। ३६ ।। एवं जीवगती धर्नाधर्मी (व्यव) हरता गुरुणा, परमात्मापि वितत्य निरुपितः। अथ 'गुणपुरुषविभागज्ञे धर्माधर्मी कथ वन्धकौ न भवन' इति प्रदनो दशभिः 'देहेन्द्रियोधि' त्यादिभिरार्याभिः परिहियते-

देहेन्द्रियेपु नियता: कर्म गुणाः कुर्वते स्वभोगार्थम्। नाहं कर्त्ता न ममेति जानतः कर्म नैव वश्नाति ॥ ३७ ॥। देहेन्द्रियेषु देहश्रेन्द्रियाणि च तेपु नियता व्याप्ता गुणा: कार्य- करणसडघातातमना परिणता प्रकृति: स्वभोगार्थ कर्म कुर्वते, नाहं क- तो तनो विलक्षणाकारत्वात्, न च मम तद्धोम्यफलं भवति इति जनतो जानानान् कर्म नैव वष्नाति देहान्तरेण योजयति। येयमात्मनः का- यकरणसक्कातात्मिका जडा प्रकृतिस्तदनुप्रवेशाद्वा प्राप्तस्वातन्त्र्या, सैव यत्कििंदहिकमामुत्रिकं वा फलमिच्छन्ती शुभमशुभं वा कर्म करो-

दति पाठ:। शेपा :- अन्ये। एवं व एकस्मिन्नज्ञानावृतेऽपि नान्येऽज्ञानावृता भव- न्तीत्यर्थः ॥ ३६ ॥। ननु चन्धनिवर्तकं तत्त्वज्ञानं किमित्याह-देहेन्द्रियेप्विति। देदेन्द्रियव्याप्ता शुगाः स्वभोगार्थे कर्म कुर्त्रते नत्वहमिति न वा सत्कर्मफलं मम इति जानतः पुसः

४८ परमार्थसारम्।

ति। तेनेह परत्र वा तत्फलमपि सैवानुभवति। आत्मा तु तत्तादात्म्या- ध्यासात् कर्तेव भोक्तेव च भासते "ध्यायतीच लेलायतीच (वृ० ४-३-७) इति ्रुतेः । अत एवं जानतः पुंसो न कर्मतत्फलसम्बन्ध इत्यर्थ: ॥ ३७॥ ननु देहसम्बन्धस्य कर्मनिमित्तत्वेऽन्योन्याश्रयः देहे सति कर्म तस्मिन् सति देह इति तत्राह-

अन्यशरीरेण कृतं कर्म भवेद् येन देह उत्पन्नः । तदवश्यं भोक्तव्यं भोगादेव क्षयोऽस्य निर्दिष्टः ॥ ३८ ॥ येन देह उत्पन्नः तत् कर्म अन्यशरीरेण ततः प्राचीनेन कृतं भवेत्। तदारम्भकं कर्म ततः प्राचीनेन देहेन एवं तत्तत् कर्मेति ना- न्योन्याश्रयः । न चात्रानवस्थादोषः संसारस्यानादित्वेन मूलक्षयकरत्वा- भावात्। तदुक्तं भट्टपादैः- "मूलक्षयकरीं प्राहुरनवस्थां हि दूषणम्" इति। ननु प्राचीनदेहकृतस्य कर्मणः फलमनेन देहेन भुज्यत इति कुतो निर्णीतमित्यत्राह-तत् शुभमशुभं वा कर्म अवश्यं भोक्तव्यं यतः

कर्मबन्धकं न भवतीत्यर्थः ॥ ३७॥ ननु देहसम्बन्धो यदि कर्मनिमित्तस्तदा सति देहे कर्म कर्मणि च सति देह इत्यन्योन्याश्रय इत्याह-अन्येति। अयं भावः संसारप्रवाहस्याना दित्वेन पूर्वश-

सटिप्पणविवरणसमेतम्। ४९

अस्य भोगादेव क्षयो निर्दिष्टः शास्त्रेपु- नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि। अवश्यमनुभोक्तव्यं कृत कर्म शुभाशुभम् ।। इति ॥ ३८॥ एवं चेद् विद्वद्भिरपि प्राचीनं कर्मोपभोक्तव्यमित्यनिर्मोक्षः । तत्राह-

प्राग्ज्ञानोत्पत्ति चितं यत् कर्म ज्ञानशिखिशिखालीढम्। बीजभिव दहनदग्धं जन्मसमर्थ न तद् भवति ॥ ३९ ॥

प्राग्ज्ञानोत्पत्ति ज्ञानोत्पत्ते: पूर्व यत् कर्मचितम् अनुष्ठितं तद् यतो ज्ञानशिखिशिखालीढं तन्मूलाज्ञानसंहारद्वारेण संहृतम् अतो जन्मसमर्थ पुनर्जन्मसम्पादने शक्तं न भवति दहनदग्धं बीजमिव तदुकतं भगवता- "ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन"। (गी० ४-३७) इति ॥ ३९॥ तथापि ज्ञानोदयादूर्ध्वमादेहपातं क्रियमाणं कर्म विदुषो देहा-

रीरे कृतं कम देहान्तरे भुज्यते तस्मिश्र कृतं देहान्तर इति नान्योन्याश्रय इति।।३८॥ नन्वेवं तर्हि ज्ञानिभिरपि देहान्तरे कर्म भोक्तव्यं स्यान्नेत्याह-प्रागिति। ज्ञानाभिदग्धं कर्म देहान्तरोत्पादनसमर्थ न भवतीति भावः । ३९॥

परसार्थसारम्।

न्तरमुत्पादयतीत्यत्राह- ज्ञानोत्पत्तेरूर्ध्व क्रियमाणं कर्म यत् तदपि नाम। न श्लिष्यति कर्त्तारं पुष्करपत्रं यथा वारि ।। ४० ।। यद् ज्ञानोत्पच्ेरुर्ध्वस् आदेहपातं क्रियमाणं कर्स तदपि कतारं न श्लिष्यति न स्पृशति, यथा पुष्करपत्रं पद्मपत्रं तलथं वारि न श्लिष्यति तथेत्यर्थः । श्रुतिश्च "यथा पुष्करपलाश आपो न शि्लिप्यन्ते एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिप्यते" (छा० ४-१४-३) इति। संसार दुःखजनकत्वाविशेषाच्छुतौ पापशब्देन शुभाशुभं कर्म गृहीतम्॥४०॥ कुतो न श्लिष्यति कर्तृत्वाभिमानाभावादित्याह- वाग्देहमानसैरिह कर्मचयः क्रियत इति बुधाः प्राहुः। एकोऽपि नाहमेषां कर्त्ता तत्कर्मणां नस्मि ॥ ४१ ॥

एवं ज्ञानोत्पत्ते रूर्व्व क्रियमाणमपि कर्म न देहान्तरसम्वन्धापादकमित्याह- ज्ञानेति। कर्तृत्वाभिमानशून्यस्य पुंसस्तदानीमुत्पन्नकर्मणा सम्बन्धासम्भव इह मूलम्। 'नाभुक्तं क्षीयत' इति वचनं तु प्रारधकर्माभिप्रायं दृष्टव्यं तस्य भोगेनैव नाशादिति॥४० ॥ कृतो न कर्म श्विष्यति कतृत्वाभिमानाभावादित्याह-वाग्ेहेत्यादि श्रोक-

सटिप्पण विव्रस्णसमतम् । . नगर, कमेफलबाजनाशा- जयपूर

ज्जन्मविनाशो न चात्र सन्देहः॥ वुद्ध्वैवमपगततमाः सवितेवाभाति भारूपः ॥। ४२ ।।

इह देहिपु मध्ये बुधा वाग्देहमानसैः कर्मचयः क्रियत इति प्राहुः। न च अहम् एपां मध्य एक: तत्कमर्णो कर्तापि नास्मि। कर्मफलवीजनाशात् कर्मफलस्य वीजं कर्तृत्वं तस्य नाशादभावाद् जन्मविनाशः पुनर्जन्माभावः । अत्र च न सन्देहः । एवं बुद्ध्वा सवितेवापगतमा अपगतमोहः पुमान् भारूपो नित्योदितानस्तमित- प्रकाशात्मा आभाति सर्वोपरिष्टात् प्रकाशते ॥ ४१॥४२॥

कि ज्ञानोदयसमकालमेव कर्माणि नश्यन्ति कि वा कालान्तर इति तदैवेत्याह-

यद्वदिषीकातूलं पवनोद्धूतं हि दश दिशो याति॥ ्रह्मणि तत्त्वज्ञानात् तथैव कर्माणि तत्त्वविदः ॥४३ ॥

द्वयेन। कर्मफलस्य बीजं कर्तृत्वाभिमानस्तस्य नाशात्पुनर्जन्म न भवति। अत्र संदेहो नास्ति। स्वस्वरूपं बुद्धा प्रकाशरूपः सविता इव पुनराभातीत्यर्थ:॥४१॥४२॥

५२ परमार्थसारम्।

इषीका काशस्तस्यां परिणतायां स्थित तूलम् इपीकातूलम् । तत् पवनोद्धूतं दश दिशो याति यद्वत् तथा तत्वविद: कर्मा- णि तच्वज्ञानादेव ब्रह्मणि यान्ति लीयन्ते ॥ ४३ ॥

किं तर्हि विदुषो देहः सदः पतति कि वा कालान्तरे। आद्े पक्षे तत्त्वज्ञस्य गुरोरभावाद् ब्रह्मविद्या सम्प्रदायविच्छेदः। द्वितीये विदुपो- डपि देहाभिमानादनर्थप्राप्तिरित्याशङ्कायां प्रारव्धकर्मवशात् कश्चित् कालं तद्देहस्तिष्ठति तदारम्भकस्य कर्मणस्तत्त्वज्ञानेनाविनष्टत्वात् तद्विनाश उपजीव्यविरोधप्रसङ्गान्मुक्तेपुवत् प्रार्धफलस्य कर्मणः फलभोगेन विना क्षयायोगाच्च। तथापि नास्य प्राग्वद् देहाद्यात्मभ्रान्तिः स्याद् ब्रह्मभावं गतत्वादित्याह-

क्षीरादुद्धृतसाज्यं क्षिप्तं यद्वन्न पूर्ववत् तस्मिन्।

पृथक्कृतश्रेतनो नात्मा ॥ ४४ ॥

क्षीरादुद्धृतमाज्यं तस्मिन् पुनः क्षिपं पूर्ववत् क्षीरवत् न भवति यद्वत् तद्वत् प्रकृतिगुणेभ्यः प्रकृतेर्गुणेभ्यः कायेभ्यो देहा- दिभ्यः पृथक्कृतः श्रुतियुक्तिभ्यामन्यत्वेन निश्चितः चेतनो जीव आ- त्मा परमात्मा सन् पुनः प्रकृतिगुणेषु कर्मशेषात्स्थितोऽपि पूर्ववन्न भव- ति, देहाद्यात्मभ्रान्तिं न यातीत्यर्थः ॥ ४४॥

सटिप्पणविवरणसमेतम् । ५३

परमात्मभावं गतश्चेतनः कथं भवतीत्यत्राह-

गुणमयमायागहनं निर्धूय यथा तमः सहस्रांशुः। वाह्याभ्यन्तरचारी सैन्धवघनवद् भवेत् पुरुषः ॥ ४५ ।।

यथा सहस्रांशु: सूर्य: तमो निर्धुनोति, तथा पुरुपो विद्वान् गुणमयमायागहनं कार्यकरणसद्वातरूपं मायासज्ञं तमो निर्धूय निःशेषं संहृत्यानात्मत्वेन परित्यज्य वाह्याभ्यन्तरचारी देहाद्यवच्छिन्नत्वेऽपि तदनवच्छिन्नत्वेन वर्तमानः सैन्धवघनवत् चिदेकरस एव भवेत्। अन्तर्वहिश्र लवणमेव हि तत् । एवमात्मापि अन्तर्वहिश्च चिदेकरस एवावतिष्ठत इत्यर्थः । श्रुतिश्र-"तद्यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एव एवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽवाह्यः कृत्नः प्रज्ञानघन एव" (ृ० ४-५-१३) इति ॥४५ ॥ यद्यात्मा मायातत्कार्येभ्योऽन्यः, तर्हि तेषां ततः पृथक्सत्त्वादद्विती- त्वहानिरित्यत्राह- यद्वद्वेहोऽवयवा मृदेव तस्या विकारजातानि।

यद्यात्मा मायातत्कार्येभ्यश्चान्यस्तदा तस्याद्वितीयताहानिरित्याह-यद्वदिति। अवयवातिरिक्तोऽवयवी यथाऽसन्। मृद्विकाराश्च यथाऽसन्तो भान्ति। द्वाभ्यांप्रका-

५४ परमार्थसारम्।

तद्वत् स्थावरजङ्गम- मद्वैतं द्वैतवद् भाति ॥ ४६ ॥

यद्वद् अवयवाः शिर:पाणिपादादयो देह एव, न ततः पृथक्- सन्ति, तथापि देहः तेभ्योन्यः, अन्यथा तस्यावयवित्वायोगात्। यद्च् मृदेव तस्या विकारजातानि घटशरावमृदङ्गादीनि, न ततोड- न्यानि, तथापि तेभ्यो सृदन्यैव, नो चेत् कारणत्वानुपपत्तेः । तद्वत् स्थावरं जङ्गमं च जगद् अद्वैतं सदानन्दचिदेकरसं न्रह्मैव सद् द्वैतवत् ततोन्यदेव भाति अन्यत्वेन भासत एव केवलम्, वस्तुतस्तु तदेव। तथापि जगतोऽन्यदेव तद्, अन्यथा. मूलकारणत्वानुपपत्तेः। श्रुतिश्- विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं पदम्। विश्वतः परमं नित्यं विश्वं नारायणं हरिम् ।। (महानारायण ११-१) इति। तेन नाद्वितीयताहानिशक्कापीत्यर्थः । 'कोशकार इव क- मगुणजालवद्धो यः संसरति स जीव: क' इति यस्त्वं पदार्थविषयप्रश्नः, यश्च 'प्रकृतिं पुरुष च मे ब्रूहि' इति तत्पदार्थविषयः, यश्च 'गुणपुरुष- विभागज्ञे धर्माधर्मौ कथ बन्धकौ न भवत' इति फलविषयः एव मे (षामे) कचत्वारिंशदार्या भवन्ति ॥ ४६ ॥

राभ्यामितंज्ञातं द्वोते तस्य भावो द्वैतं नामरूपे तद्रहितं अद्वैतम् ह्वैतवद् नामरूपवत्त्व- मसदेव भातीत्यर्थः । तथाच श्रुतिः 'वाचारम्भगं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इति॥ ४६ ॥

सटिप्पणविवरणसमेतम्। ५५

'यद्वद् दिनकर एको विभाति सलिलाशयेषु सर्वेषु। तद्वत्सकलो- पाधिष्ववस्थितो भाति परमात्मा' इति यत् पूर्वमुक्तं तदेवानुवदन् वा- क्यार्थसंभूतं जीवपरैक्यं तावदाह-

एकस्मात् क्षेत्रज्ञाद् बह्ः क्षेत्रज्ञजातयो जाताः। लोहगतादिव दहनात् समन्ततो विष्फुलिङ्गगणाः ॥। ४७ ॥

लोहगताद् दहनात् समन्ततो विस्फुलिङ्गगणा इवैकस्मात् क्षेत्रज्ञाद् वहवः सुरनरपशुपक्षिजलजन्तुसरीसपस्थावरभेदेन तत्राप्ये- 1 कैकंत्र बहुधा भेदेन चतुरशीतिलक्षसह्या क्षेत्रज्ञजातयो जाताः। य- थोक्तं श्रुत्या 'यथामेर्विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्ति एवमेव तस्मादात्मन एत आत्मानो व्युच्चरन्ति (वृ० २-१-२०) इति क्षेत्रज्ञजातिभेदाश्र

त्रिदशा मनुजाश्चैव जलजा विहगा मृगाः। सरासृपाः स्थावराश् ससतैते जन्महेतवः ॥ त्रिदशा षोडशलक्षाणि नव लक्षणाणि मानुषाः ।

"यद्वद्विनकर एक" इत्यार्यया प्रतिपदितं 'तत्त्वमसि' इत्यादि श्रुतिसिद्धं जी- वपरैक्यं तावदाह-एकस्मादिति। ननु 'क्षेत्रज्ञजातयो जाता' इत्यनुपपन्नं-' जीवेशौ च विशुद्धा चिद्विभागंश्च तयोई्वयोः । अविद्या तच्चितोर्योगः पडस्माकमनादयः ॥।

५६ परमार्थसारम्।

दशभिर्दशमिश्रैव जलजा विहगा मृगा: सरासटरपा एकादशाष्टादश स्थावरा स्मृताः । इति सर्वक्षेत्रेष्ववस्थिता ये क्षेत्रज्ञाः त एकः परमात्मापरपर्यायः प्रधान: क्षेत्रज्ञ एवेति जीवपरैक्यलक्षणो वाक्यार्थोऽनेन श्लोकेन च दर्शितः ॥ ४७।। एवं चेत् कुत एषां बन्धः कुतो वा तन्निवृत्तिरित्यत्राह- ते गुणसङ्गमदोषाद् बद्धा इव धान्यजातयः स्वतुषैः । जन्म लभन्ते तावद् यावन्न ज्ञानवहनिना दग्धाः ॥ ४८ ॥

तन्त्रेण वावृत्त्या वात्रेवशब्द उभयत्र सम्बध्यते। क्षेत्रज्ञाः स्वतो मुक्ता अपि गुणसङ्गसदोषात् गुणाः क्षेत्राणि तैः सङ्गमाद् वद्धा इव न परमार्थतो बद्धाः औपाधिकस्य स्फटिकलौहित्यादिवत् पारमार्थि- कत्वानुपपत्तेः "विमुक्तश्र विमुच्यते" (कठ० २-५-१) इतिश्रु तेश्च। धान्यजातयः स्वतुपैरिव बन्धहेतोः क्षेत्रस्य स्वोद्धवत्वे तत्त्व- तस्तदसंस्पृष्टत्त्वे तत्त्वविचारेण (परं) हर्तु शक्यत्वेऽनकत्वे च दृष्टा-

इत्यभियुक्तोक्ते: क्षेत्रज्ञानां जीवानामनादित्वादिति चेन्न जीवानामुपाधिवैशि- ष्टयेन प्रकते जन्यत्वोक्तेरदोपात्। क्षेत्रोत्पत्तिरेव च क्षेत्रज्ञानामुत्पत्तिरिति तदाशयः । एवमेव स्मृतावपि 'प्रधानपुंसोरजयो: कारणं कार्यभूतयोरि'त्युक्तं संगच्छते। जीवानां नित्यत्वोक्तिस्तु विशेष्यांशमादायेति निवेदितमधस्तात् ॥४७ ।।

सटिप्पणविवरणसमेतम् । ५७

न्तः। एवश्च यावद् ज्ञानामिना जीवेश्वरैक्यसाक्षाज्ज्ञानामिना नेद्धाः संहृतक्षेत्राभिमाना: तावद् जन्म लभन्ते धान्यजातयोऽपि यावद्वहिदाहं पुनर्जन्म लभन्ते ।। ४८ ॥ ननु ज्ञानमज्ञानंस्यैव निवर्त्तकम्। तत् कथं बन्धस्यानेन निवृत्ति- रित्याशङ्क्य तस्याज्ञानमयत्वमाह-

त्रिगुणा चैतन्यात्मनि सर्वगतेऽवस्थितेऽखिलाधारे। कुरुते सृष्टिमविद्या सर्वत्र स्पृश्यते तथा नात्मा ।। ४९ ॥

त्रिगुणा: त्रयः सत्त्वरजस्तमोलक्षणा गुणाः अवयवा यस्याः सा अविद्या चैतन्यात्मनि बोधस्वरूप आत्मनि सर्वत्र सर्वदा सृष्टि सृज्यते इति सृष्टिं क्षेत्रलक्षणानि कार्याणि कुरुते। इहाविद्याया भगवतः स्वरूपाच्छादनशक्तिस्तमः, रूपान्तरसम्पादनशक्ती रजः, तत्प्रकाशनशक्ति: सत्त्वमि,ति भेद:। यथाहु :- "सत्त्वं ज्ञानं रजः कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते।" इति।

ननु 'सत्यं भावं न वित्तिर्व्यपनुदति यतः कर्मनाश्यो घटादिमिथ्याभूर्त च कर्म क्ष- पयति न तथा वित्तिघात्यं यतस्तत्' इति नयेनाज्ञाननिवर्त्यत्वस्य मिथ्याभूते वस्तु- न्येवावगमात् सत्यस्य बन्धस्य कर्थं ज्ञाननिवत्थत्वमित्याशङ्कासुन्मूलयितुं बन्धस्या- विद्यकत्वमुपपादयति-त्रिगुरोति। अविद्यायाक्र आध्यासिकसम्बन्वेन परमात्मै-

परमार्थसारम्। किं देहादिपरिच्छिन्न आत्मनि सृजति नेत्याह-सर्वगत इति। द्रेहादेरनुत्पन्नत्वात् तदनवच्छिन्न इत्यर्थः । तथापि कि क्षणिकवि- ज्ञानसन्तानरूपे नेत्याह-अवस्थित इति। स्थिरस्वभाव इत्यर्थः । आ- त्मन: क्षणिकविज्ञानरूपत्वे पूर्वानुभूतार्थस्मरणानुपत्तेः स्थिरत्वमास्थेयमि- त्याशयः । श्रुतिश्र "आकाशवत् सर्वगतश्च नित्य" इति। तत्रैव सजती- त्यत्र हेतुः-अखिलाधार इति। अखिला्याधारे द्रष्टरीत्यर्थः। तदुक्तं भगवता-

"यथा प्रकाशयत्येकः कृत्सं लोकमिमं रविः । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्सं प्रकाशयति भारत"॥ (गी १३-३३) इति।

'ननु प्रकाशात्मनि भगवति कथमप्रकाशात्मिकाविद्या सम्भवतीत्यत- उक्त तयात्मा न स्पृश्यत इति। यथा राहुः सवितार प्रकाशमानो डंपि ते न स्पृशति तथाविद्यात्मनि प्रकाशमानापि तं न स्पृशती- त्यर्थः । तदुक्त वृहद्वार्तिके- "अविद्यास्येत्यविद्यायामेवासित्वा प्रकल्पते। ब्रह्मद्वारा त्वविद्येयं न कथञ्चन युज्यते ।। इति ॥ ४९ ॥

वाश्रयः शाङ्करमतानुयायिनोऽतिरिक्ताविद्याया इव। भ्रमाविष्टानत्वमेव तद्विशेष्य- न्वरूपविवर्तीपांदानत्वमिति वोध्यम्। अविद्या च सूक्ष्मा संस्काररूपा मायारूप स्थूलाविद्यायाः कारणमिति निष्कर्षः ॥ ४९ ॥

सिप्पण विवरणसमेतम्। ५९:

अविद्यया न स्पृश्यते चेत् कथं सकार्यायास्तस्यास्तस्मिन् प्रतीति- रित्याशक्षयोक्तमर्थ दृष्टान्तेन साधयति-

रज्जवां भुजङ्हेतुः प्रभवविनाशौ यथा न स्तः । !

जगदुत्पत्तिविनाशौ न च कारणमस्ति तद्वदिह ॥ ५०॥

यथा रज्ज्वां भुजङ्गहेतु: तस्य प्रभवविनाशौ च न स्तः, तद्वदिह आत्मनि जगदुत्पत्तिविनाशौ न स्तः नच तत्कारणमस्ति। अयमर्थ :- यथा रज्जुव्यतिरेकेण तत्र सर्पस्य तत्कारणस्य चाभावेऽपि सर्पभ्रान्तिः एवमात्मव्यतिरेकेण जगतस्तत्कारणस्य चाभावेऽपि : तस्मिन् जगद्भ्रान्तिरिति ॥५०॥

.ततः फलितमर्थमाह-

जन्मविनाशनगमना- गममलसम्बन्धवर्जितो नित्यं।

रज्ज्वामिति। रज्ज्वां भुजङ्गहेतुः भुजङ्गारम्भकपरमाणुर्नास्ति नवं तत्र भुजङ्गस्य उत्पत्तिर्विनाशो वा भवरतीति तथापि सर्पभानं भवति तद्वत् ब्रह्मणि जगतोऽपि उत्पत्याद्यभावेऽपि भानं बोध्यमित्यर्थः। अनेनानिर्वचनीयसर्पोत्पत्ति- वाद: स्फुट निरस्तः सामान्यत उत्पत्तेनिपेधश्रवणात् ।। ६० ।

६० परमार्थेसारम।

आकाश इव घटादिषु सर्वात्मा सर्वदोपेतः ॥। ५१ ।।

सर्वात्मा सर्वेषामात्मा नित्यं जन्मविनाशनगमनागममलसम्घ- न्धवर्जितः जन्मविनाशौ गमनागमौ मलानि चाविद्यादीनि तैः सम्बन्धेन वर्जिंतो हीन: तथापि घटादिषु आकाश इव सर्वदा सर्वत्र उपेतो व्याप्त इति ॥। ५१॥

तर्हि बन्धमोक्षार्थः प्रयाशोऽनर्थक इत्यत्राह- कर्मशुभाशुभफलसुख- दुःखैर्योगो भवत्युपार्धानाम्। तत्संसर्गाद् वन्ध- स्तस्करसङ्गादतस्करवत् ।। ५२।। यदुपाधानां कर्म, यश्च शुभाशुभजनितैः सुखदुःखैः सम्बन्धः तत् कर्म सम्बन्धश्र तत्संसर्गाद् उपाधिभि: सह तादात्म्याध्यासादा- त्मनो भवति, तस्करसङ्गाद्तस्करवद् यथा अतस्करस्य तस्करसङ्गा- चौर्य वन्धश्च भवेत् तथेत्यर्थः ॥५२॥ उपाधीनेवाविष्कुर्वन्नुक्तमर्थ विशदयति- देहगुणकरणगोचर- सङ्गात् पुरुषस्य यावदिह भाव: ।

सटिप्पणविवरणसमेतम्। ६१

तांवन्मायापाशैः संसारे बद्ध इव भाति॥ ५३ ॥

देहशव्देन तदात्मना परिणतान्यव्यक्तमहदहङ्कृतिभूतान्युच्य- न्ते गुणा बुद्धिसुखदुःखेच्छाप्रयत्नादयः, करणानीन्द्रियाणि गोचरा ज्ञेयाः कार्याश्र शव्दादयो विपयाः, तैः सङ्गात् पुरुषस्य यावदिह भाव आत्मत्वाभिमान: तावन्मायापाशैः संसारे गर्भाधिवासादिदुःखे बद्ध इव रुद्ध इव भाति। 'देहगुणकरणगोचरे'ति क्षेत्रस्वरूपमुक्तम् । यथाह भगवान्- महाभूतान्यहक्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च। इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ इच्छा द्वेष: सुखं दुःखं सद्वातश्चेतना धृतिः । एतत् क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ (गी०१३-५-६)

इति। इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्वुद्धेरात्मा महान् परः ॥ महतः परमव्यक्तम् (क० १-३-१०-११) इति श्रुत्या चैतदेव गृहीतम् ॥ ५३ ॥

बन्धस्वरूपमाह- 1

मातृपितृ पुत्रबान्धव- धनभोगविभागसम्मूढः।

६२ परमार्थसारस्।

जन्मजरामरणमये चक्र इव भ्रम्यते जन्तुः ।। ५४ ।।

जन्तुः जीवो जन्मजरामरणमये संसारे चक्रे इव कुलालचक्रे 1

ततस्थः पिपीलिकादिरिव भ्राम्यते भ्राम्यति। कथम्भूतः मातृपितृपुत्र- बान्धवधनभोगविभागसम्मूढः माता च पिता च पुत्रश्च वान्धवा- श्र घनञ्च भुज्यन्ते इति भोगाश्चन्दनवनितादयश्च तेपां विभागः पृथक् पृथगवभासः 'ममेयं माता' 'अयं मे पिता' 'अयं पुत्र' 'इमे वान्धवा' 'इदं धनम्' 'इमे भोगा' इत्यादिरूपः तेन सम्मूढो भ्रान्तः ॥५४ ॥ कुतो हेतुर्भाम्यतीति कर्मवशादित्याह-

लोकव्यवहारकृतां य इहाविद्यासुपासते मूढाः। ते जनममरणधर्माणो- डन्धं तम एत्य खिद्यन्ते॥ ५५॥ लोक्यत इति लोक: कार्य्यकरणसंघातः तत्रस्थो व्यवहार आत्म- त्वाभिमान: तेन कृताम् अविद्याम् कर्म य उपासते कुर्वन्ति ते मूढा: पुनरपि अन्धं तमः अविद्यामयं देहान्तरमभ्येत्य जननमरणधर्माणो जननमरणादिघर्माश्रयाः खिद्यन्ते दुःखमनुभवन्ति। श्रुतिश्चः। "अन्धं तम: प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासत" (वृ० ४-४-१०) इति ॥५५॥ कुतः सम्भूतेयमप्रकाशात्मिका माया प्रकाशात्मनि भगवतीति

सटिप्पणविवरणसमेतम्। ६३ स्वस्मादेवेल्याह- हिमफेनवुद्बुदा इव जलस्य धूमो यथा वह्नेः। तद्वत् स्वभावभृता मायैपा कीर्तिता विष्णोः ॥ ५६ ।।

एपा संसारहेतुः माया चिष्णोः सर्वात्मनः स्वभावभूता स्वो- Sसाधारणा भावः सत्ता स्वभावः तस्मात् सम्भूता निसर्गसिद्धा सद्भिः कीर्तिता "मिथ्याज्ञाननिमित्तः सत्यानृते मिथुनीकृत्या- हमिदं ममेदमिति नसर्गिकोऽयं लोकव्यवहार" इंति। जलस्य हिमफेनवुद्वुदा इच यथा वहे: धूमः तद्वच्च। निर्मलद्र- वात्मकाज्जलात् कठिनं शवेतवर्ण च हिमादि यथोत्पद्यते यथा च प्रका- शवपुपो वह्ेरप्रकाशरूपो धूमः तथा प्रकाशात्मनः परमेश्वरादप्रकाश रूपिणी मायोदेति। नो खलु निवर्त्येन तमसा विना प्रकाशस्य प्रकाशता सिध्यतीति। यद्वा स्वमायाशक्तिमवलम्व्य परमेश्वरो महदादिक्रमेणाण्डं तदन्तश्रतुर्दशभुवनांनि, तत्रं चराचरशरीरण, चं सृष्टां तत्रं तत्रान्तर्यामि- त्वेन जीवत्वेन च प्रविश्य विश्वनियमनं स्वनियमानतिक्रमेण सुखदुःखी डनुभवश्च किमुद्दिश्य करोतीत्यत्राह-हिमेति। यथा जलाद्धिमफेनाद-

नन्वप्रकाशात्मिक्ेयं माया प्रकाशस्वरूपे ब्रह्मणि कथं संभवतीत्याह-हिमे- ति। जलादेः फेनजनकत्वस्वभाववत् विष्णोः स्वभावभृता तज्जननस्वभावत्वात्तस्य।

६४ परमार्थसारम्।

स्तथा परणिमनस्वभावत्वादेव जायन्ते न प्रयोजनविशेषान्निमित्ताद् यथा च वह्वर्धूमः, तथा कार्यकारणात्मिका माया परमेश्वरात् स्वत एवा- विर्भवति, न किमपि प्रयोजनमुदिश्य, तस्याप्तकामत्वेन कस्मिश्चििच्छास- म्भवादित्यर्थः । श्रुतिश्र- भोगार्थ सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे। देवस्यैष स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहा ॥ (गौ०का० १-९) इति अस्मिन् पक्षे मायाशब्देन तन्मयी विश्वसृष्टयादिका विभोः प्रवृत्तिर्गृह्यते ॥ ५६ ॥ एवं बन्धस्याविद्यकत्वेन विद्यापोद्यत्वं साधितम्, अथ विद्योदयोपायं तस्या: स्वरूपम्, तत्फलभूताया जीवन्मुक्ते: स्वरूपञ्च कमेणैकोनविंश- त्यार्याभिरुपदिश्यते। तत्रोपायं तावदाह-

एवं द्वैतविकल्पां भ्रमस्वरूपां विमोहनीं मायाम् । उत्सृज्य सकलनिष्कल- मद्वैतं भावयेद् ब्रह्म ॥ ५७॥ एवम् उक्तपकारेण द्वैतविकल्पां द्वैतं विकल्पयति भासयतीति द्वैतविकल्पा ताम् अद्वैते द्वैतत्वस्यासम्भावितत्वाद भ्रमस्वरूपाम् मायाया विष्णौ वास्तवसम्बन्धाभावेऽपि आध्यासिकसम्बन्धेन तस्या विष्णौ नित्य- सम्बद्धत्वात्तत्स्वभावत्वारोप इति ध्येयम् ॥१६ ॥ विद्योदयोपायमांह-एवमिति। ह्वैतं नामरूपात्मकं विकल्पभिदास्तद्विपयको यो भ्रमः तज्निकां जीवानां विमोहिनीमसदर्थप्रकाशिकां तथाच त्रमविषयद्वैतवि-

सटिप्पणविवरणसमेतम् । ६५

अथापि विमोहनीं संसारभयजनयित्रीम्। मायां देहाद्यात्मवुद्धिम् उ- त्सज्य सकलनिप्कलं सकलमथापि निष्कलं च नामरूपप्रपञ्चात्मना मायवा भासमानत्वेऽपि सदानन्दचिदाकारेणैवावस्थितत्वाद्, यथा सर्पद- ण्डाद्यात्मनाविद्यया भासमानत्वेऽपि रज्जुः स्वेन रज्ज्वात्मनैवं वर्तते। तद्वत्-एवम्भूतत्वाद् अद्वैतं सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यं च ब्रह्म भावयेद् आत्मतयोपासीत ॥ ५७॥ तत्फलमाह- यद्वत् सलिले सलिलं क्षीरे क्षीरं समीरणे वायुः। तद्वद् न्रह्मणि विमले भावनया तन्मयत्वमुपयाति ॥५८ ॥ यद्वत् सलिले महति क्षिप्तं कलशादिगतं सलिलं तन्मयं भवति, यद्वच्च प्रभूते क्षीरे क्षिप्तमल्पं क्षीरं तन्मयं भवति, यद्वच्च समीरणे वाह्े प्रविष्टश्चामरादिसम्भूतो वायुः तन्मयो भवति, तद्वद् चिमले निष्प्रप- ख्वे त्रह्मणि भावनया आत्मतयोपास्त्या तन्मयत्वं पुमान् उपयाति ॥५८। ततः किमित्यत आह- इत्थं द्वैतसमूहे भावनया व्रह्मभूयमुपयाते। कल्पस्वरूपां तत्कारणवासनारूपां चोत्सृज्य 'नेह नानास्ति किञ्चन' इति श्रुतिबला- त्सकर्ल दृश्यं निष्कलमद्वैतं ब्रह्मैव इति आदरनैरन्तर्याभ्यां मावयेत्। सकलेति भदु स्वारलोप आर्पः ॥७५ ॥

६६ परमार्थसारम्।

को मोहः कः शोक: सर्व ब्रह्मावलोकयतः ॥ ५९॥

इत्थं भावनया द्वैतसमूहे ब्रह्मभ्यम् अद्वितीयन्रह्ममयत्वम् उप- याते द्वैतम्रमप्रवाहे नष्टे सति सर्वम् ब्रह्मावलोकयतो ब्रह्मणोऽन्यत् किमप्यश्यतो विशेष: को मोहः देहाद्यात्मभ्रमः, कश्च शोक: न कोऽपि। यथोक्तं ्रुत्या 'तत्र को मोहः कः शोक एकत्वनुमपश्यतः' (ई० ७) इति ॥ ५९॥ नत्वात्माभिव्यक्तिनिमित्तस्य बुद्धयादेविलये कथमसौ प्रकाशेते त्यत्राह- विगतोपाधि: स्फटिक: स्वप्रभया भाति निर्मलो यद्वत्। चिद्दीपः स्वप्रभया तथा विभातीह निरुपाधिः ॥ ६० ॥

यद्वनिर्मलः स्वच्छः स्फटिको विगतोपाधिः विगतसमुद्गाद्युपा- विः स्वप्रभया स्वया प्रभया सितभास्वराकारेण भाति स्फुरति तथा चिद्दीपोऽपि निरुपाधि: स्वप्रभया स्वरूपसम्विदा विभाति। एतदुक्तम्भवति-यथोपाधिमन्तरेणापि स्फटिकमणिर्भासते भास- नतु बुद्धयादेविलये कथमसौं भासेदित्याह-विगतेति। 'यस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति-'विज्ञातारमरे केन विज्ञानीयात्' इति श्रुत्या च त्रह्मणः स्तप्रकाश- त्वात् सर्वावभासकत्वाच्च न तत्प्रकाशाय बुद्ध्यादेरपेक्षेति भावः ॥। ६० ॥

सटिप्पणविवरणसमेतम्। ६७ नस्वभावत्वाद् एवं बुद्याद्यपाधिमन्तरेणाप्यात्मा भासेत स्वप्रकाश कारित्वादिति ॥ ६० ॥ आत्मन उपाधिवशाद् भानमङ्गीकृत्यैतदुक्तम् । वस्तुतस्तु क्वचि- दपि नास्यान्यतो भानम् अपि तु स्वत एवं निरञ्जनत्वेनान्यसम्बन्धास-

गुणगणकरणशरीर- प्राणैस्तन्मात्रजातिसुखदुःखैः। अपरामृष्टो व्यापी

चिद्रूपोऽयं सदा विमलः ॥ ६१ ॥ अयम् आत्मा सदागुणकरणगणशरीरप्राणैः गुणाः सत्त्वादयः, करणगण इन्द्रियगण:, शरीरं पिण्डं, प्राणोऽन्तर्वायुः, तैः । तन्मात्रजा- तिसुखदुः खैः तन्मात्राणि शब्दादीनि, जातयो मनुष्यत्वाद्याः, सुखं शुभ कर्मफलं, दुःखं अशुभकर्मफलं, तैश्च अपरामृष्टः । अभिव्यापीत्युक्तलक्ष- णस्याप्याकाशस्य मनोगम्यत्वमित्यत उक्तम् चिद्रूप इति ॥ ६१ ॥ देहसम्बन्धाभावान्नास्य दर्शनादिक्रियाकर्तृत्वमपीत्याह-

द्रष्टा श्रोतां घाता स्पर्शयिता रसयिता ग्रहातिा च।

केशकर्म विपा काशयैरपरामृष्ट पुरुषविशेष ईश्वर इति योगसूत्रे लक्षितं ब्रह्म स्मा- रयन्-तद्रूपतां जीवस्याह-गुरोति। स्पष्टोर्थः ॥६१ ॥ नन्वस्य दर्शनादिक्रियया विकारित्वात्कथं विमलत्वमित्यत आह-द्रष्टेति।

परमार्थसारम।

देही देहेन्द्रियधी- विवर्जितः स्यान्न कर्तासौ ॥ ६२॥

असौ आत्मा देही देहसम्बन्धं प्राप्तो द्रष्टा श्रोता घ्राता स्प- शैयिता रसयिता ग्रहीता च भवति। अतो देहेन्द्रियधीिवर्जितः सन् न कर्ता दर्शनादिक्रियां प्रति कर्ता न स्यात्। ग्रहीता मन्तेति मनोव्यापारोक्तिः। स्पर्शयितेति स्वार्थे णिच् एवं रसयितापि। स्प्रष्टेत्यर्थः । तथाच श्रुति :- 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्य- कर्णः ।' (श्वे० ३-१९) इति ॥ ६२॥ मायामुत्सृज्य ब्रह्म भावयेदित्युक्तम्। तत्केन प्रकारेणेत्यपेक्षां प्रति- क्षिपति- एको नैकत्रावस्थि- तोऽहमैश्रवर्ययोगतो व्याप्तः। आकाशवद्खिलमिदं न कश्चिदप्यत्र सन्देहः ॥६३॥ आत्मैवेदं सर्व निष्कलसकलं यदैव भावयति।

असौ आात्मा देही देह संबन्धं प्राप्तः द्रष्टत्व श्रोतृत्वादिकं भजते देहादिविवर्जितस्तु कथ द्षटत्वादिधर्मानाश्रयेतेत्यर्थः । स्पर्शयितेति स्वार्थें णिच् स्प्रष्टेत्यर्थः। एवं रसयितेत्यत्रापि रसग्रहीतेत्यर्थः ॥६२॥

६९

मोहगहनाद्वियुक्त- स्तदैव परमेश्वरीभूतः ॥ ६४ ॥

इदं दृश्यजातं सर्वम् आत्मैव तत्सतास्फकूर्तिव्यतिरिक्तसत्तास्फूर्ति- रहितत्वाद् 'यदिदं दृश्यते किश्विद्दर्शनात्तन्न भिद्यते। दर्शनं द्रष्टृतो नान्यद्रष्टैव हि ततो जगद्॥ इति स्मरणाद्, 'आत्मैवेदं सर्वम्'। (छा० ७-२५-२) इति श्रुतेश्र। अतः अहमैवैश्वर्ययोगतोऽस्मात् सर्वात्मत्वविभूतिमत्त्वाद् एकोऽद्वितीयः परमस्वतन्त्रो वा। नैकत्र देशे काले वस्तुनि वा अव- स्थितः, किन्तु व्याप्तः । कि व्याप्नोति, अखिलमिदं द्वैतजातं सर्वस्मिन् देशे काले वस्तुनि चावस्थितः आकाशवत्। तस्य वाय्वा- द्यात्मताभावाद् वस्तुपरिच्छेदेऽपि कालदेशपरिच्छेदो व्यवहारावस्थायां नास्तीति दृष्टान्तता। न खलूपमेयोपमानयोः सर्वात्मना सादृश्यमिच्छ- न्ति सन्तः । अत्र अस्मिन्नर्थे कशिदपि सन्देहो नास्ति इत्येवं नि- ष्कलसकलं निप्प्रपश्चत्वेऽपि सप्रपञ्नं ब्रह्म यदा भावयति स्वात्मतयो- पास्ते, तदा तस्मिन्नेव काले मोहगहनाद् अविद्यावन्धाद् विमुक्त: परमेश्वरीभृत: परमेश्वरस्वात्मसाक्षाद्वोघं गतः 'ब्रह्म वेद न्रह्मैव भवति' (मु० ३-२-९) इति श्रुतेः । 'तदैवेति' ब्रह्मोपासनस्य तत्साक्षाद्वोधज- नने न ज(न्मान्तरापे)क्षेति सूचितम्। स्यादेतत्। 'अत्मैवेदं सर्वम्' इत्ययुक्तं, तत्र वादिनां बहुधा वि- प्रतिपत्तिदर्शनात्। तथाहि-

७0 परमार्थेसारम्। केचित् पृथिव्यादिभूतचतुष्टयकार्य चैतन्यगुणाश्रितं शरीरमेवात्मेति कार्यत्वं तस्य मन्यन्ते। तत्रास्य सर्वात्मताया दत्त एवाञ्जलिः, कार्यस्य कार्यान्तेरपु कारणेवु

चाननुगमात्। केचित् प्राण एवात्मेति। तन्रापि सा न स्याद्, इन्द्रियाणामन्यो- ऽन्यस्मिन्नर्थान्तरेषु चाननुगतेः । अन्येऽणु परिमाणं देहपरिमाणं वा प्रकाशद्रव्यमात्मेति। तेष्वपि सा न स्यात, अणुपरिमाणस्य सर्षपादेर्मध्यमपरिमाणस्य घटादेश्र सर्वा- त्मत्वाद्शनाद। केचित्पुनः सर्वतो व्यापं क्षणिकत्वलक्षणं विज्ञानमात्मेति । तत्रापि सा न स्यात्, विज्ञानानामन्योऽन्यस्मिन् व्याप्त्यभावात्। अपरे शून्यमात्मेति मेनिरे। तेषां पक्षे व्यापक आत्मा व्याप्यं विश्वं व्यापनं क्रिया तत्त्रिकं द्रष्टृदर्शनादिकं च नास्तीति न सर्वात्मता- प्रसङ्गोडपि। अपरे तु प्ृथिव्यादिवद् बुद्दादिगुणवान्नित्यो विभु: प्रतिशरीरं भिन्नः परमेश्वरादन्यस्तत्परतन्त्रोऽहंप्रत्ययगम्यो जडद्रव्यविशेष आत्मे- त्यास्थिषत। तेषां तस्य परमेश्वरे क्षेत्रज्ञान्तरेषु क्षेत्रेषु च व्याप्त्यभावात् सर्वात्मत्वं नोररीकुर्वन्ति । एवं परमात्मप्रेरिता प्रकृतिः परमाणवो वा विश्वोपादानमिति मतेऽपि नात्मनस्सर्वात्मता स्यात्, निमित्तभूतानां कुविन्दकुलालादीनां

ये पुनर्व्रह्मपरिणामत्वं विश्वस्याश्रयन्ते तेषां ब्रह्मणः सर्वात्मत्वेऽपि

सटिप्पणविवरणसमेतम्। ७१

तदंशो जीव इति नात्मन: सर्वात्मता स्यात्। औपनिषदाग्याणामपि व्रह्मात्माघिष्ठितमाया विवर्तत्वं विश्वस्य ये- डभ्युपगच्छन्ति, तेपामपि प्रकृतेरेव सर्वात्मता, न पुरुषस्य, कारण- स्यैव कार्यानुगमनियमात्, नो वा तस्या अपि, पुंसस्तत््वरूपत्वाभावात्। तस्माद् 'आत्मैवेदं सर्वमि'त्ययुक्तमुक्तमिति। नैप दोप:, स्वमायाशक्त्यनुप्रविष्टस्य ्रह्मात्मन एव भोक्तृभोग्य भोग त्रितयात्मकप्रपश्चात्मना विवर्तितत्वोक्तेः 'रसफाणितशर्करिके'(२६)त्यन्र। अत एव 'जन्माद्यस्य यतः' (त्र०सू०१-१-२) इति जगत्कारणत्वं न्रह्मणो लक्षणत्वेन सूत्रितवान् भगवान् पाराशर्यः । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्पयन्त्य- भिसविशन्ति तद्विजिज्ञासस्व तद्रव्रह्म' (त०३-१) इति भगवती श्रुतिर- प्याह। 'अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते' (गी० १०-८) इत्यच्युतेन चोपदिष्टम् । 'अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ।' 'मत्तः परतरं नान्यत् किश्चिदस्ति घनञ्जय !' (गी० ७-६-७)

इत्यन्यत्र, प्रकृति स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः भूतग्राममिमं कृस्तम्' (गी० ९-८) इति च। तस्माद् यथा क्षणिकस्य यागस्य स्वर्गसाधनत्वेन. श्रु- श्रुतस्यापि न. कालान्तरद्रेशान्तरदेहान्तरोपभोग्यफलसाधनत्वं

७२ परमार्थसारम्। साक्षात्सम्भवतीति श्रुत्यर्थापत्त्या अपूर्वस्य द्वारत्वं कल्प्यते, एवमिहा- पि चिदेकरसविग्रहस्य भगवतोऽनन्तचेत्यचेतनप्रपञ्चत्वात्मनावस्थानं श्रूयमाणं मायया विना न सङ्गच्छते इति जगदुदयादौ निमित्तत्वमेव मायाया, उपादानत्वं तु तदधिष्ठातुरीश्वरस्यैवेति स्वीक्रियते.। यथोक्त माचार्ये :- चित्रायागः पशुफल इति श्रूयमाणोऽपि चित्राS- ... पूर्वद्वारं पशुफलतयाक्षिप्यते तत्र तद्वत्। चैतन्यात्मा जगदुदपकृच्छूयतेSत्रापि पश्चा- न्मायादीनां भवति जगति द्वारभावः फलेऽस्मिन्।

इति। तथाच प्रयोग :- विमत चेतनोपादानं भवितुमर्हति कार्य- त्वात् स्वप्नप्रपश्चवदिति। नच घटपटादौ व्यभिचरितो हेतुः, तेषां प- क्षान्तर्भूतत्वात्। विपक्षे जगतः कार्यताहानिर्वाधः अचतन प्रधानपर- माण्वादेः स्वात्मन्यपि किश्चिद् ज्ञातुं कर्तुं चासमर्थत्वेन जगदुत्पादक- त्वायोगात्। तस्मादात्मनः सार्वात्म्ये नास्मत्पक्षे विरोधगन्धोऽपीत्य- भिप्रायः ॥६३॥६४॥ एवं भगवतः सर्वात्मत्वे सिद्धे फलितमर्थमाह- यद्यत्सिद्धान्तागम- तर्केषु प्रब्रुवन्ति रागान्धाः यद्यदिति। वैष्णवशैव शाक्तादिसिद्धान्तप्रतिपादकेषु पाव्चरात्राद्यागमेषु तद- नुकूलतर्केपु भ्रमन्ति 'अयमेवसिद्धान्तः समीचीन:' इति भ्रमन्ति चित्तस्वास्थ्यं च नं लभन्ते। तत्तेपां मतं 'सर्वमात्मा' वोदयाधीस्तया अनुमोदायः इति तदर्थः।

सटिप्पणविवरणसमेतम् । ७

अनुमोदामस्तत्त- .3 रोषां सर्वात्मवादघिया ॥ ६५॥

स्वसिद्धान्तादन्येऽन्न सिद्धान्ताः प्रामाणिकत्वेनाभ्युपगतानि क-

क्षपणकम्यभाववादिगनानि । आगमाः वेदान्तलक्षणस्वागमव्यति- रित्ता: कर्मकाण्डश्षुनिशववैष्णवययाकसाराययागमा: प्रत्यक्षानुमानागम्यस्य परवृत्तिनिष्ृनिलक्षणम् धर्मस्य सगुणस्य निर्गुणम्य च त्ह्मणस्त- दनुष्ठानज्ञानफनम्य तदधिकारिणां तत्म्धानां च प्रकाशका: अनादि सिद्धा

स्वर्का: । व्याप्याद्ृयापकप्रसख्जनं हि तर्क उच्यते अनमित्वे निर्धूमत्वं स्यादिति। तच्ानुमानाथीपत्त्योम्तुल्यम्। अभिना व्याप्तोडयं धुम इति हि धूमसत्तयाभिसत्ता महीधरेऽनुमीयते, भोजनव्याप्ं पीनत्वमिति च दिवा भोजनविहीनदेवदत्तपीनल्वेन रात्रिभोजनं निश्चीयते इति तस्मात्तर्क- शव्देनोभयोरपि ग्रहणं यदत्सिद्धान्तागमतर्केषु सिद्धान्ताश्च आग-

अनुमोदाम इति परस्मैपदम् अनुदात्तेत्वलक्षणस्यात्मनेपदस्या नित्यत्वात्। नन्वस्मिन मते सर्वस्य चेतनत्वं सर्वत्र चेतनकार्य स्यादिति चेन्न चेतनसन्नि- धानेन तत्तत्कार्ये जननीये सेन्द्रियद्रव्यस्य कारणत्वात। तथा च चरके पतअ्जलि :- 'सेन्द्रिर्य चेतनं द्रव्यं निरिन्द्वियमचेतनम्' (च० सं० सूत्रस्था० (१।४७) अयमाशय :- कणादादयोऽपि महर्पयो मायिकत्वेन ब्रह्मरूपत्वेन च. ज्ञातस्य प्रपम्मस्य बोधनीयशिष्याद्यधिकारानुसारेण मायिकत्वाद्यपलप्य (स्व) .ज्ञातपरमा- ६०

७४ परमार्थसारस्।

माश्रतर्काश्र तेषु रागान्धाः स्वपक्षरागेणान्धाः स्वदोपनिरीक्षणे च मूढा: प्रवुवन्ति परपक्षदूषणं स्वपक्षसाघनं च कुर्वन्तो मुर्यत्वेनोप- दिशन्ति। तत्तदनुमोदामः सत्यमेवोक्तमायुष्मतेति तुप्यामः । न विवादं कुर्मः कुतः तेषां सर्वात्मवादघिया सर्वात्मा भगवानेव

स्नानिरुद्धसरस्वतीपद्मवासिनीपार्वतीभास्करादिशव्दैश्च गृह्यते इति निश्चि- त्येत्यर्थः । तदेतदभिप्रेत्य श्रीगौडपादाचार्योक्ति :- "र्याप्यमानामजातिं तैरनुमोदामहे वयम्। विवदामो न तैः सार्मविवादं निवोधत ।" इति। श्रीभगवत्पादोक्तिश्र- "वेदान्तैश्चाध्यात्मिकशास्त्रैश्च पुराणैः शास्त्रैश्रान्यैः सात्त्वततन्त्रैश्च यमीशम्। दृष्ट्राथान्तश्वेतसि वुध्वा विविशुर्य तं संसारध्वान्तविनाशं हरिमीडे" इति ॥ ६५ ॥

ण्वादिभ्यः सर्ष्टि, समवायादीनां पदार्थत्वं चातीन्द्रियद्दशा ज्ञात्वोक्तवन्तः । तत्र तटुक्तपदार्थानां शुष्कतर्कवलनान्यथाकारणं तेपां खण्डनं चायुक्तमेव, असत्सु भासमा- जेष्वथेु कष्यनुसारेणैव कल्पनाया औदित्यात्। एतदुक्तं भवति-ऋपीणां सर्वज्ञानां परस्परं मतभेदो न संभवति किन्तु पर- म्परया स्थूलारुन्धतीन्यायेन सर्वात्मवादे एव तात्पर्यम्। तथा च-हरि: 'उपेय प्रतिपत्त्यर्था उपाया अव्यवस्थिताः इति ॥६६ ॥

७५

ननु कर्मीमांसकादग: शैवादयश्चैनं भगवद्वुद्दा न पश्यन्ति, किन्तु कनकानार्थानिवुद्धेत्। तत्क्थ तेपां तत्त्फलप्राप्तर्दश्यते श्रूयते चत्यत्राह्- सर्वाकारो भगवा- नुपास्यते येन येन भावेन। तं तं भावं भूत्वा चिन्तामणिवत्समभ्येति ॥ ६६ ॥ सर्वाकारो हि भगवान् सर्वात्मत्वात्। अतोडसौ येन येन भावेन आकारेण तैस्तैः उपास्यते तं तं भाम् आकारं चिन्ताम- णिद् भृन्या समभ्येति प्राप्नोति स्वतो निराकारत्वादित्यर्थः । श्रुति- श्र "तं यथा यथोपासते तदेव भवति" इति श्रीभगवद्वाक्यं च 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथव भजाम्यहम्' (गी० ४-११) इति ॥६६॥ उक्तमुपसंहरति- नारायणमात्मानं ज्ञात्वा सर्गस्थितिप्रलयहेतुम्।

ननु शैवाः शिवं वैष्णवा विष्णुं वौद्धा बुद्धमुपासते इति परम्परमत्यन्तभि- ननानां मतं कथ भवतानुमुद्यते इत्यत आह-सर्वाकार इति। एक एव भगवान् उपासकानां भावनानुरोधेन तत्तद्रूपो भूत्वा तेभ्यः कर्म फलं ददाति यतः भगवान् सर्वोकारः। तथाच सगवास्यम् 'ये यथा मां प्रपदन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्' हनि ॥६६ ॥

७६ परमार्थसारम।

सर्वज्ञः सर्वगतः सर्वः सर्वश्ररो भवति ॥ ६७ ॥

सर्गस्थितिप्रलयहेतुं विश्वस्येति शेषः । न स्थितिमात्रहेतुं स- वेश्वरं नारायणमात्मानं ज्ञात्वा आदरनैरन्तर्याभ्यां चिरमुपास्य स्वो जनः न ब्राह्मणः परिव्राडित्यादिनियम: यः कोऽपि देवतागुरुभक्तिमान् सर्वेश्वरो भवति नारायणमात्मत्वेन साक्षात्करोतीत्यर्थः । कोडयं सर्वे- शवरो नामेत्यत उक्तं सर्वज्ञः सर्वगत इति ॥ ६७॥ तत्साक्षात्करणेन किमित्यत आह- आत्मज्ञस्तरति शुचं यस्माद्विद्वान् विभेति न कुतश्रित्। मृत्योरपि मरणभयं न भवत्यन्यत् कुतस्तस्य ॥ ६८ ।। आत्मज्ञ: शुचं सर्वदुःखं तरति। कुतः यस्माद्विद्वान् भगव- न्तमात्मत्वेन पश्यन् पुमान् कुतश्चिन्न विभेति। तदपि कथं तस्य म- रणभयमपि न भवति अन्यद् भयं कुतः। तत्र हेतुर्मृत्योरिति स्वयं मृत्युरूपस्येत्यर्थः । श्रुतिश्र 'तरति शोकमात्मविद्' (छा० ७-

'आत्मज्ञस्तरति शुचम्' इत्यनेन आत्मज्ञानेन शोकपदवाच्यसंसारस्य निवृत्ते: सूचनात्संसारस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वरूपं मिथ्यात्वं सूचितम्ं। एतदुक्कंभवति-यदा जीवः स्वस्व्रूपं नारायणमात्मानं जानाति तदा आत्माज्ञानभातस्य बन्धस्य निव-

७७

१-३) इति। एतदुक्तं भवति-कालसकाशाद्धि सर्वेषां मरणभयं भवति, अयं तु परकालात्मा भगवानेव, तन्नास्य मरणभयप्राप्तिः अन्य- न्वयं तु दूरत इति ॥ ६८ ॥ किपुनरत्र प्रकृतिपुरुषयोः स्वरूपमुक्तं भवतीत्यत्राह- क्षयवृद्धिवध्यघातक बन्धनमोक्षैर्विवर्जितं नित्यम्। परमार्थतत्त्वमेतद् यदतोऽन्यत तदनृतं सर्वम् ॥ ६९ ॥ क्षयवृद्धी वध्यघातकौ वन्धनमोक्षौ क्षयवृद्धिवध्यघातकवन्धन - मोक्षा: तैः नित्यं विचर्जितं यद् एतत् परमार्थतत्त्वं, पुरुषतत्त्वम्, अतोऽन्यत् क्षयवृद्यादिमत् यत् तत् सर्वमनृतं प्रकृतितत्त्वम् ॥ ६९॥

्तनान्मृत्योरपि भयं न भवति अन्यस्मात्तु कुतो भवेदित्यर्थ: ॥६७॥६८ ॥ क्षयवृद्धीति । परमार्थतत््वं-व्रह्म सत्यम्। ततोऽन्यद्विकारजातमनृतमस- त्यम्। तथा च शाङ्करभाष्यम् 'मृत्पिण्डादिद्टष्टान्तैर्हि सतो म्रह्णः पकस्य सत्यत्व, विकारस्य चानृतत्वं प्रतिपादयति शासत्रम्' इति। 'सत' इत्यस्याद्यन्तयोः सत्त्चेन मध्येऽपि सरवानुमानेन कालघयावाध्यत्वरूपं सत्यत्वं, प्रपश्वस्य त आधयन्तयोरस- त्वेन मध्येप्यसत्त्वानुमानेन कालव्रयवाध्यत्वरूपमसत्यत्वमित्यर्थः । मध्ये कदाचि- त्सत्वेन प्रपज्ञस्य प्रतीतिस्तु भ्रमएव। उत्पत््यादीनां भ्रमचिपयाणामेव तत्रानुवाद इति विकारत्वप्रतीतिरपि भ्रम एवेति तत्वम्। पुतेन मायाया अनादित्वं पराकृतम्। ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्य विकारत्वप्रतिपादनेन मायाया अपि सादित्वाव- गमात्। सा च न भावस्वरूपाऽनिर्वचनीया मानाभावादिति प्रागुक्त न वि- स्मर्तव्यम् ॥६९॥

७८ परमार्थसारम्।

एवं तयो: स्वरूपं संक्षिप्य तद्विभागज्ञानफलमाह-

एवं प्रकृति पुरुषं विज्ञाय निरस्तकल्पनाजालः। आत्मारामः प्रशमं समास्थितः केवलीभवति॥ ७०॥

एवम् उत्तप्रकारेण प्रकृति पुरुपं च विज्ञाय विचेकतो ज्ञात्वा निरस्तकल्पनाजाल: संत्यक्तद्वैतभ्रान्तिप्रवाहः आत्मारामः आत्मै- वारामः क्रीडास्थानमस्येति तथा अखण्डानन्दानुभवरूपं स्वात्मानमेवे- क्षमाणः प्रशम समास्थितः, तत्रैव लीनचेताः केवलीभवति कैवल्यं लभत इत्यर्थः । "तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्त" (सु०३-२-८) इति श्रुतेः ॥७०॥ एवं पुंसि मुक्ते तद्देहेन्द्रियप्राणबुद्यादयः कि तदैव नश्यन्ति कि या कञ्चित्कालं प्रतीक्षन्त इत्याकाह्कायां द्वितीयं पक्ष पक्षीकृत्याह-

नलकदालेवेणुवाणा नश्यन्ति तथा स्वपुष्पमासाद।

प्रकृतिपुरुषविवेकफलमाह-एवमिति। प्रकृतिर्माया 'मायां तु. प्रकृति वि- द्यान्मायिनं तु महेश्वरम्' इति स्मरणात्। केवलीभवति कैवल्यं लभत इत्यर्थः । एतेन स्वस्तरूपावाप्तिर्मोक्ष इति सूचितम्॥।७0 ।

सटिप्पणविवरणसमेतम्। ७९

तद्वत्स्वभावभूताः स्वभावतां प्राप्य नश्यन्ति ॥ ७१॥ कदलिवेण्विति मात्राभङ्गभयाद्द्रस्वः । नलो वृहत्तृणविशेषः, कदली- रम्भा, वेणुर्मस्करः, वाण: शरः, नलश्र कदली चवेणुश्च वाणश्चं नलक- दलिवेणुवाणाः ते यथा स्वपुष्पं स्वस्वकार्यम् आसाद्य जनयित्वा नश्यन्ति यावन्न जनयन्ति तावन्न नश्यन्ति, तद्वत्स्वभावभूताः स्व- भावात्पकृतेः संभूता देहादयः स्वभावतां स्वेषां संबन्धिनो भावा वि- कारा: फलानि तेपां भाव: स्वभावता तां आ्प्य स्वस्वकार्य कृत्वा नश्य- न्ति न सदो नश्यन्ति प्रारब्धकर्मवशात् कंचित्कालं स्थित्वा सुखदुःख- मोहलक्षणं स्वकार्यमापाद्यैव नश्यन्तीत्यर्थः । तथा च श्रुतिः 'आप्तका- म आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति' (वृ० ४-४-६) इति, 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये' (छा० ६-१४-२०) इति, 'तद्यथाहिनिर्ल्वयनी वल्नीके सृता प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेते' (वृ० ४-४७) इति च ।। ७१ ॥ देहादिलक्षणां प्रकृतिमनात्मतया परित्यज्य कैवल्यं गंतः पुमानू किरूप: स्यादित्यत्राह- भिन्नेऽज्ञानग्रन्थौ छिन्ने संशयगणे शुभे क्षीणे। पुंसि मुक्तेऽपि देहादय: प्रारब्धकर्मभोगकालं यावत्तिष्ठन्तीत्याह-नलेति। यथा नलादयः स्वपुष्पं जनयित्वा नश्यन्ति तथा स्वभावात्प्रकृतेः संभूता देहादयः स्वेषां संदन्धिनो भावा विकारा: फलानि स्वभावास्तेपां भावः स्वभावता तां प्राप्य फलभोगं जनयित्वा नश्यन्तीत्यर्थः । नलो वृहत्तृणविशेष इति ॥ ७१ ॥

परमार्थसारम्।

दग्धे च जन्मबीजे परमात्मानं हरिं याति ॥ ७२ ॥

अज्ञानग्रन्थौ आत्माज्ञानेन कृते ग्रन्थौ देहाद्यात्माभिमाने भिन्ने प्रकृतिपुरुषविभागज्ञानेन नष्टे। अत एव संशयगणे छिन्ने देहादिव्य- तिरिक्तः कश्चिदात्मास्ति, कि वा नास्ति अस्ति चेदपि स किमीशोऽनीशोवा, एकोडनेको वा, ईश्वरश्वेदपि स कि सर्वदेहिनामन्तर्वतते कि वा कैलास गिरिशि खरे कि वा क्षीराब्ध्यादौ किं वा पश्चिमायां दिशि वसति कि वा

संशयाः । 'आत्मस्थमात्मानमजं न दृष्टा अ्रमन्ति मूढा गिरिगहरेषु। पश्चादुदग्दक्षिणंतः पुरस्तादधः स्विदासीदुपरिस्विदासीद् ॥ ' इति श्रुत्यैव प्रकाशिता: तेषां गणे छिन्ने आत्मतत्त्वसाक्षाज्ज्ञा- नेन वाधिते (शुभे) शुभाशुमे कर्मणि च क्षीणे आत्माज्ञानलक्षणस्वका- रणविनाशेन विलीने। अत एवं जन्मवीजे पुनर्जन्मनो बीजभूतेऽर्थे दग्धेडभाव गते सति हरिं याति। कोऽसौ हरिरित्यत उक्तं परमात्मा- नमिति 'आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यत्किंचन मिषत् स ई- क्षत' (ए० १-१) इत्यादि्रुतिप्रसिद्धः परमात्मेत्यर्थः । श्रुतिश्र- "भिद्यते हृदयग्रन्थिरिछद्यन्ते सर्वसंशयाः ।

भिन्न इति। अम्र-'शुभे' इत्यस्य स्थाने 'शुभाशुभे' इति कचित्पाठः स च साग्राम्रयाधिक्यादपपाठः। हरि याति स्वस्वरूपं प्राप्तोतीत्यर्थः। अवाप्तमेव स्व-

सटिप्पणविचरणसमेतम्। ८१

क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दष्टे परावरे" ॥ (मु० २-२-८) इति । कैवल्यं गतो जीवः पर एव भवतीति श्लोकार्थः ॥७२॥ किमस्मान्मानुषाद्देहाद् देहान्तरं प्राप्य मुच्यते कि वाडनेनैव देहे- न, अनेनापि किमिहैव मुच्यते किं वा देशान्तरं गत्वेत्यत्राह-

मोक्षस्य नैव किञ्ञि

द्धामास्ति न चापि गमनमन्यत्र। अज्ञानमयग्रन्थे- र्भेदो यस्तं विदुर्मोक्षम्॥ ७३ ॥

मोक्षस्य संबन्धि तदुद्धवहेतुभूतं धाम शरीरम् अस्मादन्यत् किश्चिन्नैवास्ति नाप्यन्यत्र गमनम् "तदो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत् तथर्षीणां तथा मनुष्याणाम्" (वृ० १-४-१०) इति श्रु- तेः। उक्त्ेडर्थे हेतुत्वेन मोक्षस्वरूपमाह-अज्ञानमयग्रन्थेरज्ञानरूप- स्य बन्धहेतोर्यों भेद: संहाररूपः तं भोक्षं विदुः स च तत्त्वज्ञानमेव स्वसिद्धावपेक्षते, न देहान्तरं देशान्तरं वेत्यर्थः । अनेनास्मादन्ये मोक्ष- पक्षा आक्षिप्ताः ।

स्वरूपमज्ञानेनाप्राप्ततया अज्ञाने नष्टे प्राप्ोतीवेति यावत् ॥ ७२ ॥ 'परमात्मानं हरिं याति' इत्युक्तया देशान्तरगमनं मोक्ष इति प्रतीयते तदूपय- ति-मोक्षस्येति। अज्ञानसयग्रन्थेरनात्मन्यात्माभिमानलक्षणाया भेदो निवृ- त्तिरेव मोक्ष: न देशान्तरगमनमित्यर्थः ॥ ७३ ॥

परमार्थसारम्। ८२

कथं- यत्तावन्मरंणं मोक्ष इति चार्वाकमतं तन्मरणस्य स्वविनाशरूप-

यत्पुनः क्षपणकाः सततोर्ध्वगमनं मोक्षमिच्छन्तीति तदप्ययु- क्तम्। सतताधोगतिवत् प्रयासात्मकत्वनास्यापुरुषार्थत्वात्। विशुद्धविज्ञानसन्तानोदयो मोक्ष इति यद्विज्ञानवादिमतं तन्मोक्षसाध- नानुष्ठातुविषयोपर क्तविज्ञानसन्तानस्य नष्टत्वादकृताभ्यागमकृतविप्रणाश- दोषेण विषयोपरागाभावे विज्ञानस्य भेदकाभावेन सन्तानरूपत्वासिद्वेश्वा- युक्तम्। सर्वशून्यतालाभो मोक्ष इति यन्माध्यमिकमतं, तत्र शून्य- स्य स्वप्रकाशत्वे सत्त्वप्रसङ्गादस्वप्रकाशत्वे साधकाभावेनासिद्धत्वाच्चा- नुपपन्नम्। बुद्यादिनवगुणप्रहाणेनात्म नोऽवस्थानं मुक्तिरिति यत्तर्कम तं, तच् पाषाणादिवदात्मनो जडताप्राप्तिरूपत्वान्मोक्षे परमेश्वरवदिच्छा ज्ञानक्रियावत्त्वापत्तेश्रानादरणीयम्। यत्प्रकृतिपुरुषविवेकात्मा मोक्ष इति निरीश्वरसाङ्ख्यमतं, तच्च मोक्षे प्रकृत्यदशनेन ततो विवेकस्य दुस्संपादत्वात् तद्दर्शने बन्धप्राप्तेश्राविचारसुन्दरमेव। यत्तु पुनः सेश्वरसाङख्यमतं क्षेत्रज्ञस्य परमपुरुषसायुज्यं मोक्ष इति, तदप्यचारुं, प्रागनीश्वरस्येदानी तद्भावे मोक्षस्य कादाचित्कत्वेन नित्य-

आत्मन: स्वरूपावस्थानं मोक्ष इति यत्कर्ममीमांसकमतं, तच्ा-

सटिप्पणविवरणसमेतम्। ८३

त्मन: प्राक्स्वरूपावस्थानेनाधुना न किश्चित्कर्तव्यं सिद्धत्वात्, अन- वस्थाने स्वरू(पत्वा) (पा) सिद्धिरिति दूष्यमेव। यत्तु, पाशुपताः परमशिवसाम्यावाप्तिर्मुक्तिरित्याहुः, तत्र साम्यं नाम किमिति वाच्यम्। सर्वज्ञानक्रियाशक्तिमत्त्वं चेत्, न-सर्वात्मत्वाभावे सर्वज्ञानक्रियाशक्तिमत्त्वासिद्धेः, तद्भावे च मु- क्ानां परमशिवताप्राप्त्या तत्साम्यवचनानुपपत्तेः । अथाणवमायीयका- ममलविहीनत्वं तत्साम्यमित्युच्येत तदप्यसत् ज्ञातृत्वस्वभावत्वेन निभे- दत्वेन निर्मुक्तवन्धनत्वेन विना मलत्रयविधुरताया असिद्धेः, उक्तलक्षण- त्वेच परमेश्वरादू भेदासिद्धेश्र। विपर्यये परस्य विपरीताकारताप्रसङ्गः । यत्पुनः साच्चता वासुदेवादिचतुर्व्यूहात्मनो हरे: सालोक्यसामीप्यसा- रूप्यसायुज्यस्वलक्षणो मोक्ष इत्याचक्षते, तत् सालोक्यादीनां प्रागसत्त्व्- डघुनासत्त्वायोगात् प्राक्सत्त्वे तत्सिद्धर्थस्य प्रयासस्यानंर्थकत्वात् भेदद- शनमयत्वेन सभयत्वाच्चानुपादेयमेव । अतो ब्रह्मात्मैक्यसाक्षाज्ज्ञानेन तदज्ञानोपशान्तिरेव मोक्षः । तथा च भगवद्वचनम्- "अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः । (गी० ५-१५) ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ।। गी० ५-१६) तद्वुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः । गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मपाः' ॥ (गी० ५-१७) इति। 'तस्मै सृदितकपायाय तमसः पारं दर्शयति भगवान् सन- त्कुमारः' (छा० ७.२६-२) इति चोपनिषदा अविंद्यास्तमय एव

परमाथेसारम।

मोक्ष इति साक्षादुपदिष्टम्। तथा च प्रयोग :- विमतमात्मतत्त्वज्ञाननिव- त्यं तदज्ञानविलसितत्वात् स्वाप्नजगद्वद् इति। का पुनरियमविद्यानिवृत्तिर्नाम, या मुक्तिरित्युच्यते सा तावन्न सती आत्मवन्नित्यत्वापत्तेः, नाप्यसती ज्ञानस्य निष्फलत्वापत्तेः, नापि सदसती सत्त्वासत्त्वयोः परस्परवाध्यवाधकत्वेनाविवादमेकत्र वर्तनानु- पपत्तेः, नापि सदसद्विलक्षणा अविद्यायास्तथात्वात् भावाभावयोरैक- रूप्यायोगाच्च, नापि चतुष्कोटिविनिर्मुक्तरूपा शून्यस्यैव तल्लक्षणत्वा- दिति चेद्- न सत्प्रतियोगिनोऽसत एव शून्यशब्दार्थत्वात् सदसद्विलक्षणा- विद्याप्रतियोगिनस्तन्निवृत्तेः पञ्चमप्रकारत्वेन शून्यस्वलक्षणत्वाभावाच्च। अतः सच्चासच्च सदसच्च सदसद्विलक्षणं चेति यच्चतुर्विध रूपं, तद्वि- लक्षणं किश्चनाविद्यानिवृत्ते रूपमाश्रीयताम्। किश्चमिथ्यावस्तुनो निवृत्तिर्न तदधिष्ठानाद् याथातथ्येन वीक्ष्य- माणादन्यद् वस्तुतोऽस्ति तस्यैव तन्निषेधे परिशिष्यमाणत्वात्। अतो ब्रह्म विद्याप्रतिबिम्बितं स्वाध्यस्तायाः सकार्याया अविद्याया निवर्तकम्। तत्स्वरूपमेवाविद्यानिवृत्तिरिति सिद्धम् ॥ ७३॥ ननु प्रकृतेः पुरुषस्यात्यन्तविलक्षणाकारत्वे सकार्यायास्तस्यास्ततः पृथक् सत्त्वादद्वितीयताहानिरित्यत्राह-

बुद्ध्वैवमसत्यमिदं विष्णोर्मायात्मकं जगद्रूपम्।

: मनु ब्रह्मण: पृंथग जगतः-सत्वात् कथमद्वितीयत्वं ब्रह्मण इत्यत आह-बुद्वै-

सटिप्पणविवरणसमेतम्। ८५

विगतद्वन्द्वोपाधिक

भोगासङ्गो भवेच्छान्तः ॥| ७४॥

एवं 'सत्यमिव जगदसत्यं' (श्लो०) इत्यादिनोहोक्तप्रकारेण मा- यात्मकं मायामयम् इदं जगद् विष्णोरेव तदधिष्ठातुः असत्यं रूपं बुद्व्वा सनिदानं देहदहिकप्रपश्चमन्वयव्यतिरेकाभावपरिहारेणात्मन्येवा- ध्यस्तं निश्चित्य विगतद्वन्द्वोपाधिकभागासङ्ग: विगतो द्वन्द्वोपाधिको देहादिनिमित्तो भोग आसमन्तात् सङ्गो यस्य स तथा आत्मन्यध्यस्तत्वात् तन्नतिरेकण विश्वं नास्तीति देहादिसङ्गमपास्यात्मन्येव सक्तो भूत्वा शान्त: तत्रैव लीनमानसो भवेत् ॥ ७४॥

मिति। इदं जगद् विष्णोर्मायात्मकमतोऽसत्यमिति ज्ञात्वा भोगेष्वसक्तः सन् शान्तो भवतीत्यर्थः । माया वासनारूपा सूक्ष्माविद्येत्यर्थः । तथा च 'यथा च तक्षोभयथा' इति सूत्रे भाष्यम् "स्वाप्नो विकारः वासना- मयः न पारमार्थिकोऽस्ति" इति 'तदनन्यत्वम्' इति सूत्रे च 'यथा च मृगतृ- ष्णोदकादीनामूपरादिभ्योऽनन्यत्वम्, दष्टादष्टस्वरूपत्वात्, एवमस्य प्रपश्चस्य न्रह्म- व्यतिरेकेणेति भाव' इति 'सर्वव्यवहारस्य प्राग् ग्रह्मात्मविज्ञानात्सत्यत्वम् स्वप्न- ठ्यवहारस्येव प्राकू प्रवोधात्' इति च। अतो वासनामयस्त्राप्नपदार्थतुल्यतो- क्त्या जगतोऽपि वासनामयत्वम्। यत्तु सदसद्विलक्षणा Sनिर्वाच्या माया- भसद्रपा न सद्रूपा माया नैवोभयात्मिका। अनिर्वाच्या ततो ज्ञेया मिथ्याभृता सनातनी॥।

: इति वृहन्नारदीयादिति। तन्न-व्यवहारकाले सत्त्वेन प्रतीतेन केवलमसद्रृपा, प्रतिक्षणं परिणामितया

८६ परमार्थसारम्।

प्रतीतेर्बाधिदर्शनाद्विशेषदर्शनबाध्यत्वाच्च न केवलं वास्तवसद्रपा, अत एव वास्त- वोभयरूपापि न विरोधाच्च। अत एवानिर्वाच्या सत्येव असत्येवरेति निर्धार्य वक्तमशक्या। किन्तर्ह्युभयविल- क्षणा नेत्याह-मिथ्याभूता प्रतिभासमात्रविपयत्वात्। सनातनी-त्रमपरम्पराजन- कपरम्पराकवासनारूपेणेत्यर्थकत्वेन तस्य तदुक्तार्थेऽप्रमाणत्वात्। तस्मादारोपितं सत्म् परमार्थतस्त्वसत्त्वमित्येव रम्यम्। तदुक्तम्-'यत्तत्कारणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकार' इति। नित्यं प्रवाहरूषण यावत्संसारं सत्त्वात्। न्यायदर्शनेऽपि 'बुद्धिसिद्वं तु तदसत्' इति सूत्रेणोक्तम्। तथाहि-चित्तस्य दव्यरूपो वृत्त्याख्यः परिणाम इन्द्रियप्रणाल्या निर्गत्य विपयेण संयुज्य सूक्ष्मावस्था- रूपविषयवासनावशात् तत्तद्विपयाकारेण परिणमते न तु तस्यां संयुक्तवाह्यविपय- प्रतिबिम्बः स्वप्नादौ बाह्य विपयासंयोगेन तत्प्रतिविम्बासम्भवात्। तथा स्मृतिरपि- 'विप्र पृथ्व्यादि चित्त्स्थ न वहिःस्थं कदाचन। स्वप्नभ्रममदाद्येषु सवैरेवानुभूयते।। इति स्पषटं वासनामयत्वं प्रतिपादयति नानिर्वचनीयत्वमिति॥ तथा साङ्ख्यसूत्राण्यपि 'नासतः ख्यातिनृशृङ्गवत्' 'नानिर्वचनीयस्य तदभा- वात्' 'नान्यथाख्यातिः स्वचोच्याघातात' इति। व्यासस्यापि मायापदेन सदसत्ख्यातिरेव विवक्षिता नानिर्वचनीयख्यातिः, साङख्यदूपिता निवचनीयख्याते: तत्सूत्रानारूढत्वात्। तथा श्रीहर्पोडपि "परकीयरीत्येदमुक्तम् 'अनिर्वचनीयत्वं विश्वस्य पर्यवस्यति' इति। वस्तुतस्तु वयं सर्वप्रपञ्चसत्त्वासत्त्वव्यवस्थापनविनिवृत्ताः स्व्रतः सिद्धे चिद्दात्मनि ब्रह्मतत्त्वे केवले भरमवलम्व्य चरितार्थाः सुखमास्महे। ये तु स्वपरिक- ल्पतसाधनदूपणव्यवस्थया विचारमवतार्य तत्त्वं निर्णेतुमिच्छन्ति तान् प्रति ब्रूमः न साध्वीय भवतां विचारव्यवस्था भवत्कल्पितव्यवस्थयैघ व्याहतत्वात्" इति।

सटिप्पणविचरणसमेतम्। ८७

सरवासत्वव्यवस्था तदन्यतरव्यवस्थेत्यर्थः । भरं-प्रातिभासिकप्रपञ्चभरम्। अनिर्वचनीयत्वं-निर्धार्य सत्त्वासत्वान्यतररूपेणानिर्वचनीयत्वं न तु सदसद्विलक्षण त्वमिति तद्ववाख्यातारः । एतेन सदसद्विलक्षणत्वरूपानिर्वचनीयत्वे तदस्वरसः स्पष्टमेवावगम्यते छति। तथा भागवतमपि- कतऽर्ध यत्प्रतीयेत न प्रतीयेत वात्मनि। तद्िद्यादात्मनो मायां यथाsडभासो यथा तमः ॥ इति। यहिनाप्यर्थमात्मन्यधिष्ठाने प्रतीयेत। सच्चात्मरूप न प्रतीयेत तत्प्र- त्ययाप्रत्ययरूपमात्मनो मायां विद्यात् यथाSSभास :- हविचन्द्रादिः। यथा च तमः- राहुर्गहमण्डले सन्नपि न प्रतीयते इत्यर्थः। असदर्थप्रकाशनस्य मायात्वादेवमेव युक्तम्। ऋतेऽर्थ यत्प्रतीयेतेत्युक्त्या च भ्रमस्थलेऽनिर्वचनीयरजतोत्पत्तिरप्रामाणिकीति लभ्यते इति। अत एव प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिपेधति इति सूत्रे 'अथात आदेशो नेति नेति' श्रुतिन्याख्यावसरे 'पूर्वः प्रतिपेधो भृतराशि प्रतिपेधति उत्तरो वासनाराशिम्' इति भाष्ये उत्तम्। यच्च शाहरभाप्यादी क्वचिदू अनिर्वचनीया मायेत्युक्तमिति प्रतीयते तत् तत्त्वा- न्यन्यत्वाभ्यामनिर्वाच्यत्वरूपानिर्वचनीयत्वपरं न तु सदसद्विलक्षणत्वरूपानिर्वचनी- यत्वपरम्। तथा च शाङ्करभाप्यम् 'अविद्याकल्पितेन नामरूपलक्षणेन भेदेन व्या- कृताव्याकृतात्मकेन तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयेन ब्रह्म परिणामादिसर्वव्यवहारा- स्पदम् पारमार्थिकन रूपेण सर्वव्यवहारातीतम्' इति। अविद्यापूर्वतनसंस्काररूपा। व्याकृतं स्थूलम् । अव्याकृतम् तज्जन्यः संस्कार: अस्थूलम्। यत्तु वाचस्पतिमिश्राः-'मृगतृष्णाजलादि न सत् नासत् नापि सदसत् विराधा- दित्यनिर्वाच्यमेव मरीचिपु तोयमास्थेयम्। अध्यस्तं च तोयम् परामार्थतोयमिव भासते। अत एव पूर्वदृष्टमिय। तत्त्वतस्तु न तोयं न पूर्वहष्टं किन्त्वनिर्वाच्यम-

८८ परमार्थसारम्।

एवं मुक्तस्याविद्यासंस्कारात् कंचित्कालं देहे जीवत्यपि नानर्थप्राप्ति- रित्याह-

(१)बुद्ध्वा विभक्तां प्रकृति पुरुषः संसारमध्यगो भवति। निर्मुक्त: सर्वकर्मभ- रम्बुजपत्रं यथा सलिलैः ॥ ७५॥

प्रकृति देहादि रूपिणीं विभक्ताम् आत्मनोऽत्यन्तविलक्षणां वुद्च्वा अनात्मतया त्यक्त्वा पुरुषः परमात्मभावं गतः संसारमध्यगः देहीवा-

नृतम्। देहादिप्रपञ्चोऽप्यनिर्वाच्यः अपूर्वोऽपि मिथ्याप्रत्ययोपदर्शित एव चिदा- त्मन्यध्यस्यते' इत्याहुः । तन्नानिर्वाच्यत्वम् सत्त्वासत्त्वान्यतरघर्मेण निर्धाय वक्तुमशक्यत्वरूपं न तु सद्सद्विलक्षणत्वरूपम्। अत एव 'ज्ञानात्पूर्वमविद्यमान इत्यर्थस्य अग्रेतनस्य 'अपूर्व' इत्यस्य नासद्गतिः सदसद्विलक्षणत्वरूपस्यानिर्वाच्यत्वपदार्थत्वरे अनिर्व- चनीयोत्पत्त्यङ्गीकारे च तदसद्गतिः स्यादेव। सांख्यसूत्रे च सदसद्विलक्षणत्वरूपानिर्वचनीयत्वस्यैव खण्डनं 'नानिर्वचनी- यस्य ख्यातिरि'ति सूत्रेण कृतम् न तु तत्त्वान्यत्वाभ्यां निर्वक्तुमशक्यत्वरूपस्यानि- र्वंचनीयत्वस्येति निपुणमीक्षणोयम्। तस्माद्भ्रमारूपा स्थूलाडविद्या। वासनारूपा च 'अव्यक्त' पदवाच्या सूक्ष्मा- Sविद्या। व्यवहारकाले स्थूलाविद्यायाः सा कारणमिति तस्या एव कारणत्येन निर्दे- शः 'अव्यक्तं कारणम्' इत्यादौ। एतत्सृष्टौ तज्जन्मानुपलम्भाननित्यत्वोक्तिर्नेयेति सवमवदातम्॥७४॥ (१) अन्र तृतीये पादे च त्रयोद्शमात्राद्ृश्यन्ते ।

सटिप्पणविवरणसमेतस्। ८९

भासमानोऽपि सर्वकर्मभिनिर्गुक्तो भवति अस्बुजपत्रं सलिलैरिव। तथा च पराशर्य सूत्रं 'तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ तव्प- देशात्' (ब्र० सू० ४-१-१३) इति॥ ७५ ॥ एवं जीवन्मुक्तिमुक्त्वा मुक्तस्याशरीरपातं वर्तनप्रकारमाह 'अश्न- न्निति चतुर्भि: श्रोके :-

अश्नन् यह्ा तद्वा संवीतो येन केन चिच्छान्तः। यत्र क्वचन च शायी विसुच्यते सर्वभूतात्मा॥ ७६ । सर्वभृतात्मा भगवदात्मतां गतः शान्तः संयमी यद्वा तद्वा श्रेष्ठ- मश्रेष्ठं वान्मग्नन थेन केनचित् कापायेण मलिनेन वा वसनेन संवीतः संवेष्ठितः यत्र कचन च शय्यायां भूमौ वा प्रासादोपरि सथ्यामध्य वा शायी विमुच्यते मुक्तिसुखमनुभवति॥ ७६ ॥ यत्किश्चन शुभमशुभ वा कर्म कुर्वन्नपि न लिप्यते चेत्याह-

हयमेधसहस्राण्य- प्यथ कुरुते ब्रह्मघातलक्षाणि। परमार्थविन्न पुण्यै- र्नेच पापैः स्पृश्यते विमलः ॥ ७७॥ परमार्थविद् यतो विसल: विगताविदयादिमलः, अतो हयमेध १२

९० परमार्थसारम्। सहस्राणि कुरुते यदि अथवा ब्रह्मघातलक्षाणि, तथापि न पुण्यैः स्पृश्यते, न च पापैः।। ७७।। किश्न-

मदकोपहर्षमत्सर- विषादभयपरुषवर्ज्यवाग्बुद्धिः। निःस्तोत्रवषट्कारो जडवद्विचरेदगाघसतिः। ७८।। अगाधसतिः अगाधमतलस्पर्शमनन्तानन्दरूपं ब्रह्म, तस्मिन म- तिरात्मबुद्धिर्यस्य सः। जडवदित्युपलक्षणं, जडोन्मत्तपिशाचवद् विच- रत्। तदुक्तं वृहद्वार्तिके- 'बुद्धतत्त्वस्य लोकोडयं जडोन्मत्तपिशाचवत्। बुद्धतत्त्वश्र लोकानां जडोन्मत्तपिशाचवत्।।' इति। कथंभूतः सदकोपहर्षमत्सरविषादभयपरुपवर्जी। मदो विद्वत्त्वव्रतित्वाद्यभिमानः, कोपः शत्रुविषयो मानसोऽसहनव्यापारः, हर्षः इष्टलाभहेतुर्मानस उल्लास:, मत्सरः परवृद्दसहिप्णुता, विषादोऽभिम- तार्थालाभादनभिमतार्थप्राप्तर्वा दैन्यं, भयं राजलोकवेदेभ्यो भीतिः, परुपं पारुष्यं नैष्ठुर्य, मदश्च कोपश्च हर्षश्च मत्सरश्च विषादश्च भयं च परुषं च मदकोपहर्षमत्सरविषादभयपरुषाणि तानि वजयिंतुं शीलमस्येति त- थोक्तः। अवाखवुद्धि: प्रणवे तदर्थे ब्रह्मात्मनि च पर्यवसितवाड्मनोवृत्तिस- र्वस्वः। निः स्तोत्रवषट्कारः स्तोत्रं कस्यचित् केनचिद् गुणोत्वर्षप्र- शंसनं, वषट्कारो यजनं, निर्गतौ स्तोत्रवषट्कारौ यस्मात्स तथा ॥।७८।।

सटिप्पणविवरणससेतम्। ११ तद्ृृत्त्युपदेश मुपसंहरति-

उत्पत्तिनाशवर्जित- सेवं परमार्थसुपलभ्य। कृतक्कृत्यसफलजन्मा सर्वगतस्तिष्ठति यथेष्टम् ॥७९॥

एवम् 'अव्यक्तादण्डमभूदि'( १०)त्यायुक्तक्रमेण परमार्थ प्रक्ृ- तेः परं पुरुपस्य स्वरूपम् उपलभ्य 'उपोपसर्गः सामीप्ये तत्प्रतीचि- समाप्यते' इति न्यायादात्मतेन साक्षात्कृत्य कृतकृत्यश्चरितार्थः अत एव सफलजन्मा सर्वगतः अन्तर्वहिष्ठो (स्थो) यथेष्टं तिष्ठति सुखं जीवतीत्यर्थः ॥ ७९॥ देहे पंतिते तस्य स्थिति: कथं कुत्र कथं वा तद्देहः पतेदिति जिज्ञा- सायां विदेहमुक्तिमाह-'वयापिनमि'ति चतुर्मिः श्लोकैः- व्यापिनमभिन्नमित्थं सर्वात्मानं विधूतनानात्वम्। निरुपमपरमानन्दं यो वेद स तन्मयो सवति॥ ८० ॥

कृतकत्यसफलजन्मेति। तथाच श्रुति :- 'यदात्मानं विजानी'यादहमस्मीति पूरुषः। किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत्' इति॥ ७९॥ तन्मय इति। 'ब्रह्म वेद म्रहौत भवति' इति अ्ुतेः ॥ ८० ॥

९२ परसार्थसारम।

व्यापिनं परमहान्तम् । 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथा रसं नित्यमगन्धवच्च यत्। अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मृत्युमुखात्पमुच्यते ॥' (कठो० १-३-१५) इति श्रुतिः । विधूतनानात्वं विधूतं नानात्वं भिन्नत्वं येन तमद्वितीयं 'सदेव सोम्येदमअ्र आसीदेकमेवाद्वि- तीयम्' (छा० ६-२-१) इति श्रुतेः। निरुपमपरमानन्दं निरुपमः परमो निरतिशयश्च य आनन्दस्तम् 'आनन्दो व्र्षेति व्यजानात्। एषोऽस्य परम आनन्दः। एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रासुपजीवन्ति' (दृ० ४-३-३२) इति श्रुतेः । सर्वात्मानं वासुदेवम् इत्थं व्याप्त्यादिम- न्तम् अभिन्ं वेदितुः स्वस्माद्वद्यतया भेदमप्राप्तं यो वेद स्वात्मत्वेन साक्षात्करोति 'अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेन्योसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुरेवं स देवतानाम्' (वृ० १-४-१०) इति भेदेनेक्ष- णस्य श्रुत्या प्रतिषिद्धत्वाद् 'एष त आत्मामृत' इत्यमेदेनेक्षणस्यामृत- त्वफलतया विहितत्वाच्च। स तन्मयः सर्वभूतात्मा वासुदेवः एव दे- हे स्थिते पतितेऽपि भवतीत्यर्थः । ननु सर्वात्मनि वासुदेवे कथं श्रुतयः प्रवर्तन्ताम्। स हि सर्व- बुद्धीन्द्रियाध्यक्षत्वात् सर्वात्मोच्यते। अतश्च मनसा स्मर्तु वाचा वक्तुं चाशक्यस्वरूप: स्यात्। न खल प्रदीपेन प्रकाशितो घटः प्रदीप प्रकाश- यितुं प्रगल्भते। एवमात्मना प्रबोधितं मनो वचो वा नात्मानं बोध- यितुं शक्रोति। श्रुतिश्र 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह' (तै० २-४-१) इति। ननु मुख्यगौणभेदेन द्विविधा शब्दस्यार्थे प्रवृत्तिः। तत्र मुख्या रूढि-

सटिप्पणविवरणसमेतम्। ९३ वृत्तियोगवृत्तिश्चेति द्विविधा। तयोर्वृद्धव्यवहारनिमित्तेन सक्केतेन यः शब्दो यमर्थमभिधत्ते तस्य तस्मिन् प्रवृत्तिलोंके रूढिरुच्यते, यथा गवादिशब्दस्य गोतवादौ। यस्तु पुनरवयवव्युत्पादनेन स्वार्थे शन्दो वर्तते तस्य तस्मिन् प्रवृत्तिर्योगवृत्तिः, यथा पङ्कजादिशब्दस्य तामरसादौ। एवमौपचारिकी वृत्तिरपि द्विविधा गौणी लाक्षणिकी चेति। तयोर्मुख्यार्थगुणयोगेनार्थान्तरे शव्दस्य वृत्तिर्गौणी। यथा क्रौर्यशौर्या- दिमुख्यार्थगुणयोगेन सिंहशव्दस्यार्थान्तरे प्रवृत्तिः सिंहो देवदत्त इति। या तु पुनर्मुख्यार्थसंबन्धादर्थान्तरे शब्दस्य वृत्तिः सा लक्षणा । अनयोश्चेभयोर्वृ्त्त्योर्मुख्यार्थवाधः प्रयोजनान्तरं च साधारणं कारणं भवति, 'मुख्ये संभवत्यमुख्यकल्पना न न्याय्येति' 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' इति च न्यायात्। सा च लक्षणा त्रिविधा जहल्लक्षणा अजहल्लक्षणा जहदजहललक्षणा चेति। तत्र स्वार्थ सर्वात्मना परित्यज्यार्थान्तरं यत्र शब्दो लक्षयति यथा गङ्गायां घोषः प्रतिवसतीत्यत्र गङ्गाशब्दस्तीरं तत्र जहल्लक्षणा। यत्र पुनः स्वार्थमपरित्यज्यैव तत्संवन्ध्यर्थान्तरं शब्दो लक्षयति यथा कुन्ताः प्रविशन्तीति कुन्तिनः पुंसः तत्राजहल्लक्षणा। यत्र पुनः स्वार्थात्किंचि- त्परित्यज्य किंचिदरूपं शब्दो लक्षयति यथा सोडयं देवदत्त इत्यत्र तदेत- द्देशकालवैशिष्टयप्रहाणेन देवदत्तमात्रं सोडयमिति शब्दौ लक्षयतः तत्र जहदजहल्लक्षणा। एवं त्रिविधासु वृत्तिषु यद्यपि मुख्या गौणी च वृत्तिर्व्रह्मणि शब्दस्य न संभवति जातिगुणक्रियारहितत्वाद्गह्मणः, तथापि क्थं- चिल्लाक्षणिकी वृत्तिस्तस्मिन्सम्भवत्येव या जहदजहल्लक्षणेत्युच्यते।

परमार्थसारम्। कथम्, अवाध्यं वस्तु हि लोके सत्यशब्दार्थः। तच्चाकाशादौ व्यावहारिकमात्मनि पारमार्थिकम्। तेनाकाशादिविशिष्टं प्रत्यक्चैतन्यं सत्यशब्दस्य वाच्योऽर्थः । तथाच 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति वाक्ये (१)सत्यशब्दस्य वाच्याकाशादिरूपप्रहाणेन प्रत्यम्मात्रं लक्षय- ति। एवं ज्ञानश्दस्य प्रकाशनशक्तिमानर्थः । तथात्वं च घटाद्याका- रायां बुद्धिवृत्तौ व्यवहारते।डस्ति परमार्थतश्च प्रतीचि। तेन वुद्धिवृत्ति विशेषविशिष्टं प्रत्यक्चैतन्यं ज्ञानशव्दस्य मुख्योर्थः । तत्र बुद्धिवृत्त्यं शं परित्यज्य प्रत्यक्चैतन्यमात्रं ज्ञानशब्दो लक्षयति । तथा शुभकर्मोप- स्थापितविषयोपभोगजन्या सर्वतः कातार्थ्यजननी कापि बुद्धिवृत्ति वर्यवहारतः परमार्थतः प्रत्यगात्मा चानन्दः । तथा च तद्विशिष्टेर्थे आ- नन्दशब्दो मुख्यवृत्त्या वर्तते 'विज्ञानमानन्दं व्रह्म' इत्यत्र। आनन्द शब्दस्तेन बुद्धिवृत्तिरूपं स्वार्थाशं त्यक्त्वा तद्रष्टृरूपं स्वार्थाशं लक्षयति। एवमनन्तशब्दस्यापरिच्छिन्नं वस्तु मुख्योर्थः । कालस्य च व्यवहारे न देशकालपरिच्छेद: कालस्य कालान्तराभावात् तदव्याप्देशाभावाच्च । ब्रह्म चापरिच्छिन्ं भवति तत्त्वतः कालदेशादेः परिच्छेदहेतोस्तद्दृदश्य- त्वेन तत्परिच्छेदकत्वायोगात्। अतः कालाद्यनुगतं ब्रह्मानन्तशव्दस्य मुख्योर्थः। तेन कालादिकं परित्यज्यानन्तशब्दो ब्रह्मणि लक्षणया वर्तते इति। न चैवंविधाया लक्षणाया लोकेऽप्रसिद्धि: 'प्रक्ृष्टप्रकाशश्चन्द्रः' 'पृथुबुन्नोदराकारो घट' इत्यादिवाक्येषु प्रसिद्धत्वात्। तत्र हि अस्मिन्

(१) अन्र सत्यशब्द इति पाठो रम्यः प्रतिभाति ।

सटिप्पणविवरणसमेतम्। ९५ ज्योतिर्मण्डले कश्चन्द्रः एपु मृद्विकारेषु को घट इति च प्रश्नोत्तरत्वात् प्रकृष्टप्रकाशशव्दाभ्यां पृथुवुध्नोदराकारशब्दाभ्यां च स्ववाच्यांशप्रकृ- षटत्वप्रकाशत्वजातिप्रहाणन पथुत्ववुश्नोदराकारत्वधर्मप्रहाणेन च प्रकृष्टप्र- काशात्मिका एका चन्द्रव्यक्ति: पृथुवुन्नोदराकौरेका घटव्यक्तिश्र लक्ष्यते, अन्यथा आम्रान्पृष्टः कोविदारानाहेतिवदसङ्गतिप्रसङ्गात्' एवमिहापि 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इति न्रह्म किलक्षणित्यपेक्षायां प्रवृत्तत्वात् सत्यादिपदानां न्रह्मण्येव वृत्तिः । सोडयं वेदान्तगतावान्तरवावयेपु तत्त्वंपदार्थशोधनपरेषु न्यायः । तत्त्वमस्यीदमहावावयेपु सोडयं देवदत्तः इति वावयवत् प्रवृत्तिः । तत्र हि तच्छन्दस्य तद्देशकालविशिष्टो देवदत्ते मुख्यार्थः इदंशव्दस्यैतहे- शकालविशिष्टः । नच तत्परिग्रहे एकत्ववोधनं शवयं तदेतददेशकालादीनामन्योन्यै- क्याभावाद्। अत उभयत्र तदेतद्देशकालवैशिष्टथप्रहाणेन देवदत्तमान्रं लक्षणया स्वीकृत्यैवयं वोध्यते स एवायमिति। तथा तत्त्त्वंपदयोः सर्वज्ञ- त्वादिगुणविशिष्ट ईश्वरः किश्विज्जत्वादिगुणविशिष्टो जीवश्च वाच्योर्थः । न च सर्वज्ञत्वादिविशिष्टस्य किश्िज्ज्त्वादिविशिष्टे नैवयं घटते विरोधात्। अतस्तच्छव्देन सर्वज्ञत्वादि प्रहाणेनाद्वितीयचिन्मात्रं, त्वंश- व्देन किंचिज्जत्वादिप्रहाणेनापरोक्षचिन्मात्रं च लक्षयित्वैक्यं बोध्यते तत्त्व- मसीति। तस्माद् ब्रह्मणि वेदान्तानां प्रवृत्तौ नानुपपन्नं किश्चिदिति चेद् न लोकेप्रमाणावन्तरावगतस्य तीरादिशव्दान्तरवाच्यस्य चार्थस्य लक्ष्य- त्वदर्शनात् व्रह्मणस्तथात्वानभ्युपगमाच्च लक्ष्यत्वासिद्धे: इति यत् कौश्चैदुच्यते,

९६ परमार्थसारम्।

तदसारं सिद्धत्वमात्रं लक्षणाप्रयोजकं न प्रमाणसिद्धत्वं केवलव्य- तिरकाभावात्। न. खलसिद्धत्वे सत्यपि प्रमाणसिद्धत्वाभावापराधेन कचिल्लक्षणाभावो दष्टः । ब्र्मचिदेकरसत्वात्स्वतः सिद्धमिति किमिह प्रमाणतः सिद्यभावेन हीयते। न च शब्दान्तरवाच्यस्वाभावे लक्ष्यनिर्देशासिद्धिः अवाच्य- स्याप्यर्थस्य लक्ष्यत्वदर्शनात्। 'इक्षुरमधुरो' 'गुडो मधुरः' 'क्षीरं, मधुरम्' इत्यादौ हीकष्वादिपदैर्मधुररसविशेषो लक्ष्यते न च तस्य शव्दान्तरवा- च्यत्वमस्तीति, यथाहुर्भट्टपादाः- इक्षुक्षीरगुडादीनां माधुर्यस्यान्तरं महत्। तथापि न तदाख्यातुं सरस्वत्यापि शक्यते ॥ इति। तथापि सत्यादिपदैः किलक्ष्यमिति मया पृष्टे किमायुष्मतो- च्यते, यः प्रष्टा भवान्, यश्च प्रतिवक्ताहं, य चान्ये देहिनः, तेपां सर्वेषां यद् देहाद्यनवच्छिन्नं रूपं तदेवेति। एतच्व रूपमिक्षुक्षीरादिरसविशेषवत् स्वानुभवगम्यमेव, नेदमित्थमिति वव्तुं केनापि शक्यते इति न तद- नुदीरणे दोष: कश्चित् नापि स्वसिद्धत्वात् प्रष्टव्यमेतदित्यलं बहुप्रलापेन८० कुत्र कथं विद्वद्देहः पततीत्यस्योत्तरमाह-

तीर्थे श्रपचगृहे वा नष्टस्मृतिरपि परित्यजन् देहम्। ज्ञानसमकालमुक्त: कैवल्यं याति हतशोक: ॥ ८१।

सटिप्यणविवरणसमेतम्। ९७

हतशोक एवं जीवन्नेव मुक्तः पुमान् यतो ज्ञानसमकालमुक्त: ज्ञानोदयकाल एव पिण्डमण्डे अण्ड तत्कारणभूतायां भुवि तां तत्कारणे- प्वप्सु अपोऽप्यासां कारणे ज्योतिषि तत् तत्कारणे वायौ वायुं व्योम्नि तत् तामसाहन्तत्त्वे एकादयेन्द्रियाणि तदधिष्ठातृदेवताश्च राजसे सात्विके चाहन्तल्वे त्रिविधमहन्तत्वम् महत्त्त्वे महत्तत्वं चाव्यक्ते तत्पुंसि तदधिष्ठा- तरि पुरुपं च स्वे महिम्नि परमपुरुप इत्येवं सृष्टिविलामक्रमेण स्वे धामनि संहृत देहदैहिकप्रपच्चोऽतो गङ्गादौ तीर्थे श्वपचगृहे कस्यचिन्नीचस्य गृहे वा नष्टस्मृतिः प्रवुद्धो वा देहं परित्यजन्नपि कैवल्यं याति। यथाहु :- "यत्र यत्र मृतो ज्ञानी येन वा केन मृत्युना। यथा सर्वगतं ब्रह्म तत्र तत्र लयं गतः"॥ इति ॥ ८१ ॥ ननु 'सितासिते सरिता यत्र संगते तत्राप्लुतासो दिवमुत्पतन्ति' इति श्रुतिप्रसिद्धेः 'तीर्थे श्वपचगृहे वेति' (कथं) साम्यवचनमित्यत्राह-

पुण्याय तीर्थेसेवा निरयाय श्वपचसदननिधनगतिः । ज्ञानसमकालमुक्त इति। देहदैहिकादिप्रपत्नं स्व्काे ्रविला्य स्वे - महिम्नि परमपुरुपे लीनः यत्र क्वापि देहं त्यजन्नपि कैवल्यं यातीत्यर्थः । तथा च व्र- हाण्डपुराणम्- स्थूलं विलाप्य करणे करणं निदाने तत्कारणं करणकारणवर्जिते च। इत्थं विलाप्य यमिनः प्रविशन्ति यत्र तं त्वां हरिं विमलयोधघनं नमामः ॥ इति ॥ ८१ ॥ १३

९८ परमार्थसारम्।

पुण्यापुण्यकलङ्क स्पर्शाभावे तु किं तेन ॥। ८२ ।।

तीर्थसेवा तत्र स्नानपानादिकं तत्रैव सृतिश्र पुण्याय भवति न साक्षान्मोक्षाय 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेति' 'तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्य: पन्था अयनाय विद्यते' इति श्रुतेरात्माज्ञानमूलस्य वन्धस्य तज्ज्ञा- नेन विना निवृत्त्यनुपपत्ते: अन्यथा कर्मसाध्यत्वेन मोक्षस्यानित्यतापत्तेश्र। वपचसदननिधनगतिः नीचसदने विनाशप्राप्ति: निरयाय नरकपात- फलस्य पापस्योदयाय। सत्यमेवमेतत्। किमतो भवतीत्यत्राह-पुण्या- पुण्यकलङ्कस्पर्शाभावे तु अपुण्यं पापं पुण्यं चापुण्यं च पुण्यापुण्ये स एव कलङ्क: पुण्यापुण्यकलङ्ग: तेन स्पर्शाभावे तु तेन तदुभयहेतुना किं न किञ्चिदपि फलमस्तीत्यर्थः ॥८२॥

एवमपि देहपातसमये नष्टस्मृतेस्तत्त्वविदोऽपि न मुक्ति :-

'ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ इति भगवद्वचनात्, प्रत्युताघोगतिरेव स्यात्।

'उर्ध्व गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधोगच्छन्ति तामसाः' (गी० १४-१८)

'अप्रकाशोSप्रवृत्तिश्च् प्रमादो मोह एव च । तमस्येतानि जायन्ते प्रवृद्धे कुरुनन्दन । (गी०१४-१३)

सटिप्पणविवरणसमेतम्। ९९ इति च भगवद्वचनादिति चेत्तत्राह-

वृक्षाग्रान्च्युतपादो यद्वदनिच्छन्नरः क्षितौ पतति। तद्वद् गुणपुरुषज्ञोऽ- निच्छन्नपि केवलीभवति ॥ ८२॥

वृक्षाग्राद् वृक्षारूढ: कश्चित् तदग्राद् दैवात् च्युतपादोऽनि- कछन्नपि क्षितो पतति यद्धत्, तद्वद् गुणपुरुषज्ञः प्रकृतिपुरुषतत्त्वज्ञः उभयो: स्वरूपविवेकेन देहादिरूपिण्याः प्रकृतः पुरुपमात्मानं पृथक्कृत्य प्रागेव विसृष्टदेहोऽनिच्छन् देहपातक्षणे ब्रह्मभूयं गमिष्यामीति संकल्पम- कुर्वन्नपि केवलीभवति ब्रह्मण्येव लीयत इत्यर्थः। ओमित्येकाक्षरमित्या- दिभगवद्धाक्यानि मुमुक्षुविषयाणि 'स मद्भावं याति' इत्यादिवाक्यशेषान्न

एवं निप्कामस्य त्रह्मोपासनस्य फलं सद्योमुक्तिरुक्ता अथ सका- मस्यापि तदुपासनस्य क्रमेण मुक्तिफलत्वमवश्यानुष्ठेयत्वसाधनार्थमाह 'परमार्थति' त्रिमि: श्लोकै :-

परमार्थमार्गसाधन- मारभ्याप्राप्य योगमपि नाम। सुरलोकभोगभोगी मुदितमना मोदते सुचिरम् ॥ ८४ ॥

परमार्थेसारम। परमार्थो ब्रह्म तस्य सम्वन्धी मार्गस्तत्पाप्त्युपाय उपासनं परमार्थ मार्ग: तस्य साधनमनुष्ठानम् आरभ्यापि योगं तदैक्यसाक्षाडोधम् अप्राप्य मृतः सुरलोकभोगभोगी सुरादीनामिन्द्रादीनां लोकेपु ये भोगाः वि- शिष्टकामास्तेषां भोगी अनुभवी स मुदितमनाः सुचिरं मोदते नाम सदा प्रसिद्धमित्यर्थः ॥ ८४॥ किं तत्तल्लोकाधिपतय एनं प्रति कुर्वन्तीत्याह- विषयेषु सार्वभौमः सर्वजनैः पूज्यते यथा राजा। भवनेषु सर्वदेवै- र्योगभ्रष्टस्तथा पूज्यः ॥। ८५॥ यथा सार्वभौमो राजा विषयेषु तेषु तेषु देशेषु सर्वजनैः पू- ज्यते तथा योगभ्रष्टो सुवनेषु सर्वदेवैः पूज्यः ॥८५॥ उपासनजन्ये महितैर्भोगैः पुण्ये क्षीणे सति किमसौ करोती. त्यत्राह- महता कालेन महान् मानुष्यं प्राप्य योगमभ्यस्य । प्राप्तोति दिव्यममृतं यत्तत्परमं पदं विष्णोः ॥ ८६ ॥ महता द्विपरार्द्धपर्यन्तेन कालेन ब्रह्मलोकपर्यन्तं गत्वा पुनश्र

सांटेप्पणविवरणसमेतम्। मानुष्यं प्राप्य महान् विशिष्टो ब्राह्मणो भूत्वा योगं न्रह्मोपासनं प्रा- चीनसंस्कारवशाद् अभ्यस्य यद् दिव्यं दिवि भंवं सूर्यमण्डलमध्यस्थं स्वप्रकाशचिद्रूपं वा 'येन सूर्यस्तपति तेजसेद्ध' (तै०ब्रा०) इति श्रुतेः,

'यदादित्य गतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्। यश्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्' (गी०१५-१२)

इति भगवद्दचनाच्च। अमृतम् अनश्वरम् नित्योदितानस्तामितरूपम् अथवाऽमृतवदास्वाद्यममृतं सदानन्दघनं परमं सर्वोत्कृष्ट प्रकृतेः सकार्य- प्रवाहाया अधिष्ठानभूतं निषेधावधिभूतं च विष्णोः सर्वात्मनः सर्वेश्वरस्य च परमपुरुपस्य पद्यते गम्यते ज्ञायते च मुमुक्षुभिरिति पदं स्वरूपम्, तत् प्राप्नोति स्वात्मतया साक्षात्करोति, मुच्यते इत्यर्थः । तथा च श्रीमद्भगवद्गीतायाम्-

"अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः । अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गर्ति कृष्ण गच्छति ॥ कच्चिन्नोभयविभ्रष्ट्छिन्नाभ्रमिव नश्यति। अप्रतिष्ठो महावाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥ एतं मे संशयं कृष्ण च्छेत्तुमर्हस्यशेषतः । त्वदन्यः संशयस्यास्य च्छेत्ता न ह्युपपद्यते

(गी० ६-३७, ३८, ३९,) इत्यर्जुनेन पृष्टे भगैवताभिहितम्- "पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते । न हि कल्याणकृत्कश्चिद् दुर्गति तात गच्छति ॥

१०२ परमार्थसारम्।

प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ।। अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्। एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदशम्।। तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभत पौर्वदेहिकम्। यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ पूर्वाभ्यासेन तेनैव द्वियते ह्यवशोऽपि सः । जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥ प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्विपः । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥ (गी० ६-४१, ४२, ४३, ४४, ४५) इति ॥ ८६ ॥

अथ मुख्यप्रमाणमूलत्वान्नित्यमुक्तेन भगवताऽनन्तेन रचितत्वा- न्महिततमविषयत्वात् कैवल्यफलत्वान्मनोज्ञवृत्तत्वात् परिमितग्रन्थत्वा- च्चेदंशासत्रं तत्त्वजिज्ञासुभिरभ्यसनीयमिति प्रतिपादयन् ग्रन्थ (नाम) चा- पदिशन्नुपसंहरति-

वेदान्तशास्त्रमखिलं विलोक्य शेषस्तु जगदाधारः ।

एतस्य ग्रन्थस्य समूलतां सूचयितुं ग्रन्थक्तुर्ग्रन्थस्य च नामोपदिशन्तुपसंहर- ति-वेदान्तेति। जगदाधारः शेपः पतञ्जलिरिदं परमार्थसारं बबन्धेत्यन्वयः । श्रीमन्माधवदेशिकादपि परां विद्यां तु वैयासिकीं मीमांसामतिमांसलां गुरुवराद्रामानुजार्यादपि।

सटिप्पणविचरणसमेतम्। १०३ आर्यापञ्चाशीत्या वबन्ध परमार्थसारमिदम्॥ ८७॥

॥ इति परमार्थसारं समाप्तम्॥

तुरवधारणे जगदाधारो जगतामाधारभूतः शेपः अनन्तस्तु न यः कोऽपि विपश्चित् सोडपि वेदान्तशास्त्रं वेदान्त एव यच्छासतरं प्रत्यक्षा- नुमानाद्यनधिगम्याभिमतार्थ प्रकाशनपरं वाक्यकदम्बकं तद् अखिलं सर्व- झाखागतं चिलोक्य "सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्विशेपाद्" (ब्र० सू० ३-३ -- १) इति सूत्रोक्तरीत्या सरवेंपां वेदान्तानां ब्रह्मात्मप्रतिपादकत्वं निश्चित्य तान्सम्यग् विचार्य आर्यापश्राशीत्या-

"लक्ष्मैतत्सप्तगणा गोपेता भवति नेह विषमे जः । पष्ठोऽयं न लघू वा प्रथमरद्वे, नियतमार्यायाः ॥ पष्टे द्वितीयलात् परके न्ले मुखलाच्च सयति पदनियमः । चरमेऽद्धे पञ्चमके तस्मादिह भवति पष्ठो लः'॥

शब्दं चद्रघराजगत्सु विदिताच्छीदत्तविद्दद्दरा- त्तर्क सम्यगधीत्य सोडस्सि सुकृती श्रीसूर्यनारायण: ।। इति श्री न्यायव्याकरणाचार्य सूर्यनारायण शुकविरचितं विपमस्थलपरमार्थलारटिप्पण मसातम्॥

१०४ परमार्थसारम्।

इत्युक्तलक्षणो मात्रावृत्तविशेप आर्यावृत्तश्लोकानां पञ्चाशीत्या अशी- तिश्च पञ्च च पञ्चाशीतिः। (१)ततश्रतसृभिर्विदेहमुक्तिरुक्ता, ततस्तिसमिः क्रममुक्ति: एवं चतुरशीतिः इयं चान्तिमार्येति पञ्चाशीतिरायी भवन्ती- ति। तया परमार्थसारमिदं ववन्ध ॥ ८७॥

परमार्थसारविवरणमेतद्वोविन्दचन्द्रचन्द्रिकया। संहृतसंसृतितापात् संभूंत राघवानन्दात्। यश्चानन्तसुखैकतानविमलस्वात्मप्रवोध: स्वराद् योऽसौ भातिचराचरात्मकजगद्रूपेण भूत्या स्वया। यत्स्वाराज्यममेयमागमगिरः संलक्षयन्त्यक्षया- स्तस्मै विश्वहृदि स्थिताय महते पुंसे नमस्कुर्महे ॥

इति श्रीराघवानन्दविरचितं परमार्थसारविवरणं समाप्तम्।

(१) वतृदवि/ अतः प्राक् 'तन्न प्रथमयार्यया ग्रन्थोवतारितः, ततश्वत््- प्रश्नप्रकार उक्तः, तत एकोनचत्वारिंशता तदुत्तरं, ततो दशभिर्जीवपरैक्यव- in.

न्धाऽविद्यकत्वादि कथितम्, ततो विद्योदयोपाय-विद्यास्वरूप-तत्फलजीवन्मुक्ती- नां स्वरूपम् एकोनविशत्या प्रतिपादितम्, अथ चतसृभिर्मुक्त्याशरीरपातं वर्तन प्रकारोडभिहित:' इत्यर्थको ग्रन्थस्त्रुटित इच भाति ।

परमार्थसारश्लोकानुक्रमणिका

पृष्ठ पृष्ठ

अव्यक्ादण्डमभु- १३ गच्छति गच्छति सलिले १९ अन्यशरीरेण फृतं ४८ गुणपुरुप=

अश्नन् यद्ा तद्वा ८९ गर्भगृहवास- ६

आत्मज्ञस्तरति ७६ गुणमयमायागहनं आत्माम्बुराशो ६ गुणगणकरणशरीर- ६७

आत्मैवेद सर्वे ६८ जन्मविनाशन- १९

इत्याधारो भगवानू ११ जलधरधूमोद्गतिभि: ४६

इत्यंह्वैतसमूहे ६१ ४४

उत्पत्तिविनाशवर्जित- ९१ ज्ञानोत्पत्त रुष्व ५०

एकस्मात्क्षेप्रज्ञात् तीथें श्वपचगृह्दे वा ९६

एकस्मिन्नपिच घरे ४६ ते गुणसंगमदोपात् ५६

एको नैकत्रावस्धित- ६८ त्वं साङ्गवेदवेत्ता ८

पतत्तदन्धकारं ३६ त्रिभिरेव विश्वतैजस- ४०

एवं द्वैतविकरपां ६४ त्रिगुणा चैतन्या : ६७

एर्व प्रकृति पुरुषं दीघऽस्मिन् संसारे १

कर्ता भोक्ता द्रषा १७ देद्देन्व्रियेषु नियता: ४७

कर्मगुणजालबद्धो देह्गुणकिरण- ६०

कर्मफलबीजनाशा- ५१ द्ष्टा श्रीता घाता ६७

क्मशुभाशुभ- ६० धर्माधर्मो सखदुःख- २१ .

७७ नलकदलिवेणुवाणा ७८

क्षीरावुद्धृतमाज्यं ६२ माना विधवर्णानां १८

खमिव घटादिष्व- नारायणमात्मानं ७६

श्लोकानुक्रमणिका। वर्व

पृष्ठ गृष्ठ

परं परस्या: २ यद्वत्सलिले सलिलं ६५

परमार्थमार्गसाधन- ९ यधत्सिद्धान्तागम- ७२

पुण्याय तीथेसेवा ७ रसफाणितशकरिका ३०

३८ रज्ज्वां नस्ति भुजङ्ग: ३४ प्रागज्ञानोत्पत्तिचितं ४९ रज्ज्वां भुजङ्गद्देतुः २१ राहुरहश्योडपि यथा १९ ८४ लोकव्यवहारकृतां ६२ बुद्ध्वा विभक्तां प्रकृति ८८ चाग्देहमानसैरिह ७९ विज्ञानान्तर्यामिप्राण- ३० मदकोपहर्षमत्सर- ९०

महता कालेन महान् विगतोपाधि: स्फटिक: १०० ६६

मनसोहद्कार विमूच्छितस्य विषयेषु सार्वभौमः १७

मायामयोप्यचेता १५ वृक्षायाच्च्युतपादो ९८

मृगतृष्णायासुदकं २२ वेदान्तशास्त्रमखिलं

मोहयतीवात्मानं ४३ व्यापिनमभिन्नमित्थं ९१

मातृपितृपुत्रबान्धव- ६१ शान्त इव मनसि ४५

मोक्षस्य नैव किचिदू ८१ सत्यमिव जगदसत्यं ११

यद्वदचेतनामपि १६ सर्वगतं निरुपम- २०

यद्वत्सवितर्युदिते १६ सर्वविकलपनह्वीन: २८

यद्वद्दिनकर एको २६ सर्वाकारो भगवा- ७५

यद्ददिपीकातूलं हयमेधसहस्त्रा- ८९ यद्व द्देहोऽवयवा ५३॥ हिमफेमबुद्बुदा इव ६३

इति श्लोंकानुक्रमणिका।

अंच्युतग्रन्थमालातः प्रकाशितां पुस्तकानां सूचीपत्रम् । [क ] विभागे १. भगवन्नामकोमुदी-श्रीलक्ष्मीधरविरचिता, श्रीमदनन्तदेव निर्मितप्रकाशटीका- सहिता, आचार्यवरगोस्वामिदामोदरलालशास्त्रिभिः स- म्पादिता। मू० आ० १० २. भक्तिरसायनम्-श्रीमधुसूदसरस्व्रतीविरचितम्। प्रथमोल्लासे मूलकद्रचितया टीकया, शेपद्वयोल्ासे आचार्यवरगोस्वामिदामोदरलाल- शास्त्रिविरचितया प्रेमप्रपया टीकया सहितम्। मू० आ० १२

सरलया वृत्या सहितम्। तैरेव सम्पादितम्। सू०आ० ४ ४. कात्यायनश्रौतसूत्रम्-श्रीमहर्पिकात्यायनप्रणीतम्। वेदाचार्यश्रीविद्याघर- शर्म्मविरचितया सरलया वृत्त्या समेतम्। तैरेव सम्पादितम्। मू० रु० ६ ५. प्रत्यक्तत्व चिन्तामणि :- ( प्रथमो भागः) श्रीसदानन्दविद्वद्विरचितः ग्रन्थकृद्वचितया स्वोपज्ञस्वप्रभाख्यटीकया सहितः, साहित्याचार्य-श्रीकृष्णपन्तशास्त्रिणा संपादितः मू० रु० २ ६. हरिभक्तिरसामृतसिन्धुः-श्रीरूपगोस्वामिविरचितः । श्रीजीवगोस्वामि- कृतदुर्गमसङ्गमनीटीकोपेतः, आचार्यवरगोस्वामिश्रीदामो दरलालसास्त्रिभि: संपादितः । मृ० रु० ३ ७. प्रत्यकृतत्वचिन्तामणि :- ( द्वितोयो भाग: ) सदानन्दविद्वद्विरचितः ग्रन्थ- फृद्रचितया स्वोपज्ञस्वप्रभाख्यव्याख्ययासहित: साहित्या- चार्यश्रीकृष्णपन्तशास्त्रिणा सम्पादितः । मू० रु० २-४ 5. तिथ्यर्क :- श्रीदिवाकरविरचितः, साहित्याचार्यश्रीकृष्णपन्तशास्त्रिणा संपादित: । मू० १=८ ह. परमार्थसारम्-श्रीभगवदादिशेषविरचितम्। न्यायव्याकरणाचार्यश्रीसूर्य नारायणशुक्कविरचितटिप्पणी समेतम्। सू० आ० ६

[ख] विभागे १. खञ्डनखएडखाद्यम्-श्रीहर्षप्रणीतम्। पण्डितप्रवरश्री चण्डी प्रसादसुकुल- विरचितहिन्दीटीकया सहितम्। मृ० रु० २-१२ २. काशीकेदारमाहात्म्यम्-साहि त्यरज्ञनश्रीविजयानन्दत्निपाठिविरचित· हिन्दीटीकयासहितम्, साहित्याचार्यंश्रीकृष्णपन्त- शास्त्रिणा संपादितम्। मृ० रु० २-८

प्राप्तिस्थानम् --

[१]अच्युतग्रन्थमालाकार्यालयः,

काशी।

[२] गीता प्रेस गोरखपु.।

[३] चौखम्बासंस्कृतग्रन्थमालाकार्यालयः, काशी।